وڪيپيڊيا sdwiki https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88 MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter ذريعات خاص بحث واپرائيندڙ واپرائيندڙ بحث وڪيپيڊيا وڪيپيڊيا بحث فائل فائل بحث ذريعات وڪي ذريعات وڪي بحث سانچو سانچو بحث مدد مدد بحث زمرو زمرو بحث باب باب بحث TimedText TimedText talk ماڊيول ماڊيول بحث Event Event talk 0 2309 414481 411934 2026-09-23T02:49:55Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414481 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي تاريخدان، محقق، اديب ۽ صحافي (1911ع–1982ع)}} {{Infobox writer | name = پير حسام الدين راشدي | image = | image_size = 220px | caption = | birth_name = سيد حسام الدين شاهه راشدي | pseudonym = فدائي | birth_date = {{birth date|1911|9|20}} | birth_place = [[بهمڻ، لاڙڪاڻو|ڳوٺ بهمڻ]]، نصرت ريلوي اسٽيشن ڀرسان، [[رتوديرو تعلقو]]، [[لاڙڪاڻو ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{death date and age|1982|4|1|1911|9|20}} | death_place = [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | resting_place = [[مڪلي قبرستان]]، [[ٺٽو]] | occupation = [[تاريخدان]]، [[محقق]]، [[صحافي]]، [[مصنف]]، [[مرتب]]، سوانح نگار | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[اردو]]، [[فارسي]] | nationality = پاڪستاني | subject = سنڌ جي تاريخ، فارسي مخطوطا، تذڪرا، سوانح، آثار قديمه | notableworks = ''[[مڪلي نامو]]''<br />''مير محمد معصوم بکري''<br />''هو ڏوٿي هو ڏينهن''<br />''ڳالهيون ڳوٺ وڻن جون''<br />''تاريخ مظهر شاهجهاني'' | relatives = [[پير علي محمد راشدي]] (وڏو ڀاءُ) | awards = [[تمغۂ امتياز]] (1964ع)<br />نشانِ سپاس، درجو اول، ايران (1965ع) }} '''پير حسام الدين شاهه راشدي''' (20 سيپٽمبر 1911ع – 1 اپريل 1982ع) سنڌ جو ناميارو [[تاريخدان]]، [[محقق]]، [[صحافي]]، سوانح نگار، مرتب ۽ سنڌي، اردو ۽ فارسي ادب جو عالم هو. هن خاص طور سنڌ جي وچئين دور جي تاريخ، فارسي مخطوطن، تذڪرن، ڪتبن، تاريخي شخصيتن ۽ [[مڪلي قبرستان|مڪليءَ]] جي آثارن تي وسيع تحقيق ڪئي. سندس تحقيق جو وڏو حصو اهڙن فارسي تاريخي متنن جي تصحيح، تدوين، حاشين ۽ وضاحتن تي ٻڌل آهي، جيڪي سنڌ جي تاريخ بابت بنيادي ماخذ آهن.<ref name="Sindhiana">{{cite web |title=پير حسام الدين راشدي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%BE%D9%8A%D8%B1+%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D9%85+%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86+%D8%B1%D8%A7%D8%B4%D8%AF%D9%8A |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]] |access-date=13 September 2026 |language=sd}}</ref> راشديءَ جي تحقيق جو دائرو سنڌي تاريخ کان اڳتي وڌي [[ايران]]، [[افغانستان]]، [[ڪشمير]]، مغل دور، ترخان حڪمرانن، فارسي شاعري ۽ اسلامي تذڪره نگاريءَ تائين پکڙيل هو. سندس ڪتابن ۽ مرتب ڪيل متنن جي تعداد بابت ماخذن ۾ فرق ملي ٿو؛ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا سندس 50 اهم تصنيفن، ترجمن، ترتيبن ۽ نظرثانين جو تفصيل ڏئي ٿي، جڏهن تہ ٻين علمي ماخذن ۾ سندس لکيل، مرتب ڪيل يا نظرثاني ڪيل ڪتابن جو انگ 40 کان 60 تائين ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Sindhiana"/><ref name="Dawn2018">{{cite news |title=پير حسام الدين راشديءَ کي 36هين ورسيءَ تي ڀيٽا |url=https://www.dawn.com/news/1398952/pir-hussamuddin-rashdi-praised-on-36th-death-anniversary |work=[[ڊان]] |date=2 April 2018 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref><ref name="Punjab2025">{{cite journal |title=پير حسام الدين راشديءَ جي تاريخ نويسي ۽ علمي خدمتن جو اڀياس |url=https://pu.edu.pk/images/journal/HistoryPStudies/PDF_Files/05_v38_2_2025.pdf |journal=پنجاب يونيورسٽي جرنل آف هسٽاريڪل اسٽڊيز |volume=38 |issue=2 |year=2025 |publisher=[[پنجاب يونيورسٽي]] |language=en}}</ref> == شروعاتي زندگي == پير حسام الدين راشدي 20 سيپٽمبر 1911ع تي [[رتوديرو تعلقو|رتيديري تعلقي]] ۾ نصرت ريلوي اسٽيشن ڀرسان راشدي خاندان جي ڳوٺ [[بهمڻ، لاڙڪاڻو|بهمڻ]] ۾ پيدا ٿيو. سندس والد جو نالو سيد محمد حامد شاهه راشدي هو. ناميارو صحافي، اديب ۽ سياستدان [[پير علي محمد راشدي]] سندس وڏو ڀاءُ هو.<ref name="Sindhiana"/><ref name="Dawn2006">{{cite news |title=راشدي ڀائرن جون علمي ۽ ادبي خدمتون |url=https://www.dawn.com/news/184978 |work=[[ڊان]] |date=27 March 2006 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> سندس روايتي نالو ''ڏتل شاهه'' پڻ بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ ادبي زندگيءَ جي شروعاتي دور ۾ شاعريءَ لاءِ '''فدائي''' تخلص استعمال ڪيائين.<ref name="Sindhiana"/> راشديءَ ڪنهن باقاعده جديد اسڪول يا ڪاليج مان ڊگهي رسمي تعليم حاصل نه ڪئي. ابتدا ۾ مولوي محمد سومار ڊکڻ، مولوي محمد الياس پنهور ۽ مولوي سيد علي شاهه لڪياريءَ وٽان سنڌي ۽ فارسي پڙهيو. هن سڪندرنامي تائين فارسي پڙهي ۽ پوءِ انگريزي نصرت ريلوي اسٽيشن جي ريلوي ماستر کان خانگي نموني سکڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Sindhiana"/> سندس علمي تربيت جو وڏو حصو مسلسل خودمطالعي، ڪتابن، اخبارن، مخطوطن ۽ عالمن سان صحبت وسيلي ٿيو.<ref name="Dawn2006"/><ref name="Punjab2025"/> == صحافت == راشديءَ جي عملي زندگي صحافت سان شروع ٿي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب هن 1926ع ۾ '''جاڳڻ''' اخبار لاءِ نمائندي طور ڪم شروع ڪيو. 1929ع ڌاري هو '''المنار''' سان لاڳاپيل ٿيو ۽ '''پيغام''' جو نمائندو پڻ رهيو.<ref name="Sindhiana"/> 1930ع ڌاري هن سکر مان نڪرندڙ '''سنڌ زميندار''' ۾ ڪم شروع ڪيو. هو 1930ع کان 1934ع تائين ان اخبار جو ايڊيٽر رهيو. ان کان پوءِ پنهنجي وڏي ڀاءُ [[پير علي محمد راشدي]] سان گڏ '''ستاره سنڌ''' اخبار جاري ڪيائين ۽ 1934ع کان 1937ع تائين ان جو ايڊيٽر رهيو.<ref name="Sindhiana"/> هو '''الوحيد''' ۽ '''قرباني''' سميت سنڌ جي ڪيترين اخبارن سان به لاڳاپيل رهيو. شروعاتي صحافتي دور ۾ سندس لکڻين جو موضوع سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ علمي مسئلن سان گڏ تاريخ، ادب ۽ ثقافت پڻ رهيو.<ref name="Sindhiana"/> 1947ع کان پوءِ آهستي آهستي روزاني صحافت ۽ سرگرم سياست کان پاسيرو ٿي، مستقل طور تحقيق، تاريخ نويسي، مخطوطن جي تدوين ۽ علمي ادارن سان ڪم ڪرڻ ڏانهن وڌيو. == تاريخ نويسي ۽ تحقيقي طريقو == راشديءَ جي تاريخ نويسيءَ جي خاصيت اها هئي تہ هو ثانوي روايتن بدران اصل ماخذن، فارسي مخطوطن، ڪتبن، قبرن، سڪن، نسب نامن، قديم تذڪرن ۽ سرڪاري دستاويزن کي اهميت ڏيندو هو.<ref name="Dawn2018"/> هن جو خيال هو تہ سنڌ جي جامع تاريخ لکڻ کان اڳ ملڪ جي مختلف ڪتب خانن، ذاتي مجموعن ۽ پرڏيهي ادارن ۾ پکڙيل تاريخي مواد گڏ ڪرڻ ضروري آهي. سندس نظر ۾ تاريخ نويسيءَ جو پهريون مرحلو بنيادي ماخذن کي هٿ ڪرڻ، انهن جي تصحيح ۽ محفوظ اشاعت هو.<ref name="Dawn2002">{{cite news |last=بلوچ |first=عنايت |title=پير حسام الدين راشدي: هڪ غيرمعمولي دانشور |url=https://www.dawn.com/news/1062887 |work=[[ڊان]] |date=31 March 2002 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> هن خاص طور سنڌ جي تاريخ بابت فارسي متنن جي تصحيح ۽ اشاعت تي ڌيان ڏنو، ڇاڪاڻ تہ سنڌ جي وچئين ۽ اوائلي جديد دور جو وڏو تاريخي رڪارڊ فارسيءَ ۾ محفوظ هو. == مڪليءَ تي تحقيق == [[File:PK Thatta asv2020-02 img25 Makli Necropolis.jpg|thumb|[[مڪلي قبرستان]]؛ راشديءَ جي مشهور تحقيق ''مڪلي نامو'' جو بنيادي موضوع.]] راشديءَ جو سڀ کان نمايان تحقيقي ڪم [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] جي '''مڪلي نامي''' جي تدوين ۽ ان تي لکيل وسيع حاشيا آهن. اصل ''مڪلي نامو'' نسبتاً مختصر فارسي متن هو، پر راشديءَ ان ۾ تاريخي شخصيتن، مقبرن، ڪتبن، حڪمرانن، نسب نامن، جاگرافي ۽ مڪليءَ جي آثارن بابت سوين صفحن جو تحقيقي مواد شامل ڪيو.<ref name="MakliSAB">{{cite web |title=مڪلي نامو |url=https://sindhiadabiboard.net/2019/08/21/%D9%85%DA%AA%D9%84%D9%8A-%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%88/ |website=[[سنڌي ادبي بورڊ]] |access-date=13 September 2026 |language=sd}}</ref> سنڌي ادبي بورڊ جي ڪتابي تعارف موجب راشديءَ جي تصحيح ۽ حاشين سان ڇپيل ''مڪلي نامو'' 1,040 صفحن تي مشتمل هو ۽ ان ۾ 135 تصويرون پڻ شامل هيون.<ref name="MakliSAB"/> جديد علمي جائزي موجب اصل متن لڳ ڀڳ 96 صفحن جو هو، جڏهن تہ راشديءَ ان سان وسيع مقدمو، سوين صفحن جا حاشيا، نقشا ۽ تصويري مواد شامل ڪيو.<ref name="SindhStudies">{{cite web |last=سنائي |first=محمد حبيب |title=سيد حسام الدين راشدي: زندگي ۽ علمي خدمتون |url=https://sindhstudies.blogspot.com/2023/09/syed-hussamuddin-rashidi-20-september.html |date=19 September 2023 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> [[File:Tomb of Nawab Isa Khan Tarkhan Makli Thatta.jpg|thumb|left|[[مڪلي قبرستان]] ۾ ترخان دور جو مقبرو؛ ترخانن جي تاريخ راشديءَ جي تحقيق جو اهم موضوع رهي.]] ''مڪلي نامو'' ۾ هن سما دور، ارغون، ترخان ۽ مغل دور جي ڪيترين شخصيتن، مقبرن ۽ ڪتبن کي تاريخي ماخذن سان ڀيٽيو. هن جو ''مرزا عيسيٰ ترخان'' ۽ ''ترخان نامو'' تي ڪم پڻ انهيءَ تحقيقي سلسلي جو حصو هو. == سنڌ جي فارسي علمي ورثي تي ڪم == راشديءَ جو هڪ بنيادي علمي مقصد سنڌ جي فارسي ورثي کي محفوظ ڪرڻ هو. سنڌي ادبي بورڊ جي اشاعتي فهرستن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ 1950ع واري ڏهاڪي کان راشديءَ ڪيترائي اهم فارسي متن تصحيح ۽ تدوين سان شايع ڪرايا، جن ۾ ''مقالات الشعراء''، ''مثنوي مظهر الآثار'' ۽ ''تڪمله مقالات الشعراء'' شامل آهن.<ref name="SABYear">{{cite web |title=سنڌي ادبي بورڊ جي سالوار اشاعتي فهرست |url=https://sindhiadabiboard.net/year-wise/ |website=[[سنڌي ادبي بورڊ]] |access-date=13 September 2026 |language=sd}}</ref> هن جو مقالو '''فردوسي ۽ شاهنامي جو سنڌ تي اثر''' به سنڌ ۽ فارسي ادب جي تاريخي لاڳاپن جي مطالعي جو مثال آهي. اهو مقالو اصل ۾ 1975ع ۾ [[مشهد]] ۾ فردوسي ڪانفرنس ۾ پيش ڪيو ويو هو.<ref>{{cite web |title=فردوسي ۽ شاهنامي جو سنڌ تي اثر |url=https://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book28/Book_page11.html |website=[[سنڌي ادبي بورڊ]] |access-date=13 September 2026 |language=sd}}</ref> == مير محمد معصوم بکريءَ تي تحقيق == [[مير محمد معصوم بکري]] تي راشديءَ جي تحقيق سندس ڊگهي عرصي وارن منصوبن مان هئي. هن معصوم بکريءَ جي زندگي، تاريخ نويسي، خطاطي، ڪتبن، سفارتي خدمتن ۽ فارسي ادبي ڪم بابت مواد گڏ ڪيو. سندس ڪتاب ''مير محمد معصوم بکري'' 1979ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="Sindhiana"/> معصوم بکريءَ جا ايران ۽ هندستان ۾ موجود ڪتبا ۽ تاريخي نشان به راشديءَ جي ميداني تحقيق جو حصو بڻيا. سندس تحقيق بعد جي سنڌي ۽ بين الاقوامي محققن لاءِ مير معصوم جي سوانح ۽ سنڌ جي مغل دور بابت هڪ اهم بنياد بڻجي.<ref>{{cite web |title=سنڌي تاريخي تحقيق ۾ مير محمد معصوم بکري |url=https://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book9/Book_page11.html |website=[[سنڌي ادبي بورڊ]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> == علمي ادارن سان وابستگي == راشدي سنڌ ۽ پاڪستان جي ڪيترن علمي، ادبي ۽ تحقيقي ادارن سان مختلف عهدن تي لاڳاپيل رهيو. 1951ع ۾ [[سنڌي ادبي بورڊ]] جي نئين سر جوڙجڪ کان پوءِ هو بورڊ جو ميمبر بڻيو. 1957ع ۾ رسالي '''مهراڻ''' جي ادارتي ڪم سان پڻ لاڳاپيل رهيو.<ref name="Sindhiana"/> سنڌي ادبي بورڊ جي ترقيءَ ۾ سندس ڪردار کي بعد ۾ سنڌ جي اديبن ۽ محققن بنيادي اهميت وارو قرار ڏنو.<ref>{{cite news |title=سنڌي ادبي بورڊ جي علمي روايت بابت اديبن جو اظهار |url=https://www.dawn.com/news/662108/concern-voiced-over-feud-in-adabi-board |work=[[ڊان]] |date=27 September 2011 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> ورهاڱي کان پوءِ جڏهن [[انجمن ترقي اردو]] جو مرڪز ڪراچي منتقل ٿيو تہ راشدي ان سان پڻ لاڳاپيل رهيو. هو اردو ڊولپمينٽ بورڊ، لياقت نيشنل لائبريري، نيشنل ميوزيم سان لاڳاپيل ڪميٽين، ڪراچي يونيورسٽي جي اڪيڊمڪ ڪائونسل ۽ سنڌ يونيورسٽي جي سينيٽ ۽ سينڊيڪيٽ سان به لاڳاپيل رهيو.<ref name="Sindhiana"/><ref name="Dawn2018"/> 1970ع ۾ وفاقي حڪومت جي قائم ڪيل اردو ڊولپمينٽ بورڊ سان به سندس لاڳاپو جاري رهيو.<ref>{{cite news |title=پنجاهه سال اڳ: اردو ڊولپمينٽ بورڊ |url=https://www.dawn.com/news/1554272/this-week-50-years-ago-disease-and-delimitation |work=[[ڊان]] |date=4 May 2020 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> == سنڌالاجي ۽ علمي ذخيرو == راشدي سنڌ جي تاريخ ۽ ثقافت لاءِ اهڙن ادارن جي قيام جو حامي هو، جيڪي ڪتابن، مخطوطن، دستاويزن، تصويرن ۽ آثارن کي منظم انداز ۾ محفوظ ڪن. سندس باقي رهيل ذاتي علمي مواد جو هڪ حصو بعد ۾ [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]] تائين پهتو، جڏهن تہ سندس وڏي ذاتي لائبريريءَ جو اهم حصو آخرڪار [[قائداعظم يونيورسٽي]] جي ملڪيت بڻيو.<ref name="Sindhiana"/> سندس خطن، دستاويزن ۽ تصويرن جي علمي اهميت اڄ به برقرار آهي. 2024ع ۾ [[اسلام آباد]] ۾ [[اينيمري شمل]] ۽ راشديءَ جي وچ ۾ ٿيل خط و ڪتابت، دستاويزن ۽ تصويرن تي ٻڌل نمائش منعقد ڪئي وئي.<ref name="APP2024">{{cite web |title=اينيمري شمل ۽ پير حسام الدين راشديءَ جي خط و ڪتابت بابت نمائش |url=https://www.app.com.pk/photos-section/chief-guest-ms-mehtab-akbar-rashdi-and-guest-of-honour-mr-mehmet-turan-educational-counselor-of-turkey-along-with-other-notable-attendees-inaugurates-an-exhibition-of-letters-documents-and-photog/ |website=[[ايسوسيئيٽيڊ پريس آف پاڪستان]] |date=15 May 2024 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> == پرڏيهي علمي سفر == راشدي تاريخي ماخذن جي ڳولا، علمي ڪانفرنسن ۽ ثقافتي مطالعي لاءِ ڪيترن ملڪن جو سفر ڪيو. سنڌيانا موجب هن 1952ع ۾ عراق، مصر، لبنان، شام ۽ برطانيا جو سفر ڪيو، 1956ع ۾ ٻيهر عراق، شام ۽ لبنان ويو ۽ 1958ع ۾ افغانستان جو علمي دورو ڪيو.<ref name="Sindhiana"/> 1958ع کان 1962ع دوران هو ڪجهه عرصو فلپائن ۾ رهيو، جتي سندس وڏو ڀاءُ [[پير علي محمد راشدي]] پاڪستان جو سفير هو. 1964ع ۾ پاڪستان حڪومت کيس علمي تحقيق لاءِ [[سوويت يونين]] موڪليو. ان کان پوءِ چين، ايران، افغانستان ۽ ٻين ملڪن جا به علمي دورا ڪيائين.<ref name="Sindhiana"/> 2018ع ۾ سندس ورسيءَ واري سيمينار ۾ عالمن سندس آمريڪا، مصر، برطانيا، شام، لبنان، افغانستان، روس ۽ چين جي سفرن جو پڻ ذڪر ڪيو.<ref name="Dawn2018"/> == اينيمري شمل سان علمي لاڳاپا == جرمن اسلاميات دان ۽ سنڌي ادب جي محقق [[اينيمري شمل]] سان راشديءَ جا ڊگها علمي ۽ خط و ڪتابت وارا لاڳاپا هئا. ٻنهي عالمن سنڌ جي فارسي، صوفي ۽ تاريخي علمي ورثي بابت مواد ۽ معلومات جي ڏي وٺ ڪئي. سندن خط بعد ۾ الڳ علمي ۽ آرڪائيوي اهميت اختيار ڪري ويا.<ref name="APP2024"/> == تصنيفون ۽ مرتب ڪيل ڪتاب == راشديءَ سنڌي، اردو ۽ فارسيءَ ۾ لکيو. هن ڪيترن اصل ڪتابن سان گڏ تاريخي متنن جي تصحيح، تدوين ۽ حاشيه نويسي ڪئي. هيٺ سندس چونڊ اهم ڪتاب ڏجن ٿا:<ref name="Sindhiana"/><ref name="RekhtaBooks">{{cite web |title=سيد حسام الدين راشديءَ جا ڪتاب |url=https://www.rekhta.org/authors/syed-hussamuddin-rashidi/ebooks |website=[[ريخته]] |access-date=13 September 2026 |language=ur}}</ref><ref name="SindhLibrary">{{cite web |title=سيد حسام الدين راشديءَ جا ڪتاب |url=https://lib.sindh.org/kitaab?keyword=author&title=%D8%B3%D9%8A%D8%AF+%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D9%85+%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86+%D8%B1%D8%A7%D8%B4%D8%AF%D9%8A |website=سنڌ ڊجيٽل لائبريري |access-date=13 September 2026 |language=sd}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#355C7D; color:white; font-size:120%;" | '''پير حسام الدين راشديءَ جون چونڊ علمي تصنيفون ۽ ترتيبون''' ! style="background:#DCE6F1;" | سال ! style="background:#E8E0F0;" | ڪتاب ! style="background:#E5F3E5;" | نوعيت ! style="background:#FBE5D6;" | ٻولي |- | 1939ع | ''اسلامي ڪتب خانو'' | ترجمو | سنڌي |- | 1952ع | ''سنڌي ادب'' | سنڌي ادب جي تاريخ | اردو |- | 1956ع | ''مهراڻ جون موجون'' | چونڊ ۽ ترتيب | سنڌي |- | 1957ع | ''مثنوي چنيسر نامو'' | تصحيح ۽ تدوين | فارسي |- | 1957ع | ''مقالات الشعراء'' | تصحيح ۽ تدوين | فارسي |- | 1958ع | ''تڪمله مقالات الشعراء'' | تصحيح ۽ تدوين | فارسي |- | 1961ع | ''تذڪره اميرخاني'' | تاريخي تحقيق | سنڌي |- | 1962ع | ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' | تصحيح ۽ تدوين | فارسي |- | 1964ع | ''ترخان نامو'' | تصحيح ۽ حاشيا | فارسي |- | 1965ع | ''ماڪ ڀنا رابيل'' | مضمونن جي چونڊ | سنڌي |- | 1967ع | ''مڪلي نامو'' | تصحيح، مقدمو ۽ وسيع حاشيا | فارسي ۽ سنڌي |- | 1967ع | ''مرزا عيسيٰ ترخان'' | تاريخي تحقيق | سنڌي |- | 1967ع | ''حديقة الاوليا'' | تصحيح ۽ تدوين | فارسي |- | 1967ع–1969ع | ''تذڪره شعراءِ ڪشمير'' | تحقيق، تدوين | اردو ۽ فارسي |- | 1969ع | ''دود چراغ محفل'' | تحقيق | اردو |- | 1970ع | ''مرزا غازي بيگ ترخان ۽ سندس بزم ادب'' | تاريخي ۽ ادبي تحقيق | اردو |- | 1971ع | ''تحفة الڪرام'' | تصحيح ۽ تدوين | فارسي |- | 1977ع | ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' | يادگيريون ۽ تاريخي خاڪا | سنڌي |- | 1979ع | ''مير محمد معصوم بکري'' | سوانح ۽ تاريخي تحقيق | سنڌي |- | 1981ع | ''ڳالهيون ڳوٺ وڻن جون'' | مضمون ۽ مقالا | سنڌي |} ''سنڌي ادب'' اردوءَ ۾ سنڌي ٻولي ۽ ادب جي دوروار تاريخ بابت مختصر مگر اثرائتو ڪتاب هو. ان جو سنڌي ترجمو غلام محمد لاکي ڪيو ۽ روسي ترجمو پڻ ڇپيو.<ref name="Sindhiana"/><ref name="SindhiAdab">{{cite web |title=سنڌي ادب |url=https://www.rekhta.org/ebooks/detail/sindhi-adab-syed-hussamuddin-rashidi-ebooks |website=[[ريخته]] |access-date=13 September 2026 |language=ur}}</ref> == سنڌ جي تاريخ بابت سندس علمي اهميت == راشديءَ جي ڪم جو اهم پهلو اهو هو تہ هن ڪيترن ناياب فارسي متنن کي رڳو ڇپايو نه، پر اصل مخطوطن جو تقابلي مطالعو ڪري نسخن جا اختلاف، شخصيتن جا سوانحي نوٽ، تاريخي حاشيا ۽ حوالا به شامل ڪيا. ان ڪري سندس مرتب ڪيل ڪتاب رڳو پراڻن متنن جون ڇپيل صورتون نه رهيا، پر سنڌ جي تاريخ جا تحقيقي حوالا بڻجي ويا. آثار قديمه جي هڪ علمي جائزي ۾ سندس سنڌ جي تاريخ تي اردو ۽ فارسي ڪتابن کي سنڌ جي تاريخي ماخذن جي تشريح ۾ بنيادي اهميت وارو قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Panhwar">{{cite journal |title=پير حسام الدين راشدي: سنڌ جي تاريخ جو وقف ٿيل محقق |url=https://www.panhwar.com/PIR%20HASAMUDDIN%20RASHDI%20-%20A%20DEDICATED%20HISTORIAN.pdf |journal=دي آرڪيالاجي ڪوارٽرلي |volume=4 |issue=182 |year=1991 |pages=59–62 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> == اعزاز == راشديءَ کي سندس علمي خدمتن تي پاڪستان ۽ ايران ٻنهي طرفان اعزاز ڏنا ويا. {| class="wikitable" style="width:80%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#704214; color:white; font-size:115%;" | '''پير حسام الدين راشديءَ جا اهم اعزاز''' ! style="background:#F3E5AB;" | سال ! style="background:#F3E5AB;" | اعزاز ! style="background:#F3E5AB;" | ادارو يا ملڪ |- | 1964ع | '''تمغۂ امتياز''' | [[پاڪستان حڪومت]] |- | 1965ع | '''نشانِ سپاس، درجو اول''' | [[ايران]] |- | — | اعزازي ڊاڪٽريٽ | [[تهران يونيورسٽي]] |} انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب پاڪستان حڪومت کيس 1964ع ۾ '''تمغۂ امتياز''' ڏنو ۽ ايران جي بادشاهه طرفان 1965ع ۾ '''نشانِ سپاس، درجو اول''' عطا ڪيو ويو.<ref name="Sindhiana"/> 2018ع ۾ سندس ورسيءَ تي ٿيندڙ علمي تقريب ۾ به تهران يونيورسٽيءَ جي اعزازي ڊاڪٽريٽ ۽ ايران جي نشانِ سپاس جو ذڪر ڪيو ويو.<ref name="Dawn2018"/> ڪجهه ثانوي ماخذن ۾ ايران واري اعزاز لاءِ 1963ع ۽ پاڪستاني اعزاز لاءِ مختلف نالا يا سال ڏنا ويا آهن، پر سنڌيانا ۽ جديد يونيورسٽي تحقيق 1964ع جي پاڪستاني تمغۂ امتياز جي تصديق ڪن ٿا.<ref name="Punjab2025"/> == آخري سال ۽ وفات == زندگيءَ جي آخري سالن ۾ راشدي ڪينسر جي مرض ۾ مبتلا ٿيو. علاج لاءِ ماسڪو ۽ لنڊن به ويو، پر سندس صحت بهتر نه ٿي سگهي.<ref name="Sindhiana"/> هو 1 اپريل 1982ع تي [[ڪراچي]] ۾ وفات ڪري ويو. سندس وصيت موجب کيس [[مڪلي قبرستان]] ۾ [[مخدوم محمد هاشم ٺٽوي]] جي مزار جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="Sindhiana"/><ref name="Dawn2024">{{cite news |title=پير حسام الدين راشديءَ جي 42هين ورسيءَ تي ڀيٽا |url=https://www.dawn.com/news/1825132 |work=[[ڊان]] |date=2 April 2024 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> [[File:Makli Necropolis near Thatta province of sindh pakistan.jpg|thumb|راشدي پنهنجي وصيت موجب تاريخي [[مڪلي قبرستان]] ۾ دفن ٿيو.]] سندس وفات کان پوءِ به هر سال علمي ۽ ادبي حلقن طرفان مڪليءَ ۾ سندس ورسي ملهائي ويندي آهي. 2012ع جي ورسيءَ تي عالمن چيو تہ سنڌ جي اڻڇهيل فارسي ۽ تاريخي مواد کي ڳولڻ لاءِ راشديءَ جهڙي وسيع علمي تياريءَ واري محقق جي ضرورت آهي.<ref name="Dawn2012">{{cite news |title=وسريل علمي ورثي جي ڳولا لاءِ هڪ ٻئي حسام الدين راشديءَ جي ضرورت |url=https://www.dawn.com/news/707381/another-hussamuddin-rashdi-needed-to-discover-forgotten-literary-heritage |work=[[ڊان]] |date=3 April 2012 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> 2024ع ۾ سندس 42هين ورسيءَ تي به اديبن، تاريخدانن ۽ محققن سندس سنڌي، اردو، فارسي ۽ انگريزي علمي ڪم کي ياد ڪيو ۽ سندس لڳ ڀڳ 50 ڪتابن ۽ ٻين لکڻين جو ذڪر ڪيو.<ref name="Dawn2024"/> == شخصيت ۽ علمي ورثو == راشديءَ جي علمي زندگيءَ جو مرڪز سنڌ جي تاريخي شعور کي اصل ماخذن سان ٻيهر ڳنڍڻ هو. هن ناياب مخطوطا ڳوليا، انهن کي پڙهيو، تقابلي تصحيح ڪئي ۽ وسيع حاشين سان شايع ڪرايو. سندس ڪم کان پوءِ سنڌ جي سما، ارغون، ترخان ۽ مغل دور بابت ڪيترائي اهڙا ماخذ عام محققن جي پهچ ۾ آيا، جيڪي اڳ ذاتي يا محدود ڪتب خانن ۾ موجود هئا. ڊان ۾ 2002ع ۾ شايع ٿيل هڪ يادگيريءَ ۾ کيس اهڙو محقق قرار ڏنو ويو جنهن سنڌ جي تاريخ نويسيءَ کي نوان رخ ڏنا ۽ پراڻي علمي مواد کي تباهيءَ کان بچائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Dawn2002"/> [[سنڌ ڪوريئر]] ۾ سندس زندگيءَ جي تفصيلي مطالعي موجب هن سنڌي، فارسي ۽ اردوءَ ۾ ڪتاب لکيا، مرتب ڪيا يا ايڊٽ ڪيا ۽ سوين مضمون لکيا؛ خاص طور فارسي تاريخي مخطوطن جي تدوين سندس سڀ کان اهم علمي ورثو سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |last=سنائي |first=محمد حبيب |title=سيد حسام الدين راشدي: سنڌ جي تاريخ جو عاشق |url=https://sindhcourier.com/syed-hussamuddin-rashidi-a-devotee-of-sindh-history/ |website=سنڌ ڪوريئر |date=19 September 2023 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="170"> File:PK Thatta asv2020-02 img25 Makli Necropolis.jpg|[[مڪلي قبرستان]]، راشديءَ جي تحقيق جو اهم ميدان File:Tomb of Nawab Isa Khan Tarkhan Makli Thatta.jpg|مڪليءَ ۾ [[ترخان خاندان|ترخان دور]] جو مقبرو File:Makli Necropolis near Thatta province of sindh pakistan.jpg|مڪليءَ جو تاريخي قبرستان، جتي راشدي دفن آهي File:Makli Thatta Sindh Pakistan 06112010047.jpg|مڪليءَ جي تاريخي پٿر جي ڪاريگري </gallery> == پڻ ڏسو == * [[پير علي محمد راشدي]] * [[راشدي خاندان]] * [[نبي بخش خان بلوچ]] * [[عمر بن محمد دائودپوٽو]] * [[مرزا قليچ بيگ]] * [[محمد ابراهيم جويو]] * [[اينيمري شمل]] * [[سنڌي ادبي بورڊ]] * [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]] * [[مڪلي قبرستان]] * [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] * [[مير محمد معصوم بکري]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * عبدالستار ڀٽي، ''پير حسام الدين راشدي''، لاڙڪاڻو ريسرچ اڪيڊمي، ڪراچي، 2008ع. * ڊاڪٽر فهميده حسين، ''پير حسام الدين شاهه راشدي''، ثقافت ۽ سياحت کاتو، حڪومت سنڌ، 1990ع. * غلام محمد لاکو، مرتب، ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون''، پير حسام الدين راشدي جا مضمون، خط، تقريرون ۽ انٽرويو. * ''مهراڻ: پير حسام الدين راشدي نمبر''، [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%BE%D9%8A%D8%B1+%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D9%85+%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86+%D8%B1%D8%A7%D8%B4%D8%AF%D9%8A انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ پير حسام الدين راشدي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260913181905/https://encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25D9%25BE%25D9%258A%25D8%25B1%2B%25D8%25AD%25D8%25B3%25D8%25A7%25D9%2585%2B%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25AF%25D9%258A%25D9%2586%2B%25D8%25B1%25D8%25A7%25D8%25B4%25D8%25AF%25D9%258A |date=2026-09-13 }} * [https://lib.sindh.org/kitaab?keyword=author&title=%D8%B3%D9%8A%D8%AF+%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D9%85+%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86+%D8%B1%D8%A7%D8%B4%D8%AF%D9%8A سنڌ ڊجيٽل لائبريريءَ ۾ راشديءَ جا ڪتاب] {{Authority control}} [[زمرو:1911ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1982ع جون وفاتون]] [[زمرو:سنڌي تاريخدان]] [[زمرو:سنڌي محقق]] [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:سنڌي صحافي]] [[زمرو:سنڌي مصنف]] [[زمرو:سنڌي شخصيتون]] [[زمرو:پاڪستاني تاريخدان]] [[زمرو:پاڪستاني محقق]] [[زمرو:پاڪستاني صحافي]] [[زمرو:فارسي ٻوليءَ جا محقق]] [[زمرو:تمغۂ امتياز حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:لاڙڪاڻو ضلعو]] [[زمرو:راشدي خاندان]] 0miqxudadllz2g40wey1n1jzcbjp1e6 0 6224 414500 253198 2026-09-23T04:07:39Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414500 wikitext text/x-wiki فهرست [[سنڌي سنيما|سنڌي فلميون]] جيڪي [[سنڌي سنيما|ساليووڊ]] ([[سنڌي ٻولي|سنڌي]] [[سنڌي سنيما|سينما]] جون فلمون آهن. {{Expand list|date=August 2008}} ==ا== * ''[[ايڪتا (فلم)]] ڪريم بخش نظاماڻي'' (1942)<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي%20فلمون%20پسمنظر%20۽%20تاريخ|title=سنڌي فلمون پسمنظر ۽ تاريخ : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2021-09-30}}</ref> * ''[[اچ تہ ڀاڪر پايون]]'' (1976) * ''[[البيلي (1973 فلم)|البيلي]]'' (1973) * ''[[علي گوھر (1988 فلم)|علي گوھر]]'' (1988) * ''[[اللہ بچايو (1992 فلم)|اللہ بچايو]]'' (1992) * ''[[اباڻا (فلم)|اباڻا]]'' (1958) * ''[[امر اڏيرولال]]'' (1988) * ''[[اڃا تہ مان ننڍڙي آھيان]]'' * ''[[امي يا ممي]]'' * ''[[عاشقي]]'' ==ب== * ''[[بادل (1972 فلم)|بادل]]'' (1972) * ''[[بادل ۽ برسات]]'' (1975) * ''[[برسات جي رات]]'' (1985) * ''[[بيوس (1989 فلم)|بيوس]]'' (1989) * ''[[ڀڳت ڪنوررام (1952 فلم)|ڀڳت ڪنوررام]]'' (1952) == ٻ == ==چ== * ''[[چانڊوڪي (فلم)|چانڊوڪي]]'' (1969) * ''[[چانڊوڪي 2: ديپڪ جو بدلو]]"" (1971) * ''[[CHUD 2]]'' (1988) ==د== * ''[[دريا خان (1991 فلم)|دريا خان]]'' (1991) * ''ڌرتي ۽ آڪاش'' (1979) * ڌرتي دل وارن جي (1975) * [[ڌرتي لال ڪنوار]] (1975) * ''ڌرتي منھنجي ماءُ'' (1996) * ''دل ڏجي دل وارن کي'' (2001) * ''ڏٺو ويندو'' (1994) * ''دوستن جو پيار'' (1979) * ''[[دشمن (1988 فلم)|دشمن]]'' (1988) ==ف== * ''[[فيصلو ضمير جو]]'' (1989) * ڦاٿو آھ ڀڳوان (2013) ==گ== * ''[[غيرت جو سوال]]'' (1974) * ''[[گھاتو گھر نہ آيا]]'' (1981) * '''''[[گهونگهٽ لاھ ڪنوار]]''''' (1970) ==هه== * ''[[حيدر خان (1985 فلم)|حيدر خان]]'' (1985) * ''[[ھل تہ ڀڄي ھلون (1987 فلم)|ھل تہ ڀڄي ھلون]]'' (1987) * ''[[ھلو شاديءَ تي (2004 شارٽ فلم)|ھلو شادي تي]]'' (2004) * ''[[حاڪم خان (1986 فلم)|حاڪم خان]]'' (1986) * ''[[حاضر سائين (1979 فلم)|حاضر سائين]]'' (1979) * ''[[ھمٿ (1997 فلم)|ھمٿ]]'' (1997) * ''[[ھو جمالو (1986 فلم)|ھو جمالو]]'' (1986) * '' Hik Ba Tey Baba gudey aane dey (2010) هڪ ٻه ٽي بابا گُڏي آڻي ڏي'' * ''[[ھليو آ پُٽ ايڪٽر ٿيڻ (2012 فلم)|ھليو آ پُٽ ايڪٽر ٿيڻ]]'' (2012) * '' Hik Ba Tey Returns (2014) ھڪ ٻہ ٽي ريٽرنس ==ع== * ''[[انصاف ڪٿي آھي (فلم)|انصاف ڪٿي آھي]]'' (1959) * ''[[عشق آزار]]'' (2010)(فلم) ==ج== * ''[[جلال چانڊيو (1985 فلم)|جلال چانڊيو]]'' (1985) * ''[[جئي جھولي لال (1989 فلم)|جيئي جھولي لال]]'' (1989) * ''[[جانو ڌاڙيل]]'' (1985) * ''[[جيجل ماءُ (1973 فلم)|جيجل ماءُ]]'' (1973) * ''[[جھومر ۽ بندوق]]'' (1989) * ''[[جھولي لال (1966 فلم)|جھولي لال]]'' (1966) * ''[[جيئي لطيف (1990 فلم)|جيئي لطيف]]'' (1990) * ''[[جيون چڪرا (2010 فلم)|Jeevan Chakra جيون چڪرا]]'' (2010) * ''[[جيون ساٿي (2011 فلم)|جيون ساٿي]]'' (2011) * '' جاني جدا نہ ڪر (2012) ==ڪ== * ''[[ڪالو ماڇي]]'' (1990) * ''[[ڪير ڪنھنجو]]'' (1994) * ''[[ڪارونجھر تي ڪُوڪ]]'' (2014) *[[ڪيو ٽائم پاس]] (2011) ==ل== * ''[[ليلا مجنون (1971 فلم)|ليلا مجنون]]'' (1971) * ''[[لاڏلي]]'' ==م== * ''[[مجنو پيار پُڪاري]]'' (1974) * ''[[ميران جمالي (1990 فلم)|ميران جمالي]]'' (1990) * ''[[محبوب مٺا (1971 فلم)|محبوب مِٺا]]'' (1971) * ''[[مھراڻ جا موتي]]'' (1988) * ''[[مٺڙا شال ملن|مِٺڙا شال مِلن]]'' (1972) * ''[[موفو مليئنز|Mofo Millions!]]'' (1998) * ''[[مورک (1989)|مورک]]'' (1989) * ''[[مسٽر شڪارپوري (1993 فلم)|مسٽر. شڪارپوري]]'' (1993) * ''[[مسٽر شڪورا|مسٽر. شڪورا]]'' (1991) * ''[[مُحب شيدي (1992 فلم)|مُحب شيدي]]'' (1992) * ''[[ملاکڙو (1993 فلم)|ملاکڙو]]'' (1993) * ''[[ممتا (1984 فلم)|ممتا]]'' (1984) ==ن== * ''[[نادر گوھر (1988 فلم)|نادر گوھر]]'' (1988) * ''[[نقلي شان]]'' (1971) Nakuli Shaan * ''[[نوري ڄام تماچي (1970 فلم)|نوري ڄام تماچي]]'' (1970) ==ا== * ''[[اوکا پنڌ پيار جا]]'' ==پ== * پي ڪي سنڌي (2016) * پاڙي واري (2002) * ''پَرائي زمين'' (1958) * ''ڦلجي اسٽيشن (فلم) (2010) * ''[[پرديسي (1958 فلم)|پرديسي]]'' (1958) * ''[[پرديسي ۽ پيار]]'' (1984) * ''[[ڦل ماڇي (1984 فلم)|ڦل ماڇي]]'' (1984) * ''[[پلاند (1989 فلم)|پلاند]]'' (1989) * ''[[پوتي ۽ پڳ]]'' (1986) * ''[[پَرو (1987 فلم)|پَرُو]]'' (1987) * ''[[پُڪار (1989 فلم)|پُڪار]]'' (1989) * ''[[پيوڪ پارٽي| پيُوڪ پارٽِي Puke Party]]'' (1962) * ''[[پنو عاقل (1970 فلم)|پنو عاقل]]'' (1970) * ''[[پيار ڪري ڏس]]'' (2007) * ''[[پيار ڪيو سينگار]]'' (1974) * ''[[پيار تان صدقي]]'' (1974) * ''[[پيار ڪري ڏس:فيل دي پاور آف لو|'''پِيارَ ڪري ڏِسُ''']]'' (2007) (انڊين) * پيار جا رنگ 2013) اداڪار - انيل ونجاڻي,پونم لالواڻي ,ترانا ڀاٽيا ==ق== * ''[[قرباني (1986 فلم)|قرباني]]'' (1986) ==ر== * ''[[رنگ محل]]'' (1970) * ''[[رت ۽ اجرڪ]]'' (1977) * ''[[رت جي راند]]'' (1976) * ''[[رت جا رشتا]]'' (1975) * ''[[رات ھڪ طوفان جي]]'' (1969) * ''[[راءِ ڏياچ (فلم)|راءِ ڏياچ]]'' (1958) * ''[[رياست (سنڌي فلم)]]'' (2007) ==س== * سن آف سنڌي (2016) * ''[[سجاول (1996 فلم)|سَجاول]]'' (1996) *[[سسئي پنهون (1958 فلم)|''سسئي پنهون'' (1958)]] * ''[[سنت ڪنوررام (1990 فلم)|سنت ڪنوررام]]'' (1990) * ''[[شھيد (1989 فلم)|شهيد]] (1989)'' * ''[[شل ڌيئر نہ ڄمن (1970)]]'' * ''[[شهرو فيروز]]'' (1968) * ''[[سنڌ جا سپوت]]'' * ''[[سنڌڙي تان صدقي]]'' (1975) * ''[[سوڍا پُٽ سنڌ جا]]'' (1973) * ''[[سُھڻا سائين (1986 فلم)|سھڻا سائين]]'' (1986) * ''[[سورٺ (1973 فلم)|سورٺ]]'' (1973) * ''[[شل ڌيئر نہ ڄمن]]'' * ''[[سنت ڪنوررام (فلم)|سنت ڪنوررام]]'' * ''[[سنڌو ڪناري]]'' * سرد ھوائون 2014 * سنڌياڻي 2017 ==ٽ== * ''[[ٽي قيدي (1989 فلم)|ٽي قيدي]]'' (1989) ==ع== * ''[[اميد (1983 فلم)|اميد]]'' (1983) * ''[[عمر ماروي (فلم)|عمر ماروي]]'' (1956) "پهرين سنڌي فلم جيڪا پاڪستان ۾ رليز ٿي". ==و== * ''[[وردان (2016 فلم)|وردان]] * ''[[وڏيرا سائين (1992 فلم)|وڏيرا سائين]]'' (1992) ==ز== * ''[[زندگي هڪ ناٽڪ (2009 فلم)|زندگي هڪ ناٽڪ]]'' (2009) ==وڌيڪ ڏسندا== *[[سنڌي سنيما|سنڌي سينيما]] * [[پاڪستاني فلمن جي فهرست]] == حوالا == {{حوالا|2}} ==ٻاھريان ڳنڍڻا== * [http://www.imdb.com/Sections/Languages/Sindhi/ Search Sindhi فلمs - IMDB.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041212004706/http://www.imdb.com/Sections/Languages/Sindhi/ |date=2004-12-12 }} [[زمرو:پاڪستاني فلمون]] [[زمرو:سنڌي ميڊيا]] [[زمرو:مجيب الرحمان جا لکيل مضمون]] [[زمرو:پاڪستاني فلمن جي فهرست]] [[زمرو:ٻولي جي لحاظ کان فلمن جو سٽاءُ]] [[زمرو:سنڌي ٻولي جون فلمون]] gx36xj02hqm7tjd0n0alay7efx7u4qv 0 6225 414537 374673 2026-09-23T05:33:36Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414537 wikitext text/x-wiki {{Pakistani film list}} ==گهڻو ڪمائيندڙ فلميون== The highest grossing films released in 2014 by domestic gross are as follows: {| class="wikitable sortable" style="text-align: center; width: 800px; margin: 1em auto 1em auto;" |+ Highest-grossing films of 2014 |- ! Rank!! Title!! Studio!! Domestic gross |- | style="text-align:center;"| 1. | ''[[نا معلوم افراد]]'' | Filmwala Pictures | {{PKRConvert|107.1|m}} |- | style="text-align:center;"| 2. | ''[[O21 (فلم)|O21]]'' | [[One Motion Pictures]] | {{PKRConvert|62.1|m}} |- | style="text-align:center;"| 3. | ''[[سلطنت (2014 film)|Sultanat]]'' | A B Pictures | {{PKRConvert|47.5|m}} |- | style="text-align:center;"| 4. | ''[[دي سسٽم (2014 فلم)|دي سسٽم]]'' | Leos Productions | {{PKRConvert|34.4|m}} |- | style="text-align:center;"| 5. | ''[[تمنا (2014 فلم)|تمنا]]'' | Concordia Productions | {{PKRConvert|23|m}} |- | style="text-align:center;"| 6. | ''[[دختار]]'' | Zambeel Films, The Crew Films | {{PKRConvert|8|m}} |- |} ==Events== ===Award ceremonies=== {| class="wikitable sortable" style="text-align: center; width: 100%; margin: 1em auto 1em auto;" |- ! Date ! Event ! Host ! Location ! Ref. |- | January 11 | [[4th Pakistan Media Awards]] | [[Pakistan Media Awards]] | [[Karachi]], [[Sindh]], [[Pakistan]] |<ref>{{cite web|title=4th Pakistan Media Awards|url=http://showbizpak.com/4th-pakistan-media-awards-2013/|accessdate=July 2014|work=Pakistan Showbiz|date=10 December 2013}}</ref> |- | March 29 | [[2nd Hum Awards]] | [[Hum Network Limited]] | [[Karachi]], [[Sindh]], [[Pakistan]] |<ref>{{cite web|title=2nd HUM Awards|url=http://www.latestlifestyles.com/2nd-servis-hum-tv-awards-2014/|accessdate=June 2014|work=Latest LifeStyles|date=8 March 2014}}</ref> |- | April 27 | [[1st ARY Film Awards]] | [[ARY Digital Network]] | [[Karachi]], [[Sindh]], [[Pakistan]] | <ref>{{cite news|title=Celebrating the new face of Pakistani cinema|url=http://www.nation.com.pk/entertainment/30-Apr-2014/celebrating-the-new-face-of-pakistani-cinema|accessdate=3 July 2014|work=The Nation|publisher=Emanuel Sarfaraz}}</ref> |- | October | [[13th Lux Style Awards]] | [[Lux Style Awards]] | [[Karachi]], [[Sindh]], [[Pakistan]] | <ref>{{cite news|title=2014 Lux Style Awards: Meet the nominees!|url=http://www.dawn.com/news/1124905/2014-lux-style-awards-meet-the-nominees|accessdate=24 Sep 2014|work=Dawn}}</ref> |} == Films released in 2014 == This is a list of [[Cinema of Pakistan|Pakistani films]] that have been released in 2014. ===January–March=== <!--Do not add future projects without providing a valid third party source. Unsourced claims WILL BE REMOVED.--> {| class="wikitable" |- text-align:center;" ! colspan="2" | '''Opening''' ! style="width:19%;" | '''Title''' ! '''Genre''' ! '''Director''' ! '''Cast''' ! '''Ref.''' |- | rowspan="1" style="text-align:center; background:#ffa07a;"| '''J<br />A<br />N''' | rowspan="1" style="text-align:center; textcolor:#000;"| '''24''' | ''Haramkhor'' | [[Action film|Action]], [[Romance film|romance]] | Qaisar Sanobar | Arbaz Khan, [[Sobia Khan]], Jahangir Khan, Dilber Munir, Asif Khan, Imran Khan | <ref>{{cite web|title=Pakistan film database - Haramkhor|url=http://mazhar.dk/film/db/details.php?pid=4272|work=mazhar.dk|accessdate=23 May 2014}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center; background:#dcc7df; textcolor:#000;"| '''F<br />E<br />B''' | rowspan="2" style="text-align:center; textcolor:#000;"| '''28''' | ''Naseebo '' | [[Family film|Family]] | Sajjad Rizvi | [[Shaan Shahid|Shaan]], [[Nargis]], Ajab Gul, Dua Qureshi, Zarri, Tafoo, [[Shafqat Cheema]] | <ref>{{cite web|title=Pakistan film database - Naseebo|url=http://mazhar.dk/film/db/details.php?pid=4265|work=mazhar.dk|accessdate=23 May 2014}}</ref> |- | ''Puttar Makhan Gujjar da'' | [[Action film|Action]] | Mohammad Shehzad Haidar | Zari, Jabbar Gujjar, Tanzeem Hassan, Shehbaz Akmal, [[Shafqat Cheema]] | <ref>{{cite web|title=Pakistan film database - Puttar Makhan Gujjar da|work=mazhar.dk|url=http://mazhar.dk/film/db/details.php?pid=4275|accessdate=23 May 2014}}</ref> |- | rowspan="1" style="text-align:center; background:#98fb98; textcolor:#000;"| '''M<br />A<br />R''' | style="text-align:center; textcolor:#000;"| '''14''' | ''Dunya'' | [[Action film|Action]], [[Drama film|Drama]] | Shahid Rana | [[Saima Noor|Saima]], [[Moammar Rana]], [[Nargis]], [[Shafqat Cheema]] | <ref>{{cite web|title=Pakistan film database - Dunya|url=http://mazhar.dk/film/db/details.php?pid=4276|work=mazhar.dk|accessdate=23 May 2014}}</ref> |- |} ===April – June=== <!--Do not add future projects without providing a valid third party source. Unsourced claims WILL BE REMOVED.--> {| class="wikitable" |- style="background:#b0e0e66; text-align:center;" ! colspan="2" | '''Opening''' ! style="width:19%;" | '''Title''' ! '''Genre''' ! '''Director''' ! '''Cast''' ! '''Ref''' |- | rowspan="4" style="text-align:center; background:#b4cae3;"| '''A<br />P<br />R''' |- | rowspan="2" style="text-align:center; textcolor:#000;"| '''11''' |''Pendu Prince'' | [[Comedy film|Comedy]] | Ajmal Malik | Sobia Khan, Aisha Chaudhry, Gulfam, Kashif Prince, Akram Udas | <ref>{{cite web|title=Pakistan film database - Pendu Prince|url=http://mazhar.dk/film/db/details.php?pid=4277|work=mazhar.dk|accessdate=23 May 2014}}</ref> |- | ''Lafanga'' | [[Comedy film|Comedy]] | Naseem Haidar Shah | Mahnoor, Iftikhar Thakur, Nigar Chodhary, Raheela Agha, [[Shafqat Cheema]] | <ref>{{cite web|title=Pakistan film database - Lafanga|url=http://mazhar.dk/film/db/details.php?pid=4278|work=mazhar.dk|accessdate=23 May 2014}}</ref> |- | rowspan="1" style="text-align:center; textcolor:#000;"| '''18''' | ''Zargia Khwar She'' | [[Action film|Action]] | Arshad Khan | Shahid Khan, Meera, Jahangir Khan, Sunbal, Dilbar Munir, Imran Khan | <ref>{{cite web|title=Pakistan film database - Zargia Khwar She|url=http://mazhar.dk/film/db/details.php?pid=4273|work=mazhar.dk|accessdate=23 May 2014}}</ref> |- | rowspan="6" style="text-align:center; background:hotPink;"| '''M<br />A<br />Y''' | rowspan="1" style="text-align:center; textcolor:#000;"| '''2''' | ''Jan tun Pyara'' | [[Romantic film|Romantic]] | Murad Ali Yousuf | [[Saima Noor|Saima]], [[Moammar Rana]], Sehar, Raheela Agha, Hassan Sadiq, [[Shafqat Cheema]] | <ref>{{cite web|title=Pakistan film database - Jan tun Pyara|url=http://mazhar.dk/film/db/details.php?pid=4284|work=mazhar.dk|accessdate=23 May 2014}}</ref> |- | rowspan="3" style="text-align:center; textcolor:#000;"| '''16''' | ''Eitbar'' | [[Romantic film|Romantic]] | Sohail Ali Tony | Karina Jan, Zara Khan, Hassan Murad, Sarfaraz Wikki | <ref>{{cite web|title=Pakistan film database - Eitbar|url=http://mazhar.dk/film/db/details.php?pid=4285|work=mazhar.dk|accessdate=23 May 2014}}</ref> |- | ''Ranjhay Hath Gandasa'' | [[Comedy film|Comedy]] | Shehzad Haidar | Nadia Ali, Rana Rehman, Fozia Rana, Durdana Rehman, Azhar Rangeela, [[Shafqat Cheema]] | <ref>{{cite web|title=Pakistan film database - Ranjhay Hath Gandasa|url=http://mazhar.dk/film/db/details.php?pid=4286|work=mazhar.dk|accessdate=23 May 2014}}</ref> |- | ''Dastan'' | [[Action film|Action]] | Hassan Askari | Sobia Khan, Shahid Khan, Madhu, Asif Khan, Jahangir Khan, Mohammad Hussain Sawati, Sardar Khan, Raheela Agha, Nawaz Khan | <ref>{{cite web|title=Pakistan film database - Dastan|url=http://mazhar.dk/film/db/details.php?pid=4288|work=mazhar.dk|accessdate=23 May 2014}}</ref> |- | rowspan="1" style="text-align:center; textcolor:#000;"| '''19''' | ''Inhiraaf'' | [[Documentary]] | | | <ref>{{cite web|title=imdb - Inhiraaf (2014)|url=http://www.imdb.com/title/tt3779734/}}</ref> |- | rowspan="1" style="text-align:center; textcolor:#000;"| '''30''' | ''[[The System (2014 film)|The System]]'' | [[Action film|Action]], [[Drama film|Drama]] | Shahzad Ghufoor | Shehraz, [[Nadeem Baig]], [[Shafqat Cheema]], [[Irfan Khoosat]], Ejaz Hussain Bugti, [[Nayyar Ejaz]], Rabia Tabassum, Saleem Shah, Saima Saleem, Mariyam Ali Hussiain, Saira | <ref>{{cite web|title=Film The System to release on 30 May 2014|url=http://reviewit.pk/film-the-system-to-release-on-30-may-2014/|work=Reviewit.pk|publisher=Rashid Nazir Ali|accessdate=16 May 2014}}</ref> |- | rowspan="1" style="text-align:center; background:#50c878;"| '''J<br />U<br />N''' | rowspan="1" style="text-align:center; textcolor:#000;"| '''13''' | ''[[Tamanna (2014 film)|Tamanna]]'' | [[Drama film|Drama]], [[Film noir|Noir]] | Steven Moore||[[Omair Rana]], [[Salman Shahid]], [[Mehreen Raheel]], [[Faryal Gohar]] | <ref>{{cite news|title=Tamanna releasing on 13th|url=http://www.dawn.com/news/1110278/tamanna-releasing-on-13th|accessdate=5 June 2014|work=DAWN.com|date=2 June 2014}}</ref> |- |} ===July – September=== <!--Do not add future projects without providing a valid third party source. Unsourced claims WILL BE REMOVED.--> {| class="wikitable" |- style="background:#b0e0e66; text-align:center;" ! colspan="2" | '''Opening''' ! style="width:19%;" | '''Title''' ! '''Genre''' ! '''Director''' ! '''Cast''' ! '''Ref''' |- | rowspan="4" style="text-align:center; background:#40e0d0;"| '''J<br />U<br>L''' | rowspan="4" style="text-align:center; textcolor:#000; "| '''29''' | ''[[Sultanat (2014 film)|Sultanat]]'' || [[Action film|Action]], [[Romance film|Drama]] || [[Syed Faisal Bukhari]] || [[Ahsan Khan (actor)|Ahsan khan]], [[Javeria Abbasi]], [[Javed Sheikh]], Sila Hussein, [[Kashif Mehmood]], [[Deepak Shirke]], [[Akashdeep Saigal]], [[Shweta Tiwari]], [[Zainab Qayyum]], [[Nayyar Ejaz]], [[Shabbir Jan]], [[Sara Loren]], [[Mustafa Qureshi]] | <ref>{{cite web|title=Pakistani movie ‘Sultanat’ to be released on Eid-ul Fitr|url=http://www.brecorder.com/arts-a-leisure/50-movies/186101-pakistani-movie-‘sultanat’-to-be-released-on-eid-ul-fitr.html|website=Business Recorder|publisher=Madiha Shakeel|accessdate=29 July 2014}}</ref> |- | ''Azari'' || [[Action film|Action]] || Arshad Khan || Shahid Khan, Sobia Khan, Sumaira Malik, Dilbar Munir, Jahangir Khan, Sidra Noor, Mumtaz Zeb, Imran || <ref>{{cite web|title=Pakistan film database - Azari|url=http://mazhar.dk/film/db/details.php?pid=4291|website=mazhar.dk|accessdate=3 September 2014}}</ref> |- | ''Jawargar'' || [[Action film|Action]] || Arshad Khan || Shahid Khan, Sobia Khan, Dilbar Munir, Sumaira Malik, Jahangir Khan, Khudadad Khan, Sanam Naz, Imran, Mumtaz Zeb || <ref>{{cite web|title=Pakistan film database - Jawargar|url=http://mazhar.dk/film/db/details.php?pid=4292|website=mazhar.dk|accessdate=3 September 2014}}</ref> |- | ''Ishq di Galli'' || [[Romance film|Romance]] || ''Asif Sheikh'' || [[Saima]], [[Shaan Shahid]], Sardar Kemal, [[Shafqat Cheema]] || <ref>{{cite web|title=Pakistan film database - Ishq di Galli|url=http://mazhar.dk/film/db/details.php?pid=4293|website=mazhar.dk|accessdate=3 September 2014}}</ref> |- | rowspan="12" style="text-align:center; background:orange;"| '''S<br />E<br>P''' | rowspan="1" style="text-align:center; textcolor:#000;"| '''18''' |''[[Dukhtar]]'' | [[Drama film|Drama]], [[Thriller film|Thriller]] | [[Afia Nathaniel]] | [[Samiya Mumtaz]], [[Mohib Mirza]], Saleha Aref, Asif Khan, Ajab Gul, [[Samina Ahmad]], Adnan Shah Tipu, Abdullah Jaan, [[Omair Rana]] | <ref>{{cite news|title=Geo Films acquires latest Pakistani independent film Dukhtar|url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-2-257834-Geo-Films-acquires-latest-Pakistani-independent-film-Dukhtar|accessdate=1 July 2014|work=The News|archivedate=24 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224014119/https://www.thenews.com.pk/}}</ref> |- |} ===October – December=== <!--Wikipedia is ''not'' a crystal ball. Do not add future projects without providing a valid third party source. Unsourced claims WILL BE REMOVED.--> {| class="wikitable" |- style="background:#b0e0e66; text-align:center;" ! colspan="2" | '''Opening ! style="width:19%;" | '''Title''' ! '''Genre''' ! '''Director''' ! '''Cast''' ! '''Ref''' |- | rowspan="2" style="text-align:center; background:#eef003;"| '''O<br />C<br />T''' | rowspan="2" style="text-align:center; textcolor:#000;"| '''6''' | ''[[O21 (film)|O21]]'' | [[Action film|Action]], [[Thriller film|Thriller]] | [[Jami (director)|Jami]] | [[Shaan Shahid]], [[Shamoon Abbasi]], Ayub Khoso, [[Aamina Sheikh]], [[Hameed Sheikh]], Tatmain ul Qulb, [[Ayaz Samoo]], [[Iman Ali]], [[Mustafa Changazi]], Gohar Rasheed, Bilal Ashraf, Abdullah Ghaznavi, Joe Towne, James Hallet, Wendy Haines, [[Summer Nicks]] | <ref>{{cite news|title=Operation 021 makers confirm Oct release|url=http://www.dawn.com/news/1119173|accessdate=15 July 2014|work=DAWN.com|publisher=Mahjabeen Mankani}}</ref> |- | ''[[Na Maloom Afraad]]'' || [[Comedy film|Comedy]], [[Thriller film|Thriller]] || Nabeel Qureshi || [[Javed Sheikh]], [[Fahad Mustafa]], Mohsin Abbas Haider, [[Urwa Tul Wusqa|Urwa Hocain]], Kubra Khan, [[Salman Shahid]], Erfan Motiwala, Masood Khan, [[Nayyar Ejaz]], Salim Mairaj, Amber Wajid, [[Mehwish Hayat]] || <ref>{{cite web|title=Na-Maloom Afraad set to hit screens on Eid-ul-Azha|url=http://www.dawn.com/news/1130062/na-maloom-afraad-set-to-hit-screens-on-eid-ul-azha|accessdate=6 Sep 2014|work=DAWN.com}}</ref> |- |} ==See also== * [[فهرست ايندڙ پاڪستاني فلميون]] == حوالا == {{reflist}} ==External links== * [http://www.imdb.com/Sections/Countries/Pakistan/ Search Pakistani film - IMDB.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090909210651/http://www.imdb.com/Sections/Countries/Pakistan/ |date=2009-09-09 }} {{2014 فلميون}} {{پاڪستاني سينيما}} [[زمرو:مجيب الرحمان جا لکيل مضمون]] iy3ct6eevhyk3et0zdurpgzquallb62 0 6272 414520 411265 2026-09-23T05:10:59Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414520 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سنڌ، پاڪستان جو ضلعو}} {{Infobox settlement | name = لاڙڪاڻو ضلعو | native_name = لاڙڪاڻو ضلعو | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | image_skyline = {{Photomontage |size = 290 |photo1a = Mohenjo-daro.jpg |photo2a = Bhuttos Musoleums.jpg|thumb |photo3a = Graveyard in front of the tomb.jpg }} | image_caption = مٿان کان هيٺ: [[موئن جو دڙو]]؛ [[ڳڙهي خدا بخش]] ۾ ڀٽو خاندان جو مقبرو؛ [[شاهه بهارو جو مقبرو]] | image_map = Pakistan - Sindh - Larkana.svg | mapsize = 250px | map_caption = سنڌ ۾ لاڙڪاڻو ضلعي جو مقام | coordinates = {{coord|27|33|36|N|68|13|35|E|type:adm2nd_region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | established_title = قائم ٿيو | established_date = 1 آگسٽ 1901ع | founder = برطانوي حڪومت | seat_type = [[صدر مقام]] | seat = [[لاڙڪاڻو]] | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_title = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name = | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 1,948 | population_as_of = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]] | population_footnotes = <ref name="PBS2023Table1">{{Cite web |title=TABLE 1: Area, population by sex, sex ratio, population density, urban population, household size and annual growth rate, Census-2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> | population_total = 1,784,453 | population_density_km2 = auto | population_urban = 798,151 (44.73٪) | population_rural = 986,302 (55.27٪) | demographics_type1 = خواندگي (2023ع) | demographics1_title1 = ڪل | demographics1_info1 = 55.58٪ | demographics1_title2 = مرد | demographics1_info2 = 65.34٪ | demographics1_title3 = عورتون | demographics1_info3 = 44.96٪ | demographics1_footnotes = <ref name="PBS2023Literacy">{{Cite web |title=TABLE 12: Literacy rate, enrolment and out of school population by sex and rural/urban, Census-2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = مکيه ٻولي | blank_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank1_name_sec1 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقا]] | blank1_info_sec1 = 4 | website = {{URL|http://www.larkana.gov.pk}} }} '''لاڙڪاڻو ضلعو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي اتر-اولهه حصي ۾ واقع [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] آهي ۽ [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو مرڪزي ضلعو آهي. ضلعي جو صدر مقام [[لاڙڪاڻو]] شهر آهي. موجوده ضلعو اوڀر ۾ [[سنڌو درياهه]]، اتر ۽ اتر-اوڀر ۾ [[شڪارپور ضلعو]]، اولهه ۾ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] ۽ ڏکڻ ۾ [[دادو ضلعو]] ۽ سنڌوءَ جي ٻئي پاسي [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] ۽ [[نوشهرو فيروز ضلعو|نوشهرو فيروز]] جي علائقن سان لڳي ٿو. [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي مردم شماري]] موجب لاڙڪاڻو ضلعي جي آبادي '''1,784,453''' هئي، جنهن مان 798,151 ماڻهو شهري ۽ 986,302 ماڻهو ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندا هئا. ضلعي جي ايراضي 1,948 چورس ڪلوميٽر ۽ آبادي جي گهاٽائي لڳ ڀڳ 916 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي.<ref name="PBS2023Table1"/> ضلعي جي 98 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي [[سنڌي ٻولي]] کي پنهنجي مادري ٻولي طور ڳالهائي ٿي.<ref name="PBS2023Language">{{Cite web |title=TABLE 11: Population by mother tongue, sex and rural/urban, Census-2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> لاڙڪاڻو عالمي سطح تي خاص طور [[موئن جو دڙو]] سبب مشهور آهي. [[يونيسڪو]] موجب موئن جو دڙو سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جو محفوظ ترين وڏن شهري مرڪزن مان هڪ آهي ۽ 1980ع کان [[عالمي ورثو]] آهي.<ref name="UNESCO">{{Cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138/ |publisher=[[يونيسڪو]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> ضلعي ۾ [[ڳڙهي خدا بخش]] پڻ واقع آهي، جتي [[ذوالفقار علي ڀٽو]]، [[بينظير ڀٽو]] ۽ ڀٽو خاندان جي ٻين شخصيتن جا مقبرا آهن. ==تاريخ== ===قديم دور=== [[فائل:Mohenjodaro - view of the stupa mound.JPG|thumb|موئن جي دڙي جا آثار ۽ اسٽوپا وارو دڙو]] لاڙڪاڻي ضلعي جو علائقو انساني آبادڪاريءَ جي لحاظ کان دنيا جي قديم ترين آباد علائقن مان هڪ آهي. [[موئن جو دڙو]]، جيڪو موجوده [[ڏوڪري تعلقو|ڏوڪري تعلقي]] ۾ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري ڀرسان واقع آهي، ٽئين هزاري قبل مسيح جي شروعاتي دور جو منظم شهري مرڪز هو. يونيسڪو موجب شهر ۾ سڌيون گهٽيون، نيڪال جو منظم نظام، کوهه، عوامي غسل خانو ۽ پڪين سرن جون عمارتون موجود هيون، جيڪي سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي ترقي يافته شهري نظام جو ثبوت آهن.<ref name="UNESCO"/> موئن جو دڙو 1922ع ۾ آثار قديمه جي کوٽائيءَ دوران عالمي علمي ڌيان ۾ آيو. هي ماڳ 1980ع ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="UNESCO"/> [[فائل:Jhukar-jo-Daro.jpg|thumb|جھڪر جو دڙو، لاڙڪاڻو (قديم تھذيب جا آثار)]] ===ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور=== ارڙهين صديءَ دوران علائقو [[ڪلهوڙا خاندان]] جي حڪمرانيءَ هيٺ رهيو. بعد ۾ [[ٽالپر خاندان]] سنڌ تي حڪمران ٿيو. ان دور ۾ لاڙڪاڻي ۽ ڀرپاسي جا ميداني علائقا واهن ۽ درياهي آبپاشي سبب زرعي اهميت حاصل ڪندا رهيا. برطانوي دور جي ''Imperial Gazetteer of India'' موجب ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن جي سياسي تبديلين دوران موجوده لاڙڪاڻي واري علائقي جا حصا مختلف بلوچ ۽ براهوي سردارن جي اثر هيٺ پڻ رهيا.<ref>{{cite book |title=Imperial Gazetteer of India, Volume XVI |chapter=Larkana District |url=https://drpathan.com/wp-content/uploads/2025/03/Imperial_Gazetteer_of_India-Vol.16-s.pdf |access-date=11 September 2026 }}</ref> ===برطانوي دور ۽ ضلعي جو قيام=== 1843ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي فوج سنڌ تي قبضو ڪيو. بعد ۾ سنڌ کي برطانوي انتظام هيٺ ضلعن ۽ تعلقن ۾ ورهايو ويو. موجوده لاڙڪاڻي جو وڏو حصو شڪارپور ضلعي سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته ڏکڻ جا ڪجهه علائقا ڪراچي ضلعي جي انتظام هيٺ هئا. '''1 آگسٽ 1901ع''' تي لاڙڪاڻو ضلعو باقاعدي قائم ڪيو ويو. نئين ضلعي ۾ ڪراچي ضلعي مان سيوهڻ، جوهي ۽ دادو جا علائقا ۽ شڪارپور ضلعي مان ميهڙ، ڪڪڙ، وارهه، لاڙڪاڻو، لب دريا/ڏوڪري، قمبر ۽ رتوديرو جا تعلقا شامل ڪيا ويا.<ref name="ImperialGazetteer">{{cite book |title=Imperial Gazetteer of India |chapter=Larkana District |url=https://drpathan.com/wp-content/uploads/2025/03/Imperial_Gazetteer_of_India-Vol.16-s.pdf |access-date=11 September 2026 }}</ref> 1911ع جي ڀرپاسي انتظامي ڪم کي آسان ڪرڻ لاءِ رتوديرو سب ڊويزن قائم ڪئي وئي ۽ [[ميروخان]] کي نئين تعلقي جي مرڪز طور ترقي ڏني وئي. ===دادو ضلعي جي قيام=== 1931ع ۾ لاڙڪاڻي ۽ ڪراچي ضلعن جا ڪجهه ڏاکڻا علائقا الڳ ڪري نئون [[دادو ضلعو]] قائم ڪيو ويو. 1941ع جي مردم شماريءَ جي رپورٽ پڻ ان انتظامي تبديليءَ سبب لاڙڪاڻي ۽ ٻين ضلعن جي پراڻن آبادي انگن جي ٻيهر ترتيب جو ذڪر ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Census of India, 1941, Volume XII: Sind |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/32071/download/35252/40138_1941_TAB.pdf |publisher=Government of India |access-date=11 September 2026 }}</ref> ===پاڪستان جي قيام کان پوءِ=== 1947ع ۾ پاڪستان قائم ٿيڻ کان پوءِ لاڙڪاڻو سنڌ صوبي جو ضلعو رهيو. 1980ع ۾ [[سکر ڊويزن]] کي ورهائي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] قائم ڪيو ويو ۽ لاڙڪاڻو شهر ان جو صدر مقام بڻيو. 13 ڊسمبر 2004ع تي سنڌ حڪومت لاڙڪاڻو ضلعو ورهائي [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] قائم ڪيو. قمبر، شھدادڪوٽ، ميروخان، وارهه، قبوسعيد خان، سجاول جوڻيجو ۽ نصيرآباد جا علائقا نئين ضلعي ۾ شامل ٿيا. ان کان پوءِ موجوده لاڙڪاڻو ضلعو لاڙڪاڻو، رتوديرو، ڏوڪري ۽ باقراڻي تعلقن تي مشتمل رهيو.<ref>{{cite web |title=Pakistan Emergency Situational Analysis: District Kamber Shahdadkot |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/pakistan-emergency-situational-analysis-district-kamber-shahdadkot-july-2014 |website=ReliefWeb |date=July 2014 |access-date=11 September 2026 }}</ref> ==جاگرافي== لاڙڪاڻو ضلعو اتر سنڌ جي سنڌوءَ واري زرخيز ميداني پٽي ۾ واقع آهي. ضلعي جو اوڀريون پاسو [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪناري سان لڳي ٿو. سڄي ضلعي جي زمين گهڻي ڀاڱي هموار، زرعي ۽ درياهي گاد مان ٺهيل آهي؛ موجوده انتظامي حدن اندر ڪو وڏو جابلو سلسلو موجود ناهي. ضلعي جي ايراضي 1,948 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="PBS2023Table1"/> زمين جي زرخيزيءَ، واهن جي موجودگيءَ ۽ سنڌوءَ جي قرب سبب لاڙڪاڻو اتر سنڌ جي اهم زرعي ضلعن مان هڪ آهي. ===آبهوا=== لاڙڪاڻي جي آبهوا گرم ۽ خشڪ آهي. اونهاري ۾ گرمي پد تمام گهڻو وڌي سگهي ٿو، جڏهن ته سياري جا مهينا نسبتاً ٿڌا ۽ خشڪ هوندا آهن. جولاءِ ۽ آگسٽ ۾ [[چوماسي]] جي برساتن جو امڪان وڌي ويندو آهي، پر مجموعي زرعي نظام جو بنيادي دارومدار واهن تي آهي. ===سنڌو درياهه ۽ ڪچو=== [[سنڌو درياهه]] ضلعي جي زرعي، معاشي ۽ ماحولياتي زندگيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو. حفاظتي بندن جي اندر درياهه سان لاڳاپيل ڪچي جا علائقا سياري جي فصلن، چراگاهن ۽ موسمي پوکيءَ لاءِ استعمال ٿين ٿا. ==انتظامي ورهاست== [[File:Larkana District.jpg|thumb|280px|لاڙڪاڻي ضلعي جا تعلقا]] لاڙڪاڻو ضلعو چئن تعلقن ۾ ورهايل آهي:<ref name="PBS2023Table1"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1F4E78;color:white;padding:7px;" | '''لاڙڪاڻو ضلعي جا تعلقا — مردم شماري 2023ع''' |- ! style="background:#D9EAF7;" | تعلقو ! style="background:#D9EAF7;" | ايراضي<br />(ڪلوميٽر²) ! style="background:#E2F0D9;" | آبادي ! style="background:#FFF2CC;" | آبادي جي گهاٽائي<br />(في ڪلوميٽر²) ! style="background:#FCE4D6;" | خواندگي |- |[[باقراڻي تعلقو]] |425 |275,268 |647.69 |46.38٪ |- |[[ڏوڪري تعلقو]] |412 |257,394 |624.74 |49.19٪ |- |[[لاڙڪاڻو تعلقو]] |549 |873,868 |1,591.74 |58.76٪ |- |[[رتوديرو تعلقو]] |562 |377,923 |672.46 |58.93٪ |- ! style="background:#DDEBF7;" | '''ڪل''' ! style="background:#DDEBF7;" | '''1,948''' ! style="background:#DDEBF7;" | '''1,784,453''' ! style="background:#DDEBF7;" | '''916.04''' ! style="background:#DDEBF7;" | '''55.58٪''' |} ===اهم شهري وسنديون=== 2023ع جي مردم شماري مطابق ضلعي جون اهم شهري وسنديون هي آهن:<ref name="PBSUrban">{{cite web |title=TABLE 2: Urban localities by population size and their population by sex, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:75%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C;color:white;" | '''لاڙڪاڻو ضلعي جون اهم شهري وسنديون''' |- ! style="background:#B2DFDB;" | شهر ! style="background:#B2DFDB;" | تعلقو ! style="background:#B2DFDB;" | آبادي (2023ع) |- |[[لاڙڪاڻو]] |لاڙڪاڻو |551,716 |- |[[رتوديرو]] |رتوديرو |81,935 |- |[[نئون ديرو]] |رتوديرو |52,846 |- |[[باڊهه]] |ڏوڪري |43,756 |- |[[ڏوڪري]] |ڏوڪري |27,125 |- |[[آريجا]] |باقراڻي |26,047 |- |[[ڳيريلو]] |باقراڻي |14,726 |} [[File:Naudero Sindh Pakistan - panoramio.jpg|thumb|300px|[[نئون ديرو]]، رتوديرو تعلقو]] ==آبادي ۽ سماج== ===آبادي=== {{Historical populations |1998|1,001,608 |2017|1,521,786 |2023|1,784,453 |align=center |percentages=pagr |footnote=ذريعا: [[پاڪستان شماريات بيورو]].<ref>{{cite web |title=Population by Administrative Units 1951–1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] }}</ref><ref name="PBS2023Table1"/> }} 2023ع ۾ ضلعي ۾ '''321,528 گهراڻا''' ۽ 1,784,453 ماڻهو هئا. مردن جو تعداد 932,604، عورتن جو 851,732 ۽ ٽرانس جينڊر آبادي 117 هئي. جنس جو تناسب 109.50 مرد في 100 عورتون هو.<ref name="PBS2023Table1"/> ضلعي جي 798,151 آبادي شهري علائقن ۽ 986,302 آبادي ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندي هئي. اهڙيءَ طرح شهري آبادي جو تناسب 44.73 سيڪڙو هو.<ref name="PBS2023Table1"/> ===ٻوليون=== 2023ع جي مردم شماري موجب لاڙڪاڻو ضلعي جي '''98.94٪''' آبادي [[سنڌي ٻولي]] کي مادري ٻولي طور ڄاڻايو.<ref name="PBS2023Language"/> اردو، براهوي، بلوچي، سرائڪي، پنجابي ۽ ٻين ٻولين جا ڳالهائيندڙ ننڍي تعداد ۾ موجود آهن. ===مذهب=== 2023ع ۾ ضلعي جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت مسلمان هئي.<ref name="PBSReligion">{{Cite web |title=TABLE 9: Population by sex, religion and rural/urban, Census-2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:65%;" |+ style="background:#5D4037;color:white;" | '''مذهب — 2023ع''' |- ! style="background:#EFEBE9;" | مذهب ! style="background:#EFEBE9;" | آبادي ! style="background:#EFEBE9;" | سيڪڙو |- |[[اسلام]] |1,754,523 |98.32٪ |- |[[هندومت]] |25,794 |1.45٪ |- |[[سک مت]] |38 |تقريباً 0.00٪ |- |ٻيا / درج نه ٿيل |4,098 |0.23٪ |} 1941ع ۾ موجوده ضلعي جي لڳ ڀڳ ساڳي حدن سان ملندڙ لاڙڪاڻو، لب دريا ۽ رتوديرو تعلقن ۾ مسلمانن جو تناسب 76.34٪ ۽ هندن جو 23.13٪ هو؛ ورهاڱي کان پوءِ مذهبي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي آئي.<ref>{{cite web |title=Census of India, 1941, Volume XII, Sind |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/7435/1/40138_1941_TAB.pdf |access-date=11 September 2026 }}</ref> ==معيشت== [[File:View of Green Fields at Village Kamal Khan Solangi - panoramio.jpg|thumb|300px|لاڙڪاڻي ضلعي جي زرعي ميداني علائقي جو منظر]] لاڙڪاڻي ضلعي جي معيشت جو بنيادي ڍانچو زراعت، زرعي پيداوار جي پروسيسنگ، واپار، سرڪاري ۽ خانگي خدمتن، تعمير، ٽرانسپورٽ ۽ ننڍين صنعتن تي ٻڌل آهي. ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت روزگار جو اهم ذريعو آهي، جڏهن ته لاڙڪاڻو شهر واپار، تعليم، صحت، بينڪنگ ۽ سرڪاري خدمتن جو مرڪز آهي.<ref name="SUCCESSProfile">{{cite web |title=Larkana District Profile |url=https://rspn.org/success/wp-content/uploads/2016/05/Larkana-District-profile.pdf |publisher=SUCCESS Programme |access-date=11 September 2026 }}</ref> [[ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان]] جي ضلعي پروفائيل موجب چانور لاڙڪاڻي جي اهم تجارتي زرعي پيداوار ۽ برآمدي جنس آهي، جڏهن ته رائس ملنگ، اٽي جون ملون، شگر مل، مرچن ۽ مصالحن جي پروسيسنگ، تيل ڪڍڻ ۽ مختلف ننڍيون صنعتون مقامي معاشي ڍانچي جو حصو آهن.<ref name="TDAP">{{cite web |title=Larkana District |url=https://tdap.gov.pk/larkana-district/ |publisher=[[ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> ===زراعت=== لاڙڪاڻو سنڌ جي ''Rice–Other Sindh Agro-Climatic Zone'' ۾ شامل آهي. خريف جي اهم فصلن ۾ [[چانور]]، ڪمند، جوئر، ٻاجهر ۽ ڪجهه هنڌن تي ڪپهه، جڏهن ته ربيع ۾ [[ڪڻڪ]]، جَوَ، چڻا، داليون ۽ چارا شامل آهن.<ref name="SUCCESSProfile"/> ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي جي ضلعي معاشي پروفائيل ۾ هيٺيون زرعي پيداوار ڏنل آهي:<ref name="TDAP"/> {| class="wikitable sortable" style="width:60%; text-align:center;" |+ style="background:#33691E;color:white;" | '''اهم فصلن جي پيداوار''' |- ! style="background:#DCEDC8;" | فصل ! style="background:#DCEDC8;" | پيداوار (ٽن) |- |[[چانور]] |630,307 |- |[[ڪڻڪ]] |120,125 |- |[[ڪمند]] |13,454 |} ===آبپاشي=== ضلعي جي زراعت [[سکر بئراج]] سان لاڳاپيل واهن جي نظام تي وڏي حد تائين دارومدار رکي ٿي. مختلف ضلعي معاشي پروفائيلن ۾ '''رائس ڪئنال'''، '''دادو ڪئنال''' ۽ علائقي سان لاڳاپيل ڪئنالن کي زرعي آبپاشيءَ جو بنيادي ذريعو ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="FIRMS">{{cite web |title=District Profile and Sector Assessments – Larkana District |url=https://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PA00K7B7.pdf |publisher=USAID FIRMS Project |access-date=11 September 2026 }}</ref> رائس ڪئنال خاص طور چانورن جي پوک لاءِ اهم آهي. سنڌو درياهه جي ڪچي واري زمين ۾ ٻوڏ جو پاڻي لهڻ کان پوءِ سياري ۾ موسمي پوکي پڻ ڪئي وڃي ٿي. ===باغباني=== [[امرود]] لاڙڪاڻي ضلعي جي سڀ کان مشهور باغباني پيداوار مان هڪ آهي. سنڌوءَ جي ساڄي ڪناري تي دودائي، ماهوٽا، نئون ديرو، چوهرپور، آگاڻي، ميتلا، عزت جي وانڍ، ڦلپوٽا ۽ ٻين علائقن ۾ امرود جا باغ وڏي ايراضيءَ تي پکڙيل آهن.<ref>{{cite news |title=Berries and guava of Larkana |url=https://www.dawn.com/news/792453/berries-and-guava-of-larkana |work=[[ڊان]] |date=14 March 2013 |access-date=11 September 2026 }}</ref> [[ٻير]]، انب، کجور، ليمون ۽ مختلف ڀاڄيون پڻ پوکيون وڃن ٿيون. پراڻن معاشي جائزي موجب رتوديرو، ڏوڪري ۽ لاڙڪاڻي جا علائقا خاص طور امرود ۽ انب لاءِ موزون رهيا آهن.<ref>{{cite web |title=A Brief Profile of Larkana |url=https://smeda.org/index.php?Itemid=1024&download=200%3Alarkana-profile&id=204%3Aarchive-sind-district-economic-profiles&option=com_phocadownload&view=category |publisher=SMEDA |access-date=11 September 2026 }}</ref> ===صنعت ۽ پيداوار=== لاڙڪاڻي شهر ۾ ننڍين صنعتن کي هٿي ڏيڻ لاءِ '''لاڙڪاڻو انڊسٽريل اسٽيٽ''' 1964–65ع ۾ قائم ڪئي وئي. ضلعي پروفائيل موجب اها لڳ ڀڳ 59 ايڪڙن تي پکڙيل ۽ 313 صنعتي پلاٽن تي مشتمل هئي.<ref name="SUCCESSProfile"/><ref name="TDAP"/> مقامي پيداوار ۽ پروسيسنگ ۾ هي صنعتون شامل رهيون آهن: * چانورن جون ملون * اٽي جون ملون * شگر مل * مرچ ۽ مصالحن جي پروسيسنگ * تيل جون ملون * برف جا ڪارخانا * پلاسٽڪ پائپ * اسٽيل جا ٿانوَ * مٽيءَ جا ٿانوَ * فرنيچر * سون ۽ زيورن جي تياري.<ref name="TDAP"/> ===لاڙڪاڻو شگر مل=== نئون ديرو ۽ لاڙڪاڻي جي وچ واري علائقي ۾ قائم '''لاڙڪاڻو شگر مل''' جو افتتاح 30 جنوري 1974ع تي وزيراعظم [[ذوالفقار علي ڀٽو]] ڪيو هو.<ref>{{cite web |title=Larkana Sugar Mills |url=http://www.larkanasugarmillspvtltd.enic.pk/ |access-date=11 September 2026 }}</ref> هي ڪارخانو ڪمند جي پروسيسنگ ۽ ضلعي جي زرعي صنعت سان لاڳاپيل اهم ادارن مان رهيو آهي. ===چانورن جي صنعت=== ضلعي جي زرعي معيشت ۾ رائس ملنگ جي صنعت سڀ کان وسيع شعبن مان هڪ آهي. چانورن جي پيداوار کان پوءِ فصل جي صفائي، سڪائڻ، ڇڙهائي، درجابندي ۽ واپار لاءِ لاڙڪاڻو ۽ ڀرپاسي جا شهري مرڪز اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. TDAP لاڙڪاڻي جي اهم تجارتي ۽ برآمدي جنس طور چانورن جو ذڪر ڪري ٿي.<ref name="TDAP"/> ===واپار ۽ مارڪيٽون=== لاڙڪاڻو شهر اتر سنڌ جو وڏو واپاري ۽ خدمتي مرڪز آهي. شهر ۾ اناج، ڀاڄين، ميون، ڪپڙي، زرعي اوزارن، تعميراتي سامان، دوائن ۽ روزمره جي شين جون وڏيون مارڪيٽون موجود آهن. TDAP جي پروفائيل ۾ '''جان ايف ڪينيڊي مارڪيٽ''' سميت شهر جي بازارن ۽ شاپنگ مرڪزن کي اهم واپاري مرڪزن طور ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="TDAP"/> لاڙڪاڻو پنهنجي ڀرپاسي جي رتوديرو، نئون ديرو، ڏوڪري، باڊهه، قمبر ۽ ٻين شهرن لاءِ هول سيل ۽ پرچون واپار جو مرڪز پڻ آهي. ===بينڪنگ ۽ مالي خدمتون=== ضلعي ۾ سرڪاري، خانگي ۽ مائڪرو فنانس بئنڪن جون شاخون ڪم ڪن ٿيون. زرعي قرضن لاءِ [[زرعي ترقياتي بئنڪ]] جون شاخون پڻ آبادگارن ۽ زرعي ڪاروبارن کي سهولتون ڏين ٿيون. USAID جي ضلعي معاشي جائزي موجب ملڪ جون گهڻيون وڏيون ڪمرشل بئنڪون لاڙڪاڻي ۾ موجود هيون.<ref name="FIRMS"/> ==آمدرفت== ===روڊ=== لاڙڪاڻو سنڌ جي اتر ۽ وچ وارن علائقن سان اهم شاهراهن ذريعي ڳنڍيل آهي. [[اين-55 قومي شاهراهه]] جو لاڙڪاڻو–رتوديرو حصو ضلعي مان گذري ٿو ۽ اڳتي شڪارپور، جيڪب آباد ۽ سنڌ جي ڏاکڻي حصن سان رابطو ڏئي ٿو. [[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] جي سرڪاري دستاويزن ۾ N-55 جو لاڙڪاڻو–رتوديرو حصو وفاقي روڊ نيٽ ورڪ جو حصو درج آهي.<ref>{{cite web |title=National Assembly Questions — National Highway Authority road network |url=https://www.na.gov.pk/uploads/documents/questions/673d9b958f48a_655.pdf |publisher=[[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> N-455 لاڙڪاڻي کي قمبر ۽ شھدادڪوٽ سان ڳنڍي ٿو، جڏهن ته مختلف ضلعي رستا نئون ديرو، رتوديرو، ڏوڪري، باڊهه، موئن جو دڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن تائين پهچ فراهم ڪن ٿا. ===ريلوي=== [[لاڙڪاڻو جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] ضلعي جو اهم ريلوي مرڪز آهي. اسٽيشن 1891ع ۾ قائم ٿي ۽ پاڪستان ريلوي جي ڪوٽڙي–اٽڪ ريلوي لائين تي واقع آهي.<ref>{{cite web |title=Larkana Junction railway station |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Larkana_Junction_railway_station |access-date=11 September 2026 }}</ref> [[پاڪستان ريلوي]] جي هن رستي ذريعي لاڙڪاڻو ڏکڻ طرف دادو، سيوهڻ، ڪوٽڙي ۽ ڪراچي ۽ اتر طرف شڪارپور، جيڪب آباد ۽ ٻين شهرن سان ڳنڍيل آهي. لاڙڪاڻو اسٽيشن تي بولان ميل ۽ موئن جو دڙو پيسينجر جهڙيون ريل گاڏيون پڻ روڪين ٿيون.<ref>{{cite web |title=Larkana Railway Station |url=https://railwaystations.pk/search-by-stations/larkana/ |access-date=11 September 2026 }}</ref> ===هوائي آمدرفت=== '''موئن جو دڙو ايئرپورٽ''' ضلعي ۾ موئن جو دڙو ڀرسان واقع آهي ۽ لاڙڪاڻي شهر کان لڳ ڀڳ 28 ڪلوميٽر پري آهي. ايئرپورٽ 1967ع ۾ قائم ٿيو ۽ بعد ۾ ان جي رن وي ۽ ٽرمينل کي وڌايو ويو.<ref>{{cite web |title=Moenjo Daro Airport |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Moenjo_Daro_Airport |access-date=11 September 2026 }}</ref> 2018ع کان باقاعده مسافر اڏامون بند رهڻ سبب ايئرپورٽ وڏي حد تائين غير شيڊيول ۽ خاص اڏامن تائين محدود رهيو. مارچ 2025ع ۾ سنڌ هاءِ ڪورٽ جي لاڙڪاڻو سرڪٽ بينچ اختيارين کي باقاعده اڏامون بحال ڪرڻ بابت اڳوڻن حڪمن تي عمل ڪرائڻ جي هدايت ڪئي.<ref>{{cite news |title=Larkana court orders CAA to restore flights from Mohenjo Daro airport |url=https://www.dawn.com/news/1901382 |work=[[ڊان]] |date=31 March 2025 |access-date=11 September 2026 }}</ref> ==تعليم== 2023ع جي مردم شماري موجب لاڙڪاڻي ضلعي جي ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ ۾ خواندگيءَ جي مجموعي شرح '''55.58٪''' هئي. مردن ۾ اها 65.34٪ ۽ عورتن ۾ 44.96٪ هئي.<ref name="PBS2023Literacy"/> 2014–15ع جي ضلعي تعليمي پروفائيل ۾ 1,000 کان وڌيڪ پرائمري، مڊل، سيڪنڊري ۽ هائير سيڪنڊري اسڪول درج هئا، جڏهن ته اسڪولي عمارتن ۾ بجلي، پيئڻ جي پاڻي، واش روم ۽ مرمت جهڙيون سهولتون اڻبرابر هيون.<ref>{{cite web |title=Larkana District Education Profile |url=https://rspn.org/success/wp-content/uploads/2016/05/Larkana-District-profile.pdf |access-date=11 September 2026 }}</ref> ===اعليٰ ۽ فني تعليم=== [[File:Charrecter and Competence.JPG|thumb|200px|[[ڪيڊٽ ڪاليج لاڙڪاڻو]] جو نشان]] ضلعي جا نمايان تعليمي ادارا هي آهن: * [[شهيد محترمه بينظير ڀٽو ميڊيڪل يونيورسٽي]] ** [[چانڊڪا ميڊيڪل ڪاليج]] * [[قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو لاڙڪاڻو ڪيمپس * [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو لاڙڪاڻو ڪيمپس * [[ڪيڊٽ ڪاليج لاڙڪاڻو]] * زرعي ڪاليج ڏوڪري * گورنمينٽ ڊگري ڪاليج لاڙڪاڻو * گورنمينٽ پائليٽ هائير سيڪنڊري اسڪول * گورنمينٽ گرلز ڊگري ڪاليج * گورنمينٽ ڪاليج آف ٽيڪنالاجي * نرسنگ ۽ پيراميڊيڪل ادارا. ڪيڊٽ ڪاليج لاڙڪاڻو 1994ع ۾ کوليو ويو ۽ موئن جو دڙو ڀرسان ڏوڪري واري علائقي ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web |title=Cadet College Larkana |url=http://ccl.edu.pk/about-ccl/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328130434/http://ccl.edu.pk/about-ccl/ |archive-date=28 March 2016 }}</ref> ==صحت== لاڙڪاڻي شهر جو صحت جو ڍانچو نه رڳو ضلعي پر سڄي لاڙڪاڻو ڊويزن ۽ ڀرپاسي بلوچستان جي علائقن لاءِ پڻ ريفرل مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. نمايان ادارن ۾: * [[چانڊڪا ميڊيڪل ڪاليج اسپتال]] * سول اسپتال لاڙڪاڻو * شيخ زيد عورتن جي اسپتال * شيخ زيد ٻارن جي اسپتال * چانڊڪا اکين جي اسپتال * [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيوويسڪيولر ڊزيزز]] جو لاڙڪاڻو سيٽلائيٽ سينٽر * [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف يورولاجي اينڊ ٽرانسپلانٽيشن]] جون لاڙڪاڻي ۾ سهولتون شامل آهن. 2016ع جي ضلعي صحت پروفائيل مطابق سرڪاري ۽ خانگي اسپتالن، ڊسپينسرين، بيسڪ هيلٿ يونٽن ۽ رورل هيلٿ سينٽرن جو هڪ وسيع نيٽ ورڪ ضلعي ۾ موجود هو؛ ان کي موجوده انگن بدران ان دور جي صحت ڍانچي جي تاريخي تصوير طور ڏسڻ گهرجي.<ref>{{cite web |title=Health Profile of Sindh by District 2016 |url=http://sindhbos.gov.pk/wp-content/uploads/2017/01/Health-Profile-of-Sindh-by-District-2016.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20181024180619/http://sindhbos.gov.pk/wp-content/uploads/2017/01/Health-Profile-of-Sindh-by-District-2016.pdf |archive-date=24 October 2018 }}</ref> ==ثقافت== لاڙڪاڻي ضلعي جي ثقافت بنيادي طور سنڌي آهي. سنڌي ٻولي، لوڪ موسيقي، صوفي روايتون، اجرڪ، سنڌي ٽوپي، مقامي ميلو، روايتي کاڌا ۽ زرعي زندگي ضلعي جي ثقافتي سڃاڻپ جا نمايان حصا آهن. لاڙڪاڻي سان ڪيترائي شاعر، اديب، دانشور، موسيقار ۽ سياسي ڪارڪن لاڳاپيل رهيا آهن. [[عابده پروين]] جهڙي صوفي ڳائڻي پڻ لاڙڪاڻي سان ويجهو تعلق رکي ٿي. ==آثار قديمه ۽ تاريخي ماڳ== ===موئن جو دڙو=== [[موئن جو دڙو]] ضلعي جو سڀ کان اهم تاريخي ۽ سياحتي ماڳ آهي. يونيسڪو موجب اهو ڏکڻ ايشيا جي ٽئين هزاري قبل مسيح جي بهترين محفوظ شهري وسندين مان هڪ آهي.<ref name="UNESCO"/> [[File:The great bath full view - Mohenjo-daro.jpg|thumb|300px|موئن جو دڙو جو [[وڏو غسل خانو]]]] ماڳ تي: * وڏو غسل خانو * قلعي وارو مٿانهون حصو * هيٺيون شهر * قديم نيڪال جو نظام * کوهه * رهائشي عمارتون * آثار قديمه جو ميوزيم موجود آهن. ===شاهه بهارو جو مقبرو=== [[File:Graveyard in front of the tomb.jpg|thumb|250px|[[شاهه بهارو جو مقبرو]] ۽ ڀرپاسي جو قبرستان]] لاڙڪاڻي شهر ۾ واقع [[شاهه بهارو جو مقبرو]] سنڌ جي ڪلهوڙا دور جي اهم تاريخي عمارتن مان هڪ آهي. عمارت سنڌي-اسلامي تعمير، محرابن، نقش نگاري ۽ قبرستان سبب اهميت رکي ٿي. ===ڳڙهي خدا بخش=== [[File:Mausoleum of Zulfikar Ali Bhutto and Benazir Bhutto.jpg|thumb|300px|[[ڳڙهي خدا بخش]] ۾ ڀٽو خاندان جو مقبرو]] [[ڳڙهي خدا بخش]] رتوديرو تعلقي ۾ واقع آهي ۽ ڀٽو خاندان جي خانداني قبرستان ۽ مقبري سبب پاڪستان جي اهم سياسي يادگار هنڌن مان هڪ آهي. هتي: * [[ذوالفقار علي ڀٽو]] * [[بينظير ڀٽو]] * [[مرتضيٰ ڀٽو]] * [[شاهنواز ڀٽو]] دفن ٿيل آهن. ==سياحت== لاڙڪاڻو ضلعو تاريخي، ثقافتي ۽ سياسي سياحت جي لحاظ کان سنڌ جو اهم ضلعو آهي. موئن جو دڙو عالمي سياحن، آثار قديمه جي ماهرن ۽ شاگردن لاءِ سڀ کان وڏو مرڪز آهي. يونيسڪو ماڳ جي لاڙڪاڻي شهر کان فاصلي کي لڳ ڀڳ 28 ڪلوميٽر ڄاڻائي ٿو.<ref name="UNESCO"/> [[فائل:Mausoleum of Zulfikar Ali Bhutto and Benazir Bhutto.jpg|thumb|ڳڙهي خدا بخش ۾ ذوالفقار علي ڀٽو، بينظير ڀٽو ۽ ڀٽو خاندان جو مقبرو]] ٻيا سياحتي هنڌ: * [[موئن جو دڙو]] * موئن جو دڙو ميوزيم * [[ڳڙهي خدا بخش]] * [[شاهه بهارو جو مقبرو]] * [[نئون ديرو]] * [[شاهنواز ڀٽو پبلڪ لائبريري]] * لاڙڪاڻي جا تاريخي بازار ۽ عمارتون. [[File:Sambara Inn Larkana.jpg|thumb|250px|لاڙڪاڻي ۾ سمبارا اِن]] ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي پنهنجي ضلعي پروفائيل ۾ موئن جو دڙو، ڀٽو خاندان جو مقبرو ۽ شاهنواز ڀٽو پبلڪ لائبريري کي ضلعي جي اهم سياحتي ماڳن طور ڄاڻائي ٿي.<ref name="TDAP"/> ==سياست== لاڙڪاڻو ضلعو پاڪستان جي جديد سياسي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو [[ڀٽو خاندان]] ۽ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جو تاريخي سياسي مرڪز آهي. [[ذوالفقار علي ڀٽو]] ۽ [[بينظير ڀٽو]] ٻنهي جو هن علائقي سان گهرو تعلق رهيو. 2024ع جي چونڊ حدبنديءَ تحت ضلعي ۾ قومي اسيمبليءَ جا ٻه ۽ سنڌ اسيمبليءَ جا چار تڪ آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:85%; text-align:center;" |+ style="background:#7B1FA2;color:white;" | '''لاڙڪاڻو ضلعي جا چونڊ تڪ — 2024ع''' |- ! style="background:#E1BEE7;" | ادارو ! style="background:#E1BEE7;" | تڪ ! style="background:#E1BEE7;" | چونڊيل ميمبر ! style="background:#E1BEE7;" | جماعت |- |قومي اسيمبلي |[[اين اي-194 لاڙڪاڻو-I]] |[[بلاول ڀٽو زرداري]] |[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- |قومي اسيمبلي |[[اين اي-195 لاڙڪاڻو-II]] |[[نذير احمد ٻگهيو]] |[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- |سنڌ اسيمبلي |[[پي ايس-10 لاڙڪاڻو-I]] |[[فريال ٽالپر]] |[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- |سنڌ اسيمبلي |[[پي ايس-11 لاڙڪاڻو-II]] |جميل احمد سومرو |[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- |سنڌ اسيمبلي |[[پي ايس-12 لاڙڪاڻو-III]] |[[سهيل انور سيال]] |[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- |سنڌ اسيمبلي |[[پي ايس-13 لاڙڪاڻو-IV]] |عادل الطاف انڙ |[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} قومي اسيمبليءَ جي موجوده سرڪاري فهرست ۾ اين اي-194 تان بلاول ڀٽو زرداري ۽ اين اي-195 تان نذير احمد ٻگهيو درج آهن.<ref>{{cite web |title=Members of National Assembly from Sindh |url=https://na.gov.pk/en/mna_list.php?list=sindh |publisher=[[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> 2024ع جي عام چونڊن ۾ فريال ٽالپر پي ايس-10، جميل احمد سومرو پي ايس-11، سهيل انور سيال پي ايس-12 ۽ عادل الطاف انڙ پي ايس-13 تان ڪامياب ٿيا.<ref>{{cite web |title=PPPP's Faryal Talpur wins PS-10 election |url=https://www.app.com.pk/national/pppps-faryal-talpur-wins-ps-10-election/ |publisher=[[ايسوسيئيٽيڊ پريس آف پاڪستان]] |date=9 February 2024 }}</ref><ref>{{cite web |title=PPPP’s Jamil Ahmed wins PS-11 election |url=https://www.app.com.pk/national/pppps-jamil-ahmed-wins-ps-11-election/ |publisher=[[ايسوسيئيٽيڊ پريس آف پاڪستان]] |date=9 February 2024 }}</ref><ref>{{cite web |title=PPPP’s Sohail Anwar wins PS-12 election |url=https://www.app.com.pk/national/pppps-sohail-anwar-wins-ps-12-election/ |publisher=[[ايسوسيئيٽيڊ پريس آف پاڪستان]] |date=9 February 2024 }}</ref><ref>{{cite web |title=PPPP’s candidate Adil Altaf wins PS-13 seat |url=https://www.app.com.pk/national/pppps-candidate-adil-altaf-wins-ps-13-seat/ |publisher=[[ايسوسيئيٽيڊ پريس آف پاڪستان]] |date=9 February 2024 }}</ref> ==عدالتي نظام== لاڙڪاڻي شهر ۾ [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] جي سرڪٽ بينچ ڪم ڪري ٿي، جيڪا اتر سنڌ جي ڪيترن ضلعن بابت آئيني، سول ۽ فوجداري معاملن جي ٻڌڻي ڪري ٿي. ضلعي سطح تي: * ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن ڪورٽ * ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن عدالتون * سينئر سول ججن جون عدالتون * سول جج ۽ جوڊيشل مئجسٽريٽ عدالتون * بئنڪنگ، ليبر، دهشتگردي روڪ عدالت ۽ ٻيون خاص عدالتون لاڙڪاڻي ۾ ڪم ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |title=District Courts of Sindh |url=https://www.sindhhighcourt.gov.pk/district_courts_sindh.php |publisher=[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> ==رانديون== ڪرڪيٽ، فٽبال، هاڪي، والي بال ۽ روايتي رانديون ضلعي ۾ مقبول آهن. '''شهيد محترمه بينظير ڀٽو انٽرنيشنل ڪرڪيٽ اسٽيڊيم''' ڳڙهي خدا بخش ڀرسان قائم ڪيو ويو ۽ پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي انتظام هيٺ ڪرڪيٽ مقابلن لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي.<ref>{{cite news |title=Larkana stadium to be inaugurated on Dec 26 |url=https://www.dawn.com/news/772192/larkana-stadium-to-be-inaugurated-on-dec-26 |work=[[ڊان]] }}</ref> ==مشهور شخصيتون== لاڙڪاڻي ضلعي سان لاڳاپيل نمايان شخصيتن ۾ شامل آهن: * [[ذوالفقار علي ڀٽو]] — اڳوڻو وزيراعظم پاڪستان * [[بينظير ڀٽو]] — اڳوڻي وزيراعظم پاڪستان * [[مرتضيٰ ڀٽو]] — سياستدان * [[شاهنواز ڀٽو]] — ڀٽو خاندان * [[سر شاهنواز ڀٽو]] — سياستدان * [[ممتاز ڀٽو]] — اڳوڻو وزيراعليٰ سنڌ * [[محمد ايوب کهڙو]] — اڳوڻو وزيراعليٰ سنڌ * [[نثار احمد کهڙو]] — سياستدان * [[فريال ٽالپر]] — سياستدان * [[بلاول ڀٽو زرداري]] — سياستدان * [[عابده پروين]] — صوفي ڳائڻي * [[پير علي محمد راشدي]] — اديب ۽ سياستدان * [[پير حسام الدين راشدي]] — مؤرخ ۽ محقق * [[اياز قادري]] — اديب * [[حيدر بخش جتوئي]] — هاري اڳواڻ * [[سوڀو گيانچنداڻي]] — دانشور ۽ سياسي ڪارڪن * [[اشرف عباسي]] — سياستدان * [[صفدر عباسي]] — سياستدان * [[سهائي علي ابڙو]] — اداڪاره * [[شاهنواز ڏاهاڻي]] — ڪرڪيٽر. ==پڻ ڏسو== * [[لاڙڪاڻو]] * [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] * [[موئن جو دڙو]] * [[ڳڙهي خدا بخش]] * [[نئون ديرو]] * [[رتوديرو]] * [[ڏوڪري]] * [[باقراڻي]] * [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] * [[سنڌ جا ضلعا]] ==حوالا== {{حوالا|2}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://www.larkana.gov.pk لاڙڪاڻو ضلعي جي سرڪاري ويب سائيٽ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120319035514/http://larkana.gov.pk/ |date=2012-03-19 }} * [https://whc.unesco.org/en/list/138/ يونيسڪو — موئن جو دڙو] * [https://tdap.gov.pk/larkana-district/ ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان — لاڙڪاڻو ضلعو] {{سنڌ جا ضلعا}} {{Authority control}} [[زمرو:لاڙڪاڻو ضلعو| ]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]] [[زمرو:1901ع ۾ قائم ٿيل انتظامي ورهاستون]] 7ev17b9nnfykt5ruhxuyixpbkunrmya 14 6947 414485 355754 2026-09-23T03:09:03Z Ibne maryam 17680 /* */ 414485 wikitext text/x-wiki [[زمرو:قانون]] [[زمرو:سماج]] [[زمرو:جرميات]] [[زمرو:انساني رويا]] [[زمرو:معاشرو]] 5rmah2lfw9qh3y3k0xk40a73kg9dvjl 0 9595 414539 412079 2026-09-23T05:44:04Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414539 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = قمبر شهدادڪوٽ ضلعو | native_name = قمبر شهدادڪوٽ | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | image_skyline = Umeed Ali Junejo.jpg | image_caption = اميد علي جوڻيجو ڳوٺ ۾ زرعي فصل | image_map = Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg | mapsize = 250px | map_caption = [[سنڌ]] ۾ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جو مقام | coordinates = {{coord|27|35|21|N|68|00|00|E|region:PK-SD_type:adm2nd|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | established_title = ضلعي جو قيام | established_date = 13 ڊسمبر 2004ع | seat_type = صدرمقام | seat = [[قمبر]] | government_type = ضلعي انتظاميا | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 5475 | population_total = 1,514,869 | population_as_of = 2023 | population_footnotes = <ref name="PBS2023-1">{{cite web |title=آدمشماري 2023ع: ايراضي، آبادي، جنس، آباديءَ جي گهاٽائي ۽ شهري آبادي |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> | population_density_km2 = auto | population_urban = 421,865 | population_rural = 1,093,004 | demographics_type1 = ٻوليون | demographics1_title1 = غالب مادري ٻولي | demographics1_info1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] 96.21٪ | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_title1 = مجموعي | demographics2_info1 = 40.02٪ | demographics2_title2 = مرد | demographics2_info2 = 48.94٪ | demographics2_title3 = عورتون | demographics2_info3 = 30.35٪ | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''قمبر شهدادڪوٽ ضلعو''' [[سنڌ]] جي اتر اولهه ۾ [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو هڪ ضلعو آهي، جنهن جو انتظامي صدرمقام [[قمبر]] شهر آهي. ضلعو [[کيرٿر جبل]] جي جابلو پٽي ۽ سنڌ جي آبپاشي هيٺ ايندڙ زرخيز ميداني علائقن جي سنگم تي واقع آهي. ان جي اولهه ۽ اتر اولهه طرف [[بلوچستان]] جا علائقا، اوڀر ۾ [[لاڙڪاڻو ضلعو]]، ڏکڻ ۾ [[دادو ضلعو]] ۽ اتر اوڀر ۾ [[جيڪب آباد ضلعو]] واقع آهن.<ref name="DawnGeo">{{cite news |title=قمبر شهدادڪوٽ: ٻن صوبن جي وچ واري پٽي |url=https://www.dawn.com/news/1621762 |work=ڊان |date=4 May 2021 |access-date=12 September 2026 }}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ضلعي جي ڪل آبادي '''1,514,869''' هئي، جن مان 421,865 ماڻهو شهري ۽ 1,093,004 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۾ رهندا هئا. ضلعي جي ڪل ايراضي '''5,475 چورس ڪلوميٽر'''، آباديءَ جي گهاٽائي لڳ ڀڳ 277 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر ۽ سراسري گهريلو جسامت 5.6 ماڻهو هئي.<ref name="PBS2023-1"/> ضلعي جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت سنڌي مادري ٻولي ڳالهائي ٿي. 2023ع ۾ 96.21 سيڪڙو آبادي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۽ 2.58 سيڪڙو [[براهوي ٻولي|براهوي]] کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو.<ref name="PBSLang">{{cite web |title=آدمشماري 2023ع: مادري ٻولي موجب آبادي |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> [[File:Women and girls in Qamber, Shadadkot, north-west Sindh, Pakistan (8406155976).jpg|thumb|left|280px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي ٻهراڙيءَ جون عورتون ۽ ڇوڪريون، 2011ع.]] == نالو ۽ قيام == موجوده قمبر شهدادڪوٽ ضلعو تاريخي طور [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو حصو هو. سنڌ حڪومت ڊسمبر 2004ع ۾ لاڙڪاڻي ضلعي کي ورهائي نئون ضلعو قائم ڪيو ۽ [[قمبر]] کي ان جو صدرمقام بڻايو. مختلف ذريعن موجب ضلعي جو رسمي قيام 13 ڊسمبر 2004ع تي ٿيو.<ref name="DawnGeo"/><ref name="DistrictFormation">{{cite web |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي قيام ۽ تاريخ بابت ضلعي جائزو |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/district-qambar-shahdadkot/ |website=سنڌ ائٽلس |access-date=12 September 2026 }}</ref> شروعاتي طور نئين ضلعي لاءِ قمبر جو نالو استعمال ڪيو ويو، پر [[شهدادڪوٽ]] جي رهواسين جي اعتراضن کان پوءِ شهدادڪوٽ جو نالو پڻ شامل ڪيو ويو ۽ ضلعو '''قمبر شهدادڪوٽ''' سڏجڻ لڳو.<ref name="DistrictFormation"/> شهدادڪوٽ ۾ وقت بوقت هڪ الڳ شهدادڪوٽ ضلعو قائم ڪرڻ جي تحريڪ پڻ هلي آهي، جنهن ۾ شهدادڪوٽ، قبو سعيد خان ۽ سجاول جوڻيجو کي هڪ الڳ ضلعي ۾ شامل ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=شهدادڪوٽ کي ضلعي جو درجو ڏيڻ لاءِ تحريڪ جاري |url=https://www.dawn.com/news/1471627 |work=ڊان |date=25 March 2019 |access-date=12 September 2026 }}</ref> == تاريخ == 1843ع ۾ انگريزن جي سنڌ تي قبضي کان پوءِ سنڌ کي انتظامي ضلعن ۾ ورهايو ويو. موجوده قمبر شهدادڪوٽ جو علائقو پهرين شڪارپور ضلعي ۽ پوءِ 20هين صديءَ جي شروعات کان لاڙڪاڻي ضلعي جو حصو رهيو. موجوده ضلعي جي مختلف علائقن جي تاريخ ان کان گهڻو پراڻي آهي. [[وارهه تعلقو|وارهه تعلقي]] جي علائقي ۾ تاريخي '''جوناڻي''' نالي وسنديءَ جو ذڪر ملي ٿو، جنهن بابت تاريخدان [[ايم ايڇ پنهور]] سنڌ جي وچئين دور واري تاريخي جاگرافيءَ ۾ مواد ڏنو آهي.<ref>{{cite book |last=پنهور |first=ايم ايڇ |title=تصوير سنڌ |url=https://archive.org/details/Tasweer-e-Sindh_201410 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]] |year=2004 }}</ref> [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا]] ۽ پوءِ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] دور ۾ ضلعي جو ميداني علائقو سنڌ جي زرعي ۽ مقامي سياسي نظام جو حصو رهيو. شهدادڪوٽ جي آبادڪاريءَ کي پڻ ڪلهوڙا دور سان ڳنڍيو وڃي ٿو. == جاگرافي == قمبر شهدادڪوٽ سنڌ جي جغرافيائي لحاظ کان گهڻو متنوع ضلعن مان هڪ آهي. ان جو اوڀر ۽ وچ وارو حصو هموار، آباد ۽ زرعي ميدانن تي مشتمل آهي، جڏهن ته اولهه طرف زمين آهستي آهستي [[کيرٿر جبل]] ڏانهن اوچي ٿيندي وڃي ٿي.<ref name="DawnGeo"/> ضلعي جون الهنديون حدون سنڌ ۽ بلوچستان جي قدرتي ۽ انتظامي سرحد جو حصو آهن. کيرٿر واري جابلو پٽيءَ جي دامن کي سنڌيءَ ۾ '''ڪاڇو''' سڏيو وڃي ٿو. هتي آبادي ميداني علائقن جي ڀيٽ ۾ ڇڊي آهي، ۽ ڪيترائي ڳوٺ برساتي نئن ۽ موسمي پاڻيءَ تي دارومدار رکن ٿا. [[File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg|thumb|280px|سنڌ ۾ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جو مقام.]] ضلعي جي موجوده سرڪاري ايراضي 5,475 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="PBS2023-1"/> پراڻن دستاويزن ۾ 5,599 يا 5,675 چورس ڪلوميٽر جا انگ پڻ ملن ٿا، پر 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ استعمال ٿيل موجوده انتظامي حدن لاءِ 5,475 چورس ڪلوميٽر سرڪاري انگ آهي. == کيرٿر ۽ ڪاڇو == ضلعي جو الهندو حصو [[کيرٿر جبل]] جي پهاڙي نظام سان ڳنڍيل آهي. هن پٽيءَ ۾ چونا پٿر، خشڪ جبل، برساتي نئيون، ننڍيون واديون ۽ چراگاهه شامل آهن. مقامي آباديءَ جي هڪ حصي جي گذر سفر جو دارومدار مال پالڻ ۽ موسمي زراعت تي آهي. کيرٿر واري علائقي ۾ سنڌي ۽ براهوي ڳالهائيندڙ آباديون هڪ ٻئي سان صدين کان سماجي ۽ واپاري رابطا رکن ٿيون، جنهن جو اثر ضلعي جي ٻولي، موسيقي، روايتن ۽ ثقافتي زندگيءَ تي پڻ پيو آهي. == ڍنڍون ۽ آبي وسيلا == ضلعي ۾ [[حمل ڍنڍ]] اهم قدرتي پاڻيءَ جي ذخيرن مان هڪ آهي. هي ڍنڍ کيرٿر جي برساتي وهڪرن ۽ مختلف آبي رستن مان پاڻي حاصل ڪري ٿي. حمل ڍنڍ مڇي، پکين ۽ ڀرپاسي جي ماڻهن جي گذر معاش لاءِ تاريخي اهميت رکي ٿي. [[File:Drigh Lake.jpg|thumb|280px|[[ڊرگهه ڍنڍ]]، قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي مشهور آبي ماڳن مان هڪ.]] [[ڊرگهه ڍنڍ]] پڻ ضلعي جي مشهور آبي ماڳن مان آهي. وڪيميڊيا ڪامنز تي ضلعي سان لاڳاپيل ڊرگهه ڍنڍ جي آزاد تصوير موجود آهي. == موسم == قمبر شهدادڪوٽ جي ميداني علائقن جي موسم گرم ۽ خشڪ آهي. اونهاري ۾ گرمي تمام تيز ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته سياري جون راتيون ٿڌيون رهن ٿيون. مون سون جون برساتون عام طور جولاءِ کان سيپٽمبر تائين ٿين ٿيون، پر کيرٿر ۽ بلوچستان کان ايندڙ برساتي وهڪرا به ضلعي تي اثرانداز ٿين ٿا. 2010ع ۾ لاڙڪاڻي ۽ قمبر شهدادڪوٽ جي ڀرپاسي واري علائقي ۾ غير معمولي شديد گرمي رڪارڊ ٿي. علائقي جي آبهوا ۾ ڊگهن خشڪ عرصن سان گڏ ڪڏهن ڪڏهن انتهائي برسات ۽ ٻوڏ پڻ شامل رهي ٿي. == ٻوڏ ۽ قدرتي خطرا == قمبر شهدادڪوٽ 2022ع جي پاڪستاني ٻوڏ ۾ سنڌ جي سڀ کان وڌيڪ متاثر ضلعن مان هو. بلوچستان جي جابلو علائقن مان ايندڙ تيز برساتي وهڪرن ضلعي جي ڳوٺن، زرعي زمينن، رستن ۽ آبپاشيءَ جي نظام کي وڏي نقصان پهچايو.<ref name="FloodDawn">{{cite news |title=2022ع جي ٻوڏ کان سخت متاثر قمبر شهدادڪوٽ کي پاڻيءَ جي کوٽ جو خطرو |url=https://www.dawn.com/news/1761393 |work=ڊان |date=24 June 2023 |access-date=12 September 2026 }}</ref> [[File:Flood in Sindh 2022.jpg|thumb|left|280px|2022ع جي ٻوڏ دوران سنڌ ۾ آيل پاڻي.]] بين الاقوامي لڏپلاڻ واري اداري جي 2023ع واري سروي ۾ قمبر شهدادڪوٽ کي سنڌ جي انهن ضلعن ۾ شامل ڪيو ويو، جتي 2022ع جي ٻوڏ کان پوءِ وڏي انگ ۾ اندروني طور بي گهر ٿيل ماڻهو موجود هئا.<ref name="IOM">{{cite web |title=سنڌ ۾ ٻوڏ کان پوءِ ڪميونٽي ضرورتن جي سڃاڻپ، 2023ع |url=https://pakistan.iom.int/sites/g/files/tmzbdl1121/files/documents/2024-08/iom_dtm_cni_floods_sindh_r4.pdf |publisher=بين الاقوامي لڏپلاڻ وارو ادارو |access-date=12 September 2026 }}</ref> == انتظامي ورهاست == قمبر شهدادڪوٽ ضلعو ستن تعلقن ۾ ورهايل آهي.<ref name="PBS2023-1"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#315d7d; color:white; font-size:115%;" | '''قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جا تعلقا، 2023ع''' |- style="background:#dceaf4;" ! تعلقو ! ايراضي<br />(چورس ڪلوميٽر) ! آبادي ! آباديءَ جي گهاٽائي<br />(ماڻهو في چورس ڪلوميٽر) ! خواندگي |- style="background:#f5fbff;" | [[ميرو خان تعلقو]] | 374 | 182,461 | 487.86 | 33.41٪ |- style="background:#fff5df;" | [[نصيرآباد تعلقو]] | 309 | 174,708 | 565.40 | 41.81٪ |- style="background:#f5fbff;" | [[قمبر تعلقو]] | 2,260 | 448,990 | 198.67 | 39.36٪ |- style="background:#fff5df;" | [[قبو سعيد خان تعلقو]] | 1,033 | 99,308 | 96.14 | 26.46٪ |- style="background:#f5fbff;" | [[شهدادڪوٽ تعلقو]] | 419 | 225,086 | 537.20 | 47.06٪ |- style="background:#fff5df;" | [[سجاول جوڻيجو تعلقو]] | 385 | 130,635 | 339.31 | 37.66٪ |- style="background:#f5fbff;" | [[وارهه تعلقو]] | 695 | 253,681 | 365.01 | 44.25٪ |- style="background:#d7ead3; font-weight:bold;" | ڪل | 5,475 | 1,514,869 | 276.69 | 40.02٪ |} <small>ذريعا: پاڪستان شماريات بيورو، آدمشماري 2023ع، جدول 1 ۽ 12.<ref name="PBS2023-1"/><ref name="PBSLit">{{cite web |title=آدمشماري 2023ع: خواندگي، داخلا ۽ اسڪول کان ٻاهر آبادي |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref></small> == اهم شهر == ضلعي جا ٻه سڀ کان وڏا شهري مرڪز [[شهدادڪوٽ]] ۽ [[قمبر]] آهن. 2023ع ۾ قمبر شهر جي آبادي 112,313 هئي، جڏهن ته شهدادڪوٽ جي آبادي 120 هزار کان وڌيڪ هئي.<ref name="DistrictFormation"/> ٻين اهم شهرن ۽ قصبن ۾ [[وارهه]]، [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]]، [[قبو سعيد خان]]، [[ميرو خان]]، [[بهرام]] ۽ [[سجاول جوڻيجو]] شامل آهن. == آبادي == 1951ع کان موجوده ضلعي جي حدن سان لڳ ڀڳ مطابقت رکندڙ علائقي جي آبادي مسلسل وڌندي رهي آهي. {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1951 |258327 |1961 |299259 |1972 |460722 |1981 |566574 |1998 |924294 |2017 |1338035 |2023 |1514869 |footnote=ذريعا: پاڪستان شماريات بيورو.<ref>{{cite web |title=1951ع کان 1998ع تائين انتظامي يونٽن موجب آبادي |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] }}</ref><ref name="PBS2023-1"/> }} 2023ع ۾ ضلعي ۾ '''267,553 گهر''' ۽ '''1,514,869 ماڻهو''' درج ٿيا.<ref name="PBSHousing">{{cite web |title=آدمشماري 2023ع: گهرن ۽ رهائش بابت ضلعي انگ |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> ضلعي جي شهري آبادي 421,865 يعني 27.85 سيڪڙو هئي، جڏهن ته 72.15 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندي هئي.<ref name="PBS2023-1"/> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 10 سالن کان گهٽ عمر جا 527,655 ماڻهو هئا، يعني ضلعي جي تقريباً 34.83 سيڪڙو آبادي ٻارن تي مشتمل هئي.<ref name="PBSAge">{{cite web |title=آدمشماري 2023ع: عمر موجب آبادي |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> == ٻوليون == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب سنڌي واضح طور ضلعي جي غالب مادري ٻولي هئي.<ref name="PBSLang"/> {{Pie chart |caption = قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جون مادري ٻوليون، 2023ع |label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value1 = 96.21 |color1 = gold |label2 = [[براهوي ٻولي|براهوي]] |value2 = 2.58 |color2 = mediumspringgreen |label3 = ٻيون ٻوليون |value3 = 1.21 |color3 = grey }} سرحدي ۽ جابلو علائقن ۾ براهوي ۽ بلوچي اثر وڌيڪ نظر اچي ٿو، جڏهن ته شهرن ۾ اردو، سرائڪي ۽ ٻين ٻولين جا ڳالهائيندڙ به موجود آهن. == مذهب == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب اسلام ضلعي جو وڏي اڪثريت وارو مذهب هو. مسلمان 99.17 سيڪڙو، هندو ۽ شيڊيولڊ ڪاسٽ سان لاڳاپيل آبادي لڳ ڀڳ 0.65 سيڪڙو ۽ ٻيا مذهبي گروهه لڳ ڀڳ 0.18 سيڪڙو هئا.<ref name="PBSReligion">{{cite web |title=آدمشماري 2023ع: مذهب موجب آبادي |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:85%; text-align:center;" |+ style="background:#765b89; color:white;" | '''قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ مذهب''' |- style="background:#eee8f3;" ! مذهب ! 2017ع ! 2023ع ! 2023ع سيڪڙو |- | [[اسلام]] | 1,327,507 | 1,502,256 | 99.17٪ |- | [[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]] | 9,963 | 9,785 | 0.65٪ |- | ٻيا | 565 | 2,828 | 0.18٪ |- ! ڪل ! 1,338,035 ! 1,514,869 ! 100٪ |} <small>ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.<ref name="PBSReligion"/></small> 1941ع جا مذهبي انگ موجوده ضلعي سان مڪمل طور هڪجهڙين حدن جا نه آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت هي علائقو لاڙڪاڻي ضلعي جي مختلف تعلقن ۾ شامل هو؛ تنهنڪري تاريخي مقابلي ۾ حدن جي تبديليءَ کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. == خواندگي == 2023ع ۾ ضلعي جي مجموعي خواندگي شرح '''40.02 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها 48.94 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 30.35 سيڪڙو هئي.<ref name="PBSLit"/> {| class="wikitable" style="width:70%; text-align:center;" |+ style="background:#287271; color:white;" | '''خواندگي، 2023ع''' |- style="background:#e6f4f1;" ! زمرو ! شرح |- | مجموعي | 40.02٪ |- | مرد | 48.94٪ |- | عورتون | 30.35٪ |} انگن مان مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ وچ ۾ نمايان فرق ظاهر ٿئي ٿو. == تعليم == 2023–24ع جي سالياني اسڪول آدمشماريءَ موجب قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ مجموعي طور '''1,458 سرڪاري اسڪول''' درج هئا، جن مان '''1,375 فعال''' هئا. انهن اسڪولن ۾ '''223,336 شاگرد''' داخل هئا ۽ '''6,569 استاد''' مقرر هئا.<ref name="ASC2024">{{cite web |title=سالياني اسڪول آدمشماري 2023–24ع: قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جو پروفائيل |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> اسڪولي سطح موجب فعال ادارن ۾ تقريباً 1,244 پرائمري، 15 ايليمينٽري، 54 مڊل، 47 سيڪنڊري ۽ 15 هائير سيڪنڊري اسڪول شامل هئا.<ref name="ASC2024"/> {| class="wikitable" style="width:85%; text-align:center;" |+ style="background:#8b6f47; color:white;" | '''سرڪاري اسڪول، 2023–24ع''' |- style="background:#f6efdf;" ! سطح ! فعال اسڪول |- | پرائمري | 1,244 |- | ايليمينٽري | 15 |- | مڊل | 54 |- | سيڪنڊري | 47 |- | هائير سيڪنڊري | 15 |} == صحت == ضلعي ۾ قمبر شهر ۾ ضلعي سطح جي سرڪاري اسپتال، جڏهن ته شهدادڪوٽ، ميرو خان، نصيرآباد ۽ وارهه سميت مختلف تعلقن ۾ تعلقه اسپتالون، رورل هيلٿ سينٽر، بيسڪ هيلٿ يونٽ ۽ سرڪاري ڊسپينسريون ڪم ڪن ٿيون. پراڻن صحت پروفائيلن موجب 2012ع ۾ ضلعي ۾ 22 بنيادي صحت مرڪز، 24 سرڪاري ڊسپينسريون ۽ 7 رورل هيلٿ سينٽر درج هئا؛ وقت سان صحت جي ادارن جو انتظام ۽ انگ تبديل ٿيندو رهيو آهي. == معيشت == ضلعي جي معيشت جو بنيادي دارومدار [[زراعت]] تي آهي. سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ واري جاگرافيائي بيهڪ، آبپاشيءَ جو نظام، چانورن جي پيداوار ۽ چوپائي مال ضلعي جي معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="DawnGeo"/> ضلعي جي وڏي ميداني پٽيءَ ۾ چانور ۽ ڪڻڪ سڀ کان اهم فصل آهن. ٻين فصلن ۾ جوئر، ٻاجهري، چڻا، مڪئي، تيلي ٻج، ڀاڄيون ۽ چارا شامل آهن. [[File:Umeed Ali Junejo.jpg|thumb|280px|اميد علي جوڻيجو ۾ زرعي زمين ۽ گوبيءَ جو فصل.]] قمبر شهدادڪوٽ خاص طور '''ايري-6''' ۽ '''ايري-9''' قسم جي سارين جي پوک لاءِ سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="DawnGeo"/> == زراعت == ضلعي ۾ ٻن وڏين زرعي موسمن ــ [[خريف]] ۽ [[ربيع]] ــ تحت پوک ڪئي وڃي ٿي. خريف ۾ چانور، جوئر، ٻاجهري ۽ مختلف موسمي فصل پوکيا وڃن ٿا، جڏهن ته ربيع ۾ ڪڻڪ، چڻا ۽ ٻين سياري وارين پوکن جو حصو وڌيڪ هوندو آهي. [[File:Colours of Juar.jpg|thumb|left|250px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ جوئر جو فصل.]] پاڻيءَ جي فراهميءَ ۾ واهن ۽ شاخن جو اهم ڪردار آهي، پر ضلعي کي ڪڏهن پاڻيءَ جي کوٽ ۽ ڪڏهن بلوچستان کان ايندڙ ٻوڏن سبب انتهائي پاڻيءَ جي دٻاءَ کي منهن ڏيڻو پوي ٿو.<ref name="FloodDawn"/> == صنعت == شهدادڪوٽ جي اتر طرف قائم '''شهدادڪوٽ ٽيڪسٽائل مل''' ضلعي جي جديد صنعتي تاريخ جو سڀ کان اهم ادارو رهيو. مل 1974ع ۾ [[ذوالفقار علي ڀٽو]] جي حڪومت دوران قائم ڪئي وئي ۽ 1978ع ۾ پيداوار شروع ڪئي. پنهنجي عروج واري دور ۾ اها لڳ ڀڳ 4,500 مزدورن لاءِ روزگار جو ذريعو هئي.<ref name="Textile">{{cite news |title=شهدادڪوٽ ٽيڪسٽائل مل جي زوال بابت رپورٽ |url=https://www.dawn.com/news/1062553 |work=ڊان |date=14 January 2002 |access-date=12 September 2026 }}</ref> مل ۾ پاليسٽر ۽ ٻين قسمن جو ڪپڙو تيار ٿيندو هو، جيڪو پاڪستان جي ٻين حصن ڏانهن موڪليو ويندو هو. مالي، انتظامي ۽ سياسي مسئلن سبب مل آهستي آهستي زوال پذير ٿي ۽ آخرڪار بند ٿي وئي. اڄ ضلعي ۾ وڏي صنعت محدود آهي؛ ننڍن صنعتي ۽ واپاري شعبن ۾ رائيس ملون، زرعي اوزارن جي مرمت، تعميراتي مواد، کاڌي جي پروسيسنگ ۽ ننڍا ڪارخانا شامل آهن. == مزاراڻي گئس فيلڊ == '''مزاراڻي گئس فيلڊ''' قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جو اهم معدني ۽ توانائي ذريعو آهي. [[پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ]] موجب فيلڊ 1959ع ۾ دريافت ٿيو، پر گهٽ گئس جي گهرج سبب لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تائين وڏي ترقي نه ڪئي وئي.<ref name="PPL">{{cite web |title=مزاراڻي گئس فيلڊ |url=https://www.ppl.com.pk/content/mazarani-gas-field-overview |publisher=[[پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> 2002ع–2003ع دوران گئس پروسيسنگ سهولت قائم ڪئي وئي ۽ ميرو خان ڀرسان سوئي سدرن گئس ڪمپني جي نيٽ ورڪ تائين تقريباً 75 ڪلوميٽر ڊگهي پائيپ لائين وڇائي وئي. تجارتي پيداوار جون 2003ع ۾ شروع ٿي.<ref name="PPL"/> پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ موجب فيلڊ ۾ ڇهه کوهه کوٽيا ويا آهن، جن مان چار پيداواري کوهه طور ڪم ڪندا رهيا آهن.<ref name="PPL"/> == آبپاشي == ضلعي جي ميداني حصي جي زراعت [[سکر بئراج]] مان نڪرندڙ واهن ۽ انهن جي شاخن تي دارومدار رکي ٿي. چانورن جي پوک وڏي پاڻيءَ جي ضرورت رکي ٿي، جنهن سبب آبپاشيءَ جي ورڇ سياسي ۽ معاشي لحاظ کان اهم مسئلو آهي. قمبر شهدادڪوٽ سنڌ ۽ بلوچستان جي سرحد تي هئڻ سبب بين الصوبائي پاڻيءَ جي ورڇ سان پڻ لاڳاپيل آهي. بلوچستان ڏانهن ويندڙ آبپاشي پاڻيءَ بابت وقت بوقت ٻن صوبن وچ ۾ اختلاف رپورٽ ٿيندا رهيا آهن.<ref name="DawnGeo"/> == آمدرفت == ضلعي مان ڪيترائي قومي اهميت جا رستا گذرن ٿا. [[ايم-8 موٽر وي]] گوادر، خضدار ۽ بلوچستان کي رتوديرو سان ڳنڍيندڙ قومي رستو آهي ۽ ضلعي جي شهدادڪوٽ ۽ قبو سعيد خان واري حصي مان گذري ٿو. نيشنل هاءِ وي اٿارٽي جي نيٽ ورڪ موجب ايم-8 جو گوادر–هوشاب–آواران–خضدار–رتوديرو وارو رستو 892 ڪلوميٽر ڊگهو آهي.<ref name="NHA">{{cite web |title=پاڪستان جي قومي شاهراهن ۽ موٽر ويز جو نيٽ ورڪ |url=https://nha.gov.pk/wp-content/uploads/2016/04/NHA-Road-Network-Maps-of-Projects-02.01.2012-Part-01.pdf |publisher=[[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> [[اين-455 قومي شاهراهه]] لاڙڪاڻي، قمبر ۽ شهدادڪوٽ کي ڳنڍي ٿي، جڏهن ته اين-255 لاڙڪاڻي کي نصيرآباد سان ملائي ٿي.<ref name="NHA"/> [[File:Petrol Pump At Highway - panoramio.jpg|thumb|280px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ هڪ شاهراهه ڀرسان پيٽرول پمپ.]] == پوليس ۽ امن امان == قمبر شهدادڪوٽ پوليس ضلعو مختلف پوليس سب ڊويزنن ۽ ٿاڻن ۾ ورهايل آهي. سنڌ پوليس جي موجوده سرڪاري رڪارڊ ۾ قمبر سٽي، ميرو خان، سجاول، کبڙ، بهرام، ڊرگهه، پکو ۽ ٻين پوليس اسٽيشنن جا نالا درج آهن.<ref name="Police">{{cite web |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جون پوليس اسٽيشنون |url=https://sindhpolice.gov.pk/kambar/police-station |publisher=[[سنڌ پوليس]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> ضلعي پوليس جو مرڪزي آفيس قمبر شهر ۾ واقع آهي.<ref name="Police"/> == عدالتي نظام == قمبر شهدادڪوٽ سنڌ هاءِ ڪورٽ جي لاڙڪاڻي سرڪٽ جي عدالتي دائري ۾ اچي ٿو. ضلعي سطح تي ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج، ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج، سينئر سول جج ۽ جوڊيشل ماجسٽريٽ عدالتون ڪم ڪن ٿيون. قمبر ضلعي جو انتظامي ۽ عدالتي صدرمقام هجڻ سبب ضلعي سطح جون اهم عدالتون ۽ سرڪاري آفيسون اتي مرڪوز آهن. == سياسي ورهاست == 2023ع جي نئين حدبنديءَ کان پوءِ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي کي قومي اسيمبليءَ جون ٻه ۽ سنڌ اسيمبليءَ جون چار عام سيٽون مليون.<ref name="ECPDelim">{{cite web |title=قومي اسيمبليءَ جي تڪن جي آخري حدبندي 2023ع |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> === قومي اسيمبلي === {| class="wikitable" style="width:75%; text-align:center;" |+ style="background:#3f6688; color:white;" | '''قومي اسيمبلي جا تڪ''' |- style="background:#dce8f1;" ! تڪ ! نالو |- | [[اين اي-196 (قمبر شهدادڪوٽ-1)]] | قمبر شهدادڪوٽ-1 |- | [[اين اي-197 (قمبر شهدادڪوٽ-2)]] | قمبر شهدادڪوٽ-2 |} اين اي-196 ۾ قبو سعيد خان، شهدادڪوٽ، سجاول جوڻيجو، ميرو خان ۽ قمبر تعلقي جا ڪجهه حصا شامل آهن؛ اين اي-197 ۾ نصيرآباد، وارهه ۽ قمبر تعلقي جا باقي حصا شامل آهن.<ref name="ECPDelim"/> === سنڌ اسيمبلي === {| class="wikitable" style="width:75%; text-align:center;" |+ style="background:#6b596e; color:white;" | '''سنڌ اسيمبلي جا تڪ''' |- style="background:#eee7ef;" ! تڪ ! نالو |- | [[پي ايس-14 (قمبر شهدادڪوٽ-1)]] | قمبر شهدادڪوٽ-1 |- | [[پي ايس-15 (قمبر شهدادڪوٽ-2)]] | قمبر شهدادڪوٽ-2 |- | [[پي ايس-16 (قمبر شهدادڪوٽ-3)]] | قمبر شهدادڪوٽ-3 |- | [[پي ايس-17 (قمبر شهدادڪوٽ-4)]] | قمبر شهدادڪوٽ-4 |} 2024ع جي عام چونڊن کان پوءِ ضلعي جي ٻنهي قومي ۽ چئن صوبائي عام سيٽن تي پاڪستان پيپلز پارٽي سان لاڳاپيل اميدوار چونڊيا ويا؛ اين اي-196 تي بعد ۾ ٿيل ضمني چونڊ ۾ پڻ پيپلز پارٽي جو اميدوار ڪامياب ٿيو.<ref>{{cite web |title=قومي اسيمبليءَ ۾ سياسي جماعتن جي پوزيشن ۽ چونڊيل ميمبر |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/party%20position%20in%20light%20of%20court%208-10-2025/compressed/Party%20Position%20in%20the%20National%20Assembly%20in%20light%20of%20Judgement%20of%20Constitutional%20Bench%20of%20Supreme%20Court%20dated%2025th%20August%2C%202025-compressed.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> == ثقافت == قمبر شهدادڪوٽ جي ثقافت بنيادي طور سنڌي ڳوٺاڻي سماج سان لاڳاپيل آهي. [[اجرڪ]]، [[سنڌي ٽوپي]]، لوڪ موسيقي، شاعري، صوفي درگاهون، عرس، ميلا ۽ روايتي مهمان نوازي ثقافتي زندگيءَ جا اهم حصا آهن. سنڌ ۽ بلوچستان جي سرحدي علائقن ۾ سنڌي ۽ براهوي ثقافتي روايتون پاڻ ۾ ملن ٿيون، جنهن جو اثر لباس، لهجن، موسيقي ۽ قبيلائي سماجي ڍانچي ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿو. [[File:Dargah Hakim Ali Shah Pat Waro Shahdadkot Sindh.jpg|thumb|280px|شهدادڪوٽ ۾ حڪيم علي شاهه پٽ واري جي درگاهه.]] == آثار، فن ۽ ورثو == ضلعي ۾ ڪلهوڙا، ٽالپر ۽ پوءِ واري دور سان لاڳاپيل قبرستان، مقبرا، درگاهون ۽ پراڻيون وسنديون موجود آهن. [[File:Mural of Laila and Majnun in the tomb of Sobdar Jamali in Sindh, which collapsed in 2010.jpg|thumb|left|280px|صوبدار جمالي جي مقبري ۾ ليلا مجنون جي ڀت تي ٺهيل تاريخي تصوير؛ مقبرو 2010ع ۾ ڊهي پيو.]] ضلعي سان لاڳاپيل تاريخي قبرن ۽ مقبرن ۾ سنڌي مقامي فن، ڪاشي، ڀتين تي تصويرڪاري ۽ روايتي گنبذي اڏاوت جا مثال ملن ٿا. == مشهور شخصيتون == قمبر شهدادڪوٽ ضلعي سان لاڳاپيل اهم سياسي، علمي، ادبي ۽ مذهبي شخصيتن ۾ هي شامل آهن: * [[مولانا نور محمد شهدادڪوٽي]] * [[ميان غلام صديق ميڪڻ]] * [[پير تراب علي شاهه راشدي]] * [[غلام حسين شاهه بخاري]] * [[احمد سلطان چانڊيو]] * [[ماسٽر منظور]] * [[مولانا عبدالڪريم ٻير شريف وارو]] * [[نواب شبير احمد چانڊيو]] * [[مير نادر علي خان مگسي]] * [[مير عامر علي خان مگسي]] * [[نواب سر غيبي خان چانڊيو]] * [[خانبهادر دوست محمد خان هڪڙو]] * [[خانبهادر پير بخش خان کهاوڙ]] * [[وينا شرنگي]] * [[نواب سردار خان چانڊيو]] * [[غلام مجدد اسراڻ]] * [[حزب الله ٻگهيو]] * [[ميان شاهل محمد ڪلهوڙو]] * [[خدا ڏنو چانڊيو]] * [[نور نبي جوڻيجو]] == پڻ ڏسو == * [[قمبر]] * [[شهدادڪوٽ]] * [[قمبر تعلقو]] * [[شهدادڪوٽ تعلقو]] * [[وارهه تعلقو]] * [[ميرو خان تعلقو]] * [[نصيرآباد تعلقو]] * [[قبو سعيد خان تعلقو]] * [[سجاول جوڻيجو تعلقو]] * [[حمل ڍنڍ]] * [[ڊرگهه ڍنڍ]] * [[کيرٿر جبل]] * [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] == حوالا == {{حوالا|2}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان شماريات بيورو] * [https://ecp.gov.pk اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240508030526/https://www.ecp.gov.pk/ |date=2024-05-08 }} * [https://sindhpolice.gov.pk سنڌ پوليس] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260611154329/https://www.sindhpolice.gov.pk/ |date=2026-06-11 }} * [https://www.rsu-sindh.gov.pk سنڌ اسڪول ايجوڪيشن جا انگ اکر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250220014949/https://rsu-sindh.gov.pk/ |date=2025-02-20 }} * [https://www.ppl.com.pk پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ] {{Commons category|Qambar Shahdadkot District}} [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو| ]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]] [[زمرو:لاڙڪاڻي ڊويزن جا ضلعا]] n2fpm4dg60jb1jgl3vrqpvcitmsf2je 0 10054 414496 412041 2026-09-23T03:50:06Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414496 wikitext text/x-wiki {{Short description|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي، سنڌ جو تعلقو}} {{Infobox settlement | name = سجاول جوڻيجو تعلقو | other_name = سجاول | native_name = سجاول جوڻيجو | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | image_skyline = Sijawal Junejo Taluka.jpg | imagesize = 250px | image_caption = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] ۾ سجاول جوڻيجو تعلقو نمايان | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = 230 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|27|50|30|N|68|06|50|E|region:PK-SD_type:adm3rd|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] | established_title = موجوده تعلقي جو قيام | established_date = ڊسمبر 2004ع | seat_type = صدر مقام | seat = [[سجاول جوڻيجو]] | government_type = تعلقائي انتظاميا | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 385 | population_total = 130,635 | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = <ref name="PBS2023">{{cite web |title=TABLE 1: AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> | population_density_km2 = 339.31 | blank_name_sec1 = خواندگي | blank_info_sec1 = 37.66٪ (2023ع) | blank1_name_sec1 = يونين ڪائونسلون | blank1_info_sec1 = 6 | blank2_name_sec1 = ديهون | blank2_info_sec1 = 32 | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | area_code_type = ٽيليفون ڪوڊ | area_code = 074 }} '''سجاول جوڻيجو تعلقو''' [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جي [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جي ستن تعلقن مان هڪ آهي. تعلقي جو انتظامي صدر مقام [[سجاول جوڻيجو]] شهر آهي. موجوده سجاول جوڻيجو تعلقو ڊسمبر 2004ع ۾ [[ميرو خان تعلقو|ميرو خان تعلقي]] کان ڌار ڪري قائم ڪيو ويو، ساڳئي عرصي ۾ قمبر شهدادڪوٽ ضلعو پڻ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] کان ڌار قائم ٿيو.<ref name="SindhAtlas">{{cite web |title=Sijawal Junejo |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-sijawal-junejo/ |website=SindhAtlas |access-date=12 September 2026 }}</ref> 2023ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ موجب تعلقي جي آبادي '''130,635''' هئي، جيڪا 385 چورس ڪلوميٽرن جي ايراضيءَ تي آباد هئي. آباديءَ جي گهاٽائي لڳ ڀڳ '''339.31 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' ۽ خواندگيءَ جي مجموعي شرح '''37.66 سيڪڙو''' هئي.<ref name="PBS2023"/><ref name="PBSLiteracy">{{cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> [[File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg|thumb|left|240px|سنڌ ۾ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جو مقام.]] == نالو == هن علائقي جو پراڻو نالو صرف '''سجاول''' هو. ثانوي تاريخي ماخذن موجب 2000ع ڌاري نالي ۾ '''جوڻيجو''' شامل ڪري سرڪاري ۽ مقامي استعمال ۾ '''سجاول جوڻيجو''' نالو رائج ڪيو ويو.<ref name="SindhAtlas"/> ان کان اڳ برطانوي دور جي انتظامي رڪارڊن ۾ علائقو '''سجاول''' جي نالي سان ملي ٿو. ڪجهه تاريخي ماخذن موجب 19هين صديءَ جي پوئين حصي ۾ سجاول شڪارپور ضلعي جي انتظامي تعلقن مان هڪ هو، پر بعد ۾ انتظامي حدن جي نئين سر ترتيب سان ان جي حيثيت ختم ٿي وئي.<ref name="SindhAtlas"/> == تاريخ == === برطانوي دور === سجاول واري علائقي جي جديد انتظامي تاريخ برطانوي دور تائين وڃي ٿي. ڪجهه تاريخي نقشن ۽ ضلعي پروفائيلن موجب لڳ ڀڳ 1876ع کان '''سجاول تعلقو''' شڪارپور ضلعي جي انتظامي يونٽن مان هڪ هو.<ref>{{cite web |title=Historical Maps of Sindh |url=https://panhwar.com/Article149.htm |website=Panhwar.com |access-date=12 September 2026 }}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ اتر سنڌ جي انتظامي حدن ۾ تبديليون ڪيون ويون. ميرو خان کي نئون تعلقو بڻائڻ کان پوءِ سجاول واري علائقي جي وڏي حصي کي ميرو خان تعلقي ۾ شامل ڪيو ويو. === موجوده تعلقي جو قيام === 2004ع کان اڳ سجاول جوڻيجو [[ميرو خان تعلقو|ميرو خان تعلقي]] جي هڪ اهم يونين ڪائونسل ۽ انتظامي مرڪز هو. ڊسمبر 2004ع ۾ قمبر شهدادڪوٽ ضلعو قائم ٿيڻ وقت ميرو خان مان علائقا ڌار ڪري سجاول جوڻيجو کي ٻيهر مڪمل تعلقو بڻايو ويو.<ref name="SindhAtlas"/> اليڪشن ڪميشن جي پراڻن حدبندي رڪارڊن ۾ پڻ سجاول جوڻيجو جي موجوده علائقي کي اڳوڻي ميرو خان تعلقي جي انتظامي حصن سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Previous Delimitation Notifications |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/3/PS-12%20By%20Kashif%20Saeed.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> == جاگرافي == سجاول جوڻيجو اتر اولهه سنڌ جي هموار ۽ آبپاشيءَ هيٺ ايندڙ زرعي ميدانن ۾ واقع آهي. تعلقي جون حدون [[رتوديرو تعلقو]]، [[ميرو خان تعلقو]]، [[شهدادڪوٽ تعلقو]] ۽ [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] سان ملن ٿيون.<ref name="SindhAtlas"/> تعلقي جو صدر مقام سجاول جوڻيجو [[شهدادڪوٽ]] ۽ [[رتوديرو]] جي وچ واري علائقائي روڊ پٽيءَ تي واقع آهي. ثانوي جاگرافيائي ماخذن موجب شهر شهدادڪوٽ کان لڳ ڀڳ 19 ڪلوميٽر ۽ رتوديرو کان لڳ ڀڳ 18 ڪلوميٽر پري آهي.<ref name="SindhAtlas"/> سجاول جوڻيجو واري علائقي جو وڏو حصو زرعي زمينن تي مشتمل آهي، جتي واهن ۽ واٽر ڪورسن ذريعي آبپاشي ڪئي وڃي ٿي. == ايراضي ۽ آبادي == 2023ع ۾ تعلقي جي ڪل ايراضي 385 چورس ڪلوميٽر ۽ آبادي 130,635 هئي.<ref name="PBS2023"/> 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ آبادي 117,459 هئي؛ اهڙي طرح 2017ع کان 2023ع تائين آباديءَ ۾ 13,176 ماڻهن، يعني لڳ ڀڳ 11.2 سيڪڙو واڌ ٿي.<ref name="SindhAtlas"/> {| class="wikitable sortable" style="width:80%; text-align:center;" |+ style="background:#345995; color:white; font-size:115%;" | '''سجاول جوڻيجو تعلقي جي آبادي''' |- style="background:#dceaf7;" ! آدمشماري ! آبادي ! ايراضي ! آباديءَ جي گهاٽائي |- style="background:#f5fbff;" | 2017ع | 117,459 | — | — |- style="background:#fff4d9;" | 2023ع | '''130,635''' | 385 چورس ڪلوميٽر | 339.31 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر |} <small>ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو ۽ سنڌ ائٽلس.<ref name="PBS2023"/><ref name="SindhAtlas"/></small> == خواندگي == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب سجاول جوڻيجو تعلقي جي مجموعي خواندگي شرح '''37.66 سيڪڙو''' هئي.<ref name="PBSLiteracy"/> تعلقي جي تعليمي صورتحال شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ مختلف آهي. سنڌ جي سالياني اسڪول آدمشماري 2023–24ع موجب سجاول جوڻيجو تعلقي جي سرڪاري اسڪولن مان لڳ ڀڳ 77.8٪ وٽ عمارت، 41٪ وٽ بائونڊري وال، 66.1٪ وٽ بيت الخلا، 28٪ وٽ بجلي ۽ 46٪ وٽ پيئڻ جي پاڻيءَ جي سهولت هئي.<ref name="ASC2024">{{cite web |title=Annual School Census 2023-24 – Kambar Shahdadkot District Profile |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:85%; text-align:center;" |+ style="background:#287271; color:white;" | '''سرڪاري اسڪولن جون بنيادي سهولتون، 2023–24ع''' |- style="background:#e6f4f1;" ! سهولت ! اسڪولن جو سيڪڙو |- | اسڪول جي عمارت | 77.8٪ |- | بائونڊري وال | 41٪ |- | بيت الخلا | 66.1٪ |- | بجلي | 28٪ |- | پيئڻ جو پاڻي | 46٪ |} <small>ذريعو: سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو.<ref name="ASC2024"/></small> == تعليم == سجاول جوڻيجو تعلقي ۾ سرڪاري پرائمري، مڊل ۽ سيڪنڊري سطح جا ڪيترائي اسڪول ڪم ڪن ٿا. سنڌ تعليم کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول سجاول جوڻيجو''' فعال هاءِ اسڪول طور درج آهي.<ref name="GBHSSijawal">{{cite web |title=Transfer and Posting as Head Master, Government Boys High School Sijawal Junejo |url=https://sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/71366%20Notification%20for%20transfer%20and%20posting%20as%20HM%20%28BS-17%29%20GBHS%20Sujawal%20in%20respect%20of%20Mr%20Muhamamd%20Akram%20Tanwari.HM%20%28BS-17%29.PDF |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]] |date=25 October 2022 |access-date=12 September 2026 }}</ref> 2026ع جي تعليم کاتي جي سرڪاري نوٽيفڪيشن ۾ '''گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول سجاول'''، سيمس ڪوڊ 427070127، سجاول جوڻيجو تعلقي هيٺ درج آهي.<ref>{{cite web |title=Earned Leave Order – Government Girls Primary School Sijawal |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/150868%20Order%20for%2030%20days%20Earned%20leave%20in%20respect%20of%20Ms.%20Hira%20Baby%2C%20PST%2C%20CNIC%20NO.%204150407296162.PDF |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]] |date=2 April 2026 |access-date=12 September 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت جي 2025–26ع واري بجيٽ ۾ سجاول جوڻيجو تعلقي لاءِ نون اسڪولي عمارتن ۽ برساتن کان متاثر عمارتن جي مرمت جا منصوبا پڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programme 2025–26 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%2FBudgetBooks%2FFY-25-26%2F5.VOLUME-V%2FVol+V.pdf |publisher=Finance Department, Government of Sindh |access-date=12 September 2026 }}</ref> [[File:Umeed Ali Junejo.jpg|thumb|280px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ زرعي زمين؛ سجاول جوڻيجو سميت ضلعي جي معيشت جو بنياد زراعت آهي.]] == معيشت == سجاول جوڻيجو تعلقي جي معيشت بنيادي طور زراعت تي ڀاڙيندي آهي. علائقي جا اهم فصل '''چانور''' ۽ '''ڪڻڪ''' آهن، جڏهن ته تربوز، آلو، جوئر، مڪئي، تر ۽ ٻيا موسمي فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.<ref name="Groundwater">{{cite journal |title=Groundwater quality assessment of Shahdadkot, Qubo Saeed Khan and Sijawal Junejo Talukas of District Qambar Shahdadkot, Sindh |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s13201-019-1098-2 |journal=Applied Water Science |year=2020 |access-date=12 September 2026 }}</ref> علمي مطالعي موجب قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي وڏي آباديءَ جو گذر سفر زراعت سان ڳنڍيل آهي، ۽ سجاول جوڻيجو انهن تعلقن مان هڪ آهي جتي زرعي زمين ۽ زميني پاڻي انساني استعمال ۽ آبپاشي ٻنهي لاءِ اهم آهن.<ref name="Groundwater"/> [[File:Colours of Juar.jpg|thumb|left|250px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ جوئر جو فصل.]] == زميني پاڻي == سجاول جوڻيجو، شهدادڪوٽ ۽ قبو سعيد خان تعلقن جي زميني پاڻيءَ بابت 2020ع ۾ شايع ٿيل علمي تحقيق ۾ پيئڻ ۽ آبپاشي لاءِ استعمال ٿيندڙ پاڻيءَ جا نمونا جانچيا ويا.<ref name="Groundwater"/> تحقيق ۾ علائقي جي زميني پاڻيءَ ۾ مختلف لوڻن ۽ ڪيميائي عنصرن جي مقدار ۾ جاگرافيائي فرق رپورٽ ڪيو ويو، جنهن سبب پيئڻ ۽ زرعي استعمال کان اڳ پاڻيءَ جي معيار جي نگرانيءَ جي ضرورت تي زور ڏنو ويو.<ref name="Groundwater"/> == انتظامي ورهاست == اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي موجوده مڪاني چونڊ رڪارڊ موجب سجاول جوڻيجو تعلقو '''6 يونين ڪائونسلن''' تي مشتمل آهي.<ref name="ECP2025">{{cite web |title=Appointment of Returning Officers for Local Government Vacant Seats |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/65953.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> يونين ڪائونسلن جا نالا هي آهن: # سجاول جوڻيجو # عرضي ڀٽو # ڌڱاڻو مهيصر # حيدر چانڊيو # مستوئي # ٿوف چوسول <ref name="SindhAtlas"/> == تپا == روينيو انتظام موجب سجاول جوڻيجو تعلقي ۾ هيٺيان اهم تپا درج ٿين ٿا: {| class="wikitable sortable" style="width:90%; text-align:center;" |+ style="background:#6b4f9b; color:white;" | '''سجاول جوڻيجو تعلقي جا تپا''' |- style="background:#eee8f5;" ! # ! تپو ! # ! تپو |- | 1 || [[تپو سجاول جوڻيجو]] | 5 || [[تپو محمد گجراڻي]] |- | 2 || [[تپو عرضي ڀٽو]] | 6 || [[تپو ڌڱاڻو مهيصر]] |- | 3 || [[تپو حيدر چانڊيو]] | 7 || [[تپو مستوئي (سجاول جوڻيجو)|تپو مستوئي]] |- | 4 || [[تپو جيند لڪ]] | || |} <small>ذريعو: سنڌ بورڊ آف روينيو.<ref name="SindhZameen">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |access-date=12 September 2026 }}</ref></small> == ديهون == بورڊ آف روينيو جي سرڪاري فهرست موجب سجاول جوڻيجو تعلقي ۾ '''32 ديهون''' آهن.<ref name="SindhZameen"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#2F6B4F; color:white; font-size:115%;" | '''سجاول جوڻيجو تعلقي جون ديهون''' |- style="background:#D9EAD3;" ! # ! ديهه ! # ! ديهه |- | 1 || [[عالم خان جوڻيجو]] | 17 || [[جيند لڪ]] |- | 2 || [[عرضي ڀٽو (سجاول جوڻيجو)|عرضي ڀٽو]] | 18 || [[ڪلر (سجاول جوڻيجو)|ڪلر]] |- | 3 || [[بخشو ساريو]] | 19 || [[ڪنڊي (سجاول جوڻيجو)|ڪنڊي]] |- | 4 || [[ٻيلھارو]] | 20 || [[ڪڙيو واهه]] |- | 5 || [[چاڪر سليمان]] | 21 || [[خالق ڏنو ڊکڻ]] |- | 6 || [[چانگو]] | 22 || [[ڪور صاحب]] |- | 7 || [[ڌڱاڻو مهيصر]] | 23 || [[ڪورائي (سجاول جوڻيجو)|ڪورائي]] |- | 8 || [[فتح خان ڌامراهو]] | 24 || [[لال خان مستوئي]] |- | 9 || [[فتوحل چوڍو]] | 25 || [[لشڪر خان چانڊيو]] |- | 10 || [[غلام محمد لغاري]] | 26 || [[مستوئي (سجاول جوڻيجو)|مستوئي]] |- | 11 || [[گل ڪلهوڙو]] | 27 || [[محمد گجراڻي]] |- | 12 || [[گل شاهه]] | 28 || [[محمدي ٽانوري]] |- | 13 || [[حيات گوپانگ]] | 29 || [[سعيد خان جوڻيجو]] |- | 14 || [[حيدر چانڊيو]] | 30 || [[شير خان (سجاول جوڻيجو)|شير خان]] |- | 15 || [[حيدر ڏيٿو]] | 31 || [[سجاول (سجاول جوڻيجو)|سجاول]] |- | 16 || [[جليل ڪلهوڙو]] | 32 || [[سونھارو ڀٽو]] |} <small>ذريعو: سنڌ بورڊ آف روينيو.<ref name="SindhZameen"/></small> == تعليم جو انتظام == اليڪشن ڪميشن جي موجوده انتظامي رڪارڊ ۾ '''تعلقہ ايجوڪيشن آفيسر (ميل)، پرائمري، سجاول جوڻيجو''' کي تعلقي جي ڇهن يونين ڪائونسلن لاءِ ذميوار آفيسر طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="ECP2025"/> سنڌ تعليم کاتي جا جديد رڪارڊ سجاول جوڻيجو، عرضي ڀٽو، حيدر چانڊيو ۽ ٻين يونين ڪائونسلن ۾ وڏي انگ ۾ پرائمري ۽ سيڪنڊري اسڪولن جي موجودگيءَ جي تصديق ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Public Sector Schools of Sindh |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Others/SUPPLY%20AND%20DELIVERY%20OF%20SPORTS%20MATERIAL%20IN%20PUBLIC%20SECTOR%20SCHOOLS%20OF%20SINDH.pdf |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> == صحت == 2023ع واري سرڪاري ويڪسينيشن مرڪزن جي فهرست ۾ سجاول جوڻيجو تعلقي لاءِ ڪيترائي صحت مرڪز درج آهن. انهن ۾ '''سجاول جوڻيجو گورنمينٽ ڊسپينسري'''، '''عرضي ڀٽو بنيادي صحت يونٽ'''، '''ٿوف چوسول بنيادي صحت يونٽ'''، حيدر ڏيٿو واري ڊسپينسري ۽ ڌڱاڻو مهيصر واري صحت سهولت شامل آهن.<ref name="EPI">{{cite web |title=List of EPI Centres in Sindh |url=https://www.epi.gov.pk/wp-content/uploads/2023/04/List-of-EPI-Centers-in-Sindh_March-2023.pdf |publisher=Federal Directorate of Immunization |access-date=12 September 2026 }}</ref> 2021ع ۾ رتوديرو واري ايڇ آءِ وي وبا بابت صحت ماهرن خبردار ڪيو ته سجاول جوڻيجو سميت رتوديرو جي ڀرپاسي وارن علائقن مان پڻ مريض رپورٽ ٿي رهيا هئا، جنهن سبب محفوظ انجيڪشن، رجسٽرڊ طبي عملي ۽ انفيڪشن ڪنٽرول جي اهميت وڌي وئي.<ref>{{cite news |title=Experts concerned over rise of HIV cases in Ratodero |url=https://www.dawn.com/news/1648896/experts-concerned-over-rise-of-hiv-cases-in-ratodero |work=[[ڊان]] |date=28 September 2021 |access-date=12 September 2026 }}</ref> == پوليس == سجاول جوڻيجو ۾ '''پوليس اسٽيشن سجاول''' قائم آهي. سنڌ پوليس جي موجوده سرڪاري فهرست ۾ هن ٿاڻي کي قمبر شهدادڪوٽ پوليس ضلعي جي پوليس اسٽيشنن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="Police">{{cite web |title=Police Stations – Kambar Shahdadkot |url=https://sindhpolice.gov.pk/kambar/police-station |publisher=[[سنڌ پوليس]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> == آمدرفت == سجاول جوڻيجو جو جغرافيائي مقام [[رتوديرو]] ۽ [[شهدادڪوٽ]] جي وچ ۾ هجڻ سبب تعلقي کي ضلعي ۽ ڊويزن جي روڊ نيٽ ورڪ ۾ اهم مقام حاصل آهي. مقامي روڊ سجاول جوڻيجو کي شهدادڪوٽ، رتوديرو، ميرو خان، قمبر ۽ لاڙڪاڻي سان ڳنڍين ٿا.<ref name="SindhAtlas"/> تعلقي جي اولهندي ۽ اتر اولهندي حصن کي بلوچستان ڏانهن ويندڙ رستن سان پڻ رابطو حاصل آهي، جڏهن ته قمبر شهدادڪوٽ ضلعي مان [[ايم-8 موٽر وي]] گذري ٿي. == موسم == سجاول جوڻيجو اتر سنڌ جي گرم ۽ نسبتاً خشڪ موسمي خطي ۾ واقع آهي. علائقي بابت علمي مطالعي موجب سالياني برسات لڳ ڀڳ 5 کان 10 انچن تائين رهي ٿي، جڏهن ته مئي، جون ۽ جولاءِ سڀ کان گرم مهينا آهن.<ref name="Groundwater"/> مون سون دوران تيز برساتن ۽ ڀرپاسي جي پاڻيءَ جي نيڪال جي خراب صورتحال سبب فصلن ۽ ڳوٺاڻن آبادين کي ڪڏهن ڪڏهن ٻوڏ ۽ پاڻي بيهڻ جا مسئلا پيش اچن ٿا. == سماج ۽ ٻولي == تعلقي ۾ روزمره جي سماجي، تعليمي ۽ واپاري زندگيءَ جي بنيادي ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] آهي. مقامي آبادي مختلف سنڌي ۽ بلوچ برادرين تي مشتمل آهي، پر جديد آدمشماري ذات يا قبيلن موجب انگ جاري نٿي ڪري. تعليمي ادارن جي سرڪاري فهرستن ۾ سجاول جوڻيجو تعلقي جي اسڪولن لاءِ تدريس جي ٻولي وڏي پيماني تي سنڌي درج ٿيل آهي.<ref name="SchoolsLanguage">{{cite web |title=List of Schools – Annexure I |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/Tenders/List-of-Schools-Annexure-I.pdf |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh |access-date=12 September 2026 }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[سجاول جوڻيجو]] * [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] * [[ميرو خان تعلقو]] * [[شهدادڪوٽ تعلقو]] * [[رتوديرو تعلقو]] * [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] * [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] == حوالا == {{حوالا|2}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان شماريات بيورو] * [https://sindhzameen.gos.pk سنڌ زمين] * [https://ecp.gov.pk اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240508030526/https://www.ecp.gov.pk/ |date=2024-05-08 }} * [https://www.sindheducation.gov.pk سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260615114849/https://sindheducation.gov.pk/ |date=2026-06-15 }} * [https://sindhpolice.gov.pk سنڌ پوليس] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260611154329/https://www.sindhpolice.gov.pk/ |date=2026-06-11 }} [[زمرو:سجاول جوڻيجو تعلقو| ]] [[زمرو:سنڌ جا تعلقا]] [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]] 27wbbmsnsite6zq9r6gvdt2zei6csjt 0 10239 414554 412020 2026-09-23T06:35:26Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414554 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٺل تعلقي جو شهر ۽ ٽائون ڪميٽي}} {{Infobox settlement | name = ميرپور ٻرڙو | nickname = ميرپور | settlement_type = [[ٽائون ڪميٽي]] | image_skyline = | image_caption = | image_map = Thul Taluka.jpg | mapsize = 260px | map_caption = [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جو نقشو؛ ميرپور ٻرڙو تعلقي جي شهري آبادين مان هڪ آهي | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|28.180495|68.727107|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[ٺل تعلقو]] | government_type = [[ٽائون ڪميٽي]] | leader_title = چيئرمين | leader_name = سردار صدام حسين خان ٻرڙو | leader_title1 = وائيس چيئرمين | leader_name1 = عاقب منصور | population_total = 14174 | population_as_of = 2023 | population_male = 7390 | population_female = 6784 | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = خواندگي (2023ع) | demographics1_title1 = ڪُل | demographics1_info1 = 72.94٪ | demographics1_title2 = مرد | demographics1_info2 = 80.03٪ | demographics1_title3 = عورتون | demographics1_info3 = 65.66٪ | postal_code_type = پوسٽ ڪوڊ | postal_code = 79120 | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''ميرپور ٻرڙو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] ۾ هڪ شهر ۽ [[ٽائون ڪميٽي]] آهي.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref><ref name="ECPConstituency">{{cite web |title=Final List of Constituencies – National Assembly, Sindh |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |date=30 November 2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> [[پاڪستان ۾ 2023ع جي آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب ٽائون ڪميٽي ميرپور ٻرڙو جي آبادي '''14,174''' هئي، جيڪا 2017ع ۾ 10,731 هئي.<ref name="PBS2023" /> شهر تاريخي طور [[ٻرڙو]] برادريءَ سان لاڳاپيل رهيو آهي ۽ هتي هڪ پراڻي مٽيءَ جي قلعي جا آثار موجود رهيا آهن، جن کي سنڌ جي آثار قديمه ۽ ورثي بابت جديد دستاويزن ۾ ٽالپر دور سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref name="EFT">{{cite web |title=Mirpur Burirro, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/site/525/jacobabad/mirpur-burirro |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ |date=19 July 2017 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref><ref name="Archaeology1995">{{cite web |title=Survey of Archaeological Sites Sindh, Sukkur Division |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-sukkur-division-80-zarar-pirzado1995/ |publisher=ثقافت، سياحت، آثار قديمه ۽ آرڪائيوز کاتو، سنڌ حڪومت |year=1995 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == جاگرافي == ميرپور ٻرڙو ٺل تعلقي جي ميداني ۽ زرعي حصي ۾ لڳ ڀڳ '''28.180495° اتر''' ۽ '''68.727107° اوڀر''' تي واقع آهي.<ref name="EFT" /> شهر [[ٺل]] ۽ جيڪب آباد ضلعي جي ٻين آبادين سان روڊ رستي ڳنڍيل آهي. [[File:Thul Taluka.jpg|thumb|[[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جو نقشو.]] [[File:Pakistan - Sindh - Jacobabad.svg|thumb|[[سنڌ]] ۾ [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جو مقام.]] == مقامي حڪومت == ميرپور ٻرڙو کي مقامي حڪومت جي سطح تي '''ٽائون ڪميٽي''' جو درجو حاصل آهي. سنڌ پبلڪ پروڪيورمينٽ ريگيوليٽري اٿارٽي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ 2015ع ۽ 2017ع ۾ '''ٽائون ڪميٽي ميرپور ٻرڙو، تعلقو ٺل''' نالي الڳ مڪاني ادارو درج ٿيل آهي.<ref name="SPPRA">{{cite web |title=Government Procurement Records – Town Committee Mirpur Buriro Taluka Thull |url=https://e.pprasindh.gov.pk/tenderlst?tender_list%5Bfilters%5D%5Brecords_per_page%5D=100&tender_list%5Bpage%5D=132&tender_list%5Bsort%5D%5Btender_title%5D=DESC |publisher=سنڌ پبلڪ پروڪيورمينٽ ريگيوليٽري اٿارٽي |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي 2023ع واري حدبندي پڻ '''ٽائون ڪميٽي ميرپور ٻرڙو''' کي [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي الڳ شهري مڪاني اداري طور درج ڪري ٿي.<ref name="ECPConstituency" /> چونڊ حدبنديءَ موجب ٽائون ڪميٽي ميرپور ٻرڙو [[اين اي-190 جيڪب آباد]] ۾ شامل آهي.<ref name="ECPConstituency" /> 2023ع جي مڪاني چونڊيل قيادت موجب ٽائون ڪميٽي جو چيئرمين '''سردار صدام حسين خان ٻرڙو''' ۽ وائيس چيئرمين '''عاقب منصور''' آهي.<ref name="ECPChair">{{cite web |title=Returned Candidates for Chairmen and Vice Chairmen of Local Councils in Sindh |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/fifPGfP5DCDgafHFThejBODZ54f5bHqlCHUSKJbX.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |date=16 June 2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto; width:75%;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | عهدو ! style="background:#315F7D;color:white;" | نالو ! style="background:#315F7D;color:white;" | مڪاني ادارو |- | چيئرمين || سردار صدام حسين خان ٻرڙو || ٽائون ڪميٽي ميرپور ٻرڙو |- | وائيس چيئرمين || عاقب منصور || ٽائون ڪميٽي ميرپور ٻرڙو |} اليڪشن ڪميشن جي حدبنديءَ بابت عوامي ڊسپلي مرڪزن جي فهرست ۾ پڻ '''ٽائون ڪميٽي ميرپور ٻرڙو جي آفيس''' کي جيڪب آباد ضلعي جي سرڪاري حدبندي ڊسپلي مرڪزن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="ECPDisplay">{{cite web |title=List of Display Centres for Publication of Preliminary List of Constituencies |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/gis-14.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == آبادي == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ميرپور ٻرڙو ٽائون ڪميٽي جي ڪُل آبادي '''14,174''' هئي. انهن مان 7,390 مرد ۽ 6,784 عورتون هيون.<ref name="PBS2023" /> 2017ع ۾ ٽائون ڪميٽي جي آبادي '''10,731''' هئي، تنهنڪري 2017ع کان 2023ع تائين سالياني اوسط آبادي واڌ جي شرح '''4.76 سيڪڙو''' رهي.<ref name="PBS2023" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; margin:auto; min-width:65%;" ! style="background:#49796B;color:white;" | آدمشماري ! style="background:#49796B;color:white;" | آبادي ! style="background:#49796B;color:white;" | مرد ! style="background:#49796B;color:white;" | عورتون |- | 2017ع || 10,731 || — || — |- | 2023ع || '''14,174''' || 7,390 || 6,784 |} 2023ع ۾ شهر جي سراسري گهراڻي جي ماپ '''6.40 فرد''' هئي.<ref name="PBS2023" /> == خواندگي == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ميرپور ٻرڙو جي 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ ۾ خواندگيءَ جي شرح '''72.94 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ خواندگي 80.03 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 65.66 سيڪڙو هئي.<ref name="PBSStats">{{cite web |title=Table 33: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_33_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#725A86;color:white;" | درجو ! style="background:#725A86;color:white;" | شرح |- | ڪُل خواندگي || '''72.94٪''' |- | مرد || 80.03٪ |- | عورتون || 65.66٪ |} ميرپور ٻرڙو جي خواندگي 2023ع ۾ ٺل تعلقي جي مجموعي شهري خواندگيءَ جي شرح 59.82 سيڪڙو کان مٿي هئي.<ref name="PBSStats" /> == رهائش == 2023ع جي آدمشماريءَ جي رهائشي انگن موجب ٽائون ڪميٽي ميرپور ٻرڙو ۾ '''2,215 گهراڻا''' درج هئا.<ref name="PBSHousing">{{cite web |title=Table 34: Selected Housing Statistics of Urban Localities, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_34_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == تاريخ == ميرپور ٻرڙو جي تاريخ بابت جديد تحقيق جو اهم ذريعو سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جي 1995ع واري آثار قديمه سروي ۽ سنڌ جي ورثي بابت اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جو دستاويزي ڪم آهي.<ref name="Archaeology1995" /><ref name="EFT" /> انهن ذريعن موجب ميرپور ٻرڙو واري علائقي ۾ هڪ مٽيءَ جو قلعو موجود هو، جنهن کي '''ٽالپر دور''' سان منسوب ڪيو ويو آهي. قلعي جي احاطي اندر هڪ ننڍڙي مسجد پڻ موجود هئي، پر بعد ۾ قدرتي آفتن، بي ڌياني ۽ نئين اڏاوت سبب قلعي ۽ مسجد جا آثار تقريباً مڪمل طور ختم ٿي ويا.<ref name="EFT" /> سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري 1995ع جي فيلڊ سروي ۾ '''ڪوٽ ميرپور ٻرڙو''' کي ديهه ميرپور ٻرڙو ۾ واقع، چورس رٿابندي ۽ برج رکندڙ مٽيءَ جي قلعي طور درج ڪيو ويو. سروي وقت قلعي جو وڏو حصو رهائشي گهرن ۾ تبديل ٿي چڪو هو.<ref name="Archaeology1995" /> === ٽالپر دور سان نسبت === اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ موجب مقامي روايت ۾ '''علي محمد ٻرڙو''' کي ٽالپر حڪمرانن جو وفادار ملازم ڄاڻايو ويو آهي، جنهن موجوده ميرپور ٻرڙو واري علائقي ۾ شڪارگاهه ڳولڻ ۾ مدد ڪئي. پوءِ حڪمرانن اتي مٽيءَ جو قلعو ٺهرائڻ جو حڪم ڏنو ۽ مقامي ٻرڙو آباديءَ ان جي تعمير ۾ حصو ورتو.<ref name="EFT" /> ان روايت موجب '''مير ڪرم علي خان ٽالپر''' علي محمد ٻرڙي کي قلعي جو سنڀاليندڙ مقرر ڪيو ۽ بعد ۾ قلعو کيس ڏنو ويو. علي محمد ٻرڙي نئين آباديءَ ۾ ٻين ننڍين برادرين کي به آباد ٿيڻ جي اجازت ڏني، جنهن سان ميرپور جي آبادي وڌندي وئي.<ref name="Bullo">{{cite book |last=بلو |first=مومن |title=اپر سنڌ فرنٽيئر کان جيڪب آباد تائين |year=2011 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/From_Upper_Scinde_Forntier_to_Jacobabad-Momin_Bullo-2011-complete.pdf |language=en }} {{مئل ڳنڍڻو|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> قلعي جون ڀتيون مقامي روايت موجب تمام ٿلهيون هيون ۽ ٽالپر حڪمرانن ۽ سندن مهمانن جي شڪار دوران رهائش ۽ تحفظ لاءِ استعمال ٿينديون هيون.<ref name="EFT" /><ref name="Bullo" /> === عودي تلاءُ === ٽالپر دور واري روايت موجب شڪارگاهه ۾ جهنگلي جانورن کي پاڻي ڏيڻ لاءِ قلعي ڀرسان هڪ وڏو پاڻيءَ جو ذخيرو ٺاهيو ويو هو. بعد ۾ هن ذخيري سان لاڳاپيل علائقو '''عودي''' جي نالي سان مشهور ٿيو، جيڪو موجوده ميرپور ٻرڙو ڀرسان هڪ آبادي آهي.<ref name="EFT" /> وقت سان قلعي وانگر ان پراڻي پاڻيءَ جي ذخيري جا به نمايان آثار ختم ٿي ويا.<ref name="Bullo" /> == تاريخ بابت مختلف راءِ == ميرپور ٻرڙو جي پراڻي قلعي جي تاريخ بابت مقامي تاريخي ادب ۾ هڪ مختلف راءِ پڻ ملي ٿي. نظام الدين کوسي پنهنجي مقالي '''”نئين ٺل جا پراڻا گل“''' ۾ قلعي کي ٽالپرن جو ٺهرايل قرار ڏيڻ تي اعتراض ڪيو ۽ علائقي جي پراڻي سياسي تاريخ کي [[قلات]] جي اثر سان ڳنڍيو.<ref name="NizamKhoso">{{cite journal |last=کوسو |first=نظام الدين |title=نئين ٺل جا پراڻا گل |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو |year=1995 |issue=4 |language=sd }}</ref> ٻئي طرف سنڌ حڪومت جي 1995ع واري آثار قديمه سروي ۽ اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ ٻئي قلعي کي ٽالپر دور سان منسوب ڪن ٿا.<ref name="Archaeology1995" /><ref name="EFT" /> ان ڪري قلعي جي صحيح تعميراتي تاريخ بابت مختلف تاريخي روايتون موجود آهن. == ثقافتي سڃاڻپ == ميرپور ٻرڙو اتر سنڌ جي مقامي لوڪ روايتن ۽ چوڻين ۾ پڻ ذڪر هيٺ اچي ٿو. سنڌي پهاڪن ۽ چوڻين جي هڪ گڏ ڪيل ماخذ ۾ ميرپور ٻرڙو، چانڊاڻ، عودي ۽ ڳڙهي حسن کي ٺل تعلقي جون وڏيون وسنديون ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Proverbs">{{cite web |title=ميرپور، چانڊاڻ، عودي، ڳڙهي حسن |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/366/read/18653 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=14 September 2026 }}</ref> هڪ پراڻي مقامي چوڻيءَ ۾ ميرپور کي واپاري منڊيءَ جي حيثيت سان ياد ڪيو ويو آهي، جيڪا شهر جي اڳوڻي مقامي واپاري اهميت بابت لوڪ يادگيريءَ جي عڪاسي ڪري ٿي.<ref name="Proverbs" /> == تعليم == ميرپور ٻرڙو ۾ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين لاءِ سرڪاري ثانوي اسڪول موجود آهن. سنڌ حڪومت جي اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتي جي رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول ميرپور ٻرڙو''' کي تعلقو ٺل، ضلعو جيڪب آباد سان درج ڪيو ويو آهي.<ref name="GBHS">{{cite web |title=JEST District Jacobabad |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Salary/JEST/JEST%20District%20Jacobabad.pdf |publisher=اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ساڳئي کاتي جي مختلف سرڪاري نوٽيفڪيشنن ۾ '''گورنمينٽ گرلس هاءِ اسڪول ميرپور ٻرڙو، تعلقو ٺل، ضلعو جيڪب آباد''' پڻ واضح طور درج ٿيل آهي.<ref name="GGHS">{{cite web |title=School Education and Literacy Department Notifications – Mirpur Buriro |url=https://www.sindheducation.gov.pk/notifications?id=0&key=thul&pageNumber=3 |publisher=اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 2025–26ع جي سنڌ حڪومت جي پرائمري تعليم واري بجيٽ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول ميرپور ٻرڙو''' لاءِ پڻ الڳ بجيٽ اسڪيم موجود آهي.<ref name="PrimaryBudget">{{cite web |title=Primary Education – District Jacobabad, Budget 2025–26 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CVOLUME_III_Detail%5CSC21186-Primary+%28District+Jacobabad%29.pdf |publisher=ناڻي کاتو، سنڌ حڪومت |year=2025 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت جي جديد استادن جي مقرري واري رڪارڊ ۾ پڻ گورنمينٽ گرلس هاءِ اسڪول ميرپور ٻرڙو موجود آهي.<ref name="SST2025">{{cite web |title=Appointment and Posting of Secondary School Teachers in Larkana Region |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/138291%20Order%20for%20appointment%20and%20posting%20of%20SST%20BPS-16%20in%20respect%20of%20Mr.Ms.%20Kashif%20Ali%20and%20others%20for%20Larkana%20Region..PDF |publisher=اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == صحت == ميرپور ٻرڙو ۾ '''ڳوٺاڻو صحت مرڪز ميرپور ٻرڙو''' قائم آهي. سنڌ هيلٿ ڪيئر ڪميشن جي رجسٽرڊ صحت ادارن جي 2025ع واري فهرست ۾ ان کي صاف طور: '''ميرپور ٻرڙو، تعلقو ٺل، ضلعو جيڪب آباد''' جي پتي سان درج ڪيو ويو آهي.<ref name="SHCC">{{cite web |title=List of Registered Healthcare Establishments |url=https://shcc.org.pk/wp-content/uploads/2025/05/List-of-Registered-HCEs.pdf |publisher=سنڌ هيلٿ ڪيئر ڪميشن |year=2025 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت جي نيشنل هيلٿ سپورٽ پروگرام واري صحت سهولتن جي فهرست ۾ پڻ '''آر ايڇ سي ميرپور ٻرڙو''' صحت کاتي جي سهولت طور درج آهي، جنهن جو ڪوڊ '''231003''' آهي.<ref name="NHSP">{{cite web |title=Information of the BHUs and RHCs in 15 Districts of Sindh |url=https://nhsp.gos.pk/wp-content/uploads/2025/04/List-of-HF-in-15-Districts-of-NHSP.pdf |publisher=سنڌ حڪومت |year=2025 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت جي ڪميونيڪيبل ڊزيز ڪنٽرول پروگرام ۾ هي صحت مرڪز ٽي بي جي نگراني ۽ علاج واري سينٽينل سائيٽ طور پڻ درج آهي.<ref name="TB">{{cite web |title=ٽي بي سينٽينل سائيٽون |url=https://cdc.gos.pk/sentinel_sites_tb.php |publisher=ڪميونيڪيبل ڊزيز ڪنٽرول، صحت کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 2015ع واري سنڌ جي رورل هيلٿ سينٽرن جي صحت جائزي ۾ به ميرپور ٻرڙو آر ايڇ سي شامل هو.<ref name="HFA">{{cite web |title=Health Facility Assessment – Rural Health Centers Report |url=https://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PA00SXD6.pdf |year=2015 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == پوليس == [[سنڌ پوليس]] جي جيڪب آباد ضلعي واري موجوده سرڪاري ڊائريڪٽري ۾ '''پوليس اسٽيشن ميرپور ٻرڙو''' الڳ پوليس ٿاڻي طور درج آهي.<ref name="Police">{{cite web |title=جيڪب آباد ضلعي جا پوليس ٿاڻا |url=https://sindhpolice.gov.pk/jacobabad/police-station |publisher=سنڌ پوليس |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> سرڪاري پوليس رڪارڊن ۾ پڻ پتا '''ڳوٺ ميرپور ٻرڙو، تعلقو ٺل، ضلعو جيڪب آباد''' جي صورت ۾ لکيل ملن ٿا.<ref name="PoliceRecord">{{cite web |title=Candidate Verification List – District Jacobabad |url=https://sbvs.sindhpolice.gov.pk/images/67272509a818a.pdf |publisher=سنڌ پوليس |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == 2010ع جي ٻوڏ == [[2010ع پاڪستان جون ٻوڏون|2010ع جي وڏي ٻوڏ]] ميرپور ٻرڙو کي سخت متاثر ڪيو. 7 سيپٽمبر 2010ع جي رپورٽ موجب شهر ۾ اڃا '''ٻن کان ٽن فوٽن تائين پاڻي''' بيٺل هو، جڏهن ته مٿانهين هنڌن تي واقع ڪجهه گهر محفوظ رهيا.<ref name="Flood2010">{{cite news |title=Three bodies fished out of floodwater |url=https://tribune.com.pk/story/47436/three-bodies-fished-out-of-floodwater |work=دي ايڪسپريس ٽربيون |date=7 September 2010 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ٻوڏ سبب علائقي جا رستا ۽ مواصلاتي رابطا متاثر ٿيا، جڏهن ته بعد ۾ ٺل ۽ جيڪب آباد وچ ۾ ڳري ٽريفڪ لاءِ رستو بحال ڪيو ويو.<ref name="Flood2010" /> ٻوڏن ۽ ٻين قدرتي اثرن کي تاريخي مٽيءَ جي قلعي ۽ ان سان لاڳاپيل پراڻين اڏاوتن جي تباهيءَ جي سببن مان پڻ شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="EFT" /> == روڊ ۽ آمدرفت == ميرپور ٻرڙو علائقائي روڊن ذريعي [[ٺل]]، [[جيڪب آباد]] ۽ ڀرپاسي جي آبادين سان ڳنڍيل آهي. 2005ع جي هڪ رپورٽ ۾ '''ٺل–ميرپور ٻرڙو روڊ''' ۽ '''ميرپور ٻرڙو–جيڪب آباد روڊ''' ٻنهي جو واضح ذڪر ملي ٿو.<ref name="DawnRoad">{{cite news |title=Bugti’s help sought for release of Sardar Buriro |url=https://www.dawn.com/news/158954 |work=ڊان |date=30 September 2005 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> سنڌ پوليس جي سرڪاري پتي وارن رڪارڊن مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته رانجهاپور ۽ ٻين ڀرپاسي جي ڳوٺاڻين آبادين لاءِ ميرپور ٻرڙو پوسٽ آفيس استعمال ٿئي ٿي.<ref name="PoliceRecord" /> == پوسٽ == [[پاڪستان پوسٽ]] جي سرڪاري پوسٽ ڪوڊ ڊائريڪٽري موجب ميرپور ٻرڙو جو پوسٽ ڪوڊ '''79120''' آهي، جڏهن ته لاڳاپيل پوسٽ آفيس ڪوڊ 79121 آهي. اهو [[جيڪب آباد]] جنرل پوسٽ آفيس جي دائري هيٺ اچي ٿو.<ref name="Post">{{cite web |title=Post Code Directory |url=https://www.pakpost.gov.pk/postcodes.php |publisher=پاڪستان پوسٽ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[ٺل تعلقو]] * [[ٺل]] * [[سردار سهراب خان سرڪي]] * [[رانجهاپور]] * [[ڳڙهي حسن]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ميرپور ٻرڙو]] [[زمرو:ٺل تعلقو]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعي جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون ٽائون ڪميٽيون]] h1n412dtzy13rmkba2j1dgr69ozti3w 0 11350 414468 414233 2026-09-22T23:53:55Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414468 wikitext text/x-wiki {{short description|هٿ جي پهرين آڱر}} {{Infobox anatomy |Name = آڱوٺو |Latin = pollex<br />digitus I manus<br />digitus primus manus |image = Liam Thumb.jpg |caption = انساني آڱوٺو |width = |image2 = Sobo 1909 130.png |caption2 = آڱوٺي جون هڏيون، بلڪل کاٻي پاسي نظر اچن ٿيون |precursor = |system = |artery = [[پرنسپس پوليسس شريان]] |vein = [[هٿ جو پٺيون وريدي ڄار]] |nerve = [[ريڊيئل تنت جون پٺيون ڊجيٽل تنتون]]، [[ميڊيئن تنت جون حقيقي تري واريون ڊجيٽل تنتون]] |lymph = [[هسليءَ هيٺيان لمفي ڳنڍ]]<ref>{{NormanAnatomy|clinicalconsiderations}}</ref> }} '''آڱوٺو''' [[هٿ]] جي پهرين [[آڱر (ايناٽامي)|آڱر]] آهي، جيڪا [[ڏسڻي آڱر]] جي ڀرسان هوندي آهي.{{Efn|ڪجهه ماڻهو آڱوٺي کي آڱر سمجهن ٿا. عام طور، ٻين چئن آڱرين کان ڪجهه مختلف خاصيتن، جهڙوڪ وڏي وٿي، هڪ فيلينڪس جي کوٽ ۽ سامهون اچڻ جي صلاحيت سبب، ان کي ’ڊجيٽ‘ سمجهيو ويندو آهي.|group=upper-alpha}} جڏهن ڪو ماڻهو طبي [[ايناٽاميائي حالت]] ۾ بيٺو هوندو آهي (جنهن ۾ هٿ جي تري جو رخ اڳتي هوندو آهي)، تڏهن آڱوٺو سڀ کان ٻاهرين آڱر هوندو آهي. آڱوٺي لاءِ طبي لاطيني-انگريزي اسم [[wikt:pollex|''pollex'']] آهي ([[پير جي آڱر#هيلوڪس|''hallux'']]، يعني پير جي وڏي آڱر سان ڀيٽيو)، ۽ آڱوٺي سان لاڳاپيل صفت [[wikt:pollical|''pollical'']] آهي.{{efn|{{confused|political}}|group=upper-alpha}} ==وصف== ===آڱوٺو ۽ آڱريون=== انگريزي لفظ ''finger'' جون ٻه [[آڱرين جي ڳڻپ|معنائون]] آهن، توڙي جو ڳالهه هڪ عام انساني هٿ جي آخري عضون جي حوالي سان هجي: 1. هٿ جي پنجن آخري عضون مان ڪو به هڪ. 2. آڱوٺي کان سواءِ، هٿ جي چئن آخري عضون مان ڪو به هڪ.<ref>{{Cite web |date=2024-09-26 |title=Definition of FINGER |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/finger |access-date=2024-09-30 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}</ref> ٻوليائي لحاظ کان، لڳي ٿو ته اصل معنيٰ انهن ٻنهي مان پهرين هئي: {{Lang|mis|*penkwe-ros}}<!-- Proto-Indo-European --> (جنهن کي {{Lang|mis|*penqrós}}<!-- Proto-Indo-European --> پڻ لکيو ويندو آهي) مفروضاتي [[پروٽو-هند-يورپي ٻولي]] ۾ {{Lang|mis|*penkwe}}<!-- Proto-Indo-European --> (يا {{Lang|mis|*penqe}}<!-- Proto-Indo-European -->) جي پڇاڙي لڳل صورت هئي، جنهن مان [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي]] خاندان جا ڪيترائي لفظ (جن مان ڏهاڪن جي وصف انگريزي لغتن ۾ ڏنل آهي) نڪتا آهن، جيڪي پنجن جي تصور سان لاڳاپيل آهن يا ان مان نڪتل آهن. آڱوٺي ۾ ٻين چئن آڱرين مان هر هڪ سان هيٺيون خاصيتون گڏيل آهن: * [[فيلينڪس|فيلينجز]] جو ڍانچو هئڻ، جيڪي قبضي جهڙن جوڙن سان ڳنڍيل هوندا آهن ۽ هٿ جي تري ڏانهن موڙڻ جي سهولت ڏين ٿا * پٺئين مٿاڇري تي وار ۽ ننهن هئڻ، ۽ تري واري پاسي وار نه هئڻ سان گڏ [[آڱرين جا نشان|آڱرين جي نشانن]] جون ليڪون هئڻ آڱوٺو ٻين چئن آڱرين مان هر هڪ کان هن لحاظ کان مختلف آهي ته اهو اڪيلو: * ٻين چئن آڱرين جي سامهون اچي سگهي ٿو * ٽن بدران ٻه [[فيلينڪس|فيلينجز]] رکي ٿو. تنهن هوندي به، تازو اهڙيون رپورٽون سامهون آيون آهن ته ٻين آڱرين وانگر آڱوٺي ۾ پڻ ٽي فيلينجز آهن، پر ان ۾ ميٽاڪارپل هڏي ڪانهي.<ref>Haeri, Seyed Mohammad Jafar, et al. "Human thumb consists of three phalanges and lacks metacarpal? A morphometric study on the long bones of the hand." Surgical and Radiologic Anatomy 44.8 (2022): 1101-1109.https://doi.org/10.1007/s00276-022-02986-9</ref> * [[پري وارو (ايناٽامي)|پري واري]] فيلينڪس ۾ [[ويجهو وارو (ايناٽامي)|ويجهي واري]] فيلينڪس جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ويڪرو آهي * اهڙي گهڻي چرپر ڪندڙ [[ميٽاڪارپس]] سان ڳنڍيل آهي، جيڪو ان جي سامهون اچڻ جي گهڻي صلاحيت پيدا ڪري ٿو * عمودي بدران افقي نموني وڪڙجي ٿو ۽ انهيءَ ڪري لفظ جو لفظي بڻ پڻ اهڙو آهي: {{Lang|mis|*tum}}<!-- Proto-Indo-European --> پروٽو-هند-يورپي ٻوليءَ ۾ ’سوڄ‘ لاءِ لفظ آهي (''tumor'' ۽ ''thigh'' سان ڀيٽيو)، ڇاڪاڻ⁠تہ آڱوٺو آڱرين مان سڀ کان ٿلهو آهي. ==سامهون آڻڻ ۽ ويجهو آڻڻ{{anchor|Other animals with opposable digits}}==<!-- [[Opposable thumb]], [[Opposable]], [[Opposability]], and [[Apposition]] redirect/link to this section. --> ===انسان=== انساني ايناٽامي تي ڌيان ڏيندڙ ايناٽامي ماهرن ۽ ٻين محققن وٽ ''سامهون آڻڻ'' جون سوين وصفون آهن.<ref name="vanNierop-2008">{{harvnb|van Nierop|van der Helm|Overbeeke|Djajadiningrat|2008|p=34}}</ref> ڪجهه ايناٽامي ماهر<ref name="Brownetal-2004">{{harvnb|Brown|Freeman|Cuccurullo|Freeman|2004}}</ref> ''سامهون آڻڻ'' کي رڳو ان حالت تائين محدود ڪن ٿا، جڏهن آڱوٺو پنجين آڱر (ننڍي آڱر) جي ويجهو آندو وڃي، ۽ آڱوٺي ۽ ٻين آڱرين جي وچ ۾ ٻين ويجهڙائين کي ''ويجهو آڻڻ'' چون ٿا.<!-- Ref: Opposition: Thumb: approximation of the palmar aspect of the thumb and fifth digit. Apposition: Thumb: approximation between the thumb and other digit not using the palmar aspect --> ايناٽامي ماهرن لاءِ اها ڳالهه معنيٰ رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ هٿ جي ٻن اندروني ڏورن جا نالا انهيءَ مخصوص چرپر تي رکيل آهن ([[آڱوٺو سامهون آڻيندڙ ڏورو|اوپونينس پوليسس]] ۽ [[ننڍي آڱر سامهون آڻيندڙ ڏورو|اوپونينس ڊجيٽي منيمي]]). ٻيا محقق هڪ ٻي وصف استعمال ڪن ٿا،<ref name="vanNierop-2008" /> جنهن موجب سامهون آڻڻ-ويجهو آڻڻ، موڙڻ-پري ڪرڻ ۽ سڌو ڪرڻ-ويجهو آڻڻ جي وچ واري تبديلي آهي؛ اهڙيءَ طرح ''ويجهو آڻڻ'' دوران آڱوٺي جي پري واري فيلينڪس جو ''پاسو'' هٿ جي تري يا هٿ جي ريڊيئل پاسي (ڏسڻي آڱر واري پاسي) جي ويجهو اچي ٿو، جڏهن ته ''سامهون آڻڻ'' دوران آڱوٺي جي پري واري فيلينڪس جو ''نرم گوشت وارو حصو'' يا ”تري وارو“ پاسو هٿ جي تري يا ٻين آڱرين جي ويجهو اچي ٿو. عضوي کي واپس ان جي غيرجانبدار حالت ۾ آڻڻ کي ريپوزيشن چيو ويندو آهي، ۽ گولائيءَ ۾ ڦرندڙ چرپر کي [[گولائي واري چرپر (ايناٽامي)|سرڪمڊڪشن]] چيو ويندو آهي. پرائيميٽ ماهرن ۽ هٿ جي تحقيق جي اڳواڻن [[جان نيپيئر (پرائيميٽ ماهر)|جان]] ۽ [[پروڊنس هيرو نيپيئر|پروڊنس نيپيئر]] سامهون آڻڻ جي وصف هن ريت ڏني: ”اهڙي چرپر، جنهن وسيلي آڱوٺي جي نرم گوشت واري مٿاڇري کي باقي آڱرين مان هڪ يا سڀني جي آخري نرم حصن سان سڌي رابطي ۾ — يا بلڪل سامهون — آندو وڃي.“ هن ''حقيقي''، نرم حصي کان نرم حصي تائين سامهون اچڻ کي ممڪن بڻائڻ لاءِ، آڱوٺي کي پنهنجي ڊگهي محور جي چوڌاري ([[ڪارپوميٽاڪارپل جوڙ]] وٽ) ڦرڻو پوندو آهي.<ref name="Primates-FAQ">{{cite web |title = Primates FAQ: Do any primates have opposable thumbs? |publisher = Wisconsin Regional Primate Research Center |url = http://www.primates.com/faq/ |access-date = 20 November 2010 }}</ref> دليل طور چئي سگهجي ٿو ته اها وصف انساني آڱوٺي جي منفرد خاصيت کي نمايان ڪرڻ لاءِ چونڊي وئي هئي. ===ٻيا پرائيميٽ=== [[File:BonoboFishing02 cropped.jpeg|thumb|هڪ [[بونوبو]] اڏوهيون ”ڦاسائيندي“، اڻپوري يا ”غيرحقيقي“ سامهون آڻڻ جو هڪ مثال.]] * [[پرائيميٽ]] ڇهن گروهن مان ڪنهن هڪ ۾ اچن ٿا:<ref name="PrimateAnatomy8">{{harvnb|Ankel-Simons|2007|p=345}}</ref> ** آڱوٺي کان سواءِ: [[ڪوريئڙي باندر]] ۽ [[ڪولوبس]] ** سامهون نه ايندڙ آڱوٺا: [[ٽارسيئر]] (جيڪي ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻيٽن ۾ ملن ٿا)، [[مارموسيٽ]] (جيڪي [[نئين دنيا جا باندر]] آهن) ** ظاهري طور (يا جزوي طور) سامهون ايندڙ آڱوٺا: سڀئي [[اسٽريپسرائن]] (ليمور، پوٽو ۽ لورِس) ۽ [[سيبيڊي]] (ڪيپوچن ۽ گلھري باندر، جيڪي [[نئين دنيا جا باندر]] آهن) ** سامهون ايندڙ آڱوٺا: ڪولوبس کان سواءِ [[پراڻي دنيا جا باندر]] (سرڪوپيٿيسيڊي)، ۽ سڀئي [[هومينيڊي|وڏا بن مانس]] ** نسبتاً ڊگهن سامهون ايندڙ آڱوٺن وارا: [[گبن]] (يا ننڍا بن مانس) ** اڃا درجابندي نه ڪيل: ٻيا [[نئين دنيا جا باندر]] ([[ٽيمرن]]، ايئوٽيڊي: رات جا يا چٻري باندر، پيٿيسيڊي: ٽيٽي، ساڪي ۽ واڪاري، ايٽيليڊي: هائولر ۽ اوني باندر) [[ڪوريئڙي باندر]] وٽ عملي طور آڱوٺو نه هئڻ جي کوٽ ان جي ڊگهي، پڪڙيندڙ پڇ جي وارن کان خالي حصي سان شيون پڪڙڻ وسيلي پوري ٿئي ٿي. [[بن مانس]]ن ۽ [[پراڻي دنيا جا باندر|پراڻي دنيا جي باندرن]] ۾ آڱوٺي کي پنهنجي محور جي چوڌاري ڦيرائي سگهجي ٿو، پر آڱوٺي ۽ ڏسڻي آڱر جي نرم چوٽين جي وچ ۾ رابطي جي وسيع ايراضي هڪ انساني خاصيت آهي.<ref name="Jones-Lederman-2006-p12" /> ''[[ڊارونيوس|ڊارونيوس ماسيلي]]''، [[ايوسين]] دور جو هڪ پرائيميٽ [[عبوري فوسل]]، جيڪو [[پروسيميئن]] ۽ [[سيميئن]] جي وچ ۾ هو، ان جا هٿ ۽ پير انتهائي لچڪدار آڱرين وارا هئا، جن ۾ سامهون ايندڙ آڱوٺا ۽ پير جون وڏيون آڱريون شامل هيون.<ref name="PloS-Darwinius-2009">{{harvnb|Franzen|Gingerich|Habersetzer|Hurum|2009|pp=15–18}}</ref> ===ٻيا پليسينٽا وارا ٿڻائتا جانور=== * [[وڏو پانڊا|وڏن پانڊن]]&nbsp;— پنج چنبن واريون آڱريون ۽ حقيقي پهرين آڱر جي ڀرسان هڪ وڌيڪ ڊگهو [[سيسامائيڊ هڏي#پانڊا جي ايناٽامي|سيسامائيڊ هڏو]] هوندو آهي، جيڪو حقيقي آڱر نه هئڻ باوجود سامهون ايندڙ آڱوٺي وانگر ڪم ڪندو آهي.<ref>{{cite web |title = The Panda's Thumb |publisher = Athro |url = http://www.athro.com/evo/pthumb.html |year = 2000 |access-date = 21 November 2010 }}</ref> * گهڻن [[ڪُتريندڙ جانور|ڪُتريندڙ جانورن]] جي هر اڳئين چنبي ۾ هڪ جزوي طور سامهون ايندڙ آڱر هوندي آهي، جيڪا کين شيون پڪڙڻ جي سگهه ڏئي ٿي.<ref name="order">{{cite book | title=The Rodent Order | last=Stefoff | first= Rebecca | year=2008 | publisher=Marshall Cavendish | isbn=978-0-7614-3073-5 | pages=62–63, 71–73 | url=https://books.google.com/books?id=7Gle7-L46TYC&pg=PA63 }}</ref> ** ڪجهه [[موريڊي|ڪوئن]] ۾ هالڪس (”پير جي وڏي آڱر“) چنبي کان سواءِ ۽ مڪمل طور سامهون ايندڙ هوندي آهي؛ انهن ۾ [[وڻن تي رهندڙ]] نسل جهڙوڪ ''[[هيپالومس]]''، ''[[ڪائروپوڊومس]]''، ''[[وينڊيليوريا]]'' ۽ ''[[ڪائرومسڪس]]''، ۽ [[ٽپ ڏئي هلندڙ]]، ٻن پيرن وارا نسل جهڙوڪ ''[[نوٽومس]]'' ۽ ممڪن طور ڪجهه [[جربيليني]] شامل آهن.<ref>{{Harvnb|Ellerman|1941|p=2}}</ref> ** اوڀر آفريڪا جو [[وارن واري ڳچيءَ وارو ڪوئو]] (''Lophiomys imhausi'')، هڪ وڻن تي رهندڙ ۽ سيڙهه جهڙو ڪُتريندڙ جانور آهي، جنهن جي هٿن ۽ پيرن ۾ چار چار آڱريون ۽ هڪ جزوي طور سامهون ايندڙ آڱوٺو هوندو آهي.<ref>{{cite book |last = Grzimek |first = Bernhard |title = Grzimek's Animal Life Encyclopedia, Vol 16, Mammals V |edition = 2nd |page = 293 |editor1-last = Hutchins |editor1-first = Michael |editor2-last = Kleiman |editor2-first = Devra G. |editor3-last = Geist |editor3-first = Valerius |display-editors = 3 |editor4-last = McDade |editor4-first = Melissa C. |publisher = Gale Group |location = Farmington Hills, MI |year = 2003 |isbn = 978-0-7876-7750-3 |url = https://archive.org/details/grzimeksanimalli0002grzi_c1l6/page/293/mode/2up }}</ref> ان کان سواءِ، ڪيترين ئي [[گهڻ آڱرين وارين ٻلين]] ۾ [[سڀ کان اندرين آڱر]] ۽ [[سڀ کان ٻاهرين آڱر]] ([[چيچ|چيچ]]) ٻئي سامهون ايندڙ ٿي سگهن ٿيون، جنهن سان ٻلي وڌيڪ پيچيدا ڪم ڪري سگهي ٿي.{{Citation needed|date=August 2012}} ===مارسوپيئل=== {{multiple image | align = right | image1 = Ailurops ursinus Naemundung 5 North Sulawesi cropped.JPG | width1 = 105 | alt1 = | caption1 = | image2 = Oppossumthumb.jpg | width2 = 180 | alt2 = | caption2 = | footer = کاٻي پاسي: [[سولاويسي بيئر ڪسڪس]] جي اڳئين ڄنگهه جون سامهون ايندڙ آڱريون<br />ساڄي پاسي: اوپوسم جي پوئين پير تي سامهون ايندڙ آڱوٺو }} * گهڻن [[فيلينجريڊي]] [[مارسوپيئل]]ن (يعني [[فيلينجريفارميس|پوسمن]] جي هڪ ڪٽنب) ۾، ''[[ٽرائيڪوسورس]]'' ۽ ''[[وائلڊا]]'' نسلن کان سواءِ، اڳئين پير جون پهرين ۽ ٻي آڱريون ٻين ٽن آڱرين جي سامهون اچي سگهن ٿيون. پوئين پير جي پهرين آڱر چنبي کان سواءِ پر سامهون ايندڙ هوندي آهي ۽ ٽارين کي مضبوطيءَ سان پڪڙڻ ۾ مدد ڪندي آهي. ٻي ۽ ٽين آڱر جزوي طور [[آڱرين جي بناوت|گڏيل آڱرين واريون]] هونديون آهن، جيڪي مٿئين سنڌي وٽ چمڙي سان پاڻ ۾ ڳنڍيل هونديون آهن، جڏهن تہ انهن جا ٻه الڳ ننهن وارن کي ڦڻي ڏيڻ جو ڪم ڪندا آهن. چوٿين ۽ پنجين آڱر پوئين پير جون سڀ کان وڏيون آڱريون هونديون آهن.<ref name="Nowak-1999">{{harvnb|Nowak|1999|p=89}}</ref> * [[ڪوالا]] جي اڳين ۽ پوين پيرن ۾ پنج پنج آڱريون ۽ تيز، وريل چنبا هوندا آهن، سواءِ پوئين پير جي پهرين آڱر جي. اڳين پيرن جون پهرين ۽ ٻي آڱريون ٻين ٽن آڱرين جي سامهون اچي سگهن ٿيون، جنهن سان ڪوالا ننڍين ٽارين کي پڪڙي ۽ وڻ جي ٻاهرين ڇٽيءَ ۾ تازا پن ڳولي سگهي ٿو. فيلينجريڊن وانگر، پوئين پير جون ٻي ۽ ٽين آڱريون پاڻ ۾ ڳنڍيل هونديون آهن، پر انهن جا چنبا الڳ هوندا آهن.<ref name="McDade-2003-koala">{{harvnb|McDade|2003|loc=vol 13, p. 44}}</ref> * [[اوپوسم]] نئين دنيا جا مارسوپيئل آهن، جن جي پوين پيرن ۾ سامهون ايندڙ آڱوٺا هوندا آهن، جيڪي انهن جانورن کي سندن مخصوص پڪڙڻ جي سگهه ڏين ٿا ([[پاڻي وارو اوپوسم]] ان کان سواءِ آهي، ڇاڪاڻ تہ ان جا ڄاري دار پير سامهون اچڻ جي سگهه کي محدود ڪن ٿا).<ref name="McDade-2003-opossum">{{harvnb|McDade|2003|loc=vol 12, p. 250}}</ref> * ڪوئن جهڙا [[مائڪروبايوٿيريا|مائڪروبايوٿير]] ڏکڻ آمريڪي مارسوپيئلن جو هڪ گروهه هئا، جيڪي آسٽريليائي مارسوپيئلن سان سڀ کان ويجهو لاڳاپيل هئا. انهن جو واحد موجوده رڪن، ''[[مونيٽو ڊيل مونٽي|ڊروميسيوپس گلائرائيڊس]]''، اوپوسمن سان ويجهي مائٽي نٿو رکي، پر ان جا چنبا انهن جانورن جهڙا آهن، جن مان هر هڪ ۾ پڪڙڻ لاءِ موافق ٿيل سامهون ايندڙ آڱريون هونديون آهن.<ref name="McDade-2003-microbiotheres">{{harvnb|McDade|2003|loc=vol 12, p. 274}}</ref> ===ريڙهيون پائيندڙ جانور=== * [[گرگٽ]]ن جا اڳيان پير اندرين پاسي آڱرين 1، 2 ۽ 3 جي هڪ ميڙ ۽ ٻاهرين پاسي آڱرين 4 ۽ 5 جي هڪ ميڙ ۾ ترتيب ڏنل هوندا آهن، جڏهن تہ پوئين پير اندرين پاسي آڱرين 1 ۽ 2 جي هڪ ميڙ ۽ ٻاهرين پاسي آڱرين 3، 4 ۽ 5 جي هڪ ميڙ ۾ ترتيب ڏنل هوندا آهن.<ref>{{cite book | author= Anderson, Christopher V. | author2= Higham, Timothy E. | name-list-style= amp | chapter= Chameleon anatomy | editor1-last= Tolley | editor1-first= Krystal A. | editor2-last= Herrel | editor2-first= Anthony | title=The Biology of Chameleons | publisher=University of California Press | year=2014 | location=Berkeley | pages= 7–55 | isbn= 978-0-520-27605-5 }}</ref> ===ڊائنوسار=== * پکين جهڙن ڊائنوسارن جي ڪٽنب [[ٽروڊونٽيڊي]] سان واسطو رکندڙ ڊائنوسارن ۾ هڪ جزوي طور سامهون ايندڙ آڱر هوندي هئي. ممڪن آهي تہ هيءَ موافقت شڪار ڳولڻ وقت زمين تي پيل شين يا چرندڙ هيٺاهين ٻوٽن جي ٽارين کي بهتر نموني سنڀالڻ لاءِ ڪم ايندي هئي.<ref name="russell1982">{{Cite journal |last1=Russell |first1=D. A. |last2=Séguin |first2=R. |year=1982 |title=Reconstruction of the small Cretaceous theropod ''Stenonychosaurus inequalis'' and a hypothetical dinosauroid |url=https://archive.org/details/syllogeus37nati |journal=Syllogeus |volume=37 |pages=1–43}}</ref> * ننڍي شڪاري ڊائنوسار ''[[بيمبيراپٽر]]'' ۾ ممڪن طور پهرين ۽ ٽين آڱر هڪ ٻئي جي سامهون اچي سگهنديون هيون ۽ ان جي اڳئين ڄنگهه ۾ ايتري حرڪتي سگهه هئي جو هٿ وات تائين پهچي سگهندو هو. ان جي اڳئين ڄنگهه جي بناوت ۽ حرڪت جي حد ٻنهي هٿن سان پڪڙڻ، هڪ هٿ سان شين کي ڇاتيءَ سان جهلي رکڻ ۽ هٿ کي ڪنڍيءَ طور استعمال ڪرڻ جي سگهه ڏيندي هئي.<ref>{{Harvnb|Senter|2006}}</ref> * ''[[نڪويبا سارس]]''&nbsp;— هڪ [[سيلوروسار]]، جنهن جو ڊگهو، ٽن آڱرين وارو هٿ هو، جنهن ۾ هڪ جزوي طور سامهون ايندڙ آڱوٺو (”قاتل چنبو“) شامل هو.<ref>{{harvnb|de Klerk|Forster|Sampson|Chinsamy|2000|p=327}}. ''The left manus shows that the flexed digit I had the potential to partially oppose digits II and III.''</ref> انهن کان سواءِ، ڪجهه ٻين ڊائنوسارن ۾ پڻ کاڌي کي سنڀالڻ ۽/يا شڪار کي پڪڙڻ لاءِ جزوي يا مڪمل طور سامهون ايندڙ آڱريون ٿي سگهيون ٿي. ====پکي==== [[Image:Bird-feets-en.svg|thumb|پکين جي پيرن جا چار قسم<br />(ساڄي پير جا خاڪا)]] {{See also|آڱرين جي بناوت#اينيسوڊيڪٽيلي}} * گهڻن [[پکي]]ن جي پير ۾، [[آڱرين جي بناوت#پکين ۾|مختلف ترتيبن]] ۾، گهٽ ۾ گهٽ هڪ سامهون ايندڙ آڱر هوندي آهي، جيتوڻيڪ انهن کي ورلي ”آڱوٺو“ چيو ويندو آهي. گهڻو ڪري انهن کي رڳو [[پير جي آڱر#هالڪس|هالڪس]] چيو ويندو آهي. ====پيٽروسار==== * [[ووڪونگوپٽيريڊي|ووڪونگوپٽيريڊ]] پيٽروسار ''[[ڪنپينگوپٽيرس]]'' جي هر پر تي هڪ سامهون ايندڙ پهرين آڱر هوندي هئي. هن ٽيڪسان ۾ سامهون ايندڙ آڱوٺن جي موجودگيءَ کي وڻن تي رهڻ لاءِ هڪ موافقت سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Zhouetal2021">{{Cite journal|last1=Zhou |first1=X. |last2=Pêgas |first2=R. V. |last3=Ma |first3=W. |last4=Han |first4=G. |last5=Jin |first5=X. |last6=Leal |first6=M. E. C. |last7=Bonde |first7=N. |last8=Kobayashi |first8=Y. |last9=Lautenschlager |first9=S. |last10=Wei |first10=X. |last11=Shen |first11=C. |last12=Ji |first12=S. |title=A new darwinopteran pterosaur reveals arborealism and an opposed thumb |year=2021 |journal=[[ڪرنت بائلاجي]] |volume=31 |issue=11 |pages=2429–2436.e7 |doi=10.1016/j.cub.2021.03.030 |pmid=33848460 |doi-access=free |bibcode=2021CBio...31E2429Z }}</ref> ====پکي==== [[Image:Bird-feets-en.svg|thumb|پکين جي پيرن جا چار قسم<br />(ساڄي پير جا خاڪا)]] {{See also|آڱرين جي بناوت#اينيسوڊيڪٽيلي}} * گهڻن [[پکي]]ن جي پير ۾، [[آڱرين جي بناوت#پکين ۾|مختلف ترتيبن]] ۾، گهٽ ۾ گهٽ هڪ سامهون ايندڙ آڱر هوندي آهي، جيتوڻيڪ انهن کي ورلي ”آڱوٺو“ چيو ويندو آهي. گهڻو ڪري انهن کي رڳو [[پير جي آڱر#هالڪس|هالڪس]] چيو ويندو آهي. ====پيٽروسار==== * [[ووڪونگوپٽيريڊي|ووڪونگوپٽيريڊ]] پيٽروسار ''[[ڪنپينگوپٽيرس]]'' جي هر پر تي هڪ سامهون ايندڙ پهرين آڱر هوندي هئي. هن ٽيڪسان ۾ سامهون ايندڙ آڱوٺن جي موجودگيءَ کي وڻن تي رهڻ لاءِ هڪ موافقت سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Zhouetal2021"/> ===ايمفيبيئن=== * ''[[فائيلوميڊوسا]]''، ڏيڏرن جي هڪ جنس آهي، جيڪا ڏکڻ آمريڪا جي اصلوڪي آهي.<ref name=Phyllomedusa>{{cite journal|last=Bertoluci|first=Jaime|title= Pedal luring in the leaf-frog Phyllomedusa burmeisteri (Anura, Hylidae, Phyllomedusinae)|journal= Phyllomedusa: Journal of Herpetology|date=18 December 2002|volume=1|issue=2|doi=10.11606/issn.2316-9079.v1i2p93-95|page=93|doi-access=free}}</ref> ==انساني ايناٽامي== ===ڍانچو=== آڱوٺي جو ڍانچو [[پهرين ميٽاڪارپل هڏي]] تي مشتمل هوندو آهي، جيڪا [[ويجهو وارو (ايناٽامي)|ويجهي]] پاسي [[ڪارپل هڏيون|ڪارپس]] سان [[آرٽيڪولاشيو ڪارپوميٽاڪارپيا پوليسس|ڪارپوميٽاڪارپل جوڙ]] وٽ، ۽ [[پري وارو (ايناٽامي)|پري]] پاسي [[ويجهيون فيلينجز|ويجهي فيلينڪس]] سان [[ميٽاڪارپوفيلينجيئل جوڙ]] وٽ ملي ٿي. هي پويون هڏو [[پريون فيلينجز|پري واري فيلينڪس]] سان [[هٿ جا آڱرين وچ وارا جوڙ|آڱرين وچ واري جوڙ]] وٽ ملي ٿو. ان کان سواءِ، ميٽاڪارپوفيلينجيئل جوڙ وٽ ٻه [[سيسامائيڊ هڏي|سيسامائيڊ هڏيون]] پڻ هونديون آهن. ===ڏورا=== {{main|آڱوٺي جا ڏورا}} آڱوٺي جي ڏورن کي جهنڊي جي ٿنڀي کي سهارو ڏيندڙ [[گاءِ وائر]]ن سان ڀيٽي سگهجي ٿو؛ آڱوٺي جي هڏن مان ٺهيل جوڙيل ٿنڀي کي مستحڪم رکڻ لاءِ انهن ڏوريدار گاءِ وائرن مان هر رخ ۾ ڇڪ مهيا ٿيڻ ضروري آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هي استحڪام جوڙن جي پابندين بدران ڏورن وسيلي سرگرم نموني برقرار رکيو ويندو آهي، تنهنڪري آڱوٺي سان ڳنڍيل گهڻا ڏورا آڱوٺي جي گهڻين حرڪتن دوران سرگرم رهندا آهن.<ref>{{harvnb|Austin|2005|p=339}}</ref> آڱوٺي تي ڪم ڪندڙ ڏورن کي ٻن گروهن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: هٿ جا ٻاهريان ڏورا، جن جا ڏوريدار پيٽ ٻانهن جي هيٺئين حصي ۾ هوندا آهن، ۽ هٿ جا اندروني ڏورا، جن جا ڏوريدار پيٽ هٿ اندر هوندا آهن.<ref>{{cite web |title = Muscles of the thumb |publisher = Eaton hand |url = http://www.eatonhand.com/mus/mus131.htm |access-date = 11 May 2010 }}</ref><!-- ref for list of thumb muscles --> ====ٻاهريان==== {{multiple image | align = right | image1 = Musculus flexor pollicis longus.png | width1 = 85 | alt1 = | caption1 = | image2 = Gray419.png | width2 = 100 | alt2 = | caption2 = | footer = ڊگهو آڱوٺو موڙيندڙ ڏورو (کاٻي پاسي) ۽ هيٺئين ٻانهن جي پٺ جا اونها ڏورا (ساڄي پاسي) }} هيٺئين ٻانهن جو هڪ [[پيٽ وارو پاسو|وينٽرل]] ڏورو، [[ڊگهو آڱوٺو موڙيندڙ ڏورو]] (FPL)، [[ريڊيس (هڏي)|ريڊيس]] جي اڳئين پاسي [[ريڊيئل ٽيوبرسٽي]] کان پري ۽ [[هيٺئين ٻانهن جي هڏن وچ واري جهلي|هڏن وچ واري جهلي]] مان شروع ٿئي ٿو. اهو [[ڪارپل سرنگهه]] مان هڪ الڳ [[ٽينڊن غلاف]] ۾ لنگهي ٿو، جنهن کان پوءِ اهو ننڍي آڱوٺو موڙيندڙ ڏوري جي مٿن جي وچ ۾ پيل هوندو آهي. آخرڪار اهو آڱوٺي جي پري واري فيلينڪس جي بنياد سان ڳنڍجي ٿو. ان کي [[اڳئين هڏن وچ واري تنت|اڳئين هڏن وچ واري شاخ]]، جيڪا [[ميڊيئن تنت]] مان نڪري ٿي، تنتي رسد ڏئي ٿي (C7-C8).<ref name="Platzer-162">{{harvnb|Platzer|2004|p=162}}</ref> اهو اڳوڻن [[ڪونٽراهينٽس]] ڏورن مان هڪ جو باقيات آهي، جيڪي آڱرين يا پير جي آڱرين کي گڏ ڇڪيندا هئا. هيٺئين ٻانهن جا ٽي پٺيان ڏورا آڱوٺي تي ڪم ڪن ٿا: [[ڊگهو آڱوٺو پري ڪندڙ ڏورو]] (APL) [[النا]] ۽ ريڊيس ٻنهي جي پٺين پاسن ۽ هڏن وچ واري جهلي مان شروع ٿئي ٿو. پهرين ٽينڊن خاني مان لنگهي، اهو پهرين [[ميٽاڪارپس|ميٽاڪارپل هڏي]] جي بنياد ۾ داخل ٿئي ٿو. ٽينڊن جو هڪ حصو ٽريپيزيم تائين پهچي ٿو، جڏهن ته ٻيو حصو ننڍي آڱوٺو سڌو ڪندڙ ڏوري ۽ ننڍي آڱوٺو پري ڪندڙ ڏوري جي ٽينڊنن سان ملي وڃي ٿو. هٿ کي پري ڪرڻ کان سواءِ، اهو هٿ کي تري ڏانهن موڙي ٿو ۽ ان کي ريڊيئل پاسي پري ڪري ٿو. ان کي [[ريڊيئل تنت جي اونهي شاخ]] تنتي رسد ڏئي ٿي (C7-C8).<ref name="Platzer-168" /> [[ڊگهو آڱوٺو سڌو ڪندڙ ڏورو]] (EPL) النا جي پٺئين پاسي ۽ هڏن وچ واري جهلي مان شروع ٿئي ٿو. ٽئين ٽينڊن خاني مان لنگهي، اهو آڱوٺي جي پري واري فيلينڪس جي بنياد ۾ داخل ٿئي ٿو. اهو ريڊيس جي هيٺئين ڇيڙي تي پٺئين ٽيوبرڪل کي [[ليور|ٽيڪ نقطي]] طور استعمال ڪري آڱوٺي کي سڌو ڪري ٿو، ۽ ڪلائي وٽ هٿ کي پٺ ڏانهن موڙي ۽ پري پڻ ڪري ٿو. ان کي [[ريڊيئل تنت جي اونهي شاخ]] تنتي رسد ڏئي ٿي (C7-C8).<ref name="Platzer-168">{{harvnb|Platzer|2004|p=168}}</ref> [[ننڍو آڱوٺو سڌو ڪندڙ ڏورو]] (EPB) النا تي ڊگهي آڱوٺو پري ڪندڙ ڏوري کان پري، هڏن وچ واري جهلي ۽ ريڊيس جي پٺئين پاسي کان شروع ٿئي ٿو. پهرين ٽينڊن خاني مان ڊگهي آڱوٺو پري ڪندڙ ڏوري سان گڏ لنگهي، اهو آڱوٺي جي ويجهي فيلينڪس جي بنياد سان ڳنڍجي ٿو. اهو آڱوٺي کي سڌو ڪري ٿو ۽، ڊگهي پري ڪندڙ ڏوري سان ويجهي لاڳاپي سبب، آڱوٺي کي پري پڻ ڪري ٿو. ان کي [[ريڊيئل تنت جي اونهي شاخ]] تنتي رسد ڏئي ٿي (C7-T1).<ref name="Platzer-168" /> ڊگهي آڱوٺو سڌو ڪندڙ ڏوري ۽ ننڍي آڱوٺو سڌو ڪندڙ ڏوري جا ٽينڊن گڏجي اها بناوت ٺاهين ٿا، جنهن کي [[ايناٽاميائي سنف باڪس]] چيو ويندو آهي؛ يعني آڱوٺي جي بنياد وٽ ان جي پاسي واري رخ تي هڪ کڏ. ريڊيئل شريان کي ڪلائي جي اڳئين پاسي ڇهي محسوس ڪري سگهجي ٿو، سنف باڪس ۾ نه. ====اندروني==== {{multiple image | align = right | image1 = Gray426.png | width1 = 160 | alt1 = | caption1 = | image2 = Gray428.png | width2 = 100 | alt2 = | caption2 = | footer = ٿِينار ڏورا (کاٻي پاسي) ۽ پٺيان هڏن وچ وارا ڏورا (ساڄي پاسي) }} ٽي [[ٿِينار اُڀار|ٿِينار ڏورا]] آهن: [[ننڍو آڱوٺو پري ڪندڙ ڏورو]] (APB) [[اسڪيفائيڊ هڏي|اسڪيفائيڊ ٽيوبرڪل]] ۽ [[هٿ جو فليڪسر ريٽينيڪيولم|فليڪسر ريٽينيڪيولم]] مان شروع ٿئي ٿو. اهو ريڊيئل سيسامائيڊ هڏي ۽ آڱوٺي جي ويجهي فيلينڪس ۾ داخل ٿئي ٿو. ان کي [[ميڊيئن تنت]] تنتي رسد ڏئي ٿي (C8-T1).<ref name="Platzer-176">{{harvnb|Platzer|2004|p=176}}</ref> [[ننڍو آڱوٺو موڙيندڙ ڏورو]] (FPB) جا ٻه مٿا آهن. مٿاڇرو مٿو فليڪسر ريٽينيڪيولم مان شروع ٿئي ٿو، جڏهن ته اونهو مٿو ٽن ڪارپل هڏين: [[ٽريپيزيم (هڏي)|ٽريپيزيم]]، [[ٽريپيزائيڊ هڏي|ٽريپيزائيڊ]] ۽ [[ڪيپيٽيٽ هڏي|ڪيپيٽيٽ]] مان شروع ٿئي ٿو. ڏورو ميٽاڪارپوفيلينجيئل جوڙ جي ريڊيئل سيسامائيڊ هڏي ۾ داخل ٿئي ٿو. اهو آڱوٺي کي موڙڻ، ويجهو آڻڻ ۽ پري ڪرڻ جو ڪم ڪري ٿو، تنهنڪري آڱوٺي کي سامهون آڻڻ جي به سگهه رکي ٿو. مٿاڇري مٿي کي [[ميڊيئن تنت]]، جڏهن ته اونهي مٿي کي [[النر تنت]] تنتي رسد ڏئي ٿي (C8-T1).<ref name="Platzer-176" /> [[آڱوٺو سامهون آڻيندڙ ڏورو|اوپونينس پوليسس]] ٽريپيزيم جي ٽيوبرڪل ۽ فليڪسر ريٽينيڪيولم مان شروع ٿئي ٿو. اهو پهرين ميٽاڪارپل جي ريڊيئل پاسي ۾ داخل ٿئي ٿو. اهو آڱوٺي کي سامهون آڻي ٿو ۽ ويجهو آڻڻ ۾ مدد ڪري ٿو. ان کي [[ميڊيئن تنت]] تنتي رسد ڏئي ٿي.<ref name="Platzer-176" /> ٻيا شامل ڏورا هي آهن: [[آڱوٺو ويجهو آڻيندڙ ڏورو]] جا پڻ ٻه مٿا آهن. آڏو مٿو سڄي ٽئين ميٽاڪارپل هڏيءَ سان گڏ شروع ٿئي ٿو، جڏهن ته ترڇو مٿو ٽئين ميٽاڪارپل کان ويجهين ڪارپل هڏين مان شروع ٿئي ٿو. ڏورو ميٽاڪارپوفيلينجيئل جوڙ جي النر سيسامائيڊ هڏي ۾ داخل ٿئي ٿو. اهو آڱوٺي کي ويجهو آڻي ٿو، ۽ سامهون آڻڻ ۽ موڙڻ ۾ مدد ڪري ٿو. ان کي [[النر تنت]] جي اونهي شاخ تنتي رسد ڏئي ٿي (C8-T1).<ref name="Platzer-176" /> پهريون [[هٿ جا پٺيان هڏن وچ وارا ڏورا|پٺيون هڏن وچ وارو ڏورو]]، هٿ جي وچين ڏورن مان هڪ، آڱوٺي جي ميٽاڪارپل جي بنياد کان [[ڏسڻي آڱر]] جي ويجهي فيلينڪس جي ريڊيئل پاسي تائين پکڙيل هوندو آهي.<ref name="Platzer-174">{{harvnb|Platzer|2004|p=174}}</ref> ===ڦيرڦارون=== {{More|هچ هائيڪر جو آڱوٺو|بريڪيڊيڪٽيلي قسم ڊي|ٽي فيلينڪس وارو آڱوٺو|گهڻ آڱريائپ}} [[File:Hitchhikers thumb.jpg|thumb|right|[[هچ هائيڪر جو آڱوٺو]] ]] انساني آڱوٺي جي هڪ ڦيرڦار ۾، جڏهن آڱوٺو [[ٺمبس اَپ|ٺمبس اَپ]] واري اشاري ۾ هجي، تڏهن پهرين ۽ ٻي، يعني ويجهي ۽ پري واري، [[پريون فيلينجز|فيلينجز]] جي وچ وارو زاويه 0° کان لڳ ڀڳ 90° تائين بدلجي سگهي ٿو.<ref name="hitchthumbmyth">{{cite web|url=http://udel.edu/~mcdonald/myththumb.html |title = Myth's of Human Genetics: Hitchhiker's Thumb|access-date=7 November 2012}}</ref> اهو تجويز ڪيو ويو آهي ته هي ڦيرڦار هڪ آٽوسومل [[دٻيل خاصيت]] آهي، جنهن کي [[هچ هائيڪر جو آڱوٺو]] چيو ويندو آهي، ۽ [[هوموزائيگس]] کڻندڙن ۾ زاويه لڳ ڀڳ 90° هوندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/dispomim.cgi?id=274200|title=Thumb, Distal Hyperextensibility of |work=OMIM|publisher=NCBI|access-date = 5 February 2010}}{{dead link|date=July 2025|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> تنهن هوندي به هن نظريي تي اختلاف ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ آڱوٺي جي زاويه ۾ ڦيرڦار هڪ لڳاتار سلسلي تي ٿيندي آهي ۽ ٻين دٻيل جينياتي خاصيتن ۾ ڏسڻ ۾ ايندڙ [[ٻه-چوٽي ورڇ|ٻه-رخائپ]] جا ٿورا ثبوت ڏيکاري ٿي.<ref name="hitchthumbmyth"/> آڱوٺي جون ٻيون ڦيرڦارون [[بريڪيڊيڪٽيلي قسم ڊي]] ۾ شامل آهن، جيڪو پيدائشي طور ننڍي پري واري فيلينڪس وارو آڱوٺو آهي؛ [[ٽي فيلينڪس وارو آڱوٺو]]، جنهن ۾ عام ٻن بدران ٽي فيلينجز هونديون آهن؛ ۽ [[پولي سنڊيڪٽيلي]]، جيڪا ريڊيئل گهڻ آڱريائپ ۽ گڏيل آڱريائپ جو ميلاپ آهي. ===پڪڙون=== {{multiple image | align = right | image1 = Gripclosed.jpg | width1 = 130 | alt1 = | caption1 = | image2 = Iverson grip 1950.jpg | width2 = 120 | alt2 = | caption2 = | footer = کاٻي پاسي: طاقت واري پڪڙ ۾ شيءِ هٿ جي تري سان رابطي ۾ هوندي آهي.<br />ساڄي پاسي: ڪرڪيٽر [[جيڪ آئيورسن|جيڪ آئيورسن]] جي ”مڙيل آڱر واري پڪڙ“، هڪ غيرمعمولي نرم حصي-کان-پاسي واري درست پڪڙ، جيڪا بيٽسمينن کي منجهائڻ لاءِ ٺهيل هئي. }} هٿ جي پڪڙن جي اڀياس ۾ اڳوڻن اهم حصيدارن مان هڪ آرٿوپيڊڪ پرائيميٽ ماهر ۽ پيلئو اينٿروپولوجسٽ [[جان نيپيئر (پرائيميٽ ماهر)|جان نيپيئر]] هو، جنهن هٿ جي حرڪتن کي انهن جي ايناٽاميائي بنياد موجب ترتيب ڏيڻ جي تجويز ڏني، جڏهن ته اڳوڻو ڪم رڳو من پسند درجابندي استعمال ڪندو هو.<ref>{{harvnb|Slocum|Pratt|1946}}, {{harvnb|McBride|1942|p=631}}</ref> هٿ جي پڪڙن بابت هن شروعاتي ڪم جو گهڻو حصو عملي بنياد رکندڙ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جو مقصد هٿ جي معاوضي لائق زخمن کي تنگ نموني بيان ڪرڻ هو، جنهن لاءِ هٿ جي حرڪت جي ايناٽاميائي بنياد کي سمجهڻ ضروري هو. نيپيئر ٻن بنيادي [[پڪڙڻ واريون|پڪڙن]] جي تجويز ڏني: ''درست پڪڙ'' ۽ ''طاقت واري پڪڙ''.<ref>{{harvnb|Napier|1956|pp=902–913}}</ref> درست ۽ طاقت واري پڪڙ آڱوٺي ۽ آڱرين جي حالت سان بيان ڪيون وينديون آهن، جتي: * '''طاقت واري پڪڙ''' اهڙي پڪڙ آهي، جنهن ۾ آڱريون، ۽ ڪڏهن ڪڏهن هٿ جي تري، ڪنهن شيءِ کي چنبڙي پڪڙين ٿيون ۽ آڱوٺو مقابلي وارو دٻاءُ وجهي ٿو. طاقت واري پڪڙ جا مثال هٿوڙو پڪڙڻ، ''هٿ جي تري ۽ آڱرين ٻنهي'' سان مرتبان کولڻ، ۽ پل اَپس دوران پڪڙ آهن. * '''درست پڪڙ''' ۾ وچيون ۽ پريون فيلينجز، يعني ”آڱرين جون چوٽيون“، ۽ آڱوٺو هڪ ٻئي خلاف دٻاءُ وجهن ٿا. درست پڪڙ جا مثال پينسل سان لکڻ، ''رڳو آڱرين جي چوٽين'' سان مرتبان کولڻ، ۽ بال پڪڙڻ آهن، بشرطيڪ بال هٿ جي تري سان سخت لڳل نه هجي. [[File:Distal-phalanges-thumb-index Journal.pone.0011727.g001.png|thumb|right|نرم حصي-کان-نرم حصي واري درست پڪڙ دوران آڱوٺو ۽ ڏسڻي آڱر<ref name="PLOS-2010">{{harvnb|Almécija|Moyà-Solà|Alba|2010}}</ref>]] آڱوٺي جي سامهون اچڻ جي صلاحيت کي درست پڪڙ سان غلط نه ملائڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪجهه جانورن وٽ اڌ-سامهون ايندڙ آڱوٺا هوندا آهن، پر اهي وسيع درست پڪڙن لاءِ ڄاتل آهن، مثال طور [[سيبس اپيلا|ٽوپي وارا ڪيپوچن]].<ref>{{harvnb|Costello|Fragaszy|1988|pp=235–245}}</ref> ان هوندي به، درست پڪڙون عام طور رڳو اعليٰ بن مانسن ۾ ملن ٿيون، ۽ اهي به انسانن جي ڀيٽ ۾ گهڻو محدود درجن ۾.<ref>{{harvnb|Young|2003|pp=165–174}}, {{harvnb|Christel|Kitzel|Niemitz|2004|pp=165–194}}, {{harvnb|Byrne|Byrne|1993|p=241}}</ref> آڱوٺي ۽ ڏسڻي آڱر جي وچ ۾ نرم حصي-کان-نرم حصي واري چپٽي پڪڙ انسان جي ان صلاحيت سبب ممڪن ٿئي ٿي، جنهن ۾ ڏسڻي آڱر جي [[پريون فيلينجز|پري واري فيلينڪس]] کي غيرسرگرم نموني حد کان وڌيڪ سڌو ڪري سگهجي ٿو. گهڻن غيرانساني پرائيميٽن کي پنهنجون ڊگهيون آڱريون موڙڻيون پون ٿيون ته جيئن ننڍو آڱوٺو انهن تائين پهچي سگهي.<ref name="Jones-Lederman-2006-p12">{{Harvnb|Jones|Lederman|2006|loc= Evolutionary Development and Anatomy of the Hand, p. 12}}</ref> انسانن ۾ پريون نرم چوٽيون ٻين پرائيميٽن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ويڪريون هونديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ آڱر جي چوٽيءَ جا نرم تاندورا هيٺئين هڏي تي گهوڙي جي نعل جهڙي ڪناري سان ڳنڍيل هوندا آهن، ۽ پڪڙيندڙ هٿ ۾ پريون نرم چوٽيون اڻبرابر مٿاڇرين مطابق ڍلجي سگهن ٿيون، جڏهن ته دٻاءُ آڱرين جي چوٽين ۾ وڌيڪ برابر ورهائجي ٿو. انساني آڱوٺي جي پري واري نرم چوٽي ويجهي ۽ پري واري خاني ۾ ورهايل هوندي آهي؛ پهريون ٻئي کان وڌيڪ شڪل بدلائيندڙ هوندو آهي، جنهن ڪري آڱوٺي جو نرم حصو ڪنهن شيءِ جي چوڌاري ڍلجي سگهي ٿو.<ref name="Jones-Lederman-2006-p12" /> روبوٽڪس ۾، لڳ ڀڳ سڀني [[روبوٽڪ هٿ]]ن ۾ هڪ ڊگهو ۽ مضبوط سامهون ايندڙ آڱوٺو هوندو آهي. انساني هٿن وانگر، روبوٽڪ هٿ جو آڱوٺو پڻ ڪنهن شيءِ کي پڪڙڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. روبوٽڪ پڪڙ جي رٿابنديءَ جو هڪ الهامي طريقو انساني آڱوٺي جي جاءِ کي نقل ڪرڻ آهي.<ref>{{cite journal |title=Robot grasp planning based on demonstrated grasp strategies |journal=The International Journal of Robotics Research|volume=34|pages=26–42|doi=10.1177/0278364914555544|year=2015 |last1=Lin |first1=Yun |last2=Sun|first2=Yu|s2cid=10178250}}</ref> هڪ معنيٰ ۾، انساني آڱوٺي جي جاءِ ڏيکاري ٿي ته شيءِ جي ڪهڙي مٿاڇري يا حصو پڪڙ لاءِ مناسب آهي. پوءِ روبوٽ پنهنجو آڱوٺو ساڳئي هنڌ رکي ٿو ۽ آڱوٺي جي جاءِ جي بنياد تي ٻيون آڱريون رٿيندو آهي. آڱوٺي جو ڪم عمر وڌڻ سان جسماني طور گهٽجي ٿو. اهو آڱوٺي جي موٽر سلسلي بندي جو جائزو وٺڻ سان ڏيکاري سگهجي ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Bodranghien|first1=Florian|last2=Mahé|first2=Helene|last3=Baude|first3=Benjamin|last4=Manto|first4=Mario U.|last5=Busegnies|first5=Yves|last6=Camut|first6=Stéphane|last7=Habas|first7=Christophe|last8=Marien|first8=Peter|last9=de Marco|first9=Giovanni|date=2017-05-10|title=The Click Test: A Novel Tool to Quantify the Age-Related Decline of Fast Motor Sequencing of the Thumb|journal=Current Aging Science|volume=10|issue=4|pages=305–318|doi=10.2174/1874609810666170511100318|issn=1874-6128|pmid=28494715|url=https://hal.parisnanterre.fr//hal-02310540/file/Bodranghienetal.TheClickTestANovelTooltoQuantifytheAge-RelatedDeclineofFastMotorSequencingoftheThumbCurrentagingscience2017.pdf }}</ref> ==انساني ارتقا== پهرئين [[ڪارپوميٽاڪارپل جوڙ]] (CMC) جي ابتدائي خودمختياري ممڪن آهي تہ ڊائنوسارن ۾ ٿي هجي. حقيقي فرق لڳ ڀڳ 70 ملين سال اڳ اوائلي پرائيميٽن ۾ ظاهر ٿيو، جڏهن تہ انساني آڱوٺي جي CMC جي شڪل آخرڪار لڳ ڀڳ 5 ملين سال اڳ ظاهر ٿي. هن ارتقائي عمل جو نتيجو هڪ انساني CMC جوڙ آهي، جيڪو ٻئي ۽ ٽئين CMC جوڙن مان لنگهندڙ محور جي نسبت 80° پرونيشن، 40° پري ڪرڻ، ۽ 50° موڙ ۾ واقع آهي.<ref name="Brüser-167">{{harvnb|Brunelli|1999|p=167}}</ref> سامهون ايندڙ آڱوٺا ڪجهه [[پرائيميٽ]]ن ۾ گڏيل خاصيت آهن، جن ۾ گهڻا [[ڪيٽرائن]] شامل آهن.{{Citation needed|date=December 2014}} [[سڌي جسماني بيهڪ|سڌي بيهڪ]] وارن بن مانسن، جهڙوڪ [[عام چمپينزي|چمپينزي]]، ۾ چڙهڻ ۽ لٽڪڻ واري رويي سبب هٿ ڊگها ٿي ويا آهن، جڏهن تہ آڱوٺو ننڍو رهيو آهي. نتيجي طور، اهي پرائيميٽ سامهون اچڻ سان لاڳاپيل نرم حصي-کان-نرم حصي واري پڪڙ نٿا ڪري سگهن. تنهن هوندي بہ، [[اڳتي جهڪي هلندڙ]] باندرن جهڙوڪ [[ببون]]ن ۾ زميني طرزِ زندگيءَ سان موافقت سبب آڱرين جي ڊيگهه گهٽجي وئي آهي ۽ اهڙيءَ طرح هٿن جا تناسب انسانن جهڙا ٿي ويا آهن. نتيجي طور، انهن پرائيميٽن جا هٿ مهارت وارا آهن ۽ اهي نرم حصي-کان-نرم حصي واري پڪڙ استعمال ڪري شيون پڪڙي سگهن ٿا. تنهنڪري رڳو آڱوٺي جي تناسبن جي بنياد تي هٿ جي انهن موافقتن کي سڃاڻڻ ڏکيو ٿي سگهي ٿو، جيڪي شين کي سنڀالڻ سان لاڳاپيل ڪم لاءِ آهن.<ref name="Moyà-Solà-1999">{{harvnb|Moyà-Solà|Köhler|Rook|1999 |loc= pp. 315–6}}</ref> مڪمل طور سامهون ايندڙ آڱوٺي جي ارتقا کي عام طور ''[[هومو هيبليس]]'' سان لاڳاپيل ڪيو ويندو آهي، جيڪو ''[[هومو سيپيئنز]]'' جو اڳواڻ هو.<ref>{{Harvnb|Leakey|Tobias|Napier|1964|}}: "[In Homo habilis] the pollex is well developed and fully opposable and the hand is capable not only of a power grip but of, at least, a simple and usually well developed precision grip."</ref> تنهن هوندي بہ، هي ''[[هومو ايريڪٽس]]'' (لڳ ڀڳ 1 [[mya (unit)|ملين سال اڳ]]) کان وچ وارن [[سيميئن|انساني شڪل وارن]] مرحلن جي هڪ سلسلي وسيلي ارتقا جو تجويز ڪيل نتيجو آهي، ۽ تنهنڪري اهو گهڻو وڌيڪ پيچيده لاڳاپو آهي. جديد انسان پنهنجي هيٺئين ٻانهن ۽ هٿ جي ڏوريدار بناوت ۾ منفرد آهن. تنهن هوندي بہ، اهي اڃا بہ آٽوپومورفڪ آهن، جنهن جو مطلب آهي تہ هر ڏورو هڪ يا وڌيڪ غيرانساني پرائيميٽن ۾ ملي ٿو. ننڍو آڱوٺو سڌو ڪندڙ ڏورو ۽ ڊگهو آڱوٺو موڙيندڙ ڏورو جديد انسانن کي وڏي سنڀاليندڙ مهارت ۽ آڱوٺي ۾ مضبوط موڙ جي صلاحيت ڏين ٿا.<ref>{{cite journal |last1 = Diogo |first1 = R. |last2 = Richmond |first2 = B. G. |last3 = Wood |first3 = B. |year = 2012 |title = Evolution and homologies of primate and modern human hand and forearm muscles, with notes on thumb movements and tool use |journal = Journal of Human Evolution |volume = 63 |issue = 1|pages = 64–78 |doi=10.1016/j.jhevol.2012.04.001 |pmid=22640954|bibcode = 2012JHumE..63...64D }}</ref> بهرحال، وڌيڪ امڪاني منظرنامو اهو ٿي سگهي ٿو تہ ''[[هومو هيبليس]]'' جو خاص درست پڪڙ وارو هٿ، جيڪو سامهون ايندڙ آڱوٺي سان ليس هو، هلڻ کان اڳ موجود هو؛ جڏهن تہ ڪرنگهي، ڪُلهن ۽ هيٺين عضون جون خاص موافقتون وڌيڪ ترقي يافته هٿ کان اڳ ٿيون. ۽ اهو منطقي آهي تہ هڪ محتاط، انتهائي ڪارائتي موافقت کان پوءِ وڌيڪ پيچيده موافقتن جو هڪ سلسلو اچي، جيڪي ان کي مڪمل ڪن. ''[[هومو هيبليس]]'' ۾، پڪڙڻ جي قابل ترقي يافته هٿ سان گڏ اختياري [[ٻه ٽنگائپ]] موجود هئي؛ ممڪن آهي، جيڪڏهن گڏيل ارتقائي لاڳاپو موجود هو، تہ پوءِ ٻه ٽنگائپ هٿ مان نڪتي، ڇاڪاڻ⁠تہ لازمي ٻه ٽنگائپ اڃا پوءِ اچڻي هئي.<ref>{{harvnb|Harcourt-Smith|Aiello|2004}}</ref> هلڻ شايد مصروف هٿن جو ضمني نتيجو هو، نه ان جي ابتڙ. [[HACNS1]] (جنهن کي [[انساني تيز رفتار علائقا|انساني تيز رفتار علائقو]] 2 پڻ چيو ويندو آهي) هڪ [[وڌائيندڙ (جينيات)|جين وڌائيندڙ]] آهي، ”جيڪو شايد منفرد طور سامهون ايندڙ انساني آڱوٺي جي ارتقا ۾ حصيدار ٿيو هجي، ۽ ممڪن طور [[ڀيڏو|ڀيڏي]] يا [[پير]] ۾ اهڙين تبديلين ۾ پڻ، جيڪي انسانن کي ٻن ٽنگن تي [[هلڻ]] جي اجازت ڏين ٿيون“. هن وقت تائين موجود ثبوت ڏيکارين ٿا تہ انساني [[جينوم]] ۾ سڃاڻپ ٿيل 110,000 جين وڌائيندڙ تسلسلن مان، HACNS1 ۾ [[چمپينزي–انسان آخري گڏيل ابن ڏاڏو|چمپينزي ۽ انسان جي آخري گڏيل ابن ڏاڏي]] کان پوءِ [[انساني ارتقا]] دوران سڀ کان وڌيڪ تبديلي آئي آهي.<ref>{{cite web |url = http://www.sciencecodex.com/gene_enhancer_in_evolution_of_human_opposable_thumb |title = HACNS1: Gene enhancer in evolution of human opposable thumb |publisher = Science Codex |date = September 4, 2008 |access-date = December 16, 2009 }}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[پوليسائيزيشن]] * [[پڪڙڻ جي سگهه]] * [[آڱوٺي جو اشارو]] * [[آڱوٺو ڦيرائڻ]] * [[آڱوٺي جي جنگ]] ==نوٽس== {{Reflist|30em}}{{Reflist|group=upper-alpha}} ==حوالا== {{Refbegin|30em|indent=yes}} * {{Cite journal |last1 = Almécija |first1 = S. |last2 = Moyà-Solà |first2 = S. |last3 = Alba |first3 = D. M. |title = Early Origin for Human-Like Precision Grasping: A Comparative Study of Pollical Distal Phalanges in Fossil Hominins |journal = PLOS ONE |volume = 5 |issue = 7 |article-number = e11727 |year = 2010 |doi = 10.1371/journal.pone.0011727 |pmid = 20661444 |pmc = 2908684 |bibcode = 2010PLoSO...511727A |doi-access = free }} * {{cite book |year = 2007 |last = Ankel-Simons |first = Friderun |title = Primate Anatomy |chapter = Chapter 8: Postcranial Skeleton |page = 345 |edition = 3rd |publisher = Academic Press |isbn = 978-0-12-372576-9 }} * {{cite book |last = Austin |first = Noelle M. |title = Joint Structure and Function: A Comprehensive Analysis |url = https://archive.org/details/jointstructurefu0000leva |edition = 4th |chapter = Chapter 9: The Wrist and Hand Complex |editor1-first = Pamela K. |editor1-last = Levangie |editor2-first = Cynthia C. |editor2-last = Norkin |publisher = F. A. Davis Company |location = Philadelphia |isbn = 978-0-8036-1191-7 |year = 2005 }} * {{cite book |last1 = Brown |first1 = David P. |last2 = Freeman |first2 = Eric D. |last3 = Cuccurullo |first3 = Sara |last4 = Freeman |first4 = Ted L. |editor-last = Cuccurullo |editor-first = Sara |title = Physical Medicine and Rehabilitation Board Review |chapter = Upper Extremities—Hand Region: Range of Motion of the Digits |publisher = Demos Medical Publishing |year = 2004 |chapter-url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/bookshelf/br.fcgi?book=physmedrehab&part=A4492#A4530 |isbn = 978-1-888799-45-3 }} {{مئل ڳنڍڻو|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ([[نيشنل سينٽر فار بائيوٽيڪنالاجي انفارميشن|NCBI]]) * {{cite book |year = 1999 |last = Brunelli |first = Giovanni R. |editor1-last = Brüser |editor1-first = Peter |editor2-last = Gilbert |editor2-first = Alain |title = Finger bone and joint injuries |chapter = Stability in the first carpometacarpal joint |publisher = Taylor & Francis |isbn = 978-1-85317-690-6 |chapter-url = https://books.google.com/books?id=-pzGRMvXFzAC&pg=PA167 }} * {{Cite journal |doi=10.1002/ajp.1350310402 |pmid=31936992 |year=1993 |last1=Byrne |first1=R.W. |last2=Byrne |first2=J.M.E. |title=Complex Leaf-Gathering Skills of Mountain Gorillas (Gorilla g. beringei): Variability and Standardization |journal=American Journal of Primatology |volume=31 |issue=4 |pages=241–261 |s2cid=84429453 |url=http://www.st-andrews.ac.uk/~www_sp/people/personal/rwb/publications/1993%20Byrne_Byrne_AJP.pdf |issn=0275-2565 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090920100630/http://www.st-andrews.ac.uk/~www_sp/people/personal/rwb/publications/1993%20Byrne_Byrne_AJP.pdf |archive-date=September 20, 2009 }} * {{Cite journal |last1 = Christel |first1 = Marianne I. |last2 = Kitzel |first2 = Stefanie |last3 = Niemitz |first3 = Carsten |author-link3=Carsten Niemitz |title = How Precisely do Bonobos (Pan paniscus) Grasp Small Objects? |journal = International Journal of Primatology |volume = 19 |issue = 1 |pages = 165–194 |date = 30 November 2004 |doi = 10.1023/A:1020319313219 |s2cid = 23567551 }} * {{Cite journal |last1 = Costello |first1 = Michael B. |last2 = Fragaszy |first2 = Dorothy M. |title = Prehension in Cebus and Saimiri: I. Grip type and hand preference |journal = American Journal of Primatology |volume = 15 |issue = 3 |pages = 235–245 |date = March 1988 |url = http://www3.interscience.wiley.com/cgi-bin/fulltext/110487513/PDFSTART |doi = 10.1002/ajp.1350150306 |pmid = 31968893 |s2cid = 86556774 }}{{dead link|date=January 2025|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}} * {{cite journal |last1 = de Klerk |first1 = W.J. |last2 = Forster |first2 = C.A. |last3 = Sampson |first3 = S.D. |last4 = Chinsamy |first4 = A. |author5 = Ross, C.F. |title = A new coelurosaurian dinosaur from the Early Cretaceous of South Africa |journal = Journal of Vertebrate Paleontology |year = 2000 |issue = 2 |volume = 20 |pages = 324–332 |url = http://rosslab.uchicago.edu/publications/De%20Klerk%20et%20al.%202000.pdf |archive-url = https://wayback.archive-it.org/all/20120130211657/http://rosslab.uchicago.edu/publications/De%20Klerk%20et%20al.%202000.pdf |archive-date = 2012-01-30 |doi = 10.1671/0272-4634(2000)020[0324:ancdft]2.0.co;2 |s2cid = 128622530 }} {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20120130211657/http://rosslab.uchicago.edu/publications/De%20Klerk%20et%20al.%202000.pdf |date=2012-01-30 }} * {{cite journal |last1 = Diogo |first1 = R |last2 = Richmond |first2 = BG |last3 = Wood |first3 = B |title = Evolution and homologies of primate and modern human hand and forearm muscles, with notes on thumb movements and tool use |journal = Journal of Human Evolution |year = 2012 |volume = 63 |issue = 1 |pages = 64–78 |doi=10.1016/j.jhevol.2012.04.001 |pmid=22640954 |bibcode = 2012JHumE..63...64D }} * {{Cite book |last = Ellerman |first = John Reeves |title = The families and genera of living rodents. Vol. II. Family Muridae |publisher = British Museum (Natural History) |year = 1941 |location = London |url = https://archive.org/stream/familiesgeneraof02elle#page/2/mode/2up/search/Lophiomyidae }} * {{cite journal |last1 = Franzen |first1 = JL |last2 = Gingerich |first2 = PD |last3 = Habersetzer |first3 = J |last4 = Hurum |first4 = JH |author5=von Koenigswald, W |display-authors=etal |title = Complete Primate Skeleton from the Middle Eocene of Messel in Germany: Morphology and Paleobiology |journal = PLOS ONE |year = 2009 |volume = 4 |issue = 5 |article-number = e5723 |doi = 10.1371/journal.pone.0005723 |pmid=19492084 |pmc=2683573 |bibcode=2009PLoSO...4.5723F |editor1-last = Hawks |editor1-first = John |doi-access = free }} * {{cite journal |last1 = Harcourt-Smith |first1 = W E H |last2 = Aiello |first2 = L C |title = Fossils, feet and the evolution of human bipedal locomotion |volume=204 |issue=5 |pages=403–16 |date=May 2004 |journal = Journal of Anatomy |pmid=15198703 |pmc=1571304 |doi=10.1111/j.0021-8782.2004.00296.x }} * {{cite journal |doi=10.1016/S0021-9290(08)70148-9 |last=Hsu |first=Ar-Tyan |author2=Meng-Tsu Hu |author3=Fong Ching Su |title=Effect of Gender, Flexibility and Thumb Type on Thumb Tip Generation |journal=Journal of Biomechanics |date=July 2008 |volume=41 |issue=Supplement 1 |pages=S148 |url=http://www.jbiomech.com/article/S0021-9290%2808%2970148-9/abstract |url-access=subscription }} * {{cite book |last1 = Jones |first1 = Lynette A. |author1-link = Lynette Jones |last2 = Lederman |first2 = Susan J. |author-link2 = Susan Lederman |title = Human hand function |url = https://archive.org/details/humanhandfunctio0000jone |url-access = registration |publisher = Oxford University Press US |year = 2006 |isbn = 978-0-19-517315-4 }} * {{cite journal |last1 = Leakey |first1 = LSB |author1-link = Louis Leakey |last2 = Tobias |first2 = PV |author2-link = Phillip V. Tobias |last3 = Napier |first3 = JR |author3-link = John Napier (primatologist) |title = A New Species of Genus Homo from Olduvai Gorge |journal = Nature |date = April 1964 |volume = 202 |pages = 7–9 |url = http://purple.niagara.edu/wje/Bio121/Leaky%201964%20habilis.pdf |pmid = 14166722 |doi = 10.1038/202007a0 |bibcode = 1964Natur.202....7L |issue = 4927 |s2cid = 12836722 }} {{Dead link|date=February 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Cite book |year = 1942 |last = McBride |first = Earl Duwain |title = Disability evaluation: principles of treatment of compensable injuries |publisher = Lippincott |page = 631 |url = https://books.google.com/books?id=YIpgQgAACAAJ }} * {{cite book |last = McDade |first = Melissa C. |title = Grzimek's animal life encyclopedia: Volumes 12–16, Mammals I–V |edition = 2nd |chapter = Koalas (''Phascolartidae'') |editor1-last = Hutchins |editor1-first = Michael |editor2-last = Kleiman |editor2-first = Devra G. |editor3-last = Geist |editor3-first =Valerius |display-editors = 3 |editor4-last = McDade |editor4-first = Melissa C. |location = Farmington Hills, MI |publisher = Gale Group |year = 2003 }} * {{cite journal |doi = 10.1073/pnas.96.1.313 |last1 = Moyà-Solà |first1 = Salvador |pmc = 15136 |last2 = Köhler |first2 = Meike |pmid = 9874815 |last3 = Rook |first3 = Lorenzo |title = Evidence of hominid-like precision grip capability in the hand of the Miocene ape Oreopithecus |journal = PNAS |date = January 5, 1999 |volume = 96 |issue = 1 |pages = 313–317 |url = http://www.pnas.org/content/96/1/313.full.pdf |bibcode = 1999PNAS...96..313M |doi-access = free }} * {{Cite journal |last = Napier |first = John Russell |title = The prehensile movements of the human hand |pmid = 13376678 |journal = J Bone Joint Surg Br |volume = 38 |issue = 4 |pages = 902–913 |date = November 1956 |doi = 10.1302/0301-620X.38B4.902 |doi-access = free }} * {{cite book |last = Nowak |first = Ronald M. |title = Walker's mammals of the world, Volume 2 |edition = 6th |publisher = JHU Press |year = 1999 |isbn = 978-0-8018-5789-8 |url = https://books.google.com/books?id=T37sFCl43E8C&pg=PA89 }} * {{cite book |year = 2004 |last = Platzer |first = Werner |title = Color Atlas of Human Anatomy, Vol. 1: Locomotor System |publisher = Thieme |isbn = 3-13-533305-1<!---US: 1-58890-159-9---> |edition = 5th }} * {{Cite journal |last = Senter |first = Phil |title = Comparison of forelimb function between ''Deinonychus'' and ''Bambiraptor'' (Theropoda: Dromaeosauridae) |journal = Journal of Vertebrate Paleontology |year = 2006 |volume = 26 |issue = 4 |pages = 897–906 |doi = 10.1671/0272-4634(2006)26[897:COFFBD]2.0.CO;2 |s2cid = 85919882 }} * {{Cite journal |year = 1946 |last1 = Slocum |first1 = D.B. |last2 = Pratt |first2 = D.R. |title = Disability Evaluation for the Hand |journal = Journal of Bone and Joint Surgery |volume = 28 |issue = 3 |pages = 491–5 |url = http://www.ejbjs.org/cgi/reprint/28/3/491.pdf |pmid = 20992193 }} {{Dead link|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite journal |last1 = van Nierop |first1 = Onno A. |last2 = van der Helm |first2 = Aadjan |last3 = Overbeeke |first3 = Kees J. |last4 = Djajadiningrat |first4 = Tom J.P. |title = A natural human hand model |journal = Visual Comput |volume = 24 |year = 2008 |issue = 1 |pages = 31–44 |doi = 10.1007/s00371-007-0176-x |url = http://www.ece.uvic.ca/~btill/papers/mocap/vanNierop_etal_2008.pdf |doi-access = free }} * {{Cite journal |date=January 2003 |last = Young |first = Richard W. |title = Evolution of the human hand: the role of throwing and clubbing |journal = Journal of Anatomy |volume = 202 |issue = 1 |pages = 165–174 |pmid = 12587931 |pmc=1571064 |doi = 10.1046/j.1469-7580.2003.00144.x }} {{Refend}} <references group="upper-alpha"/> ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{Commons category-inline|Thumbs}} * {{wiktionary-inline|thumb}} {{Human regional anatomy}} {{Authority control}} [[زمرو:آڱريون]] m3izcoeo1ez79is6b930gftxv6n1tno 0 11825 414557 411404 2026-09-23T06:44:31Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414557 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|لاڙڪاڻي ضلعي، سنڌ جو شهر}} {{Infobox settlement | name = نئون ديرو | native_name = نئون ديرو | native_name_lang = sd | other_name = نو ديرو | settlement_type = [[شهر]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Naudero Sindh Pakistan - panoramio.jpg | photo2a = Naudero Sindh Pakistan (Shah Nawaz Bhutto station) - panoramio.jpg | size = 280 | spacing = 1 | border = 0 }} | image_caption = مٿان: نئون ديرو شهر جو منظر؛ هيٺان: شاهنواز ڀٽو ريلوي اسٽيشن | image_map = | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label = نئون ديرو | pushpin_label_position = bottom | pushpin_mapsize = 240 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|27|40|5|N|68|21|40|E|region:PK_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[رتوديرو تعلقو]] | government_type = [[ميونسپل ڪاميٽي]] | unit_pref = Metric | population_total = 52,846 | population_footnotes = <ref name="PBS2023Urban">{{cite web |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=11 September 2026 |format=PDF }}</ref> | population_as_of = [[پاڪستان جي 2023ع آدمشماري|2023ع]] | population_density_km2 = auto | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +5 | postal_code = | area_code = 074 }} '''نئون ديرو'''، جنهن کي انگريزيءَ ۾ '''Naudero''' ۽ ڪڏهن '''Naundero''' يا '''Nodero''' پڻ لکيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جي [[رتوديرو تعلقو|رتوديري تعلقي]] ۾ واقع هڪ شهر ۽ [[ميونسپل ڪاميٽي]] آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب شهر جي آبادي '''52,846''' هئي، جنهن ڪري اهو لاڙڪاڻي ضلعي جي وڏن شهري مرڪزن مان هڪ آهي.<ref name="PBS2023Urban"/> نئون ديرو تاريخي طور زرعي ۽ واپاري مرڪز هجڻ سان گڏ [[ڀٽو خاندان]] جي سياسي ۽ خانداني سرگرمين سان پڻ گهرو تعلق رکي ٿو. شهر کان ٿوري فاصلي تي [[ڳڙهي خدا بخش]] واقع آهي، جتي ڀٽو خاندان جو مشهور مقبرو ۽ قبرستان آهي. شهر ۾ قائم '''نئون ديرو هائوس''' ڪيترن ڏهاڪن کان [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي اهم سياسي گڏجاڻين ۽ قيادت جي رهائش ۽ ملاقاتن سان لاڳاپيل رهيو آهي.<ref name="DawnNauderoPolitics">{{cite news |title=Thousands of activists visit Naudero to seek guidelines from PPP chief |url=https://www.dawn.com/news/1283948 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |date=16 September 2016 |access-date=11 September 2026 }}</ref> [[فائل:Naudero Sindh Pakistan - panoramio.jpg|thumb|left|نئون ديرو شهر جو منظر]] == نالي جي صورت == سنڌيءَ ۾ شهر جو نالو '''نئون ديرو''' لکيو وڃي ٿو. انگريزي ماخذن ۾ ان جون صورتون ''Naudero''، ''Naundero'' ۽ ''Nodero'' ملن ٿيون. موجوده [[پاڪستان شماريات بيورو]] جي سرڪاري آدمشماري جدولن ۾ شهر کي '''NAUDERO MC''' طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="PBS2023Urban"/> == جاگرافي ۽ مقام == نئون ديرو اتر سنڌ جي آبپاشيءَ واري ميداني علائقي ۾ واقع آهي. ان جون جاگرافيائي بيهڪ لڳ ڀڳ {{coord|27|40|5|N|68|21|40|E|display=inline}} آهي. شهر [[رتوديرو]] ۽ [[لاڙڪاڻو]] سان روڊ وسيلي ڳنڍيل آهي، جڏهن ته [[ڳڙهي خدا بخش]] نئون ديرو کان تمام ويجهو واقع آهي. شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جي زرعي زمين [[سکر بئراج]] جي واهن واري آبپاشي نظام مان پاڻي حاصل ڪري ٿي. نئون ديرو ڀرسان آبپاشيءَ لاءِ نئون ديرو ريگيوليٽر تاريخي اهميت رکي ٿو؛ موجوده ريگيوليٽر جي هڪ پراڻي تختي موجب اهو 1945ع ۾ تعمير ٿيو هو.<ref name="DawnRegulator">{{cite news |title=Naudero regulator gate washed away amid water shortage |url=https://www.dawn.com/news/1120724 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |date=24 July 2014 |access-date=11 September 2026 }}</ref> علائقي مان گذرندڙ آبپاشي شاخن ۽ مائينرن جو خاص واسطو چانورن جي پوک سان آهي. مثال طور سعيدو ديرو مائينر نئون ديرو ڀرسان آبپاشي پاڻي پهچائڻ واري نظام جو حصو آهي.<ref name="DawnWaterRice">{{cite news |title=Shortage of water poses serious threat to rice crop |url=https://www.dawn.com/news/1116834 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |date=3 July 2014 |access-date=11 September 2026 }}</ref> == تاريخ == نئون ديرو تاريخي طور لاڙڪاڻي ۽ رتوديري جي وچ واري زرعي پٽيءَ جي آبادين مان هڪ رهيو آهي. [[ڀٽو خاندان]] جي تاريخ بابت لکيل ماخذن موجب خاندان ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن جي دور کان لاڙڪاڻي واري علائقي ۾ وڏيون زرعي ملڪيتون حاصل ڪيون ۽ نئون ديرو، رتوديرو، پير بخش ڀٽو ۽ ٻين ڀرپاسي وارن هنڌن تي رهائشي ۽ زمينداري ملڪيتون قائم ڪيون.<ref name="SuvorovaBhutto">{{cite book |last=Suvorova |first=Anna |title=Benazir Bhutto: A Multidimensional Portrait |year=2015 |url=https://bhutto.org/wp-content/uploads/2023/06/Benazir_Bhutto_A_Multidimensional_Portrait-Anna_Suvorova-2015-Complete-cs.pdf |access-date=11 September 2026 |language=en |archive-date=16 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250516154110/https://bhutto.org/wp-content/uploads/2023/06/Benazir_Bhutto_A_Multidimensional_Portrait-Anna_Suvorova-2015-Complete-cs.pdf |url-status=dead }}</ref> برطانوي دور کان پوءِ شهر آبپاشي ۽ ريلوي رابطن سبب آهستي آهستي وڌندو ويو. پاڪستان جي شروعاتي آدمشماري رڪارڊن مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته 1961ع کان پوءِ نئون ديرو جي آبادي مسلسل تيزيءَ سان وڌندي رهي.<ref name="PBSHistoric">{{cite web |title=Table 5: Area and Population of Administrative Units by Rural/Urban, 1951–1998 Censuses |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/administrative_units.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=11 September 2026 |format=PDF }}</ref> == آبادي == [[پاڪستان شماريات بيورو]] جي 2023ع واري آدمشماري موجب نئون ديرو ميونسپل ڪاميٽيءَ جي آبادي '''52,846''' هئي. ان ۾ 27,208 مرد، 25,629 عورتون ۽ 9 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. شهر ۾ سراسري گهريلو سائيز 5.31 ماڻهو في گهر هئي.<ref name="PBS2023Urban"/> 2017ع ۾ شهر جي آبادي 48,983 هئي؛ اهڙيءَ طرح ڇهن سالن ۾ 3,863 ماڻهن جو اضافو ٿيو ۽ 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني واڌ جي شرح تقريباً '''1.28 سيڪڙو''' رهي.<ref name="PBS2023Urban"/> {| class="wikitable sortable" style="width:92%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#3949AB; color:white; padding:8px; font-size:115%;" | '''نئون ديرو جي تاريخي آبادي''' |- style="background:#5C6BC0; color:white;" ! آدمشماري ! آبادي ! گذريل آدمشماريءَ کان تبديلي ! ذريعو |- style="background:#E8EAF6;" | 1961ع | 4,061 | — | <ref name="PBSHistoric"/> |- | 1972ع | 6,987 | +72.0٪ | <ref name="PBSHistoric"/> |- style="background:#E8EAF6;" | 1981ع | 14,554 | +108.3٪ | <ref name="PBSHistoric"/> |- | 1998ع | 28,150 | +93.4٪ | <ref name="PBSHistoric"/> |- style="background:#E8F5E9;" | 2017ع | 48,983 | +74.0٪ | <ref name="PBS2017Urban">{{cite web |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Census-2017 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07802.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=11 September 2026 |format=PDF }}</ref> |- style="background:#C8E6C9; font-weight:bold;" | '''2023ع''' | '''52,846''' | '''+7.9٪''' | <ref name="PBS2023Urban"/> |} === 2023ع جي آباديءَ جي بناوت === {| class="wikitable" style="width:80%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#00695C; color:white; padding:8px;" | '''آباديءَ جا چونڊ انگ اکر، 2023ع''' |- style="background:#00897B; color:white;" ! انگ ! تعداد ! ڪل آباديءَ جو حصو |- style="background:#E0F2F1;" | مرد | 27,208 | 51.49٪ |- | عورتون | 25,629 | 48.50٪ |- style="background:#E0F2F1;" | ٽرانسجينڊر | 9 | 0.02٪ کان گهٽ |- style="background:#B2DFDB; font-weight:bold;" | ڪل | 52,846 | 100٪ |} <ref name="PBS2023Urban"/> == خواندگي == 2023ع جي آدمشماري جي شهري آباديءَ بابت چونڊ شماريات واري جدول ۾ نئون ديرو جي خواندگي ۽ اسڪولي داخلا بابت تفصيلي انگ پڻ ڏنل آهن.<ref name="PBS2023Selected">{{cite web |title=Table 33: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_33_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=11 September 2026 |format=PDF }}</ref> شهر جي مختلف مردم شماري حلقن ۾ خواندگيءَ جي شرح نمايان فرق ڏيکاري ٿي؛ ڪجهه حلقن ۾ شرح نسبتاً بلند ۽ ڪجهه ۾ گهٽ آهي، جنهن مان شهر اندر تعليمي سهولتن ۽ سماجي حالتن جي غيربرابر ورڇ ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="PBS2023Selected"/> == تعليم == نئون ديرو ۾ سرڪاري سطح تي ثانوي ۽ اعليٰ تعليم جون سهولتون موجود آهن. سنڌ حڪومت جي [[ڪاليج ايجوڪيشن ڊپارٽمينٽ]] جي فهرست موجب شهر ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٻه اهم سرڪاري ڊگري ڪاليج ڪم ڪن ٿا: * '''گورنمينٽ ڊگري ڪاليج نئون ديرو'''، جتي سائنس، آرٽس، ڪامرس، ڪمپيوٽر سائنس ۽ هوم اڪنامڪس جا شعبا درج آهن؛ * '''شهيد محترمه بينظير ڀٽو گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج نئون ديرو'''، جيڪو ڇوڪرين لاءِ اعليٰ تعليم فراهم ڪري ٿو.<ref name="SindhColleges">{{cite web |title=Government Colleges in Sindh |url=https://college.sindh.gov.pk/government-colleges |publisher=College Education Department, Government of Sindh |access-date=11 September 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت جي پراڻن تعليمي نوٽيفڪيشنن ۾ پڻ گورنمينٽ بوائز ڊگري ڪاليج نئون ديرو ۽ شهيد محترمه بينظير ڀٽو گرلس ڪاليج نئون ديرو ٻئي درج ٿيل آهن.<ref>{{cite web |title=Notification for transfer and posting of Assistant Professor at Naudero colleges |url=https://sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/Notification%20for%20Transfer%20and%20Posting%20of%20Mr.%20Nazeer%20Ahmed%20Soomro.pdf |publisher=Government of Sindh |date=7 December 2016 |access-date=11 September 2026 |format=PDF }}</ref> [[فائل:Naudero sindh Pakistan (Muhala gharibabad Naudero (visit on Facebook www.facebook.com-GharibabadNaudero - panoramio.jpg|thumb|نئون ديرو جي غريب آباد واري علائقي جو منظر]] == صحت == نئون ديرو ۾ سرڪاري اسپتال پڻ موجود آهي. [[پي پي ايڇ آءِ سنڌ]] جي صحت مرڪزن واري فهرست ۾ '''گورنمينٽ هاسپيٽل نئون ديرو''' لاڙڪاڻي ضلعي جي صحت مرڪزن ۾ شامل آهي، جڏهن ته ان کي ثانوي سطح جي ايمرجنسي زچگي ۽ نون ڄاول ٻارن واري خدمتن سان ڳنڍيل صحت مرڪزن ۾ پڻ درج ڪيو ويو آهي.<ref name="PPHINaudero">{{cite web |title=Secondary Care Services |url=https://pphisindh.org/home/secondary-care-services.php |publisher=[[پي پي ايڇ آءِ سنڌ]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> پي پي ايڇ آءِ سنڌ نئون ديرو ۾ مختلف موقعن تي طبي ڪئمپون پڻ قائم ڪيون آهن؛ هڪ سرڪاري رپورٽ موجب گورنمينٽ هاءِ اسڪول نمبر 2 نئون ديرو ۾ قائم مفت طبي ڪئمپ ۾ سوين مريضن کي علاج مهيا ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Chairman PPP visited free medical camp at Naudero |url=https://pphisindh.org/home/news_slide.php?id=112 |publisher=[[پي پي ايڇ آءِ سنڌ]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> == معيشت == نئون ديرو ۽ ڀرپاسي جي معيشت بنيادي طور زراعت، فصلن جي واپار ۽ زرعي پيداوار سان لاڳاپيل صنعتن تي ٻڌل آهي. مکيه فصلن ۾ [[چانور]]، [[ڪڻڪ]] ۽ [[ڪمند]] شامل آهن. اتر سنڌ جي هن حصي ۾ چانورن جي پوک وڏي پيماني تي ٿيندي آهي ۽ لاڙڪاڻي ضلعي جي صنعت جو وڏو حصو رائس ملن تي ٻڌل آهي.<ref name="DawnRice">{{cite news |title=Larkana’s rice history and woes |url=https://www.dawn.com/news/1600791/larkanas-rice-history-and-woes |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |date=10 January 2021 |access-date=11 September 2026 }}</ref> نئون ديرو ۽ آس پاس جي زرعي پٽيءَ بابت جديد زرعي بحثن ۾ چانور، ڪمند، کجور، زيتون، دالون ۽ ٻين فصلن جي پوک جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite news |title=Food technology |url=https://www.dawn.com/news/1770245 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |date=15 August 2023 |access-date=11 September 2026 }}</ref> === نئون ديرو شگر مل === نئون ديرو جي اقتصادي تاريخ ۾ '''نئون ديرو شگر مل''' اهم صنعتي حيثيت رکي ٿي. 30 جنوري 1974ع تي وزيراعظم [[ذوالفقار علي ڀٽو]] هن کنڊ ڪارخاني جو پيڙهه جو پٿر رکيو. منصوبي جي ان وقت تخميني لاڳت '''10 ڪروڙ رپيا''' هئي ۽ اهو [[پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] جي انتظام هيٺ [[چين]] جي مالي ۽ فني مدد سان قائم ڪيو پئي ويو.<ref name="DawnSugar1974">{{cite news |title=From The Past Pages Of Dawn: 1974: Fifty Years Ago: Benefits for all |url=https://www.dawn.com/news/1809996 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |date=31 January 2024 |access-date=11 September 2026 }}</ref> شگر مل جي قيام سان علائقي ۾ ڪمند جي خريداري ۽ پروسيسنگ لاءِ مقامي مارڪيٽ پيدا ٿي ۽ زرعي معيشت ۾ چانورن سان گڏ ڪمند کي به صنعتي اهميت ملي. لاڙڪاڻي جي صنعتي ڍانچي بابت جديد جائزي ۾ پڻ نئون ديرو شگر مل کي ضلعي جي اهم کنڊ صنعت طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="DawnRice"/> [[ڊان]] جي پراڻي رڪارڊ موجب نئون ديرو شگر مل جي انتظاميا بعد ۾ دادو شگر مل پڻ خريد ڪري ان کي بحال ڪيو، جيڪو هن صنعتي گروهه جي علائقائي توسيع جي نشاندهي ڪري ٿو.<ref>{{cite news |title=Sugar mill begins output after 10 years |url=https://www.dawn.com/2008/12/04/sugar-mill-begins-output-after-10-years/ |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |date=4 December 2008 |access-date=11 September 2026 }}</ref> == آبپاشي ۽ زراعت == نئون ديرو جي زرعي معيشت جو دارومدار واهن ۽ مائينرن تي آهي. چانور پاڻي گهڻو استعمال ڪندڙ فصل آهي، تنهنڪري شهر ڀرسان پاڻيءَ جي فراهمي، ريگيوليٽرن جي حالت ۽ واهن جي صفائي زرعي پيداوار تي سڌو اثر وجهن ٿا.<ref name="DawnWaterRice"/> 2014ع ۾ نئون ديرو ريگيوليٽر جي هڪ دروازي جي خراب ٿيڻ سبب پاڻي جي ڪنٽرول ۽ چانورن جي پوک بابت خدشا پيدا ٿيا هئا. سرڪاري عملدارن موجب ريگيوليٽر جا دروازا ڪجهه سال اڳ تبديل ڪيا ويا هئا، جڏهن ته اصل ريگيوليٽر 1945ع ۾ تعمير ٿيل هو.<ref name="DawnRegulator"/> == آمدرفت == === ريلوي === [[فائل:Naudero Sindh Pakistan (Shah Nawaz Station Naudero) - panoramio.jpg|thumb|شاهنواز ڀٽو ريلوي اسٽيشن، نئون ديرو]] نئون ديرو پاڪستان جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل آهي. شهر ۾ '''شاهنواز ڀٽو ريلوي اسٽيشن''' واقع آهي، جنهن جون تصويرون [[وڪيميڊيا ڪامنز]] تي موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Naudero Sindh Pakistan (Shah Nawaz Station Naudero) |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Naudero_Sindh_Pakistan_(Shah_Nawaz_Station_Naudero)_-_panoramio.jpg |publisher=[[وڪيميڊيا ڪامنز]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> ريلوي اسٽيشن شهر کي لاڙڪاڻي، سکر ۽ سنڌ جي ٻين علائقن سان تاريخي طور ڳنڍڻ ۾ مدد ڪئي آهي ۽ زرعي پيداوار توڙي مسافرن جي آمدرفت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. === روڊ === شهر روڊ رستي [[رتوديرو]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[ڳڙهي خدا بخش]] ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن سان ڳنڍيل آهي. ڳڙهي خدا بخش تقريباً چند ڪلوميٽرن جي فاصلي تي هجڻ سبب ٻنهي آبادين وچ ۾ روزاني آمدرفت گهڻي آهي. هڪ 2019ع واري رپورٽ ۾ نئون ديرو جي گورنمينٽ ڊگري ڪاليج کان ڳڙهي خدا بخش جي ڀٽو مقبري تائين فاصلو لڳ ڀڳ ٽي ڪلوميٽر ڄاڻايو ويو.<ref>{{cite news |title=Professors and lecturers march up to Bhuttos’ mausoleum for time-scale |url=https://www.dawn.com/news/1500661 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |date=21 August 2019 |access-date=11 September 2026 }}</ref> ويجهو وڏو هوائي اڏو [[موهن جو دڙو هوائي اڏو]] آهي، جنهن کي سياسي اڳواڻ پڻ نئون ديرو ۽ ڳڙهي خدا بخش اچڻ وڃڻ لاءِ استعمال ڪندا رهيا آهن.<ref>{{cite news |title=Benazir’s birth anniversary: PPP leaders arrive in Garhi Khuda Bux |url=https://tribune.com.pk/story/907580/benazirs-birth-anniversary-ppp-leaders-arrive-in-garhi-khuda-bux |work=[[ايڪسپريس ٽربيون]] |date=21 June 2015 |access-date=11 September 2026 }}</ref> == سياسي اهميت == نئون ديرو جو پاڪستان جي جديد سياسي تاريخ ۾ خاص مقام آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر ۽ ان جي ڀرسان واري ڳڙهي خدا بخش جو [[ڀٽو خاندان]] ۽ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان گهرو تعلق رهيو آهي. '''نئون ديرو هائوس''' ڪيترن ئي ڏهاڪن کان ڀٽو خاندان ۽ پيپلز پارٽي جي اهم سياسي مرڪزن مان هڪ رهيو آهي. هتي پارٽي جي مرڪزي ۽ صوبائي اڳواڻن جون گڏجاڻيون، سياسي صلاح مشورا، پارٽي تنظيم بابت اجلاس ۽ خاص موقعن تي اجتماعي تقريبون ٿينديون رهيون آهن.<ref name="DawnNauderoPolitics"/> 2014ع ۾ [[بلاول ڀٽو زرداري]] نئون ديرو هائوس ۾ لاڙڪاڻي ۽ قمبر شهدادڪوٽ ضلعن جي ترقياتي ڪاميٽيءَ جي اجلاس جي صدارت ڪرڻ لاءِ آيو هو.<ref>{{cite news |title=Bilawal on two-day visit to Naudero |url=https://www.dawn.com/news/1089408 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |date=26 February 2014 |access-date=11 September 2026 }}</ref> ذوالفقار علي ڀٽو يا بينظير ڀٽو جي ورسين ۽ ٻين اهم سياسي موقعن تي پڻ پيپلز پارٽي جي قيادت نئون ديرو هائوس ۾ گڏ ٿيندي رهي آهي. ڪجهه موقعن تي موسم يا حفاظتي سببن جي ڪري ڳڙهي خدا بخش ۾ رٿيل سياسي اجتماع پڻ نئون ديرو منتقل ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite news |title=Bhutto death anniversary plan changed |url=https://www.dawn.com/news/1173829 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |date=4 April 2015 |access-date=11 September 2026 }}</ref> [[مرتضيٰ ڀٽو]] جي ورسيءَ جي موقعي تي پڻ نئون ديرو هائوس ۾ قرآن خواني ۽ سياسي گڏجاڻي ٿيڻ جا جديد مثال موجود آهن.<ref>{{cite news |title=Ghinwa wants her children to lead party, seeks public support |url=https://www.dawn.com/news/1943517 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |date=21 September 2025 |access-date=11 September 2026 }}</ref> == ڳڙهي خدا بخش سان تعلق == [[ڳڙهي خدا بخش]] نئون ديرو جي ويجهو واقع آهي ۽ ٻنهي هنڌن جي سياسي، سماجي ۽ آمدرفت واري وابستگي تمام گهري آهي. ڳڙهي خدا بخش ۾ [[ذوالفقار علي ڀٽو]]، [[بينظير ڀٽو]]، [[نصرت ڀٽو]]، [[مرتضيٰ ڀٽو]] ۽ [[شاهنواز ڀٽو]] جا قبرون موجود آهن. ڀٽو خاندان بابت سوانحي ماخذن ۾ نئون ديرو کي خاندان جي ڪيترن رهائشي ۽ زرعي مرڪزن مان هڪ ڄاڻايو ويو آهي، جڏهن ته خانداني قبرستان ڳڙهي خدا بخش ۾ رهيو آهي.<ref name="SuvorovaBhutto"/> == شهري منظر == <gallery mode="packed" heights="175"> File:Naudero Sindh Pakistan - panoramio.jpg|نئون ديرو شهر جو منظر File:Naudero Sindh Pakistan (Shah Nawaz Station Naudero) - panoramio.jpg|شاهنواز ڀٽو ريلوي اسٽيشن File:Naudero Sindh Pakistan (Shah Nawaz Bhutto station) - panoramio.jpg|ريلوي اسٽيشن جو ٻيو ڏيک File:Naudero sindh Pakistan (Near RaiLwaY station Naudero ) - panoramio.jpg|ريلوي اسٽيشن ڀرسان علائقو File:Naudero sindh Pakistan (Muhala gharibabad Naudero (visit on Facebook www.facebook.com-GharibabadNaudero - panoramio.jpg|غريب آباد محلو </gallery> == پڻ ڏسو == * [[نئون ديرو شگر مل]] * [[نئون ديرو هائوس]] * [[ڳڙهي خدا بخش]] * [[ڀٽو خاندان]] * [[ڀٽو خاندان جو مقبرو]] * [[رتوديرو]] * [[رتوديرو تعلقو]] * [[لاڙڪاڻو ضلعو]] == حوالا == {{حوالا|2}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commons category-inline|Larkana District|لاڙڪاڻي ضلعي جون تصويرون}} [[زمرو:رتوديرو تعلقو]] [[زمرو:لاڙڪاڻي ضلعي جون آباديون]] [[زمرو:سنڌ جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]] 47fgzfn91vuzucbhp6ub7idef7h8n3z 0 11925 414566 372833 2026-09-23T07:12:26Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414566 wikitext text/x-wiki {{صندوق معلومات شخص}} [[فائل:Nicole_kidman3cropped.jpg|thumb|نڪول ڪڊمين]] نڪول ميري ڪڊمين (Nicole Mary Kidman) (پيدائش: [[20 جون]] [[1967ء]]) [[آمريڪا]] ۾ پیدا ٿيڻ واري هڪ [[آسٽريليا|آسٽريلوي]] اداڪاره، فيشن ماڊل، گلوڪاره ۽ انسان دوست شخصيت آهي۔ [[2006ء]] ۾ هن کي آسٽريليا جو سڀ کان وڏو شهري اعزاز [[ڪمپينيئن آف دي آرڊر آف آسٽريليا]] ڏنو ويو۔ 2006ء ۾ ئي هو فلمي صنعت ۾ سڀ کان وڌيڪ معاوضو حاصل ڪرڻ واري اداڪاره بڻين۔<ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/15958023/ نڪول ڪڊمين، فلمي صنعت جي سڀ کان وڌيڪ معاوضو حاصل ڪرڻ واري اداڪاره] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100401084600/http://www.msnbc.msn.com/id/15958023 |date=2010-04-01 }} ايم ايس اين بي سي</ref> ڪڊمين پهريون دفعو 1989ء ۾ سنسني خيز فلم ڊيڊ ڪام (Dead Calm) جي ذريعي منظر عام تي آئي۔ ڊيز آف ٿنڊر (Days Of Thunder) (1990ء)، ٽو ڊائي فار (To Die For) (1995ء) ۽ مولن روج! (Moulin Rouge!) (2001ء) ۾ هن جي ڪارڪردگي کي ناقدن ڀرپور انداز ۾ سراهيو ۽ دي آورز (The Hours) (2002ء) ۾ اداڪاري تي هن کي ڪافي معروف فلمي اعزازن سان نوازيو ويو جن ۾ بهترين اداڪاري جي لاء [[اڪيڊمي ايوارڊ]]، [[بافٽا ايوارڊ]] ۽ [[گولڊن گلوب ايوارڊ]] شامل آهن۔ هن هاليوڊ جي معروف فلمي اداڪار ٽام ڪروز سان شادي به ڪئي جڏهن ته هن وقت هو معروف موسيقار [[ڪيٿ اربن]] جي گهرواري آهي۔ جيئن ته هو [[هوائي]] ۾ آسٽريلوي جوڙي جي گھر پیدا ٿي، ان ڪري هو آسٽريليا ۽ آمريڪا ٻنهي جي شهريت رکي ٿي۔ == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:اداڪاره]] [[زمرو:جيوت ماڻهو]] [[زمرو:جيئرا ماڻهو]] [[زمرو:هالي وڊ]] [[زمرو:آسٽريلوي فلمي اداڪاريون]] [[زمرو:آمريڪي فلمي اداڪاريون]] [[زمرو:1967ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1967ء جون پيدائشون]] ek4v0ecnxv6827jaww4vfh3twqbc47p 0 14742 414472 372857 2026-09-23T00:59:55Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414472 wikitext text/x-wiki {{صندوق معلومات شخص}} ''' ايان علي''' ({{lang-ur|ایان}}, پيدائش '''({{lang-en|Ayyan Ali}})''' جولاءِ 30 تي, 1993 ۾ [[دبئي]], [[گڏيل عرب امارات|UAE]] پاڪستاني ماڊل آهي. <ref name="autogenerated1">{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://www.ayyanworld.com/biography/ |accessdate=2016-03-28 |archive-date=2016-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160330191406/http://www.ayyanworld.com/biography/ |dead-url=yes }}</ref> هن 2010 ۾ ماڊلنگ شروع ڪئي ۽ ''سڀ کان بهترين اڀرندڙ عورت ماڊل'' جو اعزاز کٽيائين. <ref name=aaj>{{cite news|title=Ayyan won "Best female model award" at PMA 2012|url=http://www.aaj.tv/2013/01/ayyan-won-the-best-female-model-award-at-pma-2012/|work=[[AAJ TV]]|date=9 January 2013|accessdate=25 February 2013|archive-date=12 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130312085657/http://www.aaj.tv/2013/01/ayyan-won-the-best-female-model-award-at-pma-2012/|dead-url=yes|archivedate=12 March 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130312085657/http://www.aaj.tv/2013/01/ayyan-won-the-best-female-model-award-at-pma-2012/}}</ref>. هيءَ [[لڪس اسٽائيل انعام|لڪس اسٽائيل ايوارڊ]] لاءِ چار ڀيرا نامزد ڪئي وئي. <ref name=tribune>{{cite news|title=Ayaan: Pakistan's next top model|url=http://tribune.com.pk/story/241863/ayaan-pakistans-next-top-model/|newspaper=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]]|date=4 September 2011|accessdate= ڊسمبر 01، 2015}}</ref>. 2013 ۾، هن واضع ڪيو ته هي چاهي ٿي ته هوءَ عوامي طور تي رڳو "ايان" طور سڃاتي وڃي ۽ نڪي "Ayyan ايان علي" جي [[طور تي|نالي]] سان سڏِي وڃي. <ref name=fashioncentral>{{cite web|url=http://www.fashioncentral.pk/people-parties/celebrity-gossip/story-1527-fashion-model-ayyan-calls-for-correction-of-her-name/|title=Fashion Model Ayyan Calls For Correction of Her Name|website=fashioncentral.pk|date=9 July 2013|accessdate=27 November 2015}}</ref> == ڪيريئر == ايان ماڊل جي طور تي پنهنجي ڪيريئر جي شروعات سورنهن سالن جي عمر ۾ ڪئي. <ref name="aaj"/><ref name=fashioncentral/>. هن ماڊلنگ جي شروعات 2010 ۾ ڪئي ۽ ''سڀ کان بهترين اڀرندڙ عورت ماڊل'' جو اعزاز کٽيائين. <ref name=aaj/> هيءَ [[لڪس اسٽائيل انعام|لڪس اسٽائيل ايوارڊ]] لاءِ چار ڀيرا نامزد ڪئي وئي. <ref name=tribune/>. هن فيشن ڊزائنرن سان گڏ ڪم ڪيو جِن ۾ [[حسن شهريار ياسين]]، [[ڪرما (ڪلاٿنگ)|ڪرما]] Chinyere (Bareeze)، [[گل احمد گروپ#گل احمد ٽيسڪٽائيل ملز لميٽيڊ|گل احمد]] شامل آهن. 2010 ۾ ايان کي [[ڪيلون ڪلن|Calvin Klein]] پاران '2010 جي خوبصورت' (‘Beauty of the Year 2010’) جو لقب مليو. <ref>{{cite web|url=http://www.fashioncentral.pk/people-parties/celebrity-gossip/story-561-ayyan-titled-as-calvin-klein-beauty-of-year/|title=Ayyan titled as Calvin Klein ‘Beauty of the Year’|work=fashioncentral.pk|accessdate=30 March 2015}}</ref>. بعد ۾ هيءَ انهن جي برانڊ ايمبيسيڊر (برانڊ سفير) ٿي وئي، انهيءَ سال ئي کيس [[لڪس اسٽائيل انعام|لڪس اسٽائيل ايوارڊ]] لاءِ ''سڀ کان بهترين اڀرندڙ عورت ماڊل'' طور نامزد ڪيو ويو ۽ 2010 ۾ لڪس جي طرفان کيس ٻيهر بهترين اڀرندڙ عورت ماڊل نامزد ڪيو ويو. هن 2010 لاءِ بهترين ناري انعام بيسٽ فيميل ايوارڊ فار 2013 [[پاڪستان]] ميڊيا ايوارڊ ۾ کٽيو. <ref>{{cite web|url=http://www.fashioncentral.pk/people-parties/celebrity-gossip/story-1386-ayyan-wins-best-female-model-award-at-pma-2012/|title=Ayyan Wins Best Female Model Award at PMA 2012|work=fashioncentral.pk|accessdate=30 March 2015}}</ref>. هن جو موسيقي وڊيو ۽ سنگل ڪالڊ ''يو اينڊ آءِ (You and I)'' [[عيدالفطر|عيد]] جي موقعي تي پڌرو ڪيو ويو جيڪو جولاءِ 2014 ۾ تنقيد هيٺ آيو. <ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/1123018/model-ayyan-tries-and-fails-with-you-and-i/|title=Model Ayyan tries (and fails) with 'You and I'|author=Ayesha K Khan|work=dawn.com|accessdate= ڊسمبر 01، 2015}}</ref> سندس ٻيو ٻه هڪ مشهور ڳانو "ميڪنگ ڊالر" آهي. <ref name="autogenerated1"/> == الزام ۽ گرفتاري == 14 مارچ 2015 تي،[[پاڪستان ۾ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا#ايجنسيون|پاڪستان ايئرپورٽ سيڪيورٽي فورسز]] ايان کي گرفتار ڪيو ۽ کيس تي [[مني لانڊرنگ]] جو الزام لڳايو.هيءَ [[اسلام آباد]] ۾ [[بينظير بين الاقوامي هوائي اڏو]] تان [[گڏيل عرب امارات|UAE]] لاءِ پرواز تي چڙهي رهي هئي. ايان جڏنهن نجي ايئرلائن جي ذريعي [[دبئي]] کان پري هئي ايئر پورٽ سيڪيورٽي فورس (اي ايس ايف) جي ڪائونٽر تي هن جي سندس سفري سامان جي جانچ پڙتال ڪئي وئي ۽ [[آمريڪي ڊالر]] $ 506،800 دريافت ٿيا .<ref>{{cite news|url=http://nation.com.pk/national/15-Mar-2015/detained-model-spills-money-laundering-beans|title=Detained model spills ‘money-laundering’ beans|newspaper=[[The Nation (Pakistan)|The Nation]]|location=Pakistan|date=15 March 2015|accessdate=21 May 2015}}</ref>.کيس ڪسٽم جج جي سامهون پيش ڪيو ويو، جنهن کيس چوڏنهن-ڏينهن جي عدالتي رمانڊ (Judicial remand) تي موڪلي ڇڏيو. <ref>[http://www.thekawish.com/beta/epaper-details.php?details=2015/Nov/29-11-2015/Page1/P1-24.jpg Daily Kawish - Sindhi News Paper<!-- Bot generated title -->]</ref>.پوءِ کيس امتحان جي لاءِ طبي سهولت ( Medical facility) لاءِ پڄايو ويو.<ref>{{cite web|url=http://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/267450-Supermodel-Ayyan-sent-on-14day-judicial-remand-in/|title=Supermodel Ayyan sent on 14-day judicial remand in money laundering case - Pakistan - Dunya News|work=dunyanews.tv|accessdate=30 March 2015}}</ref>. $500,000 ڊالر سندس سوٽڪيس مان جيڪي نڪتا هئا سي پاڪستان ۾ نقد رقم جي قانوني حد جيڪا $10,000 ڊالر آهي، کان تجاوز ڪري ويا.<ref name="Supermodel in jail">{{cite news | url= http://www.bbc.com/news/world-asia-32158471 | title= Ayyan Ali: Supermodel in a Pakistani jail | work= [[BBC News]] | date= 5 April 2015 | accessdate= }}</ref> آڏي پڇا ڳڇا دوران هن الزامن طور ڪيترن ئي [[پاڪستان جي سياست|پاڪستاني سياستدانن]] ۽ انهن ماڊلز جا نالا پڻ ورتا جيڪي مني لانڊرنگ ۾ ملوث هيون.<ref>{{cite news |url=http://www.khaleejtimes.com/kt-article-display-1.asp?xfile=data/international/2015/April/international_April4.xml&section=international |title=Politicians, models involved in money trade, says Ayyan |website=khaleejtimes.com |date=April 2015 |accessdate= |archive-date=2015-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150707200000/http://www.khaleejtimes.com/kt-article-display-1.asp?xfile=data/international/2015/April/international_April4.xml&section=international |dead-url=yes |archivedate=2015-07-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150707200000/http://www.khaleejtimes.com/kt-article-display-1.asp?xfile=data/international/2015/April/international_April4.xml&section=international }}</ref> جولاءِ 16، 2015 تي، ايان کي ضمانت تي جيل مان آزاد ڪيو ويو.<ref name=bail>{{cite news|url=http://www.thenational.ae/world/south-asia/ayyan-ali-pakistans-top-model-freed-from-prison-on-bail|title=Ayyan Ali, Pakistan’s top model, freed from prison on bail|newspaper=[[The National (Abu Dhabi)|The National]]|location=Abu Dhabi|agency=Associated Press|date=17 July 2015|accessdate=27 November 2015|archive-date=25 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160125171454/http://www.thenational.ae/world/south-asia/ayyan-ali-pakistans-top-model-freed-from-prison-on-bail|url-status=dead}}</ref> ڪرنسي اسمگلنگ ڪيس ۾ سپر ماڊل ايان علي پنهنجي پاسپورٽ جي واپسيءَ لاءِ عدالت سان رجوع ڪيو ، جڏنهن ته ايان جي وڪيلن10-10 لک رپين جا مچلڪا پڻ تيار ڪيا ويا هيا ۽ اتي سندس ضامن پڻ عدالت ۾ موجو هيا پر بئنڪنگ ڪورٽ جي جج صابر سلطان آڏو پيش ٿي جنهن کيس کي ٽرائيل ڪورٽ سان رجوع ڪرڻ جي هدايت ڪئي .<ref>[http://www.thekawish.com/beta/epaper-details.php?details=2015/Nov/29-11-2015/Page1/P1-23.jpg Daily Kawish - Sindhi News Paper<!-- Bot generated title -->]</ref> ڪرنسي اسمگلنگ ڪيس ۾ ڪسٽم عدالت ايان جي شخصي ضمانت ۽ 20 لک رپين جي ضمانتي مچلڪن کي منظور ڪندي سندس پاسپورٽ واپس ڪري ڇڏيا، ايان انهيءَ فيصلي تي خوشي جو اظهار ڪيو ۽ چيو ته اڃا کيس اگزٽ ڪنٽرول لسٽ اي سي ايل مان نالو خارج ڪرائڻو آهي.<ref>[http://www.thekawish.com/beta/epaper-details.php?details=2015/Dec/02-12-2015/Page1/P1-24.jpg Daily Kawish - Sindhi News Paper<!-- Bot generated title -->]</ref> ايان علي جو نالو ايگزٽ ڪنٽرول لسٽ (اي سي ايل) مان خارج ڪرڻ لاءِ عدالت ۾ درخواست جمع ڪرائي وئي<ref>[http://www.thekawish.com/beta/epaper-details.php?details=2016/Mar/18-03-2016/Page1/P1-19.jpg Daily Kawish - Sindhi News Paper<!-- Bot generated title -->]</ref> . سپر ماڊل ايان علي کي [[ڪراچي]] ايئرپورٽ تي دبئي وڃڻ کان روڪيو ويو ته هُن ٻيهر توهين عدالت واري درخواست داخل ڪرائي. <ref>{{cite news|url=http://www.sindhnewsonline.com/index.php/sindh/karachi/item/21194-2016-06-17-08-29-34|title=سنڌ هاءِ ڪورٽ ۾ ماڊل ايان علي جي توهين عدالت واري درخواست تڪڙي ٻڌڻي لاءِ منظوري|newspaper=[[سنڌ نيوز آن لائين|agency=سنڌ نيوز آن لائين|date=17 جُون 2016|accessdate=18 جُون 2016}}{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ايوارڊ ۽ نامزدگي == ايان جي لاءِ هيٺيان ايوارڊ ۽ نامزدگيون آهن.<ref>{{cite web|url=http://ayyan.net/awards/|title=Ayyan – Awards|work=ayyan.net|accessdate=30 March 2015}}</ref> {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;" |- bgcolor="#B0C4DE" align="center" !سال !انعام (Award) !قسم (Category) !نتيجو Result |- |2009 |U.S. Consulate General ‘Women’s Day,. |Best Model |{{کٽيو}} |- |2010 |Lux Style Awards |Best Emerging Female Model |{{نامزد}} |- |rowspan="2"| 2011 |Lux Style Awards |Best Female Model |{{نامزد}} |- |Miss Calvin Klein Beauty |Miss Calvin Klein |{{کٽيو}} |- |rowspan="2"| 2012 |Lux Style Awards |Best Female Model |{{نامزد}} |- |Pakistan Media Awards |Best Female Model |{{کٽيو}} |- |rowspan="7"| 2013 |Lux Style Awards |Best Female Model |{{نامزد}} |- |Hum Awards |Best Female Model |{{کٽيو}} |- |Beauty Awards |Miss Photogenic |{{نامزد}} |- |Beauty Awards |Best Skin |{{نامزد}} |- |Beauty Awards |Beauty Of The Year |{{نامزد}} |- |Veet Awards |Veet Awards |{{کٽيو}} |- |Express Tribune Awards |Best Female Model |{{کٽيو}} |- |rowspan="3"| 2014 |Pakistan Media Awards |Beauty icon of the year |{{کٽيو}} |- |Pakistan Media Awards |Best Female Model |{{کٽيو}} |- |Beauty icon of the year |Woman’s Day |{{کٽيو}} <ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://www.ayyanworld.com/awards/ |accessdate=2016-03-28 |archive-date=2016-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306103216/http://www.ayyanworld.com/awards/ |dead-url=yes }}</ref> |- |} == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ايڪيهين-صديءَ جون پاڪستاني اداڪارائون]] [[زمرو:پاڪستاني ٽيليوازن اداڪارائون]] [[زمرو:پاڪستاني فيميل سنگرز]] [[زمرو:پاڪستاني فيميل ماڊل]] [[زمرو:پاڪستاني ماڊل عورتون]] [[زمرو:جيوت ماڻهو]] [[زمرو:شوبز]] [[زمرو:ڪراچي کان اداڪارائون]] [[زمرو:هَم(HUM) ايوارڊ کٽندڙ]] [[زمرو:1993ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1993 پيدائش]] fxw9k69pupttb8mh5q75ynqv3umbclg 0 15091 414522 295249 2026-09-23T05:13:16Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414522 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name = Arif Yunus |image = |image_size = |caption = |birth_name = |birth_date = {{Birth date and age|1955|1|12|df=y}} |birth_place = Baku, Azerbaijan |nationality = Azerbaijani |other_names = Arif Yunusov |known_for = civil society engagement |occupation = author, historian, and human rights activist |organization = Institute of Peace and Democracy }} عارف يونس ( جنوري 1955،12 ۾ پيدا ٿيو) هڪ [[آذربائيجان|آذبائيجاني]] ليکڪ، تاريخدان، ۽ انساني حقن جو سرگرم ڪارڪن آهي.  هي ڊپاٽمينٽ آف ڪنفلڪٽ اينڊ مائگريشن آف دي پيس اينڊ ڊيموڪريسي (Department of Conflict and Migration of the Institute of Peace and Democracy) جو سربراهه آهي. گرفتار ٿيڻ بعد، عارف يونس کي جيل ۾ ست سال جي سزا ڏني وئي؛ سندس زال، [[ليئلا يونس]]، کي ڌوڪيبازي، فراڊ ۽ ٽيڪس چوري شامل الزامن تي جيل ۾ ساڍا اٺ 8.5 سال جي سزا ٻڌائي وئي. == زندگي ۽ ڪم == عارف يوسف 12 جنوري 1955 تي آذري پيءُ ۽ آرميني ماءُ کي [[باڪو]] آذربائيجان ۾ ڄائو.<ref>Eynulla Fatullayev.</ref><ref>Thomas De Waal.</ref>  هن پنهنجي تعليم جي شروعات [[باڪو رياست يونيورسٽي]] ۾ ڪئي ۽ اتان 1981 ۾ گريجوئيٽ جي سند ورتائين. باڪو رياست يونيورسٽيءَ ۾ شاگرديءَ دوران ، عارف يونس پنهنجي مستقبل ۾ زال بڻجندڙ ليئلا يونس سان مليو.<ref name="guardian">{{Cite news|last1 = Sindelar|first1 = Daisy|title = Together a lifetime, Azerbaijan couple now separated in jail|url = http://www.theguardian.com/world/2014/aug/28/azerbaijan-activists-leyla-arif-yunus-charges|work = Guardian|date = 28 August 2014}}</ref> عارف يونس آخرڪار 1986 ۾ ڊاڪٽريٽ جي ڊگري حاصل ڪئي. 1992 ۾، آذربائيجان جي صدارتي دفتر جي لاءِ ڪم، هو [[معلومات ۽ تجزياتي محڪمو|معلومات ۽ تجزياتي محڪمي]] جو سربراهه بڻجي ويو ۽ هڪ سال جي لاءِ انهيءَ پوزيشن سربراهيءَ واري حيثيت سان اتي خدمتون سرانجام ڏنائين. هو آذري آزاد معلومات ۽ تجزياتي مرڪز (Azeri Independent Information and Analytical Center) جو ايگزيڪٽو ڊائريڪٽر بڻجي ويو.سيپٽمبر 1994 تائين آذري (آذري آزاد معلومات ۽ تجزياتي مرڪز) ۾ ان حيثيت سان خدمت ڪرڻ کانپوءِ،  يونس آخرڪار امن ۽ جمهوريت جي اداري (ڊپارٽمينٽ آف ڪانفلڪٽالاجي اينڊ مائگريشن اسٽڊيز آف انسٽيٽيوٽ آف پيس اينڊ ڊيموڪريسي) (آءِ پي ڊي) محڪمي جو سربراهه بڻيو.<ref name=cvarif/>  آءِ پي ڊي ٻنهي ملڪن [[آرمينيا]] ۽ آذربائيجان جي وچ ۾ دانشورن جو پاڻ ۾ مڪالمي کي فروغ ڏيئي ٿي.<ref>[https://www.hrw.org/news/2014/08/05/azerbaijan-leading-rights-defender-arrested Azerbaijan: Leading Rights Defender Arrested | Human Rights Watch<!-- Bot generated title -->]</ref>  عارف يونس انهن جي لاءِ دفاع ڪري ٿو جيڪي سياسي سببن جي ڪري تشدد ڀوڳين ٿا ۽ هي ماڻهن کي سياسي سببن جي ڪري قيد ڪرڻ جي پڻ مذمت ڪري ٿو.<ref name="awid1">{{Cite news|title = Azerbaijan: Front Line Defenders Condemns the Sentencing of Leyla Yunus and Araf Yunus|url = http://www.awid.org/news-and-analysis/azerbaijan-front-line-defenders-condemns-sentencing-leyla-yunus-and-araf-yunus|publisher = Association for Women's Rights in Development|date = 18 August 2015|access-date = 9 December 2015|archive-date = 8 September 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150908053403/http://www.awid.org/news-and-analysis/azerbaijan-front-line-defenders-condemns-sentencing-leyla-yunus-and-araf-yunus|dead-url = yes|accessdate = 9 December 2015|archivedate = 8 September 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20150908053403/http://www.awid.org/news-and-analysis/azerbaijan-front-line-defenders-condemns-sentencing-leyla-yunus-and-araf-yunus}}</ref> يونس جا تاريخ آذربائيجان ۽ آرمينيا - آذربايجان تعلقات جي متعلق 190 کان وڌيڪ مضمون ۽ 30 کان وڌيڪ ڪتاب شايع ٿي چُڪا آهن.<ref name="cvarif">{{حوالو ويب|title = CV: Arif S. Yunusov Doctor of History|url = http://www.oei.fu-berlin.de/en/projekte/cscca/downloads/ay_cv.pdf|website = Osteuropa-Institut|publisher = Freien Universität Berlin}}</ref> عارف يونس پنهنجي زال ليئلا سميت آرمينيا ۽ آذربائيجان جي درميان [[نگورنو ڪاراباخ تنازعو|نگورنو ڪاراباخ تنازعي]] جو پرامن حل جو حامي آهي.<ref name=guardian/><ref name=awid1/>. هن اهڙي طرح جي تنازعي جي هڪ حل لاءِ مختلف ڪانفرنسن ۽ سيمينارن ۾ شرڪت ڪئي آهي.<ref name=cvarif/> == گرفتاري ۽ قيد ==   28 اپريل 2014 تي، عارف يونس ۽ سندس زال ليئلا کي [[دوحا]] [[قطر]] ڏانهن سندن سفر دوران [[آرمينيا]] جي لاءِ جاسوسي ڪرڻ جي الزام هيٺ [[حيدر علييف بين الاقوامي هوائي اڏو|حيدر علييف انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] تي گرفتار ڪيو ويو.<ref name="bbcnews">{{Cite news|title = Azerbaijan's Leyla Yunus, human rights defender, held|url = http://www.bbc.com/news/world-europe-27202134|newspaper = BBC News|date = 29 April 2014}}</ref>  عارف يونس ٻيهر گرفتار ڪيو ويو ۽ 5 آگسٽ 2014 تي نظربند رکيو ويو. هي تڏهن کان زيرِحراست آهي.<ref name="stability">{{حوالو ويب|title = Leyla Yunus|url = http://www.esiweb.org/index.php?lang=en&id=576|publisher = European Stability Initiative}}</ref> هن وقت، مختلف مقدمن جي ٻڌڻيءَ دوران، عارف يونس نازڪ صيحت جي سبب پنهنجو شعور ۽ حواس وڃائي ويٺو آهي. 6    13 آگسٽ 2015 تي عارف يونس  کي جيل ۾ 7 سال جي سزا ٻڌائي وئي، ۽ سندس زال، ليئلا، کي ڌوڪيبازي ۽ ٽيڪس چوري شامل الزامن تي جيل ۾ 8.5 سال جي سزا ٻڌائي وئي آهي. جوڙي کي غداريءَ جي الزامن ۾ پڻ هڪ الڳ ڪيس کي منهن ڏيڻو پئجي رهيو آهي.  مغربي حڪومتن ۽ انساني حقن جي تنظيمن سندن پراسيڪِيوشن تي تشِويش جو اظهار ڪيو آهي. [[هيومن رائٽس واچ]] سندن ڪيس (مقدمي) کي ''شو ٽرائل'' (پبلڪ کي متاثر ڪرڻ يا تنبيهه ڪرڻ لاءِ حڪومت جي طرف کان منعقد ڪيو ويندڙ مقدمو) سڏيو ويو آهي ۽ ان مقدمي جي ملامت پڻ ڪئي وئي آهي، ۽ ايمنسٽي انٽرنيشنل (بين الاقوامي تحفظ لاءِ انساني حقن جي تنظيم) چئي ٿي ته جوڙو ضمير جو قيدي آهي<ref>{{Cite news|title = Groups Assail Sentencing of Azeri Rights Activist|url = http://www.voanews.com/content/groups-assail-sentencing-azeri-rights-activist/2916884.html|work = Voice of America|date = 13 August 2015|archive-date = 13 August 2015|access-date = 9 December 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150813222615/http://www.voanews.com/content/groups-assail-sentencing-azeri-rights-activist/2916884.html|url-status = dead}}</ref>.<ref>{{Cite news|title = Azerbaijan criticised for jailing activist couple|url = http://www.theguardian.com/world/2015/aug/13/azerbaijan-criticised-for-jailing-activist-couple-leyla-arif-yunus|work = Guardian|date = 13 August 2015}}</ref> == بين الاقوامي مذمت ==  عارف ۽ ليئلا يونس جي گرفتاري، اهڙيءَ ريت [[رسول جافاروو|جافاروو]] جي نظربندي، آذربائيجان ۾ سول سوسائٽيءَ تي رياست جي طرفان ڪريڪ ڊاؤن تحت هڪ ٻيو وڌيڪ قدم قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{حوالو ويب|url = http://www.theguardian.com/world/2014/aug/15/azerbaijan-detains-human-rights-activists-fresh-crackdown|title = Azerbaijan detains prominent human rights activists in fresh crackdown|work = The Guardian|accessdate = 2 September 2015}}</ref> اختيارين جي اقدامات کي ڪيترين ئي ممتاز بين الاقوامي انساني حقن جي تنظيمن جي پاران سخت مذمت ڪئي وئي آهي.  انهن ۾ ايمنسٽي انٽرنيشنل (جنهن پاران يونس کي "ضمير جو قيدي" سڏيو آهي ۽ فوري طور تي ان جي رہائيءَ جي لاءِ حڪام تي زور ڏنو ويو آهي)،<ref>[http://www.amnesty.org/en/library/asset/EUR55/012/2014/en/0a4ac8f8-6c94-48f7-986f-e46c7730da81/eur550122014en.html Document - Azerbaijan: Leyla Yunus in failing health in prison]</ref> <nowiki>[[يورپي ڪونسل جي پارليماني اسمبلي]]</nowiki> (Parliamentary Assembly of the Council of Europe)،<ref>{{حوالو ويب|url = http://assembly.coe.int/nw/xml/News/News-View-EN.asp?newsid=5153&lang=2&cat=5|title = PACE: News|work = coe.int|accessdate = 2 September 2015}}</ref> <nowiki>[[او ايس سي اي لاءِ گڏيل آمريڪي رياست مشن]]</nowiki> (United States Mission to the OSCE)،<ref>{{Citation |title=United States Mission to the OSCE. |url=http://photos.state.gov/libraries/azerbaijan/749085/highlights/osce_Azerbaijan_Ongoing_Detentions.pdf |accessdate=2015-12-09 |archive-date=2014-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021010241/http://photos.state.gov/libraries/azerbaijan/749085/highlights/osce_Azerbaijan_Ongoing_Detentions.pdf |dead-url=yes }}</ref> انساني حقن جي دفاع جي محافظ لاءِ نگراني (Observatory for the Protection of Human Rights Defenders)،<ref>{{حوالو ويب|url = http://www.omct.org/human-rights-defenders/urgent-interventions/azerbaijan/2014/07/d22777/|title = Azerbaijan: Prominent human rights defender Leyla Yunus, IPD Director and a member of OMCT General Assembly, sentenced to three months pre-trial detention|work = omct.org|accessdate = 2 September 2015}}</ref> <nowiki>[[نوبل عورتن جي پهل]]</nowiki> (Nobel Women's Initiative)،<ref>{{حوالو ويب|url = http://nobelwomensinitiative.org/2014/08/nobel-women-release-human-rights-activist-leyla-yunus/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=nobel-women-release-human-rights-activist-leyla-yunus|title = Nobel Women: Release human rights activist Leyla Yunus|work = nobelwomensinitiative.org|accessdate = 2 September 2015}}</ref> <nowiki>[[سرحدن بغير صحافي]]</nowiki> (Reporters Without Borders)،<ref>{{حوالو ويب|url = http://en.rsf.org/azerbaijan-repression-unleashed-against-18-08-2014,46812.html|title = Repression unleashed against information freedom defenders - Reporters Without Borders|work = rsf.org|accessdate = 2 September 2015}}</ref>  هيومن رائيٽس واچ <ref>{{حوالو ويب|url = http://www.hrw.org/news/2014/08/05/azerbaijan-leading-rights-defender-arrested-0|title = Azerbaijan: Leading Rights Defender Arrested|work = Human Rights Watch|accessdate = 2 September 2015}}</ref> ۽ ٻيون شامل آهن. انساني حقن جي حمايتين ۽ غير سرڪاري تنظيمن جي خلاف آذربائيجان حڪومت جي جارحانو مڪروهه رويي جي ڪري [[هيومن رائيٽس واچ]] پاران استخراجي صنعتن ٽرانسپيرنسي انيشي ايٽو Extractive Industries Transparency Initiative (EITI) مان آذربائيجان جي رڪنيت جي معطلي جو مطالبو ڪيو آهي.<ref>{{حوالو ويب|url = http://www.hrw.org/news/2014/08/14/azerbaijan-transparency-group-should-suspend-membership|title = Azerbaijan: Transparency Group Should Suspend Membership|work = Human Rights Watch|accessdate = 2 September 2015}}</ref> == ذاتي زندگي == عارف يونس ليئلا يونس سان شادي ڪئي آهي کين هڪ ڌيءُ آهي جنهن جو نالو دينارا (Dinara) آهي.<ref name=guardian/> == حوالا == {{حوالا|30em}} [[زمرو:1955ع جون پيدائشون]] [[زمرو:جيئرا ماڻهو]] [[زمرو:جيئريون شخصيتون]] [[زمرو:جيوت ماڻهو]] chlqgnefzul1iffccrcbsuepb1zcatk 14 15216 414487 373382 2026-09-23T03:11:38Z Ibne maryam 17680 /* */ 414487 wikitext text/x-wiki {{Commons |Category:People by occupation}} {{اصل مضمون|پيشو}} {{انگ}} Occupations [[زمرو:ڪم]] [[زمرو:سماج]] [[زمرو:سماجيات]] [[زمرو:ملازمت]] [[زمرو:روزگار]] px8r5deqjuas1txftp5popwhp0z53cn 414488 414487 2026-09-23T03:15:12Z Ibne maryam 17680 /* */ 414488 wikitext text/x-wiki {{Commons |Category:People by occupation}} {{اصل مضمون|پيشو}} {{انگ}} Occupations [[زمرو:ڪم]] [[زمرو:ملازمت]] [[زمرو:سماجيات]] d5cmkf3or39rxbkl7wrruftrvw8tsgw 0 22919 414471 411785 2026-09-23T00:41:23Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414471 wikitext text/x-wiki {{Short description|لکي غلام شاهه تعلقي، شڪارپور ضلعي ۾ صوفي درگاهه ۽ ڳوٺ}} {{Infobox settlement | name = انباھ شريف | other_name = هنباھ، هنباهه شريف | native_name = Anbah Shareef | native_name_lang = sd | settlement_type = ڳوٺ ۽ صوفي درگاهه | image_skyline = | image_caption = | image_map = Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg | map_caption = سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label = انباھ شريف | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[شڪارپور ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[لکي تعلقو|لکي غلام شاھ تعلقو]] | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = مشهور ماڳ | blank_info_sec1 = [[داتا فيض درياهه شاهه]] جي درگاهه }} '''انباهه شريف'''، جنهن کي '''هنباهه''' يا '''هنباهه شريف''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[لکي تعلقو|لکي غلام شاهه تعلقي]] ۾ [[چڪ، شڪارپور|چڪ]] شهر جي اتر طرف واقع هڪ ڳوٺ ۽ صوفي مرڪز آهي. هي ڳوٺ خاص طور سنڌ جي صوفي شاعر ۽ درويش '''[[داتا فيض درياهه شاهه|سيد فيض محمد شاهه جيلاني، داتا فيض درياهه شاهه]]''' جي درگاهه سبب مشهور آهي. جديد تحقيق موجب انباهه شريف چڪ شهر کان لڳ ڀڳ هڪ ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي ۽ هتي مختلف صوفي روايتن سان لاڳاپيل ڪيترائي روحاني ماڳ موجود آهن.<ref name="Kalhoro2023">{{cite news |last=ڪلهوڙو |first=ذوالفقار علي |title=انباهه شريف جي مقدس ماڳن جو جائزو |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/1048581-exploring-the-sacred |work=دي نيوز آن سنڊي |date=12 March 2023 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> انباهه شريف ۾ سڀ کان نمايان صوفي ماڳن ۾ داتا فيض درياهه شاهه جو درگاهي مجموعو ۽ محمد شاهه مست جيلاني سان لاڳاپيل درگاهه شامل آهن. داتا فيض درياھ جي درگاھ سنڌ جي انهن صوفي مرڪزن مان شمار ڪئي وئي آهي، جتي تاريخي طور مسلمانن سان گڏ هندو عقيدتمند پڻ حاضري ڀريندا رهيا آهن.<ref name="Kalhoro2023"/> == نالو == ڳوٺ جي نالي جي اصل بابت ڪا حتمي دستاويزي شاهدي نه ملي آهي، البت مقامي روايت موجب پراڻي زماني ۾ جڏهن [[سنڌو درياھ]] ۾ چاڙهه ايندو هو ۽ ڪچي جا علائقا ٻڏي ويندا هئا، تڏهن مالوند ماڻهو پنهنجو چوپايو مال ڪاهي هن نسبتاً محفوظ هنڌ تي اچي گڏ ٿيندا هئا. مال ۽ ماڻهن جي وڏي ميڙ يا '''انبوھ''' سبب هن هنڌ کي پهرين ''انبوهه'' سڏيو ويو ۽ وقت سان لفظ جي اچار ۾ تبديلي اچي ''هنباھ'' يا ''انباهه'' جي صورت اختيار ڪئي.<ref name="BukhariVillage">{{cite web |title=ڳوٺ هنباهه جو مختصر تاريخي پسمنظر |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/864/read/45931 |website=سنڌسلامت ڪتاب گهر |access-date=13 September 2026 |language=sd}}</ref> هن روايت جو ذڪر سيد مهدي شاهه فياضيءَ جي ڪتاب ''انباهه ۾ آڙاهه'' سان لاڳاپيل مواد ۾ پڻ ملي ٿو. ان ڪري نالي جي اها تشريح مقامي روايت طور بيان ڪئي وڃي ٿي، نه ڪي قطعي ثابت ٿيل لساني اصل طور.<ref name="BukhariVillage"/> == جاگرافي == انباهه شريف [[چڪ، شڪارپور|چڪ]] شهر جي اتر پاسي ۽ سنڌو درياهه جي بچاءَ واري بند جي ڀرسان واقع آهي. مقامي تاريخي مواد موجب ڳوٺ جي اوڀر طرف سکر-بيگاري بند، اتر طرف آندلاڻي، اولهه طرف علي شاهه پير ۽ چڪ جو ڳوٺاڻو صحت مرڪز، جڏهن تہ ڏکڻ طرف يوسف علي شاهه پير ۽ چڪ جا رهائشي علائقا واقع آهن.<ref name="BukhariVillage"/> ڳوٺ خشڪيءَ جي رستن وسيلي چڪ، [[شڪارپور]] ۽ [[سکر]] سان لاڳاپيل رهيو آهي. سنڌوءَ جي ڪچي سان ويجهڙائي انباهه جي آبادڪاريءَ، مقامي معيشت ۽ نالي بابت روايتن تي پڻ اثر وڌو آهي.<ref name="BukhariVillage"/> == تاريخ == انباهه جي باقاعده آبادڪاريءَ جي شروعات بابت مڪمل سرڪاري يا قديم دستاويز موجود ناهن. مقامي تحقيق ۾ اندازو ڏنو ويو آهي تہ موجوده ڳوٺ جي آبادڪاري شايد [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جي آخري دور ۾ وڌي. حاجي پير شاهه ۽ ٻين مقامي خاندانن کي هتي جي پراڻين آبادڪار گهراڻن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="BukhariVillage"/> انباھ يا ''هنباھ'' نالي ڳوٺ جو هڪ اهم پراڻو لکيل حوالو ويهين صديءَ جي شروعات کان ملي ٿو. 1903ع ۾ ''جرنل آف دي ايشياٽڪ سوسائٽي آف بنگال'' ۾ ڇپيل ديارام گدومل جي لکڻي ۾ چڪ ڀرسان '''هنباھ''' ڳوٺ جو ذڪر موجود آهي. بيان ۾ ڳوٺ ۾ ميلي، صوفين جي مڪان ۽ '''فيض محمد جيلاني''' جي موجودگيءَ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. اهو حوالو ثابت ڪري ٿو تہ انباھ ويهين صديءَ جي شروعات تائين اڳ ئي هڪ سڃاتل صوفي مرڪز هو.<ref name="Gidumal1903">{{cite journal |last=گدومل |first=ديارام |title=حضوري جي ڪهاڻي |journal=جرنل آف دي ايشياٽڪ سوسائٽي آف بنگال |year=1903 |url=https://pahar.in/pahar/Journals/Asiatic%20Society%20of%20Bengal%201788-1921/Journal%20of%20Asiatic%20Society%20of%20Bengal%201832-1923/1903%20Journal%20Asiatic%20Society%20of%20Bengal%20Part%203%20for%20Volumes%2068%2C%2069%20and%2070%20s.pdf |language=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250324102615/https://pahar.in/pahar/Journals/Asiatic%20Society%20of%20Bengal%201788-1921/Journal%20of%20Asiatic%20Society%20of%20Bengal%201832-1923/1903%20Journal%20Asiatic%20Society%20of%20Bengal%20Part%203%20for%20Volumes%2068,%2069%20and%2070%20s.pdf |date=2025-03-24 }}</ref> == داتا فيض درياھ شاھ == {{Main|داتا فيض درياھ شاھ}} [[داتا فيض درياھ شاھ]] جو اصل نالو '''سيد فيض محمد شاهه جيلاني''' هو. هو سيد پير شاهه جيلاني جو پٽ هو ۽ لڳ ڀڳ 1280هه/1863ع ۾ انباهه ۾ پيدا ٿيو. ڪجهه ثانوي ماخذن ۾ هجري ۽ عيسوي سن جي تبديليءَ ۾ اختلاف ملي ٿو، پر 1280هه لڳ ڀڳ 1863ع سان ٺهڪي اچي ٿو ۽ سنڌيانا پڻ سندس ڄمڻ جو سال 1863ع ڄاڻائي ٿي.<ref name="SindhianaFaiz">{{cite web |title=داتا فيض درياهه شاهه |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AF%D8%A7%D8%AA%D8%A7+%D9%81%D9%8A%D8%B6+%D8%AF%D8%B1%D9%8A%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] |access-date=13 September 2026 |language=sd}}</ref><ref name="ChakChandan">{{cite web |title=داتا فيض درياهه شاهه |url=https://books.sindhsalamat.com/book/645/read |website=سنڌسلامت ڪتاب گهر |access-date=13 September 2026 |language=sd}}</ref> سندس والد [[نوشھرو فيروز]] جي معروف صوفي شاعر '''شاھ نصير''' جو معتقد هو. فيض درياهه پڻ پنهنجي والد سان گڏ شاهه نصير جي درگاهه تي ويندو هو. سندس ظاهري تعليم سيد ڌنل شاهه وٽ ٿي، جتي هن سنڌي، عربي ۽ فارسيءَ جي تعليم ورتي.<ref name="Kalhoro2023"/><ref name="ChakChandan"/> داتا فيض درياهه سنڌي، سرائڪي ۽ فارسيءَ ۾ شاعري ڪئي. پنهنجي ڪلام ۾ هن ڪيترن هنڌن تي پنهنجي محبوب طالب '''بابا ميرل فقير جاگيراڻي''' جو نالو تخلص طور استعمال ڪيو، جيڪو سنڌي صوفي شاعريءَ ۾ هڪ منفرد روايت سمجهي وڃي ٿي.<ref name="Kalhoro2023"/> هو 11 شوال 1325هه، مطابق 18 نومبر 1907ع تي وفات ڪري ويو. سندس مزار انباهه شريف ۾ آهي ۽ سنڌيانا موجب هر سال 11 ۽ 12 شوال تي سندس عرس ۽ ميلو منعقد ٿيندو آهي.<ref name="SindhianaFaiz"/> == صوفي سلسلو ۽ فڪري روايت == داتا فيض درياهه جي خاندان جو روحاني لاڳاپو نوشهري فيروز جي شاهه نصير سان هو. دستياب مواد موجب انباهه جي بزرگن وٽ [[قادري سلسلو|قادري]] ۽ [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي]] ٻنهي روايتن جا اثر نظر اچن ٿا.<ref name="Kalhoro2023"/> ذوالفقار علي ڪلهوڙي جي تحقيق موجب فيض درياهه پنهنجي هڪ فارسي شعر ۾ پاڻ کي قادري روايت سان وابسته ڪري ٿو، جڏهن تہ داتا ولايت شاهه جي ڪلام ۽ خاندان بابت ماخذن مان نقشبندي ۽ قادري ٻنهي روايتن جو اثر ظاهر ٿئي ٿو.<ref name="Kalhoro2023"/> درگاهه جي تاريخي فڪر ۾ مذهبن وچ ۾ رواداري به نمايان رهي آهي. شاهه نصير مسلمانن ۽ هندن وچ ۾ هم آهنگيءَ جي تبليغ لاءِ مشهور هو ۽ انباهه جي صوفي روايت ۾ پڻ اهو عنصر برقرار رهيو.<ref name="Kalhoro2023"/> == درگاهه داتا فيض درياهه == داتا فيض درياهه شاهه جي درگاهه انباهه شريف جو سڀ کان اهم مذهبي ۽ تعميراتي ماڳ آهي. موجوده درگاهي مجموعي ۾ مکيه مقبرو، ورانڊا، ويهڪون، مريدن جون قبرون ۽ '''فيض محل''' نالي عمارت شامل آهن.<ref name="Kalhoro2023"/> مکيه مقبرو پنج قبن واري اڏاوت آهي. ''انباهه ۾ آڙاهه'' ۾ محفوظ روايت موجب هي مقبرو امرتسر سان تعلق رکندڙ '''چرن سنگھ''' تعمير ڪيو، جيڪو داتا ولايت شاھ جو عقيدتمند ۽ عمارت ساز هو. بعد ۾ هن اسلام قبول ڪري '''محمد صالح شيخ''' نالو اختيار ڪيو. هن مقبري ۽ ورانڊي جي ڇتين تي مقدس ماڳن ۽ درگاهن جون تصويري سجاوٽون پڻ ٺاهيون.<ref name="Kalhoro2023"/> درگاھ جي رنگين ٽائلس، چٽسالي، قبن، محرابي دروازن ۽ مينارن سبب هي عمارت اتر سنڌ جي صوفي تعميراتي ورثي جو هڪ نمايان مثال آهي.<ref name="Kalhoro2023"/> == فيض محل == درگاھ جي احاطي ۾ '''داتا فيض درياھ محل''' يا مختصر '''فيض محل''' پڻ واقع آهي. هي عمارت داتا فيض درياھ جي هندو طالب '''هرگوبند رام''' ٺهرائي هئي. هو اڳ [[خيرپور رياست]] جي حڪمران [[مير علي مراد خان ٽالپر]] وٽ ملازمت ڪندو هو، پر بعد ۾ نوڪري ڇڏي داتا فيض درياهه جو طالب ٿيو.<ref name="Kalhoro2023"/> عمارت شروعات ۾ هڪ ڪمري تي مشتمل هئي. بعد ۾ داتا ولايت شاھ ان ۾ ورانڊو شامل ڪرايو ۽ پوءِ بگن شاهه ثاني ان ورانڊي جي ٻيهر تعمير ڪرائي.<ref name="Kalhoro2023"/> فيض محل جي تاريخ ۽ داتا فيض درياهه جي هندو مريدن جي موجودگي انباھ شريف جي صوفي روايت ۾ مذهبي هم آهنگيءَ جو اهم مثال آهي. == هندو ۽ سک عقيدتمند == داتا فيض درياهه جي عقيدتمندن ۾ مسلمانن سان گڏ ڪيترائي هندو به شامل هئا. تاريخي مواد ۾ '''هرگوبند رام'''، '''ڀائي هاسا رام''' ۽ '''ڀائي گرڏنو''' جا نالا ملي ٿا. ڀائي هاسا رام جو تعلق [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] سان ۽ ڀائي گرڏنو جو تعلق [[باقراڻي]] سان هو.<ref name="Kalhoro2023"/> داتا ولايت شاهه جو عقيدتمند چرن سنگهه سک خاندان سان تعلق رکندو هو. هن درگاهه جي موجوده پنج قبن واري مقبري جي تعمير ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ پوءِ اسلام قبول ڪيو.<ref name="Kalhoro2023"/> انهيءَ تاريخي پسمنظر سبب انباهه شريف جي درگاهه کي سنڌ جي گڏيل صوفي ثقافت ۽ مذهبي رواداريءَ جي مثال طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Kalhoro2023"/> == گادي نشين == داتا فيض درياھ شاھ شادي نه ڪئي. سندس وفات کان پوءِ سندس ڀائٽي '''سيد پير شاھ ثاني، مشهور بگن شاھ اول''' درگاھ جي سنڀال سنڀالي. ان کان پوءِ خاندان اندر گادي نشينيءَ جو سلسلو جاري رهيو.<ref name="Kalhoro2023"/><ref name="BegumBiography">{{cite web |title=داتا بگن شاهه ۽ درگاهه هنباهه |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/571/read/30650 |website=سنڌسلامت ڪتاب گهر |access-date=13 September 2026 |language=sd}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#754c78; color:white; font-size:115%;" | '''انباھ شريف جي درگاھ جا گادي نشين''' ! style="background:#eadff0;" | ترتيب ! style="background:#eadff0;" | نالو ! style="background:#eadff0;" | لاڳاپو ! style="background:#eadff0;" | وفات |- | 1 | '''[[بگن شاھ اول]]''' | داتا فيض درياھ جو ڀائٽو | 1930ع ڌاري<ref name="BegumBiography"/> |- | 2 | '''[[داتا ولايت علي شاھ]]''' | بگن شاهه اول جو پٽ | 17 مارچ 1982ع<ref name="Vilayat">{{cite web |title=داتا ولايت شاهه |url=https://books.sindhsalamat.com/book/645/read/34381 |website=سنڌسلامت ڪتاب گهر |access-date=13 September 2026 |language=sd}}</ref> |- | 3 | '''[[بگن شاھ ثاني]]''' | داتا ولايت شاھ جو پٽ | 2003ع/2004ع ڌاري<ref name="Kalhoro2023"/><ref name="BegumBiography"/> |- | 4 | '''سيد جان محمد شاھ''' | بگن شاھ ثاني جو پٽ | موجوده گادي نشين<ref name="Kalhoro2023"/> |} مختلف مقامي ماخذن ۾ وفات جي ڪجهه سالن يا گادي نشينن جي ترتيب بابت معمولي اختلاف ملن ٿا؛ مٿين ترتيب جديد ميداني تحقيق ۽ خاندان بابت ڇپيل مواد جي ڀيٽ تي ٻڌل آهي. == داتا ولايت شاھ == داتا ولايت علي شاهه انباهه شريف جي اهم صوفي شاعرن مان هو. هن سنڌي ۽ سرائڪيءَ ۾ ڪافي شاعري ڪئي. سندس چونڊ ڪلام '''''انباھ ۾ آڙاھ''''' جي نالي سان سيد مهدي شاهه فياضيءَ 1990ع ۾ ترتيب ڏئي شايع ڪيو.<ref name="SindhianaArah">{{cite web |title=انباهه ۾ آڙاهه |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%86%D8%A8%D8%A7%DA%BE%DB%81+%DB%BE+%D8%A2%DA%99%D8%A7%DA%BE%DB%81 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] |access-date=13 September 2026 |language=sd}}</ref> ڇپيل ڪتاب ۾ 100 ڪافيون شامل آهن، جڏهن تہ سنڌيانا موجب درگاھ تي محفوظ قلمي نسخي ۾ 371 ڪافيون، 48 بيت ۽ سه حرفيون شامل هيون. ڪلام کي راڳن ۽ انهن جي ڳائڻ جي روايتي وقتن مطابق ترتيب ڏنو ويو هو.<ref name="SindhianaArah"/> داتا ولايت شاھ 17 مارچ 1982ع تي وفات ڪئي ۽ سندس مزار پڻ درگاهه جي احاطي ۾ آهي.<ref name="Vilayat"/> == صوفي شاعري ۽ راڳ == انباھ شريف جي درگاھ سان صوفي ڪافي ڳائڻ ۽ يڪتاري واري راڳ جي مضبوط روايت لاڳاپيل رهي آهي. داتا فيض درياھ جي ڪلام کي سندس طالب بابا ميرل فقير جاگيراڻي، لونگ فقير لاشاري ۽ بهاول فقير لاشاري ڳائيندا هئا.<ref name="Kalhoro2023"/> بعد ۾ درگاهه سان لاڳاپيل مختلف فقيرن ۽ ڳائڻن هن روايت کي اڳتي وڌايو. هارون ميربحر، جيڪو بگن شاهه اول جو طالب ٿيو، پڻ صوفي ڪلام ڳائڻ سان مشهور ٿيو. سندس خاندان مان اڳتي هلي صوفي راڳ جي روايت سان لاڳاپيل شخصيتون پيدا ٿيون.<ref name="BegumBiography"/> داتا ولايت شاهه ۽ بگن شاهه ثاني پاڻ پڻ شاعر هئا، جنهن ڪري درگاهه رڳو زيارتگاهه نه پر سنڌي ۽ سرائڪي صوفي شاعريءَ جو هڪ مقامي ادبي مرڪز به رهي آهي.<ref name="Kalhoro2023"/><ref name="SindhianaArah"/> == عرس ۽ ميلو == داتا فيض درياهه شاهه جو ساليانو عرس هجري مهيني [[شوال]] ۾ منعقد ٿئي ٿو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب مکيه تقريبون 11 ۽ 12 شوال تي ٿين ٿيون.<ref name="SindhianaFaiz"/> عرس دوران سنڌ جي مختلف حصن مان عقيدتمند انباهه شريف اچن ٿا. درگاهه تي صوفي ڪلام، راڳ، فاتحه، اجتماعي دعا ۽ لنگر جون روايتون رهن ٿيون. پراڻن لکيل حوالن مان معلوم ٿئي ٿو تہ انباهه ۾ ميلو ويهين صديءَ جي شروعات کان به اڳ قائم هو؛ 1903ع ۾ ڇپيل هڪ بيان ۾ هنباهه پهچڻ وقت ميلي جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Gidumal1903"/> == مذهبي رواداري == انباهه شريف جي تاريخ جو نمايان پهلو مختلف مذهبي برادرين جي ماڻهن جو صوفي درگاهه سان لاڳاپو رهيو آهي. هندو طالب هرگوبند رام طرفان فيض محل جي اڏاوت، ٻين هندو عقيدتمندن جا نالا ۽ سک عقيدتمند چرن سنگهه جو مقبري جي تعمير ۾ حصو هن روايت جا دستاويزي مثال آهن.<ref name="Kalhoro2023"/> ان ڪري محققن انباهه شريف کي سنڌ جي ان صوفي ثقافت سان ڳنڍيو آهي، جنهن ۾ عقيدت، موسيقي، شاعري ۽ درگاهي روايت ذات ۽ مذهب جي حدن کان مٿي سماجي ميل جول جو ذريعو بڻجنديون رهيون آهن.<ref name="Kalhoro2023"/> == ادبي اهميت == انباهه شريف سان ڪيترائي شاعر، اديب ۽ سماجي ڪارڪن پڻ وابسته رهيا آهن. ڳوٺ داتا فيض درياهه شاهه سان گڏ ڪامريڊ ۽ شاعر '''ابو شوڪت حمزو''' جي جنم ڀومي طور پڻ ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="BukhariVillage"/> درگاهه سان لاڳاپيل ادبي ورثي ۾ داتا فيض درياهه جو سنڌي، سرائڪي ۽ فارسي ڪلام، داتا ولايت شاهه جو ''انباهه ۾ آڙاهه'' ۽ بگن شاهه ثاني جو صوفي ڪلام اهم آهن.<ref name="SindhianaArah"/><ref name="Kalhoro2023"/> == تاريخي ماخذن ۾ انباهه == انباهه بابت دستياب مواد کي مجموعي طور ٽن قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#356b73; color:white; font-size:115%;" | '''انباهه شريف بابت اهم ماخذ''' ! style="background:#dcebee;" | ماخذ ! style="background:#dcebee;" | دور ! style="background:#dcebee;" | اهميت |- | ''جرنل آف دي ايشياٽڪ سوسائٽي آف بنگال'' | 1903ع | هنباهه، ميلي، صوفي مڪان ۽ فيض محمد جيلانيءَ جو شروعاتي لکيل حوالو<ref name="Gidumal1903"/> |- | ''قلندر خطاب'' | 1934ع | داتا فيض درياهه ۽ خاندان بابت پراڻو سوانحي ماخذ؛ جديد تحقيق ۾ حوالو ڏنل<ref name="Kalhoro2023"/> |- | ''انباهه ۾ آڙاهه'' | 1990ع | داتا ولايت شاهه جو ڪلام ۽ درگاهه جي روايتن بابت اهم ڪتاب<ref name="SindhianaArah"/> |- | ''چڪ جا چندن هار'' | جديد ڇاپو | چڪ ۽ هنباهه جي صوفي، علمي ۽ سماجي شخصيتن بابت مواد<ref name="ChakChandan"/> |- | ''جهڄيو جهانگين ڪاڻ'' | جديد تحقيق | ڳوٺ هنباهه جي جاگرافي، آبادڪاري ۽ سماجي تاريخ بابت مواد<ref name="BukhariVillage"/> |- | ذوالفقار علي ڪلهوڙي جي ميداني تحقيق | 2023ع | درگاهه جي فن تعمير، گادي نشيني، هندو ۽ سک عقيدتمندن ۽ صوفي سلسلن بابت تفصيلي جديد مطالعو<ref name="Kalhoro2023"/> |} == تصويرن بابت == هن وقت [[وڪيميڊيا ڪامنز]] تي انباهه شريف يا داتا فيض درياهه جي درگاهه جي اهڙي تصديق ٿيل آزاد تصوير آسانيءَ سان دستياب نظر نٿي اچي، جنهن جو فائل نالو محفوظ نموني هن مضمون ۾ شامل ڪري سگهجي. درگاهه جون تصويرون ٻين ويب ماخذن تي موجود آهن، پر اهي لازمي طور وڪيميڊيا ڪامنز جي آزاد لائسنس هيٺ ناهن.<ref name="Kalhoro2023"/> درگاهه يا فيض محل جون آزاد لائسنس واريون تصويرون ڪامنز تي اپلوڊ ٿيڻ کان پوءِ هن مضمون ۾ شامل ڪري سگهجن ٿيون. == پڻ ڏسو == * [[داتا فيض درياھ شاھ]] * [[داتا ولايت علي شاھ]] * [[چڪ، شڪارپور]] * [[لکي تعلقو|لکي غلام شاهه تعلقو]] * [[شڪارپور ضلعو]] * [[نوشھرو فيروز]] * [[سنڌ ۾ تصوف]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * مهدي شاهه فياضي، مرتب، ''انباهه ۾ آڙاهه''، داتا فيض درياهه اڪيڊمي، 1990ع. * آزاد بخاري، ''چڪ جا چندن هار''. * ''قلندر خطاب''، مرتب علامه محمد هدايت علي نجفي تارڪ؛ اصل ترتيب 1934ع، بعد وارو ڇاپو 2002ع. * ذوالفقار علي ڪلهوڙو، ”انباهه شريف جي مقدس ماڳن جو جائزو“، 2023ع. [[زمرو:شڪارپور ضلعو]] [[زمرو:لکي غلام شاھ تعلقو]] [[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]] [[زمرو:سنڌ جون درگاهون]] [[زمرو:سنڌ ۾ تصوف]] [[زمرو:سنڌي صوفي ثقافت]] qlesun1t9u0yod114rfszugdtwos4do 0 23238 414465 328157 2026-09-22T23:27:06Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414465 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = ''آئل اينڊ گيس ڊولپمينٽ ڪارپوريسشن'' | logo = OGDCL.jpg | type = پبلڪ ڪمپني | traded_as = {{karse|OGDC}} <br />[[لنڊن اسٽاڪ ايڪسچينج|ايل اہس اي]]: [http://www.londonstockexchange.com/exchange/prices-and-markets/stocks/summary/company-summary.html?fourWayKey=US67778Q2003USUSDIOBE OGDC] | predecessor = | industry = [[پيٽروليم ڪمپنين جي فھرست| تيل ۽ گيس]] | foundation = {{Start date|df=yes|1961|04|04}} | location = ''[[اسلام آباد]]، پاڪستان'' | area_served = ''پاڪستان'' | key_people = ''ذاھد مظفر''<br />(''چيئرمين'')<ref>{{cite web |url=http://www.ogdcl.com/about-us/Directors.htm |title=ODGCL – Board of Directors |accessdate=9 May 2014 |publisher=http://www.brecorder.com/top-stories/0/1181256/}}</ref> | products = ''[[تيل]]، قدرتي گيس'' | revenue = {{nowrap|{{Increase}} US$4.5 [[ارب]] ڊالر(2015)}}<ref name="Oil & Gas Development Company Limited (OGDCL)">{{cite web |url=http://www.ogdcl.com/inverstor/investor-factsheet.pdf/ |title=Oil & Gas Development investor face sheet |date=30 June 2013 |publisher=[[Forbes]]}}</ref> | operating_income = | net_income = {{nowrap|{{Increase}} US$2.2 ارب ڊالر (2015)}}<ref name=Forbes>{{cite web |url=http://www.forbes.com/companies/oil-gas-development/ |title=Oil & Gas Development on the Forbes 2000 List |date=1 April 2012 |publisher=[[Forbes]]}}</ref> | assets = {{Increase}} US$3.93&nbsp; ارب ڊالر (2013)<ref name=Forbes/> | equity = {{Increase}} US$3.07 ارب ڊالر (2013)<ref name=Forbes/> | num_employees = 11,000<ref name="OGDCL 04-09-07 - 1.pdf">{{cite web|url=http://www.ogdcl.com/UploadFolder/financial/Complete%20Annual%20Report.pdf |title=OGDCL 04-09-07 - 1.pdf |format=PDF |date= |accessdate=24 September 2011}}</ref> | subsid = | homepage = {{URL|ogdcl.com/|OGDCL.com}} }} [[File:City_Boulevard_(Islamabad,_Pakistan).jpg | thumb | 220x124px | right | اسلام آباد ۾ او جي ڊي سي ايل جو ھيڊڪوارٽر]] '''''آئل اينڊ گئس ڊولپمينٽ ڪارپوريشن''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Oil and Gas Development Company Limited '''}}(او. جي. ڊي. سي) حڪومت [[پاڪستان]] جي انتظام هيٺ تيل ۽ گئس ڳوليندڙ ڪمپني آهي. هن جو قيام 1961ع ڌاري عمل ۾ آيو. شروع ۾ هڪ معاهدي تحت روس جي حڪومت اوزار ۽ ماهر مهيا ڪيا، جن جي مدد سان تيل ۽ گئس جي ڳولا وارو سلسلو شروع ڪيو ويو. تيل ۽ گئس جي ڳولا لاءِ کوهه کوٽڻ ۽ اتان تيل ۽ گئس ڪڍڻ او. جي. ڊي. سي جي ذميواري آهي. هن ڪمپني پنهنجي قيام کان وٺي هينئر تائين وڏي پئماني تي ارضياتي ۽ جاگرافيائي سروي ڪري تيل ۽ گئس جي موجودگيءَ جي نشاندهي ڪندي ڪيترائي کوهه کوٽي چڪي آهي. هيءَ ڪمپني نه رڳو خشڪي تي پر سمنڊ ۾ به تيل جي ڳولا ۾ مصروف عمل آهي.''<ref name="سنڌيانا".>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%20%D8%AC%D9%8A%20%DA%8A%D9%8A%20%D8%B3%D9%8A ''انسائيڪلوپيديا سنڌيانا، جلد پھريون.''] ''سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.''</ref> ''سنڌ ۾ او. جي. ڊي. سي جون ڪيتريون ئي فيلڊون قائم آهن، جن ۾: ٽنڊو آدم آئل ڪامپليڪس حيدرآباد، قادرپور گئس فيلڊ گهوٽڪي، ٻوٻي آئل ڪامپليڪس سانگهڙ، ڪُنر گئس فيلڊ ٽنڊو الهيار، ريتي مارو گئس فيلڊ ڏهرڪي، دڙو گئس فيلڊ ٽنڊو محمد خان، سنجهورو گئس فيلڊ سانگهڙ، نور بنگلا گئس فيلڊ بدين، هينڊي سري گئس فيلڊ ڄامشورو شامل آهن. ان کان سواءِ پاڪستان جي ٻين صوبن ۾ به او. جي. ڊي. سي جون ڪافي فيلڊون قائم آهن.<ref name="سنڌيانا"./> ==''حوالا''== {{reflist}} ==''خارجي ڳنڍڻا''== * [http://www.ogdcl.com/ ''آئل اينڊ گيس ڪمپني لميٽڊ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190328231131/http://www.ogdcl.com/ |date=2019-03-28 }} * [http://www.forbes.com/finance/feeds/afx/2006/05/04/afx2722880.html Forbes report on OGDC privatization] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080905053437/http://www.forbes.com/finance/feeds/afx/2006/05/04/afx2722880.html |date=2008-09-05 }} * [http://www.dhartipakistan.com/2006/12/06/ogdcl-trading-at-londonstockexchange/ OGDCL Pakistan starts trading at London Stock Exchange] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090608161716/http://www.dhartipakistan.com/2006/12/06/ogdcl-trading-at-londonstockexchange |date=2009-06-08 }} {{Petroleum industry}} {{KMI 30}} {{KSE 30}} [[زمرو:اسلام آباد ۾ بنياد پيل ڪمپنيون]] [[زمرو:پاڪستان جا وفاقي کاتا ۽ ايجنسيون]] [[زمرو:پاڪستان جون تيل ۽ گيس جون ڪمپنيون]] [[زمرو:پاڪستان جون تيل ۽ گئس ڪمپنيون]] [[زمرو:پاڪستان حڪومت جي ملڪيت ڪمپنيون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ قدرتي گيس جون پائيپلائينون]] [[زمرو:1961ع ۾ قائم ٿيل توانائي جون ڪمپنيون]] [[زمرو:1961 establishments in Pakistan]] [[زمرو:Government-owned companies of Pakistan]] [[زمرو:Companies listed on the Lahore Stock Exchange]] [[زمرو:Companies listed on the London Stock Exchange]] [[زمرو:Companies listed on the Karachi Stock Exchange]] [[زمرو:Companies listed on the Islamabad Stock Exchange]] [[زمرو:Non-renewable resource companies established in 1961]] iznlpyj0p78u034oenl0d8igx14woil 0 27332 414573 329785 2026-09-23T07:32:26Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414573 wikitext text/x-wiki {{Infobox recurring event | name = وڪيمينيا | logo = Wikimania logo with text.svg | logo_alt = | logo_caption = The Wikimania logo | logo_size = 220px | image = فائل:Wikimania 2016 - group photo 02.jpg|Group photo | image_size = | alt = | caption = وڪيمينيا 2016 جو گروپ ڦوٽو | status = مصروف | genre = ڪانفرنس | frequency =ساليانو منعقد ٿيندڙ | location = مختلف | first = {{Start date and age|2005|8|5}} | last = August 9–13, 2017<!-- Date of most recent event; if the event will not be held again, use {{End date|YYYY|MM|DD|df=y}} --> | next = | participants = | organizer = مقامي سھڪاري ٽيمون | filing = بغير نفعي جي | website = {{URL|https://wikimania.wikimedia.org}} }} '''وڪي مينيا''' [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] جي تحت منصوبن جي صارفن جو سالانو اجلاس آھي، جنھن ۾ وڪيميڊيا منصوبن، ٻين وڪين، آزاد مصدر سافٽويئرز سان لاڳاپيل امور زير بحث آندا ويندا آھن۔ == عام اجلاس == {| class="wikitable" |+ وڪي مينيا جا اجلاس ! اجلاس !تاريخ !مقام !کنڍ !شرڪت ڪندڙ !پيشڪش |- | [[wm2005:|وڪي مينيا2005]] | آگسٽ 5–7 | <span class="flagicon">[[عڪس:Flag_of_Germany.svg|border|22x22 عڪسلون|Flag of جرمني]]</span> فرينڪفرٽ، [[جرمني]] | [[عڪس:Location_of_Europe.svg|100x100 عڪسلون|يورپ]] | 380<ref name="mania05">[[wm2005:Main Page|Main Page – Wikimania 2006]]. wikimedia.org</ref> | [[c:Category:Wikimania 2005 presentations|سلائيڊز، وڊيو]] |- | [[wm2006:|وڪي مينيا 2006]] | آگسٽ 4–6 | <span class="flagicon">[[عڪس:Flag_of_the_United_States.svg|border|22x22 عڪسلون|Flag of آمريڪا]]</span> ڪيمبرج، ميساچوسٽس، [[گڏيل آمريڪي رياستون|آمريڪا]] | [[عڪس:Location_of_North_America.svg|100x100 عڪسلون|اتر آمريڪا]] | 400 | [[wm2006:Proceedings:Index|سلائيڊز ۽ ڪاغذ]]، [[wm2006:Archives|وڊيو]] |- | [[wm2007:|وڪي مينيا 2007]] | آگسٽ 3–4 | <span class="flagicon">[[عڪس:Flag_of_the_Republic_of_China.svg|border|22x22 عڪسلون|Flag of تائیوان]]</span> تائي پي، تائيوان | [[عڪس:Location_of_Asia.svg|100x100 عڪسلون|ايشيا]] | 440 | [[c:Wikimania 2007|العام نگارخانو]] |- | [[wm2008:|وڪي مينيا2008]] | جولاءِ 17–19 | <span class="flagicon">[[عڪس:Flag_of_Egypt.svg|border|22x22 عڪسلون|Flag of مصر]]</span> اسڪندريہ، [[مصر]] | [[عڪس:Location_of_Africa.svg|100x100 عڪسلون|آفريڪا]] | 650<ref name="WSJ-مصر">James Gleick، [http://online.wsj.com/article/SB121815517776622597.html?mod=googlewsj Wikipedians Leave Cyberspace، Meet in مصر]، وال اسٽريٽ جرنل، August 8، 2008.</ref> | [http://corp.kaltura.com/devwiki/index.php/Wikimania_Sessions تلخيصات]، [[wm2008:Presentations|سلائيڊز]]،[[wm2008:Schedule#Discussion pages.2C slides and video recordings|ویڈیو]] |- | [[wm2009:|وڪي مينيا 2009]] | آگسٽ 26–28 | {{جهنڊو عڪس|ارجنٽائن}} بيونس آئرس، ارجنٽائنئن | [[عڪس:Location_of_South_America.svg|100x100 عڪسلون|ڏکڻ آمريڪا]] | 559<ref name="meta">[[m:Wikimania#Wikimania 2009 Wikimedia.org]]</ref> | [[c:Category:Wikimania 2009 presentations|سلائيڊز، وڊيو]] |- | [[wm2010:|وڪي مينيا 2010]] | جولاءِ 9–11 | <span class="flagicon">[[عڪس:Flag_of_Poland.svg|border|22x22 عڪسلون|Flag of پولينڊ]]</span> گدانسڪ، [[پولينڊ]] | [[عڪس:Location_of_Europe.svg|100x100 عڪسلون|يورپ]] | 500 جي لڳ ڀڳ<ref>[[wm2010:Attendees/en|Wikimania 2010 site – Attendees]]. wikimedia.org.</ref> | [[c:Category:Wikimania 2010 presentation slides|سلائيڊز]] |- | [[wm2011:|وڪي مينيا 2011]] | آگسٽ 4–7 | <span class="flagicon">[[عڪس:Flag_of_Israel.svg|border|22x22 عڪسلون|Flag of اسرائيل]]</span> حيفا، [[اسرائيل جي رياست|اسرائيل]] | [[عڪس:Location_of_Asia.svg|100x100 عڪسلون|ايشيا]] | 720<ref name="Wikimania 2011 in Haifa">[http://www.اسرائيلij.com/189892/WIKIMANIA2011 Wikimania 2011 in Haifa]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}<sup class="noprint Inline-Template">&#x5B;''مرده ڳنڍڻو''&#x5D;</sup></ref> | [[c:Category:Wikimania 2011 presentations|پريزنٽيشنز]]، [http://www.youtube.com/user/WikimediaIL وڊيو] |- | [[wm2012:|وڪي مينيا 2012]] | جولاءِ 12–15 | <span class="flagicon">[[عڪس:Flag_of_the_United_States.svg|border|22x22 عڪسلون|Flag of آمريڪا]]</span> واشنگٽن ڊي سي، [[گڏيل آمريڪي رياستون|آمريڪا]] | [[عڪس:Location_of_North_America.svg|100x100 عڪسلون|اتر آمريڪا]] | 1،400 | [[c:Category:Wikimania 2012 presentations|پريزنٽيشنز]]، [http://www.youtube.com/user/wikimediadc وڊيوز] |- | [[wm2013:|وڪي مينيا 2013]] | آگسٽ 7–11 | <span class="flagicon">[[عڪس:Flag_of_Hong_Kong.svg|border|22x22 عڪسلون|Flag of ھانگ ڪانگ]]</span> ھانگ ڪانگ، [[چين]] | [[عڪس:Location_of_Asia.svg|100x100 عڪسلون|ايشيا]] | data-sort-value="0700" | 700<ref>[http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikimania-l/2013-September/005337.html [Wikimania-l&#93; 2013 attendance figures?<!-- Bot generated title -->]</ref> | [[c:Category:Wikimania 2013 presentations|پريزنٽيشنز]]، [http://www.youtube.com/user/WikimediaHK وڊيوز] |- | وڪي مينيا 2014 | data-sort-value="08-06" | آگسٽ 6–10 | لندن، برطانيہ | [[عڪس:Location_of_Europe.svg|100x100 عڪسلون|يورپ]] | data-sort-value="0" | 1762<ref>[https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikimania-l/2014-September/006375.html [Wikimania-l&#93; Wikimania 2014<!-- Bot generated title -->]</ref> | [[c:Category:Wikimania 2014 presentations|پريزنٽيشنز]]، [[wm2014:Videos|وڊيوز]] |- | وڪي مينيا 2015 | data-sort-value="08-04" | جولاءِ 15–19 | ميڪسيڪو شھر، ميڪسيڪو | [[عڪس:Location_of_North_America.svg|100x100 عڪسلون|اتر آمريڪا]] | data-sort-value="0" | انعقاد کان بعد | -- |- | وڪي مينيا 2016 | جون 21–28 | ايسينو لاريو، [[اٽلي]] | [[فائل:Location_of_Europe.svg|100x100 عڪسلون|يورپ]] | |- |وڪيمينيا 2017 |9 کان 13آگسٽ |شيريٽن ھوٽل، مونٽريال، ڪيوبڪ، ڪيناڊا |[[عڪس:Location_of_North_America.svg|100x100 عڪسلون|اتر آمريڪا]] | |[[c:Category:Wikimania 2017 - videos|videos]] |- style="height: 80px;" |<center>[[فائل:Wikimania Logo text 3.png|150x80px|alt=The logo of Wikimania 2018]]</center> | July 18–22 | ڪيپ ٽائون، ڏکڻ آفريڪا | [[عڪس:Location_of_Africa.svg|100x100 عڪسلون|آفريقا]] | |} == وڪي مينيا2005 == [[فائل:Wikimania - the Wikimentary.webm|thumb|thumbtime=00:17|''Wikimania – the Wikimentary'', وڪيمينيا 2005 ۽ وڪيمينٽري تي دستاويزي فلم جنھن ۾ جمي ويلز۾، وارڊ ڪننگھم کي ڏيکاريو ويو آهي ]] == وڪي مينيا2006 == [[فائل:WM2006 0018.jpg|thumb|شرڪت ڪندڙن جي ڪانفرنس دوران مانجھاندي جي وقفي جو منظر]] 2006 ۾ ٻين وڪيمينيا ڪانفرنس 6 کان9 آگسٽ 2006 تي آمريڪا جي رياست مئسچوسٽس جي شھر ڪيمبرج جي ھارورڊ لا اسڪول جي برڪمن سينٽر ۾ منعقد ٿي<ref name=attendees2006>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2006/08/07/technology/07wiki.html?ex=1312603200&en=c7f5a3bc5ad54239&ei=5088&partner=rssnyt&emc=rss|title=The Many Voices of Wikipedia, Heard in One Place|newspaper= [[New York Times]]|date= August 7, 2006}}</ref>–500<ref>{{cite web|url=http://www.reason.com/news/show/36969.html|title=The neutrality of this article is disputed|publisher= ''[[Reason Magazine]]''|date=August 15, 2006}}</ref>ان جي شرڪت ۾ جمي ويلز، لارنس ليسگ، بريوسٽر ڪاھلي، يوچئي بنڪلر، مچ ڪپور، وارڊ ڪننگھم، ڊيوڊ وينبرگر، ڊئن گلمور شامل ھئا == وڪي مينيا2007 == == وڪي مينيا2008 == == وڪي مينيا2009 == == وڪي مينيا2010 == == وڪي مينيا2011 == == وڪي مينيا2012 == == وڪي مينيا2013 == == وڪي مينيا2014 == '''وڪي مينيا 2014''' ھي ڏھين وڪي مينيا ڪانفرنس ھئي جيڪا 8 کان 10 آگسٽ تائين جاري رھي۔<ref>{{حوالو ويب|url=https://wikimania2014.wikimedia.org/wiki/Main_Page|title=Wikimania 2014 London}}</ref> دفتري طور تي نامزدگي ۽ انتخاب جو عمل ڊسمبر 2012 ۾ ئي شروع ٿي چڪو ھو، مئي 2013 تي لنڊن بطور مھمان شھر منتخب ٿي ويو۔<ref>{{حوالو ويب|url=http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikimania-l/2013-May/004640.html|title=Announcement on '&#39;Wikimania-l'&#39; mailing list|publisher=Lists.wikimedia.org|date=|accessdate=2014-08-08}}</ref> ھن ڪانفرنس ۾ ڪليدي خطاب [[ايمنسٽي انٽرنيشنل]] جي جنرل سيڪريٽري سليل شيتي جو ھيو۔<ref name="Prog">{{cite web|url=https://wikimania2014.wikimedia.org/wiki/Programme|title=Programme - Wikimania 2014 in London|work=[[مؤسسہ ویکیمیڈیا]]|accessdate=12 August 2014}}</ref> ان سان گڏ ھي پھريون موقعو ھو جڏھن وڪي مينيا ڪانفرنس کي وڪيميڊيا فائونڊيشن جي نئين ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر ليلا تري تڪوف خطاب ڪيو۔<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=https://wikimania2014.wikimedia.org/wiki/Programme|title=Programme - Wikimania 2014 in London|work=[[وڪيميڊيا فائونڊيشن]]|accessdate=12 August 2014}}</ref> ھن ڪانفرنس جي انعقاد کان اڳ ٻہ روزہ ھيڪاٿون جاري رھيو۔<ref name="autogenerated1" /> == انعقاد == ھن ڪانفرنس جو انعقاد لنڊن جي باربيڪان سينٽر ۾ ٿيو ھو۔<ref name="Kiss 2013"><span class="citation news">Kiss،&#x20;Jemima&#x20;(23 July 2013).&#x20;</span></ref> ھن ڪانفرنس ۾ وڪي جي سالاني ڪارڪردگي سان گڏوگڏ پنج موضوع زير بحث ھيا: * معاشرتي مشينون * تعليم جو مستقبل * جمھوري ذرائع ابلاغ * آزاد اسڪالرشپ * آزاد ڊيٽا == وڪي مينيا 2015 == '''وڪي مينيا 2015''' وڪي مينيا جو يارھون سالانو اجلاس ھيو، جيڪو 15 کان 19 جولاءِ 2015 ۾ منعقد ٿيو۔<ref name="WM2015Main">{{cite web|title=Wikimania 2015 in Mexico|url=https://wikimania2015.wikimedia.org/wiki/Main_Page|publisher=Wikimedia Mexico|accessdate=19 August 2014}}</ref> 2015 اجلاس جي 2013 ۾ ٻولي ڪرائي وئي ھئي۔ ميڪسيڪو شھر کي اپريل 2014 ۾ ميزبان شھر جي لاءِ منتخب ڪري ورتو ويو ھو، ان کان علاوہ صرف ٻن شھرن جي لاءِ ٻولي ڏني وئي ھئي جن ۾ [[ڏکڻ آفريڪا]] جو ڪيپ ٽائون ۽ منستير، تيونس شھر شامل ھيا۔<ref name="Young">{{cite web|last1=Young|first1=Ellie|title=[Wikimedia-l] Announcement regarding Host for Wikimania 2015|url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikimedia-l/2014-April/071282.html|accessdate=19 August 2014}}</ref> == وڪي مينيا2016 == 2016 وڪي مينيا اجلاس [[اٽلي]] جي شھر ايسينو لاريو ۾ 21 کان 28 جون جي دوران ٿي رھيو آھي. ==وڪيمينيا 2017== ھن ڪانفرنس جو انعقاد 9 کان 13 آگسٽ 2017 تي مونٽريال، ڪئناڊا جي شيريٽن ھوٽل ۾ ٿيو. ==وڪيمينيا 2018== == حوالا == {{حوالا}} {{حوالو}} == خارجي ڳنڍڻا == * {{سرڪاري ويب سائيٽ|https://wikimania2015.wikimedia.org/}} * [[wm2015:Wikimania/ur|ویکی مینیا 2015ء، اردو میں تفصیلات]] * [[m:Wikimania|Wikimania]] at Meta-Wiki, a Wikimedia project coordination wiki * [http://www.kaltura.com/devwiki/index.php/Wikimania_Sessions Videos of Wikimania sessions on Kaltura's devwiki] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080821111116/http://www.kaltura.com/devwiki/index.php/Wikimania_Sessions |date=2008-08-21 }}<sup class="noprint Inline-Template">&#x5B;''مردہ ربط''&#x5D;</sup> * [[wm2014:Registration|"To book to attend wikimania 2014"]] * [http://www.guardian.co.uk/online/story/0,,1546162,00.html "Worldwide Wikimania"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060203103413/http://technology.guardian.co.uk/online/story/0,,1546162,00.html |date=2006-02-03 }} Sean Dodson, ''The Guardian'', August 11, 2005 * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/magazine/4152860.stm "Rewriting the rule books"] Alan Connor, the [[برطانوي نشرياتي ادارو|برطانوی نشریاتی ادارہ]], August 15, 2005 * [http://www.nytimes.com/2006/08/07/technology/07wiki.html?ex=1312603200&en=c7f5a3bc5ad54239&ei=5088&partner=rssnyt&emc=rss "The Many Voices of Wikipedia, Heard in One Place"] Robert Levine, ''نیو یارک ٹائمز'', August 7, 2006 * [http://www.thephoenix.com/article_ektid19620.aspx "Anybody can edit: A weekend of Wikimania"] Ian Sands and Jess McConnell, ''The Boston Phoenix'', August 11, 2006 * [http://www.reason.com/news/show/36969.html "The Neutrality of this Article is Disputed"] Katherine Mangu-Ward, ''Reason'', August 15, 2006 * [http://www.chinapost.com.tw/taiwan/2007/08/06/117187/Wikipedia-founder.htm ''The China Post'' – "Wikipedia founder rewards volunteers" Monday, August 6, 2007 – By Dimitri Bruyas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170425055622/http://www.chinapost.com.tw/taiwan/2007/08/06/117187/Wikipedia-founder.htm |date=April 25, 2017 }} * [http://www.news.com.au/breaking-news/world/wikimedia-fans-meet-to-discuss-wikimania/story-e6frfkui-1226423085728 "Wikimedia fans meet to discuss Wikimania"] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121230183452/http://www.news.com.au/breaking-news/world/wikimedia-fans-meet-to-discuss-wikimania/story-e6frfkui-1226423085728 |date=2012-12-30 }} Andy Goldberg, News.com.au, July 12, 2012 1:37AM (retrieved 2012-07-15) * [http://www.slate.com/blogs/future_tense/2012/07/13/kate_middleton_s_wedding_gown_and_wikipedia_s_gender_gap_.html "How Kate Middleton’s Wedding Gown Demonstrates Wikipedia’s Woman Problem"] Torie Bosch, ''The Slate'' posted Friday, July 13, 2012, at 18:12 PM EDT (retrieved 2012-07-15) * [http://www.washingtonpost.com/business/technology/wikimania-hits-dc-as-wikipedia-faces-changes/2012/07/14/gJQAqRKxkW_story.html "Wikimania hits D.C. as Wikipedia faces changes"] Hayley Tsukayama, ''واشنگٹن پوسٹ'', July 14, 2012 [[زمرو:وڪيز]] [[زمرو:وڪي مينيا]] ocqjwcu0xwqqlp6i5wc4c38g8o8jo8m 0 28395 414475 412032 2026-09-23T01:27:35Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414475 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = باڊهه | native_name = باڊهه | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا شهر|شهر]] | image_skyline = | image_caption = | image_map = Larkana District.jpg | mapsize = 250px | map_caption = [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو انتظامي نقشو | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = 250 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|27|20|05|N|68|00|55|E|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name3 = [[ڏوڪري تعلقو]] | government_type = [[ٽائون ڪميٽي]] | population_total = 43,756 | population_as_of = 2023 | population_footnotes = <ref name="PBS2023Urban">{{cite web |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 77010 }} '''باڊهه''' [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جي [[ڏوڪري تعلقو|ڏوڪري تعلقي]] ۾ واقع هڪ شهر ۽ [[ٽائون ڪميٽي]] آهي. شهر لاڙڪاڻي ضلعي جي ڏکڻ-اولهه واري حصي ۾، [[موهن جو دڙو]] جي اولهه طرف ۽ [[نصيرآباد]] جي اوڀر طرف واقع آهي. باڊهه تاريخي طور زرعي واپار، چانورن جي منڊي ۽ ريلوي رابطي سبب ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ هڪ اهم مقامي مرڪز رهيو آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ موجب باڊهه ٽائون ڪميٽي جي آبادي '''43,756''' هئي، جنهن ۾ 22,516 مرد، 21,239 عورتون ۽ هڪ ٽرانسجينڊر فرد شامل هو.<ref name="PBS2023Urban"/> 2017ع ۾ شهر جي آبادي 40,038 هئي؛ اهڙيءَ طرح 2017ع کان 2023ع تائين آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ 9.3 سيڪڙو واڌ ٿي ۽ سراسري سالياني واڌ جي شرح 1.50 سيڪڙو رهي.<ref name="PBS2023Urban"/> [[File:Larkana District.jpg|thumb|left|280px|[[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو انتظامي نقشو؛ باڊهه [[ڏوڪري تعلقو|ڏوڪري تعلقي]] ۾ واقع آهي.]] == جاگرافي == باڊهه اتر سنڌ جي هموار ۽ آبپاشيءَ هيٺ ايندڙ زرعي ميدانن ۾ واقع آهي. سنڌ حڪومت جي سرڪاري اسڪولي جغرافيائي رڪارڊ ۾ باڊهه شهر جي سرڪاري هائير سيڪنڊري اسڪول جو مقام لڳ ڀڳ 27.3347° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68.0151° اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تي ڏنو ويو آهي.<ref name="SindhEnergy">{{cite web |title=Schools of Larkana District |url=https://www.sindhenergy.gov.pk/wp-content/uploads/2023/07/BD1-Schools-Larkana.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=12 September 2026 }}</ref> شهر [[موهن جو دڙو]] جي اولهه طرف واقع آهي، جڏهن ته نصيرآباد اولهه طرف قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ واقع آهي. تاريخي جاگرافيءَ جي 1936ع واري مطالعي ۾ باڊهه کي موهن جي دڙي کان اولهه طرف واقع قديم آبادين مان شمار ڪيو ويو هو.<ref name="Pithawala">{{cite journal |title=Historical Geography of Sind |url=https://drpathan.com/wp-content/uploads/2025/04/Historical-Geography-Of-Sind_II-Maneck_Pithawala-1936-cs.pdf |journal=Journal of the Sind Historical Society |year=1936 |access-date=12 September 2026 }}</ref> باڊهه شهر [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]]، [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] ۽ دادو واري زرعي پٽيءَ ڏانهن ويندڙ روڊن جي ويجهو هجڻ سبب علائقائي اچ وڃ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. == تاريخ == باڊهه جي آبادڪاريءَ جي صحيح شروعات بابت واضح قديم دستاويزي رڪارڊ محدود آهي، پر ڪلهوڙا دور ۾ هن وسندي جي انتظامي ۽ سفري اهميت بابت مقامي تاريخي حوالا موجود آهن. ڊاڪٽر علي اڪبر اسير قريشي پنهنجي تحقيق ''گاجي کهاوڙ: تحقيق ۽ تعارف'' ۾ لکي ٿو ته [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] ۾ باڊهه کي سرڪاري منزل گاهه جي حيثيت حاصل هئي ۽ ماڻهن جي اچ وڃ ۽ حڪومتي نقل وحرڪت لاءِ هن علائقي کي خاص اهميت حاصل هئي.<ref name="AsirQureshi">{{cite journal |last=قريشي |first=علي اڪبر اسير |title=گاجي کهاوڙ: تحقيق ۽ تعارف |journal=مھراڻ |issue=1 ۽ 2 |year=2018 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]] }}</ref> ساڳئي تحقيق ۾ باڊهه کي گاجي کهاوڙ جي سرگرمين سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. ڪلهوڙا دور ۾ لاڙڪاڻي، وارهه، نصيرآباد، گاجي کهاوڙ ۽ ڀرپاسي وارو علائقو سياسي ۽ زرعي لحاظ کان اهم هو.<ref name="AsirQureshi"/> ڪلهوڙا خاندان 18هين صديءَ ۾ سنڌ جو حڪمران خاندان هو ۽ سندن حڪومت 1701ع کان 1783ع تائين هلي.<ref>{{cite book |last=Mehr |first=Ghulam Rasool |title=History of Sindh: Kalhora Period 1701–1783 A.D. |url=https://books.google.com/books?id=8zDn0QEACAAJ |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage Sindh |year=2024 |access-date=12 September 2026 }}</ref> == آبادي == 2017ع جي آدمشماريءَ موجب باڊهه ٽائون ڪميٽي جي ڪل آبادي '''40,038''' هئي، جنهن ۾ 20,351 مرد، 19,686 عورتون ۽ هڪ ٽرانسجينڊر فرد شامل هو.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=District Census Report Larkana – Selected Population Statistics of Urban Localities, Census 2017 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/District078_Combined.pdf |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> 2023ع ۾ اها آبادي وڌي 43,756 ٿي وئي.<ref name="PBS2023Urban"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''باڊهه ٽائون ڪميٽي جي آبادي''' |- style="background:#315d7d; color:white;" ! آدمشماري ! ڪل آبادي ! مرد ! عورتون ! سراسري گهريلو جسامت |- style="background:#eaf3f8;" | '''2017ع''' | 40,038 | 20,351 | 19,686 | 5.66 |- style="background:#fff3d5;" | '''2023ع''' | 43,756 | 22,516 | 21,239 | 5.80 |} <small>ذريعو: [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]].<ref name="PBS2017"/><ref name="PBS2023Urban"/></small> 2017ع کان 2023ع تائين شهر جي آباديءَ ۾ 3,718 ماڻهن جو اضافو ٿيو.<ref name="PBS2017"/><ref name="PBS2023Urban"/> == خواندگي ۽ تعليم == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب باڊهه ٽائون ڪميٽي ۾ 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگي شرح '''60.24 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ خواندگي 68.84 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 51.22 سيڪڙو هئي.<ref name="PBS2023stats">{{cite web |title=Table 33: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_33_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> 2017ع ۾ مجموعي خواندگي شرح 62.41 سيڪڙو، مردن ۾ 71.74 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 52.84 سيڪڙو درج ٿيل هئي.<ref name="PBS2017"/> {| class="wikitable" style="width:80%; text-align:center;" |+ '''باڊهه ۾ خواندگي''' |- style="background:#287271; color:white;" ! آدمشماري ! مجموعي ! مرد ! عورتون |- style="background:#e7f5f1;" | '''2017ع''' | 62.41٪ | 71.74٪ | 52.84٪ |- style="background:#fff4df;" | '''2023ع''' | 60.24٪ | 68.84٪ | 51.22٪ |} <small>ذريعو: پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس.<ref name="PBS2017"/><ref name="PBS2023stats"/></small> 2023ع ۾ 3,802 مرد ۽ 2,872 عورتون اهڙي تعليمي سطح تي درج هيون، جن پرائمري تعليم مڪمل ڪئي پر مئٽرڪ کان هيٺ هئا. 3,468 مرد ۽ 1,949 عورتون مئٽرڪ يا ان کان مٿي پر ڊگري کان هيٺ واري سطح تي هيون، جڏهن ته 1,464 مرد ۽ 511 عورتون ڊگري يا ان کان مٿي تعليم رکندڙ هيون.<ref name="PBS2023stats"/> === تعليمي ادارا === باڊهه ۾ پرائمري کان هائير سيڪنڊري سطح تائين سرڪاري ۽ نجي تعليمي ادارا موجود آهن. [[لاڙڪاڻو تعليمي بورڊ]] جي سرڪاري لاڳاپيل ادارن جي فهرست ۾ هي اسڪول شامل آهن:<ref name="BISEL">{{cite web |title=List of Affiliated Schools – District Larkana |url=https://www.biselrk.edu.pk/SSC-notification/SSC_Affiliated_institutions_District_Larkana.pdf |publisher=[[لاڙڪاڻو تعليمي بورڊ]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> * گورنمينٽ هائير سيڪنڊري اسڪول باڊهه * گورنمينٽ گرلز هاءِ اسڪول باڊهه * صلاح پبلڪ اسڪول باڊهه * محمد ايوب پبلڪ اسڪول باڊهه سنڌ حڪومت جي سرڪاري رڪارڊ موجب گورنمينٽ هائير سيڪنڊري اسڪول باڊهه جو سيمس ڪوڊ '''413010219''' ۽ گورنمينٽ گرلز هاءِ اسڪول باڊهه جو سيمس ڪوڊ '''413010221''' آهي.<ref name="SindhEnergy"/> سنڌ تعليم کاتي 2023ع ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول باڊهه-I''' ۽ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول چنا محلا''' کي هائير سيڪنڊري سطح تائين اپگريڊ ڪرڻ جا نوٽيفڪيشن پڻ جاري ڪيا.<ref name="EducationUpgrade">{{cite web |title=Notification for Upgradation of Schools in Badah, Taluka Dokri |url=https://www.sindheducation.gov.pk/notifications?id=0&key=dokri&pageNumber=1 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]] |date=21 August 2023 |access-date=12 September 2026 }}</ref> سرڪاري اسڪولن جي موجود رڪارڊ ۾ چنا محلا، نيو باڊهه، باڊهه-I، باڊهه نمبر 2، بردي محلا، ڦلپوٽا محلا ۽ پير تقي شاهه واري علائقي ۾ پڻ پرائمري اسڪول درج ٿيل آهن.<ref name="SportsSchools">{{cite web |title=Public Sector Schools of Sindh |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Others/SUPPLY%20AND%20DELIVERY%20OF%20SPORTS%20MATERIAL%20IN%20PUBLIC%20SECTOR%20SCHOOLS%20OF%20SINDH.pdf |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> باڊهه ۾ فني ۽ ووڪيشنل تعليم لاءِ پڻ ادارا موجود آهن. سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن ۽ ووڪيشنل ٽريننگ سان لاڳاپيل سرڪاري فهرست ۾ '''محمد ايوب انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي، باڊهه''' ريلوي اسٽيشن روڊ تي درج ٿيل آهي.<ref name="STTB">{{cite web |title=Private Institutes in Larkana |url=https://www.sindhttb.gov.pk/page/Larkano |publisher=Sindh Trade Testing Board |access-date=12 September 2026 }}</ref> == رهائش ۽ بنيادي سهولتون == 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ باڊهه ٽائون ڪميٽي ۾ '''7,544 گهر''' درج ٿيا. انهن مان 3,289 پڪا، 2,171 نيم پڪا ۽ 2,084 ڪچا گهر هئا.<ref name="PBSHousing2023">{{cite web |title=Table 35: Selected Housing Statistics of Urban Localities, Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_35_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب 6,467 گهرن لاءِ پيئڻ جو پاڻي، 4,942 لاءِ بجلي ۽ 5,302 لاءِ گئس جي سهولت درج ٿيل هئي.<ref name="PBSHousing2023"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''باڊهه ۾ رهائش ۽ بنيادي سهولتون، 2023ع''' |- style="background:#6d597a; color:white;" ! ڪل گهر ! پڪا ! نيم پڪا ! ڪچا ! پيئڻ جو پاڻي ! بجلي ! گئس |- style="background:#f1edf5;" | '''7,544''' | 3,289 | 2,171 | 2,084 | 6,467 | 4,942 | 5,302 |} <small>ذريعو: پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس.<ref name="PBSHousing2023"/></small> 2017ع ۾ شهر ۾ 7,037 گهر هئا، جن مان 3,259 پڪا، 1,542 نيم پڪا ۽ 2,236 ڪچا هئا.<ref name="PBS2017"/> == مذهب == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب باڊهه ٽائون ڪميٽي جي 43,756 رهواسين مان '''42,979 مسلمان''' ۽ '''777 غير مسلم''' هئا.<ref name="PBS2023stats"/> 2017ع ۾ 39,249 مسلمان ۽ 789 غير مسلم ماڻهو درج هئا.<ref name="PBS2017"/> == مڪاني حڪومت == باڊهه سنڌ جي شهري مڪاني حڪومت جي نظام ۾ '''ٽائون ڪميٽي باڊهه''' جي حيثيت رکي ٿو. اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي سرڪاري نوٽيفڪيشن موجب ٽائون ڪميٽي باڊهه جي چونڊيل عهديدارن ۾ چيئرمين '''بدرالدين ساريو''' ۽ وائيس چيئرمين '''گلزار علي گوپانگ''' درج ٿيل آهن. ٻنهي جا پتا باڊهه، تعلقو ڏوڪري طور ڏنل آهن.<ref name="ECP">{{cite web |title=Notification of Elected Chairmen and Vice Chairmen of Local Governments in Sindh |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/fifPGfP5DCDgafHFThejBODZ54f5bHqlCHUSKJbX.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> اليڪشن ڪميشن جي اڳوڻي نوٽيفڪيشن ۾ پڻ باڊهه کي الڳ ٽائون ڪميٽي طور درج ڪيو ويو هو، جنهن مان شهر جي باقاعده شهري مڪاني حيثيت جي تصديق ٿئي ٿي.<ref name="ECPold">{{cite web |title=Local Government Returned Candidates |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/43529.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> == صحت == باڊهه ۾ '''رورل هيلٿ سينٽر باڊهه''' قائم آهي. سنڌ حڪومت جي ڪميونيڪيبل ڊيزيز ڪنٽرول پروگرام جي سرڪاري فهرست ۾ هن مرڪز کي لاڙڪاڻي ضلعي جي نگراني ۽ بيمارين جي رپورٽنگ وارن صحت مرڪزن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="CDC">{{cite web |title=Sentinel Sites |url=https://www.cdc.gos.pk/sentinel_sites.php |publisher=Health Department, Government of Sindh |access-date=12 September 2026 }}</ref> ساڳئي سرڪاري فهرست ۾ ڏوڪري تعلقي لاءِ تعلقه هيڊڪوارٽر اسپتال ڏوڪري پڻ درج آهي.<ref name="CDC"/> == ريلوي == [[باڊهه ريلوي اسٽيشن]] شهر جي تاريخي آمدرفت ۽ واپاري اهميت جو بنيادي حصو آهي. اسٽيشن پاڪستان ريلوي جي [[ڪوٽڙي–اٽڪ ريلوي لائين]] تي واقع آهي ۽ ان جو ريلوي ڪوڊ '''بي ڊي آر''' آهي.<ref name="RailwayMap">{{cite web |title=Map of Pakistan Railways |url=https://www.railways.gov.pk/Detail/OTg0NzM1YzAtOWFhOC00MGIzLWFlMzEtNzY1MjZhOGFiZTMw |publisher=Ministry of Railways, Government of Pakistan |access-date=12 September 2026 }}</ref> ريلوي اسٽيشن جي جغرافيائي مقام جا انگ لڳ ڀڳ 27°19′56″ اتر ۽ 68°01′56″ اوڀر آهن.<ref>{{cite web |title=Badah Railway Station |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q18346559 |publisher=[[وڪي ڊيٽا]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> [[پاڪستان ريلوي]] جو ريلوي نيٽ ورڪ باڊهه کي ڏوڪري، لاڙڪاڻو، دادو، ڪوٽڙي ۽ سنڌ جي ٻين شهرن سان ڳنڍي ٿو. == پوسٽ == [[پاڪستان پوسٽ]] جي سرڪاري پوسٽ ڪوڊ ڊائريڪٽري موجب باڊهه جو پوسٽل ڪوڊ '''77010''' آهي ۽ ان جو اڪائونٽ آفيس [[لاڙڪاڻو]] جنرل پوسٽ آفيس آهي.<ref name="PakPost">{{cite web |title=National Post Code Directory |url=https://www.pakpost.gov.pk/images/national%20post%20code%20directory.pdf |publisher=[[پاڪستان پوسٽ]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> پاڪستان پوسٽ جي سرڪاري رڪارڊ موجب باڊهه سب پوسٽ آفيس ۾ تڪڙي ميل ۽ ڪيش آن ڊليوري جهڙيون خدمتون پڻ موجود آهن.<ref name="PakPostServices">{{cite web |title=Authorized Postal Offices for UMS, UMO and COD Services |url=https://www.pakpost.gov.pk/pdfForms/2023-03-22-Director-General-Circular-No-42021-under-the-DGPPO-IBD.pdf |publisher=[[پاڪستان پوسٽ]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> == زراعت ۽ واپار == باڊهه لاڙڪاڻي جي اهم زرعي پٽيءَ ۾ واقع آهي. شهر جي ڀرپاسي ۾ وڏي پيماني تي سارين جي پوک ٿيندي آهي، جنهن سبب تاريخي طور باڊهه چانورن جي خريد ۽ وڪري جي مقامي منڊي طور سڃاتو ويو آهي. لاڙڪاڻي ضلعو سنڌ جي اهم سارين پيدا ڪندڙ علائقن مان هڪ آهي. آبپاشيءَ لاءِ رائيس ڪئنال، دادو ڪئنال ۽ انهن جون شاخون ضلعي جي زرعي معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. مقامي واپاري سرگرمين ۾ زرعي جنس، اناج، چانور، روزمرهه جي سامان، ننڍي واپار ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن لاءِ خدمتون اهم آهن. == قديم آثار ۽ ڀرپاسي == باڊهه جي ڀرپاسي وارو علائقو آثار قديمه جي لحاظ کان پڻ اهم آهي. سنڌ حڪومت جي ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽي ڪوئٽيز موجب '''ڌامراهو جو دڙو''' نالي ٽن قديم دڙن جو مجموعو باڊهه ريلوي اسٽيشن کان لڳ ڀڳ 9 ڪلوميٽر پري باڊهه-ميهڙ روڊ تي واقع آهي.<ref name="Dhamrao">{{cite web |title=Dhamrao jo Daro (Three Groups of Mounds), Larkana |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/dhamrao-jo-daro-three-groups-of-mounds-larkana/ |publisher=Directorate General of Antiquities, Government of Sindh |access-date=12 September 2026 }}</ref> انهن دڙن تي ٺڪر جا ٽڪرا، پراڻين سرن جا ڀڳل حصا ۽ ٽيراڪوٽا جا آثار مليا آهن. سنڌ حڪومت موجب انهن مان ڪجهه سرن جو نمونو [[موهن جو دڙو]] جي عظيم غسل خاني ۾ استعمال ٿيل سرن سان مشابهت رکي ٿو.<ref name="Dhamrao"/> [[File:Mohenjo-daro.jpg|thumb|280px|[[موهن جو دڙو]]؛ باڊهه جي اوڀر طرف واقع سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جو مشهور آثار قديمه وارو ماڳ.]] باڊهه [[موهن جو دڙو]] جي ويجهو هجڻ سبب لاڙڪاڻي جي ان قديم ثقافتي خطي جو حصو آهي، جتي سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جا ڪيترائي قديم آثار مليا آهن. == پير تقي شاهه == باڊهه ۾ '''پير تقي شاهه''' جي درگاهه ۽ ان سان لاڳاپيل محلو شهر جي مشهور مقامي هنڌن مان آهي. سرڪاري تعليمي رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول پير تقي شاهه''' کي باڊهه واري انتظامي علائقي اندر درج ڪيو ويو آهي.<ref name="ECT">{{cite web |title=District-wise Vacancy Position of Early Childhood Teachers |url=https://www.scribd.com/document/819581121/Updated-District-and-cost-center-wise-vacancy-position-of-ECT |access-date=12 September 2026 }}</ref> مقامي روايت موجب شعبان جي مهيني ۾ پير تقي شاهه سان لاڳاپيل ميلو لڳندو رهيو آهي، جنهن ۾ باڊهه ۽ ڀرپاسي جي آبادين جا ماڻهو شرڪت ڪندا آهن. شهر جو '''پير تقي شاهه محلو''' مختلف سرڪاري ۽ عدالتي رڪارڊن ۾ پڻ درج ٿيل آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Records |url=https://nct.gov.pk/documents/Sindh_9611.pdf |publisher=Government of Pakistan |access-date=12 September 2026 }}</ref> == آبادين ۽ پاڙن == باڊهه ٽائون ڪميٽي اندر ڪيترائي پراڻا محلا ۽ پاڙا موجود آهن. سرڪاري تعليمي ۽ چونڊ رڪارڊن مان هي نالا تصديق ٿين ٿا: * چنا محلو * ڦلپوٽا محلو * بردي محلو * پير تقي شاهه محلو * نيو باڊهه * ديرا باڊهه * گڍڙا / گڌڙا نيو باڊهه ڳوٺاڻن ڀرپاسي وارن علائقن ۾ مسڻ، انبپور، ٻلاڻين، جوڳي، لڌاڻين، دڙا، ننڍي وهڻين، وڏي وهڻين، بروهي ۽ گند جهڙيون آباديون تاريخي طور باڊهه سان سماجي ۽ واپاري تعلق رکنديون رهيون آهن. == ثقافت ۽ ادب == باڊهه سنڌي ٻولي ۽ مقامي ادبي سرگرمين سان پڻ لاڳاپيل رهيو آهي. شهر مان مختلف شاعر، ڪهاڻيڪار ۽ ادبي ڪارڪن پيدا ٿيا آهن. ليکڪ ۽ پبلشر '''هوش محمد ڀٽي''' باڊهه سان تعلق رکي ٿو ۽ سنڌي ادبي سرگرمين ۾ سرگرم رهيو آهي. 2026ع ۾ ايسوسيئيٽيڊ پريس آف پاڪستان کيس باڊهه جو رهواسي ۽ مشهور پبلشر ۽ ڪهاڻيڪار ڄاڻايو.<ref name="APP">{{cite news |title=Weekly literary meeting of Sindhi Adabi Sangat Hyderabad held |url=https://www.app.com.pk/sindh/weekly-literary-meeting-of-sindhi-adabi-sangat-hyderabad-held/ |work=Associated Press of Pakistan |date=30 March 2026 |access-date=12 September 2026 }}</ref> ادبي ۽ تاريخي دستاويزن ۾ شاعر '''راز سروري''' جو تعلق پڻ باڊهه سان ڄاڻايل آهي.<ref>{{cite web |title=April – Sindh Personalities and Events |url=https://drpathan.com/april-2/ |publisher=گل حيات انسٽيٽيوٽ |access-date=12 September 2026 }}</ref> == ويجها اهم هنڌ == * [[موهن جو دڙو]] * [[ڏوڪري]] * [[نصيرآباد]] * [[ميهڙ]] * ڌامراهو جو دڙو * [[لاڙڪاڻو]] == پڻ ڏسو == * [[باڊهه ريلوي اسٽيشن]] * [[ڏوڪري تعلقو]] * [[ڏوڪري]] * [[لاڙڪاڻو ضلعو]] * [[موهن جو دڙو]] * [[سنڌ جا شهر]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس] * [https://ecp.gov.pk اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240508030526/https://www.ecp.gov.pk/ |date=2024-05-08 }} * [https://www.sindheducation.gov.pk سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260615114849/https://sindheducation.gov.pk/ |date=2026-06-15 }} * [https://www.pakpost.gov.pk پاڪستان پوسٽ] * [https://www.railways.gov.pk پاڪستان ريلوي] * [https://antiquities.sindhculture.gov.pk سنڌ آثار قديمه کاتو] [[زمرو:ڏوڪري تعلقو]] [[زمرو:لاڙڪاڻو ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون ٽائون ڪميٽيون]] 7rvre5pryvt9om4bq3kq3v0eo8ysfdf 0 28700 414474 411365 2026-09-23T01:25:23Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414474 wikitext text/x-wiki {{Short description|لاڙڪاڻي ضلعي، سنڌ جو تعلقائي صدر مقام}} {{Infobox settlement | name = باقراڻي | official_name = باقراڻي | other_name = Bakrani، Baqrani | native_name = باقراڻي | native_name_lang = sd | settlement_type = [[ڳوٺ]]، تعلقائي صدر مقام | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_map = Pakistan - Sindh - Larkana.svg | mapsize = 220px | map_caption = سنڌ ۾ لاڙڪاڻي ضلعي جو مقام | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = 220 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ باقراڻي جو مقام | coordinates = {{coord|27|26|46.66|N|68|11|07.11|E|region:PK_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[باقراڻي تعلقو]] | seat_type = حيثيت | seat = [[باقراڻي تعلقو|باقراڻي تعلقي]] جو صدر مقام | elevation_m = 53 | population_total = 9,396 | population_as_of = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]] | population_footnotes = <ref name="PBS2023Bakrani">{{cite web |title=Table 31: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_31_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |year=2023 |access-date=11 September 2026 |format=PDF }}</ref> | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +5 | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 77110 | area_code = 074 }} '''باقراڻي''' ({{langx|en|Bakrani}}؛ پڻ ''Baqrani'') [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] ۾ واقع هڪ آبادي ۽ [[باقراڻي تعلقو|باقراڻي تعلقي]] جو صدر مقام آهي. [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] ۾ باقراڻي کي شهر، ديهه ۽ تعلقي جي نالي طور درج ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ پاڪستان شماريات بيورو جي 2023ع واري آدمشماريءَ ۾ باقراڻي کي ڳوٺاڻي آبادي طور شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaBakrani">{{cite web |title=باقراڻي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D9%82%D8%B1%D8%A7%DA%BB%D9%8A |publisher=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] |access-date=11 September 2026 }}</ref><ref name="PBS2023Bakrani"/> 2023ع جي آدمشماري موجب باقراڻي آباديءَ ۾ '''9,396''' ماڻهو رهندا هئا، جن مان 4,798 مرد، 4,597 عورتون ۽ هڪ ٽرانسجينڊر فرد درج ڪيو ويو.<ref name="PBS2023Bakrani"/> شهر/ڳوٺ جو پوسٽل ڪوڊ '''77110''' آهي.<ref name="PakistanPost">{{cite web |title=Post Codes |url=https://www.pakpost.gov.pk/postcodes.php |publisher=[[پاڪستان پوسٽ]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> باقراڻي [[لاڙڪاڻو]] شهر جي ڏکڻ طرف ۽ [[موهن جو دڙو]] ڏانهن ويندڙ رستي واري زرعي پٽيءَ ۾ واقع آهي. ان جي ڀرپاسي جو علائقو واهن جي آبپاشيءَ سبب سنڌ جي اهم چانور ۽ ڪڻڪ پيدا ڪندڙ ميداني علائقن مان آهي. [[File:Pakistan - Sindh - Larkana.svg|thumb|left|250px|سنڌ ۾ لاڙڪاڻي ضلعي جو مقام]] == نالو ۽ انتظامي حيثيت == باقراڻي نالو موجوده وقت ۾ ٽي لاڳاپيل انتظامي ۽ جاگرافيائي معنائون رکي ٿو: '''باقراڻي آبادي'''، '''باقراڻي ديهه''' ۽ '''باقراڻي تعلقو'''. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا پڻ هن نالي کي شهر، ديهه ۽ تعلقي سان لاڳاپيل ڄاڻائي ٿي.<ref name="SindhianaBakrani"/> باقراڻي موجوده [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ [[باقراڻي تعلقو|تعلقي]] جو انتظامي صدر مقام آهي. 2023ع ۾ سڄي باقراڻي تعلقي جي ايراضي 425 چورس ڪلوميٽر ۽ آبادي 275,268 هئي؛ انهن انگن کي باقراڻي شهر جي آباديءَ سان نه ملائڻ گهرجي.<ref name="PBS2023Taluka">{{cite web |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |year=2023 |access-date=11 September 2026 |format=PDF }}</ref> == تاريخ == موجوده باقراڻي وارو علائقو تاريخي طور پراڻي '''لب دريا''' (Labdarya) تعلقي جي وسيع ميداني حصي سان لاڳاپيل رهيو. [[امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا]] موجب، لب دريا تعلقو لاڙڪاڻي ضلعي جي انتظامي جوڙجڪ جو حصو هو ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ان ۾ 57 ڳوٺ شامل هئا.<ref name="ImperialGazetteer">{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=16 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 |pages=144–145 |url=https://www.burmalibrary.org/docs20/Imperial_Gazetteer_of_India-Vol.16-s.pdf |access-date=11 September 2026 }}</ref> برطانوي دور جي انتظامي ڍانچي ۾ لاڙڪاڻي سب ڊويزن ۾ لاڙڪاڻو، لب دريا، قمبر ۽ رتوديرو تعلقا شامل هئا.<ref name="ImperialGazetteer"/> بعد ۾ انتظامي حدن ۽ تعلقن ۾ تبديليون ٿينديون رهيون ۽ موجوده باقراڻي تعلقو نئين انتظامي جوڙجڪ ۾ الڳ يونٽ طور قائم ٿيو. باقراڻي جي مقامي علمي تاريخ ۾ هڪ پراڻو ديني مدرسو پڻ اهم آهي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب '''باقراڻي مدرسو''' 1950ع واري ڏهاڪي ۾ مولوي نور محمد دايي قائم ڪيو، جتي قرآن جي تعليم ڏني ويندي هئي ۽ ٻاهرين علائقن جا شاگرد پڻ رهائش سان گڏ تعليم حاصل ڪندا هئا.<ref name="BakraniMadrasa">{{cite web |title=باقراڻي مدرسو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D9%82%D8%B1%D8%A7%DA%BB%D9%8A+%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B3%D9%88 |publisher=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> == جاگرافي == باقراڻي سنڌ جي اتر-اولهه واري [[سنڌو درياهه|سنڌو ميداني]] حصي ۾ واقع آهي. زمين گهڻي ڀاڱي هموار، زرعي ۽ واهن جي آبپاشي هيٺ آهي. باقراڻي لڳ ڀڳ {{coord|27.4463|68.1853|display=inline}} تي واقع آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان ان جي اوچائي لڳ ڀڳ 53 ميٽر ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=Location of Bakrani |url=https://www.fallingrain.com/world/PK/05/Baqirani.html |website=Falling Rain Genomics |access-date=11 September 2026 }}</ref> باقراڻي جي ڀرپاسي ۾ [[خير محمد آريجا]]، [[ڳيريلو]]، [[پٺاڻ (باقراڻي)|پٺاڻ]]، [[مهراب پور]]، [[مد باهو]]، [[فريد آباد]] ۽ ٻين زرعي آبادين جو سلسلو موجود آهي. ان جي جاگرافيائي حيثيت لاڙڪاڻي شهر ۽ ڏوڪري–موهن جي دڙي واري پٽيءَ جي وچ ۾ هجڻ سبب مقامي آمدرفت ۽ زرعي واپار لاءِ اهم آهي. == آبادي == 2023ع جي سرڪاري آدمشماريءَ ۾ باقراڻي کي الڳ ڳوٺاڻي آبادي طور درج ڪيو ويو. ان وقت ڪل آبادي '''9,396''' هئي.<ref name="PBS2023Bakrani"/> {| class="wikitable" style="width:88%; text-align:center; margin:auto; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#37474F; color:white; padding:8px; font-size:115%;" | '''باقراڻي جي آبادي، 2023ع''' |- style="background:#455A64; color:white;" ! زمرو ! آبادي ! ڪل آباديءَ ۾ حصو |- | style="background:#E3F2FD;" | مرد | 4,798 | 51.06٪ |- | style="background:#FCE4EC;" | عورتون | 4,597 | 48.93٪ |- | style="background:#F3E5F5;" | ٽرانسجينڊر | 1 | 0.01٪ کان گهٽ |- | style="background:#E8F5E9; font-weight:bold;" | '''ڪل''' | '''9,396''' | '''100٪''' |} <ref name="PBS2023Bakrani"/> آدمشماريءَ جي هن ڳوٺاڻن آبادي واري جدول ۾ باقراڻي جي 10 سال يا ان کان وڏي عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگي تقريباً 73.7 سيڪڙو، مردن ۾ 84.0 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 63.0 سيڪڙو درج ڪئي وئي آهي.<ref name="PBS2023Bakrani"/> {| class="wikitable" style="width:75%; text-align:center; margin:auto;" |+ style="background:#00695C; color:white; padding:8px;" | '''خواندگي، 2023ع''' |- style="background:#00897B; color:white;" ! زمرو ! شرح |- | style="background:#E0F2F1;" | مجموعي | '''73.7٪''' |- | style="background:#E8F5E9;" | مرد | 84.0٪ |- | style="background:#FFF8E1;" | عورتون | 63.0٪ |} <ref name="PBS2023Bakrani"/> == معيشت == باقراڻي جي معيشت تاريخي طور زراعت سان ويجهي نموني ڳنڍيل رهي آهي. علائقي جي زرعي زمينن تي چانور ۽ ڪڻڪ سڀ کان اهم فصلن مان آهن، جڏهن تہ ڀاڄين ۾ پياز، پالڪ، گوبي، شلجم ۽ ٻيا مقامي فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا. لاڙڪاڻي ضلعي بابت سائنسي زرعي تحقيق موجب ضلعو سنڌ جي اهم چانور پيدا ڪندڙ علائقن مان آهي ۽ هتان جي زرعي نظام جو وڏو دارومدار رائس ڪئنال، دادو ڪئنال ۽ ٻين واهن تي آهي.<ref name="RiceStudy">{{cite journal |last1=Peerzada |first1=A. M. |title=Identification of Shift in Sowing and Harvesting Dates of Rice Crop through Remote Sensing Techniques: A Case Study of Larkana District |journal=Sustainability |volume=12 |issue=9 |year=2020 |page=3586 |doi=10.3390/su12093586 |url=https://www.mdpi.com/2071-1050/12/9/3586 |access-date=11 September 2026 }}</ref> ضلعي جي زرعي معيشت ۾ چانورن جي پيداوار سان گڏ رائس ملنگ، اناج جو واپار ۽ زرعي مزدوري اهم حيثيت رکن ٿا. [[ڊان]] جي رپورٽ موجب لاڙڪاڻي جو وسيع علائقو سنڌ جي رائس ملنگ ۽ چانورن واري واپار جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي.<ref name="DawnRice">{{cite news |title=Larkana's rice history and woes |url=https://www.dawn.com/news/1600791/larkanas-rice-history-and-woes |work=[[ڊان]] |date=11 January 2021 |access-date=11 September 2026 }}</ref> == آبپاشي == [[File:Dadu Canal - panoramio.jpg|thumb|دادو ڪئنال، جيڪو لاڙڪاڻي ضلعي جي زرعي آبپاشي نظام جو اهم حصو آهي]] باقراڻي ۽ ان جي ڀرپاسي جي زرعي زمينن لاءِ [[دادو ڪئنال]] ۽ [[رائس ڪئنال]] اهم آبپاشي ذريعا آهن. لاڙڪاڻي ضلعي بابت تحقيق موجب رائس ڪئنال ۽ دادو ڪئنال ترتيبوار لڳ ڀڳ 76 ۽ 80 ڪلوميٽر ضلعي مان گذرن ٿا ۽ وسيع زرعي زمين کي پاڻي ڏين ٿا.<ref name="RiceStudy"/> رائس ڪئنال [[سکر بئراج]] جي ساڄي ڪناري کان نڪري ٿو ۽ خاص طور خريف جي موسم ۾ چانورن جي فصل لاءِ پاڻي فراهم ڪري ٿو. 2024ع ۾ سنڌ بئراج امپروومينٽ پراجيڪٽ جي رپورٽ موجب رائس ڪئنال لاڙڪاڻي، دادو ۽ قمبر شهدادڪوٽ ضلعن ۾ 481,000 ايڪڙ کان وڌيڪ زمين کي آبپاشي فراهم ڪري ٿو.<ref name="RiceCanalDawn">{{cite news |title=Rice Canal desilted to ensure full supplies to lands in three districts, CM told |url=https://www.dawn.com/news/1832507 |work=[[ڊان]] |date=10 May 2024 |access-date=11 September 2026 }}</ref> [[File:Watercourse from Dadu Canal (Panj More) - panoramio.jpg|thumb|left|دادو ڪئنال مان نڪرندڙ هڪ واٽر ڪورس]] پاڻيءَ جي کوٽ باقراڻي سميت لاڙڪاڻي جي زرعي علائقن لاءِ وقت بوقت اهم مسئلو رهي آهي. 2004ع ۾ باقراڻي ڀرسان آبادگارن دادو ڪئنال مان نڪرندڙ باقراڻي شاخ، گلشن شاخ، قطب مائنر ۽ جتوئي مائنر ۾ پاڻيءَ جي کوٽ خلاف احتجاج ڪيو هو.<ref>{{cite news |title=Larkana: Water shortage hits rice crop, say protesters |url=https://www.dawn.com/news/364430 |work=[[ڊان]] |date=14 July 2004 |access-date=11 September 2026 }}</ref> == تعليم == باقراڻي ۽ ڀرپاسي ۾ سرڪاري پرائمري، ايليمينٽري ۽ سيڪنڊري اسڪول موجود آهن. سنڌ جي اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ جي رڪارڊ ۾ '''GBPS Bakrani Station''' سميت باقراڻي تعلقي جا ڪيترائي سرڪاري اسڪول درج ٿيل آهن.<ref name="SELDBakraniSchools">{{cite web |title=District Larkana – List of Schools |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/HM/Larkana.pdf |publisher=School Education & Literacy Department, Government of Sindh |access-date=11 September 2026 |format=PDF }}</ref> 2025ع ۾ سنڌ حڪومت مهراب پور، باقراڻي تعلقي جي گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول سميت لاڙڪاڻي ضلعي جي اٺن اسڪولن کي ٻيهر فعال ڪرڻ بابت نوٽيفڪيشن پڻ جاري ڪيو.<ref>{{cite web |title=Notification for activation of schools of Larkana District |url=https://sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/114192%20Notification%20for%20activation%20the%2008%20schools%20of%20Larkana%20District%20in%20respect%20of%20GGPS%20Mehrabpur.PDF |publisher=School Education & Literacy Department, Government of Sindh |date=30 April 2025 |access-date=11 September 2026 |format=PDF }}</ref> 2023–24ع واري سالياني اسڪول سينسس موجب باقراڻي تعلقي جي سرڪاري اسڪولن مان لڳ ڀڳ 95.8 سيڪڙو وٽ عمارت، 91.6 سيڪڙو وٽ بيت الخلا، 79 سيڪڙو وٽ پيئڻ جو پاڻي ۽ 39 سيڪڙو وٽ بجلي موجود هئي.<ref name="ASC202324">{{cite web |title=Annual School Census 2023-24: Larkana District Profile |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf |publisher=School Education & Literacy Department, Government of Sindh |year=2024 |access-date=11 September 2026 |format=PDF }}</ref> === باقراڻي مدرسو === [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب باقراڻي مدرسو 1950ع واري ڏهاڪي ۾ مولوي نور محمد دايي قائم ڪيو. مدرسي ۾ قرآن جي تعليم ڏني ويندي هئي ۽ پري پري کان ايندڙ شاگردن جي رهائش ۽ کاڌي جو بندوبست پڻ ٿيندو هو.<ref name="BakraniMadrasa"/> == آمدرفت == باقراڻي روڊ ذريعي [[لاڙڪاڻو]]، [[ڏوڪري]] ۽ [[موهن جو دڙو]] واري علائقي سان ڳنڍيل آهي. مقامي رستا زرعي پيداوار، خاص ڪري چانور، ڪڻڪ ۽ ڀاڄين، کي لاڙڪاڻي جي مارڪيٽن تائين پهچائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. باقراڻي سان لاڳاپيل هڪ ريلوي اسٽيشن پڻ تاريخي ۽ مقامي ماخذن ۾ درج ٿيل آهي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا پنهنجي باقراڻي واري داخلا ۾ '''باقراڻي ريلوي اسٽيشن''' جي تصوير پڻ محفوظ ڪري ٿي، جڏهن تہ سنڌ جي تعليم کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ ''Bakrani Station'' نالي آبادي/اسڪول جو حوالو ملي ٿو.<ref name="SindhianaBakrani"/><ref name="SELDBakraniSchools"/> ريلوي لائين جي موجودگيءَ کي موجوده مسافر ٽرين سروس سان نه ملائڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ اسٽيشن تي موجوده باقاعده ريل سروس بابت تازو سرڪاري ٽائيم ٽيبل جو واضح حوالو دستياب نه آهي. == مڪاني ۽ علائقائي انتظام == باقراڻي آبادي [[باقراڻي تعلقو|باقراڻي تعلقي]] جي انتظامي صدر مقام طور مختيارڪار، تعلقائي انتظام ۽ ٻين سرڪاري خدمتن لاءِ مرڪزي حيثيت رکي ٿي. لاڙڪاڻي ضلعي ۾ موجوده مڪاني حڪومت جي جوڙجڪ ۾ 47 يونين ڪائونسلون، 20 يونين ڪاميٽيون، چار ٽائون ڪاميٽيون، ٻه ميونسپل ڪاميٽيون، هڪ ضلعي ڪائونسل ۽ هڪ ميونسپل ڪارپوريشن شامل آهن.<ref name="SLGB">{{cite web |title=Local Governments |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=[[سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> باقراڻي تعلقي جون حدون موجوده قومي اسيمبلي جي حلقه بنديءَ ۾ [[اين اي-195 لاڙڪاڻو-II]] جو حصو آهن.<ref name="ECP2023">{{cite web |title=Final Delimitation of National Assembly Constituencies 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |year=2023 |access-date=11 September 2026 |format=PDF }}</ref> == ڀرپاسي جا تاريخي ۽ قديم ماڳ == باقراڻي تعلقو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري اهڙي ميداني پٽيءَ ۾ واقع آهي جتي ڪيترائي قديم آثار درج ڪيا ويا آهن. [[اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف هيريٽيج آف سنڌ]] جي فهرست ۾ '''آوي جو دڙو''' (Aavey-jo-Daro) کي باقراڻي تعلقي اندر سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري تي واقع هڪ آثار قديمه جي ماڳ طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="AaveyJoDaro">{{cite web |title=Aavey-jo-Daro |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/larkana.php |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=11 September 2026 }}</ref> 2026ع ۾ شايع ٿيل هڪ آثار قديمه جي اڀياس ۾ آوي جو دڙو ۽ لاڙڪاڻي جي ساڄي ڪناري وارن ٻين دڙن کي سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب کان پوءِ جي مختلف دورن سان لاڳاپيل ميداني آبادين جي سلسلي ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |title=The Archaeological Landscape of the Right Bank of the River Indus and the Khirthar Piedmont |journal=Journal for Social Science Archives |year=2026 |url=https://jssarchives.com/index.php/Journal/article/view/692 |access-date=11 September 2026 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260911172330/https://jssarchives.com/index.php/Journal/article/view/692 |date=11 September 2026 }}</ref> [[File:Panoramic view of the stupa mound and great bath in Mohenjodaro.JPG|thumb|موهن جو دڙو، باقراڻي جي ڏکڻ طرف لاڙڪاڻي ضلعي جو عالمي ورثي وارو ماڳ]] باقراڻي کان وڌيڪ ڏکڻ طرف [[موهن جو دڙو]] واقع آهي، جيڪو [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو عالمي شهرت يافته آثار قديمه وارو شهر آهي. ان ڪري باقراڻي لاڙڪاڻي ۽ موهن جي دڙي وچ واري تاريخي ۽ سياحتي رستي جي وسيع علائقي ۾ اچي ٿو. == ڀرپاسي جي اهم آباديون == {| class="wikitable sortable" style="width:90%; text-align:center; margin:auto;" |+ style="background:#283593; color:white; padding:8px; font-size:115%;" | '''باقراڻي جي ڀرپاسي جا اهم هنڌ''' |- style="background:#3949AB; color:white;" ! هنڌ ! نوعيت ! اهميت |- | style="background:#E8EAF6;" | [[خير محمد آريجا]] | شهري آبادي | باقراڻي تعلقي جو اهم واپاري ۽ رهائشي مرڪز |- | style="background:#E3F2FD;" | [[ڳيريلو]] | شهر | رائس ملن ۽ مقامي واپار جو مرڪز |- | style="background:#E8EAF6;" | [[بکو ديرو]] | ڳوٺ | هاري اڳواڻ [[حيدر بخش جتوئي]] سان لاڳاپيل |- | style="background:#E3F2FD;" | [[مد باهو]] | ڳوٺاڻو مرڪز | زرعي ۽ مقامي انتظامي علائقو |- | style="background:#E8EAF6;" | [[مهراب پور]] | ڳوٺ | سرڪاري تعليمي ادارن وارو علائقو |- | style="background:#E3F2FD;" | [[پٺاڻ (باقراڻي)|پٺاڻ]] | ڳوٺ | دادو ڪئنال ڀرسان زرعي آبادي |} == پڻ ڏسو == * [[باقراڻي تعلقو]] * [[لاڙڪاڻو ضلعو]] * [[لاڙڪاڻو]] * [[ڏوڪري]] * [[موهن جو دڙو]] * [[دادو ڪئنال]] * [[رائس ڪئنال]] == حوالا == {{حوالا}} {{لاڙڪاڻو ضلعو}} [[زمرو:باقراڻي تعلقو]] [[زمرو:لاڙڪاڻو ضلعو]] [[زمرو:لاڙڪاڻي ضلعي جون آباديون]] [[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]] 31a41tm4o0e9wmqqvai49v5vhikdr75 0 29196 414476 414128 2026-09-23T01:32:42Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414476 wikitext text/x-wiki {{Short description|ازبڪستان جي ڏکڻ اوڀر ۾ شهر}} {{Infobox settlement | name = بخارا | native_name = {{lang|uz|Buxoro}} / {{native name|uz|Бухоро}} | native_name_lang = uz | settlement_type = [[ازبڪستان جا شهر|ضلعي سطح جو شهر]] | image_skyline = {{multiple image |perrow = 1/2/2/2 |border = infobox |total_width = 300 |caption_align = center | image1 = Kalon-Ensemble Buchara.jpg | caption1 = [[پوئي ڪليان|پوئي ڪليان ڪمپليڪس]] | image2 = UZ Bukhara Samanid-mausoleum.jpg | caption2 = [[ساماني مقبرو]] | image3 = Бухара, главные ворота Арка.jpg | caption3 = [[بخارا جو ارڪ]] | image4 = Chor Minor mosque (Чор-Минор, Бухара).jpg | caption4 = [[چار منار]] | image5 = Бухара, мечеть Магоки курпа.jpg | caption5 = [[مغڪِ قربا مسجد|مغڪِ قربا]] | image6 = Бухара, медресе Улугбека (2).jpg | caption6 = [[الغ بيگ مدرسو (بخارا)|الغ بيگ مدرسو]] | image7 = Бухара, Арк, стена в золотой час.jpg | caption7 = [[بخارا جو ارڪ|بخارا جي ارڪ جون ڀتيون]] }} | imagesize = | image_flag = | image_seal = | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Uzbekistan#West Asia | pushpin_relief = yes | pushpin_label_position = bottom | pushpin_mapsize = 250 | pushpin_map_caption = ازبڪستان ۾ هنڌ | subdivision_type = ملڪ | subdivision_type1 = [[ازبڪستان جا علائقا|علائقو]] | subdivision_name = {{flag|ازبڪستان}} | subdivision_name1 = [[بخارا علائقو|بخارا]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | established_title = قيام | established_date = ڇهين صدي ق.م. | established_title2 = پهريون ذڪر | established_date2 = 500ع | government_type = شهري انتظاميا | population_demonym = بخارائي | leader_title = حاڪم (ميئر) | leader_name = [[قربان ترسونوف]]<ref>{{cite web |url=https://gov.uz |title=Buxoro shahar hokimligi - Rahbariyat |website=GOV.uz |access-date=14 August 2026}}</ref> | area_magnitude = | area_total_sq_mi = 55.213 | area_total_km2 = 143.0 | area_land_sq_mi = | area_land_km2 = | area_urban_sq_mi = 28.2 | area_urban_km2 = 73.0 | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2026 | population_footnotes = <ref name="city">{{Cite web |title=Uzbekistan: Regions, Major Cities & Towns - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/uzbekistan/cities/ |access-date=2026-08-13 |website=www.citypopulation.de}}</ref> | population_total = 305,500 | population_urban = | population_metro = | population_density_sq_mi = | population_density_km2 = auto | utc_offset = +05:00 | timezone = [[ازبڪستان ۾ وقت|UZT]] | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|39|46|00|N|64|25|23|E|region:UZ|display=inline,title}} | elevation_footnotes = | elevation_m = 225 | elevation_ft = | postal_code_type = پوسٽ ڪوڊ | postal_code = 2001ХХ | area_code = (+998) 65 | registration_plate = 20 (2008ع کان اڳ) <br /> 80–84 (2008ع ۽ پوءِ) | blank_name = [[انساني ترقيءَ جو اشاريه|HDI]] (2018) | blank_info = 0.734 · [[انساني ترقيءَ جي اشاريي موجب ازبڪستان جي علائقن جي فهرست|پنجون]] {{color|green|اعليٰ}} | website = {{URL|http://www.buxoro.uz/}} | footnotes = {{designation list |embed = yes |designation1 = WHS |designation1_offname = بخارا جو تاريخي مرڪز |designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/602 602] |designation1_date = 1993 |designation1_criteria = ii, iv, vi |designation1_type = ثقافتي |designation1_free1name = علائقو |designation1_free1value = [[ايشيا ۾ عالمي ورثي ماڳن جي فهرست|ايشيا]] }} }} '''بخارا''' ({{IPAc-en|b|ʊ|ˈ|x|ɑːr|ə}} {{Respell|buu|KHAR|ə}}){{efn|{{langx|uz|Buxoro}} {{IPA|uz|bʊχɒˈɾɒ|}}؛ {{langx|tg|Бухоро}}، {{small|[[بخارائي (يهودي-تاجڪ لهجو)|بخارائي لهجو]]:}} בוכארא {{IPA|tg|bʊχɔˈɾɔ|}}؛ {{langx|fa|بخارا}} ''بخارا'' {{IPA|tg|boχɒːˈɾɒː|}}؛ {{langx|ru|Бухара}} {{IPA|ru|bʊxɐˈra|}}}}<ref>{{Cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bukhara |title=Bukhara definition and meaning |access-date=2023-06-25 |website=[[Collins English Dictionary]] |publisher=[[HarperCollins]]}}</ref> آباديءَ جي لحاظ کان [[ازبڪستان]] جو [[ازبڪستان جا شهر|ستون وڏو شهر]] آهي، جنهن جي آبادي 2026ع ۾ 305,500 هئي. هي [[بخارا علائقو|بخارا علائقي]] جي گاديءَ جو هنڌ آهي.<ref name=class>{{cite web|url=https://stat.uz/uploads/docs/soato(mhobt)_2020.xlsx|title=Classification system of territorial units of the Republic of Uzbekistan|language=uz, ru|date=July 2020|publisher=The State Committee of the Republic of Uzbekistan on statistics}}</ref> قديم زماني کان بخارا، پاڙيسري [[سمرقند]] سان گڏ [[ماوراءُ النهر]] جي سڀ کان خوشحال شهرن مان هڪ رهيو آهي، جنهن جو هڪ اهم سبب [[ريشم رستو|ريشم جي رستي]] تي ان جو اهم جاگرافيائي هنڌ هو. اڄ شهر جو تاريخي مرڪز [[يونيسڪو]] جو [[عالمي ورثو ماڳ]] آهي. اسلام کان اڳ واري قديم دور تائين تاريخ رکندڙ بخارا، [[اسلامي سونهري دور]] ۾ [[اسلامي علم|اسلامي علمن]]، تعليم ۽ دانش جو هڪ اهم مرڪز بڻيو. مشهور عالم [[امام بخاري]] جو جنم پڻ بخارا ۾ ٿيو هو.<ref>Города Узбекистана, Таш.. 1965; Ашуров Я. С., Гелах Т. Ф., Камалов У. Х., Бухара, Таш., 1963; Сухарева О. А., Бухара XIX—начала XX вв., М., 1966; Пугаченкова Г. А., Самарканд, Бухара, 2 изд., [М, 1968]; Бухара. Краткий справочник, 4 изд., Таш., 1968. {{in lang|ru}}</ref> بخارا [[ساماني سلطنت]] جو هڪ اهم شهر هو ۽ بعد ۾ [[قراخاني خانيٽ]] جو حصو بڻيو؛ ٻنهي دورن شهر ۾ اهم يادگار ڇڏيا، جن ۾ [[ساماني مقبرو]] ۽ [[ڪلان منارو]] شامل آهن. 13هين صديءَ ۾ [[خوارزمشاهه سلطنت تي منگول حملي|خوارزمشاهه سلطنت تي منگول حملي]] دوران [[چنگيز خان]] جي فوجن بخارا کي سخت تباهه ڪيو، پر ايندڙ صديءَ ۾ [[تيموري سلطنت]] جي دور ۾ شهر ٻيهر بحال ٿيو. 16هين صديءَ ۾ بخارا ازبڪ [[بخارا خانيٽ]] جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو. ازبڪ حڪمرانن شهر جي اڏاوتي منظرنامي ۾ ڪيترين ئي مسجدن، مدرسن ۽ يادگارن جو اضافو ڪيو، جن ۾ [[پوئي ڪليان]] ڪمپليڪس نمايان آهي. 1920ع ۾ [[روسي انقلاب]] کان پوءِ [[بخارا امارت]] جو خاتمو آندو ويو ۽ [[بخارا عوامي سوويت جمهوريه]] قائم ڪئي وئي، جيڪا بعد ۾ 1924ع ۾ [[ازبڪ سوويت سوشلسٽ جمهوريه]] جو حصو بڻجي وئي. بخارا ۾ لڳ ڀڳ 140 اڏاوتي يادگار موجود آهن، جن ۾ [[بخارا جو ارڪ]] جون وسيع قلعي بنديون پڻ شامل آهن. [[يونيسڪو]] بخارا جي تاريخي مرڪز کي، جنهن ۾ ڪيتريون ئي مسجدون، مدرسا، مقبرا ۽ ٻيون تاريخي عمارتون شامل آهن، عالمي ورثي واري ماڳ طور درج ڪيو آهي.<ref> {{cite news|title=21 World Heritage Sites you have probably never heard of|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/travelnews/10999939/21-World-Heritage-Sites-you-have-probably-never-heard-of.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/travel/travelnews/10999939/21-World-Heritage-Sites-you-have-probably-never-heard-of.html |archive-date=2022-01-12 |url-access=subscription |url-status=live|newspaper=Daily Telegraph}}{{cbignore}}</ref> == نالو == قديم زماني ۾ بخارا شهر جو صحيح نالو ڪهڙو هو، ان بابت پڪ سان ڄاڻ موجود ناهي. قديم دور ۾ سڄي [[بخارا نخلستان|بخارا نخلستان]] کي بخارا سڏيو ويندو هو، ۽ ممڪن آهي تہ ڏهين صديءَ ڌاري اهو نالو خاص طور شهر لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو هجي.<ref>Bukhara; Architectural epigraphy of Uzbekistan. p.28; Abdukhalikov F. Tashkent: UZBEKISTAN TODAY, 2016.</ref> ڪجهه عالمن موجب ''بخارا'' نالو [[سنسڪرت]] لفظ ''[[ويهارا]]'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] خانقاهه يا مڙهي آهي.<ref name="Yusuf 2005 p. 55">{{cite book | last=Yusuf | first=P. S. M. | title=Studies in Islamic History and Culture | publisher=Adam Publishers & Distributors | year=2005 | isbn=978-81-7435-095-4 | url=https://books.google.com/books?id=9-PnRREuVbYC&pg=PA55 | access-date=10 Feb 2022 | page=55 |ref=none}}</ref><ref name="Nicholson 2018 p. 270">{{cite book | last=Nicholson | first=O. | title=The Oxford Dictionary of Late Antiquity | publisher=OUP Oxford | year=2018 | isbn=978-0-19-256246-3 | url=https://books.google.com/books?id=A09WDwAAQBAJ&pg=PA270 | access-date=10 Feb 2022 | page=270}}</ref><ref name="Ring Watson Schellinger 2012 p. 163">{{cite book | last1=Ring | first1=T. | last2=Watson | first2=N. | last3=Schellinger | first3=P. | title=Asia and Oceania: International Dictionary of Historic Places | publisher=Taylor & Francis | year=2012 | isbn=978-1-136-63979-1 | url=https://books.google.com/books?id=voerPYsAB5wC&pg=PA163 | access-date=10 Feb 2022 | page=163}}</ref> هي لفظ قديم [[اويغور]] ۽ چيني ٻڌ ڌرم جي پيروڪارن پاران سندن عبادتگاهن لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ سان پڻ مشابهت رکي ٿو. بخارا ۾ ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل ٿورا آثار جديد دور تائين محفوظ رهيا آهن، پر ڪيترن عرب، فارسي، يورپي ۽ چيني سياحن ۽ مورخن بخارا ۽ [[ماوراءُ النهر]] ۾ ڪنهن دور ۾ ٻڌ ڌرم ۽ [[زرتشتي مذهب|زرتشتي مذهب]] جي موجودگيءَ جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Yusuf 2005 p. 55" /><ref name="Heirman Bumbacher 2007 p. 93">{{cite book | last1=Heirman | first1=A. | last2=Bumbacher | first2=S.P. | title=The Spread of Buddhism | publisher=Brill | series=Handbook of Oriental Studies. Section 8 Uralic & Central Asian Studies | year=2007 | isbn=978-90-474-2006-4 | url=https://books.google.com/books?id=NuOvCQAAQBAJ&pg=PA93 | access-date=10 Feb 2022 | page=93}}</ref><ref name="Elverskog2011">{{cite book | author=Johan Elverskog | date=6 June 2011 | title=Buddhism and Islam on the Silk Road | publisher=University of Pennsylvania Press | isbn=978-0-8122-0531-2 | url=https://books.google.com/books?id=N7_4Gr9Q438C}}</ref><ref name="Kia 2016 p. 13">{{cite book | last=Kia | first=M. | title=The Persian Empire: A Historical Encyclopedia &#91;2 volumes&#93;: A Historical Encyclopedia | publisher=ABC-CLIO | series=Empires of the World | year=2016 | isbn=978-1-61069-391-2 | url=https://books.google.com/books?id=B5BHDAAAQBAJ&pg=PA13 | access-date=10 Feb 2022 | page=13}}</ref><ref name="Baumer 2018 p. 1-PA333">{{cite book | last=Baumer | first=C. | title=History of Central Asia, The: 4-volume set | publisher=Bloomsbury Publishing | year=2018 | isbn=978-1-83860-868-2 | url=https://books.google.com/books?id=DhiWDwAAQBAJ&pg=RA1-PA333 | access-date=10 Feb 2022 | page=1-PA333}}</ref> ٻين ماخذن، جن ۾ ''[[انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]]'' شامل آهي، موجب ''بخارا'' نالو ممڪن طور [[سغدي ٻولي|سغدي]] لفظ ''βuxārak'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ”سٺي بخت واري جاءِ“ آهي ۽ اهو ٻڌ خانقاهن لاءِ استعمال ٿيندڙ نالو هو.<ref>Richard N Frye, [http://www.iranicaonline.org/articles/bukhara-i 'Bukhara i. In pre-Islamic times'] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090102200523/http://www.iranica.com/newsite/articles/v4f5/v4f5a028.html |date=January 2, 2009 }}, [[Encyclopædia Iranica]], 512.</ref><ref name="Nicholson 2018 p. 270"/> ستين صدي عيسويءَ جي ڪجهه چيني ماخذن ۾ شهر جي نالي جون مختلف صوتياتي صورتون ملن ٿيون. [[تانگ گهراڻو|تانگ گهراڻي]] ۽ ان کان پوءِ شاهي چين جي ٻين گهراڻن جي دور ۾ بخارا کي ''بُوهه'' (捕喝؛ ''Bǔhē'') جي نالي سان سڃاتو ويندو هو.<ref name="umid">{{cite web| url=http://www.umid.uz/Main/Uzbekistan/General_Info/general_info.html| archive-url=https://web.archive.org/web/20010126042500/http://www.umid.uz/Main/Uzbekistan/General_Info/general_info.html| url-status=dead| archive-date=2001-01-26| title=General Info| author="UMID" Foundation, Uzbekistan| access-date=2007-10-04}}</ref> جديد چيني ٻوليءَ ۾ ان جي جاءِ عام صوتياتي صورت ''بُوهالا'' (布哈拉؛ ''Bùhālā'') ورتي آهي. [[محمد بن جعفر نرشخي]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ بخارا''، جيڪو 943–944ع ۾ مڪمل ٿيو، ۾ شهر جي ڪيترن نالن جو ذڪر ڪيو آهي: {{blockquote|text=بخارا جا ڪيترائي نالا آهن. ان جو هڪ نالو نميجڪت هو. ان کي ”بومسڪت“ پڻ سڏيو ويو آهي. عربيءَ ۾ ان جا ٻه نالا آهن. هڪ ”مدينۃ الصفريہ“، يعني ”ٽامي جو شهر“، ۽ ٻيو ”مدينۃ التجار“، يعني ”واپارين جو شهر“. پر بخارا ان جو اصل نالو آهي ۽ ٻين سڀني نالن کان وڌيڪ مشهور آهي. [[خراسان بزرگ|خراسان]] ۾ ٻيو ڪو به شهر ايترا نالا نٿو رکي.<ref>Narshaki, Richard Nelson Fyre, ''The History of Bukhara'', p. 27</ref>}} وچئين دور کان شهر عربي ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]] ماخذن ۾ ''بخارا'' (''Bukhārā'' / بخارا) جي نالي سان مشهور رهيو آهي. جديد [[ازبڪ ٻولي|ازبڪ]] ۾ شهر جو نالو ''Buxoro'' لکيو وڃي ٿو. 19هين ۽ 20هين صديءَ جي انگريزي اشاعتن، خاص طور [[گريٽ گيم]] دوران، ان کي اڪثر ''Bokhara'' لکيو ويندو هو. شهر جو نالو اطالوي شاعر [[ماتيو ماريا بوئارڊو]] جي 1483ع ۾ ڇپيل رزميه نظم ''[[اورلينڊو انناموراٽو]]'' ۾ افسانوي صورت ''[[البرڪا]]'' طور پڻ استعمال ٿيو آهي.<ref>''Orlando Innamorato'' translated by Charles Stanley Ross, Parlor Press LLC, 2004, p. 593. (Albraca is first mentioned in Book I, Canto VI, stanza 42, on p. 60.)</ref> == تاريخ == {{See also|بخارا جو پراڻو شهر|بخارا امارت|بخارا خانيٽ}} [[File:EucratidesStatere.jpg|thumb|upright|بخارا مان مليل [[يوناني-باختري بادشاهت]] سان واسطو رکندڙ سڪو]] [[بخارا جي تاريخ]] ڪيترن هزارن سالن تي پکڙيل آهي. شهر جو قيام عام طور پهرين هزار سال ق.م. جي وچ واري دور سان ڳنڍيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ڪجهه ماخذ ان کي پنجين کان چوٿين صدي ق.م. تائين تاريخ ڏين ٿا.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام">Encyclopedia of Islam- Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor-: Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001, p. 117.</ref> [[سمرقند]] سان گڏ بخارا وچئين دور جي [[وچ ايشيا]] ۾ [[فارسي ثقافت]] جي اهم ترين مرڪزن مان هڪ بڻيو. شهر [[ريشم رستو|ريشم جي رستي]] تي واقع هجڻ سبب واپار، علم، مذهب ۽ ثقافت جو هڪ اهم مرڪز رهيو. === اسلام کان اڳ === اسلام کان اڳ بخارا بابت لکيل ڄاڻ محدود آهي، پر ستين صدي عيسويءَ جي چيني ماخذن ۾ هن علائقي جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="سنڌيانا">[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بخارا بخارا : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> آثار قديمه ۽ تاريخي ماخذن مان معلوم ٿئي ٿو تہ بخارا نخلستان ۾ اسلام کان اڳ [[ٻڌ ڌرم]]، [[زرتشتي مذهب]] ۽ مقامي ايراني مذهبي روايتون موجود هيون.<ref name="Yusuf 2005 p. 55" /><ref name="Heirman Bumbacher 2007 p. 93"/> عربن جي شروعاتي حملن جي وقت بخارا تي مقامي بخار خدات گهراڻي جي حڪومت هئي. عرب ماخذن ۾ هڪ حڪمران عورت، جنهن کي عام طور [[بخارا جي خاتون]] چيو وڃي ٿو، جو ذڪر ملي ٿو، جيڪا پنهنجي نابالغ پٽ جي طرفان حڪومت هلائيندي هئي.<ref name="Yusuf 2005 p. 55" /><ref name="سنڌيانا"/> === عرب فتح ۽ اسلامي دور === عرب فوجن جا بخارا تي شروعاتي حملا ستين صدي عيسويءَ ۾ ٿيا. روايتي ماخذن موجب 54ھ/674ع ڌاري اموي لشڪر عبيدالله بن زياد جي قيادت ۾ بخارا تائين پهتو.<ref name="سنڌيانا"/> شهر تي عرب اقتدار مڪمل ۽ مستقل نموني فوري طور قائم نه ٿيو، ۽ مقامي حڪمرانن، ترڪ قوتن ۽ عربن وچ ۾ ڪيترن ڏهاڪن تائين ڇڪتاڻ جاري رهي. 709ع ڌاري [[قتيبه بن مسلم]] جي مهمن کان پوءِ بخارا اموي اقتدار هيٺ مضبوط نموني اچي ويو.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" /> قتيبه بن مسلم مقامي سياسي بندوبست کي برقرار رکندي بخارا ۾ اسلامي انتظام کي مضبوط ڪيو. اٺين صديءَ جي پهرين اڌ تائين ترڪ ۽ ٻين مقامي قوتن جا حملا ٿيندا رهيا، پر عرب اثر برقرار رهيو.<ref name="سنڌيانا"/> اسلامي فتح کان پوءِ بخارا آهستي آهستي اسلامي علم، واپار ۽ شهري ثقافت جو وڏو مرڪز بڻيو. شهر جي پراڻي بناوٽ ۾ [[بخارا جو ارڪ|قلعو يا ارڪ]]، شهرستان ۽ ان جي چوڌاري ربض يا مضافاتي علائقا شامل هئا.<ref name="سنڌيانا"/> === ساماني دور === [[File:M17 Abassides Sogdiane 2 (8011745146).jpg|upright=1.15|thumb|[[عباسي خلافت|عباسي]] خليفي [[المهدي]] جي دور جو بخارا ۾ جاري ڪيل سڪو]] نائين صديءَ ۾ بخارا [[ساماني سلطنت]] جي اهم ترين شهرن مان هڪ ۽ تقريباً 850ع تائين ان جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو.{{sfn|Salama|El-Ashmouni|2021|p=84}}<ref>{{Cite web |title=Encyclopædia Britannica |url=https://global.britannica.com/place/Transoxania |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308162534/https://global.britannica.com/place/Transoxania |archive-date=8 March 2021}}</ref> سامانين جي دور ۾ بخارا سياسي، واپاري ۽ علمي لحاظ کان پنهنجي عروج تي پهتو ۽ اسلامي دنيا جي اهم علمي مرڪزن مان شمار ٿيڻ لڳو.{{sfn|Pickett|2020|p=46}} شهر ۾ ڪيترائي ڪتب خانا، مدرسا ۽ علمي حلقا موجود هئا.{{sfn|Marlow|2016|p=63}} ساماني حڪمرانن جي سرپرستيءَ هيٺ [[نئين فارسي ٻولي]] ۽ ادب کي وڏي ترقي ملي. [[رودڪي]] جهڙا شاعر هن ثقافتي ماحول سان لاڳاپيل رهيا، جڏهن تہ بخارا ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو حديث، فقه ۽ ٻين اسلامي علمن جو پڻ وڏو مرڪز بڻيو. مشهور محدث [[امام بخاري]] بخارا واري علائقي سان منسوب هو.<ref name="melchert">{{cite encyclopedia |title=al-Bukhārī |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill Online |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/al-bukhari-COM_2isisiideiiiseijjejdjjxj |last=Melchert |first=Christopher}}{{dead link|date=February 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> === قراخاني، خوارزمي ۽ منگول دور === 11هين صديءَ جي شروعات ۾ بخارا ترڪ [[قراخاني خانيٽ]] جو حصو بڻيو. قراخاني حڪمرانن شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ [[ڪلان منارو]]، [[مغڪ عطاري مسجد]]، محلات ۽ باغ شامل هئا.<ref>Nemtseva N. B. Rabat-i Malik, XI — nachalo XVIII vv.: arkheologicheskiye issledovaniya. — Tashkent: Frantsuzskiy Institut Issledovaniy Tsentral'noy Azii, 2009.</ref> 12هين صديءَ ۾ بخارا ۾ مذهبي عالمن جي هڪ بااثر خاندان، ''آل برهان''، وڏي سياسي ۽ مذهبي حيثيت حاصل ڪئي.<ref name="سنڌيانا"/> 604ھ/1207ع ۾ شهر جي سياسي اٿل پٿل کان پوءِ بخارا [[محمد ٻيون خوارزمشاهه]] جي اقتدار هيٺ اچي ويو. خوارزمشاهه شهر جي قلعي ۽ ٻين اڏاوتن جي مرمت ۽ تعمير ڪرائي.<ref name="سنڌيانا"/> 1220ع ۾ [[چنگيز خان]] [[بخارا جو گهيرو|بخارا جو گهيرو]] ڪيو. ابن الاثير موجب شهر 4 ذوالحج 616ھ/10 فيبروري 1220ع تي منگولن جي اطاعت قبول ڪئي، جڏهن تہ قلعي تي ڪجهه ڏينهن بعد قبضو ٿيو.<ref name="سنڌيانا"/> شهر وڏي پيماني تي تاراج ۽ ساڙيو ويو.<ref>"Genghis Khan and the Mongol Empire – The Brake on Islam" at {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20180813074018/https://mymultiplesclerosis.co.uk/hotw/temujin-genghis-khan-pax-mongolica-mongol-empire-islam/ ''History of the World'']}}</ref><ref>{{cite book |last1=Battutah|first1=Ibn|title=The Travels of Ibn Battutah |date=2002|publisher=Picador |location=London|isbn=9780330418799 |pages=141, 313}}</ref> تنهن هوندي بہ شهر جلد بحال ٿيو ۽ منگولن جي جانشين حڪمرانن جي دور ۾ ٻيهر علم ۽ واپار جو مرڪز بڻيو.<ref name="سنڌيانا"/> وچئين دور ۾ بخارا جو واپاري دائرو تمام وسيع هو. [[ملتان]]، موجوده [[پاڪستان]]، مان آيل واپارين جي هڪ جماعت پڻ شهر ۾ آباد هئي ۽ ڪجهه ماخذن موجب اهي بخارا ۾ زمين ۽ ملڪيت جا مالڪ هئا.<ref name="Levi">{{cite book|last1=Levi |first1=Scott |title=Caravans: Punjabi Khatri Merchants on the Silk Road |url=https://books.google.com/books?id=-uviBQAAQBAJ&q=multan&pg=PT7 |access-date=12 April 2017|date=2016 |publisher=Penguin UK |isbn=9789351189169}}</ref> === تيموري ۽ نقشبندي اثر === 14هين ۽ 15هين صدين ۾ بخارا [[تيموري سلطنت]] جي سياسي دائري ۾ رهيو. جيتوڻيڪ [[سمرقند]] تيموري گاديءَ جو اهم مرڪز هو، بخارا اسلامي تعليم، فقه ۽ تصوف جي لحاظ کان پنهنجي اهميت برقرار رکي. شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو مشهور صوفي بزرگ [[بهاءُ الدين نقشبند]] سان خاص طور لاڳاپيل آهي. هو [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي صوفي سلسلي]] جي اهم ترين شخصيتن مان هو، جنهن وچ ايشيا کان وٺي ڏکڻ ايشيا، عثماني دنيا ۽ ٻين علائقن تائين اسلامي تصوف تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref>{{Cite web|title=Bukhara|url=https://samarkandtours.com/uzbekistan/bukhara/|access-date=19 November 2020}}</ref> === شيباني، بخارا خانيٽ ۽ امارت === 905ھ/1500ع ڌاري [[محمد شيباني خان]] جي قيادت ۾ ازبڪن بخارا تي قبضو ڪيو.<ref name="سنڌيانا"/> 16هين صديءَ ۾ بخارا جي سياسي اهميت تيزيءَ سان وڌي. [[عبدالله خان ٻيون|عبدالله خان ٻيون]] ۽ ٻين شيباني حڪمرانن جي دور ۾ شهر ازبڪ رياست جو اهم مرڪز بڻيو، ۽ 16هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ بخارا مستقل گاديءَ جي حيثيت اختيار ڪئي.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" /> ازبڪ دور ۾ شهر ۾ مسجدن، مدرسن، بازارن، ڪاروان سرائن ۽ ٻين عمارتن جي وڏي تعمير ٿي. [[پوئي ڪليان]]، [[مير عرب مدرسو]] ۽ ٻين يادگارن سبب هي دور بخارا جي اڏاوتي تاريخ جو اهم مرحلو بڻيو. 16هين صديءَ کان روس ۽ وچ ايشيا جي ازبڪ رياستن وچ ۾ واپاري لاڳاپا وڌڻ لڳا.<ref name="سنڌيانا"/> ايندڙ صدين ۾ بخارا ۽ [[خيوا]] وچ ايشيا ۾ غلامن جي واپار جا اهم مرڪز پڻ بڻيا.<ref>Mayers, K. (2016). The First English Explorer: The Life of Anthony Jenkinson (1529-1611) and His Adventures on the Route to the Orient. Storbritannien: Matador. p. 121</ref> [[File:Suzani, Bukhara pre-1850.jpg|thumb|left|upright|بخارا جا [[سوزني ڪپڙو|سوزني ڪپڙا]]؛ هي نمونو 1850ع کان اڳ جو آهي.]] 1740ع ۾ [[نادر شاهه]] بخارا تي پنهنجي بالادستي قائم ڪئي، پر سندس وفات کان پوءِ مقامي حڪمران ٻيهر خودمختيار ٿي ويا.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" /> 18هين صديءَ جي آخر تائين منغيت گهراڻي هيٺ [[بخارا امارت]] مضبوط ٿي. 1868ع ۾ روسي سلطنت جي فوجي دٻاءَ کان پوءِ بخارا امارت روسي تحفظ هيٺ هڪ تابع رياست بڻجي وئي، جيتوڻيڪ امير جي اندروني حڪومت رسمي طور برقرار رهي. 19هين صديءَ جي آخر ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ جديد تعليم ۽ سماجي سڌارن جي حامي [[جديديت|جديدي]] فڪر سان لاڳاپيل ''نوجوان بخاري'' تحريڪ اڀري، جيڪا امارت جي سياسي ۽ مذهبي نظام ۾ سڌارن جي حامي هئي. === سوويت دور === [[File:Prokudin-Gorskii-19.jpg|thumb|[[محمد عالم خان|امير عالم خان]]، بخارا جو آخري امير، تقريباً 1911ع؛ تصوير [[سرگئي پروڪودين-گورسڪي]] جي]] 1917ع جي [[روسي انقلاب]] کان پوءِ روسي سلطنت جي زوال سبب بخارا امارت ۽ روس وچ ۾ پراڻو سياسي بندوبست ڪمزور ٿي ويو.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" /> 1920ع ۾ بالشويڪ فوجن، ''نوجوان بخارين'' جي مدد سان، امارت خلاف فوجي مهم شروع ڪئي. [[بخارا آپريشن (1920)|1920ع جي بخارا آپريشن]] ۾ [[ميخائل فرونزي]] جي ڪمان هيٺ [[ڳاڙهي فوج]] شهر تي حملو ڪيو. 31 آگسٽ 1920ع تي امير [[محمد عالم خان]] اوڀر بخارا ڏانهن ڀڄي ويو ۽ پوءِ [[افغانستان]] جي [[ڪابل]] شهر ۾ جلاوطني اختيار ڪيائين. 2 سيپٽمبر 1920ع تي چئن ڏينهن جي ويڙهه کان پوءِ بخارا تي سوويت حامي فوجن جو قبضو ٿي ويو. [[File:Fires in Bukhara 1920.jpg|thumb|left|ڳاڙهي فوج جي گهيري دوران سڙندڙ بخارا، 1 سيپٽمبر 1920ع]] امارت جي خاتمي کان پوءِ [[بخارا عوامي سوويت جمهوريه]] قائم ڪئي وئي، جيڪا 1920ع کان 1924ع تائين قائم رهي.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" /> 1922ع ۾ [[انور پاشا]] جي مهم دوران بخارا جي علائقي جو وڏو حصو عارضي طور [[باسماچي تحريڪ|باسماچين]] جي قبضي هيٺ اچي ويو.<ref>{{Cite book |last=Kydyralieva |first=Saltanat |url=https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=9b-zIZyLjrMvcI1fAptDsQ&no=T5QOZr2-LKQoycNmu3YMFw |title=Türk ve Rus kaynaklarına göre Türkistan'da Basmacı Hareketi (1916-1924) |year=2015 |page=243 |language=tr |trans-title=Basmachi Movement in Turkestan according to Turkic and Russian sources (1916-1924)}} {{مئل ڳنڍڻو|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1924ع ۾ وچ ايشيا جي سوويت قومي سرحدبنديءَ دوران بخارا عوامي سوويت جمهوريه ختم ڪئي وئي ۽ ان جا علائقا نون سوويت جمهوريائن ۾ ورهايا ويا؛ بخارا شهر [[ازبڪ سوويت سوشلسٽ جمهوريه]] ۾ شامل ٿيو. 1938ع ۾ برطانوي سفارتڪار [[فٽزروئي ميڪلين]] ڳجهي نموني بخارا جو دورو ڪيو. هن پنهنجي يادگيرين ''[[ايسٽرن اپروچز]]'' ۾ شهر کي ”جادوئي شهر“ قرار ڏنو ۽ ان جي اڏاوتي حسن کي [[اطالوي رينيسانس]] جي بهترين عمارتن سان ڀيٽيو. === آزاد ازبڪستان === 1991ع ۾ [[سوويت يونين]] جي خاتمي ۽ [[ازبڪستان]] جي آزاديءَ کان پوءِ بخارا آزاد ازبڪستان جو هڪ اهم تاريخي، ثقافتي، مذهبي ۽ سياحتي مرڪز بڻجي ويو. شهر جي تاريخي مرڪز کي 1993ع ۾ [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ]] طور درج ڪيو ويو. 20هين صديءَ جي پوئين اڌ ۽ آزاديءَ جي شروعاتي دور ۾ [[افغانستان ۾ جنگ]] ۽ [[تاجڪستان جي گهرو ويڙهه]] سبب دري ۽ تاجڪ ٻوليون ڳالهائيندڙ ڪجهه پناهگير بخارا ۽ سمرقند پهتا. ڪجهه مطالعي ۾ بخارا ۽ سمرقند جي تاجڪ ٻولي ڳالهائيندڙ آباديءَ سان لاڳاپيل سڃاڻپ ۽ تاجڪستان سان ثقافتي لاڳاپن بابت بحث جو ذڪر ڪيو ويو آهي، جيتوڻيڪ ٻنهي شهرن جي تاجڪستان سان سڌي سرحد ناهي.<ref>{{cite book|title=The Formation of the Uzbek Nation-State: A Study in Transition|url=https://archive.org/details/formationofuzbek0000seng|first=Anita|last=Sengupta|publisher=Lexington Books|year=2003|pages=[https://archive.org/details/formationofuzbek0000seng/page/256 256]–257}}</ref> بخارا اڄ ازبڪستان جي اهم شهرن مان هڪ آهي ۽ اسلامي علم، فارسي-تاجڪ ۽ ازبڪ ثقافتي ورثي، تاريخي اڏاوتن ۽ ريشم جي رستي سان لاڳاپيل پنهنجي ڊگهي تاريخ سبب عالمي شهرت رکي ٿو.<ref name="سنڌيانا"/><ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://www.visit-uzbekistan.com/ |accessdate=2016-07-01 |archive-date=2016-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160714000647/http://www.visit-uzbekistan.com/ |dead-url=yes }}</ref> == اهم ماڳ == [[File:Church of Archangel Michael in Bukhara 15-03.JPG|thumb|ساڄي|بخارا ۾ آرچ اينجل مائيڪل جو گرجا گهر]] === اڏاوتي مجموعا === * '''[[پوئي ڪليان]] مجموعو'''. '''پوئي ڪلان''' يا '''پوئي ڪلان''' ({{langx|fa|پای کلان}}، يعني ”وڏي بنياد وٽ“) اهو نالو ان اڏاوتي مجموعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جيڪو وڏي [[ڪلان منارو|ڪلان مناري]] جي پيرن وٽ واقع آهي. * '''[[ڪلان منارو]]'''. وڌيڪ صحيح نالو ''منارهٔ ڪلان'' آهي، جيڪو فارسي/تاجڪي ۾ ”وڏو منارو“ معنيٰ رکي ٿو. هن کي ڪڏهن ڪڏهن ”موت جو منارو“ پڻ چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڏندڪٿائن موجب هتان مجرمن کي مٿان اڇلائي سزا ڏني ويندي هئي. منارو سڄي مجموعي جو سڀ کان مشهور حصو آهي ۽ شهر جي تاريخي مرڪز تي نمايان طور ڇانيل آهي. مناري جو بنيادي ڪم روايتي ۽ سينگاريل نوعيت وارو پڻ رهيو آهي؛ ان جي ماپ معمولي اذان واري مناري جي ضرورت کان گهڻي وڏي آهي. ''منارو'' لفظ عربي لفظ ''منارة'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ”چراغدان“ يا ”روشنيءَ جي جاءِ“ آهي. علائقي جا اهڙا منارا شايد اڳوڻن زرتشتي ”باهه وارن برج“ يا روشنيءَ وارن ٽاورن جي اڏاوتي روايتن کان متاثر هجن.<ref name="Kalan">{{cite web| url=http://www.pagetour.org/bukhara/bu/Kalyan_Minaret.htm| title=Kalyan Minaret| author=Dmitriy Page| access-date=October 14, 2014| archive-url=https://web.archive.org/web/20141021181644/http://pagetour.org/bukhara/bu/Kalyan_Minaret.htm| archive-date=October 21, 2014| url-status=dead}}</ref> معمار باڪو هن مناري کي سرن جي گول ٿنڀي جي صورت ۾ ٺاهيو، جيڪو مٿي وڃڻ سان سنهو ٿيندو وڃي ٿو. ان جي بنياد جو قطر {{convert|9|m||abbr=off|sp=us}} ۽ مٿئين حصي جو قطر {{convert|6|m||abbr=on}} آهي. مناري جي اوچائي {{convert|45.6|m||abbr=on}} آهي ۽ وچ ايشيا جي سڌن ميدانن مان تمام پري تائين نظر اچي ٿو. اندر سرن جي گول ڏاڪڻ مٿي چڙهندي سورهن محرابي گول گيلري تائين پهچي ٿي، جنهن مٿان خوبصورت مقرنس جهڙو ڪنارو ٺهيل آهي.<ref>"Бухоро Bukhara Бухара" На узбекском, английском и русском языках. Издательство "Узбекистан", Ташкент 2000</ref> * '''[[ڪلان مسجد]]''' (مسجدِ ڪلان)، جيڪا غالباً 1514ع ۾ مڪمل ٿي، ماپ جي لحاظ کان [[بيبي خانم مسجد]] سان ڀيٽي وڃي ٿي. مسجد ۾ لڳ ڀڳ ٻارهن هزار ماڻهو گڏ ٿي سگهن ٿا. جيتوڻيڪ بخارا جي ڪلان مسجد ۽ سمرقند جي بيبي خانم مسجد اڏاوتي قسم ۾ ڪجهه مشابهت رکن ٿيون، پر سندن فني طرز الڳ آهي. ڪلان مسجد جي صحن جي چوڌاري گيلرين جي گهڻن گنبذن واري ڇت کي 288 وڏا ٿنڀا سهارو ڏين ٿا. صحن جي ڊگهي محور جي پڇاڙيءَ تي مکيه نمازگاهه يا مقصوره ڏانهن وڏو دروازو آهي، جنهن مٿان نيري گنبذ وارو حصو ٺهيل آهي. عمارت ۾ ڪيترائي اڏاوتي خاصيتون آهن، جن ۾ هڪ گنبذ ۾ اهڙو سوراخ پڻ شامل آهي جنهن مان ڪلان مناري جو بنياد ڏسي سگهجي ٿو.<ref>"В.Г. Сааков Архитектурные шедевры Бухары. Бухарское областное общество "Китабхон" Уз ССР, Ровно 1991 г.</ref> * '''[[مير عرب مدرسو]] (1535–1536)'''. مير عرب مدرسي جي تعمير شيخ عبدالله يماني سان منسوب ڪئي وڃي ٿي، جيڪو ''مير عرب'' جي نالي سان مشهور هو ۽ [[عبيدالله خان]] ۽ سندس پٽ عبدالعزيز خان جو روحاني مرشد هو. روايت موجب عبيدالله خان ايران خلاف فوجي مهمن دوران حاصل ڪيل رقم مان مدرسي جي تعمير لاءِ خرچ ڪيو. عبيدالله خان صوفيانه مذهبي ماحول ۾ پرورش ورتي هئي ۽ سندس نالو 15هين صديءَ جي مشهور شيخ عبيدالله احرار جي نالي تي رکيو ويو هو. مير عرب مدرسي جي اندر عبيدالله خان، سندس مرشد مير عرب ۽ مدرسي جي ڪجهه ٻين عالمن جون قبرون موجود آهن. مدرسي جو وڏو دروازو ڪلان مسجد جي دروازي جي سامهون هڪ ئي محور تي واقع آهي.<ref name="Mir-i-Arab">{{cite web| url=http://www.pagetour.org/bukhara/bu/Miri_Arab.htm| title=Mir-i-Arab| author=Dmitriy Page| access-date=October 20, 2014}}</ref> [[File:Bird Simurgh on Nadir Devanbegi Madrasah, Bukhara (Симург на Медресе Нодир-Диван-Беги, Nodir devonbegi madrasasi).jpg|thumb|ساڄي|نادر ديوان بيگي مدرسي جي دروازي تي [[سيمرغ]]، [[لب حوض]] مجموعي جو حصو]] * '''[[لب حوض]] مجموعو''' ({{langx|fa|لب حوض}}، يعني ”حوض جي ڀرسان“) 1568ع کان 1622ع جي وچ واري دور جو اڏاوتي مجموعو آهي، جيڪو بخارا ۾ باقي بچيل ٿورن تاريخي حوضن مان هڪ جي چوڌاري ٺهيل آهي. سوويت دور کان اڳ شهر ۾ ڪيترائي اهڙا حوض هئا، جيڪي پاڻيءَ جي فراهميءَ جا اهم ذريعا هئا، پر بيمارين جي پکڙجڻ سبب 1920ع ۽ 1930ع واري ڏهاڪن ۾ انهن مان گهڻا ڀريا ويا. لب حوض پنهنجي اڏاوتي اهميت سبب محفوظ رهيو. هن مجموعي ۾ 16هين صديءَ جو [[ڪوڪلدش مدرسو]]،<ref name="pagetour1">{{cite web| url=http://www.pagetour.org/bukhara/bu/Kukeldash.htm| title=Kukeldash Madrasah| author=Dmitriy Page| access-date=2007-10-04}}</ref> جيڪو شهر جي وڏن مدرسن مان هڪ آهي، ۽ 17هين صديءَ جون صوفي خانقاهون ۽ مدرسا شامل آهن.<ref name="pagetour2">{{cite web| url=http://www.pagetour.org/bukhara/bu/Khanaka.htm| title=Nadir Divan-Begi Khanaka| author=Dmitriy Page| access-date=2007-10-04}}</ref><ref name="pagetour3">{{cite web| url=http://www.pagetour.org/bukhara/bu/Nadir_Divan_Begi.htm| title=Nadir Divan-Begi Madrasah| author=Dmitriy Page| access-date=2007-10-04}}</ref> [[File:Nasr Eddin Hodja statue in Bukhara Liab -i-Haouz complex (4x3).JPG|thumb|[[نصرالدين خواجه]] جو مجسمو]] :لب حوض وٽ [[نصرالدين خواجه]] جو ڌاتوءَ مان ٺهيل مجسمو پڻ موجود آهي. هو وچ ايشيا، افغانستان ۽ پاڪستان جي لوڪ ڪهاڻين ۾ هڪ ذهين، مزاحيه ۽ دلبر ڪردار طور مشهور آهي. * '''[[بهاءُ الدين اڏاوتي مجموعو]]''' [[بهاءُ الدين نقشبند بخاري]] جي ياد ۾ قائم ڪيل مذهبي ۽ اڏاوتي مجموعو آهي، جيڪو [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي سلسلي]] جي اهم ترين باني شخصيتن مان هو. هن مجموعي ۾ بهاءُ الدين جي ''دهمه''، حڪيم ڪشبيگي مسجد، مظفرخان مسجد ۽ عبدالعزيز خان خانقاهه شامل آهن. هن ماڳ کي 18 جنوري 2008ع تي يونيسڪو جي عالمي ورثي واري عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو. === ارڪ ۽ ريگستان === [[File:Ark fortress in Bukhara.jpg|thumb|ساڄي|بخارا جي ارڪ جي ڀت]] * '''[[بخارا جو ارڪ]]''' {{main|بخارا جو ارڪ}} [[بخارا جو ارڪ]] بخارا شهر جي هڪ وڏي تاريخي قلعي بند عمارت آهي، جيڪا صديون شهر جي سياسي ۽ حڪومتي مرڪز طور ڪم ڪندي رهي. * '''بخارا جو ريگستان''' بخارا جو ريگستان، جنهن کي [[ريگستان|سمرقند جي ريگستان]] سان نه ملائڻ گهرجي، ارڪ جي اولهه ۾ واقع تاريخي عوامي چوڪ آهي. === مقبرا === * '''[[بابائي پرادوز مقبرو]]''' بابائي پرادوز مقبرو (ازبڪ: ''Boboyi Poradoʻz maqbarasi'') [[بخارا علائقو]] ۾ واقع 19هين صديءَ جي هڪ اڏاوتي يادگار آهي. اهو سالاخانه دروازي جي پٺيان واقع آهي ۽ اڄ بخارا جي ابن سينا لائبريري جي سامهون موجود آهي. مقبرو ازبڪستان جي جمهوري اهميت رکندڙ مادي ثقافتي ورثي جي قومي فهرست ۾ شامل آهي. * '''[[چشمه ايوب مقبرو]]''' چشمه ايوب، يعني ”[[ايوب عليه السلام|ايوب]] جو چشمو“، ساماني مقبري جي ڀرسان واقع آهي. روايت موجب حضرت ايوب هن هنڌ آيو ۽ پنهنجي عصا زمين تي هڻي پاڻيءَ جو چشمو جاري ڪيو. هن کوهه جي پاڻيءَ کي غيرمعمولي پاڪ ۽ مبينا طور شفا ڏيندڙ سمجهيو ويندو آهي. موجوده عمارت [[تيمور]] جي دور ۾ تعمير ٿي ۽ ان تي خوارزمي طرز جو مخروطي گنبذ آهي، جيڪو هن علائقي ۾ نسبتاً ناياب آهي. * '''[[ساماني مقبرو|اسماعيل ساماني مقبرو]]''' اسماعيل ساماني مقبرو، جيڪو نائين ۽ ڏهين صديءَ جي وچ واري دور سان تعلق رکي ٿو، وچ ايشيا جي سڀ کان اهم اڏاوتي شاهڪارن مان هڪ آهي. اهو [[اسماعيل بن احمد|اسماعيل ساماني]] جي تدفين لاءِ تعمير ڪيو ويو، جيڪو [[ساماني سلطنت]] جو بنيادي حڪمران هو. هي مقبرو پنهنجي اڏاوتي انداز ۾ زرتشتي ۽ اسلامي عنصرن جي امتزاج لاءِ مشهور آهي. ان جي چهري تي سرن جي تمام نفيس نقش نگاري ڪئي وئي آهي، جنهن ۾ سج جهڙا گول نمونا پڻ نظر اچن ٿا. عمارت جي چوڪنڊي شڪل ۽ مٿان گنبذ اسلامي اڏاوتي روايتن سان لاڳاپيل آهن. روايت موجب جڏهن [[چنگيز خان]] بخارا تي حملو ڪيو، تڏهن هي مقبرو مٽي ۽ ٻوڏ جي تهن هيٺ ڍڪيل هو، جنهن سبب منگول تباهيءَ کان بچي ويو. پاڪستان جي باني [[محمد علي جناح]] جو مقبرو [[مزار قائد]]، [[ڪراچي]] ۾، اڏاوتي طور ساماني مقبري کان متاثر ڄاڻايو ويندو آهي. === مسجدون === * '''[[بولو حوض مسجد]]''' [[File:La_mosquée_Bolo-Khaouz_(Boukhara,_Ouzbékistan)_(5684790316).jpg|thumb|[[بولو حوض مسجد]]]] 1712ع ۾ ارڪ جي سامهون ريگستان واري علائقي ۾ تعمير ٿيل بولو حوض مسجد، بخارا جي تاريخي مرڪز جي ٻين عمارتن سان گڏ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري ماڳ ۾ شامل آهي. 20هين صديءَ جي شروعات تائين هي جمعي جي مسجد طور استعمال ٿيندي رهي. * '''[[چار منار]]''' [[File:Chor Minor mosque (Чор-Минор, Бухара).jpg|thumb|[[چار منار]]]] چار منار، جنهن کي ''چور منار'' يا ''خليفه نياز قل مدرسو'' پڻ چيو وڃي ٿو، لب حوض کان اتر اوڀر طرف هڪ گهٽيءَ ۾ واقع آهي. هي عمارت 19هين صديءَ ۾ ترڪمان نسل جي مالدار بخارائي خليفه نياز قل تعمير ڪرائي.<ref name="ReferenceA">О.А.Сухарева КВАРТАЛЬНАЯ ОБЩИНА ПОЗДНЕФЕОДАЛЬНОГО ГОРОДА БУХАРЫ (в связи с историей кварталов) Академия наук СССР Институт этнографии им.Н.Н.Миклухо-Маклая Издательство Наука; Главная редакция восточной литературы Москва 1976 {{in lang|ru}}</ref> هن عمارت جا چار ٽاور آهن ۽ ان کي ڪڏهن مدرسي جو دروازو سمجهيو ويندو آهي، پر اصل ۾ هي هڪ ننڍو مذهبي ۽ رهائشي مجموعو هو. مکيه عمارت مسجد طور ڪم ڪندي هئي ۽ ان جي گنبذ سبب اندر آواز جي گونج تمام سٺي آهي، جنهن ڪري اهو ''ذڪر خانه'' طور به استعمال ٿيندو هو. چارئي ٽاور مختلف نقش و نگار سان سينگاريل آهن. ڪجهه تشريحن موجب انهن نقشن ۾ عيسائيت، ٻڌ ڌرم، زرتشتي مذهب ۽ اسلامي فن سان مشابهت رکندڙ عنصر نظر اچن ٿا.<ref name="pagetour4">{{cite web| url=http://www.pagetour.org/bukhara/bu/Char_Minar.htm| archive-url=https://web.archive.org/web/20240519115438/https://pagetour.org/bukhara/bu/Char_Minar.htm| url-status=dead| archive-date=May 19, 2024| title=Char Minar Madrasah| author=Dmitriy Page| access-date=October 14, 2014}}</ref> 1995ع ۾ زيرزمين پاڻيءَ جي وهڪري سبب هڪ ٽاور ڪري پيو، جنهن کان پوءِ يونيسڪو جي مدد سان مرمت ڪئي وئي.<ref>[https://whc.unesco.org/en/soc/2149 UNESCO World Heritage Centre - State of Conservation (SOC 1997) Historic Centre of Bukhara (Uzbekistan)]</ref> * '''[[مغڪ عطاري مسجد]]''' [[File:Magʻoki attori masjidi (Мечеть Магоки-Аттари, Бухара, Magok-i-Attari Mosque).jpg|thumb|مغڪ عطاري مسجد جو ڏاکڻو مُهاڙو]] مغڪ عطاري مسجد نائين صديءَ ۾ هڪ اهڙي هنڌ تعمير ڪئي وئي جتي ممڪن طور اڳ زرتشتي عبادتگاهه موجود هو. مسجد ڪيترائي ڀيرا تباهه ۽ ٻيهر تعمير ٿي. موجوده عمارت جو سڀ کان پراڻو حصو ڏاکڻو مُهاڙو آهي، جيڪو 12هين صديءَ سان تعلق رکي ٿو. اهو بخارا جي سڀ کان پراڻين بچيل اڏاوتن مان هڪ آهي ۽ انهن ٿورن ماڳن مان آهي جيڪي چنگيز خان جي حملي کان بچي ويا. مسجد 1935ع ۾ کوٽائيءَ ذريعي ظاهر ڪئي وئي. اڄ اها مسجد طور استعمال نٿي ٿئي ۽ هتي قالين جو عجائب گهر قائم آهي. * '''مير سيد علي همداني مسجد''' بخارا ۾ هڪ مسجد [[مير سيد علي همداني]] سان منسوب ڪئي وڃي ٿي، جيڪو [[ڪشمير وادي]] جي مسلمانن ۾ هڪ اهم صوفي بزرگ طور سڃاتو وڃي ٿو.<ref>Jaffer Badakshi in Khasatul Munakib reference by Jeelani Allaie</ref> === محلات ۽ ٻيون تاريخي عمارتون === * '''[[شيربودون محل]]''' [[File:Gorskii 21875u.jpg|thumb|left|شيربودون محل]] [[شيربودون محل]] (ازبڪ: ''Shirbudun saroyi'') بخارا جي اميرن سان لاڳاپيل سياسي عمارتن مان هڪ هو. ان جي تعمير لڳ ڀڳ 1870ع ڌاري [[مظفر بن نصرالله]] جي دور ۾ شروع ٿي.<ref>{{cite book |last=BOBOJONOVA |first=FERUZA |date=2022 |title=BUXORO ME'MORIY OBIDALARI TARIXI |trans-title=HISTORY OF ARCHITECTURAL MONUMENTS OF BUKHARA |url=https://uniwork.buxdu.uz/resurs/12764_1_0DF0F4EFFE4D5CAEAAA928B331999ACDF311355E.pdf |language=Uzbek |location=Buxoro |publisher=Durdona}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://buxelektr.uz/2023/04/20/shirbuddin-saroyi/|title=Buxoro amirning Shirbuddin saroyi|website=buxelektr.uz |date=20 April 2023|accessdate=2023-11-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1303627440|title=Р.Альмеев: Загородный дворец бухарских эмиров "Шербудун". К изучению топонима|website=centrasia.org |accessdate=2023-11-13}}</ref> * '''[[بخارا زندان]]''' [[File:Zindon Prison (8145368631).jpg|thumb|ساڄي|[[بخارا زندان]]]] [[بخارا زندان]] بخارا جي اميرن جو تاريخي قيدخانو هو. اهو 18هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ منغيت گهراڻي جي دور ۾ تعمير ٿيو ۽ قديم شهر جي اتر اولهه ڪنڊ ۾، ارڪ کان لڳ ڀڳ هڪ سئو ميٽر اتر اوڀر طرف واقع آهي.<ref>{{Cite web|url=https://xs.uz/uz/post/bukhoro-amirining-zindoni-odamlarni-nimasi-bilan-vahimaga-solgan|title=Buxoro amirining zindoni odamlarni nimasi bilan vahimaga solgan?|website=xs.uz |accessdate=2023-11-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://uzsmart.uz/encyclopedia/encyclopedia/40702.html |title=BUXORO ZINDONI |website=uzsmart.uz |accessdate=2023-11-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://otpusk.uz/uz/uzbekistan/sights/bukhara|title=Buxoro – qadimiy va boqiy|website=otpusk.uz |accessdate=2023-11-14}}</ref> * '''[[جندي ترڪي مقبرو]]''' [[جندي ترڪي مقبرو]] بخارا جي پراڻي شهر واري حصي ۾ نموزگاهه گهٽي تي واقع آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.orientalarchitecture.com/sid/1385/uzbekistan/bukhara/turki-jandi-mausoleum|title=Turki Jandi Mausoleum, Bukhara, Uzbekistan|website=www.orientalarchitecture.com |accessdate=2023-11-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cartogiraffe.com/o%CA%BBzbekiston/buxoro+viloyati/buxoro+shahri/turki+jandi+maqbarasi/|title=Turki Jandi maqbarasi|website=www.cartogiraffe.com |accessdate=2023-11-16}}</ref> هي مقبرو ابو نصر احمد بن فضل بن موسى المذڪر الجندي سان منسوب آهي.<ref>{{cite book |last=BOBOJONOVA |first=FERUZA |date=2022 |title=BUXORO ME'MORIY OBIDALARI TARIXI |trans-title=HISTORY OF ARCHITECTURAL MONUMENTS OF BUKHARA |url=https://uniwork.buxdu.uz/resurs/12764_2_9BFFE7FAB96E87ED9C2CAD19E65034DAC2A2C2FA.pdf |language=Uzbek |location=Bukhara |publisher=FAN VA TA`LIM |isbn=978-9943-8614-2-8}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://islamsng.com/uzb/culture/5345|title=Святые места Бухары: Турк-и Джанди (Тюрк из Джанда)|website=islamsng.com |accessdate=2023-11-16}}</ref> * '''[[نادر ديوان بيگي خانقاهه]]''' [[نادر ديوان بيگي خانقاهه]] بخارا جي اهم تاريخي عمارتن مان هڪ آهي. ان کي نادر ديوان بيگي، جيڪو بخارا جي حڪمران [[امام قلي خان]] جو وزير ۽ ڀاءُ هو، تقريباً 1620–1621ع ۾ قائم ڪرايو.<ref>{{Cite web|url=https://www.bukhara-museum.org/museum-departments/nodir-devonbegi-khonaqo/|title=Nodir Devonbegi Khonaqo|website=www.bukhara-museum.org |accessdate=2023-12-11}}</ref> خانقاهه ازبڪستان جي قومي ثقافتي ورثي واري فهرست ۾ شامل آهي. == جاگرافي == بخارا [[ازبڪستان]] جي ڏکڻ-مرڪزي حصي ۾، [[سمرقند]] کان لڳ ڀڳ {{convert|140|mi|km|abbr=on}} اولهه طرف واقع آهي. شهر [[زرافشان (درياهه)|زرافشان درياهه]] جي هيٺئين وهڪري سان ٺهيل [[بخارا نخلستان]] جي آبپاشي واري ميدان ۾ واقع آهي. تاريخي طور زرافشان جي پاڻيءَ ۽ ان مان نڪرندڙ واهن بخارا ۽ ان جي ڀرپاسي واري زراعت ۽ شهري آباديءَ جي ترقيءَ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=Historic Centre of Bukhara |url=https://whc.unesco.org/en/list/602 |website=[[يونيسڪو]] عالمي ورثو مرڪز |access-date=3 September 2026}}</ref> شهر جي سمنڊ جي سطح کان اوچائي لڳ ڀڳ {{convert|225|m|ft|0|abbr=on}} آهي. بخارا نخلستان اتر ۾ [[قزل قم ريگستان]] ۽ ڏکڻ طرف [[قرا قم ريگستان]] جي وسيع خشڪ علائقن جي وچ ۾ واقع آهي. زرافشان جي قدرتي وهڪرن ۽ انساني طور ٺاهيل آبپاشي واهن سبب هن خشڪ خطي ۾ صدين کان آباد زمين، باغ ۽ زرعي بستيون قائم رهيون آهن. === آبهوا === بخارا ۾ وچ ايشيا جي عام [[ريگستاني آبهوا#ٿڌي ريگستاني آبهوا|ٿڌي ريگستاني آبهوا]] ([[ڪوپن آبهوا درجابندي|ڪوپن]]: ''BWk'') آهي. اونهارا تمام گرم، خشڪ ۽ لڳ ڀڳ بي برسات هوندا آهن، جڏهن تہ سيارا ٿڌا هوندا آهن ۽ ڪڏهن ڪڏهن برفباري پڻ ٿيندي آهي. 1991–2020ع جي موسمي معيارن موجب جولاءِ جو سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{convert|37.3|°C|°F|1|disp=or}} ۽ جنوري جو سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{convert|7.0|°C|°F|1|disp=or}} آهي. سالياني سراسري برسات تقريباً {{convert|132.4|mm|in|2|disp=or}} آهي.<ref name="WMONormals">{{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Uzbekistan/CSV/Buhara_38683.csv |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020 — Bukhara |publisher=[[نيشنل اوشيئنڪ اينڊ ايٽموسفيرڪ ايڊمنسٽريشن]] |access-date=19 January 2024}}</ref> [[File:Lyabi-Hovuz and Nadir Divanbegi Khanqah.jpg|thumb|بخارا جو [[لب حوض]]؛ پسمنظر ۾ نادر ديوان بيگي خانقاهه]] وچ ايشيا جي گرم ۽ خشڪ آبهوا سبب پاڻي بخارا جي تاريخي واڌ ويجهه ۾ انتهائي اهم رهيو آهي. قديم زماني کان آبپاشيءَ لاءِ واهه ٺاهيا ويا ۽ شهر اندر کليل پاڻيءَ جا ذخيرا، جن کي ''حوض'' چيو ويندو هو، تعمير ڪيا ويا. قافلن جي رستن تي ڍڪيل پاڻيءَ جا ذخيرا، جن کي ''سرداب'' چيو ويندو هو، مسافرن ۽ جانورن لاءِ پاڻي محفوظ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا.<ref>{{Cite book |title=Water projects and technologies in Asia: historical perspectives |date=2023 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-032-12038-6 |editor-last=Woo |editor-first=Hyoseop |series=IAHR book series |location=Boca Raton |editor-last2=Tanaka |editor-first2=Hitoshi |editor-last3=De Costa |editor-first3=Gregory |editor-last4=Lu |editor-first4=Juan}}</ref> سوويت دور ۾ وسيع آبپاشي، زرعي ڪيميائي مادن جي استعمال ۽ وچ ايشيا جي درياهن مان وڏي مقدار ۾ پاڻي موڙڻ سبب بخارا نخلستان سميت ازبڪستان جي ڪيترن علائقن ۾ زمين جي لوڻياٺ، زيرزمين پاڻيءَ جي سطح ۽ پاڻيءَ جي معيار سان لاڳاپيل ماحولياتي مسئلا پيدا ٿيا. {{Weather box | width = auto | metric first = yes | single line = yes | location = بخارا (1991–2020؛ انتهائي قدر 2000ع کان) | Jan record high C = 22.6 | Feb record high C = 29.6 | Mar record high C = 35.0 | Apr record high C = 38.2 | May record high C = 43.0 | Jun record high C = 46.2 | Jul record high C = 45.8 | Aug record high C = 44.6 | Sep record high C = 39.1 | Oct record high C = 37.8 | Nov record high C = 31.7 | Dec record high C = 26.1 | Jan high C = 7.0 | Feb high C = 10.0 | Mar high C = 17.1 | Apr high C = 24.4 | May high C = 30.7 | Jun high C = 36.0 | Jul high C = 37.3 | Aug high C = 35.6 | Sep high C = 30.0 | Oct high C = 22.9 | Nov high C = 14.5 | Dec high C = 8.2 | year high C = 22.8 | Jan mean C = 1.8 | Feb mean C = 4.1 | Mar mean C = 10.3 | Apr mean C = 17.2 | May mean C = 23.4 | Jun mean C = 28.4 | Jul mean C = 29.8 | Aug mean C = 27.6 | Sep mean C = 21.7 | Oct mean C = 14.6 | Nov mean C = 7.6 | Dec mean C = 2.8 | year mean C = 15.8 | Jan low C = -2.2 | Feb low C = -0.4 | Mar low C = 4.7 | Apr low C = 10.5 | May low C = 15.6 | Jun low C = 19.9 | Jul low C = 21.6 | Aug low C = 19.4 | Sep low C = 13.6 | Oct low C = 7.4 | Nov low C = 2.2 | Dec low C = -1.2 | year low C = 9.3 | Jan record low C = -23.5 | Feb record low C = -18.1 | Mar record low C = -8.2 | Apr record low C = 0.0 | May record low C = 1.3 | Jun record low C = 9.8 | Jul record low C = 14.7 | Aug record low C = 10.3 | Sep record low C = 1.6 | Oct record low C = -3.3 | Nov record low C = -14.0 | Dec record low C = -16.5 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 16.5 | Feb precipitation mm = 24.1 | Mar precipitation mm = 25.1 | Apr precipitation mm = 22.3 | May precipitation mm = 11.1 | Jun precipitation mm = 1.8 | Jul precipitation mm = 0.4 | Aug precipitation mm = 0.3 | Sep precipitation mm = 0.8 | Oct precipitation mm = 2.7 | Nov precipitation mm = 14.5 | Dec precipitation mm = 12.8 | year precipitation mm = 132.4 | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days = 10 | Feb precipitation days = 10 | Mar precipitation days = 10 | Apr precipitation days = 8 | May precipitation days = 7 | Jun precipitation days = 3 | Jul precipitation days = 1 | Aug precipitation days = 1 | Sep precipitation days = 1 | Oct precipitation days = 4 | Nov precipitation days = 8 | Dec precipitation days = 9 | year precipitation days = 72 | Jan snow days = 3.38 | Feb snow days = 2.33 | Mar snow days = 0.63 | Apr snow days = 0.04 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0.04 | Nov snow days = 0.71 | Dec snow days = 2.54 | Jan humidity = 80 | Feb humidity = 75 | Mar humidity = 72 | Apr humidity = 59 | May humidity = 46 | Jun humidity = 38 | Jul humidity = 40 | Aug humidity = 44 | Sep humidity = 48 | Oct humidity = 56 | Nov humidity = 64 | Dec humidity = 79 | year humidity = 58 | source 1 = [[نيشنل اوشيئنڪ اينڊ ايٽموسفيرڪ ايڊمنسٽريشن|NOAA]]<ref name="WMONormals"/> | source 2 = [[ڊيوچر ويٽرڊينسٽ]] (گهم)<ref name="DWD">{{cite web |url=https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_386830_kt.pdf |title=Klimatafel von Buchara / Usbekistan |work=Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world |publisher=Deutscher Wetterdienst |language=de |access-date=16 December 2019}}</ref>؛ Meteomanz (برفباري وارا ڏينهن ۽ انتهائي قدر)<ref>{{Cite web |url=http://www.meteomanz.com/sy3?l=1&cou=2014&ind=38683&m1=01&y1=2000&m2=07&y2=2024 |title=Buhara - Weather data by months |access-date=10 July 2023 |website=meteomanz}}</ref> }} == آمدرفت == [[File:Bukhara train.jpg|thumb|[[بخارا-1 ريلوي اسٽيشن]] تي بخارا–تاشقند ريل]] بخارا وچ ۽ اولهه ازبڪستان جو اهم آمدرفت مرڪز آهي. شهر کي هوائي، ريلوي ۽ شاهراهي رابطا ملڪ جي ٻين وڏن شهرن ۽ پاڙيسري علائقن سان ڳنڍين ٿا. === هوائي آمدرفت === [[بخارا بين الاقوامي هوائي اڏو]] شهر جو مکيه هوائي اڏو آهي. هتان ازبڪستان جي اندروني منزلن سان گڏ روس، ترڪي ۽ ٻين بين الاقوامي منزلن لاءِ باقاعده پروازون هلن ٿيون. 2026ع ۾ بخارا کان سرياسيو لاءِ نئين علائقائي هوائي سروس پڻ شروع ڪئي وئي، جنهن سان بخارا علائقي ۽ سرخان دريا واري علائقي وچ ۾ هوائي رابطو وڌيو.<ref>{{cite web |title=From Bukhara to Sariosiyo in Just One Hour: Silk Avia Launches a New Domestic Route |url=https://uzbekistan.travel/en/o/bukhara-sariosiyo-just-one-hour-silk-avia-launches-new-domestic-route/ |website=Uzbekistan Travel |date=2 July 2026 |access-date=3 September 2026}}</ref> === ريل ۽ شاهراهون === بخارا ازبڪستان جي قومي ريلوي نظام سان ڳنڍيل آهي. شهر جو مکيه ريلوي اسٽيشن [[ڪاگان]] واري علائقي ۾ واقع [[بخارا-1 ريلوي اسٽيشن]] آهي. هتان [[تاشقند]]، [[سمرقند]] ۽ ملڪ جي ٻين وڏن شهرن ڏانهن ريل خدمتون هلن ٿيون. تيز رفتار [[افراسياب (ريل)|افراسياب]] ريل پڻ بخارا کي سمرقند ۽ تاشقند سان ڳنڍي ٿي. [[ترڪمانستان]] جي سرحد بخارا کان لڳ ڀڳ 80 ڪلوميٽر پري آهي، ۽ [[ترڪمان آباد]] ڏانهن شاهراهي رابطو موجود آهي. شهر کان رستا ازبڪستان جي ٻين وڏن علائقن ڏانهن پڻ وڃن ٿا. سمرقند بخارا کان لڳ ڀڳ 215 ڪلوميٽر اوڀر ۾ واقع آهي.<ref>{{Cite web |title=Transport in, out and around Bukhara |url=https://caravanistan.com/uzbekistan/center/bukhara/transport/ |access-date=15 March 2021 |website=Caravanistan |language=en-US}}</ref> === شهري عوامي آمدرفت === بخارا ۾ شهري عوامي آمدرفت جو بنيادي ذريعو بسون آهن. شهر ۾ ڪيترائي باقاعده بس رستا هلن ٿا، جيڪي رهائشي علائقن، تاريخي مرڪز، بازارن، تعليمي ادارن ۽ ٻين اهم هنڌن کي ڳنڍين ٿا. 2026ع ۾ ازبڪستان جي ٽرانسپورٽ وزارت بخارا جي بسن ۾ غير نقدي ادائگيءَ جو نظام مرحليوار متعارف ڪرائڻ شروع ڪيو. پهرئين مرحلي ۾ فيبروري 2026ع کان ڪيترن چونڊيل رستن تي اليڪٽرانڪ ادائگي لاڳو ڪئي وئي، جڏهن تہ اپريل 2026ع کان باقي هلندڙ رستن تي پڻ اليڪٽرانڪ ادائگيءَ کي بنيادي نظام بڻائڻ جو اعلان ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=В общественном транспорте города Бухары внедряется система безналичной оплаты |url=https://gov.uz/ru/mintrans/news/view/124612 |publisher=Ministry of Transport of the Republic of Uzbekistan |date=26 January 2026 |language=ru |access-date=3 September 2026}}</ref> == مردم نگاري == [[File:Boukhara 4654a.jpg|thumb|left|بخارا ۾ ريشم ۽ مصالحن جو ميلو]] بخارا جي رهواسين کي '''بخاري''' سڏيو ويندو آهي. بخارا تاريخي طور [[وچ ايشيا]] جو هڪ گهڻ نسلي ۽ گهڻ لساني شهر رهيو آهي، جنهن جي ثقافتي، ادبي ۽ سماجي زندگيءَ تي [[تاجڪ ٻولي|تاجڪ-فارسي]] ۽ [[ازبڪ ٻولي|ازبڪ]] ٻولين ۽ روايتن ٻنهي جو گهرو اثر رهيو آهي. [[سمرقند]] سان گڏ بخارا ازبڪستان ۾ تاجڪ ٻولي ڳالهائيندڙ آباديءَ جي اهم تاريخي ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 2026ع لاءِ بخارا شهر جي آباديءَ جو اندازو 305,500 لڳايو ويو آهي.<ref name="city 1">{{Cite web |title=Uzbekistan: Regions, Major Cities & Towns - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/uzbekistan/cities/ |access-date=13 August 2026 |website=City Population}}</ref> ازبڪستان جي سرڪاري انگن اکرن موجب شهر جي آباديءَ ۾ 82 سيڪڙو [[ازبڪ]]، 6 سيڪڙو [[روسي]]، 4 سيڪڙو [[تاجڪ]]، 3 سيڪڙو [[تاتار]]، 1 سيڪڙو [[ڪوريائي]]، 1 سيڪڙو [[ترڪمان]]، 1 سيڪڙو [[يوڪريني]] ۽ 2 سيڪڙو ٻين نسلي گروهن سان واسطو رکندڙ ماڻهو شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://buxoro.uz/post/buxoro-shahri-76019 |title=Viloyat haqida - Shahar va tumanlar (About the province - Cities and districts) |language=uz |access-date=4 March 2014 |publisher=Buxoro Region administration |archive-url=https://web.archive.org/web/20170315053153/http://buxoro.uz/post/buxoro-shahri-76019 |archive-date=15 March 2017 |url-status=dead}}</ref> بهرحال، بخارا جي نسلي بناوٽ بابت سرڪاري انگن اکرن تي ڪجهه محققن اختلاف ظاهر ڪيو آهي. سندن تحقيق موجب بخارا ۾ تاجڪ ٻولي ڳالهائيندڙ آبادي سرڪاري انگن ۾ ڄاڻايل نسلي تاجڪن جي تناسب کان گهڻي ٿي سگهي ٿي. ان جو هڪ سبب اهو ڄاڻايو ويو آهي ته ازبڪستان ۾ ڪيترائي تاجڪ ٻولي ڳالهائيندڙ ماڻهو سرڪاري دستاويزن ۽ آدمشماريءَ ۾ پاڻ کي ازبڪ طور سڃاڻائين ٿا يا ازبڪ طور درج ٿيل آهن. ان ڪري ٻوليءَ جي بنياد تي آباديءَ جي بناوٽ ۽ سرڪاري نسلي سڃاڻپ جا انگ هڪ ٻئي کان مختلف ٿي سگهن ٿا.<ref>Karl Cordell: ''Ethnicity and Democratisation in the New Europe'', Routledge, 1998. Pg. 201: ''"… Consequently, the number of citizens who regard themselves as Tajiks is difficult to determine. […] Samarkand State University (SamGU) academic and international commentators suggest that there may be between six and seven million Tajiks in Uzbekistan, constituting 30% of the republic's 22 million population, rather than the official figure of 4.7% (Foltz 1996;213; Carlisle 1995:88)…"''</ref><ref name="PB">[[Paul Bergne]]: ''The Birth of Tajikistan. National Identity and the Origins of the Republic''. International Library of Central Asia Studies. [[I.B. Tauris]]. 2007. Pg. 8 ff.</ref><ref name="diss">{{cite thesis |last=Rezvani |first=B. |title=Ethno-territorial conflict and coexistence in the Caucasus, Central Asia and Fereydan |chapter=Appendix 4: Tajik population in Uzbekistan |chapter-url=http://dare.uva.nl/document/469926 |type=Dissertation |publisher=[[يونيورسٽي آف ايمسٽرڊيم]] |date=2013}}</ref> انهيءَ ڪري بخارا جي موجوده آباديءَ کي رڳو سرڪاري نسلي انگن جي بنياد تي بيان ڪرڻ بدران شهر جي لساني بناوٽ کي پڻ نظر ۾ رکيو وڃي ٿو. ازبڪ ۽ تاجڪ-فارسي ٻئي بخارا جي تاريخي شهري ثقافت جو اهم حصو رهيا آهن. === نسلي ۽ لساني بناوٽ === بخارا جي آباديءَ جي نسلي سڃاڻپ بابت انگ اکر مختلف ماخذن ۾ هڪجهڙا ناهن. بخارا علائقائي انتظاميا پاران شايع ڪيل هڪ پراڻي سرڪاري انگن واري فهرست ۾ شهر جي آباديءَ ۾ ازبڪن کي 82٪، روسين کي 6٪، تاجڪن کي 4٪، تاتارن کي 2٪ ۽ ٻين گروهن کي باقي حصي طور ڄاڻايو ويو هو.<ref name="BukharaEthnic">{{cite web |url=http://buxoro.uz/post/buxoro-shahri-76019 |title=Viloyat haqida - Shahar va tumanlar |language=uz |publisher=Buxoro Region administration |archive-url=https://web.archive.org/web/20170315053153/http://buxoro.uz/post/buxoro-shahri-76019 |archive-date=15 March 2017 |url-status=dead |access-date=4 March 2014}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:72%; text-align:center;" |+ style="background:#e8f4fc; font-size:110%;" | '''بخارا جي نسلي بناوٽ، پراڻو سرڪاري اندازو''' |- style="background:#cfe8ff;" ! نسلي گروهه ! سيڪڙو |- | style="text-align:left; background:#f6fbff;" | [[ازبڪ]] | style="background:#f6fbff;" | '''82٪''' |- | style="text-align:left; background:#f4f0ff;" | [[روسي]] | style="background:#f4f0ff;" | 6٪ |- | style="text-align:left; background:#fff8e6;" | [[تاجڪ]] | style="background:#fff8e6;" | 4٪ |- | style="text-align:left; background:#edf9ed;" | [[تاتار]] | style="background:#edf9ed;" | 2٪ |- | style="text-align:left; background:#fceff4;" | [[ڪوريائي]] | style="background:#fceff4;" | 1٪ |- | style="text-align:left; background:#fff4e6;" | [[ترڪمان]] | style="background:#fff4e6;" | 1٪ |- | style="text-align:left; background:#eef7f7;" | [[ڪرد]] | style="background:#eef7f7;" | 1٪ |- | style="text-align:left; background:#f5f5f5;" | [[يوڪريني]] | style="background:#f5f5f5;" | 1٪ |- | style="text-align:left; background:#eeeeee;" | ٻيا | style="background:#eeeeee;" | 2٪ |} انهن سرڪاري انگن بابت ڪجهه عالمن اختلاف ظاهر ڪيو آهي. تاريخي ۽ لساني مطالعي ۾ بخارا ۽ سمرقند ۾ تاجڪ-فارسي ڳالهائيندڙ آباديءَ کي سرڪاري نسلي انگن کان وڌيڪ اهم قرار ڏنو ويو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪجهه تاجڪ مادري ٻولي ڳالهائيندڙ ماڻهو سرڪاري دستاويزن ۾ پاڻ کي ازبڪ طور سڃاڻائين ٿا يا اهڙي ريت درج ٿيل آهن.<ref>Karl Cordell: ''Ethnicity and Democratisation in the New Europe'', Routledge, 1998, p. 201.</ref><ref>[[Paul Bergne]], ''The Birth of Tajikistan: National Identity and the Origins of the Republic'', I.B. Tauris, 2007, pp. 8 ff.</ref><ref>{{cite thesis |last=Rezvani |first=B. |title=Ethno-territorial conflict and coexistence in the Caucasus, Central Asia and Fereydan |chapter=Appendix 4: Tajik population in Uzbekistan |chapter-url=http://dare.uva.nl/document/469926 |type=Dissertation |publisher=[[يونيورسٽي آف ايمسٽرڊيم]] |date=2013}}</ref> ان ڪري شهر جي موجوده نسلي بناوٽ بابت صحيح تناسب کي احتياط سان ڏسڻ ضروري آهي. === بخارائي يهودي === بخارا تاريخي [[بخارائي يهودي|بخارائي يهودي]] برادريءَ جو پڻ اهم مرڪز رهيو آهي. هن برادري وچ ايشيا ۾ صدين تائين الڳ مذهبي ۽ ثقافتي سڃاڻپ برقرار رکي. 20هين صديءَ دوران، خاص طور سوويت دور جي آخري ڏهاڪن ۽ 1991ع کان پوءِ، وڏي تعداد ۾ بخارائي يهودي اسرائيل، آمريڪا ۽ ٻين ملڪن ڏانهن لڏي ويا، جنهن سبب شهر ۾ سندن آبادي تمام گهٽجي وئي. [[File:Bukhara synagogue (south) entrance.jpg|thumb|بخارا جي يهودي عبادتگاهه جو ڏاکڻو داخلي دروازو]] === ثقافتي سڃاڻپ === فارسي لغت نويس [[علي اڪبر دهخدا]] بخارا جي نالي کي علم ۽ دانش سان پڻ ڳنڍيو آهي، جيڪو شهر جي تاريخي علمي حيثيت ڏانهن اشارو ڪري ٿو. بخارا قرون وسطيٰ ۾ اسلامي علم، فقه، حديث، فارسي ادب ۽ تصوف جي اهم مرڪزن مان هو. اطالوي شاعر [[ماتيو ماريا بوئارڊو]] جي رزميه نظم ''[[اورلينڊو انناموراٽو]]'' ۾ بخارا کي ''[[البرڪا]]'' جي افسانوي نالي سان بيان ڪيو ويو آهي. نظم ۾ شهر کي قلعن ۽ ڀتين سان گهيريل وڏي شهر جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite book |last=Boiardo |first=Matteo Maria |last2=Ross |first2=Charles Stanley |title=Orlando innamorato |date=1995 |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-282438-4 |location=Oxford |oclc=32277275}}</ref> === مذهب === بخارا جي وڏي اڪثريت [[اسلام]] جي پيروڪار آهي، ۽ شهر تاريخي طور سني اسلام، حنفي فقه ۽ [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي تصوف]] جو اهم مرڪز رهيو آهي. [[بهاءُ الدين نقشبند]] سان لاڳاپيل مذهبي ماڳ اڄ به شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جي اهم زيارتگاهن مان آهن. شهر ۾ ننڍيون عيسائي ۽ يهودي برادريون پڻ تاريخي طور موجود رهيون آهن. [[آرچ اينجل مائيڪل گرجا گهر]] روسي آرتھوڊوڪس عيسائي ورثي جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن تہ بخارائي يهودين جا عبادتگاهه شهر جي گهڻ مذهبي تاريخ جي شاهدي ڏين ٿا. == نامور شخصيتون == {{See also|بخاري (نالو)}} <!--♦♦♦♦ هن فهرست ۾ رڳو انهن شخصيتن کي شامل ڪيو وڃي، جن بابت وڪيپيڊيا تي الڳ مضمون موجود هجي. ♦♦♦♦--> بخارا ڪيترن صدين تائين [[وچ ايشيا]] ۾ علم، مذهب، ادب ۽ سياسي سرگرمين جو اهم مرڪز رهيو آهي. خاص طور 9هين کان 16هين صديءَ تائين شهر اسلامي علم، ديني تعليم ۽ [[تصوف]] جي وڏن مرڪزن مان هڪ هو.<ref>{{cite web |title=Historic Centre of Bukhara |url=https://whc.unesco.org/en/list/602/ |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |access-date=3 September 2026}}</ref> بخارا يا ان جي تاريخي ۽ ثقافتي ماحول سان لاڳاپيل اهم شخصيتن ۾ هيٺيان شامل آهن: === مذهبي عالم ۽ صوفي === {{div col|colwidth=28em}} * [[امام بخاري]] (810–870ع) — مشهور محدث ۽ ''[[صحيح بخاري]]'' جو مرتب. * [[جلال الدين سرخ پوش بخاري]] (1199–1291ع) — صوفي بزرگ، جنهن جو نالو بخارا سان منسوب آهي. * [[سيد اجل شمس الدين عمر]] (1211–1279ع) — وچ ايشيائي نسل جو مسلمان منتظم، جيڪو بعد ۾ [[يوان گهراڻو|يوان گهراڻي]] جي دور ۾ چين ۾ اهم عهديدار رهيو. * [[امير ڪلال]] (وفات 1370ع) — صوفي بزرگ ۽ [[بهاءُ الدين نقشبند]] جو روحاني استاد. * [[بهاءُ الدين نقشبند]] (1318–1389ع) — مشهور صوفي بزرگ ۽ [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي سلسلي]] جي اهم ترين شخصيت. {{div col end}} === عالم، طبيب ۽ اديب === {{div col|colwidth=28em}} * [[ابن سينا]] (980–1037ع) — فارسي طبيب، فلسفي ۽ عالم؛ سندس شروعاتي علمي زندگي بخارا ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي سان ڳنڍيل هئي. * [[قمري]] (10هين صدي) — طبيب ۽ عالم، جنهن کي ڪجهه روايتن ۾ ابن سينا جي استادن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. * [[بلعمي]] — ساماني دور سان لاڳاپيل مشهور فارسي وزيرن، مورخن ۽ علم ۽ ادب جي سرپرستن جو خاندان. * [[ابوبڪر نرشخي]] (10هين صدي) — مورخ ۽ ''[[تاريخ بخارا]]'' جو مصنف. * [[محمد عوفي]] (1171–1242ع) — فارسي اديب، مورخ ۽ عالم. * [[صدرالدين عيني]] (1878–1954ع) — تاجڪ اديب، شاعر، دانشور ۽ جديد تاجڪ ادب جي اهم شخصيت. * [[عبدالرؤف فطرت]] (1886–1938ع) — بخارا جو اديب، دانشور، لسانيات جو ماهر ۽ [[جديديت|جديد تحريڪ]] جي اهم شخصيت. * [[ابراهيم مومنوف]] (1908–1974ع) — فلسفي، عالم ۽ علمي منتظم. * [[سوراجان يوسفوا]] (1910–1966ع) — علمي شخصيت. * [[محمدجان شڪوري]] (1925–2012ع) — تاجڪ اديب، لسانيات جو ماهر ۽ ادبي نقاد. {{div col end}} === حڪمران ۽ سياسي شخصيتون === {{div col|colwidth=28em}} * [[تغشاده]] (حڪمراني 681–739ع) — بخارا خدات، يعني بخارا جو مقامي حڪمران. * [[ان لوشان]] (تقريباً 703–757ع) — تانگ چين جو فوجي جنرل، جنهن جي اصل بابت وچ ايشيائي نسبت پڻ بيان ڪئي وڃي ٿي. * [[فيض الله خواجه‌يف]] (1896–1938ع) — بخارا جي انقلابي ۽ سياسي اڳواڻن مان هڪ ۽ [[بخارا عوامي سوويت جمهوريه]] جي اهم حڪومتي شخصيت. * [[موسو سعيدجانوف]] (1893–1937ع) — جديد تحريڪ سان لاڳاپيل سياستدان، مورخ، آثار قديمه جو ماهر ۽ بخارا جي تاريخي ورثي جي مطالعي ۽ تحفظ سان لاڳاپيل عالم. {{div col end}} === جديد دور جون شخصيتون === {{div col|colwidth=28em}} * [[يتزحاق اپيلوئگ]] (1944–2026ع) — اسرائيلي ڪيميادان ۽ [[ٽيڪنيون – اسرائيل انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] جو اڳوڻو صدر. * [[بخروم خامروئف]] — وڪيل ۽ انساني حقن جو ڪارڪن. * [[اوڪسانا چوسوويتينا]] (پيدائش 1975ع) — ازبڪ جمناسٽ، جنهن ڪيترين اولمپڪ راندين ۾ حصو ورتو. * [[الگيز تنتاشيف]] (پيدائش 1984ع) — ازبڪ فٽبال ريفري. * [[يلدوز ترديئوا]] (پيدائش 1985ع) — ازبڪ ڳائڻي. {{div col end}} == بين الاقوامي لاڳاپا == بخارا جا مختلف ملڪن جي شهرن سان ثقافتي ۽ شهري سهڪار جا لاڳاپا قائم ڪيا ويا آهن. هيٺ بخارا جي ڄاڻايل ڀيڻ شهرن جي فهرست ڏنل آهي:<ref>{{Cite web |title=Twin towns - Sister Cities to Central Asia Countries and Caucasus |url=https://www.orexca.com/silkroad/sister_cities.htm |access-date=12 February 2021 |website=OrexCA}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#dceef8; font-size:110%;" | '''بخارا جا ڀيڻ شهر''' |- style="background:#c7e3f4;" ! style="width:6%; text-align:center;" | # ! style="width:27%;" | شهر ! style="width:27%;" | ملڪ ! style="width:20%; text-align:center;" | لاڳاپن جو سال ! style="width:20%;" | علائقو |- | style="text-align:center; background:#f7fbfe;" | 1 | style="background:#f7fbfe;" | [[بون]] | style="background:#f7fbfe;" | {{flagicon|GER}} [[جرمني]] | style="text-align:center; background:#f7fbfe;" | 1999ع | style="background:#f7fbfe;" | [[يورپ]] |- | style="text-align:center; background:#fff9e8;" | 2 | style="background:#fff9e8;" | [[ڪورڊوبا، اسپين|ڪورڊوبا]] | style="background:#fff9e8;" | {{flagicon|ESP}} [[اسپين]] | style="text-align:center; background:#fff9e8;" | 1983ع | style="background:#fff9e8;" | [[يورپ]] |- | style="text-align:center; background:#f2faef;" | 3 | style="background:#f2faef;" | [[همدان]] | style="background:#f2faef;" | {{flagicon|IRN}} [[ايران]]<ref>{{cite web |title=خواهرهای ناتنی "همدان" را فراموش کرده‌اند؟ |url=https://www.isna.ir/news/98072115518/ |website=ISNA |publisher=Iranian Students' News Agency |language=fa |date=13 October 2019 |access-date=19 June 2020}}</ref> | style="text-align:center; background:#f2faef;" | — | style="background:#f2faef;" | [[اولهه ايشيا]] |- | style="text-align:center; background:#f4effb;" | 4 | style="background:#f4effb;" | [[خجند]] | style="background:#f4effb;" | {{flagicon|TJK}} [[تاجڪستان]] | style="text-align:center; background:#f4effb;" | — | style="background:#f4effb;" | [[وچ ايشيا]] |- | style="text-align:center; background:#eef8f1;" | 5 | style="background:#eef8f1;" | [[لاهور]] | style="background:#eef8f1;" | {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | style="text-align:center; background:#eef8f1;" | 1995ع | style="background:#eef8f1;" | [[ڏکڻ ايشيا]] |- | style="text-align:center; background:#fff2e8;" | 6 | style="background:#fff2e8;" | [[ملاطيا]] | style="background:#fff2e8;" | {{flagicon|TUR}} [[ترڪي]] | style="text-align:center; background:#fff2e8;" | — | style="background:#fff2e8;" | [[اولهه ايشيا]] |- | style="text-align:center; background:#f2faef;" | 7 | style="background:#f2faef;" | [[نيشاپور]] | style="background:#f2faef;" | {{flagicon|IRN}} [[ايران]]<ref>{{cite web |title=Tomb of Kamal-ol-Molk |url=https://iranparadise.com/tomb-of-kamal-ol-molk/ |website=Iran Paradise |date=5 May 2020 |access-date=15 November 2020}}</ref> | style="text-align:center; background:#f2faef;" | — | style="background:#f2faef;" | [[اولهه ايشيا]] |- | style="text-align:center; background:#fceff3;" | 8 | style="background:#fceff3;" | [[روي-مالميزون]] | style="background:#fceff3;" | {{flagicon|FRA}} [[فرانس]] | style="text-align:center; background:#fceff3;" | 1999ع | style="background:#fceff3;" | [[يورپ]] |- | style="text-align:center; background:#eef5ff;" | 9 | style="background:#eef5ff;" | [[سانتا في، نيو ميڪسيڪو|سانتا في]] | style="background:#eef5ff;" | {{flagicon|USA}} [[آمريڪا]] | style="text-align:center; background:#eef5ff;" | 1988ع | style="background:#eef5ff;" | [[اتر آمريڪا]] |} == پڻ ڏسو == * [[بخارا قالين]] * [[ازبڪستان ۾ عالمي ورثو ماڳن جي فهرست]] * [[زينب سلطان خانم مقبرو]] * [[بخارا جي تاريخ]] * [[بخارا جو پراڻو شهر]] * [[بخارا امارت]] * [[بخارا خانيٽ]] == حوالا == === وضاحتي نوٽ === {{notelist}} === حوالا === {{reflist}} === ماخذ === * {{cite book |title=The Arab Conquests in Central Asia |first=H. A. R. |last=Gibb |author-link=H.A.R. Gibb |publisher=The Royal Asiatic Society |location=London |year=1923 |url=https://archive.org/details/arabconquestsinc00gibbuoft |oclc=685253133}} * {{cite book |title=The 'Abbāsid Revolution |first=M. A. |last=Shaban |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1979 |isbn=0-521-29534-3 |url=https://books.google.com/books?id=1_03AAAAIAAJ}} * {{cite encyclopedia |article=Ḳutayba b. Muslim |first=C.E. |last=Bosworth |author-link=Clifford Edmund Bosworth |encyclopedia=The Encyclopedia of Islam, New Edition, Volume V: Khe–Mahi |publisher=BRILL |location=Leiden and New York |year=1986 |isbn=90-04-07819-3 |pages=541–542 |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kutayba-b-muslim-SIM_4577?s.num=14}} * {{cite book |title=History of Civilizations of Central Asia: The crossroads of civilizations, AD 250 to 750 |year=1996 |publisher=UNESCO |last=B. A. Litvinsky |first=Ahmad Hasan Dani |pages=1–569 |isbn=9789231032110 |url=https://books.google.com/books?id=883OZBe2sMYC&q=Divashtich}} * {{cite book |title=Counsel for Kings: Wisdom and Politics in Tenth-Century Iran |volume=I: The Nasihat Al-muluk of Pseudo-Mawardi: Contexts and Themes |first=Louise |last=Marlow |publisher=Edinburgh University Press |year=2016}} * {{cite book |title=Polymaths of Islam: Power and Networks of Knowledge in Central Asia |first=James |last=Pickett |publisher=Cornell University Press |year=2020}} * {{cite book |title=Architectural Excellence in Islamic Societies |editor-first1=Ashraf M. |editor-last1=Salama |editor-first2=Marwa M. |editor-last2=El-Ashmouni |publisher=Routledge |year=2021}} == وڌيڪ پڙهڻ == * [[وليم مورڪرافٽ (مهم جو)|مورڪرافٽ، ڊبليو.]] ۽ [[جارج ٽريبيڪ|ٽريبيڪ، جي.]] (1841). ''Travels in the Himalayan Provinces of Hindustan and the Panjab; in Ladakh and Kashmir, in Peshawar, Kabul, Kunduz, and Bokhara… from 1819 to 1825''، جلد II. ٻيهر ڇاپو: نئين دهلي، ساگر پبليڪيشنز، 1971. == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{commons category|Bukhara}} {{wikivoyage|Bukhara}} {{NSRW Poster|Bokhara}} * [https://whc.unesco.org/en/list/602 يونيسڪو عالمي ورثو مرڪز — بخارا جو تاريخي مرڪز] * [http://www.nationalgeographic.org/projects/out-of-eden-walk/articles/2016-11-through-lens-silk-road-then-and-now نيشنل جيوگرافڪ — ريشم رستو: ماضي ۽ حال] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210916104602/https://www.nationalgeographic.org/projects/out-of-eden-walk/articles/2016-11-through-lens-silk-road-then-and-now/ |date=2021-09-16 }} * Forbes, Andrew, & Henley, David: ''[http://www.cpamedia.com/article.php?pg=archive&acid=120613150427&aiid=120613151433 Timur's Legacy: The Architecture of Bukhara and Samarkand]''. * {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20110701172421/http://www.ulivewhere.com/downloads/download-bukhara.html بخارا جي رهواسي سان شهر ۾ زندگي بابت آڊيو انٽرويو]}} * {{cite EB1911 |wstitle=Bokhara (city) |display=Bokhara |volume=4 |last1=Kropotkin |first1=Peter Alexeivitch |author1-link=Peter Kropotkin |pages=157-158 |short=1}} {{Bukhara Region}} {{Cities in Uzbekistan}} {{Tourist attractions in Uzbekistan}} {{Iranian Architecture}} {{Authority control}} [[زمرو:بخارا| ]] [[زمرو:ازبڪستان جا شهر]] [[زمرو:ريشم رستي سان آباد جايون]] [[زمرو:بخارا علائقي جون آباد جايون]] [[زمرو:پهرين هزارين سال قبل مسيح ۾ قائم ٿيل آباد جايون]] [[زمرو:وچ ايشيا جا شهر]] [[زمرو:تاريخي يهودي برادريون]] [[زمرو:بخاري يهودين جا موضوع|+]] [[زمرو:ازبڪستان ۾ عالمي ورثو ماڳ]] [[زمرو:سغدي شهر]] 4uk7w6sdcqv4grmnrdu99c3ejtml3nl 0 31212 414568 411221 2026-09-23T07:14:09Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414568 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتياتي اشارتي ماليڪيول}} {{cs1 config|name-list-style=vanc}} [[File:Hormone Transport.png|thumb|300px|کاٻي پاسي: هڪ بالغ انساني ماديءَ ۾ هارمون جي موٽ واري چڪر<br> {{hlist|(1) [[فوليڪل کي متحرڪ ڪندڙ هارمون]]|(2) [[ليوٽينائيزنگ هارمون]]|(3) [[پروگيسٽيرون]]|(4) [[ايسٽراڊيول]]}}<br> ساڄي پاسي: ''[[عربيڊوپسس ٿاليانا]]'' ۾ پنن کان پاڙن ڏانهن [[آڪسن]] جي منتقلي]] '''هارمون''' ('''Hormone''') حرڪت ۾ آڻڻ [[گهڻ گهرڙي جاندار|گهڻ گهرڙن جاندارن]] ۾ [[گهرڙي اشارڪاري|اشارتي ماليڪيولن]] جو هڪ طبقو آهي، جيڪي پيچيده حياتياتي عملن وسيلي پري وارن عضون يا بافتن (ٽشو) ڏانهن موڪليا وڃن ٿا ته جيئن [[جسمانيات]] ۽ [[رويو|رويي]] کي ضابطي ۾ رکن.<ref>{{cite book |title=Biology for a Changing World, with Physiology |url=https://archive.org/details/biologyforchangi0000shus |vauthors=Shuster M |isbn=978-1-4641-5113-2 |edition=2nd |location=New York |publisher=[[ڊبليو. ايڇ. فري مين اينڊ ڪمپني|ڊبليو. ايڇ. فري مين]] |oclc=884499940 |date=2014-03-14}}</ref> [[جانور|جانورن]]، [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ [[فنجائي]] جي معمول جي واڌ ويجهه لاءِ هارمون ضروري آهن. [[File:Endocrine glands.png|thumb|انساني [[اينڊوڪرائن نظام]] جا ڪجهه اهم هارمون پيدا ڪندڙ غدود: [[پيٽيوٽري غدود]]، [[ٿائرايڊ غدود]]، [[ايڊرينل غدود]]، [[هائپوٿيلمس]]، [[لبلبو|لبلبي جا آئليٽ]] ۽ [[بيضو|بيضا]].]] هارمون جي وسيع وصف (يعني هڪ اهڙو اشارو ڪندڙ ماليڪيول، جيڪو پنهنجي ٺهڻ واري هنڌ کان پري اثر وجهي ٿو) سبب ڪيترن ئي قسمن جي ماليڪيولن کي هارمونن طور درجي بندي ڪري سگهجي ٿو. انهن مادن ۾ [[آئيڪوسانوئڊ]] (مثال طور [[پروسٽاگلينڊن]] ۽ [[ٿرومبوڪسين]])، [[اسٽيرائڊ]] (مثال طور [[ايسٽروجن]] ۽ [[براسينواسٽيرائڊ]])، [[امينو تيزاب]] جا نڪتل مرڪب (مثال طور [[ايپينيفرين]] ۽ [[آڪسن]])، [[پروٽين]] يا [[پيپٽائڊ]] (مثال طور [[انسولين]] ۽ [[سي ايل اي پيپٽائڊ]])، ۽ [[گئس|گئسون]] (مثال طور [[ايٿيلين]] ۽ [[نائٽرڪ آڪسائيڊ]]) شامل آهن. هارمون [[عضوو (تشريح)|عضون]] ۽ [[بافت (حياتيات)|بافتن]] (ٽشو) جي وچ ۾ رابطي لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[ڪرنگهيدار جانور|ڪرنگهيدار جانورن]] ۾ هارمون ڪيترن ئي عملن کي ضابطي ۾ رکڻ جا ذميوار آهن، جن ۾ جسماني عمل ۽ رويي جون سرگرميون، جهڙوڪ [[هاضمو]]، [[استقلاب]]، [[ساهه کڻڻ (فزيولاجي)|ساهه کڻڻ]]، [[حسي ادراڪ]]، [[ننڊ]]، [[اخراج]]، [[کير پيارڻ]]، [[دٻاءُ (جسمانيات)|دٻاءُ]] پيدا ٿيڻ، [[انساني واڌ ويجهه (حياتيات)|واڌ ۽ نشونما]]، [[حرڪتي هم آهنگي|حرڪت]]، [[توليد]] ۽ [[مزاج (نفسيات)|مزاج]] ۾ ڦيرڦار شامل آهن.<ref>{{cite book | vauthors = Neave N | title= Hormones and behaviour: a psychological approach | url = https://archive.org/details/hormonesbehaviou0000neav | year= 2008 | publisher= Cambridge Univ. Press | location= Cambridge | isbn= 978-0-521-69201-4}}</ref><ref name="Project Muse 2010 pp. 152–155">{{cite journal | title=Hormones and Behaviour: A Psychological Approach (review) | url=https://archive.org/details/sim_perspectives-in-biology-and-medicine_winter-2010_53_1/page/152 |journal=Perspectives in Biology and Medicine | publisher=Project Muse |volume=53 |issue=1 |year=2010 |issn=1529-8795 |doi=10.1353/pbm.0.0141 |pages=152–155 |vauthors=Gibson CL |s2cid=72100830 }}</ref><ref>{{cite web |title= Hormones |url=https://medlineplus.gov/hormones.html |work=[[ميڊلائن پلس]] |publisher=[[گڏيل رياستن جي نيشنل لائبريري آف ميڊيسن|آمريڪي نيشنل لائبريري آف ميڊيسن]]}}</ref> ٻوٽن ۾ هارمون [[ٻج ڦٽڻ]] کان وٺي [[پوڙهائپ (حياتيات)|پوڙهائپ]] تائين نشونما جي لڳ ڀڳ هر پهلوءَ کي ضابطي ۾ رکن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=Hormone - The hormones of plants |url=https://britannica.com/science/hormone |encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]] |language=en |access-date=2021-01-05}}</ref> [[File:Regulation of gene expression by steroid hormone receptor.svg|thumb|[[اسٽيرائڊ هارمون]] جي عمل جو طريقو: هارمون گهرڙي جي جهلي مان گذري اندروني [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] سان ڳنڍجي ٿو؛ ٺهيل هارمون–ريسيپٽر مرڪب مرڪز ۾ [[ڊي اين اي]] سان رابطي ذريعي [[جينياتي اظهار]] کي ضابطي ۾ آڻي ٿو.]] هارمون حدف واري گهرڙي ۾ مخصوص [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] پروٽينن سان ڳنڍجي پري وارن گهرڙن تي اثر وجهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ گهرڙي جي ڪم ۾ تبديلي اچي ٿي. جڏهن ڪو هارمون ريسيپٽر سان ڳنڍجي ٿو ته اهو [[اشاري جي منتقلي]] واري رستي کي فعال ڪري ٿو، جيڪو عام طور جين جي [[نقل نويسي (جينيات)|نقل نويسي]] کي چالو ڪري ٿو ۽ نتيجي ۾ حدف [[پروٽين|پروٽينن]] جي [[جينياتي اظهار|اظهار]] ۾ واڌ ٿئي ٿي. هارمون غير جينومي رستن وسيلي پڻ ڪم ڪري سگهن ٿا، جيڪي جينومي اثرن سان گڏجي اثرانداز ٿين ٿا.<ref>{{cite journal | vauthors = Ruhs S, Nolze A, Hübschmann R, Grossmann C | title = 30 Years of the Mineralocorticoid Receptor: Nongenomic effects via the mineralocorticoid receptor | journal = [[جرنل آف اينڊوڪرائنالاجي]] | volume = 234 | issue = 1 | pages = T107–T124 | date = July 2017 | pmid = 28348113 | doi = 10.1530/JOE-16-0659 | doi-access = free }}</ref> پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون (جهڙوڪ پيپٽائڊ ۽ امين) عام طور [[ٻيو پيغامبر نظام|ٻين پيغامبرن]] وسيلي حدف گهرڙن جي سطح تي ڪم ڪن ٿا. چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هارمون (جهڙوڪ [[اسٽيرائڊ]]) عام طور حدف وارن گهرڙن جي [[گهرڙي جهلي|پلازما جهلي]] مان گذري، سندن [[گهرڙي مرڪز|مرڪزن]] اندر ڪم ڪن ٿا. ==تعارف ۽ جائزو== {{وڌيڪ|اشارو منتقلي}} هارمون پيدا ڪندڙ گهرڙا [[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن غدودن]] ۾ ملن ٿا، جهڙوڪ [[ٿائرايڊ غدود]]، [[بيضو (عضوو)|بيضن]] ۽ [[خصيو|خصين]] ۾.<ref>{{Cite web| vauthors = Wisse B |date= 13 June 2021 |title=Endocrine glands|url=https://medlineplus.gov/ency/imagepages/1093.htm |access-date=November 18, 2021|work = MedlinePlus | publisher = U.S. National Library of Medicine }}</ref> هارموني اشارڪاريءَ ۾ هيٺيان مرحلا شامل آهن:<ref name="Nussey_Whitehead_2001">{{cite book|vauthors=Nussey S, Whitehead S |title=Endocrinology: an integrated approach|year= 2001 |publisher= Bios Scientific Publ. |location= Oxford |pmid=20821847 |isbn= 978-1-85996-252-7 |url= https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK22/}}</ref> # ڪنهن مخصوص بافت ۾ ڪنهن مخصوص هارمون جي '''[[حياتياتي جوڙجڪ]]'''. # هارمون جو '''ذخيرو ۽ [[گهرڙن جو اخراج|اخراج]]'''. # هارمون جي حدف گهرڙي يا گهرڙن ڏانهن '''منتقلي'''. # هارمون جي [[جهلي واري پروٽين|گهرڙي جهليءَ سان لاڳاپيل]] يا [[گهرڙي اندر|گهرڙي اندرين]] [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] پروٽين وسيلي '''سڃاڻپ'''. # [[اشارو منتقلي]] واري عمل وسيلي وصول ٿيل هارموني اشاري جي '''اڳتي رسائي ۽ واڌارو''': ان کان پوءِ گهرڙي جو ردعمل پيدا ٿئي ٿو. حدف گهرڙن جي ردعمل کي پوءِ اصل هارمون پيدا ڪندڙ گهرڙا سڃاڻي سگهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ هارمون جي پيداوار ۾ [[هيٺاهون ضابطو|گهٽتائي]] اچي ٿي. هي [[داخلي توازن|داخلي توازن برقرار رکندڙ]] [[منفي موٽ وارو چڪر|منفي موٽ واري چڪر]] جو هڪ مثال آهي. # هارمون جي '''ٽوڙ ڦوڙ'''. جڏهن اينڊوڪرائن غدودن کي اشارو ملي ٿو ته هارمون خارج ڪرڻ لاءِ [[ايگزو سائيٽوسس]] ۽ [[گهرڙي جهلي|جهليءَ وسيلي منتقلي]] جا ٻيا طريقا استعمال ڪيا وڃن ٿا. درجابنديءَ وارو نمونو هارموني اشارڪاريءَ جي عمل جي هڪ [[حد کان وڌيڪ سادگي]] آهي. ڪنهن مخصوص هارموني اشاري جا گهرڙي وصول ڪندڙ ڪيترن ئي مختلف بافتن ۾ موجود ڪيترن ئي قسمن جي گهرڙن مان ٿي سگهن ٿا، جيئن [[انسولين]] جي حالت ۾ ٿئي ٿو، جيڪو سڄي جسم تي اثرانداز ٿيندڙ مختلف قسمن جا جسماني اثر پيدا ڪري ٿو. مختلف قسم جا بافت (ٽشو) ساڳئي هارموني اشاري جو مختلف نموني جواب پڻ ڏئي سگهن ٿا.<ref>{{Cite book |last1=Brooker |first1=Robert |title=Biology |url=https://archive.org/details/biology0000unse_g0s9 |last2=Widmaier |first2=Eric |last3=Graham |first3=Linda |last4=Stiling |first4=Peter |publisher=McGraw-Hill |year=2011 |isbn=9780073532219 |edition=2nd |location=New York |pages=[https://archive.org/details/biology0000unse_g0s9/page/190 190] |language=en}}</ref> ==دريافت== ===آرنولڊ ايڊولف برٿولڊ (1849ع)=== [[File:Arnold Adolph Berthold.jpg|thumb|upright|[[آرنولڊ ايڊولف برٿولڊ]]، جنهن 1849ع ۾ ڪڪڙن تي ڪيل تجربن وسيلي خصين مان رت ۾ خارج ٿيندڙ ڪيميائي عنصر جي موجودگيءَ جا ثبوت ڏنا.]] [[آرنولڊ ايڊولف برٿولڊ]] هڪ جرمن [[جسمانيات|جسمانياتدان]] ۽ [[حيوانيات|حيوانياتدان]] هو، جنهن 1849ع ۾ [[خصيو|خصين]] جي ڪم بابت هڪ سوال اٿاريو. هن خصي ڪڍيل ڪڪڙن ۾ ڏٺو ته انهن جو جنسي رويو اهڙو نه هو، جهڙو سالم خصين وارن [[ڪڪڙ (نر)|نر ڪڪڙن]] جو هوندو آهي. هن ان لقاءَ جي جاچ ڪرڻ لاءِ نر ڪڪڙن تي هڪ تجربو ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. هن سالم خصين وارن ڪڪڙن جو هڪ ٽولو رکيو ۽ ڏٺو ته انهن جون ڳچيءَ هيٺان لڙڪندڙ کلون ۽ ڪلنگيون (ثانوي [[جنسي عضوو|جنسي عضوا]]) معمول جي جسامت جون هيون، انهن جي ٻانگ معمول مطابق هئي ۽ سندن جنسي ۽ جارحاڻا رويا پڻ معمول مطابق هئا. هن ڪڪڙن جو هڪ ٻيو ٽولو پڻ رکيو، جن جا خصيا جراحيءَ وسيلي ڪڍيا ويا هئا، ۽ ڏٺو ته انهن جي ثانوي جنسي عضون جي جسامت گهٽجي وئي هئي، سندن ٻانگ ڪمزور هئي، انهن ۾ مادين ڏانهن جنسي ڪشش نه هئي ۽ اهي جارحاڻا به نه هئا. هن سمجهيو ته هي عضوو انهن روين لاءِ ضروري آهي، پر کيس اهو معلوم نه هو ته اهو ڪيئن ڪم ڪري ٿو. وڌيڪ جاچ لاءِ هن هڪ خصيو ڪڍي پيٽ جي خال ۾ رکي ڇڏيو. ڪڪڙن جو رويو ۽ جسماني [[تشريحيات]] معمول مطابق رهيا. ان مان هو اهو ڏسي سگهيو ته خصين جي جاءِ اهميت نٿي رکي. پوءِ هن اهو معلوم ڪرڻ چاهيو ته ڇا خصين ۾ موجود ڪو [[جينيات|جينياتي]] عنصر انهن ڪمن جو ذميوار آهي. هن هڪ ٻئي ڪڪڙ جو خصيو اهڙي ڪڪڙ ۾ پيوند ڪيو، جنهن جو هڪ خصيو ڪڍيو ويو هو، ۽ ڏٺو ته ان جو رويو ۽ جسماني تشريحيات پڻ معمول مطابق رهيا. برٿولڊ اهو نتيجو ڪڍيو ته جنسي عضون ۽ روين جي حوالي سان خصين جي جاءِ يا جينياتي عنصر اهميت نٿا رکن، پر خصين مان خارج ٿيندڙ ڪو [[ڪيميائي مادو]] هن لقاءَ جو سبب بڻجي رهيو آهي. بعد ۾ ان عنصر جي سڃاڻپ [[ٽيسٽوسٽيرون]] هارمون طور ڪئي وئي.<ref name="Belfiore_2018">{{cite book |title=Principles of Endocrinology and Hormone Action | vauthors = Belfiore A, LeRoith PE |isbn=978-3-319-44675-2|location=Cham | publisher = Springer |oclc=1021173479|date=2018}}</ref><ref>{{cite book |title=Endocrine Physiology| veditors = Molina PE |date= 2018|publisher= McGraw-Hill Education |isbn=978-1-260-01935-3 |oclc=1034587285}}</ref> ===چارلس ۽ فرانسس ڊارون (1880ع)=== [[File:Charles Darwin photograph by Herbert Rose Barraud, 1881 2.jpg|thumb|upright|[[چارلس ڊارون]]]] [[File:PSM V76 D030 Francis Darwin.png|thumb|upright|[[فرانسس ڊارون]]، جنهن پنهنجي پيءُ چارلس ڊارون سان گڏ ٻوٽن جي روشنيءَ ڏانهن حرڪت جو مطالعو ڪيو.]] جيتوڻيڪ [[چارلس ڊارون]] بنيادي طور [[ارتقا|ارتقا جي نظريي]] بابت پنهنجي ڪم لاءِ مشهور آهي، پر کيس ٻوٽن ۾ پڻ گهري دلچسپي هئي. 1870ع واري ڏهاڪي دوران هن ۽ سندس پٽ [[فرانسس ڊارون|فرانسس]] ٻوٽن جي روشنيءَ ڏانهن حرڪت جو مطالعو ڪيو. اهي اهو ڏيکارڻ ۾ ڪامياب ٿيا ته روشنيءَ کي نوجوان تڻي جي چوٽيءَ ([[ڪوليوپٽائل]]) تي محسوس ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته وڪڙ تڻي جي هيٺئين حصي ۾ پيدا ٿئي ٿو. هنن تجويز ڏني ته هڪ ”منتقل ٿي سگهندڙ مادو“ روشنيءَ جي رخ بابت ڄاڻ چوٽيءَ کان هيٺ تڻي تائين پهچائي ٿو. ”منتقل ٿي سگهندڙ مادي“ واري خيال کي شروعات ۾ ٻين نباتاتدانن رد ڪري ڇڏيو، پر سندن ڪم اڳتي هلي ٻوٽن جي پهرين هارمون جي دريافت جو سبب بڻيو.<ref name="Whippo_2006">{{cite journal | vauthors = Whippo CW, Hangarter RP | title = Phototropism: bending towards enlightenment | journal = The Plant Cell | volume = 18 | issue = 5 | pages = 1110–9 | date = May 2006 | pmid = 16670442 | doi = 10.1105/tpc.105.039669 | pmc = 1456868 | doi-access = free | bibcode = 2006PlanC..18.1110W }}</ref> 1920ع واري ڏهاڪي ۾ ڊچ سائنسدان [[فرٽس وارمولٽ وينٽ]] ۽ روسي سائنسدان [[نيڪولائي چولوڊني]] (هڪ ٻئي کان آزاد ٿي ڪم ڪندي) قطعي طور ڏيکاريو ته واڌ واري هارمون جي اڻبرابر گڏ ٿيڻ سبب اهو وڪڙ پيدا ٿئي ٿو. 1933ع ۾ آخرڪار ڪوگل، هاگن-سمٽ ۽ ارڪسليبن هن هارمون کي الڳ ڪيو ۽ ان کي ”[[آڪسن]]“ جو نالو ڏنو.<ref name="Whippo_2006"/><ref>{{cite journal | vauthors = Wieland OP, De Ropp RS, Avener J | title = Identity of auxin in normal urine | journal = Nature | volume = 173 | issue = 4408 | pages = 776–7 | date = April 1954 | pmid = 13165644 | doi = 10.1038/173776a0 | bibcode = 1954Natur.173..776W | s2cid = 4225835 | url = https://www.nature.com/articles/173776a0 | url-access = subscription }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Holland JJ, Roberts D, Liscum E | title = Understanding phototropism: from Darwin to today | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-experimental-botany_2009_60_7/page/1969 | journal = Journal of Experimental Botany | volume = 60 | issue = 7 | pages = 1969–78 | date = 2009-05-01 | pmid = 19357428 | doi = 10.1093/jxb/erp113 | doi-access = free }}</ref> ===اوليوَر ۽ شيفر (1894ع)=== [[File:George Oliver (physician).jpg|thumb|upright|[[جارج اوليور (معالج)|جارج اوليور]]]] [[File:Edward Albert Sharpey-Schafer.jpg|thumb|upright|[[ايڊورڊ البرٽ شارپي-شيفر]]]] برطانوي معالج [[جارج اوليور (معالج)|جارج اوليور]] ۽ جسمانياتدان [[ايڊورڊ البرٽ شارپي-شيفر|ايڊورڊ البرٽ شيفر]]، جيڪو [[يونيورسٽي ڪاليج لنڊن]] ۾ پروفيسر هو، ايڊرينل نچوڙن جي جسماني اثرن بابت گڏجي ڪم ڪيو. هنن پهريون ڀيرو پنهنجا نتيجا 1894ع ۾ ٻن رپورٽن ۾ شايع ڪيا، جڏهن ته مڪمل مقالو 1895ع ۾ شايع ٿيو.<ref>{{cite journal | vauthors = | title = Proceedings of the Physiological Society, March 10, 1894. No. I | journal = The Journal of Physiology | volume = 16 | issue = 3–4 | pages = i–viii | date = April 1894 | pmid = 16992168 | pmc = 1514529 | doi = 10.1113/jphysiol.1894.sp000503 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Oliver G, Schäfer EA | title = The Physiological Effects of Extracts of the Suprarenal Capsules | journal = The Journal of Physiology | volume = 18 | issue = 3 | pages = 230–276 | date = July 1895 | pmid = 16992252 | pmc = 1514629 | doi = 10.1113/jphysiol.1895.sp000564 }}</ref> جيتوڻيڪ پهرين هارمون جي دريافت کي اڪثر غلط نموني [[سيڪريٽن]] سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جيڪو 1902ع ۾ بيليس ۽ اسٽارلنگ دريافت ڪيو هو، پر حقيقت ۾ اوليور ۽ شيفر جو [[ايڊرينالين]] تي مشتمل ايڊرينل نچوڙ، يعني اهو مادو جيڪو جسماني تبديلين جو سبب بڻيو، دريافت ٿيل پهريون هارمون هو. ”هارمون“ جو اصطلاح بعد ۾ اسٽارلنگ جوڙيو.<ref>{{cite book | vauthors = Bayliss WM, Starling EH | veditors = Leicester HM |chapter=The Mechanism of Pancreatic Secretion |doi=10.4159/harvard.9780674366701.c111 |title=Source Book in Chemistry, 1900–1950 | journal = Canadian Medical Association Journal |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-36670-1 |year=1968| volume = 16 | issue = 10 | pages = 311–313 | pmid = 20316002 | pmc = 1709046 }}</ref> ===بيليس ۽ اسٽارلنگ (1902ع)=== [[File:Portrait of Sir William Maddock Bayliss (1860-1924) Wellcome M0009998.jpg|thumb|upright|[[وليم بيليس]]]] [[File:Ernest Starling portrait.jpg|thumb|upright|[[ارنسٽ اسٽارلنگ]]؛ هن 1905ع ۾ ”هارمون“ جو اصطلاح متعارف ڪرايو.]] [[وليم بيليس]] ۽ [[ارنسٽ اسٽارلنگ]]، جيڪي ترتيبوار [[جسمانيات|جسمانياتدان]] ۽ [[حياتيات|حياتياتدان]] هئا، اهو معلوم ڪرڻ چاهيندا هئا ته ڇا [[اعصابي نظام]] جو [[انساني هاضمي جو نظام|هاضمي جي نظام]] تي ڪو اثر پوي ٿو. [[مارٽن هائيڊن هائن]] ۽ [[ڪلاڊ برنارڊ]] جي ڪم مان<ref>W M Bayliss, E H Starling [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1540572/ The mechanism of pancreatic secretion] J Physiol. 1902 Sep 12;28(5):325–353</ref> کين خبر هئي ته [[معدو|معدي]] مان کاڌي جي [[معدي ۽ آنڊن جو رستو|آنڊن]] ڏانهن گذرڻ کان پوءِ [[لبلبو]] [[هاضمي وارو سيال|هاضمي وارا سيال]] خارج ڪرڻ ۾ شامل هوندو آهي، ۽ هنن جو خيال هو ته اهو عمل اعصابي نظام جي ڪري ٿيندو آهي. هنن هڪ حيواني نموني ۾ لبلبي ڏانهن ويندڙ اعصاب ڪٽي ڇڏيا ۽ دريافت ڪيو ته لبلبي مان اخراج کي اعصابي تحريڪون ضابطي ۾ نه ٿيون رکن. اهو طئي ڪيو ويو ته آنڊن مان [[رت جو وهڪرو|رت جي وهڪري]] ۾ خارج ٿيندڙ هڪ عنصر لبلبي کي هاضمي وارا سيال خارج ڪرڻ لاءِ متحرڪ ڪري رهيو هو. ان عنصر کي [[سيڪريٽن]] نالو ڏنو ويو، جيڪو هڪ هارمون آهي. 1905ع ۾ اسٽارلنگ يوناني لفظ ''اڀارڻ يا متحرڪ ڪرڻ'' مان ”هارمون“ جو لفظ جوڙيو، جنهن جي هن وصف هن ريت ڪئي: ”اهي [[ڪيميائي پيغامبر]]، جيڪي رت جي وهڪري سان گڏ گهرڙي کان گهرڙي تائين تيزيءَ سان پهچي، جسم جي مختلف حصن جي سرگرمين ۽ واڌ ويجهه ۾ هم آهنگي پيدا ڪري سگهن ٿا“.<ref>Jamshed R Tata [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1369102/ One hundred years of hormones] [[اي ايم بي او رپورٽس]]. 2005 Jun;6(6):490–496. doi: 10.1038/sj.embor.7400444</ref> ==اشاريڪاريءَ جا قسم== هارمونن جا اثر ان ڳالهه تي دارومدار رکن ٿا ته اهي ڪٿي خارج ٿين ٿا، ڇاڪاڻ ته اهي مختلف طريقن سان خارج ٿي سگهن ٿا.<ref name="Molina_2018">{{cite book|title=Endocrine physiology | vauthors = Molina PE |date=2018|publisher=McGraw-Hill Education|isbn=978-1-260-01935-3|oclc=1034587285}}</ref> سڀ هارمون گهرڙي مان نڪري رت ۾ داخل ٿي پوءِ حدف واري ريسيپٽر سان نٿا ڳنڍجن. هارموني اشاريڪاريءَ جا مکيه قسم هي آهن: {| class="wikitable" |+اشاريڪاريءَ جا قسم – هارمون !نمبر !قسم !وضاحت |- |1 |[[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن]] |رت جي وهڪري ۾ خارج ٿيڻ کان پوءِ حدف گهرڙن تي اثر ڪري ٿو. |- |2 |[[پيراڪرائن اشارڪاري|پيراڪرائن]] |ويجهن گهرڙن تي اثر ڪري ٿو ۽ ان لاءِ عام رت جي گردش ۾ داخل ٿيڻ ضروري ناهي. |- |3 |[[آٽوڪرائن اشاريڪاري|آٽوڪرائن]] |انهن ئي قسمن جي گهرڙن تي اثر ڪري ٿو، جن ان کي خارج ڪيو هجي، ۽ حياتياتي اثر پيدا ڪري ٿو. |- |4 |[[انٽراڪرائن]] |انهن ئي گهرڙن جي اندر اثر ڪري ٿو، جن ان کي جوڙيو هجي. |} ==ڪيميائي طبقا== جيئن ته هارمونن جي وصف سندن بناوت بدران سندن ڪم جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي، تنهنڪري انهن جون ڪيميائي بناوتون مختلف ٿي سگهن ٿيون. هارمون [[گهڻ گهرڙي جاندار|گهڻ گهرڙن جاندارن]] ([[ٻوٽو|ٻوٽن]]، [[جانور|جانورن]]، [[فنجائي]]، [[ڀوري الجي]] ۽ [[ڳاڙهي الجي]]) ۾ ملن ٿا. اهي مرڪب [[هڪ گهرڙي جاندار|هڪ گهرڙن جاندارن]] ۾ پڻ ملن ٿا ۽ [[اشارتي ماليڪيول|اشارتي ماليڪيولن]] طور ڪم ڪري سگهن ٿا، تنهن هوندي به ان ڳالهه تي اتفاق ناهي ته انهن ماليڪيولن کي هارمون چئي سگهجي ٿو.<ref name="pmid1585458">{{cite journal | vauthors = Lenard J | title = Mammalian hormones in microbial cells | journal = Trends in Biochemical Sciences | volume = 17 | issue = 4 | pages = 147–50 | date = April 1992 | pmid = 1585458 | doi = 10.1016/0968-0004(92)90323-2 }}</ref><ref>{{cite journal| vauthors = Janssens PM|title=Did vertebrate signal transduction mechanisms originate in eukaryotic microbes?| url = https://archive.org/details/sim_trends-in-biochemical-sciences_1987_12/page/456|journal=Trends in Biochemical Sciences|volume=12|pages=456–459|doi=10.1016/0968-0004(87)90223-4|year=1987}}</ref> ===ڪرنگهيدار جانور=== {{وڌيڪ|انساني هارمونن جي فهرست}} {| class="wikitable" |+ڪرنگهيدار جانورن ۾ هارمونن جا قسم !نمبر !قسم !وضاحت |- |1 |پروٽين ۽ پيپٽائڊ |[[پيپٽائڊ هارمون]] [[امينو تيزاب|امينو تيزابن]] جي زنجير مان ٺهيل هوندا آهن، جنهن ۾ رڳو 3 کان وٺي سوين امينو تيزاب شامل ٿي سگهن ٿا. مثالن ۾ [[آڪسيٽوسن]] ۽ [[انسولين]] شامل آهن.<ref name="Belfiore_2018"/> انهن جون ترتيبون [[ڊي اين اي]] ۾ رمز ٿيل هونديون آهن ۽ [[متبادل اسپلائسنگ]] ۽/يا [[ترجمي کان پوءِ واري ترميم]] وسيلي تبديل ٿي سگهن ٿيون.<ref name="Molina_2018"/> اهي ويزيڪلَن ۾ بند ٿيل هوندا آهن ۽ [[پاڻي دوست|پاڻي دوست]] هوندا آهن، جنهن جو مطلب آهي ته اهي پاڻيءَ ۾ حل ٿين ٿا. پاڻي دوست هجڻ سبب اهي رڳو جهليءَ تي موجود ريسيپٽرن سان ڳنڍجي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ ته سندن جهليءَ مان گذرڻ جو امڪان گهٽ هوندو آهي. تنهن هوندي به، ڪجهه هارمون [[انٽراڪرائن]] طريقيڪار وسيلي گهرڙي اندرين ريسيپٽرن سان ڳنڍجي سگهن ٿا. |- |2 |امينو تيزاب جا نڪتل مرڪب |[[امينو تيزاب]] مان ٺهندڙ هارمون امينو تيزابن، گهڻو ڪري [[ٽائروسين]]، مان نڪتل هوندا آهن. اهي ويزيڪلَن ۾ ذخيرو ٿيندا آهن. مثالن ۾ [[ميلاٽونن]] ۽ [[ٿائروڪسين]] شامل آهن. |- |3 |اسٽيرائڊ |[[اسٽيرائڊ]] هارمون ڪوليسٽرول مان نڪتل هوندا آهن. مثالن ۾ جنسي هارمون [[ايسٽراڊيول]] ۽ [[ٽيسٽوسٽيرون]] سان گڏوگڏ دٻاءَ وارو هارمون [[ڪورٽيسول]] شامل آهن.<ref name="Marieb2">{{cite book| vauthors = Marieb E |title=Anatomy & physiology| url = https://archive.org/details/humananatomyphys0000katj_y2a9 |publisher=Pearson Education, Inc|year=2014|isbn=978-0-321-86158-0|location=Glenview, IL}}</ref> اسٽيرائڊن ۾ پاڻ ۾ ڳنڍيل چار ڇلا هوندا آهن. اهي [[چرٻي دوست]] هوندا آهن، تنهنڪري جهلين مان گذري گهرڙي اندرين [[نيوڪليائي ريسيپٽر|نيوڪليائي ريسيپٽرن]] سان ڳنڍجي سگهن ٿا. |- |4 |آئيڪوسانوئڊ |[[آئيڪوسانوئڊ]] هارمون [[اراڪيڊونڪ تيزاب]]، [[لائپوڪسن]]، ٿرومبوڪسين ۽ [[پروسٽاگلينڊن]] جهڙن لپڊن مان نڪتل هوندا آهن. مثالن ۾ [[پروسٽاگلينڊن]] ۽ [[ٿرومبوڪسين]] شامل آهن. اهي هارمون [[سائڪلو آڪسيجنيز]] ۽ [[لائپو آڪسيجنيز]] وسيلي پيدا ٿيندا آهن. اهي پاڻيءَ کان ڀڄندڙ هوندا آهن ۽ جهليءَ وارن ريسيپٽرن تي اثر ڪندا آهن. |- |5 |گئسون |ايٿيلين ۽ نائٽرڪ آڪسائيڊ |} [[File:1802 Examples of Amine Peptide Protein and Steroid Hormone Structure.jpg|thumb|00px|انساني جسم ۾ مختلف قسم جا هارمون خارج ٿين ٿا، جن جا حياتياتي ڪردار ۽ ڪم مختلف هوندا آهن.]] === غير ڪرنگهيدار جانور=== ڪرنگهيدار جانورن جي ڀيٽ ۾ [[جيت]] ۽ [[قشري جانور]] بناوت جي لحاظ کان ڪيترائي غير معمولي هارمون رکن ٿا، جهڙوڪ [[نابالغ هارمون]]، جيڪو هڪ [[سيسڪويٽرپينوئڊ]] آهي.<ref name="pmid15612033">{{cite journal | vauthors = Heyland A, Hodin J, Reitzel AM | title = Hormone signaling in evolution and development: a non-model system approach | journal = BioEssays | volume = 27 | issue = 1 | pages = 64–75 | date = January 2005 | pmid = 15612033 | doi = 10.1002/bies.20136 | bibcode = 2005BiEss..27...64H }}</ref> ===ٻوٽا=== {{وڌيڪ|ٻوٽن جو هارمون}} مثالن ۾ [[ابسيزڪ تيزاب]]، [[آڪسن]]، [[سائٽوڪائنن]]، [[ٻوٽن جي هارمون طور ايٿيلين|ايٿيلين]] ۽ [[جبرلين]] شامل آهن.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang YH, Irving HR | title = Developing a model of plant hormone interactions | journal = Plant Signaling & Behavior | volume = 6 | issue = 4 | pages = 494–500 | date = April 2011 | pmid = 21406974 | pmc = 3142376 | doi = 10.4161/psb.6.4.14558 | bibcode = 2011PlSiB...6..494W }}</ref> ==ريسيپٽر== [[File:Steroid and Lipid Hormones.svg|thumb|400px|کاٻي پاسي واري خاڪي ۾ هڪ اسٽيرائڊ (لپڊ) هارمون کي (1) گهرڙي ۾ داخل ٿيندي ۽ (2) مرڪز ۾ هڪ ريسيپٽر پروٽين سان ڳنڍجندي ڏيکاريو ويو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ (3) ايم آر اين اي جي جوڙجڪ ٿئي ٿي، جيڪا پروٽين جي جوڙجڪ جو پهريون مرحلو آهي. ساڄي پاسي پروٽين هارمونن کي (1) ريسيپٽرن سان ڳنڍجندي ڏيکاريو ويو آهي، جنهن سان (2) اشارو منتقليءَ وارو رستو شروع ٿئي ٿو. اشارو منتقليءَ وارو رستو (3) مرڪز ۾ نقل نويسي عنصرن جي فعال ٿيڻ ۽ پروٽين جي جوڙجڪ شروع ٿيڻ تي پورو ٿئي ٿو. ٻنهي خاڪن ۾، a هارمون، b گهرڙي جهلي، c گهرڙي جو پاڻياٺ ۽ d مرڪز آهي.]] گهڻا هارمون شروعاتي طور [[گهرڙي سطح وارو ريسيپٽر|گهرڙي سطح وارن ريسيپٽرن]] يا [[گهرڙي اندريون ريسيپٽر|گهرڙي اندرين ريسيپٽرن]] سان ڳنڍجي گهرڙي جو ردعمل شروع ڪن ٿا. ڪنهن گهرڙي ۾ ڪيترائي مختلف [[ريسيپٽر (حياتياتي ڪيميا)|ريسيپٽر]] ٿي سگهن ٿا، جيڪي ساڳئي هارمون کي سڃاڻن ٿا پر مختلف [[اشارو منتقلي]] وارا رستا فعال ڪن ٿا، يا ڪنهن گهرڙي ۾ ڪيترائي مختلف ريسيپٽر ٿي سگهن ٿا، جيڪي مختلف هارمونن کي سڃاڻن ٿا پر ساڳيو حياتياتي ڪيميائي رستو فعال ڪن ٿا.<ref>{{Cite web|url=https://www.khanacademy.org/science/biology/cell-signaling/mechanisms-of-cell-signaling/a/intracellular-signal-transduction|title=Signal relay pathways|website=Khan Academy|access-date=2019-11-13}}</ref> گهڻن [[پيپٽائڊ هارمون|پيپٽائڊ]] ۽ ڪيترن ئي [[آئيڪوسانوئڊ]] هارمونن جا ريسيپٽر گهرڙي سطح وارن ريسيپٽرن طور [[گهرڙي جهلي]] ۾ جڙيل هوندا آهن، ۽ انهن جي اڪثريت ستن [[الفا هيلڪس]] [[جهلي پار]] پروٽينن واري [[جي پروٽين سان ڳنڍيل ريسيپٽر]] (GPCR) طبقي سان تعلق رکي ٿي. هارمون ۽ ريسيپٽر جو لاڳاپو عام طور گهرڙي جي [[گهرڙي جو پاڻياٺ|گهرڙي پاڻياٺ]] اندر ثانوي اثرن جو هڪ سلسلو شروع ڪري ٿو، جنهن کي [[اشارو منتقلي]] چيو وڃي ٿو. ان عمل ۾ اڪثر ٻين مختلف گهرڙي پاڻياٺ وارن پروٽينن جي [[فاسفوريليشن]] يا ڊي فاسفوريليشن، [[آئن چينل|آئن چينلن]] جي نفوذ پذيريءَ ۾ تبديليون، يا گهرڙي اندر اهڙن ماليڪيولن جي ارتڪاز ۾ واڌ شامل هوندي آهي، جيڪي [[ٻيو پيغامبر|ثانوي پيغامبرن]] (مثال طور [[سائيڪلڪ اي ايم پي]]) طور ڪم ڪري سگهن ٿا. ڪجهه [[پروٽين هارمون]] [[انٽراڪرائن]] طريقيڪار وسيلي [[گهرڙي اندر|گهرڙي اندرين]] [[گهرڙي جو پاڻياٺ|گهرڙي پاڻياٺ]] يا [[گهرڙي مرڪز|مرڪز]] ۾ موجود ريسيپٽرن سان پڻ لاڳاپو قائم ڪن ٿا.<ref>{{Cite journal|vauthors=Lodish H, Berk A, Zipursky SL, Matsudaira P, Baltimore D, Darnell J|date=2000|title=G Protein –Coupled Receptors and Their Effectors|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21718/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415085434/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21718/|url-status=dead|archive-date=April 15, 2021|journal=Molecular Cell Biology|edition=4th }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210415085434/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21718/ |date=April 15, 2021 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Rosenbaum DM, Rasmussen SG, Kobilka BK | title = The structure and function of G-protein-coupled receptors | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-05-21_459_7245/page/356 | journal = Nature | volume = 459 | issue = 7245 | pages = 356–63 | date = May 2009 | pmid = 19458711 | pmc = 3967846 | doi = 10.1038/nature08144 | bibcode = 2009Natur.459..356R }}</ref> [[اسٽيرائڊ هارمون|اسٽيرائڊ]] يا [[ٿائرايڊ هارمون|ٿائرايڊ]] هارمونن جا [[اسٽيرائڊ هارمون ريسيپٽر|ريسيپٽر]] حدف گهرڙي جي [[گهرڙي جو پاڻياٺ|گهرڙي پاڻياٺ]] ۾، يعني [[گهرڙي اندر]]، موجود هوندا آهن. اهي ريسيپٽر ليگنڊ وسيلي فعال ٿيندڙ [[نقل نويسي عنصر|نقل نويسي عنصرن]] جي [[نيوڪليائي ريسيپٽر]] خاندان سان تعلق رکن ٿا. پنهنجن ريسيپٽرن سان ڳنڍجڻ لاءِ انهن هارمونن کي پهريان گهرڙي جهلي پار ڪرڻي پوي ٿي. اهي ائين ڪري سگهن ٿا، ڇاڪاڻ ته اهي چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ هوندا آهن. گڏيل هارمون-ريسيپٽر [[پروٽين مرڪب|مرڪب]] پوءِ نيوڪليائي جهلي پار ڪري گهرڙي جي مرڪز ۾ داخل ٿئي ٿو، جتي اهو مخصوص [[ڊي اين اي ترتيب|ڊي اين اي ترتيبن]] سان ڳنڍجي ڪجهه [[جين|جينن]] جي اظهار کي ضابطي ۾ آڻي ٿو، ۽ اهڙيءَ ريت انهن جينن پاران رمز ڪيل پروٽينن جي سطح وڌائي ٿو.<ref name="beato">{{cite journal | vauthors = Beato M, Chávez S, Truss M | title = Transcriptional regulation by steroid hormones | url = https://archive.org/details/sim_steroids_1996-04_61_4/page/240 | journal = Steroids | volume = 61 | issue = 4 | pages = 240–51 | date = April 1996 | pmid = 8733009 | doi = 10.1016/0039-128X(96)00030-X | s2cid = 20654561 }}</ref> تنهن هوندي به، اهو ڏيکاريو ويو آهي ته سڀئي اسٽيرائڊ ريسيپٽر گهرڙي اندر موجود نه هوندا آهن. انهن مان ڪجهه [[پلازما جهلي]] سان لاڳاپيل هوندا آهن.<ref name="hammes">{{cite journal | vauthors = Hammes SR | title = The further redefining of steroid-mediated signaling | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2003-03-04_100_5/page/2168 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 100 | issue = 5 | pages = 2168–70 | date = March 2003 | pmid = 12606724 | pmc = 151311 | doi = 10.1073/pnas.0530224100 | bibcode = 2003PNAS..100.2168H | doi-access = free }}</ref> ==انسانن ۾ اثر== هارمونن جا جسم تي هيٺيان اثر پون ٿا:<ref>{{Cite book|title=Clearopathy| vauthors = Lall S |publisher=Partridge Publishing India|year=2013|isbn=978-1-4828-1588-7|location=India|pages=1}}</ref> * واڌ ويجهه کي متحرڪ ڪرڻ يا روڪڻ * جاڳڻ-سمهڻ جو چڪر ۽ ٻيا [[روزاني حياتياتي تال]] * [[مزاج ۾ ڦيرڦار]] * [[اپوپٽوسس]] (رٿيل گهرڙي موت) کي متحرڪ ڪرڻ يا روڪڻ * [[مدافعتي نظام]] کي فعال ڪرڻ يا روڪڻ * [[استقلاب]] کي ضابطي ۾ رکڻ * جسم کي [[ميلاپ]]، [[ويڙهه]]، [[وڙهڻ يا ڀڄڻ وارو ردعمل|ڀڄڻ]] ۽ ٻين سرگرمين لاءِ تيار ڪرڻ * جسم کي زندگيءَ جي نئين مرحلي، جهڙوڪ [[بلوغت]]، [[والدينيت]] ۽ [[سن ياس]]، لاءِ تيار ڪرڻ * [[توليدي چڪر]] کي ضابطي ۾ رکڻ * بک جي خواهش ڪو هارمون ٻين هارمونن جي پيداوار ۽ اخراج کي پڻ ضابطي ۾ رکي سگهي ٿو. هارموني اشارا [[داخلي توازن]] وسيلي جسم جي اندروني ماحول کي ضابطي ۾ رکن ٿا. ==ضابطو== هارمونن جي حياتياتي جوڙجڪ ۽ اخراج جي رفتار اڪثر [[داخلي توازن|داخلي توازن برقرار رکندڙ]] [[منفي موٽ]] واري ضابطي جي طريقيڪار وسيلي ضابطي ۾ رکي ويندي آهي. اهڙو طريقيڪار انهن عنصرن تي دارومدار رکي ٿو، جيڪي هارمونن جي [[استقلاب]] ۽ [[اخراج]] تي اثرانداز ٿين ٿا. تنهنڪري رڳو هارمون جو وڌيڪ ارتڪاز منفي موٽ واري طريقيڪار کي متحرڪ نٿو ڪري سگهي. منفي موٽ کي هارمون جي ڪنهن ”اثر“ جي حد کان وڌيڪ پيداوار وسيلي متحرڪ ٿيڻ ضروري آهي.<ref>{{cite book | vauthors = Campbell M, Jialal I | chapter = Physiology, Endocrine Hormones |date=2019 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK538498/ | title = StatPearls |publisher=StatPearls Publishing |pmid=30860733|access-date=13 November 2019 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Röder PV, Wu B, Liu Y, Han W | title = Pancreatic regulation of glucose homeostasis | journal = Experimental & Molecular Medicine | volume = 48 | issue = 3 | pages = e219 | date = March 2016 | pmid = 26964835 | pmc = 4892884 | doi = 10.1038/emm.2016.6 }}</ref> [[File:Negative Feedback Gif.gif|thumb|رت ۾ گلوڪوز جي سطح منفي موٽ واري طريقيڪار وسيلي جسم ۾ هڪ مستقل سطح تي برقرار رکي ويندي آهي. جڏهن رت ۾ گلوڪوز جي سطح تمام گهڻي هوندي آهي ته لبلبو انسولين خارج ڪري ٿو، ۽ جڏهن اها سطح تمام گهٽ هوندي آهي ته لبلبو گلوڪاگون خارج ڪري ٿو. ڏيکاريل سڌي ليڪ داخلي توازن جي مقرر نقطي جي نمائندگي ڪري ٿي. لهرائتي ليڪ رت ۾ گلوڪوز جي سطح جي نمائندگي ڪري ٿي.]] هارمونن جي اخراج کي هيٺين عنصرن وسيلي متحرڪ يا روڪي سگهجي ٿو: * ٻيا هارمون (''متحرڪ ڪندڙ'' يا ''خارج ڪرائيندڙ'' هارمون) * پلازما ۾ آئنن يا غذائي مادن جا ارتڪاز، گڏوگڏ ڳنڍيندڙ [[گلوبولين]] * [[عصبي گهرڙو|عصبي گهرڙا]] ۽ ذهني سرگرمي * ماحولياتي تبديليون، مثال طور روشني يا گرمي پد ۾ تبديليون هارمونن جو هڪ خاص گروهه [[ٽروپڪ هارمون|ٽروپڪ هارمونن]] تي مشتمل آهي، جيڪي ٻين [[اينڊوڪرائن نظام|اينڊوڪرائن غدودن]] ۾ هارمونن جي پيداوار کي متحرڪ ڪن ٿا. مثال طور، [[ٿائرايڊ کي متحرڪ ڪندڙ هارمون]] (TSH) هڪ ٻئي اينڊوڪرائن غدود، يعني [[ٿائرايڊ غدود|ٿائرايڊ]]، جي واڌ ۽ سرگرميءَ ۾ اضافو ڪري ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ [[ٿائرايڊ هارمون|ٿائرايڊ هارمونن]] جي پيداوار وڌي ٿي.<ref name="Shah, Shilpa Bhupatrai. 2012">{{Cite book|title=Allergy-hormone links|url=https://archive.org/details/allergyhormoneli0000shah| vauthors = Shah SB, Saxena R |date=2012 |publisher= Jaypee Brothers Medical Publishers (P) Ltd |isbn=978-93-5025-013-6 |location=New Delhi |oclc=761377585 }}</ref> فعال هارمونن کي [[گردشي نظام|رت جي گردش]] ۾ تيزيءَ سان خارج ڪرڻ لاءِ، هارمون جي حياتياتي جوڙجڪ ڪندڙ گهرڙا حياتياتي طور غير فعال هارمون [[پري هارمون]] يا [[پروهارمون|پروهارمونن]] جي صورت ۾ پيدا ڪري ۽ ذخيرو ڪري سگهن ٿا. پوءِ ڪنهن مخصوص تحريڪ جي جواب ۾ انهن کي تيزيءَ سان فعال هارمونن جي صورت ۾ تبديل ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Shah, Shilpa Bhupatrai. 2012"/> [[آئيڪوسانوئڊ]] مقامي هارمونن طور ڪم ڪندڙ سمجهيا وڃن ٿا. انهن کي ”مقامي“ ان ڪري سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ ته اهي پنهنجي ٺهڻ واري هنڌ جي ويجهو موجود حدف گهرڙن تي مخصوص اثر وجهن ٿا. انهن جي ٽٽڻ جو چڪر پڻ تيز هوندو آهي، جنهن سبب اهي جسم جي پري وارن حصن تائين نٿا پهچن.<ref>"Eicosanoids". www.rpi.edu. Retrieved 2017-02-08.</ref> هارمونن کي ريسيپٽر ايگونسٽن وسيلي پڻ ضابطي ۾ رکيو وڃي ٿو. هارمون [[ليگنڊ]] هوندا آهن، يعني اهڙي ڪنهن به قسم جا ماليڪيول، جيڪي ڪنهن پروٽين تي موجود ريسيپٽر واري هنڌ سان ڳنڍجي اشارو پيدا ڪن ٿا. مقابلو ڪندڙ ليگنڊ، جيڪي لاڳاپيل هارمون واري ساڳئي حدف ريسيپٽر سان ڳنڍجن ٿا، هارمون جي اثرن کي روڪي ۽ اهڙيءَ ريت انهن کي ضابطي ۾ رکي سگهن ٿا. جڏهن ڪو مقابلو ڪندڙ ليگنڊ ريسيپٽر واري هنڌ سان ڳنڍيل هوندو آهي ته هارمون ان هنڌ سان ڳنڍجي نٿو سگهي ۽ حدف گهرڙي ۾ ردعمل پيدا ڪرڻ جي قابل نٿو رهي. اهڙن مقابلو ڪندڙ ليگنڊن کي هارمون جا مخالف چيو وڃي ٿو.<ref name="Silverthorn_2016">{{Cite book|title=Human physiology : an integrated approach|url=https://archive.org/details/humanphysiologyi0000silv_t3v1| vauthors = Silverthorn DU, Johnson BR, Ober WC, Ober CW |isbn=978-0-321-98122-6|edition=Seventh|location= San Francisco | publisher = Pearson |oclc=890107246|year = 2016}}</ref> ==علاجاتي استعمال== {{Main |هارمون علاج}} [[File:Letrox 150 ug tbl.jpg|thumb|[[ليووٿائروڪسين]] جون گوريون؛ ليووٿائروڪسين [[ٿائرايڊ هارمون]] ٿائروڪسين جو مصنوعي روپ آهي، جيڪو [[ٿائرايڊ جي گهٽ فعالي]] جي علاج ۾ استعمال ٿئي ٿو.]] ڪيترائي هارمون ۽ انهن جا [[ساختي مشابه|ساختي]] ۽ [[فعلي مشابه (ڪيميا)|فعلي مشابه]] [[دوا]] طور استعمال ٿين ٿا. سڀ کان وڌيڪ تجويز ڪيل هارمون [[ايسٽروجن]] ۽ [[پروجيسٽوجن]] آهن (جيڪي [[هارموني مانع حمل]] جي طريقن ۽ [[هارمون متبادل علاج (سن ياس)|هارمون متبادل علاج]] طور استعمال ٿين ٿا)،<ref>{{cite web |url= https://my.clevelandclinic.org/health/treatments/15245-hormone-therapy |title= Hormone Therapy |publisher= Cleveland Clinic}}</ref> [[ٿائروڪسين]] ([[ليووٿائروڪسين]] جي صورت ۾، [[ٿائرايڊ جي گهٽ فعالي]] لاءِ) ۽ [[اسٽيرائڊ]] ([[خود مدافعتي بيماري|خود مدافعتي بيمارين]] ۽ ڪيترن ئي [[ڦڦڙن جي طب|ساهه واري نظام جي بيمارين]] لاءِ) آهن. [[File:Human insulin 100IU-ml vial white background.jpg|thumb|upright|انساني [[انسولين]] جي شيشي؛ انسولين [[ذيابيطس ميليٽس|ذيابيطس]] جي علاج ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ هارمون آهي.]] [[انسولين]] ڪيترائي [[ذيابيطس ميليٽس|ذيابيطس جا مريض]] استعمال ڪن ٿا. [[ڪن، نڪ ۽ ڳلي جي طب]] ۾ مقامي استعمال لاءِ تيار ڪيل دوائن ۾ اڪثر [[ايڊرينالين]] جا [[دوا سازي|دواسازيءَ وارا]] هم اثر مرڪب شامل هوندا آهن، جڏهن ته [[چمڙي جي طب|چمڙي جي طبي]] علاج ۾ [[اسٽيرائڊ]] ۽ [[وٽامن ڊي]] واريون ڪريمون وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿيون.<ref>{{Cite book | vauthors = Sfetcu N |url=https://books.google.com/books?id=8jF-AwAAQBAJ&dq=Local+preparations+for+use+in+otolaryngology+often+contain+pharmacologic+equivalents+of+adrenaline%2C+while+steroid+and+vitamin+D+creams+are+used+extensively+in+dermatological+practice&pg=PA1126 |title=Health & Drugs: Disease, Prescription & Medication |date=2014-05-02 |publisher=Nicolae Sfetcu |language=en}}</ref> هارمون جي ”دواسازيءَ واري مقدار“ يا ”جسماني حد کان وڌيڪ مقدار“ هڪ طبي اصطلاح آهي، جيڪو هارمون جي اهڙي مقدار لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جيڪا صحتمند جسم ۾ قدرتي طور موجود مقدار کان تمام گهڻي هجي. هارمونن جي دواسازيءَ وارين مقدارن جا اثر قدرتي طور موجود مقدارن جي ردعمل کان مختلف ٿي سگهن ٿا ۽ علاجاتي طور فائديمند ٿي سگهن ٿا، جيتوڻيڪ انهن سان ممڪن ناڪاري ضمني اثر پڻ ٿي سگهن ٿا. ان جو هڪ مثال [[گلوڪوڪارٽيڪوئڊ]] جي دواسازيءَ وارين مقدارن جي [[سوزش]] کي دٻائڻ جي صلاحيت آهي. ==هارمون ۽ رويي جا لاڳاپا== اعصابي سطح تي هارمون جي ارتڪاز جي بنياد تي رويي جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو، جڏهن ته هارمون جو ارتڪاز وري هارمون خارج ٿيڻ جي نمونن؛ هارمون ريسيپٽرن جي تعداد ۽ هنڌن؛ ۽ جين جي نقل نويسيءَ ۾ شامل هارمون ريسيپٽرن جي ڪارڪردگيءَ کان متاثر ٿئي ٿو. هارمون جو ارتڪاز پاڻمرادو رويو پيدا نٿو ڪري، ڇاڪاڻ ته ائين ٿيڻ سان ٻاهرين ٻين تحريڪن جي اهميت ختم ٿي وڃي ها؛ تنهن هوندي به، اهو ڪنهن مخصوص واقعي جي پيش اچڻ جو امڪان وڌائي نظام تي اثرانداز ٿئي ٿو.<ref>Nelson, R. J. (2021). Hormones & behavior. In R. Biswas-Diener & E. Diener (Eds), ''Noba textbook series: Psychology.'' Champaign, IL: DEF publishers. Retrieved from http://noba.to/c6gvwu9m</ref> نه رڳو هارمون رويي تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا، پر رويو ۽ ماحول پڻ هارمون جي ارتڪاز تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا.<ref>{{Citation| vauthors = Nelson RJ |title=Hormones and Behavior: Basic Concepts|date=2010|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/B9780080453378002369|encyclopedia=Encyclopedia of Animal Behavior|pages=97–105|publisher=Elsevier|language=en|doi=10.1016/b978-0-08-045337-8.00236-9|isbn=978-0-08-045337-8|s2cid=7479319 |access-date=2021-11-18|url-access=subscription}}</ref> اهڙيءَ ريت هڪ موٽ وارو چڪر ٺهي ٿو، يعني رويو هارمون جي ارتڪاز تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو، جيڪو وري رويي تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو، جيڪو وري هارمون جي ارتڪاز تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو، ۽ اهو سلسلو ائين ئي جاري رهي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Garland T, Zhao M, Saltzman W | title = Hormones and the Evolution of Complex Traits: Insights from Artificial Selection on Behavior | journal = Integrative and Comparative Biology | volume = 56 | issue = 2 | pages = 207–24 | date = August 2016 | pmid = 27252193 | pmc = 5964798 | doi = 10.1093/icb/icw040 }}</ref> مثال طور، هارمون ۽ رويي جا موٽ وارا چڪر وقفي وقفي سان ٿيندڙ هارمون جي اخراج ۾ استحڪام برقرار رکڻ لاءِ ضروري آهن، ڇاڪاڻ ته وقفي وقفي سان خارج ٿيندڙ هارمونن کان متاثر رويا سڌيءَ ريت انهن هارمونن جي لڳاتار اخراج کي روڪين ٿا.<ref>{{Cite book|title=Principles of hormone/behavior relations|publisher=[[اڪيڊمڪ پريس]]| vauthors = Pfaff DW, Rubin RT, Schneider JE, Head GA |year=2018|isbn=978-0-12-802667-0|edition=2nd|location=London, United Kingdom|language=en-GB|oclc=1022119040}}</ref> ڪنهن نظام ۾ هارمون ۽ رويي جي ڪنهن مخصوص لاڳاپي جي موجودگي طئي ڪرڻ لاءِ استدلال جا ٽي وسيع مرحلا استعمال ڪري سگهجن ٿا:<ref>Nelson, R. J. (2011). An Introduction to Behavioral Endocrinology (4th ed.). Sinauer Associates. ISBN 978-0-87893-244-6.</ref> * هارمون تي دارومدار رکندڙ رويي جي ظاهر ٿيڻ جي تعدد ان جي هارموني سرچشمي جي سرگرميءَ جي تعدد سان مطابقت رکڻ گهرجي. * جيڪڏهن هارموني سرچشمو (يا ان جي عمل جا طريقا) موجود نه هجي ته هارمون تي دارومدار رکندڙ رويي جي به توقع نه ٿي ڪري سگهجي. * گم ٿيل رويي سان لاڳاپيل هارموني سرچشمي (يا ان جي عمل جي طريقن) کي ٻيهر متعارف ڪرائڻ سان غير موجود رويو واپس اچڻ جي توقع ڪئي وڃي ٿي. ==عصبي پيغامبرن سان ڀيٽ== جيتوڻيڪ عام ڳالهه ٻولهه ۾ هارمونن ۽ [[عصبي پيغامبر|عصبي پيغامبرن]] جا اصطلاح اڪثر هڪ ٻئي جي جاءِ تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، پر انهن جي وچ ۾ ڪيترائي چٽا فرق موجود آهن:<ref>{{Cite book|title=Campbell biology |url=https://archive.org/details/isbn_9781269866828_2 | vauthors = Reece JB, Urry LA, Cain ML, Wasserman SA, Minorsky PV, Jackson RB, Campbell NA |isbn=978-0-321-77565-8 |edition=Tenth |location=Boston | publisher = Pearson |oclc=849822337 |year = 2014}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/essentialneurosc0000sieg|title=Essential neuroscience| vauthors = Siegel A, Sapru H, Hreday N, Siegel H |date=2006|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|isbn=0-7817-5077-6|location=Philadelphia|oclc=60650938|url-access=registration}}</ref><ref name="Silverthorn_2016"/> * هارمون عصبي پيغامبر جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ وسيع مڪاني ۽ وقتي پيماني تي ڪم ڪري سگهي ٿو، جڏهن ته عصبي پيغامبر اڪثر مائڪرو ميٽر جي پيماني واري مفاصلي تي ڪم ڪري ٿو.<ref name="Purves_2001">{{Cite book|title=Neuroscience|url=https://archive.org/details/neuroscience0000unse_s5p5|date=2001|publisher=Sinauer Associates| vauthors = Purves D, Williams SM |isbn=0-87893-742-0|edition=2nd|location=Sunderland, Mass.|oclc=44627256}}</ref> * هارموني اشارا [[گردشي نظام]] ۾ لڳ ڀڳ هر هنڌ سفر ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته اعصابي اشارا اڳواٽ موجود [[اعصابي رستو|اعصابي رستن]] تائين محدود هوندا آهن.<ref name="Purves_2001"/> * جيڪڏهن سفر جو مفاصلو برابر فرض ڪجي ته اعصابي اشارا هارموني اشارن جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻي تيزيءَ سان منتقل ٿي سگهن ٿا؛ اعصابي اشارا ملي سيڪنڊن اندر، جڏهن ته هارموني اشارا سيڪنڊن، منٽن يا ڪلاڪن اندر منتقل ٿين ٿا. اعصابي اشارا 100&nbsp;ميٽر في سيڪنڊ تائين رفتار سان موڪلي سگهجن ٿا.<ref>{{Cite book|title=Molecular biology of the cell|url=https://archive.org/details/molecularbiology0004albe| vauthors = Alberts B, Johnson A, Lewis J, Raff M, Roberts K, Walter P |date=2002|publisher=Garland Science |isbn=0-8153-3218-1|edition=4th|location=New York|oclc=48122761}}</ref> * اعصابي اشارڪاري ”سڀ يا ڪجهه به نه“ (ڊجيٽل) قسم جو عمل آهي، جڏهن ته هارموني اشارڪاري لڳاتار بدلجندڙ عمل ٿي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها هارمون جي ارتڪاز تي دارومدار رکي ٿي. [[عصبي هارمون]] هارمونن جو هڪ قسم آهن، جيڪي عصبي پيغامبرن سان ڪجهه گڏيل خاصيتون رکن ٿا.<ref name="Purves_2001_2" /> اهي اهڙن اينڊوڪرائن گهرڙن يا [[عصبي اينڊوڪرائن گهرڙو|عصبي اينڊوڪرائن گهرڙن]] پاران پيدا ٿين ٿا، جيڪي عصبي گهرڙن کان اشارا وصول ڪن ٿا.<ref name="Purves_2001_2">{{Cite book|url=https://archive.org/details/isbn_9780716738732|title=Life, the science of biology|date=2001|publisher=Sinauer Associates| vauthors = Purves WK, Kirkwood W | isbn= 0-7167-3873-2|edition=6th|location=Sunderland, MA|oclc=45064683|url-access=registration}}</ref> روايتي هارمون ۽ عصبي هارمون ٻئي اينڊوڪرائن بافت پاران خارج ڪيا وڃن ٿا؛ تنهن هوندي به، عصبي هارمون اينڊوڪرائن انعڪاسن ۽ اعصابي انعڪاسن جي ميلاپ جو نتيجو هوندا آهن، جنهن سان هڪ عصبي اينڊوڪرائن رستو ٺهي ٿو.<ref name="Silverthorn_2016"/> جڏهن ته اينڊوڪرائن رستا هارمونن جي صورت ۾ ڪيميائي اشارا پيدا ڪن ٿا، عصبي اينڊوڪرائن رستي ۾ عصبي گهرڙن جا برقي اشارا شامل هوندا آهن.<ref name="Silverthorn_2016"/> هن رستي ۾ عصبي گهرڙي پاران پيدا ڪيل برقي اشاري جو نتيجو هڪ ڪيميائي مادي، يعني عصبي هارمون، جو اخراج هوندو آهي.<ref name="Silverthorn_2016"/> آخرڪار، روايتي هارمون وانگر عصبي هارمون پڻ پنهنجي حدف تائين پهچڻ لاءِ رت جي وهڪري ۾ خارج ٿئي ٿو.<ref name="Silverthorn_2016"/> ==ڳنڍيندڙ پروٽين== [[File:Hormones.svg|thumb|upright=1.5|هارمونن ۽ رت جي وهڪري ۾ انهن جي سرگرميءَ کي بيان ڪندڙ خاڪو. هارمون رت جي وهڪري ۾ داخل ٿين ٿا ۽ ان مان نڪرن ٿا ۽ هارمون جي ڪم کي فعال ڪرڻ لاءِ حدف گهرڙن سان ڳنڍجي سگهن ٿا. ان عمل ۾ رت جي وهڪري ۽ اخراج ڪندڙ گهرڙي جي مدد شامل هوندي آهي. هارمون استقلاب، واڌ ۽ نشونما، بافتن جي ڪم، ننڊ، توليد وغيره کي ضابطي ۾ رکن ٿا. خاڪي ۾ انسانن جا اهم هارمون پڻ ڏنل آهن.]] هارمونن جي ڪم تي غور ڪرڻ وقت هارمونن جي منتقلي ۽ ڳنڍيندڙ پروٽينن جي شموليت هڪ اهم پهلو آهي.<ref>{{Cite journal | journal = OpenStaxCollege |date=2013-03-06 |title=Hormones |url=https://pressbooks-dev.oer.hawaii.edu/anatomyandphysiology/chapter/hormones/ |language=en}}</ref> ڳنڍيندڙ پروٽين سان مرڪب ٺهڻ جا ڪيترائي فائدا آهن: ڳنڍيل هارمون جي اثرائتي اڌ حياتي وڌي وڃي ٿي ۽ ڳنڍيل هارمونن جو هڪ ذخيرو ٺهي ٿو، جيڪو اڻ ڳنڍيل هارمونن جي ارتڪاز ۾ ٿيندڙ ڦيرڦار کي هموار ڪري ٿو (جڏهن اڻ ڳنڍيل هارمون ختم ٿي وڃن ٿا ته ڳنڍيل هارمون انهن جي جاءِ وٺن ٿا).<ref>Boron WF, Boulpaep EL. Medical physiology: a cellular and molecular approach. Updated 2. Philadelphia, Pa: Saunders Elsevier; 2012.</ref> هارمون ڳنڍيندڙ پروٽين جي استعمال جو هڪ مثال ٿائروڪسين ڳنڍيندڙ پروٽين آهي، جيڪو جسم ۾ موجود سموري ٿائروڪسين جو 80 سيڪڙو تائين کڻي ٿو ۽ استقلابي شرح کي ضابطي ۾ رکڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal| vauthors = Oppenheimer JH |date=1968-05-23|title=Role of Plasma Proteins in the Binding, Distribution and Metabolism of the Thyroid Hormones|url=http://www.nejm.org/doi/abs/10.1056/NEJM196805232782107|journal=New England Journal of Medicine|language=en|volume=278|issue=21|pages=1153–1162|doi=10.1056/NEJM196805232782107|pmid=4172185|issn=0028-4793|url-access=subscription}}</ref> ==پڻ ڏسو== {{Div col|colwidth=10em}} <!-- ڪالم جي ويڪر 10em --> * [[ايڊيپوڪائن]] * [[آٽوڪرائن اشارڪاري]] * [[سائٽوڪائن]] * [[اينڊوڪرائن بيماري]] * [[اينڊوڪرائن نظام]] * [[اينڊوڪرائنالاجي]] * [[ماحولياتي هارمون]] * [[واڌ وارو عنصر]] * [[هيپاٽوڪائن]] * [[انٽراڪرائن]] * [[انساني هارمونن جي فهرست]] * [[تحقيق هيٺ جنسي هارموني عاملن جي فهرست]] * [[ميٽابولومڪس]] * [[مايوڪائن]] * [[نيوهارمون]] * [[عصبي اينڊوڪرائنالاجي]] * [[پيراڪرائن اشارڪاري]] * [[ٻوٽن جو هارمون|ٻوٽن جا هارمون]]، جن کي ٻوٽن جي واڌ جا ضابطا پڻ چيو وڃي ٿو * [[سيميئوڪيميڪل]] * [[جنسي هارموني عامل]] * [[جنسي ترغيب ۽ هارمون]] * [[زينوهارمون]] {{Div col end}} ==حوالا== {{حوالا|30em}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://crdd.osdd.net/raghava/hmrbase/ HMRbase: هارمونن ۽ انهن جي ريسيپٽرن جو ڊيٽابيس] * {{MeSH name|Hormones}} * {{Merriam-Webster|Hormone}} {{هارمون}} {{اشارو منتقلي}} {{اختياري ضابطو}} [[زمرو:هارمون|*]] [[زمرو:جسمانيات]] [[زمرو:اينڊوڪرائنالاجي]] [[زمرو:اشارو منتقلي]] [[زمرو:انساني ماديءَ جو اينڊوڪرائن نظام]] ewic4mpt924y7grmgl8qmyzsiklbl5o 0 31256 414584 411748 2026-09-23T08:58:28Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414584 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ ۽ بلوچستان، پاڪستان ۾ واقع جابلو سلسلو}} {{Infobox mountain | name = کيرٿر جبل | native_name = کيرٿر جابلو سلسلو | photo = Kirthar park.jpg | photo_size = 280 | photo_caption = [[کيرٿر قومي پارڪ]] ۾ کيرٿر جبلن جو منظر | map = Pakistan | map_caption = پاڪستان ۾ کيرٿر جبلن جو مقام | map_relief = yes | location = [[سنڌ]] ۽ [[بلوچستان]] | highest = [[زرڊڪ چوٽي]] | elevation_m = 2260 | elevation_ref = <ref name="PhysicalGeology">{{cite web |title=Introduction and Physical Geology |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/16981.pdf |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> | coordinates = {{coord|27|00|00|N|67|09|20|E|region:PK_type:mountain|display=inline,title}} }} '''کيرٿر جبل''' يا '''کيرٿر جابلو سلسلو''' [[پاڪستان]] جي اولهه [[سنڌ]] ۽ اوڀر [[بلوچستان]] ۾ پکڙيل هڪ ڊگهو جابلو سلسلو آهي، جيڪو سنڌوءَ جي ميداني علائقي ۽ بلوچستان جي اوچن پٽن جي وچ ۾ قدرتي حد جو وڏو حصو ٺاهي ٿو.<ref name="Britannica">{{cite web |title=Kīrthar Range |url=https://www.britannica.com/place/Kirthar-Range |website=Encyclopædia Britannica |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> هي سلسلو اتر ۾ بلوچستان جي [[مولا ندي]] واري علائقي کان ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 300 ڪلوميٽرن تائين پکڙجي [[ڪيپ مونز]] ۽ [[عربي سمنڊ]] جي ويجهو پهچي ٿو.<ref name="Connections">{{cite book |last1=Abraham |first1=Shinu Anna |last2=Gullapalli |first2=Praveena |last3=Raczek |first3=Teresa P. |last4=Rizvi |first4=Uzma Z. |title=Connections and Complexity: New Approaches to the Archaeology of South Asia |publisher=Routledge |year=2016 |isbn=9781315431840 |language=en}}</ref> کيرٿر، سنڌ جي [[ڪوهستان، سنڌ|ڪوهستان]] واري قدرتي خطي جو بنيادي جابلو حصو آهي.<ref>{{cite book |title=Man and Environment |volume=24 |publisher=Indian Society for Prehistoric and Quaternary Studies |year=1999 |page=36 |url=https://archive.org/details/dli.calcutta.06855/page/36/mode/1up |language=en}}</ref> ان جي ٽڪرين، پهاڙي قطارن، وادين، نئين، چشمن ۽ خشڪ نالن گڏجي هڪ اهڙو قدرتي ماحول ٺاهيو آهي، جيڪو جاگرافي، ارضيات، آثار قديمه ۽ حياتياتي تنوع جي لحاظ کان سنڌ جي اهم ترين علائقن مان شمار ٿئي ٿو. [[File:PK Kirthar NP asv2020-02 img18.jpg|thumb|left|کيرٿر قومي پارڪ ۾ پهاڙي سطح ۽ خشڪ جابلو منظر]] == نالو == ''کيرٿر'' نالي جي اصل بابت هڪ کان وڌيڪ تشريحون پيش ڪيون ويون آهن. جديد لکڻين ۾ هڪ تشريح موجب ''کير'' يا ''ڪير'' جو تعلق جبل لاءِ استعمال ٿيندڙ پراڻن هند-آريائي لفظن سان ۽ ''ٿر'' جو تعلق خشڪ يا ريگستاني زمين سان جوڙيو ويو آهي؛ تنهن هوندي به هن تشريح کي قطعي لساني نتيجو نه سمجهيو وڃي. قديم جاگرافيءَ بابت [[ايم ايڇ پنهور]] مختلف يوناني، سنسڪرت، عربي ۽ فارسي ماخذن ۾ سنڌ ۽ بلوچستان جي جاگرافيائي نالن جا ممڪن جديد هم منصب بيان ڪيا آهن.<ref name="PanhwarAncient">{{cite web |last=پنهور |first=ايم. ايڇ. |title=Ancient Geographical Places and Tribes of Sindh |url=https://www.panhwar.com/ancientgeogriphal.html |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> == جاگرافي == کيرٿر جون پهاڙي قطارون گهڻي ڀاڱي اتر کان ڏکڻ رخ ۾ متوازي انداز سان پکڙيل آهن. انهن جي اوڀر ۾ سنڌوءَ جو وسيع ميداني علائقو، جڏهن ته اولهه ۾ بلوچستان جا پهاڙي ۽ پليٽو علائقا واقع آهن.<ref name="Britannica"/> اتر واري حصي ۾ جبل نسبتاً وڌيڪ اوچا آهن، جڏهن ته ڏکڻ طرف اچڻ سان انهن جي بلندي آهستي آهستي گهٽجي ٿي. ڏکڻ ۾ ان جون شاخون [[ڪراچي]] جي اولهندي ڀاڱي تائين پهچن ٿيون، جتي [[کاسا ٽڪريون]] ۽ [[ملير ٽڪريون]] کيرٿر سان لاڳاپيل جابلو بناوتن جو حصو سمجهيون وڃن ٿيون.<ref name="Connections"/> کيرٿر جي ڏکڻئين پڇاڙي [[ڪيپ مونز]] تائين پهچي ٿي. هتان جي چونا پٿر واريون ارضياتي بناوتون ۽ سامونڊي ڪناري سان ملندڙ جابلو زمين آثار قديمه جي لحاظ کان به اهم آهن؛ ڪيپ مونز ڀرسان [[سوناري]] نالي ڪنجهي دور جي آباديءَ جا آثار سڃاتا ويا آهن.<ref name="AntiquitySonari">{{cite web |title=Sonari: a Bronze Age fisher-gatherer settlement at the Hab River mouth (Sindh, Pakistan) |url=https://www.antiquity.ac.uk/projgall/biagi341 |website=Antiquity |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> === نئيون ۽ پاڻي جا وهڪرا === کيرٿر ۾ مستقل درياهن جي ڀيٽ ۾ موسمي نئيون ۽ جابلو نالا وڌيڪ آهن. برساتن کان پوءِ اهي نئيون اوچتو تيز وهڪري سان هيٺاهين ميدانن ڏانهن پاڻي آڻين ٿيون. اهم وهڪرن ۾ [[گاج نئي]]، [[نئي نلي]]، [[نئي نئنگ]] ۽ ڏکڻ ۾ [[حب ندي]] سان لاڳاپيل جابلو نالا شامل آهن. [[گاج نئي]] اتر سنڌ جي ڪاڇي واري علائقي جي پاڻي، زراعت ۽ وسندين جي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿي. کيرٿر تي ٿيندڙ تيز برساتون جابلو نالن ۽ هيٺاهين علائقن ۾ ٻوڏ جو سبب پڻ بڻجي سگهن ٿيون.<ref>{{cite news |title=Special report: Wasteland foretold |url=https://www.dawn.com/ |work=[[ڊان]] |date=22 March 2022 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> == ارضيات == ارضياتي طور کيرٿر، '''سليمان–کيرٿر ارضياتي صوبي''' جو حصو آهي، جيڪو عربي سمنڊ کان اتر طرف [[سليمان جبل]] تائين پکڙيل آهي.<ref name="USGS">{{cite web |last1=Wandrey |first1=C. J. |last2=Law |first2=B. E. |last3=Shah |first3=Haider Ali |title=Sembar Goru/Ghazij Composite Total Petroleum System, Indus and Sulaiman-Kirthar Geologic Provinces, Pakistan and India |url=https://www.usgs.gov/publications/sembar-gorughazij-composite-total-petroleum-system-indus-and-sulaiman-kirthar-geologic |publisher=[[گڏيل رياستن جو ارضياتي سروي]] |year=2004 |doi=10.3133/b2208C |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> کيرٿر جون پهاڙيون گهڻو ڪري تہه دار رسوبي پٿرن مان ٺهيل آهن. چونا پٿر، وارياسو پٿر، شيل ۽ ڪانگلوميريٽ هتان جي اهم پٿري بناوتن ۾ شامل آهن.<ref name="Stratigraphy">{{cite web |title=Kirthar Range |url=https://www.stratigraphy.pk/province/kirthar-range/ |website=Pakistan Stratigraphy |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> علائقي ۾ [[ائوسين]] دور جا چونا پٿر ۽ فوسلز وڏي ارضياتي اهميت رکن ٿا. کيرٿر جي مختلف فارميشنن ۾ سامونڊي جاندارن جا فوسلز، فورامنيفرا ۽ ٻيا قديم حياتياتي نشان مليا آهن.<ref name="Stratigraphy"/> [[File:Cold water Spring in Kirthar National Park, Sindh, Pakistan.jpg|thumb|کيرٿر قومي پارڪ ۾ قدرتي پاڻيءَ جو چشمو]] == اهم چوٽيون == کيرٿر جي چوٽين بابت پراڻن ۽ جديد ذريعن ۾ ڪڏهن ڪڏهن اوچائيءَ جا مختلف انگ ڏنا ويا آهن. تاريخي سرڪاري جاگرافيائي ماخذ '''[[زرڊڪ چوٽي]]''' کي کيرٿر جو بلند ترين نقطو قرار ڏين ٿا، جنهن جي بلندي لڳ ڀڳ '''7,430 فٽ (2,260 ميٽر)''' آهي. <ref>{{cite book |title=Provincial Series: Baluchistan |last=Hughes-Buller |first=Ralph |publisher=Superintendent of Government Printing |year=1908 |page=93 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.105552/page/n123 |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#476b43; color:white; font-size:115%;" | '''کيرٿر جون اهم چوٽيون ۽ اوچا ماڳ''' |- ! style="background:#dcead8;" | نالو ! style="background:#dcead8;" | لڳ ڀڳ بلندي ! style="background:#dcead8;" | اهميت |- | '''[[زرڊڪ چوٽي]]''' | 2,260 ميٽر<br>7,430 فٽ | کيرٿر جابلو سلسلي جي بلند ترين ڄاڻايل چوٽي |- | '''[[ڪتي جي قبر]]''' | لڳ ڀڳ 2,096 ميٽر<br>6,878 فٽ | سنڌ-بلوچستان سرحدي علائقي جي مشهور چوٽي ۽ لوڪ داستان سان لاڳاپيل ماڳ |- | '''باروغ''' | لڳ ڀڳ 2,150 ميٽر | سنڌ واري کيرٿر جي اوچين پهاڙين مان هڪ |- | '''[[گورک هل اسٽيشن|گورک]]''' | لڳ ڀڳ 1,734 ميٽر<br>5,688 فٽ | سنڌ جو مشهور ٿڌو سياحتي پهاڙي ماڳ |} [[File:Kute Ji Kabar Mount Of Dogs Grave Highest Peak Khirthar Range in Sindh.jpg|thumb|left|کيرٿر ۾ [[ڪتي جي قبر]] واري چوٽي]] === ڪتي جي قبر === '''[[ڪتي جي قبر]]''' کيرٿر جي سنڌ واري حصي جي مشهور اوچين چوٽين مان هڪ آهي. اها سنڌ ۽ بلوچستان جي سرحدي جابلو علائقي ۾ واقع آهي. 2024ع ۾ سنڌ حڪومت ان ماڳ کي ثقافتي ورثي هيٺ تحفظ ڏنو؛ ان وقت ان جي بلندي 6,878 فٽ ڄاڻائي وئي.<ref>{{cite news |title=Tourism potential |url=https://www.dawn.com/news/1870002/tourism-potential |work=[[ڊان]] |date=5 November 2024 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> هن نالي سان هڪ مشهور لوڪ ڪهاڻي وابسته آهي. روايت موجب هڪ بروهي شخص پنهنجي قرض جي ضمانت طور پنهنجو وفادار ڪتو واپاري وٽ ڇڏي ويو. ڪتي واپاريءَ جو چوري ٿيل مال واپس ڪرائڻ ۾ مدد ڪئي، پر غلط فهميءَ سبب مالڪ ان سان ناراض ٿيو؛ حقيقت معلوم ٿيڻ بعد هن پشيمانيءَ ۾ ڪتي کي جبل جي چوٽيءَ تي دفن ڪيو. انهيءَ روايت مان ماڳ کي ''ڪتي جي قبر'' نالو مليو.<ref>{{cite web |title=Kutte ji Kabar: a celebration of loyalty |url=https://dailytimes.com.pk/413903/kutte-ji-kabar-a-celebration-of-loyalty/ |website=Daily Times |date=17 June 2019 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> === گورک === [[File:Gorakh Hill.JPG|thumb|[[گورک هل اسٽيشن]] جو منظر]] '''[[گورک هل اسٽيشن]]''' دادو ضلعي جي کيرٿر واري حصي ۾ سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 1,734 ميٽر (5,688 فٽ) مٿي واقع مشهور پهاڙي ماڳ آهي. اهو سنڌ جي گرم ميداني علائقن جي ڀيٽ ۾ ٿڌي موسم سبب سياحتي اهميت رکي ٿو. == قدرتي ماحول == کيرٿر جو ماحول نيم خشڪ کان خشڪ جابلو علائقن تي مشتمل آهي. ٽڪرين جي وچ ۾ پٿريليون واديون، خشڪ نالا، ننڍا ميداني ٽڪرا، موسمي پاڻيءَ جا ذخيرا ۽ قدرتي چشما ملن ٿا. اوچائي، برسات، پٿر ۽ مٽيءَ جي فرق سبب ٻوٽن ۽ جهنگلي جيوت جي ورڇ به مختلف آهي. هي علائقو اولهه سنڌ جي انهن ڪجهه قدرتي پناهگاهن مان آهي، جتي وڏن جابلو ٿڻائتن جي اهم آبادي محفوظ رهي آهي. == کيرٿر قومي پارڪ == [[File:Kirthar park view 2.jpg|thumb|کيرٿر قومي پارڪ جو منظر]] {{Main|کيرٿر قومي پارڪ}} '''[[کيرٿر قومي پارڪ]]''' 1974ع ۾ قائم ڪيو ويو. پارڪ لڳ ڀڳ 3,087 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل آهي ۽ پاڪستان جي وڏن قومي پارڪن مان هڪ آهي.<ref name="RadioPakistan">{{cite web |title=Khirthar National Park |url=https://www.radio.gov.pk/programme/18-06-2019/khirthar-national-park |publisher=[[ريڊيو پاڪستان]] |date=18 June 2019 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> 1982ع ۾ پاڪستان کيرٿر قومي پارڪ کي عالمي ورثي جي درجي لاءِ پيش ڪيو هو، پر ان وقت درخواست جي غور کي ملتوي ڪيو ويو هو.<ref name="UNESCO">{{cite web |title=Report of the 6th Session of the World Heritage Committee |url=https://whc.unesco.org/ |publisher=[[يونيسڪو]] |year=1982 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> == جهنگلي جيوت == [[File:Kirthar park gazelle.jpg|thumb|[[چنڪارا]]، کيرٿر جي نمايان جهنگلي جيوت مان هڪ]] کيرٿر جو جابلو ۽ نيم خشڪ ماحول سنڌ جي اهم جهنگلي جيوت لاءِ رهائش مهيا ڪري ٿو. هتان جا نمايان جانور هي آهن: * [[سنڌي جهنگلي ٻڪري|سنڌ آئيبيڪس]] * [[اوريال]] * [[چنڪارا]] * [[ڌاري دار بگهڙ]] * [[ڀورو بگهڙ]] * [[سونھري گدڙ]] * [[جهنگلي ٻلي]] * [[ڪارڪل]] * [[ماکي خور بجو]] * [[هندستاني لومڙ]] * [[هندستاني سيهڙ]] کيرٿر محفوظ علائقائي مجموعي تي ٿيل حياتياتي تحقيق ۾ وڏي انگ ۾ ٿڻائتا، پکي ۽ رينگڻ وارا جانور رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref name="FaunaStudy">{{cite journal |last1=اقبال |first1=ايم. اي. |last2=خان |first2=ايم. زي. |last3=گاچل |first3=جي. ايس. |last4=زبير |first4=ايس. |title=Distribution and Status of Vertebrate Fauna of Mahal Kohistan Wildlife Sanctuary, Khirthar Protected Area Complex, Sindh |journal=Sindh University Research Journal |volume=50 |issue=2 |pages=287–294 |year=2018 |url=https://sujo.usindh.edu.pk/index.php/SURJ/article/view/1351 |language=en}}</ref> ان مطالعي ۾ [[محل ڪوهستان جهنگلي جيوت پناهگاهه]] مان 29 ٿڻائتن، 78 پکين ۽ 36 رينگڻ وارن جانورن جون جنسون رڪارڊ ڪيون ويون.<ref name="FaunaStudy"/> مطالعي جهنگلي جيوت لاءِ معدنيات جي کوٽائي، انساني سرگرمين، قدرتي وسيلن تي وڌندڙ دارومدار ۽ خشڪيءَ کي اهم خطرن طور پڻ بيان ڪيو.<ref name="FaunaStudy"/> == آثار قديمه == کيرٿر ۽ ان جي پهاڙي دامن سنڌ جي انتهائي اهم آثار قديمه وارن علائقن مان آهن. نئين، پاڻيءَ جي چشمن ۽ جابلو لنگهن ڀرسان انسان قديم زماني کان آباد رهيو آهي. جديد آثار قديمه جي تحقيق موجب قمبر شهدادڪوٽ ۽ لاڙڪاڻي جي کيرٿر دامن ۾ ڪيترن قديم ماڳن مان [[هاڪڙا ثقافت]]، [[نال ثقافت]]، [[آمري ثقافت]]، [[ڪوٽڏيجي ثقافت]] ۽ پختي [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] سان واسطو رکندڙ ٺڪر ۽ ٻيا آثار مليا آهن.<ref name="Archaeology2026">{{cite journal |last1=ابڙو |first1=تسليم عالم |last2=چانڊيو |first2=محمد امين |last3=ناز |first3=نويده |title=The Archaeological Landscape of the Right Bank of the River Indus and the Khirthar Piedmont: A Synthesis from Larkana and Kambar–Shahdad Kot Districts, Sindh, Pakistan |journal=Journal for Social Science Archives |volume=4 |issue=1 |pages=2584–2596 |year=2026 |doi=10.59075/jssa.v4i1.692 |url=https://cpcalendars.jssarchives.com/index.php/Journal/article/view/692 |language=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260913130724/https://cpcalendars.jssarchives.com/index.php/Journal/article/view/692 |date=2026-09-13 }}</ref> ان تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ کيرٿر جو دامن بلوچستان جي پهاڙي ثقافتن ۽ سنڌوءَ جي ميداني تهذيبن وچ ۾ هزارين سالن تائين رابطي جي گذرگاهه رهيو.<ref name="Archaeology2026"/> === جبلن تي چٽسالي === کيرٿر جي ڪيترن ئي ماڳن تي پٿرن تي قديم نقش ۽ چٽساليون ملن ٿيون. انهن ۾ شڪار، جانورن، انساني شڪلين ۽ ٻين نشانين جا نمونا شامل آهن. گاج، نلي، نئنگ ۽ ٻين نئين جي وادين ۾ اهڙن آثارن جي موجودگي علائقي جي ڊگهي انساني تاريخ ڏانهن اشارو ڪري ٿي. === تونگ جا مقبرا === [[File:Taung tombs in Kirthar National Park.jpg|thumb|[[تونگ جا مقبرا]]]] '''[[تونگ جا مقبرا]]''' کيرٿر قومي پارڪ جي علائقي ۾ [[ٿاڻو بولا خان]] ڀرسان واقع پٿر جا تاريخي مقبرا آهن. انهن تي نفيس نقش نگاري، هندسي نمونا، هٿيار، گهوڙي سوار ۽ زيورن جهڙا نقش ڏسڻ ۾ اچن ٿا.<ref name="Taung">{{cite web |title=Taung Tombs, Thana Bula Khan, Jamshoro |url=https://heritage.eftsindh.com/site/561/jamshoro/taung-tombs-thano-bula-khan |website=Heritage of Sindh |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> هي قبرستان خاص طور [[برفت]] قبيلي جي تاريخ ۽ پٿر تراشيءَ جي روايت سان ڳنڍيل آهي.<ref name="Taung"/> == قديم وسنديون == کيرٿر جي دامن ۽ نئين ڀرسان سڃاتل قديم ماڳن ۾ مختلف دورن جون وسنديون ۽ دڙا شامل آهن. اتر واري دامن ۾ تازن سرويَن دوران '''ٽوپي، مگلي، ڪوٽيرو ۽ ڪارو ڪوٽيرو''' جهڙا ماڳ دستاويز ڪيا ويا آهن، جتان مختلف قديم ثقافتي دورن جا آثار مليا آهن.<ref name="Archaeology2026"/> [[حمل ڍنڍ]] جي ڪنارن ۽ کيرٿر جي دامن ۾ پڻ اهڙا ماڳ مليا آهن، جتان نئين پٿر واري دور کان وٺي سنڌو تهذيب ۽ ان کان پوءِ جي دور تائين انساني رهائش جا ثبوت ملن ٿا.<ref name="Archaeology2026"/> == انساني آبادي == کيرٿر ۾ آبادي مجموعي طور ڇڊي آهي. ماڻهو گهڻو ڪري ننڍن ڳوٺن ۽ پهاڙي وسندين ۾ رهن ٿا. روايتي معاشي سرگرمين ۾: * مال پالڻ؛ * برساتي ۽ محدود زراعت؛ * ٻڪريون ۽ رڍون چارڻ؛ * مقامي جهنگلي ٻوٽن ۽ قدرتي وسيلن جو استعمال؛ شامل آهن. علائقي ۾ مختلف سنڌي، بلوچ ۽ بروهي برادريون آباد آهن. تاريخي طور [[برفت]]، [[ڇٽو]]، [[گبول]]، [[لاشاري]]، [[چانڊيو]]، [[مري]]، [[بوزدار]] ۽ ٻيون برادريون کيرٿر ۽ ان جي دامن سان لاڳاپيل رهيون آهن.<ref name="Britannica"/> == سياحت == کيرٿر ۾ قدرتي، تاريخي ۽ آثار قديمه واري سياحت جا ڪيترائي ماڳ آهن. نمايان ماڳن ۾: * [[کيرٿر قومي پارڪ]] * [[گورک هل اسٽيشن]] * [[ڪتي جي قبر]] * [[تونگ جا مقبرا]] * قدرتي چشما * جابلو واديون * آثار قديمه جا ماڳ شامل آهن. کيرٿر قومي پارڪ جي ڏورانهن حصن تائين پهچڻ لاءِ گهڻو ڪري چار ڦيٿي واري گاڏي ضروري هوندي آهي.<ref name="RadioPakistan"/> جابلو علائقن ۾ پاڻي، روڊن ۽ مواصلاتي سهولتن جي کوٽ سبب سفر اڳواٽ رٿابندي سان ڪرڻ ضروري هوندو آهي. == ماحولياتي اهميت ۽ خطرا == کيرٿر سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ اهم قدرتي پاڻي گڏ ڪندڙ علائقو، جهنگلي جيوت جي پناهگاهه، چراگاهه ۽ حياتياتي تنوع جو مرڪز آهي. ان جي نئين مان وهي ايندڙ پاڻي هيٺاهين ڪاڇي ۽ ميداني علائقن جي ماحول ۽ زراعت تي اثرانداز ٿئي ٿو. علائقي کي درپيش اهم ماحولياتي خطرا هي آهن: * غيرقانوني شڪار؛ * چراگاهن تي وڌندڙ دٻاءُ؛ * معدنيات ۽ پٿر جي کوٽائي؛ * روڊن ۽ ٻين ترقياتي منصوبن سبب رهائشگاهن جي ٽڪرن ۾ ورهاست؛ * ڊگهي خشڪي ۽ موسمي تبديلي؛ * قدرتي ٻوٽن جي گهٽتائي. حياتياتي تحقيق موجب کيرٿر محفوظ علائقائي مجموعي جي انتظام، جهنگلي جيوت جي نگراني ۽ مقامي آباديءَ سان گڏيل تحفظ کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جي ضرورت آهي.<ref name="FaunaStudy"/> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Kirthar park.jpg|کيرٿر قومي پارڪ جو منظر File:PK Kirthar NP asv2020-02 img18.jpg|کيرٿر جون خشڪ پهاڙي سطحون File:Cold water Spring in Kirthar National Park, Sindh, Pakistan.jpg|کيرٿر ۾ قدرتي ٿڌي پاڻيءَ جو چشمو File:Kirthar park gazelle.jpg|کيرٿر ۾ چنڪارا File:Kirthar park view 2.jpg|کيرٿر قومي پارڪ جي جابلو زمين File:Taung tombs in Kirthar National Park.jpg|تونگ جا تاريخي مقبرا File:Kute Ji Kabar Mount Of Dogs Grave Highest Peak Khirthar Range in Sindh.jpg|ڪتي جي قبر واري چوٽي File:Gorakh Hill.JPG|گورک هل اسٽيشن </gallery> == پڻ ڏسو == * [[کيرٿر قومي پارڪ]] * [[گورک هل اسٽيشن]] * [[ڪتي جي قبر]] * [[زرڊڪ چوٽي]] * [[گاج نئي]] * [[نئي نئنگ]] * [[تونگ جا مقبرا]] * [[ڪاڇو]] * [[ڪوهستان، سنڌ]] * [[سنڌ جا جبل]] * [[پاڪستان جا جابلو سلسلا]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=پنهور |first=ايم. ايڇ. |title=Ancient Geographical Places and Tribes of Sindh |publisher=Sindh Study Centre, University of Sindh |year=2004 |language=en}} * {{cite book |last1=Abraham |first1=Shinu Anna |last2=Gullapalli |first2=Praveena |last3=Raczek |first3=Teresa P. |last4=Rizvi |first4=Uzma Z. |title=Connections and Complexity: New Approaches to the Archaeology of South Asia |publisher=Routledge |year=2016 |isbn=9781315431840}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Kirthar Mountains}} [[زمرو:سنڌ جا جبل]] [[زمرو:سنڌ جا جابلو سلسلا]] [[زمرو:بلوچستان جا جبل]] [[زمرو:پاڪستان جا جابلو سلسلا]] [[زمرو:پاڪستان جا جبل]] [[زمرو:سنڌ جي جاگرافي]] [[زمرو:بلوچستان جي جاگرافي]] [[زمرو:کيرٿر]] tgf89yzyyfubqfaqkgjqdzv5trurnk7 14 31322 414429 381328 2026-09-22T18:58:13Z Ibne maryam 17680 /* */ 414429 wikitext text/x-wiki {{Portal|وقت}} {{Commons category|category:Time}} '''وقت''' مدت جي هڪ [[پيمائش|ماپ]] آهي. اهو آپريشنل تعريف، يا ٻين [[گھڙي|ٽيڪنالاجي]] ذريعي تبديلي کي نشانو بڻائي سگهي ٿو. 20هين صدي تائين، [[البرٽ آئنسٽائن|البرٽ آئن اسٽائن]] هن کي هڪ [[وٿي|اسپيس]] سان گڏ، [[خلا-وقت تسلسل|اسپيس-ٽائيم]] اندر، ''وقت'' کي چوٿين [[طول عرض]] طور سمجهڻ لڳو. {{Cat main|وقت}} [[زمرو:فطرت]] [[زمرو:نظريا]] [[زمرو:اصل مقالو جماعت بندي]] [[زمرو:مابعد الطبعيات جا خيال]] [[زمرو:واقعن جي تاريخ وار ترتيب]] [[زمرو:مکيه موضوع جي درجه بندي]] [[زمرو:وڪيپيڊيا زمرا جيڪا طبعي مقدارن جي نالي تي رکيا ويا آهن]] 55g13aqzkl3fdkd0lloknvbtv9843xf 414430 414429 2026-09-22T19:03:49Z Ibne maryam 17680 /* */ 414430 wikitext text/x-wiki {{Commons category}} {{Portal|وقت}} {{Commons category|category:Time}} '''وقت''' مدت جي هڪ [[پيمائش|ماپ]] آهي. اهو آپريشنل تعريف، يا ٻين [[گھڙي|ٽيڪنالاجي]] ذريعي تبديلي کي نشانو بڻائي سگهي ٿو. 20هين صدي تائين، [[البرٽ آئنسٽائن|البرٽ آئن اسٽائن]] هن کي هڪ [[وٿي|اسپيس]] سان گڏ، [[خلا-وقت تسلسل|اسپيس-ٽائيم]] اندر، ''وقت'' کي چوٿين [[طول عرض]] طور سمجهڻ لڳو. {{Cat main|وقت}} [[زمرو:فطرت]] [[زمرو:اصل مقالو جماعت بندي]] [[زمرو:مکيه موضوع جي درجه بندي]] [[زمرو:وڪيپيڊيا زمرا جيڪا طبعي مقدارن جي نالي تي رکيا ويا آهن]] 9x1s9pnchcck24ft6lbxv56nb7ub23f 414432 414430 2026-09-22T19:05:03Z Ibne maryam 17680 added [[Category:وڪيپيڊيا زمرا بندي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 414432 wikitext text/x-wiki {{Commons category}} {{Portal|وقت}} {{Commons category|category:Time}} '''وقت''' مدت جي هڪ [[پيمائش|ماپ]] آهي. اهو آپريشنل تعريف، يا ٻين [[گھڙي|ٽيڪنالاجي]] ذريعي تبديلي کي نشانو بڻائي سگهي ٿو. 20هين صدي تائين، [[البرٽ آئنسٽائن|البرٽ آئن اسٽائن]] هن کي هڪ [[وٿي|اسپيس]] سان گڏ، [[خلا-وقت تسلسل|اسپيس-ٽائيم]] اندر، ''وقت'' کي چوٿين [[طول عرض]] طور سمجهڻ لڳو. {{Cat main|وقت}} [[زمرو:فطرت]] [[زمرو:اصل مقالو جماعت بندي]] [[زمرو:مکيه موضوع جي درجه بندي]] [[زمرو:وڪيپيڊيا زمرا جيڪا طبعي مقدارن جي نالي تي رکيا ويا آهن]] [[زمرو:وڪيپيڊيا زمرا بندي]] 5ae8uafrm5rad71est51no1wd6zu9ne 414434 414432 2026-09-22T19:06:01Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:وڪيپيڊيا زمرا بندي]]; added [[Category:وڪيپيڊيا زمرا جيڪا ٻولين جي نالي تي رکيا ويا آهن]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 414434 wikitext text/x-wiki {{Commons category}} {{Portal|وقت}} {{Commons category|category:Time}} '''وقت''' مدت جي هڪ [[پيمائش|ماپ]] آهي. اهو آپريشنل تعريف، يا ٻين [[گھڙي|ٽيڪنالاجي]] ذريعي تبديلي کي نشانو بڻائي سگهي ٿو. 20هين صدي تائين، [[البرٽ آئنسٽائن|البرٽ آئن اسٽائن]] هن کي هڪ [[وٿي|اسپيس]] سان گڏ، [[خلا-وقت تسلسل|اسپيس-ٽائيم]] اندر، ''وقت'' کي چوٿين [[طول عرض]] طور سمجهڻ لڳو. {{Cat main|وقت}} [[زمرو:فطرت]] [[زمرو:اصل مقالو جماعت بندي]] [[زمرو:مکيه موضوع جي درجه بندي]] [[زمرو:وڪيپيڊيا زمرا جيڪا طبعي مقدارن جي نالي تي رکيا ويا آهن]] [[زمرو:وڪيپيڊيا زمرا جيڪا ٻولين جي نالي تي رکيا ويا آهن]] 3fsytg4y4ltnw4rotzhh3wrwchp17n6 414435 414434 2026-09-22T19:07:05Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:وڪيپيڊيا زمرا جيڪا ٻولين جي نالي تي رکيا ويا آهن]]; added [[Category:وڪيپيڊيا زمرا جيڪي سائنس جي منصوبن جي نالي تي رکيا ويا آهن]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 414435 wikitext text/x-wiki {{Commons category}} {{Portal|وقت}} {{Commons category|category:Time}} '''وقت''' مدت جي هڪ [[پيمائش|ماپ]] آهي. اهو آپريشنل تعريف، يا ٻين [[گھڙي|ٽيڪنالاجي]] ذريعي تبديلي کي نشانو بڻائي سگهي ٿو. 20هين صدي تائين، [[البرٽ آئنسٽائن|البرٽ آئن اسٽائن]] هن کي هڪ [[وٿي|اسپيس]] سان گڏ، [[خلا-وقت تسلسل|اسپيس-ٽائيم]] اندر، ''وقت'' کي چوٿين [[طول عرض]] طور سمجهڻ لڳو. {{Cat main|وقت}} [[زمرو:فطرت]] [[زمرو:اصل مقالو جماعت بندي]] [[زمرو:مکيه موضوع جي درجه بندي]] [[زمرو:وڪيپيڊيا زمرا جيڪا طبعي مقدارن جي نالي تي رکيا ويا آهن]] [[زمرو:وڪيپيڊيا زمرا جيڪي سائنس جي منصوبن جي نالي تي رکيا ويا آهن]] amcqyrvyzwkm4yriyhvkns47ejnmtoy 414436 414435 2026-09-22T19:08:04Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:وڪيپيڊيا زمرا جيڪي سائنس جي منصوبن جي نالي تي رکيا ويا آهن]]; added [[Category:وڪيپيڊيا زمرا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 414436 wikitext text/x-wiki {{Commons category}} {{Portal|وقت}} {{Commons category|category:Time}} '''وقت''' مدت جي هڪ [[پيمائش|ماپ]] آهي. اهو آپريشنل تعريف، يا ٻين [[گھڙي|ٽيڪنالاجي]] ذريعي تبديلي کي نشانو بڻائي سگهي ٿو. 20هين صدي تائين، [[البرٽ آئنسٽائن|البرٽ آئن اسٽائن]] هن کي هڪ [[وٿي|اسپيس]] سان گڏ، [[خلا-وقت تسلسل|اسپيس-ٽائيم]] اندر، ''وقت'' کي چوٿين [[طول عرض]] طور سمجهڻ لڳو. {{Cat main|وقت}} [[زمرو:فطرت]] [[زمرو:اصل مقالو جماعت بندي]] [[زمرو:مکيه موضوع جي درجه بندي]] [[زمرو:وڪيپيڊيا زمرا جيڪا طبعي مقدارن جي نالي تي رکيا ويا آهن]] [[زمرو:وڪيپيڊيا زمرا]] fpvwwsrx6u22gduycrvq0zs143std3m 414437 414436 2026-09-22T19:08:31Z Ibne maryam 17680 added [[Category:طبعي مقدارون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 414437 wikitext text/x-wiki {{Commons category}} {{Portal|وقت}} {{Commons category|category:Time}} '''وقت''' مدت جي هڪ [[پيمائش|ماپ]] آهي. اهو آپريشنل تعريف، يا ٻين [[گھڙي|ٽيڪنالاجي]] ذريعي تبديلي کي نشانو بڻائي سگهي ٿو. 20هين صدي تائين، [[البرٽ آئنسٽائن|البرٽ آئن اسٽائن]] هن کي هڪ [[وٿي|اسپيس]] سان گڏ، [[خلا-وقت تسلسل|اسپيس-ٽائيم]] اندر، ''وقت'' کي چوٿين [[طول عرض]] طور سمجهڻ لڳو. {{Cat main|وقت}} [[زمرو:فطرت]] [[زمرو:اصل مقالو جماعت بندي]] [[زمرو:مکيه موضوع جي درجه بندي]] [[زمرو:وڪيپيڊيا زمرا جيڪا طبعي مقدارن جي نالي تي رکيا ويا آهن]] [[زمرو:وڪيپيڊيا زمرا]] [[زمرو:طبعي مقدارون]] 2f7weocklkgm6to5rxyh6xl4iqczff0 414438 414437 2026-09-22T19:09:38Z Ibne maryam 17680 /* */ 414438 wikitext text/x-wiki {{Commons category}} {{Portal|وقت}} {{Commons category|category:Time}} '''وقت''' مدت جي هڪ [[پيمائش|ماپ]] آهي. اهو آپريشنل تعريف، يا ٻين [[گھڙي|ٽيڪنالاجي]] ذريعي تبديلي کي نشانو بڻائي سگهي ٿو. 20هين صدي تائين، [[البرٽ آئنسٽائن|البرٽ آئن اسٽائن]] هن کي هڪ [[وٿي|اسپيس]] سان گڏ، [[خلا-وقت تسلسل|اسپيس-ٽائيم]] اندر، ''وقت'' کي چوٿين [[طول عرض]] طور سمجهڻ لڳو. {{Cat main|وقت}} [[زمرو:طبعي مقدارون]] [[زمرو:اصل مقالو جماعت بندي]] [[زمرو:وڪيپيڊيا زمرا جيڪا طبعي مقدارن جي نالي تي رکيا ويا آهن]] 6uvy6et16ldnsbulsallxer4pf45hhe 0 37772 414502 378718 2026-09-23T04:09:21Z CommonsDelinker 103 Removing [[:c:File:Wonder_Woman_feat._Gal_Gadot_advertisement_in_Tel_Aviv,_June_2017.jpg|Wonder_Woman_feat._Gal_Gadot_advertisement_in_Tel_Aviv,_June_2017.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: [[:c:Commons:Deletion reques 414502 wikitext text/x-wiki {{Short description|Superhero film directed by Patty Jenkins}} {{Infobox film | name = ونڊر وومن<br>Wonder Woman | image = | caption = ٿيٽر جي رليز پوسٽر | director = پيٽي جينڪنز | screenplay = [[Allan Heinberg]] | story = {{Plainlist| * [[Zack Snyder]] * Allan Heinberg * [[Jason Fuchs]] }} | based_on = [[Lists of DC Comics characters|Characters]]<br>from [[DC Comics|DC]]<!-- Full credit in the film: "Based on characters from DC" --><!--Please do NOT add here the creator credits for Wonder Woman. Those are NOT "Based on" credits, rather legally required statements DC has to include anytime the character (or variations on her) appear in a medium.--> | producer = {{Plainlist| * چارلس روون *ڊيبورا سنائيڊر * زيڪ سنائيڊر * رچرڊ سِڪل }} | starring = {{Plainlist| * گئل گئدت * ڪرس پائن * رابن رائٽ * ڊيني هوسٽن * ڊيوڊ ٿيولس * ڪوني نيلسن * ايلينا انايا }} | cinematography = [[Matthew Jensen (cinematographer)|Matthew Jensen]] | editing = مارٽن والش | music = روپٽ گريگسن-وليمز | studio = {{Plainlist| * [[Warner Bros. Pictures]]<ref name="AFI">{{cite web |title=Wonder Woman (2017) |url=https://catalog.afi.com/Film/70919-WONDER-WOMAN?sid=c71744a7-baef-4e59-ac91-dc52c7322570&sr=9.7049265&cp=1&pos=0 |website=[[AFI Catalog of Feature Films]] |publisher=[[American Film Institute]] |access-date=February 7, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220323081326/https://catalog.afi.com/Film/70919-WONDER-WOMAN?sid=c71744a7-baef-4e59-ac91-dc52c7322570&sr=9.7049265&cp=1&pos=0 |archive-date=March 23, 2022 |url-status=live}}</ref> * [[DC Entertainment]]<ref name="AFI" /> * [[Atlas Entertainment]]<ref name="AFI" /> * [[Cruel and Unusual Films]]<ref name="AFI" /> * [[RatPac Entertainment]] * [[Tencent Pictures]] * [[Wanda Pictures]] }} | distributor = وارنر برادرز پڪچرز | released = {{Film date|2017|5|26|پينٽيجز ٿيٽر|2017|5|30|هانگ ڪانگ|2017|6|2|آمريڪا ۽ چين}} | runtime = 141 منٽ<ref>{{cite web |title=Wonder Woman |url=https://www.consumerprotectionbc.ca/motion-picture-ratings/classification-details/?cpbc_id=433917 |publisher=[[British Columbia Film Classification Office]] |date=May 5, 2017 |access-date=March 23, 2022 |archive-date=October 27, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221027012205/https://www.consumerprotectionbc.ca/motion-picture-ratings/classification-details/?cpbc_id=433917 |url-status=live }}</ref> | country = {{Plainlist| * {{پرچم|آمريڪا}}<ref name="LUMIERE">{{cite web |url=http://lumiere.obs.coe.int/web/film_info/?id=72550 |title=Film: Wonder Woman |website=Lumiere |publisher=[[European Audiovisual Observatory]] |access-date=March 24, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180624140203/http://lumiere.obs.coe.int/web/film_info/?id=72550 |archive-date=June 24, 2018 |url-status=live}}</ref> * [[چين]]<ref name="LUMIERE" /> * [[هانگ ڪانگ]]<ref name="LUMIERE" /> }} | language = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] | budget = 14 ڪروڙ 90 لک آمريڪي ڊالر<ref>{{cite web |url=https://variety.com/2017/film/news/biggest-hits-and-flops-of-2017-king-arthur-wonder-woman-1202640819/ |title=Biggest Hits and Flops of 2017 |first=Dave |last=McNary |work=[[Variety (magazine)|Variety]] |date=December 20, 2017 |access-date=June 20, 2018 |archive-date=June 22, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180622080113/https://variety.com/2017/film/news/biggest-hits-and-flops-of-2017-king-arthur-wonder-woman-1202640819/ |url-status=live }}</ref><ref name="2017FFS">{{Cite journal |date=August 8, 2018 |title=2017 Feature Film Study |url=https://www.filmla.com/wp-content/uploads/2018/08/2017_film_study_v3-WEB.pdf |journal=FilmL.A. |page=25 |access-date=August 9, 2018 |archive-date=August 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180809153120/https://www.filmla.com/wp-content/uploads/2018/08/2017_film_study_v3-WEB.pdf |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221005181820/https://www.filmla.com/wp-content/uploads/2018/08/2017_film_study_v3-WEB.pdf |date=October 5, 2022 }}</ref> | gross = 82 ڪروڙ 40 لک آمريڪي ڊالر<ref name="BOM">{{Cite Box Office Mojo |title=Wonder Woman |id=tt0451279 |access-date=May 26, 2022}}</ref> |image_size=150px}} '''ونڊر وومن''' (<small>Wonder Woman</small>) <small>2017</small>ع <small>۾ وارنر برادرز پکچرز پاران ريليز ڪيل ساڳئي نالي جي هڪ افسانوي ڪردار تي ٺهيل هڪ آمريڪي فلم آهي. <ref>[http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=wonderwoman.htm Wonder Woman (2017) - Box Office Mojo<!-- Bot generated title -->]</ref> فلم جو اسڪرپٽ ڊي سي ڪامڪس منجهان ساڳئي نالي سان هڪ ئي شخص تي ٺهيل آهي. فلم کي سنيما دنيا جي افسانوي (Comics) سيريز جو چوٿون حصو مڃيو وڃي ٿو. گئل گاڊوت شهزادي ڊيانا/ونڊر وومن، ڪرس پائن، ڪين نيلسن، رابن رائٽ، ڊيني هيوسٽن، ڊيوڊ ٽائولز، اِيو برمينر ۽ لزي ڊيوس جي ڪردار ۾ ڪردار نڀائي رهيا آهن.</small> فلم هڪ ايميزون شهزادي، ڊيانا (گئل گاڊوت) جي پيروي ڪري ٿي جڏهن هوءَ پنهنجي اباڻي ٻيٽ، ٿيمسيرا ڇڏي ٿي، جڏهن آمريڪي جاسوس، اسٽيو ٽريور کيس [[پھرين مھاڀاري جنگ|پهرين]] [[پھرين مھاڀاري جنگ|مهاڀاري جنگ]] بابت آگاهي ڏني. اهو يقين ڪندي ته اها جنگ جي ديوتا، آريس پاران ترتيب ڏنل آهي، هوءَ تڪرار کي روڪڻ لاءِ ھتان کان نڪرندي آهي. هڪ لائيو ايڪشن ونڊر وومن فلم جي ترقي 1996ع ۾ شروع ٿي. ايوان ريٽمان شروعاتي طور تي پيداوار ۽ ممڪن طور تي هدايت ڪرڻ لاءِ تيار هو. اهو منصوبو ڪيترن سالن تائين تعطل جو شڪار رهيو. ليکڪ ۽ ڊائريڪٽر، جهڙوڪ جان ڪوهن، ٽوڊ الڪوٽ ۽ جوس ويڊن، مختلف نقطن تي ڳنڍيل هئا. وارنر برادرز سرڪاري طور تي 2010ع ۾ فلم جو اعلان ڪيو ۽ پيٽي جينڪنز کي 2015ع ۾ ڊائريڪٽر طور رکيو ويو. فلم وليم مولٽن مارسٽن جي 1940ع جي ڏهاڪي جي ونڊر وومن ڪهاڻين، جارج پيريز جي 1980ع جي ڏهاڪي جي افسانوي ۽ ڪردار جي نئين 52هين ورزن کان متاثر ٿي. پرنسپل فوٽوگرافي 21 نومبر 2015ع تي [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]]، [[فرانس]] ۽ [[اٽلي]] ۾ شروع ٿي ۽ 9 مئي 2016ع تي ختم ٿي. اضافي فلمنگ نومبر 2016ع ۾ ٿي ۽ ونڊر وومن جو پريميئر 26 مئي 2017ع تي هالي ووڊ جي پينٽيجز ٿيٽر ۾ ٿيو ۽ ان کي آمريڪا ۾ وارنر برادرز پکچرز پاران 2 جون تي رليز ڪيو ويو. فلم کي جينڪنز جي هدايتڪاري جي ساراهه، پرفارمنس، بصري اثرات، ڪهاڻي، ايڪشن سيڪوئنس ۽ ثقافتي اهميت سان مثبت جائزو مليو. جيتوڻيڪ ڪجهه تنقيد ڪلائيمڪس تي ڪئي وئي. ان سڄي دنيا ۾ 82 ڪروڙ 40 لک 824 آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ ڪمايو، جيڪا ان کي 2017ع جي ڏهين سڀ کان وڌيڪ ڪمائيندڙ ۽ هڪ سولو عورت ڊائريڪٽر پاران سڀ کان وڌيڪ ڪمائيندڙ فلم بڻائي ڇڏيو، جيستائين ان کي باربي (2023ع) کان اڳتي نه وڌايو ويو. آمريڪي فلم انسٽيٽيوٽ 2017ع جي پنهنجي ٽاپ ٽين فلمن ۾ ونڊر وومن کي شامل ڪيو. حيرت انگيز عورت اِن ڪردار جي پهرئين الڳ سينيما خصوصيت آهي جيڪا سينيما ۾ اسڪرين تي هلي آهي. اهو ڌيان ڏنو وڃي ته اهو ڪردار سپرمين بمقابلو بيٽمين: انصاف جو اڀار (سپرمين جي خلاف چمڙو ماڻهو) دي رائز آف جسٽس (2016) فلم ۾ هيو.<ref>[http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/news/wonder-woman-review-roundup-critics-dc-superman-batman-a7762471.html Wonder Woman review roundup - Critics conclude Patty Jenkins' film better than Batman v Superman | The Independent<!-- Bot generated title -->]</ref> == داستان == حيرت انگيز مائي (عورت) کان اڳ، هيءَ اميزنس جي راڄڪماري ڊيانا،هڪ ناقابلِ شڪست وير بڻجڻ جي لاءِ تيار هئي. هڪ محفوظ جنت ٻيٽ تي نڇائي وڃي ٿي، جڏهن هڪ پائليٽ سندن سامونڊي ڪناري تي جهاز تباهه ڪري ٿو ۽ ٻاهرئين دنيا ۾ هڪڙو وڏو تڪرار وجهي ٿو، ڊيانا اطمينان سان پنهنجو گهرتياڳي (ڇڏي) ٿي، ته هوء خطري کي روڪي سگهي ٿي. تمام جنگجوئن جي خاتمي لاءِ ويجهي ماڻهوءَ سان وڙهي ٿي، ڊيانا پنهنجيون ڪُل شڪتيون (طاقتون) ۽ کيس سندس حقيقي پيش گوئي ارادو ملي وڃي ٿو. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:فلمون]] [[زمرو:2017 فلمون]] [[زمرو:آمريڪي فلمون]] [[زمرو:انگريزي ٻولي جون فلمون]] [[زمرو:حيرت انگيز عورت فلمون]] [[زمرو:سپرهيروئن فلمون]] [[زمرو:LCCN سان سڃاڻپ ڪندڙ وڪيپيڊيا مضمون]] 4udii4u8xhlzij4rsnimn4ki59yja3d 0 37947 414582 414336 2026-09-23T08:41:26Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414582 wikitext text/x-wiki {{ Short description|ماليڪيول جيڪو جينياتي ڄاڻ کڻي ٿو}} {{Chromosome}} [[File:DNA Structure+Key+Labelled.pn NoBB.png|thumb|right|upright=1.33|ڊي اين اي جي [[ٻٽو پيچرو|ٻٽي پيچري]] (قسم [[بي-ڊي اين اي]]) جي بناوت. بناوت ۾ [[ائٽم]]ن کي [[ڪيميائي عنصر|عنصرن]] موجب رنگ ڏنا ويا آهن ۽ ٻن [[بنيادي جوڙو|بنيادي جوڙن]] جون تفصيلي بناوتون هيٺ ساڄي پاسي ڏيکاريل آهن.]] [[File:Phosphate backbone.jpg|thumb|سولي ڪيل خاڪو]] {{Genetics sidebar}} '''ڊي آڪسيرائبونيوڪليئڪ تيزاب''' ({{Audio|En-us-Deoxyribonucleic acid.ogg|اچار}};<ref>{{MerriamWebsterDictionary|deoxyribonucleic acid}}: {{IPAc-en|d|iː|ˈ|ɒ|k|s|ᵻ|ˌ|r|aɪ|b|oʊ|nj|uː|ˌ|k|l|iː|ᵻ|k|,_|-|ˌ|k|l|eɪ|-}}</ref> '''ڊي اين اي''') ٻن [[پولي نيوڪليوٽائڊ]] زنجيرن مان ٺهيل هڪ [[پوليمر]] آهي، جيڪي هڪ ٻئي جي چوڌاري وڪوڙجي [[نيوڪليئڪ تيزاب جو ٻٽو پيچرو|ٻٽو پيچرو]] ٺاهين ٿيون. هي پوليمر سڀني ڄاتل [[جاندار]]ن ۽ ڪيترن ئي [[وائرس]]ن جي واڌ ويجهه، ڪم ڪرڻ، نشونما ۽ [[توليد]] لاءِ [[جينيات|جينياتي]] هدايتون کڻي ٿو. ڊي اين اي ۽ [[رائبونيوڪليئڪ تيزاب]] (آر اين اي) [[نيوڪليئڪ تيزاب]] آهن. [[پروٽين]]ن، [[لپڊ]]ن ۽ پيچيده ڪاربوهائيڊريٽن ([[پولي سيڪرائڊ]]ن) سان گڏ، نيوڪليئڪ تيزاب [[ميڪرو ماليڪيول]]ن جي انهن چئن مکيه قسمن مان هڪ آهن، جيڪي [[زندگي]]ءَ جي سڀني ڄاتل صورتن لاءِ لازمي آهن. ڊي اين اي جون ٻئي تندون پولي نيوڪليوٽائڊ سڏجن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي [[مونومر]]ي ننڍن ايڪن، جن کي [[نيوڪليوٽائڊ]] چيو وڃي ٿو، مان ٺهيل آهن.<ref>{{Cite book |url=http://www.garlandscience.com/product/isbn/9780815344322 |title=Molecular Biology of the Cell |vauthors=Alberts B, Johnson A, Lewis J, Raff M, Roberts K, Walter P |publisher=Garland |year=2014 |isbn=978-0-8153-4432-2 |edition=6th |page=Chapter 4: DNA, Chromosomes and Genomes |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714210549/http://www.garlandscience.com/product/isbn/9780815344322 |archive-date=14 July 2014 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=DNA |url=http://basicbiology.net/micro/genetics/dna |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170105045651/http://basicbiology.net/micro/genetics/dna/ |archive-date=5 January 2017 |website=Basic Biology |vauthors=Purcell A}}</ref> هر نيوڪليوٽائڊ چئن [[نائيٽروجني بنياد|نائيٽروجن رکندڙ]] [[نيوڪليوبنياد]]ن مان ڪنهن هڪ ([[سائٽوسين]] [C]، [[گوانين]] [G]، [[ايڊينين]] [A] يا [[ٿائيمين]] [T])، [[مونوسيڪرائڊ|کنڊ]] [[ڊي آڪسيرائبوز]] ۽ هڪ [[آرگينو فاسفيٽ|فاسفيٽ گروپ]] مان ٺهيل هوندو آهي. نيوڪليوٽائڊ هڪ زنجير ۾ هڪ ٻئي سان [[ڪوويلنٽ بانڊ]]ن (جن کي [[فاسفوڊائيسٽر بانڊ|فاسفوڊائيسٽر ڳانڍاپو]] چيو وڃي ٿو) وسيلي ڳنڍيل هوندا آهن؛ اهي بانڊ هڪ نيوڪليوٽائڊ جي کنڊ ۽ ايندڙ نيوڪليوٽائڊ جي فاسفيٽ جي وچ ۾ ٺهندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ واري واري سان کنڊ ۽ فاسفيٽ تي ٻڌل [[پٺيءَ واري زنجير|کنڊ-فاسفيٽ پٺي]] ٺهندي آهي. ٻن الڳ پولي نيوڪليوٽائڊ تندن جا نائيٽروجني بنياد [[بنيادي جوڙو|بنيادي جوڙن]] جي قاعدن موجب (A سان T ۽ C سان G) [[هائڊروجن بانڊ]]ن وسيلي هڪ ٻئي سان ڳنڍجي ٻٽي تند وارو ڊي اين اي ٺاهين ٿا. هڪ ٻئي جا پورائو ڪندڙ نائيٽروجني بنياد ٻن گروهن ۾ ورهايل آهن: هڪ ڇلي وارا [[پائريمڊين]] ۽ ٻن ڇلن وارا [[پيوريِن]]. ڊي اين اي ۾ پائريمڊين ٿائيمين ۽ سائٽوسين آهن، جڏهن⁠تہ پيوريِن ايڊينين ۽ گوانين آهن. ٻٽي تند واري ڊي اين اي جون ٻئي تندون ساڳي [[ماليڪيولي حياتيات جو مرڪزي اصول#حياتياتي سلسلي جي ڄاڻ|حياتياتي ڄاڻ]] محفوظ ڪن ٿيون. جڏهن ٻئي تندون الڳ ٿين ٿيون، تڏهن اها ڄاڻ [[ڊي اين اي نقل سازي|نقل]] ڪئي وڃي ٿي. ڊي اين اي جون ٻئي تندون هڪ ٻئي جي ابتڙ رخن ۾ هلن ٿيون، تنهنڪري اهي [[ابتڙ متوازي (حياتيائي ڪيميا)|ابتڙ متوازي]] آهن. هر کنڊ سان چئن قسمن جي نيوڪليوبنيادن (يا ''بنيادن'') مان هڪ ڳنڍيل هوندو آهي. پٺيءَ سان گڏ انهن چئن نيوڪليوبنيادن جو [[نيوڪليئڪ تيزاب جو سلسلو|سلسلو]] ئي جينياتي ڄاڻ کي ڪوڊ ڪري ٿو. [[نقل نويسي (جينيات)|نقل نويسي]] نالي عمل ۾ ڊي اين اي جي تندن کي سانچي طور استعمال ڪري آر اين اي جون تندون ٺاهيون وڃن ٿيون؛ ان دوران ڊي اين اي جي بنيادن جي جاءِ تي انهن سان لاڳاپيل بنياد اچن ٿا، سواءِ ٿائيمين (T) جي، جنهن جي جاءِ تي آر اين اي ۾ [[يوراسل]] (U) هوندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Uracil |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Uracil |access-date=21 November 2019 |website=Genome.gov |language=en |archive-date=19 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191019050405/https://www.genome.gov/genetics-glossary/Uracil |url-status=live }}</ref> [[جينياتي ڪوڊ]] موجب، اهي آر اين اي تندون [[ترجمو (جينيات)|ترجمي]] نالي عمل دوران پروٽينن ۾ [[امينو تيزاب]]ن جي سلسلي جو تعين ڪن ٿيون. يوڪيريوٽڪ گهرڙن اندر ڊي اين اي کي [[ڪروموسوم]] سڏجندڙ ڊگهن بناوتن ۾ منظم ڪيو ويندو آهي. عام [[گهرڙي جي ورهاست]] کان اڳ، اهي ڪروموسوم ڊي اين اي نقل سازيءَ جي عمل ۾ نقل ٿين ٿا، جنهن سان هر ڌيءَ گهرڙي کي ڪروموسومن جو مڪمل مجموعو ملي ٿو. [[يوڪيريوٽ|يوڪيريوٽڪ جاندار]] ([[جانور]]، [[ٻوٽو|ٻوٽا]]، [[فنجاءِ]] ۽ [[پروٽسٽ]]) پنهنجي ڊي اين اي جو گهڻو حصو [[گهرڙي جو مرڪز|گهرڙي جي مرڪز]] اندر [[مرڪزي ڊي اين اي]] جي صورت ۾ محفوظ ڪن ٿا، جڏهن⁠تہ ڪجهه ڊي اين اي [[مائٽوڪانڊريا]] ۾ [[مائٽوڪانڊريائي ڊي اين اي]] ۽ [[ڪلوروپلاسٽ]]ن ۾ [[ڪلوروپلاسٽ ڊي اين اي]] جي صورت ۾ موجود هوندو آهي.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/igenetics0000russ_v6o1 |title=iGenetics |vauthors=Russell P |publisher=Benjamin Cummings |year=2001 |isbn=0-8053-4553-1 |location=New York |url-access=registration}}</ref> ان جي ابتڙ، [[پروڪيريوٽ]] ([[بيڪٽيريا]] ۽ [[آرڪيا]]) پنهنجو ڊي اين اي رڳو [[سائٽوپلازم]] ۾ [[گول ڪروموسوم]]ن جي صورت ۾ محفوظ ڪن ٿا. يوڪيريوٽڪ ڪروموسومن اندر [[ڪروميٽن]] پروٽين، جهڙوڪ [[هسٽون]]، ڊي اين اي کي سوڙهو ۽ منظم ڪن ٿا. اهي سوڙهو ڪندڙ بناوتون ڊي اين اي ۽ ٻين پروٽينن جي وچ ۾ لاڳاپن جي رهنمائي ڪن ٿيون ۽ اهو ضابطو آڻڻ ۾ مدد ڪن ٿيون ته ڊي اين اي جا ڪهڙا حصا نقل نويسيءَ هيٺ اچن. {{TOC limit|3}} == خاصيتون == [[File:DNA chemical structure.svg|thumb|upright=1.35|ڊي اين اي جي ڪيميائي بناوت؛ [[هائڊروجن بند|هائڊروجن بندن]] کي ٽٻڪن واريون ليڪون ڏيکارين ٿيون. ٻٽي پيچ جي هر ڇيڙي تي هڪ تند تي ظاهر ٿيل [[رخائپ (ماليڪيولي حياتيات)#5′-ڇيڙو|5′]] فاسفيٽ ۽ ٻي تند تي ظاهر ٿيل [[رخائپ (ماليڪيولي حياتيات)#3′-ڇيڙو|3′]] هائڊروڪسل گروهه (—OH) هوندو آهي.]] ڊي اين اي هڪ ڊگهو [[پوليمر]] آهي، جيڪو [[نيوڪليوٽائڊ]] سڏجندڙ ورجائجندڙ ايڪن مان ٺهيل هوندو آهي.<ref>{{cite book |title=Principles of Nucleic Acid Structure |url=https://archive.org/details/principlesofnucl0000saen |vauthors=Saenger W |publisher=Springer-Verlag |year=1984 |isbn=0-387-90762-9 |location=New York}}</ref><ref name="Alberts">{{cite book |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21054/ |title=Molecular Biology of the Cell |vauthors=Alberts B, Johnson A, Lewis J, Raff M, Roberts K, Peter W |publisher=Garland Science |year=2002 |isbn=0-8153-3218-1 |edition=Fourth |location=New York and London |oclc=145080076 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161101022040/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21054/ |archive-date=1 November 2016 |url-status=live}}</ref> ڊي اين اي عام طور هڪڙي تند جي صورت ۾ موجود نه هوندو آهي، پر ٻن تندن جي جوڙي جي صورت ۾ هوندو آهي، جيڪي مضبوطيءَ سان هڪٻئي سان ڳنڍيل هونديون آهن.<ref name="Watson-1953" /><ref name="berg">{{cite book |title=Biochemistry |url=https://archive.org/details/biochemistrysupp0000stry |vauthors=Berg J, Tymoczko J, Stryer L |date=2002 |publisher=W.H. Freeman and Company |isbn=0-7167-4955-6}}</ref> اهي ٻئي ڊگهيون تندون هڪٻئي جي چوڌاري وڪوڙجي [[ٻٽو پيچ|ٻٽي پيچ]] جي شڪل ٺاهين ٿيون. نيوڪليوٽائڊ ۾ ماليڪيول جي [[پٺاڙي زنجير|پٺاڙي]] جو هڪ حصو (جيڪو زنجير کي گڏ رکي ٿو) ۽ هڪ [[نيوڪليوبنياد]] (جيڪو پيچ ۾ موجود ٻي ڊي اين اي تند سان لهه وچڙ ڪري ٿو) ٻئي شامل هوندا آهن. کنڊ سان ڳنڍيل نيوڪليوبنياد کي [[نيوڪليوسائڊ]]، جڏهن ته کنڊ ۽ هڪ يا وڌيڪ فاسفيٽ گروهن سان ڳنڍيل بنياد کي [[نيوڪليوٽائڊ]] چيو ويندو آهي. ڪيترن ئي ڳنڍيل نيوڪليوٽائڊن تي مشتمل [[حياتي پوليمر]] (جيئن ڊي اين اي ۾) کي [[پولي نيوڪليوٽائڊ]] چيو ويندو آهي.<ref name="IUPAC">{{cite journal |author=IUPAC-IUB Commission on Biochemical Nomenclature (CBN) |date=December 1970 |title=Abbreviations and Symbols for Nucleic Acids, Polynucleotides and their Constituents. Recommendations 1970 |url=http://www.chem.qmul.ac.uk/iupac/misc/naabb.html |journal=The Biochemical Journal |volume=120 |issue=3 |pages=449–54 |doi=10.1042/bj1200449 |issn=0306-3283 |pmc=1179624 |pmid=5499957 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070205191106/http://www.chem.qmul.ac.uk/iupac/misc/naabb.html |archive-date=5 February 2007}}</ref> ڊي اين اي جي بناوت پنهنجي ڊيگهه سان گڏ متحرڪ هوندي آهي ۽ اها تنگ وڪڙن ۽ ٻين شڪلين ۾ وڪوڙجڻ جي صلاحيت رکي ٿي.<ref>{{cite journal |vauthors=Irobalieva RN, Fogg JM, Catanese DJ, Catanese DJ, Sutthibutpong T, Chen M, Barker AK, Ludtke SJ, Harris SA, Schmid MF, Chiu W, Zechiedrich L |date=October 2015 |title=Structural diversity of supercoiled DNA |journal=Nature Communications |volume=6 |issue=1 |bibcode=2015NatCo...6.8440I |doi=10.1038/ncomms9440 |issn=2041-1723 |pmc=4608029 |pmid=26455586 |article-number=8440}}</ref> سڀني جنسن ۾ اها ٻن پيچدار زنجيرن مان ٺهيل هوندي آهي، جيڪي [[هائڊروجن بند|هائڊروجن بندن]] وسيلي هڪٻئي سان ڳنڍيل هونديون آهن. ٻئي زنجيرون ساڳئي محور جي چوڌاري وڪوڙيل هونديون آهن (پر سڌيءَ طرح هڪٻئي جي سامهون نه هونديون آهن) ۽ ٻنهي جي [[پيچ (اسڪرو)|پيچائي]] {{convert|34|Å|nm|lk=on}} هوندي آهي. بنيادن جي سڃاڻپ کي نظرانداز ڪندي، [[ليڪ گروهه]] D{{sub|1}}(q) آهي، جتي q في بنيادي جوڙي تي ڦيري کي ظاهر ڪري ٿو، جيڪو مڪمل ڦيري جي لڳ ڀڳ ڏهين حصي جيترو هوندو آهي. عام شڪل (بي-ڊي اين اي) ۾ وڪڙ ساڄي هٿ وارو هوندو آهي، جيئن هڪ عام پيچ جيڪو گهڙيال جي رخ ۾ ڦيرائڻ سان اڳتي وڌي ٿو. زنجيرن جي جوڙي جو اڌ قطر {{cvt|10|Å|nm}} هوندو آهي.<ref name="Watson-1953">{{cite journal |vauthors=Watson JD, Crick FH | author-link1=James Watson| author-link2=Francis Crick| date=April 1953 |title=Molecular structure of nucleic acids; a structure for deoxyribose nucleic acid |url=http://www.nature.com/nature/dna50/watsoncrick.pdf |url-status=live |journal=Nature |volume=171 |issue=4356 |pages=737–38 |bibcode=1953Natur.171..737W |doi=10.1038/171737a0 |issn=0028-0836 |pmid=13054692 |s2cid=4253007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070204110320/http://www.nature.com/nature/dna50/watsoncrick.pdf |archive-date=4 February 2007}}</ref> هڪ ٻي مطالعي موجب، مختلف محلول ۾ ماپڻ وقت ڊي اين اي زنجير جي ويڪر {{cvt|22|-|26|Å|nm}} ۽ هڪ نيوڪليوٽائڊ ايڪي جي ڊيگهه {{cvt|3.3|Å|nm}} ماپي وئي.<ref>{{cite journal |vauthors=Mandelkern M, Elias JG, Eden D, Crothers DM |date=October 1981 |title=The dimensions of DNA in solution |url=https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_1981-10-15_152_1/page/153 |journal=Journal of Molecular Biology |volume=152 |issue=1 |pages=153–61 |doi=10.1016/0022-2836(81)90099-1 |issn=0022-2836 |pmid=7338906}}</ref> گهڻي ڀاڱي ڊي اين اي جي ترندڙ گهاٽائي 1.7g/cm<sup>3</sup> هوندي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Arrighi |first1=Frances E. |last2=Mandel |first2=Manley |last3=Bergendahl |first3=Janet |last4=Hsu |first4=T. C. |date=June 1970 |title=Buoyant densities of DNA of mammals |journal=Biochemical Genetics |volume=4 |issue=3 |pages=367–376 |doi=10.1007/BF00485753 |issn=0006-2928 |pmid=4991030 |s2cid=27950750}}</ref> ڊي اين اي تند جي پٺاڙي هڪٻئي جي واري سان ايندڙ [[فاسفيٽ]] ۽ [[ڪاربوهائڊريٽ|کنڊ]] جي گروهن مان ٺهيل هوندي آهي.<ref name="Ghosh">{{cite journal |vauthors=Ghosh A, Bansal M |date=April 2003 |title=A glossary of DNA structures from A to Z |journal=Acta Crystallographica Section D |volume=59 |issue=Pt 4 |pages=620–26 |bibcode=2003AcCrD..59..620G |doi=10.1107/S0907444903003251 |issn=0907-4449 |pmid=12657780}}</ref> ڊي اين اي ۾ موجود کنڊ [[ڊي آڪسي رائبوز|2-ڊي آڪسي رائبوز]] آهي، جيڪا هڪ [[پينٽوز]] (پنج-[[ڪاربان]]) کنڊ آهي. کنڊون فاسفيٽ گروهن وسيلي ڳنڍيل هونديون آهن، جيڪي ڀرپاسي وارن کنڊ جي حلقن جي ٽئين ۽ پنجين ڪاربان [[ايٽم]] جي وچ ۾ [[فاسفوڊائيسٽر بند]] ٺاهين ٿا. انهن کي [[رخائپ (ماليڪيولي حياتيات)#3′-ڇيڙو|3′-ڇيڙي]] (ٽي پرائيم ڇيڙو) ۽ [[رخائپ (ماليڪيولي حياتيات)#5′-ڇيڙو|5′-ڇيڙي]] (پنج پرائيم ڇيڙو) جا ڪاربان چيو ويندو آهي؛ پرائيم جي نشاني انهن ڪاربان ايٽمن کي ان بنياد جي ڪاربان ايٽمن کان ڌار ڪرڻ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي، جنهن سان ڊي آڪسي رائبوز [[گليڪوسائڊڪ بند]] ٺاهي ٿو.<ref name="berg" /> تنهن ڪري، ڪنهن به ڊي اين اي تند جو عام طور هڪ ڇيڙو اهڙو هوندو آهي، جتي رائبوز جي 5′ ڪاربان سان فاسفيٽ گروهه ڳنڍيل هوندو آهي (5′ فاسفورائل)، ۽ ٻيو ڇيڙو اهڙو هوندو آهي، جتي رائبوز جي 3′ ڪاربان سان آزاد هائڊروڪسل گروهه ڳنڍيل هوندو آهي (3′ هائڊروڪسل). کنڊ-فاسفيٽ پٺاڙيءَ سان 3′ ۽ 5′ ڪاربانن جي رخ بندي هر ڊي اين اي تند کي [[رخائپ (ماليڪيولي حياتيات)|رخائپ]] (جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن قطبيت پڻ چيو ويندو آهي) ڏئي ٿي. [[نيوڪليائي تيزاب جو ٻٽو پيچ|نيوڪليائي تيزاب جي ٻٽي پيچ]] ۾ هڪ تند جي نيوڪليوٽائڊن جو رخ ٻي تند جي نيوڪليوٽائڊن جي رخ جي ابتڙ هوندو آهي؛ يعني تندون [[ابتڙ متوازي (حياتي ڪيميا)|ابتڙ متوازي]] هونديون آهن. ڊي اين اي تندن جي غير هموار ڇيڙن کي پنج پرائيم ڇيڙي (5′) ۽ ٽي پرائيم ڇيڙي (3′) جي رخائپ وارو چيو ويندو آهي، جنهن ۾ 5′ ڇيڙي تي آخري فاسفيٽ گروهه ۽ 3′ ڇيڙي تي آخري هائڊروڪسل گروهه هوندو آهي. ڊي اين اي ۽ [[آر اين اي]] جي وچ ۾ هڪ اهم فرق کنڊ جو آهي؛ ڊي اين اي ۾ موجود 2-ڊي آڪسي رائبوز جي جاءِ آر اين اي ۾ لاڳاپيل پينٽوز کنڊ [[رائبوز]] وٺي ٿي.<ref name="berg" /> [[File:DNA animation.gif|thumb|upright|ڊي اين اي جو هڪ حصو. بنياد ٻن پيچدار تندن جي وچ ۾ افقي طور موجود آهن<ref>{{Cite web |title=RCSB PDB – 1D65: Molecular structure of the B-DNA dodecamer d(CGCAAATTTGCG)2. An examination of propeller twist and minor-groove water structure at 2.2 A resolution. |url=https://www.rcsb.org/structure/1D65 |access-date=27 March 2023 |website=www.rcsb.org |language=en-US |vauthors=Edwards KJ, Brown DG, Spink N, Skelly JV, Neidle S |archive-date=26 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326031618/https://www.rcsb.org/structure/1D65 |url-status=live }}</ref> ([[:File:DNA orbit animated.gif|متحرڪ نسخو]]).]] ڊي اين اي جو ٻٽو پيچ بنيادي طور ٻن قوتن وسيلي مستحڪم رهي ٿو: نيوڪليوٽائڊن جي وچ ۾ [[هائڊروجن بند]] ۽ [[خانو بندي (ڪيميا)|بنيادن جي خانو بندي]] ڪندڙ لهه وچڙ، جيڪا [[اروميٽڪ]] نيوڪليوبنيادن جي وچ ۾ ٿئي ٿي.<ref name="Yakovchuk2006">{{cite journal |vauthors=Yakovchuk P, Protozanova E, Frank-Kamenetskii MD |year=2006 |title=Base-stacking and base-pairing contributions into thermal stability of the DNA double helix |journal=Nucleic Acids Research |volume=34 |issue=2 |pages=564–74 |doi=10.1093/nar/gkj454 |issn=0305-1048 |pmc=1360284 |pmid=16449200}}</ref> ڊي اين اي ۾ ملندڙ چار بنياد [[ايڊينين]] ({{mono|A}})، [[سائٽوسين]] ({{mono|C}})، [[گوانين]] ({{mono|G}}) ۽ [[ٿائيمين]] ({{mono|T}}) آهن. اهي چار بنياد کنڊ-فاسفيٽ سان ڳنڍجي مڪمل نيوڪليوٽائڊ ٺاهين ٿا، جيئن [[ايڊينوسين مونو فاسفيٽ]] لاءِ ڏيکاريل آهي. ايڊينين ٿائيمين سان ۽ گوانين سائٽوسين سان جوڙو ٺاهي ٿو، جنهن سان {{mono|A-T}} ۽ {{mono|G-C}} [[بنيادي جوڙو|بنيادي جوڙا]] ٺهن ٿا.<ref>{{cite book |title=Molecular Biology |url=https://archive.org/details/molecularbiology0000trop_u7j9 |vauthors=Tropp BE |publisher=Jones and Barlett Learning |year=2012 |isbn=978-0-7637-8663-2 |edition=4th |location=Sudbury, Mass.}}</ref><ref>{{cite web |year=1953 |title=Watson-Crick Structure of DNA |url=https://www.mun.ca/biology/scarr/Watson-Crick_Model.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160719095721/http://www.mun.ca/biology/scarr/Watson-Crick_Model.html |archive-date=19 July 2016 |access-date=13 July 2016 |publisher=Memorial University of Newfoundland |vauthors=Carr S}}</ref> === نيوڪليوبنيادن جي درجي بندي === نيوڪليوبنيادن کي ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: [[پيوريـن]]، {{mono|A}} ۽ {{mono|G}}، جيڪي پاڻ ۾ ڳنڍيل پنج- ۽ ڇهه-رڪني [[هيٽروسائڪلڪ مرڪب]] آهن، ۽ [[پائريمڊين]]، يعني ڇهه-رڪني حلقا {{mono|C}} ۽ {{mono|T}}.<ref name=berg /> پنجون پائريمڊين نيوڪليوبنياد، [[يوراسل]] ({{mono|U}})، عام طور آر اين اي ۾ ٿائيمين جي جاءِ وٺندو آهي ۽ پنهنجي حلقي تي [[ميٿائل گروهه]] نه هئڻ سبب ٿائيمين کان مختلف هوندو آهي. آر اين اي ۽ ڊي اين اي کانسواءِ، نيوڪليائي تيزابن جي خاصيتن جي مطالعي يا حياتياتي ٽيڪنالاجيءَ ۾ استعمال لاءِ ڪيترائي مصنوعي [[نيوڪليائي تيزاب جا هم شڪل]] ٺاهيا ويا آهن.<ref>{{cite journal |vauthors=Verma S, Eckstein F |year=1998 |title=Modified oligonucleotides: synthesis and strategy for users |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-biochemistry_1998_67/page/99 |journal=Annual Review of Biochemistry |volume=67 |pages=99–134 |doi=10.1146/annurev.biochem.67.1.99 |issn=0066-4154 |pmid=9759484 |doi-access=free}}</ref> === غير معياري بنياد === ڊي اين اي ۾ تبديل ٿيل بنياد ملن ٿا. انهن مان سڀ کان پهرين سڃاڻپ ٿيل بنياد [[5-ميٿائل سائٽوسين]] هو، جيڪو 1925ع ۾ ''[[مائيڪوبيڪٽيريم ٽيوبرڪيولوسس]]'' جي [[جينوم]] ۾ مليو.<ref name="Johnson1925">{{cite journal |vauthors=Johnson TB, Coghill RD |year=1925 |title=Pyrimidines. CIII. The discovery of 5-methylcytosine in tuberculinic acid, the nucleic acid of the tubercle bacillus. |journal=Journal of the American Chemical Society |volume=47 |pages=2838–44 |doi=10.1021/ja01688a030 |issn=0002-7863}}</ref> بيڪٽيريائي وائرسن ([[بيڪٽيريوفيج]]ن) ۾ انهن غير معياري بنيادن جي موجودگيءَ جو سبب بيڪٽيريا ۾ موجود [[پابندي ڪندڙ اينزائم]]ن کان بچڻ آهي. هي اينزائم نظام گهٽ ۾ گهٽ جزوي طور هڪ ماليڪيولي مدافعتي نظام طور ڪم ڪري ٿو، جيڪو بيڪٽيريا کي وائرسن جي انفيڪشن کان بچائي ٿو.<ref name="pmid27319741">{{cite journal |vauthors=Weigele P, Raleigh EA |date=October 2016 |title=Biosynthesis and Function of Modified Bases in Bacteria and Their Viruses |journal=Chemical Reviews |volume=116 |issue=20 |pages=12655–12687 |doi=10.1021/acs.chemrev.6b00114 |issn=0009-2665 |pmid=27319741 |doi-access=free}}</ref> سائٽوسين ۽ ايڊينين بنيادن ۾ ٿيندڙ تبديليون، جيڪي وڌيڪ عام ۽ تبديل ٿيل ڊي اين اي بنياد آهن، ٻوٽن ۽ جانورن ۾ جين جي اظهار جي [[ايپي جينيات|ايپي جينياتي]] ضابطي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون.<ref name="pmid30619465">{{cite journal |vauthors=Kumar S, Chinnusamy V, Mohapatra T |date=2018 |title=Epigenetics of Modified DNA Bases: 5-Methylcytosine and Beyond |journal=Frontiers in Genetics |volume=9 |doi=10.3389/fgene.2018.00640 |issn=1664-8021 |pmc=6305559 |pmid=30619465 |doi-access=free |article-number=640}}</ref> ڊي اين اي ۾ ڪيترائي غير معياري بنياد ملڻ بابت ڄاڻ آهي.<ref name="pmid28941008">{{cite journal |vauthors=Carell T, Kurz MQ, Müller M, Rossa M, Spada F |date=April 2018 |title=Non-canonical Bases in the Genome: The Regulatory Information Layer in DNA |journal=Angewandte Chemie |volume=57 |issue=16 |pages=4296–4312 |bibcode=2018ACIE...57.4296C |doi=10.1002/anie.201708228 |pmid=28941008}}</ref> انهن مان گهڻا معياري بنيادن ۽ يوراسل جون تبديل ٿيل صورتون آهن. * تبديل ٿيل '''ايڊينين''' ** N6-ڪارباموئل-ميٿائل ايڊينين ** N6-ميٿائل ايڊينين * تبديل ٿيل '''گوانين''' ** 7-ڊي ايزاگوانين ** 7-ميٿائل گوانين * تبديل ٿيل '''سائٽوسين''' ** N4-ميٿائل سائٽوسين ** 5-ڪاربوڪسل سائٽوسين ** 5-فارمائل سائٽوسين ** 5-گليڪوسائل هائڊروڪسي ميٿائل سائٽوسين ** 5-هائڊروڪسي سائٽوسين ** 5-ميٿائل سائٽوسين * تبديل ٿيل '''ٿائيميڊين''' ** α-گلوٽامائل ٿائيميڊين ** α-پيوٽريسِنائل ٿائيمين * '''يوراسل''' ۽ ان جون تبديل ٿيل صورتون ** [[بنياد جي]] ** يوراسل ** 5-ڊاءِ هائڊروڪسي پينٽا يوراسل ** 5-هائڊروڪسي ميٿائل ڊي آڪسي يوراسل * ٻيا ** ڊي آڪسي آرڪيوسين ** 2،6-ڊاءِ امينو پيورين (2-امينو ايڊينين) === کانچا === [[File:DNA-ligand-by-Abalone.png|thumb|ڊي اين اي جا وڏا ۽ ننڍا کانچا. پوئيون کانچو [[هوئڪسٽ رنگ]] 33258 لاءِ ڳنڍجڻ جي جاءِ آهي.]] ٻه پيچدار تندون ڊي اين اي جي پٺاڙي ٺاهين ٿيون. تندن جي وچ واري وٿي، يا کانچي، جي رخ سان هلندڙ هڪ ٻيو ٻٽو پيچ پڻ ڏسي سگهجي ٿو. اهي خال بنيادي جوڙن جي ڀرسان هوندا آهن ۽ [[ڳنڍجڻ جي جاءِ]] مهيا ڪري سگهن ٿا. ڇاڪاڻ ته تندون هڪٻئي جي لحاظ کان هموار نموني واقع نه آهن، تنهن ڪري کانچن جا ماپا هڪجهڙا نه آهن. وڏو کانچو {{convert|22|Å|nm}} ويڪرو، جڏهن ته ننڍي کانچو {{cvt|12|Å|nm}} ويڪرو هوندو آهي.<ref>{{cite journal |vauthors=Wing R, Drew H, Takano T, Broka C, Tanaka S, Itakura K, Dickerson RE |date=October 1980 |title=Crystal structure analysis of a complete turn of B-DNA |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1980-10-23_287_5784/page/755 |journal=Nature |volume=287 |issue=5784 |pages=755–58 |bibcode=1980Natur.287..755W |doi=10.1038/287755a0 |pmid=7432492 |s2cid=4315465}}</ref> وڏي کانچي جي وڌيڪ ويڪر سبب، بنيادن جا ڪنارا ننڍي کانچي جي ڀيٽ ۾ وڏي کانچي ۾ وڌيڪ آسانيءَ سان پهچ جوڳا هوندا آهن. نتيجي طور، [[نقل سازي عامل]]ن جهڙا پروٽين، جيڪي ٻٽي تند واري ڊي اين اي جي مخصوص سلسلن سان ڳنڍجي سگهن ٿا، عام طور وڏي کانچي ۾ ظاهر ٿيل بنيادن جي پاسن سان رابطو ڪن ٿا.<ref name="Pabo1984">{{cite journal |vauthors=Pabo CO, Sauer RT |year=1984 |title=Protein-DNA recognition |journal=Annual Review of Biochemistry |volume=53 |issue=1 |pages=293–321 |doi=10.1146/annurev.bi.53.070184.001453 |pmid=6236744 |bibcode=1984ARBio..53..293P }}</ref> خاني اندر ڊي اين اي جي غير معمولي تشڪيلن ۾ اها صورتحال مختلف هوندي آهي ''(هيٺ ڏسو)''، پر وڏي ۽ ننڍي کانچي جا نالا هميشه ويڪر جي انهن فرقن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ رکيا ويندا آهن، جيڪي ڊي اين اي کي واپس عام [[بي-ڊي اين اي|بي شڪل]] ۾ وڪوڙڻ سان نظر اچن ها. === بنيادي جوڙا ٺهڻ === {{Main|بنيادي جوڙو}} <div class="thumb floatright" style="background:#f9f9f9; border:1px solid #ccc; margin:0.5em;"> {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" style="width:230px; font-size:85%; border:1px solid #ccc; margin:0.3em;" |- |[[File:Base pair GC.svg|282px]] |} {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" style="width:230px; font-size:85%; border:1px solid #ccc; margin:0.3em;" |- |[[File:Base pair AT.svg|282px]] |} <div style="border: none; width:282px;"><div class="thumbcaption">مٿي، ٽن [[هائڊروجن بند|هائڊروجن بندن]] وارو '''{{mono|GC}}''' بنيادي جوڙو. هيٺ، ٻن هائڊروجن بندن وارو '''{{mono|AT}}''' بنيادي جوڙو. جوڙن جي وچ ۾ غير ڪوويلنٽ هائڊروجن بندن کي ٽٽل ليڪن سان ڏيکاريو ويو آهي.</div></div></div> ڊي اين اي جي ٻٽي پيچ ۾، هڪ تند تي موجود هر قسم جو نيوڪليوبنياد ٻي تند تي موجود رڳو هڪ ئي قسم جي نيوڪليوبنياد سان بند ٺاهي ٿو. هن کي [[پورائيت (ماليڪيولي حياتيات)|پورائتو]] [[بنيادي جوڙو|بنيادي جوڙا ٺهڻ]] چيو ويندو آهي. پيوريـن پائريمڊينن سان [[هائڊروجن بند]] ٺاهين ٿا؛ ايڊينين رڳو ٿائيمين سان ٻن هائڊروجن بندن وسيلي، ۽ سائٽوسين رڳو گوانين سان ٽن هائڊروجن بندن وسيلي ڳنڍجي ٿي. ٻٽي پيچ جي آرپار ٻن نيوڪليوٽائڊن جي گڏجي ڳنڍجڻ واري هن ترتيب کي، يعني ڇهه-ڪاربان حلقي کان ڇهه-ڪاربان حلقي تائين، واٽسن-ڪرڪ بنيادي جوڙو چيو ويندو آهي. وڌيڪ [[GC-مواد]] رکندڙ ڊي اين اي، گهٽ {{mono|GC}}-مواد رکندڙ ڊي اين اي کان وڌيڪ مستحڪم هوندو آهي. [[هوگسٽين بنيادي جوڙو]]، جنهن ۾ ڇهه-ڪاربان حلقي جو پنج-ڪاربان حلقي سان هائڊروجن بند ٺهي ٿو، بنيادي جوڙا ٺهڻ جي هڪ ناياب صورت آهي.<ref name="pmid23818176">{{cite journal |vauthors=Nikolova EN, Zhou H, Gottardo FL, Alvey HS, Kimsey IJ, Al-Hashimi HM |year=2013 |title=A historical account of Hoogsteen base-pairs in duplex DNA |journal=Biopolymers |volume=99 |issue=12 |pages=955–68 |doi=10.1002/bip.22334 |pmc=3844552 |pmid=23818176}}</ref> جيئن ته هائڊروجن بند [[ڪوويلنٽ بند]] نه آهن، تنهنڪري اهي نسبتاً آسانيءَ سان ٽٽي ۽ ٻيهر ٺهي سگهن ٿا. تنهن ڪري ٻٽي پيچ ۾ ڊي اين اي جون ٻئي تندون زِپ وانگر، يا ته ميڪانيڪي قوت يا وڌيڪ [[گرمي پد]] وسيلي، الڳ ڪري سگهجن ٿيون.<ref>{{cite journal |vauthors=Clausen-Schaumann H, Rief M, Tolksdorf C, Gaub HE |date=April 2000 |title=Mechanical stability of single DNA molecules |url=https://archive.org/details/sim_biophysical-journal_2000-04_78_4/page/1997 |journal=Biophysical Journal |volume=78 |issue=4 |pages=1997–2007 |bibcode=2000BpJ....78.1997C |doi=10.1016/S0006-3495(00)76747-6 |pmc=1300792 |pmid=10733978}}</ref> هن بنيادي جوڙن جي پورائيت جي نتيجي ۾، ڊي اين اي پيچ جي ٻٽي تند واري سلسلي ۾ موجود سموري ڄاڻ هر تند تي ٻيڻي ٿيل هوندي آهي، جيڪا ڊي اين اي نقل سازيءَ لاءِ نهايت اهم آهي. پورائتو بنيادي جوڙن جي وچ ۾ هي موٽائتو ۽ مخصوص لاڳاپو جاندارن ۾ ڊي اين اي جي سڀني ڪمن لاءِ ضروري آهي.<ref name=Alberts /> {{Anchor|ssDNA}} ==== ssDNA بمقابله dsDNA ==== گهڻا ڊي اين اي ماليڪيول اصل ۾ ٻه پوليمر تندون هوندا آهن، جيڪي غير ڪوويلنٽ بندن وسيلي پيچدار نموني گڏ بنديل هوندا آهن؛ هي ٻٽي تند واري (dsDNA) بناوت گهڻي ڀاڱي تند اندر بنيادن جي اسٽيڪنگ واري لهه وچڙ سان برقرار رهندي آهي، جيڪا {{mono|G,C}} اسٽيڪن لاءِ سڀ کان مضبوط هوندي آهي. ٻئي تندون الڳ ٿي سگهن ٿيون—هن عمل کي پگهرجڻ چيو ويندو آهي—جنهن سان ٻه هڪ-تند وارا ڊي اين اي (ssDNA) ماليڪيول ٺهن ٿا. پگهرجڻ وڌيڪ گرمي پد، گهٽ لوڻ ۽ وڌيڪ [[پي ايڇ]] تي ٿيندو آهي؛ گهٽ پي ايڇ به ڊي اين اي کي پگهاري ٿو، پر تيزابي ڊي پيوورينيشن سبب ڊي اين اي غير مستحڪم ٿي ويندو آهي، تنهنڪري گهٽ پي ايڇ گهٽ استعمال ڪيو ويندو آهي. dsDNA صورت جي استحڪام جو دارومدار رڳو {{mono|GC}}-مواد (% {{mono|G,C}} بنيادي جوڙن) تي نه، پر سلسلي تي پڻ هوندو آهي، ڇاڪاڻ ته اسٽيڪنگ سلسلي لاءِ مخصوص آهي، ۽ ڊيگهه تي پڻ هوندو آهي، ڇو ته ڊگها ماليڪيول وڌيڪ مستحڪم هوندا آهن. استحڪام کي مختلف طريقن سان ماپي سگهجي ٿو؛ هڪ عام طريقو [[ڊي اين اي پگهرجڻ|پگهرجڻ جو گرمي پد]] آهي، جنهن کي ''T<sub>m</sub>'' قدر پڻ چيو ويندو آهي. اهو اهو گرمي پد آهي، جنهن تي ٻٽي تند وارن ماليڪيولن مان 50 سيڪڙو هڪ-تند وارن ماليڪيولن ۾ تبديل ٿي وڃن ٿا؛ پگهرجڻ جو گرمي پد آئنڪ طاقت ۽ ڊي اين اي جي ارتڪاز تي دارومدار رکي ٿو. نتيجي طور، ڊي اين اي جي ٻن تندن جي وچ ۾ ڳانڍاپي جي طاقت کي {{mono|GC}} بنيادي جوڙن جو سيڪڙو ۽ ڊي اين اي ٻٽي پيچ جي مجموعي ڊيگهه ٻئي طئي ڪن ٿا. وڌيڪ {{mono|GC}}-مواد وارا ڊگها ڊي اين اي پيچ وڌيڪ مضبوط لهه وچڙ رکندڙ تندون رکن ٿا، جڏهن ته وڌيڪ {{mono|AT}} مواد وارا ننڍا پيچ نسبتاً ڪمزور لهه وچڙ رکندڙ تندون رکن ٿا.<ref>{{cite journal |vauthors=Chalikian TV, Völker J, Plum GE, Breslauer KJ |date=July 1999 |title=A more unified picture for the thermodynamics of nucleic acid duplex melting: a characterization by calorimetric and volumetric techniques |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1999-07-06_96_14/page/7853 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=96 |issue=14 |pages=7853–58 |bibcode=1999PNAS...96.7853C |doi=10.1073/pnas.96.14.7853 |pmc=22151 |pmid=10393911 |doi-access=free}}</ref> حياتيات ۾، ڊي اين اي جي ٻٽي پيچ جا اهي حصا، جن کي آسانيءَ سان الڳ ٿيڻ جي ضرورت هوندي آهي، جهڙوڪ ڪجهه [[پروموٽر (حياتيات)|پروموٽرن]] ۾ {{mono|TATAAT}} [[پرِبنو باڪس]]، گهڻو ڪري وڌيڪ {{mono|AT}} مواد رکن ٿا، جنهن سان تندون الڳ ڪرڻ آسان ٿينديون آهن.<ref>{{cite journal |vauthors=deHaseth PL, Helmann JD |date=June 1995 |title=Open complex formation by Escherichia coli RNA polymerase: the mechanism of polymerase-induced strand separation of double helical DNA |url=https://archive.org/details/sim_molecular-microbiology_1995-06_16_5/page/817 |journal=Molecular Microbiology |volume=16 |issue=5 |pages=817–24 |doi=10.1111/j.1365-2958.1995.tb02309.x |pmid=7476180 |s2cid=24479358}}</ref> ليبارٽري ۾ هن لهه وچڙ جي طاقت کي پگهرجڻ جو اهو گرمي پد ''T<sub>m</sub>'' ڳولي ماپي سگهجي ٿو، جيڪو اڌ هائڊروجن بندن کي ٽوڙڻ لاءِ ضروري هجي. جڏهن ڊي اين اي جي ٻٽي پيچ ۾ سڀ بنيادي جوڙا پگهرجي وڃن ٿا، تندون الڳ ٿي وڃن ٿيون ۽ محلول ۾ ٻه مڪمل طور آزاد ماليڪيولن طور موجود رهن ٿيون. انهن هڪ-تند وارن ڊي اين اي ماليڪيولن جي ڪا هڪ گڏيل شڪل نه هوندي آهي، پر ڪجهه تشڪيلون ٻين کان وڌيڪ مستحڪم هونديون آهن.<ref>{{cite journal |vauthors=Isaksson J, Acharya S, Barman J, Cheruku P, Chattopadhyaya J |date=December 2004 |title=Single-stranded adenine-rich DNA and RNA retain structural characteristics of their respective double-stranded conformations and show directional differences in stacking pattern |url=http://www.boc.uu.se/boc14www/thesis/johan2005/Paper%20V/Paper%20V.pdf |url-status=live |journal=Biochemistry |volume=43 |issue=51 |pages=15996–6010 |doi=10.1021/bi048221v |pmid=15609994 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070610205112/http://www.boc.uu.se/boc14www/thesis/johan2005/Paper%20V/Paper%20V.pdf |archive-date=10 June 2007 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070610205112/http://www.boc.uu.se/boc14www/thesis/johan2005/Paper%20V/Paper%20V.pdf |date=10 June 2007 }}</ref> === مقدار === [[File:Human karyotype with bands and sub-bands.png|thumb|انسان جو رٿائتو [[ڪيريوٽائپ|ڪيريوگرام]]. ان ۾ 22 [[هم ساخت ڪروموسوم|هم ساخت ڪروموسوم]]، [[جنسي ڪروموسوم]] جا مادي (XX) ۽ نر (XY) ٻئي قسم (هيٺ ساڄي پاسي)، ۽ پڻ [[انساني مائٽوڪانڊريائي جينيات|مائٽوڪانڊريائي جينوم]] (هيٺ کاٻي پاسي اصل تناسب سان) ڏيکاريل آهن. هر ڪروموسوم جوڙي (۽ مائٽوڪانڊريائي جينوم) جي کاٻي پاسي واري نيري پيماني تي ان جي ڊيگهه ڊي اين اي جي لکين [[بنيادي جوڙو|بنيادي جوڙن]] جي لحاظ کان ڏيکاريل آهي.{{وڌيڪ|ڪيريوٽائپ}}]] انسانن ۾، هر خلئي جو مجموعي مادي [[ٻٽوڻ|ٻٽوڻ]] [[مرڪزي جينوم]] 6.37 گيگابنيادي جوڙن (Gbp) تائين پکڙيل هوندو آهي، جنهن جي ڊيگهه 208.23&nbsp;سينٽي ميٽر ۽ وزن 6.51 پڪوگرام (pg) هوندو آهي.<ref name="pmid30813969">{{cite journal |vauthors=Piovesan A, Pelleri MC, Antonaros F, Strippoli P, Caracausi M, Vitale L |year=2019 |title=On the length, weight and GC content of the human genome. |journal=BMC Res Notes |volume=12 |issue=1 |doi=10.1186/s13104-019-4137-z |pmc=6391780 |pmid=30813969 |doi-access=free |article-number=106 |bibcode=2019BMCRN..12..106P }}</ref> نر جا قدر 6.27 Gbp، 205.00&nbsp;سينٽي ميٽر ۽ 6.41 pg آهن.<ref name="pmid30813969"/> هر ڊي اين اي پوليمر ۾ ڪروڙين نيوڪليوٽائڊ ٿي سگهن ٿا، جيئن [[ڪروموسوم 1]] ۾. ڪروموسوم 1 انسان جو سڀ کان وڏو [[ڪروموسوم]] آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 22 ڪروڙ [[بنيادي جوڙو|بنيادي جوڙا]] آهن، ۽ جيڪڏهن ان کي سڌو ڪيو وڃي ته ان جي ڊيگهه {{val|85|u=mm}} ٿيندي. [[يوڪيريوٽ]] جاندارن ۾، [[مرڪزي ڊي اين اي]] کان سواءِ [[مائٽوڪانڊريائي ڊي اين اي]] (mtDNA) پڻ موجود هوندو آهي، جيڪو مائٽوڪانڊريا پاران استعمال ٿيندڙ ڪجهه پروٽينن کي ڪوڊ ڪري ٿو. مرڪزي ڊي اين اي جي ڀيٽ ۾ mtDNA عام طور نسبتاً ننڍو هوندو آهي. مثال طور، [[انساني مائٽوڪانڊريائي جينيات|انساني مائٽوڪانڊريائي ڊي اين اي]] بند گول ماليڪيول ٺاهي ٿو، جن مان هر هڪ ۾ 16,569<ref name="Anderson_1981">{{cite journal |vauthors=Anderson S, Bankier AT, Barrell BG, de Bruijn MH, Coulson AR, Drouin J, Eperon IC, Nierlich DP, Roe BA, Sanger F, Schreier PH, Smith AJ, Staden R, Young IG |date=April 1981 |title=Sequence and organization of the human mitochondrial genome |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1981-04-09_290_5806/page/457 |journal=Nature |volume=290 |issue=5806 |pages=457–465 |bibcode=1981Natur.290..457A |doi=10.1038/290457a0 |pmid=7219534 |s2cid=4355527}}</ref><ref>{{Cite web |title=Untitled |url=http://chemistry.umeche.maine.edu/CHY431/MitoDNA.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110813123936/http://chemistry.umeche.maine.edu/CHY431/MitoDNA.html |archive-date=13 August 2011 |access-date=13 June 2012}}</ref> ڊي اين اي بنيادي جوڙا هوندا آهن،<ref name="Satoh1991">{{cite journal |vauthors=Satoh M, Kuroiwa T |date=September 1991 |title=Organization of multiple nucleoids and DNA molecules in mitochondria of a human cell |url=https://archive.org/details/experimental-cell-research_1991-09_196_1/page/137 |journal=Experimental Cell Research |volume=196 |issue=1 |pages=137–140 |doi=10.1016/0014-4827(91)90467-9 |pmid=1715276}}</ref> ۽ اهڙي هر ماليڪيول ۾ عام طور مائٽوڪانڊريائي جينن جو مڪمل مجموعو موجود هوندو آهي. هر انساني مائٽوڪانڊريون ۾، سراسري طور، اهڙا لڳ ڀڳ 5 mtDNA ماليڪيول هوندا آهن.<ref name=Satoh1991/> هر انساني [[خلئو (حياتيات)|خلئي]] ۾ لڳ ڀڳ 100 مائٽوڪانڊريا هوندا آهن، جنهن ڪري هر انساني خلئي ۾ mtDNA ماليڪيولن جو مجموعي انگ لڳ ڀڳ 500 ٿئي ٿو.<ref name=Satoh1991/> تنهن هوندي به، هر خلئي ۾ مائٽوڪانڊريا جو مقدار خلئي جي قسم موجب مختلف هوندو آهي، ۽ هڪ [[آنڊي جو خلئو|آنڊي جي خلئي]] ۾ 100,000 مائٽوڪانڊريا ٿي سگهن ٿا، جيڪي مائٽوڪانڊريائي جينوم جي 1,500,000 تائين نقلن جي برابر آهن (۽ خلئي جي ڪل ڊي اين اي جو 90 سيڪڙو تائين حصو بڻائي سگهن ٿا).<ref name="pmid28721182">{{cite journal |vauthors=Zhang D, Keilty D, Zhang ZF, Chian RC |date=March 2017 |title=Mitochondria in oocyte aging: current understanding |journal=Facts, Views & Vision in ObGyn |volume=9 |issue=1 |pages=29–38 |pmc=5506767 |pmid=28721182}}</ref> === سينس ۽ اينٽي سينس === {{وڌيڪ|سينس (ماليڪيولي حياتيات)}} {{redirect|سينس ۽ اينٽي سينس|ٽي وي قسط|سينس ۽ اينٽي سينس (ملينيم)}} ڪنهن [[ڊي اين اي سلسلي بندي|ڊي اين اي سلسلي]] کي ”سينس“ سلسلو چيو ويندو آهي، جيڪڏهن اهو ان [[ميسينجر آر اين اي]] نقل جي سلسلي جهڙو هجي، جنهن جو ترجمو ڪري پروٽين ٺاهيو وڃي ٿو.<ref>[http://www.chem.qmul.ac.uk/iubmb/newsletter/misc/DNA.html Designation of the two strands of DNA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080424015915/http://www.chem.qmul.ac.uk/iubmb/newsletter/misc/DNA.html |date=24 April 2008 }} JCBN/NC-IUB Newsletter 1989. Retrieved 7 May 2008</ref> سامهون واري تند تي موجود سلسلي کي ”اينٽي سينس“ سلسلو چيو ويندو آهي. سينس ۽ اينٽي سينس ٻئي سلسلا ساڳئي ڊي اين اي تند جي مختلف حصن تي موجود ٿي سگهن ٿا (يعني ٻنهي تندن ۾ سينس ۽ اينٽي سينس ٻئي سلسلا موجود ٿي سگهن ٿا). پروڪيريوٽن ۽ يوڪيريوٽن ٻنهي ۾ اينٽي سينس آر اين اي سلسلا ٺهن ٿا، پر انهن آر اين اي جا ڪم اڃا مڪمل طور واضح ناهن.<ref>{{cite journal |vauthors=Hüttenhofer A, Schattner P, Polacek N |date=May 2005 |title=Non-coding RNAs: hope or hype? |url=https://archive.org/details/sim_trends-in-genetics_2005-05_21_5/page/289 |journal=Trends in Genetics |volume=21 |issue=5 |pages=289–97 |doi=10.1016/j.tig.2005.03.007 |pmid=15851066}}</ref> هڪ تجويز موجب، اينٽي سينس آر اين اي، آر اين اي-آر اين اي بنيادي جوڙا ٺهڻ وسيلي [[جين اظهار]] کي ضابطي ۾ رکڻ ۾ شامل آهن.<ref>{{cite journal |vauthors=Munroe SH |date=November 2004 |title=Diversity of antisense regulation in eukaryotes: multiple mechanisms, emerging patterns |journal=Journal of Cellular Biochemistry |volume=93 |issue=4 |pages=664–71 |doi=10.1002/jcb.20252 |pmid=15389973 |s2cid=23748148}}</ref> پروڪيريوٽن ۽ يوڪيريوٽن ۾ ڪجهه ڊي اين اي سلسلا، ۽ [[پلازمڊ]]ن ۽ [[وائرس]]ن ۾ ان کان به وڌيڪ سلسلا، [[مٿان چڙهيل جين|مٿان چڙهيل جينن]] جي موجودگيءَ سبب سينس ۽ اينٽي سينس تندن جي وچ وارو فرق ڌنڌلو ڪري ڇڏين ٿا.<ref>{{cite journal |vauthors=Makalowska I, Lin CF, Makalowski W |date=February 2005 |title=Overlapping genes in vertebrate genomes |url=https://archive.org/details/sim_computational-biology-and-chemistry_2005-02_29_1/page/n8 |journal=Computational Biology and Chemistry |volume=29 |issue=1 |pages=1–12 |doi=10.1016/j.compbiolchem.2004.12.006 |pmid=15680581}}</ref> اهڙين حالتن ۾، ڪجهه ڊي اين اي سلسلا ٻٽو ڪم ڪن ٿا: هڪ تند جي رخ ۾ پڙهڻ سان هڪ پروٽين کي ڪوڊ ڪن ٿا، جڏهن ته ٻي تند تي ابتڙ رخ ۾ پڙهڻ سان ٻئي پروٽين کي ڪوڊ ڪن ٿا. [[بيڪٽيريا]] ۾، هي مٿان چڙهاءُ جين جي نقل سازيءَ جي ضابطي ۾ شامل ٿي سگهي ٿو،<ref>{{cite journal |vauthors=Johnson ZI, Chisholm SW |date=November 2004 |title=Properties of overlapping genes are conserved across microbial genomes |journal=Genome Research |volume=14 |issue=11 |pages=2268–72 |doi=10.1101/gr.2433104 |pmc=525685 |pmid=15520290}}</ref> جڏهن ته وائرسن ۾، مٿان چڙهيل جين ننڍڙي وائرسي جينوم اندر ڪوڊ ڪري سگهجندڙ ڄاڻ جي مقدار وڌائين ٿا.<ref>{{cite journal |vauthors=Lamb RA, Horvath CM |date=August 1991 |title=Diversity of coding strategies in influenza viruses |journal=Trends in Genetics |volume=7 |issue=8 |pages=261–66 |doi=10.1016/0168-9525(91)90326-L |pmc=7173306 |pmid=1771674}}</ref> === سپر ڪوائلنگ === {{Main|ڊي اين اي سپر ڪوائل}} ڊي اين اي کي رسيءَ وانگر وٽي سگهجي ٿو؛ هن عمل کي [[ڊي اين اي سپر ڪوائل|ڊي اين اي سپر ڪوائلنگ]] چيو ويندو آهي. ڊي اين اي جي ”ڍري“ حالت ۾، هڪ تند عام طور هر 10.4 بنيادي جوڙن کان پوءِ ٻٽي پيچ جي محور جي چوڌاري هڪ مڪمل چڪر لڳائيندي آهي، پر جيڪڏهن ڊي اين اي کي وٽيو وڃي ته تندون وڌيڪ مضبوطيءَ يا وڌيڪ ڍرائيءَ سان ويڙهجي وڃن ٿيون.<ref>{{cite journal |vauthors=Benham CJ, Mielke SP |year=2005 |title=DNA mechanics |url=http://pdfs.semanticscholar.org/ab63/d57290ebf9bc3536fd3f2257a2b509076fc1.pdf |journal=Annual Review of Biomedical Engineering |volume=7 |pages=21–53 |doi=10.1146/annurev.bioeng.6.062403.132016 |pmid=16004565 |s2cid=1427671 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190301225243/http://pdfs.semanticscholar.org/ab63/d57290ebf9bc3536fd3f2257a2b509076fc1.pdf |archive-date=1 March 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190301225243/http://pdfs.semanticscholar.org/ab63/d57290ebf9bc3536fd3f2257a2b509076fc1.pdf |date=1 March 2019 }}</ref> جيڪڏهن ڊي اين اي کي پيچ جي رخ ۾ وٽيو وڃي ته ان کي مثبت سپر ڪوائلنگ چيو ويندو آهي، ۽ بنياد وڌيڪ مضبوطيءَ سان گڏيل رهن ٿا. جيڪڏهن ان کي ابتڙ رخ ۾ وٽيو وڃي ته ان کي منفي سپر ڪوائلنگ چيو ويندو آهي، ۽ بنياد وڌيڪ آسانيءَ سان الڳ ٿي وڃن ٿا. فطرت ۾ گهڻو ڪري ڊي اين اي ٿورڙي منفي سپر ڪوائلنگ رکي ٿو، جيڪا [[انزائم]]ن جي هڪ قسم، [[ٽوپوآئسوميريز]]ن، وسيلي پيدا ڪئي ويندي آهي.<ref name="Champoux">{{cite journal |vauthors=Champoux JJ |year=2001 |title=DNA topoisomerases: structure, function, and mechanism |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-biochemistry_2001_70/page/369 |journal=Annual Review of Biochemistry |volume=70 |pages=369–413 |doi=10.1146/annurev.biochem.70.1.369 |pmid=11395412 |s2cid=18144189}}</ref> اهي انزائم [[نقل سازي (جينيات)|نقل سازي]] ۽ [[ڊي اين اي نقل]] جهڙن عملن دوران ڊي اين اي تندن ۾ پيدا ٿيندڙ وڪڙجڻ واري تناءَ کي گهٽائڻ لاءِ پڻ ضروري آهن.<ref name="Wang">{{cite journal |vauthors=Wang JC |date=June 2002 |title=Cellular roles of DNA topoisomerases: a molecular perspective |journal=Nature Reviews Molecular Cell Biology |volume=3 |issue=6 |pages=430–40 |doi=10.1038/nrm831 |pmid=12042765 |s2cid=205496065}}</ref> === ڊي اين اي جون متبادل بناوتون === {{Main|نيوڪليئيڪ تيزابن جي ماليڪيولي بناوت: ڊي آڪسيرائبوز نيوڪليئيڪ تيزاب جي بناوت|ڊي اين اي جا ماليڪيولي ماڊل|ڊي اين اي جي بناوت}} [[File:Dnaconformations.png|thumb|right|کاٻي کان ساڄي طرف، [[اي-ڊي اين اي|A]]، [[بي-ڊي اين اي|B]] ۽ [[زيڊ-ڊي اين اي]] جون بناوتون]] ڊي اين اي ڪيترين ئي ممڪن [[تشڪيلي هم شڪليت|تشڪيلن]] ۾ موجود ٿي سگهي ٿو، جن ۾ [[اي-ڊي اين اي]]، [[بي-ڊي اين اي]] ۽ [[زيڊ-ڊي اين اي]] جون صورتون شامل آهن، جيتوڻيڪ ڪارگر جاندارن ۾ رڳو بي-ڊي اين اي ۽ زيڊ-ڊي اين اي جو سڌو مشاهدو ڪيو ويو آهي.<ref name=Ghosh /> ڊي اين اي ڪهڙي تشڪيل اختيار ڪري ٿو، تنهن جو دارومدار آبيدگيءَ جي سطح، ڊي اين اي سلسلي، سپر ڪوائلنگ جي مقدار ۽ رخ، بنيادن جي ڪيميائي ترميمن، ڌاتي [[آئن]]ن جي قسم ۽ ارتڪاز، ۽ محلول ۾ [[پولي ايمين]]ن جي موجودگيءَ تي هوندو آهي.<ref>{{cite journal |vauthors=Basu HS, Feuerstein BG, Zarling DA, Shafer RH, Marton LJ |date=October 1988 |title=Recognition of Z-RNA and Z-DNA determinants by polyamines in solution: experimental and theoretical studies |journal=Journal of Biomolecular Structure & Dynamics |volume=6 |issue=2 |pages=299–309 |doi=10.1080/07391102.1988.10507714 |pmid=2482766}}</ref> اي-ڊي اين اي جي [[ايڪس-ري تفاوت]] نمونن—۽ بي-ڊي اين اي جي نمونن—بابت پهرين ڇپيل رپورٽن ۾ [[پيٽرسن فنڪشن]]ن تي ٻڌل تجزيا استعمال ڪيا ويا، جن ڊي اين اي جي رخائتي ريشن بابت رڳو محدود مقدار ۾ بناوتي ڄاڻ مهيا ڪئي.<ref> * {{cite journal |vauthors=Franklin RE, Gosling RG | author-link1=Rosalind Franklin| author-link2=Raymond Gosling| date=6 March 1953 |title=The Structure of Sodium Thymonucleate Fibres I. The Influence of Water Content |url=http://journals.iucr.org/q/issues/1953/08-09/00/a00979/a00979.pdf |url-status=live |journal=Acta Crystallogr |volume=6 |issue=8–9 |pages=673–77 |bibcode=1953AcCry...6..673F |doi=10.1107/S0365110X53001939 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160109043915/http://journals.iucr.org/q/issues/1953/08-09/00/a00979/a00979.pdf |archive-date=9 January 2016 |doi-access=free}} * {{cite journal |vauthors=Franklin RE, Gosling RG |year=1953 |title=The structure of sodium thymonucleate fibres. II. The cylindrically symmetrical Patterson function |url=http://journals.iucr.org/q/issues/1953/08-09/00/a00980/a00980.pdf |url-status=live |journal=Acta Crystallogr |volume=6 |issue=8–9 |pages=678–85 |bibcode=1953AcCry...6..678F |doi=10.1107/S0365110X53001940 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170629084321/http://journals.iucr.org/q/issues/1953/08-09/00/a00980/a00980.pdf |archive-date=29 June 2017 |doi-access=free}}</ref><ref name="NatFranGos">{{cite journal |vauthors=Franklin RE, Gosling RG |date=April 1953 |title=Molecular configuration in sodium thymonucleate |url=http://www.nature.com/nature/dna50/franklingosling.pdf |url-status=live |journal=Nature |volume=171 |issue=4356 |pages=740–41 |bibcode=1953Natur.171..740F |doi=10.1038/171740a0 |pmid=13054694 |s2cid=4268222 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110103160712/http://www.nature.com/nature/dna50/franklingosling.pdf |archive-date=3 January 2011}}</ref> 1953ع ۾ ولڪنز ''۽ ٻين'' انتهائي آبيده ڊي اين اي ريشن جي ''[[جاندار جي اندر|جاندار اندر]]'' بي-ڊي اين اي ايڪس-ري تفاوت-پکيڙ نمونن لاءِ [[بيسل فنڪشن]]ن جي چورس قدرن تي ٻڌل هڪ متبادل تجزيو پيش ڪيو.<ref name="NatWilk">{{cite journal |vauthors=Wilkins MH, Stokes AR, Wilson HR |date=April 1953 |title=Molecular structure of deoxypentose nucleic acids |url=http://www.nature.com/nature/dna50/wilkins.pdf |url-status=live |journal=Nature |volume=171 |issue=4356 |pages=738–40 |bibcode=1953Natur.171..738W |doi=10.1038/171738a0 |pmid=13054693 |s2cid=4280080 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513234223/http://www.nature.com/nature/dna50/wilkins.pdf |archive-date=13 May 2011}}</ref> ساڳئي رسالي ۾، [[جيمس واٽسن]] ۽ [[فرانسس ڪرڪ]] ڊي اين اي جي ايڪس-ري تفاوت نمونن جو پنهنجو [[ڊي اين اي جا ماليڪيولي ماڊل|ماليڪيولي ماڊل سازيءَ وارو]] تجزيو پيش ڪيو، جنهن مان هنن تجويز ڪيو ته ان جي بناوت ٻٽي پيچ آهي.<ref name="Watson-1953" /> جيتوڻيڪ خلين ۾ ملندڙ حالتن هيٺ ''بي-ڊي اين اي صورت'' سڀ کان عام آهي،<ref>{{cite journal |vauthors=Leslie AG, Arnott S, Chandrasekaran R, Ratliff RL |date=October 1980 |title=Polymorphism of DNA double helices |url=https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_1980-10-15_143_1/page/49 |journal=Journal of Molecular Biology |volume=143 |issue=1 |pages=49–72 |doi=10.1016/0022-2836(80)90124-2 |pmid=7441761 |bibcode=1980JMBio.143...49L }}</ref> پر اها ڪا هڪ چٽي نموني بيان ڪيل تشڪيل نه، بلڪه هڪٻئي سان لاڳاپيل ڊي اين اي تشڪيلن جو خاندان آهي،<ref>{{cite journal |vauthors=Baianu IC |year=1980 |title=Structural Order and Partial Disorder in Biological systems |url=http://cogprints.org/3822/ |journal=Bull. Math. Biol. |volume=42 |issue=4 |pages=137–41 |doi=10.1007/BF02462372 |s2cid=189888972 |archive-date=25 July 2009 |access-date=6 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090725083106/http://cogprints.org/3822/ |url-status=live }}</ref> جيڪي خلين ۾ موجود آبيدگيءَ جي بلند سطح تي پيدا ٿين ٿيون. انهن سان لاڳاپيل ايڪس-ري تفاوت ۽ پکيڙ جا نمونا، وڏي درجي جي بي ترتيبي رکندڙ ماليڪيولي [[نيم بلوري|نيم بلورن]] جون خاصيتون رکن ٿا.<ref>{{cite book |title=Direct analysis of diffraction by matter |vauthors=Hosemann R, Bagchi RN |publisher=North-Holland Publishers |year=1962 |location=Amsterdam&nbsp;– New York}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Baianu IC |year=1978 |title=X-ray scattering by partially disordered membrane systems |url=http://journals.iucr.org/a/issues/1978/05/00/a15615/a15615.pdf |journal=Acta Crystallogr A |volume=34 |issue=5 |pages=751–53 |bibcode=1978AcCrA..34..751B |doi=10.1107/S0567739478001540 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200314050140/http://journals.iucr.org/a/issues/1978/05/00/a15615/a15615.pdf |archive-date=14 March 2020 |access-date=29 August 2019}}</ref> بي-ڊي اين اي جي ڀيٽ ۾، اي-ڊي اين اي صورت وڌيڪ ويڪري [[پيچ#خاصيتون ۽ قسم|ساڄي رخ واري]] پيچدار بناوت آهي، جنهن ۾ ننڍي نالي گهٽ اونهي ۽ ويڪري، جڏهن ته وڏي نالي سوڙهي ۽ وڌيڪ اونهي هوندي آهي. اي صورت جزوي طور پاڻي وڃايل ڊي اين اي نمونن ۾ غير جسماني حالتن هيٺ پيدا ٿئي ٿي، جڏهن ته خلئي ۾ اها ڊي اين اي ۽ آر اين اي تندن جي هائبرڊ جوڙن، ۽ انزائم-ڊي اين اي مرڪبن ۾ پيدا ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite journal |vauthors=Wahl MC, Sundaralingam M |year=1997 |title=Crystal structures of A-DNA duplexes |url=https://archive.org/details/sim_biopolymers_1997_44_1/page/45 |journal=Biopolymers |volume=44 |issue=1 |pages=45–63 |doi=10.1002/(SICI)1097-0282(1997)44:1<45::AID-BIP4>3.0.CO;2-# |pmid=9097733}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Lu XJ, Shakked Z, Olson WK |date=July 2000 |title=A-form conformational motifs in ligand-bound DNA structures |url=https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_2000-07-21_300_4/page/819 |journal=Journal of Molecular Biology |volume=300 |issue=4 |pages=819–40 |doi=10.1006/jmbi.2000.3690 |pmid=10891271}}</ref> ڊي اين اي جا اهي حصا، جن جي بنيادن ۾ [[ميٿائليشن]] وسيلي ڪيميائي تبديلي آندي وئي هجي، تشڪيل ۾ وڏي تبديليءَ مان گذري [[زيڊ-ڊي اين اي|زيڊ صورت]] اختيار ڪري سگهن ٿا. هن صورت ۾ تندون پيچ جي محور جي چوڌاري کاٻي رخ واري پيچ ۾ ڦرن ٿيون، جيڪو وڌيڪ عام بي صورت جي ابتڙ آهي.<ref>{{cite journal |vauthors=Rothenburg S, Koch-Nolte F, Haag F |date=December 2001 |title=DNA methylation and Z-DNA formation as mediators of quantitative differences in the expression of alleles |journal=Immunological Reviews |volume=184 |pages=286–98 |doi=10.1034/j.1600-065x.2001.1840125.x |pmid=12086319 |s2cid=20589136}}</ref> انهن غير معمولي بناوتن کي مخصوص زيڊ-ڊي اين اي سان ڳنڍجندڙ پروٽين سڃاڻي سگهن ٿا، ۽ اهي [[نقل سازي (جينيات)|نقل سازي]] جي ضابطي ۾ شامل ٿي سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |vauthors=Oh DB, Kim YG, Rich A |date=December 2002 |title=Z-DNA-binding proteins can act as potent effectors of gene expression in vivo |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2002-12-24_99_26/page/16666 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=99 |issue=26 |pages=16666–71 |bibcode=2002PNAS...9916666O |doi=10.1073/pnas.262672699 |pmc=139201 |pmid=12486233 |doi-access=free}}</ref> === ڊي اين اي جي متبادل ڪيميا === {{Main|حياتيائي ڪيميا جا مفروضي قسم}} ڪيترن ئي سالن کان [[فلڪياتي حياتيات|ٻاهرين حياتيات جي ماهرن]] هڪ [[ڇانوَ حياتي گولو|ڇانوَ حياتي گولي]] جي وجود جو تصور پيش ڪيو آهي، جيڪو ڌرتيءَ تي هڪ مفروضي خرد جانداري [[حياتي گولو]] آهي ۽ هن وقت ڄاتل حياتيءَ کان بنيادي طور مختلف حياتيائي ڪيميائي ۽ ماليڪيولي عمل استعمال ڪري ٿو. انهن تجويزن مان هڪ اهڙن حياتيائي نمونن جي وجود بابت هئي، جيڪي [[آرسينڪ ڊي اين اي|ڊي اين اي ۾ فاسفورس بدران آرسينڪ]] استعمال ڪن ٿا. 2010ع ۾ [[بيڪٽيريا|بيڪٽيريم]] [[جي ايف اي جي-1]] ۾ اهڙي امڪان بابت هڪ رپورٽ جو اعلان ڪيو ويو،<ref name="arsenic extremophile">{{cite news |date=2 December 2010 |title=Arsenic-loving bacteria may help in hunt for alien life |url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-11886943 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203045804/http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-11886943 |archive-date=3 December 2010 |access-date=2 December 2010 |work=BBC News |vauthors=Palmer J}}</ref><ref name="Space">{{cite news |date=2 December 2010 |title=Arsenic-Eating Bacteria Opens New Possibilities for Alien Life |url=http://www.space.com/scienceastronomy/arsenic-bacteria-alien-life-101202.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101204235915/http://www.space.com/scienceastronomy/arsenic-bacteria-alien-life-101202.html |archive-date=4 December 2010 |access-date=2 December 2010 |website=Space.com |vauthors=Bortman H}}</ref> پر ان تحقيق تي اختلاف ڪيو ويو،<ref name="Space" /><ref>{{cite journal |vauthors=Katsnelson A |date=2 December 2010 |title=Arsenic-eating microbe may redefine chemistry of life |url=http://www.nature.com/news/2010/101202/full/news.2010.645.html |url-status=live |journal=Nature News |doi=10.1038/news.2010.645 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120212155007/http://www.nature.com/news/2010/101202/full/news.2010.645.html |archive-date=12 February 2012}}</ref> ۽ شاهديون ظاهر ڪن ٿيون ته اهو بيڪٽيريم آرسينڪ کي ڊي اين اي جي پٺيءَ واري زنجير ۽ ٻين حياتياتي ماليڪيولن ۾ شامل ٿيڻ کان سرگرميءَ سان روڪي ٿو.<ref name="Nature">{{cite journal |vauthors=Cressey D |date=3 October 2012 |title='Arsenic-life' Bacterium Prefers Phosphorus after all |journal=Nature News |doi=10.1038/nature.2012.11520 |s2cid=87341731}}</ref> === چئوڻيون اڏاوتون === {{وڌيڪ|جي-چوگڻي اڏاوت}} [[File:Parallel telomere quadruple.png|thumb|right|[[ٽيلومير]] جي ورجائن مان ٺهيل ڊي اين اي جي چوگڻي اڏاوت. ڊي اين اي جي پٺيءَ واري زنجير جي وڪڙيل بناوت عام ڊي اين اي هيلڪس کان بلڪل مختلف آهي. وچ ۾ موجود ساوا گولا پوٽاشيم جي آئنن جي نمائندگي ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Structure and packing of human telomeric DNA |url=http://ndbserver.rutgers.edu/service/ndb/atlas/summary?searchTarget=UD0017 |access-date=18 May 2023 |website=ndbserver.rutgers.edu |archive-date=17 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161017192637/http://ndbserver.rutgers.edu/service/ndb/atlas/summary?searchTarget=UD0017 |url-status=live }}</ref>]] ليڪي [[ڪروموسوم]]ن جي ڇيڙن تي ڊي اين اي جا مخصوص علائقا هوندا آهن، جن کي [[ٽيلومير]] چيو ويندو آهي. انهن علائقن جو مکيه ڪم [[ٽيلوميريز]] اينزائم جي مدد سان جيوگهرڙي کي ڪروموسومن جي ڇيڙن جي نقل ٺاهڻ جي قابل بنائڻ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ عام طور ڊي اين اي جي نقل ٺاهيندڙ اينزائم ڪروموسومن جي بلڪل آخري 3′ ڇيڙن جي نقل نٿا ٺاهي سگهن.<ref name="Greider">{{cite journal |vauthors=Greider CW, Blackburn EH |date=December 1985 |title=Identification of a specific telomere terminal transferase activity in Tetrahymena extracts |url=https://archive.org/details/sim_cell_1985-12_43_2/page/n34 |journal=Cell |volume=43 |issue=2 Pt 1 |pages=405–13 |doi=10.1016/0092-8674(85)90170-9 |pmid=3907856 |doi-access=free}}</ref> ڪروموسومن جا اهي مخصوص ڍڪ ڊي اين اي جي ڇيڙن جي حفاظت ڪرڻ ۾ پڻ مدد ڪن ٿا ۽ جيوگهرڙي ۾ موجود [[ڊي اين اي جي مرمت]] واري نظام کي انهن کي اهڙو نقصان سمجهڻ کان روڪين ٿا، جنهن جي مرمت ڪرڻ ضروري هجي.<ref name="Nugent">{{cite journal |vauthors=Nugent CI, Lundblad V |date=April 1998 |title=The telomerase reverse transcriptase: components and regulation |url=https://archive.org/details/sim_genes-development_1998-04-15_12_8/page/n12 |journal=Genes & Development |volume=12 |issue=8 |pages=1073–85 |doi=10.1101/gad.12.8.1073 |pmid=9553037 |doi-access=free}}</ref> [[بالغ انساني جسم ۾ جيوگهرڙن جي جدا جدا قسمن جي فهرست|انساني جيوگهرڙن]] ۾ ٽيلومير عام طور هڪ-تاندوري ڊي اين اي جون ڊگهيون قطارون هونديون آهن، جن ۾ سادي TTAGGG تسلسل جون ڪيترائي هزار ورجاءَ شامل هوندا آهن.<ref>{{cite journal |vauthors=Wright WE, Tesmer VM, Huffman KE, Levene SD, Shay JW |date=November 1997 |title=Normal human chromosomes have long G-rich telomeric overhangs at one end |url=https://archive.org/details/sim_genes-development_1997-11-01_11_21/page/2801 |journal=Genes & Development |volume=11 |issue=21 |pages=2801–09 |doi=10.1101/gad.11.21.2801 |pmc=316649 |pmid=9353250}}</ref> اهي گوانين سان ڀرپور تسلسل، ٻين ڊي اين اي ماليڪيولن ۾ ملندڙ عام بنيادي جوڙن بدران، چئن بنيادن وارن ايڪن جي تهه بہ تهه مجموعن مان اڏاوتون ٺاهي ڪروموسومن جي ڇيڙن کي مستحڪم ڪري سگهن ٿا. هتي گوانين جا چار بنياد، جن کي [[گوانين چوڪڙي]] چيو وڃي ٿو، هڪ هموار سطح ٺاهين ٿا. پوءِ چئن بنيادن وارا اهي هموار ايڪ هڪ ٻئي جي مٿان تهه بہ تهه ٿين ٿا ۽ هڪ مستحڪم [[جي-چوگڻي اڏاوت]] ٺاهين ٿا.<ref name="Burge">{{cite journal |vauthors=Burge S, Parkinson GN, Hazel P, Todd AK, Neidle S |year=2006 |title=Quadruplex DNA: sequence, topology and structure |journal=Nucleic Acids Research |volume=34 |issue=19 |pages=5402–15 |doi=10.1093/nar/gkl655 |pmc=1636468 |pmid=17012276}}</ref> اهي اڏاوتون بنيادن جي ڪنارن وچ ۾ هائڊروجن بندن ۽ هر چئن بنيادن واري ايڪ جي مرڪز ۾ ڌاتي آئن جي [[ڪيليشن]] وسيلي مستحڪم ٿين ٿيون.<ref>{{cite journal |vauthors=Parkinson GN, Lee MP, Neidle S |date=June 2002 |title=Crystal structure of parallel quadruplexes from human telomeric DNA |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2002-06-20_417_6891/page/876 |journal=Nature |volume=417 |issue=6891 |pages=876–80 |bibcode=2002Natur.417..876P |doi=10.1038/nature755 |pmid=12050675 |s2cid=4422211}}</ref> ٻيون اڏاوتون پڻ ٺهي سگهن ٿيون، جن ۾ وچ وارا چار بنياد يا تہ هڪ ئي تاندوري مان اچن ٿا، جيڪو بنيادن جي چوڌاري ويڙهجي وڃي ٿو، يا ڪيترن جدا جدا متوازي تاندورن مان اچن ٿا، جن مان هر هڪ وچ واري اڏاوت ۾ هڪ بنياد شامل ڪري ٿو. انهن تهه بہ تهه اڏاوتن کان سواءِ، ٽيلومير وڏيون ڦنديدار اڏاوتون پڻ ٺاهين ٿا، جن کي ٽيلومير ڦندا يا ٽي-ڦندا چيو وڃي ٿو. هتي هڪ-تاندوري ڊي اين اي هڪ وڏي دائري جي صورت ۾ وڪڙجي وڃي ٿو، جنهن کي ٽيلومير سان ڳنڍجندڙ پروٽين مستحڪم رکن ٿا.<ref>{{cite journal |vauthors=Griffith JD, Comeau L, Rosenfield S, Stansel RM, Bianchi A, Moss H, de Lange T |date=May 1999 |title=Mammalian telomeres end in a large duplex loop |url=https://archive.org/details/cell_1999-05-14_97_4/page/503 |journal=Cell |volume=97 |issue=4 |pages=503–14 |citeseerx=10.1.1.335.2649 |doi=10.1016/S0092-8674(00)80760-6 |pmid=10338214 |bibcode=1999Cell...97..503G |s2cid=721901}}</ref> ٽي-ڦندي جي بلڪل آخري حصي تي، هڪ-تاندوري ٽيلومير ڊي اين اي، ٽيلومير تاندوري جي ٻٽي هيلڪس واري ڊي اين اي کي الڳ ڪرڻ ۽ ٻن تاندورن مان هڪ سان بنيادي جوڙ ٺاهڻ سبب، ٻٽي-تاندوري ڊي اين اي جي هڪ علائقي سان جڙيل رهي ٿو. هن [[ٽن-تاندورن واري ڊي اين اي|ٽن-تاندوري]] اڏاوت کي بي دخلي ڦندو يا [[ڊي-ڦندو]] چيو ويندو آهي.<ref name=Burge /> === شاخدار ڊي اين اي === {{وڌيڪ|شاخدار ڊي اين اي|ڊي اين اي نينوٽيڪنالاجي}} <div class="thumb floatright" style="background:#f9f9f9; border:1px solid #ccc; margin:0.5em;"> {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" style="width:200px; font-size:85%; border:1px solid #ccc; margin:0.3em;" |[[File:Branch-dna-single.svg|95px]] |[[File:Branch-DNA-multiple.svg|95px]] |- |align=center|هڪ شاخ |align=center|گهڻيون شاخون |} <div style="border: none; width:200px;font-size: 90%;"><div class="thumbcaption">[[شاخدار ڊي اين اي]] گهڻين شاخن وارا ڄار ٺاهي سگهي ٿو.</div></div></div> ڊي اين اي ۾ [[ڊي اين اي جو ڇيڙو#اڊيڙيل ڇيڙا|اڊيڙجڻ]] تڏهن ٿئي ٿو، جڏهن ٻي صورت ۾ پورڪ ٻٽي-تاندوري ڊي اين اي جي ڇيڙي تي غير پورڪ علائقا موجود هجن. تنهن هوندي بہ، شاخدار ڊي اين اي تڏهن ٺهي سگهي ٿو، جڏهن ڊي اين اي جو ٽيون تاندورو شامل ڪيو وڃي ۽ ان ۾ هڪ ٻئي سان لڳو لڳ اهڙا علائقا موجود هجن، جيڪي اڳ ۾ موجود ٻٽي تاندوري جي اڊيڙيل علائقن سان دوغلا ٿي سگهن. جيتوڻيڪ شاخدار ڊي اين اي جي سڀ کان سادي مثال ۾ ڊي اين اي جا رڳو ٽي تاندورا شامل هوندا آهن، پر واڌو تاندورن ۽ گهڻين شاخن تي ٻڌل پيچيدا مجموعا پڻ ممڪن آهن.<ref>{{cite journal |vauthors=Seeman NC |date=November 2005 |title=DNA enables nanoscale control of the structure of matter |url=https://archive.org/details/sim_quarterly-reviews-of-biophysics_2005-11_38_4/page/363 |journal=Quarterly Reviews of Biophysics |volume=38 |issue=4 |pages=363–71 |doi=10.1017/S0033583505004087 |pmc=3478329 |pmid=16515737}}</ref> [[شاخدار ڊي اين اي]] کي [[نينوٽيڪنالاجي]] ۾ جاميٽري شڪليون ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو؛ هيٺ ڏنل [[#ٽيڪنالاجي ۾ استعمال|ٽيڪنالاجي ۾ استعمال]] وارو ڀاڱو ڏسو. === مصنوعي بنياد === {{Main|نيوڪليائي تيزاب جو هم مثل}} ڪيترائي مصنوعي نيوڪليائي بنياد تيار ڪيا ويا آهن ۽ انهن کي [[هاچيموجي ڊي اين اي]] نالي اٺ-بنيادي ڊي اين اي جي هم مثل ۾ ڪاميابيءَ سان شامل ڪيو ويو آهي. S، B، P ۽ Z نالي اهي مصنوعي بنياد هڪ ٻئي سان اڳڪٿي لائق نموني (S–B ۽ P–Z) ڳنڍجي سگهن ٿا، ڊي اين اي جي ٻٽي هيلڪس واري اڏاوت برقرار رکي سگهن ٿا ۽ انهن جي آر اين اي ۾ نقل نويسي ٿي سگهي ٿي. انهن جي وجود کي ان ڳالهه جي اشاري طور ڏسي سگهجي ٿو تہ ڌرتيءَ تي ارتقا پذير ٿيل چئن قدرتي نيوڪليائي بنيادن ۾ ڪا خاص انفراديت ناهي.<ref>{{cite journal |vauthors=Warren M |date=21 February 2019 |title=Four new DNA letters double life's alphabet |journal=Nature |volume=566 |issue=7745 |page=436 |bibcode=2019Natur.566..436W |doi=10.1038/d41586-019-00650-8 |pmid=30809059 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Hoshika S, Leal NA, Kim MJ, Kim MS, Karalkar NB, Kim HJ, Bates AM, Watkins NE, SantaLucia HA, Meyer AJ, DasGupta S, Piccirilli JA, Ellington AD, SantaLucia J, Georgiadis MM, Benner SA |date=22 February 2019 |title=Hachimoji DNA and RNA: A genetic system with eight building blocks (paywall) |url=https://archive.org/details/science_2019-02-22_363_6429/page/884 |journal=[[سائنس (رسالو)|سائنس]] |volume=363 |issue=6429 |pages=884–887 |bibcode=2019Sci...363..884H |doi=10.1126/science.aat0971 |pmc=6413494 |pmid=30792304}}</ref> ٻئي پاسي، ڊي اين اي جو [[آر اين اي]] سان گهرو لاڳاپو آهي، جيڪو نہ رڳو ڊي اين اي جي نقل طور ڪم ڪري ٿو، پر جيوگهرڙن ۾ ماليڪيولي مشين طور پڻ ڪيترائي ڪم سرانجام ڏئي ٿو. ان مقصد لاءِ ان کي هڪ مخصوص اڏاوت ۾ وڪڙجڻو پوي ٿو. اهو ڏيکاريو ويو آهي تہ سڀني ممڪن اڏاوتن جي ٺهڻ کي ممڪن بڻائڻ لاءِ لاڳاپيل آر اين اي ۾ گهٽ ۾ گهٽ چار بنياد ضروري آهن،<ref>{{cite journal |vauthors=Burghardt B, Hartmann AK |date=February 2007 |title=RNA secondary structure design |url=https://link.aps.org/doi/10.1103/PhysRevE.75.021920 |journal=Physical Review E |volume=75 |issue=2 |arxiv=physics/0609135 |bibcode=2007PhRvE..75b1920B |doi=10.1103/PhysRevE.75.021920 |pmid=17358380 |s2cid=17574854 |article-number=021920}}</ref> جڏهن تہ ان کان وڌيڪ بنيادن جو تعداد پڻ ممڪن آهي، پر اهو قدرتي [[گهٽ ۾ گهٽ ڪوشش جو اصول|گهٽ ۾ گهٽ ڪوشش واري اصول]] جي ابتڙ هوندو. === تيزابيت === ڊي اين اي جا فاسفيٽ گروپ ان کي [[فاسفورڪ تيزاب]] جهڙيون [[تيزاب]]ي خاصيتون ڏين ٿا ۽ ان کي هڪ [[تيزاب جي طاقت|مضبوط تيزاب]] سمجهي سگهجي ٿو. عام جيوگهرڙيائي پي ايڇ تي اهو مڪمل طور آئنن ۾ ورهائجي ويندو آهي ۽ [[پروٽان]] خارج ڪندو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ فاسفيٽ گروپن تي ناڪاري چارج رهجي ويندا آهن. اهي ناڪاري چارج [[نيوڪليوفائل]]ن کي پري ڌڪي ڊي اين اي کي [[آبي تجزيي]] وسيلي ٽٽڻ کان بچائين ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ نيوڪليوفائل ٻي صورت ۾ ان جو آبي تجزيو ڪري سگهن ٿا.<ref name="Reusch">{{cite web |title=Nucleic Acids |url=https://www2.chemistry.msu.edu/faculty/reusch/VirtTxtJml/nucacids.htm |access-date=30 June 2022 |publisher=Michigan State University |vauthors=Reusch W |archive-date=6 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220706171321/https://www2.chemistry.msu.edu/faculty/reusch/virttxtjml/nucacids.htm |url-status=live }}</ref> === وڏي پيماني تي ڏيک === [[File:Estrazione DNA (cropped).jpg|thumb|نارنگي مان ڪڍيل اڻ خالص ڊي اين اي]] جيوگهرڙن مان ڪڍيل خالص ڊي اين اي اڇا، ڌاڳي جهڙا ڳوڙها ٺاهي ٿو.<ref>{{cite web |title=How To Extract DNA From Anything Living |url=https://learn.genetics.utah.edu/content/labs/extraction/howto/ |access-date=30 June 2022 |publisher=University of Utah |archive-date=29 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220529060727/https://learn.genetics.utah.edu/content/labs/extraction/howto |url-status=live }}</ref> == ڪيميائي ترميمون ۽ ڊي اين اي جي بدليل پيڪنگ == === بنيادن جون ترميمون ۽ ڊي اين اي جي پيڪنگ === {{وڌيڪ|ڊي اين اي ميٿائيليشن|ڪروميٽن جي نئين سر جوڙجڪ}} <div class="thumb floatright" style="background:#f9f9f9; border:1px solid #ccc; margin:0.5em;"> {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" style="width:300px; font-size:85%; border:1px solid #ccc; margin:0.3em;" |- |[[File:Cytosin.svg|75px]] |[[File:5-Methylcytosine.svg|95px]] |[[File:Thymin.svg|97px]] |- |align=center|[[سائٽوسين]] |align=center|[[5-ميٿائل سائٽوسين]] |align=center|[[ٿائيمين]] |} <div style="border: none; width:300px;font-size: 90%;"><div class="thumbcaption">5-ميٿائل گروپ سان ۽ ان کان سواءِ سائٽوسين جي اڏاوت. [[ڊي امي نيشن]] 5-ميٿائل سائٽوسين کي ٿائيمين ۾ تبديل ڪري ٿي.</div></div></div> جينن جي اظهار تي ان ڳالهه جو اثر پوي ٿو تہ ڊي اين اي کي ڪروموسومن ۾ ڪيئن پيڪ ڪيو ويو آهي، جنهن اڏاوت کي [[ڪروميٽن]] چيو وڃي ٿو. بنيادن جون ترميمون پيڪنگ ۾ شامل ٿي سگهن ٿيون؛ جن علائقن ۾ جيني اظهار گهٽ يا بلڪل نہ هوندو آهي، تن ۾ عام طور [[سائٽوسين]] بنيادن جي [[ميٿائيليشن]] جي سطح وڌيڪ هوندي آهي. ڊي اين اي جي پيڪنگ ۽ جيني اظهار تي ان جو اثر، [[هسٽون]] پروٽين جي ان مرڪزي حصي ۾ ڪوويلنٽ ترميمن وسيلي پڻ ٿي سگهي ٿو، جنهن جي چوڌاري ڊي اين اي ڪروميٽن جي اڏاوت ۾ ويڙهيل هوندو آهي، يا وري ڪروميٽن جي نئين سر جوڙجڪ ڪندڙ پيچيدن وسيلي ڪيل نئين سر جوڙجڪ سان ٿي سگهي ٿو (ڏسو [[ڪروميٽن جي نئين سر جوڙجڪ]]). ان کان سواءِ، ڊي اين اي ميٿائيليشن ۽ هسٽون جي ترميم وچ ۾ [[حياتيات ۾ باهمي اثر|باهمي اثر]] پڻ هوندو آهي، تنهنڪري اهي گڏيل نموني ڪروميٽن ۽ جيني اظهار تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |vauthors=Hu Q, Rosenfeld MG |year=2012 |title=Epigenetic regulation of human embryonic stem cells |journal=Frontiers in Genetics |volume=3 |page=238 |doi=10.3389/fgene.2012.00238 |pmc=3488762 |pmid=23133442 |doi-access=free}}</ref> مثال طور، سائٽوسين جي ميٿائيليشن سان [[5-ميٿائل سائٽوسين]] ٺهي ٿو، جيڪو ڪروموسومن جي [[ايڪس-غيرفعاليت]] لاءِ اهم آهي.<ref>{{cite journal |vauthors=Klose RJ, Bird AP |date=February 2006 |title=Genomic DNA methylation: the mark and its mediators |url=https://archive.org/details/sim_trends-in-biochemical-sciences_2006-02_31_2/page/89 |journal=Trends in Biochemical Sciences |volume=31 |issue=2 |pages=89–97 |doi=10.1016/j.tibs.2005.12.008 |pmid=16403636}}</ref> ميٿائيليشن جي سراسري سطح جاندارن ۾ مختلف هوندي آهي—ڪيڙي ''[[سينورابڊائٽس ايليگنس]]'' ۾ سائٽوسين ميٿائيليشن نہ هوندي آهي، جڏهن تہ [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۾ ان جي سطح وڌيڪ هوندي آهي ۽ انهن جي ڊي اين اي جو 1 سيڪڙو تائين حصو 5-ميٿائل سائٽوسين تي مشتمل ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |vauthors=Bird A |date=January 2002 |title=DNA methylation patterns and epigenetic memory |url=https://archive.org/details/sim_genes-development_2002-01-01_16_1/page/6 |journal=Genes & Development |volume=16 |issue=1 |pages=6–21 |doi=10.1101/gad.947102 |pmid=11782440 |doi-access=free}}</ref> 5-ميٿائل سائٽوسين جي اهميت باوجود، اهو [[ڊي امي نيشن|ڊي امي نيٽ]] ٿي ٿائيمين بنياد ۾ تبديل ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري ميٿائيليٽ ٿيل سائٽوسين خاص طور [[ميوٽيشن]]ن جو شڪار ٿين ٿا.<ref>{{cite book |title=DNA Methylation: Basic Mechanisms |vauthors=Walsh CP, Xu GL |year=2006 |isbn=3-540-29114-8 |series=Current Topics in Microbiology and Immunology |volume=301 |pages=283–315 |chapter=Cytosine methylation and DNA repair |doi=10.1007/3-540-31390-7_11 |pmid=16570853}}</ref> بنيادن جي ٻين ترميمن ۾ بيڪٽيريا ۾ ايڊينين جي ميٿائيليشن، [[دماغ]] ۾ [[5-هائڊروڪسي ميٿائل سائٽوسين]] جي موجودگي،<ref>{{cite journal |vauthors=Kriaucionis S, Heintz N |date=May 2009 |title=The nuclear DNA base 5-hydroxymethylcytosine is present in Purkinje neurons and the brain |url=https://archive.org/details/sim_science_2009-05-15_324_5929/page/929 |journal=Science |volume=324 |issue=5929 |pages=929–30 |bibcode=2009Sci...324..929K |doi=10.1126/science.1169786 |pmc=3263819 |pmid=19372393}}</ref> ۽ [[ڪائنيٽوپلاسٽيڊا|ڪائنيٽوپلاسٽيڊن]] ۾ يوراسل جي [[گلائڪوسيليشن]] وسيلي "جي-بنياد" جو ٺهڻ شامل آهن.<ref>{{cite journal |vauthors=Ratel D, Ravanat JL, Berger F, Wion D |date=March 2006 |title=N6-methyladenine: the other methylated base of DNA |journal=BioEssays |volume=28 |issue=3 |pages=309–15 |doi=10.1002/bies.20342 |pmc=2754416 |pmid=16479578}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Gommers-Ampt JH, Van Leeuwen F, de Beer AL, Vliegenthart JF, Dizdaroglu M, Kowalak JA, Crain PF, Borst P |date=December 1993 |title=beta-D-glucosyl-hydroxymethyluracil: a novel modified base present in the DNA of the parasitic protozoan T. brucei |url=https://archive.org/details/cell_1993-12-17_75_6/page/1129 |journal=Cell |volume=75 |issue=6 |pages=1129–36 |doi=10.1016/0092-8674(93)90322-H |hdl=1874/5219 |pmid=8261512 |s2cid=24801094 |hdl-access=free}}</ref> === نقصان === {{وڌيڪ|ڊي اين اي جو قدرتي طور ٿيندڙ نقصان|ميوٽيشن|پوڙهائپ جو ڊي اين اي نقصان وارو نظريو}} [[File:Benzopyrene DNA adduct 1JDG.png|thumb|right|[[تمباڪو نوشي|تمباڪو جي دونهين]] ۾ موجود مکيه [[ميوٽيشن پيدا ڪندڙ مادو|ميوٽيجن]] [[بينزو(a)پائرين|بينزو[''a'']پائرين]] جي [[سائٽوڪروم پي450، خاندان 1، رڪن اي1|ميٽابولي طور فعال ٿيل]] صورت ۽ ڊي اين اي وچ ۾ هڪ [[ڪوويلنٽ بند|ڪوويلنٽ]] [[ايڊڪٽ]]<ref>Created from [http://www.rcsb.org/pdb/cgi/explore.cgi?pdbId=1JDG PDB 1JDG] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080922150848/http://www.rcsb.org/pdb/cgi/explore.cgi?pdbId=1JDG |date=22 September 2008 }}</ref>]] ڊي اين اي کي ڪيترن ئي قسمن جا [[ميوٽيشن پيدا ڪندڙ مادو|ميوٽيجن]] نقصان پهچائي سگهن ٿا، جيڪي [[ڊي اين اي تسلسل]] کي تبديل ڪن ٿا. ميوٽيجنن ۾ [[آڪسائيڊ ڪندڙ عامل]]، [[الڪائيليشن|الڪائيليٽ ڪندڙ عامل]] ۽ اعليٰ توانائي واري [[برقي مقناطيسي تابڪاري]]، جهڙوڪ [[بالابنفشي]] روشني ۽ [[ايڪس ڪرڻا]] شامل آهن. پيدا ٿيندڙ ڊي اين اي نقصان جو قسم ميوٽيجن جي قسم تي دارومدار رکي ٿو. مثال طور، بالابنفشي روشني [[ٿائيمين ڊائمر]] ٺاهي ڊي اين اي کي نقصان پهچائي سگهي ٿي، جيڪي پائريمڊين بنيادن وچ ۾ آرپار ڳانڍاپا هوندا آهن.<ref>{{cite journal |vauthors=Douki T, Reynaud-Angelin A, Cadet J, Sage E |date=August 2003 |title=Bipyrimidine photoproducts rather than oxidative lesions are the main type of DNA damage involved in the genotoxic effect of solar UVA radiation |journal=Biochemistry |volume=42 |issue=30 |pages=9221–26 |doi=10.1021/bi034593c |pmid=12885257}}</ref> ٻئي پاسي، [[آزاد ريڊيڪل]] يا [[هائڊروجن پيرو آڪسائيڊ]] جهڙا آڪسائيڊنٽ نقصان جون ڪيتريون صورتون پيدا ڪن ٿا، جن ۾ بنيادن جون ترميمون، خاص طور گوانوسين جون ترميمون، ۽ ٻٽي-تاندوري ڀڃڪڙيون شامل آهن.<ref>{{cite journal |vauthors=Cadet J, Delatour T, Douki T, Gasparutto D, Pouget JP, Ravanat JL, Sauvaigo S |date=March 1999 |title=Hydroxyl radicals and DNA base damage |journal=Mutation Research |volume=424 |issue=1–2 |pages=9–21 |bibcode=1999MRFMM.424....9C |doi=10.1016/S0027-5107(99)00004-4 |pmid=10064846}}</ref> هڪ عام انساني جيوگهرڙي ۾ لڳ ڀڳ 150,000 اهڙا بنياد هوندا آهن، جيڪي آڪسائيڊي نقصان جو شڪار ٿي چڪا هوندا آهن.<ref>{{cite journal |vauthors=Beckman KB, Ames BN |date=August 1997 |title=Oxidative decay of DNA |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1997-08-08_272_32/page/19633 |journal=The Journal of Biological Chemistry |volume=272 |issue=32 |pages=19633–36 |doi=10.1074/jbc.272.32.19633 |pmid=9289489 |doi-access=free}}</ref> انهن آڪسائيڊي زخمن مان ٻٽي-تاندوري ڀڃڪڙيون سڀ کان وڌيڪ خطرناڪ آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جي مرمت ڏکي هوندي آهي ۽ اهي ڊي اين اي تسلسل ۾ [[نقطي ميوٽيشن]]ون، [[جيني داخلائون|داخلائون]]، [[جنيات ۾ حذف|حذف]] ۽ [[ڪروموسومي جاءِ مٽا]] پيدا ڪري سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |vauthors=Valerie K, Povirk LF |date=September 2003 |title=Regulation and mechanisms of mammalian double-strand break repair |journal=Oncogene |volume=22 |issue=37 |pages=5792–812 |doi=10.1038/sj.onc.1206679 |pmid=12947387 |doi-access=free}}</ref> اهي ميوٽيشنون [[ڪينسر]] جو سبب بڻجي سگهن ٿيون. ڊي اين اي جي مرمتي ميڪانيزمن جي فطري حدن سبب، جيڪڏهن انسان ڪافي ڊگهي عمر تائين جيئرا رهن تہ آخرڪار انهن سڀني ۾ ڪينسر پيدا ٿي وڃي ها.<ref name="Weinberg">{{cite news |date=28 December 2010 |title=Unearthing Prehistoric Tumors, and Debate |url=https://www.nytimes.com/2010/12/28/health/28cancer.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170624233156/http://www.nytimes.com/2010/12/28/health/28cancer.html |archive-date=24 June 2017 |newspaper=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]] |quote=جيڪڏهن اسان ڪافي ڊگهي عمر جيئرا رهون ها ته، دير يا سوير، اسان سڀني کي ڪينسر ٿي پوي ها. |vauthors=Johnson G}}</ref><ref>{{cite book |title=Molecular biology of the cell |vauthors=Alberts B, Johnson A, Lewis J |publisher=Garland Science |year=2002 |isbn=0-8153-4072-9 |edition=4th |location=New York |chapter=The Preventable Causes of Cancer |quote= حالتون ڪهڙيون به هجن، ڪينسر جي هڪ خاص اڻ ٽر بنيادي شرح جي توقع رکڻ گهرجي: ميوٽيشنن کان ڪڏهن به مڪمل طور بچي نٿو سگهجي، ڇاڪاڻ⁠تہ، جيئن باب 5 ۾ بحث ڪيو ويو آهي، اهي ڊي اين اي جي نقل سازيءَ جي درستگيءَ تي موجود بنيادي حدن جو اڻ ٽر نتيجو آهن. جيڪڏهن ڪو انسان ڪافي ڊگهي عمر تائين جيئرو رهي سگهي ته اهو اڻ ٽر آهي ته آخرڪار سندس گهٽ ۾ گهٽ هڪ خلوي ۾ ايتريون ميوٽيشنون گڏ ٿي وينديون، جيڪي ڪينسر جي پيدا ٿيڻ لاءِ ڪافي هونديون. |display-authors=etal |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26897/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160102193148/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26897/ |archive-date=2 January 2016 |url-status=live}}</ref> [[ڊي اين اي جو قدرتي طور ٿيندڙ نقصان|قدرتي طور ٿيندڙ ڊي اين اي نقصان]] پڻ گهڻو ڪري ٿيندو آهي، جيڪو عام جيوگهرڙيائي عملن جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ ردعمل پذير آڪسيجن قسمن، جيوگهرڙيائي پاڻيءَ جي آبي تجزياتي سرگرمين وغيره سبب ٿيندو آهي. جيتوڻيڪ انهن نقصانن مان گهڻن جي مرمت ٿي ويندي آهي، پر مرمتي عملن جي ڪارروائي باوجود هر جيوگهرڙي ۾ ڪجهه ڊي اين اي نقصان باقي رهي سگهي ٿو. اهي باقي رهيل ڊي اين اي نقصان ٿڻائتن جي ورهاست کان پوءِ واري بافتن ۾ عمر سان گڏ گڏ ٿيندا رهن ٿا. اهو گڏ ٿيڻ پوڙهائپ جي هڪ اهم بنيادي سبب طور نظر اچي ٿو.<ref>{{cite book |title=New Research on DNA Damage |vauthors=Bernstein H, Payne CM, Bernstein C, Garewal H, Dvorak K |date=2008 |publisher=Nova Science Publishers |isbn=978-1-60456-581-2 |veditors=Kimura H, Suzuki A |location=New York |pages=1–47 |chapter=Cancer and aging as consequences of un-repaired DNA damage |chapter-url=https://www.novapublishers.com/catalog/product_info.php?products_id=43247 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141025091740/https://www.novapublishers.com/catalog/product_info.php?products_id=43247 |archive-date=25 October 2014 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Hoeijmakers JH |date=October 2009 |title=DNA damage, aging, and cancer |url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2009-10-08_361_15/page/1475 |journal=The New England Journal of Medicine |volume=361 |issue=15 |pages=1475–85 |doi=10.1056/NEJMra0804615 |hdl=1765/17811 |pmid=19812404}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Freitas AA, de Magalhães JP |year=2011 |title=A review and appraisal of the DNA damage theory of ageing |journal=Mutation Research |volume=728 |issue=1–2 |pages=12–22 |bibcode=2011MRRMR.728...12F |doi=10.1016/j.mrrev.2011.05.001 |pmid=21600302}}</ref> ڪيترائي ميوٽيجن ٻن ڀرپاسي وارن بنيادي جوڙن جي وچ واري جاءِ ۾ سمائجي وڃن ٿا؛ ان عمل کي ''[[انٽرڪيليشن (حياتيائي ڪيميا)|انٽرڪيليشن]]'' چيو وڃي ٿو. گهڻا انٽرڪيليٽر [[اروميٽڪيت|اروميٽڪ]] ۽ هموار ماليڪيول هوندا آهن؛ مثالن ۾ [[ايٿيڊيم برومائيڊ]]، [[ايڪريڊين]]، [[ڊانوروبائيسن|ڊانومائيسن]] ۽ [[ڊوڪسوروبائيسن]] شامل آهن. ڪنهن انٽرڪيليٽر کي بنيادي جوڙن وچ ۾ سمائجڻ لاءِ بنيادن جو الڳ ٿيڻ ضروري آهي، جنهن سان ٻٽي هيلڪس جي کلڻ سبب ڊي اين اي جا تاندورا بگڙجي وڃن ٿا. اهو نقل نويسي ۽ ڊي اين اي جي نقل سازي ٻنهي کي روڪي ٿو، جنهن سان زهريت ۽ ميوٽيشنون پيدا ٿين ٿيون.<ref>{{cite journal |vauthors=Ferguson LR, Denny WA |date=September 1991 |title=The genetic toxicology of acridines |journal=Mutation Research |volume=258 |issue=2 |pages=123–60 |doi=10.1016/0165-1110(91)90006-H |pmid=1881402}}</ref> نتيجي طور، ڊي اين اي انٽرڪيليٽر [[ڪينسر پيدا ڪندڙ مادو|ڪارسينوجن]] ٿي سگهن ٿا ۽ ٿاليڊومائيڊ جي صورت ۾ [[جنيني نقص پيدا ڪندڙ مادو|ٽيراٽوجن]] پڻ ٿي سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |vauthors=Stephens TD, Bunde CJ, Fillmore BJ |date=June 2000 |title=Mechanism of action in thalidomide teratogenesis |url=https://archive.org/details/sim_biochemical-pharmacology_2000-06-15_59_12/page/1489 |journal=Biochemical Pharmacology |volume=59 |issue=12 |pages=1489–99 |doi=10.1016/S0006-2952(99)00388-3 |pmid=10799645}}</ref> ٻيا، جهڙوڪ [[بينزو(a)پائرين|بينزو[''a'']پائرين ڊاءِ اول ايپوڪسائيڊ]] ۽ [[افلاٽوڪسن]]، ڊي اين اي ايڊڪٽ ٺاهين ٿا، جيڪي نقل سازي ۾ غلطيون پيدا ڪن ٿا.<ref>{{cite journal |vauthors=Jeffrey AM |year=1985 |title=DNA modification by chemical carcinogens |url=https://archive.org/details/sim_pharmacology-therapeutics_1985_28_2/page/237 |journal=Pharmacology & Therapeutics |volume=28 |issue=2 |pages=237–72 |doi=10.1016/0163-7258(85)90013-0 |pmid=3936066}}</ref> تنهن هوندي بہ، ڊي اين اي جي نقل نويسي ۽ نقل سازي کي روڪڻ جي صلاحيت سبب، اهڙن ٻين ساڳين زهرن کي [[ڪيموٿراپي]] ۾ تيزيءَ سان وڌندڙ [[ڪينسر]] جي جيوگهرڙن کي روڪڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |vauthors=Braña MF, Cacho M, Gradillas A, de Pascual-Teresa B, Ramos A |date=November 2001 |title=Intercalators as anticancer drugs |journal=Current Pharmaceutical Design |volume=7 |issue=17 |pages=1745–80 |doi=10.2174/1381612013397113 |pmid=11562309}}</ref> == حياتياتي ڪم == [[File:Eukaryote DNA-en.svg|thumb|upright=1.45|ڪروموسومن اندر يوڪيريوٽڪ [[مرڪزي ڊي اين اي]] جو هنڌ]] ڊي اين اي عام طور [[يوڪيريوٽ]]ن ۾ ليڪي [[ڪروموسوم]]ن ۽ [[پروڪيريوٽ]]ن ۾ [[گول پروڪيريوٽڪ ڪروموسوم|گول ڪروموسوم]]ن جي صورت ۾ ملي ٿو. ڪنهن جيوگهرڙي ۾ ڪروموسومن جو مجموعو ان جو [[جينوم]] ٺاهي ٿو؛ [[انساني جينوم]] ۾ ڊي اين اي جا لڳ ڀڳ 3 ارب بنيادي جوڙا 46 ڪروموسومن ۾ ترتيب ڏنل آهن. ڊي اين اي پاران کنيل ڄاڻ [[جين]] سڏجندڙ ڊي اين اي جي ٽڪرن جي [[ڊي اين اي سلسلو|سلسلي]] ۾ محفوظ هوندي آهي. جينن ۾ جينياتي ڄاڻ جي [[منتقلي (جينيات)|منتقلي]] پورائتي بنيادي جوڙن وسيلي حاصل ٿيندي آهي. مثال طور، نقل نويسيءَ ۾، جڏهن جيوگهرڙو ڪنهن جين جي ڄاڻ استعمال ڪري ٿو، تڏهن ڊي اين اي سلسلو، ڊي اين اي ۽ صحيح آر اين اي نيوڪليوٽائڊن جي ڪشش وسيلي، هڪ پورائتي آر اين اي سلسلي ۾ نقل ڪيو ويندو آهي. عام طور اهو آر اين اي نقل پوءِ [[ترجمو (حياتيات)|ترجمي]] نالي عمل ۾ لاڳاپيل [[پيپٽائيڊ سلسلو|پروٽين سلسلو]] ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جيڪو آر اين اي نيوڪليوٽائڊن جي ساڳي لهه وچڙ تي دارومدار رکي ٿو. ٻي صورت ۾، جيوگهرڙو پنهنجي جينياتي ڄاڻ کي [[ڊي اين اي نقل سازي]] نالي عمل ۾ نقل ڪري سگهي ٿو. انهن ڪمن جا تفصيل ٻين مضمونن ۾ ڏنل آهن؛ هتي ڌيان ڊي اين اي ۽ ٻين ماليڪيولن جي انهن لهه وچڙن تي آهي، جيڪي جينوم جي ڪم کي وچولي ڪن ٿا. === جينوم === جينومي ڊي اين اي کي [[ڊي اين اي سنگهڻ]] نالي عمل ۾ سخت ۽ منظم نموني پيڪ ڪيو ويندو آهي، تہ جيئن اهو جيوگهرڙي جي موجود ننڍڙي مقدار ۾ سمائجي سگهي. يوڪيريوٽن ۾ ڊي اين اي [[جيوگهرڙي مرڪز]] ۾ هوندو آهي، جڏهن تہ ٿوري مقدار [[مائٽوڪانڊريا]] ۽ [[ڪلوروپلاسٽ]]ن ۾ هوندي آهي. پروڪيريوٽن ۾ ڊي اين اي سائٽوپلازم اندر هڪ بي قاعده شڪل واري جسم ۾ رکيل هوندو آهي، جنهن کي [[نيوڪليوئڊ]] چيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |vauthors=Thanbichler M, Wang SC, Shapiro L |date=October 2005 |title=The bacterial nucleoid: a highly organized and dynamic structure |journal=Journal of Cellular Biochemistry |volume=96 |issue=3 |pages=506–21 |doi=10.1002/jcb.20519 |pmid=15988757 |doi-access=free}}</ref> جينوم ۾ ڪارگر جينياتي ڄاڻ جينن، ضابطي وارن سلسلن، نقل سازيءَ جي شروعاتي هنڌن، سينٽرو ميرن، ٽيلوميرن ۽ ڪروميٽن جي ٽن-رخِي بناوت لاءِ گهربل حصن ۾ موجود هوندي آهي. ڪيترن پيچيده يوڪيريوٽن ۾، ڪل سلسلي جو رڳو ننڍڙو حصو مختلف ڪارگر عنصرن لاءِ مخصوص هوندو آهي. مثال طور، انسانن ۾ جينوم جو 10 سيڪڙو کان گهٽ حصو واضح ڪارگر ڪردار رکي ٿو ۽ باقي 90 سيڪڙو شايد [[فضول ڊي اين اي]] آهي. (پڻ ڏسو [غير ڪوڊ ڪندڙ ڊي اين اي].) === نقل نويسي ۽ ترجمو === {{وڌيڪ|جينياتي ڪوڊ|نقل نويسي (جينيات)|پروٽين حياتياتي ترڪيب}} جين ڊي اين اي جو اهڙو سلسلو آهي، جنهن ۾ جينياتي ڄاڻ موجود هوندي آهي ۽ جيڪو ڪنهن جاندار جي [[فينوٽائپ]] تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو. جين اندر، ڊي اين اي تند سان گڏ بنيادن جو سلسلو هڪ [[ميسينجر آر اين اي]] سلسلو مقرر ڪري ٿو، جيڪو پوءِ هڪ يا وڌيڪ پروٽين سلسلا مقرر ڪري ٿو. جينن جي نيوڪليوٽائڊ سلسلن ۽ پروٽينن جي [[امينو تيزاب|امينو تيزابي]] سلسلن جي وچ وارو لاڳاپو [[ترجمو (حياتيات)|ترجمي]] جي قاعدن وسيلي طئي ٿيندو آهي، جن کي گڏيل طور [[جينياتي ڪوڊ]] چيو ويندو آهي. جينياتي ڪوڊ ٽن اکرن وارن "لفظن" تي مشتمل آهي، جن کي ''ڪوڊون'' چيو ويندو آهي ۽ اهي ٽن نيوڪليوٽائڊن جي سلسلي مان ٺهن ٿا (مثال طور ACT، CAG، TTT). نقل نويسيءَ ۾، ڪنهن جين جا ڪوڊون [[آر اين اي پوليمريز]] وسيلي ميسينجر آر اين اي ۾ نقل ٿين ٿا. پوءِ آر اين اي جو اهو نقل [[رائبوسوم]] وسيلي پڙهيو وڃي ٿو، جيڪو ميسينجر آر اين اي کي [[ٽرانسفر آر اين اي]] سان بنيادي جوڙا ٺهرائي آر اين اي سلسلو پڙهي ٿو؛ ٽرانسفر آر اين اي امينو تيزاب کڻي ٿو. جيئن تہ ٽن اکرن جي ميلاپن ۾ 4 بنياد آهن، تنهنڪري 64 ممڪن ڪوڊون آهن (4<sup>3</sup>&nbsp;ميلاپ). اهي ويهن [[معياري امينو تيزابن جي فهرست|معياري امينو تيزابن]] کي ڪوڊ ڪن ٿا، جنهن سان گهڻن امينو تيزابن لاءِ هڪ کان وڌيڪ ممڪن ڪوڊون ملي ٿو. ٽي "اسٽاپ" يا "نان سينس" ڪوڊون پڻ آهن، جيڪي ڪوڊ ڪندڙ علائقي جي پڄاڻيءَ کي ظاهر ڪن ٿا؛ اهي TAG، TAA ۽ TGA ڪوڊون آهن، (mRNA تي UAG، UAA ۽ UGA). === نقل سازي === {{وڌيڪ|ڊي اين اي نقل سازي}} [[File:DNA replication en.svg|thumb|upright=1.78|right|ڊي اين اي نقل سازي: ٻٽي پيچ کي [[هيليڪيز]] ۽ [[ٽوپوآئسوميريز]] کولي ڇڏين ٿا. پوءِ هڪ [[ڊي اين اي پوليمريز]] [[نقل سازي ڪانٽو|اڳواڻ تند]] جو نقل ٺاهي ٿو. ٻيو ڊي اين اي پوليمريز [[نقل سازي ڪانٽو|پٺتي رهندڙ تند]] سان ڳنڍجي ٿو. هي انزائم غير مسلسل حصا، جن کي [[اوڪازاڪي ٽڪرا]] چيو ويندو آهي، ٺاهي ٿو، پوءِ [[ڊي اين اي لائيگيز]] انهن کي گڏ ڳنڍي ٿو.]] [[جيوگهرڙي ورهاست]] ڪنهن جاندار جي واڌ لاءِ ضروري آهي، پر جڏهن جيوگهرڙو ورهائجي ٿو، تڏهن ان کي پنهنجي جينوم ۾ موجود ڊي اين اي جي نقل ڪرڻي پوي ٿي، تہ جيئن ٻنهي ڌيءَ جيوگهرڙن وٽ والديني جيوگهرڙي جهڙي ساڳي جينياتي ڄاڻ هجي. ڊي اين اي جي ٻٽي-تاندوري بناوت [[ڊي اين اي نقل سازي]] لاءِ هڪ سادو ميڪانيزم مهيا ڪري ٿي. هتي ٻئي تندون الڳ ڪيون وڃن ٿيون ۽ پوءِ هر تند جو [[پورائتو ڊي اين اي]] سلسلو [[ڊي اين اي پوليمريز]] نالي [[انزائم]] وسيلي ٻيهر ٺاهيو وڃي ٿو. هي انزائم پورائتي بنيادي جوڙن وسيلي صحيح بنياد ڳولي ان کي اصل تند سان ڳنڍي پورائتي تند ٺاهي ٿو. جيئن تہ ڊي اين اي پوليمريز ڊي اين اي تند کي رڳو 5′ کان 3′ رخ ۾ ڊگهو ڪري سگهن ٿا، تنهنڪري ٻٽي پيچ جي ابتڙ متوازي تندن کي نقل ڪرڻ لاءِ مختلف ميڪانيزم استعمال ٿين ٿا.<ref>{{cite journal |vauthors=Albà M |year=2001 |title=Replicative DNA polymerases |journal=Genome Biology |volume=2 |issue=1 |doi=10.1186/gb-2001-2-1-reviews3002 |pmc=150442 |pmid=11178285 |doi-access=free |article-number=REVIEWS3002}}</ref> اهڙي طرح، پراڻي تند تي موجود بنياد اهو طئي ڪري ٿو تہ نئين تند تي ڪهڙو بنياد ايندو، ۽ جيوگهرڙي وٽ آخرڪار پنهنجي ڊي اين اي جو مڪمل نقل اچي وڃي ٿو. === جيوگهرڙي کان ٻاهر نيوڪليئيڪ تيزاب === ننگو جيوگهرڙي کان ٻاهر ڊي اين اي (eDNA)، جنهن جو گهڻو حصو جيوگهرڙن جي موت سان خارج ٿيندو آهي، ماحول ۾ لڳ ڀڳ هر هنڌ موجود آهي. مٽيءَ ۾ ان جو ارتڪاز 2 μg/L تائين ٿي سگهي ٿو، ۽ قدرتي آبي ماحولن ۾ ان جو ارتڪاز 88 μg/L تائين ٿي سگهي ٿو.<ref name="Tani_2010">{{cite book |url=https://archive.org/details/extracellularnuc00kiku |title=Extracellular Nucleic Acids |vauthors=Tani K, Nasu M |date=2010 |publisher=Springer |isbn=978-3-642-12616-1 |veditors=Kikuchi Y, Rykova EY |pages=[https://archive.org/details/extracellularnuc00kiku/page/n35 25]–38 |chapter=Roles of Extracellular DNA in Bacterial Ecosystems |url-access=limited}}</ref> eDNA لاءِ مختلف ممڪن ڪم تجويز ڪيا ويا آهن: اهو [[افقي جيني منتقلي]] ۾ شامل ٿي سگهي ٿو؛<ref name="Vlassov_2007">{{cite journal |vauthors=Vlassov VV, Laktionov PP, Rykova EY |date=July 2007 |title=Extracellular nucleic acids |journal=BioEssays |volume=29 |issue=7 |pages=654–67 |doi=10.1002/bies.20604 |pmid=17563084 |s2cid=32463239}}</ref> اهو غذائي جزا مهيا ڪري سگهي ٿو؛<ref name="pmid11591672">{{cite journal |vauthors=Finkel SE, Kolter R |date=November 2001 |title=DNA as a nutrient: novel role for bacterial competence gene homologs |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-bacteriology_2001-11_183_21/page/6288 |journal=Journal of Bacteriology |volume=183 |issue=21 |pages=6288–93 |doi=10.1128/JB.183.21.6288-6293.2001 |pmc=100116 |pmid=11591672}}</ref> ۽ اهو آئنن يا اينٽي بايوٽڪن کي ڀرتي ڪرڻ يا ٽائٽريٽ ڪرڻ لاءِ بفر طور ڪم ڪري سگهي ٿو.<ref name="Mulcahy_2008">{{cite journal |vauthors=Mulcahy H, Charron-Mazenod L, Lewenza S |date=November 2008 |title=Extracellular DNA chelates cations and induces antibiotic resistance in Pseudomonas aeruginosa biofilms |journal=PLOS Pathogens |volume=4 |issue=11 |doi=10.1371/journal.ppat.1000213 |pmc=2581603 |pmid=19023416 |doi-access=free |article-number=e1000213}}</ref> جيوگهرڙي کان ٻاهر ڊي اين اي ڪيترن بيڪٽيريائي جنسن جي [[بايوفلم]]ن ۾ هڪ ڪارگر جيوگهرڙي کان ٻاهر ميٽرڪس جزو طور ڪم ڪري ٿو. اهو بايوفلم ۾ مخصوص جيوگهرڙي قسمن جي چنبڙڻ ۽ پکڙجڻ کي ضابطو ڪرڻ لاءِ سڃاڻپ ڪندڙ عامل طور ڪم ڪري سگهي ٿو؛<ref name="Berne_2010">{{cite journal |vauthors=Berne C, Kysela DT, Brun YV |date=August 2010 |title=A bacterial extracellular DNA inhibits settling of motile progeny cells within a biofilm |journal=Molecular Microbiology |volume=77 |issue=4 |pages=815–29 |doi=10.1111/j.1365-2958.2010.07267.x |pmc=2962764 |pmid=20598083}}</ref> اهو بايوفلم ٺهڻ ۾ حصو وٺي سگهي ٿو؛<ref name="Whitchurch_2002">{{cite journal |vauthors=Whitchurch CB, Tolker-Nielsen T, Ragas PC, Mattick JS |date=February 2002 |title=Extracellular DNA required for bacterial biofilm formation |url=https://archive.org/details/sim_science_2002-02-22_295_5559/page/1487 |journal=Science |volume=295 |issue=5559 |page=1487 |doi=10.1126/science.295.5559.1487 |pmid=11859186}}</ref> ۽ اهو بايوفلم جي جسماني طاقت ۽ حياتياتي دٻاءَ خلاف مزاحمت ۾ حصو وٺي سگهي ٿو.<ref name="Hu_2012">{{cite journal |vauthors=Hu W, Li L, Sharma S, Wang J, McHardy I, Lux R, Yang Z, He X, Gimzewski JK, Li Y, Shi W |year=2012 |title=DNA builds and strengthens the extracellular matrix in Myxococcus xanthus biofilms by interacting with exopolysaccharides |journal=PLOS ONE |volume=7 |issue=12 |bibcode=2012PLoSO...751905H |doi=10.1371/journal.pone.0051905 |pmc=3530553 |pmid=23300576 |doi-access=free |article-number=e51905}}</ref> [[جيوگهرڙي کان آزاد جنيني ڊي اين اي]] ماءُ جي رت ۾ ملي ٿو، ۽ ان جي سلسلا بندي ڪري وڌندڙ جنين بابت تمام گهڻي ڄاڻ معلوم ڪري سگهجي ٿي.<ref name="Hui_2013">{{cite journal |vauthors=Hui L, Bianchi DW |date=February 2013 |title=Recent advances in the prenatal interrogation of the human fetal genome |journal=Trends in Genetics |volume=29 |issue=2 |pages=84–91 |doi=10.1016/j.tig.2012.10.013 |pmc=4378900 |pmid=23158400}}</ref> [[ماحولياتي ڊي اين اي]] جي نالي هيٺ، eDNA قدرتي سائنسن ۾ [[ماحوليات]] لاءِ هڪ سروي اوزار طور وڌيڪ استعمال ٿيڻ لڳو آهي، جنهن سان پاڻي، هوا يا خشڪيءَ ۾ جنسن جي چرپر ۽ موجودگيءَ جي نگراني ڪئي وڃي ٿي، ۽ ڪنهن علائقي جي حياتياتي گوناگونيت جو جائزو ورتو وڃي ٿو.<ref>{{cite journal |vauthors=Foote AD, Thomsen PF, Sveegaard S, Wahlberg M, Kielgast J, Kyhn LA, Salling AB, Galatius A, Orlando L, Gilbert MT |year=2012 |title=Investigating the potential use of environmental DNA (eDNA) for genetic monitoring of marine mammals |journal=PLOS ONE |volume=7 |issue=8 |bibcode=2012PLoSO...741781F |doi=10.1371/journal.pone.0041781 |pmc=3430683 |pmid=22952587 |doi-access=free |article-number=e41781}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.the-scientist.com/researchers-detect-land-animals-using-dna-in-nearby-water-bodies-67481|title=Researchers Detect Land Animals Using DNA in Nearby Water Bodies|first=Nayanah|last=Siva|website=The Scientist|access-date=23 April 2026|archive-date=19 November 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251119154534/https://www.the-scientist.com/researchers-detect-land-animals-using-dna-in-nearby-water-bodies-67481|url-status=live}}</ref> == پروٽينن سان لهه وچڙ == ڊي اين اي جا سڀ ڪم پروٽينن سان لهه وچڙ تي دارومدار رکن ٿا. اهي [[پروٽينن جون لهه وچڙون]] غير مخصوص ٿي سگهن ٿيون، يا پروٽين ڪنهن هڪ خاص ڊي اين اي سلسلي سان مخصوص نموني ڳنڍجي سگهي ٿو. انزائم پڻ ڊي اين اي سان ڳنڍجي سگهن ٿا، ۽ انهن مان پوليمريز، جيڪي نقل نويسي ۽ ڊي اين اي نقل سازيءَ ۾ ڊي اين اي جي بنيادي سلسلي کي نقل ڪن ٿا، خاص طور اهم آهن. === ڊي اين اي سان ڳنڍجندڙ پروٽين === {{وڌيڪ|ڊي اين اي سان ڳنڍجندڙ پروٽين}} [[File:Nucleosome1.png|thumb|260px|left|ڊي اين اي (نارنگي رنگ ۾) جي [[هسٽون]]ن (نيري رنگ ۾) سان لهه وچڙ. انهن پروٽينن جا بنيادي امينو تيزاب ڊي اين اي تي موجود تيزابي فاسفيٽ گروهن سان ڳنڍجن ٿا.]] ڊي اين اي سان ڳنڍجندڙ بناوتي پروٽين، غير مخصوص ڊي اين اي-پروٽين لهه وچڙن جا چڱيءَ طرح سمجهيل مثال آهن. ڪروموسومن اندر، ڊي اين اي بناوتي پروٽينن سان گڏ پيچيدن ۾ رکيل هوندو آهي. اهي پروٽين ڊي اين اي کي هڪ گنجان اڏاوت ۾ منظم ڪن ٿا، جنهن کي [[ڪروميٽن]] چيو ويندو آهي. يوڪيريوٽن ۾ هي اڏاوت ڊي اين اي جي [[هسٽون]]ن نالي ننڍن بنيادي پروٽينن جي پيچيدي سان ڳنڍجڻ تي ٻڌل آهي، جڏهن تہ پروڪيريوٽن ۾ ڪيترن قسمن جا پروٽين شامل هوندا آهن.<ref>{{cite journal |vauthors=Sandman K, Pereira SL, Reeve JN |date=December 1998 |title=Diversity of prokaryotic chromosomal proteins and the origin of the nucleosome |url=https://archive.org/details/sim_cellular-and-molecular-life-sciences_1998-12_54_12/page/1350 |journal=Cellular and Molecular Life Sciences |volume=54 |issue=12 |pages=1350–64 |doi=10.1007/s000180050259 |pmc=11147202 |pmid=9893710 |s2cid=21101836}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Dame RT |date=May 2005 |title=The role of nucleoid-associated proteins in the organization and compaction of bacterial chromatin |journal=Molecular Microbiology |volume=56 |issue=4 |pages=858–70 |doi=10.1111/j.1365-2958.2005.04598.x |pmid=15853876 |s2cid=26965112 |doi-access=free}}</ref> هسٽون هڪ چڪر جهڙو پيچيدو ٺاهين ٿا، جنهن کي [[نيوڪليوسوم]] چيو ويندو آهي؛ ان جي مٿاڇري جي چوڌاري ٻٽي-تاندوري ڊي اين اي جا ٻه مڪمل چڪر ويڙهيل هوندا آهن. اهي غير مخصوص لهه وچڙون هسٽونن ۾ موجود بنيادي باقيات وسيلي ٺهن ٿيون، جيڪي ڊي اين اي جي تيزابي کنڊ-فاسفيٽ پٺاڙي سان [[آئنڪ بند]] ٺاهين ٿيون، تنهنڪري اهي گهڻي حد تائين بنيادي سلسلي کان آزاد هونديون آهن.<ref>{{cite journal |vauthors=Luger K, Mäder AW, Richmond RK, Sargent DF, Richmond TJ |date=September 1997 |title=Crystal structure of the nucleosome core particle at 2.8 A resolution |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1997-09-18_389_6648/page/251 |journal=Nature |volume=389 |issue=6648 |pages=251–60 |bibcode=1997Natur.389..251L |doi=10.1038/38444 |pmid=9305837 |s2cid=4328827}}</ref> انهن بنيادي امينو تيزابي باقيات جي ڪيميائي ترميمن ۾ [[ميٿائيليشن]]، [[فاسفوريليشن]] ۽ [[ايسيٽائيليشن]] شامل آهن.<ref>{{cite journal |vauthors=Jenuwein T, Allis CD |date=August 2001 |title=Translating the histone code |url=http://www.gs.washington.edu/academics/courses/braun/55104/readings/jenuwein.pdf |url-status=live |journal=Science |volume=293 |issue=5532 |pages=1074–80 |doi=10.1126/science.1063127 |pmid=11498575 |s2cid=1883924 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170808142426/http://www.gs.washington.edu/academics/courses/braun/55104/readings/jenuwein.pdf |archive-date=8 August 2017 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170808142426/http://www.gs.washington.edu/academics/courses/braun/55104/readings/jenuwein.pdf |date=8 August 2017 }}</ref> اهي ڪيميائي تبديليون ڊي اين اي ۽ هسٽونن جي وچ واري لهه وچڙ جي طاقت کي بدلائين ٿيون، جنهن سان ڊي اين اي [[نقل نويسي عامل]]ن لاءِ وڌيڪ يا گهٽ پهچ جوڳو ٿئي ٿو ۽ نقل نويسيءَ جي شرح بدلجي ٿي.<ref>{{cite book |title=Protein Complexes that Modify Chromatin |vauthors=Ito T |year=2003 |isbn=978-3-540-44208-0 |series=Current Topics in Microbiology and Immunology |volume=274 |pages=1–22 |chapter=Nucleosome Assembly and Remodeling |doi=10.1007/978-3-642-55747-7_1 |pmid=12596902}}</ref> ڪروميٽن ۾ ٻيا غير مخصوص ڊي اين اي سان ڳنڍجندڙ پروٽين اعليٰ-حرڪت گروپ وارا پروٽين آهن، جيڪي وڪڙيل يا بگڙيل ڊي اين اي سان ڳنڍجن ٿا.<ref>{{cite journal |vauthors=Thomas JO |date=August 2001 |title=HMG1 and 2: architectural DNA-binding proteins |journal=Biochemical Society Transactions |volume=29 |issue=Pt 4 |pages=395–401 |doi=10.1042/BST0290395 |pmid=11497996}}</ref> اهي پروٽين نيوڪليوسومن جي قطارن کي وڪڙڻ ۽ انهن کي وڏين اڏاوتن ۾ ترتيب ڏيڻ ۾ اهم آهن، جيڪي ڪروموسومن کي ٺاهين ٿيون.<ref>{{cite journal |vauthors=Grosschedl R, Giese K, Pagel J |date=March 1994 |title=HMG domain proteins: architectural elements in the assembly of nucleoprotein structures |url=https://archive.org/details/sim_trends-in-genetics_1994-03_10_3/page/94 |journal=Trends in Genetics |volume=10 |issue=3 |pages=94–100 |doi=10.1016/0168-9525(94)90232-1 |pmid=8178371}}</ref> ڊي اين اي سان ڳنڍجندڙ پروٽينن جو هڪ الڳ گروهه اهي پروٽين آهن، جيڪي خاص طور هڪ-تاندوري ڊي اين اي سان ڳنڍجن ٿا. انسانن ۾، نقل سازي [[پروٽين اي]] هن خاندان جو سڀ کان وڌيڪ سمجهيل رڪن آهي ۽ اهڙن عملن ۾ استعمال ٿيندو آهي، جتي ٻٽي هيلڪس الڳ ڪئي ويندي آهي، جن ۾ ڊي اين اي نقل سازي، ٻيهر ميلاپ ۽ ڊي اين اي مرمت شامل آهن.<ref>{{cite journal |vauthors=Iftode C, Daniely Y, Borowiec JA |year=1999 |title=Replication protein A (RPA): the eukaryotic SSB |journal=Critical Reviews in Biochemistry and Molecular Biology |volume=34 |issue=3 |pages=141–80 |doi=10.1080/10409239991209255 |pmid=10473346}}</ref> اهي ڳنڍجندڙ پروٽين هڪ-تاندوري ڊي اين اي کي مستحڪم ڪن ٿا ۽ ان کي [[تڻ-ڦندو]] ٺاهڻ يا [[نيوڪليز]]ن وسيلي ٽٽڻ کان بچائين ٿا. [[File:Lambda repressor 1LMB.png|thumb|upright=1.1|لامبڊا ريپريسر [[هيلڪس-ٽرن-هيلڪس]] نقل نويسي عامل، پنهنجي ڊي اين اي هدف سان ڳنڍيل<ref>{{Cite web |title=RCSB PDB – 1LMB: Refined 1.8 Å crystal structure of the lambda repressor-operator complex |url=https://www.rcsb.org/structure/1LMB |access-date=27 March 2023 |website=www.rcsb.org |language=en-US |vauthors=Beamer LJ, Pabo CO |archive-date=27 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230327022547/https://www.rcsb.org/structure/1LMB |url-status=live }}</ref>]] ان جي ابتڙ، ٻيا پروٽين خاص ڊي اين اي سلسلن سان ڳنڍجڻ لاءِ ارتقا پذير ٿيا آهن. انهن مان سڀ کان وڌيڪ اڀياس ٿيل مختلف [[نقل نويسي عامل]] آهن، جيڪي اهڙا پروٽين آهن، جيڪي نقل نويسيءَ کي ضابطو ڪن ٿا. هر نقل نويسي عامل ڊي اين اي سلسلن جي هڪ خاص مجموعي سان ڳنڍجي ٿو ۽ انهن جينن جي نقل نويسيءَ کي فعال يا روڪي ٿو، جن وٽ اهي سلسلا پنهنجن پروموٽرن جي ويجهو موجود هوندا آهن. نقل نويسي عامل اهو ڪم ٻن طريقن سان ڪن ٿا. پهريون، اهي نقل نويسيءَ جي ذميوار آر اين اي پوليمريز سان سڌيءَ طرح يا ٻين وچولي پروٽينن وسيلي ڳنڍجي سگهن ٿا؛ اهو پوليمريز کي پروموٽر تي آڻي ٿو ۽ ان کي نقل نويسي شروع ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو.<ref>{{cite journal |vauthors=Myers LC, Kornberg RD |year=2000 |title=Mediator of transcriptional regulation |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-biochemistry_2000_69/page/729 |journal=Annual Review of Biochemistry |volume=69 |pages=729–49 |doi=10.1146/annurev.biochem.69.1.729 |pmid=10966474}}</ref> ٻي صورت ۾، نقل نويسي عامل انهن [[انزائم]]ن سان ڳنڍجي سگهن ٿا، جيڪي پروموٽر تي هسٽونن ۾ ترميم ڪن ٿا. اهو ڊي اين اي سانچي جي پوليمريز تائين پهچ کي تبديل ڪري ٿو.<ref>{{cite journal |vauthors=Spiegelman BM, Heinrich R |date=October 2004 |title=Biological control through regulated transcriptional coactivators |url=https://archive.org/details/cell_2004-10-15_119_2/page/157 |journal=Cell |volume=119 |issue=2 |pages=157–67 |doi=10.1016/j.cell.2004.09.037 |pmid=15479634 |doi-access=free}}</ref> جيئن تہ اهي ڊي اين اي هدف ڪنهن جاندار جي جينوم ۾ هر هنڌ ٿي سگهن ٿا، تنهنڪري هڪ قسم جي نقل نويسي عامل جي سرگرميءَ ۾ تبديلي هزارين جينن تي اثرانداز ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite journal |vauthors=Li Z, Van Calcar S, Qu C, Cavenee WK, Zhang MQ, Ren B |date=July 2003 |title=A global transcriptional regulatory role for c-Myc in Burkitt's lymphoma cells |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2003-07-08_100_14/page/8164 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=100 |issue=14 |pages=8164–69 |bibcode=2003PNAS..100.8164L |doi=10.1073/pnas.1332764100 |pmc=166200 |pmid=12808131 |doi-access=free}}</ref> نتيجي طور، اهي پروٽين اڪثر [[اشاري منتقلي]] وارن عملن جا هدف هوندا آهن، جيڪي ماحولياتي تبديلين يا [[جيوگهرڙيائي تخصيص]] ۽ ترقيءَ جي ردعمل کي ضابطو ڪن ٿا. انهن نقل نويسي عاملن جي ڊي اين اي سان لهه وچڙ جي خاصيت ان مان اچي ٿي تہ پروٽين ڊي اين اي بنيادن جي ڪنارن سان ڪيترائي رابطا ٺاهين ٿا، جنهن سان اهي ڊي اين اي سلسلي کي "پڙهي" سگهن ٿا. بنيادن سان گهڻيون لهه وچڙون وڏي کاهيءَ ۾ ٿين ٿيون، جتي بنياد سڀ کان وڌيڪ پهچ جوڳا هوندا آهن.<ref name="Pabo1984" /> === ڊي اين اي ۾ ترميم ڪندڙ انزائم === ==== نيوڪليز ۽ لائيگيز ==== [[File:EcoRV 1RVA.png|thumb|left|upright=1.1|[[پابندي ڪندڙ انزائم]] [[EcoRV]] (سائي رنگ ۾) پنهنجي سبسٽريٽ ڊي اين اي سان پيچيدي ۾<ref>{{Cite web |title=RCSB PDB – 1RVA: Mg2+ binding to the active site of EcoRV endonuclease: a crystallographic study of complexes with substrate and product DNA at 2 Å resolution |url=https://www.rcsb.org/structure/1RVA |access-date=27 March 2023 |website=www.rcsb.org |language=en-US |vauthors=Kostrewa D, Winkler FK |archive-date=6 January 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080106154027/http://www.rcsb.org/pdb/explore/explore.do?structureId=1RVA |url-status=live }}</ref>]] [[نيوڪليز]] اهڙا [[انزائم]] آهن، جيڪي [[فاسفوڊائيسٽر بند]]ن جي [[آبي تجزيو|آبي تجزئي]] کي تحريڪ ڏئي ڊي اين اي تندن کي ڪٽين ٿا. اهي نيوڪليز، جيڪي ڊي اين اي تندن جي ڇيڙن کان نيوڪليوٽائڊن جو آبي تجزيو ڪن ٿا، [[ايگزو نيوڪليز]] سڏجن ٿا، جڏهن تہ [[اينڊو نيوڪليز]] تندن جي اندر ڪٽين ٿا. [[ماليڪيولي حياتيات]] ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ نيوڪليز [[پابندي ڪندڙ انزائم|پابندي ڪندڙ اينڊو نيوڪليز]] آهن، جيڪي مخصوص سلسلن تي ڊي اين اي کي ڪٽين ٿا. مثال طور، کاٻي پاسي ڏيکاريل EcoRV انزائم 6-بنيادي سلسلي 5′-GATATC-3′ کي سڃاڻي ٿو ۽ افقي ليڪ تي ڪٽ لڳائي ٿو. فطرت ۾، اهي انزائم [[بيڪٽيريا]] کي [[بيڪٽيريوفيج|فيج]] جي انفيڪشن کان بچائين ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ جڏهن فيج جو ڊي اين اي بيڪٽيريائي جيوگهرڙي ۾ داخل ٿئي ٿو تہ اهي ان کي هضم ڪن ٿا ۽ [[پابندي-ترميم نظام]] جي حصي طور ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite journal |vauthors=Bickle TA, Krüger DH |date=June 1993 |title=Biology of DNA restriction |journal=Microbiological Reviews |volume=57 |issue=2 |pages=434–50 |doi=10.1128/MMBR.57.2.434-450.1993 |pmc=372918 |pmid=8336674}}</ref> ٽيڪنالاجي ۾، اهي سلسلي-مخصوص نيوڪليز [[ماليڪيولي ڪلوننگ]] ۽ [[جينياتي آڱرين جا نشان|ڊي اين اي فنگرپرنٽنگ]] ۾ استعمال ٿين ٿا. [[ڊي اين اي لائيگيز]] سڏجندڙ انزائم ڪٽيل يا ٽٽل ڊي اين اي تندن کي ٻيهر ڳنڍي سگهن ٿا.<ref name="Doherty">{{cite journal |vauthors=Doherty AJ, Suh SW |date=November 2000 |title=Structural and mechanistic conservation in DNA ligases |url=https://archive.org/details/nucleic-acids-research_2000-11-01_28_21/page/4051 |journal=Nucleic Acids Research |volume=28 |issue=21 |pages=4051–58 |doi=10.1093/nar/28.21.4051 |pmc=113121 |pmid=11058099}}</ref> لائيگيز خاص طور [[نقل سازي ڪانٽو|پٺتي رهندڙ تند]] جي ڊي اين اي نقل سازيءَ ۾ اهم آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي نقل سازي ڪانٽي تي ٺهندڙ ڊي اين اي جي ننڍن حصن کي ڊي اين اي سانچي جي مڪمل نقل ۾ ڳنڍين ٿا. اهي [[ڊي اين اي مرمت]] ۽ [[جينياتي ٻيهر ميلاپ]] ۾ پڻ استعمال ٿين ٿا.<ref name=Doherty /> ==== ٽوپوآئسوميريز ۽ هيليڪيز ==== [[ٽوپوآئسوميريز]] اهڙا انزائم آهن، جن ۾ نيوڪليز ۽ لائيگيز ٻنهي جون سرگرميون هونديون آهن. اهي پروٽين ڊي اين اي ۾ [[ڊي اين اي سپر ڪوائل|سپر ڪوائلنگ]] جي مقدار بدلائين ٿا. انهن مان ڪجهه انزائم ڊي اين اي هيلڪس کي ڪٽي، هڪ حصي کي ڦرڻ جي اجازت ڏين ٿا، جنهن سان ان جي سپر ڪوائلنگ جي سطح گهٽجي وڃي ٿي؛ پوءِ انزائم ڊي اين اي جي ٽٽل حصي کي ٻيهر بند ڪري ٿو.<ref name=Champoux /> انهن انزائمن جا ٻيا قسم هڪ ڊي اين اي هيلڪس کي ڪٽي سگهن ٿا ۽ پوءِ ٻي ڊي اين اي تند کي ان ٽٽل جاءِ مان گذاري، هيلڪس کي ٻيهر ڳنڍين ٿا.<ref>{{cite journal |vauthors=Schoeffler AJ, Berger JM |date=December 2005 |title=Recent advances in understanding structure-function relationships in the type II topoisomerase mechanism |journal=Biochemical Society Transactions |volume=33 |issue=Pt 6 |pages=1465–70 |doi=10.1042/BST0331465 |pmid=16246147}}</ref> ٽوپوآئسوميريز ڪيترن اهڙن عملن لاءِ گهربل آهن، جن ۾ ڊي اين اي شامل هوندو آهي، جهڙوڪ ڊي اين اي نقل سازي ۽ نقل نويسي.<ref name=Wang /> [[هيليڪيز]] اهڙا پروٽين آهن، جيڪي [[ماليڪيولي موٽر]] جو هڪ قسم آهن. اهي [[نيوڪليوسائڊ ٽرائي فاسفيٽ]]ن، خاص طور [[ايڊينوسين ٽرائي فاسفيٽ]] (ATP)، ۾ موجود ڪيميائي توانائي استعمال ڪري بنيادن جي وچ ۾ هائڊروجن بند ٽوڙين ٿا ۽ ڊي اين اي جي ٻٽي هيلڪس کي کولي هڪ-تاندوري تندن ۾ تبديل ڪن ٿا.<ref>{{cite journal |vauthors=Tuteja N, Tuteja R |date=May 2004 |title=Unraveling DNA helicases. Motif, structure, mechanism and function |url=http://repository.ias.ac.in/52775/1/40-pub.pdf |journal=European Journal of Biochemistry |volume=271 |issue=10 |pages=1849–63 |doi=10.1111/j.1432-1033.2004.04094.x |pmid=15128295 |bibcode=2004EJBio.271.1849T |doi-access=free |archive-date=19 September 2020 |access-date=29 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919132426/http://repository.ias.ac.in/52775/1/40-pub.pdf |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200919132426/http://repository.ias.ac.in/52775/1/40-pub.pdf |date=19 September 2020 }}</ref> اهي انزائم انهن گهڻن عملن لاءِ ضروري آهن، جن ۾ انزائمن کي ڊي اين اي بنيادن تائين پهچڻ جي ضرورت هوندي آهي. ==== پوليمريز ==== [[پوليمريز]] اهڙا [[انزائم]] آهن، جيڪي [[نيوڪليوسائڊ ٽرائي فاسفيٽ]]ن مان پولي نيوڪليوٽائڊ زنجيرون ٺاهين ٿا. انهن جي پيداوار جو سلسلو اڳ ۾ موجود پولي نيوڪليوٽائڊ زنجيرن جي بنياد تي ٺهندو آهي، جن کي ''سانچا'' چيو ويندو آهي. اهي انزائم وڌندڙ پولي نيوڪليوٽائڊ زنجير جي ڇيڙي تي 3′ [[هائڊروڪسل]] گروپ ۾ بار بار هڪ نيوڪليوٽائڊ شامل ڪري ڪم ڪن ٿا. نتيجي طور، سڀئي پوليمريز 5′ کان 3′ رخ ۾ ڪم ڪن ٿا.<ref name="Joyce">{{cite journal |vauthors=Joyce CM, Steitz TA |date=November 1995 |title=Polymerase structures and function: variations on a theme? |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-bacteriology_1995-11_177_22/page/n12 |journal=Journal of Bacteriology |volume=177 |issue=22 |pages=6321–29 |doi=10.1128/jb.177.22.6321-6329.1995 |pmc=177480 |pmid=7592405}}</ref> انهن انزائمن جي [[فعال هنڌ]] ۾، ايندڙ نيوڪليوسائڊ ٽرائي فاسفيٽ سانچي سان بنيادي جوڙو ٺاهي ٿو؛ اهو پوليمريز کي پنهنجي سانچي جي پورائتي تند درست نموني ٺاهڻ جي اجازت ڏئي ٿو. پوليمريز کي انهن جي استعمال ٿيندڙ سانچي جي قسم موجب درجي بندي ڪيو ويندو آهي. ڊي اين اي نقل سازيءَ ۾، ڊي اين اي تي دارومدار رکندڙ [[ڊي اين اي پوليمريز]] ڊي اين اي پولي نيوڪليوٽائڊ زنجيرن جون نقلون ٺاهين ٿا. حياتياتي ڄاڻ کي محفوظ رکڻ لاءِ ضروري آهي تہ هر نقل ۾ بنيادن جو سلسلو سانچي واري تند جي بنيادن جي سلسلي سان بلڪل پورائتو هجي. ڪيترن ڊي اين اي پوليمريزن ۾ [[پروف ريڊنگ (حياتيات)|پروف ريڊنگ]] سرگرمي هوندي آهي. هتي پوليمريز غير ملندڙ نيوڪليوٽائڊن جي وچ ۾ بنيادي جوڙا نه ٺهڻ سبب ترڪيب واري ردعمل ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٿيندڙ غلطيون سڃاڻي ٿو. جيڪڏهن ڪا غير مطابقت معلوم ٿئي، تہ 3′ کان 5′ [[ايگزو نيوڪليز]] سرگرمي فعال ٿي وڃي ٿي ۽ غلط بنياد هٽايو وڃي ٿو.<ref>{{cite journal |vauthors=Hubscher U, Maga G, Spadari S |year=2002 |title=Eukaryotic DNA polymerases |url=http://pdfs.semanticscholar.org/e941/98efed7eb8fa606b87d9a44c118c235a62e9.pdf |journal=Annual Review of Biochemistry |volume=71 |issue=1 |pages=133–63 |doi=10.1146/annurev.biochem.71.090501.150041 |pmid=12045093 |bibcode=2002ARBio..71..133H |s2cid=26171993 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126170051/http://pdfs.semanticscholar.org/e941/98efed7eb8fa606b87d9a44c118c235a62e9.pdf |archive-date=26 January 2021 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126170051/http://pdfs.semanticscholar.org/e941/98efed7eb8fa606b87d9a44c118c235a62e9.pdf |date=26 January 2021 }}</ref> گهڻن جاندارن ۾، ڊي اين اي پوليمريز هڪ وڏي پيچيدي ۾ ڪم ڪن ٿا، جنهن کي [[ريپلي سوم]] چيو ويندو آهي؛ ان ۾ ڪيترائي مددگار ذيلي ايڪ هوندا آهن، جهڙوڪ [[ڊي اين اي ڪليمپ]] يا [[هيليڪيز]].<ref>{{cite journal |vauthors=Johnson A, O'Donnell M |year=2005 |title=Cellular DNA replicases: components and dynamics at the replication fork |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-biochemistry_2005_74/page/283 |journal=Annual Review of Biochemistry |volume=74 |pages=283–315 |doi=10.1146/annurev.biochem.73.011303.073859 |pmid=15952889}}</ref> آر اين اي تي دارومدار رکندڙ ڊي اين اي پوليمريز پوليمريزن جو هڪ خاص طبقو آهن، جيڪي آر اين اي تند جي سلسلي کي ڊي اين اي ۾ نقل ڪن ٿا. انهن ۾ [[ريورس ٽرانسڪرپٽيز]] شامل آهي، جيڪو [[ريٽرو وائرس]]ن پاران جيوگهرڙن جي انفيڪشن ۾ شامل هڪ [[وائرس|وائرسي]] انزائم آهي، ۽ [[ٽيلوميريز]] پڻ شامل آهي، جيڪو ٽيلوميرن جي نقل سازي لاءِ گهربل هوندو آهي.<ref name=Greider /><ref name="Tarrago-Litvak1994">{{cite journal |vauthors=Tarrago-Litvak L, Andréola ML, Nevinsky GA, Sarih-Cottin L, Litvak S |date=May 1994 |title=The reverse transcriptase of HIV-1: from enzymology to therapeutic intervention |url=https://archive.org/details/sim_faseb-journal_1994-05_8_8/page/497 |journal=FASEB Journal |volume=8 |issue=8 |pages=497–503 |doi=10.1096/fasebj.8.8.7514143 |pmid=7514143 |s2cid=39614573 |doi-access=free}}</ref> مثال طور، ايڇ آءِ وي ريورس ٽرانسڪرپٽيز ايڊز وائرس جي نقل سازي لاءِ هڪ انزائم آهي.<ref name=Tarrago-Litvak1994 /> ٽيلوميريز هڪ غير معمولي پوليمريز آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي اڏاوت ۾ پنهنجو آر اين اي سانچو شامل هوندو آهي. اهو ڪروموسومن جي ڇيڙن تي [[ٽيلومير]] ٺاهي ٿو. ٽيلومير ڀرپاسي وارن ڪروموسومن جي ڇيڙن جي ڳنڍجڻ کي روڪين ٿا ۽ ڪروموسومن جي ڇيڙن کي نقصان کان بچائين ٿا.<ref name=Nugent /> نقل نويسي ڊي اين اي تي دارومدار رکندڙ [[آر اين اي پوليمريز]] وسيلي ڪئي ويندي آهي، جيڪو ڊي اين اي تند جي سلسلي کي آر اين اي ۾ نقل ڪري ٿو. ڪنهن جين جي نقل نويسي شروع ڪرڻ لاءِ، آر اين اي پوليمريز ڊي اين اي جي هڪ سلسلي سان ڳنڍجي ٿو، جنهن کي پروموٽر چيو ويندو آهي، ۽ ڊي اين اي تندن کي الڳ ڪري ٿو. پوءِ اهو جين جي سلسلي کي [[ميسينجر آر اين اي]] نقل ۾ نقل ڪري ٿو، جيستائين اهو ڊي اين اي جي هڪ علائقي تائين پهچي، جنهن کي [[ٽرمينٽر (جينيات)|ٽرمينٽر]] چيو وڃي ٿو؛ اتي اهو رڪجي ٿو ۽ ڊي اين اي کان الڳ ٿي وڃي ٿو. انساني ڊي اين اي تي دارومدار رکندڙ ڊي اين اي پوليمريزن وانگر، [[آر اين اي پوليمريز II]]، جيڪو انساني جينوم جي گهڻن جينن جي نقل نويسي ڪندڙ انزائم آهي، هڪ وڏي [[پروٽين پيچيدو|پروٽين پيچيدي]] جي حصي طور ڪم ڪري ٿو، جنهن ۾ ڪيترائي ضابطي وارا ۽ مددگار ذيلي ايڪ شامل هوندا آهن.<ref>{{cite journal |vauthors=Martinez E |date=December 2002 |title=Multi-protein complexes in eukaryotic gene transcription |url=https://archive.org/details/sim_plant-molecular-biology_2002-12_50_6/page/925 |journal=Plant Molecular Biology |volume=50 |issue=6 |pages=925–47 |bibcode=2002PMolB..50..925M |doi=10.1023/A:1021258713850 |pmid=12516863 |s2cid=24946189}}</ref> == جينياتي ٻيهر ميلاپ == {{Main|جينياتي ٻيهر ميلاپ}} <div class="thumb floatright" style="background:#f9f9f9; border:1px solid #ccc; margin:0.5em;"> {| border="0" cellpadding="0" cellspacing="0" style="width:250px; font-size:85%; border:1px solid #ccc; margin:0.3em;" |- |[[File:Holliday Junction.svg|250px]] |- |[[File:Holliday junction coloured.png|250px]] |} <div style="border: none; width:250px;"><div class="thumbcaption">[[هاليڊي سنگم]] جي وچولي اڏاوت، جيڪا [[جينياتي ٻيهر ميلاپ]] دوران ٺهي ٿي. ڊي اين اي جون چار الڳ تندون ڳاڙهي، نيري، سائي ۽ پيلي رنگ ۾ ڏيکاريل آهن.<ref>{{Cite web |title=RCSB PDB – 1M6G: Structural Characterisation of the Holliday Junction TCGGTACCGA |url=https://www.rcsb.org/structure/1M6G |access-date=27 March 2023 |website=www.rcsb.org |language=en-US |vauthors=Thorpe JH, Gale BC, Teixeira SC, Cardin CJ |archive-date=27 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230327022546/https://www.rcsb.org/structure/1M6G |url-status=live }}</ref></div></div></div> [[File:Homologous Recombination.jpg|thumb|300px|ميئوسسي ٻيهر ميلاپ جو هڪ موجوده نمونو، جيڪو ٻٽي-تاندوري ٽٽڻ يا خال سان شروع ٿئي ٿو، جنهن کان پوءِ هم مثل ڪروموسوم سان جوڙو ٺهڻ ۽ تند جي داخل ٿيڻ وسيلي ٻيهر ميلاپي مرمت جو عمل شروع ٿئي ٿو. خال جي مرمت سان ڀرپاسي وارن علائقن جو ڪراس اوور (CO) يا غير ڪراس اوور (NCO) ٿي سگهي ٿو. سمجهيو وڃي ٿو تہ CO ٻيهر ميلاپ ٻٽي هاليڊي سنگم (DHJ) نموني موجب ٿئي ٿو، جيڪو مٿي ساڄي پاسي ڏيکاريل آهي. NCO ٻيهر ميلاپي صورتون گهڻو ڪري ترڪيب تي دارومدار رکندڙ تند ڳنڍپ (SDSA) نموني موجب ٿين ٿيون، جيڪو مٿي کاٻي پاسي ڏيکاريل آهي. ٻيهر ميلاپ جا گهڻا واقعا SDSA قسم جا نظر اچن ٿا.]] ڊي اين اي هيلڪس عام طور ڊي اين اي جي ٻين حصن سان لهه وچڙ نه ڪندي آهي، ۽ انساني جيوگهرڙن ۾ مختلف ڪروموسوم بہ مرڪزڪي اندر الڳ علائقن تي قابض هوندا آهن، جن کي "[[ڪروموسومي علائقا]]" چيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |vauthors=Cremer T, Cremer C |date=April 2001 |title=Chromosome territories, nuclear architecture and gene regulation in mammalian cells |journal=Nature Reviews Genetics |volume=2 |issue=4 |pages=292–301 |doi=10.1038/35066075 |pmid=11283701 |s2cid=8547149}}</ref> مختلف ڪروموسومن جي اها طبعي علحدگي، ڊي اين اي جي ڄاڻ جي هڪ مستحڪم ذخيري طور ڪم ڪرڻ جي صلاحيت لاءِ اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪروموسوم تمام ٿورن موقعن تي هڪٻئي سان لهه وچڙ ڪن ٿا؛ انهن مان هڪ موقعو [[ڪروموسومي ڪراس اوور]] آهي، جيڪو [[جنسي پيدائش]] دوران [[جينياتي ٻيهر ميلاپ]] ٿيڻ وقت پيش اچي ٿو. ڪروموسومي ڪراس اوور ۾ ٻه ڊي اين اي هيلڪسون ٽٽن ٿيون، پنهنجو هڪ حصو مٽائين ٿيون ۽ پوءِ ٻيهر ڳنڍجن ٿيون. ٻيهر ميلاپ ڪروموسومن کي جينياتي ڄاڻ جي ڏي وٺ جي اجازت ڏئي ٿو ۽ جينن جا نوان ميلاپ پيدا ڪري ٿو، جنهن سان [[قدرتي چونڊ]] جي ڪارڪردگي وڌي ٿي ۽ اهو نون پروٽينن جي تيز ارتقا ۾ اهم ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |vauthors=Pál C, Papp B, Lercher MJ |date=May 2006 |title=An integrated view of protein evolution |journal=Nature Reviews Genetics |volume=7 |issue=5 |pages=337–48 |doi=10.1038/nrg1838 |pmid=16619049 |s2cid=23225873}}</ref> جينياتي ٻيهر ميلاپ ڊي اين اي مرمت ۾ پڻ شامل ٿي سگهي ٿو، خاص طور ٻٽي-تاندوري ٽٽڻ جي جواب ۾ جيوگهرڙي جي ردعمل دوران.<ref>{{cite journal |vauthors=O'Driscoll M, Jeggo PA |date=January 2006 |title=The role of double-strand break repair – insights from human genetics |journal=Nature Reviews Genetics |volume=7 |issue=1 |pages=45–54 |doi=10.1038/nrg1746 |pmid=16369571 |s2cid=7779574}}</ref> ڪروموسومي ڪراس اوور جو سڀ کان عام روپ [[هم مثل ٻيهر ميلاپ]] آهي، جنهن ۾ شامل ٻنهي ڪروموسومن جا سلسلا هڪٻئي سان تمام گهڻو ملندڙ هوندا آهن. [[غير هم مثل ٻيهر ميلاپ]] جيوگهرڙن لاءِ نقصانڪار ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو [[ڪروموسومي منتقلي]]ون ۽ جينياتي غير معمولي حالتون پيدا ڪري سگهي ٿو. ٻيهر ميلاپ واري ردعمل کي [[ريڪومبينيز]] سڏجندڙ انزائم، جهڙوڪ [[RAD51]]، تحريڪ ڏين ٿا.<ref>{{cite journal |vauthors=Vispé S, Defais M |date=October 1997 |title=Mammalian Rad51 protein: a RecA homologue with pleiotropic functions |url=https://archive.org/details/sim_biochimie_1997-10_79_9-10/page/587 |journal=Biochimie |volume=79 |issue=9–10 |pages=587–92 |doi=10.1016/S0300-9084(97)82007-X |pmid=9466696}}</ref> ٻيهر ميلاپ ۾ پهريون قدم ٻٽي-تاندوري ٽٽڻ آهي، جيڪو يا تہ [[اينڊو نيوڪليز]] سبب يا ڊي اين اي کي پهتل نقصان سبب ٿئي ٿو.<ref>{{cite journal |vauthors=Neale MJ, Keeney S |date=July 2006 |title=Clarifying the mechanics of DNA strand exchange in meiotic recombination |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-07-13_442_7099/page/153 |journal=Nature |volume=442 |issue=7099 |pages=153–58 |bibcode=2006Natur.442..153N |doi=10.1038/nature04885 |pmc=5607947 |pmid=16838012}}</ref> پوءِ ڪيترن مرحلن جو هڪ سلسلو، جنهن کي جزوي طور ريڪومبينيز تحريڪ ڏئي ٿو، ٻنهي هيلڪسن کي گهٽ ۾ گهٽ هڪ [[هاليڊي سنگم]] وسيلي ڳنڍي ٿو؛ ان ۾ هر هيلڪس جي هڪ تند جو حصو ٻي هيلڪس جي پورائتي تند سان ڳنڍجي وڃي ٿو. هاليڊي سنگم هڪ چار-شاخي سنگمي اڏاوت آهي، جيڪا ڪروموسومن جي جوڙي سان گڏ اڳتي وڌي سگهي ٿي ۽ هڪ تند کي ٻي تند سان مٽائي ٿي. پوءِ سنگم کي ڪٽڻ ۽ آزاد ٿيل ڊي اين اي کي ٻيهر ڳنڍڻ سان ٻيهر ميلاپ وارو ردعمل روڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite journal |vauthors=Dickman MJ, Ingleston SM, Sedelnikova SE, Rafferty JB, Lloyd RG, Grasby JA, Hornby DP |date=November 2002 |title=The RuvABC resolvasome |journal=European Journal of Biochemistry |volume=269 |issue=22 |pages=5492–501 |doi=10.1046/j.1432-1033.2002.03250.x |pmid=12423347 |s2cid=39505263 |doi-access=free}}</ref> ٻيهر ميلاپ دوران رڳو هڪجهڙي قطبيت واريون تندون ڊي اين اي جي ڏي وٺ ڪن ٿيون. ڪٽڻ جا ٻه قسم آهن: اوڀر-اولهه ڪٽ ۽ اتر-ڏکڻ ڪٽ. اتر-ڏکڻ ڪٽ ڊي اين اي جي ٻنهي تندن ۾ چير وجهي ٿو، جڏهن تہ اوڀر-اولهه ڪٽ ۾ ڊي اين اي جي هڪ تند سالم رهي ٿي. ٻيهر ميلاپ دوران هاليڊي سنگم جي ٺهڻ سان جينياتي تنوع ممڪن ٿئي ٿو، ڪروموسومن وچ ۾ جينن جي ڏي وٺ ٿي سگهي ٿي ۽ جهنگلي قسم جي وائرسي جينومن جو اظهار ٿي سگهي ٿو. == ارتقا == {{وڌيڪ|ڊي اين اي جو بڻ بنياد|آر اين اي دنيا جو مفروضو}} ڊي اين اي ۾ اها جينياتي ڄاڻ موجود هوندي آهي، جيڪا زندگيءَ جي سڀني روپن کي ڪم ڪرڻ، وڌڻ ۽ نسل وڌائڻ جي صلاحيت ڏئي ٿي. تنهن هوندي بہ، اهو واضح ناهي تہ زندگيءَ جي 4 ارب سالن تي پکڙيل [[ارتقا جي وقت سرڻي|تاريخ]] ۾ ڊي اين اي ڪيتري عرصي کان اهو ڪم سرانجام ڏيندو رهيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو تجويز ڪيو ويو آهي تہ زندگيءَ جي شروعاتي روپن شايد آر اين اي کي پنهنجي جينياتي مواد طور استعمال ڪيو هجي.<ref name="Joyce-2002">{{cite journal |vauthors=Joyce GF |date=July 2002 |title=The antiquity of RNA-based evolution |journal=Nature |volume=418 |issue=6894 |pages=214–21 |bibcode=2002Natur.418..214J |doi=10.1038/418214a |pmid=12110897 |s2cid=4331004}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Orgel LE |year=2004 |title=Prebiotic chemistry and the origin of the RNA world |journal=Critical Reviews in Biochemistry and Molecular Biology |volume=39 |issue=2 |pages=99–123 |citeseerx=10.1.1.537.7679 |doi=10.1080/10409230490460765 |pmid=15217990 |s2cid=4939632}}</ref> آر اين اي شايد شروعاتي [[جيوگهرڙيائي استقلاب]] جو مرڪزي حصو رهيو هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو جينياتي ڄاڻ منتقل ڪرڻ سان گڏ [[رائبوزائم]]ن جي حصي طور [[عمل انگيزي]] پڻ ڪري سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |vauthors=Davenport RJ |date=May 2001 |title=Ribozymes. Making copies in the RNA world |journal=Science |volume=292 |issue=5520 |pages=1278a–1278 |doi=10.1126/science.292.5520.1278a |pmid=11360970 |s2cid=85976762}}</ref> اها قديم [[آر اين اي دنيا جو مفروضو|آر اين اي دنيا]]، جنهن ۾ نيوڪليئي تيزاب عمل انگيزي ۽ جينيات ٻنهي لاءِ استعمال ٿيندو هو، شايد چئن نيوڪليوٽائڊ بنيادن تي ٻڌل موجوده جينياتي ڪوڊ جي [[ارتقا]] تي اثرانداز ٿي هجي. اهو ان ڪري ٿيو هوندو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي جاندار ۾ مختلف بنيادن جو تعداد هڪ سمجهوتو هوندو: ٿورا بنياد نقل سازيءَ جي درستگي وڌائين ٿا، جڏهن تہ وڌيڪ بنياد رائبوزائمن جي عمل انگيز ڪارڪردگي وڌائين ٿا.<ref>{{cite journal |vauthors=Szathmáry E |date=April 1992 |title=What is the optimum size for the genetic alphabet? |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1992-04-01_89_7/page/2614 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=89 |issue=7 |pages=2614–18 |bibcode=1992PNAS...89.2614S |doi=10.1073/pnas.89.7.2614 |pmc=48712 |pmid=1372984 |doi-access=free}}</ref> تنهن هوندي بہ، قديم جينياتي نظامن جو ڪو سڌو ثبوت موجود ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ گهڻن پنڊپهڻن مان ڊي اين اي حاصل ڪرڻ ناممڪن آهي؛ ڊي اين اي ماحول ۾ ڏهه لک سالن کان گهٽ عرصي تائين قائم رهي ٿو ۽ محلول ۾ آهستي آهستي ننڍن ٽڪرن ۾ ٽٽي وڃي ٿو.<ref>{{cite journal |vauthors=Lindahl T |date=April 1993 |title=Instability and decay of the primary structure of DNA |journal=Nature |volume=362 |issue=6422 |pages=709–15 |bibcode=1993Natur.362..709L |doi=10.1038/362709a0 |pmid=8469282 |s2cid=4283694}}</ref> ان کان وڌيڪ قديم ڊي اين اي بابت دعوائون ڪيون ويون آهن، جن مان خاص طور 25 ڪروڙ سال پراڻي لوڻ جي قلم مان هڪ جيئري بيڪٽيريم کي الڳ ڪرڻ جي رپورٽ شامل آهي،<ref>{{cite journal |vauthors=Vreeland RH, Rosenzweig WD, Powers DW |date=October 2000 |title=Isolation of a 250 million-year-old halotolerant bacterium from a primary salt crystal |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2000-10-19_407_6806/page/897 |journal=Nature |volume=407 |issue=6806 |pages=897–900 |bibcode=2000Natur.407..897V |doi=10.1038/35038060 |pmid=11057666 |s2cid=9879073}}</ref> پر اهي دعوائون تڪراري آهن.<ref>{{cite journal |vauthors=Hebsgaard MB, Phillips MJ, Willerslev E |date=May 2005 |title=Geologically ancient DNA: fact or artefact? |url=https://archive.org/details/sim_trends-in-microbiology_2005-05_13_5/page/212 |journal=Trends in Microbiology |volume=13 |issue=5 |pages=212–20 |doi=10.1016/j.tim.2005.03.010 |pmid=15866038}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Nickle DC, Learn GH, Rain MW, Mullins JI, Mittler JE |date=January 2002 |title=Curiously modern DNA for a "250 million-year-old" bacterium |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_2002-01_54_1/page/134 |journal=Journal of Molecular Evolution |volume=54 |issue=1 |pages=134–37 |bibcode=2002JMolE..54..134N |doi=10.1007/s00239-001-0025-x |pmid=11734907 |s2cid=24740859}}</ref> ڊي اين اي جا بنيادي اڏاوتي جزا ([[ايڊينين]]، [[گوانين]] ۽ لاڳاپيل [[نامياتي ماليڪيول]]) شايد [[ٻاهرين خلا]] ۾ زمين کان ٻاهر ٺهيا هجن.<ref name="Callahan">{{cite journal |vauthors=Callahan MP, Smith KE, Cleaves HJ, Ruzicka J, [[جينيفر اسٽرن|Stern JC]], Glavin DP, House CH, Dworkin JP |date=August 2011 |title=Carbonaceous meteorites contain a wide range of extraterrestrial nucleobases |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2011-08-23_108_34/page/13995 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=108 |issue=34 |pages=13995–98 |bibcode=2011PNAS..10813995C |doi=10.1073/pnas.1106493108 |pmc=3161613 |pmid=21836052 |doi-access=free}}</ref><ref name="Steigerwald">{{cite web |date=8 August 2011 |title=NASA Researchers: DNA Building Blocks Can Be Made in Space |url=http://www.nasa.gov/topics/solarsystem/features/dna-meteorites.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150623004556/http://www.nasa.gov/topics/solarsystem/features/dna-meteorites.html |archive-date=23 June 2015 |access-date=10 August 2011 |publisher=[[ناسا]] |vauthors=Steigerwald J}}</ref><ref name="DNA">{{cite web |author=ScienceDaily Staff |date=9 August 2011 |title=DNA Building Blocks Can Be Made in Space, NASA Evidence Suggests |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2011/08/110808220659.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110905105043/https://www.sciencedaily.com/releases/2011/08/110808220659.htm |archive-date=5 September 2011 |access-date=9 August 2011 |website=[[سائنس ڊيلي]]}}</ref> زندگيءَ جا پيچيدا ڊي اين اي ۽ [[آر اين اي]] [[نامياتي مرڪب]]، جن ۾ [[يوراسل]]، [[سائٽوسين]] ۽ [[ٿائيمين]] شامل آهن، پڻ تجربيگاهه ۾ ٻاهرين خلا جهڙين حالتن هيٺ تيار ڪيا ويا آهن؛ ان لاءِ شروعاتي ڪيميائي مادا، جهڙوڪ [[پائريمڊين]]، استعمال ڪيا ويا، جيڪي [[شهاب ثاقب]]ن ۾ مليا آهن. پائريمڊين، [[گهڻ-حلقي خوشبودار هائيڊروڪاربان]]ن (PAHs) وانگر، جيڪي [[ڪائنات]] ۾ ملندڙ سڀ کان وڌيڪ ڪاربان وارن ڪيميائي مادن مان آهن، شايد [[ڳاڙهو ديو]] تارن يا بين-تارڪي [[ڪائناتي مٽي]] ۽ گئس جي ڪڪرن ۾ ٺهيا هجن.<ref name="NASA-20150303">{{cite web |date=3 March 2015 |title=NASA Ames Reproduces the Building Blocks of Life in Laboratory |url=http://www.nasa.gov/content/nasa-ames-reproduces-the-building-blocks-of-life-in-laboratory |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150305083306/http://www.nasa.gov/content/nasa-ames-reproduces-the-building-blocks-of-life-in-laboratory/ |archive-date=5 March 2015 |access-date=5 March 2015 |work=[[ناسا]] |vauthors=Marlaire R}}</ref> [[قديم ڊي اين اي]] اهڙن قديم جاندارن مان حاصل ڪيو ويو آهي، جيڪي ايترا پراڻا آهن جو جينوم جي ارتقا کي سڌيءَ طرح ڏسي سگهجي ٿو؛ انهن ۾ لکين سال پراڻا ناپيد جاندار، جهڙوڪ [[اوني ميمٿ]]، پڻ شامل آهن.<ref name="CNN-20210217">{{cite news |date=17 February 2021 |title=World's oldest DNA sequenced from a mammoth that lived more than a million years ago |url=https://www.cnn.com/2021/02/17/world/mammoth-oldest-dna-million-years-ago-scn/index.html |access-date=17 February 2021 |work=[[سي اين اين|سي اين اين نيوز]] |vauthors=Hunt K |archive-date=4 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504085431/https://edition.cnn.com/2021/02/17/world/mammoth-oldest-dna-million-years-ago-scn/index.html |url-status=live }}</ref><ref name="NAT-20210217">{{cite journal |vauthors=Callaway E |date=17 February 2021 |title=Million-year-old mammoth genomes shatter record for oldest ancient DNA – Permafrost-preserved teeth, up to 1.6 million years old, identify a new kind of mammoth in Siberia. |journal=[[نيچر (رسالو)|نيچر]] |volume=590 |issue=7847 |pages=537–538 |bibcode=2021Natur.590..537C |doi=10.1038/d41586-021-00436-x |issn=0028-0836 |pmid=33597786 |doi-access=free}}</ref> == ٽيڪنالاجي ۾ استعمال == === جينياتي انجنيئرنگ === {{وڌيڪ|ماليڪيولي حياتيات|نيوڪليئيڪ تيزاب جا طريقا|جينياتي انجنيئرنگ}} جاندارن مان ڊي اين اي صاف ڪرڻ جا طريقا، جهڙوڪ [[فينول-ڪلوروفارم ڪڍت]]، ۽ تجربيگاهه ۾ ان کي سنڀالڻ جا طريقا، جهڙوڪ [[پابندي هضم]] ۽ [[پوليمريز زنجيري ردعمل]]، تيار ڪيا ويا آهن. جديد [[حياتيات]] ۽ [[حياتيائي ڪيميا]] ٻيهر گڏيل ڊي اين اي ٽيڪنالاجي ۾ انهن طريقن جو تمام گهڻو استعمال ڪن ٿا. [[ٻيهر گڏيل ڊي اين اي]] انسان جي ٺاهيل ڊي اين اي سلسلو آهي، جيڪو ٻين ڊي اين اي سلسلن مان گڏ ڪيو ويو هوندو آهي. ان کي [[تبديلي (جينيات)|تبديل]] ڪري جاندارن ۾ [[پلازمڊ]]ن جي صورت ۾ يا مناسب شڪل ۾، [[وائرسي ویکٽر]] استعمال ڪري، داخل ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal |vauthors=Goff SP, Berg P |date=December 1976 |title=Construction of hybrid viruses containing SV40 and lambda phage DNA segments and their propagation in cultured monkey cells |journal=Cell |volume=9 |issue=4 PT 2 |pages=695–705 |doi=10.1016/0092-8674(76)90133-1 |pmid=189942 |s2cid=41788896}}</ref> اهڙي ريت ٺاهيل [[جينياتي انجنيئرنگ|جينياتي طور تبديل ٿيل]] جاندار ٻيهر گڏيل [[پروٽين]]ن جهڙيون شيون پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا، جيڪي [[طبي تحقيق]] ۾ ڪم اچن ٿيون،<ref>{{cite book |title=Target Discovery and Validation Reviews and Protocols |vauthors=Houdebine LM |year=2007 |isbn=978-1-59745-165-9 |series=Methods in Molecular Biology |volume=360 |pages=163–202 |chapter=Transgenic animal models in biomedical research |doi=10.1385/1-59745-165-7:163 |pmid=17172731}}</ref> يا انهن کي [[زراعت]] ۾ پوکيو يا وڌايو وڃي ٿو.<ref>{{cite journal |vauthors=Daniell H, Dhingra A |date=April 2002 |title=Multigene engineering: dawn of an exciting new era in biotechnology |journal=Current Opinion in Biotechnology |volume=13 |issue=2 |pages=136–41 |doi=10.1016/S0958-1669(02)00297-5 |pmc=3481857 |pmid=11950565}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Job D |date=November 2002 |title=Plant biotechnology in agriculture |journal=Biochimie |volume=84 |issue=11 |pages=1105–10 |doi=10.1016/S0300-9084(02)00013-5 |pmid=12595138}}</ref> === ڊي اين اي پروفائيلنگ === {{وڌيڪ|ڊي اين اي پروفائيلنگ}} [[عدالتي سائنس|عدالتي سائنسدان]] [[جرم جي جاءِ]] تي ملندڙ [[رت]]، [[مني]]، [[چمڙي]]، [[لعاب]] يا [[وار]]ن ۾ موجود ڊي اين اي کي استعمال ڪري ڪنهن فرد، جهڙوڪ ڏوهاري، جو ملندڙ ڊي اين اي سڃاڻي سگهن ٿا.<ref>{{Cite news |date=29 August 2017 |title=From the crime scene to the courtroom: the journey of a DNA sample |url=https://theconversation.com/from-the-crime-scene-to-the-courtroom-the-journey-of-a-dna-sample-82250 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171022033110/http://theconversation.com/from-the-crime-scene-to-the-courtroom-the-journey-of-a-dna-sample-82250 |archive-date=22 October 2017 |access-date=22 October 2017 |work=The Conversation |vauthors=Curtis C, Hereward J}}</ref> هن عمل کي رسمي طور [[ڊي اين اي پروفائيلنگ]] چيو ويندو آهي، ۽ ان کي ''ڊي اين اي فنگرپرنٽنگ'' پڻ سڏيو وڃي ٿو. ڊي اين اي پروفائيلنگ ۾ ورجائيندڙ ڊي اين اي جي بدلجندڙ حصن، جهڙوڪ [[مختصر ٽانڊم ورجاءَ]] ۽ [[مني سيٽلائيٽ]]ن، جون ڊيگهيون ماڻهن جي وچ ۾ ڀيٽيون وڃن ٿيون. هي طريقو عام طور ملندڙ ڊي اين اي جي سڃاڻپ لاءِ انتهائي معتبر ٽيڪنڪ آهي.<ref>{{cite journal |vauthors=Collins A, Morton NE |date=June 1994 |title=Likelihood ratios for DNA identification |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1994-06-21_91_13/page/6007 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=91 |issue=13 |pages=6007–11 |bibcode=1994PNAS...91.6007C |doi=10.1073/pnas.91.13.6007 |pmc=44126 |pmid=8016106 |doi-access=free}}</ref> تنهن هوندي بہ، جيڪڏهن جاءِ ڪيترن ماڻهن جي ڊي اين اي سان آلوده ٿي وڃي تہ سڃاڻپ پيچيده ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite journal |vauthors=Weir BS, Triggs CM, Starling L, Stowell LI, Walsh KA, Buckleton J |date=March 1997 |title=Interpreting DNA mixtures |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-forensic-sciences_1997-03_42_2/page/213 |journal=Journal of Forensic Sciences |volume=42 |issue=2 |pages=213–22 |doi=10.1520/JFS14100J |pmid=9068179 |s2cid=14511630}}</ref> ڊي اين اي پروفائيلنگ 1984ع ۾ برطانوي جينياتدان سر [[ايليڪ جيفريز]] تيار ڪئي،<ref>{{cite journal |vauthors=Jeffreys AJ, Wilson V, Thein SL |year=1985 |title=Individual-specific 'fingerprints' of human DNA |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1985-07-04_316_6023/page/n99 |journal=Nature |volume=316 |issue=6023 |pages=76–79 |bibcode=1985Natur.316...76J |doi=10.1038/316076a0 |pmid=2989708 |s2cid=4229883 |doi-access=free}}</ref> ۽ عدالتي سائنس ۾ پهريون ڀيرو 1988ع جي [[ڪولن پچفورڪ|اينڊربي قتلن]] واري ڪيس ۾ ڪولن پچفورڪ کي سزا ڏيارڻ لاءِ استعمال ٿي.<ref>{{Cite web |date=14 December 2006 |title=Colin Pitchfork |url=http://www.forensic.gov.uk/forensic_t/inside/news/list_casefiles.php?case=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061214004903/http://www.forensic.gov.uk/forensic_t/inside/news/list_casefiles.php?case=1 |archive-date=14 December 2006 |access-date=27 March 2023}}</ref> عدالتي سائنس جي ترقي ۽ رت، چمڙي، لعاب يا وارن جي تمام ننڍڙن نمونن مان جينياتي ميلاپ حاصل ڪرڻ جي صلاحيت سبب ڪيترن ڪيسن جو ٻيهر جائزو ورتو ويو آهي. هاڻي اهڙا ثبوت ظاهر ڪري سگهجن ٿا، جيڪي اصل جاچ وقت سائنسي طور ممڪن نه هئا. ڪجهه هنڌن تي [[ٻيهر مقدمو هلائڻ جي پابندي]] واري قانون جي خاتمي سان گڏ، اهو انهن ڪيسن کي ٻيهر کولڻ جي اجازت ڏئي سگهي ٿو، جن ۾ اڳين مقدمن دوران جيوري کي قائل ڪرڻ لاءِ ڪافي ثبوت نه مليا هئا. سنگين ڏوهن ۾ الزام هيٺ آيل ماڻهن کان ميلاپ جي مقصد لاءِ ڊي اين اي جو نمونو ڏيڻ گهري سگهجي ٿو. عدالتي طور حاصل ڪيل ڊي اين اي ميلاپن خلاف سڀ کان ظاهر دفاع اهو هوندو آهي تہ ثبوتن ۾ پار آلودگي ٿي آهي. ان ڪري سنگين ڏوهن جي نون ڪيسن ۾ تمام سخت ۽ محتاط سنڀال جا طريقا لاڳو ڪيا ويا آهن. ڊي اين اي پروفائيلنگ کي ڪاميابيءَ سان وڏي پيماني تي جاني نقصان وارن واقعن جي متاثرن،<ref>{{cite web |date=September 2006 |title=DNA Identification in Mass Fatality Incidents |url=http://massfatality.dna.gov/Introduction/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20061112000837/http://massfatality.dna.gov/Introduction/ |archive-date=12 November 2006 |publisher=National Institute of Justice}}</ref> سخت حادثن ۾ لاشن يا لاشن جي حصن، ۽ وڏي جنگي اجتماعي قبرن ۾ فردي متاثرن جي مثبت سڃاڻپ لاءِ پڻ استعمال ڪيو وڃي ٿو، جنهن لاءِ خاندان جي فردن سان ميلاپ ڪيو ويندو آهي. ڊي اين اي پروفائيلنگ [[ڊي اين اي والد هجڻ جي جاچ]] ۾ پڻ استعمال ٿيندي آهي، جنهن سان طئي ڪيو ويندو آهي تہ ڪو شخص ٻار جو حياتياتي والدين يا ڏاڏو/نانا آهي يا نه؛ جيڪڏهن مبينا والدين حياتياتي طور ٻار سان لاڳاپيل هجي تہ والد هجڻ جو امڪان عام طور 99.99 سيڪڙو هوندو آهي. عام طور [[ڊي اين اي سلسلا بندي]] پيدائش کان پوءِ ڪئي ويندي آهي، پر ماءُ جي حمل دوران بہ والد هجڻ جي جاچ جا نوان طريقا موجود آهن.<ref>{{Cite news |date=19 June 2012 |title=Before Birth, Dad's ID |url=https://www.nytimes.com/2012/06/20/health/paternity-blood-tests-that-work-early-in-a-pregnancy.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170624231639/http://www.nytimes.com/2012/06/20/health/paternity-blood-tests-that-work-early-in-a-pregnancy.html |archive-date=24 June 2017 |access-date=27 March 2023 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331 |vauthors=Pollack A}}</ref> === ڊي اين اي انزائم يا عمل انگيز ڊي اين اي === {{وڌيڪ|ڊي آڪسي رائبوزائم}} [[ڊي آڪسي رائبوزائم]]، جن کي DNAzymes يا عمل انگيز ڊي اين اي پڻ چيو وڃي ٿو، پهريون ڀيرو 1994ع ۾ دريافت ٿيا.<ref name="Breaker 223–229">{{cite journal |vauthors=Breaker RR, Joyce GF |date=December 1994 |title=A DNA enzyme that cleaves RNA |journal=Chemistry & Biology |volume=1 |issue=4 |pages=223–29 |doi=10.1016/1074-5521(94)90014-0 |pmid=9383394}}</ref> اهي گهڻو ڪري هڪ-تاندوري ڊي اين اي سلسلا هوندا آهن، جيڪي بي ترتيب ڊي اين اي سلسلن جي هڪ وڏي ذخيري مان [[شيشي اندر]] چونڊ يا [[لگانڊن جي نظام وار ارتقا بذريعي واڌاري واري افزائش]] (SELEX) نالي گڏيل طريقي سان الڳ ڪيا ويندا آهن. DNAzymes ڪيترن ڪيميائي ردعملن کي عمل انگيز ڪن ٿا، جن ۾ آر اين اي-ڊي اين اي ڪٽ، آر اين اي-ڊي اين اي ڳانڍاپو، امينو تيزابن جي فاسفوريليشن-ڊي فاسفوريليشن، ڪاربان-ڪاربان بند ٺهڻ وغيره شامل آهن. DNAzymes غير عمل انگيز ردعمل جي ڀيٽ ۾ ڪيميائي ردعملن جي عمل انگيز شرح کي 100,000,000,000 ڀيرا تائين وڌائي سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |vauthors=Chandra M, Sachdeva A, Silverman SK |date=October 2009 |title=DNA-catalyzed sequence-specific hydrolysis of DNA |journal=Nature Chemical Biology |volume=5 |issue=10 |pages=718–20 |doi=10.1038/nchembio.201 |pmc=2746877 |pmid=19684594}}</ref> DNAzymes جو سڀ کان وڌيڪ اڀياس ٿيل طبقو آر اين اي ڪٽيندڙ قسم آهي، جنهن کي مختلف ڌاتي آئنن جي سڃاڻپ ۽ علاج وارين شين جي ڊيزائن ۾ استعمال ڪيو ويو آهي. ڪيترائي ڌات-مخصوص DNAzymes رپورٽ ڪيا ويا آهن، جن ۾ GR-5 DNAzyme (سيهي لاءِ مخصوص)،<ref name="Breaker 223–229" /> CA1-3 DNAzymes (ٽامي لاءِ مخصوص)،<ref>{{cite journal |vauthors=Carmi N, Shultz LA, Breaker RR |date=December 1996 |title=In vitro selection of self-cleaving DNAs |journal=Chemistry & Biology |volume=3 |issue=12 |pages=1039–46 |doi=10.1016/S1074-5521(96)90170-2 |pmid=9000012 |doi-access=free}}</ref> 39E DNAzyme (يورانيل لاءِ مخصوص) ۽ NaA43 DNAzyme (سوڊيم لاءِ مخصوص) شامل آهن.<ref>{{cite journal |vauthors=Torabi SF, Wu P, McGhee CE, Chen L, Hwang K, Zheng N, Cheng J, Lu Y |date=May 2015 |title=In vitro selection of a sodium-specific DNAzyme and its application in intracellular sensing |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=112 |issue=19 |pages=5903–08 |bibcode=2015PNAS..112.5903T |doi=10.1073/pnas.1420361112 |pmc=4434688 |pmid=25918425 |doi-access=free}}</ref> NaA43 DNAzyme، جنهن بابت ٻڌايو ويو آهي تہ اهو ٻين ڌاتي آئنن جي ڀيٽ ۾ سوڊيم لاءِ 10,000 ڀيرا کان وڌيڪ چونڊائتو آهي، جيوگهرڙن ۾ حقيقي وقت وارو سوڊيم سينسر ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو. === حياتياتي معلوماتيات === {{Main|حياتيائي معلوماتيات}} [[حياتيائي معلوماتيات]] ۾ حياتياتي ڊيٽا، جنهن ۾ ڊي اين اي جي [[نيوڪليئيڪ تيزاب سلسلو|نيوڪليئيڪ تيزاب سلسلن]] واري ڊيٽا بہ شامل آهي، کي محفوظ ڪرڻ، [[ڊيٽا کني]] ڪرڻ، ڳولڻ ۽ سنڀالڻ لاءِ طريقن جي ترقي شامل آهي. انهن طريقن [[ڪمپيوٽر سائنس]] ۾ وڏي پيماني تي لاڳو ٿيندڙ اڳڀرايون پيدا ڪيون آهن، خاص طور [[تار ڳولا الگورٿم]]ن، [[مشيني سکيا]] ۽ [[ڊيٽابيس نظريو]] ۾.<ref>{{cite book |author1-link=Pierre Baldi |title=Bioinformatics: The Machine Learning Approach |vauthors=Baldi P, Brunak S |publisher=MIT Press |year=2001 |isbn=978-0-262-02506-5 |oclc=45951728}}</ref> تار ڳولا يا ميلاپ وارا الگورٿم، جيڪي اکرن جي وڏي سلسلي اندر اکرن جي ڪنهن سلسلي جي موجودگي ڳولين ٿا، نيوڪليوٽائڊن جي مخصوص سلسلن کي ڳولڻ لاءِ تيار ڪيا ويا.<ref>{{cite book |title=Algorithms on Strings, Trees, and Sequences: Computer Science and Computational Biology |url=https://archive.org/details/algorithmsonstri0000gusf |vauthors=Gusfield D |date=15 January 1997 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |isbn=978-0-521-58519-4}}</ref> ڊي اين اي سلسلي کي ٻين ڊي اين اي سلسلن سان [[سلسلو ترتيب|ترتيب]] ڏئي [[سلسلي جي هم مثليت|هم مثل سلسلا]] سڃاڻي سگهجن ٿا ۽ مخصوص [[ميوٽيشن]]ون ڳولي سگهجن ٿيون، جيڪي انهن کي الڳ ڪن ٿيون. اهي ٽيڪنڪون، خاص طور [[گهڻ-سلسلي ترتيب]]، [[نسلي ارتقائيات|نسلي ارتقائي]] لاڳاپن ۽ پروٽين جي ڪم جي اڀياس ۾ استعمال ٿين ٿيون.<ref>{{cite journal |vauthors=Sjölander K |date=January 2004 |title=Phylogenomic inference of protein molecular function: advances and challenges |url=https://archive.org/details/sim_bioinformatics_2004-01-22_20_2/page/170 |journal=Bioinformatics |volume=20 |issue=2 |pages=170–79 |citeseerx=10.1.1.412.943 |doi=10.1093/bioinformatics/bth021 |pmid=14734307}}</ref> مڪمل جينومن جي ڊي اين اي سلسلن جي نمائندگي ڪندڙ ڊيٽا سيٽ، جهڙوڪ [[انساني جينوم منصوبو]] مان حاصل ٿيل، انهن تشريحن کان سواءِ استعمال ڪرڻ ڏکيا آهن، جيڪي هر ڪروموسوم تي جينن ۽ ضابطي وارن عنصرن جا هنڌ سڃاڻين ٿيون. ڊي اين اي سلسلي جا اهي علائقا، جن ۾ پروٽين يا آر اين اي ڪوڊ ڪندڙ جينن سان لاڳاپيل خاص نمونا موجود هجن، [[جين اڳڪٿي|جين ڳولڻ]] وارن الگورٿمن وسيلي سڃاڻي سگهجن ٿا؛ اهي محققن کي خاص [[جين پيداوار]]ن جي موجودگي ۽ جاندار ۾ انهن جي ممڪن ڪمن بابت اڳڪٿي ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿا، جيتوڻيڪ انهن کي اڃا تجربي طور الڳ نہ ڪيو ويو هجي.<ref name="Mount">{{cite book |title=Bioinformatics: Sequence and Genome Analysis |url=https://archive.org/details/bioinformaticsse0000moun_o3j7 |vauthors=Mount DM |publisher=Cold Spring Harbor Laboratory Press |year=2004 |isbn=0-87969-712-1 |edition=2nd |location=Cold Spring Harbor, NY |oclc=55106399}}</ref> مڪمل جينومن جو پڻ مقابلو ڪري سگهجي ٿو، جيڪو ڪنهن خاص جاندار جي ارتقائي تاريخ تي روشني وجهي سگهي ٿو ۽ پيچيده ارتقائي واقعن جي جاچ جي اجازت ڏئي ٿو. === ڊي اين اي نينوٽيڪنالاجي === {{Main|ڊي اين اي نينوٽيڪنالاجي}} [[File:DNA nanostructures.png|thumb|upright=1.8|کاٻي پاسي موجود ڊي اين اي اڏاوت (رٿائتي صورت ۾ ڏيکاريل) پاڻمرادو گڏجي ساڄي پاسي [[ايٽمي قوت خوردبين|ايٽمي قوت خوردبيني]] وسيلي ڏسڻ ۾ ايندڙ اڏاوت بڻجندي. [[ڊي اين اي نينوٽيڪنالاجي]] اهو شعبو آهي، جيڪو ڊي اين اي ماليڪيولن جي [[ماليڪيولي سڃاڻپ]] وارين خاصيتن کي استعمال ڪري نينو پيماني جون اڏاوتون ڊزائن ڪرڻ چاهي ٿو.<ref>{{cite journal |vauthors=Strong M |date=March 2004 |title=Protein nanomachines |journal=PLOS Biology |volume=2 |issue=3 |doi=10.1371/journal.pbio.0020073 |pmc=368168 |pmid=15024422 |s2cid=13222080 |doi-access=free |article-number=E73}}</ref>]] ڊي اين اي نينوٽيڪنالاجي، ڊي اين اي ۽ ٻين نيوڪليئيڪ تيزابن جي منفرد [[ماليڪيولي سڃاڻپ]] وارين خاصيتن کي استعمال ڪري، ڪارائتين خاصيتن وارا پاڻمرادو گڏ ٿيندڙ شاخدار ڊي اين اي پيچيدا ٺاهي ٿي.<ref>{{cite journal |vauthors=Rothemund PW |date=March 2006 |title=Folding DNA to create nanoscale shapes and patterns |url=https://authors.library.caltech.edu/22244/3/nature04586-s2.pdf |journal=Nature |volume=440 |issue=7082 |pages=297–302 |bibcode=2006Natur.440..297R |doi=10.1038/nature04586 |pmid=16541064 |s2cid=4316391 |archive-date=29 July 2020 |access-date=29 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729231746/https://authors.library.caltech.edu/22244/3/nature04586-s2.pdf |url-status=live }}</ref> اهڙيءَ طرح ڊي اين اي کي حياتياتي ڄاڻ کڻندڙ بدران بناوتي مواد طور استعمال ڪيو وڃي ٿو. ان سان ٻه-رخيون دوراني ڄاريون (ٽائلن تي ٻڌل بہ ۽ ''[[ڊي اين اي اوريگامي]]'' طريقي سان بہ) ۽ [[گهڻ-سطحي جسم]]ن جي شڪلن واريون ٽي-رخيون اڏاوتون ٺاهيون ويون آهن.<ref>{{cite journal |vauthors=Andersen ES, Dong M, Nielsen MM, Jahn K, Subramani R, Mamdouh W, Golas MM, Sander B, Stark H, Oliveira CL, Pedersen JS, Birkedal V, Besenbacher F, Gothelf KV, Kjems J |date=May 2009 |title=Self-assembly of a nanoscale DNA box with a controllable lid |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-05-07_459_7243/page/73 |journal=Nature |volume=459 |issue=7243 |pages=73–76 |bibcode=2009Natur.459...73A |doi=10.1038/nature07971 |hdl=11858/00-001M-0000-0010-9362-B |pmid=19424153 |s2cid=4430815 |hdl-access=free}}</ref> [[ڊي اين اي مشين|نينو ميڪانيڪي اوزار]] ۽ [[ڊي اين اي ڪمپيوٽنگ|الگورٿمي پاڻمرادو گڏجڻ]] پڻ ڏيکاريا ويا آهن،<ref>{{cite journal |vauthors=Ishitsuka Y, Ha T |date=May 2009 |title=DNA nanotechnology: a nanomachine goes live |journal=Nature Nanotechnology |volume=4 |issue=5 |pages=281–82 |bibcode=2009NatNa...4..281I |doi=10.1038/nnano.2009.101 |pmid=19421208}}</ref> ۽ اهي ڊي اين اي اڏاوتون ٻين ماليڪيولن، جهڙوڪ [[ڪولائيڊل سون|سون جا نينوذرڙا]] ۽ [[اسٽريپٽايوڊن]] پروٽينن، جي ترتيب لاءِ سانچي طور استعمال ڪيون ويون آهن.<ref>{{cite journal |vauthors=Aldaye FA, Palmer AL, Sleiman HF |date=September 2008 |title=Assembling materials with DNA as the guide |journal=Science |volume=321 |issue=5897 |pages=1795–99 |bibcode=2008Sci...321.1795A |doi=10.1126/science.1154533 |pmid=18818351 |s2cid=2755388}}</ref> ڊي اين اي ۽ ٻيا نيوڪليئيڪ تيزاب [[ايپٽامر]]ن جو بنياد آهن، جيڪي مخصوص هدف ماليڪيولن لاءِ مصنوعي اوليگونوڪليوٽائڊ لگانڊ آهن ۽ حياتياتي ٽيڪنالاجي ۽ حياتياتي-طبي استعمالن جي هڪ حد ۾ ڪم اچن ٿا.<ref>{{cite journal |vauthors=Dunn MR, Jimenez RM, Chaput JC |date=2017 |title=Analysis of aptamer discovery and technology |url=https://www.nature.com/articles/s41570-017-0076 |journal=Nature Reviews Chemistry |volume=1 |issue=10 |doi=10.1038/s41570-017-0076 |access-date=30 June 2022 |article-number=0076 |archive-date=30 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220630182049/https://www.nature.com/articles/s41570-017-0076 |url-status=live }}</ref> === تاريخ ۽ علم الانسان === {{Main|نسلي ارتقائيات|جينياتي نسب شناسي}} ڇاڪاڻ⁠تہ ڊي اين اي وقت سان گڏ ميوٽيشنون گڏ ڪندو آهي، جيڪي پوءِ ورثي ۾ منتقل ٿينديون آهن، تنهنڪري ان ۾ تاريخي ڄاڻ موجود هوندي آهي؛ ڊي اين اي سلسلن جي ڀيٽ وسيلي جينياتدان جاندارن جي ارتقائي تاريخ، يعني انهن جي [[نسلي ارتقائيات|نسلي ارتقا]]، جو اندازو لڳائي سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |vauthors=Wray GA |year=2002 |title=Dating branches on the tree of life using DNA |journal=Genome Biology |volume=3 |issue=1 |doi=10.1186/gb-2001-3-1-reviews0001 |pmc=150454 |pmid=11806830 |doi-access=free |article-number=REVIEWS0001}}</ref> نسلي ارتقائيات جو هي شعبو [[ارتقائي حياتيات]] ۾ هڪ طاقتور اوزار آهي. جيڪڏهن ڪنهن جنس اندر ڊي اين اي سلسلن جو مقابلو ڪيو وڃي، تہ [[آبادي جينيات|آبادي جينياتدان]] مخصوص آبادين جي تاريخ ڄاڻي سگهن ٿا. اهو [[ماحولياتي جينيات]] کان وٺي [[علم الانسان]] تائين ڪيترن اڀياسن ۾ استعمال ٿي سگهي ٿو. === ڄاڻ جي ذخيروڪاري === {{Main|ڊي اين اي ڊجيٽل ڊيٽا ذخيروڪاري}} ڊي اين اي ۾ ڄاڻ لاءِ [[ڊيٽا ذخيرو|ذخيرو ڪندڙ اوزار]] طور انتهائي وڏو امڪان آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي [[ذخيرو گهاٽائي]] برقي اوزارن جي ڀيٽ ۾ گهڻي وڌيڪ آهي. تنهن هوندي بہ، وڌيڪ خرچ، پڙهڻ ۽ لکڻ جا سست وقت ([[ميموري دير]]) ۽ ناڪافي [[ڊيٽا خرابي|اعتبار]] ان جي عملي استعمال کي روڪيندا رهيا آهن.<ref name="pmid29744271">{{cite journal |vauthors=Panda D, Molla KA, Baig MJ, Swain A, Behera D, Dash M |date=May 2018 |title=DNA as a digital information storage device: hope or hype? |journal=3 Biotech |volume=8 |issue=5 |doi=10.1007/s13205-018-1246-7 |pmc=5935598 |pmid=29744271 |article-number=239}}</ref><ref name="pmid30073589">{{cite journal |vauthors=Akram F, Haq IU, Ali H, Laghari AT |date=October 2018 |title=Trends to store digital data in DNA: an overview |journal=Molecular Biology Reports |volume=45 |issue=5 |pages=1479–1490 |doi=10.1007/s11033-018-4280-y |pmid=30073589 |s2cid=51905843}}</ref> == تاريخ == {{anchor|ڊي اين اي تحقيق جي تاريخ}} {{Main|ماليڪيولي حياتيات جي تاريخ}} [[File:Maclyn McCarty with Francis Crick and James D Watson - 10.1371 journal.pbio.0030341.g001-O.jpg|thumb|[[ميڪلن ميڪارٽي]] (کاٻي پاسي) [[فرانسس ڪرڪ]] ۽ [[جيمس واٽسن]] سان هٿ ملائي ٿو؛ اهي ٻٽي-هيلڪس نموني جا گڏيل باني هئا، جيڪو [[روزلنڊ فرينڪلِن]] ۽ [[ريمنڊ گوسلنگ]] جي ايڪس-ري تفاوت واري ڊيٽا ۽ بصيرتن تي ٻڌل هو.]] ڊي اين اي کي پهريون ڀيرو سوئس طبيب [[فريڊرڪ ميشر]] الڳ ڪيو، جنهن 1869ع ۾ ڦٽيل جراحي پٽين جي [[پيپ]] ۾ هڪ خردبيني مادو دريافت ڪيو. جيئن تہ اهو جيوگهرڙن جي مرڪزن ۾ موجود هو، هن ان کي "نيوڪلين" نالو ڏنو.<ref>{{cite journal |vauthors=Miescher F |year=1871 |title=Ueber die chemische Zusammensetzung der Eiterzellen |trans-title=On the chemical composition of pus cells |url=https://books.google.com/books?id=YJRTAAAAcAAJ&pg=PA441 |journal=Medicinisch-chemische Untersuchungen |language=de |volume=4 |pages=441–60 |quote=[p. 456] ''تنهن ڪري، مون پنهنجي پوءِ وارن تجربن ۾ پاڻ کي سڄن خلوي مرڪزن تائين محدود رکيو ۽ انهن مادن جي علحدگيءَ کي وڌيڪ موزون مواد لاءِ ڇڏي ڏنو، جن کي في الحال، ڪنهن وڌيڪ اڳواٽ راءِ کان سواءِ، مان حل پذير ۽ غير حل پذير نيوڪليئن سڏيندس. ("Nuclein"))}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Dahm R |date=January 2008 |title=Discovering DNA: Friedrich Miescher and the early years of nucleic acid research |journal=Human Genetics |volume=122 |issue=6 |pages=565–81 |doi=10.1007/s00439-007-0433-0 |pmid=17901982 |s2cid=915930}}</ref> 1878ع ۾، [[البرخت ڪوسل]] "نيوڪلين" جي غير پروٽيني جزو، يعني نيوڪليئيڪ تيزاب، کي الڳ ڪيو ۽ پوءِ ان جا پنج بنيادي [[نيوڪليائي بنياد]] الڳ ڪيا.<ref>See: * {{cite journal |vauthors=Kossel A |year=1879 |title=Ueber Nucleïn der Hefe |trans-title=On nuclein in yeast |url=https://books.google.com/books?id=4H5NAAAAYAAJ&pg=PA284 |journal=Zeitschrift für physiologische Chemie |language=de |volume=3 |pages=284–91 }} * {{cite journal |vauthors=Kossel A |year=1880 |title=Ueber Nucleïn der Hefe II |trans-title=On nuclein in yeast, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=u4s1AQAAMAAJ&pg=PA290 |journal=Zeitschrift für physiologische Chemie |language=de |volume=4 |pages=290–95 }} * {{cite journal |vauthors=Kossel A |year=1881 |title=Ueber die Verbreitung des Hypoxanthins im Thier- und Pflanzenreich |trans-title=On the distribution of hypoxanthins in the animal and plant kingdoms |url=https://books.google.com/books?id=xYs1AQAAMAAJ&pg=PA267 |journal=Zeitschrift für physiologische Chemie |language=de |volume=5 |pages=267–71 }} * {{cite book |title=Untersuchungen über die Nucleine und ihre Spaltungsprodukte |vauthors=Kossel A |publisher=K.J. Trübner |year=1881 |location=Strassburg, Germany |page=19 |language=de |trans-title=Investigations into nuclein and its cleavage products}} * {{cite journal |vauthors=Kossel A |year=1882 |title=Ueber Xanthin und Hypoxanthin |trans-title=On xanthin and hypoxanthin |url=https://books.google.com/books?id=z4s1AQAAMAAJ&pg=PA422 |journal=Zeitschrift für physiologische Chemie |volume=6 |pages=422–31 }} * Albrect Kossel (1883) [https://books.google.com/books?id=2os1AQAAMAAJ&pg=PA7 "Zur Chemie des Zellkerns"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171117235430/https://books.google.com/books?id=2os1AQAAMAAJ&pg=PA7 |date=17 November 2017 }} (On the chemistry of the cell nucleus), ''Zeitschrift für physiologische Chemie'', '''7''': 7–22. * {{cite journal |vauthors=Kossel A |year=1886 |title=Weitere Beiträge zur Chemie des Zellkerns |trans-title=Further contributions to the chemistry of the cell nucleus |url=http://vlp.mpiwg-berlin.mpg.de/library/data/lit16615/index_html?pn=1&ws=1.5 |journal=Zeitschrift für Physiologische Chemie |language=de |volume=10 |pages=248–64 |quote=ص. 264 تي، ڪوسل دور انديشيءَ سان لکيو: ”چئن نائٽروجن سان ڀرپور اساسن جي مقداري لاڳاپن ۽ انهن جي مقدار جي خلوي فعلياتي حالتن تي دارومدار جو مطالعو، بنيادي فعلياتي-ڪيميائي عملن بابت اهم ڄاڻ فراهم ڪرڻ جو امڪان رکي ٿو.“.) |archive-date=14 July 2014 |access-date=2 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714171250/http://vlp.mpiwg-berlin.mpg.de/library/data/lit16615/index_html?pn=1&ws=1.5 |url-status=live }}</ref><ref name="Yale_Jones_1953">{{cite journal |vauthors=Jones ME |date=September 1953 |title=Albrecht Kossel, a biographical sketch |url=https://archive.org/details/sim_the-yale-journal-of-biology-and-medicine_1953-09_26_1/page/80 |journal=The Yale Journal of Biology and Medicine |volume=26 |issue=1 |pages=80–97 |pmc=2599350 |pmid=13103145}}</ref> 1909ع ۾، [[فيبس ليوين]] آر اين اي، جنهن کي ان وقت "خمير نيوڪليئيڪ تيزاب" چيو ويندو هو، جو بنياد، کنڊ ۽ فاسفيٽ نيوڪليوٽائڊ ايڪ سڃاتو.<ref>{{cite journal |vauthors=Levene PA, Jacobs WA |year=1909 |title=Über Inosinsäure |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=iau.31858002459620&view=1up&seq=1054 |journal=Berichte der Deutschen Chemischen Gesellschaft |language=de |volume=42 |pages=1198–203 |doi=10.1002/cber.190904201196}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Levene PA, Jacobs WA |year=1909 |title=Über die Hefe-Nucleinsäure |url=https://zenodo.org/record/2175598 |journal=Berichte der Deutschen Chemischen Gesellschaft |language=de |volume=42 |issue=2 |pages=2474–78 |doi=10.1002/cber.190904202148 |archive-date=21 October 2019 |access-date=29 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191021204625/https://zenodo.org/record/2175598 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Levene P |year=1919 |title=The structure of yeast nucleic acid |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1919-12_40_2/page/415 |journal=J Biol Chem |volume=40 |issue=2 |pages=415–24 |doi=10.1016/S0021-9258(18)87254-4 |doi-access=free}}</ref> 1929ع ۾، ليوين "ٿائيمس نيوڪليئيڪ تيزاب" (ڊي اين اي) ۾ ڊي آڪسيرائبوز کنڊ سڃاتو.<ref>{{cite journal |vauthors=Cohen JS, Portugal FH |year=1974 |title=The search for the chemical structure of DNA |url=https://profiles.nlm.nih.gov/ps/access/CCAAHW.pdf |journal=Connecticut Medicine |volume=38 |issue=10 |pages=551–52, 554–57 |pmid=4609088 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211212631/https://profiles.nlm.nih.gov/ps/access/CCAAHW.pdf |archive-date=11 February 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241107120735/https://profiles.nlm.nih.gov/ps/access/CCAAHW.pdf |date=7 November 2024 }}</ref> ليوين تجويز ڪيو تہ ڊي اين اي چار نيوڪليوٽائڊ ايڪن جي هڪ قطار تي مشتمل آهي، جيڪي فاسفيٽ گروهن وسيلي پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن ("[[ٽيٽرا نيوڪليوٽائڊ مفروضو]]"). ليوين جو خيال هو تہ زنجير ننڍي آهي ۽ بنياد مقرر ترتيب ۾ ورجائجن ٿا. 1927ع ۾، [[نڪولائي ڪولٽسوف]] تجويز ڪيو تہ وراثتي خاصيتون هڪ "ديو قامت وراثتي ماليڪيول" وسيلي ورثي ۾ ملنديون، جيڪو "ٻن آئيني تندن تي ٻڌل هوندو، جيڪي هر تند کي سانچي طور استعمال ڪري نيم-محافظتي انداز ۾ نقل ٺاهينديون".<ref>Koltsov proposed that a cell's genetic information was encoded in a long chain of amino acids. See: * {{cite speech |event=3rd All-Union Meeting of Zoologist, Anatomists, and Histologists |location=Leningrad, U.S.S.R. |date=12 December 1927 |vauthors=Koltsov HK |title=Физико-химические основы морфологии |trans-title=The physical-chemical basis of morphology |language=ru}} * Reprinted in: {{cite journal |vauthors=Koltsov HK |date=1928 |title=Физико-химические основы морфологии |trans-title=The physical-chemical basis of morphology |journal=Успехи Экспериментальной Биологии (Advances in Experimental Biology) Series B |language=ru |volume=7 |issue=1 |pages=?}} * Reprinted in German as: {{cite journal |vauthors=Koltzoff NK |date=1928 |title=Physikalisch-chemische Grundlagen der Morphologie |trans-title=The physical-chemical basis of morphology |journal=Biologisches Zentralblatt |language=de |volume=48 |issue=6 |pages=345–69}} * 1934ع ۾، ڪولٽسوف دليل ڏنو ته خلوي جينياتي معلومات رکندڙ پروٽين پنهنجي نقل سازي ڪن ٿا. ڏسو: {{cite journal |vauthors=Koltzoff N |date=October 1934 |title=The structure of the chromosomes in the salivary glands of Drosophila |url=https://archive.org/details/sim_science_1934-10-05_80_2075/page/312 |journal=Science |volume=80 |issue=2075 |pages=312–13 |bibcode=1934Sci....80..312K |doi=10.1126/science.80.2075.312 |pmid=17769043 |quote=ص. 313 تان: ”منهنجو خيال آهي ته [ڊروسوفلا جي] لعابي غدودن ۾ ڪروموسومن جي ماپ ''جينونيمز'' جي واڌ وسيلي طئي ٿئي ٿي. هن اصطلاح سان مان ڪروموسوم جي محوري ڌاڳي کي ظاهر ڪريان ٿو، جنهن ۾ جينيات جا ماهر جينن جي لڪيروار ميلاپ کي واقع سمجهن ٿا؛ … عام ڪروموسوم ۾ عام طور تي رڳو هڪ جينونيم هوندو آهي؛ خلوي ورهاڱي کان اڳ هي جينونيم ٻن تارن ۾ ورهائجي چڪو هوندو آهي."}}</ref><ref name="Soyfer">{{cite journal |vauthors=Soyfer VN |date=September 2001 |title=The consequences of political dictatorship for Russian science |journal=Nature Reviews Genetics |volume=2 |issue=9 |pages=723–29 |doi=10.1038/35088598 |pmid=11533721 |s2cid=46277758}}</ref> 1928ع ۾، [[فريڊرڪ گريفٿ]] پنهنجي [[گريفٿ جو تجربو|تجربي]] ۾ دريافت ڪيو تہ ''Pneumococcus'' جي "هموار" صورت جون [[خاصيت (حياتيات)|خاصيتون]] ساڳئي بيڪٽيريا جي "کڙکڙي" صورت ڏانهن منتقل ٿي سگهن ٿيون، جيڪڏهن ماريل "هموار" بيڪٽيريا کي جيئري "کڙکڙي" صورت سان ملايو وڃي.<ref>{{cite journal |vauthors=Griffith F |date=January 1928 |title=The Significance of Pneumococcal Types |journal=The Journal of Hygiene |volume=27 |issue=2 |pages=113–59 |doi=10.1017/S0022172400031879 |pmc=2167760 |pmid=20474956}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Lorenz MG, Wackernagel W |date=September 1994 |title=Bacterial gene transfer by natural genetic transformation in the environment |journal=Microbiological Reviews |volume=58 |issue=3 |pages=563–602 |doi=10.1128/MMBR.58.3.563-602.1994 |pmc=372978 |pmid=7968924}}</ref> هن نظام پهريون واضح اشارو ڏنو تہ ڊي اين اي جينياتي ڄاڻ کڻي ٿو. 1933ع ۾، ڪنواري [[سامونڊي ارچن]] جي بيضن جو مطالعو ڪندي، [[جين براشي]] تجويز ڪيو ته ڊي اين اي [[خلوي مرڪز]] ۾ ملي ٿو ۽ [[آر اين اي]] رڳو [[خلوي مايع]] ۾ موجود هوندو آهي. ان وقت، ”خميري نيوڪليئيڪ تيزاب“ (آر اين اي) بابت سمجهيو ويندو هو ته اهو رڳو ٻوٽن ۾ ملي ٿو، جڏهن ته ”ٿائمس نيوڪليئيڪ تيزاب“ (ڊي اين اي) رڳو جانورن ۾ ملي ٿو. پوئين کي هڪ ٽيٽرامر سمجهيو ويندو هو، جنهن جو ڪم خلوي پي ايڇ کي بفر ڪرڻ هو.<ref>{{cite journal |vauthors=Brachet J |year=1933 |title=Recherches sur la synthese de l'acide thymonucleique pendant le developpement de l'oeuf d'Oursin |journal=Archives de Biologie |language=it |volume=44 |pages=519–76}}</ref><ref>{{cite book |title=Les sciences biologiques et médicales en France 1920–1950 |vauthors=Burian R |publisher=CNRS Editions |year=1994 |veditors=Debru C, Gayon J, Picard JF |series=Cahiers pour I'histoire de la recherche |volume=2 |location=Paris |pages=207–20 |chapter=Jean Brachet's Cytochemical Embryology: Connections with the Renovation of Biology in France? |chapter-url=https://www.histcnrs.fr/ColloqDijon/Burian-Brachet.pdf |archive-date=16 November 2025 |access-date=1 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251116224527/https://www.histcnrs.fr/ColloqDijon/Burian-Brachet.pdf |url-status=dead }}</ref> 1937ع ۾، [[وليم ايسٽبري]] پهريان ايڪس-ري تفاوتي نمونا تيار ڪيا، جن مان ظاهر ٿيو ته ڊي اين اي جي هڪ باقاعدي بناوت آهي.<ref>ڏسو: * {{cite journal |vauthors=Astbury WT, Bell FO |year=1938 |title=Some recent developments in the X-ray study of proteins and related structures |url=http://www.leeds.ac.uk/heritage/Astbury/bibliography/CSHSQB_Astbury_and_Bell_1938.pdf |journal=Cold Spring Harbor Symposia on Quantitative Biology |volume=6 |pages=109–21 |doi=10.1101/sqb.1938.006.01.013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714204539/http://www.leeds.ac.uk/heritage/Astbury/bibliography/CSHSQB_Astbury_and_Bell_1938.pdf |archive-date=14 July 2014 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714204539/http://www.leeds.ac.uk/heritage/Astbury/bibliography/CSHSQB_Astbury_and_Bell_1938.pdf |date=14 July 2014 }} * {{cite journal |vauthors=Astbury WT |year=1947 |title=X-ray studies of nucleic acids |url=http://scarc.library.oregonstate.edu/coll/pauling/dna/papers/astbury-xray.html |journal=Symposia of the Society for Experimental Biology |issue=1 |pages=66–76 |pmid=20257017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140705132403/http://scarc.library.oregonstate.edu/coll/pauling/dna/papers/astbury-xray.html |archive-date=5 July 2014 }}</ref> 1943ع ۾، [[اوسوالڊ ايوري]]، پنهنجن ساٿين [[ڪولن منرو ميڪلوڊ|ڪولن ميڪلوڊ]] ۽ [[ميڪلن ميڪارٽي]] سان گڏجي، ڊي اين اي کي [[گرفٿ جو تجربو|تبديلي آڻيندڙ اصول]] طور سڃاتو، جنهن سان گرفٿ جي تجويز جي پٺڀرائي ٿي ([[ايوري–ميڪلوڊ–ميڪارٽي تجربو]]).<ref>{{cite journal |vauthors=Avery OT, Macleod CM, McCarty M |date=February 1944 |title=Studies on the Chemical Nature of the Substance Inducing Transformation of Pneumococcal Types: Induction of Transformation by a Desoxyribonucleic Acid Fraction Isolated from Pneumococcus Type III |author-link1=Oswald Avery| author-link2=Colin Munro MacLeod| author-link3=Maclyn McCarty| journal=[[تجرباتي طب جو رسالو|The Journal of Experimental Medicine]] |volume=79 |issue=2 |pages=137–158 |doi=10.1084/jem.79.2.137 |pmc=2135445 |pmid=19871359}}</ref> [[ارون چارگاف]] اهي مشاهدا تيار ڪري شايع ڪيا، جيڪي هاڻي [[چارگاف جا قاعدا]] سڏجن ٿا، جن موجب ڪنهن به جاندار جي ڪنهن به نوع جي ڊي اين اي ۾ [[گوانين]] جو مقدار [[سائٽوسين]] جي برابر ۽ [[ايڊينين]] جو مقدار [[ٿائيمين]] جي برابر هجڻ گهرجي.<ref name="chargaff_1950">{{cite journal |vauthors=Chargaff E |author-link=Erwin Chargaff |date=June 1950 |title=Chemical specificity of nucleic acids and mechanism of their enzymatic degradation |journal=Experientia |volume=6 |issue=6 |pages=201–209 |doi=10.1007/BF02173653 |pmid=15421335 |s2cid=2522535 |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/8174683/ |archive-date=12 January 2026 |access-date=17 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260112223448/https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/8174683/ |url-status=live }}</ref><ref name="kresge_2005">{{cite journal |vauthors=Kresge N, Simoni RD, Hill RL |date=June 2005 |title=Chargaff's Rules: the Work of Erwin Chargaff |journal=Journal of Biological Chemistry |volume=280 |issue=24 |pages=172–174 |doi=10.1016/S0021-9258(20)61522-8 |doi-access=free}}</ref> [[File:TheEaglePub-Cambridge-BluePlaque.jpg|thumb|left|انگلينڊ جي ڪيمبرج ۾ [[دي ايگل، ڪيمبرج|دي ايگل]] [[شراب خانو|شراب خاني]] جي ٻاهران لڳل هڪ [[نيري تختي]]، جيڪا ڪرڪ ۽ واٽسن جي ياد ڏياري ٿي]] 1951ع تائين، [[اليڪ ٽوڊ]] ۽ [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] ۾ سندس ساٿين حياتيائي ڪيميائي طريقن سان اهو طئي ڪري ورتو هو ته ڊي اين اي جي پٺيءَ واري ڍانچي جي بناوت کنڊ جي ڪاربان جوهرن 3 ۽ 5 کي فاسفيٽن سان لڳاتار ڳنڍڻ وسيلي ڪيئن ٺهي ٿي. هن ڪم بعد ۾ واٽسن ۽ ڪرڪ جي ايڪس-ري تي ٻڌل بناوتي ڪم جي تصديق ۾ مدد ڪئي.<ref>{{cite news |title=Plaque in Cambridge to honour the man who made DNA decoding possible |url=https://www.rsc.org/news/2005/december/plaque-in-cambridge-to-honour-the-man-who-made-dna-decoding-possible |access-date=28 July 2025 |work=Royal Society of Chemistry |archive-date=10 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250710013820/https://www.rsc.org/news/2005/december/plaque-in-cambridge-to-honour-the-man-who-made-dna-decoding-possible |url-status=live }}</ref> ٽوڊ کي بعد ۾ هن ۽ ڊي اين اي سان لاڳاپيل ٻين دريافتن لاءِ 1957ع جو [[ڪيميا جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Nobel Prize in Chemistry 1957 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1957/summary/ |access-date=10 June 2025 |website=The Nobel Prize |archive-date=21 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200521194408/https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1957/summary/ |url-status=live }}</ref> 1951ع جي آخر ۾، [[فرانسس ڪرڪ]] [[جيمس واٽسن]] سان گڏ ڪيمبرج يونيورسٽي جي [[ڪيونڊش ليبارٽري]] ۾ ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. [[وراثت]] ۾ ڊي اين اي جي ڪردار جي تصديق 1952ع ۾ ٿي، جڏهن [[الفريڊ هرشي]] ۽ [[مارٿا چيس]] [[هرشي–چيس تجربو|هرشي–چيس تجربي]] ۾ ڏيکاريو ته ڊي اين اي [[انٽروبيڪٽيريا فيج ٽي2]] جو [[جينياتي مواد]] آهي.<ref>{{cite journal |vauthors=Hershey AD, Chase M | author-link1=Alfred Hershey| author-link2=Martha Chase| date=May 1952 |title=Independent functions of viral protein and nucleic acid in growth of bacteriophage |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-general-physiology_1952-09-20_36_1/page/39 |journal=The Journal of General Physiology |volume=36 |issue=1 |pages=39–56 |doi=10.1085/jgp.36.1.39 |pmc=2147348 |pmid=12981234}}</ref> [[File:Photo 51 x-ray diffraction image.jpg|thumb|right|175px|''[[فوٽو 51]]''، جنهن ۾ ڊي اين اي جو ايڪس-ري تفاوتي نمونو ڏيکاريل آهي]] مئي 1952ع ۾، [[ريمنڊ گوسلنگ]]، جيڪو [[روزالينڊ فرينڪلن]] جي نگرانيءَ هيٺ گريجوئيٽ شاگرد طور ڪم ڪري رهيو هو، ڊي اين اي جي تمام گهڻي آبيدگيءَ واري حالت ۾ هڪ [[ايڪس-ري تفاوت]] واري تصوير ورتي، جنهن کي ”[[فوٽو 51]]“ جو نالو ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |title=Pictures and Illustrations: Crystallographic photo of Sodium Thymonucleate, Type B. "Photo 51." May 1952 |url=https://scarc.library.oregonstate.edu/coll/pauling/dna/pictures/sci9.001.5.html |access-date=18 May 2023 |website=scarc.library.oregonstate.edu |archive-date=28 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230128030751/http://scarc.library.oregonstate.edu/coll/pauling/dna/pictures/sci9.001.5.html |url-status=live }}</ref> اها تصوير [[ماريس ولڪنز]] واٽسن ۽ ڪرڪ کي ڏني ۽ ڊي اين اي جي صحيح بناوت تائين پهچڻ ۾ سندن لاءِ انتهائي اهم ثابت ٿي. فرينڪلن ڪرڪ ۽ واٽسن کي ٻڌايو ته پٺيءَ وارا ڍانچا ٻاهرئين پاسي هجڻ گهرجن. ان کان اڳ، لينس پالنگ ۽ واٽسن ۽ ڪرڪ اهڙا غلط نمونا ٺاهيا هئا، جن ۾ زنجيرون اندرئين پاسي ۽ اساس ٻاهرئين پاسي ڏيکاريل هئا. ڊي اين اي بلورن جي [[فضائي گروهه]] جي فرينڪلن پاران سڃاڻپ ثابت ڪيو ته هوءَ صحيح هئي.<ref name="ReferenceA">{{cite book |url=https://archive.org/details/inpursuitofgenef00schw |title=In pursuit of the gene: from Darwin to DNA |vauthors=Schwartz J |publisher=Harvard University Press |year=2008 |isbn=978-0-674-02670-4 |location=Cambridge, Mass. |url-access=registration}}</ref> فيبروري 1953ع ۾، [[لينس پالنگ]] ۽ [[رابرٽ ڪوري]] نيوڪليئيڪ تيزابن لاءِ هڪ اهڙو نمونو تجويز ڪيو، جنهن ۾ ٽي پاڻ ۾ وڪوڙيل زنجيرون هيون، فاسفيٽ محور جي ويجهو ۽ اساس ٻاهرئين پاسي هئا.<ref name="pmid16578429">{{cite journal |vauthors=Pauling L, Corey RB |author-link1=Linus Pauling |author-link2=Robert Corey |date=February 1953 |title=A Proposed Structure For The Nucleic Acids |url=https://scarc.library.oregonstate.edu/coll/pauling/dna/papers/1953p.9-084.html |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=39 |issue=2 |pages=84–97 |bibcode=1953PNAS...39...84P |doi=10.1073/pnas.39.2.84 |pmc=1063734 |pmid=16578429 |doi-access=free |archive-date=17 November 2025 |access-date=1 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251117173957/https://scarc.library.oregonstate.edu/coll/pauling/dna/papers/1953p.9-084.html |url-status=live }}</ref> واٽسن ۽ ڪرڪ پنهنجو نمونو مڪمل ڪيو، جيڪو هاڻي [[نيوڪليئيڪ تيزابن جي سالماتي بناوت|ڊي اين اي]] جي ٻٽي پيچدار بناوت جو پهريون صحيح نمونو مڃيو وڃي ٿو. 28 فيبروري 1953ع تي، ڪرڪ انگلينڊ جي ڪيمبرج ۾ [[دي ايگل، ڪيمبرج|دي ايگل]] [[شراب خانو|شراب خاني]] ۾ منجهند جي ماني کائيندڙ ماڻهن کي وچ ۾ روڪي اعلان ڪيو ته هن ۽ واٽسن ”زندگيءَ جو راز دريافت ڪري ورتو آهي“.<ref>{{cite book |title=What Is Life?: investigating the nature of life in the age of synthetic biology |url=https://archive.org/details/whatislifeinvest0000regi_d0c5 |vauthors=Regis E |date=2009 |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |isbn=978-0-19-538341-6 |location=Oxford |page=[https://archive.org/details/whatislifeinvest0000regi_d0c5/page/52 52]}}</ref> [[File:Pencil sketch of the DNA double helix by Francis Crick Wellcome L0051225.jpg|thumb|upright|left|1953ع ۾ فرانسس ڪرڪ پاران ٺاهيل ڊي اين اي جي ٻٽي پيچدار بناوت جو پينسل خاڪو]] 25 اپريل 1953ع واري ''[[نيچر (رسالو)|نيچر]]'' جي شماري ۾ پنج مضمونن جو هڪ سلسلو شايع ٿيو، جنهن ۾ واٽسن ۽ ڪرڪ جي ڊي اين اي جي ٻٽي پيچدار بناوت ۽ ان جي پٺڀرائي ڪندڙ ثبوت پيش ڪيا ويا.<ref name="NatureDNA50">{{cite web |title=Double Helix of DNA: 50 Years |url=http://www.nature.com/nature/dna50/archive.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150405140401/http://www.nature.com/nature/dna50/archive.html |archive-date=5 April 2015 |work=Nature Archives}}</ref> اها بناوت ”''MOLECULAR STRUCTURE OF NUCLEIC ACIDS A Structure for Deoxyribose Nucleic Acid''{{-"}},“ جي عنوان واري هڪ خط ۾ بيان ڪئي وئي، جنهن ۾ هنن چيو، ”اسان جي نظر کان اها ڳالهه نه بچي آهي ته اسان پاران تجويز ڪيل مخصوص جوڙجڪ فوري طور تي جينياتي مواد جي نقل سازيءَ جي هڪ ممڪن طريقي ڏانهن اشارو ڪري ٿي.“<ref name="Watson-1953" /> هن خط کان پوءِ فرينڪلن ۽ گوسلنگ جو خط شايع ٿيو، جيڪو سندن پنهنجي ايڪس-ري تفاوتي ڊيٽا ۽ سندن اصل تجزياتي طريقي جي پهرين اشاعت هئي.<ref name=NatFranGos /><ref>{{cite web |title=Original X-ray diffraction image |url=http://osulibrary.oregonstate.edu/specialcollections/coll/pauling/dna/pictures/franklin-typeBphoto.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090130111849/http://osulibrary.oregonstate.edu/specialcollections/coll/pauling/dna/pictures/franklin-typeBphoto.html |archive-date=30 January 2009 |access-date=6 February 2011 |publisher=Oregon State Library}}</ref> ان کان پوءِ ولڪنز ۽ سندس ٻن ساٿين جو خط شايع ٿيو، جنهن ۾ ''زنده جاندار اندر'' بي-ڊي اين اي جي ايڪس-ري نمونن جو تجزيو شامل هو ۽ جنهن ''زنده جاندار اندر'' واٽسن ۽ ڪرڪ واري بناوت جي موجودگيءَ جي پٺڀرائي ڪئي.<ref name="NatWilk" /> اپريل 2023ع ۾، سائنسدانن نون ثبوتن جي بنياد تي نتيجو ڪڍيو ته روزالينڊ فرينڪلن ڊي اين اي جي دريافت واري عمل ۾ هڪ حصيدار ۽ ”برابر جي ساٿي“ هئي، نه ڪي اهو جيڪو دريافت کان پوءِ واري دور ۾ پيش ڪيو ويو هجي.<ref name="AP-20230425">{{cite news |date=25 April 2023 |title=Rosalind Franklin's role in DNA discovery gets a new twist |url=https://apnews.com/article/dna-double-helix-rosalind-franklin-watson-crick-69ec8164c720e0b23374da69a1d3708d |access-date=25 April 2023 |work=[[اي پي نيوز]] |vauthors=Burakoff M}}</ref><ref name="NYT-20230425">{{cite news |date=25 April 2023 |title=Untangling Rosalind Franklin's Role in DNA Discovery, 70 Years On – Historians have long debated the role that Dr. Franklin played in identifying the double helix. A new opinion essay argues that she was an "equal contributor." |url=https://www.nytimes.com/2023/04/25/science/rosalind-franklin-dna.html |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20230425182515/https://www.nytimes.com/2023/04/25/science/rosalind-franklin-dna.html |archive-date=25 April 2023 |access-date=26 April 2023 |work=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]] |vauthors=Anthes E}}</ref><ref name="NAT-202304254">{{cite journal |vauthors=Cobb M, Comfort N |date=25 April 2023 |title=What Rosalind Franklin truly contributed to the discovery of DNA's structure – Franklin was no victim in how the DNA double helix was solved. An overlooked letter and an unpublished news article, both written in 1953, reveal that she was an equal player. |journal=[[نيچر (رسالو)|نيچر]] |volume=616 |issue=7958 |pages=657–660 |bibcode=2023Natur.616..657C |doi=10.1038/d41586-023-01313-5 |pmid=37100935 |s2cid=258314143 |doi-access=free}}</ref> 1962ع ۾، فرينڪلن جي وفات کان پوءِ، واٽسن، ڪرڪ ۽ ولڪنز گڏيل طور [[طب يا فعليات جو نوبل انعام]] حاصل ڪيو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1962 |url=https://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1962/ |work=Nobelprize.org |access-date=1 December 2025 |archive-date=27 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180727141816/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1962/ |url-status=live }}</ref> نوبل انعام رڳو زنده وصول ڪندڙن کي ڏنا ويندا آهن. دريافت جو ڪريڊٽ ڪنهن کي ملڻ گهرجي، ان بابت بحث اڃا تائين جاري آهي.<ref>{{cite journal |vauthors=Maddox B |date=January 2003 |title=The double helix and the 'wronged heroine' |url=http://www.biomath.nyu.edu/index/course/hw_articles/nature4.pdf |url-status=live |journal=Nature |volume=421 |issue=6921 |pages=407–08 |bibcode=2003Natur.421..407M |doi=10.1038/nature01399 |pmid=12540909 |s2cid=4428347 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161017011403/http://www.biomath.nyu.edu/index/course/hw_articles/nature4.pdf |archive-date=17 October 2016 |doi-access=free }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161017011403/http://www.biomath.nyu.edu/index/course/hw_articles/nature4.pdf |date=17 October 2016 }}</ref> 1957ع ۾ هڪ اثرائتي پيشڪش دوران، ڪرڪ [[سالماتي حياتيات جو مرڪزي اصول]] پيش ڪيو، جنهن ڊي اين اي، آر اين اي ۽ پروٽينن جي وچ ۾ لاڳاپي جي اڳڪٿي ڪئي ۽ ”اڊاپٽر مفروضو“ بيان ڪيو.<ref>{{cite speech |location=Cambridge, England |date=1955 |vauthors=Crick FH |title=A Note for the RNA Tie Club |url=http://genome.wellcome.ac.uk/assets/wtx030893.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20081001223217/http://genome.wellcome.ac.uk/assets/wtx030893.pdf |archive-date=1 October 2008}}</ref> ٻٽي پيچدار بناوت مان ظاهر ٿيندڙ نقل سازيءَ جي طريقي جي آخري تصديق 1958ع ۾ [[ميسلسن–اسٽال تجربو|ميسلسن–اسٽال تجربي]] وسيلي ٿي.<ref>{{cite journal |vauthors=Meselson M, Stahl FW | author-link1=Matthew Meselson| author-link2=Franklin Stahl| date=July 1958 |title=The Replication of DNA in Escherichia Coli |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1958-07_44_7/page/671 |journal=[[آمريڪا جي نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جون ڪارروايون]] |volume=44 |issue=7 |pages=671–82 |bibcode=1958PNAS...44..671M |doi=10.1073/pnas.44.7.671 |pmc=528642 |pmid=16590258 |doi-access=free}}</ref> ڪرڪ ۽ سندس ساٿين جي وڌيڪ ڪم مان ظاهر ٿيو ته جينياتي ڪوڊ اساسن جي هڪ ٻئي مٿان نه چڙهندڙ ٽن-ٽن جي مجموعن تي ٻڌل آهي، جن کي [[جينياتي ڪوڊ#ڪوڊون|ڪوڊون]] سڏيو وڃي ٿو، جنهن سان [[هر گوبند خورانا]]، [[رابرٽ ڊبليو هولي]] ۽ [[مارشل وارين نيرنبرگ]] کي جينياتي ڪوڊ کي سمجهڻ ۾ مدد ملي.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1968 |url=https://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1968/ |work=Nobelprize.org |access-date=1 December 2025 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612163731/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1968/ |url-status=live }}</ref> اهي نتيجا [[سالماتي حياتيات]] جي پيدائش جي نمائندگي ڪن ٿا.<ref>{{cite journal |vauthors=Pray L |year=2008 |title=Discovery of DNA structure and function: Watson and Crick. |journal=Nature Education |volume=1 |issue=1 |page=100}}</ref> {{clear}} 1986ع ۾، ڊي اين اي تجزيو پهريون ڀيرو هڪ ڏوهي جاچ ۾ استعمال ڪيو ويو، جڏهن برطانيا جي پوليس [[ليسٽر يونيورسٽي]] جي [[اليڪ جيفريز]] کي چيو ته هو هڪ خاص ڪيس ۾ بيگناهيءَ جي دعويٰ ڪندڙ هڪ شڪي شخص جي ملوث هجڻ کي ثابت يا رد ڪري. جيتوڻيڪ ان شڪي شخص اڳ ۾ ئي هڪ تازو ٿيل زنا بالجبر ۽ قتل جو ڏوهه قبول ڪري ورتو هو، پر هو ٽي سال اڳ ٿيل هڪ اهڙي ئي ڏوهه ۾ پنهنجي ملوث هجڻ کان انڪار ڪري رهيو هو. ٻنهي ڪيسن جا تفصيل ايترا هڪجهڙا هئا جو پوليس نتيجو ڪڍيو ته ٻئي ڏوهه هڪ ئي شخص ڪيا هئا. بهرحال، جيفريز جي ڊي اين اي جاچ شڪي شخص کي اڳوڻي قتل ۽ ان ڏوهه، جنهن جو هن اعتراف ڪيو هو، ٻنهي مان بيگناهه ثابت ڪيو، جنهن کان پوءِ سندس خلاف سمورا الزام ختم ڪيا ويا. وڌيڪ اهڙي ڊي اين اي پروفائيلنگ وسيلي هڪ ٻئي شڪي شخص، [[ڪولن پچفورڪ]]، جي پڪي سڃاڻپ ٿي، جيڪو 1988ع ۾ ٻنهي زنا بالجبر ۽ قتل جي ڏوهن ۾ ڏوهاري قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite journal |vauthors=Panneerchelvam S, Norazmi MN |year=2003 |title=Forensic DNA Profiling and Database |journal=The Malaysian Journal of Medical Sciences |volume=10 |issue=2 |pages=20–26 |pmc=3561883 |pmid=23386793}}</ref><ref>{{cite news |date=4 October 2006 |title=Crime-fighting successes of DNA |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/5405470.stm |work=BBC News |archive-date=12 April 2009 |access-date=25 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090412184704/http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/5405470.stm |url-status=live }}</ref> == پڻ ڏسو == {{Div col}} * {{annotated link|آٽوسوم}} * {{annotated link|بلوريات}} * {{annotated link|ڊي اين اي ڏينهن}} * {{annotated link|ڊي اين اي مائڪرو ايري}} * {{annotated link|ڊي اين اي سلسلا بندي}} * {{annotated link|ماحولياتي ڊي اين اي}} * {{annotated link|جينياتي بيماري}} * {{annotated link|جينياتي نسب نامو}} * {{annotated link|هيپلوٽائپ}} * {{annotated link|ميئوسس}} * {{annotated link|نيوڪليئيڪ تيزاب جي نشانڪاري}} * {{annotated link|نيوڪليئيڪ تيزاب جو سلسلو}} * {{Proteopedia|Forms_of_DNA}} * {{annotated link|رائبوسومي ڊي اين اي}} * {{annotated link|سدرن بلاٽ}} * {{annotated link|ايڪس-ري پکيڙڻ جون ٽيڪنيڪون}} * {{annotated link|زينو نيوڪليئيڪ تيزاب}} {{Div col end}} == حوالا == {{Reflist|refs = <!-- <ref name="Birney_2007">{{cite journal |author-link2=John Stamatoyannopoulos |vauthors=Birney E, Stamatoyannopoulos JA, Dutta A, Guigó R, Gingeras TR, Margulies EH, Weng Z, Snyder M, Dermitzakis ET, Thurman RE, Kuehn MS, Taylor CM, Neph S, Koch CM, Asthana S, Malhotra A, Adzhubei I, Greenbaum JA, Andrews RM, Flicek P, Boyle PJ, Cao H, Carter NP, Clelland GK, Davis S, Day N, Dhami P, Dillon SC, Dorschner MO, Fiegler H, Giresi PG, Goldy J, Hawrylycz M, Haydock A, Humbert R, James KD, Johnson BE, Johnson EM, Frum TT, Rosenzweig ER, Karnani N, Lee K, Lefebvre GC, Navas PA, Neri F, Parker SC, Sabo PJ, Sandstrom R, Shafer A, Vetrie D, Weaver M, Wilcox S, Yu M, Collins FS, Dekker J, Lieb JD, Tullius TD, Crawford GE, Sunyaev S, Noble WS, Dunham I, Denoeud F, Reymond A, Kapranov P, Rozowsky J, Zheng D, Castelo R, Frankish A, Harrow J, Ghosh S, Sandelin A, Hofacker IL, Baertsch R, Keefe D, Dike S, Cheng J, Hirsch HA, Sekinger EA, Lagarde J, Abril JF, Shahab A, Flamm C, Fried C, Hackermüller J, Hertel J, Lindemeyer M, Missal K, Tanzer A, Washietl S, Korbel J, Emanuelsson O, Pedersen JS, Holroyd N, Taylor R, Swarbreck D, Matthews N, Dickson MC, Thomas DJ, Weirauch MT, Gilbert J, Drenkow J, Bell I, Zhao X, Srinivasan KG, Sung WK, Ooi HS, Chiu KP, Foissac S, Alioto T, Brent M, Pachter L, Tress ML, Valencia A, Choo SW, Choo CY, Ucla C, Manzano C, Wyss C, Cheung E, Clark TG, Brown JB, Ganesh M, Patel S, Tammana H, Chrast J, Henrichsen CN, Kai C, Kawai J, Nagalakshmi U, Wu J, Lian Z, Lian J, Newburger P, Zhang X, Bickel P, Mattick JS, Carninci P, Hayashizaki Y, Weissman S, Hubbard T, Myers RM, Rogers J, Stadler PF, Lowe TM, Wei CL, Ruan Y, Struhl K, Gerstein M, Antonarakis SE, Fu Y, Green ED, Karaöz U, Siepel A, Taylor J, Liefer LA, Wetterstrand KA, Good PJ, Feingold EA, Guyer MS, Cooper GM, Asimenos G, Dewey CN, Hou M, Nikolaev S, Montoya-Burgos JI, Löytynoja A, Whelan S, Pardi F, Massingham T, Huang H, Zhang NR, Holmes I, Mullikin JC, Ureta-Vidal A, Paten B, Seringhaus M, Church D, Rosenbloom K, Kent WJ, Stone EA, Batzoglou S, Goldman N, Hardison RC, Haussler D, Miller W, Sidow A, Trinklein ND, Zhang ZD, Barrera L, Stuart R, King DC, Ameur A, Enroth S, Bieda MC, Kim J, Bhinge AA, Jiang N, Liu J, Yao F, Vega VB, Lee CW, Ng P, Shahab A, Yang A, Moqtaderi Z, Zhu Z, Xu X, Squazzo S, Oberley MJ, Inman D, Singer MA, Richmond TA, Munn KJ, Rada-Iglesias A, Wallerman O, Komorowski J, Fowler JC, Couttet P, Bruce AW, Dovey OM, Ellis PD, Langford CF, Nix DA, Euskirchen G, Hartman S, Urban AE, Kraus P, Van Calcar S, Heintzman N, Kim TH, Wang K, Qu C, Hon G, Luna R, Glass CK, Rosenfeld MG, Aldred SF, Cooper SJ, Halees A, Lin JM, Shulha HP, Zhang X, Xu M, Haidar JN, Yu Y, Ruan Y, Iyer VR, Green RD, Wadelius C, Farnham PJ, Ren B, Harte RA, Hinrichs AS, Trumbower H, Clawson H, Hillman-Jackson J, Zweig AS, Smith K, Thakkapallayil A, Barber G, Kuhn RM, Karolchik D, Armengol L, Bird CP, de Bakker PI, Kern AD, Lopez-Bigas N, Martin JD, Stranger BE, Woodroffe A, Davydov E, Dimas A, Eyras E, Hallgrímsdóttir IB, Huppert J, Zody MC, Abecasis GR, Estivill X, Bouffard GG, Guan X, Hansen NF, Idol JR, Maduro VV, Maskeri B, McDowell JC, Park M, Thomas PJ, Young AC, Blakesley RW, Muzny DM, Sodergren E, Wheeler DA, Worley KC, Jiang H, Weinstock GM, Gibbs RA, Graves T, Fulton R, Mardis ER, Wilson RK, Clamp M, Cuff J, Gnerre S, Jaffe DB, Chang JL, Lindblad-Toh K, Lander ES, Koriabine M, Nefedov M, Osoegawa K, Yoshinaga Y, Zhu B, de Jong PJ |date=June 2007 |title=Identification and analysis of functional elements in 1% of the human genome by the ENCODE pilot project |journal=Nature |volume=447 |issue=7146 |pages=799–816 |bibcode=2007Natur.447..799B |doi=10.1038/nature05874 |pmc=2212820 |pmid=17571346}}</ref> --> <ref name="Gregory_2006">{{cite journal |vauthors=Gregory SG, Barlow KF, McLay KE, Kaul R, Swarbreck D, Dunham A, Scott CE, Howe KL, Woodfine K, Spencer CC, Jones MC, Gillson C, Searle S, Zhou Y, Kokocinski F, McDonald L, Evans R, Phillips K, Atkinson A, Cooper R, Jones C, Hall RE, Andrews TD, Lloyd C, Ainscough R, Almeida JP, Ambrose KD, Anderson F, Andrew RW, Ashwell RI, Aubin K, Babbage AK, Bagguley CL, Bailey J, Beasley H, Bethel G, Bird CP, Bray-Allen S, Brown JY, Brown AJ, Buckley D, Burton J, Bye J, Carder C, Chapman JC, Clark SY, Clarke G, Clee C, Cobley V, Collier RE, Corby N, Coville GJ, Davies J, Deadman R, Dunn M, Earthrowl M, Ellington AG, Errington H, Frankish A, Frankland J, French L, Garner P, Garnett J, Gay L, Ghori MR, Gibson R, Gilby LM, Gillett W, Glithero RJ, Grafham DV, Griffiths C, Griffiths-Jones S, Grocock R, Hammond S, Harrison ES, Hart E, Haugen E, Heath PD, Holmes S, Holt K, Howden PJ, Hunt AR, Hunt SE, Hunter G, Isherwood J, James R, Johnson C, Johnson D, Joy A, Kay M, Kershaw JK, Kibukawa M, Kimberley AM, King A, Knights AJ, Lad H, Laird G, Lawlor S, Leongamornlert DA, Lloyd DM, Loveland J, Lovell J, Lush MJ, Lyne R, Martin S, Mashreghi-Mohammadi M, Matthews L, Matthews NS, McLaren S, Milne S, Mistry S, Moore MJ, Nickerson T, O'Dell CN, Oliver K, Palmeiri A, Palmer SA, Parker A, Patel D, Pearce AV, Peck AI, Pelan S, Phelps K, Phillimore BJ, Plumb R, Rajan J, Raymond C, Rouse G, Saenphimmachak C, Sehra HK, Sheridan E, Shownkeen R, Sims S, Skuce CD, Smith M, Steward C, Subramanian S, Sycamore N, Tracey A, Tromans A, Van Helmond Z, Wall M, Wallis JM, White S, Whitehead SL, Wilkinson JE, Willey DL, Williams H, Wilming L, Wray PW, Wu Z, Coulson A, Vaudin M, Sulston JE, Durbin R, Hubbard T, Wooster R, Dunham I, Carter NP, McVean G, Ross MT, Harrow J, Olson MV, Beck S, Rogers J, Bentley DR, Banerjee R, Bryant SP, Burford DC, Burrill WD, Clegg SM, Dhami P, Dovey O, Faulkner LM, Gribble SM, Langford CF, Pandian RD, Porter KM, Prigmore E |date=May 2006 |title=The DNA sequence and biological annotation of human chromosome 1 |journal=Nature |volume=441 |issue=7091 |pages=315–21 |bibcode=2006Natur.441..315G |doi=10.1038/nature04727 |pmid=16710414 |doi-access=free}}</ref> <ref name="Venter_2001">{{cite journal |vauthors=Venter JC, Adams MD, Myers EW, Li PW, Mural RJ, Sutton GG, Smith HO, Yandell M, Evans CA, Holt RA, Gocayne JD, Amanatides P, Ballew RM, Huson DH, Wortman JR, Zhang Q, Kodira CD, Zheng XH, Chen L, Skupski M, Subramanian G, Thomas PD, Zhang J, Gabor Miklos GL, Nelson C, Broder S, Clark AG, Nadeau J, McKusick VA, Zinder N, Levine AJ, Roberts RJ, Simon M, Slayman C, Hunkapiller M, Bolanos R, Delcher A, Dew I, Fasulo D, Flanigan M, Florea L, Halpern A, Hannenhalli S, Kravitz S, Levy S, Mobarry C, Reinert K, Remington K, Abu-Threideh J, Beasley E, Biddick K, Bonazzi V, Brandon R, Cargill M, Chandramouliswaran I, Charlab R, Chaturvedi K, Deng Z, Di Francesco V, Dunn P, Eilbeck K, Evangelista C, Gabrielian AE, Gan W, Ge W, Gong F, Gu Z, Guan P, Heiman TJ, Higgins ME, Ji RR, Ke Z, Ketchum KA, Lai Z, Lei Y, Li Z, Li J, Liang Y, Lin X, Lu F, Merkulov GV, Milshina N, Moore HM, Naik AK, Narayan VA, Neelam B, Nusskern D, Rusch DB, Salzberg S, Shao W, Shue B, Sun J, Wang Z, Wang A, Wang X, Wang J, Wei M, Wides R, Xiao C, Yan C, Yao A, Ye J, Zhan M, Zhang W, Zhang H, Zhao Q, Zheng L, Zhong F, Zhong W, Zhu S, Zhao S, Gilbert D, Baumhueter S, Spier G, Carter C, Cravchik A, Woodage T, Ali F, An H, Awe A, Baldwin D, Baden H, Barnstead M, Barrow I, Beeson K, Busam D, Carver A, Center A, Cheng ML, Curry L, Danaher S, Davenport L, Desilets R, Dietz S, Dodson K, Doup L, Ferriera S, Garg N, Gluecksmann A, Hart B, Haynes J, Haynes C, Heiner C, Hladun S, Hostin D, Houck J, Howland T, Ibegwam C, Johnson J, Kalush F, Kline L, Koduru S, Love A, Mann F, May D, McCawley S, McIntosh T, McMullen I, Moy M, Moy L, Murphy B, Nelson K, Pfannkoch C, Pratts E, Puri V, Qureshi H, Reardon M, Rodriguez R, Rogers YH, Romblad D, Ruhfel B, Scott R, Sitter C, Smallwood M, Stewart E, Strong R, Suh E, Thomas R, Tint NN, Tse S, Vech C, Wang G, Wetter J, Williams S, Williams M, Windsor S, Winn-Deen E, Wolfe K, Zaveri J, Zaveri K, Abril JF, Guigó R, Campbell MJ, Sjolander KV, Karlak B, Kejariwal A, Mi H, Lazareva B, Hatton T, Narechania A, Diemer K, Muruganujan A, Guo N, Sato S, Bafna V, Istrail S, Lippert R, Schwartz R, Walenz B, Yooseph S, Allen D, Basu A, Baxendale J, Blick L, Caminha M, Carnes-Stine J, Caulk P, Chiang YH, Coyne M, Dahlke C, Mays A, Dombroski M, Donnelly M, Ely D, Esparham S, Fosler C, Gire H, Glanowski S, Glasser K, Glodek A, Gorokhov M, Graham K, Gropman B, Harris M, Heil J, Henderson S, Hoover J, Jennings D, Jordan C, Jordan J, Kasha J, Kagan L, Kraft C, Levitsky A, Lewis M, Liu X, Lopez J, Ma D, Majoros W, McDaniel J, Murphy S, Newman M, Nguyen T, Nguyen N, Nodell M, Pan S, Peck J, Peterson M, Rowe W, Sanders R, Scott J, Simpson M, Smith T, Sprague A, Stockwell T, Turner R, Venter E, Wang M, Wen M, Wu D, Wu M, Xia A, Zandieh A, Zhu X |date=February 2001 |title=The sequence of the human genome |url=https://archive.org/details/sim_science_2001-02-16_291_5507/page/1304 |journal=Science |volume=291 |issue=5507 |pages=1304–51 |bibcode=2001Sci...291.1304V |doi=10.1126/science.1058040 |pmid=11181995 |doi-access=free}}</ref> }} == وڌيڪ پڙهڻ == {{refbegin}} * {{cite book |url=https://archive.org/details/dnasecretoflife00wats |title=DNA: the secret of life |vauthors=Berry A, Watson J |author-link2=James Watson |publisher=Alfred A. Knopf |year=2003 |isbn=0-375-41546-7 |location=New York |name-list-style=vanc}} * {{cite book |title=Understanding DNA: the molecule & how it works |url=https://archive.org/details/understandingdna0000call_h6a9 |vauthors=Calladine CR, Drew HR, Luisi BF, Travers AA |publisher=Elsevier Academic Press |year=2003 |isbn=0-12-155089-3 |location=Amsterdam}} * {{cite book |url=https://archive.org/details/50yearsofdna00clay |title=50 years of DNA |vauthors=Carina D, Clayton J |publisher=Palgrave Macmillan |year=2003 |isbn=1-4039-1479-6 |location=Basingstoke}} * {{cite book |author-link=Horace Freeland Judson |title=The Eighth Day of Creation: Makers of the Revolution in Biology |vauthors=Judson HF |date=1979 |publisher=Cold Spring Harbor Laboratory Press |isbn=0-671-22540-5 |edition=2nd}} * {{cite book |author-link=Robert Olby |title=The path to the double helix: the discovery of DNA |vauthors=Olby RC |publisher=Dover Publications |year=1994 |isbn=0-486-68117-3 |location=New York}} پهريون ڀيرو آڪٽوبر 1974ع ۾ ميڪملن طرفان شايع ٿيو، جنهن ۾ فرانسس ڪرڪ جو پيش لفظ شامل هو؛ ڊي اين اي بابت قطعي درسي ڪتاب، جيڪو 1994ع ۾ نون صفحن جي ضميمي سان نظرثاني ڪري شايع ڪيو ويو. * {{cite journal |author-link=Robert Olby |vauthors=Olby R |date=January 2003 |title=Quiet debut for the double helix |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-01-23_421_6921/page/402 |journal=Nature |volume=421 |issue=6921 |pages=402–05 |bibcode=2003Natur.421..402O |doi=10.1038/nature01397 |pmid=12540907 |doi-access=free}} * {{cite book |title=Francis Crick: A Biography |url=https://archive.org/details/franciscrickhunt0000olby |vauthors=Olby RC |publisher=Cold Spring Harbor Laboratory Press |year=2009 |isbn=978-0-87969-798-3 |location=Plainview, N.Y}} * {{cite book |title=DNA Science: A First Course |url=https://archive.org/details/dnasciencefirstc0000mick_e6f4 |vauthors=Micklas D |date=2003 |publisher=Cold Spring Harbor Press |isbn=978-0-87969-636-8}} * {{cite book |author-link=Matt Ridley |title=Francis Crick: discoverer of the genetic code |vauthors=Ridley M |publisher=Eminent Lives, Atlas Books |year=2006 |isbn=0-06-082333-X |location=Ashland, OH}} * {{cite book |title=DNA: A Graphic Guide to the Molecule that Shook the World |url=https://archive.org/details/dnagraphicguidet0000rose |vauthors=Rosenfeld I |date=2010 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-14271-7}} * {{cite book |url=https://archive.org/details/stuffoflifegraph00schu |title=The Stuff of Life: A Graphic Guide to Genetics and DNA |vauthors=Schultz M, Cannon Z |date=2009 |publisher=Hill and Wang |isbn=978-0-8090-8947-5 |url-access=registration}} * {{cite book |author-link1=Gunther Stent |url=https://archive.org/details/doublehelixpers00wats_0 |title=The Double Helix: A Personal Account of the Discovery of the Structure of DNA |vauthors=Stent GS, Watson J |publisher=Norton |year=1980 |isbn=0-393-95075-1 |location=New York |url-access=registration}} * {{cite book |title=DNA: The Secret of Life |vauthors=Watson J |date=2004 |publisher=Random House |isbn=978-0-09-945184-6}} * {{cite book |author-link=Maurice Wilkins |title=The third man of the double helix the autobiography of Maurice Wilkins |url=https://archive.org/details/thirdmanofdouble0000wilk |vauthors=Wilkins M |publisher=University Press |year=2003 |isbn=0-19-860665-6 |location=Cambridge, England}} {{refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Library resources box |onlinebooks=yes |by=no |lcheading= DNA |label=DNA }} {{Spoken Wikipedia|dna.ogg|date=12 February 2007}} * [https://web.archive.org/web/20070306082905/http://pipe.scs.fsu.edu/displar.html پروٽين تي ڊي اين اي بندش واري هنڌ جي اڳڪٿي] * [https://web.archive.org/web/20100223035803/http://nobelprize.org/educational_games/medicine/dna_double_helix/ ڊي اين اي ٻٽي پيچدار راند] نوبل انعام جي سرڪاري ويب سائيٽ تان * [http://www.fidelitysystems.com/Unlinked_DNA.html اليڪٽران خوردبين هيٺ ڊي اين اي] * [https://www.dnalc.org/ ڊولن ڊي اين اي لرننگ سينٽر] * [http://www.nature.com/nature/dna50/archive.html ٻٽي پيچدار: ڊي اين اي جا 50 سال]، ''[[نيچر (رسالو)|نيچر]]'' * {{Proteopedia|DNA}} * {{Proteopedia|Forms_of_DNA}} * [https://www.nature.com/encode/ ENCODE threads explorer] [[نيچر (رسالو)|نيچر]] تي ENCODE جو هوم پيج * [https://web.archive.org/web/20070213030135/http://www.ncbe.reading.ac.uk/DNA50/ ٻٽي پيچدار 1953–2003] نيشنل سينٽر فار بايوٽيڪنالاجي ايجوڪيشن * [http://www.genome.gov/10506718 استادن لاءِ جينياتي تعليمي ماڊيول] – ''DNA from the Beginning'' مطالعي جي رهنمائي * {{PDB Molecule of the Month|23|DNA}} * [https://www.nytimes.com/packages/pdf/science/dna-article.pdf "وراثت جي ڪيميا جو اشارو مليو"]. ''[[دي نيو يارڪ ٽائمز]]''، جون 1953ع. ڊي اين اي جي بناوت جي دريافت بابت پهرين آمريڪي اخبار جي ڪوريج * [https://www.dnaftb.org/ DNA from the Beginning] ڊي اين اي لرننگ سينٽر جي هڪ ٻي سائيٽ، جيڪا مينڊل کان انساني جينوم منصوبي تائين ڊي اين اي، جينن ۽ وراثت بابت آهي. * [https://web.archive.org/web/20070825101712/http://orpheus.ucsd.edu/speccoll/testing/html/mss0660a.html#abstract فرانسس ڪرڪ جي ذاتي ڪاغذن 1938ع&nbsp;– 2007ع جو رجسٽر] مينڊيول اسپيشل ڪليڪشنز لائبريري، [[ڪيليفورنيا يونيورسٽي، سين ڊياگو]] ۾ * [https://www.nature.com/polopoly_fs/7.9746!/file/Crick%20letter%20to%20Michael.pdf ست صفحن تي ٻڌل هٿ سان لکيل خط، جيڪو ڪرڪ 1953ع ۾ پنهنجي 12 سالن جي پٽ مائيڪل ڏانهن موڪليو، جنهن ۾ ڊي اين اي جي بناوت بيان ڪئي وئي هئي.] ڏسو [https://www.nature.com/news/crick-s-medal-goes-under-the-hammer-1.12705 ڪرڪ جو ميڊل نيلام ٿيڻ لاءِ رکيو ويو]، نيچر، 5 اپريل 2013ع. {{Genetics}} {{Gene expression}} {{Nucleic acids}} {{Subject bar |commons = yes |d = yes |v = yes |portal1 = حياتيات }} {{Authority control}} [[زمرو:ڊي اين اي| ]] [[زمرو:حياتيائي ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:پيچدار بناوتون]] [[زمرو:نيوڪليئيڪ تيزاب]] rvckd0udsnl2n285nujfrqih2fxuvi3 0 39956 414440 414356 2026-09-22T20:35:37Z Intisar Ali 8681 /* */ 414440 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = هنگري | common_name = هنگري | native_name = {{lang|hu|Magyarország}} | image_flag = Flag of Hungary.svg | image_coat = Coat of arms of Hungary.svg | symbol_width = 50px | national_motto = | national_anthem = {{lang|hu|"[[همنوز]]"|italics=no}}<ref>{{cite web|url=http://magyarnews.org/news.php?viewStory=619|title=The Story Behind the Hungarian National Anthem|publisher=Jules S. Vállay|access-date=8 May 2017|archive-date=10 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010075407/http://magyarnews.org/news.php?viewStory=619}}</ref><br />("ترانو")<br /><div style="display:inline-block;padding-top:0.4em;">[[File:Hungarian national anthem, performed by the United States Navy Band (1997 arrangement).mp3]]</div> | image_map = EU-Hungary.svg | map_caption = يورپ ۾ هنگري جو مقام؛ يورپي يونين اندر هنگري کي نمايان ڪري ڏيکاريو ويو آهي | capital = [[ٻڊاپيسٽ]] | coordinates = {{Coord|47|26|N|19|15|E|type:city}} | largest_city = گاديءَ جو هنڌ | official_languages = [[هنگري ٻولي]] | ethnic_groups = {{unbulleted list |97.7% [[هنگريائي ماڻهو|هنگريائي]] |2.4% [[هنگري ۾ روماني ماڻهو|روماني]] |1.2% [[هنگري جا جرمن|جرمن]] |1.3% [[هنگري جي آبادي|ٻيا]] }} | ethnic_groups_year = 2022ع جي آدمشماري{{efn|آدمشماريءَ ۾ هڪ کان وڌيڪ جواب ڏيڻ جي اجازت هئي، تنهنڪري مجموعو 100 سيڪڙو کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.}}{{efn|انهن ماڻهن کي شامل نه ڪيو ويو آهي، جن سوال جو جواب نه ڏنو (13.7 سيڪڙو).}} | religion_year = 2022ع جي آدمشماري | religion_ref = <ref name="Census2022-religion">{{cite web|title=A népesség vallás, felekezet és nemek szerint: népszámlálások 1930, 1949, 2001, 2011, 2022|trans-title=Population by religion, denomination and gender: censuses 1930, 1949, 2001, 2011, 2022|url=https://nepszamlalas2022.ksh.hu/eredmenyek/vegleges-adatok/tablazatok/nsz2022-1.1.7.xlsx|publisher=[[Hungarian Central Statistical Office]]|date=26 September 2023|type=official statistics|format=XLSX file|access-date=30 September 2023|archive-date=15 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231115012444/https://nepszamlalas2022.ksh.hu/eredmenyek/vegleges-adatok/tablazatok/nsz2022-1.1.7.xlsx|url-status=live}}</ref> | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |{{Tree list}} * 42.5% [[عيسائيت]] ** 29.2% [[هنگري ۾ ڪيٿولڪ ڪليسا|ڪيٿولڪ]] ** 13.3% ٻيا [[عيسائي فرقا|عيسائي]] {{Tree list/end}} |40.1% جواب نه ڏنو |16.1% [[لادينيت]] |1.3% [[هنگري ۾ مذهب|ٻيا]] }} | demonym = هنگريائي | government_type = [[وحداني پارلياماني جمهوريه]] | leader_title1 = [[هنگري جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[اندراش باڪا]] | leader_title2 = [[هنگري جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[پيٽر ماديار]] | leader_title3 = [[هنگري جي قومي اسيمبلي جي اسپيڪرن جي فهرست|قومي اسيمبلي جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[اگنيش فورشٽهوفر]] | legislature = [[هنگري جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] | sovereignty_type = [[هنگري جي تاريخ|قيام]] | established_event1 = [[ڪارپيٿيائي طاس تي هنگريائي فتح]] | established_date1 = 862ع–895ع<ref name="Tortenelem 5">{{Cite book |url=https://www.tankonyvkatalogus.hu/pdf/OH-TOR05TB__teljes.pdf |title=Történelem 5. az általános iskolások számára |publisher=Oktatási Hivatal (Hungarian Educational Authority) |year=2020 |isbn=978-615-6178-37-4 |pages=15, 112, 116, 137, 138, 141 |language=Hungarian |trans-title=History 5. for primary school students |access-date=22 September 2023 |archive-date=21 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231221015211/https://www.tankonyvkatalogus.hu/pdf/OH-TOR05TB__teljes.pdf }}</ref> | established_event2 = [[هنگري جي امارت]] | established_date2 = 895ع<ref>{{cite book|title=Encyclopedia Americana: Heart to India|url=https://books.google.com/books?id=igzYAAAAMAAJ|volume=1|year=2006|publisher=Scholastic Library Pub.|isbn=978-0-7172-0139-6|page=581}}</ref> | established_event3 = [[هنگري جي بادشاهت|عيسائي بادشاهت]] | established_date3 = 25 ڊسمبر 1000ع<ref>{{Cite book |last=Fügedi |first=Erik |author-link=Erik Fügedi |url=https://books.google.com/books?id=xV7xAAAAMAAJ |title=Studies in Medieval and Renaissance History |date=1980 |publisher=[[AMS Press]] |editor-last1=Evans |editor-first1=James Allan Stewart |editor-link1=James Allan Stewart Evans |pages=159-189 |language=en |chapter=Coronation in Medieval Hungary |editor-last2=Unger |editor-first2=Richard W. |editor-link2=Richard Unger}}</ref> | established_event4 = [[1222ع جو سونهري فرمان]] | established_date4 = 24 اپريل 1222ع | established_event5 = [[موهاچ جي جنگ]] | established_date5 = 29 آگسٽ 1526ع | established_event6 = [[ٻوڊا جو گهيرو (1686ع)|ٻوڊا جي آزادي]] | established_date6 = 2 سيپٽمبر 1686ع | established_event7 = [[1848ع جو هنگريائي انقلاب|1848ع جو انقلاب]] | established_date7 = 15 مارچ 1848ع | established_event8 = [[آسٽريا-هنگري]] | established_date8 = 30 مارچ 1867ع | established_event9 = [[ايسٽر انقلاب|آزاديءَ جي بحالي]] | established_date9 = 31 آڪٽوبر 1918ع | established_event10 = [[ٽريانون جو معاهدو]] | established_date10 = 4 جون 1920ع | established_event11 = [[هنگري جي تاريخ|ٽين جمهوريه]] | established_date11 = 23 آڪٽوبر 1989ع | area_km2 = 93,030<ref name=factbook>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/hungary/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110102835/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/hungary|url-status=dead|archive-date=10 January 2021|title=Hungary|publisher=CIA|work=The World Factbook|access-date=27 March 2014}}</ref> | area_rank = 108هون | area_sq_mi = 35,919 | percent_water = 3.7<ref name=factbook/> | population_census_year = 2022ع | population_census = 9,603,634<ref name="auto2">{{cite web |url=https://nepszamlalas2022.ksh.hu/en/ |title=2022 Hungarian census |publisher=[[Hungarian Central Statistical Office]] (KSH) |website=www.ksh.hu |date=7 December 2023 |access-date=26 October 2024 |archive-date=19 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250219160958/https://nepszamlalas2022.ksh.hu/en/ |url-status=live }}</ref> | population_estimate = {{DecreaseNeutral}} 9,489,000<ref>{{cite web |url=https://www.ksh.hu/stadat_files/nep/en/nep0034.html |title=22.1.2.1. Resident population by sex, county and region, 1 January (annual series) |publisher=[[Hungarian Central Statistical Office]] (KSH) |website=www.ksh.hu |access-date=23 April 2026 |archive-date=11 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411115953/https://www.ksh.hu/stadat_files/nep/en/nep0034.html |url-status=live }}</ref> | population_estimate_year = جنوري 2026ع | population_estimate_rank = 96هون | population_density_km2 = {{#expr: 9489000/93030 round 0}} | population_density_sq_mi = {{#expr: 9489000/35919 round 0}} | population_density_rank = 111هون | GDP_PPP = {{increase}} 482.256 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.HU">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026ع | GDP_PPP_rank = 56هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} 50,570 آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.HU" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 46هون | GDP_nominal = {{increase}} 271.122 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.HU" /> | GDP_nominal_year = 2026ع | GDP_nominal_rank = 53هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} 28,430 آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.HU" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 50هون | Gini = 29.0 | Gini_year = 2023ع | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|publisher=[[Eurostat]]|website=ec.europa.eu|access-date=4 May 2024|archive-date=9 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009091832/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|url-status=live}}</ref> | HDI = 0.870 | HDI_rank = 46هون | HDI_year = 2023ع | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]]}}</ref> | currency = [[هنگريائي فورنٽ|فورنٽ]] | currency_code = HUF | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت]] | calling_code = [[هنگري ۾ ٽيليفون نمبر|+36]] | patron_saint = [[هنگري جو اسٽيڦن پهريون|سينٽ اسٽيڦن]] | cctld = [[.hu]] }} '''هنگري'''{{efn|{{langx|hu|Magyarország}} {{IPA|hu|ˈmɒɟɒrorsaːɡ||hu-Magyarország.ogg}}}} [[وچ يورپ]] ۾ واقع هڪ [[چوڌاري خشڪيءَ سان گهيريل ملڪ]] آهي.<ref name="Flaw">{{cite web|url=http://www.kormany.hu/download/e/02/00000/The%20New%20Fundamental%20Law%20of%20Hungary.pdf|title=The Fundamental Law of Hungary|publisher=Hungarian State|access-date=8 May 2017|archive-date=29 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140629205136/http://www.kormany.hu/download/e/02/00000/The%20New%20Fundamental%20Law%20of%20Hungary.pdf}}</ref> هي ملڪ [[پينونيائي طاس|ڪارپيٿيائي طاس]] جي وڏي حصي تي پکڙيل آهي. ان جي اتر ۾ [[سلوواڪيا]]، اتر اوڀر ۾ [[يوڪرين]]، اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[رومانيا]]، ڏکڻ ۾ [[سربيا]]، ڏکڻ اولهه ۾ [[ڪروشيا]] ۽ [[سلووينيا]]، جڏهن ته اولهه ۾ [[آسٽريا]] واقع آهن. هنگري [[ڊينيوب درياھ]] جي [[آبي نيڪال جو طاس|آبي نيڪال واري طاس]] ۾ واقع آهي ۽ ان جي جاگرافيءَ تي وسيع هيٺاهين [[ميداني علائقو|ميدانن]] جو غلبو آهي. ملڪ جي آبادي 95 لک کان وڌيڪ آهي، جنهن ۾ اڪثريت نسلي [[هنگريائي ماڻهو|هنگريائي]] (ماديار) ماڻهن جي آهي، جڏهن ته [[هنگري ۾ روماني ماڻهو|روماني ماڻهن]] جي پڻ هڪ اهم اقليت آباد آهي. [[هنگري ٻولي]] ملڪ جي [[هنگري جون ٻوليون|سرڪاري ٻولي]] آهي ۽ اها [[يورپ جون ٻوليون|يورپ جي]] انهن ٿورين ٻولين مان هڪ آهي، جيڪي [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولي خاندان]] سان واسطو نٿيون رکن.<ref>{{Cite web |date=2024-12-22 |title=Hungary {{!}} History, Map, Flag, Population, Currency, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Hungary |access-date=2024-12-24 |website=www.britannica.com |language=en |archive-date=15 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141215102212/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/276730/Hungary/214181/History |url-status=live }}</ref> [[ٻڊاپيسٽ]] ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ، [[هنگري جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] ۽ ثقافتي توڙي اقتصادي مرڪز آهي.<ref>{{Cite web |date=2024-12-22 |title=Hungary - Rivers, Plains, Soils |url=https://www.britannica.com/place/Hungary/Drainage-and-soils |access-date=2024-12-24 |website=Britannica }}</ref><ref>{{Cite web |last=Péter |first=László |title=Budapest |url=https://www.britannica.com/place/Budapest |website=Britannica |access-date=11 March 2025 |archive-date=23 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210223072046/https://www.britannica.com/place/Budapest |url-status=live }}</ref> هنگريائي رياست جي قيام کان اڳ هن علائقي ۾ مختلف قومون ۽ گروهه آباد رهيا، جن ۾ [[سيلٽ ماڻهو|سيلٽ]]، [[قديم روم|رومي]]، [[هن]]، [[جرمنڪ ماڻهو|جرمنڪ قومون]]، [[پينونيائي آوار|آوار]] ۽ [[سلاوي ماڻهو|سلاو]] شامل هئا. هنگريائي رياست جو آغاز نائين صدي عيسويءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[هنگري جي امارت]] سان ٿيو، جيڪا 1000ع ۾ بادشاهه [[هنگري جو اسٽيڦن پهريون|اسٽيڦن پهرئين]] جي دور ۾ وچئين دور جي هڪ [[عيسائيت|عيسائي]] بادشاهت بڻجي وئي. 1526ع ۾ [[موهاچ جي جنگ]] ۾ [[عثماني سلطنت]] هٿان شڪست کان پوءِ هنگري جي بادشاهت 150 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين ٽن حصن ۾ ورهايل رهي، جيستائين ارڙهين صديءَ جي شروعات کان اڳ [[هيبسبرگ گهراڻو|هيبسبرگ]] حڪمرانيءَ هيٺ ٻيهر متحد ٿي. هيبسبرگن خلاف ڪيترين بغاوتن کان پوءِ [[1867ع جو آسٽرو-هنگريائي ٺاهه|1867ع جي ٺاهه]] تحت [[آسٽرو-هنگريائي سلطنت]] قائم ٿي؛ [[آسٽريا-هنگري]] [[پهرين مهاڀاري جنگ]] تائين يورپ جي هڪ [[عظيم طاقت]] رهي. هنگري جون جديد سرحدون پوءِ 1920ع جي [[ٽريانون جو معاهدو|ٽريانون معاهدي]] وسيلي مقرر ٿيون، جنهن جي نتيجي ۾ ملڪ پنهنجي تاريخي علائقي جو 71 سيڪڙو ۽ پنهنجي معيشت ۽ آباديءَ جو وڏو حصو وڃائي ويٺو؛ نسلي هنگريائين جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو نين سرحدن کان ٻاهر رهجي ويو. [[ٻن مهاڀاري جنگين جي وچ ۾ هنگري|ٻن مهاڀاري جنگين جي وچ واري دور]] جي شروعات ۾ هنگري شديد سياسي ۽ سماجي اٿل پٿل مان گذريو، جنهن جي نتيجي ۾ [[هنگري جو ريجنٽ|ريجنٽ]] [[ميڪلوس هورٿي]] جي [[قومي قدامت پسندي|قومي قدامت پسند]] حڪومت قائم ٿي. [[ٻي مهاڀاري جنگ]] دوران هنگري [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] ۾ شامل ٿيو ۽ جنگ ۾ ملڪ کي وڏي جاني ۽ مالي نقصان کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="Montgomery">[http://historicaltextarchive.com/books.php?op=viewbook&bookid=7&pre=1 ''Hungary: The Unwilling Satellite''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070216070442/http://historicaltextarchive.com/books.php?op=viewbook&bookid=7&pre=1 |date=16 February 2007 }} [http://kapos.hu/hirek/kis_szines/2018-06-16/megerkezett_az_idei_balaton_sound_himnusza.html John F. Montgomery, ''Hungary: The Unwilling Satellite''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220412191506/http://kapos.hu/hirek/kis_szines/2018-06-16/megerkezett_az_idei_balaton_sound_himnusza.html |date=12 April 2022 }} Devin-Adair Company, New York, 1947. Reprint: Simon Publications, 2002.</ref><ref name="Thomas, pg. 11">Thomas, ''The Royal Hungarian Army in World War II'', pg. 11</ref> ٿوري عرصي جي [[سوويت يونين|سوويت]] قبضي کان پوءِ 1949ع ۾ [[هنگري عوامي جمهوريه]] قائم ڪئي وئي، جيڪا [[وارسا ٺاهه]] ۾ شامل هڪ سوويت اتحادي رياست هئي. ان کان پوءِ ٿيندڙ سياسي جبر ۽ اقتصادي جمود 1956ع جي ناڪام [[1956ع جو هنگريائي انقلاب|هنگريائي انقلاب]] جو سبب بڻيا، جيتوڻيڪ ايندڙ ڏهاڪن ۾ [[گولاش ڪميونزم|ڪميونسٽ حڪمراني نسبتاً نرم]] ٿي وئي. [[1989ع جا انقلاب|1989ع جي انقلابن]] دوران هنگري پرامن نموني هڪ [[جمهوري جمهوريه|جمهوري]] [[پارلياماني جمهوريه]] ۾ تبديل ٿي ويو.<ref>{{Cite journal|title=1989. évi XXXI. törvény az Alkotmány módosításáról|trans-title=Act XXXI of 1989 on the Amendment of the Constitution|journal=Magyar Közlöny|publisher=Pallas Lap- és Könyvkiadó Vállalat|location=Budapest|volume=44|issue=74|page=1219|language=hu|date=23 October 1989}}</ref> هنگري 2004ع ۾ [[يورپي يونين]] ۽ 2007ع ۾ [[شينگن علائقو|شينگن علائقي]] ۾ شامل ٿيو. 2010ع کان 2026ع تائين [[وڪٽر اوربان]] ۽ [[فيديس]] جي اڳواڻيءَ واري دور ۾ ملڪ جي جمهوري نظام بابت مختلف عالمي ادارن ۽ محققن طرفان جمهوري پٺتي هٽڻ جا خدشا ظاهر ڪيا ويا. هنگري هڪ [[عالمي بئنڪ جي اعليٰ آمدني واري معيشت|اعليٰ آمدني واري معيشت]] آهي، جتي [[هنگري ۾ صحت جي سار سنڀال|عالمگير صحت جي سار سنڀال]] موجود آهي ۽ [[هنگري جي يونيورسٽين ۽ ڪاليجن جي فهرست|اعليٰ تعليم]] جي ڪجهه صورتن ۾ فيس کان سواءِ تعليم جون سهولتون پڻ ڏنيون وڃن ٿيون.<ref name="auto">{{cite journal|author=OECD|date=27 June 2013|title=OECD Health Data: Social protection|journal=OECD Health Statistics (Database)|doi=10.1787/data-00544-en|url=http://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/data/oecd-health-statistics/oecd-health-data-social-protection_data-00544-en|access-date=14 July 2013|url-access=subscription|archive-date=3 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140103053845/http://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/data/oecd-health-statistics/oecd-health-data-social-protection_data-00544-en|url-status=live}}</ref><ref name="europa">{{cite web|url=http://eacea.ec.europa.eu/education/eurydice/documents/facts_and_figures/compulsory_education_EN.pdf|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20131106181321/http://eacea.ec.europa.eu/education/eurydice/documents/facts_and_figures/compulsory_education_EN.pdf|archive-date=6 November 2013|title=Compulsory Education in Europe 2013/2014|publisher=European commission|access-date=19 May 2014|author=Eurydice}}</ref> ملڪ [[هنگريائي فن|فن]]، [[هنگري جي موسيقي|موسيقي]]، [[هنگريائي ادب|ادب]]، [[اولمپڪ راندين ۾ هنگري|راندين]] ۽ [[هنگري ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي|سائنس ۽ ٽيڪنالاجي]] جي شعبن ۾ اهم تاريخي خدمتن لاءِ مشهور آهي.<ref>{{cite news|url=http://mta.hu/english/hungarys-nobel-prize-winners-106018|work=[[Hungarian Academy of Sciences]]|title=Hungary's Nobel Prize Winners, 13 Hungarian win Nobel Prize yet|access-date=2 April 2022|archive-date=21 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220921183022/https://mta.hu/english/hungarys-nobel-prize-winners-106018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Population per Gold Medal. Hungary has the second highest gold medal per capita in the world. All together it has 175 gold medal until 2016.|url=http://www.medalspercapita.com/#golds-per-capita:all-time|work=medalspercapita.com|access-date=18 June 2017|archive-date=30 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170730144712/http://www.medalspercapita.com/#golds-per-capita:all-time}}</ref><ref name="Britannic .=">[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/276684/Hungarian-literature ''Hungarian literature – "Popular poetry is the only real poetry was the opinion of Sándor Petőfi, one of the greatest Hungarian poets, whose best poems rank among the masterpieces of world literature"''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150426220134/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/276684/Hungarian-literature |date=26 April 2015 }}, ''Encyclopædia Britannica'', 2012 edition</ref><ref>Szalipszki, pg.12<br />Refers to the country as "widely considered" to be a "home of music".</ref> [[هنگري ۾ سياحت|يورپ جي هڪ مشهور سياحتي منزل]] طور هنگري 2019ع ۾ 24.5 ملين بين الاقوامي سياحن جي ميزباني ڪئي.<ref>{{Cite web|title=STADAT – 4.5.3. The number of inbound trips to Hungary and the related expenditures by motivation (2009–)|url=https://www.ksh.hu/docs/eng/xstadat/xstadat_annual/i_ogt004c.html|access-date=2022-06-02|website=Hungarian Central Statistical Office}}</ref> هنگري ڪيترين بين الاقوامي تنظيمن جو ميمبر آهي، جن ۾ [[يورپ جي ڪائونسل]]، [[يورپي يونين]]، [[اتر ائٽلانٽڪ معاهدي جي تنظيم|نيٽو]]، [[گڏيل قومون]]، [[عالمي صحت تنظيم]]، [[عالمي واپاري تنظيم]]، [[عالمي بئنڪ]]، [[ايشيائي بنيادي ڍانچي سيڙپڪاري بئنڪ]] ۽ [[وائشيگراڊ گروپ]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.hu/kum2005/Templates/alapsablon.aspx?NRMODE=Published&NRORIGINALURL=%2Fkum%2Fen%2Fbal%2Fforeign_policy%2Fun_sc%2Finternational_organisations.htm&NRNODEGUID=%7B45550E06-66FE-4183-A899-EDF5BD040EB5%7D&NRCACHEHINT=NoModifyGuest&printable=true|title=International organizations in Hungary|publisher=Ministry of Foreign Affairs|access-date=20 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313115736/http://www.mfa.gov.hu/kum2005/Templates/alapsablon.aspx?NRMODE=Published&NRORIGINALURL=%2Fkum%2Fen%2Fbal%2Fforeign_policy%2Fun_sc%2Finternational_organisations.htm&NRNODEGUID=%7B45550E06-66FE-4183-A899-EDF5BD040EB5%7D&NRCACHEHINT=NoModifyGuest&printable=true|archive-date=13 March 2016}}</ref> {{TOC limit|limit=3}} == نالي جي بڻ بڻياد == {{Main|هنگري جو نالو}} لفظ "هنگري" ۾ موجود "ھن" گهڻو ڪري [[هن|هنن]] سان تاريخي لاڳاپي مان نڪتل سمجهيو وڃي ٿو، جيڪي [[پينونيائي آوار|آوارن]] کان اڳ هنگريءَ جي علائقي ۾ آباد ٿيا هئا.<ref>{{cite web |title=Hungary – Country Information: Etymology |url=https://www.frua.org/hungary.html |accessdate=6 November 2025 |website=FRUA}}</ref> نالي جو باقي حصو [[وچئين دور جي يوناني ٻولي|بازنطيني يوناني]] نالي اونگروئی Oungroi ٔ اطالوي ۾ Οὔγγροι جي لاطيني صورت مان نڪتل آهي. ممڪن آهي ته يوناني نالو [[قديم چرچ سلاوي ٻولي|قديم سلاوي]] لفظ ągrinŭ مان ورتل هجي، جيڪو وري [[اوغوري ٻوليون|اوغوري ترڪ]] لفظ ''[[اونوغور]]'' (Onogur)، يعني "ڏهه [اوغور قبيلا]"، مان ورتل هو.<ref>{{Cite journal|last=Benjamin Golden|first=Peter|date=2011|title=Studies on the Peoples and Cultures of the Eurasian Steppes|url=https://www.researchgate.net/publication/281319966|journal=Editura Academiei Române|page=23}}</ref> ''اونوغور'' انهن قبيلن جو گڏيل نالو هو، جيڪي بعد ۾ [[بلغار ماڻهو|بلغارن]] جي قبائلي اتحاد ۾ شامل ٿيا؛ هن اتحاد آوارن کان پوءِ هنگريءَ جي اوڀر وارن علائقن تي حڪمراني ڪئي.<ref name="Király">{{cite book|last=Király|first=Péter|title=A magyarok elnevezése a korai európai forrásokban ''(The Names of the Magyars in Early European Sources)'' /In: Honfoglalás és nyelvészet ("The Occupation of Our county" and Linguistics)/|publisher=Balassi Kiadó|date=1997|location=Budapest|url=http://webshop.animare.hu/honfoglalas+es+nyelveszet+83813.html|isbn=978-963-506-108-2|page=266|access-date=7 October 2015|archive-date=13 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413130130/http://webshop.animare.hu/honfoglalas+es+nyelveszet+83813.html}}</ref><ref>{{cite book|title=A History of Hungary|editor=Peter F. Sugar|publisher=Indiana University Press|date=22 November 1990|isbn=978-0-253-20867-5|page=9|url=https://books.google.com/books?id=SKwmGQCT0MAC&pg=PA9|archive-date=3 December 2024|access-date=11 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203140109/https://books.google.com/books?id=SKwmGQCT0MAC&pg=PA9|url-status=live}}</ref> [[پيٽر بي گولڊن]] آرپاڊ برتا جي ان تجويز کي پڻ قابلِ غور سمجهي ٿو، جنهن موجب هي نالو [[خزر ٻولي|خزر ترڪ]] لفظ اونگر ongar مان نڪتل آهي؛ جنهن جو تعلق "ساڄي" يا "ساڄي پاسي" جي مفهوم سان آهي. هن تشريح موجب ڪارپيٿيائي طاس تي قبضي کان اڳ ماديارن جو اتحاد [[خزر ماڻهو|خزرن]] جي فوجي قوتن جو "ساڄو بازو" (اولهائون بازو) هو.<ref>{{Cite book|last=Berta|first=Árpad|title=Die chasarische Benennung der Ungarn}}</ref> هنگريءَ جو [[داخلي نالو ۽ خارجي نالو|مقامي نالو]] Magyarország آهي، جيڪو magyar ("هنگريائي" يا "ماديار") ۽ ország ("ملڪ") لفظن مان ٺهيل آهي. ملڪ جي ماڻهن لاءِ استعمال ٿيندڙ "ماديار" نالو ڪجهه ٻين ٻولين ۾ ملڪ جي نالي ۾ وڌيڪ سڌي نموني نظر اچي ٿو؛ مثال طور [[ترڪ ٻولي|ترڪي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ ڪجهه ٻين ٻولين ۾ هنگريءَ لاءِ ''ماديارستان'' يا ان سان ملندڙ، يعني "ماديارن جي سرزمين"، جهڙا نالا استعمال ٿين ٿا. ''ماديار'' لفظ ستن وڏن نيم خانه بدوش هنگريائي قبيلن مان اڳواڻي ڪندڙ قبيلي جي نالي مان ورتل آهي.<ref>György Balázs, Károly Szelényi, [https://books.google.com/books?id=4NlnAAAAMAAJ The Magyars: the birth of a European nation], Corvina, 1989, p. 8</ref><ref>Alan W. Ertl, [https://books.google.com/books?id=X9PGRaZt-zcC&pg=PA358 Toward an Understanding of Europe: A Political Economic Précis of Continental Integration], Universal-Publishers, 2008, p. 358</ref><ref>Z. J. Kosztolnyik, [https://books.google.com/books?id=NPBnAAAAMAAJ Hungary under the early Árpáds: 890s to 1063], Eastern European Monographs, 2002, p. 3</ref> == تاريخ == {{Main|هنگري جي تاريخ}} === 895ع کان اڳ === {{Main|هنگري جي قبل از تاريخ|هنگريائي ڏند ڪٿا}} [[File:Pannonia térkép 2. század.jpg|thumb|کاٻو|ٻي صدي عيسويءَ ۾ [[پينونيائي طاس|ڪارپيٿيائي طاس]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارا رومي صوبا ۽ غير رومي قومون]] [[رومي سلطنت]] 16 کان 15 ق.م. دوران [[الپس]] جبلن ۽ [[ڊينيوب]] درياهه جي اولهه واري علائقي جي وچ واري سرزمين فتح ڪئي؛ ڊينيوب سلطنت جي سرحد بڻجي ويو.<ref name="Kershaw">Kershaw, Stephen P. (2013). ''A Brief History of The Roman Empire: Rise and Fall. London.'' Constable & Robinson Ltd. {{ISBN|978-1-78033-048-8}}.</ref> 14 ق.م. ۾ [[پينونيا]]، جيڪو [[پينونيائي طاس|ڪارپيٿيائي طاس]] جو اولهائون حصو هو ۽ موجوده هنگريءَ جو اولهائون علائقو پڻ ان ۾ شامل هو، شهنشاهه [[آگسٽس]] جي لکيت ''[[ريس گيسٽي ڊيوي آگسٽي]]'' ۾ رومي سلطنت جو حصو ڄاڻايو ويو.<ref name="Kershaw" /> پينونيا جي ڏکڻ-اوڀر واري علائقي کي 6 ق.م. ۾ رومي صوبي [[موئسيا]] طور منظم ڪيو ويو.<ref name="Kershaw" /> [[ٽيسا]] درياهه جي اوڀر وارو علائقو 106ع ۾ رومي صوبو [[ڊيشيا]] بڻيو، جنهن ۾ موجوده اوڀر هنگريءَ جا علائقا به شامل هئا. هي علائقو 271ع تائين رومي حڪمراني هيٺ رهيو.<ref name="Scarre">Scarre, Chris (2012). ''Chronicle of the Roman Emperors: The Reign-by-Reign Record of the Rulers of Imperial Rome.'' London. Thames & Hudson Ltd. {{ISBN|978-0-500-28989-1}}.</ref> 235ع کان پوءِ رومي سلطنت بغاوتن، حڪمرانن جي وچ ۾ رقابت ۽ شهنشاهن جي تيزيءَ سان ٿيندڙ تبديلي سبب بحرانن جي دور مان گذري. پنجين صديءَ ۾ [[جرمن قومون|جرمن قبيلن]] جي لڏپلاڻ ۽ [[ڪارپي ماڻهو|ڪارپي ماڻهن]] جي دٻاءَ هيٺ اولهائين رومي سلطنت زوال پذير ٿي وئي.<ref name="Scarre" /> هن دور ۾ ڪيترائي حملي آور ۽ لڏپلاڻ ڪندڙ گروهه وچ يورپ ۾ داخل ٿيا، جن مان شروعاتي اهم قوت [[هن سلطنت]] ({{circa|370}}–469ع) هئي. هن سلطنت جو سڀ کان طاقتور حڪمران [[اٽيلا|اٽيلا هن]] (434–453ع) هو، جيڪو بعد ۾ هنگريائي ڏند ڪٿائن ۾ هڪ اهم شخصيت بڻجي ويو.<ref name="Kelly">Kelly, Christopher (2008). ''Attila The Hun: Barbarian Terror and The Fall of The Roman Empire.'' London. The Bodley Head. {{ISBN|978-0-224-07676-0}}.</ref> هن سلطنت جي خاتمي کان پوءِ [[گيپڊ]]، جيڪي هڪ اوڀر جرمن قوم هئا ۽ اڳ هنن جا تابع رهيا هئا، ڪارپيٿيائي طاس ۾ پنهنجي بادشاهت قائم ڪئي.<ref name="Bona_The_Gepids_during_and_after_the_Hun_Period">{{cite book|last=Bóna|first=István|editor1-last=Köpeczi|editor1-first=Béla|editor2-last=Barta|editor2-first=Gábor|editor3-last=Makkai|editor3-first=László|editor4-last=Mócsy|editor4-first=András|editor5-last=Szász|editor5-first=Zoltán|title=History of Transylvania|publisher=Hungarian Research Institute of Canada|year=2001|chapter=From Dacia to Transylvania: The Period of the Great Migrations (271–895); The Kingdom of the Gepids; The Gepids during and after the Hun Period|chapter-url=http://mek.oszk.hu/03400/03407/html/34.html|isbn=0-88033-479-7|archive-date=2 October 2025|access-date=23 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20251002191633/http://mek.oszk.hu/03400/03407/html/34.html|url-status=live}}</ref> لڏپلاڻ واري دور ۾ ڪارپيٿيائي طاس ۾ پهچندڙ ٻين قومن ۾ [[گوٿ]]، [[وينڊل]]، [[لومبارڊ]] ۽ [[اوائلي سلاو|سلاو]] شامل هئا.<ref name="Scarre" /> 560ع واري ڏهاڪي ۾ [[پينونيائي آوار|آوارن]] آوار خاقانيت قائم ڪئي، جنهن ٻن صدين کان وڌيڪ عرصي تائين علائقي ۾ بالادستي برقرار رکي. [[شارليمان]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[فرئنڪ]] فوجن 790ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيترين فوجي مهمن ذريعي آوارن کي شڪست ڏني.<ref name="Gubcsi">Lajos Gubcsi, [http://mek.oszk.hu/09100/09132/09132.pdf Hungary in the Carpathian Basin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200312171632/http://mek.oszk.hu/09100/09132/09132.pdf |date=12 March 2020 }}, MoD Zrínyi Media Ltd, 2011</ref> 804ع کان 829ع جي وچ ۾ [[پهرين بلغاريا سلطنت]] ڊينيوب جي اوڀر وارن علائقن تي قبضو ڪري مقامي سلاوي قبيلن ۽ آوارن جي باقي گروهن تي حڪمراني قائم ڪئي.<ref name="Skutsch">Skutsch, Carl, ed. (2005). ''Encyclopedia of the World's Minorities.'' New York: Routledge. p. 158. {{ISBN|1-57958-468-3}}.</ref> نائين صديءَ جي وچ تائين ڊينيوب جي اولهه ۾ [[هيٺئين پينونيا جي سلاو#شهزادي رياست|بالاتون شهزادي رياست]]، جنهن کي هيٺيون پينونيا پڻ چيو ويندو هو، فرئنڪ [[پينونيا جي سرحدي رياست|پينونيا جي سرحدي رياست]] جي حصي طور قائم ٿي چڪي هئي.<ref name="Luthar">Luthar, Oto, ed. (2008). ''The Land Between: A History of Slovenia.'' Frankfurt am Main: Peter Lang GmbH. {{ISBN|9783631570111}}.</ref> === وچيون دور (895–1526ع) === {{Main|هنگري جي شهزادي رياست|وچئين دور ۾ هنگري جي بادشاهت}} [[File:Kalandozasok.jpg|thumb|[[يورپ تي هنگريائي حملا|نائين ۽ ڏهين صديءَ ۾ هنگريائي فوجي مهمون]]: 899ع کان 970ع تائين محقق يورپ جي مختلف علائقن ۾ 47 فوجي مهمون ڳڻين ٿا، جن مان 38 اولهه ۽ 9 اوڀر طرف ڪيون ويون.<ref name="Szabados Augsburg 2005">{{Cite journal |last=Szabados |first=György |date=August 2005 |title=Vereség háttér nélkül? Augsburg, 955 |trans-title=Defeat without background? Augsburg, 955 |url=https://epa.oszk.hu/01300/01343/00044/nemzet.html |journal=Hitel – irodalmi, művészeti és társadalmi folyóirat [literary, artistic and social journal] |language=hu |issue=8 |archive-date=4 March 2016 |access-date=2 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304054449/http://epa.oszk.hu/01300/01343/00044/nemzet.html |url-status=live }}</ref> انهن مان رڳو 8 مهمون ناڪام ٿيون، جڏهن ته باقي ڪامياب رهيون.{{sfn|Nagy|2007|p=168}}]] [[هنگري جي شهزادي رياست|هنگريائي رياست]] جو بنياد [[ڪارپيٿيائي طاس تي هنگريائي قبضو|ڪارپيٿيائي طاس تي قبضو ڪندڙ هنگريائي قبيلن]] سان ڳنڍيل آهي، جيڪي [[پونٽڪ-ڪئسپين چراگاهه|پونٽڪ-ڪئسپين چراگاهن]] کان [[ماديارن جا ست سردار|ستن قبيلن]] جي اتحاد جي صورت ۾ هتي پهتا.<ref name="c194">{{cite journal | last1=Neparáczki | first1=Endre | last2=Maróti | first2=Zoltán | title=Mitogenomic data indicate admixture components of Central-Inner Asian and Srubnaya origin in the conquering Hungarians | journal=PLOS ONE | publisher=Public Library of Science (PLoS) | volume=13 | issue=10 | date=2018-10-18 | issn=1932-6203 | doi=10.1371/journal.pone.0205920 | doi-access=free | article-number=e0205920| pmid=30335830 | pmc=6193700 | bibcode=2018PLoSO..1305920N }}</ref> [[هنگريائي ماڻهو|هنگريائي]] وڏي شهزادي [[آلموش]] ۽ سندس پٽ [[آرپاڊ]] جي اڳواڻيءَ هيٺ هڪ مضبوط ۽ مرڪزي چراگاهي سلطنت جي شاخ طور ڪارپيٿيائي طاس ۾ پهتا. آلموش ۽ آرپاڊ [[آرپاڊ گهراڻو|آرپاڊ گهراڻي]] جا باني هئا، جيڪو هنگريءَ جو حڪمران گهراڻو بڻيو ۽ هنگريائي رياست جي قيام ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو. آرپاڊ گهراڻي پنهنجي نسب کي سڌو سنئون [[اٽيلا|اٽيلا هن]] سان ڳنڍيو.<ref name=":02">{{Cite book|last1=Horváth-Lugossy|first1=Gábor|url=https://mki.gov.hu/assets/pdf/MKI_EN_006_kings_and_saints_B5_web.pdf|title=Kings and Saints – The Age of the Árpáds|last2=Makoldi|first2=Miklós|last3=Neparáczki|first3=Endre|publisher=Institute of Hungarian Research|year=2022|isbn=978-615-6117-65-6|location=Budapest, Székesfehérvár|archive-date=7 April 2025|access-date=22 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20250407064011/https://mki.gov.hu/assets/pdf/MKI_EN_006_kings_and_saints_B5_web.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Neparáczki|first1=Endre|last2=Maróti|first2=Zoltán|last3=Kalmár|first3=Tibor|last4=Maár|first4=Kitti|last5=Nagy|first5=István|last6=Latinovics|first6=Dóra|last7=Kustár|first7=Ágnes|last8=Pálfi|first8=György|last9=Molnár|first9=Erika |last10=Marcsik |first10=Antónia|last11=Balogh|first11=Csilla|last12=Lőrinczy|first12=Gábor|last13=Tomka|first13=Péter|last14=Kovacsóczy|first14=Bernadett|last15=Kovács|first15=László|date=12 November 2019|title=Y-chromosome haplogroups from Hun, Avar and conquering Hungarian period nomadic people of the Carpathian Basin|journal=Scientific Reports|last16=Török|first16=Tibor|volume=9|issue=1|page=16569|doi=10.1038/s41598-019-53105-5|doi-access=free|pmid=31719606|pmc=6851379|bibcode=2019NatSR...916569N|issn=2045-2322}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Neparáczki|first1=Endre|last2=Maróti|first2=Zoltán|last3=Kalmár|first3=Tibor|last4=Kocsy|first4=Klaudia|last5=Maár|first5=Kitti|last6=Bihari|first6=Péter|last7=Nagy|first7=István|last8=Fóthi|first8=Erzsébet|last9=Pap|first9=Ildikó |last10=Kustár |first10=Ágnes|last11=Pálfi|first11=György|last12=Raskó|first12=István|last13=Zink|first13=Albert|last14=Török|first14=Tibor|date=18 October 2018|title=Mitogenomic data indicate admixture components of Central-Inner Asian and Srubnaya origin in the conquering Hungarians|journal=PLOS ONE|volume=13|issue=10|article-number=e0205920|doi=10.1371/journal.pone.0205920|pmid=30335830|pmc=6193700|bibcode=2018PLoSO..1305920N|doi-access=free}}</ref> هنگريائين 862ع کان 895ع تائين ڊگهي ۽ منظم لڏپلاڻ ذريعي علائقي تي قبضو ڪيو.<ref name=":2822">{{Cite book|url=https://www.tankonyvkatalogus.hu/pdf/OH-TOR05TB__teljes.pdf|title=Történelem 5. az általános iskolások számára|publisher=Oktatási Hivatal (Hungarian Educational Authority)|year=2020|isbn=978-615-6178-37-4|pages=15, 112, 116, 137, 138, 141|language=Hungarian|trans-title=History 5. for primary school students|access-date=22 September 2023|archive-date=21 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231221015211/https://www.tankonyvkatalogus.hu/pdf/OH-TOR05TB__teljes.pdf}}</ref> اڀرندڙ هنگريائي رياست [[يورپ تي هنگريائي حملا|يورپ ۾ ڪيترين فوجي مهمن ۽ ڇاپن]] ۾ حصو ورتو، جيڪي [[قسطنطنيه]] کان وٺي موجوده اسپين تائين پهتا.<ref name="Stephen Wyley">{{cite web|author=Stephen Wyley|url=http://www.geocities.com/egfrothos/magyars/magyars.html|title=The Magyars of Hungary|publisher=Geocities.com|date=30 May 2001|access-date=20 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091021171416/http://geocities.com/egfrothos/magyars/magyars.html|archive-date=21 October 2009}}</ref> هنگريائين 907ع کان 910ع جي وچ ۾ اوڀر فرئنڪن جي ٽن وڏين شاهي فوجن کي شڪست ڏني.<ref>{{cite book|author=Peter Heather|title=Empires and Barbarians: Migration, Development and the Birth of Europe|url=https://books.google.com/books?id=iX_QNvxR4K0C&pg=PT227|year=2010|publisher=Pan Macmillan|isbn=978-0-330-54021-6|page=227}}</ref> 955ع ۾ [[ليخفيلڊ جي جنگ]] ۾ شڪست کان پوءِ، خاص ڪري اولهه طرف، هنگريائي فوجي مهمن جو سلسلو گهڻي حد تائين عارضي طور ختم ٿي ويو. ==== آرپاڊ گهراڻي جي بادشاهن جو دور ==== {{Main|هنگري جي بادشاهت (1000–1301ع)|آرپاڊ گهراڻو}} [[File:A Szent Korona elölről 2.jpg|thumb|کاٻو|upright|[[هنگري جو مقدس تاج|مقدس تاج]] (''سينٽ ڪورونا'')، هنگريءَ جي اهم قومي نشانين مان هڪ. روايت موجب اهو هنگريءَ جي پهرين بادشاهه [[اسٽيفن پهريون، هنگري جو بادشاهه|سينٽ اسٽيفن]] سان لاڳاپيل آهي، جنهن جي دور ۾ ملڪ ۾ عيسائيت کي رياستي بنيادن تي مضبوط ڪيو ويو.]] 972ع ۾ [[آرپاڊ گهراڻو|آرپاڊ گهراڻي]] جي حڪمران شهزادي ({{langx|hu|fejedelem}}) [[گيزا، هنگريائين جو وڏو شهزادو|گيزا]] هنگريءَ کي عيسائي اولهه يورپ جي سياسي ۽ مذهبي نظام سان ڳنڍڻ جو عمل باضابطه طور شروع ڪيو.<ref>Attila Zsoldos, [https://books.google.com/books?id=IgoiAQAAIAAJ Saint Stephen and his country: a newborn kingdom in Central Europe: Hungary], Lucidus, 2001, p. 40</ref> سندس پٽ [[اسٽيفن پهريون، هنگري جو بادشاهه|سينٽ اسٽيفن پهريون]] پنهنجي [[بت پرستي|غير عيسائي]] مائٽ [[ڪوپاني]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ هنگريءَ جو پهريون بادشاهه بڻيو. اسٽيفن جي دور ۾ هنگريءَ کي ڪيٿولڪ [[رسولي بادشاهت]] طور تسليم ڪيو ويو.<ref>{{cite web|author=Asia Travel Europe|url=http://www.asiatravel.com/europe/hungaria/travelinfo.html|title=Hungaria Travel Information|work=Asiatravel.com|access-date=21 November 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080905161209/http://asiatravel.com/europe/hungaria/travelinfo.html|archive-date=5 September 2008}}</ref> [[پوپ سلويسٽر ٻيون|پوپ سلويسٽر ٻئي]] سان رابطو ڪرڻ کان پوءِ اسٽيفن کي پوپي درٻار کان بادشاهيءَ جون نشانيون مليون، جن ۾ غالباً [[هنگري جو مقدس تاج|مقدس تاج]] جو هڪ حصو پڻ شامل هو. 1006ع تائين اسٽيفن پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪري هنگريءَ کي اولهه يورپي طرز جي [[جاگيرداري|جاگيردار رياست]] ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ وسيع سڌارا شروع ڪيا. انتظامي ڪمن لاءِ ملڪ لاطيني ٻولي اختيار ڪئي، جيڪا 1844ع تائين انتظاميا جي سرڪاري ٻولي رهي. بادشاهه [[لاڊيسلاس پهريون، هنگري جو بادشاهه|سينٽ لاڊيسلاس]] بادشاهه [[اسٽيفن پهريون، هنگري جو بادشاهه|سينٽ اسٽيفن]] جي شروع ڪيل ڪم کي اڳتي وڌايو، هنگريائي رياست جي اقتدار کي مضبوط ڪيو ۽ [[عيسائيت]] کي وڌيڪ مستحڪم ڪيو. سندس قيادت ۽ فوجي صلاحيتن اندروني اقتداري تڪرارن ۽ ٻاهرين فوجي خطرن کي گهٽائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Saint Ladislaus DNA">{{Cite journal|last1=Varga|first1=Gergely I B|last2=Kristóf|first2=Lilla Alida|last3=Maár|first3=Kitti|last4=Kis|first4=Luca|last5=Schütz|first5=Oszkár|last6=Váradi|first6=Orsolya|last7=Kovács|first7=Bence|last8=Gînguță|first8=Alexandra|last9=Tihanyi|first9=Balázs |last10=Nagy |first10=Péter L|last11=Maróti|first11=Zoltán|last12=Nyerki|first12=Emil|last13=Török|first13=Tibor|last14=Neparáczki|first14=Endre|date=January 2023|title=The archaeogenomic validation of Saint Ladislaus' relic provides insights into the Árpád dynasty's genealogy|journal=Journal of Genetics and Genomics|volume=50|issue=1|pages=58–61|doi=10.1016/j.jgg.2022.06.008|pmid=35809778}}</ref> ڪروئيشيا جي بادشاهه [[ديميتريئس زوونيمير]] جي زال لاڊيسلاس جي ڀيڻ هئي.<ref>{{The Early Medieval Balkans |page=283}}</ref> [[هيلن آف هنگري، ڪروئيشيا جي راڻي|هيلن]] جي درخواست تي لاڊيسلاس 1091ع ۾ ڪروئيشيا جي تڪرار ۾ مداخلت ڪندي اتي فوجي مهم ڪئي.{{sfn|Fine|1991|pp=282, 284}} 1102ع ۾ [[ڪولومان، هنگري جو بادشاهه|ڪولومان]] جي [[بايوگراڊ نا مورو]] ۾ "ڪروئيشيا ۽ ڊالميشيا جي بادشاهه" طور تاجپوشي ٿيڻ کان پوءِ [[ڪروئيشيا جي بادشاهت (925–1102ع)|ڪروئيشيا جي بادشاهت]] ۽ [[هنگري جي بادشاهت (1000–1301ع)|هنگري جي بادشاهت]] وچ ۾ [[هنگري سان ذاتي اتحاد ۾ ڪروئيشيا|ذاتي اتحاد]] قائم ٿيو.<ref name="HR-HU-Heka">{{cite journal|journal=Scrinia Slavonica|issn=1332-4853|title=Hrvatsko-ugarski odnosi od sredinjega vijeka do nagodbe iz 1868. s posebnim osvrtom na pitanja Slavonije|trans-title=Croatian-Hungarian relations from the Middle Ages to the Compromise of 1868, with a special survey of the Slavonian issue|language=hr|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=68144|author=Ladislav Heka|date=October 2008|volume=8|issue=1|pages=152–173|access-date=16 October 2011|archive-date=4 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160704071036/http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=68144|url-status=live}}</ref> [[File:Europe_mediterranean_1097.jpg|alt=1097ع ۾ يورپ جو نقشو|thumb|1097ع ۾ يورپ]] [[آرپاڊ گهراڻو|آرپاڊ گهراڻي]] جي سڀ کان طاقتور ۽ شاهوڪار بادشاهن مان هڪ [[بيلا ٽيون، هنگري جو بادشاهه|بيلا ٽيون]] هو.<ref>{{cite book | last=Mass | first=K. | author-link=Robert K. Massie | title=History of Hungary: Details about the Hungarian Economy, Origins, and Background | publisher=Efalon Acies | url=https://books.google.com/books?id=R_IoEQAAQBAJ&pg=PT15 | archive-date=2 December 2025 | access-date=20 January 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20251202043550/https://books.google.com/books?pg=PT15&id=R_IoEQAAQBAJ | url-status=live }}</ref> هڪ همعصر آمدني رجسٽر موجب سندس سالياني آمدني لڳ ڀڳ 23 ٽن چانديءَ جي برابر هئي. اها رقم فرانس جي بادشاهه جي اندازي مطابق 17 ٽن چانديءَ جي آمدنيءَ کان وڌيڪ ۽ انگريزي تاج جي آمدنيءَ کان لڳ ڀڳ ٻيڻي هئي.<ref>{{cite book|author=Miklós Molnár|title=A Concise History of Hungary|url=https://archive.org/details/concisehistoryof00moln|url-access=registration|year=2001|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-66736-4|page=[https://archive.org/details/concisehistoryof00moln/page/46 46]}}</ref> [[اينڊريو ٻيون، هنگري جو بادشاهه|اينڊريو ٻئي]] ''[[ڊپلوما اينڊريانم]]'' جاري ڪيو، جنهن [[ٽرانسلوانيائي سيڪسن]] جي خاص حقن کي محفوظ ڪيو ۽ ان کي دنيا جي شروعاتي خودمختياريءَ جي قانونن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.hungarianhistory.com/lib/autonomy/komlossy.pdf|title=Hungarianhistory.com|access-date=25 November 2010|archive-date=12 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110712231738/http://www.hungarianhistory.com/lib/autonomy/komlossy.pdf|url-status=live}}</ref> هن 1217ع ۾ [[پنجين صليبي جنگ]] دوران [[پاڪ سرزمين]] ڏانهن فوجي مهم جي اڳواڻي ڪئي. سندس ''[[1222ع جو سونهري فرمان]]'' براعظمي يورپ جي شروعاتي آئيني دستاويزن مان هڪ هو. ننڍن اميرن پڻ بادشاهه اينڊريو آڏو پنهنجون شڪايتون پيش ڪرڻ شروع ڪيون، جنهن مان اڳتي هلي پارليامينٽ (''parlamentum publicum'') جي اداري جي ارتقا ٿي. 1241–1242ع ۾ [[هنگري تي منگول حملو|منگول (تاتاري) حملي]] بادشاهت کي سخت تباهي پهچائي. هنگريءَ جي لڳ ڀڳ 20 لک آباديءَ مان وڏي حصي جي مارجي وڃڻ جا اندازا ڏنا ويا آهن.<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-34789/Hungary The Mongol invasion: the last Arpad kings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080512114337/http://www.britannica.com/eb/article-34789/Hungary |date=12 May 2008 }}, Encyclopædia Britannica – "The country lost about half its population, the incidence ranging from 60 percent in the Alföld (100 percent in parts of it) to 20 percent in Transdanubia; only parts of Transylvania and the northwest came off fairly lightly."</ref> بادشاهه [[بيلا چوٿون، هنگري جو بادشاهه|بيلا چوٿين]] منگولن کان ڀڄي ايندڙ [[ڪومان]] ۽ [[ياس ماڻهو|ياس]] ماڻهن کي ملڪ ۾ آباد ٿيڻ جي اجازت ڏني.<ref>[http://hungarianhistory.com/lib/hevizi/hevizi.pdf Autonomies in Europe and Hungary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220319075337/http://hungarianhistory.com/lib/hevizi/hevizi.pdf |date=19 March 2022 }}. By Józsa Hévizi.</ref> ايندڙ صدين دوران اهي هنگريائي سماج ۾ ضم ٿي ويا.<ref>{{cite web|author=cs|url=http://www.nemzetijelkepek.hu/onkormanyzat-jaszbereny_en.shtml|title=National and historical symbols of Hungary|publisher=Nemzetijelkepek.hu|access-date=20 September 2009|archive-date=29 July 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080729054659/http://www.nemzetijelkepek.hu/onkormanyzat-jaszbereny_en.shtml}}</ref> منگول فوجن جي واپسيءَ کان پوءِ بادشاهه بيلا ممڪن ٻي حملي کان بچاءَ لاءِ سوين پٿر جا قلعا ۽ دفاعي اڏاوتون تعمير ڪرائڻ جو حڪم ڏنو. [[هنگري تي ٻيون منگول حملو|منگولن 1285ع ۾ ٻيهر هنگريءَ تي حملو ڪيو]]، پر نئين تعمير ڪيل پٿر جي قلعن ۽ وڌيڪ ڳري هٿياربند گهوڙي سوارن تي ٻڌل فوجي حڪمت عملي سندن اڳڀرائي روڪي ڇڏي. حملي آور منگول فوج کي [[پيسٽ]] جي ويجهو بادشاهه [[لاڊيسلاس چوٿون، هنگري جو بادشاهه|لاڊيسلاس چوٿين]] جي شاهي فوج شڪست ڏني.<ref>{{cite book|author=Pál Engel|title=Realm of St. Stephen: A History of Medieval Hungary|url=https://books.google.com/books?id=vEJNBqanT_8C&pg=PA109|year=2005|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-85043-977-6|page=109}}</ref> ٻين بعد وارن حملن وانگر هي حملو به ناڪام ٿيو ۽ منگول فوج پنهنجي حملي آور قوت جو وڏو حصو وڃائي ويٺي. ==== چونڊيل بادشاهن جو دور ==== {{Main|هنگري جي بادشاهت (1301–1526ع)|عثماني–هنگريائي جنگيون}} [[هنگري جي بادشاهت]] [[آرپاڊ گهراڻو|آرپاڊ گهراڻي]] جي بادشاهن جي دور ۾ پنهنجي سڀ کان وڏي جاگرافيائي وسعتن مان هڪ تائين پهتي، پر 1301ع ۾ سندن حڪمرانيءَ جي پڄاڻيءَ تائين شاهي اقتدار ڪمزور ٿي چڪو هو. تباهي آڻيندڙ [[بي بادشاهي وارو دور|بي بادشاهي واري دور]] (1301–1308ع) کان پوءِ پهرئين [[انجو جو ڪيپيشيائي گهراڻو|انجوين]] بادشاهه [[چارلس پهريون، هنگري جو بادشاهه|چارلس پهرئين]]، جيڪو ماءُ ۽ پيءُ ٻنهي پاسن کان [[آرپاڊ گهراڻو|آرپاڊ گهراڻي]] سان نسبي لاڳاپو رکندو هو، شاهي اقتدار کي ڪاميابيءَ سان بحال ڪيو ۽ طاقتور اميرن، جن کي ”ننڍا بادشاهه“ سڏيو ويندو هو، کي شڪست ڏني. ٻئي انجوين هنگريائي بادشاهه [[لوئس پهريون، هنگري جو بادشاهه|لوئس اعظم]] (1342–1382ع) لٿوينيا کان ڏکڻ اٽليءَ جي [[نيپلز جي بادشاهت]] تائين ڪيتريون ڪامياب فوجي مهمون هلايون ۽ 1370ع کان [[پولينڊ جي بادشاهن جي فهرست|پولينڊ جو بادشاهه]] پڻ رهيو. بادشاهه لوئس جي ڪنهن مرد وارث کان سواءِ وفات کان پوءِ ملڪ ۾ استحڪام تڏهن آيو، جڏهن [[سگسمنڊ، مقدس رومي شهنشاهه|لڪسمبرگ جو سگسمنڊ]] (1387–1437ع) تخت تي ويٺو؛ هو 1433ع ۾ [[مقدس رومي شهنشاهه]] پڻ بڻيو. هنگري ٻوليءَ ۾ پهريون [[بائبل جا ترجما|بائبل جو ترجمو]] 1439ع ۾ مڪمل ٿيو. 1437ع ۾ لڳ ڀڳ ڇهن مهينن تائين [[ٽرانسلوانيا جي هاري بغاوت|ٽرانسلوانيا ۾ هارين جي بغاوت]] هلي، جيڪا جاگيرداري ۽ مذهبي اختياريءَ جي مخالفت تي ٻڌل هئي ۽ [[هوسائيٽ]] خيالن کان گهڻو متاثر هئي. ٽرانسلوانيا جي هڪ ننڍڙي امير گهراڻي سان واسطو رکندڙ [[جان هنيادي]] پنهنجي فوجي قيادت جي صلاحيت سبب ملڪ جي طاقتور ترين اميرن مان هڪ بڻجي ويو. کيس پهرين گورنر ۽ پوءِ ريجنٽ چونڊيو ويو. هو [[عثماني ترڪ|عثمانين]] خلاف ڪامياب صليبي فوجي اڳواڻ هو ۽ سندس سڀ کان اهم ڪاميابين مان هڪ 1456ع جو [[بلغراد جو گهيرو (1456ع)|بلغراد جو گهيرو]] هو. [[File:Portrait of Matthias Corvinus, King of Hungary.jpg|alt=هنگري جي بادشاهه ميٿياس ڪوروينس جو پورٽريٽ|thumb|upright|[[ميٿياس ڪوروينس]] جو نشاة ثانيه واري دور جو پورٽريٽ؛ هو هنگري ۽ ڪروئيشيا جو بادشاهه (1458–1490ع)، بوهيميا جو بادشاهه (1469–1490ع) ۽ آسٽريا جو آرچڊيوڪ (1487–1490ع) هو]] وچئين دور جي هنگريءَ جو آخري طاقتور بادشاهه نشاة ثانيه واري دور جو [[ميٿياس ڪوروينس]] (1458–1490ع)، جان هنيادي جو پٽ، هو. سندس چونڊ پهريون ڀيرو هئي جو ڪنهن حڪمران گهراڻي جي پسمنظر کان سواءِ امير طبقي جو ڪو فرد هنگريءَ جي شاهي تخت تي ويٺو. هو ڪامياب فوجي اڳواڻ ۽ فن، علم ۽ تعليم جو سرپرست هو.<ref name="britannica1">{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/276730/Hungary#tab=active~checked%2Citems~checked&title=Hungary%20--%20Britannica%20Online%20Encyclopedia|title=Hungary – Britannica Online Encyclopedia|encyclopedia=Britannica.com|access-date=21 November 2008|archive-date=25 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200925211737/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/276730/Hungary#tab=active~checked%2Citems~checked&title=Hungary%20--%20Britannica%20Online%20Encyclopedia|url-status=live}}</ref> سندس ڪتب خانو، [[ببليوٿيڪا ڪوروينيانا]]، پندرهين صديءَ جي يورپ ۾ تاريخي وقائع، فلسفي ۽ سائنسي تصنيفن جي سڀ کان وڏي مجموعن مان هڪ هو ۽ ماپ ۾ رڳو [[ويٽيڪن ڪتبخانو|ويٽيڪن ڪتبخاني]] کان پوءِ ٻئي نمبر تي هو. ببليوٿيڪا ڪوروينيانا جون شيون 2005ع ۾ [[يونيسڪو]] جي [[دنيا جي يادگيري پروگرام|دنيا جي يادگيري رجسٽر]] ۾ شامل ڪيون ويون.<ref>{{cite web|url=http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php-URL_ID%3D15976%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html|title=Hungary – The Bibliotheca Corviniana Collection|work=Portal.unesco.org|access-date=21 November 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080318044516/http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php-URL_ID%3D15976%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html|archive-date=18 March 2008|url-status=dead}}</ref> هاري ۽ عام ماڻهو کيس انصاف پسند حڪمران سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ هو کين وڏن اميرن جي حد کان وڌيڪ مطالبن ۽ ٻين زيادتين کان بچائيندو هو.<ref>{{cite web|url=http://countrystudies.us/hungary/9.htm|title=Hungary&nbsp;– Renaissance And Reformation|work=Countrystudies.us|access-date=20 September 2009|archive-date=12 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111012030237/http://countrystudies.us/hungary/9.htm|url-status=live}}</ref> سندس دور ۾ 1479ع ۾ هنگريائي فوج [[بريڊفيلڊ جي جنگ]] ۾ عثماني ۽ والاڪيائي فوجن کي شڪست ڏني. پرڏيهي محاذ تي هن بريسلائو ([[وروتسواف]]) وٽ فريڊرڪ جي پولش ۽ جرمن شاهي فوجن کي شڪست ڏني. ميٿياس جي پگهاردار مستقل فوج، [[هنگري جي ڪاري فوج]]، پنهنجي زماني جي لحاظ کان غير معمولي طور وڏي فوج هئي؛ ان [[ويانا]] سميت آسٽريا ۽ [[بوهيميا]] جي ڪجهه علائقن تي قبضو ڪيو. بادشاهه ميٿياس جائز پٽن کان سواءِ وفات ڪري ويو، جنهن کان پوءِ هنگريائي اميرن پولش [[ولاديسلاس ٻيون، هنگري جو بادشاهه|ولاديسلاس ٻئي]] (1490–1516ع) کي تخت تي ويهاريو، مبينا طور ان ڪري جو هنگريائي امير طبقي تي سندس اثر ڪمزور سمجهيو ويندو هو.<ref name="britannica1" /> ان کان پوءِ هنگريءَ جو بين الاقوامي ڪردار گهٽجڻ لڳو، سياسي استحڪام متاثر ٿيو ۽ سماجي ترقي رڪجي وئي.<ref>{{Cite book |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/hu/hungarycountryst00bura_0/hungarycountryst00bura_0.pdf |title=Hungary: A Country Study |publisher=[[Federal Research Division]], [[Library of Congress]] |year=1990 |editor-last1=Burant |editor-first1=Stephen R. |edition=2nd |series=Area Handbook Series |page=14 |chapter=Historical Setting |access-date=2026-05-17 |editor-last2=Keefe |editor-first2=Eugene K. |archive-url=https://web.archive.org/web/20260422122237/https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/hu/hungarycountryst00bura_0/hungarycountryst00bura_0.pdf |archive-date=2026-04-22 |url-status=live}}</ref> 1514ع ۾ پوڙهي ۽ ڪمزور بادشاهه ولاديسلاس ٻئي کي [[گيورگي دوزا]] جي اڳواڻيءَ هيٺ وڏي هاري بغاوت کي منهن ڏيڻو پيو، جنهن کي [[هنگريائي امير طبقو|هنگريائي اميرن]]، [[جان زاپوليا]] جي اڳواڻيءَ هيٺ، سختيءَ سان ڪچلي ڇڏيو. ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي ۽ سماجي ابتري عثماني طاقت جي واڌ لاءِ سازگار ثابت ٿي. 1521ع ۾ ڏکڻ هنگريءَ جو سڀ کان مضبوط قلعو نانڊورفيهيروار، موجوده [[بلغراد]]، [[بلغراد جو گهيرو (1521ع)|عثمانين جي قبضي ۾ اچي ويو]]. پروٽيسٽنٽ ازم جي شروعاتي ڦهلاءَ پڻ ملڪ جي اندروني لاڳاپن ۾ وڌيڪ ڇڪتاڻ پيدا ڪئي. === عثماني جنگيون (1526–1699ع) === {{Main|هنگري جي بادشاهت (1526–1867ع)|عثماني هنگري|اوڀر هنگري جي بادشاهت}} {{پڻ ڏسو|ٽرانسلوانيا جي شهزادي رياست (1570–1711ع)|عثماني–هيبسبرگ جنگيون}} [[File:Székely, Bertalan - The Women of Eger - Google Art Project.jpg|thumb|upright|''ايگر جون عورتون''، 1867ع جي تيل سان ٺهيل تصوير، جيڪا 1552ع جي [[ايگر جو گهيرو (1552ع)|ايگر جي گهيري]] ۾ عثمانين خلاف اهم فتح جي يادگار آهي]] هنگري ۽ ٻين يورپي رياستن سان لڳ ڀڳ [[يورپ ۾ عثماني جنگيون|150 سالن جي جنگين]] کان پوءِ، عثمانين 1526ع جي [[موهاچ جي جنگ]] ۾ هنگريائي فوج تي فيصلائتي فتح حاصل ڪئي. بادشاهه [[لوئس ٻيون، هنگري جو بادشاهه|لوئس ٻيون]] جنگ کان ڀڄڻ دوران مارجي ويو. سياسي افراتفريءَ دوران ورهايل هنگريائي اميرن هڪ ئي وقت ٻن بادشاهن، [[جان زاپوليا]] ۽ [[فرڊيننڊ پهريون، مقدس رومي شهنشاهه|فرڊيننڊ پهرئين]] کي چونڊيو؛ فرڊيننڊ [[هيبسبرگ گهراڻو|هيبسبرگ گهراڻي]] سان تعلق رکندو هو. 1541ع ۾ عثمانين جي [[بودا]] تي قبضي کان پوءِ هنگري ٽن حصن ۾ ورهائجي ويو ۽ اها ورهاست سترهين صديءَ جي پڄاڻيءَ تائين جاري رهي. اتر-اولهه وارو حصو، جنهن کي [[شاهي هنگري]] چيو ويندو هو، هيبسبرگ حڪمرانن جي قبضي ۾ آيو، جيڪي هنگري جي بادشاهن طور حڪومت ڪندا هئا. بادشاهت جو اوڀريون حصو [[ٽرانسلوانيا جي شهزادي رياست (1570–1711ع)|ٽرانسلوانيا جي شهزادي رياست]] جي صورت ۾ خودمختيار بڻيو، پر عثماني ۽ بعد ۾ هيبسبرگ بالادستيءَ هيٺ رهيو. گاديءَ واري شهر بودا سميت باقي مرڪزي علائقو بودا جي پاشالڪ جي نالي سان مشهور ٿيو. 1686ع ۾ مختلف قومن جي 74,000 کان وڌيڪ سپاهين تي ٻڌل [[مقدس اتحاد (1684ع)|مقدس اتحاد]] جي فوج [[بودا جو گهيرو (1686ع)|بودا کي عثمانين کان ٻيهر فتح ڪيو]]. ايندڙ سالن ۾ عثمانين کي وڌيڪ وڏين شڪستن کان پوءِ، 1718ع تائين هنگري جي سموري بادشاهت عثماني حڪمرانيءَ کان ٻاهر اچي وئي. عثمانين جي تابع [[ڪريميائي خانات|ڪريميائي تاتارن]] جو هنگريءَ تي آخري حملو 1717ع ۾ ٿيو.<ref>{{cite book|author1=Géza Dávid|author2=Pál Fodor|title=Ransom Slavery Along the Ottoman Borders: (Early Fifteenth – Early Eighteenth Centuries)|url=https://books.google.com/books?id=00ZuXUdx2GgC|year=2007|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-15704-0|page=203}}</ref> سترهين صديءَ ۾ هيبسبرگ جي محدود مخالف-اصلاح تحريڪ جي نتيجي ۾ بادشاهت جي آباديءَ جي اڪثريت ٻيهر ڪيٿولڪ مذهب ڏانهن موٽي وئي. عثمانين سان ڊگهي جنگين جي نتيجي ۾ هنگريءَ جي نسلي جوڙجڪ ۾ بنيادي تبديليون آيون. ملڪ جو وڏو حصو تباهه ٿيو، آباديءَ جي واڌ متاثر ٿي ۽ ڪيترائي ننڍا وسنديون ختم ٿي ويون.<ref>{{Cite journal |last1=Csepeli |first1=György |last2=Örkény |first2=Antal |date=Spring 1996 |title=The Changing Facets of Hungarian Nationalism |url=https://www.jstor.org/stable/40972343 |journal=Social Research |publisher=[[Johns Hopkins University]] |volume=63 |issue=1 |pages=247–286 |issn=0037-783X}}</ref> آسٽريائي-هيبسبرگ حڪومت ڏکڻ جي گهٽ آباد علائقن ۾ [[سرب]] ۽ ٻين سلاوي ماڻهن جا وڏا گروهه آباد ڪيا، جڏهن ته مختلف علائقن ۾ [[هنگري جا جرمن|جرمن]]، جن کي [[ڊينيوب سوابيا جا ماڻهو|ڊينيوب سوابيائي]] چيو ويندو هو، آباد ڪيا ويا؛ جڏهن ته هنگريائين کي ڪارپيٿيائي طاس جي ڏکڻ ۾ آباد ٿيڻ يا ٻيهر آباد ٿيڻ جي اجازت نه ڏني وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.hungarian-history.hu/lib/unmaking/part1-7.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110204132452/http://www.hungarian-history.hu/lib/unmaking/part1-7.pdf|archive-date=4 February 2011|title=Ch7 A Short Demographic History of Hungary|access-date=20 September 2009}}</ref> === ارڙهين صديءَ کان پهرين عالمي جنگ تائين (1699–1918ع) === {{Main|راڪوتسي جي آزاديءَ جي جنگ|هنگريائي سڌارن جو دور|1848ع جو هنگريائي انقلاب|4=سينٽ اسٽيفن جي تاج جون سرزمينون|5=پهرين عالمي جنگ ۾ هنگري}} [[File:Mányoki, Ádam - Portrait of Prince Ferenc Rákóczi II - Google Art Project.jpg|thumb|upright|[[فرانسس ٻيون راڪوتسي]]، هيبسبرگ حڪمرانيءَ خلاف آزاديءَ جي جنگ (1703–1711ع) جو اڳواڻ]] 1703ع کان 1711ع تائين [[فرانسس ٻيون راڪوتسي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ وڏي پيماني تي [[راڪوتسي جي آزاديءَ جي جنگ|آزاديءَ جي جنگ]] هلي. 1707ع ۾ [[اونوڊ]] جي ڊائٽ ۾ هيبسبرگ گهراڻي کي تخت تان لاهڻ کان پوءِ راڪوتسي جنگي دور لاءِ عارضي طور حڪمران شهزادي جي حيثيت سان اقتدار سنڀاليو، پر هن هنگريءَ جو تاج ۽ ”بادشاهه“ جو لقب قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. بغاوتون ڪيترن سالن تائين جاري رهيون. هنگريائي [[ڪوروچ]] فوج ملڪ جي گهڻي حصي تي قبضو ڪرڻ باوجود 1708ع جي [[ٽرينچين جي جنگ]] ۾ اهم شڪست کاڌي. ٽن سالن کان پوءِ وڌندڙ ڀاڄ، نااميدي ۽ ڪمزور حوصلي سبب ڪوروچ فوجن هٿيار ڦٽا ڪيا.<ref>{{cite book|author=Paul Lendvai|title=The Hungarians: A Thousand Years of Victory in Defeat|url=https://books.google.com/books?id=UtIr97n3tP0C&pg=PA152|year=2003|publisher=C. Hurst & Co. Publishers|isbn=978-1-85065-673-9|page=152}}</ref> [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] دوران ۽ انهن کان پوءِ هنگريائي ڊائٽ ڪيترن ڏهاڪن تائين نه گهرايو ويو.<ref>Peter N Stearns, The Oxford encyclopedia of the modern world, Volume 4, Oxford University Press, 2008, p. 64</ref> 1820ع واري ڏهاڪي ۾ شهنشاهه کي ڊائٽ ٻيهر گهرائڻ تي مجبور ٿيڻو پيو، جنهن سان سڌارن واري دور (1825–1848ع، {{langx|hu|reformkor}}) جي شروعات ٿي. 1825ع ۾ هنگريائي پارليامينٽ مالي ضرورتن کي منهن ڏيڻ لاءِ ٻيهر گهرايو ويو. هڪ آزاد خيال سياسي ڌر اڀري، جنهن هارين جي حالتن کي بهتر ڪرڻ تي ڌيان ڏنو. [[لائوش ڪوشوت]] پارليامينٽ ۾ ننڍن زميندار اميرن جي هڪ اهم اڳواڻ طور اڀريو. ملڪ جي قوتن جو ڌيان جديديت ڏانهن وڃڻ سان تيز ترقي شروع ٿي، جيتوڻيڪ هيبسبرگ بادشاهن شهري ۽ سياسي حقن ۽ معاشي سڌارن سان لاڳاپيل ڪيترن اهم آزاد خيال قانونن جي راهه روڪي. ڪيترن سڌارڪ اڳواڻن، جن ۾ لائوش ڪوشوت ۽ [[ميهائي تانچچ]] شامل هئا، کي اختيارين قيد ڪيو. [[File:E. Poulton Portrait of Lajos Kossuth 1860s.jpg|thumb|کاٻو|upright|[[لائوش ڪوشوت]]، [[1848ع جو هنگريائي انقلاب|1848ع جي هنگريائي انقلاب]] دوران ريجنٽ-صدر]] 15 مارچ 1848ع تي پيسٽ ۽ بودا ۾ وڏن عوامي مظاهرن هنگريائي سڌارڪن کي [[1848ع جي هنگريائي انقلابين جا ٻارهن نقطا|ٻارهن مطالبا]] منظور ڪرائڻ جو موقعو ڏنو. گورنر-صدر [[لائوش ڪوشوت]] ۽ وزيراعظم [[لائوش باتياني]] جي دور ۾ هيبسبرگ گهراڻي کي تخت تان لاهيو ويو. هيبسبرگ حڪمران ۽ سندس صلاحڪارن ڪروئيشيا، سربيا ۽ رومانيا جي هاري آباديءَ جي ڪجهه حصن کي، هيبسبرگن جا وفادار پادرين ۽ فوجي آفيسرن جي اڳواڻيءَ هيٺ، هنگريائي حڪومت خلاف بغاوت لاءِ متحرڪ ڪيو؛ جڏهن ته هنگريائي ڌر کي سلوواڪ، جرمن ۽ [[روسين ماڻهو|روسين]] آباديءَ جي ڪيترن حلقن، بادشاهت جي يهودين ۽ پولش، آسٽريائي ۽ اطالوي رضاڪارن جي وڏي انگ جي حمايت حاصل هئي.<ref>[http://www.hungarianhistory.com/lib/jeszenszky/ethnic.pdf Géza Jeszenszky: From "Eastern Switzerland" to Ethnic Cleansing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130117001618/http://www.hungarianhistory.com/lib/jeszenszky/ethnic.pdf |date=17 January 2013 }}, address at Duquesne History Forum, 17 November 2000, The author is former Ambassador of Hungary to the United States and was Foreign Minister in 1990{{spaced ndash}}1994.</ref> جولاءِ 1849ع ۾ هنگريائي پارليامينٽ نسلي ۽ [[اقليتن جا حق|اقليتي حقن]] بابت قانون منظور ڪيا.<ref>Laszlo Peter, Martyn C. Rady, Peter A. Sherwood: Lajos Kossuth sas word...: papers delivered on the occasion of the bicentenary of Kossuth's birth (page 101)</ref> اقليتي قومن سان تعلق رکندڙ ڪيترن ماڻهن، جهڙوڪ [[يانوش ڊاميانچ]] ۽ [[يوزف بيم]]، هنگريائي فوج ۾ اعليٰ عهدا حاصل ڪيا. هنگريائي فوج (''[[شاهي هنگريائي لينڊويئر|هونويڊشيگ]]'') آسٽريائي فوجن کي ڪيترين جنگين ۾ شڪست ڏني. هنگريائي انقلابي فوج جي ڪاميابين کي روڪڻ لاءِ هيبسبرگ شهنشاهه [[فرانز جوزف پهريون، آسٽريا جو شهنشاهه|فرانز جوزف پهرئين]] روس جي زار [[نڪولس پهريون، روس جو شهنشاهه|نڪولس پهرئين]] کان فوجي مدد گهري، جنهن جون فوجون هنگريءَ ۾ داخل ٿيون. ان صورتحال سبب [[آرتور گورگي]] آگسٽ 1849ع ۾ هٿيار ڦٽا ڪيا. آسٽريائي فوج جي اڳواڻ [[يوليوس ياڪوب فون هائناو]] ڪجهه مهينن لاءِ هنگريءَ جو گورنر بڻيو ۽ آڪٽوبر 1849ع ۾ هنگريائي فوج جي اڳواڻن [[آراد جا 13 شهيد|آراد جي 13 شهيدن]] ۽ وزيراعظم باتياني کي موت جي سزا ڏيارڻ جو حڪم ڏنو. ڪوشوت جلاوطنيءَ ۾ هليو ويو. 1848–1849ع جي جنگ کان پوءِ ملڪ ۾ ”غير فعال مزاحمت“ جو دور شروع ٿيو. ٻاهرين ۽ اندروني مسئلن سبب سڌارا ناگزير ٿيندا ويا ۽ آسٽريا جي وڏين فوجي شڪستن هيبسبرگ حڪمرانن کي [[1867ع جو آسٽرو-هنگريائي ٺاهه|1867ع جو آسٽرو-هنگريائي ٺاهه]] ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن سان [[آسٽريا-هنگري]] جي ٻٽي بادشاهت قائم ٿي. هي سلطنت ايراضيءَ جي لحاظ کان [[روسي سلطنت]] کان پوءِ يورپ جي ٻي وڏي سلطنت ۽ آباديءَ جي لحاظ کان روس ۽ [[جرمن سلطنت]] کان پوءِ ٽئين وڏي سلطنت هئي. ٻنهي حصن کي ٻن گاديءَ وارن شهرن ۾ الڳ پارليامينٽن ذريعي هلائيو ويندو هو، جڏهن ته بادشاهه، پرڏيهي پاليسي ۽ فوجي پاليسي گڏيل هئا. معاشي طور سلطنت هڪ محصولاتي اتحاد هئي. پراڻو هنگريائي آئين بحال ڪيو ويو ۽ فرانز جوزف پهرئين جي [[هنگري جو بادشاهه|هنگري جي بادشاهه]] طور تاجپوشي ٿي. هن دور ۾ تيز معاشي ترقي ٿي. اڳ پٺتي پيل هنگريائي معيشت ويهين صديءَ جي شروعات تائين نسبتاً جديد ۽ صنعتي بڻجي وئي، جيتوڻيڪ 1890ع تائين زراعت معيشت جو غالب شعبو رهي.<ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "Ausgleich". Encyclopedia Britannica, 1 Feb. 2025, https://www.britannica.com/event/Ausgleich {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251012061627/https://www.britannica.com/event/Ausgleich |date=12 October 2025 }}. Accessed 10 April 2025</ref> 1873ع ۾ پراڻو گاديءَ وارو شهر بودا ۽ [[اوبودا]] باضابطه طور [[پيسٽ، هنگري|پيسٽ]] سان گڏايا ويا،<ref>{{cite book|author=Kinga Frojimovics|title=Jewish Budapest: Monuments, Rites, History|url=https://books.google.com/books?id=-wUg6rlWS2kC&pg=PA67|year=1999|publisher=Central European University Press|isbn=978-963-9116-37-5|page=67}}</ref> جنهن سان نئون وڏو شهر [[بوداپيسٽ]] وجود ۾ آيو.<ref>Péter, László. "Budapest". Encyclopedia Britannica, 9 Apr. 2025, https://www.britannica.com/place/Budapest {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210223072046/https://www.britannica.com/place/Budapest |date=23 February 2021 }}. Accessed 10 April 2025</ref><ref>{{Cite web |last=Mancebo |first=Ivanka Garcia |title=History of Budapest - The history of Obuda, Buda and Pest |url=https://www.budapest.net/history |access-date=2025-04-10 |website=www.introducingbudapest.com |language=en |archive-date=2 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251102173738/https://www.budapest.net/history |url-status=live }}</ref> هنگريءَ جا ڪيترائي رياستي ادارا ۽ جديد انتظامي نظام پڻ هن دور ۾ قائم ٿيا. [[File:Austria-Hungary map.svg|thumb|[[سينٽ اسٽيفن جي تاج جون سرزمينون]]، جن ۾ [[هنگري جي بادشاهت]] (16) ۽ [[ڪروئيشيا-سلاوونيا جي بادشاهت]] (17) جا علائقا شامل هئا.]] سراييوو ۾ [[آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جو قتل|آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جي قتل]] کان پوءِ وزيراعظم [[اشتوان تيسا]] ۽ سندس ڪابينا يورپ ۾ جنگ شروع ٿيڻ ۽ ان جي ڦهلاءَ کي روڪڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سندن سفارتي ڪوششون ڪامياب نه ٿيون. آسٽريا-هنگري [[هنگري جي بادشاهت]] مان 40 لک کان وڌيڪ سپاهي ڀرتي ڪيا، جيڪي جرمني، بلغاريا ۽ عثماني سلطنت جي ساٿ ۾ وڙهيا. هنگري جي بادشاهت مان ڀرتي ڪيل فوجن هنگريءَ جي اصل سرزمين جي بچاءَ ۾ نسبتاً ٿورو وقت گذاريو؛ اهم استثنائن ۾ جون 1916ع جي [[بروسيلوف مهم]] ۽ ڪجهه مهينن کان پوءِ رومانيا جي فوج جو [[ٽرانسلوانيا جي جنگ|ٽرانسلوانيا تي حملو]] شامل هئا،<ref>{{cite web|url=http://www.worldwar2.ro/arme/?language=ro&article=114|title=WorldWar2.ro – Ofensiva Armatei 2 romane in Transilvania|website=Worldwar2.ro|access-date=3 August 2017|archive-date=9 January 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260109081559/http://www.worldwar2.ro/arme/?language=ro&article=114|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last=Moritz |first=Verena |title=Romania's Entry into the War and Defeat by the Central Powers |url=https://ww1.habsburger.net/en/chapters/romanias-entry-war-and-defeat-central-powers |website=The World of the Habsburgs |publisher=Schloß Schönbrunn Kultur- und Betriebsgesellschaft |access-date=April 13, 2026 |language=en}}</ref> ۽ ٻنهي حملن کي پوئتي ڌڪيو ويو. [[مرڪزي طاقتون|مرڪزي طاقتن]] سربيا، ڏکڻ رومانيا ۽ رومانيا جي گاديءَ واري شهر [[بخارسٽ]] تي قبضو ڪيو. 1916ع ۾ فرانز جوزف وفات ڪري ويو ۽ نئون بادشاهه [[چارلس پهريون، آسٽريا جو شهنشاهه|چارلس چوٿون]] امن پسند ڌرين ڏانهن وڌيڪ همدرد هو. مرڪزي طاقتن وڏي مشڪل سان روسي سلطنت جي حملن کي روڪيو ۽ پوئتي ڌڪيو. [[پهرين عالمي جنگ جو اوڀريون محاذ|اوڀر محاذ]] تي اتحادي ([[پهرين عالمي جنگ جا اتحادي|اينٽينٽ]]) طاقتن جو مورچو مڪمل طور ڀڄي پيو. ان کان پوءِ آسٽرو-هنگريائي سلطنت شڪست کاڌل ملڪن جي علائقن مان واپس نڪري وئي. اوڀر محاذ تي وڏين ڪاميابين باوجود جرمنيءَ کي [[پهرين عالمي جنگ جو اولهائون محاذ|اولهه محاذ]] تي مڪمل شڪست ملي. 1918ع تائين معاشي صورتحال سخت خراب ٿي چڪي هئي؛ ڪارخانن ۾ هڙتالون کاٻي ڌر ۽ امن پسند تحريڪن منظم ڪيون ۽ فوج ۾ بغاوتون عام ٿيڻ لڳيون. گاديءَ وارن شهرن ۾ آسٽريائي ۽ هنگريائي کاٻي ڌر جي آزاد خيال تحريڪن ۽ سندن اڳواڻن نسلي اقليتن جي علحدگيءَ جي تحريڪن جي حمايت ڪئي. آسٽريا-هنگري 3 نومبر 1918ع تي [[پادووا]] ۾ عام جنگبنديءَ جي معاهدي تي صحيحون ڪيون.<ref>{{cite book|author=François Bugnion|title=The International Committee of the Red Cross and the Protection of War Victims|url=https://books.google.com/books?id=6K9IAAAAYAAJ|year=2003|publisher=Macmillan Education|isbn=978-0-333-74771-1}}</ref> آڪٽوبر 1918ع ۾ هنگري ۽ آسٽريا جو سياسي اتحاد ختم ٿي ويو.<ref>{{Cite web |last=Archives |first=The National |date=2018-11-02 |title=The National Archives - Milestones to peace: the Armistice of Villa Giusti |url=https://blog.nationalarchives.gov.uk/milestones-peace-armistice-villa-giusti/ |access-date=2025-04-10 |website=The National Archives blog |language=en-GB |archive-date=23 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250623001910/https://blog.nationalarchives.gov.uk/milestones-peace-armistice-villa-giusti/ |url-status=live }}</ref> === ٻن عالمي جنگين جي وچ وارو دور (1918–1941ع) === {{Main|ٻن عالمي جنگين جي وچ ۾ هنگري|ٻن عالمي جنگين جي وچ ۾ هنگري جي معيشت|ٽريانون جو معاهدو}} [[File:Trianon consequences.png|left|thumb|1920ع جي [[ٽريانون جو معاهدو|ٽريانون جي معاهدي]] جي نتيجي ۾ هنگري پنهنجي 72 سيڪڙو ايراضي، سامونڊي بندرگاهن ۽ 3,425,000 نسلي هنگريائين کان محروم ٿي ويو.<ref>{{cite book|author=Miklós Molnár|title=A Concise History of Hungary|url=https://archive.org/details/concisehistoryof00moln|url-access=registration|year=2001|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-66736-4|page=[https://archive.org/details/concisehistoryof00moln/page/262 262]}}</ref><ref>{{cite book|title=Western Europe: Challenge and Change|url=https://books.google.com/books?id=lVBB1a0rC70C&pg=RA1-PA360|year=1990|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-800-6|pages=359–360}}</ref>{{legend|#cd3318|هنگريءَ کان ڌار ڪيل هنگريائي اڪثريت وارا علائقا (1910ع جي آدمشماريءَ مطابق)}}]] [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ هنگري سخت سياسي اٿل پٿل واري دور مان گذريو، جنهن جي شروعات 1918ع جي [[ايسٽر انقلاب]] سان ٿي. ان انقلاب جي نتيجي ۾ سماجي جمهوريت پسند [[ميهائي ڪاروي]] وزيراعظم طور اقتدار ۾ آيو. ڪاروي جي اقتدار سنڀالڻ وقت [[شاهي هنگريائي هونويڊ|هنگريائي شاهي هونويڊ فوج]] وٽ اڃا به 14 لک کان وڌيڪ سپاهي موجود هئا.<ref>{{cite book|author=Martin Kitchen|author-link=Martin Kitchen|title=Europe Between the Wars|publisher=[[Routledge]]|year=2014|page=190|isbn=978-1-317-86753-1|url=https://books.google.com/books?id=36WsAgAAQBAJ&pg=PA190}}</ref><ref>{{cite book|author=Ignác Romsics|title=Dismantling of Historic Hungary: The Peace Treaty of Trianon, 1920 Issue 3 of CHSP Hungarian authors series East European monographs|url=https://archive.org/details/dismantlingofhis0000roms|publisher=Social Science Monographs|year=2002|page=[https://archive.org/details/dismantlingofhis0000roms/page/62 62]|isbn=978-0-88033-505-8}}</ref> ڪاروي آمريڪي صدر [[ووڊرو ولسن]] جي امن پسند پاليسيءَ سان مطابقت رکندي هنگريائي فوج کي غير هٿياربند ڪرڻ جو حڪم ڏنو.<ref name="Dixon 1986">Dixon J. C. [https://books.google.com/books?id=OKDRvNHdraoC&pg=PA34 ''Defeat and Disarmament, Allied Diplomacy and Politics of Military Affairs in Austria, 1918–1922'']. Associated University Presses 1986. p.&nbsp;34.</ref><ref name="Sharp 2008">Sharp A. [https://books.google.com/books?id=NQodBQAAQBAJ&pg=PA156 ''The Versailles Settlement: Peacemaking after the First World War, 1919–1923'']{{Dead link|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Palgrave Macmillan 2008. p.&nbsp;156. {{ISBN|9781137069689}}</ref> فوج کي غير هٿياربند ڪرڻ سبب انتهائي غير يقيني صورتحال ۾ هنگري قومي دفاع جي اثرائتي قوت کان محروم ٿي ويو. ڪاروي جي امن پسند ڪابينا جي دور ۾ هنگري پنهنجي جنگ کان اڳ واري لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو علائقي ({{Convert|325411|km2|sqmi}}) تان بغير وڏي فوجي مزاحمت جي ڪنٽرول وڃائي ويٺو ۽ ملڪ جا حصا پرڏيهي فوجن جي قبضي هيٺ آيا. [[ننڍو اينٽينٽ]] سان لاڳاپيل پاڙيسري قوتن صورتحال مان فائدو ورتو: [[هنگريائي-رومانوي جنگ|رومانيا ٽرانسلوانيا ۾ داخل ٿيو]]، چيڪوسلواڪيا [[مٿيون هنگري]]، يعني اڄوڪي سلوواڪيا، تي قبضو ڪيو، جڏهن ته سرب ۽ فرانسيسي فوجن جي گڏيل قوت [[وائيووڊينا]] ۽ ٻين ڏاکڻن علائقن تي قبضو ڪيو. مارچ 1919ع ۾ [[بيلا ڪون]] جي اڳواڻيءَ ۾ ڪميونسٽن ڪاروي جي حڪومت کي هٽائي [[هنگريائي سوويت جمهوريه]] (''Tanácsköztársaság'') قائم ڪئي، جنهن کان پوءِ [[هنگري ۾ ڳاڙهو دهشت|ڳاڙهي دهشت]] جي مهم شروع ٿي. چيڪوسلواڪ محاذ تي ڪجهه ڪاميابين باوجود ڪون جون فوجون آخرڪار رومانوي حملي کي روڪي نه سگهيون؛ آگسٽ 1919ع تائين رومانوي فوجون بوداپيسٽ تي قبضو ڪري چڪيون هيون ۽ ڪون جي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>{{cite web |title=Hungarian Soviet Republic |url=https://countrystudies.us/hungary/28.htm |website=Country Studies |publisher=Library of Congress |access-date=April 13, 2026}}</ref> [[File:Portraits de Miklós Horthy.jpg|thumb|upright|[[ميڪلوش هورٿي]]، هنگري جي بادشاهت جو ريجنٽ (1920–1944ع)]] نومبر 1919ع ۾ اڳوڻي آسٽرو-هنگريائي ايڊمرل [[ميڪلوش هورٿي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ساڄي ڌر جون فوجون بوداپيسٽ ۾ داخل ٿيون. جنگ ۽ ان جي نتيجن کان ٿڪجي پيل آباديءَ هورٿي جي قيادت قبول ڪئي. جنوري 1920ع ۾ پارلياماني چونڊون ٿيون ۽ هورٿي کي ٻيهر قائم ڪيل [[هنگري جي بادشاهت (1920–1946ع)|هنگري جي بادشاهت]] جو ريجنٽ مقرر ڪيو ويو، جنهن سان نام نهاد ”هورٿي دور“ (''Horthy-kor'') شروع ٿيو. نئين حڪومت پرڏيهي لاڳاپن کي معمول تي آڻڻ لاءِ تيزيءَ سان ڪم ڪيو، پر ٻهراڙيءَ ۾ پکڙيل [[هنگري ۾ اڇو دهشت|اڇي دهشت]] کي گهڻو ڪري نظرانداز ڪيو؛ شڪي ڪميونسٽن ۽ يهودين جا عدالتي ڪارروائيءَ کان سواءِ قتل 1920ع تائين جاري رهيا.<ref>{{cite web |title=Counterrevolution |url=https://countrystudies.us/hungary/29.htm |website=Country Studies |publisher=Library of Congress |access-date=April 13, 2026}}</ref><ref>István Deák: "Hungary" in Hans Roger and Egon Weber, eds., ''The European right: A historical profile'' (1963), p 364-407.</ref> 4 جون 1920ع تي [[ٽريانون جو معاهدو|ٽريانون جي معاهدي]] هنگريءَ جون نيون سرحدون مقرر ڪيون. ملڪ پنهنجي 71 سيڪڙو ايراضي ۽ جنگ کان اڳ واري 66 سيڪڙو آبادي وڃائي ويٺو؛ ان سان گڏ خام مال جا ڪيترائي وسيلا ۽ [[ريئيڪا|فيومي]] ۾ موجود سندس واحد سامونڊي بندرگاهه پڻ وڃائجي ويو.<ref name="Macartney37">{{cite book|last=Macartney|first=C. A.|title=Hungary and her successors: The Treaty of Trianon and Its Consequences 1919–1937|publisher=Oxford University Press|year=1937}}</ref><ref name="NYT9Aug2003">{{cite news|first=Richard|last=Bernstein|title=East on the Danube: Hungary's Tragic Century|work=The New York Times|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B07E3D91531F93AA3575BC0A9659C8B63&pagewanted=2|date=9 August 2003|access-date=15 March 2008}}</ref> اندازي مطابق 33 لک [[هنگريائي پرديس واسين|نسلي هنگريائي]] هنگريءَ کان ڌار ڪيل علائقن ۾ رهجي ويا، جن مان گهڻا موجوده [[رومانيا]]، [[سلوواڪيا]] ۽ [[سربيا]] ۾ رهندا هئا؛ البت جديد ذريعن ۾ هن انگ بابت اندازا 20 لک کان 50 لک تائين مختلف آهن.<ref name="NYT9Aug2003" /><ref>{{cite web |title=Anniversary of the Treaty of Trianon |url=https://enrs.eu/article/anniversary-of-the-treaty-of-trianon |publisher=European Network Remembrance and Solidarity |date=21 Aug 2015 |access-date=16 July 2025 |archive-date=25 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251025083713/https://enrs.eu/article/anniversary-of-the-treaty-of-trianon |url-status=live }}</ref><ref name="Sadecki2020">{{cite web |last1=Sadecki |first1=Andrzej |title=The Centenary of the Treaty of Trianon |url=https://blogs.bl.uk/european/2020/02/the-centenary-of-the-treaty-of-trianon.html |website=European studies blog |publisher=British Library |date=7 February 2020 |access-date=16 July 2025 |archive-date=24 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250424205206/https://blogs.bl.uk/european/2020/02/the-centenary-of-the-treaty-of-trianon.html |url-status=live }}</ref> معاهدي ۾ ترميم جلد ئي ملڪ جي سياسي ايجنڊا جي اهم ترين معاملن مان هڪ بڻجي وئي، پر هورٿي حڪومت ان مقصد لاءِ سڌي فوجي مداخلت ڪرڻ لاءِ تيار نه هئي. هورٿي حڪومت جا شروعاتي سال اڳوڻي آسٽرو-هنگريائي بادشاهه ۽ تخت جي دعويدار [[چارلس چوٿون، هنگري جو بادشاهه|چارلس چوٿين]] جي اقتدار ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ڪوششن، ڪميونسٽن خلاف مسلسل ڪارروائين ۽ ٽريانون کان پوءِ سرحدي تبديلين سبب پيدا ٿيل لڏپلاڻ جي بحران سان ڀريل رهيا. حڪومت وقت سان وڌيڪ ساڄي ڌر ڏانهن مائل ٿي ۽ [[يهود دشمني|يهود مخالف]] قانون منظور ڪيا ويا. [[ننڍو اينٽينٽ|ننڍي اينٽينٽ]] سبب جاري علائقائي اڪيلائپ جي پسمنظر ۾ هنگري معاشي ۽ پوءِ سياسي طور [[اٽلي جي بادشاهت|اٽلي]] ۽ [[نازي جرمني]] ڏانهن ويجهو ٿيڻ لڳو. [[وڏي معاشي مندي]] حالتن کي وڌيڪ خراب ڪيو ۽ [[گيولا گومبوش]] ۽ [[فيرينس سالاشي]] جهڙن فاشسٽ سياستدانن جي مقبوليت وڌي، جيڪي معاشي ۽ سماجي بحاليءَ جا واعدا ڪندا هئا. هورٿي جي قومپرست ۽ سرحدي نظرثاني واري پاليسي 1938ع ۽ 1940ع ۾ اهم نتيجا حاصل ڪيا، جڏهن جرمني ۽ اٽلي جي ثالثيءَ هيٺ [[پهريون ويانا فيصلو|پهرئين]] ۽ [[ٻيو ويانا فيصلو|ٻئي ويانا فيصلي]] ذريعي ٽريانون کان پوءِ وڃايل هنگريائي اڪثريت وارا ڪجهه علائقا هنگريءَ کي واپس مليا. 1939ع ۾ هنگري [[سلوواڪ-هنگريائي جنگ|فوجي ڪارروائيءَ ذريعي]] چيڪوسلواڪيا کان وڌيڪ علائقو حاصل ڪيو. 20 نومبر 1940ع تي هنگري باضابطه طور [[ٽه ڌريو معاهدو|ٽه ڌريي معاهدي]] ۾ شامل ٿي [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] جو حصو بڻيو ۽ 1941ع ۾ [[يوگوسلاويا تي حملو|يوگوسلاويا تي حملي]] ۾ حصو ورتائين، جنهن جي نتيجي ۾ ڏکڻ جا سندس ڪجهه اڳوڻا علائقا ٻيهر هنگريءَ جي قبضي ۾ آيا.<ref>{{cite web |title=Bethlen Government |url=https://countrystudies.us/hungary/31.htm |website=Country Studies |publisher=Library of Congress |access-date=April 13, 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=The Great Depression |url=https://countrystudies.us/hungary/33.htm |website=Country Studies |publisher=Library of Congress |access-date=April 13, 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Radical Right in Power |url=https://countrystudies.us/hungary/34.htm |website=Country Studies |publisher=Library of Congress |access-date=April 13, 2026}}</ref> === ٻي عالمي جنگ (1941–1945ع) === {{Main|ٻي عالمي جنگ دوران هنگري|هنگري ۾ هولوڪاسٽ|هنگري تي سوويت قبضو}} [[File:Hungary 1941-44 Administrative Map.png|thumb|1941–1944ع دوران هنگري جي بادشاهت]] هنگري 26 جون 1941ع تي باضابطه طور [[ٻي عالمي جنگ]] ۾ محوري طاقت جي حيثيت سان داخل ٿيو. اڻڄاتل جهازن پاران [[ڪوشيتسه|ڪاشا]]، [[مڪاشيوو|مونڪاچ]] ۽ [[راخيو|راهو]] تي بمباريءَ کان پوءِ هنگري [[سوويت يونين]] خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. هنگريائي فوجن ٻن سالن تائين [[ٻي عالمي جنگ جو اوڀريون محاذ|اوڀر محاذ]] تي جنگ ڪئي. [[اومان جي جنگ]] ۾ شروعاتي ڪاميابيءَ باوجود،<ref name="J. Lee Ready 1995 page 130">J. Lee Ready (1995), ''World War Two. Nation by Nation'', London, Cassell, page 130. {{ISBN|1-85409-290-1}}</ref> جنوري 1943ع ۾ [[هنگري جي ٻي فوج|ٻي هنگريائي فوج]] کي [[اوستروگوزسڪ-روسوش مهم|ڊان درياهه واري محاذ]] تي تباهي آڻيندڙ جاني نقصان پهتو، جنهن کان پوءِ حڪومت [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي طاقتن]] سان ڳجهي امن ٺاهه جون ڪوششون شروع ڪيون. هنگري جي جنگ مان نڪرڻ جي منصوبن جي خبر پوڻ تي جرمن فوجن 19 مارچ 1944ع تي [[آپريشن مارگريٽ|هنگري تي قبضو ڪيو]] ته جيئن هورٿي کي جرمنيءَ سان تعاون جاري رکڻ تي مجبور ڪري سگهجي. آڪٽوبر 1944ع ۾، جڏهن سوويت محاذ هنگريءَ جي ويجهو پهچي چڪو هو ۽ حڪومت جنگ مان نڪرڻ لاءِ وڌيڪ ڪوششون ڪري رهي هئي، جرمن فوجن هورٿي کي اقتدار تان هٽائي [[فيرينس سالاشي]] جي فاشسٽ [[تير صليب جماعت]] جي ماتحت هڪ تابع حڪومت قائم ڪئي.<ref name="J. Lee Ready 1995 page 130" /> سالاشي ملڪ جي سمورن موجود وسيلن کي جرمن جنگي مشين جي خدمت لاءِ استعمال ڪرڻ جو واعدو ڪيو. آڪٽوبر 1944ع تائين سوويت فوجون [[تيسا درياهه]] تائين پهچي ويون ۽ [[ديبريسين جي جنگ|ديبريسين جي جنگ]] ۾ ڪجهه نقصانن باوجود، ڊسمبر ۾ بوداپيسٽ کي گهيري ۾ آڻي [[بوداپيسٽ جو گهيرو|بوداپيسٽ جو گهيرو]] شروع ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيون. 13 فيبروري 1945ع تي بوداپيسٽ هٿيار ڦٽا ڪيا؛ اپريل تائين جرمن فوجون ملڪ مان نڪري ويون ۽ هنگري سوويت فوجي قبضي هيٺ اچي ويو. چيڪوسلواڪيا مان 200,000 هنگريائين کي ڪڍيو ويو، جڏهن ته هنگريءَ ۾ رهندڙ 70,000 سلوواڪن جي بدلي آباديءَ جي منتقلي ڪئي وئي. 202,000 نسلي جرمنن کي جرمني ڏانهن ڪڍيو ويو،<ref>Alfred de Zayas "A Terrible Revenge" (Palgrave/Macmillan 2006)</ref> ۽ 1947ع جي [[پيرس امن معاهدا، 1947ع|پيرس امن معاهدن]] تحت هنگري جون سرحدون ٻيهر ٽريانون کان فوراً پوءِ واري حد تائين محدود ڪيون ويون. [[File:Bundesarchiv Bild 101I-680-8285A-08, Budapest, Festnahme von Juden.jpg|thumb|[[هولوڪاسٽ]] دوران [[بوداپيسٽ]] جي ويسيليني گهٽيءَ ۾ گرفتار ڪيون ويندڙ [[يهودي]] عورتون، لڳ ڀڳ 20–22 آڪٽوبر 1944ع]] جنگ هنگريءَ کي سخت تباهه ڪري ڇڏيو؛ معيشت جو 60 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو تباهه ٿيو ۽ وڏي پيماني تي [[ٻي عالمي جنگ جا جاني نقصان|جاني نقصان]] ٿيو. قتل ٿيل 600,000 کان وڌيڪ هنگريائي يهودين کان علاوه،<ref name="ind09/96">{{cite news|last=Bridge|first=Adrian|title=Hungary's Jews Marvel at Their Golden Future|url=https://www.independent.co.uk/news/world/hungarys-jews-marvel-at-their-golden-future-1361842.html|date=5 September 1996|newspaper=[[The Independent]]|access-date=20 April 2009|archive-date=26 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140226194413/http://www.independent.co.uk/news/world/hungarys-jews-marvel-at-their-golden-future-1361842.html|url-status=live}}</ref> لڳ ڀڳ 280,000 ٻين هنگريائين سان به جنسي تشدد، قتل، ڦاسيون يا جبري پورهئي لاءِ جلاوطني جهڙا واقعا پيش آيا.<ref name=EU38>{{cite web|url=http://cadmus.iue.it/dspace/bitstream/1814/2599/1/HEC04-01.pdf|title=The Expulsion of 'German' Communities from Eastern Europe at the end of the Second World War|last1=Prauser|first1=Steffen|last2=Rees|first2=Arfon|date=December 2004|series=EUI Working Paper HEC No. 2004/1|publisher=European University Institute|location=San Domenico, Florence|access-date=5 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20091001022039/http://cadmus.iue.it/dspace/bitstream/1814/2599/1/HEC04-01.pdf|archive-date=1 October 2009}}</ref><ref>University of Chicago. Division of the Social Sciences, Human Relations Area Files, inc, A study of contemporary Czechoslovakia, University of Chicago for the Human Relations Area Files, inc., 1955, Citation 'In January 1947 the Hungarians complained that Magyars were being carried off from Slovakia to Czech lands for forced labor.'</ref><ref>{{cite book|author=Istvan S. Pogany|title=Righting Wrongs in Eastern Europe|url=https://books.google.com/books?id=BB4NAQAAIAAJ&pg=RA1-PA202|year=1997|publisher=Manchester University Press|isbn=978-0-7190-3042-0|page=202}}</ref><ref>{{cite book|author=Alfred J. Rieber|title=Forced Migration in Central and Eastern Europe, 1939–1950|url=https://books.google.com/books?id=it0-Zi2nEX0C&pg=PA90|year=2000|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-7146-5132-3|page=50|quote=A presidential decree imposing an obligation on individuals not engaged in useful work to accept jobs served as the basis for this action. As a result, according to documentation in the ministry of foreign affairs of the USSR, approximately 50,000 Hungarians were sent to work in factories and agricultural enterprises in the Czech Republic.}}</ref><ref>Canadian Association of Slavists, Revue canadienne des slavistes, Volume 25, Canadian Association of Slavists., 1983</ref><ref>S. J. Magyarody, The East-central European Syndrome: Unsolved conflict in the Carpathian Basin, Matthias Corvinus Pub., 2002</ref><ref>{{cite book|author=Anna Fenyvesi|title=Hungarian Language Contact Outside Hungary: Studies on Hungarian as a Minority Language|url=https://books.google.com/books?id=y3JYwHGYn7MC&pg=PA50|year=2005|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=978-90-272-1858-2|page=50}}</ref><ref>{{cite book|author=Norman M. Naimark|title=The Russians in Germany: A History of the Soviet Zone of Occupation, 1945–1949|url=https://books.google.com/books?id=MVSjHNKUKoEC&pg=PA70|year=1995|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-78405-5|page=70}}</ref><ref>{{cite book|author=László Borhi|title=Hungary in the Cold War, 1945–1956: Between the United States and the Soviet Union|url=https://books.google.com/books?id=IO-4TxlTaMAC&pg=PA57|year=2004|publisher=Central European University Press|isbn=978-963-9241-80-0|page=57}}</ref><ref>{{cite book|author1=Richard Bessel|author1-link=Richard Bessel|author2=Dirk Schumann|title=Life After Death: Approaches to a Cultural and Social History of Europe During the 1940s and 1950s|url=https://books.google.com/books?id=NilW70Yol74C&pg=PA133|year=2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-00922-5|page=142}}</ref><ref>{{cite book|author=Tibor Cseres|title=Titoist Atrocities in Vojvodina, 1944–1945: Serbian Vendetta in Bácska|url=https://archive.org/details/titoistatrocitie0000cser|url-access=registration|year=1993|publisher=Hunyadi Pub.|isbn=978-1-882785-01-8}}</ref> جرمن قبضي کان پوءِ هنگري [[هولوڪاسٽ]] ۾ حصو ورتو،<ref name="bbc-no-warning-to-hungary-jews">{{cite web |author=Mike Thomson |date=13 November 2012 |title=Could the BBC have done more to help Hungarian Jews? |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-20267659 |publisher=BBC (British broadcasting service) |quote=the BBC broadcast every day, giving updates on the war, general news and opinion pieces on Hungarian politics. But among all these broadcasts, there were crucial things that were not being said, things that might have warned thousands of Hungarian Jews of the horrors to come in the event of German occupation. A memo setting out policy for the BBC Hungarian Service in 1942 states: "We shouldn't mention the Jews at all". By 1943, the BBC Polish Service was broadcasting the exterminations. And yet his policy of silence on the Jews was followed until the German invasion in March 1944. After the tanks rolled in, the Hungarian Service did then broadcast warnings. But by then it was too late "Many Hungarian Jews who survived the deportations claimed that they had not been informed by their leaders, that no one had told them. But there's plenty of evidence that they could have known", said David Cesarani, professor of history at Royal Holloway, University of London. |access-date=21 July 2018 |archive-date=21 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180621165442/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-20267659 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10007259|title=Auschwitz: Chronology|work=Ushmm.org|access-date=13 February 2013|archive-date=19 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130419022233/http://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10007259|url-status=live}}</ref> جنهن دوران لڳ ڀڳ 440,000 يهودين کي جلاوطن ڪيو ويو، جن مان گهڻن کي [[آشويتس حراستي ڪيمپ|آشويتس]] موڪليو ويو؛ انهن مان لڳ ڀڳ سڀني کي قتل ڪيو ويو.<ref>{{cite book | last1=Herczl | first1=Moshe Y. | last2=Lerner | first2=Joel | title=Christianity and the Holocaust of Hungarian Jewry | publisher=NYU Press | year=1993 | jstor=j.ctt9qg6vj }}</ref><ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.ushmm.org/information/exhibitions/online-features/special-focus/the-holocaust-in-hungary|title=The Holocaust in Hungary|publisher=United States Holocaust Memorial Museum|encyclopedia=Holocaust Encyclopedia|archive-url=https://web.archive.org/web/20170311040319/https://www.ushmm.org/information/exhibitions/online-exhibitions/special-focus/the-holocaust-in-hungary|archive-date=2017-03-11}}</ref> هولوڪاسٽ ۾ هورٿي حڪومت جي ذميواري ۽ سهڪار جي نوعيت تاريخي تحقيق ۽ بحث جو موضوع رهي آهي. === ڪميونسٽ دور (1945–1989ع) === {{Main|هنگريائي جمهوريه (1946–1949ع)|هنگريائي عوامي جمهوريه|1956ع جو هنگريائي انقلاب}} {{پڻ ڏسو|گولاش ڪميونزم}} [[File:Szétlőtt harckocsi a Móricz Zsigmond körtéren.jpg|thumb|left|[[1956ع جو هنگريائي انقلاب|1956ع جي انقلاب]] دوران بوداپيسٽ ۾ تباهه ٿيل سوويت ٽينڪ. ''[[ٽائيم (رسالو)|ٽائيم]]'' 1956ع لاءِ هنگريائي آزاديءَ جي ويڙهاڪ کي [[ٽائيم سال جي شخصيت|سال جو شخص]] قرار ڏنو.<ref>{{cite magazine|title=Man of the Year, The Land and the People|magazine=Time|date=7 January 1957|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,808898-1,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20071017045908/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,808898-1,00.html|archive-date=17 October 2007|access-date=9 October 2006}}</ref>]] [[نازي جرمني]] جي شڪست کان پوءِ هنگري [[سوويت يونين]] جي هڪ [[تابع رياست]] بڻجي ويو. سوويت قيادت [[ماتياس راڪوشي]] کي ملڪ ۾ [[اسٽالنزم|اسٽالنائزيشن]] جي عمل جي اڳواڻيءَ لاءِ چونڊيو ۽ راڪوشي 1949ع کان 1956ع تائين هنگريءَ جو ''[[عملي طور|عملي]]'' حڪمران رهيو. سندس حڪومت جي فوجي سازي، صنعتي سازي، زراعت جي اجتماعيت ۽ جنگي معاوضن وارين پاليسين سبب عوام جي رهڻي ڪهڻيءَ جي معيار ۾ شديد گهٽتائي آئي. اسٽالن جي ڳجهي پوليس جي نموني تي راڪوشي حڪومت [[رياستي تحفظ اٿارٽي|رياستي تحفظ اٿارٽي]] قائم ڪئي، جيڪا حڪومت خلاف مخالفت کي دٻائڻ لاءِ استعمال ڪئي وئي؛ 1948ع کان 1956ع تائين لڳ ڀڳ 350,000 سرڪاري عملدارن ۽ دانشورن کي قيد ڪيو ويو يا موت جي سزا ڏني وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.tamupress.com/product/First-Domino,4091.aspx|title=Granville/ frm|format=PDF|access-date=20 September 2009|archive-date=11 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180911225449/http://www.tamupress.com/product/First-Domino,4091.aspx|url-status=live}}</ref> ڪيترن آزاد خيال ماڻهن، جمهوريت پسندن ۽ هورٿي دور جي اهم شخصيتن کي ڳجهي نموني گرفتار ڪري هنگري ۽ پرڏيهي [[گولاگ]] ڪئمپن ۾ عدالتي ڪارروائيءَ کان سواءِ قيد ڪيو ويو. لڳ ڀڳ 600,000 هنگريائين کي سوويت جبري پورهيت ڪئمپن ڏانهن موڪليو ويو، جن مان گهٽ ۾ گهٽ 200,000 فوت ٿي ويا.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/from_our_own_correspondent/8347146.stm|title=Hungary's 'forgotten' war victims|work=[[BBC News]]|date=7 November 2009|access-date=4 February 2010|archive-date=23 November 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251123123825/http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/from_our_own_correspondent/8347146.stm|url-status=live}}</ref><ref>[http://www.epa.hu/00400/00463/00007/pdf/155_stark.pdf "Malenki Robot" – Hungarian Forced Labourers in the Soviet Union (1944–1955)]</ref><ref>{{cite web |last=Máthé |first=Áron |title=Hungarians in Soviet captivity |url=https://gulag.online/articles/madari-a-gulag?locale=en |website=Gulag.online |publisher=Gulag.cz Association |access-date=April 13, 2026 |language=en}}</ref> 1953ع ۾ اسٽالن جي وفات کان پوءِ سوويت يونين [[اسٽالن مخالف عمل|اسٽالن مخالف پاليسي]] اختيار ڪئي، جيڪا راڪوشي جي پاليسين جي ابتڙ هئي ۽ آخرڪار سندس اقتدار کان هٽڻ جو سبب بڻي. ان کان پوءِ سياسي ماحول ۾ آيل نرميءَ سان [[ايمري ناگي]] وزيراعظم بڻيو. ناگي مارڪيٽ کي وڌيڪ آزادي ڏيڻ ۽ سياسي کليلائپ جو واعدو ڪيو. تنهن هوندي به راڪوشي آخرڪار ناگي کي سياسي طور ڪمزور ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو ۽ سندس جاءِ تي وڌيڪ سخت گير [[ارنو گيرو]] آيو. هنگري مئي 1955ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا معاهدي]] ۾ شامل ٿيو، جڏهن ته حڪومت خلاف عوامي بي اطميناني وڌندي رهي. 23 آڪٽوبر 1956ع تي پرامن مظاهرين تي سوويت سپاهين ۽ ڳجهي پوليس جي فائرنگ ۽ سڄي ملڪ ۾ ٿيندڙ احتجاجن کان پوءِ بوداپيسٽ ۾ ماڻهو روڊن تي نڪري آيا، جنهن سان [[1956ع جو هنگريائي انقلاب]] شروع ٿيو. صورتحال تي ضابطو آڻڻ جي ڪوشش ۾ ناگي ٻيهر وزيراعظم بڻيو، آزاد چونڊن جو واعدو ڪيائين ۽ هنگريءَ کي وارسا معاهدي مان ڪڍڻ جو اعلان ڪيائين. ان هوندي به تشدد جاري رهيو ۽ سوويت فوج ۽ رياستي تحفظ اٿارٽي خلاف انقلابي مليشيا وجود ۾ آيا؛ لڳ ڀڳ 3,000 مزاحمت ڪندڙن [[مولوٽوف ڪاڪ ٽيل]] ۽ مشين پستولن سان سوويت ٽينڪن جو مقابلو ڪيو. سوويت فوج جي انگ ۽ هٿيارن ۾ وڏي برتري باوجود کين سخت نقصان رسيو ۽ 30 آڪٽوبر 1956ع تائين گهڻا سوويت فوجي بوداپيسٽ مان نڪري ٻهراڙيءَ جي فوجي ڇانوڻين ڏانهن هليا ويا. ڪجهه وقت تائين سوويت قيادت ان ڳالهه بابت غير يقينيءَ جو شڪار رهي ته ڪهڙو قدم کنيو وڃي، پر آخرڪار سوويت بلاڪ جي ممڪن عدم استحڪام کي روڪڻ لاءِ فوجي مداخلت جو فيصلو ڪيو ويو. 4 نومبر تي سوويت يونين مان 150,000 کان وڌيڪ فوجي ۽ 2,500 ٽينڪ هنگريءَ ۾ داخل ٿيا.<ref>Findley, Carter V., and John Rothney. ''Twentieth Century World''. sixth ed. Boston: Houghton Mifflin, 2006. 278.</ref> مداخلت جي مزاحمت ڪندي لڳ ڀڳ 20,000 هنگريائي مارجي ويا، جڏهن ته ان کان پوءِ وڌيڪ 21,600 ماڻهن کي سياسي سببن جي ڪري قيد ڪيو ويو. لڳ ڀڳ 13,000 ماڻهن کي نظربند ڪيو ويو ۽ 230 ڄڻن تي مقدمو هلائي کين موت جي سزا ڏني وئي. ناگي تي ڳجهي نموني مقدمو هلايو ويو، کيس ڏوهاري قرار ڏئي موت جي سزا ٻڌائي وئي ۽ جون 1958ع ۾ ڦاهي ڏني وئي. سرحدون ٿوري وقت لاءِ کليل هجڻ سبب انقلاب جي دٻجڻ تائين لڳ ڀڳ 250,000 ماڻهو ملڪ ڇڏي ويا.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/6065398.stm "Hungary's 1956 brain drain"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251129114223/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/6065398.stm |date=29 November 2025 }}, BBC News, 23 October 2006</ref> [[File:János Kádár 1962.jpg|thumb|upright|[[يانوش ڪادار]]، [[هنگريائي سوشلسٽ ورڪرز پارٽي]] جو جنرل سيڪريٽري (1956–1988ع)]] سوويت فوجي قبضي جي هڪ ٻئي مختصر دور کان پوءِ ناگي جي اڳوڻي رياستي وزير [[يانوش ڪادار]] کي سوويت قيادت نئين حڪومت جي اڳواڻي ۽ نئين حڪمران [[هنگريائي سوشلسٽ ورڪرز پارٽي|سوشلسٽ ورڪرز پارٽي]] جي سربراهيءَ لاءِ چونڊيو. ڪادار جلد ئي صورتحال کي معمول تي آندو. 1963ع ۾ حڪومت عام معافيءَ جو اعلان ڪيو. ڪادار هڪ نئين سياسي پاليسي اختيار ڪئي، جنهن تحت ماڻهن لاءِ پارٽيءَ سان کليل وفاداريءَ جو اظهار لازمي نه رهيو، بشرطيڪ اهي سوشلسٽ نظام کي عملي حقيقت طور قبول ڪن. ڪادار معيشت ۾ نيون منصوبابندي ترجيحون متعارف ڪرايون، جن ۾ گڏيل زراعت واري نظام اندر هارين کي خانگي استعمال لاءِ زمين جا نمايان ٽڪرا رکڻ جي اجازت ڏيڻ (''háztáji gazdálkodás'') شامل هئي. عوام جي رهڻي ڪهڻيءَ جو معيار بهتر ٿيو ۽ فوجي پيداوار جي ڀيٽ ۾ خوراڪ ۽ صارفين جي شين جي پيداوار کي ترجيح ڏني وئي. فوجي پيداوار کي انقلاب کان اڳ واري سطح جي لڳ ڀڳ ڏهين حصي تائين گهٽايو ويو. 1968ع ۾ [[نئون معاشي نظام]] متعارف ڪرايو ويو، جنهن سوشلسٽ مرڪزي منصوبابندي واري معيشت ۾ آزاد مارڪيٽ جا ڪجهه عنصر شامل ڪيا. 1960ع واري ڏهاڪي کان 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين هنگريءَ کي اڪثر اوڀر بلاڪ جي ”سڀ کان خوشحال ڇانوڻي“ سڏيو ويندو هو. سرد جنگ جي پوئين دور ۾ هنگريءَ جي [[في فرد مجموعي گهريلو پيداوار موجب ملڪن جون فهرستون|في فرد مجموعي گهريلو پيداوار]] [[اوڀر جرمني]]، [[چيڪوسلواڪ سوشلسٽ جمهوريه|چيڪوسلواڪيا]] ۽ سوويت يونين کان پوءِ چوٿين نمبر تي هئي.<ref name="madison185">*{{Cite book|last=Maddison|first=Angus|title=The world economy|publisher=OECD Publishing|year=2006|isbn=978-92-64-02261-4|page=185}}</ref> نسبتاً بهتر [[زندگيءَ جو معيار]]، وڌيڪ آزاد معيشت، پريس تي نسبتاً گهٽ پابندين ۽ پرڏيهي سفر جي وڌيڪ آزاديءَ سبب ڪميونسٽ دور ۾ هنگريءَ کي عام طور وچ يورپ جي نسبتاً وڌيڪ آزاد ملڪن مان هڪ سمجهيو ويندو هو. 1980ع ۾ هنگري [[انٽرڪوسموس]] پروگرام تحت پهرئين هنگريائي [[خلاباز]] [[برتلان فارڪاش]] کي خلا ۾ موڪليو. اهڙيءَ طرح هنگري خلا ۾ نمائندگي حاصل ڪندڙ [[قوميت موجب خلائي سفر جي وقتوار فهرست|ستين قوم]] بڻيو.<ref>{{Cite web|url=https://qubit.hu/2018/05/06/hogyan-lettunk-a-vilag-hetedik-urhajos-nemzete-nyolc-magyar-aki-nelkul-nem-tortenhetett-volna-meg|title=Hogyan lettünk a világ hetedik űrhajós nemzete? – Nyolc magyar, aki nélkül nem történhetett volna meg|last=Béres|first=Attila|date=2018-05-06|website=Qubit|language=hu|access-date=2019-12-14|archive-date=28 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210228011509/https://qubit.hu/2018/05/06/hogyan-lettunk-a-vilag-hetedik-urhajos-nemzete-nyolc-magyar-aki-nelkul-nem-tortenhetett-volna-meg|url-status=live}}</ref> تنهن هوندي به 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[1980ع واري ڏهاڪي جي شروعاتي معاشي مندي|عالمي معاشي مندي]] سبب زندگيءَ جو معيار ٻيهر تيزيءَ سان گهٽجڻ لڳو ۽ ڪميونسٽ معاشي نظام ان بحران جو مؤثر مقابلو نه ڪري سگهيو.<ref>{{cite web|last1=Watkins|first1=Theyer|title=Economic History and the Economy of Hungary|url=http://www.sjsu.edu/faculty/watkins/hungary.htm|website=sjsu.edu|publisher=San José State University Department of Economics|access-date=6 August 2014|archive-date=7 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141207184439/http://www.sjsu.edu/faculty/watkins/hungary.htm}}</ref> 1989ع تائين، جڏهن ڪادار وفات ڪئي، سوويت يونين به شديد زوال جو شڪار هو ۽ اصلاح پسندن جي نئين نسل معاشي ۽ سماجي مسئلن جي حل لاءِ سياسي ۽ معاشي آزاديءَ کي ضروري سمجهڻ شروع ڪيو هو. === ٽين جمهوريه (1989ع–هاڻوڪو دور) === {{پڻ ڏسو|1989ع جا انقلاب|هنگري ۾ 2006ع جا احتجاج|2015ع جو يورپي مهاجر بحران|هنگري ۾ ڪووڊ-19 عالمي وبا|اوربان دور}} [[File:Foundation of the Visegrád Group.tiff|thumb|[[ويشيگراڊ گروپ]] جي قيام واري معاهدي تي صحيحن جي تقريب، 15 فيبروري 1991ع]] هنگريءَ جي ڪميونزم کان سرمائيداريءَ ڏانهن منتقلي ({{langx|hu|rendszerváltás}}، ”نظام جي تبديلي“) پرامن نموني ٿي. ان عمل جا اهم سبب معاشي جمود، ملڪ اندر سياسي دٻاءُ ۽ وارسا معاهدي جي ٻين ملڪن سان تبديل ٿيندڙ لاڳاپا هئا. جيتوڻيڪ [[هنگريائي سوشلسٽ ورڪرز پارٽي]] مارچ 1989ع ۾ مختلف مخالف ڌر جي گروهن سان [[هنگريائي گول ميز ڳالهيون|گول ميز ڳالهيون]] شروع ڪيون هيون، پر ساڳئي سال جون ۾ ايمري ناگي جي هڪ انقلابي شهيد طور ٻيهر تدفين کي هنگريءَ ۾ ڪميونسٽ دور جي علامتي پڄاڻي طور وڏي پيماني تي ڏٺو وڃي ٿو. [[1990ع جي هنگريائي پارلياماني چونڊ|مئي 1990ع ۾ آزاد چونڊون]] ٿيون، جن ۾ اهم قدامت پسند مخالف ڌر جي جماعت [[هنگريائي ڊيموڪريٽڪ فورم]] جي اڳواڻيءَ ۾ اتحادي حڪومت قائم ٿي. [[يوزيف انتال]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ هنگريءَ جو پهريون جمهوري طور چونڊيل وزيراعظم بڻيو. 1991ع ۾ سرڪاري امدادن جي خاتمي ۽ تيز رفتار نجڪاريءَ سان گڏ ڏاکڻي سرحد وٽ [[يوگوسلاو جنگيون|يوگوسلاو جنگين]] جي صورتحال سبب هنگري سخت معاشي منديءَ مان گذريو ۽ جنگ جي اثرن جي نتيجي ۾ سماجي ۽ سلامتيءَ جي عدم استحڪام کي به منهن ڏيڻو پيو. انتال حڪومت جون ڪفايت شعاريءَ واريون پاليسيون غير مقبول ثابت ٿيون ۽ ڪميونسٽ پارٽيءَ جي قانوني ۽ سياسي جانشين [[هنگريائي سوشلسٽ پارٽي]] [[1994ع جي هنگريائي پارلياماني چونڊ|1994ع جون چونڊون]] کٽي ورتيون. سياسي منظرنامي ۾ اهڙي تبديلي [[1998ع جي هنگريائي پارلياماني چونڊ|1998ع]] ۽ [[2002ع جي هنگريائي پارلياماني چونڊ|2002ع]] ۾ پڻ ورجائي وئي؛ هر چونڊ واري چڪر ۾ حڪمران جماعت کي شڪست ملي ۽ اڳوڻي مخالف ڌر حڪومت ٺاهي. ٻين گهڻين اڳوڻين ڪميونسٽ يورپي رياستن وانگر هنگري مجموعي طور [[يورپي انضمام]] واري پاليسي اختيار ڪئي. ملڪ 1999ع ۾ [[نيٽو جي توسيع|نيٽو]] ۾ شامل ٿيو ۽ [[2003ع جو هنگريائي يورپي يونين رڪنيت ريفرنڊم|1 مئي 2004ع تي]] [[يورپي يونين]] جو رڪن بڻيو. نيٽو جي ميمبر طور هنگري يوگوسلاو جنگين سان لاڳاپيل نيٽو جي ڪاررواين ۾ پڻ شامل رهيو. [[File:Police car at Hungary-Serbia border barrier.jpg|thumb|هنگري–سربيا سرحدي رڪاوٽ وٽ پوليس جي گاڏي]] 2006ع ۾ [[هنگري ۾ 2006ع جا احتجاج|سڄي ملڪ ۾ وڏا احتجاج]] شروع ٿيا، جڏهن اها ڳالهه سامهون آئي ته وزيراعظم [[فيرينس گيورچاني]] هڪ [[اوسود تقرير|بند ڪمري واري تقرير]] ۾ چيو هو ته سندس جماعت تازيون [[2006ع جي هنگريائي پارلياماني چونڊ|چونڊون]] کٽڻ لاءِ ”ڪوڙ ڳالهايو“ هو. ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحران دوران کاٻي ڌر جي جماعتن جي مقبوليت تيزيءَ سان گهٽجي وئي. 2010ع ۾ [[وڪٽر اوربان]] جي قومي قدامت پسند جماعت [[فيڊس]] [[2010ع جي هنگريائي پارلياماني چونڊ|پارلياماني چونڊن]] ۾ ٻه ڀاڱي ٽي کان وڌيڪ اڪثريت حاصل ڪئي. ان کان پوءِ پارليامينٽ [[هنگري جو آئين|نئون آئين]] منظور ڪيو ۽ حڪومت ۽ قانوني نظام ۾ ٻيون وسيع تبديليون ڪيون ويون. فيڊس ان کان پوءِ [[2014ع جي هنگريائي پارلياماني چونڊ|2014ع]]، [[2018ع جي هنگريائي پارلياماني چونڊ|2018ع]] ۽ [[2022ع جي هنگريائي پارلياماني چونڊ|2022ع]] جي چونڊن ۾ پڻ پارلياماني ٻه ڀاڱي ٽي اڪثريت حاصل ڪئي. 2010ع ۾ اوربان جي چونڊجڻ کان پوءِ هنگريءَ ۾ [[جمهوري پٺتي هٽڻ]] جو عمل ڏٺو ويو. سندس قيادت واري دور کي، جنهن کي ”اوربان دور“ ({{langx|hu|Orbán-korszak}}) پڻ سڏيو ويو،<ref>{{Cite web |last=Today |first=Hungary |date=2026-04-13 |title=The Raw Numbers: End of the Orbán Era |url=https://hungarytoday.hu/the-raw-numbers-end-of-the-orban-era/ |access-date=2026-04-16 |website=Hungary Today |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Hungary: Orban's election defeat sparks hope and relief |url=https://www.dw.com/en/orban-election-defeat-sparks-hope-and-relief-in-hungary-europe-peter-magyar/a-76766410 |access-date=2026-04-16 |website=dw.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-04-12 |title=Orbán era is over, as Tisza scores historic victory in Hungary |url=https://euobserver.com/210869/orban-era-is-over-as-tisza-scores-historic-victory-in-hungary/ |access-date=2026-04-16 |website=EUobserver |language=en-US}}</ref> مختلف عالمن ۽ ادارن [[غير لبرل جمهوريت]]،<ref>{{cite journal |first1=Abby |last1=Innes |title=Hungary's Illiberal Democracy |journal=Current History |year=2015 |volume=114 |issue=770 |doi=10.1525/curh.2015.114.770.95 |pages=95–100}}</ref>{{rp|95}} [[هائبرڊ نظام]]، ڪليپٽوڪريسي، [[غالب جماعت وارو نظام]] يا ”مافيا رياست“ جهڙن اصطلاحن سان بيان ڪيو.<ref name="VDem2020">''[https://www.v-dem.net/media/filer_public/f0/5d/f05d46d8-626f-4b20-8e4e-53d4b134bfcb/democracy_report_2020_low.pdf Autocratization Surges–Resistance Grows: Democracy Report 2020] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200330123413/https://www.v-dem.net/media/filer_public/f0/5d/f05d46d8-626f-4b20-8e4e-53d4b134bfcb/democracy_report_2020_low.pdf |date=30 March 2020 }}'', V-Dem Institute, University of Gothenburg (March 2020).</ref><ref>"[https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20220909IPR40137/meps-hungary-can-no-longer-be-considered-a-full-democracy MEPs: Hungary can no longer be considered a full democracy | News | European Parliament] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220915103936/https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20220909IPR40137/meps-hungary-can-no-longer-be-considered-a-full-democracy |date=15 September 2022 }}". www.europarl.europa.eu. 2022-09-15. Retrieved 2023-05-02.</ref><ref>{{Cite news|date=5 April 2018|title=The EU is tolerating – and enabling – authoritarian kleptocracy in Hungary|newspaper=The Economist|url=https://www.economist.com/europe/2018/04/05/the-eu-is-tolerating-and-enabling-authoritarian-kleptocracy-in-hungary|access-date=5 July 2021|issn=0013-0613|archive-date=9 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709185001/https://www.economist.com/europe/2018/04/05/the-eu-is-tolerating-and-enabling-authoritarian-kleptocracy-in-hungary|url-status=live}}</ref> اوربان کليل نموني غير لبرلزم جي حمايت ڪئي،<ref>{{Cite journal |last1=Plattner |first1=Marc F. |date=2019 |title=Illiberal Democracy and the Struggle on the Right |journal=Journal of Democracy |language=en |volume=30 |issue=1 |pages=5–19 |doi=10.1353/jod.2019.0000 |url=https://www.journalofdemocracy.org/articles/illiberal-democracy-and-the-struggle-on-the-right/ |url-access=subscription |archive-date=11 November 2024 |access-date=11 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241111201035/https://www.journalofdemocracy.org/articles/illiberal-democracy-and-the-struggle-on-the-right/ |url-status=live }}</ref>{{rp|9}} ۽ هنگريءَ کي ”غير لبرل عيسائي جمهوريت“ طور بيان ڪيو.<ref>{{cite news|url=https://budapestbeacon.com/full-text-of-viktor-orbans-speech-at-baile-tusnad-tusnadfurdo-of-26-july-2014/|title=Full text of Viktor Orbán's speech at Băile Tuşnad (Tusnádfürdő) of 26 July 2014|work=The Budapest Beacon|date=30 July 2014|access-date=11 November 2024|archive-date=28 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210728164958/https://budapestbeacon.com/full-text-of-viktor-orbans-speech-at-baile-tusnad-tusnadfurdo-of-26-july-2014/}}</ref><ref>{{cite web |title=Hungarian PM sees shift to illiberal Christian democracy in 2019 European vote |url=https://www.reuters.com/article/us-hungary-orban/hungarian-pm-sees-shift-to-illiberal-christian-democracy-in-2019-european-vote-idUSKBN1KI0BK |publisher=[[Reuters]] |access-date=29 July 2020 |date=28 July 2018 |quote=Hungarian Prime Minister Viktor Orban said on Saturday that European parliament elections next year could bring about a shift toward illiberal 'Christian democracy' in the European Union that would end the era of multiculturalism. |archive-date=15 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240815201020/http://www.reuters.com/article/us-hungary-orban/hungarian-pm-sees-shift-to-illiberal-christian-democracy-in-2019-european-vote-idUSKBN1KI0BK/ |url-status=live }}</ref> انهن تبديلين جي نتيجي ۾ هنگريءَ جا [[آمريڪا]] ۽ [[يورپي يونين]] سان لاڳاپا ڊگهي ڇڪتاڻ واري دور ۾ داخل ٿيا. يورپي يونين جي مختلف ادارن ۽ ميمبر ملڪن هنگريءَ خلاف پابندين يا يورپي يونين اندر ان جي ووٽ ڏيڻ جي حق کي محدود ڪرڻ لاءِ قدم کڻڻ يا اهڙن قدمن تي غور ڪرڻ شروع ڪيو.<ref>{{Cite web |date=2025-03-14 |title=Ungarn erzwingt Aufhebung von EU-Sanktionen gegen Russen |url=https://www.orf.at//stories/3387636/ |access-date=2025-03-14 |website=news.[[ORF.at]] |language=de-AT |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028221545/https://www.orf.at//stories/3387636/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-03-14 |title=Minister: Hungary's EU voting rights must be suspended over sanctions block |url=https://news.err.ee/1609633469/minister-hungary-s-eu-voting-rights-must-be-suspended-over-sanctions-block |access-date=2025-03-14 |website=[[Eesti Rahvusringhääling]] |language=en |archive-date=13 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251013114517/https://news.err.ee/1609633469/minister-hungary-s-eu-voting-rights-must-be-suspended-over-sanctions-block |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-05-19 |title=Michael McGrath - European Commission |url=https://commission.europa.eu/about/organisation/college-commissioners/michael-mcgrath_en |access-date=2025-05-27 |website=commission.europa.eu |language=en |archive-date=10 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250510203427/https://commission.europa.eu/about/organisation/college-commissioners/michael-mcgrath_en |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=2025-05-27 |title=EU Commissioner for Democracy: serious concerns about rule of law situation in Hungary |url=https://www.reuters.com/world/eu-commissioner-democracy-serious-concerns-about-rule-law-situation-hungary-2025-05-27/ |access-date=2025-05-27 |work=Reuters |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Zsiros |first=Sandor |date=2025-05-24 |title=EU Commission demands Hungary withdraws its draft transparency law |url=https://www.euronews.com/my-europe/2025/05/24/confrontation-ahead-eu-commission-demands-that-hungary-withdraws-draft-transparency-law |access-date=2025-05-27 |website=euronews |language=en |archive-date=25 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251025132324/https://www.euronews.com/my-europe/2025/05/24/confrontation-ahead-eu-commission-demands-that-hungary-withdraws-draft-transparency-law |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-06-05 |title=ECJ: Hungarian law against LGBT people violates European law |url=https://www.bgnes.com/politics/ecj-hungarian-law-against-lgbt-people-violates-european-law |access-date=2025-06-05 |website=BGNES: Breaking News, Latest News and Videos |language=bg |archive-date=29 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251029164545/https://www.bgnes.com/politics/ecj-hungarian-law-against-lgbt-people-violates-european-law |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=EU: Hungary has violated EU law with restrictions on LGBT content |url=https://fakti.bg/world/976473-eu-hungary-has-violated-eu-law-with-restrictions-on-lgbt-content |access-date=2025-06-05 |website=Fakti.bg - Да извадим фактите наяве |language=bg |archive-date=26 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251126135709/https://fakti.bg/world/976473-eu-hungary-has-violated-eu-law-with-restrictions-on-lgbt-content |url-status=live }}</ref> تڪرار وارن اهم معاملن ۾ [[هنگري ۾ هم جنس پرستن جا حق|هم جنس پرستن جا حق]]،<ref>{{Cite web|title=Hungary's parliament passes anti-LGBT law ahead of 2022 election|url=https://www.cnn.com/2021/06/15/europe/hungary-protests-lgbtq-law-intl/index.html|access-date=2021-06-25|website=CNN|date=15 June 2021|archive-date=2 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210702152849/http://www.cnn.com/2021/06/15/europe/hungary-protests-lgbtq-law-intl/index.html|url-status=live}}</ref> لڏپلاڻ،<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-hungary-immigration-idUSKBN0OX17I20150617|title=Hungary to fence off border with Serbia to stop migrants|work=Reuters|access-date=28 August 2015|date=17 June 2015|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924220554/http://www.reuters.com/article/2015/06/17/us-hungary-immigration-idUSKBN0OX17I20150617|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2015/09/04/world/europe/hungary-train-station-migrant-crisis.html|title=Hungary Defends Handling of Migrants Amid Chaos at Train Station|author1=Anemona Hartocollis|author2=Dan Bilefsky|author3=James Kanter|name-list-style=amp|newspaper=The New York Times|access-date=3 September 2015|date=3 September 2015|archive-date=18 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180118122744/https://www.nytimes.com/2015/09/04/world/europe/hungary-train-station-migrant-crisis.html|url-status=live}}</ref> ''[[سي اي يو قانون]]''،<ref>{{Cite news |date=2020-10-06 |title=Hungary broke EU law by forcing out university, says European Court |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-54433398 |access-date=2025-01-12 |language=en-GB}}</ref> [[ڪوويڊ-19 عالمي وبا]] دوران هنگريءَ طرفان [[اسپوتنڪ وي ويڪسين|روسي]] ۽ [[ڪوروناويڪ|چيني ويڪسينن]] جي استعمال جي اجازت،<ref>{{Cite news |last=Walker |first=Shaun |date=2021-01-21 |title=Hungary breaks ranks with EU to license Russian vaccine |url=https://www.theguardian.com/world/2021/jan/21/hungary-breaks-ranks-with-eu-to-license-russian-vaccine-sputnik-v |access-date=2025-01-12 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 |archive-date=22 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122013307/https://www.theguardian.com/world/2021/jan/21/hungary-breaks-ranks-with-eu-to-license-russian-vaccine-sputnik-v |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-02-28 |title='I'm vaccinated': Hungary's Orbán promotes Chinese coronavirus jab |url=https://www.politico.eu/article/hungary-viktor-orban-inoculated-with-chinese-vaccine-coronavirus/ |access-date=2025-01-12 |website=POLITICO |language=en-GB}}</ref> ۽ [[2022ع ۾ روس جي يوڪرين تي حملي دوران بين الاقوامي پابنديون|يوڪرين تي روس جي 2022ع واري حملي]] کان پوءِ روس خلاف بين الاقوامي پابنديون شامل هيون.<ref>{{cite web |title=Hungary's loyalties tested as Russia's war in Ukraine grinds on |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/14/hungarys-loyalties-tested-as-russias-war-in-ukraine-grinds-on |access-date=14 April 2023 |website=aljazeera.com}}</ref> ساڳئي وقت اوربان حڪومت کي [[قانون جي حڪمراني]] بابت خدشن سبب وڌندڙ بين الاقوامي جاچ ۽ تنقيد کي منهن ڏيڻو پيو، جڏهن ته اوربان حڪومت انهن الزامن سان اختلاف ڪندي انهن کي رد ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Rankin |first=Jennifer |date=12 September 2018 |title=MEPs vote to pursue action against Hungary over Orbán crackdown |url=https://www.theguardian.com/world/2018/sep/12/eu-meps-vote-to-pursue-action-against-hungary-over-orban-crackdown |access-date=24 September 2018 |website=The Guardian |language=en-GB}}</ref> [[2026ع جي هنگريائي پارلياماني چونڊ|2026ع جي پارلياماني چونڊن]] ۾ [[پيٽر ماديار]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[تيسا پارٽي]] ٻه ڀاڱي ٽي کان وڌيڪ پارلياماني اڪثريت حاصل ڪئي، جنهن سان سورهن سالن ۾ پهريون ڀيرو فيڊس مخالف ڌر ۾ هلي وئي.<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.com/news/live/c2d8zw2d3rkt |title=Viktor Orbán concedes with Hungarian opposition on course for landslide election win |date=12 April 2026 |work=[[BBC]]}}</ref> 9 مئي 2026ع تي ماديار هنگريءَ جي وزيراعظم طور حلف کنيو.<ref>{{cite news |title=Hungary's new PM Magyar sworn in after landslide victory over Orbán |url=https://www.bbc.com/news/articles/ce3pqvvzgnko |work=www.bbc.com |date=9 May 2026}}</ref> == جاگرافي == {{Main|هنگري جي جاگرافي|هنگري جي آبهوا}} {{پڻ ڏسو|هنگري جي قومي پارڪن جي فهرست}} [[فائل:Hungary-geographic map-en.svg|thumb|هنگري جو جاگرافيائي نقشو]] هنگري هڪ [[زمين سان گهيريل ملڪ]] آهي. هن ملڪ جي جاگرافي روايتي طور تي ان جي ٻن مکيه درياهن، [[ڊينيوب درياهه|ڊينيوب]] ۽ [[ٽيسا درياهه|ٽيسا]]، جي بنياد تي بيان ڪئي ويندي آهي. ملڪ جي عام ٽن ڀاڱن واري ورهاست—''ڊونانٽول'' (”ڊينيوب کان پرتي“، [[ٽرانسڊينيوبيا]])، ''[[ٽيسانٽول]]'' (”ٽيسا کان پرتي“) ۽ ''ڊونا–ٽيسا ڪوزي'' (”ڊينيوب ۽ ٽيسا جي وچ وارو علائقو“) پڻ انهن درياهن جي جاگرافيائي اهميت کي ظاهر ڪري ٿي. ڊينيوب اڄوڪي هنگري جي وچ مان اتر کان ڏکڻ طرف وهي ٿو ۽ سڄو ملڪ ان جي [[پاڻي نيڪال جو حوض|پاڻي نيڪال واري حوض]] ۾ واقع آهي. ٽرانسڊينيوبيا ملڪ جي وچئين حصي کان اولهه طرف [[آسٽريا]] تائين پکڙيل آهي. هي بنيادي طور ٽڪرين وارو علائقو آهي، جنهن جي جاگرافيءَ ۾ هيٺانهان جبل پڻ شامل آهن. انهن ۾ ملڪ جي اولهه ۾ [[الپس]] جبلن جو انتهائي اوڀر وارو حصو ''[[الپوڪاليا]]''، ٽرانسڊينيوبيا جي وچئين حصي ۾ [[ٽرانسڊينيوبيا جا جبل]]، ۽ ڏکڻ ۾ [[ميچيڪ جبل]] ۽ [[ويلاني جبل]] شامل آهن. هن علائقي جو بلند ترين هنڌ الپس ۾ واقع ايروٽ-ڪو آهي، جنهن جي اوچائي {{convert|882|m|0}} آهي. [[ننڍو هنگريائي ميدان]] (''ڪيشالفولڊ'') اترين ٽرانسڊينيوبيا ۾ واقع آهي. [[بالاٽون ڍنڍ]] ۽ [[هيويز ڍنڍ]] پڻ ٽرانسڊينيوبيا ۾ آهن؛ پهرين وچ يورپ جي سڀ کان وڏي ڍنڍ، جڏهن ته ٻي دنيا جي سڀ کان وڏي حرارتي ڍنڍ آهي. [[فائل:Balaton Hungary Landscape.jpg|thumb|[[بالاٽون ڍنڍ]]]] ''ڊونا–ٽيسا ڪوزي'' ۽ ''ٽيسانٽول'' جا علائقا گهڻو ڪري [[وڏو هنگريائي ميدان|وڏي هنگريائي ميدان]] (''الفولڊ'') تي مشتمل آهن، جيڪو ملڪ جي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر جي گهڻي حصي ۾ پکڙيل آهي. هن ميدان جي اتر ۾ [[سلوواڪيا]] جي سرحد ڀرسان هڪ وسيع پٽيءَ ۾ [[ڪارپيٿيائي جبل]]ن جون دامن واريون ٽڪريون واقع آهن. اتي موجود [[ڪيڪيش]]، جنهن جي اوچائي {{convert|1014|m|ft|0|abbr=on}} آهي، هنگري جو بلند ترين جبل آهي. [[ٻوٽن جي جاگرافي|ٻوٽن جي جاگرافيائي]] لحاظ کان هنگري [[بوريئل بادشاهت]] جي [[سرڪم بوريئل علائقو|سرڪم بوريئل علائقي]] جي وچ يورپي صوبي ۾ اچي ٿو. [[فطرت لاءِ عالمي فنڊ]] موجب، هنگري جو علائقو [[پينونيائي مخلوط ٻيلا|پينونيائي مخلوط ٻيلن]] واري زميني ماحولياتي خطي ۾ شامل آهي.<ref name="DinersteinOlson2017">{{cite journal|last1=Dinerstein|first1=Eric|last2=Olson|first2=David|last3=Joshi|first3=Anup|last4=Vynne|first4=Carly|last5=Burgess|first5=Neil D.|last6=Wikramanayake|first6=Eric|last7=Hahn|first7=Nathan|last8=Palminteri|first8=Suzanne|last9=Hedao|first9=Prashant|last10=Noss|first10=Reed|last11=Hansen|first11=Matt|last12=Locke|first12=Harvey|last13=Ellis|first13=Erle C|last14=Jones|first14=Benjamin|last15=Barber|first15=Charles Victor|last16=Hayes|first16=Randy|last17=Kormos|first17=Cyril|last18=Martin|first18=Vance|last19=Crist|first19=Eileen|last20=Sechrest|first20=Wes|last21=Price|first21=Lori|last22=Baillie|first22=Jonathan E. M.|last23=Weeden|first23=Don|last24=Suckling|first24=Kierán|last25=Davis|first25=Crystal|last26=Sizer|first26=Nigel|last27=Moore|first27=Rebecca|last28=Thau|first28=David|last29=Birch|first29=Tanya|last30=Potapov|first30=Peter|last31=Turubanova|first31=Svetlana|last32=Tyukavina|first32=Alexandra|last33=de Souza|first33=Nadia|last34=Pintea|first34=Lilian|last35=Brito|first35=José C.|last36=Llewellyn|first36=Othman A.|last37=Miller|first37=Anthony G.|last38=Patzelt|first38=Annette|last39=Ghazanfar|first39=Shahina A.|last40=Timberlake|first40=Jonathan|last41=Klöser|first41=Heinz|last42=Shennan-Farpón|first42=Yara|last43=Kindt|first43=Roeland|last44=Lillesø|first44=Jens-Peter Barnekow|last45=van Breugel|first45=Paulo|last46=Graudal|first46=Lars|last47=Voge|first47=Maianna|last48=Al-Shammari|first48=Khalaf F.|last49=Saleem|first49=Muhammad|title=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm|journal=BioScience|volume=67|issue=6|year=2017|pages=534–545|issn=0006-3568|doi=10.1093/biosci/bix014|pmid=28608869|pmc=5451287|doi-access=free}}</ref> === آبهوا === هنگري جي آبهوا [[معتدل آبهوا|معتدل موسمي]] آهي،<ref>{{Cite web|url=https://en.climate-data.org/europe/hungary-20/|title=Hungary climate: Average Temperature, weather by month, Hungary weather averages|work=Climate-Data.org|access-date=21 November 2018}}</ref><ref>{{cite web|author=Andrew Speedy|url=http://www.fao.org/ag/agp/agpc/doc/Counprof/Hungary/hungary.htm|title=Hungary|work=Fao.org|access-date=21 November 2008|archive-date=4 December 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081204115841/http://www.fao.org/ag/agp/agpc/doc/Counprof/Hungary/hungary.htm}}</ref> جنهن ۾ عام طور گرم اونهارا، مجموعي طور گهٽ گهم ۽ بار بار وسڪارا ٿين ٿا، جڏهن ته سيارا ٿڌا ۽ برفباري وارا هوندا آهن. سالياني سراسري گرمي پد {{convert|9.7|°C|°F}} آهي. ملڪ ۾ درج ٿيل انتهائي گرمي پدن مان سڀ کان وڌيڪ {{convert|41.9|°C|°F|1}}، 20 جولاءِ 2007ع تي [[ڪشڪون هالاش]] ۾، جڏهن ته سڀ کان گهٽ {{convert|-35|°C|°F|1}}، 16 فيبروري 1940ع تي [[مشڪولچ]] ۾ رڪارڊ ڪيو ويو. اونهاري ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{convert|23|to|28|°C|°F}} ۽ سياري ۾ سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد {{convert|-3|to|-7|°C|°F}} رهي ٿو. سالياني سراسري برسات لڳ ڀڳ {{convert|600|mm|in|1|abbr=on}} آهي. <!-- هيٺيون حصو حوالن کان سواءِ آهي، تنهنڪري مناسب حوالا شامل ٿيڻ تائين لڪايل رکيو ويو آهي: ڪارپيٿيائي حوض جي نسبتاً الڳ جاگرافيائي حالت سبب هي علائقو ڏڪار لاءِ حساس آهي ۽ عالمي گرمي پد ۾ واڌ جا اثر پڻ هتي محسوس ڪيا ويا آهن. عام راءِ ۽ ڪيترن سائنسدانن موجب، گذريل ڏهاڪن ۾ ملڪ وڌيڪ خشڪ ٿيو آهي ۽ ڏڪار وڌيڪ عام ٿيا آهن. اونهارا وڌيڪ گرم ۽ سيارا نسبتاً نرم ٿيا آهن. ان ڪري برفباري پڻ اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿي آهي. عام راءِ موجب بهار ۽ سرءُ جا موسم مختصر ٿيڻ سبب روايتي چئن موسمن واري نظام ۾ پڻ تبديلي آئي آهي. 2006ع ۾، بهرحال، هنگري جا ٻئي مکيه درياهه، ڊينيوب ۽ ٽيسا، هڪ ئي وقت ٻوڏ هيٺ آيا. بچاءَ جي ڪوششن باوجود سوين گهر رهائش جي قابل نه رهيا؛ درياهن جي ڪنارن جي وڏي حصي کي واريءَ جي ٻورين سان مضبوط ڪيو ويو، جنهن ۾ يونيورسٽي شاگردن ۽ هنگري جي فوج پڻ مدد ڪئي. هنگري جو وڏو حصو زرعي ميدانن تي مشتمل آهي؛ ان جي اصل ٻيلن جا فقط ٿورا حصا باقي آهن، جيڪي گهڻو ڪري جبلن وارن علائقن ۽ قومي پارڪن ۾ واقع آهن. --> == حڪومت ۽ سياست == {{Main|هنگري جي سياست|هنگري جي حڪومت|هنگري ۾ محصول}} {{Multiple image | direction = horizontal | align = right | caption_align = center | total_width = 340 | image1 = András Baka (cropped 2).png | image2 = Péter Magyar at EC, May 2026.jpg | caption1 = [[آندراش باڪا]]<br /><small>[[هنگري جو صدر|صدر]] </small> | caption2 = [[پيٽر ماديار]]<br /><small>[[هنگري جو وزيراعظم|وزيراعظم]] </small> | alt1 = | alt2 = }} هنگري هڪ [[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني جمهوريه]] آهي. ملڪ جو سياسي نظام آئيني ڍانچي، [[هنگري جو بنيادي قانون|بنيادي قانون]] ({{langx|hu|alaptörvény}})، تحت هلندو آهي، جنهن ۾ آخري ڀيرو 2012ع ۾ وڏي پيماني تي سڌارا ڪيا ويا. هن قانون ۾ ترميم ڪرڻ لاءِ عام طور پارليامينٽ ۾ ٻه ڀاڱي ٽي جي [[وڏي اڪثريت]] گهربل هوندي آهي، جيتوڻيڪ ان ۾ ڪجهه اهڙيون [[ناقابل ترميم شق|دائمي شقون]] پڻ شامل آهن، جن ۾ انساني وقار، اختيارن جي ورهاست، رياستي ڍانچي ۽ [[قانون جي حڪمراني]] جي ضمانت ڏيندڙ شقون شامل آهن. رياستي اختيار جي سڀ کان مٿانهين اداري، هڪ ايواني ''{{lang|hu|Országgyűlés}}'' ([[هنگري جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]]) جا 199 ميمبر (''{{lang|hu|országgyűlési képviselők}}''، واحد ''képviselő'') هر چئن سالن کان پوءِ [[گڏيل ميمبر اڪثريتي نمائندگي]] جي طريقي سان چونڊيا وڃن ٿا. انهن مان 106 ميمبر هڪ رڪني تڪن مان [[سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ اميدوار وارو نظام|سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ نظام]] تحت، جڏهن ته باقي 93 ميمبر سڄي ملڪ تي ٻڌل هڪ تڪ مان ترميم ٿيل [[تناسب واري نمائندگي]] تحت چونڊيا وڃن ٿا. [[چونڊ حد]] هڪ جماعت جي فهرست لاءِ 5 سيڪڙو، ٻن جماعتن جي اتحاد لاءِ 10 سيڪڙو ۽ ٽن يا وڌيڪ جماعتن جي اتحاد لاءِ 15 سيڪڙو مقرر آهي.<ref>{{Cite web |date=31 December 2024 |title=Act CCIII of 2011 on the election of the Members of the National Assembly |url=https://portal-api.valasztas.hu/files/6960fa637e5bb300028ca9df/2011-203-00-00.pdf |website=National Election Office |at=Section 16}}</ref> [[File:Hungarian Parliament Building from across the Danube, 2025-01-11.jpg|thumb|left|[[ٻڊاپيسٽ]] ۾ [[ڊينيوب درياهه]] جي ڪناري تي [[هنگري جي پارليامينٽ جي عمارت]]]] [[هنگري جو صدر|جمهوريه جو صدر]] (''{{lang|hu|köztársasági elnök}}'') [[رياست جو سربراهه]] هوندو آهي ۽ کيس قومي اسيمبلي هر پنجن سالن لاءِ چونڊيندي آهي. صدر جون ذميواريون ۽ اختيار بنيادي طور نمائندگيءَ سان لاڳاپيل آهن، جن ۾ پرڏيهي رياستن جي سربراهن جو استقبال ڪرڻ، قومي اسيمبلي جي سفارش تي وزيراعظم کي نامزد ڪرڻ ۽ [[هنگري جون هٿياربند فوجون|هٿياربند فوجن]] جي [[اعليٰ سپهه سالار]] طور خدمتون سرانجام ڏيڻ شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=About Hungary - The Hungarian State - The President of the Republic |url=https://2015-2019.kormany.hu/en/doc/the-hungarian-state/the-president-of-the-republic |access-date=2024-10-29 |website=2015-2019.kormany.hu |archive-date=6 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251006003419/https://2015-2019.kormany.hu/en/doc/the-hungarian-state/the-president-of-the-republic |url-status=live }}</ref> تنهن هوندي به، صدارت مڪمل طور [[علامتي سربراهه|علامتي عهدو]] نه آهي؛ صدر قانون سازيءَ تي [[ويٽو]] ڪري سگهي ٿو ۽ ڪنهن قانون کي جائزي لاءِ 15 رڪني [[هنگري جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] ڏانهن موڪلي سگهي ٿو.<ref>[http://m.ludita.uni-nke.hu/repozitorium/bitstream/handle/11410/10136/The%20Basic%20Law%20of%20Hungary.pdf THE BASIC (FUNDAMENTAL) LAW OF HUNGARY A Commentary of the New Hungarian Constitution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210831191821/http://m.ludita.uni-nke.hu/repozitorium/bitstream/handle/11410/10136/The%20Basic%20Law%20of%20Hungary.pdf |date=31 August 2021 }} (Clarus Press, 2015, {{ISBN| 978-1-905536-81-8}}), pp. 153–163</ref> هنگري ۾ ٽيون اهم سياسي عهدو [[هنگري جي قومي اسيمبلي جي اسپيڪرن جي فهرست|قومي اسيمبلي جي اسپيڪر]] (''házelnök'') جو آهي، جنهن کي قومي اسيمبلي چونڊيندي آهي ۽ جيڪو اسيمبلي جي اجلاسن جي صدارت ڪندو آهي. [[هنگري جو وزيراعظم|وزيراعظم]] (''{{lang|hu|miniszterelnök}}'') کي قومي اسيمبلي چونڊيندي آهي. هو [[حڪومت جو سربراهه]] هوندو آهي ۽ [[انتظامي اختيار]] استعمال ڪندو آهي. روايتي طور وزيراعظم قومي اسيمبليءَ ۾ سڀ کان وڏي جماعت جو اڳواڻ هوندو آهي. وزيراعظم [[هنگري جي حڪومت|ڪابينا]] جا وزير چونڊيندو آهي ۽ انهن کي عهدي تان هٽائڻ جو خاص اختيار پڻ رکندو آهي. تنهن هوندي به، ڪابينا لاءِ نامزد ڪيل وزيرن کي هڪ يا وڌيڪ پارلياماني ڪميٽين جي کليل مشاورتي ٻڌڻين ۾ پيش ٿيڻو پوندو آهي، قومي اسيمبلي ۾ ووٽ حاصل ڪرڻو پوندو آهي ۽ پوءِ صدر کان رسمي منظوري وٺڻي پوندي آهي. وزيرن لاءِ پارليامينٽ جو ميمبر هجڻ ضروري ناهي. ڪابينا پارليامينٽ آڏو جوابده آهي.<ref>{{cite web |title=The Government and Commissioners |url=https://2015-2019.kormany.hu/en/doc/the-hungarian-state/the-government-and-commissioners/the-government |website=kormany.hu |access-date=April 13, 2026}}</ref> === سياسي جماعتون === {{Main|هنگري جون سياسي جماعتون|هنگري ۾ چونڊون|هنگري جو چونڊ نظام}} ڪميونسٽ نظام جي خاتمي کان پوءِ هنگري ۾ [[گهڻ جماعتي نظام]] قائم آهي. هنگري جون سڀ کان تازيون [[2026ع هنگري پارلياماني چونڊون|پارلياماني چونڊون]] 12 اپريل 2026ع تي ٿيون، جن ۾ [[پيٽر ماديار]] جي اڳواڻي هيٺ [[ٽيسا جماعت]]، وزيراعظم [[وڪٽر اوربان]] جي حڪمران [[فيديس–ڪي ڊي اين پي]] حڪومت کي شڪست ڏني.<ref>{{cite news |date=12 April 2026 |title=Hungarian Prime Minister Viktor Orbán concedes defeat after 'painful' election result |url=https://www.ms.now/news/hungarian-prime-minister-viktor-orban-concedes-defeat-after-painful-election-result |access-date=12 April 2026 |work=[[MS NOW]]|agency=[[Associated Press]]}}</ref> 2026ع تائين هنگري جي قومي سطح جي سياسي منظرنامي ۾ بنيادي طور وچ ساڄي ڌر جي ٽيسا، قومي قدامت پسند فيديس ۽ انتهائي قومپرست [[اسان جو وطن تحريڪ|مي هازانڪ]] شامل آهن. وچ کاٻي ڌر جون جماعتون وڏن شهرن جي مڪاني سياست ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون، خاص طور [[ٻڊاپيسٽ]] ۽ [[سيگيڊ]] ۾. 2014ع کان هنگري ۾ رهندڙ [[هنگري جي آبادي|نسلي اقليتن]] جا ووٽر قوميتي فهرستن تي ووٽ ڏئي سگهن ٿا. اقليتون ترجيحي مينڊيٽ حاصل ڪري سگهن ٿيون، جيڪڏهن انهن جا ووٽ فهرستي ووٽن جي ٽيانوي حصي جي چوٿين حصي تائين پهچن.<ref name=":1">{{Cite news|url=http://www.valasztas.hu/web/national-election-office/parliamentary-elections-2018|title=2018 – Nemzeti Választási Iroda|work=National Election Office|access-date=2018-03-18|language=hu-HU|archive-url=https://web.archive.org/web/20180821223442/http://www.valasztas.hu/web/national-election-office/parliamentary-elections-2018|archive-date=2018-08-21}}</ref> جيڪي قوميتون مينڊيٽ حاصل نه ڪري سگهن، اهي [[هنگري جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] ڏانهن قوميتي ترجمان موڪلي سگهن ٿيون. === قانون ۽ عدالتي نظام === {{Main|هنگري جو قانون|هنگري ۾ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا|هنگري ۾ انساني حق}} [[File:Kossuth Square 12, facade, 2015-05-12 Budapest - panoramio (45).jpg|thumb|left|[[هنگري جي ڪوريا|ڪوريا]]، هنگري جي [[سپريم ڪورٽ]]، جي اصل ۽ مستقبل واري عمارت]] هنگري جو عدالتي نظام [[ديواني قانون (قانوني نظام)|ديواني قانون]] تي ٻڌل آهي. عدالتي ڍانچو عام ديواني ۽ فوجداري دائره اختيار رکندڙ عدالتن ۽ فردن ۽ سرڪاري انتظاميا وچ ۾ تڪرارن تي دائره اختيار رکندڙ انتظامي عدالتن ۾ ورهايل آهي. هنگري جو قانون ضابطن جي صورت ۾ مرتب ٿيل آهي ۽ [[جرمني جو قانون|جرمن قانون]] ۽ وسيع معنيٰ ۾ ديواني يا [[رومي قانون]] تي ٻڌل آهي. ديواني ۽ فوجداري دائره اختيار واري عدالتي نظام ۾ مقامي عدالتون (''{{lang|hu|járásbíróság}}'')، علائقائي اپيل عدالتون (''{{lang|hu|ítélőtábla}}'') ۽ اعليٰ ترين عدالت (''{{lang|hu|[[هنگري جي ڪوريا|Kúria]]}}'') شامل آهن. هنگري جون اعليٰ عدالتون ٻڊاپيسٽ ۾ واقع آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.birosag.hu/en/curia-hungary|title=Curia of Hungary|publisher=National Office for the Judiciary|access-date=12 May 2014|archive-date=13 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140513025949/http://www.birosag.hu/en/curia-hungary|url-status=live}}</ref> هنگري ۾ قانون لاڳو ڪرڻ جون ذميواريون پوليس ۽ قومي محصول ۽ ڪسٽم انتظاميا وچ ۾ ورهايل آهن. [[هنگري پوليس]] ملڪ جو مکيه ۽ سڀ کان وڏو رياستي قانون لاڳو ڪندڙ ادارو آهي. هي تقريباً سڀ عام پوليس ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو، جن ۾ ڏوهن جي جاچ، گشت، ٽريفڪ جي نگراني ۽ سرحدن جي حفاظت شامل آهن. ان جي سربراهي قومي پوليس ڪمشنر ڪندو آهي، جيڪو [[هنگري جي گهرو وزارت|گهرو وزير]] جي نگراني هيٺ ڪم ڪندو آهي. هي ادارو ڪائونٽي پوليس شعبن ۾ ورهايل آهي، جيڪي اڳتي علائقائي ۽ شهري پوليس شعبن ۾ ورهايل آهن. قومي پوليس جي ماتحت ملڪ گير دائره اختيار رکندڙ ادارا پڻ آهن، جهڙوڪ ''نيمزيتي نيووموزو ايرودا''، يعني قومي جاچ بيورو، جيڪو سنگين ڏوهن جي جاچ ۾ ماهر شهري پوليس ادارو آهي، ۽ فوجي نوعيت جي ''ڪيسينليتي رينڊورشيگ''، يعني تيار پوليس، جيڪا بنيادي طور هنگامن کي منهن ڏيڻ ۽ مقامي پوليس جي مدد ڪرڻ لاءِ ڪم ڪري ٿي. هنگري جي [[شينگن معاهدو|شينگن معاهدي]] ۾ شموليت کان پوءِ پوليس ۽ سرحدي محافظن کي هڪ قومي اداري ۾ ضم ڪيو ويو ۽ سرحدي محافظ (''{{lang|hu|Határőrség Magyarországon}}'') پوليس آفيسر بڻجي ويا. هي انضمام جنوري 2008ع ۾ ٿيو. ڪسٽم ۽ ايڪسائيز وارو ادارو قومي محصول ۽ ڪسٽم انتظاميا تحت [[هنگري جي ناڻي واري وزارت|ناڻي واري وزارت]] جي ماتحت رهيو.<ref>Interpol [https://web.archive.org/web/20040621161237/http://www.interpol.int/Public/Region/Europe/pjsystems/Hungary.asp#21 entry] Retrieved 15 May 2007.</ref> === انتظامي ورهاست === {{Main|هنگري جي انتظامي ورهاست}} هنگري 19 [[هنگري جون ڪائونٽيون|ڪائونٽين]] (''{{lang|hu|vármegye}}'') ۾ ورهايل آهي. [[هنگري جي تاريخي گادي وارن شهرن جي فهرست|گاديءَ جو شهر]] (''{{lang|hu|főváros}}'') [[ٻڊاپيسٽ]] هڪ الڳ انتظامي وحدت آهي. ڪائونٽيون ۽ گاديءَ جو شهر گڏجي هنگري جا 20 [[انگن اکرن لاءِ علائقائي وحدتن جي نالي بندي|ٽئين درجي جا علائقائي انگ اکر وارا يونٽ]] بڻجن ٿا. اهي انتظامي وحدتون اڳتي 174 [[هنگري جا ضلعا|ضلعن]] (''{{lang|hu|járás}}'') ۾ ورهايل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.kozlonyok.hu/nkonline/MKPDF/hiteles/MK14170.pdf|title=Magyar Közlöny, Hungary's Official Journal|publisher=Magyar Közlöny|date=20 November 2016|access-date=20 November 2016|archive-date=10 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010075423/http://www.kozlonyok.hu/nkonline/MKPDF/hiteles/MK14170.pdf|url-status=live}}</ref> ضلعا اڳتي [[هنگري جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست|شهرن ۽ ڳوٺن]] ۾ ورهايل آهن، جن مان 25 کي [[ڪائونٽي حقن وارو شهر|ڪائونٽي حقن وارا شهر]] (''{{lang|hu|megyei jogú város}}'') قرار ڏنو ويو آهي. انهن کي انگريزيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن ”شهري ڪائونٽيون“ پڻ چيو ويندو آهي. انهن شهرن جي مڪاني اختيارين وٽ وڌيڪ وسيع اختيار هوندا آهن، پر اهي آزاد علائقائي وحدتون نه آهن ۽ لاڳاپيل ضلعن جي حدن اندر ئي شامل رهن ٿا. ڪائونٽي ۽ ضلعي ڪائونسلن توڙي ميونسپالٽين جا مڪاني حڪومت سان لاڳاپيل مختلف ڪردار ۽ جدا ذميواريون آهن. ڪائونٽين جو ڪردار بنيادي طور انتظامي ۽ حڪمت عملي واري ترقي تي مرڪوز آهي، جڏهن ته ٻارن جي ابتدائي تعليم، عوامي پاڻيءَ جون خدمتون، ڪچري جي نيڪال، بزرگن جي سار سنڀال ۽ بچاءَ جون خدمتون ميونسپالٽيون سنڀالين ٿيون. 1996ع کان ڪائونٽين ۽ ٻڊاپيسٽ شهر کي انگن اکرن ۽ ترقياتي مقصدن لاءِ [[هنگري جي علائقن جي فهرست|ستن علائقن]] ۾ گڏ ڪيو ويو آهي. اهي ست علائقا هنگري جا ٻئي درجي جا علائقائي انگ اکر وارا يونٽ آهن: [[وچ هنگري]]، [[وچ ٽرانسڊينيوبيا]]، [[اتر وڏو هنگريائي ميدان]]، [[اتر هنگري]]، [[ڏکڻ ٽرانسڊينيوبيا]]، [[ڏکڻ وڏو هنگريائي ميدان]] ۽ [[اولهه ٽرانسڊينيوبيا]]. {{multiple image | perrow = 2 | align = right | total_width = 500 | image1 = Counties of Hungary 2020.png | caption1 = هنگري جون ڪائونٽيون | image2 = RegionsHungary.png | caption2 = هنگري جا علائقا | image3 = Townships (districts) of Hungary.png | caption3 = هنگري جا ضلعا | image4 = Hungary local administration.png | caption4 = هنگري جا شهر ۽ ڳوٺ }} {| class="sortable wikitable" style="font-size:85%;" |- ! scope="col" | [[هنگري جون ڪائونٽيون|ڪائونٽي<br />''(vármegye)'']] ! scope="col" | انتظامي<br />مرڪز ! scope="col" | [[هنگري جي آبادي|آبادي]] ! scope="col" | [[هنگري جا علائقا|علائقو]] |- | [[File:Bacs-kiskun-megye.svg|25px]] [[باچ-ڪشڪون ڪائونٽي|باچ-ڪشڪون]] | [[ڪيچڪيميٽ]] | 524,841 | [[ڏکڻ وڏو هنگريائي ميدان]] |- | [[File:HUN Baranya megye COA.png|25px]] [[بارانيا ڪائونٽي|بارانيا]] | [[پيچ]] | 391,455 | [[ڏکڻ ٽرانسڊينيوبيا]] |- | [[File:Békés departemento blazono.svg|25px]] [[بيڪيش ڪائونٽي|بيڪيش]] | [[بيڪيشچابا]] | 361,802 | [[ڏکڻ وڏو هنگريائي ميدان]] |- | [[File:Borsod-Abaúj-Zemplén departemento blazono.svg|25px]] [[بورشود-ابائوج-زيمپلين ڪائونٽي|بورشود-ابائوج-زيمپلين]] | [[مشڪولچ]] | 684,793 | [[اتر هنگري]] |- | [[File:Coa Hungary Town Budapest big.svg|25px]] [[ٻڊاپيسٽ|گاديءَ جو شهر ٻڊاپيسٽ]] | [[ٻڊاپيسٽ]] | 1,744,665 | [[وچ هنگري]] |- | [[File:HU Csongrád megye COA.svg|25px]] [[چونگراد-چاناد ڪائونٽي|چونگراد-چاناد]] | [[سيگيڊ]] | 421,827 | [[ڏکڻ وڏو هنگريائي ميدان]] |- | [[File:HUN Fejér megye COA.png|25px]] [[فييئر ڪائونٽي|فييئر]] | [[سيڪيشفيهيروار]] | 426,120 | [[وچ ٽرانسڊينيوبيا]] |- | [[File:HUN Győr-Moson-Sopron megye COA.png|25px]] [[ديور-موشون-شوپرون ڪائونٽي|ديور-موشون-شوپرون]] | [[ديور]] | 449,967 | [[اولهه ٽرانسڊينيوبيا]] |- | [[File:HUN Hajdú-Bihar COA.svg|25px]] [[هائدو-بيهار ڪائونٽي|هائدو-بيهار]] | [[ديبريچن]] | 565,674 | [[اتر وڏو هنگريائي ميدان]] |- | [[File:Coa Hungary County Heves.svg|25px]] [[هيويش ڪائونٽي|هيويش]] | [[ايگر]] | 307,985 | [[اتر هنگري]] |- | [[File:HUN Jász-Nagykun-Szolnok megye COA.png|25px]] [[ياس-نادڪون-سولنوڪ ڪائونٽي|ياس-نادڪون-سولنوڪ]] | [[سولنوڪ]] | 386,752 | [[اتر وڏو هنگريائي ميدان]] |- | [[File:HUN Komárom-Esztergom megye COA.png|25px]] [[ڪوماروم-ايسٽرگوم ڪائونٽي|ڪوماروم-ايسٽرگوم]] | [[تاتابانيا]] | 311,411 | [[وچ ٽرانسڊينيوبيا]] |- | [[File:Coa Hungary County Nógrád.svg|25px]] [[نوگراد ڪائونٽي|نوگراد]] | [[شالگوتاريان]] | 201,919 | [[اتر هنگري]] |- | [[File:HUN Pest megye COA.svg|25px]] [[پيشٽ ڪائونٽي|پيشٽ]] | [[ٻڊاپيسٽ]] | 1,237,561 | [[وچ هنگري]] |- | [[File:HUN Somogy megye COA.svg|25px]] [[شومودي ڪائونٽي|شومودي]] | [[ڪاپوشوار]] | 317,947 | [[ڏکڻ ٽرانسڊينيوبيا]] |- | [[File:HUN Szabolcs-Szatmár-Bereg megye COA.svg|25px]] [[سابولچ-ساتمار-بيريگ ڪائونٽي|سابولچ-ساتمار-بيريگ]] | [[نيريڊهازا]] | 552,000 | [[اتر وڏو هنگريائي ميدان]] |- | [[File:HUN Tolna megye COA.png|25px]] [[تولنا ڪائونٽي|تولنا]] | [[سيڪسارڊ]] | 231,183 | [[ڏکڻ ٽرانسڊينيوبيا]] |- | [[File:HUN Vas megye COA.png|25px]] [[واش ڪائونٽي|واش]] | [[سومباٿي]] | 257,688 | [[اولهه ٽرانسڊينيوبيا]] |- | [[File:Coa Hungary County Veszprém.svg|25px]] [[ويسپريم ڪائونٽي|ويسپريم]] | [[ويسپريم]] | 353,068 | [[وچ ٽرانسڊينيوبيا]] |- | [[File:Coa Hungary County Zala (2010-).svg|25px]] [[زالا ڪائونٽي|زالا]] | [[زالائيگرسيگ]] | 287,043 | [[اولهه ٽرانسڊينيوبيا]] |}<references group="n" /> ==== شهر ۽ قصبا ==== {{Main|هنگري جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Széchenyi Chain Bridge in Budapest at night.jpg|thumb|[[ٻڊاپيسٽ]]، هنگري جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر]] 15 جولاءِ 2013ع تائين هنگري ۾ 3,152 [[ميونسپالٽي|ميونسپالٽيون]] هيون: 346 شهر (هنگري ٻوليءَ ۾: {{Lang|hu|város}}، جمع: {{Lang|hu|városok}}؛ هنگري اصطلاح ۾ وڏن ۽ ننڍن شهرن لاءِ الڳ لفظ استعمال نٿو ٿئي ۽ سرڪاري ترجمن ۾ عام طور ”ٽائون“ جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي ٿو) ۽ 2,806 ڳوٺ (هنگري: {{Lang|hu|község}}، جمع: {{Lang|hu|községek}})، جيڪي گڏجي ملڪ جي سموري ايراضيءَ کي ڍڪين ٿا. شهرن جو انگ تبديل ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ صدر جي حڪم سان ڳوٺن کي شهر جو درجو ڏئي سگهجي ٿو. ٻڊاپيسٽ کي خاص حيثيت حاصل آهي ۽ اهو ڪنهن به ڪائونٽي ۾ شامل ناهي، جڏهن ته 23 شهرن کي ڪائونٽي حقن وارا شهر ({{Lang|hu|megyei jogú város}}) چيو وڃي ٿو. ٻڊاپيسٽ کان سواءِ سڀني ڪائونٽين جا مرڪزي شهر ڪائونٽي حقن وارا شهر آهن. چئن شهرن—ٻڊاپيسٽ، مشڪولچ، [[ديور]] ۽ [[پيچ]]—جا شهري گڏيل علائقا آهن، جڏهن ته هنگري جو مرڪزي انگ اکر وارو ادارو اهڙا وڌيڪ سترهن علائقا پڻ سڃاڻي ٿو، جيڪي شهري گڏيل علائقن جي ترقيءَ جي شروعاتي مرحلن ۾ آهن.<ref name="portal">{{cite web|title=portal.ksh.hu/portal/page?_pageid=37,412178&_dad=portal&_schema=PORTAL#sett|url=http://portal.ksh.hu/portal/page?_pageid=37,412178&_dad=portal&_schema=PORTAL#sett|archive-url=https://web.archive.org/web/20060319223706/http://portal.ksh.hu/portal/page?_pageid=37,412178&_dad=portal&_schema=PORTAL#sett|archive-date=19 March 2006|access-date=23 January 2021|website=portal.ksh.hu}}</ref> سڀ کان وڏو شهر ٻڊاپيسٽ آهي. في ڳوٺ آباديءَ جو سراسري انگ 300 آهي، جڏهن ته 27 ڳوٺن جي آبادي 100 کان به گهٽ آهي.<ref>{{cite book |author=Research Centre for Astronomy and Earth Sciences |title=National Atlas of Hungary Volume 3 – Society |chapter=RURAL AREAS |url=https://nemzetiatlasz.hu/MNA/National-Atlas-of-Hungary_Vol3_Ch11.pdf |publisher=Hungarian Academy of Sciences |year=2021 |access-date=April 13, 2026 |page=144 |isbn=978-963-9545-64-9}}</ref> === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|هنگري جا پرڏيهي لاڳاپا}} [[File:Necasmeeting.jpg|thumb|2013ع ۾ [[ويشيگراد گروپ]]، جرمني ۽ فرانس جي اڳواڻن جي گڏجاڻي]] [[File:BIMUN 2012 opening 1.jpg|thumb|[[هنگري جي پارليامينٽ جي عمارت]] جي [[هائوس آف مئگنيٽس]] واري اجلاس گاهه ۾ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي ڪانفرنس]] هنگري جي [[پرڏيهي پاليسي]] چئن بنيادي واعدن تي ٻڌل آهي: [[ائٽلانٽڪ ازم|ائٽلانٽڪ سهڪار]]، [[يورپي انضمام]]، [[بين الاقوامي ترقي]] ۽ [[بين الاقوامي قانون]].<ref>{{Cite web|title=Consulate General of Hungary Los Angeles|url=https://losangeles.mfa.gov.hu/eng/page/hungary-and-the-world|access-date=2022-06-03|website=losangeles.mfa.gov.hu|language=en|archive-date=16 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250716110229/https://losangeles.mfa.gov.hu/eng/page/hungary-and-the-world|url-status=dead}}</ref> هنگري ڊسمبر 1955ع کان [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو ميمبر آهي ۽ [[يورپي يونين]]، [[اتر ائٽلانٽڪ معاهدي جي تنظيم]]، [[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]]، [[ويشيگراد گروپ]]، [[عالمي واپاري تنظيم]]، [[عالمي بئنڪ]]، [[ايشيائي بنيادي ڍانچي سيڙپڪاري بئنڪ]] ۽ [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] جو پڻ ميمبر آهي. هنگري 2011ع ۽ 2024ع ۾ ڇهن ڇهن مهينن لاءِ [[يورپي يونين جي ڪائونسل]] جي صدارت سنڀالي. 2015ع ۾ هنگري اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم جي ترقياتي امداد واري ڪميٽي کان ٻاهر دنيا جو پنجون وڏو ترقياتي امداد ڏيندڙ ملڪ هو، جنهن جي امداد ملڪ جي مجموعي قومي آمدنيءَ جي 0.13 سيڪڙو جي برابر هئي. بين الاقوامي سياسي مرڪز جي حيثيت سان ٻڊاپيسٽ ۾ 100 کان وڌيڪ سفارتخانا ۽ نمائندگي ڪندڙ ادارا موجود آهن.<ref>{{cite web|year=2014|title=Embassies in Budapest|url=http://www.kulugyminiszterium.hu/dtwebe/Irodak.aspx|access-date=16 April 2020|work=Kulugyminiszterium.hu|archive-date=26 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220726161632/http://www.kulugyminiszterium.hu/dtwebe/Irodak.aspx|url-status=live}}</ref> هنگري ڪيترين ئي بين الاقوامي تنظيمن جي مرڪزي ۽ علائقائي صدر دفترن جي ميزباني پڻ ڪري ٿو، جن ۾ [[يورپي جدت ۽ ٽيڪنالاجي ادارو]]، [[يورپي پوليس ڪاليج]]، [[گڏيل قومن جو پناهگيرن بابت اعليٰ ڪمشنر]]، [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت جي تنظيم]]، بين الاقوامي مرڪز براءِ جمهوري منتقلي، [[بين الاقوامي تعليم جو ادارو]]، [[بين الاقوامي محنت تنظيم]]، [[بين الاقوامي لڏپلاڻ تنظيم]]، [[ريڊ ڪراس ۽ ريڊ ڪريسنٽ سوسائٽين جي بين الاقوامي فيڊريشن|بين الاقوامي ريڊ ڪراس]]، وچ ۽ اوڀر يورپ لاءِ علائقائي ماحولياتي مرڪز ۽ [[ڊينيوب ڪميشن (1948ع)|ڊينيوب ڪميشن]] سميت ٻيا ادارا شامل آهن.<ref>{{cite web|title=International organizations in Hungary|url=http://www.mfa.gov.hu/kum2005/Templates/alapsablon.aspx?NRMODE=Published&NRORIGINALURL=%2Fkum%2Fen%2Fbal%2Fforeign_policy%2Fun_sc%2Finternational_organisations.htm&NRNODEGUID=%7B45550E06-66FE-4183-A899-EDF5BD040EB5%7D&NRCACHEHINT=NoModifyGuest&printable=true|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313115736/http://www.mfa.gov.hu/kum2005/Templates/alapsablon.aspx?NRMODE=Published&NRORIGINALURL=%2Fkum%2Fen%2Fbal%2Fforeign_policy%2Fun_sc%2Finternational_organisations.htm&NRNODEGUID=%7B45550E06-66FE-4183-A899-EDF5BD040EB5%7D&NRCACHEHINT=NoModifyGuest&printable=true|archive-date=13 March 2016|access-date=20 November 2016|publisher=Ministry of Foreign Affairs}}</ref> 1989ع کان هنگري جي پرڏيهي پاليسيءَ جو اهم ترين مقصد اولهه جي معاشي ۽ سلامتيءَ وارن ادارن ۾ ضم ٿيڻ رهيو آهي. هنگري 1994ع ۾ [[امن لاءِ ڀائيواري]] پروگرام ۾ شامل ٿيو ۽ بوسنيا ۾ [[عملدرآمد فورس]] ۽ [[بوسنيا ۽ هرزيگووينا ۾ استحڪام فورس]] جي مهمن جي سرگرم حمايت ڪئي. 1989ع کان هنگري رومانيا، سلوواڪيا ۽ يوڪرين سان بنيادي معاهدا ڪري انهن پاڙيسري ملڪن سان پنهنجا، ماضيءَ ۾ اڪثر ڇڪتاڻ وارا، لاڳاپا بهتر ڪيا آهن. انهن معاهدن ۾ رهيل سمورين علائقائي دعوائن تان هٿ کڻندي تعميري لاڳاپن لاءِ بنياد وڌو ويو. تنهن هوندي به، رومانيا، سلوواڪيا ۽ سربيا ۾ [[هنگريائي پرڏيهي آبادي|نسلي هنگريائي اقليتن]] جي حقن جو مسئلو وقت بوقت ٻطرفي ڇڪتاڻ جو سبب بڻجندو رهيو آهي. تازن سالن ۾ سربيا سان لاڳاپا انتهائي ويجها ٿيا آهن، جنهن جو هڪ سبب سربيا جي يورپي يونين جي رڪنيت لاءِ هنگري جي مضبوط حمايت آهي، جڏهن ته يورپي يونين جي ڍانچن اندر گڏيل ترجيحن تي سهڪار سبب سلوواڪيا سان لاڳاپا پڻ بهتر ٿيا آهن.<ref>{{cite news |date=18 January 2024 |title=Orban and Fico herald new era in Hungarian-Slovak relations |url=https://www.intellinews.com/orban-and-fico-herald-new-era-in-hungarian-slovak-relations-308210/ |work=BNE IntelliNews}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.euractiv.com/section/enlargement/news/vucic-and-orban-formalise-their-special-relationship/|work=Euractiv|title=Vucic and Orban formalise their 'special relationship'|date=10 September 2021}}</ref> 2017ع کان [[هنگري–يوڪرين لاڳاپا|يوڪرين سان لاڳاپا]] [[يوڪرين ۾ هنگريائي ماڻهو|يوڪرين جي هنگريائي اقليت]] جي مسئلي سبب تيزيءَ سان خراب ٿيا.<ref>{{cite news |title=Hungary-Ukraine relations hit new low over troop deployment |date=26 March 2018 |work=New Europe |url=https://www.neweurope.eu/article/hungary-ukraine-relations-hit-new-low-troop-deployment/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331181346/https://www.neweurope.eu/article/hungary-ukraine-relations-hit-new-low-troop-deployment/ |archive-date=March 31, 2019 |url-status=usurped}}</ref> 1989ع کان هنگري [[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] جا سمورا دستاويز صحيح ڪيا آهن ۽ 1997ع ۾ ان تنظيم جي چيئرمين اِن آفيس طور خدمتون سرانجام ڏنيون. تاريخي طور هنگري جا [[هنگري–پولينڊ لاڳاپا|پولينڊ سان لاڳاپا]] خاص طور دوستاڻا رهيا آهن؛ ٻنهي ملڪن جي پارليامينٽن 2007ع ۾ ان خاص لاڳاپي کي تسليم ڪندي گڏيل طور 23 مارچ کي ”پولش-هنگريائي دوستيءَ جو ڏينهن“ قرار ڏنو.<ref>{{cite web|author=Quinn Hargitai|date=13 February 2017|title=In a world of global tension and conflict, it's both endearing and unusual that two countries that don't even share a border have set aside a day solely to appreciate their friendship.|url=https://www.bbc.com/travel/article/20170210-two-countries-as-close-as-brothers|access-date=14 September 2021|work=[[BBC]]}}</ref> 2024ع جي [[عالمي امن انڊيڪس]] موجب هنگري دنيا جو 14هون سڀ کان وڌيڪ پرامن ملڪ هو.<ref>{{Cite web|url=https://www.economicsandpeace.org/wp-content/uploads/2024/06/GPI-2024-web.pdf|title=2024 Global Peace Index|accessdate=20 November 2025|archive-date=19 August 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240819091540/https://www.economicsandpeace.org/wp-content/uploads/2024/06/GPI-2024-web.pdf|url-status=live}}</ref> === فوج === {{Main|هنگري جون دفاعي فوجون|هنگري جي فوجي تاريخ}} {{پڻ ڏسو|هنگري جي جنگين جي فهرست|هنگري جي زميني فوج جي هٿيارن ۽ سامان جي فهرست}} [[File:Hunspec.jpg|thumb|[[هنگري دفاعي فوج جي 34هين برچيني لاسلو خاص فوجي بٽالين|هنگري دفاعي فوج جي 34هين خاص فوجي بٽالين]]]] [[File:JAS 39 pair HuAF Kecskemét 2007.JPG|thumb|[[ساب ياس 39 گريپن]] [[گهڻ مقصدي جنگي جهاز]]]] هنگري جو صدر ملڪ جي هٿياربند فوجن جي اعليٰ سپهه سالار جو عهدو رکي ٿو. [[هنگري جي دفاع واري وزارت|دفاع واري وزارت]]، [[هنگري جي دفاعي فوجن جو ڪمانڊر|چيف آف اسٽاف]] سان گڏجي، هٿياربند فوجن جو انتظام هلائي ٿي، جن ۾ [[هنگري جي زميني فوج]] ۽ [[هنگري جي هوائي فوج]] شامل آهن. 2007ع کان هنگري جون هٿياربند فوجون گڏيل ڪمانڊ واري ڍانچي هيٺ ڪم ڪري رهيون آهن. دفاع واري وزارت فوج تي سياسي ۽ شهري نگراني برقرار رکي ٿي. ان جي ماتحت گڏيل فوجي ڪمانڊ هنگري جي دفاعي فوجن جي وچ ۾ هم آهنگي پيدا ڪري ٿي ۽ انهن جي ڪمان سنڀالي ٿي. 2016ع ۾ هٿياربند فوجن ۾ 31,080 اهلڪار سرگرم خدمتن تي هئا، جڏهن ته عملي ريزرو سميت فوجين جو مجموعي انگ لڳ ڀڳ 50,000 هو. 2016ع ۾ ايندڙ سال لاءِ فوجي خرچ 1.21 ارب آمريڪي ڊالر رکڻ جي رٿابندي ڪئي وئي، جيڪو ملڪ جي مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ 0.94 سيڪڙو هو ۽ اتر ائٽلانٽڪ معاهدي جي تنظيم جي 2 سيڪڙو واري هدف کان گهڻو گهٽ هو. 2012ع ۾ حڪومت هڪ ٺهراءُ منظور ڪيو، جنهن تحت 2022ع تائين دفاعي خرچ مجموعي گهريلو پيداوار جي 1.4 سيڪڙو تائين وڌائڻ جو واعدو ڪيو ويو.<ref>{{cite web|date=28 April 2016|title=Budget 2017: Hungary to spend €3.7 billion more than it should next year|url=http://hungarytoday.hu/news/budget-2017-hungary-spend-e3-7-billion-revenues-next-year-95159|access-date=28 April 2016|work=hungarytoday.hu|archive-date=10 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010075425/http://hungarytoday.hu/news/budget-2017-hungary-spend-e3-7-billion-revenues-next-year-95159}}</ref> [[فوجي خدمت]] رضاڪاراڻي آهي، جيتوڻيڪ جنگ جي حالت ۾ [[لازمي فوجي ڀرتي]] لاڳو ٿي سگهي ٿي. فوج کي جديد بڻائڻ جي هڪ اهم قدم طور هنگري 2001ع ۾ لڳ ڀڳ 800 ملين يورو جي لاڳت سان 14 [[ساب ياس 39 گريپن|ياس 39 گريپن]] جنگي جهاز خريد ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. هنگري جي قومي سائبر سلامتي مرڪز کي 2016ع ۾ [[سائبر سلامتي]] جي شعبي ۾ وڌيڪ اثرائتو بڻائڻ لاءِ نئين سر منظم ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title=Revised Hungarian IT Security Policy|url=https://www.enisa.europa.eu/about-enisa/structure-organization/national-liaison-office/meetings/june-2016/revised-hungarian-it-security-policy|access-date=20 November 2016|publisher=National Cyber Security Center|archive-date=28 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240128142251/https://www.enisa.europa.eu/about-enisa/structure-organization/national-liaison-office/meetings/june-2016/revised-hungarian-it-security-policy|url-status=live}}</ref> 2016ع ۾ هنگري جا لڳ ڀڳ 700 فوجي بين الاقوامي امن قائم رکڻ وارين فوجن جي حصي طور پرڏيهي ملڪن ۾ مقرر هئا. انهن ۾ افغانستان ۾ اتر ائٽلانٽڪ معاهدي جي تنظيم جي اڳواڻي هيٺ [[بين الاقوامي سلامتي امدادي فورس]] ۾ هنگري دفاعي فوج جا 100 اهلڪار، [[ڪوسوو فورس]] جي ڪمان هيٺ ڪوسوو ۾ 210 هنگريائي فوجي ۽ بوسنيا ۽ هرزيگووينا ۾ 160 فوجي شامل هئا. هنگري عراق ۾ 300 اهلڪارن تي ٻڌل رسد وارو دستو پڻ موڪليو، جنهن جو مقصد هٿياربند ٽرانسپورٽ قافلن وسيلي آمريڪي قبضي جي مدد ڪرڻ هو، جيتوڻيڪ ملڪ جي جنگ ۾ شموليت جي عوامي راءِ مخالفت ڪئي.<ref>{{cite web |last=RFE/RL |date=3 June 2003 |title=Hungarian Parliament approves deployment to Iraq |url=https://reliefweb.int/report/iraq/hungarian-parliament-approves-deployment-iraq |website=ReliefWeb |access-date=April 13, 2026}}</ref><ref>{{cite news |author=Voice of America |date=3 June 2003 |title=Hungary Approves Troops for Iraq Reconstruction |url=https://www.voanews.com/a/a-13-a-2003-06-03-17-hungary-67465672/385755.html |work=VOANews.com |access-date=April 13, 2026}}</ref> == معيشت == {{Main|هنگري جي معيشت}} {{multiple image | perrow = 2 | align = left | total_width = 320 | image = Stock Exchange Palace by Ignác Alpár, detail, 2011 Budapešť 0799.jpg | footer = [[لبرٽي اسڪوائر (ٻڊاپيسٽ)|لبرٽي اسڪوائر]] تي هنگريائي اسٽاڪ ايڪسچينج محل }} هنگري [[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]] جو هڪ اعليٰ آمدني وارو [[مخلوط معيشت|مخلوط معاشي]] ملڪ آهي، جنهن جو [[انساني ترقيءَ جي اشاري موجب ملڪن جي فهرست|انساني ترقيءَ جو اشارو تمام اعليٰ]] ۽ افرادي قوت مهارت يافته آهي، جڏهن ته [[آمدنيءَ جي برابري موجب ملڪن جي فهرست|آمدنيءَ جي اڻبرابري]] جي لحاظ کان دنيا ۾ 16هين گهٽ ترين سطح رکي ٿو.<ref>{{cite web|title=World Bank Country Classification|url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DATASTATISTICS/0,,contentMDK:20421402~pagePK:64133150~piPK:64133175~theSitePK:239419,00.html#High_income|archive-url=https://web.archive.org/web/20080524215837/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DATASTATISTICS/0%2C%2CcontentMDK%3A20421402~pagePK%3A64133150~piPK:64133175~theSitePK:239419%2C00.html|archive-date=24 May 2008|access-date=30 September 2014}}</ref> ان کان سواءِ، اقتصادي پيچيدگيءَ جي اشاري موجب هيءَ دنيا جي نائين سڀ کان وڌيڪ [[اقتصادي پيچيدگي موجب ملڪن جي فهرست|پيچيده معيشت]] آهي.<ref>{{Cite web|date=2018|title=The Atlas of Economic Complexity by @HarvardGrwthLab|url=https://atlas.cid.harvard.edu/rankings/|website=atlas.cid.harvard.edu|access-date=3 July 2020|archive-date=2 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241202063701/https://atlas.cid.harvard.edu/rankings/|url-status=live}}</ref> [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] پاران ماپيل 188 ملڪن مان هنگري جي معيشت 265.037 ارب آمريڪي ڊالرن جي پيداوار سان [[مجموعي گهريلو پيداوار (قوت خريد برابري) موجب ملڪن جي فهرست|دنيا جي 57هين وڏي معيشت]] آهي،<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=43&pr.y=13&sy=2017&ey=2022&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=944&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Hungary|publisher=International Monetary Fund|access-date=29 April 2017|archive-date=19 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210919172219/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=43&pr.y=13&sy=2017&ey=2022&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=944&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=|url-status=live}}</ref> جڏهن ته [[قوت خريد برابري]] جي بنياد تي [[في ماڻهو مجموعي گهريلو پيداوار موجب ملڪن جي فهرست|في ماڻهو مجموعي گهريلو پيداوار]] ۾ دنيا ۾ 49هين نمبر تي آهي. 2021ع ۾ سالياني [[وچين آمدني|برابر ڪيل خرچ لائق وچين آمدني]] 15,361 آمريڪي ڊالر (قوت خريد برابري) هئي.<ref name="y148">{{cite book | author=OECD | title=Society at a Glance 2024: OECD Social Indicators, Figure 4.1 Median income varies by a factor eight across OECD countries | publisher=OECD | date=20 June 2024 | url=https://www.oecd.org/en/publications/2024/06/society-at-a-glance-2024_08001b73/full-report/component-12.html#indicator-d1e8404-8cd0a55a48 | page=}}</ref> 2017ع ۾ [[روزگار ۽ آباديءَ جو تناسب|روزگار جي شرح]] 68.3 سيڪڙو هئي؛<ref>{{cite web|url=https://www.ksh.hu/docs/eng/xftp/gyor/fog/efog1707.html|title=The employment rate of people aged 15–64 increased to 68.3%|publisher=KSH|access-date=30 August 2017|archive-date=17 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250717165220/https://www.ksh.hu/docs/eng/xftp/gyor/fog/efog1707.html|url-status=live}}</ref> روزگار جي جوڙجڪ [[صنعتي دور کان پوءِ وارو سماج|صنعتي دور کان پوءِ وارين معيشتن]] جون خاصيتون ڏيکاري ٿي: ملازمت ڪندڙ افرادي قوت مان 63.2 سيڪڙو خدمتن واري شعبي، 29.7 سيڪڙو صنعت ۽ 7.1 سيڪڙو زراعت ۾ ڪم ڪري ٿي. 2017ع ۾ بيروزگاريءَ جي شرح 4.1 سيڪڙو هئي،<ref>{{cite web|url=http://www.ksh.hu/gyorstajekoztatok/#/en/document/mun1709|title=Unemployment rate decreased to 4.1%|publisher=[[هنگري جو مرڪزي شماريات کاتو]]|access-date=26 October 2017|archive-date=22 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170322173925/http://www.ksh.hu/gyorstajekoztatok/#/en/document/mun1709|url-status=live}}</ref> جيڪا [[2008ع جو مالي بحران|2008ع جي مالي بحران]] دوران 11 سيڪڙو هئي. هنگري [[يورپي گڏيل منڊي]] جو حصو آهي، جيڪا 508 ملين کان وڌيڪ صارفين جي نمائندگي ڪري ٿي. ملڪ جون ڪيتريون ئي گهرو واپاري پاليسيون يورپي يونين جي ميمبر ملڪن وچ ۾ ٿيل معاهدن ۽ يورپي يونين جي قانون سازيءَ تحت طئي ٿين ٿيون. هنگري پرڏيهي واپار تي گهڻو دارومدار رکندڙ برآمداتي [[منڊي معيشت]] آهي ۽ [[برآمدن موجب ملڪن جي فهرست|دنيا جي 36هين وڏي برآمداتي معيشت]] آهي. 2015ع ۾ ملڪ جون برآمدون 100 ارب آمريڪي ڊالرن کان وڌيڪ هيون ۽ [[واپاري توازن|واپاري واڌو]] 9.003 ارب ڊالر هو؛ برآمدن مان 79 سيڪڙو يورپي يونين ڏانهن ويو، جڏهن ته 21 سيڪڙو واپار يورپي يونين کان ٻاهر ٿيو.<ref>{{cite web|url=http://www.ksh.hu/gyorstajekoztatok/#/en/document/kul1512|title=External trade surplus was EUR 604 million in December|work=[[هنگري جو مرڪزي شماريات کاتو]]|date=10 March 2016|access-date=10 March 2016|archive-date=22 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170322173925/http://www.ksh.hu/gyorstajekoztatok/#/en/document/kul1512|url-status=live}}</ref> هنگري جي معيشت جو 80 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو [[نجي شعبو|نجي ملڪيت]] هيٺ آهي، جڏهن ته مجموعي ٽيڪسن جو تناسب 39.1 سيڪڙو آهي، جيڪو ملڪ جي [[فلاحي رياست|فلاحي معيشت]] جو بنياد مهيا ڪري ٿو. خرچن جي لحاظ کان گهريلو واپرائڻ [[مجموعي گهريلو پيداوار]] جو سڀ کان وڏو جزو آهي ۽ مجموعي استعمال جو 50 سيڪڙو ٺاهي ٿو؛ ان کان پوءِ مجموعي مستقل [[سرمائي جي جوڙجڪ]] 22 سيڪڙو ۽ سرڪاري خرچ 20 سيڪڙو آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2050.html#hu|title=GDP – composition, by end use|publisher=[[سي آءِ اي ورلڊ فيڪٽ بڪ]]|year=2016|access-date=11 March 2016|archive-date=12 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180212083454/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2050.html#hu}}</ref> هنگري [[وچ ۽ اوڀر يورپ]] ۾ [[پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري]] حاصل ڪندڙ اهم ملڪن مان هڪ رهيو آهي. 2015ع ۾ ملڪ ۾ آيل پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري 119.8 ارب آمريڪي ڊالر هئي، جڏهن ته هنگري پاڻ پرڏيهي ملڪن ۾ 50 ارب ڊالرن کان وڌيڪ سيڙپڪاري ڪئي هئي.<ref name=factbook/> {{As of|2015}} هنگري جا اهم واپاري ڀائيوار جرمني، آسٽريا، رومانيا، سلوواڪيا، فرانس، اٽلي، پولينڊ ۽ چيڪيا هئا.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2050.html#hu|title=Export Partners of Hungary|publisher=[[سي آءِ اي ورلڊ فيڪٽ بڪ]]|year=2016|access-date=11 March 2016|archive-date=12 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180212083454/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2050.html#hu}}</ref> اهم صنعتن ۾ خوراڪ جي پروسيسنگ، دوائون، موٽر گاڏيون، معلوماتي ٽيڪنالاجي، ڪيميائي صنعت، ڌاتوڪاري، مشينري، بجليءَ جو سامان ۽ سياحت شامل آهن؛ 2014ع ۾ ملڪ ۾ 12.1 ملين بين الاقوامي سياح آيا هئا.<ref>{{cite book|date=10 March 2016|doi=10.18111/9789284416899|isbn=978-92-844-1689-9|title=UNWTO Tourism Highlights, 2015 Edition}}</ref> هنگري وچ ۽ اوڀر يورپ ۾ اليڪٽرانڪس جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ ملڪ آهي. اليڪٽرانڪس جي پيداوار ۽ تحقيق ملڪ ۾ جدت ۽ معاشي واڌ جا اهم محرڪ آهن. گذريل ٻن ڏهاڪن دوران هنگري [[موبائل ٽيڪنالاجي]]، [[معلوماتي سلامتي]] ۽ لاڳاپيل هارڊويئر تحقيق جو پڻ هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو آهي.<ref>{{cite web|url=https://hipa.hu/en/key-sectors/electronics/|archive-url=https://web.archive.org/web/20151023011250/http://hipa.hu/en/key-sectors/electronics/|archive-date=23 October 2015|title=Electronics|publisher=HIPA|access-date=11 March 2016}}</ref> وڏيون [[هنگري جي ڪمپنين جي فهرست|هنگريائي ڪمپنيون]] [[ٻڊاپيسٽ اسٽاڪ ايڪسچينج]] تي درج اسٽاڪ مارڪيٽ اشاري [[بي يو ايڪس]] ۾ شامل آهن. مشهور ڪمپنين ۾ [[فارچون گلوبل 500]] ۾ شامل [[ايم او ايل گروپ]]، [[او ٽي پي بئنڪ]]، [[گيڊيون ريخٽر]]، [[مجيار ٽيليڪام]]، [[سي آءِ جي پينونيا]]، [[ايف ايڇ بي بئنڪ]] ۽ [[زواڪ يونيڪم]] وغيره شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2012/countries/Hungary.html?iid=smlrr|title=Global 500 – Countries: Hungary – Fortune|work=[[مني (رسالو)|مني]]|date=23 July 2012|access-date=10 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20180527201349/https://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2012/countries/Hungary.html?iid=smlrr|archive-date=2018-05-27}}</ref> ان کان سواءِ هنگري ۾ مخصوص شعبن سان لاڳاپيل [[ننڍا ۽ وچولا ڪاروبار|ننڍن ۽ وچولن ڪاروبارن]] جو وڏو حصو آهي، جن ۾ گاڏين جا پرزا فراهم ڪندڙ ادارا ۽ ٽيڪنالاجي [[نئين قائم ٿيل ڪمپني|نئين قائم ٿيل ڪمپنيون]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.startupranking.com/top/hungary|title=Top – Hungary|publisher=startupRANKING|access-date=10 March 2016|archive-date=12 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160312022714/http://www.startupranking.com/top/hungary|url-status=live}}</ref> ٻڊاپيسٽ ملڪ جو مالي ۽ ڪاروباري گاديءَ جو هنڌ آهي ۽ [[گلوبلائيزيشن ۽ عالمي شهرن جي تحقيقاتي نيٽ ورڪ]] جي مطالعي ۾ ان کي بيٽا+ [[عالمي شهر]] طور درجو ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html|title=The World According to GaWC 2010|date=13 April 2010|work=lboro.ac.uk|access-date=12 May 2014|archive-date=11 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160811203314/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html}}</ref> ڪاروبار ۽ معيشت جي لحاظ کان ٻڊاپيسٽ هنگري جو [[اولين شهر]] آهي ۽ قومي آمدنيءَ جو 39 سيڪڙو پيدا ڪري ٿو. 2015ع ۾ شهر جي مجموعي ميٽروپوليٽن پيداوار 100 ارب آمريڪي ڊالرن کان وڌيڪ هئي، جنهن ڪري اها يورپي يونين جي وڏين علائقائي معيشتن مان هڪ هئي.<ref>{{cite web|last=Istrate|first=Emilia|url=http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3|title=Global MetroMonitor &#124; Brookings Institution|work=Brookings.edu|access-date=10 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130605135349/http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3|archive-date=5 June 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.portfolio.hu/users/elofizetes_info.php?t=cikk&i=167708|title=Hungary's GDP (IMF, 2016 est.) is $265.037 billion x 39% = $103,36 billion|work=Portfolio online financial journal|access-date=10 June 2013|archive-date=3 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303190038/http://www.portfolio.hu/users/elofizetes_info.php?t=cikk&i=167708}}</ref> [[پرائس واٽر هائوس ڪوپرز]] جي ماپ موجب ٻڊاپيسٽ دنيا جي مجموعي گهريلو پيداوار جي لحاظ کان بهترين ڪارڪردگي رکندڙ 100 شهرن ۾ پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.economistinsights.com/sites/default/files/downloads/Hot%20Spots.pdf|title=Benchmarking global city competitiveness|year=2012|publisher=Economist Intelligence Unit|access-date=12 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140709133545/http://www.economistinsights.com/sites/default/files/downloads/Hot%20Spots.pdf|archive-date=9 July 2014}}</ref> هنگري پنهنجي ڪرنسي [[هنگريائي فورنٽ]] استعمال ڪري ٿو، جيتوڻيڪ سرڪاري قرض کان سواءِ ان جي معيشت [[يورو هم آهنگي جا معيار|ماسٽرخت معيار]] پورا ڪري ٿي؛ سرڪاري قرض پڻ 2015ع ۾ 75.3 سيڪڙو سان [[سرڪاري قرض موجب ملڪن جي فهرست|يورپي يونين جي سراسري سطح کان نمايان طور گهٽ]] هو. [[هنگري جي قومي بئنڪ]] قيمتن جي استحڪام تي ڌيان ڏئي ٿي ۽ ان جو مهانگائيءَ جو هدف 3 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.mnb.hu/en/monetary-policy|title=Monetary Policy|publisher=[[هنگري جي قومي بئنڪ]]|access-date=10 March 2016|archive-date=18 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190718120944/https://www.mnb.hu/en/monetary-policy|url-status=live}}</ref> هنگري ۾ ڪارپوريٽ ٽيڪس جي شرح رڳو 9 سيڪڙو آهي، جيڪا يورپي يونين جي ملڪن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً گهٽ آهي.<ref>{{cite web|url=https://hngary.com/tips-doing-business-in-hungary/|title=Tips for doing business in Hungary|work=hngary.com|year=2017|access-date=28 August 2018|archive-date=17 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250717165228/https://www.hngary.com/tips-doing-business-in-hungary/|url-status=live}}</ref> === سائنس ۽ ٽيڪنالاجي === {{Main|هنگري ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي|هنگريائي نوبل انعام يافته شخصيتن جي فهرست}} [[File:Szentgyorgyi Albert es a c vitamin keplete 1937 okt 31 Pesti Naplo.jpg|thumb|right|[[البرٽ سينٽ-گيورگي]] [[وٽامن سي]] جي دريافت تي [[طب يا فعليات جو نوبل انعام]] حاصل ڪيو. [[نوبل انعام]] [[هنگريائي نوبل انعام يافته شخصيتن جي فهرست|15 هنگريائين]] کي ملي چڪو آهي.]] [[File:Hungary-02046 - Budapest University of Technology and Economics (31670993764).jpg|thumb|right|1782ع ۾ قائم ٿيل [[ٻڊاپيسٽ ٽيڪنالاجي ۽ اقتصاديات يونيورسٽي]] دنيا جو سڀ کان پراڻو [[ٽيڪنالاجي ادارو]] آهي.]] سائنس ۽ ٽيڪنالاجيءَ جي ميدان ۾ هنگري جون ڪاميابيون نمايان رهيون آهن ۽ تحقيق ۽ ترقيءَ جون سرگرميون ملڪ جي معيشت جو اهم حصو آهن. 2020ع ۾ هنگري پنهنجي مجموعي گهريلو پيداوار جو 1.61 سيڪڙو شهري تحقيق ۽ ترقيءَ تي خرچ ڪيو، جيڪو [[تحقيق ۽ ترقيءَ تي خرچ موجب ملڪن جي فهرست|دنيا جو 25هون بلند ترين تناسب]] هو.<ref name="oecd">{{Cite web|last=Hungarian Central Statistical Office|title=R&D expenditure as a percentage of GDP 2020|url=https://www.ksh.hu/science-and-technology#:~:text=In%202017%2C%20HUF%20517%20billion,level%20of%20the%20national%20economy.|access-date=21 April 2022|website=ksh.hu|archive-date=4 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250804040713/https://www.ksh.hu/science-and-technology#:~:text=In%202017%2C%20HUF%20517%20billion,level%20of%20the%20national%20economy.|url-status=live}}</ref> [[بلومبرگ ايل پي|بلومبرگ جدت اشاري]] ۾ هنگري دنيا جي سڀ کان وڌيڪ جدت پسند ملڪن مان 32هين نمبر تي رهيو.<ref>{{cite news|title=The Bloomberg Innovation Index|url=https://www.bloomberg.com/graphics/2015-innovative-countries/|work=[[بلومبرگ ايل پي|بلومبرگ]]|access-date=2 April 2022|archive-date=25 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191225075316/https://www.bloomberg.com/graphics/2015-innovative-countries/|url-status=live}}</ref> 2025ع جي [[عالمي جدت اشاري]] ۾ هنگري 36هين نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |title=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/hungary |access-date=2025-10-16 |website=WIPO}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads |last2=Lanvin |first2=Bruno |publisher=[[عالمي دانشورانه ملڪيت تنظيم]] |year=2025 |isbn=978-92-805-3797-0 |page=19 |language=en |doi=10.34667/tind.58864 |access-date=2025-10-17 |archive-date=12 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251012035001/https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |url-status=live }}</ref> 2014ع ۾ هنگري ۾ هر ڏهه لک رهواسين پٺيان 2,651 مڪمل وقت جي برابر محقق هئا، جيڪو 2010ع جي 2,131 جي ڀيٽ ۾ مسلسل واڌ ڏيکاري ٿو؛ مقابلي ۾ آمريڪا ۾ اهو انگ 3,984 ۽ جرمني ۾ 4,380 هو.<ref>{{cite news|url=http://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.SCIE.RD.P6?locations=HU|work=[[عالمي بئنڪ]]|title=Researchers in R&D (per million people)|archive-date=3 December 2024|access-date=17 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203012345/https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.SCIE.RD.P6?locations=HU|url-status=live}}</ref> هنگري جي اعليٰ ٽيڪنالاجي صنعت کي ملڪ جي مهارت يافته افرادي قوت سان گڏ پرڏيهي اعليٰ ٽيڪنالاجي ڪمپنين ۽ تحقيقي مرڪزن جي مضبوط موجودگيءَ مان فائدو مليو آهي. هنگري ۾ پيٽنٽ داخل ڪرائڻ جي شرح پڻ بلند آهي؛ مجموعي صنعتي پيداوار ۾ اعليٰ ۽ وچولي-اعليٰ ٽيڪنالاجي پيداوار جي تناسب ۾ ملڪ ڇهين، تحقيق سان لاڳاپيل پرڏيهي سڌي سيڙپڪاريءَ جي آمد ۾ 12هين، ڪاروباري ادارن ۾ تحقيقي صلاحيت جي لحاظ کان 14هين ۽ مجموعي جدت جي ڪارڪردگيءَ ۾ دنيا ۾ 17هين نمبر تي رهيو آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.globalinnovationindex.org/analysis-economy|work=[[ڪارنيل يونيورسٽي]]، [[انسياڊ]] ۽ [[عالمي دانشورانه ملڪيت تنظيم]]|title=Global Innovation Index – ANALYSIS – Hungary|access-date=17 June 2017|archive-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224054436/https://www.globalinnovationindex.org/analysis-economy}}</ref> هنگري ۾ تحقيق ۽ ترقيءَ جو اهم ادارو قومي تحقيق، ترقي ۽ جدت آفيس آهي، جيڪا سائنسي تحقيق، ترقي ۽ جدت لاءِ قومي حڪمت عملي ٺاهيندڙ ۽ [[سائنس جي مالي سهائتا|مالي سهائتا فراهم ڪندڙ ادارو]] آهي. هي هنگري حڪومت لاءِ تحقيق، ترقي ۽ جدت جي پاليسيءَ بابت مشوري جو بنيادي ذريعو ۽ ان شعبي جي مالي سهائتا جو اهم ادارو آهي. ان جي ذميوارين ۾ تحقيق، ترقي ۽ جدت جي پاليسي تيار ڪرڻ، معياري تحقيق لاءِ مالي سهائتا فراهم ڪرڻ، مقابلي جي صلاحيت وڌائڻ لاءِ جدت جي حمايت ڪرڻ، حڪومت جي تحقيق ۽ جدت واري حڪمت عملي تيار ڪرڻ، قومي تحقيق، ترقي ۽ جدت فنڊ جو انتظام ڪرڻ ۽ بين الاقوامي تنظيمن ۾ حڪومت توڙي تحقيقي ۽ جدتي برادريءَ جي نمائندگي ڪرڻ شامل آهن.<ref>{{cite news|url=http://nkfih.gov.hu/the-office|work=NRDI Office|title=The National Research, Development and Innovation Office|archive-date=4 December 2024|access-date=17 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20241204143518/https://nkfih.gov.hu/the-office|url-status=live}}</ref> سائنسي تحقيق جي مالي سهائتا جزوي طور صنعت ۽ جزوي طور رياست ڪري ٿي، جنهن ۾ يونيورسٽيون ۽ [[هنگري جي سائنس اڪيڊمي]] جهڙا سرڪاري سائنسي ادارا شامل آهن.<ref>{{cite news|url=http://mta.hu/english/mta-and-science-106125|work=[[هنگري جي سائنس اڪيڊمي]]|title=MTA and Science (Infograpihcs)|archive-date=4 December 2024|access-date=17 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20241204160413/https://mta.hu/english/mta-and-science-106125|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://mta.hu/english/mtas-research-centres-and-institutes-106085|work=[[هنگري جي سائنس اڪيڊمي]]|title=MTA's Research Centres and Institutes|archive-date=1 December 2024|access-date=17 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20241201012405/https://mta.hu/english/mtas-research-centres-and-institutes-106085|url-status=live}}</ref> هنگري مختلف سائنسي شعبن، خاص طور طبعيات، رياضي، ڪيميا ۽ انجنيئرنگ جي ڪيترن ئي نامور محققن جو وطن رهيو آهي. 2018ع تائين [[هنگريائي نوبل انعام يافته شخصيتن جي فهرست|13 هنگريائي سائنسدانن]] [[نوبل انعام]] حاصل ڪيو هو.<ref>{{cite news|url=http://mta.hu/english/hungarys-nobel-prize-winners-106018|work=[[هنگري جي سائنس اڪيڊمي]]|title=Hungary's Nobel Prize Winners|archive-date=21 September 2022|access-date=17 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20220921183022/https://mta.hu/english/hungarys-nobel-prize-winners-106018|url-status=live}}</ref> 2012ع تائين ٽن شخصيتن—چوما، [[يانوش بوليائي]] ۽ تيهاني—سان لاڳاپيل دستاويز [[يونيسڪو]] جي [[دنيا جي يادگيري پروگرام]] جي رجسٽر ۾ شامل ڪيا ويا هئا، جڏهن ته [[ٽابولا هنگاريائي]] ۽ [[ببليوٿيکا ڪورويانا]] جا مجموعا پڻ ان رجسٽر ۾ شامل آهن. همعصر سائنسدانن ۾ رياضيدان [[لاسلو لوواس]]، طبعيات دان [[البرٽ-لاسلو باراباشي]]، طبعيات دان [[فيرينس ڪرائوس]] ۽ حياتياتي ڪيميا دان [[آرپاڊ پستائي]] شامل آهن. هنگري ۾ [[رياضي جي تعليم]] جي مضبوط روايت آهي، جنهن ڪيترائي ممتاز سائنسدان پيدا ڪيا آهن. مشهور هنگريائي رياضيدانن ۾ پيءُ [[فارڪاش بوليائي]] ۽ سندس پٽ [[يانوش بوليائي]] شامل آهن، جن مان يانوش [[غير اقليدي جاميٽري]] جي باني شخصيتن مان هڪ هو؛ [[پال ايردوش]]، جيڪو چاليهن کان وڌيڪ ٻولين ۾ شايع ٿيڻ سبب مشهور ٿيو ۽ جنهن سان لاڳاپيل [[ايردوش عدد]] اڄ به ڳڻيا وڃن ٿا؛ ۽ [[جان فان نوئمان]]، جنهن [[مقداري ميڪانيات]] ۽ [[راندين جي نظريي]] ۾ اهم ڪم ڪيو، ڊجيٽل ڪمپيوٽنگ جي اڳواڻن مان هڪ هو ۽ [[مينهيٽن منصوبو|مينهيٽن منصوبي]] جو چيف رياضيدان رهيو. هنگري جي قابل ذڪر ايجادن ۾ [[ليڊ ڊاءِ آڪسائيڊ]] واري [[ماچيس]] ([[يانوش ايريني]])، [[ڪاربوريٽر]] جو هڪ قسم ([[دونات بانڪي]] ۽ [[يانوش چونڪا]])، متبادل برقي وهڪري تي هلندڙ ريل انجڻ ۽ جنريٽر ([[ڪالمان ڪاندو]])، [[هولوگرافي]] ([[ڊينس گيبر]])، [[ڪالمان فلٽر]] ([[روڊولف اي ڪالمان]]) ۽ [[روبيڪ جو ڪيوب]] ([[ارنو روبيڪ]]) شامل آهن. === آمدورفت === {{Main|هنگري ۾ آمدورفت}} [[File:Esztergom.desiro.JPG|thumb|[[هنگري جي رياستي ريلوي]] جي نيٽ ورڪ تي [[سيمينس ڊيزيرو]] مسافر ريل گاڏيون؛ هنگري جو ريلوي نيٽ ورڪ [[ريلوي آمدورفت جي نيٽ ورڪ جي ڊيگهه موجب ملڪن جي فهرست|دنيا جي سڀ کان گهاٽن ريلوي نيٽ ورڪن]] مان هڪ آهي.]] هنگري ۾ روڊ، ريلوي، هوائي ۽ آبي آمدورفت جو انتهائي ترقي يافته نظام موجود آهي. [[ٻڊاپيسٽ]] [[هنگري جي رياستي ريلوي|هنگريائي ريلوي نظام]] (''ايم اي وي'') جي هڪ اهم مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. گاديءَ واري شهر ۾ ٽي وڏيون ريلوي اسٽيشنون آهن، جن کي ''[[ٻڊاپيسٽ ڪيليٽي ريلوي اسٽيشن|ڪيليٽي]]'' (اوڀر)، ''[[ٻڊاپيسٽ نيوگاٽي ريلوي اسٽيشن|نيوگاٽي]]'' (اولهه) ۽ ''[[ٻڊاپيسٽ ڊيلي ريلوي اسٽيشن|ڊيلي]]'' (ڏکڻ) ''پاليااودوار'' چيو وڃي ٿو. [[سولنوڪ]] ٻڊاپيسٽ کان ٻاهر ملڪ جو سڀ کان اهم ريلوي مرڪز آهي، جڏهن ته [[مشڪولچ ٽسائي ريلوي اسٽيشن|مشڪولچ جي ٽسائي ريلوي اسٽيشن]] ۽ [[سومباتهي]]، [[گيور]]، [[سيگيڊ]] ۽ [[سيڪيشفيهيروار]] جون مکيه ريلوي اسٽيشنون پڻ ريلوي نيٽ ورڪ جا اهم مرڪز آهن. مارچ 2024ع کان هنگري جي ''ايم اي وي'' ريلوي تي 65 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارن ۽ 14 سالن کان گهٽ عمر وارن ماڻهن لاءِ سفر مفت آهي.<ref>{{cite web|url=https://dailynewshungary.com/key-changes-in-hungarian-public-transport-summarised-in-10-points/|title=Key changes in Hungarian public transport summarised in 10 points – Daily News Hungary|date=10 January 2024}}</ref> ٻڊاپيسٽ، [[ڊيبريسن]]، مشڪولچ ۽ [[سيگيڊ]] ۾ ٽرام جا نيٽ ورڪ موجود آهن. [[ٻڊاپيسٽ ميٽرو]] دنيا جو ٻيو سڀ کان پراڻو زيرزمين [[تيز رفتار شهري آمدورفت|ميٽرو نظام]] آهي؛ ان جي [[ٻڊاپيسٽ ميٽرو جي ايم 1 لائين|لائين 1]] 1896ع کان هلي رهي آهي. هي نظام چار لائينن تي مشتمل آهي. [[علائقائي ريل|مسافر علائقائي ريلوي]] نظام ''[[بي ايڇ اي وي|ايڇ اي وي]]'' ٻڊاپيسٽ جي ميٽروپوليٽن علائقي ۾ هلي ٿو. هنگري ۾ موٽر ويز ({{langx|hu|autópálya}}) جي مجموعي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|1314|km|2|abbr=on}} آهي. موجوده نيٽ ورڪ ۾ نوان موٽر وي حصا مسلسل شامل ڪيا پيا وڃن؛ هي نيٽ ورڪ اڳ ئي ملڪ جي ڪيترن ئي معاشي طور اهم وڏن شهرن کي گاديءَ واري شهر سان ڳنڍي ٿو. بندرگاهون ٻڊاپيسٽ، [[دونائيواروش]] ۽ [[بائيا، هنگري|بائيا]] ۾ واقع آهن. هنگري ۾ پنج بين الاقوامي هوائي اڏا آهن: [[ٻڊاپيسٽ فرينس لسٽ بين الاقوامي هوائي اڏو|ٻڊاپيسٽ فرينس لسٽ]]، جنهن کي غير رسمي طور ''فيريهيگي'' پڻ چيو وڃي ٿو؛ [[ڊيبريسن بين الاقوامي هوائي اڏو|ڊيبريسن]]؛ [[هيواز–بالاتون هوائي اڏو|هيواز–بالاتون]]، جنهن کي ''شارميليڪ هوائي اڏو'' پڻ چيو وڃي ٿو؛ [[گيور-پير بين الاقوامي هوائي اڏو|گيور-پير]]؛ ۽ پِيچ-پوگاني. انهن مان رڳو ٻه هوائي اڏا، ٻڊاپيسٽ ۽ ڊيبريسن، باقاعده مقرر اڏامون وصول ڪن ٿا. گهٽ خرچ واري هوائي ڪمپني [[وز ايئر]] جو مرڪز فيريهيگي ۾ آهي. === توانائي === {{Main|هنگري ۾ توانائي|هنگري ۾ قابل تجديد توانائي}} [[File:Hungary electricity generation by source.png|thumb|هنگري ۾ بجليءَ جي پيداوار، ٽيراواٽ ڪلاڪن ۾]] هنگري جي توانائيءَ جي مجموعي فراهميءَ ۾ [[فوسل ٻارڻ]] جو وڏو حصو آهي، جنهن ۾ [[قدرتي گئس]] سڀ کان وڏو حصو رکي ٿي، ان کان پوءِ [[پيٽروليم|تيل]] ۽ [[ڪوئلو]] اچن ٿا.<ref name=":0">{{Cite web|last=International Energy Agency|author-link=International Energy Agency|date=16 December 2021|title=Hungary – Countries & Regions|url=https://www.iea.org/countries/hungary|access-date=2022-05-24|publisher=IEA|location=Paris|archive-date=19 October 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251019215647/https://www.iea.org/countries/hungary|url-status=live}}</ref> جون 2020ع ۾ هنگري هڪ قانون منظور ڪيو، جنهن تحت ملڪ 2050ع تائين [[ڪاربان غيرجانبداري|خالص صفر اخراج]] حاصل ڪرڻ جو پابند ٿيو. ملڪ جي توانائي ۽ آبهوا بابت پاليسين جي وسيع نئين سر جوڙجڪ جي حصي طور، هنگري پنهنجي قومي توانائي حڪمت عملي 2030ع کي وڌيڪ اڳتي وڌائيندي ان ۾ 2040ع تائين جو خاڪو پڻ شامل ڪيو، جنهن ۾ ڪاربان کان پاڪ ۽ گهٽ خرچ واري توانائي کي ترجيح ڏيڻ سان گڏ [[توانائي تحفظ]] ۽ [[توانائي خودمختياري]] کي مضبوط ڪرڻ تي ڌيان ڏنو ويو آهي.<ref name=":0" /> ملڪ جي 2050ع واري هدف جا اهم جزا [[قابل تجديد توانائي]]، [[ايٽمي توانائي|ايٽمي بجلي]] ۽ آخري استعمال وارن شعبن جي بجليڪاري آهن. بجليءَ جي شعبي ۾ وڏين سيڙپڪارين جي اميد آهي، جن ۾ ايٽمي توانائي پيدا ڪندڙ ٻن نون يونٽن جي تعمير پڻ شامل آهي. قابل تجديد توانائيءَ جي گنجائش ۾ نمايان واڌ ٿي آهي، پر تازن سالن ۾ هن شعبي جي واڌ جي رفتار بيهي رهي آهي. ان کان سواءِ، [[هوائي توانائي]] جي ترقي کي محدود ڪندڙ ڪجهه پاليسين مان قابل تجديد توانائيءَ جي شعبي تي ناڪاري اثر پوڻ جو امڪان آهي.<ref name=":0" /> هنگري ۾ معيشت پاران ڪاربان تي ٻڌل ٻارڻ جي استعمال ۾ گهٽتائي سان گڏ گرين هائوس گئسن جي اخراج ۾ پڻ گهٽتائي آئي آهي. تنهن هوندي به، آزاد تجزين موجب هنگري وٽ اخراج گهٽائڻ جا وڌيڪ بلند هدف مقرر ڪرڻ جي گنجائش موجود آهي.<ref name=":0" /> == آبادي == {{Main|هنگري جي آبادي|هنگريائي ماڻهو|هنگري ۾ عورتون}} [[File:Population density in Hungary.png|thumb|[[هنگري جا ضلعا|ضلعن]] موجب هنگري ۾ آباديءَ جي گهاٽائي]] هنگري جي مرڪزي شماريات واري اداري موجب 2021ع ۾ هنگري جي آبادي 9,689,000 هئي، جنهن ڪري اهو وچ ۽ اوڀر يورپ جو پنجون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ ۽ [[يورپي يونين جي آبادي|يورپي يونين جو وچولي آبادي وارو رڪن ملڪ]] هو. ٻين اڳوڻن [[اوڀر بلاڪ|اوڀر بلاڪ جي ملڪن]] وانگر، ڪميونزم جي خاتمي کان پوءِ هنگري جي آباديءَ ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي؛ ملڪ جي آبادي 1980ع ۾ 10.8 ملين جي بلند ترين سطح تي پهتي هئي.<ref name="Population of Hungary 1800–2020">{{Cite web|title=Population of Hungary 1800–2020|url=https://www.statista.com/statistics/1014468/total-population-hungary-1910-2020/|access-date=2023-02-20|website=Statista|language=en|archive-date=11 May 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250511165612/https://www.statista.com/statistics/1014468/total-population-hungary-1910-2020/|url-status=live}}</ref> [[آباديءَ جي گهاٽائي]] 107 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر آهي، جيڪا [[آباديءَ جي گهاٽائي موجب ملڪن ۽ تابع علائقن جي فهرست|عالمي سراسري]] کان لڳ ڀڳ ٻيڻي آهي. مجموعي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو شهرن ۽ ڳوٺن ۾ رهي ٿو، جيڪو 56 سيڪڙو جي عالمي شرح کان گهڻو وڌيڪ، پر [[خودمختيار رياستن موجب شهري آبادي|اڪثر ترقي يافته ملڪن]] کان گهٽ آهي. هنگري جي لڳ ڀڳ چوٿين حصي جي آبادي ملڪ جي اتر-مرڪزي حصي ۾ واقع [[ٻڊاپيسٽ ميٽروپوليٽن علائقو|ٻڊاپيسٽ ميٽروپوليٽن علائقي]] ۾ رهي ٿي. اڪثر يورپي ملڪن وانگر هنگري ۾ پڻ [[متبادل سطح کان گهٽ زرخيزي]] ڏٺي وڃي ٿي؛ ملڪ جي اندازي موجب [[مجموعي زرخيزيءَ جي شرح]] في عورت 1.43 ٻار آهي، جيڪا آبادي برقرار رکڻ لاءِ گهربل 2.1 جي شرح کان گهڻي گهٽ آهي.<ref name=factbook/> نتيجي طور آبادي آهستي آهستي گهٽجي ۽ تيزيءَ سان پوڙهي ٿي رهي آهي؛ سراسري عمر 42.7 سال آهي، جيڪا دنيا جي بلند ترين سراسري عمرن مان هڪ آهي.<ref name=factbook/> هن رجحان کي لڏپلاڻ جي بلند شرح، خاص طور نوجوان بالغن جي ملڪ ڇڏڻ، ۽ لڏپلاڻ مخالف پاليسين وڌيڪ تيز ڪيو؛ اهو عمل 1990ع واري ڏهاڪي ۾ وڌيڪ تيز ٿيو، پر ان کان پوءِ ڪجهه گهٽجي ويو آهي.<ref name="Population of Hungary 1800–2020"/> 2011ع ۾ قدامت پسند حڪومت [[هنگريائي ماڻهو|هنگريائي نسل]] ۾ پيدائش جي شرح وڌائڻ لاءِ هڪ پروگرام شروع ڪيو، جنهن تحت ٽن سالن جي زچگي موڪل ٻيهر بحال ڪئي وئي ۽ جزوقتي روزگار جا موقعا وڌايا ويا. ان کان پوءِ زرخيزيءَ جي شرح 2011ع جي 1.27 ٻار في عورت واري گهٽ ترين سطح کان آهستي آهستي وڌي،<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2011/jan/11/hungary-birth-rate-women-stolz|title=Hungarian government sends women home to make babies|first=Joëlle|last=Stolz|date=11 January 2011|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=3 August 2017}}</ref> ۽ ڪجهه سالن ۾ 1.5 تائين پهتي.<ref>{{Cite web|last=Leitner|first=Attila|date=2023-02-16|title=Hungary population 9.6 million, census shows|url=https://www.budapesttimes.hu/hungary/hungary-population-9-6-million-census-shows/|access-date=2023-02-20|website=The Budapest Times|language=en-US|archive-date=19 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250619153443/https://www.budapesttimes.hu/hungary/hungary-population-9-6-million-census-shows/|url-status=live}}</ref> 2015ع ۾ 47.9 سيڪڙو ٻار غير شادي شده عورتن وٽ پيدا ٿيا.<ref>{{cite web|url=http://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tps00018&plugin=1|title=Eurostat – Tables, Graphs and Maps Interface (TGM) table|website=ec.europa.eu|access-date=3 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170304040200/http://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tps00018&plugin=1|archive-date=2017-03-04}}</ref> 2015ع ۾ [[زندگيءَ جي اميد]] مردن لاءِ 71.96 سال ۽ عورتن لاءِ 79.62 سال هئي،<ref name=factbook/> جيڪا ڪميونزم جي خاتمي کان پوءِ مسلسل وڌندي رهي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.ksh.hu/docs/hun/xstadat/xstadat_hosszu/h_wdsd001a.html|title=Vital statistics, Hungarian Central Statistical Office (KSH)|publisher=[[Hungarian Central Statistical Office]]|access-date=30 September 2014|archive-date=3 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503171448/https://www.ksh.hu/docs/hun/xstadat/xstadat_hosszu/h_wdsd001a.html|url-status=live}}</ref> هنگري ٻن وڏن اقليتي گروهن کي ”قومي اقليتن“ طور تسليم ڪري ٿو، ڇاڪاڻ ته سندن ابن ڏاڏا صدين کان هنگري جي لاڳاپيل علائقن ۾ آباد رهيا آهن: سڄي ملڪ ۾ پکڙيل لڳ ڀڳ 130,000 ماڻهن تي مشتمل [[هنگري جا جرمن|جرمن برادري]] ۽ لڳ ڀڳ 300,000 ماڻهن تي مشتمل [[هنگري ۾ روما ماڻهو|روما اقليت]]، جيڪا خاص طور ملڪ جي اترين حصي ۾ رهي ٿي. ڪجهه اڀياس هنگري ۾ روما ماڻهن جو انگ ان کان گهڻو وڌيڪ، يعني 876,000 يا آباديءَ جو لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو، ڄاڻائين ٿا.<ref>[http://www.ksh.hu/docs/hun/xftp/terstat/2018/01/ts580101.pdf A roma népesség területi megoszlásának változása Magyarországon az elmúlt évtizedekben Changes in the Spatial Distribution of the Roma Population in Hungary During the Last Decades] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180727145713/http://www.ksh.hu/docs/hun/xftp/terstat/2018/01/ts580101.pdf |date=27 July 2018 }}. ksh.hu Retrieved 1 January 2018.</ref><ref>[http://hvg.hu/itthon/20180222_Ennyi_roma_el_Magyarorszagon Ennyi roma él Magyarországon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180714221925/http://hvg.hu/itthon/20180222_Ennyi_roma_el_Magyarorszagon |date=14 July 2018 }}. hvg.hu. Retrieved 15 July 2018.</ref> 2011ع جي آدمشماري موجب هنگري ۾ 8,314,029 (83.7 سيڪڙو) نسلي [[هنگريائي ماڻهو|هنگريائي]]، 308,957 (3.1 سيڪڙو) [[روما ماڻهو|روما]]، 131,951 (1.3 سيڪڙو) [[جرمن]]، 29,647 (0.3 سيڪڙو) [[سلوواڪ ماڻهو|سلوواڪ]]، 26,345 (0.3 سيڪڙو) [[رومانوي ماڻهو|رومانوي]] ۽ 23,561 (0.2 سيڪڙو) [[ڪروئٽ ماڻهو|ڪروئٽ]] هئا؛ جڏهن ته 1,455,883 ماڻهن (مجموعي آباديءَ جو 14.7 سيڪڙو) پنهنجي نسلي سڃاڻپ ظاهر نه ڪئي. اهڙيءَ ريت، جن ماڻهن پنهنجي نسلي سڃاڻپ ظاهر ڪئي، تن مان 90 سيڪڙو کان وڌيڪ هنگريائي هئا.<ref name="Census2011det" /> هنگري ۾ ماڻهو هڪ کان وڌيڪ نسلي سڃاڻپون ظاهر ڪري سگهن ٿا، تنهن ڪري نسلي گروهن جو گڏيل انگ مجموعي آباديءَ کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.ksh.hu/docs/hun/xftp/idoszaki/nepsz2011/nepsz_03_00_2011.pdf|title=Hungarian census 2011 – final data and methodology|language=hu|publisher=[[Hungarian Central Statistical Office]]|access-date=14 December 2013|archive-date=12 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131012033631/http://www.ksh.hu/docs/hun/xftp/idoszaki/nepsz2011/nepsz_03_00_2011.pdf|url-status=live}}</ref> لڳ ڀڳ [[هنگريائي پرڏيهي آبادي|5 ملين هنگريائي]] هنگري کان ٻاهر رهن ٿا. {{Largest cities | country = هنگري | stat_ref = [[هنگري جو مرڪزي شماريات وارو ادارو]] - 2022ع جي آدمشماري<ref name="auto2"/> | list_by_pop = هنگري جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست | div_name = ڪائونٽي | div_link = هنگري جون ڪائونٽيون{{!}}ڪائونٽي |city_1 = ٻڊاپيسٽ |div_1 = ٻڊاپيسٽ |pop_1 = 1,685,342 |city_2 = ڊيبريسن |div_2 = هائدو-بيهار ڪائونٽي{{!}}هائدو-بيهار |pop_2 = 199,858 |city_3 = سيگيڊ |div_3 = چونگراد-چاناد ڪائونٽي{{!}}چونگراد-چاناد |pop_3 = 158,797 |city_4 = مشڪولچ |div_4 = بورشود-ابائوئي-زيمپلين ڪائونٽي{{!}}بورشود-ابائوئي-زيمپلين |pop_4 = 147,533 |city_5 = پيچ |div_5 = بارانيا ڪائونٽي{{!}}بارانيا |pop_5 = 139,330 |city_6 = گيور |div_6 = گيور-موشون-شوپرون ڪائونٽي{{!}}گيور-موشون-شوپرون |pop_6 = 127,599 |city_7 = نيريگهازا |div_7 = سابولچ-ساتمار-بيريگ ڪائونٽي{{!}}سابولچ-ساتمار-بيريگ |pop_7 = 116,282 |city_8 = ڪيچڪيميٽ |div_8 = باچ-ڪشڪون ڪائونٽي{{!}}باچ-ڪشڪون |pop_8 = 108,120 |city_9 = سيڪيشفيهيروار |div_9 = فييير ڪائونٽي{{!}}فييير |pop_9 = 95,045 |city_10 = سومباتهي |div_10 = واش ڪائونٽي{{!}}واش |pop_10 = 78,190 |city_11 = ايرد |div_11 = پيشٽ ڪائونٽي{{!}}پيشٽ |pop_11 = 71,253 |city_12 = سولنوڪ |div_12 = ياس-ناگيڪون-سولنوڪ ڪائونٽي{{!}}ياس-ناگيڪون-سولنوڪ |pop_12 = 66,061 |city_13 = تاتابانيا |div_13 = ڪوماروم-ايسترگوم ڪائونٽي{{!}}ڪوماروم-ايسترگوم |pop_13 = 65,830 |city_14 = شوپرون |div_14 = گيور-موشون-شوپرون ڪائونٽي{{!}}گيور-موشون-شوپرون |pop_14 = 60,334 |city_15 = ڪاپوشوار |div_15 = شوموگي ڪائونٽي{{!}}شوموگي |pop_15 = 59,397 |city_16 = ويسپريم |div_16 = ويسپريم ڪائونٽي{{!}}ويسپريم |pop_16 = 55,910 |city_17 = بيڪيشچابا |div_17 = بيڪيش ڪائونٽي{{!}}بيڪيش |pop_17 = 55,164 |city_18 = زالائيگرسيگ |div_18 = زالا ڪائونٽي{{!}}زالا |pop_18 = 54,428 |city_19 = ايگر |div_19 = هيويش ڪائونٽي{{!}}هيويش |pop_19 = 49,128 |city_20 = دوناڪيسي |div_20 = پيشٽ ڪائونٽي{{!}}پيشٽ |pop_20 = 43,858 }} === ٻوليون === {{Main|هنگريائي ٻولي|هنگري جون ٻوليون}} [[File:MagyarsOutsideHungary.png|thumb|وچ ۽ اوڀر يورپ جا اهي علائقا، جتي اڄ هنگريائي ٻولي ڳالهائيندڙ آباد آهن]] [[هنگريائي ٻولي]] هنگري جي [[سرڪاري ٻولي]] ۽ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي.<ref name="Flaw" /> لڳ ڀڳ 13 ملين مادري ڳالهائيندڙن سان هنگريائي [[يورپ جون ٻوليون|يورپ ۾ مادري ٻوليءَ طور 13هين سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي]] آهي ۽ اها يورپي يونين جي 24 سرڪاري ۽ ڪم ڪندڙ ٻولين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web|url=http://ec.europa.eu/languages/policy/linguistic-diversity/official-languages-eu_en.htm|title=Official Languages|author=European Commission|access-date=29 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170106230615/http://ec.europa.eu/languages/policy/linguistic-diversity/official-languages-eu_en.htm|archive-date=2017-01-06}}</ref> هنگري کان ٻاهر اها پاڙيسري ملڪن ۽ سڄي دنيا ۾ هنگريائي پرڏيهي برادرين ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. 2011ع جي آدمشماري موجب هنگري ۾ 9,896,333 ماڻهو (99.6 سيڪڙو) هنگريائي ڳالهائين ٿا، جن مان 9,827,875 ماڻهو (99 سيڪڙو) ان کي [[مادري ٻولي]] طور، جڏهن ته 68,458 ماڻهو (0.7 سيڪڙو) ان کي [[ٻي ٻولي]] طور ڳالهائين ٿا.<ref name="Census2011det">{{cite web|url=http://www.ksh.hu/nepszamlalas/tablak_teruleti_00|title=Hungarian census 2011 / Országos adatok (National data) / 1.1.4.2. A népesség nyelvismeret és nemek szerint (population by spoken language), 1.1.6.1 A népesség anyanyelv, nemzetiség és nemek szerint (population by mother tongue and ethnicity), 2.1.7.1 A népesség vallás, felekezet, és fontosabb demográfiai ismérvek szerint (population by religion, denomination and main demographical indicators) (Hungarian)|website=Ksh.hu|access-date=30 September 2014|archive-date=9 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150509072107/http://www.ksh.hu/nepszamlalas/tablak_teruleti_00|url-status=live}}</ref> انگريزي (1,589,180 ڳالهائيندڙ، 16.0 سيڪڙو) ۽ جرمن (1,111,997 ڳالهائيندڙ، 11.2 سيڪڙو) سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ پرڏيهي ٻوليون آهن. ان کان سواءِ هنگري ۾ ڪيترين اقليتي ٻولين کي سرڪاري سڃاڻپ حاصل آهي، جن ۾ [[آرمينيائي ٻولي|آرمينيائي]]، [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]]، [[ڪروشيائي ٻولي|ڪروشيائي]]، [[جرمن ٻولي|جرمن]]، [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[رومانوي ٻولي|رومانوي]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[روسين ٻولي|روسين]]، [[سربيائي ٻولي|سربيائي]]، [[سلوواڪ ٻولي|سلوواڪ]]، [[سلووينيائي ٻولي|سلووينيائي]] ۽ [[يوڪريني ٻولي|يوڪريني]] شامل آهن.<ref name="Census2011">{{cite web|url=http://www.ksh.hu/docs/hun/xftp/idoszaki/nepsz2011/nepsz_orsz_2011.pdf|title=2011 Hungary Census Report|work=ksh.hu|access-date=29 March 2013|archive-date=17 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190717211318/http://www.ksh.hu/docs/hun/xftp/idoszaki/nepsz2011/nepsz_orsz_2011.pdf|url-status=live}}</ref> هنگريائي [[يورالي ٻوليون|يورالي ٻولين جي خاندان]] سان تعلق رکي ٿي. اها ڪنهن به پاڙيسري ٻوليءَ سان لاڳاپيل نه آهي ۽ [[فنشي ٻولي|فنشي]] ۽ [[ايسٽونيائي ٻولي|ايسٽونيائي]] سان پري جو لساني تعلق رکي ٿي. ڳالهائيندڙن جي انگ جي لحاظ کان اها يورالي ٻولين مان سڀ کان وڏي ٻولي ۽ وچ يورپ ۾ ڳالهائي ويندڙ هن خاندان جي واحد ٻولي آهي. معياري هنگريائي ٻولي ٻڊاپيسٽ ۾ ڳالهائي ويندڙ قسم تي ٻڌل آهي. معياري لهجي جي استعمال کي هٿي ڏني وڃي ٿي، تنهن هوندي به هنگريائي ٻوليءَ جا ڪيترائي شهري ۽ ٻهراڙيءَ جا [[لهجو|لهجا]] موجود آهن. === مذهب === {{Main|هنگري ۾ مذهب}} [[File:Főszékesegyház_(6238._számú_műemlék)_22.jpg|thumb|right|300px|[[ايسترگوم باسيليڪا]]، جتي [[هنگري ۾ ڪيٿولڪ چرچ|هنگريائي ڪيٿولڪ چرچ]] جو مرڪزي دفتر واقع آهي]] هنگري تاريخي طور هڪ [[عيسائيت|عيسائي]] ملڪ رهيو آهي.<ref>{{cite book|last1=Alex Kish|first1=George|title=The Origins of the Baptist Movement Among the Hungarians: A History of the Baptists in the Kingdom of Hungary From 1846 to 1893|date=2011|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-21136-0|page=18|quote=}}</ref> هنگريائي تاريخ نگاري هنگريائي رياست جي قيام کي [[هنگري جو اسٽيڦن پهريون|اسٽيڦن پهرئين]] جي [[بپتسما]] ۽ 1000ع ۾ [[هنگري جو مقدس تاج|مقدس تاج]] سان تاجپوشيءَ سان ڳنڍي ٿي. اسٽيڦن [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ مذهب]] کي [[رياستي مذهب]] بڻايو، ۽ سندس جانشين روايتي طور [[اپوسٽولڪ عظمت|اپوسٽولڪ بادشاهن]] جي نالي سان سڃاتا ويندا هئا.<ref>{{cite book|last=Schanda|first=Balász|year=2015|contribution=Religion and the Secular State in Hungary|editor-last=Thayer|editor-first=Donlu D.|title=Religion and the Secular State: National Reports|publisher=[[Complutense University of Madrid]], Faculty of Law|location=Madrid|isbn=978-84-8481-162-6|page=378|contribution-url=https://classic.iclrs.org/content/blurb/files/Hungary.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220127200906/https://classic.iclrs.org/content/blurb/files/Hungary.pdf|archive-date=27 January 2022|url-status=live}}</ref> [[هنگري ۾ ڪيٿولڪ چرچ]] صدين تائين طاقتور رهيو، ۽ [[ايسترگوم–ٻڊاپيسٽ جو رومن ڪيٿولڪ آرچ ڊائوسس|ايسترگوم جي آرچ بشپ]] کي هنگري جي [[شهزادو-پرائيميٽ]] (''hercegprímás'') طور غير معمولي دنياوي اختيار حاصل هئا. هنگري ۾ باقاعده رياست ڏانهن تبديلي پهرين ۽ ٻي هزار سالين جي سنگم تي ٿي، جڏهن مئگيار قبيلن جي وفاق کي [[هنگري جي بادشاهت]] ۾ تبديل ڪيو ويو ۽ [[مغربي عيسائيت]]، خاص طور [[رومن ڪيٿولڪ مذهب]]، کي رياستي مذهب طور اختيار ڪيو ويو.<ref>{{cite book|last1=N. Ciolan|first1=Ioan|title=Transylvania: Romanian History and Perpetuation|date=1993|publisher=Military Publishing House|isbn=978-973-32-0316-2|page=41|quote=Catholicism in the Hungarian Kingdom was a state religion}}</ref><ref>{{cite book|last1=Hóman|first1=Bálint|title=King Stephen the Saint|date=1983|publisher=University of Wisconsin Press|isbn=978-973-32-0316-2|page=18|quote=The Roman Catholic Church was placed under State protection, while the Catholic religion became the state religion of the Hungarian Kingdom}}</ref> [[File:Benczúr - Painting of St Stephen in the Basilica of Budapest.jpg|thumb|upright|left|[[هنگري جو اسٽيڦن پهريون|بادشاهه سينٽ اسٽيڦن]] [[هنگري جو مقدس تاج|هنگريائي تاج]] [[مريم، عيسيٰ جي ماءُ|ڪنواري مريم]] کي پيش ڪندي؛ گيولا بينچور جي مصوري، [[سينٽ اسٽيڦن باسيليڪا]]، ٻڊاپيسٽ]] هاڻوڪي هنگري جو ڪو [[رياستي مذهب|سرڪاري مذهب]] ناهي ۽ ملڪ [[مذهبي آزادي]] کي بنيادي حق طور تسليم ڪري ٿو. تنهن هوندي به، آئين جي ديباچي ۾ ”قوم جي تعمير ۾ عيسائيت جي ڪردار“ کي تسليم ڪيو ويو آهي،<ref>{{cite web|title=Magyarország Alaptörvénye|url=http://www.parlament.hu/irom39/02627/02627.pdf|website=Parlament.hu|publisher=Hungarian Parliament|access-date=2 August 2014|archive-date=22 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180722011134/http://www.parlament.hu/irom39/02627/02627.pdf|url-status=live}}</ref> جڏهن ته شق ستين ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته ”رياست گڏيل سماجي مقصدن لاءِ گرجا گهرن سان سهڪار ڪري سگهي ٿي.“<ref>{{Cite web|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Hungary_2011.pdf|title=Hungary's Constitution of 2011|accessdate=20 November 2025|archive-date=23 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180423005353/https://www.constituteproject.org/constitution/Hungary_2011.pdf|url-status=live}}</ref> 2022ع جي آدمشماري موجب 42.5 سيڪڙو هنگريائي عيسائي هئا، جن مان گهڻا [[هنگري ۾ ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]] (27.5 سيڪڙو) ۽ [[هنگري جو سڌاريل چرچ|هنگريائي سڌاريل]] [[ڪيلونيت|ڪيلونسٽ]] (9.8 سيڪڙو) هئا؛ ان کان پوءِ [[لوٿريت|لوٿرن]] (1.8 سيڪڙو)، [[يوناني ڪيٿولڪ چرچ|يوناني ڪيٿولڪ]] (1.7 سيڪڙو) ۽ ٻيا عيسائي (1.7 سيڪڙو) هئا. مذهبي اقليتن ۾ [[يهوديت|يهودي]] (0.1 سيڪڙو)، [[ٻڌمت|ٻڌ]] (0.1 سيڪڙو) ۽ [[اسلام|مسلمان]] (0.1 سيڪڙو) شامل هئا. آباديءَ جي هڪ وڏي حصي (40.1 سيڪڙو) پنهنجي مذهبي وابستگي ظاهر نه ڪئي، جڏهن ته 16.1 سيڪڙو ماڻهن پاڻ کي واضح طور [[لامذهبيت|لامذهبي]] قرار ڏنو.<ref name="Census2022-religion"/> پروٽيسٽنٽ [[سڌار تحريڪ]] جي شروعاتي دور ۾ هنگري جي اڪثر ماڻهن پهرين لوٿريت ۽ پوءِ هنگري جي سڌاريل چرچ جي صورت ۾ ڪيلونيت اختيار ڪئي. هنگريائي ڪيلونسٽ تحريڪ جي اهم شخصيتن ۾ [[مارٽن ڪالمانچيهي]] (1500–1550ع) ۽ [[پيٽر ميليئس يوهس]] (1532–1572ع) شامل هئا. ميليئس يوهس [[بائبل]] ۽ ٻين مذهبي متنن جي هنگريائي ٻوليءَ ۾ ترجمي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ عظيم ميداني علائقي ۾ ڊيبريسن کي هنگريائي ڪيلونيت جو مرڪز بڻايو، جنهن ڪري شهر کي ”هنگريائي [[جنيوا]]“ يا ”[[ڪيلونسٽ روم]]“ جا لقب مليا.<ref>{{cite book|last=Eberhard|first=Winfried|year=2018|orig-date=1995|contribution=Reformation and Counterreformation in East Central Europe|editor-last1=Brady|editor-first1=Thomas A.|editor-last2=Oberman|editor-first2=Heiko A.|editor-last3=Tracy|editor-first3=James D.|title=Handbook of European History 1400–1600: Late Middle Ages, Renaissance and Reformation|volume=II|publisher=Brill|location=Leiden|isbn=978-90-04-39168-0|pages=565–568}}</ref> 16هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ [[يسوعي جماعت|يسوعين]] [[رد سڌار تحريڪ]] هلائي، جنهن کان پوءِ آبادي ٻيهر گهڻي ڀاڱي ڪيٿولڪ بڻجي وئي. تنهن هوندي به، اها مهم رڳو جزوي طور ڪامياب رهي ۽ خاص طور سڌاريل مذهب سان تعلق رکندڙ هنگريائي اميرن پروٽيسٽنٽن لاءِ مذهبي آزادي حاصل ڪرڻ ۾ ڪاميابي ماڻي. عملي طور ان جو مطلب ''[[جنهن جي حڪومت، تنهن جو مذهب]]'' وارو اصول هو؛ تنهن ڪري هنگري جا گهڻا مقامي علائقا اڄ به تاريخي طور ڪيٿولڪ، لوٿرن يا سڌاريل مذهب سان سڃاتا وڃن ٿا. ملڪ جا اوڀر وارا علائقا، خاص طور ڊيبريسن جي چوڌاري، اڄ به لڳ ڀڳ مڪمل طور سڌاريل مذهب سان تعلق رکن ٿا،<ref>{{cite web|url=http://www.reformatus.hu/mutat/6819/|title=Facts and Statistics|work=Reformatus.hu|date=4 March 2013|access-date=26 March 2013|archive-date=1 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200401202546/http://www.reformatus.hu/mutat/6819/|url-status=live}}</ref> ۽ اها خاصيت رومانيا جي سرحد پار تاريخي طور لڳاتار هنگريائي نسلي علائقن ۾ پڻ ملي ٿي. هنگري ۾ [[مشرقي آرٿوڊوڪس چرچ|آرٿوڊوڪس عيسائيت]] خاص طور ملڪ جي آرمينيائي، بلغاريائي، يوناني، رومانوي، روسين، يوڪريني ۽ سربيائي نسلي اقليتن سان لاڳاپيل آهي. تاريخي طور هنگري ۾ [[هنگري ۾ يهودين جي تاريخ|هڪ وڏي يهودي برادري]] آباد هئي، جنهن جي ٻي عالمي جنگ کان اڳ آبادي 800,000 کان وڌيڪ هئي؛ تنهن هوندي به اندازو آهي ته 1941ع کان 1945ع تائين هنگري ۾ هولوڪاسٽ دوران 564,000 کان وڌيڪ هنگريائي يهودي ماريا ويا.<ref>{{cite book|last1=Braham|first1=Randolph L.|author-link1=Randolph L. Braham|title=The Politics of Genocide: The Holocaust in Hungary|volume=2|date=2016|publisher=Columbia University Press|location=New York|page=1509|isbn=978-0-88033-711-3}}</ref> رڳو 15 مئي کان 9 جولاءِ 1944ع جي وچ ۾ 434,000 کان وڌيڪ يهودين کي جبري طور منتقل ڪيو ويو.{{sfn|Braham|2016|p=771, 774–775}} 1941ع کان 1944ع دوران هنگري جي سرحدن اندر رهندڙ 800,000 کان وڌيڪ يهودين مان لڳ ڀڳ 255,500 جي بچي وڃڻ جو اندازو لڳايو ويو آهي. اڄ هنگري ۾ لڳ ڀڳ 120,000 يهودي رهن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.jdc.org/news/features/jewish-life-takes-to-the.html|title=Jewish Life Takes to the Streets at Hungary's Celebrated Judafest|work=Joint Distribution Committee |publisher=Jewish Federation of North America|date=9 May 2012|access-date=4 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131016205357/http://www.jdc.org/news/features/jewish-life-takes-to-the.html|archive-date=16 October 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://digitaljournal.com/article/343168|title=Hungary: A new synagogue for Budapest but anti-Semitism on rise|publisher=Digital Journal|date=9 February 2013|access-date=4 March 2013|author=Myles, Robert|archive-url=https://web.archive.org/web/20130315122050/http://www.digitaljournal.com/article/343168|archive-date=15 March 2013|url-status=live}}</ref> === تعليم === {{Main|هنگري ۾ تعليم}} {{پڻ ڏسو|هنگري جي يونيورسٽين ۽ ڪاليجن جي فهرست}} {{multiple image | perrow = 2 | align = right | total_width = 300 | image1 = DE-foepulet.jpg | caption1 = [[ڊيبريسن يونيورسٽي]] هنگري ۾ مسلسل هلندڙ اعليٰ تعليم جو سڀ کان پراڻو ادارو آهي، جيڪو 1538ع ۾ قائم ٿيو. | image2 = Iskolaépület (527. számú műemlék).jpg | caption2 = [[ٻڊاپيسٽ بزنس اسڪول]]، دنيا جو پهريون سرڪاري [[ڪاروباري اسڪول]]، جيڪو 1857ع ۾ قائم ٿيو. | image3 = Hungary Pecs 2005 June 076University.jpg | caption3 = [[پيچ يونيورسٽي]]، جيڪا 1367ع ۾ [[هنگري جو لوئي پهريون|لوئي عظيم]] قائم ڪئي، هنگري جي سڀ کان پراڻي يونيورسٽي آهي. | image4 = ElteFotoThalerTamas1.jpg | caption4 = [[ايتوش لورانڊ يونيورسٽي]] هنگري جي سڀ کان وڏن ۽ ناميارن اعليٰ تعليمي ادارن مان هڪ آهي. }} هنگري ۾ تعليم گهڻي ڀاڱي سرڪاري آهي ۽ ان جو انتظام [[هنگري جو تعليم وارو وزير|تعليم واري وزارت]] سنڀالي ٿي. [[اسڪول کان اڳ واري تعليم|اسڪول کان اڳ]] ۽ [[ٻاراڻو باغ|ٻاراڻي باغ]] جي تعليم [[لازمي تعليم|لازمي]] آهي ۽ ٽن کان ڇهن سالن جي عمر جي سڀني ٻارن کي ڏني وڃي ٿي، جنهن کان پوءِ سورهن سالن جي عمر تائين اسڪول ۾ حاضري پڻ لازمي آهي.<ref name="europa" /> [[پرائمري تعليم]] عام طور اٺن سالن تائين جاري رهي ٿي. [[ثانوي تعليم]] ۾ مختلف تعليمي سطحن تي ڌيان ڏيندڙ اسڪولن جا ٽي روايتي قسم شامل آهن: [[جمنازيم (اسڪول)|جمنازيم]] وڌيڪ قابل شاگردن کي داخلا ڏئي کين يونيورسٽيءَ جي تعليم لاءِ تيار ڪري ٿو؛ وچولي سطح جي شاگردن لاءِ ثانوي حرفتي اسڪولن جي تعليم چار سال جاري رهي ٿي، جڏهن ته فني اسڪول شاگردن کي [[حرفتي تعليم]] ۽ روزگار لاءِ تيار ڪن ٿا. تعليمي نظام جزوي طور لچڪدار آهي ۽ مختلف تعليمي رستن وچ ۾ منتقليءَ جا موقعا موجود آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.unevoc.unesco.org/worldtvetdatabase1.php?ct=HUN|title=Vocational Education in Hungary|date=October 2013|access-date=19 May 2014|author=UNESCO-UNEVOC|archive-date=19 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140519191256/http://www.unevoc.unesco.org/worldtvetdatabase1.php?ct=HUN|url-status=live}}</ref> [[رياضي ۽ سائنس جي تعليم بابت عالمي رجحانن جو اڀياس]] هنگري جي 13 کان 14 سالن جي شاگردن کي رياضي ۽ سائنس ۾ دنيا جي بهترين شاگردن ۾ شمار ڪيو آهي. 2022ع جي [[شاگردن جي عالمي جائزي وارو پروگرام|شاگردن جي عالمي جائزي واري پروگرام]] ۾ هنگري رياضي ۽ سائنس ۾ [[شاگردن جي عالمي جائزي وارو پروگرام 2022ع جي درجابندي|اقتصادي سهڪار ۽ ترقي واري تنظيم جي سراسري کان ٿورو مٿي]] رهيو. گهڻيون يونيورسٽيون [[سرڪاري يونيورسٽي|سرڪاري ادارا]] آهن ۽ روايتي طور شاگرد بنا فيس جي تعليم حاصل ڪندا آهن. يونيورسٽيءَ ۾ داخلا لاءِ عام طور [[ميچورا]] گهربل هوندي آهي. هنگري جي سرڪاري [[اعليٰ تعليم]] واري نظام ۾ يونيورسٽيون ۽ ٻيا اعليٰ تعليمي ادارا شامل آهن، جيڪي تدريسي نصاب سان گڏ ڊاڪٽريٽ تائين تعليمي ڊگريون مهيا ڪن ٿا ۽ تحقيقي سرگرمين ۾ پڻ حصو وٺن ٿا. شاگردن لاءِ سندن تعليم مڪمل ٿيڻ تائين صحت جي بيمه مفت آهي. هنگري جي اعليٰ تعليم ۾ انگريزي ۽ جرمن ٻولين کي اهميت حاصل آهي؛ ڪيترائي ڊگري پروگرام انهن ٻولين ۾ پڙهايا وڃن ٿا، جنهن ڪري هر سال هزارين [[شاگردن جي مٽاسٽا وارو پروگرام|مٽاسٽا جا شاگرد]] هنگري اچن ٿا. 2014ع جي [[عالمي مقابلي واري صلاحيت جي رپورٽ]] ۾ 148 ملڪن مان هنگري جي اعليٰ تعليم ۽ تربيت کي 44هين درجي تي رکيو ويو.<ref>{{cite web|url=http://www3.weforum.org/docs/WEF_GlobalCompetitivenessReport_2013-14.pdf|title=Global Competitiveness Record 2013/2014|access-date=19 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604005151/http://www.forbes.com/feeds/afx/2007/06/12/afx3810988.html|archive-date=4 June 2011}}</ref> هنگري ۾ اعليٰ تعليم جي هڪ ڊگهي روايت ۽ هڪ قائم ٿيل [[علم تي ٻڌل معيشت]] موجود آهي. ملڪ جون ڪيتريون ئي يونيورسٽيون [[مسلسل هلندڙ دنيا جي سڀ کان پراڻين يونيورسٽين جي فهرست|دنيا جي مسلسل هلندڙ سڀ کان پراڻين يونيورسٽين]] ۾ شامل آهن، جن ۾ [[پيچ يونيورسٽي]] (قائم 1367ع)، [[اوبودا يونيورسٽي]] (1395ع) ۽ [[يونيورسٽاس استروپوليٽانا]] (1465ع) شامل آهن. [[ناگيسومبات يونيورسٽي]] 1635ع ۾ قائم ٿي ۽ 1777ع ۾ بودا منتقل ڪئي وئي؛ اڄ اها [[ايتوش لورانڊ يونيورسٽي]] جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي. دنيا جو پهريون [[ٽيڪنالاجي جو ادارو]] 1735ع ۾ [[سيلميچبانيا]] ۾ قائم ٿيو، جنهن جو قانوني جانشين [[مشڪولچ يونيورسٽي]] آهي. [[ٻڊاپيسٽ يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي اينڊ اڪنامڪس]] کي يونيورسٽيءَ جي درجي ۽ جوڙجڪ رکندڙ دنيا جو سڀ کان پراڻو ٽيڪنالاجي ادارو سمجهيو وڃي ٿو؛ ان جو قانوني اڳوڻو ادارو ''انسٽيٽيوٽم جيوميٽريڪو-هائڊروٽيڪنيڪم'' 1782ع ۾ [[جوزف ٻيون، مقدس رومي شهنشاهه|شهنشاهه جوزف ٻئي]] قائم ڪيو. [[عالمي رياضياتي اولمپياڊ]] ۾ 1959ع کان وٺي مجموعي طور 336 تمغا حاصل ڪرڻ سان هنگري هر دور جي تمغن جي ڳڻپ ۾ چوٿين نمبر تي آهي؛ ان کان اڳ چين، آمريڪا ۽ روس آهن، جڏهن ته هنگري پنهنجي پاڙيسري رومانيا کان مٿي آهي. === صحت === {{Main|هنگري ۾ صحت}} {{پڻ ڏسو|هنگري ۾ صحت جي سار سنڀال}} [[Image:Zuglo uzsoki korhaz (1).jpg|thumb|right|اوزوڪي اسپتال، [[ٻڊاپيسٽ]]]] <!-- [[Image:Szentistvankorhazcivertanlegi.jpg|thumb|right|250px|سينٽ استوان اسپتال، [[ٻڊاپيسٽ]] جي [[اولوئي شاهراهه]] تي. سينٽ لاسلو اسپتال سان گڏجي اهي هنگري جو سڀ کان وڏو اسپتالن جو مجموعو ٺاهين ٿيون، جيڪو 19هين ۽ 20هين صدين جي سنگم تي تعمير ٿيو.]]--> هنگري ۾ [[عالمگير صحت جي سار سنڀال]] جو نظام موجود آهي، جنهن جي مالي مدد گهڻي ڀاڱي حڪومت جي [[قومي صحت بيمه]] ذريعي ڪئي وڃي ٿي. [[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي واري تنظيم]] موجب ملڪ جي 100 سيڪڙو آبادي [[صحت بيمه جي پهچ موجب ملڪن جي فهرست|عالمگير صحت بيمه]] هيٺ ڍڪيل آهي،<ref name="auto" /> جيڪا ٻارن، شاگردن، پينشن وٺندڙن، گهٽ آمدني وارن ماڻهن، معذور ماڻهن ۽ چرچ جي ملازمن لاءِ مفت آهي.<ref>{{Cite web|url=http://www.oep.hu/pls/portal/docs/PAGE/LAKOSSAG/OEPHULAK_EBELLAT/ELLATASMO/KIZAROLAG_EU_SZOLG_JOGOSULTAK_2013_01.PDF|title=List of the entitled people for free insurance, National Healthcare Fund, 2013|access-date=16 December 2016|archive-date=31 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231231073525/http://www.oep.hu/pls/portal/docs/PAGE/LAKOSSAG/OEPHULAK_EBELLAT/ELLATASMO/KIZAROLAG_EU_SZOLG_JOGOSULTAK_2013_01.PDF|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://figyelo.hu/cikkek/376719_dozsolok_es_szukolkodok___mibol_gazdalkodnak_az_egyhazak|title=Dőzsölők és szűkölködők – Miből gazdálkodnak az egyházak?, Figyelő (financial status of the churches in Hungary, Hungarian)|website=Figyelo.hu|access-date=3 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20150417095046/http://figyelo.hu/cikkek/376719_dozsolok_es_szukolkodok___mibol_gazdalkodnak_az_egyhazak|archive-date=17 April 2015}}</ref> هنگري پنهنجي مجموعي ملڪي پيداوار جو 7.2 سيڪڙو صحت جي سار سنڀال تي خرچ ڪري ٿو ۽ في ماڻهو 2,045 آمريڪي ڊالر خرچ ٿين ٿا، جن مان 1,365 ڊالر حڪومت مهيا ڪري ٿي.<ref>{{Cite web|url=https://stats.oecd.org/index.aspx?DataSetCode=HEALTH_STAT|title=Health Status|website=stats.oecd.org|access-date=11 April 2019|archive-date=24 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624235807/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=HEALTH_STAT|url-status=live}}</ref> هنگري يورپ ۾ [[طبي سياحت]] جي اهم منزلن مان هڪ آهي، خاص طور ڏندن جي علاج لاءِ،<ref>{{cite web|url=http://www.budapestagent.com/hungary-leading-dental-tourism.html|title=Hungary leading in Dental Tourism in Europe – BudapestAgent.com|date=20 June 2012|website=Budapestagent.com|access-date=3 August 2017|archive-date=19 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220319075342/http://www.budapestagent.com/hungary-leading-dental-tourism.html}}</ref><ref name="BBJ1" /> جنهن ۾ ان جو حصو يورپ ۾ 42 سيڪڙو ۽ سڄي دنيا ۾ 21 سيڪڙو آهي.<ref name="BBJ1">{{cite web|url=http://www.bbj.hu/business/hungary-aims-at-bigger-bite-of-dental-tourism_63662|title=Hungary aims at bigger bite of dental tourism|website=Bbj.hu|access-date=3 August 2017|archive-date=25 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200925014335/https://bbj.hu/business/hungary-aims-at-bigger-bite-of-dental-tourism_63662|url-status=live}}</ref><ref name="BBJ2">{{cite web|url=http://www.bbj.hu/business/dental-tourism-development-clinics-turnover-up-19percent_69020|title=Dental Tourism Development clinics turnover up 19%|website=Bbj.hu|access-date=3 August 2017|archive-date=8 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200808061743/https://bbj.hu/business/dental-tourism-development-clinics-turnover-up-19percent_69020|url-status=live}}</ref> [[پلاسٽڪ سرجري]] پڻ هڪ اهم شعبو آهي، جنهن جي 30 سيڪڙو گراهڪن جو تعلق پرڏيهي ملڪن سان آهي. هنگري پنهنجي گرم پاڻيءَ جي حمامن واري ثقافت لاءِ پڻ مشهور آهي ۽ هتي [[هنگري جي ثقافت#گرم پاڻيءَ جي حمامن جي ثقافت|ڪيترائي طبي گرم پاڻيءَ جا حمام]] موجود آهن،<ref name="IMTJ">{{cite web|url=http://www.imtj.com/news/?entryid82=416494|title=Hungarian Tourism promotes medical tourism – IMTJ|website=Imtj.com|access-date=3 August 2017|archive-date=16 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150316220308/http://imtj.com/news/?entryid82=416494|url-status=live}}</ref> جيڪي حمامن واري سياحت کي هٿي ڏين ٿا.<ref name="BBJ3">{{cite web|url=http://www.bbj.hu/business/medical-tourism-in-good-health_63661|title=Medical tourism in good health|website=Imtj.com|access-date=3 August 2017|archive-date=26 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201126143306/https://bbj.hu/business/medical-tourism-in-good-health_63661|url-status=live}}</ref> ٻين ترقي يافته ملڪن وانگر، هنگري ۾ دل ۽ رت جي نالين جون بيماريون موت جو هڪ اهم سبب آهن، جيڪي 2013ع ۾ سڀني موتن جو 49.4 سيڪڙو (62,979 موت) هيون.<ref name="KSH">{{cite web|url=http://www.ksh.hu/docs/hun/xstadat/xstadat_hosszu/h_wdsd001a.html|title=STADAT – 1.1. Népesség, népmozgalom (1900–)|website=Ksh.hu|access-date=3 August 2017|archive-date=3 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503171448/https://www.ksh.hu/docs/hun/xstadat/xstadat_hosszu/h_wdsd001a.html|url-status=live}}</ref> تنهن هوندي به، اهو انگ 1985ع ۾ 79,355 موتن سان پنهنجي بلند ترين سطح تي پهتو هو ۽ ڪميونزم جي خاتمي کان پوءِ مسلسل گهٽجي رهيو آهي.<ref name="KSH" /> موت جو ٻيو وڏو سبب ڪينسر آهي، جنهن سبب 33,274 موت (26.2 سيڪڙو) ٿيا ۽ اهو انگ 1990ع واري ڏهاڪي کان لڳ ڀڳ ساڳئي سطح تي رهيو آهي.<ref name="KSH" /> حادثن سبب ٿيندڙ موت 1990ع جي 8,760 مان گهٽجي 2013ع ۾ 3,654 ٿي ويا؛ خودڪشين جو انگ پڻ 1983ع جي 4,911 مان نمايان گهٽجي 2013ع ۾ 2,093 (في 100,000 ماڻهن تي 21.1) ٿي ويو، جيڪو 1956ع کان پوءِ سڀ کان گهٽ انگ هو.<ref name="KSH" /> هنگري جي اولهندي ۽ اوڀرندي حصن جي وچ ۾ صحت جي صورتحال ۾ نمايان فرق موجود آهن؛ دل جون بيماريون، [[رت جو وڌيل دٻاءُ]]، [[فالج]] ۽ خودڪشي ملڪ جي اوڀر ۾ واقع، گهڻي ڀاڱي زرعي ۽ گهٽ آمدني واري [[عظيم هنگريائي ميدان]] واري علائقي ۾ وڌيڪ عام آهن، جڏهن ته وڌيڪ آمدني ۽ وچولي طبقي جي آبادي رکندڙ [[اولهندي ٽرانسڊينوبيا]] ۽ [[مرڪزي هنگري]] ۾ اهي نسبتاً گهٽ آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.oefi.hu/olef/OLEF2003/Jelentesek/KronikusBbetegsegekOLEF2003.pdf|title=Egészségjelentés 2016|website=Oefi.hu|access-date=3 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160404092802/http://www.oefi.hu/olef/OLEF2003/Jelentesek/KronikusBbetegsegekOLEF2003.pdf|archive-date=4 April 2016}}</ref> سگريٽ نوشي موت جي اهم سببن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان ۾ تيزيءَ سان گهٽتائي آئي آهي: بالغ سگريٽ نوشن جو تناسب 2012ع جي 28 سيڪڙو مان گهٽجي 2013ع ۾ 19 سيڪڙو ٿي ويو. ان گهٽتائيءَ جو سبب سخت ضابطا هئا، جن ۾ سڄي ملڪ جي سڀني بند عوامي هنڌن تي سگريٽ نوشيءَ تي پابندي ۽ تمباڪو جي وڪري کي رياست جي نگراني هيٺ هلندڙ ”قومي تمباڪو دڪانن“ تائين محدود ڪرڻ شامل آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.bbj.hu/economy/govt-allocates-huf-450-mln-to-company-facilitating-tobacco-sales-monopoly_64136|title=Govt allocates HUF 450 mln to company facilitating tobacco sales monopoly|website=Bbj.hu|access-date=3 August 2017|archive-date=3 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170803172219/https://bbj.hu/economy/govt-allocates-huf-450-mln-to-company-facilitating-tobacco-sales-monopoly_64136}}</ref> == ثقافت == {{Main|هنگري جي ثقافت|هنگري ۾ عالمي ورثي جي ماڳن جي فهرست|هنگري جون قومي علامتون}} {{پڻ ڏسو|هنگري جي سئنيما|ٻڊاپيسٽ ۾ فلمايل فلمن جي فهرست|هنگري جا پاليل جانور}} === اڏاوتي فن === {{Main|هنگري جو اڏاوتي فن}} [[File:Apátsági templom (8941. számú műemlék) 7.jpg|thumb|right|1220ع کان 1256ع جي وچ ۾ تعمير ٿيل رومانسڪ طرز جي [[ياڪ ايبي]]]] [[File:Kiskunfélegyháza, városháza 2019 06.jpg|thumb|right|ڪشڪونفيليگهازا ٽائون هال تي هنگريائي [[آرٽ نووو]] طرز جي اڏاوتي تفصيلن جو ويجهو ڏيک]] هنگري ۾ [[دوهاني گهٽي عبادتگاهه|يورپ جي سڀ کان وڏي يهودي عبادتگاهه]] موجود آهي، جيڪا 1859ع ۾ [[مورش ريوائول اڏاوتي فن|مورش ريوائول طرز]] ۾ تعمير ڪئي وئي ۽ ان ۾ 3,000 ماڻهن جي ويهڻ جي گنجائش آهي؛<ref>{{cite news |title=Out of Darkness, New Life |work=[[The New York Times]] |url=http://travel.nytimes.com/2007/12/30/travel/30dayout.html?scp=1&sq=largest+synagogue+in+Europe&st=nyt |access-date=2008-03-12 |first=Nicholas |last=Kulish |date=30 December 2007}}</ref><ref name="Subotić">{{cite book |author=Subotić, Jelena |author-link=Jelena Subotić |date=2019 |title=Yellow Star, Red Star: Holocaust Remembrance after Communism |page=222 |location=[[Ithaca, NY]] & [[London]] |publisher=[[Cornell University Press]] |isbn=9781501742408}}</ref> هتي [[سيچيني گرم پاڻيءَ جو حمام|يورپ جي سڀ کان وڏن طبي حمامن مان هڪ]] پڻ آهي، جيڪو 1913ع ۾ جديد [[نشاة ثانيه جو اڏاوتي فن|نشاة ثانيه واري طرز]] ۾ مڪمل ٿيو ۽ ٻڊاپيسٽ جي شهري باغ ۾ واقع آهي؛<ref>{{cite web |title=Past and present: Széchenyi Thermal Bath |url=https://www.szechenyibath.hu/past-and-present |website=szechenyibath.hu |access-date=April 13, 2026}}</ref> ان کان سواءِ [[ايسٽرگوم باسيليڪا|يورپ جي سڀ کان وڏين باسيليڪائن مان هڪ]]، دنيا جي [[پانون هالما آرچ ايبي|ٻي وڏي علائقائي ايبي]]<ref>{{cite web |title=Benedictine Pannonhalma Archabbey |url=http://www.easterneuropepilgrimage.com/en/clanok/25-benedictine-pannonhalma-archabbey-hu |access-date=April 13, 2026 |website=easterneuropepilgrimage.com}}</ref> ۽ اٽليءَ کان ٻاهر [[پيچ|ابتدائي عيسائي دور جو سڀ کان وڏو قبرستان]] پڻ هنگري ۾ موجود آهن.<ref>{{cite web |url = https://hungarytoday.hu/the-early-christian-necropolis-of-pecs/ |title = The Early Christian Necropolis of Pécs |date = 10 April 2018 |author = Gábor Sarnyai |access-date = 14 May 2023 |archive-date = 14 May 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230514142310/https://hungarytoday.hu/the-early-christian-necropolis-of-pecs/ |url-status = dead }}</ref> هنگري جي اهم اڏاوتي طرزن ۾ [[تاريخيت]] ۽ [[آرٽ نووو]] جا مختلف روپ شامل آهن. تاريخيت جي ابتڙ، هنگريائي آرٽ نووو ملڪ جي قومي اڏاوتي خاصيتن تي ٻڌل آهي. هنگرين جي اڀرندي اصل کي نظر ۾ رکندي، هنگريائي آرٽ نووو جي سڀ کان اهم شخصيت [[اودون ليچنر]] شروعات ۾ ايشيائي اڏاوتي فن کان ۽ پوءِ هنگري جي روايتي آرائشي نمونن کان متاثر ٿيو. اهڙيءَ طرح هن مختلف اڏاوتي طرزن جو هڪ نرالو ميلاپ تخليق ڪيو. انهن نمونن کي ٽن پاسن وارن اڏاوتي عنصرن تي لاڳو ڪندي هن آرٽ نووو جو اهڙو روپ پيدا ڪيو، جيڪو هنگري لاءِ مخصوص هو.<ref>{{Cite web |last=Walker |first=Jennifer |date=2018-12-17 |title=The ‘Hungarian Gaudi’: Architect Ödön Lechner in 4 buildings |url=https://www.cnn.com/style/article/odon-lechner-budapest-architecture/index.html |access-date=2024-02-14 |website=CNN |language=en}}</ref> ليچنر جي طرز کان هٽي، پر سندس طريقي کان متاثر ٿي، ”نوجوانن“ (''Fiatalok'') نالي گروهه، جنهن ۾ [[ڪارولي ڪوش]] ۽ ڊيزو زروميچڪي شامل هئا، ساڳيو مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ هنگري جي روايتي اڏاوتي فن جون مخصوص بناوتون ۽ صورتون استعمال ڪيون. ٻن مکيه طرزن کان سواءِ، ٻڊاپيسٽ ۾ ٻين يورپي ملڪن مان جنم وٺندڙ اڏاوتي رجحانن جا مقامي روپ پڻ نظر اچن ٿا. [[سيشن (فن)|ويانا سيشن]]، جرمن ''[[يوگينڊ اسٽيل]]''، بيلجيم ۽ فرانس جو ''آرٽ نووو'' ۽ انگريزي توڙي فنلينڊي اڏاوتي فن جا اثر 20هين صديءَ جي شروعات ڌاري تعمير ٿيل عمارتن ۾ نمايان آهن. [[بيلا لائتا]] شروعات ۾ ليچنر جي طرز اختيار ڪئي، پوءِ انگريزي ۽ فنلينڊي رجحانن کان اثر ورتائين؛ [[قديم مصر|مصري]] طرز ۾ دلچسپي پيدا ٿيڻ کان پوءِ آخرڪار هو جديد اڏاوتي فن ڏانهن مائل ٿيو.<ref>{{cite web |last=Rudolf |first=Klein |title=Lajta, Béla |url=https://encyclopedia.yivo.org/article/1609 |website=The YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe |publisher=YIVO Institute for Jewish Research |access-date=April 13, 2026 |language=en}}</ref> [[الادار آرڪائي]] پڻ لڳ ڀڳ ساڳيو رستو اختيار ڪيو. [[اشتوان ميڊگياسزائي]] پنهنجي الڳ طرز جوڙي، جيڪا ليچنر جي طرز کان مختلف هئي؛ هن ڪنڪريٽ ۾ آرائشي نمونا ٺاهڻ لاءِ روايتي نمونن جا اسلوب بند روپ استعمال ڪيا. عملي فنن جي ميدان ۾ آرٽ نووو جي پکيڙ کي هٿي ڏيڻ ۾ 1896ع ۾ کليل آرائشي فنن جي اسڪول ۽ عجائب گهر اهم ڪردار ادا ڪيو. ٻڊاپيسٽ جي مرڪزي علائقي ۾ لڳ ڀڳ سڀئي عمارتون هڪ سئو سال پراڻيون آهن، جن جون ڀتيون ٿلهيون، ڇتيون اوچيون ۽ سامهون وارين ڀتين تي آرائشي نمونا موجود آهن.<ref name="Eliznik.org.uk">{{cite web|title=Magyar (Hungarian) migration, 9th century|url=http://www.eliznik.org.uk/EastEurope/History/migration-map/hungarian-migration.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20081006210045/http://www.eliznik.org.uk/EastEurope/History/migration-map/hungarian-migration.htm|archive-date=6 October 2008|access-date=20 September 2009|website=Eliznik.org.uk}}</ref><ref>{{cite web|url=http://budapestcorner.com/index.php/flats/general-information|title=General information on various student flats and building types in Budapest|publisher=Budapest Corner|access-date=11 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101214123942/http://budapestcorner.com/index.php/flats/general-information|archive-date=14 December 2010}}</ref> === موسيقي === {{Main|هنگري جي موسيقي}} [[File:Budapest Opera 1.jpg|thumb|[[انڊراشي شاهراهه]] تي واقع [[هنگريائي رياستي اوپيرا گهر]]؛ هي علائقو [[عالمي ورثي جو ماڳ]] آهي]] هنگري جي موسيقيءَ ۾ بنيادي طور روايتي [[هنگريائي لوڪ موسيقي]] ۽ [[فرانز لسٽ]] ۽ [[بيلا بارتوڪ]] جهڙن ناميارن موسيقارن جون تخليقون شامل آهن، جن کي هنگري جي عظيم ترين موسيقارن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. ٻين مشهور موسيقارن ۾ [[ارنسٽ فون ڊوهناڻي]]، [[فرانز شمٽ (موسيقار)|فرانز شمٽ]]، [[زولتان ڪوڊائي]]، [[گيبريل فون وائيڊچ]]، [[روڊولف واگنر-ريگيني]]، [[لاسلو لائتا]]، [[فرانز ليهار]]، [[ايمري ڪالمان]]، [[شانڊور ويريش]] ۽ [[ميڪلوش روزا]] شامل آهن. هنگري جي روايتي موسيقيءَ ۾ عام طور تي مضبوط [[ڊيڪٽائل (شاعري)|ڊيڪٽائلي]] تال هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هنگريائي ٻوليءَ ۾ هر لفظ جي پهرين پد تي زور ڏنو ويندو آهي. هنگري جي مشهور جديد ڪلاسيڪي موسيقارن ۾ [[گيورگي ليگيتي]]، [[گيورگي ڪورتاگ]]، [[پيٽر ايتوش]]، [[زولتان ڪوڊائي]] ۽ [[زولتان ييني]] شامل آهن. بارتوڪ 20هين صديءَ جي سڀ کان اهم موسيقارن مان هڪ هو. سندس موسيقي هنگري ۽ پاڙيسري علائقن جي لوڪ موسيقيءَ جي موضوعن، سُرن ۽ تال جي نمونن کان گهڻو متاثر هئي، جن جو هن پاڻ اڀياس ڪيو هو. هن انهن روايتن کي پنهنجي همعصر موسيقارن جي اثرن سان ملائي هڪ منفرد ذاتي طرز پيدا ڪئي.<ref>[http://mek.oszk.hu/02100/02172/html/index.html Szabolcsi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200726113441/http://mek.oszk.hu/02100/02172/html/index.html |date=26 July 2020 }} Although the Hungarian upper class has long had cultural and political connections with the rest of Europe, leading to an influx of European musical ideas, the rural peasants maintained their own traditions such that by the end of the 19th century Hungarian composers could draw on rural peasant music to (re)create a Hungarian classical style. For example, [[Béla Bartók]] and [[Zoltán Kodály]], two of Hungary's most famous composers, are known for using folk themes in their own music.</ref> لوڪ موسيقي قومي سڃاڻپ جو نمايان حصو آهي ۽ انهن اڳوڻن هنگريائي علائقن ۾ پڻ اهم رهي آهي، جيڪي 1920ع جي ٽريانون معاهدي کان پوءِ رومانيا، سلوواڪيا ۽ پولينڊ جهڙن پاڙيسري ملڪن جو حصو بڻجي ويا، خاص طور ڏکڻ سلوواڪيا ۽ ٽرانسلوانيا ۾. لسٽ ۽ [[فيرينچ ايرڪل]] جي اڳواڻيءَ ۾ موسيقي اڪيڊمي قائم ٿيڻ کان پوءِ، [[File:Bartók Béla 1927.jpg|thumb|موسيقار [[بيلا بارتوڪ]]]] بروٽن موجب هنگري جو موسيقيائي آواز پاڙيسري ملڪن تي حيرت انگيز حد تائين اثرانداز ٿيو آهي، جنهن جو ممڪن سبب گڏيل آسٽرو-هنگريائي تاريخ آهي، ۽ رومانيا، سلوواڪيا ۽ پولينڊ ۾ هنگريائي موسيقيءَ جهڙيون ڌنون ٻڌڻ غيرمعمولي ڳالهه ناهي.<ref>Szalipszki, p. 12<br />Refers to the country as "widely considered" to be a "home of music".</ref> لوڪ موسيقي [[سابولچ-ساتمار-بيريگ ڪائونٽي|سابولچ-ساتمار]] واري علائقي ۽ ڪروشيا جي سرحد ڀرسان ٽرانسڊينوبيا جي ڏکڻ اولهندي حصي ۾ پڻ مضبوط روايت رکي ٿي. موهاچ ۾ ٿيندڙ [[بوشوياراش]] ميلو هنگريائي لوڪ موسيقيءَ جي اهم تقريب آهي، جنهن ۾ اڳ مشهور ۽ ڊگهي روايت رکندڙ [[بوگيزلَو آرڪيسٽرا]] پڻ حصو وٺندو هو.<ref name="Broughton">Broughton, pp. 159–167</ref> هنگري جي ڪلاسيڪي موسيقي ڊگهي عرصي کان هنگري جي تاريخي موسيقيائي روايتن ۽ هنگري جي سرزمين تي ڪيل اهڙي ”تجربي“ طور ترقي ڪئي، جنهن جو مقصد لوڪ گيتن جي موسيقيائي دنيا کي استعمال ڪندي شعوري موسيقيائي ثقافت پيدا ڪرڻ هو.<ref>Szabolcsi, ''The Specific Conditions of Hungarian Musical Development''<br />"Every experiment, made from Hungarian antecedents and on Hungarian soil, to create a conscious musical culture (music written by composers, as different from folk music), had instinctively or consciously striven to develop widely and universally the musical world of the folk song. Folk poetry and folk music were deeply embedded in the collective Hungarian people's culture, and this unity did not cease to be effective even when it was given from and expression by individual creative artists, performers and poets."</ref> جيتوڻيڪ هنگري جي مٿئين طبقي جا يورپ جي ٻين حصن سان ڊگهي عرصي کان ثقافتي ۽ سياسي لاڳاپا رهيا، جنهن سبب يورپي موسيقيائي خيال هنگري پهتا، پر ٻهراڙيءَ جي هارين پنهنجون موسيقيائي روايتون برقرار رکيون. ان ڪري 19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين هنگريائي موسيقار ٻهراڙيءَ جي لوڪ موسيقيءَ مان مواد وٺي هنگريائي ڪلاسيڪي موسيقيءَ جي طرز کي نئين سر جوڙي سگهيا.<ref name="Szabolcsi">{{cite web|url=http://mek.oszk.hu/02100/02172/html/index.html|title=Szabolcsi|website=Mek.oszk.hu|access-date=20 September 2009|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726113441/http://mek.oszk.hu/02100/02172/html/index.html|url-status=live}}</ref> مثال طور بارتوڪ وچ ۽ اوڀر يورپ جي مختلف علائقن، جن ۾ رومانيا ۽ سلوواڪيا شامل آهن، مان لوڪ گيت گڏ ڪيا، جڏهن ته ڪوڊائي جي دلچسپي هڪ نمايان هنگريائي موسيقيائي طرز پيدا ڪرڻ ۾ وڌيڪ هئي. هنگري ۾ ڪميونسٽ حڪمرانيءَ دوران هڪ گيتن واري ڪاميٽي مقبول موسيقيءَ جي ڇنڊڇاڻ ۽ سينسرشپ ڪندي هئي ته جيئن حڪومت مخالف يا نظرياتي طور نامناسب مواد کي روڪي سگهجي. ان دور کان پوءِ هنگري جي موسيقي صنعت ٻيهر ترقي ڪرڻ شروع ڪئي. [[جاز]] ۾ ٽرمپٽ وڄائيندڙ [[روڊولف تومشچ]] ۽ پيانو نواز ۽ موسيقار [[ڪارولي بينڊر]] جهڙا فنڪار مشهور ٿيا، جڏهن ته هنگريائي لوڪ موسيقيءَ جي جديد صورت ۾ [[فيرينچ شيبو]] ۽ [[مارتا شيبيشٽين]] نمايان رهيا. هنگريائي راڪ جا ٽي وڏا گروهه [[ايليش (موسيقي گروهه)|ايليش]]، [[ميٽرو (هنگريائي موسيقي گروهه)|ميٽرو]] ۽ [[اوميگا (موسيقي گروهه)|اوميگا]] اڄ به گهڻو مشهور آهن، خاص طور اوميگا، جنهن جا مداح هنگري سان گڏ جرمني ۽ ٻين ملڪن ۾ پڻ موجود آهن. 1980ع واري ڏهاڪي جا پراڻا زيرزمين موسيقي گروهه، جهڙوڪ [[بياتريچي (موسيقي گروهه)|بياتريچي]]، پڻ مقبول آهن. === کاڌا === {{Main|هنگريائي کاڌا}} {{پڻ ڏسو|هنگريائي شراب|هنگري ۾ بيئر}} [[File:Dobos cake (Gerbeaud Confectionery Budapest Hungary).jpg|thumb|[[ڊوبوش ٽورٽ]]]] دنيا ۾ مشهور [[گولاش]] (''gulyás'' اسٽيو يا ''gulyás'' سوپ) جهڙا روايتي کاڌا هنگريائي کاڌن ۾ نمايان حيثيت رکن ٿا. کاڌن ۾ اڪثر [[پيپريڪا]]، يعني ڳاڙهي مرچن جو پيٺل مصالحو، استعمال ڪيو وڃي ٿو، جنهن کي هنگريائي کاڌن جي هڪ اهم جدت سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.sulinet.hu/tart/fcikk/Kjc/0/23144/1|title=Sulinet: Magyar növény-e a paprika?|website=Sulinet.hu|access-date=21 November 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080620004145/http://www.sulinet.hu/tart/fcikk/Kjc/0/23144/1|archive-date=20 June 2008}}</ref> مرچ جي هڪ خاص قسم مان تيار ٿيندڙ پيپريڪا پائوڊر روايتي هنگريائي کاڌن ۾ سڀ کان عام استعمال ٿيندڙ مصالحن مان هڪ آهي. ''[[تيجفول]]'' نالي گهاٽي کٽي ڪريم اڪثر کاڌي جي ذائقي کي نرم ڪرڻ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي. هنگري جو مشهور گرم دريائي مڇيءَ جو سوپ، جنهن کي [[مهاڻي جو سوپ]] يا ''halászlé'' چيو وڃي ٿو، عام طور ڪيترن قسمن جي اُٻاريل مڇين جو گهاٽو ميلاپ هوندو آهي.<ref>{{cite book|first=Karoly|last=Gundel|title=Gundel's Hungarian cookbook|publisher=Corvina|location=Budapest|year=1992|isbn=963-13-3600-X|oclc=32227400}}page 23</ref> ٻين مشهور کاڌن ۾ [[چڪن پيپريڪاش]]، هنج جي جيري مان ٺهيل [[فوا گرا]]، ''[[پورڪولٽ]]'' اسٽيو، ''واداش'' يعني ڀاڄين جي گريوي ۽ [[اسپيٽزلي|ڊمپلنگن]] سان شڪار جي گوشت جو اسٽيو، بادامن سان ٽرائوٽ مڇي ۽ لوڻيا توڙي مٺا ڊمپلنگ شامل آهن. انهن ۾ ''[[توروش چوسا]]''، يعني تازي [[ڪوارڪ (کير جي پيداوار)|ڪوارڪ پنير]] ۽ گهاٽي کٽي ڪريم سان ڊمپلنگ پڻ شامل آهن. مٺاڻن ۾ مشهور [[ڊوبوش ٽورٽ]]، صوف، چيري، پوست جي ٻج يا پنير سان ڀريل [[اسٽروڊل]] (''rétes'')، [[پالاچنڪي|گونڊيل پين ڪيڪ]]، آلوچيءَ جا ڊمپلنگ (''[[ڪنويڊل|szilvás gombóc]]'')، ''شوملوئي'' ڊمپلنگ، ٿڌو [[کٽي چيريءَ جو سوپ]] ۽ مٺي شاهه بلوط جي پوري ''gesztenyepüré'' شامل آهن. آخري مٺاڻ ۾ پڪل [[شاهه بلوط]] کي کنڊ ۽ رم سان ڪُٽي ننڍن ٽڪرن ۾ ورهايو وڃي ٿو ۽ مٿان ڦينٽيل ڪريم وڌي وڃي ٿي. ''[[پريٽزل|پيريچ]]'' ۽ ''[[ڪفلي]]'' پڻ تمام مشهور بيڪري شيون آهن.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=AuM9b9dCG08C&q=kifli+bread&pg=PA157|title=Helen's Hungarian Heritage Recipes|last=Czégény|first=Clara Margaret|date=2006|publisher=Dream Machine Publishing|isbn=978-0-9780254-0-3|language=en}}</ref> ''چاردا'' هنگريائي سراءِ جو سڀ کان نمايان روايتي قسم آهي، جيڪو پراڻي طرز جو ميخانو هوندو آهي ۽ روايتي کاڌا ۽ مشروبات پيش ڪندو آهي. ''بوروزو'' عام طور آرامده پراڻي طرز جي شراب خاني لاءِ استعمال ٿيندو آهي، ''پنچي'' بيئر يا شراب جو تهه خانو آهي ۽ ''شوروزو'' اهڙو [[ميخانو]] آهي جتي بيرل مان بيئر ۽ ڪڏهن کاڌو پڻ پيش ڪيو ويندو آهي. ''بيسترو'' گهٽ قيمت وارو ريسٽورنٽ آهي، جتي اڪثر پاڻ خدمت ڪرڻ جو رواج هوندو آهي. ''بوفي'' سڀ کان سستي جاءِ آهي، جيتوڻيڪ اتي ڪڏهن ڪڏهن ڪائونٽر وٽ بيهي کائڻو پوي ٿو. ''چوڪراسدا'' نالي مٺائي گهرن ۾ پيسٽريون، ڪيڪ ۽ ڪافي پيش ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته ''ايسپريسو'' ڪيفي هوندو آهي. [[File:Tokaji 6p 1989.jpg|thumb|مشهور [[ٽوڪائي]] شراب. [[فرانس جو لوئي چوڏهون|فرانس جي لوئي چوڏهين]] ان کي ''Vinum Regum, Rex Vinorum''، يعني ”بادشاهن جو شراب، شرابن جو بادشاهه“ سڏيو.]] [[پالنڪا]] ميون مان تيار ٿيندڙ هڪ قسم جي برانڊي آهي، جيڪا عظيم هنگريائي ميدان جي باغن ۾ پوکيل ميون مان ڪشيد ڪئي ويندي آهي. هي هنگري جو مقامي الڪوحلي مشروب آهي ۽ ڪيترن ذائقن ۾ تيار ٿئي ٿو، جن ۾ خوباني (''barack'') ۽ چيري (''cseresznye'') شامل آهن. تنهن هوندي به آلوچي (''szilva'') جو ذائقو سڀ کان وڌيڪ مشهور آهي. بيئر ڪيترن روايتي هنگريائي کاڌن سان گڏ پيتي وڃي ٿي. هنگري جون پنج مکيه بيئر برانڊون [[بورشود شراب خانو|بورشودي]]، [[شوپروني]]، [[آراني آسوڪ]]، [[ڪوبانيائي]] ۽ [[ڊريهر شراب خانو|ڊريهر]] آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.gaultmillau.hu/kalauz-2017/sorhelyzet-magyarorszag-2016|title=Sörhelyzet, Magyarország 2016 – Gault&Millau kalauz – Gault&Millau Magyarország|work=Gault&Millau |access-date=19 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170304184347/http://www.gaultmillau.hu/kalauz-2017/sorhelyzet-magyarorszag-2016|archive-date=4 March 2017}}</ref> هنگري ۾ روايتي طور بيئر پيئڻ وقت ماڻهو پنهنجا گلاس يا مگ پاڻ ۾ نه ٽڪرائيندا آهن. هنگريائي ثقافت ۾ هڪ شهري ڏند ڪٿا مشهور آهي ته 1849ع ۾ [[آراد جا 13 شهيد|آراد جي 13 شهيدن]] کي ڦاهي ڏيڻ جي خوشيءَ ۾ آسٽريائي جنرلن بيئر جا گلاس پاڻ ۾ ٽڪرايا هئا. ڪيترائي ماڻهو اڄ به ان روايت جي پيروي ڪن ٿا، جيتوڻيڪ نوجوان نسل جا ڪيترائي ماڻهو ان کي رد ڪن ٿا ۽ چون ٿا ته اهو عهد رڳو 150 سالن لاءِ هو.<ref>{{cite web|title=Koccintás sörrel|url=http://www.urbanlegends.hu/2005/06/17/koccintas-sorrel/|access-date=29 July 2011|language=hu|date=17 June 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20090309015613/http://www.urbanlegends.hu/2005/06/17/koccintas-sorrel/|archive-date=9 March 2009}}</ref> [[هنگريائي شراب|هنگري شراب ٺاهڻ لاءِ تمام موزون ملڪ آهي]] ۽ ملڪ کي ڪيترن ئي شراب پيدا ڪندڙ علائقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://njt.hu/jogszabaly/2009-127-20-82|title=127/2009. (IX. 29.) FVM rendelet|publisher=Nemzeti Jogszabálytár / National Legislation (Hungary)|access-date=2 April 2022|language=hu|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412003910/https://njt.hu/jogszabaly/2009-127-20-82|url-status=live}}</ref> رومن ماڻهن پانونيا ۾ انگور جون وليون آنديون ۽ پنجين صدي عيسويءَ تائين موجوده هنگري واري علائقي ۾ وڏن انگورن جي باغن جا تاريخي حوالا ملن ٿا. هنگريائي ماڻهو شراب ٺاهڻ جو علم اوڀر کان پاڻ سان کڻي آيا هئا. [[احمد ابن رسته|ابن رسته]] موجب هنگريائي قبيلا [[ڪارپيٿين طاس تي هنگرين جي فتح|ڪارپيٿين طاس تي فتح]] کان گهڻو اڳ شراب ٺاهڻ کان واقف هئا.<ref>Ian Spencer Hornsey, The Chemistry and Biology of Winemaking, Royal Society of Chemistry, 2007, p. 49, {{ISBN|9780854042661}}</ref> مختلف شراب پيدا ڪندڙ علائقا ڪيترن ئي قسمن ۽ طرزن جا شراب تيار ڪن ٿا. ملڪ جون مکيه پيداوارون مناسب تيزابيت رکندڙ نفيس ۽ ڀرپور خشڪ اڇا شراب آهن، جڏهن ته پيچيدا مٺا اڇا شراب ([[ٽوڪائي شراب وارو علائقو|ٽوڪائي]])، نفيس شراب ([[ايگر شراب وارو علائقو|ايگر]]) ۽ ڀرپور ۽ مضبوط ڳاڙها شراب ([[ويلاني]] ۽ [[سيڪسارڊ]]) پڻ تيار ڪيا وڃن ٿا. مکيه انگوري قسمن ۾ اولاس رزلنگ، [[هارشليوليو]]، [[فرمنٽ]]، [[پينو گري]] يا سرڪيبارات ۽ [[شارڊوني]] اڇن شرابن لاءِ، جڏهن ته ڪيڪفرانڪوش يا جرمن ۾ [[بلائوفرانڪش]]، [[ڪادارڪا]]، [[بلائور پورٽوگيزر|پورٽوگيزر]]، [[زوائيگيلٽ]]، [[ڪابرني سووينيون]]، [[ڪابرني فرانڪ]] ۽ [[ميرلو]] ڳاڙهن شرابن لاءِ استعمال ٿين ٿا. هنگري جا سڀ کان مشهور شراب [[ٽوڪائي آسو]] ۽ [[ايگري بيڪاور]] آهن.<ref>This is the world-famous sweet, topaz-colored wine known throughout the English-speaking world as '''Tokay'''. "A rich, sweet, moderately strong wine of a topaz color, produced in the vicinity of Tokay, in Hungary; also, a similar wine produced elsewhere." ''Webster's New International Dictionary of the English Language'' (Springfield, Mass.: G.&C. Merriam, 1913). See ''Tokay'' at page 2166.</ref><ref>{{cite web|url=http://eger.hu/hu/hirek/vezeto-hirek/c/egri-bikaver-hungarikum-lett-a-voros-cuvee-16832|title=Egri Bikavér – Hungarikum Lett a Vörös Cuvée|website=Eger.hu|access-date=6 July 2017|archive-date=19 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170819063748/http://eger.hu/hu/hirek/vezeto-hirek/c/egri-bikaver-hungarikum-lett-a-voros-cuvee-16832|url-status=live}}</ref> ٽوڪائي شراب کي ڪيترن ناميارن اديبن ۽ موسيقارن ساراهيو آهي.<ref name="royal tokaji">{{cite web|last1=Tokaji |first1=Royal |url=http://www.royal-tokaji.com/wine_of_kings.php|title=True Heritage – Vinum Regum, Rex Vinorum – Wine of Kings, King of Wines|work=Royal Tokaji |publisher=The Royal Tokaji Wine Company|access-date=6 July 2017|archive-date=28 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210728095846/http://www.royal-tokaji.com/wine_of_kings.php}}</ref> 150 سالن کان وڌيڪ عرصي کان هنگري جي چاليهن مختلف جڙي ٻوٽين جي ميلاپ مان [[يونيڪم]] نالي ليڪيور تيار ڪيو وڃي ٿو. هي هڪ ڪڙو ۽ گهري رنگ وارو الڪوحلي مشروب آهي، جيڪو کاڌي کان اڳ بک وڌائڻ واري مشروب طور يا کاڌي کان پوءِ پي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://zwackunicum.hu/en/markaink/unicum/|title=Unicum|publisher=[[Zwack]]}}</ref> === رانديون === {{پڻ ڏسو|هنگري ۾ فٽبال}} [[File:Vaterpolo Hungary vs Italy semifinal game2.jpg|thumb|left|[[هنگري جي مردن جي قومي واٽر پولو ٽيم]] کي دنيا جي بهترين ٽيمن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو؛ هن ٽيم وٽ اولمپڪ سون جي تمغن ۽ مجموعي تمغن جو عالمي رڪارڊ آهي.]] [[اولمپڪ راندين ۾ هنگري|هنگري جي رانديگرن]] [[اونهاري جون اولمپڪ رانديون|اونهاري جي اولمپڪ راندين]] ۾ نمايان ڪاميابيون حاصل ڪيون آهن. [[اونهاري جي اولمپڪ راندين جي سڀني وقتن جي تمغن جي جدول|اونهاري جي اولمپڪ راندين جي سڀني وقتن جي تمغن جي ڳڻپ]] ۾ هنگري مجموعي طور 511 تمغن سان نائين نمبر تي آهي. في ماڻهوءَ جي حساب سان هنگري وٽ دنيا ۾ [[اولمپڪ تمغو|اولمپڪ تمغن]] جو ٽيون ۽ سون جي تمغن جو ٻيو سڀ کان وڏو انگ آهي.<ref>{{cite web|title=Medals Per Capita: All Summer Games|url=https://medalspercapita.com/#medals-per-capita:summer|access-date=15 August 2022|archive-date=14 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220814003211/https://medalspercapita.com/#medals-per-capita:summer}}</ref> هنگري تاريخي طور اولمپڪ جي آبي راندين ۾ نمايان رهيو آهي. [[واٽر پولو]] ۾ هنگري جي مردن جي ٽيم [[اونهاري جي اولمپڪ راندين ۾ واٽر پولو|اولمپڪ واٽر پولو]] ۾ وڏي فرق سان سڀ کان وڌيڪ تمغا کٽيندڙ ٽيم آهي، جڏهن ته ترڻ ۾ [[اولمپڪ ترڻ جي مرد تمغا ماڻيندڙن جي فهرست|مردن]] ۽ [[اولمپڪ ترڻ جي عورت تمغا ماڻيندڙن جي فهرست|عورتن]] جون ٽيمون ٻئي ڪاميابيءَ جي لحاظ کان پنجين نمبر تي آهن. [[اونهاري جي اولمپڪ راندين ۾ ڪينوئنگ|ڪينوئنگ ۽ ڪياڪنگ]] جي مجموعي تمغن جي ڳڻپ ۾ هنگري پهرين نمبر تي آهي. هنگري 2018ع ۾ سياري جي اولمپڪ راندين ۾ پنهنجو پهريون سون جو تمغو مردن جي شارٽ ٽريڪ اسپيڊ اسڪيٽنگ ۾ کٽيو؛ چار رانديگرن واري ٽيم ۾ [[چابا بوريان]]، [[شائولين شانڊور ليو]]، [[شائوانگ ليو]] ۽ [[وڪٽر نوخ]] شامل هئا.<ref>{{Cite news|url=http://hungarianfreepress.com/2018/02/22/chinese-hungarian-brothers-win-gold-for-hungary-at-winter-olympics/|title=Chinese-Hungarian brothers win gold for Hungary at Winter Olympics|date=22 February 2018|work=Hungarian Free Press|access-date=4 March 2018|language=en-US|archive-date=10 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220410163030/https://hungarianfreepress.com/2018/02/22/chinese-hungarian-brothers-win-gold-for-hungary-at-winter-olympics/}}</ref> [[File:Groupama Arena Budapest (17267881892).jpg|right|thumb|[[فيرينچواروش اسٽيڊيم|گروپاما ارينا]]، [[فيرينچواروشي ٽي سي]] جو گهرو ميدان ۽ [[يوئيفا اسٽيڊيم درجا|يوئيفا درجي 4 جو اسٽيڊيم]]]] گذريل ٻن ڏهاڪن دوران هنگري ڪيترين عالمي راندين جي مقابلن جي ميزباني ڪئي، جن ۾ [[1997ع عالمي شوقين باڪسنگ چيمپيئن شپ]]، [[2000ع عالمي فينسنگ چيمپيئن شپ]]، [[2001ع عالمي آل رائونڊ اسپيڊ اسڪيٽنگ چيمپيئن شپ]]، [[2008ع عالمي بين الجامعاتي رانديون]]، [[2008ع عالمي ماڊرن پينٽاٿلون چيمپيئن شپ]]، [[2010ع آئي ٽي يو عالمي چيمپيئن شپ سيريز]]، 2011ع [[آئي آئي ايڇ ايف عالمي چيمپيئن شپ]]، [[2013ع عالمي فينسنگ چيمپيئن شپ]]، [[2013ع عالمي ريسلنگ چيمپيئن شپ]]، 2014ع [[عالمي ماسٽرز ايٿليٽڪس چيمپيئن شپ]]، [[2017ع عالمي آبي چيمپيئن شپ]] ۽ [[2017ع عالمي جوڊو چيمپيئن شپ]] شامل آهن. ان کان سواءِ هنگري ڪيترن يورپي سطح جي مقابلن جي پڻ ميزباني ڪئي آهي، جن ۾ [[2006ع يورپي آبي چيمپيئن شپ]]، [[2010ع يورپي آبي چيمپيئن شپ]]، [[2013ع يورپي جوڊو چيمپيئن شپ]]، [[2013ع يورپي ڪراٽي چيمپيئن شپ]] ۽ [[2017ع يورپي ريڌمڪ جمناسٽڪس چيمپيئن شپ]] شامل آهن. هنگري [[يوئيفا يورو 2020]] جون چار ميچون پڻ منعقد ڪيون، جيڪي 67,889 تماشائين جي گنجائش رکندڙ نئين گهڻ-مقصد [[پوشڪاش فيرينچ اسٽيڊيم]] ۾ کيڏيون ويون. هنگري فٽبال ۾ ٽي اولمپڪ سون جا تمغا کٽي چڪو آهي. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ هنگري فٽبال ۾ اهم حڪمت عملي واريون تبديليون آنديون، [[مڪمل فٽبال]] جا حڪمت عملي وارا بنياد رکيا ۽ ''Aranycsapat''، يعني ”[[سونهري ٽيم]]“ ذريعي عالمي فٽبال تي ڇانيل رهيو. ان ٽيم ۾ [[فيرينچ پوشڪاش]] پڻ شامل هو، جنهن کي 20هين صديءَ جي سڀ کان وڌيڪ گول ڪندڙ رانديگرن مان هڪ قرار ڏنو ويو،<ref name="FIFA benefit">{{cite web|url=https://www.fifa.com/en/organisation/president/index/0,4095,110412,00.html?articleid=110412|title=FIFA President: FIFA to help the Galloping Major|publisher=[[FIFA]]|date=12 October 2005|access-date=17 November 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061007122035/http://www.fifa.com/en/organisation/president/index/0%2C4095%2C110412%2C00.html?articleid=110412|archive-date=7 October 2006}}</ref><ref name="Spanish obit">{{cite web|url=http://www.as.com/articulo/Futbol/Coronel/Puskas/zurdo/oro/dasftb/20061117dasdasftb_2/Tes/|title=Coronel Puskas, el zurdo de oro|language=es|work=[[AS (newspaper)|AS]]|date=17 November 2006|access-date=17 November 2006|archive-date=24 July 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724064913/http://www.as.com/articulo/Futbol/Coronel/Puskas/zurdo/oro/dasftb/20061117dasdasftb_2/Tes/|url-status=live}}</ref><ref name="Puskás auction">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/sport/2005/oct/13/golf.media|last=Mackay|first=Duncan|work=The Guardian|location=London|title=Lineker tees up another nice little earner|date=13 October 2005|access-date=17 November 2006|archive-date=28 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191128070359/https://amp.theguardian.com/sport/2005/oct/13/golf.media|url-status=live}}</ref> ۽ جنهن جي نالي تي فيفا پنهنجي نئين انعام، [[فيفا پوشڪاش انعام|پوشڪاش انعام]]، کي منسوب ڪيو.<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/classicfootball/awards/gala/news/newsid=1120835.html|title=Blatter unveils FIFA Puskas Award|publisher=[[FIFA]]|date=21 October 2009|access-date=22 June 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430045505/http://www.fifa.com/classicfootball/awards/gala/news/newsid%3D1120835.html|archive-date=30 April 2011}}</ref> ان دور جي ٽيم جو [[عالمي فٽبال ايلو درجابندي|ايلو درجابندي]] ۾ 2166 جو اسڪور رهيو، جيڪو تاريخ جي سڀ کان اوچن اسڪورن مان هڪ آهي، ۽ ٽيم فٽبال جي تاريخ جي سڀ کان ڊگهن ناقابل شڪست سلسلن مان هڪ قائم ڪندي چئن سالن کان وڌيڪ عرصي دوران 31 ميچن ۾ ناقابل شڪست رهي.<ref>{{cite news|url=http://www.eloratings.net/Hungary.htm|title=World Football Elo Ratings: Hungary|date=6 July 2017|access-date=6 July 2017|archive-date=24 May 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080524111200/http://www.eloratings.net/Hungary.htm|url-status=live}}</ref> سونهري دور کان پوءِ ايندڙ ڏهاڪن ۾ هنگريائي فٽبال آهستي آهستي ڪمزور ٿي، جيتوڻيڪ هاڻوڪي دور ۾ ان جي مختلف شعبن ۾ ٻيهر ترقي ٿي آهي. هنگري جي ٻارن جي فٽبال فيڊريشن 2008ع ۾ قائم ڪئي وئي، جڏهن ته نوجوان رانديگرن جي تربيت کي پڻ هٿي ملي آهي. هنگري ٻڊاپيسٽ ۽ ڊيبريچين ۾ [[2010ع يوئيفا فوٽسال چيمپيئن شپ]] جي ميزباني ڪئي، جيڪو پهريون ڀيرو هو جو [[هنگريائي فٽبال فيڊريشن]] ڪنهن [[يوئيفا]] فائنلز مقابلي جي ميزباني ڪئي. [[فارمولا ون]] جي [[هنگريائي گرانڊ پري]] ٻڊاپيسٽ جي ٻاهران [[هنگارورنگ]] تي منعقد ٿيندي آهي، جنهن سرڪٽ کي [[بين الاقوامي گاڏين جي فيڊريشن|ايف آءِ اي]] جو گريڊ 1 لائسنس حاصل آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.fia.com/sites/default/files/tableaulicencescircuit.pdf|title=List of FIA Licensed Circuits|date=6 February 2015|publisher=[[FIA]]|access-date=28 May 2015|archive-date=28 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150528073106/http://www.fia.com/sites/default/files/tableaulicencescircuit.pdf|url-status=live}}</ref> 1986ع کان هيءَ ريس فارمولا ون عالمي چيمپيئن شپ جو حصو رهي آهي. 2016ع جي شروعات ۾ پهريون ڀيرو ٽريڪ جي سطح مڪمل طور نئين سر ٺاهي وئي ۽ اعلان ڪيو ويو ته گرانڊ پري جو معاهدو وڌيڪ پنجن سالن لاءِ، يعني 2026ع تائين، وڌايو ويو آهي.<ref>{{cite web|title=Aszfaltavató a Hungaroringen|language=hu|url=http://hungaroring.hu/hu/hirek/aszfaltavato-a-hungaroringen|publisher=[[Hungaroring]]|quote="A Magyar Nagydíj szerződését újabb öt évvel meghosszabbítottuk, ami azt jelenti, hogy a futamunknak 2026-ig helye van a Formula–1-es versenynaptárban." Translates as "We have extended the Hungarian Grand Prix's contract for a further 5 years, which means that our race has a place on the F1 calendar until 2026".|date=14 April 2016|access-date=15 April 2016|archive-date=19 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160419044928/http://hungaroring.hu/hu/hirek/aszfaltavato-a-hungaroringen|url-status=live}}</ref> [[شطرنج]] هنگري ۾ هڪ مشهور ۽ ڪامياب راند آهي، ۽ [[عالمي شطرنج فيڊريشن]] جي درجابنديءَ ۾ هنگريائي رانديگر مجموعي طاقت جي لحاظ کان اٺين نمبر تي رهيا آهن.<ref>{{cite web|url=https://ratings.fide.com/topfed.phtml|title=Federations Ranking|date=19 November 2016|publisher=[[FIDE]]|access-date=19 November 2016|archive-date=12 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171012133545/https://ratings.fide.com/topfed.phtml}}</ref> ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 54 [[گرانڊ ماسٽر (شطرنج)|گرانڊ ماسٽر]] ۽ 118 [[عالمي شطرنج فيڊريشن جا لقب|انٽرنيشنل ماسٽر]] آهن، جيڪو [[فرانس]] يا [[برطانيا]] کان وڌيڪ انگ آهي. [[يوديت پولگار]] کي عام طور تاريخ جي [[شطرنج جي اصطلاحن جي لغت|سڀ کان مضبوط عورت شطرنج رانديگر]] سمجهيو وڃي ٿو. تاريخي طور دنيا جا ڪجهه بهترين [[سيبر (فينسنگ)|سيبر]] رانديگر پڻ هنگري مان آيا آهن،<ref>{{cite web|url=http://www.fie.ch/Competitions/RankingList.aspx?param=8C508173B39155DD53B81E624647082B999A7254268EA043313A21E19F3CCE115928F31266BFED5C96744EFE404921371BA0B553CB9419D947CC609C9FC6CCFB48C6AE112ABA5A4EB917D1B7B1AFEA73D9301125242F40950B39007F8B30803B1428FD85451599C7E8B640F55FBB99F96E85563733B996F4DA086222E241E75C|title=FIE 2009–2010 men's rankings|work=Fie.ch|access-date=22 June 2011|archive-date=27 November 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251127151911/http://www.fie.ch/Competitions/RankingList.aspx?param=8C508173B39155DD53B81E624647082B999A7254268EA043313A21E19F3CCE115928F31266BFED5C96744EFE404921371BA0B553CB9419D947CC609C9FC6CCFB48C6AE112ABA5A4EB917D1B7B1AFEA73D9301125242F40950B39007F8B30803B1428FD85451599C7E8B640F55FBB99F96E85563733B996F4DA086222E241E75C|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fie.ch/Competitions/RankingList.aspx?param=F822EFF311A4B9B772C67048D9DA32F4B0EED82CC9D791272D364D08FDA7CEAE08236B030B5BAF7869033790E5CBFE0B1DE4945E6BF24D1B417CA444D76B51ABFDBEC84449C9BB34B6AC942A1FF403A3D9301125242F40950B39007F8B30803B1428FD85451599C7E8B640F55FBB99F96E85563733B996F4DA086222E241E75C|title=FIE 2009–2010 women's rankings|work=Fie.ch|access-date=22 June 2011|archive-date=17 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250717165258/http://www.fie.ch/Competitions/RankingList.aspx?param=F822EFF311A4B9B772C67048D9DA32F4B0EED82CC9D791272D364D08FDA7CEAE08236B030B5BAF7869033790E5CBFE0B1DE4945E6BF24D1B417CA444D76B51ABFDBEC84449C9BB34B6AC942A1FF403A3D9301125242F40950B39007F8B30803B1428FD85451599C7E8B640F55FBB99F96E85563733B996F4DA086222E241E75C|url-status=live}}</ref> ۽ 2009ع ۾ [[هنگري جي مردن جي قومي آئس هاڪي ٽيم]] پهريون ڀيرو مٿئين درجي جي [[آئس هاڪي عالمي چيمپيئن شپ]] لاءِ ڪواليفاءِ ڪيو؛ 2015ع ۾ ٽيم ٻيهر مٿئين درجي جي عالمي چيمپيئن شپ لاءِ ڪواليفاءِ ڪيو. == پڻ ڏسو == {{Portal|Hungary|Countries|Europe|European Union }} * [[هنگري جو خاڪو]] {{clear}} == حوالا == {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> === ماخذ === * {{Cite book |last=Nagy |first=Kálmán |title=A honfoglalás korának hadtörténete |date=2007 |publisher=Heraldika Kiadó |isbn= |location=Budapest |language=Hungarian |trans-title=Military History of the Age of the Hungarian Conquest}} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Palonen |first=Emilia |year=2025 |title=The Birth and Death of Liberal Democracy in Hungary: The Populist Logic of Polarisation as Hegemony |url=https://hup.fi/books/m/10.33134/pro-et-contra-4 |isbn=978-952-369-137-7 |publisher=Helsinki University Press |doi=10.33134/pro-et-contra-4 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Sister project links |voy=Hungary |s=Portal:Hungary }} '''حڪومت''' * [https://kormany.hu/ هنگري حڪومت جي سرڪاري ويب سائيٽ] * [https://miniszterelnok.hu/en/ هنگري جي وزيراعظم جي سرڪاري ويب سائيٽ] * [https://www.sandorpalota.hu/ هنگري جي صدر جي سرڪاري ويب سائيٽ] * [https://visithungary.com/ هنگري جي سياحت جي سرڪاري ويب سائيٽ] '''عام ڄاڻ''' * [https://www.britannica.com/place/Hungary ''[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]'' ۾ ”هنگري“] * [http://www.oecd.org/hungary/ [[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]] تي هنگري] * [https://europa.eu/european-union/about-eu/countries/member-countries/hungary_en [[يورپي يونين]] تي هنگري] * {{Wikiatlas|Hungary}} * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=HU [[انٽرنيشنل فيوچرز]] پاران هنگري بابت اڳڪٿيون] * [https://www.bbc.com/news/world-europe-17380792 [[بي بي سي نيوز]] تي هنگري] * [http://www.fao.org/countryprofiles/index/en/?iso3=HUN ايف اي او ملڪي خاڪا: هنگري] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170923014907/http://www.fao.org/countryprofiles/index/en/?iso3=HUN |date=23 September 2017 }} * [https://dailynewshungary.com/ ڊيلي نيوز هنگري] * [http://hungarytoday.hu/ هنگري ٽوڊي – هنگري بابت تازيون خبرون] {{Hungary articles}} {{Navboxes | title = هنگري سان لاڳاپيل مضمون | list = {{Sovereign states of Europe}} {{EU members}} {{European Economic Area (EEA)}} {{Council of Europe members}} {{La Francophonie}} {{Organization of Turkic States}} }} {{Authority control}} {{Coord|47|N|20|E|display=title}} [[زمرو:هنگري| ]] [[زمرو:895ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي هنگريائي سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:خشڪيءَ سان گهيريل ملڪ]] [[زمرو:نيٽو جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:يورپي يونين جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:ميڊيٽرينين يونين جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:ٽن سمنڊن واري شروعات جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:جمهوريائون]] [[زمرو:1000ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:1920ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:890ع واري ڏهاڪي ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:عيسائي رياستون]] [[زمرو:ترڪ رياستن جي تنظيم جون مبصر رياستون]] [[زمرو:اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم جا ميمبر]] oq48bf379ywoepmp4a2sw5xs2rizg6e 0 40135 414420 405133 2026-09-22T18:29:51Z Ibne maryam 17680 /* */ 414420 wikitext text/x-wiki [[فائل:Joseph Justus Scaliger - Imagines philologorum.jpg|thumb|222px|[[جوزف جسٽس اسڪيليگر جديد ڪرنولاجي جي علم جو باني آھي]]]]<ref>{{cite book | first = E. G. | last = Richards | author-link = E. G. Richards | title = Mapping Time: The Calendar and History | url = https://archive.org/details/mappingtimecalen00rich | place = Oxford | publisher = [[Oxford University Press]] | year = 1998 | pages = [https://archive.org/details/mappingtimecalen00rich/page/n37 12]–13 | isbn = 0-19-286205-7}}</ref> تاريخ جي وقت وار ترتيب گذريل واقعن تي تاريخ جو تعين ڪرڻ لاءِ تاريخي دستاويزن جي زماني جي حساب سان ترتيب ۽ اڀياس ڪرڻ. ايم. ايڇ پنهور سنڌ جي واقعاتي لغت Chronological Dictionary of Sindh لکي، جنهن ۾ تخليق ڪائنات کان وٺي سمن جي دور تائين سنڌ جي واقعن کي تاريخ وار بيان ڪيو آهي. <ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> ڪرنولاجي لاطيني ٻوليءَ جي لفظ ڪرنولاگيا ''chronologia'' جيڪو وري قديم يوناني لفظ {{lang|grc|[[χρόνος|χρόνος]]}},'{{lang|grc|-λογί}}, ڪورونوس chrónos مان نڪتل آهي جنھن جي معني آهي وقت.<ref>{{cite EB1911|wstitle=Chronology|volume=6|page=305}}</ref>اھا واقعن جي واقع ٿيڻ واري وقت کي ترتيب ۾ رکڻ واري سائنس آهي جنهن جو مثال ٽائيم لائين آھي<ref name="wordnet">Memidex/WordNet, "chronology," [http://www.memidex.com/chronology+humanistic-discipline memidex.com] (accessed September 25, 2010).</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڌرتي سائنس]] [[زمرو:زميني سائنسون]] [[زمرو:واقعن جي تاريخ وار ترتيب]] pykknts0iklgon10lzdmzslkn9qg01f 414422 414420 2026-09-22T18:43:38Z Ibne maryam 17680 /* */ 414422 wikitext text/x-wiki [[فائل:Joseph Justus Scaliger - Imagines philologorum.jpg|thumb|222px|جوزف جسٽس اسڪيليگر جديد ڪرنولاجي جي علم جو باني آھي]]<ref>{{cite book | first = E. G. | last = Richards | author-link = E. G. Richards | title = Mapping Time: The Calendar and History | url = https://archive.org/details/mappingtimecalen00rich | place = Oxford | publisher = [[Oxford University Press]] | year = 1998 | pages = [https://archive.org/details/mappingtimecalen00rich/page/n37 12]–13 | isbn = 0-19-286205-7}}</ref> '''ڪرونولوجي''' (Chronology) (جيڪو لاطيني لفظ "ڪرونولوجيا" (chronologia) مان ورتل آهي، جنهن جو بنياد قديم يوناني لفظن "ڪرونوس" (χρόνος، يعني وقت) ۽ "لوجي" (λογί، يعني مطالعو) تي آهي، واقعن کي وقت جي لحاظ کان انهن جي رونما ٿيڻ جي ترتيب ۾ رکڻ جو علم آهي، جيئن ته هڪ خاڪي يا (time-line) يا واقعن جي ڪنهن ٻي ترتيب ۾ هوندو آهي. اهو "ماضي جي واقعن جي اصل وقتي ترتيب جي تعين" جو نالو پڻ آهي. گذريل واقعن تي تاريخ جو تعين ڪرڻ لاءِ تاريخي دستاويزن جي زماني جي حساب سان ترتيب ۽ اڀياس ڪرڻ. ايم. ايڇ پنهور سنڌ جي واقعاتي لغت Chronological Dictionary of Sindh لکي، جنهن ۾ تخليق ڪائنات کان وٺي سمن جي دور تائين سنڌ جي واقعن کي تاريخ وار بيان ڪيو آهي. <ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> ڪرنولاجي لاطيني ٻوليءَ جي لفظ ڪرنولاگيا ''chronologia'' جيڪو وري قديم يوناني لفظ {{lang|grc|[[χρόνος|χρόνος]]}},'{{lang|grc|-λογί}}, ڪورونوس chrónos مان نڪتل آهي جنھن جي معني آهي وقت.<ref>{{cite EB1911|wstitle=Chronology|volume=6|page=305}}</ref>اھا واقعن جي واقع ٿيڻ واري وقت کي ترتيب ۾ رکڻ واري سائنس آهي جنهن جو مثال ٽائيم لائين آھي<ref name="wordnet">Memidex/WordNet, "chronology," [http://www.memidex.com/chronology+humanistic-discipline memidex.com] (accessed September 25, 2010).</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڌرتي سائنس]] [[زمرو:زميني سائنسون]] [[زمرو:واقعن جي تاريخ وار ترتيب]] cww1o3rgnkiawsjwzftyl09mkuimf7u 414423 414422 2026-09-22T18:44:41Z Ibne maryam 17680 /* */ 414423 wikitext text/x-wiki [[فائل:Joseph Justus Scaliger - Imagines philologorum.jpg|thumb|222px|جوزف جسٽس اسڪيليگر جديد ڪرنولاجي جي علم جو باني آھي]] '''ڪرونولوجي''' (Chronology) (جيڪو لاطيني لفظ "ڪرونولوجيا" (chronologia) مان ورتل آهي، جنهن جو بنياد قديم يوناني لفظن "ڪرونوس" (χρόνος، يعني وقت) ۽ "لوجي" (λογί، يعني مطالعو) تي آهي، واقعن کي وقت جي لحاظ کان انهن جي رونما ٿيڻ جي ترتيب ۾ رکڻ جو علم آهي، جيئن ته هڪ خاڪي يا (time-line) يا واقعن جي ڪنهن ٻي ترتيب ۾ هوندو آهي. اهو "ماضي جي واقعن جي اصل وقتي ترتيب جي تعين" جو نالو پڻ آهي. گذريل واقعن تي تاريخ جو تعين ڪرڻ لاءِ تاريخي دستاويزن جي زماني جي حساب سان ترتيب ۽ اڀياس ڪرڻ. ايم. ايڇ پنهور سنڌ جي واقعاتي لغت Chronological Dictionary of Sindh لکي، جنهن ۾ تخليق ڪائنات کان وٺي سمن جي دور تائين سنڌ جي واقعن کي تاريخ وار بيان ڪيو آهي. <ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref><ref>{{cite book | first = E. G. | last = Richards | author-link = E. G. Richards | title = Mapping Time: The Calendar and History | url = https://archive.org/details/mappingtimecalen00rich | place = Oxford | publisher = [[Oxford University Press]] | year = 1998 | pages = [https://archive.org/details/mappingtimecalen00rich/page/n37 12]–13 | isbn = 0-19-286205-7}}</ref> ڪرنولاجي لاطيني ٻوليءَ جي لفظ ڪرنولاگيا ''chronologia'' جيڪو وري قديم يوناني لفظ {{lang|grc|[[χρόνος|χρόνος]]}},'{{lang|grc|-λογί}}, ڪورونوس chrónos مان نڪتل آهي جنھن جي معني آهي وقت.<ref>{{cite EB1911|wstitle=Chronology|volume=6|page=305}}</ref>اھا واقعن جي واقع ٿيڻ واري وقت کي ترتيب ۾ رکڻ واري سائنس آهي جنهن جو مثال ٽائيم لائين آھي<ref name="wordnet">Memidex/WordNet, "chronology," [http://www.memidex.com/chronology+humanistic-discipline memidex.com] (accessed September 25, 2010).</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڌرتي سائنس]] [[زمرو:زميني سائنسون]] [[زمرو:واقعن جي تاريخ وار ترتيب]] hmtc1goa4igvcn0hrwo2xbq2nqakdpx 414424 414423 2026-09-22T18:51:18Z Ibne maryam 17680 /* */ 414424 wikitext text/x-wiki [[فائل:Joseph Justus Scaliger - Imagines philologorum.jpg|thumb|222px|جوزف جسٽس اسڪيليگر جديد ڪرنولاجي جي علم جو باني آھي]] '''ڪرونولوجي''' (<small>Chronology</small>)، جيڪو [[لاطيني|لاطيني ٻولي]] جي لفظ "ڪرونولوجيا" (<small>chronologia</small>) مان ورتل آهي، <ref>{{cite book | first = E. G. | last = Richards | author-link = E. G. Richards | title = Mapping Time: The Calendar and History | url = https://archive.org/details/mappingtimecalen00rich | place = Oxford | publisher = [[Oxford University Press]] | year = 1998 | pages = [https://archive.org/details/mappingtimecalen00rich/page/n37 12]–13 | isbn = 0-19-286205-7}}</ref> جنهن جو بنياد قديم يوناني جي ٻه لفظن "ڪرونوس" (<small>χρόνος</small>، يعني وقت) ۽ "لوجي" (λογί، يعني مطالعو) تي آهي، <ref>{{cite EB1911|wstitle=Chronology|volume=6|page=305}}</ref> واقعن کي وقت جي لحاظ کان انهن جي رونما ٿيڻ جي ترتيب ۾ رکڻ جو علم آهي، <ref name="wordnet">Memidex/WordNet, "chronology," [http://www.memidex.com/chronology+humanistic-discipline memidex.com] (accessed September 25, 2010).</ref> جيئن ته هڪ خاڪي (<small>time-line</small>) يا واقعن جي ڪنهن ٻي ترتيب ۾ هوندو آهي. اهو "ماضي جي واقعن جي اصل وقتي ترتيب جي تعين" جو نالو پڻ آهي. == تفصيل == گذريل واقعن تي تاريخ جو تعين ڪرڻ لاءِ تاريخي دستاويزن جي زماني جي حساب سان ترتيب ۽ اڀياس ڪرڻ. ايم. ايڇ پنهور سنڌ جي واقعاتي لغت Chronological Dictionary of Sindh لکي، جنهن ۾ تخليق ڪائنات کان وٺي سمن جي دور تائين سنڌ جي واقعن کي تاريخ وار بيان ڪيو آهي. <ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڌرتي سائنس]] [[زمرو:زميني سائنسون]] [[زمرو:واقعن جي تاريخ وار ترتيب]] ouyknpetdaog61op4q2pz7yd4fztlfg 414425 414424 2026-09-22T18:51:54Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[تاريخ وار]] کي [[ڪرونولوجي]] ڏانھن چوريو 414424 wikitext text/x-wiki [[فائل:Joseph Justus Scaliger - Imagines philologorum.jpg|thumb|222px|جوزف جسٽس اسڪيليگر جديد ڪرنولاجي جي علم جو باني آھي]] '''ڪرونولوجي''' (<small>Chronology</small>)، جيڪو [[لاطيني|لاطيني ٻولي]] جي لفظ "ڪرونولوجيا" (<small>chronologia</small>) مان ورتل آهي، <ref>{{cite book | first = E. G. | last = Richards | author-link = E. G. Richards | title = Mapping Time: The Calendar and History | url = https://archive.org/details/mappingtimecalen00rich | place = Oxford | publisher = [[Oxford University Press]] | year = 1998 | pages = [https://archive.org/details/mappingtimecalen00rich/page/n37 12]–13 | isbn = 0-19-286205-7}}</ref> جنهن جو بنياد قديم يوناني جي ٻه لفظن "ڪرونوس" (<small>χρόνος</small>، يعني وقت) ۽ "لوجي" (λογί، يعني مطالعو) تي آهي، <ref>{{cite EB1911|wstitle=Chronology|volume=6|page=305}}</ref> واقعن کي وقت جي لحاظ کان انهن جي رونما ٿيڻ جي ترتيب ۾ رکڻ جو علم آهي، <ref name="wordnet">Memidex/WordNet, "chronology," [http://www.memidex.com/chronology+humanistic-discipline memidex.com] (accessed September 25, 2010).</ref> جيئن ته هڪ خاڪي (<small>time-line</small>) يا واقعن جي ڪنهن ٻي ترتيب ۾ هوندو آهي. اهو "ماضي جي واقعن جي اصل وقتي ترتيب جي تعين" جو نالو پڻ آهي. == تفصيل == گذريل واقعن تي تاريخ جو تعين ڪرڻ لاءِ تاريخي دستاويزن جي زماني جي حساب سان ترتيب ۽ اڀياس ڪرڻ. ايم. ايڇ پنهور سنڌ جي واقعاتي لغت Chronological Dictionary of Sindh لکي، جنهن ۾ تخليق ڪائنات کان وٺي سمن جي دور تائين سنڌ جي واقعن کي تاريخ وار بيان ڪيو آهي. <ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڌرتي سائنس]] [[زمرو:زميني سائنسون]] [[زمرو:واقعن جي تاريخ وار ترتيب]] ouyknpetdaog61op4q2pz7yd4fztlfg 414427 414425 2026-09-22T18:55:54Z Ibne maryam 17680 414427 wikitext text/x-wiki [[فائل:Joseph Justus Scaliger - Imagines philologorum.jpg|thumb|222px|جوزف جسٽس اسڪيليگر جديد ڪرنولاجي جي علم جو باني آھي]] '''ڪرونولوجي''' (<small>Chronology</small>)، جيڪو [[لاطيني|لاطيني ٻولي]] جي لفظ "ڪرونولوجيا" (<small>chronologia</small>) مان ورتل آهي، <ref>{{cite book | first = E. G. | last = Richards | author-link = E. G. Richards | title = Mapping Time: The Calendar and History | url = https://archive.org/details/mappingtimecalen00rich | place = Oxford | publisher = [[Oxford University Press]] | year = 1998 | pages = [https://archive.org/details/mappingtimecalen00rich/page/n37 12]–13 | isbn = 0-19-286205-7}}</ref> جنهن جو بنياد قديم يوناني جي ٻه لفظن "ڪرونوس" (<small>χρόνος</small>، يعني وقت) ۽ "لوجي" (λογί، يعني مطالعو) تي آهي، <ref>{{cite EB1911|wstitle=Chronology|volume=6|page=305}}</ref> واقعن کي وقت جي لحاظ کان انهن جي رونما ٿيڻ جي ترتيب ۾ رکڻ جو علم آهي، <ref name="wordnet">Memidex/WordNet, "chronology," [http://www.memidex.com/chronology+humanistic-discipline memidex.com] (accessed September 25, 2010).</ref> جيئن ته هڪ خاڪي (<small>time-line</small>) يا واقعن جي ڪنهن ٻي ترتيب ۾ هوندو آهي. اهو "ماضي جي واقعن جي اصل وقتي ترتيب جي تعين" جو نالو پڻ آهي. == تفصيل == گذريل واقعن تي تاريخ جو تعين ڪرڻ لاءِ تاريخي دستاويزن جي زماني جي حساب سان ترتيب ۽ اڀياس ڪرڻ. ايم. ايڇ پنهور سنڌ جي واقعاتي لغت Chronological Dictionary of Sindh لکي، جنهن ۾ تخليق ڪائنات کان وٺي سمن جي دور تائين سنڌ جي واقعن کي تاريخ وار بيان ڪيو آهي. <ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wiktionary|chronology}} * [https://web.archive.org/web/20050329085720/http://www.staff.ncl.ac.uk/kevin.greene/wintro/chap4.htm Dating the Past] (archived 29 May 2005) * [https://web.archive.org/web/20050405175859/http://www.shef.ac.uk/st1ceb/ChronoBuild02/abstracts.html Pragmatic Bayesians: a decade of integrating radiocarbon dates in chronological models] (archived 5 April 2005) from the [[University of Sheffield]] at the [[Internet Archive]]. Accessed 2008-01-04. * Open Library. [https://openlibrary.org/search?q=chronology Works related to chronology] * {{CathEncy|wstitle = General Chronology}} * Chattopadhyay, Subhasis. ''[http://philpapers.org/rec/CHACAT-15 Chronicity and Temporality: A Revisionary Hermeneutics of Time]'' in ''[[Prabuddha Bharata|Prabuddha Bharata or Awakened India]]'' 120 (10):606–609 (2015). {{ISSN|0032-6178}}. {{Authority control}} [[زمرو:ڪرونولوجي]] [[زمرو:وقت]] [[زمرو:ڌرتي سائنس]] [[زمرو:واقعن جي تاريخ وار ترتيب]] iinok4exnzg3wemrf30bxgcndl03mmf 0 41156 414464 407764 2026-09-22T23:25:40Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414464 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون|جنوري 2021}} {{TAFI}} {{Infobox country |conventional_long_name = آئسلينڊ |common_name = Iceland |native_name = Ísland (آئس لينڊڪ ٻولي ۾) |image_flag = Animated-Flag-Iceland.gif |image_coat = Coat of arms of Iceland.svg |national_anthem = "[[Lofsöngur]]" {{lower|0.2em|<center>[[فائل:Lofsöngur.ogg]]</center>}} |image_map = Island (orthographic projection).svg |map_width = 220px |capital = [[ريڪجاويڪ]] |coordinates = |largest_city = [[ريڪجاويڪ]] |languages_type = سرڪاري ٻولي<br>{{nobold|۽ قومي ٻولي}} |languages = [[آئسلينڊڪ ٻولي|آئس لينڊڪ]] |ethnic_groups = {{Unbulleted list|91%&nbsp;[[آئسلينڊڪ|آئس لينڊر]] <ref>{{cite web |url=http://px.hagstofa.is/pxen/pxweb/en/Ibuar/Ibuar__mannfjoldi__3_bakgrunnur__Rikisfang/MAN04103.px |title=Population by country of citizenship, sex and age 1 January 1998–2016 |publisher=[[Statistics Iceland]] |location=Reykjavík, Iceland |accessdate=27 January 2017}}</ref>|4%&nbsp; [[پولش مھاجر |پولش]] |5%&nbsp;۽ باقي ٻيا}} |ethnic_groups_year = 2017 |demonym =[[آئيسلينڊڪ ماڻھو|آئسلينڊڪ]] |government_type = {{nowrap|[[وحداني رياست|وحداني]] - [[پارلياماني نظام|پارلياماني]]}} [[ريپبلڪ]] |leader_title1 =[[آئس لينڊ جو صدر|صدر]] |leader_name1 = {{nowrap|[[گلوني يوحاناسن]]}} |leader_title2 =[[آئس لينڊ جو وزيراعظم| وزيراعظم]] |leader_name2 = [[ڪترين جيڪبسدوتر]] |leader_title3 =[[آئس لينڊ جي پارليامينٽ جو اسپيڪر|اسپيڪر]] |leader_name3 = [[اسٽينگريمر سگفووسن]] |leader_title4 = [[آئس لينڊ جي سپريم ڪورٽ جو چيف جسٽس|چيف جسٽس]] |leader_name4 =پورجير اورليگسن |legislature =[[الٿنگ]] |sovereignty_type = قيام جي تاريخ |established_event1 = آئس لينڊ جي آبادي جو قيام |established_date1 =نائي صدي عيسوي |established_event2 = [[آئس لينڊ جي ڪامن ويلٿ|ڪامن ويلٿ]] |established_date2 = 930–1262 |established_event3 = {{Nowrap|[[ناروي جي ايمپائر|ناروي سان يونين]]}} |established_date3 = [[آئس لينڊ جو اولڊ ڪوويننٽ|1262]]–1814 |established_event4 = ڊينمارڪ جي شاھي حاڪميت |established_date4 = 1380–1944 |established_event5 =[[آئس لينڊ جو آئين|آئين]] |established_date5 = 5 جنوري 1874 |established_event6 = {{Nowrap|[[آئس لينڊ جي بادشاھت]]}} |established_date6 = 1 ڊسمبر 1918 |established_event7 =[[آئس لينڊ جو آئيني رفرنڊم 1944 |ريپبلڪ جو قيام]] |established_date7 = 17 جون 1944 |area_km2 = 102,775<ref name="ruv20150226">{{cite web|url=http://www.ruv.is/frett/island-er-minna-en-talid-var|title=Ísland er minna en talið var|publisher=RÚV|date=26 February 2015|accessdate=10 March 2015|language=is}}</ref> |area_rank = 106th |area_sq_mi = 39,699 |percent_water = 2.7 |population_estimate = 348,580 {{Ref label|aaa|a}} |population_estimate_year = 31 ڊسمبر 2017 |population_estimate_rank = 172nd |population_density_km2 = 3.2 |population_density_sq_mi = 8.29 |population_density_rank = 233rd |GDP_PPP = $18&nbsp;ارب ڊالر<ref name="imf2">{{cite web | url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?sy=2017&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=91&pr1.y=14&c=176&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC&grp=0&a= | title=Iceland |publisher=International Monetary Fund}}</ref> |GDP_PPP_year = 2018 |GDP_PPP_rank = 142nd |GDP_PPP_per_capita = $54,288<ref name="imf2"/> |GDP_PPP_per_capita_rank = 16th |GDP_nominal = $25&nbsp;ارب ڊالر <ref name="imf2"/> |GDP_nominal_year = 2018 |GDP_nominal_rank = |GDP_nominal_per_capita = $83,750<ref name="imf2"/> |GDP_nominal_per_capita_rank = 3rd |Gini = 24.00 |Gini_year = 2013 |Gini_change = 0,4 |Gini_ref = <ref name="eurogini">{{cite web|title = Gini coefficient of equivalised disposable income (source: SILC)|url = http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=ilc_di12|publisher = Eurostat Data Explorer|accessdate = 7 January 2013}}</ref> |Gini_rank =2nd |HDI = 0.921<!--number only, between 0 and 1--> |HDI_year = 2015<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> |HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> |HDI_ref = <ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf |title=2016 Human Development Report |year=2016 |accessdate=21 March 2017 |publisher=United Nations Development Programme}}</ref> |HDI_rank = 9th |currency = [[آئسلينڊڪ ڪرونا]] |currency_code = ISK |time_zone = [[ويسٽرن يورپين ٽائيم]] |utc_offset = +0 |utc_offset_DST = |time_zone_DST = |date_format = dd/mm/yyyy |drives_on = ساڄو پاسو |calling_code = [[آئس لينڊ جا ٽيليفون ڪوڊ|ٽيليفون ڪوڊ: 354+]] |patron_saint = [[سينٽ ٿورلاڪ]] |cctld = [[.is]] |footnote_a = |footnote_b = |religion = [[آئس لينڊ جو چرچ]] <ref>{{cite web|title=Constitution of Iceland|url=http://www.government.is/constitution/|publisher=Government of Iceland|accessdate=14 October 2014}} Section VI deals with religion and Article 62 states "The Evangelical Lutheran Church shall be the State Church in Iceland and, as such, it shall be supported and protected by the State". In English, this church is commonly called the Church of Iceland.</ref> |area_magnitude = 1 E11 |country_code = ISK }} '''آئس لينڊ''' (Iceland؛ {{IPAc-en|audio = en-us-Iceland.ogg|ˈ|aɪ|s|l|ə|n|d}}؛ {{Lang-is|Ísland}} {{IPA-is|ˈistlant|pron}})<ref>''Interinstitutional Style Guide of the European Union'' guidance on Iceland reading "Do not use 'Republic of Iceland'. Although this name is found in some documents, it does not have official status."</ref> اتر [[ايٽلانٽڪ سمنڊ]] جو ٻيٽ تي مشتمل [[نورڊڪ ملڪ]] آهي. ان جو [[راڄڌاني|گاديءَ جو هنڌ]] ۽ ملڪ جو سڀ کان وڏو شهر [[ريڪجاويڪ]] آهي. ھن ملڪ جي آبادي 356,991 آهي.<ref name="Population by municipality 2020">{{cite web |url=https://px.hagstofa.is/pxen/pxweb/en/Ibuar/Ibuar__mannfjoldi__2_byggdir__sveitarfelog/MAN02005.px/table/tableViewLayout1/?rxid=d283aec7-6564-4de7-a396-41ece8c973aa |title=Population by municipality, age and sex 1998-2020 - Division into municipalites as of 1 January 2020 |date=1 January 2020 |website=www.hagstofa.is |publisher=Statistics Iceland |access-date=12 May 2019 }}</ref> ۽ پکيڙ {{convert|103000|km2|abbr=on}} آھي. اھو [[يُورَپ|يورپ]] جو سڀ کان وڌيڪَ ڇڊي آبادي وارو ملڪ آهي. يورپ ۾ سڀ کان ڇڊي آبادي وارو علائقو [[گرين لينڊ]] آھي پر اھو ملڪ ناھي ۽ [[ڊينمارڪ]] جو حصو آهي.<ref name="Statice">{{cite web |title=Statistics Iceland |work=Government |publisher=The National Statistical Institute of Iceland |date=14 September 2008 |url=http://www.statice.is#Govt |access-date=14 September 2008}}</ref> ملڪ جي 66 سيڪڙو آبادي ريڪجاويڪ شھر ۽ ان جي اردگرد رھي ٿي. ھن ملڪ جو شمار دنيا جي ترقي يافته ۽ اميرترين ملڪن ۾ ٿئي ٿو. سال 1994ع ۾ يورپين اڪانامڪ ايريا ۾ شامل ٿيو. ھن ملڪ جي معيشت ھلڪي ٽيڪس نظام واري آھي.<ref>{{cite web |url=http://www.oecd.org/document/60/0,2340,en_2649_34533_1942460_1_1_1_1,00.html |title=OECD Tax Database |website=Oecd.org |access-date=26 January 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100125144548/http://www.oecd.org/document/60/0%2C2340%2Cen_2649_34533_1942460_1_1_1_1%2C00.html |archive-date=25 January 2010}}</ref> مالياتي لحاظ کان اھا بائيوٽيڪنالاجي ۽ مينيوفيڪچرنگ وارن شعبن تي مشتمل آهي. سال 2018ع ۾ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي انساني ترقي جي اشاريي مطابق آئس لينڊ دنيا جو ڇھون نمبر وڏو ترقي يافته ملڪ ۽ عالمي امن واري اشاريي مطابق دنيا جو پھريون نمبر پرامن ترين ملڪ ھيو.<ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/composite/HDI |title=2017 Human Development Report |year=2017 |access-date=14 September 2018 |publisher=United Nations Development Programme}}</ref> ھي ملڪ [[نيٽو]] جو گھٽ ۾ گھٽ آبادي وارو ملڪ آهي. ھي ملڪ دنيا جي انھن چند ملڪن ۾ شامل آهي جن وٽ فوج ڪانه آهي. ھتي رڳو ننڍڙي پيماني تي ڪوسٽ گارڊ موجود آهن.<ref>{{cite book |title=The Military Balance 2014 |publisher=The International Institute of Strategic Studies (IISS) |year=2014}}</ref> ==ملڪ جو نالو== [[File:Norsemen Landing in Iceland.jpg|thumb|left|اوڻويھين صديءَ ۾ [[آسڪر ورگلينڊ]] جي ٺاھيل پينٽنگ ۾ آئس لينڊ جي سرزمين تي نورس ماڻھن کي لھندي ڏيکاريل]] آئس لينڊ جي سگھڙن مطابق آئس لينڊ تي قدم رکندڙ پھريون شخص [[ناروي]] جو نورس نسل جو ماڻھو ھو جيڪو نائين صدي عيسويءَ ۾ اتي آيو ۽ ان ھن سرزمين کي سنو لينڊ (snow land) رکيو ڇو ته اتي برفباري ٿي رھي ھئي. بعد ۾ اتي وائڪنگ آيا جن اتي سمنڊ ۾ ترندڙ برفاني ڇپن جي ڪثرت جي ڪري ان کي آئس لينڊ (Ice land) جو نالو ڏنو<ref name=Evans>Evans, Andrew. [https://news.nationalgeographic.com/2016/06/iceland-greenland-name-swap/ "Is Iceland Really Green and Greenland Really Icy?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160630143403/http://news.nationalgeographic.com/2016/06/iceland-greenland-name-swap/ |date=2016-06-30 }}, ''[[National Geographic]]'' (30 June 2016).</ref>. ==تاريخ== ===ڪامن ويلٿ جو قيام === [[File:Ingolf by Raadsig.jpg|thumb|left|[[انگولفر ارنارسن]] آئس لينڊ جو پھريون مستقل اسڪينڊينيوين رھاڪو]] [[سويڊن]] جي وائڪنگ کوجنا ڪندڙ [[گورار سواوارسن]] پھريون شخص ھيو جنھن 870ع ۾ آئس لينڊ جي ٻيٽ جي چوڌاري چڪر لڳايو<ref>[http://www.ancientworlds.net/aw/Article/1066869 The History of Viking Iceland] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120203211850/http://www.ancientworlds.net/aw/Article/1066869 |date=3 February 2012}}, ''Ancient Worlds'', 31 May 2008. Retrieved 10 November 2013.</ref> ھن [[سيارو]] اتي ترسي گذاريو. ھن [[ھيوسيوڪ]] ۾ گھر تعمير ڪيو. [[اونهارو|اونھاري]] جي شروعات ۾ ھي اتان روانو ٿي ويو پر ان جو ھڪ ماڻھو [[نيٽفاري]] اتي ٻن غلامن سميت ترسي پيو. اھا جاء ھاڻي نيٽفارويڪ سڏجي ٿي<ref>[http://www.gardarsholmur.is/iceland-and-the-history/ Iceland and the history] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131110020535/http://www.gardarsholmur.is/iceland-and-the-history/ |date=10 November 2013}}, ''The Gardarsholm Project'', 29 July 2012. Retrieved 10 November 2013.</ref><ref>[http://visindavefur.is/svar.php?id=48331 Hvers vegna hefur Náttfara ekki verið hampað sem fyrsta landnámsmanninum?], ''University of Iceland: The Science Web'', 7 July 2008. Retrieved 10 November 2013.</ref> 874ع ۾ ناروي جي نورس سردار [[انگولفر ارنارسن]] موجوده ريڪجاويڪ واري ھنڌ گھر اڏيو جنھن جي پويان کوڙ ٻيا اتي لڏي آيا جن ۾ اڪثريت اسڪينڊينيويائي ماڻھن جي ھئي ۽ کوڙ آئرش ۽ اسڪاٽش پڻ انھن منجھ شامل ھيا.<ref>Historical Dictionary of the Vikings By Katherine Holman p252 scarecrow press 2003 discusses that both Scottish and Irish slaves were in Iceland</ref> 930ع تائين انھن ماڻھن اتان جي پوکي لائق سموري زمين قبضي ۾ آندي ۽ ان ريڪجاويڪ واري وسندي ۾ ھڪ قانونساز ۽ عدالتي مجلس قائم ڪيائون جنھن جو نالو [[الٿنگ]] رکيائون جنھن ذريعي ان آئس لينڊ جي نئين رياست جو نظام ھلايو ويو جنھن کي مؤرخن ڪامن ويلٿ سڏيو. [[File:Althingishusid.jpg|thumb|200px|left|[[الٿنگ]] آئس لينڊ جي پارليامينٽ جيڪا [[ريڪجاويڪ]] ۾ واقع آهي]] الٿنگ ان رياست جي پارليامينٽ جو درجو حاصل ڪيو جيڪا اڄ تائين قائم آهي جنھن ڪري ان کي دنيا جي قديم ترين پارليامينٽ سڏيو ويندو آهي. پوکي لائق زمين نون ماڻھن لاء باقي نہ بچڻ ڪري نورس ماڻھن جي آبادڪاري جو رخ 986ع کان آئس لينڊ جي بدران گرين لينڊ طرف ٿي ويو<ref>Kudeba, N. (19 April 2014). ''Chapter 5 – Norse Explorers from Erik the Red to Leif Erikson – Canadian Explorers''. Retrieved from The History of Canada: {{cite web |url=http://www.thehistoryofcanadapodcast.com/norse-explorers/ |title=Archived copy |access-date=22 April 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140508030929/http://www.thehistoryofcanadapodcast.com/norse-explorers/ |archive-date=8 May 2014}}</ref> 999 کان 1000ع جي لڳ ڀڳ ھتان جي نورس بت پرست عقيدي وارن ماڻھن جي اڪثريت [[عيسائيت]] جو مذھب اختيار ڪيو. نورس بت پرستي وارو مذھب پڻ ننڍڙي پيماني تي ڪافي عرصو موجود رھيو<ref>{{cite book |url={{Google books|qx7Tvd99xVAC|page=PA138|keywords=|text=|plainurl=yes}} |title=Modern Paganism in World Cultures: Comparative Perspectives |page=138 |publisher=ABC-CLIO |author=Michael Strmiska}}</ref> [[File:Bolungarvik 02.jpg|thumb|left|[[بولنگاروڪ|بَولَنگاروِڪ]] جي ٻاھران ماھيگيري واري جاء جو ٺاھيل نقل]] آئس لينڊ ۾ آباد ٿيندڙن جي قائم ڪيل [[آئس لينڊ جي ڪامن ويلٿ]] وارو سياسي نظام تيرھين صدي عيسويءَ ۾ سردارن جي وڌندڙ طاقت سان مطابقت رکي نہ سگھيو چاليھ سالن کان وڌيڪَ عرصي تائين گھرو ويڙھ واري حالت رھي جنھن سبب ان ڪامن ويلٿ جو انت آيو<ref>{{cite web |url=http://dannyreviews.com/h/Iceland.html |title=The History of Iceland (Gunnar Karlsson)&nbsp;– book review |publisher=Dannyreviews.com |access-date=10 February 2010}}</ref> ===ناروي ۽ ڊينمارڪ جي تسلط ھيٺ === 1262ع ۾ سردارن ھڪ ايگريمينٽ تي متفق ٿي صحيحون ڪيون جنهن کي [[اولڊ ڪوويننٽ (آئس لينڊ)|اولڊ ڪوويننٽ]] سڏين ٿا. ان ٺاهه مطابق آئس لينڊ کي ناروي جي شاھي تخت ماتحت آندو ويو. 1415ع ۾ ناروي، سويڊن ۽ ڊينمارڪ کي پاڻ ۾ گڏايو ويو، جنھن تحت [[ڪالمار يونين]] وجود ۾ آئي. اھڙي طرح ان سال ناروي جي بادشاھت (872 کان 1397 تائين) کان آئس لينڊ جو قبضو [[ڪالمار يونين]] ڏي منتقل ٿيو. 1523ع ۾ ڪالمار يونين ٽٽي وئي جنھن بعد آئس لينڊ ناروي ۽ ڊينمارڪ جي گڏيل قبضي هيٺ رھيو. بنجر زمين، ٻرندڙ جبلن جي ڦاٽڻ، ٻيلن جي خاتمي ۽ بي رحم موسم آئس لينڊ ۾ انساني زندگيءَ کي مشڪل بڻائي ڇڏيو هو. آبادي جو گذران گھڻي ڀاڱي زراعت تي رھيو. 1402 کان 1404 تائين ۽ وري 1494 ۽ 1495 ۾ ھتي پلاگ جي وبا ڦھلي جنھن ٻنھي ڀيرن ۾ اڌ انساني آبادي کي ناس ڪيو<ref>Pulsiano, Phillip and Wolf, Kirsten (1993) ''[https://books.google.com/books?id=d-XiZO8V4qUC&pg=PA312 Medieval Scandinavia: An Encyclopedia]''. [[Taylor & Francis]]. p. 312. {{ISBN|0-8240-4787-7}}</ref><ref>{{cite news |last=Maddicott |first=J.R. |title=6th–10th century AD |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m2279/is_n156/ai_20059971/pg_14 |publisher=Findarticles.com |date=2 June 2009 |page=14 |access-date=10 February 2010 |url-status=dead |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20091001083931/http://findarticles.com/p/articles/mi_m2279/is_n156/ai_20059971/pg_14 |archive-date=1 October 2009}}</ref> سورھين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري ڊينمارڪ جي بادشاھ [[ڪرسچين ٽيون(ڊينمارڪ)|ڪرسچين ٽئين]] [[پروٽيسٽنٽ واري اصلاحي تحريڪ]] تحت [[لوٿرن ازم]] فرقي کي رياست جي ھر شھري لاء لازمي ڪيو. 1550ع ۾ اتر آئس لينڊ جي شھر [[ھولار]] جي آخري ڪيٿولڪ بشپ جان آراسن ۽ ان جي ٻن پٽن جون منڍيون لاٿيون ويون. آئس لينڊ سرڪاري طور تي لوٿرن فرقي کي مڃيندڙ ٿي ويو ۽ اڄ تائين اھو آئس لينڊ جو اڪثريت جو مذھب آھي. [[File:Gerardi Mercatoris Atlas, sive, Cosmographicae Meditationes de Fabrica Mundi et Fabricati Figura (24696368309).jpg|thumb|سترھين صدي عيسويءَ ۾ [[جيراردوس مرڪيٽر]] پاران شايع ڪرايل آئس لينڊ جو نقشو]] سترھين ۽ ارڙھين صدي عيسويءَ ۾ ڊينمارڪ آئس لينڊ تي ڊينش ماڻھن جي واپار جي ھڪھٽي واريون واپاري پابنديون لڳايون. ٻرندڙ جبلن جي ڦاٽ ۽ بيمارين سميت قدرتي آفتن، سامونڊي ڌاڙيلن جي حملن سان ماڻھن جي غلامي لاء اغوائن سان آئس لينڊ جا حالات خراب ٿي ويا ۽ آبادي گھٽجڻ شروع ٿي وئي<ref>{{cite book |last=Davis |first=Robert C. |title=Christian Slaves, Muslim Masters: White Slavery in the Mediterranean, the Barbary Coast, and Italy, 1500–1800 |url=https://books.google.com/books?id=5q9zcB3JS40C&pg=PA7 |publisher=Palgrave Macmillan |year=2003 |pages=7– |isbn=978-0-333-71966-4}}</ref><ref>One slaving expedition is inaccurately termed the [[Turkish Abductions]] in Icelandic historiography. This was an expedition conducted by a Dutch convert, [[Jan Janszoon|Murat Reis]], and the captives were taken to the [[Barbary Coast]] to sell.</ref> ارڙهين صدي عيسويءَ ۾ [[ماتا (وبا)|ماتا]] جي وبا سان جن ملڪ جي آبادي ٽئين حصي تائين ناس ٿي وئي<ref>{{cite web |url=http://iceland.vefur.is/iceland_history/history.htm |title=Iceland: Milestones in Icelandic History |publisher=Iceland.vefur.is |access-date=10 February 2010}}</ref><ref>Crosby Alfred W. (2004) ''[https://books.google.com/books?id=Phtqa_3tNykC&pg=PA52 Ecological imperialism: the biological expansion of Europe, 900–1900]''. [[Cambridge University Press]]. p. 52. {{ISBN|0-521-54618-4}}</ref> 1783ع ۾ لاڪي ٻرندڙ جبل جي ڦاٽ وڏي تباھي آندي<ref>"[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6276291.stm When a killer cloud hit Britain]". BBC News. January 2007.</ref> <ref>{{cite web |url=http://edition.cnn.com/2010/OPINION/04/16/darrigo.volcano.impact/index.html |title=How volcanoes can change the world |publisher=[[CNN]] |access-date=27 October 2014}}</ref> ٻرندڙ جبلن جي تباھي سان ڏڪار آيا جن سان انساني آبادي ۽ چوپائي مال جو وڏو جاني نقصان ٿيو. ===ڊينمارڪ کان آزادي ۽ ريپبلڪ جو قيام=== 1814ع ۾ [[نيپولين]] واري جنگن جي خاتمي بعد ناروي ۽ ڊينمارڪ [[ڪئيل وارو معاھدو|ڪئيل واري ٺاهه]] تحت ٽٽي ڌار ٿي ٻہ الڳ بادشاھتون ٿي ويا پر آئس لينڊ ڊينمارڪ جي تسلط ۾ رھيو. اوڻويھين صديءَ ۾ ھتي سردي ۾ تمام گهڻي واڌَ جي ڪري ھتان جي آبادي [[اتر آمريڪا]] ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ شروع ڪئي. اٽڪل 70000 آبادي مان 15000 ماڻھو [[ڪئناڊا|ڪيناڊا]] جي صوبي [[مئنيٽوبا]] جي شھر [[ جملي]] منتقل ٿي ويا جيڪو نئون آئس لينڊ سڏجڻ لڳو<ref>{{cite web |url=http://www.iht.com/articles/2008/12/05/business/iceland.php |title=For Iceland, an exodus of workers |work=[[The New York Times]] |date=5 December 2008 |access-date=10 February 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081211074725/http://www.iht.com/articles/2008/12/05/business/iceland.php |archive-date=11 December 2008}}</ref>. اوڻويھين صديءَ جي پھرين اڌ ۾ آئس لينڊ ۾ يورپ جي سرزمين جي قومپرست خيالن کان متاثر ٿيندي قومي شعور بيدار ٿيو. 1850 واري ڏھاڪي ۾ آئيس لينڊ جي آزادي جي تحريڪ [[جان سگورسن]] جي قيادت ۾ اڀري آئي جنھن جو بنياد [[فجولني رسالو|فجولني رسالي]] وارن چئن ڊينمارڪ مان تعليم حاصل ڪندڙ آئس لينڊڪ دانشورن کان متاثر ٿي ڪري وڌو ويو ھو. 1874ع ۾ ڊينمارڪ محدود مقامي حاڪميت لاء آئس لينڊ جي آئين جي منظوري ڏني. 1904ع ۾ ان جي اختيار ۾ اضافو ڪندي پھريون ڀيرو آئس لينڊ جي سياستدان [[ھانيس ھيفسٽيئن]] کي ڊينمارڪ جي ڪابينه ۾ آئس لينڊ مان پھريون وزير بڻايو ويو. [[File:HMS Berwick (65).jpg|left|thumb|برطانوي بحريه جي جنگي جھاز [[ايڇ ايم ايس بيروڪ 65]] ذريعي برطانيا آئس لينڊ تي حملو ڪيو]] ڊينمارڪ ۽ آئس لينڊ وچ ۾ [[1 ڊسمبر|پھرين ڊسمبر]] [[1918ع]] تي 25 سالن لاء ھڪ ٺاهه عمل ۾ آيو جنھن تحت آئس لينڊ کي ڊينمارڪ جي اتحاد اندر ھڪ آزاد ۽ خودمختيار رياست طور تسليم ڪيو ويو. آئس لينڊ جي حڪومت [[ڪوپن هيگن]] ۾ سفارتخانو قائم ڪيو ۽ گذارش ڪئي ته ان جا دفاعي ۽ خارجي معاملا الٿنگ جي صلاح واري شرط سان ڊينمارڪ سنڀالي. ڊينمارڪ جي دنيا اندر سمورن سفارتخانن ڊينمارڪ جي بادشاھت ۽ آئيس لينڊ جي بادشاھت لاء ٻہ نسبتي نشانن ۽ ٻہ جھنڊن جي نمائش شروع ڪئي. آئس لينڊ جي قانوني حيثيت جي ڀيٽ قومن جي ڪامن ويلٿ سان ڪئي وئي جيئن ڪيناڊا جو رياستي سربراھ برطانوي [[ايلزبٿ ٻين (برطانيا)|ملڪه ايلزبيٿ ٻين]] ھئي. [[ٻين مھاڀاري جنگ|ٻين جنگ عظيم]] ۾ آئس لينڊ غيرجانبدار رھڻ واري ڊينمارڪ جي پاليسي ۾ شامل ٿيو. 9 اپريل 1940 تي [[جرمني]] ڊينمارڪ تي قبضو ڪيو. آئس لينڊ جي پارليامينٽ الٿنگ بادشاھ جي جاء تي ان جي نائب کي سربراھ بڻائي دفاع ۽ پرڏيهي معاملا آئس لينڊ جي حڪومت جي ذميواري ۾ آندا<ref name=":0">{{cite web |url=https://www.icelandicroots.com/post/2014/11/11/the-occupation-of-iceland-during-world-war-ii |title=Icelandic Roots {{!}} Post |website=Icelandic Roots {{!}} Genealogy Ancestry |access-date=2019-04-05}}</ref>. مھيني بعد برطانيا آئس لينڊ جي غيرجانبداري جي خلاف ورزي ڪندي [[آپريشن فورڪ]] ذريعي آئس لينڊ تي حملو ڪري گھري آيو<ref>{{cite web |url=https://icelandmonitor.mbl.is/news/politics_and_society/2015/05/12/history_british_forces_occupy_iceland/ |title=History: British forces occupy Iceland |website=Iceland Monitor |access-date=2019-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191203172541/https://icelandmonitor.mbl.is/news/politics_and_society/2015/05/12/history_british_forces_occupy_iceland/ |archive-date=3 December 2019 |url-status=dead}}</ref>. 1941ع ۾ آئس لينڊ جي حڪومت جنھن جا برطانيا سان دوستاڻا لاڳاپا ٿي ويا ھئا غيرجانبدار [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|يونائيٽيڊ اسٽيٽس]] کي آئس لينڊ جي دفاع سنڀالڻ جي گذارش ڪئي تہ جيئن برطانيا پنھنجي فوج آئس لينڊ مان ڪڍي ٻئي پاسي استعمال ڪري سگھي. [[File:Scylla-Odinn.jpg|thumb|text-top|left|مڇي لاء پاڻي تي اختيار واري جنگ دوران ايٽلانٽڪ سمنڊ ۾ برطانوي ۽ آئس لينڊڪ ٻيڙا ٽڪرجندي ڏيکاريل (ساڄي پاسي برطانوي ٻيڙو)]] 31 ڊسمبر 1944 تي ڊينمارڪ ۽ آئس لينڊ وچ ۾ ٿيل 25 سالن وارو ٺاهه پورو ٿي چڪو ھو. 20 مئي 1944 تي آئس لينڊ ۾ ريفرينڊم ڪرايو ويو جنھن ۾ سوال پڇيو ويو تہ ڊينمارڪ سان اتحاد ختم ڪجي؟ شاھي راڄ ختم ڪجي؟ ۽ ريپبلڪ قائم ڪجي؟ %97 ووٽ ڏنو تہ ڊينمارڪ سان اتحاد ختم ڪيو وڃي. %95 ووٽ ڏنو تہ شاھي راڄ ختم ڪري نئين ريپپلڪ جي قيام لاء نئون آئين جوڙيو وڃي<ref>{{cite video |year=1944 |title=Video: Allies Study Post-War Security Etc. (1944) |url=https://archive.org/details/gov.archives.arc.39024 |publisher=[[Universal Newsreel]] |access-date=21 February 2012}}</ref>. 17 جون 1944ع تي آئس لينڊ باقاعدي جمهوريا (ريپبلڪ) بڻيو ۽ [[سويئن بجورنسن]] ان جو پھريون صدر ٿيو. 1946ع ۾ يو ايس ڊفينس فورس آئس لينڊ مان واپس ھلي وئي. 30 مارچ 1949ع تي ھي ملڪ باقائدي [[نيٽو]] جو رڪن ٿيو. 5 مئي 1951ع تي آمريڪا سان ھڪ دفاعي معاھدو ڪيو ويو جنھن تحت آمريڪي فوج آئس لينڊ واپس اچي [[آئس لينڊ ڊفينس فورس]] جي حيثيت اختيار ڪئي. سرد جنگ جي خاتمي تائين اھا فورس قائم رھي. 30 جنوري 2006 تي آخري آمريڪي فوجي جٿو ھتان واپس آمريڪا ھليو ويو. آزادي بعد آئرلينڊ خوشحالي ڏٺي. ھتي مڇي جي صنعت کي وڏو فروغ مليو. [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جي مالي مدد واري [[مارشل پلان]] سان پڻ ترقي ۾ اضافو آيو جنھن تحت ھتان جي شھرين کي في فرد 209 آمريڪي ڊالر جي مدد ملي<ref>{{cite web |url=http://visindavefur.hi.is/svar.asp?id=3411 |title=Vísindavefurinn: ''Hversu há var Marshallaðstoðin sem Ísland fékk eftir seinni heimsstyrjöld?'' |date=13 May 2003 |work=Vísindavefurinn |access-date=27 October 2014}}</ref><ref>{{cite book |last1=Müller |first1=Margrit |last2=Myllyntaus |first2=Timo |title=Pathbreakers: Small European Countries Responding to Globalisation and Deglobalisation |url=https://books.google.com/books?id=zdXTV8xO3xQC&pg=PA385 |publisher=Peter Lang |year=2007 |pages=385– |isbn=978-3-03911-214-2}}</ref> 1970 واري ڏھاڪي ۾ ڪاڊ مڇي واريون جنگون مشھور ٿيون جيڪي آئس لينڊ ۽ برطانيا جي وچ ۾ 200 ناٽيڪل ميلن جي خطي ۾ توسيع جي معاملي تي لڳيون. آئس لينڊ 1986ع ۾ [[سوويت يونين|سويت يونين]] ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|يونائيٽيڊ اسٽيٽس]] وچ ۾ نيوڪليئر ھٿيارن جي تخفيف لاء گڏجاڻي ڪرائي جنھن ۾ گورباچوف ۽ رونالڊ ريگن شرڪت ڪئي. ڪجهه سال بعد آئس لينڊ پھرين ملڪ ھيو جنھن [[اسٽونيا]] ۽ [[لٿوينيا]] جي آزادي کي تسليم ڪيو<ref>[[#Wilcox|Wilcox and Latif]], p. 29</ref>. 1994ع ۾ ھي ملڪ [[يورپين ايڪانامڪ ايريا]] جو رڪن ٿيو. 2001 ۾ ھن ملڪ جي ٻن بئنڪن پرڏيھي قرضن جي مد ۾ وڏو نفعو ڪمايو جنھن سان 2002 کان 2007 تائين آئس لينڊ جي قومي آمدني ۾ 32 سيڪڙو اضافو آيو<ref name=jackson>{{cite journal |journal=[[Financial Times]] |author=Robert Jackson |title=The Big Chill |date=15 November 2008}}</ref><ref>{{cite web |url=http://statice.is/?PageID=1267&src=https://rannsokn.hagstofa.is/pxen/Dialog/varval.asp?ma=THJ01000%26ti=Overview+of+Gross+Domestic+Product+and+Gross+National+Product+1945%2D2013%26path=../Database/thjodhagsreikningar/landsframleidsla/%26lang=1%26units=Index/percent/number |title=Home – Hagstofa |work=Hagstofa}}</ref> ==جاگرافي== [[File:Map of Iceland.svg|thumb|upright=1.5|left|آئس لينڊ جو ٽوپو گرافي وارو نقشو]] آئس لينڊ اتر [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] ۽ [[آرڪٽڪ سمنڊ]] جي ميلاپ واري جاء تي واقع آهي. ملڪ جي جاگرافيائي بيھڪ ويڪرائي ڦاڪ °63 ۽ °68 ڊگري اتر طرف ۽ ڊگھائي ڦاڪ ۾ °25 ۽ °13 اولھ طرف آهي. ھي ملڪ [[اتر آمريڪا]] جي ڀيٽ ۾ يورپي سرزمين جي وڌيڪ ويجھو آھي. ان جي ابتڙ گرين لينڊ وري اتر آمريڪا جي وڌيڪ ويجھو (290 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي) آهي ان ڪري اھو اتر [[آمريڪا کنڊ]] ۾ شمار ٿئي ٿو. آئس لينڊ جاگرافيائي، تاريخي، ثقافتي، ٻولي ۽ کوڙ عملي سببن جي بنياد تي يورپ ۾ شمار ٿيندو رھيو آھي<ref name="Ingebritsen2000">{{cite book|author=Christine IngebritStates and European Unity|url={{Google books|NU0pOfTUdvEC|page=PA129|keywords=|text=|plainurl=yes}}|year=2000|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0-8014-8659-3|page=129}}</ref><ref name="LehtiSmith2003">{{cite book|author1=Pertti Joenniemi|author2=Marko Lehti|editor=Marko Lehti, David James Smith|title=Post-Cold War Identity Politics: Northern and Baltic Experiences|chapter-url={{Google books|wnO5AMBP01oC|page=PA135|keywords=|text=|plainurl=yes}}|year=2003|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-7146-5428-7|page=135|chapter=On the Encounter Between the Nordic and the Northern: Torn Apart But Meeting Again?}}</ref><ref name="Miles2005">{{cite book|author=Gunnar Helgi Kristinsson|editor=Lee Miles|title=The European Union and the Nordic Countries|chapter-url={{Google books|uHmJAgAAQBAJ|page=PA150|keywords=|text=|plainurl=yes}}|date=28 June 2005|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-80405-4|page=150|chapter=Iceland and the European Union}}</ref><ref name="Dhondt2011">{{cite book|author=Pieter Dhondt|title=National, Nordic Or European?: Nineteenth-Century University Jubilees and Nordic Cooperation|url={{Google books|gwz-wPTpeiwC|page=PA7|keywords=|text=|plainurl=yes}}|date=25 November 2011|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-21694-5|page=7}}</ref>. علم الارض (جاگرافي) مطابق آئس لينڊ ۾ ٻنھي کنڊن يعني يورپ ۽ اتر آمريڪا واريون زميني پليٽون شامل آهن. [[File:Icelandic landscapes.jpg|thumb|left|ٽي مخصوص آئس لينڊڪ زميني نظارا]] آئس لينڊ دنيا جو 18ھون وڏو ٻيٽ ۽ يورپ جو برطانيا کانپوءِ ٻيون نمبر وڏو ٻيٽ آهي. [[آئرلينڊ]] يورپ جو ٽيون نمبر وڏو ٻيٽ آهي. آئس لينڊ وارو وڏو ٻيٽ پکيڙ ۾ {{convert|101826|km²|0|abbr=on}} آھي جڏھن ته ملڪ جي مڪمل پکيڙ {{convert|103000|km2|sqmi|abbr=on}} ان ايراضيءَ جو 62.7 سيڪڙو علائقو [[توندرا]] آھي جنھن ۾ وڻ نہ ٿي سگھندا آهن. آئس لينڊ ملڪ ۾ 30 ننڍڙا ٻيٽ پڻ واقع آهن. ملڪ ۾ 14.3 سيڪڙو زمين ڍنڍن ۽ گليشيئرن تي مشتمل آهي. ملڪ جي پکيڙ جو 23 سيڪڙو علائقو پوکي جي قابل آھي<ref name="NLS">{{cite web|title=Iceland in statistics |publisher=Landmælingar Íslands [National Land Survey of Iceland] |url=http://www.lmi.is/english/iceland-in-statistics/ |access-date=22 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100406053831/http://www.lmi.is/english/iceland-in-statistics/ |archive-date=6 April 2010 }}</ref>. ھتان جي وڏي ۾ وڏيون ڍنڍون [[سورسوات ڍنڍ]] (Þórisvatn){{convert|83|–|88|km2|sqmi|0|abbr=on}} ۽ [[سنگوتلوات ڍنڍ]](Þingvallavatn) {{convert|82|km2|sqmi|0|abbr=on}} آھن. ===علم الارض مطابق=== آئس لينڊ جو ٻيٽ آئس لينڊ واري پليٽو جو سمنڊ کان ٻاھريون ڏيک آھي<ref>{{cite book|last1=Bott|first1=Martin H. P.|last2=Saxov|first2=Svend|last3=Talwani|first3=Manik|last4=Thiede|first4=Jörn|title=Structure and Development of the Greenland-Scotland Ridge: New Methods and Concepts|publisher=[[Springer Science+Business Media]]|year=1983|page=464|isbn=978-1-4613-3487-3}}</ref> ۽ اھو زندہ ٻرندڙ جبلن سان ڀريل آھي جن ۾ [[ھيڪلا]]، [[ايلٽڪائو]] (Eldgjá)، [[ ھردبريئد]] (Herðubreið) ۽ [[ايلڊفيل]] نالي ٻرندڙ جبل شامل آهن. آئس لينڊ جي سرزمين تي کوڙ [[گيزر]] (قدرتي گرم پاڻي جي اخراج واري جاء) پڻ واقع آھن جن ۾ [[ڪيسئر]] نالي گيزر پڻ شامل آهي. آئس لينڊ جو بلند ترين مقام ڪئاناٽالسنيوڪر (Hvannadalshnúkur) نالي چوٽي آھي جيڪا 2110 ميٽر يا 6930 فٽ بلند آھي. ===موسم=== {{multiple image | width1 = 200 | image1 = Iceland Köppen.svg | caption1 = آئس لينڊ جي موسم [[ڪوپن جي موسمي درجابندي]] مطابق | width2 = 200 | image2 = Eyjafjallajökull.jpeg | caption2 = [[اييافياتلائييوڪئت]] (Eyjafjallajökull) [[گليشيئر]] جيڪو آئس لينڊ جي ننڍڙن گليشيئرن مان ھڪ آھي }} آئس لينڊ جي ٻيٽ جي آبھوا [[سب آرڪٽڪ]] آھي. اتر ائٽلانٽڪ واريون ڪوسيون ھوائون ساڳي ويڪرائي ڦاڪ جي الاسڪا سميت ٻين زميني علائقن جي ڀيٽ ۾ ھتي جي سالياني گرمي پد کي اوچو ڪن ٿيون. آرڪٽڪ سان ويجھڙائپ ھجڻ باوجود [[سيارو|سياري]] ۾ بہ آئس لينڊ جا سامونڊي ڪنارا برف کان پاڪ رھندا آھن<ref>{{cite book |author=Lamb H. |year=1995 |title=Climate, History and the Modern World |url=https://archive.org/details/climatehistorymo0000lamb |publisher=Routledge |isbn=978-0415127356 }}</ref>. آئس لينڊ ٻيٽ جي مختلف حصن ۾ مختلف موسم ھوندي آھي. عام طور تي ڏکڻ وارو سامونڊي ڪنارو اتر جي ڀيٽ ۾ گرم، گھم وارو ۽ ھوادار رھندو آھي. ٻيٽ جي وچولي حصي جا مٿاهان پٽ سخت سردي وارا ھوندا آھن. اتر جا ھيٺاھان پاسا بنجر زمين تي مشتمل آهن. سياري ۾ برفباري عام طور تي ڏکڻ جي ڀيٽ ۾ اترئين پاسي گھڻي ٿيندي آهي. ھن ٻيٽ جو وڌ کان وڌ گرمي پد °30.5 سينٽي گريڊ ھيو جيڪو 22 جون 1939ع تي ٻيٽ جي ڏکڻ اوڀر واري ھنڌ رڪارڊ ڪيو ويو. گھٽ ۾ گھٽ گرمي پد منفي °38- رھيو آھي جيڪو 22 جنوري 1918ع ۾ اتر اوڀر واري حصي ۾ رڪارڊ ڪيو ويو ھو. ريڪجاويڪ شھر جو گھٽ ۾ گھٽ ترين ۽ وڌ ۾ وڌ ترين گرمي پد ڪاٽو °24.5- ۽ °26.2 سينٽي گريڊ تائين رڪارڊ ڪيو ويو. {{آئس لينڊ جو موسمي ڄاڻخانو}} ===وڻ ٽڻ ٻوٽا=== [[نباتاتي جاگرافي]] مطابق آئس لينڊ جي نباتات ٻوٽن جي [[بوريئل ڪنگڊم]] واري [[سرڪمبوريئل خطو|سرڪمبوريئل خطي]] جي آرڪٽڪ صوبي سان تعلق رکندڙ آھي. آئس لينڊ جو ٽي ڀاڱي چار حصو ساوڪ کان خالي بنجر زمين تي مشتمل آهي. باقي زمين گاھ واري آھي جتي وڻ ۽ ٻوٽا ٿين ٿا ۽ جتي چوپايو مال پڻ چرندو آهي. آئس لينڊ جو سڀ کان عام وڻ اتريون بيد (Northern Brich) آهي جنھن جو نباتاتي نالو [[بيتولا پيوبيسڪنس]] (Betula pubescens) آھي. ان وڻ جا اتي باقاعده ٻيلا موجود آهن. ٻين عام وڻن ۾ ايسپينس ([[پاپولس ٽريمولا]]), روونس ([[سوربوس آڪيوپاريا]])، عام جونيپرس ([[يونيپروس ڪميونس]]), [[ولو]] ۽ ٻيا ننڍڙا وڻ شامل آهن. انساني آبادي جي ابتدا وقت ھن ٻيٽ جي 30 سيڪڙو زمين ٻيلن تي مشتمل ھئي پر پوء انساني آبادي ماحول کي متاثر ڪيو ۽ باھ ٻارڻ لاء ڪاٺين جي استعمال سان ۽ عمارتسازي ۾ ڪاٺ جي استعمال سان ٻيلن ۾ گھٽتائي اچڻ شروع ٿي<ref name="Dirt">{{cite book |author=David R. Montgomery |title=Dirt: The Erosion of Civilisations |url=https://archive.org/details/dirterosionofciv0000mont_y6a1 |publisher=University of California Press |year=2007 |pages=[https://archive.org/details/dirterosionofciv0000mont_y6a1/page/224 224]–225 }}</ref><ref name="wildlife"/> ===جاندار=== [[File:Alopex lagopus IMG 9019.JPG|left|thumb|[[اتر قطبي لومڙ]] واحد مئمل آهي جيڪو انساني آبادي کان اڳ آئس لينڊ ۾ رھندو ھو]] [[File:Icelandic sheep summer 06.jpg|left|thumb|[[آئس لينڊڪ رڍ]]]] [[File:Icelandic Horse with blue eyes.jpg|thumb|upright|left|[[آئس لينڊڪ گھوڙو]]]] انساني آمد کان اڳ آئس لينڊ ۾ ھڪڙو مئمل جانور رھندو ھو جنھن جو نالو [[اتر قطبي لومڙ]] ھيو<ref name="wildlife">{{cite web|url=http://www.iww.is/pages/alife/biglf.html |title=Wildlife |year=2000 |work=Iceland Worldwide |publisher=Iceland Whale Watching |access-date=22 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100414112114/http://www.iww.is/pages/alife/biglf.html |archive-date=14 April 2010 }}</ref> اھو ھن ٻيٽ تي برفاني دؤر ۾ برف سان ڄميل سمنڊ مٿان پنڌ ڪري پھتو ھو. ھوائن ذريعي ھتي چمڙا پڻ پھتا پر اتي انھن جي واڌ نہ ٿي سگھي. گرين لينڊ جي پاسي کان ھتي [[قطبي رڇ]] پڻ پھتا پر اھي اتي رھي نہ سگھيا<ref>{{cite web |url=http://www.nat.is/Spendyr/polar_bear.htm |title=Polar bears |publisher=Nordic Adventure Travel |access-date=7 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110616092940/http://www.nat.is/Spendyr/polar_bear.htm |archive-date=16 June 2011 |url-status=dead }}</ref> ھتي ريڙهيون پائيندڙ ٻئي خشڪي ۽ پاڻي وارا جاندار پڻ وجود نہ ٿا رکن<ref> {{cite web |url=http://www.nat.is/Spendyr/wild_mammals.htm |title=Wild Mammals in Iceland |publisher=Nordic Adventure Travel |access-date=7 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110616093010/http://www.nat.is/Spendyr/wild_mammals.htm |archive-date=16 June 2011 |url-status=dead }}</ref> آئس لينڊ جي جانورن ۾ [[آئس لينڊڪ رڍ]]، چوپايو مال، [[آئس لينڊڪ ڪڪڙ|ڪڪڙ]]، [[آئس لينڊڪ ٻڪري|ٻڪريون]]، [[آئس لينڊڪ گھوڙو|گھوڙا]] ۽ [[آئس لينڊڪ ريڍار ڪتو|ريڍار ڪتو]] شامل آهن جيڪي سڀ يورپ مان ھتي آندا ويا. جنگلي جانورن ۾ اتر قطبي لومڙ، قطبي رڇ، [[آبي نور]] (mink), ڪئا، [[سيھڙ]] ۽ [[ڦاڙھو]] شامل آهن. قطبي رڇ ڪڏھن ڪڏھن برفاني ڇپن تي گرين لينڊ پاسي کان ايندا آهن. جون 2008 ۾ گرين لينڊ کان ٻہ قطبي رڇ اتي پھتا ھئا<ref>{{cite web |url=http://www.icenews.is/index.php/2008/06/17/second-polar-bear-killed-in-iceland/ |title=Second polar bear killed in Iceland |date=17 June 2008 |publisher=IceNews |access-date=3 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100927220213/http://www.icenews.is/index.php/2008/06/17/second-polar-bear-killed-in-iceland/ |archive-date=27 September 2010 |url-status=dead }}</ref>. سامونڊي [[ٿڻ وارو جانور|مئمل]] [[جاندار|جانورن]] ۾ [[ڀورو ناسي لڌڙو]] ([[ھيليڪوئروس گريپوس]]) ۽ [[ھاربر لڌڙو]] ([[فوڪا وتيولئنا]]) شامل آهن. [[پکي|پکين]] ۾ ھتي سامونڊي پکي رھن ٿا جن ۾ [[ائٽلانٽڪ پيوفن]]، [[ڪاري ٽنگن وارو ڪٽيويڪ]] (kittiwake)، [[اسڪئا]] شامل آهن<ref>[[#Wilcox|Wilcox and Latif]], pp. 14–15</ref> سائنسي مقصدن خاطر وھيل جي شڪار سان گڏوگڏ ھتي وقفي وقفي سان واپاري مقصدن لاء پڻ وھيل جو شڪار ٿيندو آهي<ref>{{cite web |url=http://www.amx.is/vidskipti/4381 |title=Hvalveiðiákvörðun stendur í ár |trans-title=Whaling decision stands in years |language=is |publisher=Amx.is |access-date=10 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090221071915/http://www.amx.is/vidskipti/4381 |archive-date=21 February 2009 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://skip.vb.is/frettir/nr/12499 |title=Hvalveiðarnar hefjast í júníbyrjun |trans-title=Whaling to begin in June |date=12 March 2009 |publisher=Fiskifréttir |language=is |access-date=22 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722022653/http://skip.vb.is/frettir/nr/12499%3Bjsessionid%3DA52268B9503F643AC74B0BC6C206258E |archive-date=22 July 2011 |url-status=dead }}</ref> جيتن ۾ ھن ملڪ ۾ 1300 جنسون مليون آهن. ھي ملڪ مڇرن کان پاڪ آهي<ref>{{cite web |url=http://visindavefur.hi.is/svar.php?id=2166 |title=Vísindavefurinn: Af hverju lifa ekki moskítóflugur á Íslandi, fyrst þær geta lifað báðum megin á Grænlandi? |language=Is |publisher=Visindavefur.hi.is |access-date=15 October 2013 |archive-url=https://archive.today/20130802162121/http://visindavefur.hi.is/svar.php?id=2166 |archive-date=2 August 2013 |url-status=dead }}</ref>. ==سياسي نظام== ھن ملڪ ۾ کاٻي ڌر ۽ ساڄي ڌر وارو ڪثيرالجماعت سياسي نظام آھي. 2017ع جي آئس لينڊ جي عام چونڊن ۾ وڏين جماعتن ۾ [[انڊپينڊنس پارٽي (آئس لينڊ)|انڊپينڊنس پارٽي]], [[ليفٽ گرين موومينٽ، آئس لينڊ|ليفٽ گرين موومينٽ]] ۽ [[پروگريسو پارٽي، آئس لينڊ|پروگريسو پارٽي]]، [[سوشل ڊيموڪريٽڪ الائنس]]، [[سينٽر پارٽي]]، [[پائريٽ پارٽي، آئس لينڊ|پائريٽ پارٽي]]، [[پيپلز پارٽي آئس لينڊ|پيپلز پارٽي]] شامل ھيون. آئس لينڊ دنيا جو پھريون ملڪ آھي جنھن ۾ عورتن جي سياسي پارٽي ٺاھي وئي جنھن جو نالو وومينز الائنس رکيو ويو ۽ جنھن جي سموري سرواڻي عورتن مان ھئي<ref>[[#Wilcox|Wilcox and Latif]], p. 34</ref> ان جماعت جو قيام 1983ع ۾ عورتن جي سماجي، سياسي ۽ معاشي ضرورتن خاطر ٿيو. پارلياماني اليڪشن ۾ ان جماعت جي شموليت سان پارليامينٽ ۾ عورتن جي تعداد ۾ 15 سيڪڙو اضافو ٿيو<ref>{{cite web |url=http://www.chumirethicsfoundation.ca/files/pdf/HANDOUT%20-%20AllWoman'sParty020908.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513014443/http://www.chumirethicsfoundation.ca/files/pdf/HANDOUT%20-%20AllWoman'sParty020908.pdf |url-status=dead |archive-date=13 May 2013 |title=The Icelandic Experience |publisher=Chumirethicsfoundation.ca |access-date=19 November 2012}}</ref>. 1999 ۾ ان جماعت کي ٽوڙي سوشل ڊيموڪريٽڪ الائنس ۾ ضم ڪيو ويو پر ان جون اڌ عورت رڪن ليفٽ گرين موومينٽ ۾ شامل ٿي ويون. ان پارٽي جي ڪري پارليامينٽ ۾ عورتن جي شرڪت ۾ اضافو ٿيو ۽ ھر وڏي جماعت عورتن لاء 40 سيڪڙو ڪوٽا رکي. 2009 جي پارليامينٽ ۾ ھر ٽيون رڪن عورت ھئي<ref>{{cite web |url=http://www.ipu.org/wmn-e/classif.htm |title=Women in national parliaments |publisher=Ipu.org |date=1 November 2012}}</ref> 2016 جي چونڊن بعد پارليامينٽ ۾ %48 ميمبر عورتون آھن<ref>{{cite web |url=https://fortune.com/2016/10/31/iceland-us-women-in-parliament-congress/ |title=The Tiny Nation of Iceland Is Crushing the U.S. in Electing Female Politicians |website=Fortune}}</ref>2016ع ۾ آئس لينڊ دنيا جي اندر جمھوري ادارن جي مضبوطي ۾ ٻئين نمبر تي ھيو<ref>{{cite web |url=https://www.eiu.com/democracy2016 |title=Democracy Index 2016&nbsp;– Economist Intelligence Unit |author=The EIU |access-date=25 January 2017}}</ref> حڪومتي شفافيت ۾ دنيا ۾ 13 نمبر تي ھيو<ref>[http://cpi.transparency.org/cpi2011/results/ Corruption Perceptions Index: Transparency International] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120810164915/http://cpi.transparency.org/cpi2011/results/ |date=10 August 2012}}. Cpi.transparency.org (25 November 2011). Retrieved 28 April 2012.</ref> ملڪ جي سياسي عمل شرڪت بہ تمام اوچي آھي. گذريل چونڊن (2013) ۾ ووٽن پوڻ جو ٽرن آئوٽ %81.4 ھيو<ref>Balazs Koranyi and Robert Robertson: [http://uk.reuters.com/article/2013/04/28/uk-iceland-election-idUKBRE93Q0EG20130428 Iceland set for coalition talks after government ousted] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130430090749/http://uk.reuters.com/article/2013/04/28/uk-iceland-election-idUKBRE93Q0EG20130428 |date=2013-04-30 }} [[Reuters]], 28 April 2013</ref> {{multiple image | width = 200 | image2 = Iceland-Reykjavik-Stjornarrad-1.jpg | caption2 =[[ريڪجاويڪ ۾ وزيراعظم ۽ ان جي ڪابينہ جي آفيس]] }} [[File:Law speaker.jpg|thumb|upright|left|تصوير ۾ آئس لينڊ جي ڪامن ويلٿ جي [[الٿنگ]] اجلاس ۾ ڏيکاريل ]] آئس لينڊ ۾ [[پارلياماني جمھوريت]] وارو نظام آھي ۽ اھو ملڪ ھڪ [[پارلياماني ريپبلڪ]] آھي. موجوده پارليامينٽ [[الٿنگ]] (''Alþingi'') جو بنياد 1845ع ۾ بطور ڊينمارڪ جي شاھي حڪمران جي صلاحڪاري اداري جي پيو. اھا اصل ۾ 930ع ۾ [[آئس لينڊ جي ڪامن ويلٿ]]جي پارليامينٽ طور قائم ٿي ھئي ۽ 1799ع تائين ڪم ڪندي رهي. جنھن کي 1845ع ۾ ٻيھر قائم ڪيو ويو. وچ وارا 46 سال اھا معطل رھي. الٿنگ کي دنيا جي قديم ترين پارليامينٽ سڏيو وڃي ٿو ۽ آئس لينڊ جي پارلياماني جمهوريت پڻ دنيا جي قديم ترين پارلياماني نظامن ۾ شمار ٿئي ٿي<ref>Del Giudice, Marguerite (March 2008) [http://ngm.nationalgeographic.com/print/2008/03/iceland/del-giudice-text "Power Struggle"]. ''National Geographic''. p. 85.</ref> [[الٿنگ]] جا 63 رڪن آھن جيڪي چئن سالن جي مدي لاء چونڊجندا آھن<ref>{{cite web |url=http://www.iceland.is/government-and-politics/ |title=Government & Politics |publisher=Iceland.is |access-date=10 February 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100118153818/http://www.iceland.is/government-and-politics/ |archive-date=18 January 2010}}</ref>. حڪومت جو سربراھ وزيراعظم ھوندو آھي جيڪو ڪابينه ۽ اگزيڪيوٽو جو پڻ سربراھ ھوندو آھي. صدر جي چونڊ سڌي سنئين عام ماڻھن جي ووٽ سان چئن سالن لاءِ ٿيندي آهي. ميونسپل ڪائونسل جي چونڊ پڻ چئن سالن جي مدي لاء ٿيندي آهي<ref>{{cite web |url=http://www.iceland.is/government-and-politics/Government/LocalGovernment/ |title=Local Government |publisher=Iceland.is |access-date=10 February 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091015155838/http://www.iceland.is/government-and-politics/Government/LocalGovernment/ |archive-date=15 October 2009}}</ref>. ملڪ جو صدر رياست جو سربراھ ھوندو آھي ۽ کيس پارليامينٽ جي ھر قانون کي ويٽو ڪرڻ جو اختيار رکي ٿو جنھن جي توثيق لازمي طور تي ريفرنڊم ذريعي ٿيندي آهي<ref>{{cite news |url=http://www.worldatlas.com/articles/what-type-of-government-does-iceland-have.html |title=What Type of Government Does Iceland Have? |work=WorldAtlas |access-date=24 August 2017}}</ref>. ڪابينا کي صدر الٿنگ جي عام چونڊن کان پوءِ مقرر ڪندو آهي. ان لاء صدر کي سياسي جماعتن جي اڳواڻن سان مذاڪرات ڪرڻا پوندا آهن ۽ اھڙي طرح خبر پوندي آهي ته ڪھڙي جماعت ڪابينا ٺاھڻ جي پوزيشن ۾ آھي ۽ اھو بہ طئي ٿي ويندو آهي تہ ڪھڙي جماعت کي ڪابينا ۾ ڪيتريون سيٽون ملڻ کپن. جيڪڏهن مذاڪرات ۾ سياسي جماعتن جا اڳواڻ مناسب وقت اندر ڪنھن بہ نتيجي تي نہ پھچي سگھن تہ پوء صدر پاڻ ڪابينا جي مقرري ڪندو پر ريپبلڪ جي 1944ع ۾ قيام کان وٺي اڃان اھڙي نوبت ڪانه آئي آھي. ريپپلڪ جي قيام کان وٺي ڪڏھن بہ ڪا جماعت واضع اڪثريت سان کٽي نہ سگھي آھي جنھن ڪري ريپپلڪ واري دؤر ۾ برڳو مخلوط حڪومتون اقتدار ۾ رھيون آھن. 1980ع ۾ [[وگدس فنبوگاداتر]] (Vigdís Finnbogadóttir) ملڪ جي صدر چونڊجي آئي جيڪا دنيا جي پھرين سڌي طرح چونڊجي آيل رياستي سربراھ ھئي ۽ 1996ع تائين صدر جي عھدي تي فائز رھي. 2009ع ۾ [[يوھانا سيگورادرداتر]] (Jóhanna Sigurðardóttir) ملڪ جي وزيراعظم جي چونڊ ٿي جيڪا اللاعلان ھم جنس پرست ھئي<ref>[https://www.reuters.com/article/2010/06/11/us-iceland-gaymarriage-idUSTRE65A3V020100611 "Iceland passes gay marriage law in unanimous vote"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151017070735/https://www.reuters.com/article/2010/06/11/us-iceland-gaymarriage-idUSTRE65A3V020100611 |date=2015-10-17 }}. Retrieved 30 March 2012</ref> ==انتظامي ورهاست== انتظامي طور تي آئس لينڊ خطن يا ريجنن، سياسي تڪن ۽ ميونسپلٽين ۾ ورھايل آھي. ملڪ ۾ ڪل 8 ريجن يا خطا آھن<ref name=" CIA Govt">[ https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ic.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200518191543/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ic.html |date=2020-05-18 }}]</ref> آئس لينڊ ۾ 74 ميونسپالٽيون آھن جن جو ڪم اسڪولن، ٽرانسپورٽ، صفائي ۽ ٻيا معاملا سنڀالڻ آھي<ref>[http://www.statice.is/media/49863/icelandinfigures2016.pdf Iceland in figures 2016]. Statistics Iceland. p. 33.</ref>. تڪن جي ورھاست رڳو چونڊن متعلق ھوندي آھي. سڀ کان وڏي آبادي واري ميونسپالٽي ريڪجاويڪ آھي ۽ ٻئي نمبر تي [[ڪوپاووگور]] آھي پر ريڪجاويڪ جي آبادي ڪوپاووگور کان چئوڻي وڏي آھي<ref name = "CIA Govt"/>. == گيلري == <gallery mode="packed" class="center"> Iceland adm location map.svg|[[آئس لينڊ جون ريجنون يا خطا]] Constituencies_of_Iceland.svg|[[آئس لينڊ جا تڪ]] Lower level municipalities of Iceland.svg|[[آئس لينڊ جون ميونسپالٽيون]] </gallery> ==پرڏيهي پاليسي== [[File:Barack Obama and the Nordic leaders at White House 01.jpg|thumb|left|نورڊڪ وزيراعظمَ ۽ فن لينڊ جو صدر 2016ع ۾ وائيٽ هائوس ۾. آئس لينڊ جو وزيراعظم [[سگوردور انگي يوھانسن|سگوردور]] کاٻي پاسي کان ٻئي نمبر تي]] آئس لينڊ [[گڏيل قومون|يونائيٽيڊ نيشنز]]، [[نيٽو]]، [[ يورپين فري ٽريڊ ايسوسيئيشن]] يا ايفٽا ، [[يورپ جي ڪائونسل]]، ۽ [[معاشي سھڪار ۽ ترقي جي تنظيم]] (OECD) جو رڪن ملڪ ھجڻ سميت دنيا جي سمورين قومن سان سفارتي ۽ واپاري لاڳاپا رکندڙ ملڪ آهي. ان جا تعلق نسبتن نورڊڪ ملڪن، يونائيٽيڊ اسٽيٽس، جرمني، ڪيناڊا ۽ نيٽو جي ٻين رڪن ملڪن سان وڌيڪَ ويجھا آھن. ثقافتي، معاشي ۽ ٻولين ۾ ھڪجھڙائي ڪري تاريخي طور تي آئس لينڊ ھڪ [[نورڊڪ ملڪ]] آھي ۽ [[نورڊڪ ڪائونسل]] ذريعي ھي ملڪ انھن ملڪن جي باھمي حڪومتي سھڪار ۾ شامل رھندو آھي. آئس لينڊ [[يورپين ايڪانامڪ ايريا]] (EEA) جو پڻ رڪن آهي جنھن ذريعي ان کي يورپي يونين جي واحد مارڪيٽ ۾ پھچ آھي. اھو ملڪ يورپي يونين جو رڪن نہ ھيو پر جولاءِ 2009 ۾ آئس لينڊ جي پارليامينٽ : الٿنگ يورپي يونين ۾ شامل ٿيڻ لاء درخواست ڏيڻ جي منظوري ڏني<ref>{{cite news |author = Associated Press in Reykjavík |url=https://www.theguardian.com/world/2009/jul/16/iceland-parliament-votes-eu-membership |title=Icelandic parliament votes for EU membership |work=The Guardian |date=16 July 2009 |access-date=10 February 2010 |location=London}}</ref> ۽ سرڪاري طور تي 17 جولاءِ 2009ع تي اھا درخواست يورپي يونين کي ڏني وئي<ref>{{cite news |url=http://edition.cnn.com/2009/WORLD/europe/07/17/iceland.eu.application/index.html |publisher=CNN |title=Iceland applies to join European Union |date=17 July 2009 |access-date=12 December 2020 |archive-date=28 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100228035611/http://edition.cnn.com/2009/WORLD/europe/07/17/iceland.eu.application/index.html |dead-url=yes |accessdate=12 December 2020 |archivedate=28 February 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100228035611/http://edition.cnn.com/2009/WORLD/europe/07/17/iceland.eu.application/index.html }}</ref> 2013 جي چونڊن ۾ ظاهر ٿيو ته آئس لينڊ جا ماڻھو يورپي يونين ۾ شامل ٿيڻ جي حق ۾ نہ ھئا. نئين حڪومت ريفرينڊم ڪرائڻ جو فيصلو ڪيو<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22624110 |title=Icelanders to get a referendum on joining the EU |publisher=BBC News |date=22 May 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/icleand-new-government-centre-right-coalition-conservative-prime-minister-bjarni-benediktsson-a7519691.html |title=Iceland has a new government, and it could result in the country joining the EU |date=10 January 2017 |work=The Independent |access-date=24 August 2017 |language=en-GB}}</ref>. ==معيشت== [[File:Akureyri.JPG|thumb|left|[[اڪوريئري]] آئس لينڊ جي گادي واري علائقي کان ٻاھر واقع ھڪ وڏي ۾ وڏو شھر آھي. ٻھراڙيءَ وارن شھرن جي معيشت تقريبن ماھيگيري واري صنعت آھي جنھن جو ملڪي برآمدن ۾ %40 حصو آهي]] 2007ع ۾ في ڪس پيدوار ۾ دنيا جي اندر ستين نمبر تي ھيو ان جي پيدوار في ڪس 54,858 آمريڪي ڊالر ھئي. مساوي قوت خريد ۾ دنيا جي اندر پنجين نمبر تي ھيو ۽ ان جي في ڪس قوت خريد 40,112 ڊالر ھئي. ملڪ ۾ توانائي جي رسد جو 85 سيڪڙو مقامي سطح تي تيار ڪيل [[قابل تجديد توانائي]] جي ذريعن مان ھو<ref>{{cite web |url=http://askjaenergy.org/iceland-introduction/energy-data/ |title=Energy Data |publisher=Askja Energy – The Independent [[Icelandic Energy Portal]] |date=3 May 2012}}</ref> <ref>{{cite web |title=World's largest Electricity Producer per Capita|url = http://askjaenergy.org/2012/06/04/worlds-largest-electricity-producer-per-capita/ |work=[[Icelandic Energy Portal]] |publisher=Askja Energy |access-date=4 August 2013 |date=4 June 2012}}</ref> قابل تجديد توانائي جي شعبي ۾ ترقي جي ڪري 2016ع جي عالمي سبز معيشت جي اشاريي مطابق آئس لينڊ دنيا جي ڏھين وڏي سبز معيشيت ھيو<ref name=ggei>{{cite web |title=Global Green Economy Index |url=http://dualcitizeninc.com/GGEI-2016.pdf |publisher=Dual Citizen LLC |access-date=19 September 2016}}</ref>. تاريخي طور تي آئس لينڊ جي معيشت ماھيگيري رھي آھي. اھا ملڪي برآمدن جو 40 سيڪڙو آھي ۽ ملڪ جا 7 سيڪڙو ملازم ان صنعت ۾ ڪم ڪندڙ آھن.<ref name="CIA Govt"/> 1960واري ڏھاڪي ۾ ماھيگيري جو ملڪي برآمدن ۾ حصو 90 سيڪڙو ھيو جيڪو مڇي جي گھٽجڻ ۽ ان جي قيمتن ۾ لاٿ جي ڪري گھٽجي 2006ع ۾ 40 سيڪڙو تي پھتو آھي جيڪو ظاھر ڪري ٿو تہ آئس لينڊ ۾ ماھيگيري جي صنعت خطري ۾ آھي<ref>{{cite web |url=http://www.iceland.org/us/the-embassy/trade-economy/ |title=Trade and Economy, Embassy of Iceland, Undated. Retrieved 24 March 2010 |publisher=Iceland.org |access-date=7 November 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091015025144/http://www.iceland.org/us/the-embassy/trade-economy/ |archive-date=15 October 2009}}</ref>. ويھين صديءَ جي آغاز کان اڳ ھي ملڪ ھڪ غريب ترين ھيو پر پوء دنيا جو ترقي يافته ملڪ ٿي ويو. ان جي مضبوط معاشي واڌ 2007 ۽ 2008 ۾ گڏيل قومن جي انساني ترقي جي اشاريي ۾ دنيا ۾ پھرين نمبر تي شمار ڪيو<ref name="HDI"/>. 2011ع ۾ معاشي بحران جي ڪري ان جو نمبر 14 ٿي ويو ھو پر پوء بہ ساڳي سال ايڪانامسٽ انٽيليجنس انڊيڪس مطابق ان سال ھي ملڪ تمام اعلي معيار زندگي ۾ دنيا ۾ ٻئين نمبر تي شمار ڪيو ويو<ref>[http://www.invest.is/news/337/default.aspx News – Iceland second in the world's quality of life index] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20091221074046/http://www.invest.is/news/337/default.aspx |date=21 December 2009}}. Invest.is. 5 September 2007. Retrieved 28 April 2012.</ref>. [[جيني ڪوئفيشنٽ]] مطابق ھي ملڪ دنيا جي اندر آمدني جي نابرابري ۾ گھٽ ترين شرح تي آھي<ref name = "autogenerated1">{{cite web |url=http://stats.oecd.org/Index.aspx?QueryId=26067&Lang=en |title=Income distribution – Inequality |author=OECD |access-date=27 October 2014}}</ref><ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/statistics/ihdi/ |title=Inequality-adjusted Human Development Index (IHDI) |publisher=Hdr.undp.org}}</ref> ==ٽرانسپورٽ== [[File:Route1(iceland).png|thumb|left|[[روٽ ون (آئس لينڊ)|آئس لينڊ جو رنگ روڊ]] ۽ ان تي واقع ڪجهه شھر 1. [[ريڪجاويڪ]], 2. [[بورگرنيس]], 3. [[بلندئوس]], 4. [[اڪوريئري]], 5. [[ايجلسٽاڊر]], 6. [[ھب]], 7. [[سيلفوس]]]] في ڪس گاڏين جي مالڪي ۾ آئس لينڊ مٿين سطح تي آھي. آبادي جي لحاظ کان ھتي ھر 1.5 فردن کي ھڪ گاڏي جي ملڪيت آهي. ذاتي گاڏيون ھتي ٽرانسپورٽ جو سڀ کان وڏو ذريعو آھن<ref>{{cite web |url=http://statice.is/?PageID=1236&src=/temp_en/Dialog/varval.asp?ma=SAM03101%26ti=Registered+motor+vehicles+1950-2008++%26path=../Database/ferdamal/Okutaeki/%26lang=1%26units=Number |title=Inhabitants per passenger car, in 2008 |publisher=Statistics Iceland |year= 2008 |access-date=10 February 2010}}</ref>. آئس لينڊ ۾ {{convert|13034|km|0|abbr=on}} روڊ آھن جن مان {{convert|4617|km|0|abbr=on}} روڊ تي فٽ پاٿ موجود آهي ۽ {{convert|8338|km|0|abbr=on}} تي فٽ پاٿ موجود ناھي. شھرن اندر روڊ جي رفتار {{convert|30|km/h|0|abbr=on}} ۽ {{convert|50|km/h|0|abbr=on}} آھي ۽ شھرن کان ٻاھر ٻھراڙيءَ واري پٿريلي روڊ تي {{convert|80|km/h|0|abbr=on}} ۽ شھرن کان ٻاھر پڪن روڊن تي {{convert|90|km/h|0|abbr=on}} آھي<ref>{{cite web |url=http://goscandinavia.about.com/od/mapstransportation/tp/drivinginiceland.htm |title=Driving in Iceland: Iceland Driving Tips for Visitors&nbsp;– How to Drive in Iceland&nbsp;– Driving Tips for Iceland Travelers&nbsp;– Driving Cars in Scandinavia |publisher=Goscandinavia.about.com |date=4 December 2007 |access-date=8 July 2009}}</ref>. 1974ع ۾ آئس لينڊ ۾ رنگ روڊ جي تڪميل ٿي جيڪو آئس لينڊ جو سڀ کان وڏو روڊ آھي ۽ پوري ملڪ جي آبادي وارين وسندين کي پاڻ ۾ ملائي ٿو. اھو {{convert|1332|km|0|abbr=on}} ڊگھو آھي<ref>{{cite web |url=http://www.vegagerdin.is/vegakerfid/vegalengdir/ |title=Vegalengdir |access-date=19 January 2017}}</ref> ريڪجاويڪ شھر کان 49 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي واقع [[ڪيفليوڪ بين الاقوامي ايئرپورٽ]]<ref>{{cite web |url=https://www.kefairport.is/ |title=Keflavíkurflugvöllur, Komur og brottfarir, Flugáætlun, Ferðaveður, Bílastæði við Keflavíkurflugvöll – Kefairport.is |website=www.kefairport.is |access-date=14 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180326093823/https://www.kefairport.is/ |archive-date=26 March 2018 |url-status=dead}}</ref> ملڪ جو سڀ کان وڏو ايئرپورٽ آھي جيڪو کوڙ بين الاقوامي ۽ ملڪي ايئرلائن ڪمپنين کي خدمتون فراهم ڪري ٿو ۽ اھو ملڪ جي شھري ھوابازي جو ھڪ وڏو مرڪز آهي<ref>{{cite web |url=http://www.tripsta.co.uk |title=tripsta |access-date=17 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190921081552/https://www.tripsta.co.uk/ |archive-date=21 September 2019 |url-status=dead}}</ref> <ref>{{cite web |url=http://www.vegagerdin.is/vegakerfid/vegalengdir/lengdir?id=59#Reykjavík |title=Brottfararstaður Flugstöð Leifs Eiríkssonar}}</ref> آئس لينڊ ۾ مسافرن لاء ريلوي سروس ڪانہ آھي. ريڪجاويڪ شھر وارو ايئرپورٽ ملڪ جو ٻيون نمبر وڏو ايئرپورٽ آھي جيڪو شھر کان ڏيڍ ڪلوميٽرن جي فاصلي تي واقع آهي<ref>{{cite web |url=https://www.kefairport.is/English/To-and-from-the-Airport/Buses/ |title=Airport Shuttle from Keflavik Airport, Iceland - Keflavik International Airport - Kefairport.com |website=www.kefairport.is}}</ref> <ref>{{cite web |url=https://www.isavia.is/english/airports/reykjavik-international-airport |title=Reykjavík International Airport |website=www.isavia.is}}</ref> ھن ايئرپورٽ تان باقاعده ملڪ جي 12 شھرن تائين روزاني گھرو ھوائي سروس ميسر آهي. ==تعليم ۽ سائنس== [[File:Menntaskólinn í Reykjavík (main building, 2004).jpg|thumb|left|[[ريڪجاويڪ جونيئر ڪاليج]] شھر جي مرڪز ۾ واقع آهي جيڪو آئس لينڊ جو سڀ کان پراڻو [[جمنازيم (اسڪول)|جمنازيم]] آھي ]] ملڪ جي تعليمي پاليسي ۽ تعليمي نصاب ملڪ جي تعليم ۽ سائنس واري وزارت جوڙيندي آھي. پرائمري ۽ سيڪنڊري اسڪول جو انتظام ۽ مالي مدد ميونسپالٽيون فراھم ڪنديون آهن<ref>{{cite web|url = http://grapevine.is/Author/ReadArticle/Mayor-Does-Not-Feel-School-Should-Be-Mandatory|title = ReadArticle / Mayor Does Not Feel School Should Be Mandatory|language = Is|publisher = Grapevine.is|date = 25 August 2011|access-date = 22 September 2012|url-status=dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20130501135434/http://grapevine.is/Author/ReadArticle/Mayor-Does-Not-Feel-School-Should-Be-Mandatory|archive-date = 1 May 2013|df = dmy-all}}</ref> نرسري واري تعليم ڇھن سالن جي عمر تائين لازمي ھوندي آھي. ملڪي قانون مطابق 6 کان 16 سالن جي عمر تائين ٻارن لاء تعليم لازمي آهي. سڀني اسڪولن ۾ عيسائيت جي تعليم لازمي آهي ان لاء استثنیٰ رڳو ملڪ جي تعليم ۽ سائنس جي وزارت کان ملي سگهي ٿي<ref name = "Jonathan Fox">{{Cite book|url = https://books.google.com/?id=rE0NcgxNaKEC&pg=PA118|author = Fox, Jonathan|title = A World Survey of Religion and the State (Cambridge Studies in Social Theory, Religion and Politics)|publisher = [[Cambridge University Press]]|quote = All public schools have mandatory education in Christianity. Formally, only the Minister of Education has the power to exempt students from this but individual schools usually grant informal exemptions.|isbn = 978-0-521-70758-9|year = 2008}}</ref>. سيڪنڊري تعليم ٻن حصن ۾ ورھايل آھي پھريون لوئر سيڪنڊري ۽ پوء اپر سيڪنڊري تعليم ڏني ويندي آهي. اھا تعليم ڏيندڙ اسڪول [[ جمنازيم (اسڪول)|جمنازيم]] اسڪول سڏبا آهن. سڀني اسڪولن ۾ ڇوڪرا ۽ ڇوڪريون گڏجي تعليم حاصل ڪندا آھن. اعلیٰ تعليم جو ملڪ اندر سڀ کان وڏو ادارو [[آئس لينڊ يونيورسٽي]] آھي جنھن جو مکيه ڪيمپس ريڪجاويڪ شھر جي وچ ۾ واقع آهي. ٻيا ادارن ۾ [[ريڪجاويڪ يونيورسٽي]]، [[اڪوريئري يونيورسٽي]]، [[اگريڪلچرل يونيورسٽي آف آئس لينڊ]] ۽ [[بيوراسٽ يونيورسٽي]] شامل آهن. معاشي سھڪار ۽ ترقي جي تنظيم مطابق آئس لينڊ جا 25 کان 64 سالن جي عمر جا %64 ماڻھو اعلیٰ تعلیم يافته آھن. ان تنظيم مطابق سراسري شرح 73 سيڪڙو ھجڻ کپي. 25 کان 34 سالن جي عمر جي ماڻهن ۾ ھاء اسڪول جي ڊگري برابر تعليم 69 سيڪڙو آھي جڏھن تہ ان تنظيم مطابق اھا سراسري شرح 80 سيڪڙو ھجڻ گھرجي. ان ھوندي بہ آئس لينڊ جو تعليمي نظام عمدو سمجھيو ويندو آھي. 2013 جي يورپي ڪميشن طرفان جاري ڪيل [[يورو اسٽيٽ]] رپورٽ مطابق آئس لينڊ. پنھنجي [[جي ڊي پي]] جو 3.11 سيڪڙو سائنسي تحقيق ۽ ترقي تي خرچ ڪري ٿو ۽ 2020ع ۾ ان لاء ٽارگيٽ 4 سيڪڙو رکيو ويو آهي<ref> {{cite web|url=http://ec.europa.eu/research/innovation-union/pdf/state-of-the-union/2012/countries/iceland_2013.pdf |title=Research and innovation in Iceland, country profile |publisher=European Commission |access-date=24 March 2015 }}{{dead link|date=May 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> 2010ع ۾ يونيسڪو سائنس تي ساليانو 10 ڪروڙ ڊالرن کان وڌيڪَ خرچ ڪندڙ 72 ملڪن جي فھرست جاري ڪئي جن ۾ آئس لينڊ جو شمار نائين نمبر تي ھيو ۽ ان ساڳي نمبر تي يونائيٽيڊ ڪنگڊم، فرانس، تائيوان، جرمني، ڪيناڊا ۽ سوئيٽزرلينڊ پڻ ان جي برابر ھيا<ref>{{cite web|url = http://unesdoc.unesco.org/images/0018/001899/189958E.pdf|title = UNESCO science report, 2010: the current status of science around the world; 2010}}</ref>. ==صحت== آئس لينڊ ۾ [[يونيورسل ھيلٿ ڪيئر]] نظام ڪم ڪري ٿو جنھن کي اتان جي وزارت بھبود سنڀالي ٿي<ref>[https://web.archive.org/web/20100324121304/http://eng.heilbrigdisraduneyti.is/Information/nr/677 Information about the Icelandic Health Care System]. Ministry of Health, Iceland</ref> جنھن جا خرچ 85 سيڪڙو ٽيڪس مان ۽ 15 سيڪڙو خدمتي فيئن مان پورا ڪيا وڃن ٿا. ھن ملڪ ۾ ڪابہ پرائيويٽ اسپتال ڪانھي ۽ نہ ئي وري پرائيويٽ انشورنس ھوندي آھي<ref name = j1/> سرڪاري بجيٽ جو وڏو حصو صحت جي سنڀال لاء مخصوص ڪيو وڃي ٿو<ref name = j1>{{Cite journal|pmid = 16490899|journal = Arch Surg|title = Surgery in Iceland|year = 2006|volume = 141|issue = 2|doi = 10.1001/archsurg.141.2.199|last1 = Gunnlaugsson|first1 = Gunnar H.|last2 = Oddsdottir|first2 = M|last3 = Magnusson|first3 = J|pages = 199–203|doi-access = free}}</ref> ملڪ جي جي ڊي پي جي خرچن جي شرح ۾ صحت جي شعبي ۾ يارھين نمبر تي آهي<ref>[http://www.nationmaster.com/graph/hea_tot_exp_on_hea_as_of_gdp-health-total-expenditure-gdp Retrieved 27-4-2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120504215044/http://www.nationmaster.com/graph/hea_tot_exp_on_hea_as_of_gdp-health-total-expenditure-gdp |date=4 May 2012 }}. Nationmaster.com. Retrieved 28 April 2012.</ref> ۽ صحت تي في ڪس خرچ ۾ دنيا ۾ 14 نمبر تي آهي<ref>[http://www.oecd.org/document/30/0,3746,en_2649_37407_12968734_1_1_1_37407,00.html OECD Health Data 2011]. Oecd.org (30 June 2011). Retrieved 28 April 2012. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120413113002/http://www.oecd.org/document/30/0,3746,en_2649_37407_12968734_1_1_1_37407,00.html |date=13 April 2012 }}</ref> [[ورلڊ هيلٿ آرگنائيزيشن|عالمي صحت جي اداري]] مطابق ھن ملڪ جو صحت جو نظام دنيا اندر بھترين نظامن ۾ شمار ٿئي ٿو ۽ دنيا جي اندر ان جو شمار 15ھين نمبر تي آهي<ref>World Health Organization: [https://www.who.int/whr/2000/en/ Health Report 2010]</ref>. ھن ملڪ ۾ ھڪ ھزار ماڻھن جي آبادي لاء 3.7 ڊاڪٽر، 15.3 نرسون آھن<ref name="autogenerated2">[https://web.archive.org/web/20110904230310/http://www.oecd.org/dataoecd/43/21/40905007.pdf OECD Health Data 2011]. oecd.org</ref>. ھن ملڪ جا ماڻهو دنيا ۾ صحتمند ترين ماڻھو آھن. اتان جي 81 سيڪڙو ماڻھو بھترين صحت وارا آھن. ھي ملڪ ۾ دنيا جي ٻين ترقي يافته ملڪن جي ڀيٽ ۾ ڄمندڙ ننڍڙن ٻارن جي موت جي شرح تمام گھٽ سطح تي آھي<ref>[http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/mortality.htm World Population Prospects, the 2010 Revision] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130603014657/http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/mortality.htm |date=3 June 2013}}. Esa.un.org (28 June 2011). Retrieved 28 April 2012.</ref> ۽ سگريٽ نوشي ۾ پڻ تمام گھٽ شرح تي آھي<ref name="autogenerated2"/> متوقع حياتي جي شرح ھن ملڪ ۾ 81.8 سال آھي ۽ ان شرح مطابق ھي ملڪ دنيا ۾ چوٿين نمبر تي آهي<ref>[https://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/WPP2006_Highlights_rev.pdf World Population Prospects The 2006 Revision]. United Nation (2007)</ref>. ==مذھب== {| class="wikitable sortable floatright" style="font-size: 80%" |+ style="font-size:98%" | مذھبي تحريڪ ذريعي وابستگي (1 جنوري 2018) <ref>{{cite web |url=http://px.hagstofa.is/pxen/pxweb/en/Samfelag/Samfelag__menning__5_trufelog/MAN10001.px |title=Populations by religious and life stance organisations 1998–2018 |publisher=Statistics Iceland |location=Reykjavík, Iceland}}</ref> ! وابستگي ! colspan="2"|% آبادي |- | '''عيسائيت''' |align=right| {{bartable|78.78||3||background:#2243B6}} |- | style="text-align:left; text-indent:15px;"| ''[[آئس لينڊ جي ڪليسا]]'' |align=right| {{bartable|67.22||3||background:#4997D0}} |- | style="text-align:left; text-indent:15px;"| ''ٻيون لوٿرن ڪليسائون'' |align=right| {{bartable|5.70||3||background:#4997D0}} |- | style="text-align:left; text-indent:15px;"| ''[[رومن ڪيٿولڪ ڪليسا]]'' |align=right| {{bartable|3.85||3||background:#4997D0}} |- | style="text-align:left; text-indent:15px;"| ''[[ايسٽرن آرٿوڊڪس ڪليسا]]'' |align=right| {{bartable|0.29||3||background:#4997D0}} |- | style="text-align:left; text-indent:15px;"| ''ٻيا عيسائي فرقا'' |align=right| {{bartable|1.72||3||background:#4997D0}} |- | '''ٻيا مذھب''' |align=right| {{bartable|14.52||3||background:#006B3C}} |- | style="text-align:left; text-indent:15px;"| ''[[ھيدنئزم]]'' |align=right| {{bartable|1.19||3||background:#87A96B}} |- | style="text-align:left; text-indent:15px;"| ''[[آئس لينڊڪ اٿيڪل ھيومنسٽ ايسوسيئيشن|ھيومنسٽ ايسوسيئيشن]]'' |align=right| {{bartable|0.67||3||background:#87A96B}} |- | style="text-align:left; text-indent:15px;"| ''[[زوئزم]]'' |align=right| {{bartable|0.55||3||background:#87A96B}} |- | style="text-align:left; text-indent:15px;"| ''[[ٻڌازم]]'' |align=right| {{bartable|0.42||3||background:#87A96B}} |- | style="text-align:left; text-indent:15px;"| ''[[اسلام]]'' |align=right| {{bartable|0.30||3||background:#87A96B}} |- | style="text-align:left; text-indent:15px;"| ''[[بھائي مذھب]]'' |align=right| {{bartable|0.10||3||background:#87A96B}} |- | style="text-align:left; text-indent:15px;"| ''ٻيا ۽ اڻڄاتل'' |align=right| {{bartable|11.29||3||background:#87A96B}} |- | '''غيروابستگي''' |align=right| {{bartable|6.69||3||background:#A57164}} |} [[File:Staðarbakkakirkja.jpg|thumb|left|آئس لينڊ جي اتراولھ واري ڪليسا]] آئس لينڊ جي ماڻھن کي آئين ذريعي مذھبي آزادي جي ضمانت مليل آهي. آئس لينڊ جي ڪليسا لوٿرن چرچ آھي ۽ اھو آئين مطابق رياست جو چرچ قرار ڏنل آھي {{Quote|text=انجيلي بشارت واري لوٿرن ڪليسا آئس لينڊ ۾ رياست جي ڪليسا ھوندي ۽ اھڙي طرح ان جي رياست مدد ۽ تحفظ ڪندي.|author= آرٽيڪل 62, حصو چوٿون [[آئس لينڊ جو آئين]]<ref>{{cite web |title=Constitution of Iceland |url=http://www.government.is/constitution/ |publisher=Government of Iceland |access-date=14 October 2014}}</ref>}} آئس لينڊ جا رجسٽرار آئس لينڊ جي شھرين جي مذھبي وابستگي کي رڪارڊ ۾ درج ڪندا آهن. 2017ع ۾ آئس لينڊ جي ماڻھن کي ٻن ھيٺ ڄاڻايل مذھبي گروھن ۾ ورھايو ويو: * 67.22% [[آئس لينڊ جي ڪليسا]] جا رڪن; * 11.56% ٻئي قسم جي [[آئس لينڊ ۾ عيسائيت|عيسائيت]] جا رڪن; * 11.29% باقي ٻيا جن جي وابستگي جي ڄاڻ ڪانھي; * 6.69% مذھب سان عدم وابستگي; * 1.19% [[ھيدنئزم| جرمني جا ھيدن]]; * 0.67% [[آئس لينڊڪ اٿيڪل ھيومنسٽ ايسوسيئيشن|ھيومنسٽ ايسوسيئيشن]]; * 0.55% [[زيوئزم|زيوئسٽ]] گروہ جا رڪن. آئس لينڊ ٻين نورڊڪ ملڪن وانگر ھڪ سيڪيولر ملڪ آھي جتي ڪليسا يا چرچ ۾ ماڻھن جي حاضري تمام گھٽ ھوندي آھي<ref>{{cite web |url=http://www.umich.edu/news/index.html?Releases/1997/Dec97/chr121097a |title=University of Michigan News Service |publisher=Umich.edu |date=10 December 1997 |access-date=26 January 2010}}</ref> <ref>{{cite web |url=http://www.iceland.is/people-and-society/Religion/ |title=Religion < People and Society < Iceland.is&nbsp;– Gateway to Iceland |publisher=Iceland.is |access-date=26 January 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100301083304/http://www.iceland.is/people-and-society/Religion/ |archive-date=1 March 2010 |url-status=dead}}</ref> مذھبي وابستگي جو اھو رڪارڊ ماڻھن جي عقيدي جي عڪاسي ڪندڙ ناھي. 2001 جي ھڪ تحقيق مطابق ملڪ جا 23 سيڪڙو ماڻھو يا تہ [[دھريا]] يا [[ملحد]] آھن يا وري [[اگنانواد]] آھن<ref>{{cite journal |last1=Froese |first1=Paul |year=2001 |title=Hungary for Religion: A Supply-Side Interpretation of the Hungarian Religious Revival |url=https://archive.org/details/sim_journal-for-the-scientific-study-of-religion_2001-06_40_2/page/251 |journal=Journal for the Scientific Study of Religion |volume=40 |issue=2 |pages=251–268 |doi=10.1111/0021-8294.00054}}</ref> 2012ع جي ھڪ گيلپ سروي مطابق 52 سيڪڙو آئسلينڊر پاڻ کي مذھبي ۽ 31 سيڪڙو پاڻ کي غير مذھبي قرار ڏنو ۽ 10 سيڪڙو پاڻ کي سوچي سمجهي ملحد قرار ڏنو. ان مطابق آئس لينڊ دنيا جي انھن ڏھن ملڪن ۾ شامل آهي جتي ملحدن جو تعداد نسبتن تمام گھڻو آھي<ref name="Religion-and-Atheism">{{cite web |url=http://www.wingia.com/web/files/news/14/file/14.pdf |title=Global index of religion and atheism |access-date=10 October 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021065544/http://www.wingia.com/web/files/news/14/file/14.pdf |archive-date=21 October 2013 |df=dmy-all}}</ref>. آئس لينڊ جي ڪليسا ۾ ماڻھن جي رجسٽريشن ھر سال ھڪ سيڪڙو جي شرح سان گھٽجي رھي آھي. ==ثقافت== آئس لينڊ جي ثقافت جون جڙون اتر جرمني جي روايتن ۾ کتل آهن. صدين کان ٻيٽ واري اڪيلائي ھتان جي نورڊڪ ثقافت کي ٻاھرين اثرن کان محفوظ رکيو. ان جو سڀ کان وڏو مثال آئس لينڊڪ ٻولي آھي جيڪا پراڻي ڻورس ٻولي سان ٻين جديد نورڊڪ ٻولين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ويجھو آھي<ref>{{cite web |title=Hvert norðulandamálanna fimm líkist mest frumnorrænu? |url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=47634 |website=Vísindavefurinn |access-date=12 September 2017 |language=is |date=8 September 2009}}</ref>. آئس لينڊڪ ماڻھو محنتي ۽ جفاڪش آھن ۽ آزادي ۽ خودانحصاري کي پسند ڪندڙ آھن<ref name="europeancommission">{{cite book |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_225_report_en.pdf |title=Social values, Science and Technology analysis |publisher=European Commission Eurobarometer |date=June 2005 |page=35 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060524004644/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_225_report_en.pdf |archive-date=24 May 2006 }}</ref><ref>[[#Wilcox|Wilcox and Latif]], pp. 65, 70.</ref>. 1996ع ۾ ھن ملڪ جي پارليامينٽ شادي جي قانونن ۾ ترميم آڻي ھم جنسن کي [[رجسٽرڊ پارٽنرشپ]] جي طريقي سان گڏ رھڻ جو اختيار ڏنو. 2006ع ۾ پارليامينٽ وڌيڪَ ترميمون منظور ڪندي ھم جنس جوڙن کي ٻار بطور اولاد اختيار ڪرڻ جو حق ڏنو. 2010 ۾ پارليامينٽ شادي جي قانون ۾ ترميم آڻي شادي کي ٻن فردن وچ ۾ رشتو قرار ڏئي دنيا اندر پھريون ڀيرو ھم جنسن وچ ۾ شادي کي قانوني حيثيت ڏني. ان قانون تي عمل جي شروعات 27 جون 2010ع ۾ ٿي<ref name = "gaymarriage">{{cite web|title = Iceland parliament votes for gay marriage|url = http://www.icenews.is/index.php/2010/06/11/iceland-parliament-votes-for-gay-marriage/|publisher = Icenews.is|access-date = 9 July 2010}}</ref> ان نئين قانون سان رجسٽرڊ پارٽنرشپ وارو طريقو ختم ٿي ويو ۽ ھم جنس پرستن لاء واحد قانوني رستو شادي ٿي ويو<ref name = "gaymarriage"/>. آئس لينڊ جا ماڻھو ڪميونٽي واري ماحول ۽ سماجي رابطن کي شدت سان پسند ڪندڙ آھن. ===ادب=== 2011ع ۾ يونيسڪو پاران ريڪجاويڪ شھر کي ادب جو شھر قرار ڏنو<ref name="auto">{{cite news|url=https://www.npr.org/2012/12/25/167537939/literary-iceland-revels-in-its-annual-christmas-book-flood|title=Literary Iceland Revels in Its Annual 'Christmas Book Flood'|work=NPR.org|access-date=16 November 2017}}</ref>. [[File:Möðruvallabók f13r.jpg|thumb|left| [[مدرووالابڪ]] جي [[نيالس سرگذشت]] جو ھڪ صفحو. سرگذشتون آئس لينڊڪ ادبي ورثي جو اھم حصو آھن]] آئس لينڊ ڪلاسيڪي ادب جي لکڻين ڪري گھڻو مشھور آھي جن ۾ آئس لينڊ جي آباد ٿيڻ واري دؤر جون آئس لينڊ جي ماڻھن جون سرگذشتون، نثر، رزميه داستان شامل آهن جن مان تمام مشھور [[ نيالس سرگذشت]] آھي جنھن ۾ ھڪ خوني تڪرار جو جنگي داستان بيان ٿيل آهي. ٻيون مشھور لکڻيون [[گرينلينڊنگا سرگذشت]] ۽ [[ڳاڙھي ايرڪ جي سرگذشت]] آھي جن ۾ [[گرين لينڊ]] ۽ [[نيو فائونڊ لينڊ]] جي دريافت ۽ اتي جي آبادڪاري جو ذڪر ڪيو ويو آهي. ان کان علاوه [[ايگلس سرگذشت|اَيگِلس سرگذشت]]، [[لڪسڊائلا سرگذشت]]، [[گرھتيسا سرگذشت]]، [[گسلا سرگذشت]] ۽ [[گنلاگس سرگذشت]] پڻ مشھور آئس لينڊڪ سرگذشتون آھن. سورھين صدي عيسويءَ ۾ بائيبل جو آئس لينڊڪ ٻولي ۾ ترجمو ڪيو ويو. موجوده دور جي آئس لينڊ وڏا ليکڪ پيدا ڪيا جن ۾ وڏي ناليوارو [[ھلتر لڪسنيس]] آھي جنھن کي 1955ع ۾ ادب جو نوبل پرائيز مليو. شاعري ۾ جديد دؤر جو ويھين صديءَ جو مشھور شاعر [[اسٽيئن اسٽيئنر ]] ھيو. ھتان جا ماڻھو ڪتابن رکڻ جا شوقين آھن ۽ دنيا ۾ في ڪس سڀ کان وڌيڪ ڪتابن جا دڪان پڻ ھن ملڪ ۾ آھن. ھي ملڪ جا ماڻهو دنيا جي ٻين قومن جي ڀيٽ ۾ عالمي ادب جا نسبتن وڌيڪَ ڪتاب درآمد ڪندڙ ۽ ڪتابن جا ترجما ڪندڙ آھن. ھي ملڪ في ڪس تناسب جي لحاظ کان دنيا ۾ وڌيڪ ڪتاب ۽ رسالا شايع ڪندڙ ملڪ آھي<ref>{{cite web|url = https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/3396.htm|title = Cultural Achievements|publisher = State.gov|date = 15 June 2012|access-date = 12 October 2012}}</ref> ملڪ جي آبادي جو ڏھ سيڪڙو ماڻھو پنھنجي زندگي م ھڪ ڪتاب شايع ڪندڙ آھن. ===کاڌا ۽ طعام=== [[File:Thorramatur.jpg|thumb|left| [[ٿورماتر]] کاڌي جي ترتيب ]] آئس لينڊ جا کاڌا گھڻي ڀاڱي مڇي، ريڍي گوشت ۽ کير وارين شين جا ھوندا آھن جن ۾ اھي مصالحن ۽ جڙي ٻوٽين جو استعمال ڪانہ ڪن. ٻيٽ جي آبھوا جي لحاظ کان ھتي ميون ۽ ڀاڄين جو کاڌن ۾ استعمال تمام گھٽ ٿيندو آهي. [[گرين هائوس]] جي ٽيڪنالاجي سان ھاڻي انھن جو استعمال وڌي رھيو آھي. [[ٿورماتر]] ھتان جو ھڪ روايتي طعام آھي جنھن ۾ کوڙ کاڌا شامل ھوندا آھن. روايتي طعامن ۾ [[اسڪير]] (ڏھي وانگر پنير)، [[ھائوڪرٽ]] (پچايل شارڪ)، پچايل گھٽي جو گوشت، باھ تي پچايل رڍ جي منڍي ۽ [[ڪاري پڊنگ]]، فليٽڪاڪا (سڌي ماني)، گرم زمين ۾ پچايل سڪل مڇي ۽ رائي واري ماني شامل آهن<ref name="Icelandic delicacies">{{cite web|last1=Thorkelsdottir|first1=Nina|title=The ultimate guide to Icelandic delicacies, part one|url=https://www.travelade.com/iceland/stories/the-ultimate-guide-to-icelandic-delicacies-part-one/|website=Travelade|publisher=Nina Thorkelsdottir|access-date=18 April 2017}}</ref>. باھ تي پچايل [[پيوفن]] پکي پڻ مقامي لذيذ کاڌي ۾ شمار ٿئي ٿو. ھتان جو ناشتو عام طور تي [[مالپڙو|مالپڙي]]، [[اناج]]، ميون ۽ [[ڪافي]] تي مشتمل ھوندو آھي. مانجھاندو ھتي [[سمورگسبورڊ]] جي صورت ۾ ٿيندو آهي. آئيس لينڊ جي ماڻھن جي اھم ماني رات واري ھوندي آھي جنھن ۾ عام طور تي مڇي ۽ ريڍو گوشت شامل ھوندو آھي. آئس لينڊرز جي زندگي ۾ سامونڊي کاڌا مرڪزي حيثيت رکن ٿا خاص طور تي [[ڪاڊ]] مڇي، [[حدوڪ]] مڇي، [[سئمن]] مڇي، [[ھيرنگ]] مڇي ۽ [[ھاليبٽ]] مڇي مشھور آھن. انھن کي مختلف نمونن سان رڌيو يا پچايو ويندو آهي. ٻاڦ تي، کثاڻ ذريعي، اٻاري، يا خشڪ ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. گوشت ۾ ريڍو گوشت شوق سان کاڌو ويندو آهي. ان کي لوڻ لڳائي محفوظ پڻ ڪيو ويندو آهي. ان جي سجي پڻ مشهور آهي. پراڻي دور کان وٺي رڍ جي ھر حصي جا کاڌا پڻ ٺھندا آھن. اُٻاريل يا ڀُڳَل پٽاٽا، کٽاڻ واري بند گوبي، ساوا مٽر، ۽ رائي جي ماني پڻ ھتي عام کاڌا آھن. آئس لينڊ جو عام مشروب ڪافي آھي. 2016ع ۾ دنيا ۾ ڪافي جي گھڻي استعمال ۾ ھن ملڪ جو ٽيون نمبر ھو.<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/business-43742686 |title=Coffee: Who grows, drinks and pays the most? |last=Jones |first=Lora |date=13 April 2018 |publisher=BBC News |access-date=13 May 2018 |language=en-GB}}</ref> اھا ناشتي ۾ لازمي پيتي ويندي آهي. ان کان سواءِ ھر وقت جي ماني بعد يا شام جو ھلڪي ڦلڪي خوراڪ وٺڻ بعد اڪثر پيتي ويندي آهي. ڪوڪا ڪولا جو استعمال پڻ تمام گھڻو ٿيندو آهي. دنيا ۾ في ڪس سڀ کان وڌيڪَ ڪوڪا ڪولا آئس لينڊر پيئندا آهن<ref>[[#Wilcox|Wilcox and Latif]], p. 126</ref>. شراب ۾ ھتان جو پسنديده مشروب [[برانيون|بِرَانِيوِن]] [[وائين]] آھي. اھو وائين پٽاٽن مان ٺھندو آھي جن ۾ [[زيرو|زيري]] جي ٻجن يا [[انجيليڪا]] (عربي: '''حشيشة الملاك''') جو ذائقو وڌو ويندو آهي. تيز الڪوحل وارو بيئر 1989ع تائين بندش ھيٺ رھيو ۽ ھاڻي اھڙا ڪيترائي بيئر ھتي ڪارخانن ۾ تيار ڪيا وڃن ٿا. ===رانديون=== [[File:Iceland's Olympic Handball Team, Beijing 2008.jpg|thumb|left|آئس لينڊ نيشنل ھينڊ بال ٽيم 2008ع جي اونھاري واري اولمپڪ جي مقابلي ۾ چاندي جو ٻل حاصل ڪندي]] رانديون آئسلئنڊرن جي زندگي جو اھم حصو آھن<ref>[[#Wilcox|Wilcox and Latif]], p. 109</ref> ھتان جي اھم روايتي راند [[گليما]] آھي جيڪا ڪشتي جو ھڪ قسم آھي. [[File:FWC 2018 - Group D - ARG v ISL - Photo 195.jpg|thumb|left|فٽبال جا مداح آئسلينڊر روس ۾ 2018 واري فيفا ورلڊڪپ ۾ ]] ھتان جي ھردلعزيز راندين ۾ فٽبال، [[ايٿليٽڪس]] جي [[ٽريڪ اينڊ فيلڊ]] ۽ [[ھينڊبال]] شامل آهن. ھينڊبال کي ھتان جي قومي راند پڻ سڏيو ويندو آهي<ref name=handball>[[#Wilcox|Wilcox and Latif]], p. 110</ref>. ھتي جا ماڻھو [[ڪوھ پيمائي]] ۽ [[ھائڪنگ]] (پيدل سفر) ۾ پڻ دلچسپي رکندا آهن. ھي ملڪ [[اسڪئنگ]] ۽ [[مڇي جي شڪار]] لاء پڻ مشهور آهي. ھتي ڪيترائي [[گولف ڪورس]] موجود آهن ۽ ملڪ ۾ 17000 رجسٽرڊ گولفر آھن <ref>{{cite news|title=Tee Off in the Midnight Sun of Reykjavík|url=http://www.thejournal.co.uk/sport/other-sport/golf/tee-midnight-sun-reykjavik-4449000|access-date=4 May 2016|date=25 June 2013|archive-date=14 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160614085549/http://www.thejournal.co.uk/sport/other-sport/golf/tee-midnight-sun-reykjavik-4449000|dead-url=yes|accessdate=13 December 2020|archivedate=14 June 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160614085549/http://www.thejournal.co.uk/sport/other-sport/golf/tee-midnight-sun-reykjavik-4449000}}</ref>. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:آئس لينڊ]] [[زمرو:نورڊڪ ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:ٻيٽ وارا ملڪ]] [[زمرو:عيسائي رياستون]] [[زمرو:ٻيٽن جا ميڙ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:ائٽلانٽڪ وڏي سمنڊ ۾ ٻيٽن جا ميڙ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] n874bryslb548ips75bh47xx931wahc 0 41751 414583 411385 2026-09-23T08:50:47Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414583 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي لاڙڪاڻي ضلعي جو شهر ۽ ڏوڪري تعلقي جو صدر مقام}} {{Infobox settlement | name = ڏوڪري | native_name = {{lang|sd|ڏوڪري}} | other_name = لب درياءُ | settlement_type = [[شهر]]، [[ٽائون ڪاميٽي]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Dokri Taluka Map.jpg | photo2a = Mohen Jo Daro.JPG | size = 280 | spacing = 2 | position = center | border = 0 | color = white }} | image_caption = مٿان: [[ڏوڪري تعلقو]] لاڙڪاڻي ضلعي ۾ نمايان<br>هيٺان: ويجهو واقع [[موهن جو دڙو]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label = ڏوڪري | pushpin_label_position = right | pushpin_mapsize = 250 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ ڏوڪري جو مقام | coordinates = {{coord|27|22|29|N|68|05|50|E|region:PK_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[ڏوڪري تعلقو]] | government_type = [[ٽائون ڪاميٽي]] | leader_title = چيئرمين | leader_name = | elevation_m = 39 | population_total = 27,125 | population_as_of = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]] | population_footnotes = <ref name="PBS2023Urban">{{cite web |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |year=2023 |access-date=11 September 2026 |format=PDF }}</ref> | population_density_km2 = auto | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +5 | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 77060 | area_code = 074 }} '''ڏوڪري''' ({{langx|en|Dokri}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو هڪ شهر ۽ [[ڏوڪري تعلقو|ڏوڪري تعلقي]] جو انتظامي صدر مقام آهي. شهر [[لاڙڪاڻو]] کان ڏکڻ طرف واقع آهي ۽ [[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] جي عالمي ورثي واري ماڳ جي ويجهو هجڻ ڪري لاڙڪاڻي ضلعي جي تاريخي ۽ علمي لحاظ کان اهم وسندين مان شمار ٿئي ٿو. 2023ع جي سرڪاري آدمشماري موجب ڏوڪري ٽائون ڪاميٽيءَ جي آبادي '''27,125''' هئي، جنهن ۾ 14,094 مرد، 13,028 عورتون ۽ 3 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا.<ref name="PBS2023Urban"/> ڏوڪري زرعي لحاظ کان به اهم مرڪز آهي. شهر ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي ۾ چانورن جي پوک ۽ زرعي تحقيق جي هڪ ڊگهي روايت موجود آهي. سنڌ حڪومت جو مشهور [[چانورن جو تحقيقي ادارو، ڏوڪري]] هتي قائم آهي، جڏهن ته زرعي تحقيق جا ڪيترائي شعبا چانورن، فصلن جي پيداوار، بيمارين، حشرات، زمين جي انتظام ۽ نامياتي زراعت تي ڪم ڪن ٿا.<ref name="AgriResearchSindh">{{cite web |title=Agriculture Research Wing Sindh |url=https://agri.sindh.gov.pk/departments-wings/46 |publisher=Agriculture Department, Government of Sindh |access-date=11 September 2026 }}</ref> شهر جي ويجهو [[ڪيڊٽ ڪاليج لاڙڪاڻو]]، زرعي تعليم ۽ تحقيق جا ادارا ۽ [[موهن جو دڙو ايئرپورٽ]] پڻ واقع آهن. سنڌ جي ڪاليج ايجوڪيشن کاتي موجب ڪيڊٽ ڪاليج لاڙڪاڻو ڏوڪري تعلقي ۾ واقع آهي ۽ 1992ع کان فعال آهي.<ref name="CadetSindh">{{cite web |title=Cadet Colleges GPS Coordinates / PS-wise List |url=https://college.sindh.gov.pk/cadet-colleges |publisher=College Education Department, Government of Sindh |access-date=11 September 2026 }}</ref> == نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ == ڏوڪري سان تاريخي طور '''لب درياءُ''' يا '''لب درياهه''' نالو پڻ لاڳاپيل رهيو آهي. برطانوي دور جي انتظامي رڪارڊن ۾ موجوده ڏوڪري واري علائقي لاءِ ''Labdarya Taluka'' جو نالو استعمال ٿيندو هو. سنڌ هاءِ ڪورٽ جي هڪ فيصلي ۾ به 1880ع ۽ 1890ع واري ڏهاڪي جي زمينن بابت دستاويزن ۾ موجوده ڏوڪري تعلقي کي اڳوڻو ''Taluka Labdarya'' قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="SHCLabdarya">{{cite web |title=Judgment concerning land in former Taluka Labdarya |url=https://caselaw.shc.gov.pk/caselaw/view-file/MTQwMDk3 |publisher=[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> 1919ع ۾ ڇپيل جي. ڊبليو. سمٿ جي ''Gazetteer of the Province of Sind, Larkana District'' ۾ ڏوڪري کي لب درياءَ تعلقي جو هيڊڪوارٽر ڄاڻايو ويو آهي. ان وقت شهر اولهندي نارا واهه جي ساڄي ڪناري تي آباد هو، جڏهن ته ريلوي اسٽيشن شهر کان لڳ ڀڳ ڏيڍ ميل پري هئي. 1911ع جي آدمشماريءَ وقت ڏوڪري جي آبادي لڳ ڀڳ 1,500 هئي. شهر ۾ ان وقت ڊسٽرڪٽ بنگلو، ڪچهري، پوليس لائينون، ڊسپينسري، مقامي ٻوليءَ وارو اسڪول، پوسٽ آفيس ۽ مسافر خانو موجود هئا.<ref name="Gazetteer1919">{{cite book |last=Smyth |first=J. W. |title=Gazetteer of the Province of Sind: Larkana District |year=1919 |publisher=Government Press |pages=38–39 |language=en }}</ref> برطانوي دور جي مڪاني حڪومت جي رڪارڊ مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته 1933ع ۾ ''Taluka Local Board, Labdarya'' جي چونڊ حلقن ۾ ڏوڪري، باقراڻي، ڳيريلو، ٽاٽڙي، باڊهه، سيهڙ ۽ ٻين وسندين جا نالا شامل هئا، جنهن مان علائقي جي پراڻي انتظامي جوڙجڪ جو پتو پوي ٿو.<ref name="LocalBoards1933">{{cite report |title=Report on the Administration of the Local Boards in the Bombay Presidency Including Sind for the Year 1932–33 |year=1934 |publisher=Government of Bombay |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2025-08-27_13-53-38_0c1950c668ab8182c35fe739557a44a6.pdf |access-date=11 September 2026 |archive-date=2025-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251216172043/https://sanipanhwar.com/uploads/books/2025-08-27_13-53-38_0c1950c668ab8182c35fe739557a44a6.pdf |url-status=dead }}</ref> == جاگرافي == ڏوڪري اتر سنڌ جي سنڌو درياهه واري زرخيز ميداني پٽي ۾ واقع آهي. شهر جون جاگرافيائي بيهڪ {{coord|27|22|29|N|68|05|50|E|display=inline}} آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان اوچائي لڳ ڀڳ 39 ميٽر آهي.<ref name="FallingRain">{{cite web |title=Location of Dokri |url=https://www.fallingrain.com/world/PK/05/Dokri.html |publisher=Falling Rain Genomics |access-date=11 September 2026 }}</ref> ڏوڪري جي چوڌاري آبپاشي هيٺ زرعي زمينون پکڙيل آهن. لاڙڪاڻي ضلعي جو هي علائقو سنڌ جي ''Rice–Other Sindh Agro-Climatic Zone'' ۾ اچي ٿو، جتي چانور اهم خريف فصل آهي، جڏهن ته ڪڻڪ، دالون، چارا ۽ ٻيا ربيع فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.<ref name="LarkanaProfile">{{cite web |title=Larkana District Profile |url=https://rspn.org/success/wp-content/uploads/2016/05/Larkana-District-profile.pdf |publisher=SUCCESS / Rural Support Programmes Network |year=2016 |access-date=11 September 2026 |format=PDF }}</ref> [[File:Panoramic view of the stupa mound and great bath in Mohenjodaro.JPG|thumb|[[موهن جو دڙو]] جي اسٽوپا واري ٽڪري ۽ عظيم غسل خاني جو ڏيک]] شهر کان ڏکڻ ۽ ڏکڻ-اولهه طرف [[موهن جو دڙو]] ۽ ان سان لاڳاپيل زرعي ۽ آثار قديمه وارا علائقا واقع آهن. يونيسڪو موجب موهن جو دڙو سنڌو ماٿري جي تهذيب جو سڀ کان چڱيءَ طرح محفوظ قديم شهري مرڪز آهي ۽ ان جا آثار 240 هيڪٽرن تي پکڙيل آهن.<ref name="UNESCOMohenjo">{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |publisher=[[يونيسڪو]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> == آبادي == 2023ع جي آدمشماريءَ مطابق ڏوڪري ٽائون ڪاميٽي جي آبادي 27,125 هئي، جيڪا 2017ع جي 22,164 آباديءَ کان 4,961 وڌيڪ آهي. پاڪستان شماريات بيورو 2017ع کان 2023ع تائين شهر جي سراسري سالياني واڌ جي شرح '''3.43 سيڪڙو''' درج ڪري ٿو.<ref name="PBS2023Urban"/> {| class="wikitable sortable" style="width:92%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#37474F; color:white; padding:8px; font-size:115%;" | '''ڏوڪري شهر جي آباديءَ ۾ واڌ''' |- style="background:#546E7A; color:white;" ! آدمشماري جو سال ! آبادي ! اڳئين آدمشماريءَ کان تبديلي ! حيثيت |- style="background:#ECEFF1;" | 1972 | 4,539 | — | ننڍو شهري مرڪز |- | 1981 | 5,697 | +1,158 | آباديءَ ۾ آهستي واڌ |- style="background:#E8F5E9;" | 1998 | 12,420 | +6,723 | تيز شهري واڌ |- | 2017 | 22,164 | +9,744 | ٽائون ڪاميٽي |- style="background:#E3F2FD; font-weight:bold;" | 2023 | 27,125 | +4,961 | ٽائون ڪاميٽي |} <ref name="PBS2023Urban"/> 2023ع ۾ شهر جي 27,125 ماڻهن مان 14,094 مرد، 13,028 عورتون ۽ 3 ٽرانسجينڊر ماڻهو هئا. سراسري گهريلو سائيز 5.58 ماڻهو في گهر هئي.<ref name="PBS2023Urban"/> === خواندگي === 2023ع جي تفصيلي آدمشماريءَ موجب ڏوڪري ٽائون ڪاميٽيءَ ۾ 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''62.12 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ خواندگي 73.18 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 50.24 سيڪڙو هئي.<ref name="PBS2023Selected">{{cite web |title=Table 33: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_33_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |year=2023 |access-date=11 September 2026 |format=PDF }}</ref> {| class="wikitable" style="width:78%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#00695C; color:white; padding:7px;" | '''ڏوڪري شهر ۾ خواندگي، 2023ع''' |- style="background:#00897B; color:white;" ! درجو ! خواندگيءَ جي شرح |- style="background:#E0F2F1;" | مجموعي | '''62.12٪''' |- | مرد | 73.18٪ |- style="background:#E8F5E9;" | عورتون | 50.24٪ |} <ref name="PBS2023Selected"/> == انتظام ۽ مڪاني حڪومت == ڏوڪري [[ڏوڪري تعلقو|ڏوڪري تعلقي]] جو صدر مقام آهي. موجوده آدمشماريءَ ۾ ڏوڪري کي '''Dokri TC''' يعني ٽائون ڪاميٽيءَ طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="PBS2023Urban"/> تعلقي جو انتظام صوبائي حڪومت جي روينيو ۽ ضلعي انتظام هيٺ هلندو آهي، جڏهن ته شهري صفائي، نيڪال، رستا، اسٽريٽ لائيٽون ۽ ٻين مڪاني خدمتن لاءِ ٽائون ڪاميٽي ذميوار مڪاني ادارو آهي. ڏوڪري تعلقي اندر ڏوڪري کان سواءِ [[باڊهه]] پڻ هڪ وڏي شهري آبادي آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ باڊهه جي آبادي 43,756 ۽ ڏوڪري جي 27,125 هئي.<ref name="PBS2023Urban"/> == زراعت ۽ زرعي تحقيق == [[File:Mohen Jo Daro.JPG|thumb|left|[[موهن جو دڙو]]، ڏوڪري جي ڀرپاسي واري علائقي جو عالمي ورثو]] ڏوڪري جي اقتصادي ۽ علمي سڃاڻپ جو سڀ کان اهم حصو چانورن جي پوک ۽ تحقيق آهي. سنڌ حڪومت جي زرعي تحقيق واري ونگ موجب لاڙڪاڻي ۾ 1926ع ۾ قائم ڪيل زرعي تحقيق اسٽيشن کي 1932ع ۾ ڏوڪري منتقل ڪيو ويو. [[سکر بئراج]] جي آبپاشي نظام ۽ چانورن جي وڌندڙ پوک کان پوءِ ان جو ڌيان خاص طور چانورن تي مرڪوز ڪيو ويو ۽ پوءِ ان کي ''Rice Research Station'' بڻايو ويو.<ref name="AgriResearchSindh"/> 1973ع ۾ هن مرڪز کي ترقي ڏئي '''Rice Research Institute, Dokri''' جو درجو ڏنو ويو. سنڌ حڪومت موجب اداري ۾ اعليٰ پيداوار ڏيندڙ چانورن جون جنسون ۽ انهن جي پيداوار واري ٽيڪنالاجي تي تحقيق ڪئي وئي، جنهن سنڌ ۾ چانورن جي في ايڪڙ پيداوار وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="AgriResearchSindh"/> هاڻوڪي زرعي تحقيق واري ڍانچي ۾ ڏوڪري سان لاڳاپيل ڪيترائي ادارا ۽ شعبا شامل آهن: {| class="wikitable" style="width:95%; margin:auto;" |+ style="background:#2E7D32; color:white; padding:7px;" | '''ڏوڪري ۾ زرعي تحقيق جا اهم شعبا''' |- style="background:#43A047; color:white;" ! # ! ادارو / تحقيقي شعبو ! مکيه ميدان |- style="background:#E8F5E9;" | 1 | چانورن جي بريڊنگ ريسرچ سيڪشن | نيون ۽ وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ جنسون |- | 2 | Agronomy Research Institute | فصلن جي پوک ۽ زرعي طريقا |- style="background:#F1F8E9;" | 3 | Rice Pests Management Research Institute | چانورن جا حشرات ۽ انهن جو ڪنٽرول |- | 4 | Rice Diseases Management Research Institute | چانورن جون بيماريون |- style="background:#E8F5E9;" | 5 | Organic Farming Research Institute | نامياتي زراعت |- | 6 | Land Management Research Institute | زمين ۽ زرعي وسيلن جو انتظام |- style="background:#F1F8E9;" | 7 | Post-Harvest Research Institute | فصل کان پوءِ ذخيرو ۽ پروسيسنگ |- | 8 | Rice Economics and Planning Research Institute | چانورن جي معيشت ۽ زرعي رٿابندي |- style="background:#E8F5E9;" | 9 | Pulses Research Institute | دالين تي تحقيق |} <ref name="AgriResearchSindh"/> پاڪستان بابت [[FAO]] جي زرعي تحقيقي ادارن واري فهرست ۾ پڻ ''Rice Research Institute, Dokri, District Larkana, Sindh'' الڳ ادارو طور درج آهي.<ref name="FAORice">{{cite web |title=Agricultural Research Institutes in Pakistan |url=https://www.fao.org/4/y4347e/y4347e1d.htm |publisher=[[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري تنظيم]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> ڏوڪري جي رائس ريسرچ انسٽيٽيوٽ مان مختلف چانورن جي جنسن ۽ زرعي طريقن تي ڪيترائي سائنسي مقالا پڻ شايع ٿيا آهن. مثال طور DR-82، DR-83، DR-92، Kanwal-95، Lateefi، Sadahayat ۽ Sarshar جهڙين چانورن جي جنسن تي غذائي عنصرن جي سائنسي تحقيق هن اداري ۾ ڪئي وئي.<ref>{{cite journal |title=Spectroscopic determination of essential elements in unpolished rice (Oryza sativa L.), grown at RRI, Dokri |journal=Journal of Chemical Society of Pakistan |volume=27 |issue=1 |year=2005 |url=https://psa.pastic.gov.pk/SearchArticleView.aspx?S_id=12063&articledetailId=26290 |access-date=11 September 2026 }}</ref> == معيشت == ڏوڪري ۽ ان جي ڀرپاسي جي معيشت بنيادي طور زرعي آهي. چانور سڀ کان اهم خريف فصلن مان آهي، جڏهن ته ڪڻڪ، ڀاڄيون، دالون، چارا ۽ ٻين موسمي فصلن جي پڻ پوک ٿئي ٿي. لاڙڪاڻي ضلعي جي زرعي پروفائيل موجب ضلعي جا ڳوٺاڻا علائقا وڏي حد تائين زراعت تي دارومدار رکن ٿا، جڏهن ته شهرن ۾ واپار، خدمتون، سرڪاري نوڪريون ۽ ننڍا ڪاروبار روزگار جا ٻيا ذريعا آهن.<ref name="LarkanaProfile"/> چانورن جي پيداوار سبب ڏوڪري جي ڀرپاسي ۾ سارين جي خريداري، ٽرانسپورٽ، رائس ملنگ، زرعي دوائن، ٻج ۽ ڀاڻ جي واپار سان لاڳاپيل ڪاروبار پڻ مقامي معيشت جو حصو آهن. زرعي تحقيق جي ادارن جي موجودگي سبب شهر کي سنڌ جي چانورن واري زرعي تحقيقي نيٽ ورڪ ۾ خاص حيثيت حاصل آهي. == تعليم == ڏوڪري ۽ ان جي آس پاس ۾ عام، زرعي ۽ رهائشي تعليم جا ڪيترائي ادارا موجود آهن. === ڪيڊٽ ڪاليج لاڙڪاڻو === [[ڪيڊٽ ڪاليج لاڙڪاڻو]] ڏوڪري تعلقي ۾ واقع آهي. سنڌ حڪومت جي ڪاليج ايجوڪيشن کاتي جي سرڪاري رڪارڊ مطابق هي ادارو 1992ع ۾ قائم ٿيو ۽ اڄ به فعال آهي.<ref name="CadetSindh"/> ڪاليج جو سرڪاري ادارو پنهنجي مقصدن ۾ معياري تعليم، ڪردار سازي، نظم ۽ قيادت جي تربيت کي مرڪزي حيثيت ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Cadet College Larkana |url=https://ccl.edu.pk/ |publisher=Cadet College Larkana |access-date=11 September 2026 }}</ref> === شهيد ذوالفقار علي ڀٽو زرعي ڪاليج === '''شهيد ذوالفقار علي ڀٽو زرعي ڪاليج''' ڏوڪري واري علائقي جي اهم اعليٰ تعليمي ادارن مان آهي. سنڌ زرعي يونيورسٽي جي پراسپيڪٽس موجب هي ڪاليج 1991ع ۾ رائس ريسرچ انسٽيٽيوٽ ڏوڪري جي عمارتن ۾ ڪم شروع ڪيو ۽ 1998ع ۾ پنهنجي موجوده ڪيمپس ۾ منتقل ٿيو.<ref name="SAUProspectus">{{cite web |title=Prospectus – Shaheed Z.A. Bhutto Agricultural College, Dokri |url=https://sau.edu.pk/wp-content/downloads/downloadpdf/Prospectus-3%20_28-11-2021_2022.pdf |publisher=[[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] |access-date=11 September 2026 |format=PDF }}</ref> ڪاليج ۾ زرعي سائنس جي مختلف شعبن، جهڙوڪ Agronomy، Soil Science، Horticulture، Plant Breeding and Genetics، Entomology، Plant Pathology ۽ Plant Protection ۾ تعليم ڏني ويندي رهي آهي.<ref name="SAUProspectus"/> === اسڪولي تعليم === سنڌ ايجوڪيشن مئنيجمينٽ انفارميشن سسٽم جي 2023–24ع واري ضلعي پروفائيل موجب ڏوڪري تعلقي ۾ سرڪاري اسڪولن ۽ استادن جو هڪ وڏو نيٽ ورڪ موجود آهي؛ ان سال تعلقي ۾ 1,359 استاد درج هئا.<ref name="Education2024">{{cite web |title=Larkana District Profile – Annual School Census 2023–24 |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh |year=2024 |access-date=11 September 2026 |format=PDF }}</ref> == موهن جو دڙو ۽ آثار قديمه == ڏوڪري جي عالمي سڃاڻپ جو سڀ کان وڏو سبب ان جي ويجهو واقع [[موهن جو دڙو]] آهي. يونيسڪو موجب موهن جو دڙو ٽئين هزارين ق.م. جي شروعات کان سنڌو ماٿريءَ جي سڀ کان چڱيءَ طرح محفوظ شهري ماڳن مان هڪ آهي. هي ماڳ 1980ع ۾ [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو جي عالمي ورثي]] جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="UNESCOMohenjo"/> موهن جو دڙو ٻن وڏن حصن—اولهندي قلعي واري حصي ۽ اوڀر واري هيٺين شهر—تي مشتمل آهي. منظم گهٽيون، نيڪال جو نظام، کوهه، غسل خانو ۽ پڪين سرن جا گهر سنڌو ماٿريءَ جي شهري منصوبه بنديءَ جي ترقي يافته سطح ظاهر ڪن ٿا.<ref name="UNESCOMohenjo"/> 1920ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ موهن جي دڙي جي آثارن جي سڃاڻپ ۽ کوٽائي شروع ٿي. ان وقت هي ماڳ ڏوڪري تعلقي جي بگي واري علائقي ۾ واقع هو. آر. ڊي. بنرجي جي ابتدائي سروي کان پوءِ هن ماڳ جي عالمي آثار قديمه واري اهميت واضح ٿي.<ref>{{cite web |title=Glimpses of the First Excavation of Mohenjodaro in 1922 |url=https://www.thefridaytimes.com/04-Nov-2023/glimpses-of-the-first-excavation-of-mohenjodaro-in-1922 |work=The Friday Times |date=4 November 2023 |access-date=11 September 2026 }}</ref> 1974ع کان 1997ع تائين يونيسڪو هڪ بين الاقوامي بچاءَ مهم هلائي، جنهن دوران زميني پاڻيءَ جي سطح گهٽائڻ، درياهي تحفظ، سرن جي اڏاوتن جي مرمت ۽ تحفظ لاءِ وڏي پيماني تي ڪم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Pakistan – International Campaign for the Safeguarding of Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/activities/303/ |publisher=[[يونيسڪو]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> == آمدرفت == ڏوڪري لاڙڪاڻي ۽ موهن جي دڙي وچ واري اهم زميني رستي تي واقع آهي. شهر روڊن وسيلي [[لاڙڪاڻو]]، [[باڊهه]]، [[ڳيريلو]]، [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]] ۽ ٻين ويجهن شهرن سان ڳنڍيل آهي. تاريخي طور ڏوڪري وٽ ريلوي رابطو پڻ موجود هو. 1919ع جي ضلعي گزيٽيئر ۾ شهر کان لڳ ڀڳ ڏيڍ ميل جي فاصلي تي ريلوي اسٽيشن جو ذڪر ٿيل آهي.<ref name="Gazetteer1919"/> موجوده ريلوي سروس جي حيثيت بابت پراڻن حوالن کي موجوده وقت تي لاڳو ڪرڻ مناسب نه آهي، تنهنڪري فعال مسافر سروس بابت الڳ تازه ترين پاڪستان ريلويز ماخذ گهربل آهي. === موهن جو دڙو ايئرپورٽ === [[موهن جو دڙو ايئرپورٽ]] ڏوڪري ۽ موهن جي دڙي جي ڀرسان واقع علائقي لاءِ اهم هوائي اڏي جي سهولت آهي. پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي جي 2026ع جي Aeronautical Information Publication ۾ Moenjodaro Airport جو ICAO ڪوڊ '''OPMJ''' درج آهي ۽ ان جي رن وي لاءِ تازه Instrument Approach Procedures پڻ شايع ٿيل آهن.<ref name="PAAAIP">{{cite web |title=Pakistan Aeronautical Information Publication |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |publisher=Pakistan Airports Authority |year=2026 |access-date=11 September 2026 }}</ref> 2022ع ۾ پاڪستان جي سينيٽ کي ٻڌايو ويو هو ته هوائي اڏو فني طور فعال ۽ ATR جهازن لاءِ سهولتن سان ليس هو، پر شيڊيول ڪمرشل پروازون 2018ع کان تجارتي طور غير فائديمند هجڻ سبب معطل هيون.<ref>{{cite web |title=Senate Questions – Moenjodaro Airport |url=https://www.senate.gov.pk/uploads/documents/questions/1643344409_804.pdf |publisher=[[پاڪستان جي سينيٽ]] |date=27 January 2022 |access-date=11 September 2026 |format=PDF }}</ref> == صحت == ڏوڪري تعلقي ۾ سرڪاري صحت جو ڍانچو بنيادي صحت مرڪزن، ڊسپينسرين ۽ رورل هيلٿ سينٽرن تي مشتمل آهي. لاڙڪاڻي ضلعي جي هڪ ترقياتي پروفائيل ۾ ڏوڪري تعلقي لاءِ پنج Basic Health Units، ٽي سرڪاري ڊسپينسريون ۽ هڪ Rural Health Centre درج ڪيا ويا هئا؛ اهي انگ 2012ع جي Health Resources Availability Mapping System تي ٻڌل آهن ۽ موجوده تعداد لاءِ تازي سرڪاري فهرست جي ضرورت آهي.<ref name="LarkanaProfile"/> == ثقافت ۽ سماج == ڏوڪري سنڌي ٻولي ۽ ثقافت واري اتر سنڌ جي زرعي پٽي جو حصو آهي. شهر ۽ ڀرپاسي جا ڳوٺ تاريخي طور سنڌي زرعي سماج، هاري تحريڪن، ادب ۽ سياسي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيا آهن. ڏوڪري جي ڀرسان ڪيترن عالمن، اديبن ۽ سماجي اڳواڻن جنم ورتو. شهر جي سماجي زندگي تي زراعت، چانورن جي فصل، تعليمي ادارن ۽ موهن جي دڙي جي آثار قديمه واري ماڳ جو نمايان اثر آهي. ڀرپاسي جا ماڻهو تعليم، واپار، صحت ۽ سرڪاري خدمتن لاءِ ڏوڪري کي مقامي مرڪز طور استعمال ڪن ٿا. == لاڳاپيل شخصيتون == === حيدر بخش جتوئي === [[حيدر بخش جتوئي]]، سنڌ جي هاري تحريڪ جو اهم اڳواڻ ۽ اديب، ڏوڪري جي ڀرپاسي واري علائقي سان تعلق رکندڙ هو. سنڌ جي هارين جي حقن لاءِ سندس سياسي ۽ سماجي جدوجهد ويهين صديءَ جي سنڌي سياسي تاريخ جو اهم باب آهي. === سوڀو گيانچنداڻي === [[سوڀو گيانچنداڻي]] 1920ع ۾ [[موهن جو دڙو]] جي ڀرسان بندي نالي ڳوٺ ۾ ڄائو. هو سنڌي اديب، دانشور ۽ سياسي ڪارڪن هو ۽ [[رابندرناٿ ٽئگور]] جي [[شانتي نڪيتن]] ۾ پڻ پڙهيو. سندس باري ۾ مشهور آهي ته ٽئگور کيس ''The Man from Mohenjo-Daro'' سڏيو.<ref>{{cite news |title=A dauntless crusader — Sobho Gianchandani |url=https://www.dawn.com/news/1149704 |work=Dawn |date=9 December 2014 |access-date=11 September 2026 }}</ref> === انور پيرزادو === [[انور پيرزادو]] ڏوڪري ۽ موهن جي دڙي جي ڀرپاسي واري علائقي سان تعلق رکندڙ مشهور سنڌي شاعر، صحافي، محقق ۽ اديب هو. سندس شروعاتي تعليم ڏوڪري جي سرڪاري هاءِ اسڪول ۾ ٿي ۽ بعد ۾ هن سنڌي تاريخ، ٻولي، ادب ۽ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعريءَ تي لکيو. == ويجها اهم ماڳ == {| class="wikitable" style="width:92%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0; color:white; padding:7px;" | '''ڏوڪري ڀرسان اهم ماڳ''' |- style="background:#1976D2; color:white;" ! ماڳ ! نوعيت ! ڏوڪري سان لاڳاپو |- style="background:#E3F2FD;" | [[موهن جو دڙو]] | عالمي آثار قديمه وارو ماڳ | ڏوڪري جي ڏکڻ طرف ويجهو |- | [[موهن جو دڙو ايئرپورٽ]] | هوائي اڏو | موهن جي دڙي ڀرسان |- style="background:#E8F5E9;" | [[ڪيڊٽ ڪاليج لاڙڪاڻو]] | رهائشي تعليمي ادارو | ڏوڪري تعلقي ۾ |- | چانورن جو تحقيقي ادارو، ڏوڪري | زرعي تحقيق | شهر/ڀرپاسي ۾ |- style="background:#FFF8E1;" | شهيد ذوالفقار علي ڀٽو زرعي ڪاليج | اعليٰ زرعي تعليم | ڏوڪري واري علائقي ۾ |- | [[جھڪر جو دڙو]] | آثار قديمه | لاڙڪاڻي ضلعي ۾ |} == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="150"> File:Dokri Taluka Map.jpg|لاڙڪاڻي ضلعي ۾ [[ڏوڪري تعلقو]] File:Mohen Jo Daro.JPG|[[موهن جو دڙو]] File:Panoramic view of the stupa mound and great bath in Mohenjodaro.JPG|موهن جي دڙي جو اسٽوپا ۽ عظيم غسل خانو File:Jhukar mound 1.jpg|[[جھڪر جو دڙو]] </gallery> == پڻ ڏسو == * [[ڏوڪري تعلقو]] * [[موهن جو دڙو]] * [[لاڙڪاڻو]] * [[لاڙڪاڻو ضلعو]] * [[باڊهه]] * [[ڳيريلو]] * [[جھڪر جو دڙو]] * [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] == حوالا == {{حوالا|2}} {{سنڌ جا شهر}} [[زمرو:ڏوڪري]] [[زمرو:لاڙڪاڻو ضلعو]] [[زمرو:لاڙڪاڻي ضلعي جون آباديون]] [[زمرو:سنڌ جا شهر]] [[زمرو:سنڌ ۾ آبادي واريون جايون]] 2o6z1emysqi5v736tjr4q3kcpaub90f 0 41752 414570 413574 2026-09-23T07:18:42Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414570 wikitext text/x-wiki {{Short description|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي، سنڌ جو تعلقو}} {{Infobox settlement | name = وارھ تعلقو | other_name = Wareh Taluka | native_name = وارھ | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | image_map = Warah Taluka.jpg | mapsize = 250px | map_caption = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] ۾ وارھ تعلقو ڳاڙهي رنگ سان نمايان | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label = وارھ تعلقو | pushpin_mapsize = 230 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|27|27|30|N|67|48|40|E|region:PK-SD_type:adm3rd|display=inline,title}} <!-- انتظامي ورهاست --> | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] | seat_type = صدر مقام | seat = [[وارھ]] <!-- تاريخ --> | established_title = [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] ۾ تعلقو | established_date = 1901ع | established_title1 = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] ۾ شامل | established_date1 = 2004ع <!-- ايراضي --> | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 695 <!-- آبادي --> | population_total = 253,681 | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = <ref name="PBS2023population">{{cite web |title=2023ع آدمشماري: ايراضي، آبادي، جنسي تناسب، آباديءَ جي گهاٽائي، شهري آبادي ۽ سالياني واڌ |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> | population_density_km2 = 365.01 | population_urban = 73,007 | population_rural = 180,674 <!-- تعليم --> | demographics_type1 = خواندگي (2023ع) | demographics1_title1 = مجموعي | demographics1_info1 = 44.25٪ | demographics1_title2 = مرد | demographics1_info2 = 52.67٪ | demographics1_title3 = عورتون | demographics1_info3 = 35.20٪ <!-- ٻيون ڄاڻ --> | blank_name_sec1 = شهري آبادي | blank_info_sec1 = 28.78٪ | blank1_name_sec1 = ديهون | blank1_info_sec1 = 43 | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''وارھ تعلقو''' يا '''وارهه تعلقو''' [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] ۾ واقع [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جي ستن تعلقن مان هڪ آهي. تعلقي جو انتظامي صدر مقام [[وارھ]] شهر آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ موجب تعلقي جي ڪل آبادي '''253,681''' هئي، جنهن مان 180,674 ماڻهو ٻهراڙي ۽ 73,007 ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا. تعلقي جي ايراضي '''695 چورس ڪلوميٽر''' ۽ آباديءَ جي گهاٽائي '''365.01 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' هئي.<ref name="PBS2023population"/> 2023ع ۾ تعلقي جي شهري آباديءَ جو تناسب 28.78 سيڪڙو هو. [[وارھ]]، [[گاجي کهاوڙ]] ۽ [[وڳڻ]] پاڪستان شماريات بيورو طرفان تعلقي جون ٽي سرڪاري شهري آباديون شمار ڪيون ويون آهن.<ref name="PBS2023urban">{{cite web |title=2023ع آدمشماري: سنڌ جون شهري آباديون |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> [[File:Warah Taluka.jpg|thumb|left|280px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ وارھ تعلقو ڳاڙهي رنگ سان نمايان.]] == تاريخ == === قديم ۽ وچئين دور === وارھ تعلقي جو علائقو سنڌو درياهه جي تاريخي وهڪرن سان لاڳاپيل رهيو آهي. تاريخدان ۽ محقق [[ايم ايڇ پنهور]] جي تاريخي جاگرافيءَ واري تحقيق موجب موجوده وارھ جي اولهه طرف '''ديهه جوڻاڻي''' ۾ وچئين دور جي هڪ وڏي آبادي '''جوڻاڻي''' يا '''جناڻي''' جا آثار موجود آهن، جنهن کي هن 14هين صديءَ ۾ [[ابن بطوطه]] پاران بيان ڪيل شهر ''جناڻي'' سان سڃاتو آهي.<ref name="PanhwarAtlas">{{cite book |last=پنهور |first=ايم. ايڇ. |title=سنڌ جي سومرا بادشاهت جو تصويري تاريخي ائٽلس |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-28_15-29-04_5a1c0e5564fd22d2cb1efcb5414447d5.pdf |year=2004 |access-date=2026-09-11 |archive-date=2025-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250809120552/https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-28_15-29-04_5a1c0e5564fd22d2cb1efcb5414447d5.pdf |url-status=dead }}</ref> ابن بطوطه 1333ع ڌاري سنڌ مان سفر ڪندي هڪ وڏي ۽ خوشحال شهر ''جناڻي'' جو ذڪر ڪيو، جنهن کي هن سنڌو درياهه جي هڪ وهڪري جي ڪناري تي آباد ۽ سومرا آباديءَ وارو شهر بيان ڪيو. پنهور جي سڃاڻپ موجب هي ماڳ موجوده وارھ کان لڳ ڀڳ ٻه ڪلوميٽر اولهه طرف ديهه جوڻاڻي ۾ پراڻي انسپيڪشن بنگلي ڀرسان آهي.<ref name="PanhwarAtlas"/> پنهور موجب هن 1955ع ۾ جوڻاڻي واري دڙي ۽ پراڻي آباديءَ جا آثار ڏٺا. جديد تحقيق پڻ هن سڃاڻپ کي ورجائي ٿي ۽ جوڻاڻي کي وارھ–حمل روڊ تي وارھ کان اولهه طرف واقع ڄاڻائي ٿي.<ref>{{cite web |title=سنڌو درياهه جا بدلجندڙ وهڪرا ۽ موهن جو دڙو جا واپاري رستا |url=https://thefridaytimes.com/23-Feb-2026/shifting-rivers-trade-routes-geographical-history-mohenjo-daro |website=دي فرائيڊي ٽائيمز |date=23 February 2026 |access-date=12 September 2026 }}</ref> [[File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg|thumb|260px|سنڌ ۾ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جو مقام.]] === ڪلهوڙا دور === سنڌ جي 18هين صديءَ ۾ آبپاشي، زرعي زمين ۽ آباديءَ جي وڏي واڌ سان وارھ سميت اتر سنڌ جون ڪيترين ئي وسنديون وڌيون. ايم. ايڇ. پنهور 1701ع کان 1758ع واري دور ۾ وڌندڙ زرعي پوکيءَ سان گڏ اُسريل يا وڌندڙ شهرن ۾ شهدادڪوٽ، قمبر، وارھ، ميهڙ، خيرپور ناٿن شاهه ۽ وڳڻ جو ذڪر ڪري ٿو.<ref>{{cite journal |last=پنهور |first=ايم. ايڇ. |title=سنڌ جي تاريخ ۽ آباديءَ بابت اڀياس |journal=[[مھراڻ (رسالو)|مھراڻ]] |issue=1 |year=1996 |page=35 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]] }}</ref> === برطانوي دور === 1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي کان پوءِ موجوده وارھ وارو علائقو شڪارپور ضلعي جي انتظام هيٺ رهيو. برطانوي سرڪاري گزيٽيئر موجب 1901ع ۾ [[لاڙڪاڻو ضلعو]] قائم ڪرڻ وقت شڪارپور ضلعي مان لاڙڪاڻو، رتوديرو، قمبر، لب درياهه، ميهڙ، '''وارھ''' ۽ ڪڪڙ تعلقا ڌار ڪري نئين ضلعي ۾ شامل ڪيا ويا.<ref name="Gazetteer">{{cite book |title=سنڌ صوبي جو گزيٽيئر: سکر ضلعو |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/161.pdf |year=1919 |publisher=بمبئي حڪومت }}</ref> انهيءَ ڪري 1901ع کي وارھ تعلقي جي شروعات جو قطعي سال سمجهڻ بدران اهو چوڻ وڌيڪ درست آهي ته '''1901ع تائين وارھ باقاعده تعلقو هو ۽ ان سال نئين لاڙڪاڻي ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو'''.<ref name="Gazetteer"/> ان وقت وارھ ۽ موجوده [[نصيرآباد تعلقو|نصيرآباد تعلقي]] جا علائقا هڪ وڏي انتظامي اڪائيءَ سان لاڳاپيل هئا. بعد ۾ انتظامي حدن جي نئين سر ترتيب ۽ نصيرآباد تعلقو ٺهڻ سان وارھ تعلقي جي ايراضي گهٽجي موجوده 695 چورس ڪلوميٽر رهجي وئي.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=2017ع آدمشماري: قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي انتظامي شماريات |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07701.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> === قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ شموليت === 13 ڊسمبر 2004ع تي [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ وارھ تعلقو [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] کان ڌار ٿي نئين ضلعي جو حصو بڻيو. == جاگرافي == وارھ تعلقو قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي ڏاکڻي ۽ ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ واقع آهي. ان جي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر طرف [[نصيرآباد تعلقو]] ۽ لاڙڪاڻي ضلعي جا علائقا، اتر ۽ اولهه طرف قمبر تعلقي جا علائقا واقع آهن. تعلقي جو وڏو حصو سنڌو ماٿريءَ جي هموار زرعي ميدانن تي مشتمل آهي. پراڻن سنڌو وهڪرن، واهن ۽ ڍورن علائقي جي زمين، وسندين ۽ تاريخي آبادين جي ترتيب تي اهم اثر وڌو آهي. == آبپاشي == وارھ تعلقي جي زرعي معيشت لاءِ '''وارھ برانچ''' بنيادي آبپاشي ذريعن مان هڪ آهي. هي واهه [[سکر بئراج]] جي ساڄي ڪپ واري [[اتر اولهه ڪئنال]] جي نظام سان لاڳاپيل آهي.<ref name="SWAT">{{cite web |title=سنڌ پاڻي ۽ زراعت تبديلي منصوبو: ساڄي ڪپ وارن واهن جا اڀياس |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/SWAT |publisher=[[سنڌ آبپاشي کاتو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> سنڌ آبپاشي کاتي موجب سکر بئراج جي ساڄي ڪپ واري نظام ۾ گذريل ڏهاڪن دوران گاد، ڍانچي جي خرابي ۽ پاڻيءَ جي ورڇ جا مسئلا پيدا ٿيا آهن. سنڌ پاڻي ۽ زراعت تبديلي منصوبي هيٺ دادو ڪئنال، رائيس ڪئنال، اتر اولهه ڪئنال ۽ وارھ برانچ جي بحالي ۽ نئين سر ڊزائن بابت تفصيلي اڀياس شامل ڪيا ويا آهن.<ref name="SWAT"/> تاريخي پبلڪ ورڪس کاتي جي رپورٽن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سکر بئراج منصوبي جي تعمير دوران وارھ برانچ جي رٿابندي، تفصيلي ڪراس سيڪشن، ريگيوليٽرن ۽ پلن تي ڪم ڪيو ويو هو.<ref name="PWD">{{cite web |title=سنڌ پبلڪ ورڪس کاتي جي تاريخي انتظامي رپورٽ |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/37.pdf |publisher=[[سنڌ آبپاشي کاتو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> 2026ع ۾ وارھ برانچ ۽ ان جي ورهاستين ۾ غيرقانوني پائيپن ۽ پاڻي چوريءَ خلاف پوليس ۽ رينجرز جي مدد سان ڪارروائيءَ جو حڪم ڏنو ويو. ان وقت آبپاشي اختيارين چيو ته غيرقانوني پاڻي کڻڻ سبب پوڇڙيءَ وارن آبادگارن تائين پاڻي نه پهچي رهيو هو ۽ سارين جي پوک متاثر ٿي رهي هئي.<ref name="Water2026">{{cite news |title=پاڻي چوري خلاف پوليس ۽ رينجرز مقرر ڪرڻ جو حڪم |url=https://www.dawn.com/news/2010117 |work=[[ڊان]] |date=23 June 2026 |access-date=12 September 2026 }}</ref> == موسم == وارھ اتر سنڌ جي گرم ۽ خشڪ ميداني موسمي خطي ۾ واقع آهي. اونهاري ۾ گرمي شديد هوندي آهي، جڏهن ته اڪثر برساتون جولاءِ کان سيپٽمبر جي مون سون دوران ٿين ٿيون. قمبر شهدادڪوٽ ۽ لاڙڪاڻي واري علائقي ۾ مئي ۽ جون دوران گرمي پد 45° سينٽي گريڊ کان مٿي وڃڻ معمول آهي. مون سون جي غيرمعمولي برساتن ۽ بلوچستان جي جابلو پاڻيءَ جي وهڪرن سبب وارھ ٻوڏن کان پڻ متاثر ٿيندو رهيو آهي. == آبادي == === آباديءَ ۾ واڌ === پاڪستان شماريات بيورو موجب موجوده حدن مطابق وارھ تعلقي جي آبادي 1998ع ۾ 169,448، 2017ع ۾ 229,519 ۽ 2023ع ۾ 253,681 هئي.<ref name="PBS2017"/><ref name="PBS2023population"/> {| class="wikitable sortable" style="width:82%; text-align:center;" |+ style="background:#315d7d; color:white; font-size:115%;" | '''وارھ تعلقي جي آباديءَ ۾ واڌ''' |- style="background:#dceaf4;" ! آدمشماري ! ڪل آبادي ! ايراضي<br />(چورس ڪلوميٽر) ! آباديءَ جي گهاٽائي |- style="background:#f7fbfe;" | 1998ع | 169,448 | 695 | 243.81 |- | 2017ع | 229,519 | 695 | 330.24 |- style="background:#fff4dc;" | 2023ع | '''253,681''' | '''695''' | '''365.01''' |} <small>ذريعا: [[پاڪستان شماريات بيورو]].<ref name="PBS2017"/><ref name="PBS2023population"/></small> 2017ع کان 2023ع تائين تعلقي جي سراسري سالياني آباديءَ جي واڌ '''1.69 سيڪڙو''' هئي.<ref name="PBS2023population"/> 2023ع ۾ 132,165 مرد، 121,515 عورتون ۽ هڪ ٽئين جنس سان تعلق رکندڙ فرد درج ٿيو. هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 108.76 مرد هئا.<ref name="PBS2023population"/> === ٻهراڙي ۽ شهري آبادي === {| class="wikitable" style="width:70%; text-align:center;" |+ style="background:#287271; color:white;" | '''وارھ تعلقي جي رهائشي ورهاست، 2023ع''' |- style="background:#e5f3ef;" ! علائقو ! آبادي ! ڪل آباديءَ مان حصو |- | ٻهراڙي | 180,674 | 71.22٪ |- | شهري | 73,007 | 28.78٪ |- ! ڪل ! 253,681 ! 100٪ |} <small>ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.<ref name="PBS2023population"/></small> === شهري آباديون === 2023ع جي آدمشماري ۾ وارھ تعلقي جون ٽي سرڪاري شهري مڪاني اڪائيون هيون:<ref name="PBS2023urban"/> {| class="wikitable sortable" style="width:82%; text-align:center;" |+ style="background:#704c8c; color:white;" | '''وارھ تعلقي جون شهري آباديون''' |- style="background:#eee5f3;" ! شهر ! 2017ع جي آبادي ! 2023ع جي آبادي ! 2017–2023ع سالياني واڌ |- | [[وارھ]] | 37,926 | '''38,394''' | 0.21٪ |- | [[گاجي کهاوڙ]] | 15,455 | '''17,879''' | 2.46٪ |- | [[وڳڻ]] | 15,763 | '''16,734''' | 1.00٪ |- ! ڪل ! 69,144 ! '''73,007''' ! — |} === عمر جو ڍانچو === 2023ع ۾ تعلقي جي 85,477 آبادي 10 سالن کان گهٽ عمر جي هئي، جيڪا ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو بڻجي ٿي.<ref name="PBSAge">{{cite web |title=2023ع آدمشماري: چونڊ عمر گروپن موجب آبادي |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_5_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:65%; text-align:center;" |+ style="background:#b06636; color:white;" | '''چونڊ عمر گروپ، 2023ع''' |- style="background:#f6e8de;" ! عمر ! آبادي |- | هڪ سال کان گهٽ | 4,394 |- | پنجن سالن کان گهٽ | 43,787 |- | ڏهن سالن کان گهٽ | 85,477 |} == مذهب == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب وارھ تعلقي ۾ '''252,370 مسلمان''' هئا، جيڪي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 99.48 سيڪڙو هئا.<ref name="PBSReligion">{{cite web |title=2023ع آدمشماري: مذهب، جنس ۽ شهري/ٻهراڙي موجب آبادي |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:72%; text-align:center;" |+ style="background:#497b50; color:white;" | '''وارھ تعلقي ۾ مذهب، 2023ع''' |- style="background:#e3f0e4;" ! مذهبي گروهه ! آبادي ! لڳ ڀڳ سيڪڙو |- | [[اسلام]] | 252,370 | 99.48٪ |- | [[هندومت]] | 657 | 0.26٪ |- | [[عيسائيت]] | 340 | 0.13٪ |- | احمدي | 201 | 0.08٪ |- | درج فهرست ذاتيون | 53 | 0.02٪ |- | [[سک مت]] | 2 | <0.01٪ |- | ٻيا | 58 | 0.02٪ |} == ٻوليون == [[سنڌي ٻولي]] تعلقي جي غالب مادري ٻولي آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب 248 هزار کان وڌيڪ ماڻهن سنڌي کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جڏهن ته [[براهوي ٻولي|براهوي]] ٻولي ڳالهائيندڙ پڻ هڪ ننڍي اقليت طور موجود آهن. وارھ، گاجي کهاوڙ، وڳڻ ۽ ٻهراڙيءَ جي اسڪولن ۾ پڻ سنڌي تدريسي ۽ مقامي رابطي جي بنيادي ٻولي آهي. == خواندگي ۽ تعليم == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ڏهن سالن يا ان کان وڏي عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگي شرح '''44.25٪''' هئي. مردن ۾ اها 52.67٪ ۽ عورتن ۾ 35.20٪ هئي.<ref name="PBSLiteracy">{{cite web |title=2023ع آدمشماري: خواندگي، داخلا ۽ اسڪول کان ٻاهر ٻار |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:78%; text-align:center;" |+ style="background:#287271; color:white;" | '''وارھ تعلقي ۾ خواندگي، 2023ع''' |- style="background:#e5f3ef;" ! علائقو ! مجموعي ! مرد ! عورتون |- | سڄو تعلقو | '''44.25٪''' | 52.67٪ | 35.20٪ |- | ٻهراڙي | 43.01٪ | 51.89٪ | 33.43٪ |- | شهري | 47.20٪ | 54.54٪ | 39.37٪ |} <small>ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.<ref name="PBSLiteracy"/></small> 2023ع ۾ 5 کان 16 سالن جي عمر جا '''47,589 ٻار اسڪول کان ٻاهر''' هئا، جن مان 23,278 ڇوڪرا ۽ 24,310 ڇوڪريون هيون.<ref name="PBSLiteracy"/> === سرڪاري اسڪول === سنڌ جي 2023–24ع واري سالياني اسڪول آدمشماري موجب وارھ تعلقي جي سرڪاري اسڪولن ۾ ڪل '''43,690 شاگرد''' داخل هئا، جن مان لڳ ڀڳ 57٪ ڇوڪرا ۽ 43٪ ڇوڪريون هيون.<ref name="ASC2024">{{cite web |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جو ساليانو اسڪول آدمشماري پروفائيل 2023–24ع |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت جي 2025–26ع واري بجيٽ ۾ وارھ تعلقي جا ڪيترائي هائير سيڪنڊري ادارا الڳ بجيٽ اسڪيم طور درج آهن، جن ۾: * [[گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول وارھ]] * [[گورنمينٽ گرلز هائير سيڪنڊري اسڪول وارھ]] * [[گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول گاجي کهاوڙ]] * [[گورنمينٽ گرلز هائير سيڪنڊري اسڪول وڳڻ]] شامل آهن.<ref name="EducationBudget">{{cite web |title=سنڌ بجيٽ 2025–26ع: هائير سيڪنڊري تعليم |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CVOLUME_III_Detail%5CSC21205-Higher+Secondary+II.pdf |publisher=ناڻي کاتو، سنڌ حڪومت |access-date=12 September 2026 }}</ref> سنڌ تعليم کاتي جي جديد اسڪول فهرستن ۾ وارھ، کنڊو، جوڻاڻي، لالو رائنڪ، ميرپور، آباد ۽ ٻين يونين ڪائونسلن ۾ وڏي انگ ۾ پرائمري، مڊل ۽ سيڪنڊري اسڪول درج آهن.<ref>{{cite web |title=سنڌ جي سرڪاري اسڪولن جي فهرست |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/Tenders/List-of-Schools-Annexure-I.pdf |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> == صحت == وارھ شهر ۾ '''تعلقه اسپتال وارھ''' ڪم ڪري ٿي. سنڌ صحت کاتي جي ليڊي هيلٿ ورڪر مينيجمينٽ نظام ۾ اها ڪوڊ '''234064''' سان درج آهي.<ref name="THWarah">{{cite web |title=سنڌ صحت کاتو: صحت مرڪزن جي ماهوار رپورٽ |url=https://lhwmis.sindhealth.pk/reports/compliance_report.php |publisher=صحت کاتو، سنڌ حڪومت |access-date=12 September 2026 }}</ref> سنڌ انرجي کاتي جي صحت مرڪزن کي شمسي توانائي ڏيڻ واري منصوبي ۾ پڻ '''تعلقه اسپتال وارھ''' شامل آهي.<ref name="SolarHealth">{{cite web |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي صحت مرڪزن لاءِ شمسي توانائي نظام |url=https://www.sindhenergy.gov.pk/wp-content/uploads/2023/06/BD1-HF-Kamber-1-1.pdf |publisher=توانائي کاتو، سنڌ حڪومت |access-date=12 September 2026 }}</ref> تعلقي جي ٻئي اهم صحت مرڪز '''رورل هيلٿ سينٽر وڳڻ''' کي سنڌ حڪومت جي 2026ع واري صحت سهولتن جي فهرست ۾ ڪوڊ '''234073''' سان درج ڪيو ويو آهي.<ref name="RHCWagan">{{cite web |title=سنڌ جي بنيادي ۽ رورل صحت مرڪزن جي فهرست |url=https://nhsp.gos.pk/wp-content/uploads/2026/02/NHSP-HFs-17-Districts-590-1.pdf |publisher=نيشنل هيلٿ سپورٽ پروگرام، سنڌ حڪومت |access-date=12 September 2026 }}</ref> قومي تپ دق پروگرام جي سرڪاري فهرست ۾ تعلقه اسپتال وارھ ۽ رورل هيلٿ سينٽر وڳڻ ٻنهي کي قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي صحت مرڪزن طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=پاڪستان جا سرڪاري تپ دق علاج مرڪز |url=https://ntp.gov.pk/wp-content/uploads/2023/03/Annex-A-Public-Health-Facilities.pdf |publisher=قومي تپ دق ڪنٽرول پروگرام |access-date=12 September 2026 }}</ref> == انتظامي ورهاست == === مڪاني حڪومت === موجوده بلدياتي جوڙجڪ ۾ وارھ تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ يونين ڪائونسلون ۽ شهري علائقن لاءِ ٽائون ڪاميٽيون قائم آهن. اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي 2022ع واري مڪاني چونڊن واري انتظامي رڪارڊ موجب وارھ تعلقي ۾ '''10 ڳوٺاڻيون يونين ڪائونسلون''' شامل هيون.<ref name="ECP2022">{{cite web |title=سنڌ مڪاني چونڊون: ريٽرننگ آفيسرن جي مقرري |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/67780.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |date=13 April 2022 |access-date=12 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#2f6f9f; color:white; font-size:115%;" | '''وارھ تعلقي جون يونين ڪائونسلون''' |- style="background:#d9edf7;" ! # ! يونين ڪائونسل ! # ! يونين ڪائونسل |- | 1 || [[يونين ڪائونسل نور آباد|نور آباد]] | 6 || [[يونين ڪائونسل وارھ|وارھ]] |- | 2 || [[يونين ڪائونسل ڪلر|ڪلر]] | 7 || [[يونين ڪائونسل جوڻاڻي|جوڻاڻي]] |- | 3 || [[يونين ڪائونسل لالو رائنڪ|لالو رائنڪ]] | 8 || [[يونين ڪائونسل حمل-چڪ آباد|حمل-چڪ آباد]] |- | 4 || [[يونين ڪائونسل ياروديرو|ياروديرو]] | 9 || [[يونين ڪائونسل ميرپور|ميرپور]] |- | 5 || [[يونين ڪائونسل آباد|آباد]] | 10 || [[يونين ڪائونسل کنڊو|کنڊو]] |} === ٽائون ڪاميٽيون === 2023ع جي آدمشماري ۽ مڪاني حڪومت جي رڪارڊ موجب تعلقي ۾ ٽي شهري ٽائون ڪاميٽيون آهن:<ref name="PBS2023urban"/> {| class="wikitable sortable" style="width:75%; text-align:center;" |+ style="background:#7b4b94; color:white; font-size:115%;" | '''وارھ تعلقي جون ٽائون ڪاميٽيون''' |- style="background:#eadcf1;" ! # ! ٽائون ڪاميٽي ! آبادي (2023ع) |- | 1 | [[وارھ]] | 38,394 |- | 2 | [[گاجي کهاوڙ]] | 17,879 |- | 3 | [[وڳڻ]] | 16,734 |- ! colspan="2" | ڪل ! '''73,007''' |} == روينيو انتظام == === تپا === وارھ تعلقي جي روينيو انتظام ۾ مختلف تپا شامل آهن، جن مان اهم هي آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#c66f00; color:white; font-size:115%;" | '''وارھ تعلقي جا تپا''' |- style="background:#ffe0b2;" ! # ! تپو ! # ! تپو ! # ! تپو |- | 1 || [[تپو گاجي کهاوڙ]] | 5 || [[تپو لالو رائنڪ]] | 9 || [[تپو آباد (وارھ)|آباد]] |- | 2 || [[تپو حمل]] | 6 || [[تپو وڳڻ]] | 10 || [[تپو حامد واھ]] |- | 3 || [[تپو جوڳي]] | 7 || [[تپو ايڊيشنل وڳڻ]] | 11 || [[تپو ڪلر (وارھ)|ڪلر]] |- | 4 || [[تپو ميرپور (وارھ)|ميرپور]] | 8 || [[تپو جکر]] | 12 || [[تپو وارھ]] |} === ديهون === [[سنڌ بورڊ آف روينيو]] جي سرڪاري ديهن واري فهرست موجب وارھ تعلقي ۾ '''43 ديهون''' درج آهن.<ref name="BOR">{{cite web |title=سنڌ جي ديهن جي فهرست |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=[[سنڌ بورڊ آف روينيو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ style="background:#3f7f5f; color:white; font-size:120%;" | '''وارھ تعلقي جون 43 ديهون''' |- style="background:#d8eadf;" ! # ! ديهه ! # ! ديهه ! # ! ديهه |- | 1 || [[آباد (وارھ)|آباد]] | 16 || [[ڳڙهي ماڪورو]] | 31 || [[مرزاپور (وارھ)|مرزاپور]] |- | 2 || [[علي اصحابو]] | 17 || [[گل ٻرڙو]] | 32 || [[نانگ دڙو]] |- | 3 || [[آهون]] | 18 || [[حمل]] | 33 || [[نواب ڪلهوڙو]] |- | 4 || [[بشارت ڪاڇڙي]] | 19 || [[حامد واھ]] | 34 || [[پيچوها (وارھ)|پيچوها]] |- | 5 || [[بشارت کهاوڙ]] | 20 || [[حسن هوري]] | 35 || [[پوٺو]] |- | 6 || [[بڪيجاڻي]] | 21 || [[جکر]] | 36 || [[صفر تونيو]] |- | 7 || [[بند جاني]] | 22 || [[جوڳي (وارھ)|جوڳي]] | 37 || [[سانهاري]] |- | 8 || [[چڪ فريدآباد]] | 23 || [[جوڻاڻي]] | 38 || [[ٿرڙي هاجران]] |- | 9 || [[چڪ فريدآباد 1]] | 24 || [[ڪلر (وارھ)|ڪلر]] | 39 || [[ٿاڻو]] |- | 10 || [[چڪ فريدآباد 2]] | 25 || [[کنڊو (وارھ)|کنڊو]] | 40 || [[ٺيٺ]] |- | 11 || [[چڪ آباد]] | 26 || [[لالو رائنڪ]] | 41 || [[عبيداڻي]] |- | 12 || [[چندني جاگير]] | 27 || [[مڪلاڻي]] | 42 || [[وڳڻ ديھ|وڳڻ]] |- | 13 || [[چڪ بشارت]] | 28 || [[مڱڻيجا (وارھ)|مڱڻيجا]] | 43 || [[وارھ ديھ|وارھ]] |- | 14 || [[گاجي کهاوڙ ديھ]] | 29 || [[ميرپور (وارھ)|ميرپور]] | colspan="2" rowspan="2" | — |- | 15 || [[ڳڙهي جاگير]] | 30 || [[ياروديرو]] |} == معيشت == وارھ تعلقي جي معيشت جو بنيادي دارومدار [[زراعت]]، مال پالڻ، زرعي مزدوري، اناج جي واپار ۽ مقامي خدمتن تي آهي. [[چانور]] علائقي جو سڀ کان اهم خريف فصل آهي، جڏهن ته [[ڪڻڪ]] ربيع جو اهم فصل آهي. ان کان سواءِ ڀاڄيون، چارا، جوئر، داليون ۽ ٻيا موسمي فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا. وارھ برانچ ۽ ان سان ڳنڍيل ورهاستين جي پاڻيءَ جي دستيابي سارين جي فصل لاءِ خاص اهميت رکي ٿي. 2023ع ۾ پاڻيءَ جي سخت کوٽ سبب وارھ سميت قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي آبادگارن پڊين جي نرسري ۽ پوک متاثر ٿيڻ جون شڪايتون ڪيون.<ref>{{cite news |title=2022ع جي ٻوڏ کان پوءِ قمبر شهدادڪوٽ کي خشڪيءَ جو خطرو |url=https://www.dawn.com/news/1761393 |work=[[ڊان]] |date=24 June 2023 |access-date=12 September 2026 }}</ref> 2026ع ۾ پڻ وارھ برانچ ۾ پاڻيءَ جي کوٽ سنڌ اسيمبلي ۽ آبپاشي اختيارين جي سطح تي بحث هيٺ رهي.<ref name="Water2026"/> == روڊ ۽ آمدرفت == وارھ شهر روڊن ذريعي [[وڳڻ]]، [[گاجي کهاوڙ]]، [[نصيرآباد]]، [[قمبر]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن سان ڳنڍيل آهي. 2022ع جي ٻوڏ ۾ تعلقي جا ڪيترائي روڊ متاثر ٿيا. سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ جي سرڪاري منصوبي هيٺ وارھ تعلقي ۾ هي اهم رستا بحاليءَ لاءِ شامل ڪيا ويا:<ref name="SFERPRoads">{{cite web |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي 14 ٻوڏ متاثر روڊن جي بحالي |url=https://sferp.gos.pk/wp-content/uploads/2023/11/Eng-updated-ESMP-CC-Rehabilitation-of-Qamber-Shadadkot-14-Roads-V1.5-24.10.23.pdf |publisher=سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ، سنڌ حڪومت |access-date=12 September 2026 }}</ref> * وارھ کان وڳڻ روڊ — 7 ڪلوميٽر * کنڊو کان گرگيج روڊ — 7 ڪلوميٽر * [[اين-55]] وٽ واڪا موري کان علي اصحابو ڳوٺ تائين روڊ — 5 ڪلوميٽر، نصيرآباد ۽ وارھ تعلقن ۾ اهڙن منصوبن جو مقصد ٻوڏ کانپوءِ ڳوٺاڻن علائقن کي بازارن، اسڪولن، صحت مرڪزن ۽ ٻين خدمتن سان ٻيهر ڳنڍڻ هو.<ref name="SFERPRoads"/> == 2022ع جي ٻوڏ == 2022ع جي پاڪستاني ٻوڏ دوران وارھ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي سخت متاثر علائقن مان هڪ هو. 29 آگسٽ 2022ع تائين سيف الله مگسي برانچ، ڳڙهه ڊرين ۽ بلوچستان کان ايندڙ پاڻيءَ سبب وارھ ڏانهن ٻوڏ وڌڻ شروع ٿي وئي ۽ ڪيترن ماڻهن محفوظ هنڌن ڏانهن لڏپلاڻ شروع ڪئي.<ref name="FloodAug">{{cite news |title=ٻوڏ جي خطري سبب وارھ ۽ شهدادڪوٽ مان لڏپلاڻ شروع |url=https://www.dawn.com/news/1707214 |work=[[ڊان]] |date=29 August 2022 |access-date=12 September 2026 }}</ref> 3 سيپٽمبر تي ضلعي انتظاميا وارھ شهر جي رهواسين کي فوري طور محفوظ هنڌن ڏانهن منتقل ٿيڻ جو حڪم ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيرٿر ۽ ڪاڇي مان ايندڙ ٻوڏ جا وهڪرا شهر ڏانهن وڌي رهيا هئا.<ref name="FloodEvac">{{cite news |title=وارھ شهر جي رهواسين کي وڏي ٻوڏ کان اڳ لڏپلاڻ جو حڪم |url=https://www.dawn.com/news/1708135 |work=[[ڊان]] |date=3 September 2022 |access-date=12 September 2026 }}</ref> 5 سيپٽمبر تائين ''ڊان'' موجب شهر ۽ ڀرپاسي مان '''40 هزار کان وڌيڪ ماڻهو''' لڏي چڪا هئا ۽ شهر جا گهڻا هيٺاهين پاڙا پاڻيءَ سان گهيريل هئا.<ref name="FloodExodus">{{cite news |title=وارھ مان 40 هزار کان وڌيڪ ماڻهن جي لڏپلاڻ |url=https://www.dawn.com/news/1708397 |work=[[ڊان]] |date=5 September 2022 |access-date=12 September 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت ۽ ورلڊ بئنڪ جي ٻوڏ بحالي منصوبي تحت قمبر شهدادڪوٽ سميت متاثر ضلعن ۾ بندن، واهن ۽ نالن جا 208 وڏا گهارا بند يا مضبوط ڪيا ويا ۽ آبپاشي نظام کي ٻيهر فعال ڪرڻ جا ڪم ڪيا ويا.<ref name="WorldBank">{{cite web |title=ٻوڏ جي پاڻيءَ مان بحالي: سنڌ جي 2022ع واري ٻوڏ کان پوءِ ٻيهر تعمير |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2023/06/28/rising-from-the-waters-sindh-navigates-recovery-after-the-2022-floods |publisher=[[ورلڊ بئنڪ]] |date=28 June 2023 |access-date=12 September 2026 }}</ref> وارھ تعلقي ۾ '''ڌمراهه واهه''' جا گهارا پڻ ٻوڏ بحالي منصوبي هيٺ بند ۽ مضبوط ڪيا ويا. سرڪاري آڊٽ موجب هي واهه رائيس ڪئنال مان نڪري ٿو ۽ 2022ع جي ٻوڏ دوران ايم اين وي ڊرين ڏانهن پاڻي ڪڍڻ لاءِ ان ۾ گهارا پيا هئا.<ref name="Dhamrah">{{cite web |title=ڌمراهه واهه جي بحالي بابت ماحولياتي ۽ سماجي آڊٽ |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099050823043084220/pdf/P1799811a1e36b201858c1439e1aef11a5c6dbe94ac8.pdf |publisher=[[ورلڊ بئنڪ]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> == جوڻاڻي == [[جوڻاڻي]] وارھ تعلقي جي تاريخي اهميت رکندڙ آبادي آهي. ايم. ايڇ. پنهور هن ماڳ کي ابن بطوطه جي 14هين صديءَ واري سفرنامي ۾ بيان ڪيل ''جناڻي'' سان سڃاتو آهي.<ref name="PanhwarAtlas"/> اڄ جوڻاڻي پنهنجي ديني مدرسي، مسجد ۽ پراڻي علمي روايت لاءِ پڻ سڃاتي وڃي ٿي. سنڌ تعليم کاتي جي موجوده اسڪول رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول جوڻاڻي''' ۽ '''گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول جوڻاڻي''' ٻئي وارھ تعلقي ۾ درج آهن.<ref>{{cite web |title=سنڌ جي سرڪاري اسڪولن جي فهرست |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/Tenders/List-of-Schools-Annexure-I.pdf |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> 2026ع ۾ سنڌ هاءِ ڪورٽ جي لاڙڪاڻي سرڪٽ ۾ جوڻاڻي شريف کي گئس فراهميءَ بابت ڪيس پڻ ٻڌڻي هيٺ رهيو، جنهن مان ڳوٺ جي موجوده انتظامي ۽ رهائشي اهميت ظاهر ٿئي ٿي.<ref>{{cite news |title=جوڻاڻي شريف کي گئس فراهمي بابت عدالتي حڪم تي عمل نه ٿيڻ تي سوئي سدرن جي آفيسر کي طلب |url=https://www.dawn.com/news/2028221 |work=[[ڊان]] |date=8 September 2026 |access-date=12 September 2026 }}</ref> == وڪيميڊيا ڪامنز تي تصويرون == وارھ شهر ۽ تعلقي جون سڌيون آزاد تصويرون محدود آهن. هي تصديق ٿيل يا مضمون سان لاڳاپيل آزاد فائيل استعمال ڪري سگهجن ٿا: <gallery mode="packed" heights="175"> File:Warah Taluka.jpg|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ وارھ تعلقو File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg|سنڌ ۾ قمبر شهدادڪوٽ ضلعو File:Umeed Ali Junejo.jpg|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي زرعي زمين؛ تعلقي جي معيشت پڻ وڏي حد تائين زراعت تي دارومدار رکي ٿي File:Colours of Juar.jpg|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ جوئر جو فصل </gallery> == پڻ ڏسو == * [[وارھ]] * [[جوڻاڻي]] * [[گاجي کهاوڙ]] * [[وڳڻ]] * [[لالو رائنڪ]] * [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] * [[نصيرآباد تعلقو]] * [[وارھ برانچ]] * [[سکر بئراج]] * [[سنڌ جا تعلقا]] == حوالا == {{حوالا|2}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان شماريات بيورو] * [https://sindhzameen.gos.pk سنڌ بورڊ آف روينيو] * [https://ecp.gov.pk اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240508030526/https://www.ecp.gov.pk/ |date=2024-05-08 }} * [https://irrigation.sindh.gov.pk سنڌ آبپاشي کاتو] * [https://www.sindheducation.gov.pk سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260615114849/https://sindheducation.gov.pk/ |date=2026-06-15 }} * [https://sferp.gos.pk سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ] [[زمرو:وارھ تعلقو| ]] [[زمرو:سنڌ جا تعلقا]] [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]] d1em7pkm9mh4e4z2tn33dftk7wdpopb 0 44585 414589 251571 2026-09-23T09:38:02Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414589 wikitext text/x-wiki {{Infobox rail accident |image = |caption = |title = گھوٽڪي ريل حادثو |date = 13 جُولاءِ 2005 |time = صبح جو 3:40 منٽ |location = [[گھوٽڪي]] |country = پاڪستان |line = [[ڪراچي]] کان [[راولپنڊي]] |operator = [[پاڪستان ريلوي]] |type = ٽڪر |cause = غلط سيٽ ڪيل پوائنٽ |trains = 3 |pax = |deaths = 109 |injuries = 100 }} '''گھوٽڪي ريل حادثو''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Ghotki rail crash}}، <ref>{{حوالا-وڪي|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ghotki_rail_crash&oldid=820697661|عنوان=Ghotki rail crash|ٻولي=انگریزي|اخذ ڪيل=}}</ref> جُولاءِ 13، 2005ع تي، صبح جو 3:40 منٽن تي [[گھوٽڪي]] جي ويجهو سرهند ٽائون ويجهو پيش آيو. ڪوئيٽا ايڪسپريس، بريڪ جي خرابي سبب سرهند ريلوي اسٽيشن تي بيٺل هئي ته پويان ايندڙ ڪراچي ايڪسپريس کيس ٽڪر هنيو. شروع ۾ ڪراچي ايڪسپريس جي ڊرائيور کي قصور وار سمجهيو ويو، پر بعد جي رپورٽ موجب سگنل ۾ خرابي هئي، جنهن سبب ڪراچي ايڪسپريس کي ڪوئيٽا ايڪسپريس بابت نه ٻڌايو ويو.<ref>{{cite web | url = http://www.pakistanrail.com/accid/khotki.htm | title = News. Pakistan Railways Train crashes | date = 5 March 2006}}</ref> ٽڪر کان پوءِ ريل جا گاڏا تيزگام نالي ٽئين ريل سان ٽڪرائجي ويا، جنهن سبب ٽوٽل 17 گاڏن کي نقصان پهتو، جنهن ۾ ٽي هزار مسافر سوار هئي. حادثي جي وقت سرهند ريلوي اسٽيشن جو سڄو عملو ڀڄي ويو. جيتوڻڪ حادثي ۾ فوت ٿيلن جي اصل تعداد جو پتو نه پئجي سگھيو، پر اندازو لڳايو ويو ته 500 کان وڌيڪ ماڻهو اجل جو شڪار ٿيا، پر آخري رپورٽ ۾ اهو انگ 109 ڏيکاريو ويو. == حوالا == {{حوالا}} ==خارجي ڳنڍڻا== * [https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=10000080&sid=agOCVQfRCCIM&refer=asia پاڪستان ۾ ٽن ريلن جي ٽڪر ۾ 109 ماڻهو فوت (بلومبرگ)] * [http://news.xinhuanet.com/english/2005-07/13/content_3214928.htm پاڪستاني حڪمرانن پاران ريل حادثي تي ڏک جو اظهار] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514133538/http://news.xinhuanet.com/english/2005-07/13/content_3214928.htm |date=2011-05-14 }} * [http://www.msnbc.msn.com/id/8557203/ پاڪستان ۾ ٽن ريلن جو حادثو 112 ماڻهو فوت (اي پي/ايم ايس اين بي سي)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120208083120/http://www.msnbc.msn.com/id/8557203/ |date=2012-02-08 }} * [https://web.archive.org/web/20090430152918/http://pakistantimes.net/2005/07/13/top.htm خطرناڪ ريل حاثو: 100 کان وڌيڪ فوت ۽ زخمي (پاڪستان ٽائيمز)] {{coord|28|02|13|N|69|25|02|E|region:PK-SD_type:landmark_source:kolossus-dewiki|display=title}} [[زمرو:تاريخ سنڌ (1947ع-تاحال)]] [[زمرو:سنڌ ۾ نقل ۽ حمل]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ريل حادثا]] grnk57yfk33uholr64lsa3vhf49yjoe 0 45075 414571 369783 2026-09-23T07:29:40Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414571 wikitext text/x-wiki {{صندوق معلومات شخص}} '''مارڪ سنڪليئر'''{{ٻيا نالا|انگريزي='''Mark Sinclair'''}} <ref>{{cite news| url=http://www.yorkpress.co.uk/leisure/showbiz/10851668.Diesel_breaks_silence_over_Walker/ | publisher=[[Press Association]] via ''[[The Press]]'' (Christchurch, New Zealand)| title=Diesel breaks silence over Walker| date= December 3, 2013| accessdate=March 21, 2015| archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006102309/http://www.yorkpress.co.uk/leisure/showbiz/10851668.Diesel_breaks_silence_over_Walker/| archivedate=October 6, 2014| deadurl=no}}</ref> 18 جولائي 1967 ۾ ڄائو آمريڪا جي ھي فلمي اداڪار ، پروڊيوسر، ھدايتڪار ۽ اسڪرين رائيٽر پنھنجي فلمي نالي ون ڊيزل ('''Vin Diesel''') جي نالي سان مشھور ٿيو. ھن ''فاسٽ اينڊ فيوريس''، '''ڪراناڪل آف رڊڪ''' ، ''زينڊر ڪيج'' ۽ '''XXX''' فلم سيريز ۾ پنھجي ڪردارن جيڪري مشھوري ماڻي. ھن مزاحيہ فلم '''دي پيسيفائر'''(2005) ۽ ڪرائيم ڊراما ''فائينڊ مي گلٽي'' جي ڪري بہ مشھور آھي. ==ذاتي زندگي== ھي [[ڪيليفورنيا]] جي الاميڊا ڪائونٽي ۾ پيدا ٿيو جيڪو سندس ماء جو شھر ھيو. اتان ھي پنھنجي جاڙي ڀاء پاؤل سان گڏجي [[نيو يارڪ|نيويارڪ]] آيو.<ref name=pulsnclair1>[http://www.californiabirthindex.org/birth/paul_sinclair_born_1967_10041532 Paul Sinclair] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211024140156/http://www.californiabirthindex.org/birth/paul_sinclair_born_1967_10041532 |date=2021-10-24 }} birth record at California Birth Index. Retrieved on March 29, 2015.</ref><ref name="filmr">{{cite web|url=http://www.filmreference.com/film/3/Vin-Diesel.html |title=Vin Diesel Biography (1967–) |publisher=Filmreference.com |accessdate=September 8, 2010}}</ref> ھن جي ماء جو نالو ڊيلورا شيرلين آھي سنڪليئر جي نيويارڪ ۾ پرورش آفريڪي نسل جي آمريڪي ويڳي پيءُ ارونگ ايڇ ونسينٽ ڪئي جيڪو اداڪاري سيکاريندڙ ۽ ھڪ ٿيئيٽر جو سنڀاليندڙ ھيو.<ref>{{cite news |title=Vin Diesel: From nightclub bouncer to action hero |publisher=CNN |url=http://edition.cnn.com/2002/SHOWBIZ/Movies/08/12/people.cel.diesel/index.html |date=August 12, 2002}}</ref><ref>{{cite web|title=Vincent, Irving H|url=http://www.encyclopedia.com/article-1G2-2509918312/vincent-irving-h.html|work=encyclopedia.com|accessdate=June 29, 2013}}</ref> پي جي خبر نہ ھجڻ جي ڪري ھن جو چوڻ آهي تہ ھن جي نسل جي پڪ ڪانھي.<ref name="ref3">{{cite news|last=Vincent|first=Mal|title='The Fast and the Furious' Vin Diesel Opens the Throttle in New Speed Movie and Joins an Elite 'Action-Star' Fraternity|work=[[The Virginian-Pilot]]|location=Norfolk, Virginia|date=June 22, 2001|url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=VP&p_theme=vp&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0ECE0CA9279A8D03&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM|accessdate=March 2, 2008|archive-date=June 9, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110609122048/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=VP&p_theme=vp&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0ECE0CA9279A8D03&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM|dead-url=yes|archivedate=June 9, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110609122048/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=VP&p_theme=vp&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0ECE0CA9279A8D03&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM}}</ref> ھن جي ماء انگلش جرمن ۽ اسڪاٽش ھئي.<ref>{{cite news |title=VinDiesel explains why Glasgow was perfect to shoot Fast 6 |url=http://entertainment.stv.tv/film/225437-vin-diesel-explains-why-glasgow-was-perfect-to-shoot-fast-furious-6/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20130618152711/http://entertainment.stv.tv/film/225437-vin-diesel-explains-why-glasgow-was-perfect-to-shoot-fast-furious-6/ |dead-url=yes |archive-date=June 18, 2013 |date=May 15, 2013 |accessdate=June 29, 2013 |df= |archivedate=June 18, 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130618152711/http://entertainment.stv.tv/film/225437-vin-diesel-explains-why-glasgow-was-perfect-to-shoot-fast-furious-6/ }}</ref> ھي پنھنجي اصل پيء سان ڪڏهن بہ ناھي مليو <ref>{{cite book|url=https://books.google.co.uk/books?id=0nsTCgAAQBAJ&pg=PA210|chapter=From blaxploitation to mixploitation: Male leads and changing mixed race identities|first=Gregory T.|last=Carter|year=2008|title=Mixed Race Hollywood|editor1-first=Mary|editor1-last=Beltrán|editor2-first=Camilla|editor2-last=Fojas|publisher=New York University Press|location=New York|isbn=0814799892|page=210}}</ref><ref name="jam2">{{cite web |url=http://jam.canoe.ca/Movies/Artists/D/Diesel_Vin/2000/02/17/757953.html |title=Diesel is running hot |publisher=Jam.canoe.ca |date=February 17, 2000 |accessdate=September 8, 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://archive.is/20120715004628/http://jam.canoe.ca/Movies/Artists/D/Diesel_Vin/2000/02/17/757953.html |archivedate=July 15, 2012 |df=mdy-all}}</ref> [[فائل:Dodge Charger - The Fast and the Furious.JPG|thumb|left|فاسٽ اينڊ فيوريس ۾ ڊيزل جي ڪار]] ھن جو آواز ڪافي اونھو آھي . ھن جو چوڻ آهي تہ ھن جي آواز ۾ اھا تبديلي 15 سالن جي عمر ۾ آئي .<ref>{{youtube|Gf3GKUzaG7s|Vin Diesel on Friday Night with Jonathan Ross}}</ref> 2001 ۾ ھن فاسٽ ء فيورس فلم ۾ ساڻس گڏ ڪم ڪندڙ اداڪارا [[مشيل روڊريگز]] سان تعلقات شروع ڪيا <ref>{{cite news |first=Susan |last=Wloszczyna |title=Vin Diesel, in high gear |url=https://www.usatoday.com/life/2002-08-06-vin-diesel_x.htm |work=USA Today |publisher=[[Gannett Company|Gannett]] |date=August 6, 2002 |accessdate=February 4, 2007}}</ref> ھن وقت ڊيزل ۽ ان جي موجوده پارٽنر ميڪسيڪن ماڊل پلوما جمنيز کي ٽي ٻار آهن جن ۾ ھڪ ڌيء ھانيا رلي آھي .<ref name=usweekly2015>{{cite news | url = http://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/vin-diesel-girlfriend-paloma-jimenez-welcome-third-child-2015163| title=Vin Diesel, Girlfriend Paloma Jimenez Welcome Third Child -- See the Sweet Photo| work= [[Us Weekly]]| date= March 16, 2015| first= Sierra|last=Marquina|accessdate= March 17, 2015}} </ref> جيڪا اپريل 2008 ۾ پيدا ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.people.com/people/article/0,,20204899,00.html |author=Jordan, Julie |title=Vin Diesel Becomes a Father |publisher=People |date=June 5, 2008 |accessdate=June 6, 2008}}</ref> پٽ ونسينٽ سنڪليئر 2010 ۾ پيدا ٿين.<ref>{{cite news| url= http://www.people.com/people/article/0,,20204899,00.html| title= Vin Diesel Welcomes Third Child| work= [[People (magazine)|People]]| date= March 16, 2015| accessdate= March 17, 2015| quote= Diesel and the 31-year-old model are also parents to son Vincent Sinclair, 4½....| archive-date= May 14, 2013| archive-url= https://web.archive.org/web/20130514161147/http://www.people.com/people/article/0,,20204899,00.html| url-status= dead}}</ref> ھڪ ڌي پائولن 2015 ۾ پيدا ٿين .<ref>{{cite web | url = http://www.eonline.com/news/636315/vin-diesel-welcomes-his-third-child-with-girlfriend-paloma-jimenez-see-the-first-baby-photo| title = Vin Diesel Welcomes His Third Child With Girlfriend Paloma Jiménez—See the First Baby Photo!| first= Mike| last= Vulpo | publisher= [[E! News]]| date= March 16, 2015| accessdate= March 17, 2015}}</ref> ان جو نالو ھن فاسٽ اينڊ فيوريس جي ھڪ ساٿي اداڪار پاؤل واڪر جي نالي تان رکيو جيڪو نومبر 2013 ۾ وفات ڪري ويو ھو.<ref>{{cite web| url = http://www.today.com/parents/paul-walker-tribute-vin-diesel-reveals-his-new-babys-name-2D80564931| title=Vin Diesel reveals his new baby's very special name, a tribute to Paul Walker| first=Ree |last=Hines| work=[[Today (U.S. TV program)|Today]] | date= March 23, 2015|accessdate= March 23, 2015}}</ref> ھي واڪر جي نياڻيءَ ميڊو رين واڪر جو پڻ سنڀاليندڙ آھي .<ref>{{cite web |url=http://www.tv3.ie/entertainment_article.php?locID=1.803.1196&article=163305 |title=Archived copy |accessdate=2015-04-11 |deadurl=yes |archiveurl=https://archive.is/20150411235724/http://www.tv3.ie/entertainment_article.php?locID=1.803.1196&article=163305 |archivedate=April 11, 2015 |df=mdy-all}}</ref> ھي پنھنجي ذاتي زندگي ۾ ٻين جي مداخلت ۽ تشھير پسند نہ ڪندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.hollywood.com/news/Diesel_Slams_Gay_Rumors/3487636|date=March 29, 2006 |title=Diesel says rumors about him being homosexual are untrue| publisher=[[World Entertainment News Network|WENN]] via Hollywood.com}}</ref> ==فلموگرافي== [[فائل:VinDieselMunich2005.jpg|thumb|2005 ۾ ڊيزل جي ميونخ ۾ نڪتل تصوير]] {| class="wikitable sortable" |+ فلم |- ! سال ! نالو ! ڪردار ! class="unsortable" | نوٽ |- | 1990 | ''[[اويڪننگس]]'' | آرڊرلي | تسليم نہ ٿيل |- | 1994 | ''[[ملٽي فيشل]]'' | مائيڪ | شارٽ فلم جو ايڪٽر، ڊائريڪٽر ۽ پروڊيوسر |- | 1997 | ''[[اسٽريز]]'' | رڪ | ليکڪ، ڊائريڪٽر ۽ پروڊيوسر |- | 1998 | ''[[سيونگ پرائيويٽ رين]]'' | پرائيويٽ آرڊرين ڪئپرزو | |- | 1999 | ''{{آئرن جائنٽ}}'' | دي آئرن جاينٽ | آواز |- | rowspan="2"|2000 | ''[[بوائلر روم]]'' | ڪرس وئريڪ | |- | ''[[پچ بليڪ]]'' | [[رڊڪ]] | |- | rowspan="2"|2001 | ''[[فاسٽ اينڊ فيوريس]]'' |[[ڊومينڪ ٽوريٽو]] | |- | ''[[ناڪ ارائونڊ گائيز]]'' | ٽيلر ريس | |- | 2002 | ''[[XXX]]'' | زئنڊر ڪيج | ايگزيڪيوٽو پروڊيوسر |- | 2003 | ''[[اي مئن اپارٽ]] | سين ويٽر | پروڊيوسر |- | rowspan="2"|2004 | ''[[ڪراناڪلز آف رڊڪ]]'' | رچرڊ رڊڪ | پروڊيوسر |- | ''[[ڪراناڪل آف رڊڪ:ڊارڪ فيوري]]'' | آواز |- | 2005 | ''[[دي پيسيفائر]]'' | ليفٽيننٽ شين وولف | |- | rowspan="2"|2006 | ''[[فائينڊ مي گلٽي]]'' | [[جيڪي ڊي نورسيئو]] | |- | ''[[فاسٽ اينڊ فيوريس: ٽوڪيو ڊرفٽ]]'' |ڊومينڪ ٽوريٽو | تسليم نہ ٿيل |- | 2008 | ''[[بائبلن اي ڊي]]'' | ھيوگو ڪارنيليوئس | |- | rowspan="2"|2009 | ''[[فاسٽ اينڊ فيوريس]]'' | rowspan=4|ڊومينيڪو ٽوريٽو | پروڊيوسر |- | ''[[لاسٽ بينڊوليئرس]]'' | شارٽ فلم، رائيٽر، پروڊيوسر ۽ ڊائريڪٽر |- | 2011 | ''[[فاسٽ فائيو]]'' | پروڊيوسر |- | rowspan="3"|2013 | ''[[فاسٽ اينڊ فيوريس 6]]'' | پروڊيوسر |- | '' رڊڪ: بلائينڊ سائڊيڊ'' | rowspan=2|رچرڊ رڊڪ | شارٽ فلم ، آواز |- | ''[[رڊڪ]]'' | پروڊيوسر |- | 2014 | ''[[گارجينس آف دي گيليڪسي]]'' | [[گروٽ]] | آواز |- | rowspan="2"|2015 | ''[[فيوريس 7]]'' | ڊومينڪ ٽوريٽو | پروڊيوسر |- | ''[[دي لاسٽ وچ ھنٽر]]'' | ڪولدر | پروڊيوسر |- | 2016 | ''[[بلي ليئنس لانگ ھاف ٽائيم واڪ]]'' | شروم | |- | rowspan="3"|2017 | ''[[XXX: رٽرن آف زينڊرس ڪيج]]'' | زئنڊر ڪيج | پروڊيوسر |- | ''[[دي فيٽ آف دي فيوريس]]'' | ڊومينيڪو ٽوريٽو | P پروڊيوسر |- | ''[[گارجين آف دي گيليڪسي پارٽ 2]]'' | rowspan=3|گروٽ | آواز |- | 2018 | ''[[اوينجرز:انفنٽي وار]]'' | آواز |- | 2019 | ''[[اوينجرز]]'' | آواز |- | 2020 | ''[[بلڊ شاٽ]]'' | [[اينجلو]] | ''فلم تياري ھيٺ'' |} {| class="wikitable sortable" |+ Video games |- ! سال ! نالو ! ڪردار ! class="unsortable" |نوٽ |- | 2004 | ''[[ايسڪيپ فرام بچر بي]]'' | [[رچرڊ رڊڪ]] | آواز |- | rowspan="2"|2009 | ''[[وھيل مين (وڊيو گيم)]]'' | مائلو بورڪ | آواز |- | ''[[اسالٽ آن ڊارڪ ايٿينا]]'' | رچرڊ رڊڪ | آواز |} == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:1967ع جون پيدائشون]] [[زمرو:جيئرا ماڻهو]] [[زمرو:جيوت ماڻهو]] 0brlubtc2ylqnzoc238tc7ovbijqsqo 0 45092 414480 405937 2026-09-23T02:41:05Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414480 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | image = Julia Roberts Cannes 2016 3.jpg | imagesize = | caption = جوليا رابرٽس 2016 ۾ 2016 واري ڪينز فلم فيسٽيول ۾ | birth_name = جوليا فيئونا رابرٽس | birth_date = {{Birth date and age|mf=yes|1967|10|28}} | birth_place = [[سمرنا]]، [[جارجيا]]، [[گڏيل آمريڪي رياستون]] | alma_mater = [[جارجيا اسٽيٽ يونيورسٽي]] (تعليم ترڪ ڪيائين) | occupation =اداڪارا ۽ فلمساز | years_active = 1987– ھاڻي تائين | spouse = {{marriage|[[ليلي لوويٽ]]|1993|1995|reason=طلاق}} <br> {{marriage|[[ڊينيئل ماڊر]]|2002}} | children = 3 | parents =والٽر گريڊي رابرٽس <br>[[بيٽي لئو بريڊيمس]] | relatives = [[ايرڪ رابرٽس]] (ڀاء) <br>[[ليزا رابرٽس گيلان]] (ڀيڻ) <br>[[ايما رابرٽس]] (ڀائٽي) }} ''' جوليا فيئونا رابرٽس'''{{ٻيا نالا|انگريزي='''Julia Fiona Roberts'''}} (born October 28, 1967) ھڪ اداڪارہ ۽ پروڊيوسر آھي. ھيء 1990 ۾ ھاليوڊ جي دنيا ۾ رومانٽڪ مزاحيہ فلم '''[[پريٽي وومن]]''' م سندس اداڪاري جي ڪري چمڪي وئي جنھن فلم پوري دنيا ۾ 46.40 ڪروڙ ڊالرن جو بزنس ڪيو.ان فلم ۾ اداڪاري تي ھن جي نالي جي چونڊ اٺن ايوارڊن لاءِ ٿي جن مان ھن ٽي ايوارڊ کٽيا جن م [[گولڊن گلوب ايوارڊ]] شامل آھن. سن 2000 م ھن جو نالو فلم ''ارين بروڪووچ'' ۾ بھترين اداڪاري جي ڪري [[اڪيڊمي ايوارڊ]] لاء چونڊيو ويو. ھن جي فلمن ھڪٻئي پٺيان دنيا جي اندر رڪارڊ بزنس ڪيو جنھن ڪري ھيء 1990 واري ڏھاڪي جي ھاليوڊ جي مھانگي ترين اداڪارئن ۾ شامل ھئي.<ref name=RfaoHRpl>{{cite news | newspaper=The Guardian | title=Julia Roberts first actress on Hollywood Reporter power list | url=https://www.theguardian.com/film/2000/dec/05/news.juliaroberts | date=December 5, 2000 | accessdate=February 1, 2015}}</ref> رڳو 1995 ۾ [[ڊيمي مور]] فلم ''اسٽرپ ٽيز'' لاء ان سال جو سڀ کان وڌيڪَ معاوضو ساڍا ٻارھن ڪروڙ ڊالر ورتو.<ref name=NKTtHRAASL>{{cite journal | url=http://www.thefreelibrary.com/Nicole+Kidman+Tops+The+Hollywood+Reporter%27s+Annual+Actress+Salary...-a0155216809 | journal=The Hollywood Reporter | title=Nicole Kidman Tops the Hollywood Reporter's Annual Actress Salary List | date=November 30, 2006 | accessdate=February 1, 2015 | archive-date=September 15, 2012 | archive-url=https://archive.ph/20120915/http://www.thefreelibrary.com/Nicole+Kidman+Tops+The+Hollywood+Reporter%27s+Annual+Actress+Salary...-a0155216809 | dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130812022617/http://www.thefreelibrary.com/Nicole+Kidman+Tops+The+Hollywood+Reporter%27s+Annual+Actress+Salary...-a0155216809 |date=August 12, 2013 }}</ref>جوليا پرٽي وومن فلم جو معاوضو ٽي لک ڊالر ورتو ھو<ref>{{cite web|url=http://www.the-numbers.com/people/JROBE.php|title=Julia Roberts|accessdate=July 23, 2011|publisher=Nash Information Services, LLC}}</ref> 2003 ۾ کيس فلم ''موناليزاس سمائيل''(Mona Lisa Smile) جو اڍائي ڪروڙ ڊالر معاوضو مليو. مختلف ميگزين سروي ۾ ھن جو شمار دنيا جي حسين ترين عورتن ۾ ٿيندو رھيو آھي [[فائل:JuliaRoberts12.JPG|thumb|left|1990 ۾ فرانس جي نارمنڊي ۾ آمريڪي فلمي ميلي ۾]] == ذاتي زندگي ۽ ڪيريئر == پاڻ 28 آڪٽوبر 1967 ۾ آمريڪي رياست جارجيا جي شھر [[سمرنا]]{{ٻيا نالا|انگريزي= Smyrna}} ۾ پيدا ٿي بيٽي ليو بريڊيمس (1934–2015) ۽ والٽر گريڊي رابرٽس(1933–1977) جي گھر پيدا ٿي.<ref name=filmref>{{cite web | url = http://www.filmreference.com/film/29/Julia-Roberts.html| title = Julia Roberts Biography (1967–) | publisher= FilmReference.com | accessdate = October 25, 2013}}</ref><ref name=ancestry.com>{{cite web| url=http://freepages.genealogy.rootsweb.ancestry.com/~battle/celeb/roberts.htm |publisher=Ancestry.com| title = Julie "Julia" Fiona Roberts |accessdate=May 3, 2010}}</ref><ref name="ref1">{{cite news|last=Taylor|first=Clarke|title=Eric Roberts: His 'Star 80' Shines|work=[[Los Angeles Times]]|date=November 24, 1983|url=https://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/671674182.html?dids=671674182:671674182&FMT=ABS&FMTS=ABS:AI&type=historic&date=Nov+24,+1983&author=&pub=Los+Angeles+Times&desc=ERIC+ROBERTS:+HIS+%27STAR+80%27+SHINES&pqatl=google|accessdate=December 16, 2009|archive-date=January 6, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120106164710/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/671674182.html?dids=671674182%3A671674182&FMT=ABS&FMTS=ABS%3AAI&type=historic&date=Nov+24%2C+1983&author=&pub=Los+Angeles+Times&desc=ERIC+ROBERTS%3A+HIS+%27STAR+80%27+SHINES&pqatl=google|dead-url=yes|archivedate=January 6, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120106164710/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/671674182.html?dids=671674182%3A671674182&FMT=ABS&FMTS=ABS%3AAI&type=historic&date=Nov+24%2C+1983&author=&pub=Los+Angeles+Times&desc=ERIC+ROBERTS%3A+HIS+%27STAR+80%27+SHINES&pqatl=google}}</ref> سندس پيءُ [[بپٽسٽ]] ۽ ماء [[رومن ڪيٿولڪ]] ھئي.<ref>{{cite news|last=Oh|first=Eunice|url=http://www.people.com/people/article/0,,20407807,00.html|title=Why Julia Roberts Refuses to Get Botox|date=August 4, 2010|publisher=people.com|accessdate=January 20, 2013|archive-date=January 17, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117024234/http://www.people.com/people/article/0,,20407807,00.html|url-status=dead}}</ref>ھي پاڻ ننڍپڻ کان رومن ڪيٿولڪ ھئي.<ref>{{cite news|url=http://www.washingtontimes.com/news/2010/aug/18/eat-pray-love-star-julia-roberts-happy-as-is/|title='Eat Pray Love' star Julia Roberts happy as is|agency=Associated Press |work=The Washington Times|date=August 18, 2010|quote = Julia, who was raised a Catholic...|accessdate=September 12, 2010|first=Eric|last=Talmadge}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/2010/08/18/hindu-julia-roberts-im-do_n_685893.html|title=Hindu Julia Roberts: I'm Done Talking About Religion|work=Huffington Post |location=USA|date=August 18, 2010|quote = |accessdate=September 16, 2010 | first = Katherine | last = Thomson}}</ref> ھن جو ڀاءُ ايرڪ رابرٽس، ڀيڻ ليزا رابرٽس ۽ ڀائٽي ايما رابرٽس بہ اداڪاري جي ڌنڌي سان تعلق رکندڙ ھئا.ھن جي والدين جو پيشو بہ اداڪاري ۽ ڊراما نويسي ھيو. جڏھن جوليا ماء جي پيٽ ۾ ھئي تہ ان وقت سندس پيءُ ماءُ جارجيا جي شھر ڊڪاٽر ۾ اداڪاري جي سکيا جو اسڪول ھلائندا ھئا جنھن ۾ مشھور سياسي اڳواڻ [[مارٽن لوٿر ڪنگ]] ۽ڪوريٽا اسڪاٽ ڪنگ جا ٻار ان اسڪول ۾ داخل ھيا.جوليا جو پيءُ سندن ڌي [[يولنڊا ڪنگ]] کي اداڪاري سيکاريندڙ ڪوچ ھيو.<ref>{{cite book |editor=Smith, Jessie Carney |title=Notable Black American Women: Book 2 |publisher=VNR AG |year=1996 |isbn=9780810391772 |page=385}}</ref>ان خدمت جي مھرباني جي اعتراف ۾ جوليا جي ڄمڻ جو اسپتال وارو بل مارٽن لوٿر ڪنگ ڀريو ھيو .<ref name="ref3">{{cite news |title=Julia Roberts&nbsp;– Coretta Scott King was Julia Roberts's Fairy Godmother |publisher=Contact Music |date=February 10, 2006 |url=http://www.contactmusic.com/new/xmlfeed.nsf/story/coretta-scott-king-was-julia-roberts-fairy-godmother_10_02_2006 |accessdate=December 16, 2009 |archive-date=February 25, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110225121115/http://www.contactmusic.com/new/xmlfeed.nsf/story/coretta-scott-king-was-julia-roberts-fairy-godmother_10_02_2006 |dead-url=yes |archivedate=February 25, 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110225121115/http://www.contactmusic.com/new/xmlfeed.nsf/story/coretta-scott-king-was-julia-roberts-fairy-godmother_10_02_2006 }}</ref> ھن جي والدين جي شادي 1955 ۾ ٿي ھئي ۽ 1971 ۾ سندس ماء طلاق جي لاءِ ڪيس داخل ڪيو ۽ 1972 م سندس طلاق منظور ٿي.<ref>''Julia: Her Life'', James Spada. St Martin's Press, New York, p. 32</ref>جوليا 1972 کان جارجيا جي شھر سمرنا ۾ رھي ۽ اتي جي اسڪولن ۾ شروعاتي تعليم حاصل ڪئي.<ref>[http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-1517 "Julia Roberts."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116234419/http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-1517 |date=2013-01-16 }} ''The New Georgia Encyclopedia''</ref> 1972 م سندس ماء مائيڪل موٽس نالي شخص سان شادي ڪئي جيڪو اڪثر بي روزگار ھوندو ھو .<ref name="mirror.co.uk">{{cite news|last=Bucktin |first=Christopher |url=https://www.mirror.co.uk/3am/celebrity-news/picture-exclusive-julia-roberts-smiles-2800516 |title=Picture exclusive: Julia Roberts smiles through the terror of abusive stepfather she 'feared and despised' |work=[[Daily Mirror]] |date=November 17, 2013 |accessdate=January 2, 2014}}</ref>اھا شادي 1983 ۾ ٽٽي وئي. جوليا جي ماء ظالماڻي ورتاء واري جواز تي طلاق ورتي. جوليا جڏهن ڏھن سالن جي ھئي تہ سندس سڳو پيءُ ڪينسر ۾ وفات ڪري ويو .<ref name=India>[https://web.archive.org/web/20090704060240/http://www.info2india.com/hollywood/celebrity/julia-roberts.html Profile] Info 2 India</ref> ننڍي ھوندي جوليا جانورن جي ڊاڪٽر ٿيڻ پئي چاهيو.<ref>{{cite web|title=About Julia Roberts|url=https://movies.yahoo.com/person/julia-roberts/biography.html|work=Yahoo movies|accessdate=July 14, 2012}}</ref> اسڪولجي دؤر م جوليا ميوزڪل بئنڊ ۾ [[ڪليرينيٽ]] (توتارو) پڻ وڄائيندي ھئي. <ref>{{cite web|title=About Julia Roberts|url=http://www.movieactors.com/superstars/julia_roberts.htm|work=www.movieactors.com|accessdate=July 14, 2012}}</ref><ref>{{cite web|title=Julia Roberts: I Was A Late Bloomer|url=http://www.accesshollywood.com/julia-roberts-i-wasnt-popular-in-high-school-i-coasted-by_article_54909|work=accesshollywood.com|date=October 10, 2011|accessdate=July 14, 2012}}</ref> سمرنا جي ڪئمپ بيل ھاء اسڪول مان گريجوئيشن کان پوء جارجيا اسٽيٽ يونيورسٽي ۾ داخل ٿي پر پوء تعليم ڇڏي نيويارڪ سٽي ھلي وئي جتي ھن اداڪاري جي ڪيريئر جو پيڇو ڪيو. اتي ھيء ڪلڪ ماڊلنگ ايجنسي ۾ پڻ شامل ٿي ۽ اداڪاري جي ڪلاسن ۾ پڻ حصو ورتائين.<ref>{{cite web|title=Julia Roberts|url=http://www.filmmakers.com/artists/juliaroberts/links/|work=filmmakers.com|accessdate=July 14, 2012}}</ref><ref>{{cite web|title=Julia Roberts Profile |url=http://stars.ign.com/objects/916/916890.html |work=IGN |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120617021334/http://stars.ign.com/objects/916/916890.html |archivedate=June 17, 2012}}</ref> 1988 ۾ ھن پھريون دفعو فلم ''سئٽسفيڪشن'' ۾ ليئم نيسن ۽ جسٽن بيٽمين سان گڏ ڪم ڪيو. ٽيليويزن۾ ھن جي پھرين شرڪت ھڪ ڪرائيم اسٽوري ۾ ھڪ نوجوان زيادتي جو شڪار ٿيل ڇوڪري جي ڪردار سان ٿي. == فلموگرافي == [[فائل:JuliaRoberts3.jpg|thumb|upright|alt=A photograph of Roberts in 2002|مئي 2012 ۾]] [[فائل:Julia Roberts 2010.jpg|thumb|upright|alt=A photograph of Roberts in Paris, 2010|2010 ۾ پيرس ۾]] {| class="wikitable plainrowheaders sortable" !scope="col"|نالو !scope="col"|سال !scope="col"|ڪردار ! scope="col"|ھدايتڪار !scope="col" class="unsortable" | نوٽ !scope="col" class="unsortable" | {{abbr|حوالا|Reference(s)}} |- !scope=row| ''[[Firehouse (1987 film)|Firehouse]]'' | 1987 | بيبس |جي. ڪرسچن انگووڊسين | سڌوسنئون وڊيو جاري ٿي |style="text-align:center;"|<ref name=Spada/><ref>{{cite news|url=http://www.latimes.com/entertainment/news/celebrity/la-et-bio-jroberts-pg-photogallery.html|title=Julia Roberts: Life in pictures|work=[[Los Angeles Times]]|publisher=[[Austin Beutner]]|accessdate=January 7, 2015}}</ref><ref name=McDonald>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=--RN2J36-1IC&pg=PA1988 |format=Google eBook |last1=McDonald |first1=Paul |title=Hollywood Stardom |date=November 26, 2012 |publisher=[[Wiley-Blackwell]] |location=[[Chichester]] |isbn=978-1405179836 |df=}}</ref> |- !scope=row|''[[Satisfaction (film)|Satisfaction]]'' | 1988 | ڊيريل شين | [[جوئن فريمين]] | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/movie/review?res=940DE2DF123DF930A25751C0A96E948260 |title=Satisfaction (1988) |work=[[The New York Times]] |publisher=[[Arthur Ochs Sulzberger]] |date=February 13, 1988 |accessdate=December 31, 2014 |last=James |first=Caryn |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305102043/http://www.nytimes.com/movie/review?res=940DE2DF123DF930A25751C0A96E948260 |archivedate=March 5, 2016 |df=}}</ref> |- !scope=row| ''[[Mystic Pizza]]'' | 1988 | ڊيئسي اروجو | [[ڊونالڊ پيٽري]] | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=http://www.rogerebert.com/reviews/mystic-pizza-1988 |title=Mystic Pizza Movie Review & Film Summary (1988) |last=Ebert |first=Roger |authorlink=Roger Ebert |publisher=Roger Ebert |date=October 21, 1988 |accessdate=December 31, 2014 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150310123116/http://www.rogerebert.com/reviews/mystic-pizza-1988 |archivedate=March 10, 2015 |df=}}</ref> |- !scope=row| ''[[Blood Red (film)|Blood Red]]'' | 1989 | مريسا | [[پيٽر ماسٽرسن]] |فلم 1986 ۾ ٺھي |style="text-align:center;"|<ref name=McDonald/><ref>{{cite web|url=http://www.tcm.com/tcmdb/title/69143/Blood-Red/ |title=Blood Red (1989) |publisher=[[Turner Classic Movies]] |accessdate=December 31, 2014 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141216102555/http://www.tcm.com/tcmdb/title/69143/Blood-Red/ |archivedate=December 16, 2014 |df=}}</ref> |- !scope=row|''[[Steel Magnolias]]'' | 1989 | شيلبي ايٽنٽن | [[ھربرٽ راس]] | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=http://www.rogerebert.com/reviews/steel-magnolias-1989 |title=Steel Magnolias Movie Review & Film Summary (1989) |publisher=Roger Ebert |last=Ebert |first=Roger |authorlink=Roger Ebert |date=November 17, 1989 |accessdate=December 31, 2014 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150209031717/http://www.rogerebert.com/reviews/steel-magnolias-1989 |archivedate=February 9, 2015 |df=}}</ref> |- !scope=row| ''[[Pretty Woman]]'' | 1990 | ووين وارڊ | [[گيري مارشل]] | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/movie/review?res=9C0CE2DD143EF930A15750C0A966958260 |title=Pretty Woman (1990) |work=[[The New York Times]] |publisher=[[Arthur Ochs Sulzberger]] |last=Maslin |first=Janet |date=March 23, 1990 |accessdate=January 7, 2015 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150203064234/http://www.nytimes.com/movie/review?res=9C0CE2DD143EF930A15750C0A966958260 |archivedate=February 3, 2015 |df=}}</ref> |- !scope=row|''[[Flatliners]]'' | 1990 | ريچل منوس | [[جول شوميڪر]] | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=http://articles.chicagotribune.com/1990-08-10/entertainment/9003070261_1_flatliners-rachel-mannus-bits|title='Flatliners' Succeeds With Excess|work=[[Chicago Tribune]]|publisher=Tony W. Hunter|date=August 10, 1990|accessdate=January 9, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150109131227/http://articles.chicagotribune.com/1990-08-10/entertainment/9003070261_1_flatliners-rachel-mannus-bits|archivedate=January 9, 2015|last=Kehr|first=Dave}}</ref> |- !scope=row|''[[Sleeping with the Enemy]]'' | 1991 | سارہ واٽرس | [[جوزف روبن]] | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=http://www.mbc.net/en/mbc-max/articles/Sleeping-with-the-Enemy.html |title=Sleeping with the Enemy |publisher=[[Middle East Broadcasting Center]] |accessdate=January 9, 2015 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141102124444/http://www.mbc.net/en/mbc-max/articles/Sleeping-with-the-Enemy.html |archivedate=November 2, 2014 |df=}}</ref> |- !scope=row|''[[Dying Young]]'' | 1991 | ھيلري او نيل | جول شوميڪر | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=http://articles.latimes.com/1991-06-21/entertainment/ca-817_1_victor-geddes |title=Movie Reviews: Roberts, Scott Give Life to 'Dying Young' |work=[[Los Angeles Times]] |last=Turan |first=Kenneth |publisher=[[Austin Beutner]] |date=June 21, 1991 |accessdate=January 9, 2015 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150418125603/http://articles.latimes.com/1991-06-21/entertainment/ca-817_1_victor-geddes |archivedate=April 18, 2015 |df=}}</ref> |- !scope=row|''[[Hook (film)|Hook]]'' | 1991 | ٽنڪر بيل | [[اسٽيون اسپيئلبرگ]] | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=http://www.rogerebert.com/reviews/hook-1991 |title=Hook Movie Review & Film Summary |publisher=Roger Ebert |last=Ebert |first=Roger |authorlink=Roger Ebert |date=December 11, 1991 |accessdate=January 7, 2015 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150111044245/http://www.rogerebert.com/reviews/hook-1991 |archivedate=January 11, 2015 |df=}}</ref> |- !scope=row|''{{sort|Player|[[The Player (film)|The Player]]}}'' | 1992 | پاڻ | [[رابرٽ الٽمين]] | ڪيميو |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/movies/movie/38437/The-Player/cast |title=The Player (1992)&nbsp;– Cast |work=[[The New York Times]] |publisher=[[Arthur Ochs Sulzberger, Jr.]] |accessdate=January 9, 2015 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305192656/http://www.nytimes.com/movies/movie/38437/The-Player/cast |archivedate=March 5, 2016 |df=}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.empireonline.com/features/35-great-movie-cameos/p25 |title=Julia Roberts / Bruce Willis |work=[[Empire (film magazine)|Empire]] |publisher=[[Bauer Media Group]] |accessdate=January 7, 2015 |last1=O'Hara |first1=Helen |last2=De Semlyen |first2=Phil |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150920023221/http://www.empireonline.com/features/35-great-movie-cameos/p25 |archivedate=September 20, 2015 |df=}}</ref> |- !scope=row|''{{sort|Pelican Brief|[[The Pelican Brief (film)|The Pelican Brief]]}}'' | 1993 |ڊربي شا | [[ايلن جي. پاڪولا]] | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://variety.com/1993/film/reviews/the-pelican-brief-1200434789/ |title=Review: 'The Pelican Brief' |work=[[Variety (magazine)|Variety]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |date=December 12, 1993 |accessdate=January 7, 2015 |last=Lowry |first=Brian |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141018043738/http://variety.com/1993/film/reviews/the-pelican-brief-1200434789/ |archivedate=October 18, 2014 |df=}}</ref> |- !scope=row|''[[I Love Trouble (1994 film)|I Love Trouble]]'' | 1994 | سبرينا پيٽرسن | [[چارلس شاير]] | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=http://articles.latimes.com/1994-06-29/entertainment/ca-9711_1_i-love-trouble |title=Movie Review : 'I Love Trouble'--Yes, Indeed : Nolte, Roberts and Newsprint. Light and Frothy It Isn't |work=[[Los Angeles Times]] |publisher=[[Austin Beutner]] |date=June 29, 1994 |accessdate=January 7, 2015 |last=Turan |first=Kenneth |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141222223413/http://articles.latimes.com/1994-06-29/entertainment/ca-9711_1_i-love-trouble |archivedate=December 22, 2014 |df=}}</ref> |- !scope=row|''[[Prêt-à-Porter (film)|Prêt-à-Porter]]'' | 1995 | ايني آئزن ھاور | رابرٽ الٽمين | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=http://www.rogerebert.com/reviews/ready-to-wear-prêt-à-porter-1994 |title=Ready to Wear (Prêt-à-Porter) Movie Review (1994) |publisher=Roger Ebert |last=Ebert |first=Roger |authorlink=Roger Ebert |date=December 25, 1994 |accessdate=January 9, 2015 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150111081636/http://www.rogerebert.com/reviews/ready-to-wear-prêt-à-porter-1994 |archivedate=January 11, 2015 |df=}}</ref> |- !scope=row| ''[[Something to Talk About (film)|Something to Talk About]]'' | 1995 | گريس بيشان | [[لئسي ھال اسٽرام]] | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=http://articles.latimes.com/1995-08-04/entertainment/ca-31492_1_strong-language |title=Movie Review : Strong Cast Cuts 'Something' From Familiar Material |work=[[Los Angeles Times]] |publisher=[[Austin Beutner]] |date=August 4, 1995 |accessdate=January 7, 2015 |last=Turan |first=Kenneth |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305224343/http://articles.latimes.com/1995-08-04/entertainment/ca-31492_1_strong-language |archivedate=March 5, 2016 |df=}}</ref> |- !scope=row|''[[Mary Reilly (film)|Mary Reilly]]'' | 1996 | ميري ريلي | [[اسٽيفن فريئرس]] | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=http://articles.latimes.com/1996-02-23/entertainment/ca-39067_1_mary-reilly |title=Servant of a Troubled Master |work=[[Los Angeles Times]] |publisher=[[Austin Beutner]] |date=February 23, 1996 |accessdate=January 7, 2015 |last=Turan |first=Kenneth |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306044809/http://articles.latimes.com/1996-02-23/entertainment/ca-39067_1_mary-reilly |archivedate=March 6, 2016 |df=}}</ref> |- !scope=row|''[[Michael Collins (film)|Michael Collins]]'' | 1996 |ڪٽي ڪيئرنان | [[نيل جارڊن]] | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://variety.com/1996/film/reviews/michael-collins-1200446989/ |title=Review: 'Michael Collins' |work=[[Variety (magazine)|Variety]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |date=September 3, 1996 |accessdate=January 7, 2015 |last=McCarthy |first=Todd |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160807063901/http://variety.com/1996/film/reviews/michael-collins-1200446989/ |archivedate=August 7, 2016 |df=}}</ref> |- !scope=row|''[[Everyone Says I Love You]]'' | 1996 | عام سڊل | [[ووڊي ايلن]] | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=http://articles.latimes.com/1996-12-06/entertainment/ca-6147_1_woody-allen |title=Woody's Chorus Lines |work=[[Los Angeles Times]] |publisher=[[Austin Beutner]] |date=December 6, 1996 |accessdate=January 9, 2015 |last=Turan |first=Kenneth |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151004185722/http://articles.latimes.com/1996-12-06/entertainment/ca-6147_1_woody-allen |archivedate=October 4, 2015 |df=}}</ref> |- !scope=row|''[[My Best Friend's Wedding]]'' | 1997 | جوليئان پاٽر | [[پي. جي. ھوگن]] | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=http://www.rogerebert.com/reviews/my-best-friends-wedding-1997 |title=My Best Friend's Wedding Movie Review (1997) |publisher=Roger Ebert |last=Ebert |first=Roger |authorlink=Roger Ebert |date=June 27, 1997 |accessdate=January 7, 2015 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150111031759/http://www.rogerebert.com/reviews/my-best-friends-wedding-1997 |archivedate=January 11, 2015 |df=}}</ref> |- !scope=row|''[[Conspiracy Theory (film)|Conspiracy Theory]]'' | 1997 |ايلس سوٽن | [[رچرڊ ڊونر]] | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=http://www.rogerebert.com/reviews/conspiracy-theory-1997 |title=Conspiracy Theory Movie Review (1997) |publisher=Roger Ebert |last=Ebert |first=Roger |authorlink=Roger Ebert |date=August 8, 1997 |accessdate=January 7, 2015 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141228183045/http://www.rogerebert.com/reviews/conspiracy-theory-1997 |archivedate=December 28, 2014 |df=}}</ref> |- !scope=row|''[[Stepmom (film)|Stepmom]]'' | 1998 | ڪيلي ازابيل | [[ڪرس ڪولمبس]] | ايگزيڪيوٽو پروڊيوسر پڻ ھئي |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/movies/movie/174232/Stepmom/details |title=Stepmom (1998) |work=[[The New York Times]] |publisher=[[Arthur Ochs Sulzberger, Jr.]] |accessdate=August 30, 2014 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306023031/http://www.nytimes.com/movies/movie/174232/Stepmom/details |archivedate=March 6, 2016 |df=}}</ref> |- !scope=row|''[[Notting Hill (film)|Notting Hill]]'' | 1999 | ائنا اسڪاٽ | [[راجر مشيل]] | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/film/filmblog/2014/mar/17/notting-hill-julia-roberts-richard-curtis-film-guilty-pleasure |title=My guilty pleasure: Notting Hill |work=[[The Guardian]] |publisher=[[Guardian Media Group]] |date=March 17, 2014 |accessdate=January 7, 2015 |last=Bradshaw |first=Peter |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150415081238/http://www.theguardian.com/film/filmblog/2014/mar/17/notting-hill-julia-roberts-richard-curtis-film-guilty-pleasure |archivedate=April 15, 2015 |df=}}</ref> |- !scope=row|''[[Runaway Bride (film)|Runaway Bride]]'' | 1999 | ميگي ڪارپينٽر | گيري مارشل | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/movie/review?res=9902E0DC1431F933A05754C0A96F958260 |title=Runaway Bride (1999) |work=[[The New York Times]] |publisher=[[Arthur Ochs Sulzberger, Jr.]] |accessdate=August 30, 2014 |last=Maslin |first=Janet |date=July 30, 1999 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141107200818/http://www.nytimes.com/movie/review?res=9902E0DC1431F933A05754C0A96F958260 |archivedate=November 7, 2014 |df=}}</ref> |- !scope=row|''[[Erin Brockovich (film)|Erin Brockovich]]'' | 2000 |ايران بروڪووچ | [[اسٽيون سوڊربرگ]] | |style="text-align:center;"|<ref name=tele/> |- !scope=row|''{{sort|Mexican|[[The Mexican]]}}'' | 2001 | {{sort|Barzel|Samantha Barzel}} | [[Gore Verbinski]] | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=http://articles.latimes.com/2001/mar/02/entertainment/ca-32062 |title=Roberts and Pitt Take Dead Aim |work=[[Los Angeles Times]] |publisher=[[Austin Beutner]] |date=March 2, 2001 |accessdate=January 9, 2015 |last=Turan |first=Kenneth |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305210745/http://articles.latimes.com/2001/mar/02/entertainment/ca-32062 |archivedate=March 5, 2016 |df=}}</ref> |- !scope=row|''[[America's Sweethearts]]'' | 2001 | ڪڪي ھيريسن | [[جؤ روٿ]] | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/movie/review?res=9A05E5DE143AF933A15754C0A9679C8B63& |title=America's Sweethearts (2001) |work=[[The New York Times]] |publisher=[[Arthur Ochs Sulzberger, Jr.]] |accessdate=August 30, 2014 |last=Scott |first=A. O. |date=July 20, 2001 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160307045754/http://www.nytimes.com/movie/review?res=9A05E5DE143AF933A15754C0A9679C8B63& |archivedate=March 7, 2016 |df=}}</ref> |- !scope=row|''[[Ocean's Eleven]]'' | 2001 |ٽينس اوشن | اسٽيون ساڊربرگ | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=http://www.rogerebert.com/reviews/oceans-eleven-2001 |publisher=Roger Ebert |title=Ocean's Eleven Movie Review & Film Summary (2001) |date=December 7, 2001 |accessdate=January 7, 2015 |last=Ebert |first=Roger |authorlink=Roger Ebert |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150111090132/http://www.rogerebert.com/reviews/oceans-eleven-2001 |archivedate=January 11, 2015 |df=}}</ref> |- !scope=row|''[[Grand Champion]]'' | 2002 | جولين | [[بئري ٽب]] | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=http://www.austinchronicle.com/screens/2002-04-12/85586/ |title=A Blue Ribbon Benefit |work=[[The Austin Chronicle]] |publisher=Nick Barbaro |date=April 12, 2002 |accessdate=January 9, 2014 |last=Baumgarten |first=Marjorie |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151022162234/http://www.austinchronicle.com/screens/2002-04-12/85586/ |archivedate=October 22, 2015 |df=}}</ref><ref>{{cite news|url=http://articles.sun-sentinel.com/2004-09-22/lifestyle/0409200421_1_julia-roberts-grand-champion-emma-roberts |title=Emma Roberts Tries To Steer Fans To New Film Grand Champion |work=[[Sun-Sentinel]] |publisher=[[Tribune Publishing]] |date=September 22, 2004 |accessdate=January 9, 2015 |last=Blair |first=Iain |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303221419/http://articles.sun-sentinel.com/2004-09-22/lifestyle/0409200421_1_julia-roberts-grand-champion-emma-roberts |archivedate=March 3, 2016 |df=}}</ref> |- !scope=row|''[[Full Frontal (film)|Full Frontal]]'' | 2002 | ڪيٿرائين / فرانسيسڪا | اسٽيون ساڊربرگ | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/movie/review?res=9A0DE4D7113BF931A3575BC0A9649C8B63 |title=Full Frontal (2002) |work=[[The New York Times]] |publisher=[[Arthur Ochs Sulzberger, Jr.]] |accessdate=August 30, 2014 |last=Scott |first=A. O. |date=August 2, 2002 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305215614/http://www.nytimes.com/movie/review?res=9A0DE4D7113BF931A3575BC0A9649C8B63 |archivedate=March 5, 2016 |df=}}</ref> |- !scope=row|''[[Confessions of a Dangerous Mind]]'' | 2002 |پيٽريشيا واٽسن | [[جارج ڪلوني]] | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/movies/movie/272630/Confessions-of-a-Dangerous-Mind/details |title=Confessions of a Dangerous Mind (2002) |work=[[The New York Times]] |publisher=[[Arthur Ochs Sulzberger, Jr.]] |accessdate=August 30, 2014 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150409161110/http://www.nytimes.com/movies/movie/272630/Confessions-of-a-Dangerous-Mind/details |archivedate=April 9, 2015 |df=}}</ref> |- !scope=row|''[[Mona Lisa Smile]]'' | 2003 | ڪيٿرائيناين واٽسن | [[مائيڪ نيوئل]] | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/movies/movie/283264/Mona-Lisa-Smile/details |title=Mona Lisa Smile (2003) |work=[[The New York Times]] |publisher=[[Arthur Ochs Sulzberger, Jr.]] |accessdate=August 30, 2014 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160307105246/http://www.nytimes.com/movies/movie/283264/Mona-Lisa-Smile/details |archivedate=March 7, 2016 |df=}}</ref> |- !scope=row|''Tell Them Who You Are'' | 2004 | پاڻ | مارڪ ويگزلر | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://variety.com/2004/film/news/thinkfilm-docs-wexler-1117910780/ |title=ThinkFilm docs Wexler |work=[[Variety (magazine)|Variety]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |date=September 22, 2004 |accessdate=January 9, 2015 |last=Harris |first=Dana |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304111658/https://variety.com/2004/film/news/thinkfilm-docs-wexler-1117910780/ |archivedate=March 4, 2016 |df=}}</ref> |- !scope=row|''[[Closer (2004 film)|Closer]]'' | 2004 | اينا ڪئمرون | [[مائيڪ نڪولس]] | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=http://www.sfbg.com/39/09/art_film_closer.html |title=Cold Season |work=[[San Francisco Bay Guardian]] |publisher=Marke Bieschke |accessdate=January 9, 2015 |last=Huston |first=Johnny Ray |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303194913/http://www.sfbg.com/39/09/art_film_closer.html |archivedate=March 3, 2016 |df=}}</ref> |- !scope=row|''[[Ocean's Twelve]]'' | 2004 | ٽينس اوشن | اسٽيون ساڊربرگ | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=http://www.rogerebert.com/reviews/oceans-twelve-2004 |title=Ocean's Twelve Movie Review & Film Summary (2004) |publisher=Roger Ebert |date=December 9, 2004 |accessdate=January 7, 2015 |last=Ebert |first=Roger |authorlink=Roger Ebert |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150111091453/http://www.rogerebert.com/reviews/oceans-twelve-2004 |archivedate=January 11, 2015 |df=}}</ref> |- !scope=row|''{{sort|Ant|[[The Ant Bully (film)|The Ant Bully]]}}'' | 2006 | ھووا | [[جان اين ڊيويس]] | رڳو آواز |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2006/07/28/movies/28ant.html?_r=0|title=The Ant Bully (2006)|work=[[The New York Times]]|publisher=[[Arthur Ochs Sulzberger, Jr.]]|accessdate=August 30, 2014|last=Scott|first=A. O.|date=July 28, 2006}}</ref> |- !scope=row|''[[Charlotte's Web (2006 film)|Charlotte's Web]]'' | 2006 | شارليٽ | [[گيري ونڪ]] | رڳو آواز |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=http://articles.latimes.com/2006/dec/15/entertainment/et-charlotte15 |title=In the barn, there's nothing new |work=[[Los Angeles Times]] |publisher=[[Austin Beutner]] |date=December 15, 2006 |last=Crust |first=Kevin |accessdate=January 9, 2015 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151017131038/http://articles.latimes.com/2006/dec/15/entertainment/et-charlotte15 |archivedate=October 17, 2015 |df=}}</ref> |- !scope=row|''[[Charlie Wilson's War (film)|Charlie Wilson's War]]'' | 2007 | جوئين ھيرنگ | مائيڪ نڪولس | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/film/2010/nov/18/reel-history-charlie-wilsons-war |last=Von Tunzelmann |first=Alex |title=The fog of Charlie Wilson's War |work=[[The Guardian]] |publisher=[[Guardian Media Group]] |date=November 18, 2010 |accessdate=September 5, 2014 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140906020846/http://www.theguardian.com/film/2010/nov/18/reel-history-charlie-wilsons-war |archivedate=September 6, 2014 |df=}}</ref> |- !scope=row| ''[[Fireflies in the Garden]]'' |2008 | ليزا ٽيلرس | ڊينس لي | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/film/movie/129754/fireflies-in-the-garden |title=Fireflies in the Garden |work=[[The Guardian]] |publisher=[[Guardian Media Group]] |accessdate=January 9, 2015 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160918070320/https://www.theguardian.com/film/movie/129754/fireflies-in-the-garden |archivedate=September 18, 2016 |df=}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.rogerebert.com/reviews/fireflies-in-the-garden-2011 |title=Fireflies in the Garden Movie Review (2011) |last=Ebert |first=Roger |authorlink=Roger Ebert |date=October 12, 2011 |accessdate=January 9, 2015 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150425150234/http://www.rogerebert.com/reviews/fireflies-in-the-garden-2011 |archivedate=April 25, 2015 |df=}}</ref> |- !scope=row| ''[[Kit Kittredge: An American Girl]]'' |2008 |align="center"|— | [[پيثريڪا روزيما]] |ايگزيڪيوٽو پروڊيوسر |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=http://www.cbsnews.com/pictures/kit-kittredge-premieres-in-nyc/ |title="Kit Kittredge" Premieres in NYC |publisher=[[CBS]] |accessdate=January 9, 2014 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160809020104/http://www.cbsnews.com/pictures/kit-kittredge-premieres-in-nyc/ |archivedate=August 9, 2016 |df=}}</ref> |- !scope=row|''[[Duplicity (film)|Duplicity]]'' | 2009 | اسٽينوڪ ڪليئر | [[ٽوني گلوري]] | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite book|last1=Ebert |first1=Roger |authorlink1=Roger Ebert |title=Roger Ebert's Movie Yearbook 2011|url=https://archive.org/details/rogerebertsmovie0000eber_r2w9 |date=December 14, 2010|publisher=Andrews McMeel Publishing|location=[[Kansas City, Missouri]]|isbn=9780740797699|page=[https://archive.org/details/rogerebertsmovie0000eber_r2w9/page/142 142]}}</ref> |- !scope=row|''[[Valentine's Day (2010 film)|Valentine's Day]]'' | 2010 | ڪيپٽن ڪيٽ ھئزلٽائين | گيري مارشل | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite book|last1=Ebert |first1=Roger |authorlink1=Roger Ebert |title=Roger Ebert's Movie Yearbook 2011|url=https://archive.org/details/rogerebertsmovie0000eber_r2w9 |date=December 14, 2010|publisher=Andrews McMeel Publishing|location=[[Kansas City, Missouri]]|isbn=9780740797699|page=[https://archive.org/details/rogerebertsmovie0000eber_r2w9/page/576 576]}}</ref> |- !scope=row|''[[Eat Pray Love]]'' | 2010 | ايلزبٽ گلبرٽ | [[رين مرفي]] | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=http://www.newyorker.com/magazine/2010/08/30/now-voyager |title=Now, Voyager |work=[[The New Yorker]] |publisher=[[Condé Nast]] |date=August 30, 2010 |accessdate=January 9, 2015 |last=Denby |first=David |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150508042024/http://www.newyorker.com/magazine/2010/08/30/now-voyager |archivedate=May 8, 2015 |df=}}</ref> |- !scope=row|''[[Jesus Henry Christ]]'' | 2011 | align="center"|— | ڊينس لي |ايگزيڪيوٽو پروڊيوسر |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/entertainment-one-acquires-dennis-lees-290013 |title=Entertainment One Acquires Dennis Lee's 'Jesus Henry Christ' for North America |work=[[The Hollywood Reporter]] |publisher=[[Prometheus Global Media]] |date=February 13, 2012 |accessdate=January 7, 2014 |last=Vlessing |first=Etan |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120430021001/http://www.hollywoodreporter.com/news/entertainment-one-acquires-dennis-lees-290013 |archivedate=April 30, 2012 |df=}}</ref><ref>{{cite web |url=http://arts.columbia.edu/school-arts-filmmakers-tribeca-film-fest-0 |title=School of the Arts Filmmakers in Tribeca Film Fest |publisher=[[Columbia University School of the Arts]] |accessdate=January 9, 2015 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150109231407/http://arts.columbia.edu/school-arts-filmmakers-tribeca-film-fest-0 |archivedate=January 9, 2015 |df=}}</ref> |- !scope=row|''[[Love, Wedding, Marriage]]'' | 2011 | ايوا | [[ڊرموٽ ملروني]] | رڳو آواز |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/movies/movie/461170/Love-Wedding-Marriage/cast |title=Love, Wedding, Marriage&nbsp;– Cast |work=[[The New York Times]] |publisher=[[Arthur Ochs Sulzberger, Jr.]] |accessdate=August 30, 2014 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150203140929/http://www.nytimes.com/movies/movie/461170/Love-Wedding-Marriage/cast |archivedate=February 3, 2015 |df=}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.timeoutdubai.com/aroundtown/features/38634-37-fun-things-to-do-in-twos |title=37 fun things to do in twos |date=February 5, 2013 |work=[[Time Out (magazine)|Time Out Dubai]] |publisher=Time Out Group Limited |last=Walsh |first=Penelope |accessdate=February 3, 2015 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150203142811/http://www.timeoutdubai.com/aroundtown/features/38634-37-fun-things-to-do-in-twos |archivedate=February 3, 2015 |df=}}</ref> |- !scope=row|''[[Larry Crowne]]'' | 2011 | مرسيڊيز | [[ٽام ھينڪس]] | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2011/07/01/movies/tom-hanks-and-julia-roberts-in-larry-crowne-review.html |last=Holden |first=Stephen |title=Larry Crowne (2011) |work=[[The New York Times]] |publisher=[[Arthur Ochs Sulzberger, Jr.]] |date=June 30, 2011 |accessdate=August 30, 2014 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140907194835/http://www.nytimes.com/2011/07/01/movies/tom-hanks-and-julia-roberts-in-larry-crowne-review.html |archivedate=September 7, 2014 |df=}}</ref> |- !scope=row|''[[Mirror Mirror (film)|Mirror, Mirror]]'' | 2012 | ڪليمنٽيانا | [[ترسيم سنگھ]] | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=http://www.slantmagazine.com/film/review/mirror-mirror |title=Mirror Mirror (2012) |publisher=[[Slant Magazine]] |date=March 29, 2012 |accessdate=January 9, 2015 |last=Osenlund |first=R. Kurt |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150905175938/http://www.slantmagazine.com/film/review/mirror-mirror |archivedate=September 5, 2015 |df=}}</ref> |- !scope=row|''[[August: Osage County (film)|August: Osage County]]'' | 2013 | باربرا فورڌم | [[جان ويلس]] | |style="text-align:center;"|<ref name=tele>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/10584525/Julia-Roberts-interview-for-August-Osage-County-I-might-actually-go-to-hell-for-this....html |title=Julia Roberts interview for August: Osage County&nbsp;– 'I might actually go to hell for this...' |work=[[The Daily Telegraph]] |publisher=[[Telegraph Media Group]] |date=January 21, 2014 |accessdate=January 7, 2015 |last=Hoby |first=Hermione |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141105213747/http://www.telegraph.co.uk/culture/film/10584525/Julia-Roberts-interview-for-August-Osage-County-I-might-actually-go-to-hell-for-this....html |archivedate=November 5, 2014 |df=}}</ref><ref>{{cite web|url=http://deadline.com/2010/09/julia-roberts-meryl-streep-to-team-in-august-osage-county-71370/ |title=Julia Roberts And Meryl Streep To Team In 'August: Osage County' For John Wells |website=[[Deadline Hollywood]]. [[Penske Media Corporation]] |date=September 30, 2010 |accessdate=January 7, 2015 |last=Fleming Jr. |first=Mike |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150421210002/http://deadline.com/2010/09/julia-roberts-meryl-streep-to-team-in-august-osage-county-71370/ |archivedate=April 21, 2015 |df=}}</ref> |- !scope=row|''{{sort|Secret|[[Secret in Their Eyes]]}}'' |2015 |جيس ڪاب | [[بلي ري]] | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://variety.com/2015/film/reviews/secret-in-their-eyes-review-1201637157/ |title=Film Review: 'Secret in Their Eyes' |work=[[Variety (magazine)|Variety]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |date=November 19, 2015 |accessdate=November 22, 2015 |last=Chang |first=Justin |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151121212402/http://variety.com/2015/film/reviews/secret-in-their-eyes-review-1201637157/ |archivedate=November 21, 2015 |df=}}</ref> |- !scope=row|''[[Mother's Day (2016 film)|Mother's Day]]'' |2016 |مرينڊا | گيري مارشل | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=Jaafar |first1=Ali |title=Julia Roberts, Jennifer Aniston, Kate Hudson, Jason Sudeikis Anchor Garry Marshall’s ‘Mother’s Day’ Package |url=http://deadline.com/2015/06/julia-roberts-jennifer-aniston-kate-hudson-jason-sudeikis-mothers-day-garry-marshall-1201465357/ |accessdate=July 1, 2015 |website=[[Deadline Hollywood]]|publisher=[[Penske Media Corporation]] |date=June 30, 2015 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150701171832/http://deadline.com/2015/06/julia-roberts-jennifer-aniston-kate-hudson-jason-sudeikis-mothers-day-garry-marshall-1201465357/ |archivedate=July 1, 2015 |df=}}</ref> |- !scope=row|''[[Money Monster]]'' |2016 |پيٽي فين | [[جوڊي فاسٽر]] | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=http://deadline.com/2015/03/giancarlo-esposito-money-monster-jodie-foster-george-clooney-julia-roberts-1201386769/ |title=Giancarlo Esposito Joins George Clooney & Julia Roberts In 'Money Monster' |website=[[Deadline Hollywood]]|publisher=[[Penske Media Corporation]] |date=March 5, 2015 |accessdate=April 4, 2015 |last=Busch |first=Anita |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150407050509/http://deadline.com/2015/03/giancarlo-esposito-money-monster-jodie-foster-george-clooney-julia-roberts-1201386769/ |archivedate=April 7, 2015 |df=}}</ref> |- !scope=row|''[[Smurfs: The Lost Village]]'' |2017 |سمرف ولو | [[ڪيلي اسبري]] |رڳو آواز | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=http://www.hollywoodreporter.com/lists/smurfs-lost-village-demi-lovato-voices-behind-animated-character-990182 |title='Smurfs: The Lost Village': Meet the Voices Behind the Animated Characters |work=[[The Hollywood Reporter]] |date=April 4, 2017 |accessdate=April 15, 2017 |last=Washington |first=Arlene |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170415104049/http://www.hollywoodreporter.com/lists/smurfs-lost-village-demi-lovato-voices-behind-animated-character-990182 |archivedate=April 15, 2017 |df=}}</ref> |- !scope=row|''[[Wonder (film)|Wonder]]'' |2017 |ازابيل پلمين | [[اسٽيفن چوبوسڪي]] | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://variety.com/2017/film/news/julia-roberts-wonder-1201986998/ |title=Julia Roberts Drama 'Wonder' Moves to November (Exclusive) |work=Variety |date=February 13, 2017 |accessdate=April 14, 2017 |last1=Lang |first1=Brent |last2=Setoodeh |first2=Ramin |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170415200710/http://variety.com/2017/film/news/julia-roberts-wonder-1201986998/ |archivedate=April 15, 2017 |df=}}</ref> |- !scope=row|''[[Ben Is Back]]'' |2018 |نالي برنس | [[پيٽر ھيجز]] | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=http://deadline.com/2017/12/courtney-b-vance-julia-roberts-lucas-hedges-ben-is-back-1202220583/ |title=Courtney B. Vance Joins Julia Roberts & Lucas Hedges In ‘Ben Is Back’ |website=Deadline Hollywood |date=December 5, 2017 |accessdate=December 5, 2017 |last1=N'Duka |first1=Amanda |last2= |first2= |deadurl=no|df=}}</ref> |- <!--do ''not'' put films that are 'in pre-production' or 'in development' per WP:CRYSTAL--> |} {| class="wikitable" |+Key | style="background:#FFFFCC;"| {{dagger|alt=Films that have not yet been released}} |Denotes films that have not yet been released |} == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:1967ع جون پيدائشون]] [[زمرو:جيئرا ماڻهو]] [[زمرو:جيوت ماڻهو]] m6smly92hxqhcq3bhq1ypfy9xvrfbao 0 45272 414558 412125 2026-09-23T06:55:45Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414558 wikitext text/x-wiki {{Short description|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي، سنڌ جو شهر}} {{Infobox settlement | name = نصيرآباد | other_name = نصير آباد | native_name = نصيرآباد | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا شهر|شهر]] ۽ ٽائون ڪميٽي | image_skyline = | imagesize = 250px | image_caption = | image_map = | mapsize = 240px | map_caption = | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label = نصيرآباد | pushpin_mapsize = 230 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|27|22|46|N|67|55|32|E|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}} <!-- انتظامي ورهاست --> | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[نصيرآباد تعلقو]] <!-- مڪاني حڪومت --> | government_type = ٽائون ڪميٽي | leader_title = چيئرمين | leader_name = محمد يوسف | leader_party = [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] <!-- آبادي --> | population_total = 38,105 | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = <ref name="PBS2023Urban">{{cite web |title=2023ع آدمشماري: سنڌ جون شهري آباديون، جنس، سالياني واڌ ۽ گهريلو جسامت |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> | population_density_km2 = auto | blank_name_sec1 = مرد | blank_info_sec1 = 20,135 | blank1_name_sec1 = عورتون | blank1_info_sec1 = 17,967 | blank2_name_sec1 = سراسري گهريلو جسامت | blank2_info_sec1 = 5.81 ماڻهو | blank3_name_sec1 = خواندگي | blank3_info_sec1 = 52.91٪ (2023ع) <!-- ٻيون ڄاڻ --> | elevation_m = 13 | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 77020 | area_code_type = ٽيليفون ڪوڊ | area_code = 074 }} '''نصيرآباد''' [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] ۾ واقع [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جو هڪ شهر، ٽائون ڪميٽي ۽ [[نصيرآباد تعلقو|نصيرآباد تعلقي]] جو صدر مقام آهي. شهر اتر سنڌ جي زرعي ميداني پٽيءَ ۾ واقع آهي ۽ [[وارھ]]، [[باڊھ]]، [[ميهڙ]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن سان روڊن وسيلي ڳنڍيل آهي. [[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب نصيرآباد ٽائون ڪميٽي جي آبادي '''38,105''' هئي، جنهن ۾ 20,135 مرد، 17,967 عورتون ۽ 3 ٽئين جنس جا ماڻهو شامل هئا. 2017ع ۾ شهر جي آبادي 37,819 هئي، تنهنڪري 2017ع کان 2023ع تائين شهر جي سراسري سالياني واڌ جي شرح صرف '''0.13 سيڪڙو''' رهي.<ref name="PBS2023Urban"/> == نالو ۽ بنياد == نصيرآباد جي نالي ۽ بنياد بابت ٻه مشهور مقامي روايتون ملن ٿيون. هڪ روايت شهر کي [[ٽالپر خاندان|ٽالپر دور]] ۽ مير نصير محمد خان ٽالپر سان ڳنڍي ٿي، جڏهن تہ ٻي روايت شهر جو بنياد [[ميان نصير محمد ڪلهوڙو|ميان نصير محمد ڪلهوڙي]] سان منسوب ڪري ٿي. دين محمد ڪلهوڙي پنهنجي تصنيف ''قمبر-شهدادڪوٽ ضلعو: تاريخ جي وهڪري ۾'' ۾ لکيو آهي تہ شهر جي ابتدائي آبادڪاريءَ بابت ڪو واضح پراڻو تحريري ماخذ موجود ناهي، پر مقامي روايتن ۽ تاريخي اهڃاڻن جي بنياد تي هو ان جي قيام کي ميان نصير محمد ڪلهوڙي جي دور سان ڳنڍي ٿو.<ref name="KalhoroBook">{{cite book |last=ڪلهوڙو |first=دين محمد |title=قمبر-شهدادڪوٽ ضلعو: تاريخ جي وهڪري ۾ |year=2011 |page=94 |publisher=قمبر-شهدادڪوٽ ڊسٽرڪٽ هسٽاريڪل سوسائٽي }}</ref> هڪ جديد مقامي تاريخي ماخذ پڻ روايت نقل ڪري ٿو تہ ميان نصير محمد ڪلهوڙي، سيد سفر شاهه بخاري جي صلاح تي هي آبادي قائم ڪئي ۽ شهر جو نالو نصيرآباد رکيو.<ref name="SindhAtlas">{{cite web |title=نصيرآباد |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-nasirabad/ |website=سنڌ ائٽلس |access-date=12 September 2026 }}</ref> هن روايت کي قطعي ثابت ٿيل تاريخي حقيقت بدران '''مقامي تاريخي نسبت''' طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. == تاريخ == === اوائلي دور === نصيرآباد جي ڀرپاسي وارو علائقو موجوده شهر کان گهڻي پراڻي آبادڪاريءَ جا نشان رکي ٿو. نصيرآباد تعلقي ۾ ڌمراهه ۽ چنهڙو نالي قديم دڙا درج ڪيا ويا آهن؛ ڌمراهه واري دڙي کي هڙپائي دور ۽ چنهڙي کي اسلامي دور جي آثارن سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="SindhAtlas"/> ڀرپاسي جي [[جوڻاڻي]] واري تاريخي ماڳ کي پڻ [[ايم ايڇ پنهور]] 14هين صديءَ جي مشهور مسافر [[ابن بطوطه]] جي بيان ڪيل ''جناڻي'' شهر سان سڃاتو آهي. پنهور موجب اهو شهر پراڻي درياهي وهڪري تي آباد هو، جيڪو بعد ۾ وارھ برانچ واري آبپاشي نظام سان لاڳاپيل ٿيو.<ref>{{cite book |last=پنهور |first=ايم. ايڇ. |title=سنڌ جي سومرا بادشاهت جو تصويري تاريخي ائٽلس |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-28_15-29-04_5a1c0e5564fd22d2cb1efcb5414447d5.pdf |year=2004 |access-date=2026-09-11 |archive-date=2025-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250809120552/https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-28_15-29-04_5a1c0e5564fd22d2cb1efcb5414447d5.pdf |url-status=dead }}</ref> === برطانوي دور === برطانوي دور ۾ نصيرآباد هڪ اهم انتظامي نالي طور استعمال ٿيندو هو. 1885ع واري ''امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا'' ۾ '''نصيرآباد تعلقو''' شڪارپور ضلعي جي ميهڙ سب ڊويزن جو هڪ تعلقو ڄاڻايو ويو آهي. ان وقت تعلقي جي ايراضي 343 چورس ميل ۽ 1881ع جي آبادي 46,278 هئي.<ref name="ImperialGazetteer">{{cite web |title=امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا: نصيرآباد تعلقو ۽ شهر |url=https://en.wikisource.org/wiki/Page:The_Imperial_Gazetteer_of_India_-_Volume_10_(2nd_edition).pdf/251 |access-date=12 September 2026 }}</ref> ساڳئي ماخذ ۾ نصيرآباد شهر کي نصيرآباد تعلقي اندر، چيلا واهه جي ڪناري تي واقع، وارھ کان لڳ ڀڳ 10 ميل اوڀر، باڊھ ريلوي اسٽيشن کان 7 ميل ۽ ميهڙ کان 14 ميل اتر-اوڀر طرف ڄاڻايو ويو آهي. شهر تپيدار جو هيڊڪوارٽر هو ۽ هتي مسافر بنگلو، پوسٽ آفيس ۽ پوليس لائينون موجود هيون؛ 1881ع ۾ شهر جي آبادي 2,000 کان گهٽ هئي. چانورن جو مقامي ۽ گذرندڙ واپار پڻ درج ڪيو ويو آهي.<ref name="ImperialGazetteer"/> برطانوي دور جي هن رڪارڊ مان هڪ اهم ڳالهه واضح ٿئي ٿي: '''تعلقي جو نالو نصيرآباد هو، پر وارھ کي تعلقي جو “chief place” ڄاڻايو ويو هو'''. تنهنڪري اهو چوڻ تہ ان وقت وارھ کي ڪا انتظامي اهميت ئي نه هئي، درست ناهي.<ref name="ImperialGazetteer"/> 1898ع ۾ برطانوي سرڪار طرفان '''نصيرآباد تعلقي جي روينيو نظرثاني''' بابت الڳ رپورٽ پڻ تيار ڪئي وئي، جيڪا برٽش لائبريري جي انڊيا آفيس رڪارڊز ۾ محفوظ آهي.<ref>{{cite web |title=شڪارپور ضلعي جي نصيرآباد تعلقي جي روينيو نظرثاني رپورٽ، 1898ع |url=https://searcharchives.bl.uk/catalog/040-000150664 |website=برٽش لائبريري |access-date=12 September 2026 }}</ref> === لاڙڪاڻي ضلعي ۾ شامل ٿيڻ === 1901ع ۾ نئون [[لاڙڪاڻو ضلعو]] قائم ٿيڻ وقت پراڻي شڪارپور ضلعي مان رتوديرو، لاڙڪاڻو، قمبر، لب درياهه، ميهڙ، ڪڪڙ ۽ '''نصيرآباد''' تعلقا نئين ضلعي ۾ شامل ڪيا ويا. پوءِ واري گزيٽيئر ۾ هن انتظامي اڪائيءَ کي صاف لفظن ۾ '''Nasirabad (i.e., Warah)''' لکيو ويو آهي.<ref name="Gazetteer1901">{{cite web |title=سنڌ صوبي جو گزيٽيئر: سکر ضلعو |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/161.pdf |publisher=بمبئي حڪومت |year=1919 |access-date=12 September 2026 }}</ref> لاڙڪاڻي ضلعي جي 1919ع واري گزيٽيئر ۾ پڻ ڄاڻايو ويو آهي تہ وارھ ان تعلقي جو هيڊڪوارٽر هو، جيڪو اڳ '''نصيرآباد تعلقو''' سڏبو هو، ۽ ڪجهه سال اڳ انتظامي سهولت خاطر تعلقائي آفيسون نصيرآباد کان وارھ منتقل ڪيون ويون هيون.<ref>{{cite web |title=لاڙڪاڻي ضلعي ۾ تعليم ۽ انتظام جي تاريخ |url=https://www.scribd.com/doc/169178705/The-Development-of-Education-in-Larkana-Kamber-Shahdadkot-Districts-of-Upper-Sindh-during-British-Rule-1843-1947-pdf |access-date=12 September 2026 }}</ref> === 20هين صدي ۽ ٻيهر تعلقو ٿيڻ === بعد ۾ نصيرآباد شهر وارھ تعلقي جي ٽائون ڪميٽي طور ڪم ڪندو رهيو. 2002ع جي پاڪستاني چونڊ تڪبنديءَ ۾ '''نصيرآباد ٽائون ڪميٽي''' صاف طور وارھ تعلقي جو حصو درج ٿيل آهي، گڏوگڏ ڌمراهه، ديرو، نصيرآباد، ايڊيشنل نصيرآباد، وڳڻ ۽ لالو تپا پڻ وارھ تعلقي ۾ شامل هئا.<ref name="ECP2002">{{cite web |title=سنڌ صوبي جي چونڊ تڪبندي، 2002ع |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/3/Sindh%20Province%202002.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |year=2002 |access-date=12 September 2026 }}</ref> 2004ع ۾ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] قائم ٿيڻ سان نصيرآباد کي ٻيهر الڳ تعلقي جي حيثيت ڏني وئي ۽ شهر ان نئين تعلقي جو صدر مقام بڻيو. 2005ع جي مڪاني چونڊن تائين نصيرآباد الڳ تعلقو طور سرڪاري ۽ اخباري رڪارڊ ۾ درج ٿي چڪو هو.<ref>{{cite news |title=لاڙڪاڻي جي مڪاني چونڊن ۾ پيپلز پارٽي حمايتي اميدوارن کي ڌڪ |url=https://www.dawn.com/news/160007 |work=[[ڊان]] |date=7 October 2005 |access-date=12 September 2026 }}</ref> == جاگرافي == نصيرآباد اتر سنڌ جي سنڌو ماٿريءَ واري هموار ميداني خطي ۾ واقع آهي. شهر جي ڀرپاسي وڏي پيماني تي آبپاشي هيٺ زرعي زمينون آهن. 1880ع واري برطانوي گزيٽيئر ۾ شهر کي '''چيلا واهه''' جي ڪناري تي ڄاڻايو ويو هو.<ref name="ImperialGazetteer"/> جديد دور ۾ پڻ شهر ڀرسان واهن، ڊرينن ۽ زرعي پاڻيءَ جو ڄار شهري ۽ معاشي جاگرافيءَ تي اثرانداز ٿئي ٿو. سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ جي 2024ع واري جائزي موجب نصيرآباد شهر جي هڪ شهري نيڪال/پاڻي منصوبي جي جاءِ جي اوڀر طرف صرف ست ميٽرن جي فاصلي تي هڪ واهه موجود آهي، جڏهن تہ آس پاس رهائشي، واپاري ۽ زرعي زمينون آهن.<ref name="SFERP2024">{{cite web |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي ٻوڏ متاثر پاڻي ۽ نيڪال اسڪيمن جو ماحولياتي ۽ سماجي جائزو |url=https://sferp.gos.pk/wp-content/uploads/2024/05/ESSR_District_Qambar-Shahdadkot-V1.0_May-2024.pdf |publisher=سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ |date=May 2024 |access-date=12 September 2026 }}</ref> == آبادي == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب نصيرآباد ٽائون ڪميٽي جي آبادي 38,105 هئي، جيڪا 2017ع جي 37,819 جي ڀيٽ ۾ تمام معمولي واڌ آهي.<ref name="PBS2023Urban"/> {| class="wikitable sortable" style="width:88%; text-align:center;" |+ style="background:#315d7d; color:white; font-size:115%;" | '''نصيرآباد شهر جي آبادي''' |- style="background:#dceaf4;" ! آدمشماري ! ڪل آبادي ! مرد ! عورتون ! ٽئين جنس ! سالياني واڌ ! سراسري گهريلو جسامت |- style="background:#f7fbfe;" | 2017ع | 37,819 | — | — | — | — | — |- style="background:#fff4dc;" | 2023ع | '''38,105''' | 20,135 | 17,967 | 3 | '''0.13٪''' | 5.81 |} <small>ذريعو: [[پاڪستان شماريات بيورو]].<ref name="PBS2023Urban"/></small> 2023ع ۾ نصيرآباد تعلقي جي ڪل آبادي 174,708 هئي، جنهن مان 136,603 ماڻهو ٻهراڙي ۽ 38,105 ماڻهو شهري نصيرآباد ۾ رهندا هئا.<ref>{{cite web |title=2023ع آدمشماري: نصيرآباد تعلقي جي آبادي ۽ لڏپلاڻ |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_18_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> == خواندگي ۽ تعليم == 2023ع جي آدمشماري موجب نصيرآباد ٽائون ڪميٽي ۾ ڏهن سالن يا ان کان وڏي عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''52.91 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ خواندگي 61.85 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 43.09 سيڪڙو هئي.<ref name="PBS2023Stats">{{cite web |title=2023ع آدمشماري: سنڌ جي شهري آبادين جون چونڊ آبادي ۽ تعليمي شماريات |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_33_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:70%; text-align:center;" |+ style="background:#287271; color:white; font-size:115%;" | '''نصيرآباد ۾ خواندگي، 2023ع''' |- style="background:#e5f3ef;" ! زمرو ! شرح |- | مجموعي | '''52.91٪''' |- style="background:#f5faf8;" | مرد | 61.85٪ |- | عورتون | 43.09٪ |} <small>ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.<ref name="PBS2023Stats"/></small> === اسڪول === نصيرآباد ۾ پرائمري کان هائير سيڪنڊري سطح تائين سرڪاري ۽ خانگي تعليمي ادارا موجود آهن. 2012ع ۾ ''ڊان'' جي هڪ رپورٽ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول نصيرآباد''' ۾ 275 شاگرد داخل هجڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite news |title=پرائمري ۽ سيڪنڊري تعليم تي ڪتابن جي دير سان فراهميءَ جا اثر |url=https://www.dawn.com/news/715944 |work=[[ڊان]] |date=5 May 2012 |access-date=12 September 2026 }}</ref> === ڪاليج === سنڌ ڪاليج ايجوڪيشن کاتي جي موجوده سرڪاري فهرست موجب نصيرآباد ۾ ٻه اهم سرڪاري ڊگري ڪاليج آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:88%; text-align:center;" |+ style="background:#3f7f5f; color:white; font-size:115%;" | '''نصيرآباد جا سرڪاري ڊگري ڪاليج''' |- style="background:#d8eadf;" ! ادارو ! سائنس ! هيومينيٽيز ! ڪمپيوٽر سائنس |- | گورنمينٽ ڊگري ڪاليج نصيرآباد | ها | ها | ها |- | گورنمينٽ گرلز ڊگري ڪاليج نصيرآباد | ها | — | ها |} <small>ذريعو: سنڌ ڪاليج ايجوڪيشن کاتو.<ref name="CollegeDept">{{cite web |title=سنڌ جا سرڪاري ڪاليج |url=https://college.sindh.gov.pk/government-colleges |publisher=ڪاليج ايجوڪيشن کاتو، سنڌ حڪومت |access-date=12 September 2026 }}</ref></small> گورنمينٽ ڊگري ڪاليج نصيرآباد سان لاڳاپيل استادن ۽ محققن جا سائنسي تحقيقي مقالا بين الاقوامي جرنلن ۾ پڻ ڇپيل آهن.<ref>{{cite web |title=گورنمينٽ ڊگري ڪاليج نصيرآباد سان لاڳاپيل تحقيقي اشاعت |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38536638/ |website=پب ميڊ |access-date=12 September 2026 }}</ref> == صحت == نصيرآباد شهر ۾ '''رورل هيلٿ سينٽر نصيرآباد''' اهم سرڪاري صحت مرڪز آهي. سنڌ حڪومت جي 2025ع واري صحت مرڪزن جي فهرست موجب ان جو ڊي ايڇ آءِ ايس ڪوڊ '''234072''' آهي ۽ اهو پي پي ايڇ آءِ جي انتظام هيٺ رورل هيلٿ سينٽر طور درج آهي.<ref name="RHC">{{cite web |title=سنڌ جي چونڊ بنيادي ۽ رورل صحت مرڪزن جي فهرست |url=https://nhsp.gos.pk/wp-content/uploads/2025/06/List-of-HFs-BHUs-RHCs-in-15-Districts.pdf |publisher=صحت کاتو، سنڌ حڪومت |access-date=12 September 2026 }}</ref> قومي تپ دق ڪنٽرول پروگرام جي سرڪاري فهرست ۾ پڻ '''رورل هيلٿ سينٽر نصيرآباد''' قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي سرڪاري تپ دق علاج مرڪزن مان هڪ طور درج آهي.<ref>{{cite web |title=پاڪستان جا سرڪاري تپ دق صحت مرڪز |url=https://ntp.gov.pk/wp-content/uploads/2023/03/Annex-A-Public-Health-Facilities.pdf |publisher=قومي تپ دق ڪنٽرول پروگرام |access-date=12 September 2026 }}</ref> نصيرآباد رورل هيلٿ سينٽر سان لاڳاپيل محققن طرفان ٻارن ۾ شديد غذائي کوٽ بابت پڻ علمي تحقيق ڪئي وئي آهي، جيڪا قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي ٻارن جي صحت جي مسئلن ڏانهن اشارو ڪري ٿي.<ref>{{cite journal |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ 6 کان 59 مهينن جي ٻارن ۾ شديد غذائي کوٽ جي شرح ۽ لاڳاپيل عنصر |url=https://journals.lnh.edu.pk/lnjpc/pdf/a8b2f67f-0aba-44b9-990d-9180bcc31333.pdf |journal=لياقت نيشنل جرنل آف پرائمري ڪيئر |year=2024 }}</ref> == رهائش ۽ بنيادي سهولتون == 2023ع جي آدمشماري موجب نصيرآباد ٽائون ڪميٽي ۾ '''6,555 رهائشي گهر''' درج هئا. انهن مان 4,059 پڪا، 1,592 نيم پڪا ۽ 904 ڪچا گهر هئا.<ref name="PBSHousing">{{cite web |title=2023ع آدمشماري: سنڌ جي شهري آبادين جون رهائشي شماريات |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_34_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:72%; text-align:center;" |+ style="background:#77567a; color:white; font-size:115%;" | '''نصيرآباد جا رهائشي گهر، 2023ع''' |- style="background:#eee4f0;" ! ڪل گهر ! پڪا ! نيم پڪا ! ڪچا |- | '''6,555''' | 4,059 | 1,592 | 904 |} <small>ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.<ref name="PBSHousing"/></small> 2024ع واري سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ جي جائزي ۾ نصيرآباد جي هڪ شهري پاڻي/نيڪال منصوبي سان لڳ ڀڳ 1,428 گهرن ۽ 10,000 ماڻهن جي آبادي لاڳاپيل ڄاڻائي وئي. رپورٽ ۾ اسڪول، واپاري سرگرميون، زرعي زمين، گرڊ اسٽيشن ۽ ڀرسان واهه پڻ درج ڪيا ويا آهن.<ref name="SFERP2024"/> == مڪاني حڪومت == نصيرآباد کي ٽائون ڪميٽي جي حيثيت حاصل آهي. اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي موجوده مڪاني ادارن واري رڪارڊ ۾ '''ٽائون ڪميٽي نصيرآباد''' الڳ بلدياتي ادارو طور درج آهي.<ref>{{cite web |title=سنڌ جا مڪاني ادارا |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/uXX6A7yzzihAvNqyvFh8MTo6qv7xp8EduMQxLkqf.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> 2025ع جي قمبر شهدادڪوٽ ضلعي پروفائيل موجب ٽائون ڪميٽي نصيرآباد جو چيئرمين '''محمد يوسف''' آهي ۽ سندس تعلق [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="PILDAT">{{cite web |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جو پروفائيل |url=https://old.pildat.org/wp-content/uploads/2025/01/QambarShahdadkotDistrictProfile.pdf |publisher=پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ليجسليٽو ڊولپمينٽ اينڊ ٽرانسپيرنسي |year=2025 |access-date=12 September 2026 }}</ref> == معيشت == نصيرآباد جي معيشت تاريخي طور زراعت، چانورن جي واپار ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن جي مارڪيٽ سان ڳنڍيل رهي آهي. 1880ع واري برطانوي گزيٽيئر ۾ به شهر جي واپار جي خاص سڃاڻپ '''چانورن جي مقامي ۽ ٽرانزٽ واپار''' طور بيان ڪئي وئي هئي.<ref name="ImperialGazetteer"/> اڄ پڻ نصيرآباد جي ڀرپاسي ۾ چانور، ڪڻڪ ۽ ٻيا موسمي فصل پوکيا وڃن ٿا. شهر ۾ رائيس ملون، زرعي سامان جا دڪان، اناج واپار ۽ عام ريزڪي سرگرميون مقامي معيشت جو حصو آهن. 2022ع جي ٻوڏ دوران نصيرآباد جي هڪ رائيس مل جي گودام مان وڏي انگ ۾ امدادي خيما هٿ اچڻ بابت عدالتي نگراني هيٺ ڪارروائي پڻ رپورٽ ٿي هئي.<ref>{{cite news |title=قمبر شهدادڪوٽ ۾ رائيس مل جي گودام مان امدادي خيما هٿ |url=https://www.dawn.com/news/1710364 |work=[[ڊان]] |date=16 September 2022 |access-date=12 September 2026 }}</ref> == روڊ ۽ آمدرفت == نصيرآباد شهر روڊن وسيلي [[باڊھ]]، [[وارھ]]، [[ميهڙ]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ ٻين ڳوٺاڻن علائقن سان ڳنڍيل آهي. سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ جي سرڪاري رپورٽ نصيرآباد کي [[اين-55]] ۽ اين-255 واري روڊ نيٽ ورڪ کان نصيرآباد–باڊھ روڊ ذريعي رسائي لائق ڄاڻائي ٿي.<ref name="SFERP2024"/> برطانوي دور ۾ ويجهي ريلوي اسٽيشن [[باڊھ]] هئي، جيڪا گزيٽيئر موجب نصيرآباد کان لڳ ڀڳ ست ميل پري هئي.<ref name="ImperialGazetteer"/> == 2022ع جي ٻوڏ == [[2022ع پاڪستان جي ٻوڏ|2022ع جي وڏي ٻوڏ]] نصيرآباد ۽ ان جي ڀرپاسي کي سخت متاثر ڪيو. 9 سيپٽمبر 2022ع تي سنڌ حڪومت جي آبپاشي کاتي جي رپورٽ موجب قمبر، شهدادڪوٽ، قبو سعيد خان، وارھ، '''نصيرآباد'''، ميهڙ، خيرپور ناٿن شاهه ۽ جوهي جا وڏا حصا ٻوڏ جي پاڻي هيٺ هئا.<ref name="FloodSep">{{cite news |title=متاثر شهرن مان پاڻي ڪڍڻ لاءِ قدم تيز ڪرڻ جي هدايت |url=https://www.dawn.com/news/1709085 |work=[[ڊان]] |date=9 September 2022 |access-date=12 September 2026 }}</ref> 10 سيپٽمبر تائين سرڪاري بريفنگ ۾ نصيرآباد ۽ وارھ جي مٿين حصن ۾ پاڻيءَ جي سطح آهستي آهستي گهٽجڻ شروع ٿيڻ جي ڄاڻ ڏني وئي.<ref>{{cite news |title=اتر سنڌ جي ٻوڏ متاثر علائقن ۾ پاڻيءَ جي سطح گهٽجڻ شروع |url=https://www.dawn.com/news/1709250 |work=[[ڊان]] |date=10 September 2022 |access-date=12 September 2026 }}</ref> نومبر 2022ع تائين به نصيرآباد ڀرسان ڪيترائي ڳوٺ بيٺل ٻوڏ جي پاڻيءَ هيٺ هئا. ''ڊان'' جي رپورٽ موجب علي بخش چانڊيو ڳوٺ ۽ ڀرپاسي جي لڳ ڀڳ 20 وسندين جا رهواسي بجلي، پيئڻ جي صاف پاڻي ۽ زرعي بحاليءَ جي مسئلن کي منهن ڏئي رهيا هئا.<ref>{{cite news |title=مهينن کان پوءِ به قمبر شهدادڪوٽ جا حصا ٻوڏ جي پاڻي هيٺ |url=https://www.dawn.com/news/1722294 |work=[[ڊان]] |date=22 November 2022 |access-date=12 September 2026 }}</ref> [[File:Flood in Sindh 2022.jpg|thumb|280px|2022ع جي ٻوڏ دوران قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي هڪ ڳوٺ ۾ ٻوڏ جو منظر؛ نصيرآباد ۽ ڀرپاسي پڻ وڏي پيماني تي متاثر ٿيا.]] == زرعي پاڻي ۽ ٻوڏ کان پوءِ مسئلا == 2022ع جي ٻوڏ آبپاشي نيٽ ورڪ کي وڏي نقصان پهچايو. 2023ع ۾ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ سخت آبپاشي پاڻيءَ جي کوٽ رپورٽ ٿي، جنهن سبب سارين جي پوک متاثر ٿي.<ref>{{cite news |title=2022ع جي ٻوڏ کان پوءِ قمبر شهدادڪوٽ کي پاڻيءَ جي کوٽ |url=https://www.dawn.com/news/1761393 |work=[[ڊان]] |date=24 June 2023 |access-date=12 September 2026 }}</ref> نصيرآباد جي معيشت ڀرپاسي جي زرعي پٽي سان ڳنڍيل هجڻ ڪري آبپاشي نظام، ڊرينن ۽ ٻوڏ کان پوءِ زمينن مان پاڻي ڪڍڻ شهر جي معاشي بحاليءَ لاءِ اهم رهيا آهن. == مذهبي ۽ تاريخي ماڳ == === سيد سفر شاهه بخاري جو مقبرو === مقامي روايت موجب '''سيد سفر شاهه بخاري''' نصيرآباد جي ابتدائي تاريخ سان لاڳاپيل بزرگ هو ۽ شهر جي قيام بابت روايت ۾ سندس نالو اچي ٿو. سندس مزار شهر اندر پراڻي آرٿر روڊ ڀرسان ڄاڻائي وڃي ٿي، جتي ذوالحج جي مهيني ۾ ساليانو عرس منعقد ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="SindhAtlas"/> هن روايت ۽ مزار بابت وڌيڪ قديم تحريري يا آثار قديمه وارو ماخذ گهربل آهي، تنهنڪري ان کي مقامي تاريخي روايت طور ئي پيش ڪيو وڃي. == ثقافت ۽ مذهبي ورثو == هڪ جديد علمي تحقيق ۾ نصيرآباد کي اتر سنڌ جي انهن شهرن ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جتي هندن ۽ سکن جا پراڻا درٻار، ٽڪاڻا يا مذهبي عمارتون ڪلهوڙا، ٽالپر ۽ برطانوي دورن ۾ موجود هيون. تحقيق خاص طور سنڌ جي هندو ۽ سک مذهبي عمارتن ۾ ناچ ۽ مصوريءَ جي فن بابت آهي.<ref>{{cite journal |title=سنڌ جي هندو مندرن ۽ سک درٻارن ۾ ناچ جا نقش |url=https://www.researchgate.net/publication/398691432_Dance_Depictions_in_Hindu_Temples_and_Sikh_Shrines_of_Sindh |year=2025 }}</ref> اهو حوالو نصيرآباد جي تاريخي مذهبي تنوع ڏانهن اشارو ڪري ٿو، پر مخصوص عمارتن جي موجوده حالت بابت وڌيڪ ميداني تحقيق جي ضرورت آهي. == پڻ ڏسو == * [[نصيرآباد تعلقو]] * [[وارھ]] * [[باڊھ]] * [[ميهڙ]] * [[جوڻاڻي]] * [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] * [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] * [[2022ع پاڪستان جي ٻوڏ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان شماريات بيورو] * [https://ecp.gov.pk اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240508030526/https://www.ecp.gov.pk/ |date=2024-05-08 }} * [https://college.sindh.gov.pk سنڌ ڪاليج ايجوڪيشن کاتو] * [https://nhsp.gos.pk سنڌ صحت پروگرام] * [https://sferp.gos.pk سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ] [[زمرو:نصيرآباد، سنڌ]] [[زمرو:نصيرآباد تعلقو]] [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون ٽائون ڪميٽيون]] [[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]] 2axmcei04i4pc5650nyzxc6t9451126 0 45294 414469 389265 2026-09-22T23:56:37Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414469 wikitext text/x-wiki [[File:Abu_Shagara,_Sharjah_-_panoramio_(4).jpg | thumb | 220x124px | right | ابو شگاره جو ھڪ ڏيک]]'''ابو شگاره''' {{ٻيا نالا|انگريزي='''Abu Shagara'''}}، [[گڏيل عرب امارات]] جي رياست [[شارجه (امارات)|شارجه]] ۾ هڪ [[رهائشي علائقا|رهائشي علائقو]] آهي. هڪ رياست جي گنجان آبادين مان هڪ آبادي وارو شهر آهي. هتي رياست ۾ موجود سڀ کان وڏو پارڪ ابو شگاره پارڪ پڻ واقع آهي. {{coord|25.336307|N|55.395949|E|display=title}} ==مڪانيت== ابو شگاره الوحده روڊ [ايس 113]، بادشاهه عبدالعزيز روڊ [ايس 116]، ۽ الستقلال روڊ [ايس 107] جي وچ تي واقع آهي. == خارجي ڳنڍڻا == # [http://www.emirates247.com/business/economy-finance/new-offer-to-abu-shagara-traders-2012-04-15-1.453996 New offer to Abu Shagara traders Sharjah - Auto Park can house 700 car showrooms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171219180939/http://www.emirates247.com/business/economy-finance/new-offer-to-abu-shagara-traders-2012-04-15-1.453996 |date=2017-12-19 }} # [http://gulfnews.com/news/gulf/uae/general/down-the-years-in-abu-shagara-1.130886 Gulf News Report - Down the years in Abu Shagara] # [http://www.thenational.ae/business/economy/old-vehicles-put-dealers-on-the-road-to-success The National News paper - Old vehicles put dealers on the road to success] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121230051718/http://www.thenational.ae/business/economy/old-vehicles-put-dealers-on-the-road-to-success |date=2012-12-30 }} # [http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticle09.asp?xfile=data/theuae/2010/May/theuae_May730.xml&section=theuae Khaleej Times - Sharjah to shift Abu Shagara used car market]{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} # [http://gulfnews.com/news/gulf/uae/society/sharjah-municipality-warns-used-cars-dealers-1.1069109 Sharjah Municipality warns used cars dealers not to take up public spaces after complaints from local residents.] [[زمرو:شارجه (شهر)]] ntmsy6rbpwb5b43qlefvi5v1tu7ruwh 0 45540 414576 251667 2026-09-23T07:40:59Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414576 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday |holiday_name = يوڪرين جي دفاع جو ڏينهن |type = قومي |image = [[فائل:Defender of Ukraine Day 2017 03.jpg|250px]]<br>[[فائل:Defender of Ukraine Day 2017 01.jpg|250px]] |imagesize = |caption = |official_name = День захисника України |nickname = |observedby = |litcolor = |longtype =[[عام موڪل]] |significance = |begins = |ends = |date = 1 آڪٽوبر |duration = 1 ڏينهن |frequency = ساليانو |celebrations = ڪنسرٽ، ايڪسپو، ۽ ميلا |observances = |scheduling = هر سال ساڳيو ڏينهن }} '''يوڪرين جي دفاع جو ڏينهن''' {{ٻيا نالا|انگريزي='''Defender of Ukraine Day'''}}، هي ڏينهن هر سال 1 آڪٽوبر تي ملهايو ويندو آهي ۽ هن ڏينهن تي [[يوڪرين]] ۾ [[عام موڪل]] هوندي آهي.<ref>{{cite web |url=http://uatoday.tv/society/october-14-declared-lsquo-defenders-of-ukraine-day-rsquo-after-lawmakers-back-poroshenko-rsquo-s-proposal-413506.html |title=October 14 declared 'Defenders of Ukraine Day' after lawmakers back Poroshenko's proposal |agency=[[Ukraine Today]] |date=5 March 2015 |access-date=10 October 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.president.gov.ua/en/news/prezident-vstanoviv-14-zhovtnya-dnem-zahisnika-ukrayini-33855 |title=President proclaimed October 14 the Day of Defender of Ukraine |website= |date=14 October 2014 |access-date=10 October 2015}}</ref> هي ڏينهن پهرين دفعي 2015ع تي ملهايو ويو.<ref>[http://www.foxnews.com/world/2015/10/14/ukraine-marks-first-defenders-day-with-harsh-words-for-putin/ Ukraine marks first 'Defenders Day' with harsh words for Putin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151205235059/http://www.foxnews.com/world/2015/10/14/ukraine-marks-first-defenders-day-with-harsh-words-for-putin/ |date=2015-12-05 }}, [[Fox News Channel]] (14 October 2015)</ref> ان جو پهريون جشن 2015 ۾ هو (پر پوءِ 2023 تائين اهو 14 آڪٽوبر تي ملهايو ويو<ref name="3735767ChristmasDoU2">{{Cite web|url=https://www.ukrinform.net/rubric-society/3735767-parliament-changes-dates-of-three-holidays-christmas-statehood-day-day-of-defenders-of-ukraine.html|title=Parliament changes dates of Christmas, Statehood Day, Day of Defenders|date=2023-07-14|website=[[Ukrinform]]|language=en|access-date=2023-07-14}}</ref>). ==تاريخ== 14 آڪٽوبر 2014ع تي يوڪرين جي هڪ صدارتي حڪمنامي کان پوءِ هي ڏينهن ملهاجڻ جو اغاز ٿيو، هي ڏينهن [[يوڪرين جي مٿان روس جي فوجي مداخلت (2014 کان تاحل)|يوڪرين جي مٿان روس جي فوجي مداخلت]] جي ياد ۾ ملهايو ويندو آهي. <ref name="pswhnah">[http://en.interfax.com.ua/news/general/228452.html Ukraine's Defenders Day to be observed on October 14, February 23 celebration canceled], [[Interfax-Ukraine]] (14 October 2014)<br />[http://www.president.gov.ua/en/news/31389.html President proclaimed October 14 the Day of Defender of Ukraine], [[president.gov.ua]] (14 October 2014)</ref> 5 مارچ 2015ع تي هن ڏينهن کي [[يوڪريني پارليامنٽ]] پڻ منظور ڪيو.<ref name="New Oct. 14 state holiday">[http://www.kyivpost.com/guide/about-kyiv/new-oct-14-state-holiday-has-orthodox-cossack-roots-399592.html New Oct. 14 state holiday has Orthodox, Cossack roots], [[Kyiv Post]] (8 October 2015)</ref> == پڻ ڏسو == * [[يوڪرين جون عام موڪلون]] == حوالا == {{reflist|30em}} ==خارجي ڳنڍڻا== {{Commons category|Defender of Ukraine Day}} [[زمرو:يوڪرين ۾ عام موڪل]] [[زمرو:يوڪريني ثقافت]] [[زمرو:يوڪريني معاشرو]] [[زمرو:آڪٽوبر جا ڏڻ]] [[زمرو:يوڪرين ۾ عام موڪلون]] barxhryodfm9jz5h02sfucykpl661ly 0 46145 414592 280176 2026-09-23T10:32:55Z Intisar Ali 8681 /* */ 414592 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = نيئلس ھينرڪ ايبل | image = Niels Henrik Abel.jpg | image_size = 200px | caption = نيلس ھينرڪ ايبل | birth_date = {{birth date|1802|8|5|df=y}} | birth_place = [[نيڊسٽرئنڊ]], [[ڊينمارڪ-ناروي]] | death_date = {{death date and age|1829|4|6|1802|8|5|df=y}} | death_place = [[فرولينڊ]], [[ناروي]] | residence =ناروي | nationality = نارويئن | field = [[ميٿميٽڪس]] | work_institutions = | alma_mater = [[يونيورسٽي آف اوسلو|رايل فريڊرڪ يونيورسٽي]] (BA, 1822) | academic_advisors = [[بيرنٽ ميخائيل ھومبوئي]] | doctoral_advisor =<!--no doctorate--> | doctoral_students =<!--no doctorate--> | known_for = [[ايبلس بائنوميئل ٿيورم]]<br>[[ابيلين ڪيٽيگري]]<br>[[ابيلين ورائٽي]]<br>[[ايبل واري مساوات]]<br>[[ايبل جي پھرين قسم جي مساوات]]<br>[[ايبلين وارو اضافو]]<br>[[ايبيلين فنڪشن]]<br>[[ايبيلين گروپ]]<br>[[ايبل جي شناخت]]<br>[[ايبل واري نابرابري]]<br> | footnotes= | signature = Niels Henrik Abel signature.png }} '''ايبل نيئلس ھينرڪ''':{{ٻيا نالا|انگريزي=Abel, Niels Henrik}}{{IPAc-en|ˈ|ɑ:|b|əl}}; (1802–1829) [[ناروي]] جو رياضيدان ۽ آلجبرا جو ماھر جيڪو جيڪڏهن 26 سال جي عمر ۾ وفات نہ ڪري ھا تہ اوڻويھين صدي جو سڀ کان وڏو رياضيدان ٿئي ھاا<ref name =" ميٿميٽڪس"> ENCYCLOPEDIA OF Mathematics James Tanton, Ph.D.Facts On File, Inc. 132 West 31st Street New York NY 10001 Library of Congress Cataloging-in-Publication Data Tanton, James Stuart, 1966 -Encyclopedia of mathematics/James Tanton. p. cm. Includes bibliographical references and index. ISBN 0-8160-5124-0 1. Mathematics—Encyclopedia. I. Title. QA5.T34 2005 510′.3—dc22 2004016785- page# -3 </ref>. ھن [[ڪئنٽڪ مساوات]] جي ريڊيڪل ذريعي حل ڪڍي ڏنو جنھن حل جي تلاش ٽن صدين کان جاري ھئي. ھن [[گروپ ٿيوري]] ۽ [[آلجبرا]] تي تحقيق ڪئي. == زندگي == === شروعاتي زندگي === {{multiple image | width = 100 | footer = نيلس هينرڪ ايبل جا والدين، 1809ع | image1 = Søren Georg Abel.png | alt1 = سورن جارج ايبل | caption1 = [[سورن جارج ايبل]] | image2 = Anne Marie Abel.png | alt2 = اين ميري ايبل | caption2 = اين ميري ايبل }} نيلس هينرڪ ايبل [[نيدسٽرينڊ ميونسپلٽي|نيدسٽرينڊ]]، ناروي ۾ وقت کان اڳ ڄائو هو. هو پادري [[سورن جارج ايبل]] ۽ اين ميري سائمنسن جو ٻيو ٻار هو. نيلس هينرڪ ايبل جي ڄمڻ وقت سندس خاندان [[فينوئي (ٻيٽ)|فينوئي]] ۾ پادريءَ جي رهائشگاهه ۾ رهندو هو. ڪيترين ڳالهين مان ظاهر ٿئي ٿو ته نيلس هينرڪ پاڙيسري پاريش ۾ ڄائو هو، ڇاڪاڻ ته سندس والدين سندس ڄمڻ واري سال جولاءِ ۽ آگسٽ ۾ نيدسٽرينڊ جي [[بيليف]] جا مهمان هئا.<ref name="SNL-bio"> Stubhaug, Arild: [http://www.snl.no/.nbl_biografi/Niels_Henrik_Abel/utdypning Niels Henrik Abel – utdypning (NBL-artikkel)] – Store norske leksion </ref>{{NoteTag|نيلس هينرڪ وقت کان اڳ ڄائو هو ۽ زباني روايت موجب، نئين ڄاول ٻار کي جيئرو رکڻ لاءِ ڳاڙهي شراب سان ڌوئي ڪپهه جي ڪپڙي ۾ ويڙهيو ويندو هو. نيلس هينرڪ جي پيءُ کيس بپتسما ڏني ۽ پاريش رجسٽر ۾ لکيو: ''"6 سيپٽمبر 1802ع تي فينوئي چرچ ۾ پادري سورن جي. ايبل ۽ اين ميري سائمنسن جي ٻار نيلس هينرڪ، جيڪو 5 آگسٽ تي ڄائو هو، کي بپتسما ڏني وئي"'' – ([[ڊينو-نارويجي ٻولي|نارويجي]]: September 6te 1802 døbt i Findøe Kirke Sognepræsten Søren G. Abel og Ane Marie Simonsens Barn Niels Henrik, fød den 5te August.)<ref>Skadberg, Gunnar A.: Ætt og heim 2004, chapter 5, ''Sogneprest Søren Georg Abel – Matematikerens far''. {{ISBN|82-90087-65-9}}.</ref><br />مورٽن ڪيئرلف کي 1829ع ۾ نيدسٽرينڊ جو پادري مقرر ڪيو ويو. هن 1880ع ۾ والي ۾ پروفيسر بيرڪنس ڏانهن لکيل خط ۾ ڄاڻايو ته مقامي ماڻهن کيس ٻڌايو هو ته ايبل جي پٽن مان هڪ نيدسٽرينڊ ۾ اڳوڻي بيليف مارسٽرينڊ جي گهر ۾ ڄائو هو.<ref>Myhre, Sigmar: Ætt og heim 2009, chapter 6, ''Niels Henrik Abel – fødestaden''. {{ISBN|978-82-90087-72-7}}.</ref>}} نيلس هينرڪ ايبل جي پيءُ، سورن جارج ايبل، [[الهيات]] ۽ [[فلسفو|فلسفي]] ۾ ڊگري حاصل ڪئي هئي ۽ [[هيسبي چرچ]]، [[فينوئي (ٻيٽ)|فينوئي]] ۾ پادري طور خدمتون سرانجام ڏنيون. سورن جو پيءُ ۽ نيلس جو ڏاڏو، هانس ميٿياس ايبل، پڻ پادري هو ۽ [[ريزور (شهر)|ريزور]] شهر جي ويجهو [[جيرسٽاد چرچ]] ۾ خدمتون سرانجام ڏيندو هو. سورن پنهنجو ننڍپڻ جيرسٽاد ۾ گذاريو هو ۽ اتي نائب پادري پڻ رهيو هو. 1804ع ۾ سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ سورن کي جيرسٽاد جو پادري مقرر ڪيو ويو ۽ خاندان اتي منتقل ٿي ويو. ايبل خاندان جو اصل تعلق [[شليسويگ]] سان هو ۽ اهو 17هين صديءَ ۾ ناروي آيو هو. [[File:Gjerstad kirke or Risør.jpg|thumb|right|alt=جيرسٽاد چرچ ۽ پادريءَ جي رهائشگاهه جو پوسٽ ڪارڊ.|1890ع–95ع ۾ جيرسٽاد چرچ ۽ پادريءَ جي رهائشگاهه جو پوسٽ ڪارڊ. رهائشگاهه جي مکيه عمارت ساڳي هئي، جيڪا ايبل جي اتي رهڻ وقت موجود هئي.]] اين ميري سائمنسن [[ريزور (شهر)|ريزور]] جي رهواسڻ هئي؛ سندس پيءُ نيلس هينرڪ سيڪسِلڊ سائمنسن واپاري ۽ تجارتي جهازن جو مالڪ هو ۽ کيس ريزور جو سڀ کان امير ماڻهو چيو ويندو هو. اين ميري ٻن [[ماٽيلي خاندان|ماٽيلين مائرن]] سان نسبتاً آسائشن واري ماحول ۾ وڏي ٿي هئي. جيرسٽاد جي پادريءَ واري رهائشگاهه ۾ هوءَ ناچ جي محفلن ۽ سماجي گڏجاڻين جو انتظام ڪرڻ پسند ڪندي هئي. ڪيترين ڳالهين مان ظاهر ٿئي ٿو ته هوءَ ننڍي عمر کان ئي شراب جي عادي ٿي وئي هئي ۽ ٻارن جي پرورش ۾ گهڻي دلچسپي نه وٺندي هئي. نيلس هينرڪ ۽ سندس ڀائرن کي سندن پيءُ هٿ سان لکيل ڪتابن ذريعي تعليم ڏيندو هو. رياضيءَ جي هڪ ڪتاب ۾ جوڙ جي جدول ۾ لکيل هو: 1+0=0.<ref name="SNL-bio" /> === ڪيٿيڊرل اسڪول ۽ رائل فريڊرڪ يونيورسٽي === ناروي جي آزادي ۽ 1814ع ۾ ملڪ ۾ ٿيل پهرين چونڊن کان پوءِ سورن ايبل کي [[اسٽورٽنگ]] جو نمائندو چونڊيو ويو. اسٽورٽنگ جا اجلاس 1866ع تائين ڪرسچينيا (هاڻوڪي [[اوسلو]]) جي [[اوسلو ڪيٿيڊرل اسڪول|ڪيٿيڊرل اسڪول]] جي مکيه هال ۾ ٿيندا هئا. گهڻو امڪان آهي ته اهڙيءَ ريت سورن جو اسڪول سان رابطو ٿيو ۽ هن فيصلو ڪيو ته سندس وڏو پٽ هانس ميٿياس ايندڙ سال اتي پڙهڻ شروع ڪري. پر جڏهن روانگيءَ جو وقت ويجهو آيو ته هانس گهر ڇڏڻ جي خيال کان ايترو اداس ۽ مايوس ٿي ويو، جو سندس پيءُ کيس موڪلڻ جي همت نه ڪئي. ان جي بدران هن نيلس کي موڪلڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="SNL-bio" /> 1815ع ۾ نيلس ايبل 13 سالن جي عمر ۾ ڪيٿيڊرل اسڪول ۾ داخل ٿيو. سندس وڏو ڀاءُ هانس هڪ سال پوءِ ساڻس گڏ اتي داخل ٿيو. ٻئي هڪ ئي ڪمري ۾ رهندا ۽ گڏ ڪلاس وٺندا هئا. هانس جا درجا نيلس کان بهتر هئا؛ پر 1818ع ۾ رياضيءَ جو نئون استاد [[برنٽ مائيڪل هولمبو]] مقرر ٿيو. هو شاگردن کي گهر ۾ حل ڪرڻ لاءِ رياضيءَ جا سوال ڏيندو هو. هن نيلس هينرڪ جي رياضيءَ واري قابليت کي سڃاتو ۽ کيس اعليٰ سطح تائين هي مضمون پڙهڻ لاءِ همٿايو. هو اسڪول کان پوءِ نيلس کي ذاتي سبق پڻ ڏيندو هو. 1818ع ۾ سورن ايبل جو 1806ع واري پنهنجي [[ڪيٽيڪزم]] بابت عالمِ دين اسٽينر يوهانس اسٽينرسن سان عوامي مذهبي بحث ٿيو. ان بحث کي اخبارن ۾ وڏي ڪوريج ملي. سورن کي "ايبل اسپينڊيبل" ''([[ڊينو-نارويجي ٻولي|نارويجي]]: "Abel Spandabel")'' جو لقب ڏنو ويو. چيو وڃي ٿو ته ان تڪرار تي نيلس جو ردعمل "حد کان وڌيڪ خوش مزاجي" وارو هو. ساڳئي وقت سورن [[ناروي جي آئين ساز اسيمبلي]] جي ميزبان [[ڪارستن اينڪر]] جي توهين ڪرڻ کان پوءِ مواخذي جي ويجهو پهچي ويو. سيپٽمبر 1818ع ۾ هو پنهنجي سياسي ڪيريئر جي تباهيءَ کان پوءِ جيرسٽاد موٽي آيو. هن گهڻو شراب پيئڻ شروع ڪيو ۽ صرف ٻن سالن کان پوءِ 1820ع ۾ 48 سالن جي عمر ۾ وفات ڪري ويو. برنٽ مائيڪل هولمبو نيلس هينرڪ ايبل کي اسڪول ۾ رهڻ لاءِ وظيفو ڏيارڻ ۾ مدد ڪئي ۽ پنهنجن دوستن کان پئسا گڏ ڪيا ته جيئن هو [[اوسلو يونيورسٽي|رائل فريڊرڪ يونيورسٽي]] ۾ پڙهي سگهي. جڏهن ايبل 1821ع ۾ يونيورسٽي ۾ داخل ٿيو ته هو اڳ ئي ناروي جو سڀ کان وڌيڪ ڄاڻ رکندڙ رياضي دان هو. هولمبو وٽ هاڻي کيس سيکارڻ لاءِ وڌيڪ ڪجهه نه هو ۽ ايبل يونيورسٽي جي لائبريري ۾ موجود رياضيءَ جو جديد ترين علمي مواد پڙهي چڪو هو. ان عرصي دوران ايبل [[پنجين درجي جي مساوات]] کي ريڊيڪلن ذريعي حل ڪرڻ تي ڪم شروع ڪيو. رياضي دان 250 سالن کان وڌيڪ عرصي کان هن مسئلي جو حل ڳولي رهيا هئا. 1821ع ۾ ايبل سمجهيو ته هن ان جو حل ڳولي ورتو آهي. ڪرسچينيا ۾ رياضيءَ جي ٻن پروفيسرن، سورن راسموسن ۽ [[ڪرسٽوفر هانسٽين]]، ايبل جي فارمولن ۾ ڪا غلطي نه ڏٺي ۽ سندس ڪم ڪوپن هيگن ۾ نارڊڪ ملڪن جي مشهور رياضي دان [[ڪارل فرڊيننڊ ڊيگن]] ڏانهن موڪليو. ڊيگن کي به ڪا غلطي نظر نه آئي، پر پوءِ به هن کي شڪ هو ته اهڙو حل، جنهن کي ايترا ناميارا رياضي دان ايتري ڊگهي عرصي کان ڳولي رهيا هئا، سو پري ڪرسچينيا جي هڪ اڻڄاتل شاگرد واقعي ڳولي ورتو هوندو. بهرحال، ڊيگن ايبل جي غيرمعمولي تيز ذهانت کي محسوس ڪيو ۽ سندس خيال هو ته اهڙي باصلاحيت نوجوان کي پنجين درجي جي مساوات جهڙي "بي ثمر موضوع" تي پنهنجون صلاحيتون ضايع نه ڪرڻ گهرجن، بلڪه [[بيضوي فنڪشن|بيضوي فنڪشنن]] ۽ [[ماورائي عددن جو نظريو|ماورائيت]] تي ڪم ڪرڻ گهرجي؛ ڇاڪاڻ ته پوءِ، ڊيگن لکيو، هو "هڪ وسيع تجزياتي سمنڊ جي وڏن حصن ڏانهن ميگيلن جهڙا نوان رستا ڳولي لهندو".<ref name="SNL-bio" /> ڊيگن ايبل کان پنهنجي طريقي جو عددي مثال ڏيڻ لاءِ چيو. مثال تيار ڪرڻ دوران ايبل پنهنجي مقالي ۾ هڪ غلطي ڳولي لڌي.<ref name="StAndrews">[http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Abel.html Abel biography]. Groups.dcs.st-and.ac.uk. Retrieved on 2011-07-12.</ref> ان مان 1823ع ۾ اها دريافت ٿي ته پنجين يا ان کان وڌيڪ درجي جي مساوات کي فارمولي ذريعي حل ڪرڻ لازمي طور ممڪن نه آهي.<ref>{{Cite book |last=Bruno |first=Leonard |title=Math & Mathematics: The History of Math Discoveries Around the World (Volume 1: A-H) |publisher=U•X•L |year=1999 |isbn=0-7876-3812-9 |location=Farmington Hills, MI |page=3}}</ref> ايبل 1822ع ۾ گريجوئيشن مڪمل ڪئي. رياضيءَ ۾ سندس ڪارڪردگي غيرمعمولي طور اعليٰ، جڏهن ته ٻين مضمونن ۾ سراسري هئي. === ڪيريئر === [[File:Abel-kladd.jpg|thumb|alt=نيلس هينرڪ ايبل جي نوٽ بڪ مان|نيلس هينرڪ ايبل جي نوٽ بڪ مان]] گريجوئيشن کان پوءِ يونيورسٽي جي پروفيسرن ايبل جي مالي مدد ڪئي ۽ پروفيسر ڪرسٽوفر هانسٽين کيس پنهنجي گهر جي مٿئين ماڙ جي هڪ ڪمري ۾ رهڻ ڏنو. ايبل بعد ۾ مسز هانسٽين کي پنهنجي ٻي ماءُ سمجهندو هو. اتي رهندي ايبل پنهنجي ننڍي ڀاءُ پيڊر ايبل کي [[ايگزامن آرٽيم]] مڪمل ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. هن پنهنجي ڀيڻ ايلزبيٿ کي شهر ۾ روزگار ڳولڻ ۾ پڻ مدد ڪئي. 1823ع جي شروعات ۾ نيلس ايبل پنهنجو پهريون مقالو ناروي جي پهرين سائنسي رسالي ''Magazin for Naturvidenskaberne'' ۾ شايع ڪيو، جنهن جي گڏيل باني پروفيسر هانسٽين هو. ايبل ان رسالي ۾ ڪيترائي مقالا شايع ڪيا، پر رسالي کي جلد احساس ٿيو ته اهڙو مواد عام پڙهندڙن لاءِ مناسب نه هو. 1823ع ۾ ايبل فرانسيسي ٻوليءَ ۾ پڻ هڪ مقالو لکيو. اهو "سڀني تفريقي فارمولن کي انٽيگريٽ ڪرڻ جي امڪان جي عام تشريح" (''[[ڊينو-نارويجي ٻولي|نارويجي]]: en alminnelig Fremstilling af Muligheten at integrere alle mulige Differential-Formler)'') هو. هن ان کي شايع ڪرائڻ لاءِ يونيورسٽي کان مالي مدد گهري. پر جائزي هيٺ هجڻ دوران اهو ڪم گم ٿي ويو ۽ پوءِ ڪڏهن به نه مليو.<ref name="SNL-bio" /> [[File:Christine Kemp.jpg|thumb|ڪرسٽين ڪيمپ]] 1823ع جي وچ ڌاري پروفيسر راسموسن ايبل کي 100 [[اسپيسيڊالر]] تحفي طور ڏنا ته جيئن هو [[ڪوپن هيگن]] وڃي فرڊيننڊ ڊيگن ۽ ٻين رياضي دانن سان ملي سگهي. ڪوپن هيگن ۾ رهندي ايبل [[فرما جو آخري ٿيورم]] تي ڪجهه ڪم ڪيو. ايبل جو چاچو پيڊر مينڊرپ ٽڪسن، ڪوپن هيگن جي [[ڪرسچين شاون]] واري بحري اڏي تي رهندو هو. اتي هڪ ناچ جي محفل ۾ نيلس ايبل جي ملاقات ڪرسٽين ڪيمپ سان ٿي، جيڪا اڳتي هلي سندس مڱيندي بڻجي. 1824ع ۾ ڪرسٽين [[سون، ناروي|سون]]، ناروي منتقل ٿي وئي، جتي هن ٻارن جي خانگي استاني طور ڪم ڪيو، ۽ ڪرسمس دوران ٻنهي جي مڱڻي ٿي.<ref name="SNL-bio" /> ڪوپن هيگن مان موٽڻ کان پوءِ ايبل جرمني ۽ فرانس جي ناميارن رياضي دانن سان ملڻ لاءِ سرڪاري وظيفي جي درخواست ڏني، پر ان جي بدران کيس ٻن سالن لاءِ هر سال 200 اسپيسيڊالر ڏنا ويا ته جيئن هو ڪرسچينيا ۾ رهي جرمن ۽ فرانسيسي ٻوليون پڙهي. ان کان پوءِ ايندڙ ٻن سالن لاءِ کيس هر سال 600 اسپيسيڊالر جي وظيفي جو واعدو ڪيو ويو، جنهن سان کيس پرڏيهه سفر ڪرڻ جي اجازت ملڻي هئي.<ref name="SNL-bio" /> اهي ٻوليون پڙهڻ دوران ايبل 1824ع ۾ پنهنجو پهريون اهم ڪم ''Mémoire sur les équations algébriques où on démontre l'impossibilité de la résolution de l'équation générale du cinquième degré''<ref>{{Cite web |title=Mémoire sur les équations algébriques où on démontre l'impossibilité de la résolution de l'équation générale du cinquième degré |url=http://www.abelprize.no/c54178/binfil/download.php?tid=53608 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210808172819/https://www.abelprize.no/c54178/binfil/download.php?tid=53608 |archive-date=8 August 2021 |access-date=28 July 2015}}</ref> (الجبري مساواتن بابت يادداشت، جنهن ۾ پنجين درجي جي عام مساوات جي حل جي ناممڪن هجڻ کي ثابت ڪيو ويو آهي) شايع ڪيو. 1823ع تائين ايبل آخرڪار ثابت ڪري چڪو هو ته پنجين درجي جي عام مساوات کي ريڊيڪلن ذريعي حل ڪرڻ ناممڪن آهي، جنهن کي هاڻي [[ايبل–رفيني ٿيورم]] چيو وڃي ٿو. تنهن هوندي به هي مقالو پيچيده ۽ سمجهڻ ۾ ڏکيو هو، جنهن جو هڪ سبب اهو به هو ته ڇپائيءَ جا خرچ بچائڻ لاءِ ايبل ان کي رڳو ڇهن صفحن تائين محدود رکيو هو. وڌيڪ تفصيلي [[رياضياتي ثبوت|ثبوت]] 1826ع ۾ ''[[ڪريلي جو رسالو]]'' جي پهرين جلد ۾ شايع ٿيو. [[File:Gedenktafel Am Kupfergraben 4a (Mitte) Niels Henrik Abel.jpg|thumb|برلن ۾ ان هنڌ 2014ع ۾ لڳايل يادگاري تختي، جتي ايبل 1825ع–26ع دوران رهندو هو]] 1825ع ۾ ايبل [[سويڊن جو چارلس چوڏهون جان|ناروي ۽ سويڊن جي بادشاهه ڪارل يوهان]] کي ذاتي خط لکي پرڏيهه سفر ڪرڻ جي اجازت گهري. کيس اجازت ملي ۽ سيپٽمبر 1825ع ۾ هو يونيورسٽي جي چئن دوستن (ڪرسچين پي. بي. بوئڪ، بالٿازار ايم. ڪيلهائو، نڪولائي بي. مولر ۽ اوٽو ٽينڪ) سان گڏ ڪرسچينيا ڇڏي ويو. ايبل جا اهي چار دوست ارضيات جي مطالعي لاءِ برلن ۽ الپس وڃي رهيا هئا. ايبل ڪوپن هيگن تائين ساڻن گڏ وڃڻ ۽ اتان گوٽنگن وڃڻ چاهيو ٿي. سندس وظيفي جي شرطن موجب کيس [[ڪارل فريڊرڪ گائوس|گائوس]] سان [[گوٽنگن]] ۾ ملڻو هو ۽ پوءِ پيرس وڃڻو هو. پر ڪوپن هيگن پهچڻ کان پوءِ هن پنهنجو منصوبو تبديل ڪري ڇڏيو. هن پنهنجي دوستن سان گڏ برلن وڃڻ جو فيصلو ڪيو ۽ ارادو رکيو ته پوءِ گوٽنگن ۽ پيرس ويندو.<ref name="SNL-bio" /> رستي ۾ هن الٽونا، جيڪو هاڻي هيمبرگ جو هڪ ضلعو آهي، ۾ فلڪيات دان [[هائنريش ڪرسچين شوماخر]] سان ملاقات ڪئي. پوءِ هن چار مهينا برلن ۾ گذاريا، جتي سندس [[آگسٽ ليوپولڊ ڪريلي]] سان سٺي واقفيت ٿي. ڪريلي ان وقت پنهنجو رياضياتي رسالو ''[[ڪريلي جو رسالو|Journal für die reine und angewandte Mathematik]]'' شايع ڪرڻ وارو هو. ايبل هن منصوبي جي ڀرپور حمايت ڪئي ۽ ان جي ڪاميابيءَ ۾ اهم حصو ورتو.<ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Abel, Niels Henrik|volume=1|pages=39–40}}</ref> رسالي جي پهرين ئي سال ۾ ايبل ان لاءِ ست مقالا لکيا. برلن کان ايبل پنهنجي دوستن سان گڏ الپس پڻ ويو. هو [[لائپزگ]] ۽ [[فريبرگ، سيڪسني|فريبرگ]] ويو، جتي هن [[جارج اماڊيوس ڪارل فريڊرڪ نائومن]] ۽ سندس ڀاءُ، رياضي دان آگسٽ نائومن، سان ملاقات ڪئي. فريبرگ ۾ ايبل فنڪشنن جي نظريي، خاص طور [[بيضوي فنڪشن|بيضوي]]، [[هائپربيضوي فنڪشن|هائپربيضوي]] ۽ هڪ نئين قسم، جنهن کي هاڻي [[ايبيلين فنڪشن]] چيو وڃي ٿو، تي تحقيق ڪئي. فريبرگ کان هو ڊريسڊن، پراگ، ويانا، ٽريسٽي، وينس، ويرونا، بولزانو، انسبرڪ، لوسرن ۽ بازل ويا. جولاءِ 1826ع کان ايبل بازل کان پيرس تائين اڪيلو سفر ڪيو. ايبل پنهنجو گهڻو ڪم ''ڪريلي جي رسالي'' ۾ ڇپجڻ لاءِ برلن موڪلي ڇڏيو هو، پر جنهن ڪم کي هو پنهنجو سڀ کان اهم ڪم سمجهندو هو، اهو هن [[فرانسيسي اڪيڊمي آف سائنسز]] لاءِ محفوظ رکيو هو: الجبري تفريقن جي جمع بابت هڪ ٿيورم. مصور [[يوهان گوربٽز]] جي مدد سان هن پيرس ۾ رهائش لاءِ هڪ فليٽ ڳولي ورتو ۽ ٿيورم تي ڪم جاري رکيو. هن آڪٽوبر 1826ع ۾ اهو ڪم مڪمل ڪري اڪيڊمي ڏانهن جمع ڪرايو. ان جو جائزو [[آگسٽين-لوئي ڪوشي]] کي وٺڻو هو. پيرس ۾ ايبل جو ڪم تمام گهٽ سڃاتو ويندو هو ۽ سندس انڪساري کيس پنهنجي تحقيق جي تشهير ڪرڻ کان روڪيو. ٿيورم هڪ پاسي رکي وساريو ويو ۽ ايبل جي وفات تائين ان تي ڌيان نه ڏنو ويو. ايبل جي محدود مالي وسيلن آخرڪار کيس جنوري 1827ع ۾ پنهنجو سفر ختم ڪرڻ تي مجبور ڪيو. هو برلن موٽي آيو، جتي کيس ''ڪريلي جي رسالي'' جي ايڊيٽر جو عهدو پيش ڪيو ويو، پر هن اهو قبول نه ڪيو. مئي 1827ع تائين هو واپس ناروي پهچي ويو. سندس پرڏيهي سفر کي ناڪام سمجهيو ويو.{{By whom|date=June 2020}} هن گوٽنگن ۾ گائوس سان ملاقات نه ڪئي هئي ۽ پيرس ۾ به ڪجهه شايع نه ڪيو هو. تنهنڪري سندس وظيفي جي تجديد نه ڪئي وئي ۽ کيس [[ناروي بئنڪ]] کان 200 اسپيسيڊالر جو ذاتي قرض وٺڻو پيو. هن اهو قرض ڪڏهن به واپس نه ڪيو. هن خانگي طور پڙهائڻ پڻ شروع ڪيو. هو پنهنجو گهڻو ڪم ''ڪريلي جي رسالي'' ڏانهن موڪليندو رهيو. پر 1828ع جي وچ ڌاري هن [[ڪارل گستاف جيڪب ياڪوبي|ڪارل ياڪوبي]] سان علمي مقابلي دوران بيضوي فنڪشنن بابت هڪ اهم ڪم الٽونا جي ''[[Astronomische Nachrichten]]'' ۾ شايع ڪيو. === وفات === پيرس ۾ رهڻ دوران ايبل [[تپ دق]] ۾ مبتلا ٿي ويو هو. ڪرسمس 1828ع تي هو پنهنجي مڱيندي سان ملڻ لاءِ سليج ذريعي [[فرولينڊ (ڳوٺ)|فرولينڊ]]، ناروي ويو. سفر دوران سندس حالت سخت خراب ٿي وئي. جيتوڻيڪ عارضي بهتري سبب ٻنهي کي موڪلون گڏ گذارڻ جو موقعو مليو، پر ٿوري ئي عرصي کان پوءِ 6 اپريل 1829ع تي ايبل وفات ڪري ويو. سندس وفات کان فقط ٻه ڏينهن پوءِ آگسٽ ڪريلي جو خط پهتو، جنهن ۾ کيس ٻڌايو ويو هو ته ڪريلي ايبل لاءِ [[برلن يونيورسٽي]] ۾ پروفيسر جي عهدي جو بندوبست ڪري ورتو هو.<ref name="CrelleLetter8April">{{cite web |title=The Biography of Niels Henrik Abel: His last years |url=https://abelprize.no/page/biography-niels-henrik-abel-his-last-years |access-date=2025-03-30 |website=The Abel Prize}}</ref> ==تعليم ۽ خدمتون== ھن جي زندگي ڏاڍي غربت ۾ گذري. ھن جي اسڪولي استاد ھن جي ذھانت کي سڃاڻيندي ھن جي مدد ڪئي ۽ کيس [[ليئونارڊ اوئلر]]، [[جوزف لوئيس لگرانج]] ۽ ٻين رياضيدانن جي باري ۾ پڙھايو ۽ ھن جي يونيورسٽي ۾ پڙھڻ لاءِ مالي مدد ڪئي<ref name="ميٿميٽڪس"/>. 1821 ۾ ايبل ناروي جي شھر ڪرسچنيا (موجوده:[[اوسلو]]) جي [[ڪرسچنيا يونيورسٽي]] ۾ داخل ٿيو<ref name="ميٿميٽڪس"/> ۽ آخري سال دوران ھن ڪئينٽڪ مساواتن (پنجين ڊگري واري پولي ناميل مساواتون) کي ريڊيڪلز ذريعي حل ڪرڻ لاء ڪم شروع ڪيو.ان وقت رياضيدان ڪئاڊريٽڪ، ڪيوبڪ ۽ ڪئارٽڪ مساواتن جي حل لاء عام فارمولا استعمال ڪندا ھئا پر اڃان ڪئينٽڪس تي اھڙو فارمولو نہ ٺھي سگھيو ھو جيڪو ايبل 1822۾ ٺاھيو<ref name="ميٿميٽڪس"/>. ھن پنھنجو ريسرچ پيپر ڊينمارڪ جي رياضيدان فرڊيننڊ ڊيجن جي حوالي ڪيو تہ جيئين رائل سوسائٽي آف ڪوپن هيگن ۾ ڇپجي پر ڊيجن کي ايبل جي فارمولي جي [[منطق]] ۾ ڪجهه مونجھارو نظر آيو ۽ ان کيس انگي حسابن ۾ مثال ڏيڻ لاءِ چيو<ref name="ميٿميٽڪس"/> . ھن پنھنجي مقالي ۾ انگي حسابن واري طريقي ۾ فارمولا ۾ ھڪ غلطي سڃاتي جنھن سان ھن کي خبر پئي تہ پنجين ۽ ان کان مٿي واري ڊگري جي مساواتن جا عام حل ڇو ناممڪن آھن<ref name="ميٿميٽڪس"/>. ايبل اھا مشاھداتي دريافت 1825 ۾ ھڪ پمفليٽ ۾ ڇپائي ۽ بعد ۾ اپلائيڊ ۽ پيور ميٿميٽڪس جي جنرل ۾ ڇپائي لاءِ پيش ڪئي. شروع ۾ ان کي ڪا خاطر خواهه موٽ نہ ملي پر پوءِ آھستي آھستي اھو يورپ جي رياضيدانن جي ڌيان ۾ ايندو ويو ۽ ان کي موٽ ملي <ref name ="جيمز ٽينٽن">ENCYCLOPEDIA OF Mathematics . By: James Tanton, Ph.D. (Facts On File, Inc. 132 West 31st Street New York NY 10001)</ref>. [[فائل:Abel-kladd.jpg|thumb|alt=From a notebook of Niels Henrik Abel|نيئلس جي نوٽ بڪ تان ورتل تصوير]] ھن ھن جي سموري تحقيق سندس زندگي جي آخري ڇھن ستن سالن ۾ ٿي.<ref name="todayinsci.com">{{cite web|url=http://todayinsci.com/H/Hermite_Charles/HermiteCharles-Quotations.htm|title=Charles Hermite Quotes - 2 Science Quotes - Dictionary of Science Quotations and Scientist Quotes|publisher=|accessdate=12 September 2015}}</ref> [[فرانس]] جي رياضيدان [[چارلس ھرمٽ]] ھن لاء چيو ھو تہ: {{quote|"ايبل ايترو ڪم ڪري ويو جنھن سان رياضيدان پنج سؤ سالن تائين مصروف رھندا" |چارلس ھرمٽ|<ref name="todayinsci.com"/><ref>{{cite web |url=http://www.goodquotes.com/quote/charles-hermite/abel-has-left-mathematicians-enough-to |title=Archived copy |accessdate=2013-08-08 |deadurl=yes |archiveurl=https://archive.is/20130808045917/http://www.goodquotes.com/quote/charles-hermite/abel-has-left-mathematicians-enough-to |archivedate=8 August 2013 |df=dmy-all}}</ref>}} ==وفات== [[فائل:Christine Kemp.jpg|thumb|ڪرسٽين ڪيمپ]] ايبل کي برلن يونيورسٽي ۾ پروفيسر شپ ملي پر بدقسمتي سان کيس ٽيوبرڪيلاسس لڳي وئي ۽ 6 اپريل 1829 ۾ وفات ڪري ويو<ref name = " جيمز ٽينٽن "/>.پيرس ۾ کيس ٽي بي جي بيماري لڳي 1828 جي ڪرسمس تي ھن سليڊ کان فرولينڊ پنھنجي مڱيندي ڪرسٽين ڪيمپ سان ملڻ لاءِ سفر ڪيو جتي سندن جوڙي موڪلن جو مزو ورتو جنھن بعد جلد ئي وفات ڪيائين. ==سندس خدمتن جي مڃتا== 1830 ۾ پيرس يونيورسٽي سندس موت بعد ان جي خدمتن جي مڃتا ۾ گرينڊ پرڪس ڏنو.2002 ۾ ھن جي ٻہ سؤ سالا جنم ڏينهن تي نارويئن اڪيڊمي آف سائنس اينڊ ليٽرز سندس نالي سان سالياني [[ايبل پرائيز]] جي ڏيڻ شروعات ڪئي<ref name = " جيمز ٽينٽن "/>. == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:1802ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1829ع جون فوتگيون]] culamt1ugznwgwt3dizxvcfzyaunsnu 414593 414592 2026-09-23T10:34:52Z Intisar Ali 8681 414593 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = نيئلس ھينرڪ ايبل | image = Niels Henrik Abel.jpg | image_size = 200px | caption = نيلس ھينرڪ ايبل | birth_date = {{birth date|1802|8|5|df=y}} | birth_place = [[نيڊسٽرئنڊ]], [[ڊينمارڪ-ناروي]] | death_date = {{death date and age|1829|4|6|1802|8|5|df=y}} | death_place = [[فرولينڊ]], [[ناروي]] | residence =ناروي | nationality = نارويئن | field = [[ميٿميٽڪس]] | work_institutions = | alma_mater = [[يونيورسٽي آف اوسلو|رايل فريڊرڪ يونيورسٽي]] (BA, 1822) | academic_advisors = [[بيرنٽ ميخائيل ھومبوئي]] | doctoral_advisor =<!--no doctorate--> | doctoral_students =<!--no doctorate--> | known_for = [[ايبلس بائنوميئل ٿيورم]]<br>[[ابيلين ڪيٽيگري]]<br>[[ابيلين ورائٽي]]<br>[[ايبل واري مساوات]]<br>[[ايبل جي پھرين قسم جي مساوات]]<br>[[ايبلين وارو اضافو]]<br>[[ايبيلين فنڪشن]]<br>[[ايبيلين گروپ]]<br>[[ايبل جي شناخت]]<br>[[ايبل واري نابرابري]]<br> | footnotes= | signature = Niels Henrik Abel signature.png }} '''ايبل نيئلس ھينرڪ''':{{ٻيا نالا|انگريزي=Abel, Niels Henrik}}{{IPAc-en|ˈ|ɑ:|b|əl}}; (1802–1829) [[ناروي]] جو رياضيدان ۽ آلجبرا جو ماھر جيڪو جيڪڏهن 26 سال جي عمر ۾ وفات نہ ڪري ھا تہ اوڻويھين صدي جو سڀ کان وڏو رياضيدان ٿئي ھاا<ref name =" ميٿميٽڪس"> ENCYCLOPEDIA OF Mathematics James Tanton, Ph.D.Facts On File, Inc. 132 West 31st Street New York NY 10001 Library of Congress Cataloging-in-Publication Data Tanton, James Stuart, 1966 -Encyclopedia of mathematics/James Tanton. p. cm. Includes bibliographical references and index. ISBN 0-8160-5124-0 1. Mathematics—Encyclopedia. I. Title. QA5.T34 2005 510′.3—dc22 2004016785- page# -3 </ref>. ھن [[ڪئنٽڪ مساوات]] جي ريڊيڪل ذريعي حل ڪڍي ڏنو جنھن حل جي تلاش ٽن صدين کان جاري ھئي. ھن [[گروپ ٿيوري]] ۽ [[آلجبرا]] تي تحقيق ڪئي. == زندگي == === شروعاتي زندگي === {{multiple image | width = 100 | footer = نيلس هينرڪ ايبل جا والدين، 1809ع | image1 = Søren Georg Abel.png | alt1 = سورن جارج ايبل | caption1 = [[سورن جارج ايبل]] | image2 = Anne Marie Abel.png | alt2 = اين ميري ايبل | caption2 = اين ميري ايبل }} نيلس هينرڪ ايبل [[نيدسٽرينڊ ميونسپلٽي|نيدسٽرينڊ]]، ناروي ۾ وقت کان اڳ ڄائو هو. هو پادري [[سورن جارج ايبل]] ۽ اين ميري سائمنسن جو ٻيو ٻار هو. نيلس هينرڪ ايبل جي ڄمڻ وقت سندس خاندان [[فينوئي (ٻيٽ)|فينوئي]] ۾ پادريءَ جي رهائشگاهه ۾ رهندو هو. ڪيترين ڳالهين مان ظاهر ٿئي ٿو ته نيلس هينرڪ پاڙيسري پاريش ۾ ڄائو هو، ڇاڪاڻ ته سندس والدين سندس ڄمڻ واري سال جولاءِ ۽ آگسٽ ۾ نيدسٽرينڊ جي [[بيليف]] جا مهمان هئا.<ref name="SNL-bio"> Stubhaug, Arild: [http://www.snl.no/.nbl_biografi/Niels_Henrik_Abel/utdypning Niels Henrik Abel – utdypning (NBL-artikkel)] – Store norske leksion </ref>{{NoteTag|نيلس هينرڪ وقت کان اڳ ڄائو هو ۽ زباني روايت موجب، نئين ڄاول ٻار کي جيئرو رکڻ لاءِ ڳاڙهي شراب سان ڌوئي ڪپهه جي ڪپڙي ۾ ويڙهيو ويندو هو. نيلس هينرڪ جي پيءُ کيس بپتسما ڏني ۽ پاريش رجسٽر ۾ لکيو: ''"6 سيپٽمبر 1802ع تي فينوئي چرچ ۾ پادري سورن جي. ايبل ۽ اين ميري سائمنسن جي ٻار نيلس هينرڪ، جيڪو 5 آگسٽ تي ڄائو هو، کي بپتسما ڏني وئي"'' – ([[ڊينو-نارويجي ٻولي|نارويجي]]: September 6te 1802 døbt i Findøe Kirke Sognepræsten Søren G. Abel og Ane Marie Simonsens Barn Niels Henrik, fød den 5te August.)<ref>Skadberg, Gunnar A.: Ætt og heim 2004, chapter 5, ''Sogneprest Søren Georg Abel – Matematikerens far''. {{ISBN|82-90087-65-9}}.</ref><br />مورٽن ڪيئرلف کي 1829ع ۾ نيدسٽرينڊ جو پادري مقرر ڪيو ويو. هن 1880ع ۾ والي ۾ پروفيسر بيرڪنس ڏانهن لکيل خط ۾ ڄاڻايو ته مقامي ماڻهن کيس ٻڌايو هو ته ايبل جي پٽن مان هڪ نيدسٽرينڊ ۾ اڳوڻي بيليف مارسٽرينڊ جي گهر ۾ ڄائو هو.<ref>Myhre, Sigmar: Ætt og heim 2009, chapter 6, ''Niels Henrik Abel – fødestaden''. {{ISBN|978-82-90087-72-7}}.</ref>}} نيلس هينرڪ ايبل جي پيءُ، سورن جارج ايبل، [[الهيات]] ۽ [[فلسفو|فلسفي]] ۾ ڊگري حاصل ڪئي هئي ۽ [[هيسبي چرچ]]، [[فينوئي (ٻيٽ)|فينوئي]] ۾ پادري طور خدمتون سرانجام ڏنيون. سورن جو پيءُ ۽ نيلس جو ڏاڏو، هانس ميٿياس ايبل، پڻ پادري هو ۽ [[ريزور (شهر)|ريزور]] شهر جي ويجهو [[جيرسٽاد چرچ]] ۾ خدمتون سرانجام ڏيندو هو. سورن پنهنجو ننڍپڻ جيرسٽاد ۾ گذاريو هو ۽ اتي نائب پادري پڻ رهيو هو. 1804ع ۾ سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ سورن کي جيرسٽاد جو پادري مقرر ڪيو ويو ۽ خاندان اتي منتقل ٿي ويو. ايبل خاندان جو اصل تعلق [[شليسويگ]] سان هو ۽ اهو 17هين صديءَ ۾ ناروي آيو هو. [[File:Gjerstad kirke or Risør.jpg|thumb|right|alt=جيرسٽاد چرچ ۽ پادريءَ جي رهائشگاهه جو پوسٽ ڪارڊ.|1890ع–95ع ۾ جيرسٽاد چرچ ۽ پادريءَ جي رهائشگاهه جو پوسٽ ڪارڊ. رهائشگاهه جي مکيه عمارت ساڳي هئي، جيڪا ايبل جي اتي رهڻ وقت موجود هئي.]] اين ميري سائمنسن [[ريزور (شهر)|ريزور]] جي رهواسڻ هئي؛ سندس پيءُ نيلس هينرڪ سيڪسِلڊ سائمنسن واپاري ۽ تجارتي جهازن جو مالڪ هو ۽ کيس ريزور جو سڀ کان امير ماڻهو چيو ويندو هو. اين ميري ٻن [[ماٽيلي خاندان|ماٽيلين مائرن]] سان نسبتاً آسائشن واري ماحول ۾ وڏي ٿي هئي. جيرسٽاد جي پادريءَ واري رهائشگاهه ۾ هوءَ ناچ جي محفلن ۽ سماجي گڏجاڻين جو انتظام ڪرڻ پسند ڪندي هئي. ڪيترين ڳالهين مان ظاهر ٿئي ٿو ته هوءَ ننڍي عمر کان ئي شراب جي عادي ٿي وئي هئي ۽ ٻارن جي پرورش ۾ گهڻي دلچسپي نه وٺندي هئي. نيلس هينرڪ ۽ سندس ڀائرن کي سندن پيءُ هٿ سان لکيل ڪتابن ذريعي تعليم ڏيندو هو. رياضيءَ جي هڪ ڪتاب ۾ جوڙ جي جدول ۾ لکيل هو: 1+0=0.<ref name="SNL-bio" /> === ڪيٿيڊرل اسڪول ۽ رائل فريڊرڪ يونيورسٽي === ناروي جي آزادي ۽ 1814ع ۾ ملڪ ۾ ٿيل پهرين چونڊن کان پوءِ سورن ايبل کي [[اسٽورٽنگ]] جو نمائندو چونڊيو ويو. اسٽورٽنگ جا اجلاس 1866ع تائين ڪرسچينيا (هاڻوڪي [[اوسلو]]) جي [[اوسلو ڪيٿيڊرل اسڪول|ڪيٿيڊرل اسڪول]] جي مکيه هال ۾ ٿيندا هئا. گهڻو امڪان آهي ته اهڙيءَ ريت سورن جو اسڪول سان رابطو ٿيو ۽ هن فيصلو ڪيو ته سندس وڏو پٽ هانس ميٿياس ايندڙ سال اتي پڙهڻ شروع ڪري. پر جڏهن روانگيءَ جو وقت ويجهو آيو ته هانس گهر ڇڏڻ جي خيال کان ايترو اداس ۽ مايوس ٿي ويو، جو سندس پيءُ کيس موڪلڻ جي همت نه ڪئي. ان جي بدران هن نيلس کي موڪلڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="SNL-bio" /> 1815ع ۾ نيلس ايبل 13 سالن جي عمر ۾ ڪيٿيڊرل اسڪول ۾ داخل ٿيو. سندس وڏو ڀاءُ هانس هڪ سال پوءِ ساڻس گڏ اتي داخل ٿيو. ٻئي هڪ ئي ڪمري ۾ رهندا ۽ گڏ ڪلاس وٺندا هئا. هانس جا درجا نيلس کان بهتر هئا؛ پر 1818ع ۾ رياضيءَ جو نئون استاد [[برنٽ مائيڪل هولمبو]] مقرر ٿيو. هو شاگردن کي گهر ۾ حل ڪرڻ لاءِ رياضيءَ جا سوال ڏيندو هو. هن نيلس هينرڪ جي رياضيءَ واري قابليت کي سڃاتو ۽ کيس اعليٰ سطح تائين هي مضمون پڙهڻ لاءِ همٿايو. هو اسڪول کان پوءِ نيلس کي ذاتي سبق پڻ ڏيندو هو. 1818ع ۾ سورن ايبل جو 1806ع واري پنهنجي [[ڪيٽيڪزم]] بابت عالمِ دين اسٽينر يوهانس اسٽينرسن سان عوامي مذهبي بحث ٿيو. ان بحث کي اخبارن ۾ وڏي ڪوريج ملي. سورن کي "ايبل اسپينڊيبل" ''([[ڊينو-نارويجي ٻولي|نارويجي]]: "Abel Spandabel")'' جو لقب ڏنو ويو. چيو وڃي ٿو ته ان تڪرار تي نيلس جو ردعمل "حد کان وڌيڪ خوش مزاجي" وارو هو. ساڳئي وقت سورن [[ناروي جي آئين ساز اسيمبلي]] جي ميزبان [[ڪارستن اينڪر]] جي توهين ڪرڻ کان پوءِ مواخذي جي ويجهو پهچي ويو. سيپٽمبر 1818ع ۾ هو پنهنجي سياسي ڪيريئر جي تباهيءَ کان پوءِ جيرسٽاد موٽي آيو. هن گهڻو شراب پيئڻ شروع ڪيو ۽ صرف ٻن سالن کان پوءِ 1820ع ۾ 48 سالن جي عمر ۾ وفات ڪري ويو. برنٽ مائيڪل هولمبو نيلس هينرڪ ايبل کي اسڪول ۾ رهڻ لاءِ وظيفو ڏيارڻ ۾ مدد ڪئي ۽ پنهنجن دوستن کان پئسا گڏ ڪيا ته جيئن هو [[اوسلو يونيورسٽي|رائل فريڊرڪ يونيورسٽي]] ۾ پڙهي سگهي. جڏهن ايبل 1821ع ۾ يونيورسٽي ۾ داخل ٿيو ته هو اڳ ئي ناروي جو سڀ کان وڌيڪ ڄاڻ رکندڙ رياضي دان هو. هولمبو وٽ هاڻي کيس سيکارڻ لاءِ وڌيڪ ڪجهه نه هو ۽ ايبل يونيورسٽي جي لائبريري ۾ موجود رياضيءَ جو جديد ترين علمي مواد پڙهي چڪو هو. ان عرصي دوران ايبل [[پنجين درجي جي مساوات]] کي ريڊيڪلن ذريعي حل ڪرڻ تي ڪم شروع ڪيو. رياضي دان 250 سالن کان وڌيڪ عرصي کان هن مسئلي جو حل ڳولي رهيا هئا. 1821ع ۾ ايبل سمجهيو ته هن ان جو حل ڳولي ورتو آهي. ڪرسچينيا ۾ رياضيءَ جي ٻن پروفيسرن، سورن راسموسن ۽ [[ڪرسٽوفر هانسٽين]]، ايبل جي فارمولن ۾ ڪا غلطي نه ڏٺي ۽ سندس ڪم ڪوپن هيگن ۾ نارڊڪ ملڪن جي مشهور رياضي دان [[ڪارل فرڊيننڊ ڊيگن]] ڏانهن موڪليو. ڊيگن کي به ڪا غلطي نظر نه آئي، پر پوءِ به هن کي شڪ هو ته اهڙو حل، جنهن کي ايترا ناميارا رياضي دان ايتري ڊگهي عرصي کان ڳولي رهيا هئا، سو پري ڪرسچينيا جي هڪ اڻڄاتل شاگرد واقعي ڳولي ورتو هوندو. بهرحال، ڊيگن ايبل جي غيرمعمولي تيز ذهانت کي محسوس ڪيو ۽ سندس خيال هو ته اهڙي باصلاحيت نوجوان کي پنجين درجي جي مساوات جهڙي "بي ثمر موضوع" تي پنهنجون صلاحيتون ضايع نه ڪرڻ گهرجن، بلڪه [[بيضوي فنڪشن|بيضوي فنڪشنن]] ۽ [[ماورائي عددن جو نظريو|ماورائيت]] تي ڪم ڪرڻ گهرجي؛ ڇاڪاڻ ته پوءِ، ڊيگن لکيو، هو "هڪ وسيع تجزياتي سمنڊ جي وڏن حصن ڏانهن ميگيلن جهڙا نوان رستا ڳولي لهندو".<ref name="SNL-bio" /> ڊيگن ايبل کان پنهنجي طريقي جو عددي مثال ڏيڻ لاءِ چيو. مثال تيار ڪرڻ دوران ايبل پنهنجي مقالي ۾ هڪ غلطي ڳولي لڌي.<ref name="StAndrews">[http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Abel.html Abel biography]. Groups.dcs.st-and.ac.uk. Retrieved on 2011-07-12.</ref> ان مان 1823ع ۾ اها دريافت ٿي ته پنجين يا ان کان وڌيڪ درجي جي مساوات کي فارمولي ذريعي حل ڪرڻ لازمي طور ممڪن نه آهي.<ref>{{Cite book |last=Bruno |first=Leonard |title=Math & Mathematics: The History of Math Discoveries Around the World (Volume 1: A-H) |publisher=U•X•L |year=1999 |isbn=0-7876-3812-9 |location=Farmington Hills, MI |page=3}}</ref> ايبل 1822ع ۾ گريجوئيشن مڪمل ڪئي. رياضيءَ ۾ سندس ڪارڪردگي غيرمعمولي طور اعليٰ، جڏهن ته ٻين مضمونن ۾ سراسري هئي. === ڪيريئر === [[File:Abel-kladd.jpg|thumb|alt=نيلس هينرڪ ايبل جي نوٽ بڪ مان|نيلس هينرڪ ايبل جي نوٽ بڪ مان]] گريجوئيشن کان پوءِ يونيورسٽي جي پروفيسرن ايبل جي مالي مدد ڪئي ۽ پروفيسر ڪرسٽوفر هانسٽين کيس پنهنجي گهر جي مٿئين ماڙ جي هڪ ڪمري ۾ رهڻ ڏنو. ايبل بعد ۾ مسز هانسٽين کي پنهنجي ٻي ماءُ سمجهندو هو. اتي رهندي ايبل پنهنجي ننڍي ڀاءُ پيڊر ايبل کي [[ايگزامن آرٽيم]] مڪمل ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. هن پنهنجي ڀيڻ ايلزبيٿ کي شهر ۾ روزگار ڳولڻ ۾ پڻ مدد ڪئي. 1823ع جي شروعات ۾ نيلس ايبل پنهنجو پهريون مقالو ناروي جي پهرين سائنسي رسالي ''Magazin for Naturvidenskaberne'' ۾ شايع ڪيو، جنهن جي گڏيل باني پروفيسر هانسٽين هو. ايبل ان رسالي ۾ ڪيترائي مقالا شايع ڪيا، پر رسالي کي جلد احساس ٿيو ته اهڙو مواد عام پڙهندڙن لاءِ مناسب نه هو. 1823ع ۾ ايبل فرانسيسي ٻوليءَ ۾ پڻ هڪ مقالو لکيو. اهو "سڀني تفريقي فارمولن کي انٽيگريٽ ڪرڻ جي امڪان جي عام تشريح" (''[[ڊينو-نارويجي ٻولي|نارويجي]]: en alminnelig Fremstilling af Muligheten at integrere alle mulige Differential-Formler)'') هو. هن ان کي شايع ڪرائڻ لاءِ يونيورسٽي کان مالي مدد گهري. پر جائزي هيٺ هجڻ دوران اهو ڪم گم ٿي ويو ۽ پوءِ ڪڏهن به نه مليو.<ref name="SNL-bio" /> [[File:Christine Kemp.jpg|thumb|ڪرسٽين ڪيمپ]] 1823ع جي وچ ڌاري پروفيسر راسموسن ايبل کي 100 [[اسپيسيڊالر]] تحفي طور ڏنا ته جيئن هو [[ڪوپن هيگن]] وڃي فرڊيننڊ ڊيگن ۽ ٻين رياضي دانن سان ملي سگهي. ڪوپن هيگن ۾ رهندي ايبل [[فرما جو آخري ٿيورم]] تي ڪجهه ڪم ڪيو. ايبل جو چاچو پيڊر مينڊرپ ٽڪسن، ڪوپن هيگن جي [[ڪرسچين شاون]] واري بحري اڏي تي رهندو هو. اتي هڪ ناچ جي محفل ۾ نيلس ايبل جي ملاقات ڪرسٽين ڪيمپ سان ٿي، جيڪا اڳتي هلي سندس مڱيندي بڻجي. 1824ع ۾ ڪرسٽين [[سون، ناروي|سون]]، ناروي منتقل ٿي وئي، جتي هن ٻارن جي خانگي استاني طور ڪم ڪيو، ۽ ڪرسمس دوران ٻنهي جي مڱڻي ٿي.<ref name="SNL-bio" /> ڪوپن هيگن مان موٽڻ کان پوءِ ايبل جرمني ۽ فرانس جي ناميارن رياضي دانن سان ملڻ لاءِ سرڪاري وظيفي جي درخواست ڏني، پر ان جي بدران کيس ٻن سالن لاءِ هر سال 200 اسپيسيڊالر ڏنا ويا ته جيئن هو ڪرسچينيا ۾ رهي جرمن ۽ فرانسيسي ٻوليون پڙهي. ان کان پوءِ ايندڙ ٻن سالن لاءِ کيس هر سال 600 اسپيسيڊالر جي وظيفي جو واعدو ڪيو ويو، جنهن سان کيس پرڏيهه سفر ڪرڻ جي اجازت ملڻي هئي.<ref name="SNL-bio" /> اهي ٻوليون پڙهڻ دوران ايبل 1824ع ۾ پنهنجو پهريون اهم ڪم ''Mémoire sur les équations algébriques où on démontre l'impossibilité de la résolution de l'équation générale du cinquième degré''<ref>{{Cite web |title=Mémoire sur les équations algébriques où on démontre l'impossibilité de la résolution de l'équation générale du cinquième degré |url=http://www.abelprize.no/c54178/binfil/download.php?tid=53608 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210808172819/https://www.abelprize.no/c54178/binfil/download.php?tid=53608 |archive-date=8 August 2021 |access-date=28 July 2015}}</ref> (الجبري مساواتن بابت يادداشت، جنهن ۾ پنجين درجي جي عام مساوات جي حل جي ناممڪن هجڻ کي ثابت ڪيو ويو آهي) شايع ڪيو. 1823ع تائين ايبل آخرڪار ثابت ڪري چڪو هو ته پنجين درجي جي عام مساوات کي ريڊيڪلن ذريعي حل ڪرڻ ناممڪن آهي، جنهن کي هاڻي [[ايبل–رفيني ٿيورم]] چيو وڃي ٿو. تنهن هوندي به هي مقالو پيچيده ۽ سمجهڻ ۾ ڏکيو هو، جنهن جو هڪ سبب اهو به هو ته ڇپائيءَ جا خرچ بچائڻ لاءِ ايبل ان کي رڳو ڇهن صفحن تائين محدود رکيو هو. وڌيڪ تفصيلي [[رياضياتي ثبوت|ثبوت]] 1826ع ۾ ''[[ڪريلي جو رسالو]]'' جي پهرين جلد ۾ شايع ٿيو. [[File:Gedenktafel Am Kupfergraben 4a (Mitte) Niels Henrik Abel.jpg|thumb|برلن ۾ ان هنڌ 2014ع ۾ لڳايل يادگاري تختي، جتي ايبل 1825ع–26ع دوران رهندو هو]] 1825ع ۾ ايبل [[سويڊن جو چارلس چوڏهون جان|ناروي ۽ سويڊن جي بادشاهه ڪارل يوهان]] کي ذاتي خط لکي پرڏيهه سفر ڪرڻ جي اجازت گهري. کيس اجازت ملي ۽ سيپٽمبر 1825ع ۾ هو يونيورسٽي جي چئن دوستن (ڪرسچين پي. بي. بوئڪ، بالٿازار ايم. ڪيلهائو، نڪولائي بي. مولر ۽ اوٽو ٽينڪ) سان گڏ ڪرسچينيا ڇڏي ويو. ايبل جا اهي چار دوست ارضيات جي مطالعي لاءِ برلن ۽ الپس وڃي رهيا هئا. ايبل ڪوپن هيگن تائين ساڻن گڏ وڃڻ ۽ اتان گوٽنگن وڃڻ چاهيو ٿي. سندس وظيفي جي شرطن موجب کيس [[ڪارل فريڊرڪ گائوس|گائوس]] سان [[گوٽنگن]] ۾ ملڻو هو ۽ پوءِ پيرس وڃڻو هو. پر ڪوپن هيگن پهچڻ کان پوءِ هن پنهنجو منصوبو تبديل ڪري ڇڏيو. هن پنهنجي دوستن سان گڏ برلن وڃڻ جو فيصلو ڪيو ۽ ارادو رکيو ته پوءِ گوٽنگن ۽ پيرس ويندو.<ref name="SNL-bio" /> رستي ۾ هن الٽونا، جيڪو هاڻي هيمبرگ جو هڪ ضلعو آهي، ۾ فلڪيات دان [[هائنريش ڪرسچين شوماخر]] سان ملاقات ڪئي. پوءِ هن چار مهينا برلن ۾ گذاريا، جتي سندس [[آگسٽ ليوپولڊ ڪريلي]] سان سٺي واقفيت ٿي. ڪريلي ان وقت پنهنجو رياضياتي رسالو ''[[ڪريلي جو رسالو|Journal für die reine und angewandte Mathematik]]'' شايع ڪرڻ وارو هو. ايبل هن منصوبي جي ڀرپور حمايت ڪئي ۽ ان جي ڪاميابيءَ ۾ اهم حصو ورتو.<ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Abel, Niels Henrik|volume=1|pages=39–40}}</ref> رسالي جي پهرين ئي سال ۾ ايبل ان لاءِ ست مقالا لکيا. برلن کان ايبل پنهنجي دوستن سان گڏ الپس پڻ ويو. هو [[لائپزگ]] ۽ [[فريبرگ، سيڪسني|فريبرگ]] ويو، جتي هن [[جارج اماڊيوس ڪارل فريڊرڪ نائومن]] ۽ سندس ڀاءُ، رياضي دان آگسٽ نائومن، سان ملاقات ڪئي. فريبرگ ۾ ايبل فنڪشنن جي نظريي، خاص طور [[بيضوي فنڪشن|بيضوي]]، [[هائپربيضوي فنڪشن|هائپربيضوي]] ۽ هڪ نئين قسم، جنهن کي هاڻي [[ايبيلين فنڪشن]] چيو وڃي ٿو، تي تحقيق ڪئي. فريبرگ کان هو ڊريسڊن، پراگ، ويانا، ٽريسٽي، وينس، ويرونا، بولزانو، انسبرڪ، لوسرن ۽ بازل ويا. جولاءِ 1826ع کان ايبل بازل کان پيرس تائين اڪيلو سفر ڪيو. ايبل پنهنجو گهڻو ڪم ''ڪريلي جي رسالي'' ۾ ڇپجڻ لاءِ برلن موڪلي ڇڏيو هو، پر جنهن ڪم کي هو پنهنجو سڀ کان اهم ڪم سمجهندو هو، اهو هن [[فرانسيسي اڪيڊمي آف سائنسز]] لاءِ محفوظ رکيو هو: الجبري تفريقن جي جمع بابت هڪ ٿيورم. مصور [[يوهان گوربٽز]] جي مدد سان هن پيرس ۾ رهائش لاءِ هڪ فليٽ ڳولي ورتو ۽ ٿيورم تي ڪم جاري رکيو. هن آڪٽوبر 1826ع ۾ اهو ڪم مڪمل ڪري اڪيڊمي ڏانهن جمع ڪرايو. ان جو جائزو [[آگسٽين-لوئي ڪوشي]] کي وٺڻو هو. پيرس ۾ ايبل جو ڪم تمام گهٽ سڃاتو ويندو هو ۽ سندس انڪساري کيس پنهنجي تحقيق جي تشهير ڪرڻ کان روڪيو. ٿيورم هڪ پاسي رکي وساريو ويو ۽ ايبل جي وفات تائين ان تي ڌيان نه ڏنو ويو. ايبل جي محدود مالي وسيلن آخرڪار کيس جنوري 1827ع ۾ پنهنجو سفر ختم ڪرڻ تي مجبور ڪيو. هو برلن موٽي آيو، جتي کيس ''ڪريلي جي رسالي'' جي ايڊيٽر جو عهدو پيش ڪيو ويو، پر هن اهو قبول نه ڪيو. مئي 1827ع تائين هو واپس ناروي پهچي ويو. سندس پرڏيهي سفر کي ناڪام سمجهيو ويو.{{By whom|date=June 2020}} هن گوٽنگن ۾ گائوس سان ملاقات نه ڪئي هئي ۽ پيرس ۾ به ڪجهه شايع نه ڪيو هو. تنهنڪري سندس وظيفي جي تجديد نه ڪئي وئي ۽ کيس [[ناروي بئنڪ]] کان 200 اسپيسيڊالر جو ذاتي قرض وٺڻو پيو. هن اهو قرض ڪڏهن به واپس نه ڪيو. هن خانگي طور پڙهائڻ پڻ شروع ڪيو. هو پنهنجو گهڻو ڪم ''ڪريلي جي رسالي'' ڏانهن موڪليندو رهيو. پر 1828ع جي وچ ڌاري هن [[ڪارل گستاف جيڪب ياڪوبي|ڪارل ياڪوبي]] سان علمي مقابلي دوران بيضوي فنڪشنن بابت هڪ اهم ڪم الٽونا جي ''[[Astronomische Nachrichten]]'' ۾ شايع ڪيو. === وفات === پيرس ۾ رهڻ دوران ايبل [[تپ دق]] ۾ مبتلا ٿي ويو هو. ڪرسمس 1828ع تي هو پنهنجي مڱيندي سان ملڻ لاءِ سليج ذريعي [[فرولينڊ (ڳوٺ)|فرولينڊ]]، ناروي ويو. سفر دوران سندس حالت سخت خراب ٿي وئي. جيتوڻيڪ عارضي بهتري سبب ٻنهي کي موڪلون گڏ گذارڻ جو موقعو مليو، پر ٿوري ئي عرصي کان پوءِ 6 اپريل 1829ع تي ايبل وفات ڪري ويو. سندس وفات کان فقط ٻه ڏينهن پوءِ آگسٽ ڪريلي جو خط پهتو، جنهن ۾ کيس ٻڌايو ويو هو ته ڪريلي ايبل لاءِ [[برلن يونيورسٽي]] ۾ پروفيسر جي عهدي جو بندوبست ڪري ورتو هو.<ref name="CrelleLetter8April">{{cite web |title=The Biography of Niels Henrik Abel: His last years |url=https://abelprize.no/page/biography-niels-henrik-abel-his-last-years |access-date=2025-03-30 |website=The Abel Prize}}</ref> == رياضيءَ ۾ خدمتون == ايبل [[ايبل–رفيني ٿيورم]] ذريعي ثابت ڪيو ته [[پنجين درجي جي مساوات]] جي پاڙن لاءِ، يا درجو چار کان وڌيڪ رکندڙ ڪنهن به عام [[گهڻ رقمي مساوات]] لاءِ، واضح الجبري عملن جي صورت ۾ ڪو به عام [[الجبري فنڪشن|الجبري]] حل موجود نه آهي. اهو ثابت ڪرڻ لاءِ هن ([[اوارست گالوا|گالوا]] کان آزاديءَ سان) رياضيءَ جي هڪ شاخ جا بنياد وڌا، جيڪا [[گروپ نظريي جي تاريخ|گروپ نظريي]] جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي. هي نظريو نه رڳو رياضيءَ جي ڪيترن ئي شعبن ۾، پر [[طبعيات]] جي وڏي حصي ۾ پڻ انتهائي اهم آهي. ايبل پنجين درجي جي مساوات جي حل نه ٿي سگهڻ بابت پنهنجو هڪ مقالو [[ڪارل فريڊرڪ گائوس]] ڏانهن موڪليو، پر گائوس ان کي ڏسڻ کان سواءِ ئي رد ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته هن ان کي ڪنهن سنڪي شخص جو بيڪار ڪم سمجهيو هو.<ref name="scienceworld.wolfram.com">{{cite web |title=Abel, Niels Henrik (1802-1829) -- from Eric Weisstein's World of Scientific Biography |url=http://scienceworld.wolfram.com/biography/Abel.html |access-date=12 September 2015}}</ref> 16 سالن جي عمر ۾ ايبل [[ٻه رقمي ٿيورم]] جو سڀني عددن لاءِ لاڳو ٿيندڙ سخت رياضياتي ثبوت پيش ڪيو. اهڙيءَ ريت هن [[ليونارڊ اويلر|اويلر]] جي نتيجي کي وڌيڪ وسيع ڪيو، جيڪو رڳو [[ناطق عدد|ناطق عددن]] لاءِ لاڳو ٿيندو هو.<ref>{{cite web |title=Abel, Niels Henrik |url=http://scienceworld.wolfram.com/biography/Abel.html |access-date=27 January 2017 |website=Eric Weisstein's World of Science |publisher=Wolfram Research}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=rElJAgAAQBAJ |title=Encyclopedia of the Enlightenment |date=2002 |publisher=Routledge |isbn=9781135959982 |page=562 |access-date=27 January 2017}}</ref> ايبل [[بيضوي انٽيگرل|بيضوي انٽيگرلن]] جي نظريي بابت هڪ بنيادي ڪم لکيو، جنهن ۾ [[بيضوي فنڪشن|بيضوي فنڪشنن]] جي نظريي جا بنياد شامل هئا. پيرس ڏانهن سفر دوران هن هڪ مقالو شايع ڪيو، جنهن ۾ بيضوي فنڪشنن جي ٻٽي دوريت کي ظاهر ڪيو ويو. [[ايڊرين-ميري ليجينڊر]] بعد ۾ [[آگسٽين-لوئي ڪوشي]] آڏو ان مقالي کي "ڪانسي کان به وڌيڪ جٽادار يادگار" قرار ڏنو؛ هيءَ تشبيهه هن رومي شاعر [[هوريس|هوريس]] جي هڪ مشهور جملي مان ورتي هئي. تنهن هوندي به اهو مقالو ڪوشي کان گم ٿي ويو.<ref name="scienceworld.wolfram.com" /> پرڏيهه ۾ رهڻ دوران ايبل پنهنجو گهڻو ڪم برلن موڪليندو رهيو ته جيئن اهو ''[[ڪريلي جو رسالو|ڪريلي جي رسالي]]'' ۾ شايع ٿي سگهي، پر جنهن ڪم کي هو پنهنجو سڀ کان اهم ڪم سمجهندو هو، اهو هن فرانسيسي اڪيڊمي آف سائنسز لاءِ محفوظ رکيو هو. اهو الجبري تفريقن جي جمع بابت هڪ ٿيورم هو. ٿيورم کي هڪ پاسي رکي وساريو ويو ۽ ايبل جي وفات تائين ان تي ڌيان نه ڏنو ويو. فريبرگ ۾ رهندي ايبل فنڪشنن جي نظريي، خاص طور [[بيضوي فنڪشن|بيضوي]]، [[هائپربيضوي فنڪشن|هائپربيضوي]] ۽ هڪ نئين قسم، جنهن کي هاڻي [[ايبيلين فنڪشن]] چيو وڃي ٿو، تي تحقيق ڪئي. 1823ع ۾ ايبل "سڀني تفريقي فارمولن کي انٽيگريٽ ڪرڻ جي امڪان جي عام تشريح" ([[ڊينو-نارويجي ٻولي|نارويجي]]: ''en alminnelig Fremstilling af Muligheten at integrere alle mulige Differential-Formler'') جي عنوان سان هڪ مقالو لکيو. هن ان کي شايع ڪرائڻ لاءِ يونيورسٽي کان مالي مدد جي درخواست ڪئي. پر جائزي هيٺ هجڻ دوران اهو ڪم گم ٿي ويو ۽ پوءِ ڪڏهن به نه مليو.<ref name="SNL-bio" /> ايبل [[ڪارل فريڊرڪ گائوس]] جي لکڻ جي انداز بابت مشهور طور چيو هو: "هو لومڙيءَ وانگر آهي، جيڪا واريءَ تي ڇڏيل پنهنجا پيرا پنهنجي پڇ سان ميساري ڇڏيندي آهي." گائوس ان جي جواب ۾ چيو: "ڪو به خوددار معمار پنهنجي عمارت مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ان جي چوڌاري اڏاوتي ڍانچو بيهاريل نه ڇڏيندو آهي."<ref>{{Cite book |last=Simmons |first=George Finlay |url=https://archive.org/details/calculusgemsbrie0000simm/page/177 |title=Calculus Gems |publisher=McGraw Hill |year=1992 |isbn=0-88385-561-5 |location=New York |page=[https://archive.org/details/calculusgemsbrie0000simm/page/177 177]}}</ref> ==تعليم ۽ خدمتون== ھن جي زندگي ڏاڍي غربت ۾ گذري. ھن جي اسڪولي استاد ھن جي ذھانت کي سڃاڻيندي ھن جي مدد ڪئي ۽ کيس [[ليئونارڊ اوئلر]]، [[جوزف لوئيس لگرانج]] ۽ ٻين رياضيدانن جي باري ۾ پڙھايو ۽ ھن جي يونيورسٽي ۾ پڙھڻ لاءِ مالي مدد ڪئي<ref name="ميٿميٽڪس"/>. 1821 ۾ ايبل ناروي جي شھر ڪرسچنيا (موجوده:[[اوسلو]]) جي [[ڪرسچنيا يونيورسٽي]] ۾ داخل ٿيو<ref name="ميٿميٽڪس"/> ۽ آخري سال دوران ھن ڪئينٽڪ مساواتن (پنجين ڊگري واري پولي ناميل مساواتون) کي ريڊيڪلز ذريعي حل ڪرڻ لاء ڪم شروع ڪيو.ان وقت رياضيدان ڪئاڊريٽڪ، ڪيوبڪ ۽ ڪئارٽڪ مساواتن جي حل لاء عام فارمولا استعمال ڪندا ھئا پر اڃان ڪئينٽڪس تي اھڙو فارمولو نہ ٺھي سگھيو ھو جيڪو ايبل 1822۾ ٺاھيو<ref name="ميٿميٽڪس"/>. ھن پنھنجو ريسرچ پيپر ڊينمارڪ جي رياضيدان فرڊيننڊ ڊيجن جي حوالي ڪيو تہ جيئين رائل سوسائٽي آف ڪوپن هيگن ۾ ڇپجي پر ڊيجن کي ايبل جي فارمولي جي [[منطق]] ۾ ڪجهه مونجھارو نظر آيو ۽ ان کيس انگي حسابن ۾ مثال ڏيڻ لاءِ چيو<ref name="ميٿميٽڪس"/> . ھن پنھنجي مقالي ۾ انگي حسابن واري طريقي ۾ فارمولا ۾ ھڪ غلطي سڃاتي جنھن سان ھن کي خبر پئي تہ پنجين ۽ ان کان مٿي واري ڊگري جي مساواتن جا عام حل ڇو ناممڪن آھن<ref name="ميٿميٽڪس"/>. ايبل اھا مشاھداتي دريافت 1825 ۾ ھڪ پمفليٽ ۾ ڇپائي ۽ بعد ۾ اپلائيڊ ۽ پيور ميٿميٽڪس جي جنرل ۾ ڇپائي لاءِ پيش ڪئي. شروع ۾ ان کي ڪا خاطر خواهه موٽ نہ ملي پر پوءِ آھستي آھستي اھو يورپ جي رياضيدانن جي ڌيان ۾ ايندو ويو ۽ ان کي موٽ ملي <ref name ="جيمز ٽينٽن">ENCYCLOPEDIA OF Mathematics . By: James Tanton, Ph.D. (Facts On File, Inc. 132 West 31st Street New York NY 10001)</ref>. [[فائل:Abel-kladd.jpg|thumb|alt=From a notebook of Niels Henrik Abel|نيئلس جي نوٽ بڪ تان ورتل تصوير]] ھن ھن جي سموري تحقيق سندس زندگي جي آخري ڇھن ستن سالن ۾ ٿي.<ref name="todayinsci.com">{{cite web|url=http://todayinsci.com/H/Hermite_Charles/HermiteCharles-Quotations.htm|title=Charles Hermite Quotes - 2 Science Quotes - Dictionary of Science Quotations and Scientist Quotes|publisher=|accessdate=12 September 2015}}</ref> [[فرانس]] جي رياضيدان [[چارلس ھرمٽ]] ھن لاء چيو ھو تہ: {{quote|"ايبل ايترو ڪم ڪري ويو جنھن سان رياضيدان پنج سؤ سالن تائين مصروف رھندا" |چارلس ھرمٽ|<ref name="todayinsci.com"/><ref>{{cite web |url=http://www.goodquotes.com/quote/charles-hermite/abel-has-left-mathematicians-enough-to |title=Archived copy |accessdate=2013-08-08 |deadurl=yes |archiveurl=https://archive.is/20130808045917/http://www.goodquotes.com/quote/charles-hermite/abel-has-left-mathematicians-enough-to |archivedate=8 August 2013 |df=dmy-all}}</ref>}} ==وفات== [[فائل:Christine Kemp.jpg|thumb|ڪرسٽين ڪيمپ]] ايبل کي برلن يونيورسٽي ۾ پروفيسر شپ ملي پر بدقسمتي سان کيس ٽيوبرڪيلاسس لڳي وئي ۽ 6 اپريل 1829 ۾ وفات ڪري ويو<ref name = " جيمز ٽينٽن "/>.پيرس ۾ کيس ٽي بي جي بيماري لڳي 1828 جي ڪرسمس تي ھن سليڊ کان فرولينڊ پنھنجي مڱيندي ڪرسٽين ڪيمپ سان ملڻ لاءِ سفر ڪيو جتي سندن جوڙي موڪلن جو مزو ورتو جنھن بعد جلد ئي وفات ڪيائين. ==سندس خدمتن جي مڃتا== 1830 ۾ پيرس يونيورسٽي سندس موت بعد ان جي خدمتن جي مڃتا ۾ گرينڊ پرڪس ڏنو.2002 ۾ ھن جي ٻہ سؤ سالا جنم ڏينهن تي نارويئن اڪيڊمي آف سائنس اينڊ ليٽرز سندس نالي سان سالياني [[ايبل پرائيز]] جي ڏيڻ شروعات ڪئي<ref name = " جيمز ٽينٽن "/>. == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:1802ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1829ع جون فوتگيون]] cgg96f0n294kerzfqj5xdp7j39o77ti 414594 414593 2026-09-23T10:36:13Z Intisar Ali 8681 414594 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = نيئلس ھينرڪ ايبل | image = Niels Henrik Abel.jpg | image_size = 200px | caption = نيلس ھينرڪ ايبل | birth_date = {{birth date|1802|8|5|df=y}} | birth_place = [[نيڊسٽرئنڊ]], [[ڊينمارڪ-ناروي]] | death_date = {{death date and age|1829|4|6|1802|8|5|df=y}} | death_place = [[فرولينڊ]], [[ناروي]] | residence =ناروي | nationality = نارويئن | field = [[ميٿميٽڪس]] | work_institutions = | alma_mater = [[يونيورسٽي آف اوسلو|رايل فريڊرڪ يونيورسٽي]] (BA, 1822) | academic_advisors = [[بيرنٽ ميخائيل ھومبوئي]] | doctoral_advisor =<!--no doctorate--> | doctoral_students =<!--no doctorate--> | known_for = [[ايبلس بائنوميئل ٿيورم]]<br>[[ابيلين ڪيٽيگري]]<br>[[ابيلين ورائٽي]]<br>[[ايبل واري مساوات]]<br>[[ايبل جي پھرين قسم جي مساوات]]<br>[[ايبلين وارو اضافو]]<br>[[ايبيلين فنڪشن]]<br>[[ايبيلين گروپ]]<br>[[ايبل جي شناخت]]<br>[[ايبل واري نابرابري]]<br> | footnotes= | signature = Niels Henrik Abel signature.png }} '''ايبل نيئلس ھينرڪ''':{{ٻيا نالا|انگريزي=Abel, Niels Henrik}}{{IPAc-en|ˈ|ɑ:|b|əl}}; (1802–1829) [[ناروي]] جو رياضيدان ۽ آلجبرا جو ماھر جيڪو جيڪڏهن 26 سال جي عمر ۾ وفات نہ ڪري ھا تہ اوڻويھين صدي جو سڀ کان وڏو رياضيدان ٿئي ھاا<ref name =" ميٿميٽڪس"> ENCYCLOPEDIA OF Mathematics James Tanton, Ph.D.Facts On File, Inc. 132 West 31st Street New York NY 10001 Library of Congress Cataloging-in-Publication Data Tanton, James Stuart, 1966 -Encyclopedia of mathematics/James Tanton. p. cm. Includes bibliographical references and index. ISBN 0-8160-5124-0 1. Mathematics—Encyclopedia. I. Title. QA5.T34 2005 510′.3—dc22 2004016785- page# -3 </ref>. ھن [[ڪئنٽڪ مساوات]] جي ريڊيڪل ذريعي حل ڪڍي ڏنو جنھن حل جي تلاش ٽن صدين کان جاري ھئي. ھن [[گروپ ٿيوري]] ۽ [[آلجبرا]] تي تحقيق ڪئي. == زندگي == === شروعاتي زندگي === {{multiple image | width = 100 | footer = نيلس هينرڪ ايبل جا والدين، 1809ع | image1 = Søren Georg Abel.png | alt1 = سورن جارج ايبل | caption1 = [[سورن جارج ايبل]] | image2 = Anne Marie Abel.png | alt2 = اين ميري ايبل | caption2 = اين ميري ايبل }} نيلس هينرڪ ايبل [[نيدسٽرينڊ ميونسپلٽي|نيدسٽرينڊ]]، ناروي ۾ وقت کان اڳ ڄائو هو. هو پادري [[سورن جارج ايبل]] ۽ اين ميري سائمنسن جو ٻيو ٻار هو. نيلس هينرڪ ايبل جي ڄمڻ وقت سندس خاندان [[فينوئي (ٻيٽ)|فينوئي]] ۾ پادريءَ جي رهائشگاهه ۾ رهندو هو. ڪيترين ڳالهين مان ظاهر ٿئي ٿو ته نيلس هينرڪ پاڙيسري پاريش ۾ ڄائو هو، ڇاڪاڻ ته سندس والدين سندس ڄمڻ واري سال جولاءِ ۽ آگسٽ ۾ نيدسٽرينڊ جي [[بيليف]] جا مهمان هئا.<ref name="SNL-bio"> Stubhaug, Arild: [http://www.snl.no/.nbl_biografi/Niels_Henrik_Abel/utdypning Niels Henrik Abel – utdypning (NBL-artikkel)] – Store norske leksion </ref>{{NoteTag|نيلس هينرڪ وقت کان اڳ ڄائو هو ۽ زباني روايت موجب، نئين ڄاول ٻار کي جيئرو رکڻ لاءِ ڳاڙهي شراب سان ڌوئي ڪپهه جي ڪپڙي ۾ ويڙهيو ويندو هو. نيلس هينرڪ جي پيءُ کيس بپتسما ڏني ۽ پاريش رجسٽر ۾ لکيو: ''"6 سيپٽمبر 1802ع تي فينوئي چرچ ۾ پادري سورن جي. ايبل ۽ اين ميري سائمنسن جي ٻار نيلس هينرڪ، جيڪو 5 آگسٽ تي ڄائو هو، کي بپتسما ڏني وئي"'' – ([[ڊينو-نارويجي ٻولي|نارويجي]]: September 6te 1802 døbt i Findøe Kirke Sognepræsten Søren G. Abel og Ane Marie Simonsens Barn Niels Henrik, fød den 5te August.)<ref>Skadberg, Gunnar A.: Ætt og heim 2004, chapter 5, ''Sogneprest Søren Georg Abel – Matematikerens far''. {{ISBN|82-90087-65-9}}.</ref><br />مورٽن ڪيئرلف کي 1829ع ۾ نيدسٽرينڊ جو پادري مقرر ڪيو ويو. هن 1880ع ۾ والي ۾ پروفيسر بيرڪنس ڏانهن لکيل خط ۾ ڄاڻايو ته مقامي ماڻهن کيس ٻڌايو هو ته ايبل جي پٽن مان هڪ نيدسٽرينڊ ۾ اڳوڻي بيليف مارسٽرينڊ جي گهر ۾ ڄائو هو.<ref>Myhre, Sigmar: Ætt og heim 2009, chapter 6, ''Niels Henrik Abel – fødestaden''. {{ISBN|978-82-90087-72-7}}.</ref>}} نيلس هينرڪ ايبل جي پيءُ، سورن جارج ايبل، [[الهيات]] ۽ [[فلسفو|فلسفي]] ۾ ڊگري حاصل ڪئي هئي ۽ [[هيسبي چرچ]]، [[فينوئي (ٻيٽ)|فينوئي]] ۾ پادري طور خدمتون سرانجام ڏنيون. سورن جو پيءُ ۽ نيلس جو ڏاڏو، هانس ميٿياس ايبل، پڻ پادري هو ۽ [[ريزور (شهر)|ريزور]] شهر جي ويجهو [[جيرسٽاد چرچ]] ۾ خدمتون سرانجام ڏيندو هو. سورن پنهنجو ننڍپڻ جيرسٽاد ۾ گذاريو هو ۽ اتي نائب پادري پڻ رهيو هو. 1804ع ۾ سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ سورن کي جيرسٽاد جو پادري مقرر ڪيو ويو ۽ خاندان اتي منتقل ٿي ويو. ايبل خاندان جو اصل تعلق [[شليسويگ]] سان هو ۽ اهو 17هين صديءَ ۾ ناروي آيو هو. [[File:Gjerstad kirke or Risør.jpg|thumb|right|alt=جيرسٽاد چرچ ۽ پادريءَ جي رهائشگاهه جو پوسٽ ڪارڊ.|1890ع–95ع ۾ جيرسٽاد چرچ ۽ پادريءَ جي رهائشگاهه جو پوسٽ ڪارڊ. رهائشگاهه جي مکيه عمارت ساڳي هئي، جيڪا ايبل جي اتي رهڻ وقت موجود هئي.]] اين ميري سائمنسن [[ريزور (شهر)|ريزور]] جي رهواسڻ هئي؛ سندس پيءُ نيلس هينرڪ سيڪسِلڊ سائمنسن واپاري ۽ تجارتي جهازن جو مالڪ هو ۽ کيس ريزور جو سڀ کان امير ماڻهو چيو ويندو هو. اين ميري ٻن [[ماٽيلي خاندان|ماٽيلين مائرن]] سان نسبتاً آسائشن واري ماحول ۾ وڏي ٿي هئي. جيرسٽاد جي پادريءَ واري رهائشگاهه ۾ هوءَ ناچ جي محفلن ۽ سماجي گڏجاڻين جو انتظام ڪرڻ پسند ڪندي هئي. ڪيترين ڳالهين مان ظاهر ٿئي ٿو ته هوءَ ننڍي عمر کان ئي شراب جي عادي ٿي وئي هئي ۽ ٻارن جي پرورش ۾ گهڻي دلچسپي نه وٺندي هئي. نيلس هينرڪ ۽ سندس ڀائرن کي سندن پيءُ هٿ سان لکيل ڪتابن ذريعي تعليم ڏيندو هو. رياضيءَ جي هڪ ڪتاب ۾ جوڙ جي جدول ۾ لکيل هو: 1+0=0.<ref name="SNL-bio" /> === ڪيٿيڊرل اسڪول ۽ رائل فريڊرڪ يونيورسٽي === ناروي جي آزادي ۽ 1814ع ۾ ملڪ ۾ ٿيل پهرين چونڊن کان پوءِ سورن ايبل کي [[اسٽورٽنگ]] جو نمائندو چونڊيو ويو. اسٽورٽنگ جا اجلاس 1866ع تائين ڪرسچينيا (هاڻوڪي [[اوسلو]]) جي [[اوسلو ڪيٿيڊرل اسڪول|ڪيٿيڊرل اسڪول]] جي مکيه هال ۾ ٿيندا هئا. گهڻو امڪان آهي ته اهڙيءَ ريت سورن جو اسڪول سان رابطو ٿيو ۽ هن فيصلو ڪيو ته سندس وڏو پٽ هانس ميٿياس ايندڙ سال اتي پڙهڻ شروع ڪري. پر جڏهن روانگيءَ جو وقت ويجهو آيو ته هانس گهر ڇڏڻ جي خيال کان ايترو اداس ۽ مايوس ٿي ويو، جو سندس پيءُ کيس موڪلڻ جي همت نه ڪئي. ان جي بدران هن نيلس کي موڪلڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="SNL-bio" /> 1815ع ۾ نيلس ايبل 13 سالن جي عمر ۾ ڪيٿيڊرل اسڪول ۾ داخل ٿيو. سندس وڏو ڀاءُ هانس هڪ سال پوءِ ساڻس گڏ اتي داخل ٿيو. ٻئي هڪ ئي ڪمري ۾ رهندا ۽ گڏ ڪلاس وٺندا هئا. هانس جا درجا نيلس کان بهتر هئا؛ پر 1818ع ۾ رياضيءَ جو نئون استاد [[برنٽ مائيڪل هولمبو]] مقرر ٿيو. هو شاگردن کي گهر ۾ حل ڪرڻ لاءِ رياضيءَ جا سوال ڏيندو هو. هن نيلس هينرڪ جي رياضيءَ واري قابليت کي سڃاتو ۽ کيس اعليٰ سطح تائين هي مضمون پڙهڻ لاءِ همٿايو. هو اسڪول کان پوءِ نيلس کي ذاتي سبق پڻ ڏيندو هو. 1818ع ۾ سورن ايبل جو 1806ع واري پنهنجي [[ڪيٽيڪزم]] بابت عالمِ دين اسٽينر يوهانس اسٽينرسن سان عوامي مذهبي بحث ٿيو. ان بحث کي اخبارن ۾ وڏي ڪوريج ملي. سورن کي "ايبل اسپينڊيبل" ''([[ڊينو-نارويجي ٻولي|نارويجي]]: "Abel Spandabel")'' جو لقب ڏنو ويو. چيو وڃي ٿو ته ان تڪرار تي نيلس جو ردعمل "حد کان وڌيڪ خوش مزاجي" وارو هو. ساڳئي وقت سورن [[ناروي جي آئين ساز اسيمبلي]] جي ميزبان [[ڪارستن اينڪر]] جي توهين ڪرڻ کان پوءِ مواخذي جي ويجهو پهچي ويو. سيپٽمبر 1818ع ۾ هو پنهنجي سياسي ڪيريئر جي تباهيءَ کان پوءِ جيرسٽاد موٽي آيو. هن گهڻو شراب پيئڻ شروع ڪيو ۽ صرف ٻن سالن کان پوءِ 1820ع ۾ 48 سالن جي عمر ۾ وفات ڪري ويو. برنٽ مائيڪل هولمبو نيلس هينرڪ ايبل کي اسڪول ۾ رهڻ لاءِ وظيفو ڏيارڻ ۾ مدد ڪئي ۽ پنهنجن دوستن کان پئسا گڏ ڪيا ته جيئن هو [[اوسلو يونيورسٽي|رائل فريڊرڪ يونيورسٽي]] ۾ پڙهي سگهي. جڏهن ايبل 1821ع ۾ يونيورسٽي ۾ داخل ٿيو ته هو اڳ ئي ناروي جو سڀ کان وڌيڪ ڄاڻ رکندڙ رياضي دان هو. هولمبو وٽ هاڻي کيس سيکارڻ لاءِ وڌيڪ ڪجهه نه هو ۽ ايبل يونيورسٽي جي لائبريري ۾ موجود رياضيءَ جو جديد ترين علمي مواد پڙهي چڪو هو. ان عرصي دوران ايبل [[پنجين درجي جي مساوات]] کي ريڊيڪلن ذريعي حل ڪرڻ تي ڪم شروع ڪيو. رياضي دان 250 سالن کان وڌيڪ عرصي کان هن مسئلي جو حل ڳولي رهيا هئا. 1821ع ۾ ايبل سمجهيو ته هن ان جو حل ڳولي ورتو آهي. ڪرسچينيا ۾ رياضيءَ جي ٻن پروفيسرن، سورن راسموسن ۽ [[ڪرسٽوفر هانسٽين]]، ايبل جي فارمولن ۾ ڪا غلطي نه ڏٺي ۽ سندس ڪم ڪوپن هيگن ۾ نارڊڪ ملڪن جي مشهور رياضي دان [[ڪارل فرڊيننڊ ڊيگن]] ڏانهن موڪليو. ڊيگن کي به ڪا غلطي نظر نه آئي، پر پوءِ به هن کي شڪ هو ته اهڙو حل، جنهن کي ايترا ناميارا رياضي دان ايتري ڊگهي عرصي کان ڳولي رهيا هئا، سو پري ڪرسچينيا جي هڪ اڻڄاتل شاگرد واقعي ڳولي ورتو هوندو. بهرحال، ڊيگن ايبل جي غيرمعمولي تيز ذهانت کي محسوس ڪيو ۽ سندس خيال هو ته اهڙي باصلاحيت نوجوان کي پنجين درجي جي مساوات جهڙي "بي ثمر موضوع" تي پنهنجون صلاحيتون ضايع نه ڪرڻ گهرجن، بلڪه [[بيضوي فنڪشن|بيضوي فنڪشنن]] ۽ [[ماورائي عددن جو نظريو|ماورائيت]] تي ڪم ڪرڻ گهرجي؛ ڇاڪاڻ ته پوءِ، ڊيگن لکيو، هو "هڪ وسيع تجزياتي سمنڊ جي وڏن حصن ڏانهن ميگيلن جهڙا نوان رستا ڳولي لهندو".<ref name="SNL-bio" /> ڊيگن ايبل کان پنهنجي طريقي جو عددي مثال ڏيڻ لاءِ چيو. مثال تيار ڪرڻ دوران ايبل پنهنجي مقالي ۾ هڪ غلطي ڳولي لڌي.<ref name="StAndrews">[http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Abel.html Abel biography]. Groups.dcs.st-and.ac.uk. Retrieved on 2011-07-12.</ref> ان مان 1823ع ۾ اها دريافت ٿي ته پنجين يا ان کان وڌيڪ درجي جي مساوات کي فارمولي ذريعي حل ڪرڻ لازمي طور ممڪن نه آهي.<ref>{{Cite book |last=Bruno |first=Leonard |title=Math & Mathematics: The History of Math Discoveries Around the World (Volume 1: A-H) |publisher=U•X•L |year=1999 |isbn=0-7876-3812-9 |location=Farmington Hills, MI |page=3}}</ref> ايبل 1822ع ۾ گريجوئيشن مڪمل ڪئي. رياضيءَ ۾ سندس ڪارڪردگي غيرمعمولي طور اعليٰ، جڏهن ته ٻين مضمونن ۾ سراسري هئي. === ڪيريئر === [[File:Abel-kladd.jpg|thumb|alt=نيلس هينرڪ ايبل جي نوٽ بڪ مان|نيلس هينرڪ ايبل جي نوٽ بڪ مان]] گريجوئيشن کان پوءِ يونيورسٽي جي پروفيسرن ايبل جي مالي مدد ڪئي ۽ پروفيسر ڪرسٽوفر هانسٽين کيس پنهنجي گهر جي مٿئين ماڙ جي هڪ ڪمري ۾ رهڻ ڏنو. ايبل بعد ۾ مسز هانسٽين کي پنهنجي ٻي ماءُ سمجهندو هو. اتي رهندي ايبل پنهنجي ننڍي ڀاءُ پيڊر ايبل کي [[ايگزامن آرٽيم]] مڪمل ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. هن پنهنجي ڀيڻ ايلزبيٿ کي شهر ۾ روزگار ڳولڻ ۾ پڻ مدد ڪئي. 1823ع جي شروعات ۾ نيلس ايبل پنهنجو پهريون مقالو ناروي جي پهرين سائنسي رسالي ''Magazin for Naturvidenskaberne'' ۾ شايع ڪيو، جنهن جي گڏيل باني پروفيسر هانسٽين هو. ايبل ان رسالي ۾ ڪيترائي مقالا شايع ڪيا، پر رسالي کي جلد احساس ٿيو ته اهڙو مواد عام پڙهندڙن لاءِ مناسب نه هو. 1823ع ۾ ايبل فرانسيسي ٻوليءَ ۾ پڻ هڪ مقالو لکيو. اهو "سڀني تفريقي فارمولن کي انٽيگريٽ ڪرڻ جي امڪان جي عام تشريح" (''[[ڊينو-نارويجي ٻولي|نارويجي]]: en alminnelig Fremstilling af Muligheten at integrere alle mulige Differential-Formler)'') هو. هن ان کي شايع ڪرائڻ لاءِ يونيورسٽي کان مالي مدد گهري. پر جائزي هيٺ هجڻ دوران اهو ڪم گم ٿي ويو ۽ پوءِ ڪڏهن به نه مليو.<ref name="SNL-bio" /> [[File:Christine Kemp.jpg|thumb|ڪرسٽين ڪيمپ]] 1823ع جي وچ ڌاري پروفيسر راسموسن ايبل کي 100 [[اسپيسيڊالر]] تحفي طور ڏنا ته جيئن هو [[ڪوپن هيگن]] وڃي فرڊيننڊ ڊيگن ۽ ٻين رياضي دانن سان ملي سگهي. ڪوپن هيگن ۾ رهندي ايبل [[فرما جو آخري ٿيورم]] تي ڪجهه ڪم ڪيو. ايبل جو چاچو پيڊر مينڊرپ ٽڪسن، ڪوپن هيگن جي [[ڪرسچين شاون]] واري بحري اڏي تي رهندو هو. اتي هڪ ناچ جي محفل ۾ نيلس ايبل جي ملاقات ڪرسٽين ڪيمپ سان ٿي، جيڪا اڳتي هلي سندس مڱيندي بڻجي. 1824ع ۾ ڪرسٽين [[سون، ناروي|سون]]، ناروي منتقل ٿي وئي، جتي هن ٻارن جي خانگي استاني طور ڪم ڪيو، ۽ ڪرسمس دوران ٻنهي جي مڱڻي ٿي.<ref name="SNL-bio" /> ڪوپن هيگن مان موٽڻ کان پوءِ ايبل جرمني ۽ فرانس جي ناميارن رياضي دانن سان ملڻ لاءِ سرڪاري وظيفي جي درخواست ڏني، پر ان جي بدران کيس ٻن سالن لاءِ هر سال 200 اسپيسيڊالر ڏنا ويا ته جيئن هو ڪرسچينيا ۾ رهي جرمن ۽ فرانسيسي ٻوليون پڙهي. ان کان پوءِ ايندڙ ٻن سالن لاءِ کيس هر سال 600 اسپيسيڊالر جي وظيفي جو واعدو ڪيو ويو، جنهن سان کيس پرڏيهه سفر ڪرڻ جي اجازت ملڻي هئي.<ref name="SNL-bio" /> اهي ٻوليون پڙهڻ دوران ايبل 1824ع ۾ پنهنجو پهريون اهم ڪم ''Mémoire sur les équations algébriques où on démontre l'impossibilité de la résolution de l'équation générale du cinquième degré''<ref>{{Cite web |title=Mémoire sur les équations algébriques où on démontre l'impossibilité de la résolution de l'équation générale du cinquième degré |url=http://www.abelprize.no/c54178/binfil/download.php?tid=53608 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210808172819/https://www.abelprize.no/c54178/binfil/download.php?tid=53608 |archive-date=8 August 2021 |access-date=28 July 2015}}</ref> (الجبري مساواتن بابت يادداشت، جنهن ۾ پنجين درجي جي عام مساوات جي حل جي ناممڪن هجڻ کي ثابت ڪيو ويو آهي) شايع ڪيو. 1823ع تائين ايبل آخرڪار ثابت ڪري چڪو هو ته پنجين درجي جي عام مساوات کي ريڊيڪلن ذريعي حل ڪرڻ ناممڪن آهي، جنهن کي هاڻي [[ايبل–رفيني ٿيورم]] چيو وڃي ٿو. تنهن هوندي به هي مقالو پيچيده ۽ سمجهڻ ۾ ڏکيو هو، جنهن جو هڪ سبب اهو به هو ته ڇپائيءَ جا خرچ بچائڻ لاءِ ايبل ان کي رڳو ڇهن صفحن تائين محدود رکيو هو. وڌيڪ تفصيلي [[رياضياتي ثبوت|ثبوت]] 1826ع ۾ ''[[ڪريلي جو رسالو]]'' جي پهرين جلد ۾ شايع ٿيو. [[File:Gedenktafel Am Kupfergraben 4a (Mitte) Niels Henrik Abel.jpg|thumb|برلن ۾ ان هنڌ 2014ع ۾ لڳايل يادگاري تختي، جتي ايبل 1825ع–26ع دوران رهندو هو]] 1825ع ۾ ايبل [[سويڊن جو چارلس چوڏهون جان|ناروي ۽ سويڊن جي بادشاهه ڪارل يوهان]] کي ذاتي خط لکي پرڏيهه سفر ڪرڻ جي اجازت گهري. کيس اجازت ملي ۽ سيپٽمبر 1825ع ۾ هو يونيورسٽي جي چئن دوستن (ڪرسچين پي. بي. بوئڪ، بالٿازار ايم. ڪيلهائو، نڪولائي بي. مولر ۽ اوٽو ٽينڪ) سان گڏ ڪرسچينيا ڇڏي ويو. ايبل جا اهي چار دوست ارضيات جي مطالعي لاءِ برلن ۽ الپس وڃي رهيا هئا. ايبل ڪوپن هيگن تائين ساڻن گڏ وڃڻ ۽ اتان گوٽنگن وڃڻ چاهيو ٿي. سندس وظيفي جي شرطن موجب کيس [[ڪارل فريڊرڪ گائوس|گائوس]] سان [[گوٽنگن]] ۾ ملڻو هو ۽ پوءِ پيرس وڃڻو هو. پر ڪوپن هيگن پهچڻ کان پوءِ هن پنهنجو منصوبو تبديل ڪري ڇڏيو. هن پنهنجي دوستن سان گڏ برلن وڃڻ جو فيصلو ڪيو ۽ ارادو رکيو ته پوءِ گوٽنگن ۽ پيرس ويندو.<ref name="SNL-bio" /> رستي ۾ هن الٽونا، جيڪو هاڻي هيمبرگ جو هڪ ضلعو آهي، ۾ فلڪيات دان [[هائنريش ڪرسچين شوماخر]] سان ملاقات ڪئي. پوءِ هن چار مهينا برلن ۾ گذاريا، جتي سندس [[آگسٽ ليوپولڊ ڪريلي]] سان سٺي واقفيت ٿي. ڪريلي ان وقت پنهنجو رياضياتي رسالو ''[[ڪريلي جو رسالو|Journal für die reine und angewandte Mathematik]]'' شايع ڪرڻ وارو هو. ايبل هن منصوبي جي ڀرپور حمايت ڪئي ۽ ان جي ڪاميابيءَ ۾ اهم حصو ورتو.<ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Abel, Niels Henrik|volume=1|pages=39–40}}</ref> رسالي جي پهرين ئي سال ۾ ايبل ان لاءِ ست مقالا لکيا. برلن کان ايبل پنهنجي دوستن سان گڏ الپس پڻ ويو. هو [[لائپزگ]] ۽ [[فريبرگ، سيڪسني|فريبرگ]] ويو، جتي هن [[جارج اماڊيوس ڪارل فريڊرڪ نائومن]] ۽ سندس ڀاءُ، رياضي دان آگسٽ نائومن، سان ملاقات ڪئي. فريبرگ ۾ ايبل فنڪشنن جي نظريي، خاص طور [[بيضوي فنڪشن|بيضوي]]، [[هائپربيضوي فنڪشن|هائپربيضوي]] ۽ هڪ نئين قسم، جنهن کي هاڻي [[ايبيلين فنڪشن]] چيو وڃي ٿو، تي تحقيق ڪئي. فريبرگ کان هو ڊريسڊن، پراگ، ويانا، ٽريسٽي، وينس، ويرونا، بولزانو، انسبرڪ، لوسرن ۽ بازل ويا. جولاءِ 1826ع کان ايبل بازل کان پيرس تائين اڪيلو سفر ڪيو. ايبل پنهنجو گهڻو ڪم ''ڪريلي جي رسالي'' ۾ ڇپجڻ لاءِ برلن موڪلي ڇڏيو هو، پر جنهن ڪم کي هو پنهنجو سڀ کان اهم ڪم سمجهندو هو، اهو هن [[فرانسيسي اڪيڊمي آف سائنسز]] لاءِ محفوظ رکيو هو: الجبري تفريقن جي جمع بابت هڪ ٿيورم. مصور [[يوهان گوربٽز]] جي مدد سان هن پيرس ۾ رهائش لاءِ هڪ فليٽ ڳولي ورتو ۽ ٿيورم تي ڪم جاري رکيو. هن آڪٽوبر 1826ع ۾ اهو ڪم مڪمل ڪري اڪيڊمي ڏانهن جمع ڪرايو. ان جو جائزو [[آگسٽين-لوئي ڪوشي]] کي وٺڻو هو. پيرس ۾ ايبل جو ڪم تمام گهٽ سڃاتو ويندو هو ۽ سندس انڪساري کيس پنهنجي تحقيق جي تشهير ڪرڻ کان روڪيو. ٿيورم هڪ پاسي رکي وساريو ويو ۽ ايبل جي وفات تائين ان تي ڌيان نه ڏنو ويو. ايبل جي محدود مالي وسيلن آخرڪار کيس جنوري 1827ع ۾ پنهنجو سفر ختم ڪرڻ تي مجبور ڪيو. هو برلن موٽي آيو، جتي کيس ''ڪريلي جي رسالي'' جي ايڊيٽر جو عهدو پيش ڪيو ويو، پر هن اهو قبول نه ڪيو. مئي 1827ع تائين هو واپس ناروي پهچي ويو. سندس پرڏيهي سفر کي ناڪام سمجهيو ويو.{{By whom|date=June 2020}} هن گوٽنگن ۾ گائوس سان ملاقات نه ڪئي هئي ۽ پيرس ۾ به ڪجهه شايع نه ڪيو هو. تنهنڪري سندس وظيفي جي تجديد نه ڪئي وئي ۽ کيس [[ناروي بئنڪ]] کان 200 اسپيسيڊالر جو ذاتي قرض وٺڻو پيو. هن اهو قرض ڪڏهن به واپس نه ڪيو. هن خانگي طور پڙهائڻ پڻ شروع ڪيو. هو پنهنجو گهڻو ڪم ''ڪريلي جي رسالي'' ڏانهن موڪليندو رهيو. پر 1828ع جي وچ ڌاري هن [[ڪارل گستاف جيڪب ياڪوبي|ڪارل ياڪوبي]] سان علمي مقابلي دوران بيضوي فنڪشنن بابت هڪ اهم ڪم الٽونا جي ''[[Astronomische Nachrichten]]'' ۾ شايع ڪيو. === وفات === پيرس ۾ رهڻ دوران ايبل [[تپ دق]] ۾ مبتلا ٿي ويو هو. ڪرسمس 1828ع تي هو پنهنجي مڱيندي سان ملڻ لاءِ سليج ذريعي [[فرولينڊ (ڳوٺ)|فرولينڊ]]، ناروي ويو. سفر دوران سندس حالت سخت خراب ٿي وئي. جيتوڻيڪ عارضي بهتري سبب ٻنهي کي موڪلون گڏ گذارڻ جو موقعو مليو، پر ٿوري ئي عرصي کان پوءِ 6 اپريل 1829ع تي ايبل وفات ڪري ويو. سندس وفات کان فقط ٻه ڏينهن پوءِ آگسٽ ڪريلي جو خط پهتو، جنهن ۾ کيس ٻڌايو ويو هو ته ڪريلي ايبل لاءِ [[برلن يونيورسٽي]] ۾ پروفيسر جي عهدي جو بندوبست ڪري ورتو هو.<ref name="CrelleLetter8April">{{cite web |title=The Biography of Niels Henrik Abel: His last years |url=https://abelprize.no/page/biography-niels-henrik-abel-his-last-years |access-date=2025-03-30 |website=The Abel Prize}}</ref> == رياضيءَ ۾ خدمتون == ايبل [[ايبل–رفيني ٿيورم]] ذريعي ثابت ڪيو ته [[پنجين درجي جي مساوات]] جي پاڙن لاءِ، يا درجو چار کان وڌيڪ رکندڙ ڪنهن به عام [[گهڻ رقمي مساوات]] لاءِ، واضح الجبري عملن جي صورت ۾ ڪو به عام [[الجبري فنڪشن|الجبري]] حل موجود نه آهي. اهو ثابت ڪرڻ لاءِ هن ([[اوارست گالوا|گالوا]] کان آزاديءَ سان) رياضيءَ جي هڪ شاخ جا بنياد وڌا، جيڪا [[گروپ نظريي جي تاريخ|گروپ نظريي]] جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي. هي نظريو نه رڳو رياضيءَ جي ڪيترن ئي شعبن ۾، پر [[طبعيات]] جي وڏي حصي ۾ پڻ انتهائي اهم آهي. ايبل پنجين درجي جي مساوات جي حل نه ٿي سگهڻ بابت پنهنجو هڪ مقالو [[ڪارل فريڊرڪ گائوس]] ڏانهن موڪليو، پر گائوس ان کي ڏسڻ کان سواءِ ئي رد ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته هن ان کي ڪنهن سنڪي شخص جو بيڪار ڪم سمجهيو هو.<ref name="scienceworld.wolfram.com">{{cite web |title=Abel, Niels Henrik (1802-1829) -- from Eric Weisstein's World of Scientific Biography |url=http://scienceworld.wolfram.com/biography/Abel.html |access-date=12 September 2015}}</ref> 16 سالن جي عمر ۾ ايبل [[ٻه رقمي ٿيورم]] جو سڀني عددن لاءِ لاڳو ٿيندڙ سخت رياضياتي ثبوت پيش ڪيو. اهڙيءَ ريت هن [[ليونارڊ اويلر|اويلر]] جي نتيجي کي وڌيڪ وسيع ڪيو، جيڪو رڳو [[ناطق عدد|ناطق عددن]] لاءِ لاڳو ٿيندو هو.<ref>{{cite web |title=Abel, Niels Henrik |url=http://scienceworld.wolfram.com/biography/Abel.html |access-date=27 January 2017 |website=Eric Weisstein's World of Science |publisher=Wolfram Research}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=rElJAgAAQBAJ |title=Encyclopedia of the Enlightenment |date=2002 |publisher=Routledge |isbn=9781135959982 |page=562 |access-date=27 January 2017}}</ref> ايبل [[بيضوي انٽيگرل|بيضوي انٽيگرلن]] جي نظريي بابت هڪ بنيادي ڪم لکيو، جنهن ۾ [[بيضوي فنڪشن|بيضوي فنڪشنن]] جي نظريي جا بنياد شامل هئا. پيرس ڏانهن سفر دوران هن هڪ مقالو شايع ڪيو، جنهن ۾ بيضوي فنڪشنن جي ٻٽي دوريت کي ظاهر ڪيو ويو. [[ايڊرين-ميري ليجينڊر]] بعد ۾ [[آگسٽين-لوئي ڪوشي]] آڏو ان مقالي کي "ڪانسي کان به وڌيڪ جٽادار يادگار" قرار ڏنو؛ هيءَ تشبيهه هن رومي شاعر [[هوريس|هوريس]] جي هڪ مشهور جملي مان ورتي هئي. تنهن هوندي به اهو مقالو ڪوشي کان گم ٿي ويو.<ref name="scienceworld.wolfram.com" /> پرڏيهه ۾ رهڻ دوران ايبل پنهنجو گهڻو ڪم برلن موڪليندو رهيو ته جيئن اهو ''[[ڪريلي جو رسالو|ڪريلي جي رسالي]]'' ۾ شايع ٿي سگهي، پر جنهن ڪم کي هو پنهنجو سڀ کان اهم ڪم سمجهندو هو، اهو هن فرانسيسي اڪيڊمي آف سائنسز لاءِ محفوظ رکيو هو. اهو الجبري تفريقن جي جمع بابت هڪ ٿيورم هو. ٿيورم کي هڪ پاسي رکي وساريو ويو ۽ ايبل جي وفات تائين ان تي ڌيان نه ڏنو ويو. فريبرگ ۾ رهندي ايبل فنڪشنن جي نظريي، خاص طور [[بيضوي فنڪشن|بيضوي]]، [[هائپربيضوي فنڪشن|هائپربيضوي]] ۽ هڪ نئين قسم، جنهن کي هاڻي [[ايبيلين فنڪشن]] چيو وڃي ٿو، تي تحقيق ڪئي. 1823ع ۾ ايبل "سڀني تفريقي فارمولن کي انٽيگريٽ ڪرڻ جي امڪان جي عام تشريح" ([[ڊينو-نارويجي ٻولي|نارويجي]]: ''en alminnelig Fremstilling af Muligheten at integrere alle mulige Differential-Formler'') جي عنوان سان هڪ مقالو لکيو. هن ان کي شايع ڪرائڻ لاءِ يونيورسٽي کان مالي مدد جي درخواست ڪئي. پر جائزي هيٺ هجڻ دوران اهو ڪم گم ٿي ويو ۽ پوءِ ڪڏهن به نه مليو.<ref name="SNL-bio" /> ايبل [[ڪارل فريڊرڪ گائوس]] جي لکڻ جي انداز بابت مشهور طور چيو هو: "هو لومڙيءَ وانگر آهي، جيڪا واريءَ تي ڇڏيل پنهنجا پيرا پنهنجي پڇ سان ميساري ڇڏيندي آهي." گائوس ان جي جواب ۾ چيو: "ڪو به خوددار معمار پنهنجي عمارت مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ان جي چوڌاري اڏاوتي ڍانچو بيهاريل نه ڇڏيندو آهي."<ref>{{Cite book |last=Simmons |first=George Finlay |url=https://archive.org/details/calculusgemsbrie0000simm/page/177 |title=Calculus Gems |publisher=McGraw Hill |year=1992 |isbn=0-88385-561-5 |location=New York |page=[https://archive.org/details/calculusgemsbrie0000simm/page/177 177]}}</ref> == ورثو == {{وڌيڪ ڏسو|نيلس هينرڪ ايبل جي نالي پٺيان رکيل شين جي فهرست}} ايبل جي ڪم جي نتيجي ۾ [[رياضياتي تجزيو|تجزيي]] ۾ موجود ڪيترائي ابهام ختم ٿيڻ شروع ٿيا، نوان شعبا سامهون آيا ۽ فنڪشنن جو مطالعو ايترو اڳتي وڌيو، جو رياضي دانن لاءِ تحقيق ۽ ترقيءَ جون ڪيتريون ئي نيون راهون کلي ويون. سندس لکڻين جو وڏو حصو اصل ۾ ''[[ڪريلي جو رسالو|ڪريلي جي رسالي]]'' ۾ شايع ٿيو هو. انهن لکڻين کي برنٽ مائيڪل هولمبو ترتيب ڏنو ۽ ناروي جي حڪومت 1839ع ۾ شايع ڪرايو، جڏهن ته [[پيٽر لڊوگ ميڊيل سائلو|لڊوگ سائلو]] ۽ [[سوفوس لي]] پاران تيار ڪيل وڌيڪ مڪمل ڇاپو 1881ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="EB1911"/> سندس نالي مان نڪتل صفت "ايبيلين" رياضياتي لکڻين ۾ ايتري عام ٿي چڪي آهي، جو روايتي طور ان جو شروعاتي اکر ننڍو لکيو ويندو آهي، مثال طور [[ايبيلين گروپ]]، [[ايبيلين ڪيٽيگري]] ۽ [[ايبيلين ويريٽي]]. 6 اپريل 1929ع تي ايبل جي وفات جي سؤ سالا ورسيءَ جي موقعي تي ناروي ۾ چار ٽپال ٽڪيٽون جاري ڪيون ويون. سندس تصوير 1978ع کان 1985ع دوران جاري ڪيل 500 [[نارويجي ڪرون|ڪرونر]] جي بئنڪ نوٽ (پنجون نسخو) تي پڻ ڇپيل هئي. 5 جون 2002ع تي، سندس ڄمڻ جي ٻه سؤ سالا ورسيءَ کان ٻه مهينا اڳ، ناروي ۾ ايبل جي اعزاز ۾ چار وڌيڪ ٽپال ٽڪيٽون جاري ڪيون ويون. ناروي سندس اعزاز ۾ 20 ڪرونر جو سڪو پڻ جاري ڪيو. اوسلو ۾ ايبل جو مجسمو نصب ٿيل آهي ۽ [[چنڊ]] تي موجود [[ايبل (کڏ)|ايبل کڏ]] جو نالو پڻ سندس نالي پٺيان رکيو ويو آهي.<ref name="GPN">{{gpn|12|name=Abel}}</ref> رياضيات جو [[ايبل انعام]] ايبل جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو ۽ سندس نالي پٺيان رکيو ويو. هي انعام اصل ۾ 1899ع ۾ [[نوبل انعام|نوبل انعامن]] جي پورائي لاءِ تجويز ڪيو ويو هو، پر پهريون ڀيرو 2003ع ۾ [[جين-پيئر سير|جين-پيئر سير]] کي ڏنو ويو، جڏهن ته ان کان هڪ سال اڳ [[اٽلي سيلبرگ|سيلبرگ]] کي اعزازي ايبل انعام ڏنو ويو هو. رياضي دان [[فيلڪس ڪلائن]] ايبل بابت لکيو: {{Blockquote|پر مان هن مثالي قسم جي محقق کي ياد ڪرڻ کان سواءِ موڪلائڻ نه چاهيندس، جنهن جهڙو رياضيءَ جي تاريخ ۾ تمام گهٽ ظاهر ٿيو آهي. ان لاءِ مان هڪ ٻئي شعبي جي اهڙي شخصيت جو ذڪر ڪرڻ چاهيان ٿو، جيڪا پنهنجي بلڪل مختلف ميدان جي باوجود به هن سان لاڳاپيل محسوس ٿئي ٿي. جيتوڻيڪ ايبل، ڪيترن ئي رياضي دانن وانگر، موسيقيءَ جي صلاحيت کان مڪمل طور محروم هو، تڏهن به جيڪڏهن مان سندس تخليقي انداز ۽ شخصيت جو [[موزارٽ]] سان مقابلو ڪريان ته اهو بي معنيٰ نه لڳندو. اهڙيءَ طرح هن خدائي الهام رکندڙ رياضي دان لاءِ به ويانا ۾ موزارٽ جي يادگار جهڙو يادگار قائم ڪري سگهجي پيو: هو سادو ۽ بنا ڏيکاءَ جي اتي بيٺو ٻڌي رهيو آهي، جڏهن ته دلڪش فرشتا سندس چوڌاري اڏامندي، راند ڪندي، ڪنهن ٻئي جهان مان کيس الهام آڻي ڏئي رهيا آهن.<br/><br/>ان جي بدران، مون کي ايبل جي ان بلڪل مختلف قسم جي يادگار جو ذڪر ڪرڻ گهرجي، جيڪو حقيقت ۾ [[اوسلو|ڪرسچينيا]] ۾ قائم ڪيو ويو ۽ جيڪو سندس طبيعت کان واقف هر شخص کي گهڻو مايوس ڪري سگهي ٿو. گرينائيٽ جي هڪ اوچي ۽ تيز اڀريل ٽڪريءَ تي بائرن جهڙي انداز وارو هڪ نوجوان پهلوان ٻن سرمائي رنگ جي قربانيءَ جي شڪار مخلوقن مٿان قدم رکندي آسمان ڏانهن وڌي رهيو آهي. جيڪڏهن ضروري سمجهجي ته ان هيرو کي انساني روح جي علامت قرار ڏئي سگهجي ٿو، پر انهن ٻن عجيب مخلوقن جي گهري معنيٰ بابت سوچڻ بيڪار آهي. ڇا اهي شڪست کاڌل پنجين درجي جون مساواتون آهن يا بيضوي فنڪشن؟ يا سندس روزاني زندگيءَ جا ڏک ۽ پريشانيون؟ يادگار جي پيڙهه تي تمام وڏن اکرن ۾ "ايبل" لکيل آهي.|<ref>{{Cite book |last=Klein |first=Felix |url=http://archive.org/details/developmentofmat0000klei |title=Development of mathematics in the 19th century |date=1979 |publisher=Math Sci Press |isbn=0-915692-28-7 |place=Brookline, Mass |page=97 |translator-last=Ackerman |translator-first=M. |url-access=limited}}</ref>}} <gallery class="center"> File:NOK 500 V recto.jpg|1978ع جي نارويجي 500 ڪرونر جي بئنڪ نوٽ تي نيلس هينرڪ ايبل File:Abelmonumentet 1.jpg|اوسلو (اڳوڻي ڪرسچينيا) ۾ [[گستاو ويگيلينڊ]] جو ٺاهيل نيلس هينرڪ ايبل جو مجسمو، جنهن کي "ايبل يادگار" سڏيو وڃي ٿو. File:Abelmonumentet av Vigeland. - no-nb digifoto 20150625 00154 NB MIT FNR 11682.jpg|[[شاهي محل، اوسلو]] جي سامهون ايبل يادگار File:Holmengard-119.JPG|[[جيرسٽاد ميونسپلٽي]] ۾ نيلس هينرڪ ايبل جي يادگار File:Abelmonument.jpg|[[فرولينڊس ورڪ]] ۾ [[گستاو ليروم]] جو ٺاهيل ايبل جو يادگار </gallery> <gallery class="center"> File:Stamps of Norway, 1929-Niels Henrik Abel1.jpg File:Stamps of Norway, 1929-Niels Henrik Abel2.jpg File:Stamps of Norway, 1929-Niels Henrik Abel3.jpg File:Stamps of Norway, 1929-Niels Henrik Abel4.jpg </gallery> ==تعليم ۽ خدمتون== ھن جي زندگي ڏاڍي غربت ۾ گذري. ھن جي اسڪولي استاد ھن جي ذھانت کي سڃاڻيندي ھن جي مدد ڪئي ۽ کيس [[ليئونارڊ اوئلر]]، [[جوزف لوئيس لگرانج]] ۽ ٻين رياضيدانن جي باري ۾ پڙھايو ۽ ھن جي يونيورسٽي ۾ پڙھڻ لاءِ مالي مدد ڪئي<ref name="ميٿميٽڪس"/>. 1821 ۾ ايبل ناروي جي شھر ڪرسچنيا (موجوده:[[اوسلو]]) جي [[ڪرسچنيا يونيورسٽي]] ۾ داخل ٿيو<ref name="ميٿميٽڪس"/> ۽ آخري سال دوران ھن ڪئينٽڪ مساواتن (پنجين ڊگري واري پولي ناميل مساواتون) کي ريڊيڪلز ذريعي حل ڪرڻ لاء ڪم شروع ڪيو.ان وقت رياضيدان ڪئاڊريٽڪ، ڪيوبڪ ۽ ڪئارٽڪ مساواتن جي حل لاء عام فارمولا استعمال ڪندا ھئا پر اڃان ڪئينٽڪس تي اھڙو فارمولو نہ ٺھي سگھيو ھو جيڪو ايبل 1822۾ ٺاھيو<ref name="ميٿميٽڪس"/>. ھن پنھنجو ريسرچ پيپر ڊينمارڪ جي رياضيدان فرڊيننڊ ڊيجن جي حوالي ڪيو تہ جيئين رائل سوسائٽي آف ڪوپن هيگن ۾ ڇپجي پر ڊيجن کي ايبل جي فارمولي جي [[منطق]] ۾ ڪجهه مونجھارو نظر آيو ۽ ان کيس انگي حسابن ۾ مثال ڏيڻ لاءِ چيو<ref name="ميٿميٽڪس"/> . ھن پنھنجي مقالي ۾ انگي حسابن واري طريقي ۾ فارمولا ۾ ھڪ غلطي سڃاتي جنھن سان ھن کي خبر پئي تہ پنجين ۽ ان کان مٿي واري ڊگري جي مساواتن جا عام حل ڇو ناممڪن آھن<ref name="ميٿميٽڪس"/>. ايبل اھا مشاھداتي دريافت 1825 ۾ ھڪ پمفليٽ ۾ ڇپائي ۽ بعد ۾ اپلائيڊ ۽ پيور ميٿميٽڪس جي جنرل ۾ ڇپائي لاءِ پيش ڪئي. شروع ۾ ان کي ڪا خاطر خواهه موٽ نہ ملي پر پوءِ آھستي آھستي اھو يورپ جي رياضيدانن جي ڌيان ۾ ايندو ويو ۽ ان کي موٽ ملي <ref name ="جيمز ٽينٽن">ENCYCLOPEDIA OF Mathematics . By: James Tanton, Ph.D. (Facts On File, Inc. 132 West 31st Street New York NY 10001)</ref>. [[فائل:Abel-kladd.jpg|thumb|alt=From a notebook of Niels Henrik Abel|نيئلس جي نوٽ بڪ تان ورتل تصوير]] ھن ھن جي سموري تحقيق سندس زندگي جي آخري ڇھن ستن سالن ۾ ٿي.<ref name="todayinsci.com">{{cite web|url=http://todayinsci.com/H/Hermite_Charles/HermiteCharles-Quotations.htm|title=Charles Hermite Quotes - 2 Science Quotes - Dictionary of Science Quotations and Scientist Quotes|publisher=|accessdate=12 September 2015}}</ref> [[فرانس]] جي رياضيدان [[چارلس ھرمٽ]] ھن لاء چيو ھو تہ: {{quote|"ايبل ايترو ڪم ڪري ويو جنھن سان رياضيدان پنج سؤ سالن تائين مصروف رھندا" |چارلس ھرمٽ|<ref name="todayinsci.com"/><ref>{{cite web |url=http://www.goodquotes.com/quote/charles-hermite/abel-has-left-mathematicians-enough-to |title=Archived copy |accessdate=2013-08-08 |deadurl=yes |archiveurl=https://archive.is/20130808045917/http://www.goodquotes.com/quote/charles-hermite/abel-has-left-mathematicians-enough-to |archivedate=8 August 2013 |df=dmy-all}}</ref>}} ==وفات== [[فائل:Christine Kemp.jpg|thumb|ڪرسٽين ڪيمپ]] ايبل کي برلن يونيورسٽي ۾ پروفيسر شپ ملي پر بدقسمتي سان کيس ٽيوبرڪيلاسس لڳي وئي ۽ 6 اپريل 1829 ۾ وفات ڪري ويو<ref name = " جيمز ٽينٽن "/>.پيرس ۾ کيس ٽي بي جي بيماري لڳي 1828 جي ڪرسمس تي ھن سليڊ کان فرولينڊ پنھنجي مڱيندي ڪرسٽين ڪيمپ سان ملڻ لاءِ سفر ڪيو جتي سندن جوڙي موڪلن جو مزو ورتو جنھن بعد جلد ئي وفات ڪيائين. ==سندس خدمتن جي مڃتا== 1830 ۾ پيرس يونيورسٽي سندس موت بعد ان جي خدمتن جي مڃتا ۾ گرينڊ پرڪس ڏنو.2002 ۾ ھن جي ٻہ سؤ سالا جنم ڏينهن تي نارويئن اڪيڊمي آف سائنس اينڊ ليٽرز سندس نالي سان سالياني [[ايبل پرائيز]] جي ڏيڻ شروعات ڪئي<ref name = " جيمز ٽينٽن "/>. == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:1802ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1829ع جون فوتگيون]] oh9z9kuwwxv2q8eax7alpgjv19gt4eg 414595 414594 2026-09-23T10:36:40Z Intisar Ali 8681 414595 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = نيئلس ھينرڪ ايبل | image = Niels Henrik Abel.jpg | image_size = 200px | caption = نيلس ھينرڪ ايبل | birth_date = {{birth date|1802|8|5|df=y}} | birth_place = [[نيڊسٽرئنڊ]], [[ڊينمارڪ-ناروي]] | death_date = {{death date and age|1829|4|6|1802|8|5|df=y}} | death_place = [[فرولينڊ]], [[ناروي]] | residence =ناروي | nationality = نارويئن | field = [[ميٿميٽڪس]] | work_institutions = | alma_mater = [[يونيورسٽي آف اوسلو|رايل فريڊرڪ يونيورسٽي]] (BA, 1822) | academic_advisors = [[بيرنٽ ميخائيل ھومبوئي]] | doctoral_advisor =<!--no doctorate--> | doctoral_students =<!--no doctorate--> | known_for = [[ايبلس بائنوميئل ٿيورم]]<br>[[ابيلين ڪيٽيگري]]<br>[[ابيلين ورائٽي]]<br>[[ايبل واري مساوات]]<br>[[ايبل جي پھرين قسم جي مساوات]]<br>[[ايبلين وارو اضافو]]<br>[[ايبيلين فنڪشن]]<br>[[ايبيلين گروپ]]<br>[[ايبل جي شناخت]]<br>[[ايبل واري نابرابري]]<br> | footnotes= | signature = Niels Henrik Abel signature.png }} '''ايبل نيئلس ھينرڪ''':{{ٻيا نالا|انگريزي=Abel, Niels Henrik}}{{IPAc-en|ˈ|ɑ:|b|əl}}; (1802–1829) [[ناروي]] جو رياضيدان ۽ آلجبرا جو ماھر جيڪو جيڪڏهن 26 سال جي عمر ۾ وفات نہ ڪري ھا تہ اوڻويھين صدي جو سڀ کان وڏو رياضيدان ٿئي ھاا<ref name =" ميٿميٽڪس"> ENCYCLOPEDIA OF Mathematics James Tanton, Ph.D.Facts On File, Inc. 132 West 31st Street New York NY 10001 Library of Congress Cataloging-in-Publication Data Tanton, James Stuart, 1966 -Encyclopedia of mathematics/James Tanton. p. cm. Includes bibliographical references and index. ISBN 0-8160-5124-0 1. Mathematics—Encyclopedia. I. Title. QA5.T34 2005 510′.3—dc22 2004016785- page# -3 </ref>. ھن [[ڪئنٽڪ مساوات]] جي ريڊيڪل ذريعي حل ڪڍي ڏنو جنھن حل جي تلاش ٽن صدين کان جاري ھئي. ھن [[گروپ ٿيوري]] ۽ [[آلجبرا]] تي تحقيق ڪئي. == زندگي == === شروعاتي زندگي === {{multiple image | width = 100 | footer = نيلس هينرڪ ايبل جا والدين، 1809ع | image1 = Søren Georg Abel.png | alt1 = سورن جارج ايبل | caption1 = [[سورن جارج ايبل]] | image2 = Anne Marie Abel.png | alt2 = اين ميري ايبل | caption2 = اين ميري ايبل }} نيلس هينرڪ ايبل [[نيدسٽرينڊ ميونسپلٽي|نيدسٽرينڊ]]، ناروي ۾ وقت کان اڳ ڄائو هو. هو پادري [[سورن جارج ايبل]] ۽ اين ميري سائمنسن جو ٻيو ٻار هو. نيلس هينرڪ ايبل جي ڄمڻ وقت سندس خاندان [[فينوئي (ٻيٽ)|فينوئي]] ۾ پادريءَ جي رهائشگاهه ۾ رهندو هو. ڪيترين ڳالهين مان ظاهر ٿئي ٿو ته نيلس هينرڪ پاڙيسري پاريش ۾ ڄائو هو، ڇاڪاڻ ته سندس والدين سندس ڄمڻ واري سال جولاءِ ۽ آگسٽ ۾ نيدسٽرينڊ جي [[بيليف]] جا مهمان هئا.<ref name="SNL-bio"> Stubhaug, Arild: [http://www.snl.no/.nbl_biografi/Niels_Henrik_Abel/utdypning Niels Henrik Abel – utdypning (NBL-artikkel)] – Store norske leksion </ref>{{NoteTag|نيلس هينرڪ وقت کان اڳ ڄائو هو ۽ زباني روايت موجب، نئين ڄاول ٻار کي جيئرو رکڻ لاءِ ڳاڙهي شراب سان ڌوئي ڪپهه جي ڪپڙي ۾ ويڙهيو ويندو هو. نيلس هينرڪ جي پيءُ کيس بپتسما ڏني ۽ پاريش رجسٽر ۾ لکيو: ''"6 سيپٽمبر 1802ع تي فينوئي چرچ ۾ پادري سورن جي. ايبل ۽ اين ميري سائمنسن جي ٻار نيلس هينرڪ، جيڪو 5 آگسٽ تي ڄائو هو، کي بپتسما ڏني وئي"'' – ([[ڊينو-نارويجي ٻولي|نارويجي]]: September 6te 1802 døbt i Findøe Kirke Sognepræsten Søren G. Abel og Ane Marie Simonsens Barn Niels Henrik, fød den 5te August.)<ref>Skadberg, Gunnar A.: Ætt og heim 2004, chapter 5, ''Sogneprest Søren Georg Abel – Matematikerens far''. {{ISBN|82-90087-65-9}}.</ref><br />مورٽن ڪيئرلف کي 1829ع ۾ نيدسٽرينڊ جو پادري مقرر ڪيو ويو. هن 1880ع ۾ والي ۾ پروفيسر بيرڪنس ڏانهن لکيل خط ۾ ڄاڻايو ته مقامي ماڻهن کيس ٻڌايو هو ته ايبل جي پٽن مان هڪ نيدسٽرينڊ ۾ اڳوڻي بيليف مارسٽرينڊ جي گهر ۾ ڄائو هو.<ref>Myhre, Sigmar: Ætt og heim 2009, chapter 6, ''Niels Henrik Abel – fødestaden''. {{ISBN|978-82-90087-72-7}}.</ref>}} نيلس هينرڪ ايبل جي پيءُ، سورن جارج ايبل، [[الهيات]] ۽ [[فلسفو|فلسفي]] ۾ ڊگري حاصل ڪئي هئي ۽ [[هيسبي چرچ]]، [[فينوئي (ٻيٽ)|فينوئي]] ۾ پادري طور خدمتون سرانجام ڏنيون. سورن جو پيءُ ۽ نيلس جو ڏاڏو، هانس ميٿياس ايبل، پڻ پادري هو ۽ [[ريزور (شهر)|ريزور]] شهر جي ويجهو [[جيرسٽاد چرچ]] ۾ خدمتون سرانجام ڏيندو هو. سورن پنهنجو ننڍپڻ جيرسٽاد ۾ گذاريو هو ۽ اتي نائب پادري پڻ رهيو هو. 1804ع ۾ سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ سورن کي جيرسٽاد جو پادري مقرر ڪيو ويو ۽ خاندان اتي منتقل ٿي ويو. ايبل خاندان جو اصل تعلق [[شليسويگ]] سان هو ۽ اهو 17هين صديءَ ۾ ناروي آيو هو. [[File:Gjerstad kirke or Risør.jpg|thumb|right|alt=جيرسٽاد چرچ ۽ پادريءَ جي رهائشگاهه جو پوسٽ ڪارڊ.|1890ع–95ع ۾ جيرسٽاد چرچ ۽ پادريءَ جي رهائشگاهه جو پوسٽ ڪارڊ. رهائشگاهه جي مکيه عمارت ساڳي هئي، جيڪا ايبل جي اتي رهڻ وقت موجود هئي.]] اين ميري سائمنسن [[ريزور (شهر)|ريزور]] جي رهواسڻ هئي؛ سندس پيءُ نيلس هينرڪ سيڪسِلڊ سائمنسن واپاري ۽ تجارتي جهازن جو مالڪ هو ۽ کيس ريزور جو سڀ کان امير ماڻهو چيو ويندو هو. اين ميري ٻن [[ماٽيلي خاندان|ماٽيلين مائرن]] سان نسبتاً آسائشن واري ماحول ۾ وڏي ٿي هئي. جيرسٽاد جي پادريءَ واري رهائشگاهه ۾ هوءَ ناچ جي محفلن ۽ سماجي گڏجاڻين جو انتظام ڪرڻ پسند ڪندي هئي. ڪيترين ڳالهين مان ظاهر ٿئي ٿو ته هوءَ ننڍي عمر کان ئي شراب جي عادي ٿي وئي هئي ۽ ٻارن جي پرورش ۾ گهڻي دلچسپي نه وٺندي هئي. نيلس هينرڪ ۽ سندس ڀائرن کي سندن پيءُ هٿ سان لکيل ڪتابن ذريعي تعليم ڏيندو هو. رياضيءَ جي هڪ ڪتاب ۾ جوڙ جي جدول ۾ لکيل هو: 1+0=0.<ref name="SNL-bio" /> === ڪيٿيڊرل اسڪول ۽ رائل فريڊرڪ يونيورسٽي === ناروي جي آزادي ۽ 1814ع ۾ ملڪ ۾ ٿيل پهرين چونڊن کان پوءِ سورن ايبل کي [[اسٽورٽنگ]] جو نمائندو چونڊيو ويو. اسٽورٽنگ جا اجلاس 1866ع تائين ڪرسچينيا (هاڻوڪي [[اوسلو]]) جي [[اوسلو ڪيٿيڊرل اسڪول|ڪيٿيڊرل اسڪول]] جي مکيه هال ۾ ٿيندا هئا. گهڻو امڪان آهي ته اهڙيءَ ريت سورن جو اسڪول سان رابطو ٿيو ۽ هن فيصلو ڪيو ته سندس وڏو پٽ هانس ميٿياس ايندڙ سال اتي پڙهڻ شروع ڪري. پر جڏهن روانگيءَ جو وقت ويجهو آيو ته هانس گهر ڇڏڻ جي خيال کان ايترو اداس ۽ مايوس ٿي ويو، جو سندس پيءُ کيس موڪلڻ جي همت نه ڪئي. ان جي بدران هن نيلس کي موڪلڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="SNL-bio" /> 1815ع ۾ نيلس ايبل 13 سالن جي عمر ۾ ڪيٿيڊرل اسڪول ۾ داخل ٿيو. سندس وڏو ڀاءُ هانس هڪ سال پوءِ ساڻس گڏ اتي داخل ٿيو. ٻئي هڪ ئي ڪمري ۾ رهندا ۽ گڏ ڪلاس وٺندا هئا. هانس جا درجا نيلس کان بهتر هئا؛ پر 1818ع ۾ رياضيءَ جو نئون استاد [[برنٽ مائيڪل هولمبو]] مقرر ٿيو. هو شاگردن کي گهر ۾ حل ڪرڻ لاءِ رياضيءَ جا سوال ڏيندو هو. هن نيلس هينرڪ جي رياضيءَ واري قابليت کي سڃاتو ۽ کيس اعليٰ سطح تائين هي مضمون پڙهڻ لاءِ همٿايو. هو اسڪول کان پوءِ نيلس کي ذاتي سبق پڻ ڏيندو هو. 1818ع ۾ سورن ايبل جو 1806ع واري پنهنجي [[ڪيٽيڪزم]] بابت عالمِ دين اسٽينر يوهانس اسٽينرسن سان عوامي مذهبي بحث ٿيو. ان بحث کي اخبارن ۾ وڏي ڪوريج ملي. سورن کي "ايبل اسپينڊيبل" ''([[ڊينو-نارويجي ٻولي|نارويجي]]: "Abel Spandabel")'' جو لقب ڏنو ويو. چيو وڃي ٿو ته ان تڪرار تي نيلس جو ردعمل "حد کان وڌيڪ خوش مزاجي" وارو هو. ساڳئي وقت سورن [[ناروي جي آئين ساز اسيمبلي]] جي ميزبان [[ڪارستن اينڪر]] جي توهين ڪرڻ کان پوءِ مواخذي جي ويجهو پهچي ويو. سيپٽمبر 1818ع ۾ هو پنهنجي سياسي ڪيريئر جي تباهيءَ کان پوءِ جيرسٽاد موٽي آيو. هن گهڻو شراب پيئڻ شروع ڪيو ۽ صرف ٻن سالن کان پوءِ 1820ع ۾ 48 سالن جي عمر ۾ وفات ڪري ويو. برنٽ مائيڪل هولمبو نيلس هينرڪ ايبل کي اسڪول ۾ رهڻ لاءِ وظيفو ڏيارڻ ۾ مدد ڪئي ۽ پنهنجن دوستن کان پئسا گڏ ڪيا ته جيئن هو [[اوسلو يونيورسٽي|رائل فريڊرڪ يونيورسٽي]] ۾ پڙهي سگهي. جڏهن ايبل 1821ع ۾ يونيورسٽي ۾ داخل ٿيو ته هو اڳ ئي ناروي جو سڀ کان وڌيڪ ڄاڻ رکندڙ رياضي دان هو. هولمبو وٽ هاڻي کيس سيکارڻ لاءِ وڌيڪ ڪجهه نه هو ۽ ايبل يونيورسٽي جي لائبريري ۾ موجود رياضيءَ جو جديد ترين علمي مواد پڙهي چڪو هو. ان عرصي دوران ايبل [[پنجين درجي جي مساوات]] کي ريڊيڪلن ذريعي حل ڪرڻ تي ڪم شروع ڪيو. رياضي دان 250 سالن کان وڌيڪ عرصي کان هن مسئلي جو حل ڳولي رهيا هئا. 1821ع ۾ ايبل سمجهيو ته هن ان جو حل ڳولي ورتو آهي. ڪرسچينيا ۾ رياضيءَ جي ٻن پروفيسرن، سورن راسموسن ۽ [[ڪرسٽوفر هانسٽين]]، ايبل جي فارمولن ۾ ڪا غلطي نه ڏٺي ۽ سندس ڪم ڪوپن هيگن ۾ نارڊڪ ملڪن جي مشهور رياضي دان [[ڪارل فرڊيننڊ ڊيگن]] ڏانهن موڪليو. ڊيگن کي به ڪا غلطي نظر نه آئي، پر پوءِ به هن کي شڪ هو ته اهڙو حل، جنهن کي ايترا ناميارا رياضي دان ايتري ڊگهي عرصي کان ڳولي رهيا هئا، سو پري ڪرسچينيا جي هڪ اڻڄاتل شاگرد واقعي ڳولي ورتو هوندو. بهرحال، ڊيگن ايبل جي غيرمعمولي تيز ذهانت کي محسوس ڪيو ۽ سندس خيال هو ته اهڙي باصلاحيت نوجوان کي پنجين درجي جي مساوات جهڙي "بي ثمر موضوع" تي پنهنجون صلاحيتون ضايع نه ڪرڻ گهرجن، بلڪه [[بيضوي فنڪشن|بيضوي فنڪشنن]] ۽ [[ماورائي عددن جو نظريو|ماورائيت]] تي ڪم ڪرڻ گهرجي؛ ڇاڪاڻ ته پوءِ، ڊيگن لکيو، هو "هڪ وسيع تجزياتي سمنڊ جي وڏن حصن ڏانهن ميگيلن جهڙا نوان رستا ڳولي لهندو".<ref name="SNL-bio" /> ڊيگن ايبل کان پنهنجي طريقي جو عددي مثال ڏيڻ لاءِ چيو. مثال تيار ڪرڻ دوران ايبل پنهنجي مقالي ۾ هڪ غلطي ڳولي لڌي.<ref name="StAndrews">[http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Abel.html Abel biography]. Groups.dcs.st-and.ac.uk. Retrieved on 2011-07-12.</ref> ان مان 1823ع ۾ اها دريافت ٿي ته پنجين يا ان کان وڌيڪ درجي جي مساوات کي فارمولي ذريعي حل ڪرڻ لازمي طور ممڪن نه آهي.<ref>{{Cite book |last=Bruno |first=Leonard |title=Math & Mathematics: The History of Math Discoveries Around the World (Volume 1: A-H) |publisher=U•X•L |year=1999 |isbn=0-7876-3812-9 |location=Farmington Hills, MI |page=3}}</ref> ايبل 1822ع ۾ گريجوئيشن مڪمل ڪئي. رياضيءَ ۾ سندس ڪارڪردگي غيرمعمولي طور اعليٰ، جڏهن ته ٻين مضمونن ۾ سراسري هئي. === ڪيريئر === [[File:Abel-kladd.jpg|thumb|alt=نيلس هينرڪ ايبل جي نوٽ بڪ مان|نيلس هينرڪ ايبل جي نوٽ بڪ مان]] گريجوئيشن کان پوءِ يونيورسٽي جي پروفيسرن ايبل جي مالي مدد ڪئي ۽ پروفيسر ڪرسٽوفر هانسٽين کيس پنهنجي گهر جي مٿئين ماڙ جي هڪ ڪمري ۾ رهڻ ڏنو. ايبل بعد ۾ مسز هانسٽين کي پنهنجي ٻي ماءُ سمجهندو هو. اتي رهندي ايبل پنهنجي ننڍي ڀاءُ پيڊر ايبل کي [[ايگزامن آرٽيم]] مڪمل ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. هن پنهنجي ڀيڻ ايلزبيٿ کي شهر ۾ روزگار ڳولڻ ۾ پڻ مدد ڪئي. 1823ع جي شروعات ۾ نيلس ايبل پنهنجو پهريون مقالو ناروي جي پهرين سائنسي رسالي ''Magazin for Naturvidenskaberne'' ۾ شايع ڪيو، جنهن جي گڏيل باني پروفيسر هانسٽين هو. ايبل ان رسالي ۾ ڪيترائي مقالا شايع ڪيا، پر رسالي کي جلد احساس ٿيو ته اهڙو مواد عام پڙهندڙن لاءِ مناسب نه هو. 1823ع ۾ ايبل فرانسيسي ٻوليءَ ۾ پڻ هڪ مقالو لکيو. اهو "سڀني تفريقي فارمولن کي انٽيگريٽ ڪرڻ جي امڪان جي عام تشريح" (''[[ڊينو-نارويجي ٻولي|نارويجي]]: en alminnelig Fremstilling af Muligheten at integrere alle mulige Differential-Formler)'') هو. هن ان کي شايع ڪرائڻ لاءِ يونيورسٽي کان مالي مدد گهري. پر جائزي هيٺ هجڻ دوران اهو ڪم گم ٿي ويو ۽ پوءِ ڪڏهن به نه مليو.<ref name="SNL-bio" /> [[File:Christine Kemp.jpg|thumb|ڪرسٽين ڪيمپ]] 1823ع جي وچ ڌاري پروفيسر راسموسن ايبل کي 100 [[اسپيسيڊالر]] تحفي طور ڏنا ته جيئن هو [[ڪوپن هيگن]] وڃي فرڊيننڊ ڊيگن ۽ ٻين رياضي دانن سان ملي سگهي. ڪوپن هيگن ۾ رهندي ايبل [[فرما جو آخري ٿيورم]] تي ڪجهه ڪم ڪيو. ايبل جو چاچو پيڊر مينڊرپ ٽڪسن، ڪوپن هيگن جي [[ڪرسچين شاون]] واري بحري اڏي تي رهندو هو. اتي هڪ ناچ جي محفل ۾ نيلس ايبل جي ملاقات ڪرسٽين ڪيمپ سان ٿي، جيڪا اڳتي هلي سندس مڱيندي بڻجي. 1824ع ۾ ڪرسٽين [[سون، ناروي|سون]]، ناروي منتقل ٿي وئي، جتي هن ٻارن جي خانگي استاني طور ڪم ڪيو، ۽ ڪرسمس دوران ٻنهي جي مڱڻي ٿي.<ref name="SNL-bio" /> ڪوپن هيگن مان موٽڻ کان پوءِ ايبل جرمني ۽ فرانس جي ناميارن رياضي دانن سان ملڻ لاءِ سرڪاري وظيفي جي درخواست ڏني، پر ان جي بدران کيس ٻن سالن لاءِ هر سال 200 اسپيسيڊالر ڏنا ويا ته جيئن هو ڪرسچينيا ۾ رهي جرمن ۽ فرانسيسي ٻوليون پڙهي. ان کان پوءِ ايندڙ ٻن سالن لاءِ کيس هر سال 600 اسپيسيڊالر جي وظيفي جو واعدو ڪيو ويو، جنهن سان کيس پرڏيهه سفر ڪرڻ جي اجازت ملڻي هئي.<ref name="SNL-bio" /> اهي ٻوليون پڙهڻ دوران ايبل 1824ع ۾ پنهنجو پهريون اهم ڪم ''Mémoire sur les équations algébriques où on démontre l'impossibilité de la résolution de l'équation générale du cinquième degré''<ref>{{Cite web |title=Mémoire sur les équations algébriques où on démontre l'impossibilité de la résolution de l'équation générale du cinquième degré |url=http://www.abelprize.no/c54178/binfil/download.php?tid=53608 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210808172819/https://www.abelprize.no/c54178/binfil/download.php?tid=53608 |archive-date=8 August 2021 |access-date=28 July 2015}}</ref> (الجبري مساواتن بابت يادداشت، جنهن ۾ پنجين درجي جي عام مساوات جي حل جي ناممڪن هجڻ کي ثابت ڪيو ويو آهي) شايع ڪيو. 1823ع تائين ايبل آخرڪار ثابت ڪري چڪو هو ته پنجين درجي جي عام مساوات کي ريڊيڪلن ذريعي حل ڪرڻ ناممڪن آهي، جنهن کي هاڻي [[ايبل–رفيني ٿيورم]] چيو وڃي ٿو. تنهن هوندي به هي مقالو پيچيده ۽ سمجهڻ ۾ ڏکيو هو، جنهن جو هڪ سبب اهو به هو ته ڇپائيءَ جا خرچ بچائڻ لاءِ ايبل ان کي رڳو ڇهن صفحن تائين محدود رکيو هو. وڌيڪ تفصيلي [[رياضياتي ثبوت|ثبوت]] 1826ع ۾ ''[[ڪريلي جو رسالو]]'' جي پهرين جلد ۾ شايع ٿيو. [[File:Gedenktafel Am Kupfergraben 4a (Mitte) Niels Henrik Abel.jpg|thumb|برلن ۾ ان هنڌ 2014ع ۾ لڳايل يادگاري تختي، جتي ايبل 1825ع–26ع دوران رهندو هو]] 1825ع ۾ ايبل [[سويڊن جو چارلس چوڏهون جان|ناروي ۽ سويڊن جي بادشاهه ڪارل يوهان]] کي ذاتي خط لکي پرڏيهه سفر ڪرڻ جي اجازت گهري. کيس اجازت ملي ۽ سيپٽمبر 1825ع ۾ هو يونيورسٽي جي چئن دوستن (ڪرسچين پي. بي. بوئڪ، بالٿازار ايم. ڪيلهائو، نڪولائي بي. مولر ۽ اوٽو ٽينڪ) سان گڏ ڪرسچينيا ڇڏي ويو. ايبل جا اهي چار دوست ارضيات جي مطالعي لاءِ برلن ۽ الپس وڃي رهيا هئا. ايبل ڪوپن هيگن تائين ساڻن گڏ وڃڻ ۽ اتان گوٽنگن وڃڻ چاهيو ٿي. سندس وظيفي جي شرطن موجب کيس [[ڪارل فريڊرڪ گائوس|گائوس]] سان [[گوٽنگن]] ۾ ملڻو هو ۽ پوءِ پيرس وڃڻو هو. پر ڪوپن هيگن پهچڻ کان پوءِ هن پنهنجو منصوبو تبديل ڪري ڇڏيو. هن پنهنجي دوستن سان گڏ برلن وڃڻ جو فيصلو ڪيو ۽ ارادو رکيو ته پوءِ گوٽنگن ۽ پيرس ويندو.<ref name="SNL-bio" /> رستي ۾ هن الٽونا، جيڪو هاڻي هيمبرگ جو هڪ ضلعو آهي، ۾ فلڪيات دان [[هائنريش ڪرسچين شوماخر]] سان ملاقات ڪئي. پوءِ هن چار مهينا برلن ۾ گذاريا، جتي سندس [[آگسٽ ليوپولڊ ڪريلي]] سان سٺي واقفيت ٿي. ڪريلي ان وقت پنهنجو رياضياتي رسالو ''[[ڪريلي جو رسالو|Journal für die reine und angewandte Mathematik]]'' شايع ڪرڻ وارو هو. ايبل هن منصوبي جي ڀرپور حمايت ڪئي ۽ ان جي ڪاميابيءَ ۾ اهم حصو ورتو.<ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Abel, Niels Henrik|volume=1|pages=39–40}}</ref> رسالي جي پهرين ئي سال ۾ ايبل ان لاءِ ست مقالا لکيا. برلن کان ايبل پنهنجي دوستن سان گڏ الپس پڻ ويو. هو [[لائپزگ]] ۽ [[فريبرگ، سيڪسني|فريبرگ]] ويو، جتي هن [[جارج اماڊيوس ڪارل فريڊرڪ نائومن]] ۽ سندس ڀاءُ، رياضي دان آگسٽ نائومن، سان ملاقات ڪئي. فريبرگ ۾ ايبل فنڪشنن جي نظريي، خاص طور [[بيضوي فنڪشن|بيضوي]]، [[هائپربيضوي فنڪشن|هائپربيضوي]] ۽ هڪ نئين قسم، جنهن کي هاڻي [[ايبيلين فنڪشن]] چيو وڃي ٿو، تي تحقيق ڪئي. فريبرگ کان هو ڊريسڊن، پراگ، ويانا، ٽريسٽي، وينس، ويرونا، بولزانو، انسبرڪ، لوسرن ۽ بازل ويا. جولاءِ 1826ع کان ايبل بازل کان پيرس تائين اڪيلو سفر ڪيو. ايبل پنهنجو گهڻو ڪم ''ڪريلي جي رسالي'' ۾ ڇپجڻ لاءِ برلن موڪلي ڇڏيو هو، پر جنهن ڪم کي هو پنهنجو سڀ کان اهم ڪم سمجهندو هو، اهو هن [[فرانسيسي اڪيڊمي آف سائنسز]] لاءِ محفوظ رکيو هو: الجبري تفريقن جي جمع بابت هڪ ٿيورم. مصور [[يوهان گوربٽز]] جي مدد سان هن پيرس ۾ رهائش لاءِ هڪ فليٽ ڳولي ورتو ۽ ٿيورم تي ڪم جاري رکيو. هن آڪٽوبر 1826ع ۾ اهو ڪم مڪمل ڪري اڪيڊمي ڏانهن جمع ڪرايو. ان جو جائزو [[آگسٽين-لوئي ڪوشي]] کي وٺڻو هو. پيرس ۾ ايبل جو ڪم تمام گهٽ سڃاتو ويندو هو ۽ سندس انڪساري کيس پنهنجي تحقيق جي تشهير ڪرڻ کان روڪيو. ٿيورم هڪ پاسي رکي وساريو ويو ۽ ايبل جي وفات تائين ان تي ڌيان نه ڏنو ويو. ايبل جي محدود مالي وسيلن آخرڪار کيس جنوري 1827ع ۾ پنهنجو سفر ختم ڪرڻ تي مجبور ڪيو. هو برلن موٽي آيو، جتي کيس ''ڪريلي جي رسالي'' جي ايڊيٽر جو عهدو پيش ڪيو ويو، پر هن اهو قبول نه ڪيو. مئي 1827ع تائين هو واپس ناروي پهچي ويو. سندس پرڏيهي سفر کي ناڪام سمجهيو ويو.{{By whom|date=June 2020}} هن گوٽنگن ۾ گائوس سان ملاقات نه ڪئي هئي ۽ پيرس ۾ به ڪجهه شايع نه ڪيو هو. تنهنڪري سندس وظيفي جي تجديد نه ڪئي وئي ۽ کيس [[ناروي بئنڪ]] کان 200 اسپيسيڊالر جو ذاتي قرض وٺڻو پيو. هن اهو قرض ڪڏهن به واپس نه ڪيو. هن خانگي طور پڙهائڻ پڻ شروع ڪيو. هو پنهنجو گهڻو ڪم ''ڪريلي جي رسالي'' ڏانهن موڪليندو رهيو. پر 1828ع جي وچ ڌاري هن [[ڪارل گستاف جيڪب ياڪوبي|ڪارل ياڪوبي]] سان علمي مقابلي دوران بيضوي فنڪشنن بابت هڪ اهم ڪم الٽونا جي ''[[Astronomische Nachrichten]]'' ۾ شايع ڪيو. === وفات === پيرس ۾ رهڻ دوران ايبل [[تپ دق]] ۾ مبتلا ٿي ويو هو. ڪرسمس 1828ع تي هو پنهنجي مڱيندي سان ملڻ لاءِ سليج ذريعي [[فرولينڊ (ڳوٺ)|فرولينڊ]]، ناروي ويو. سفر دوران سندس حالت سخت خراب ٿي وئي. جيتوڻيڪ عارضي بهتري سبب ٻنهي کي موڪلون گڏ گذارڻ جو موقعو مليو، پر ٿوري ئي عرصي کان پوءِ 6 اپريل 1829ع تي ايبل وفات ڪري ويو. سندس وفات کان فقط ٻه ڏينهن پوءِ آگسٽ ڪريلي جو خط پهتو، جنهن ۾ کيس ٻڌايو ويو هو ته ڪريلي ايبل لاءِ [[برلن يونيورسٽي]] ۾ پروفيسر جي عهدي جو بندوبست ڪري ورتو هو.<ref name="CrelleLetter8April">{{cite web |title=The Biography of Niels Henrik Abel: His last years |url=https://abelprize.no/page/biography-niels-henrik-abel-his-last-years |access-date=2025-03-30 |website=The Abel Prize}}</ref> == رياضيءَ ۾ خدمتون == ايبل [[ايبل–رفيني ٿيورم]] ذريعي ثابت ڪيو ته [[پنجين درجي جي مساوات]] جي پاڙن لاءِ، يا درجو چار کان وڌيڪ رکندڙ ڪنهن به عام [[گهڻ رقمي مساوات]] لاءِ، واضح الجبري عملن جي صورت ۾ ڪو به عام [[الجبري فنڪشن|الجبري]] حل موجود نه آهي. اهو ثابت ڪرڻ لاءِ هن ([[اوارست گالوا|گالوا]] کان آزاديءَ سان) رياضيءَ جي هڪ شاخ جا بنياد وڌا، جيڪا [[گروپ نظريي جي تاريخ|گروپ نظريي]] جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي. هي نظريو نه رڳو رياضيءَ جي ڪيترن ئي شعبن ۾، پر [[طبعيات]] جي وڏي حصي ۾ پڻ انتهائي اهم آهي. ايبل پنجين درجي جي مساوات جي حل نه ٿي سگهڻ بابت پنهنجو هڪ مقالو [[ڪارل فريڊرڪ گائوس]] ڏانهن موڪليو، پر گائوس ان کي ڏسڻ کان سواءِ ئي رد ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته هن ان کي ڪنهن سنڪي شخص جو بيڪار ڪم سمجهيو هو.<ref name="scienceworld.wolfram.com">{{cite web |title=Abel, Niels Henrik (1802-1829) -- from Eric Weisstein's World of Scientific Biography |url=http://scienceworld.wolfram.com/biography/Abel.html |access-date=12 September 2015}}</ref> 16 سالن جي عمر ۾ ايبل [[ٻه رقمي ٿيورم]] جو سڀني عددن لاءِ لاڳو ٿيندڙ سخت رياضياتي ثبوت پيش ڪيو. اهڙيءَ ريت هن [[ليونارڊ اويلر|اويلر]] جي نتيجي کي وڌيڪ وسيع ڪيو، جيڪو رڳو [[ناطق عدد|ناطق عددن]] لاءِ لاڳو ٿيندو هو.<ref>{{cite web |title=Abel, Niels Henrik |url=http://scienceworld.wolfram.com/biography/Abel.html |access-date=27 January 2017 |website=Eric Weisstein's World of Science |publisher=Wolfram Research}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=rElJAgAAQBAJ |title=Encyclopedia of the Enlightenment |date=2002 |publisher=Routledge |isbn=9781135959982 |page=562 |access-date=27 January 2017}}</ref> ايبل [[بيضوي انٽيگرل|بيضوي انٽيگرلن]] جي نظريي بابت هڪ بنيادي ڪم لکيو، جنهن ۾ [[بيضوي فنڪشن|بيضوي فنڪشنن]] جي نظريي جا بنياد شامل هئا. پيرس ڏانهن سفر دوران هن هڪ مقالو شايع ڪيو، جنهن ۾ بيضوي فنڪشنن جي ٻٽي دوريت کي ظاهر ڪيو ويو. [[ايڊرين-ميري ليجينڊر]] بعد ۾ [[آگسٽين-لوئي ڪوشي]] آڏو ان مقالي کي "ڪانسي کان به وڌيڪ جٽادار يادگار" قرار ڏنو؛ هيءَ تشبيهه هن رومي شاعر [[هوريس|هوريس]] جي هڪ مشهور جملي مان ورتي هئي. تنهن هوندي به اهو مقالو ڪوشي کان گم ٿي ويو.<ref name="scienceworld.wolfram.com" /> پرڏيهه ۾ رهڻ دوران ايبل پنهنجو گهڻو ڪم برلن موڪليندو رهيو ته جيئن اهو ''[[ڪريلي جو رسالو|ڪريلي جي رسالي]]'' ۾ شايع ٿي سگهي، پر جنهن ڪم کي هو پنهنجو سڀ کان اهم ڪم سمجهندو هو، اهو هن فرانسيسي اڪيڊمي آف سائنسز لاءِ محفوظ رکيو هو. اهو الجبري تفريقن جي جمع بابت هڪ ٿيورم هو. ٿيورم کي هڪ پاسي رکي وساريو ويو ۽ ايبل جي وفات تائين ان تي ڌيان نه ڏنو ويو. فريبرگ ۾ رهندي ايبل فنڪشنن جي نظريي، خاص طور [[بيضوي فنڪشن|بيضوي]]، [[هائپربيضوي فنڪشن|هائپربيضوي]] ۽ هڪ نئين قسم، جنهن کي هاڻي [[ايبيلين فنڪشن]] چيو وڃي ٿو، تي تحقيق ڪئي. 1823ع ۾ ايبل "سڀني تفريقي فارمولن کي انٽيگريٽ ڪرڻ جي امڪان جي عام تشريح" ([[ڊينو-نارويجي ٻولي|نارويجي]]: ''en alminnelig Fremstilling af Muligheten at integrere alle mulige Differential-Formler'') جي عنوان سان هڪ مقالو لکيو. هن ان کي شايع ڪرائڻ لاءِ يونيورسٽي کان مالي مدد جي درخواست ڪئي. پر جائزي هيٺ هجڻ دوران اهو ڪم گم ٿي ويو ۽ پوءِ ڪڏهن به نه مليو.<ref name="SNL-bio" /> ايبل [[ڪارل فريڊرڪ گائوس]] جي لکڻ جي انداز بابت مشهور طور چيو هو: "هو لومڙيءَ وانگر آهي، جيڪا واريءَ تي ڇڏيل پنهنجا پيرا پنهنجي پڇ سان ميساري ڇڏيندي آهي." گائوس ان جي جواب ۾ چيو: "ڪو به خوددار معمار پنهنجي عمارت مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ان جي چوڌاري اڏاوتي ڍانچو بيهاريل نه ڇڏيندو آهي."<ref>{{Cite book |last=Simmons |first=George Finlay |url=https://archive.org/details/calculusgemsbrie0000simm/page/177 |title=Calculus Gems |publisher=McGraw Hill |year=1992 |isbn=0-88385-561-5 |location=New York |page=[https://archive.org/details/calculusgemsbrie0000simm/page/177 177]}}</ref> == ورثو == {{وڌيڪ ڏسو|نيلس هينرڪ ايبل جي نالي پٺيان رکيل شين جي فهرست}} ايبل جي ڪم جي نتيجي ۾ [[رياضياتي تجزيو|تجزيي]] ۾ موجود ڪيترائي ابهام ختم ٿيڻ شروع ٿيا، نوان شعبا سامهون آيا ۽ فنڪشنن جو مطالعو ايترو اڳتي وڌيو، جو رياضي دانن لاءِ تحقيق ۽ ترقيءَ جون ڪيتريون ئي نيون راهون کلي ويون. سندس لکڻين جو وڏو حصو اصل ۾ ''[[ڪريلي جو رسالو|ڪريلي جي رسالي]]'' ۾ شايع ٿيو هو. انهن لکڻين کي برنٽ مائيڪل هولمبو ترتيب ڏنو ۽ ناروي جي حڪومت 1839ع ۾ شايع ڪرايو، جڏهن ته [[پيٽر لڊوگ ميڊيل سائلو|لڊوگ سائلو]] ۽ [[سوفوس لي]] پاران تيار ڪيل وڌيڪ مڪمل ڇاپو 1881ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="EB1911"/> سندس نالي مان نڪتل صفت "ايبيلين" رياضياتي لکڻين ۾ ايتري عام ٿي چڪي آهي، جو روايتي طور ان جو شروعاتي اکر ننڍو لکيو ويندو آهي، مثال طور [[ايبيلين گروپ]]، [[ايبيلين ڪيٽيگري]] ۽ [[ايبيلين ويريٽي]]. 6 اپريل 1929ع تي ايبل جي وفات جي سؤ سالا ورسيءَ جي موقعي تي ناروي ۾ چار ٽپال ٽڪيٽون جاري ڪيون ويون. سندس تصوير 1978ع کان 1985ع دوران جاري ڪيل 500 [[نارويجي ڪرون|ڪرونر]] جي بئنڪ نوٽ (پنجون نسخو) تي پڻ ڇپيل هئي. 5 جون 2002ع تي، سندس ڄمڻ جي ٻه سؤ سالا ورسيءَ کان ٻه مهينا اڳ، ناروي ۾ ايبل جي اعزاز ۾ چار وڌيڪ ٽپال ٽڪيٽون جاري ڪيون ويون. ناروي سندس اعزاز ۾ 20 ڪرونر جو سڪو پڻ جاري ڪيو. اوسلو ۾ ايبل جو مجسمو نصب ٿيل آهي ۽ [[چنڊ]] تي موجود [[ايبل (کڏ)|ايبل کڏ]] جو نالو پڻ سندس نالي پٺيان رکيو ويو آهي.<ref name="GPN">{{gpn|12|name=Abel}}</ref> رياضيات جو [[ايبل انعام]] ايبل جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو ۽ سندس نالي پٺيان رکيو ويو. هي انعام اصل ۾ 1899ع ۾ [[نوبل انعام|نوبل انعامن]] جي پورائي لاءِ تجويز ڪيو ويو هو، پر پهريون ڀيرو 2003ع ۾ [[جين-پيئر سير|جين-پيئر سير]] کي ڏنو ويو، جڏهن ته ان کان هڪ سال اڳ [[اٽلي سيلبرگ|سيلبرگ]] کي اعزازي ايبل انعام ڏنو ويو هو. رياضي دان [[فيلڪس ڪلائن]] ايبل بابت لکيو: {{Blockquote|پر مان هن مثالي قسم جي محقق کي ياد ڪرڻ کان سواءِ موڪلائڻ نه چاهيندس، جنهن جهڙو رياضيءَ جي تاريخ ۾ تمام گهٽ ظاهر ٿيو آهي. ان لاءِ مان هڪ ٻئي شعبي جي اهڙي شخصيت جو ذڪر ڪرڻ چاهيان ٿو، جيڪا پنهنجي بلڪل مختلف ميدان جي باوجود به هن سان لاڳاپيل محسوس ٿئي ٿي. جيتوڻيڪ ايبل، ڪيترن ئي رياضي دانن وانگر، موسيقيءَ جي صلاحيت کان مڪمل طور محروم هو، تڏهن به جيڪڏهن مان سندس تخليقي انداز ۽ شخصيت جو [[موزارٽ]] سان مقابلو ڪريان ته اهو بي معنيٰ نه لڳندو. اهڙيءَ طرح هن خدائي الهام رکندڙ رياضي دان لاءِ به ويانا ۾ موزارٽ جي يادگار جهڙو يادگار قائم ڪري سگهجي پيو: هو سادو ۽ بنا ڏيکاءَ جي اتي بيٺو ٻڌي رهيو آهي، جڏهن ته دلڪش فرشتا سندس چوڌاري اڏامندي، راند ڪندي، ڪنهن ٻئي جهان مان کيس الهام آڻي ڏئي رهيا آهن.<br/><br/>ان جي بدران، مون کي ايبل جي ان بلڪل مختلف قسم جي يادگار جو ذڪر ڪرڻ گهرجي، جيڪو حقيقت ۾ [[اوسلو|ڪرسچينيا]] ۾ قائم ڪيو ويو ۽ جيڪو سندس طبيعت کان واقف هر شخص کي گهڻو مايوس ڪري سگهي ٿو. گرينائيٽ جي هڪ اوچي ۽ تيز اڀريل ٽڪريءَ تي بائرن جهڙي انداز وارو هڪ نوجوان پهلوان ٻن سرمائي رنگ جي قربانيءَ جي شڪار مخلوقن مٿان قدم رکندي آسمان ڏانهن وڌي رهيو آهي. جيڪڏهن ضروري سمجهجي ته ان هيرو کي انساني روح جي علامت قرار ڏئي سگهجي ٿو، پر انهن ٻن عجيب مخلوقن جي گهري معنيٰ بابت سوچڻ بيڪار آهي. ڇا اهي شڪست کاڌل پنجين درجي جون مساواتون آهن يا بيضوي فنڪشن؟ يا سندس روزاني زندگيءَ جا ڏک ۽ پريشانيون؟ يادگار جي پيڙهه تي تمام وڏن اکرن ۾ "ايبل" لکيل آهي.|<ref>{{Cite book |last=Klein |first=Felix |url=http://archive.org/details/developmentofmat0000klei |title=Development of mathematics in the 19th century |date=1979 |publisher=Math Sci Press |isbn=0-915692-28-7 |place=Brookline, Mass |page=97 |translator-last=Ackerman |translator-first=M. |url-access=limited}}</ref>}} <gallery class="center"> File:NOK 500 V recto.jpg|1978ع جي نارويجي 500 ڪرونر جي بئنڪ نوٽ تي نيلس هينرڪ ايبل File:Abelmonumentet 1.jpg|اوسلو (اڳوڻي ڪرسچينيا) ۾ [[گستاو ويگيلينڊ]] جو ٺاهيل نيلس هينرڪ ايبل جو مجسمو، جنهن کي "ايبل يادگار" سڏيو وڃي ٿو. File:Abelmonumentet av Vigeland. - no-nb digifoto 20150625 00154 NB MIT FNR 11682.jpg|[[شاهي محل، اوسلو]] جي سامهون ايبل يادگار File:Holmengard-119.JPG|[[جيرسٽاد ميونسپلٽي]] ۾ نيلس هينرڪ ايبل جي يادگار File:Abelmonument.jpg|[[فرولينڊس ورڪ]] ۾ [[گستاو ليروم]] جو ٺاهيل ايبل جو يادگار </gallery> <gallery class="center"> File:Stamps of Norway, 1929-Niels Henrik Abel1.jpg File:Stamps of Norway, 1929-Niels Henrik Abel2.jpg File:Stamps of Norway, 1929-Niels Henrik Abel3.jpg File:Stamps of Norway, 1929-Niels Henrik Abel4.jpg </gallery> ==وفات== [[فائل:Christine Kemp.jpg|thumb|ڪرسٽين ڪيمپ]] ايبل کي برلن يونيورسٽي ۾ پروفيسر شپ ملي پر بدقسمتي سان کيس ٽيوبرڪيلاسس لڳي وئي ۽ 6 اپريل 1829 ۾ وفات ڪري ويو<ref name = " جيمز ٽينٽن "/>.پيرس ۾ کيس ٽي بي جي بيماري لڳي 1828 جي ڪرسمس تي ھن سليڊ کان فرولينڊ پنھنجي مڱيندي ڪرسٽين ڪيمپ سان ملڻ لاءِ سفر ڪيو جتي سندن جوڙي موڪلن جو مزو ورتو جنھن بعد جلد ئي وفات ڪيائين. ==سندس خدمتن جي مڃتا== 1830 ۾ پيرس يونيورسٽي سندس موت بعد ان جي خدمتن جي مڃتا ۾ گرينڊ پرڪس ڏنو.2002 ۾ ھن جي ٻہ سؤ سالا جنم ڏينهن تي نارويئن اڪيڊمي آف سائنس اينڊ ليٽرز سندس نالي سان سالياني [[ايبل پرائيز]] جي ڏيڻ شروعات ڪئي<ref name = " جيمز ٽينٽن "/>. == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:1802ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1829ع جون فوتگيون]] 031106g4bkov43rztuo36cwqf2q7oqo 414596 414595 2026-09-23T10:36:59Z Intisar Ali 8681 414596 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = نيئلس ھينرڪ ايبل | image = Niels Henrik Abel.jpg | image_size = 200px | caption = نيلس ھينرڪ ايبل | birth_date = {{birth date|1802|8|5|df=y}} | birth_place = [[نيڊسٽرئنڊ]], [[ڊينمارڪ-ناروي]] | death_date = {{death date and age|1829|4|6|1802|8|5|df=y}} | death_place = [[فرولينڊ]], [[ناروي]] | residence =ناروي | nationality = نارويئن | field = [[ميٿميٽڪس]] | work_institutions = | alma_mater = [[يونيورسٽي آف اوسلو|رايل فريڊرڪ يونيورسٽي]] (BA, 1822) | academic_advisors = [[بيرنٽ ميخائيل ھومبوئي]] | doctoral_advisor =<!--no doctorate--> | doctoral_students =<!--no doctorate--> | known_for = [[ايبلس بائنوميئل ٿيورم]]<br>[[ابيلين ڪيٽيگري]]<br>[[ابيلين ورائٽي]]<br>[[ايبل واري مساوات]]<br>[[ايبل جي پھرين قسم جي مساوات]]<br>[[ايبلين وارو اضافو]]<br>[[ايبيلين فنڪشن]]<br>[[ايبيلين گروپ]]<br>[[ايبل جي شناخت]]<br>[[ايبل واري نابرابري]]<br> | footnotes= | signature = Niels Henrik Abel signature.png }} '''ايبل نيئلس ھينرڪ''':{{ٻيا نالا|انگريزي=Abel, Niels Henrik}}{{IPAc-en|ˈ|ɑ:|b|əl}}; (1802–1829) [[ناروي]] جو رياضيدان ۽ آلجبرا جو ماھر جيڪو جيڪڏهن 26 سال جي عمر ۾ وفات نہ ڪري ھا تہ اوڻويھين صدي جو سڀ کان وڏو رياضيدان ٿئي ھاا<ref name =" ميٿميٽڪس"> ENCYCLOPEDIA OF Mathematics James Tanton, Ph.D.Facts On File, Inc. 132 West 31st Street New York NY 10001 Library of Congress Cataloging-in-Publication Data Tanton, James Stuart, 1966 -Encyclopedia of mathematics/James Tanton. p. cm. Includes bibliographical references and index. ISBN 0-8160-5124-0 1. Mathematics—Encyclopedia. I. Title. QA5.T34 2005 510′.3—dc22 2004016785- page# -3 </ref>. ھن [[ڪئنٽڪ مساوات]] جي ريڊيڪل ذريعي حل ڪڍي ڏنو جنھن حل جي تلاش ٽن صدين کان جاري ھئي. ھن [[گروپ ٿيوري]] ۽ [[آلجبرا]] تي تحقيق ڪئي. == زندگي == === شروعاتي زندگي === {{multiple image | width = 100 | footer = نيلس هينرڪ ايبل جا والدين، 1809ع | image1 = Søren Georg Abel.png | alt1 = سورن جارج ايبل | caption1 = [[سورن جارج ايبل]] | image2 = Anne Marie Abel.png | alt2 = اين ميري ايبل | caption2 = اين ميري ايبل }} نيلس هينرڪ ايبل [[نيدسٽرينڊ ميونسپلٽي|نيدسٽرينڊ]]، ناروي ۾ وقت کان اڳ ڄائو هو. هو پادري [[سورن جارج ايبل]] ۽ اين ميري سائمنسن جو ٻيو ٻار هو. نيلس هينرڪ ايبل جي ڄمڻ وقت سندس خاندان [[فينوئي (ٻيٽ)|فينوئي]] ۾ پادريءَ جي رهائشگاهه ۾ رهندو هو. ڪيترين ڳالهين مان ظاهر ٿئي ٿو ته نيلس هينرڪ پاڙيسري پاريش ۾ ڄائو هو، ڇاڪاڻ ته سندس والدين سندس ڄمڻ واري سال جولاءِ ۽ آگسٽ ۾ نيدسٽرينڊ جي [[بيليف]] جا مهمان هئا.<ref name="SNL-bio"> Stubhaug, Arild: [http://www.snl.no/.nbl_biografi/Niels_Henrik_Abel/utdypning Niels Henrik Abel – utdypning (NBL-artikkel)] – Store norske leksion </ref>{{NoteTag|نيلس هينرڪ وقت کان اڳ ڄائو هو ۽ زباني روايت موجب، نئين ڄاول ٻار کي جيئرو رکڻ لاءِ ڳاڙهي شراب سان ڌوئي ڪپهه جي ڪپڙي ۾ ويڙهيو ويندو هو. نيلس هينرڪ جي پيءُ کيس بپتسما ڏني ۽ پاريش رجسٽر ۾ لکيو: ''"6 سيپٽمبر 1802ع تي فينوئي چرچ ۾ پادري سورن جي. ايبل ۽ اين ميري سائمنسن جي ٻار نيلس هينرڪ، جيڪو 5 آگسٽ تي ڄائو هو، کي بپتسما ڏني وئي"'' – ([[ڊينو-نارويجي ٻولي|نارويجي]]: September 6te 1802 døbt i Findøe Kirke Sognepræsten Søren G. Abel og Ane Marie Simonsens Barn Niels Henrik, fød den 5te August.)<ref>Skadberg, Gunnar A.: Ætt og heim 2004, chapter 5, ''Sogneprest Søren Georg Abel – Matematikerens far''. {{ISBN|82-90087-65-9}}.</ref><br />مورٽن ڪيئرلف کي 1829ع ۾ نيدسٽرينڊ جو پادري مقرر ڪيو ويو. هن 1880ع ۾ والي ۾ پروفيسر بيرڪنس ڏانهن لکيل خط ۾ ڄاڻايو ته مقامي ماڻهن کيس ٻڌايو هو ته ايبل جي پٽن مان هڪ نيدسٽرينڊ ۾ اڳوڻي بيليف مارسٽرينڊ جي گهر ۾ ڄائو هو.<ref>Myhre, Sigmar: Ætt og heim 2009, chapter 6, ''Niels Henrik Abel – fødestaden''. {{ISBN|978-82-90087-72-7}}.</ref>}} نيلس هينرڪ ايبل جي پيءُ، سورن جارج ايبل، [[الهيات]] ۽ [[فلسفو|فلسفي]] ۾ ڊگري حاصل ڪئي هئي ۽ [[هيسبي چرچ]]، [[فينوئي (ٻيٽ)|فينوئي]] ۾ پادري طور خدمتون سرانجام ڏنيون. سورن جو پيءُ ۽ نيلس جو ڏاڏو، هانس ميٿياس ايبل، پڻ پادري هو ۽ [[ريزور (شهر)|ريزور]] شهر جي ويجهو [[جيرسٽاد چرچ]] ۾ خدمتون سرانجام ڏيندو هو. سورن پنهنجو ننڍپڻ جيرسٽاد ۾ گذاريو هو ۽ اتي نائب پادري پڻ رهيو هو. 1804ع ۾ سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ سورن کي جيرسٽاد جو پادري مقرر ڪيو ويو ۽ خاندان اتي منتقل ٿي ويو. ايبل خاندان جو اصل تعلق [[شليسويگ]] سان هو ۽ اهو 17هين صديءَ ۾ ناروي آيو هو. [[File:Gjerstad kirke or Risør.jpg|thumb|right|alt=جيرسٽاد چرچ ۽ پادريءَ جي رهائشگاهه جو پوسٽ ڪارڊ.|1890ع–95ع ۾ جيرسٽاد چرچ ۽ پادريءَ جي رهائشگاهه جو پوسٽ ڪارڊ. رهائشگاهه جي مکيه عمارت ساڳي هئي، جيڪا ايبل جي اتي رهڻ وقت موجود هئي.]] اين ميري سائمنسن [[ريزور (شهر)|ريزور]] جي رهواسڻ هئي؛ سندس پيءُ نيلس هينرڪ سيڪسِلڊ سائمنسن واپاري ۽ تجارتي جهازن جو مالڪ هو ۽ کيس ريزور جو سڀ کان امير ماڻهو چيو ويندو هو. اين ميري ٻن [[ماٽيلي خاندان|ماٽيلين مائرن]] سان نسبتاً آسائشن واري ماحول ۾ وڏي ٿي هئي. جيرسٽاد جي پادريءَ واري رهائشگاهه ۾ هوءَ ناچ جي محفلن ۽ سماجي گڏجاڻين جو انتظام ڪرڻ پسند ڪندي هئي. ڪيترين ڳالهين مان ظاهر ٿئي ٿو ته هوءَ ننڍي عمر کان ئي شراب جي عادي ٿي وئي هئي ۽ ٻارن جي پرورش ۾ گهڻي دلچسپي نه وٺندي هئي. نيلس هينرڪ ۽ سندس ڀائرن کي سندن پيءُ هٿ سان لکيل ڪتابن ذريعي تعليم ڏيندو هو. رياضيءَ جي هڪ ڪتاب ۾ جوڙ جي جدول ۾ لکيل هو: 1+0=0.<ref name="SNL-bio" /> === ڪيٿيڊرل اسڪول ۽ رائل فريڊرڪ يونيورسٽي === ناروي جي آزادي ۽ 1814ع ۾ ملڪ ۾ ٿيل پهرين چونڊن کان پوءِ سورن ايبل کي [[اسٽورٽنگ]] جو نمائندو چونڊيو ويو. اسٽورٽنگ جا اجلاس 1866ع تائين ڪرسچينيا (هاڻوڪي [[اوسلو]]) جي [[اوسلو ڪيٿيڊرل اسڪول|ڪيٿيڊرل اسڪول]] جي مکيه هال ۾ ٿيندا هئا. گهڻو امڪان آهي ته اهڙيءَ ريت سورن جو اسڪول سان رابطو ٿيو ۽ هن فيصلو ڪيو ته سندس وڏو پٽ هانس ميٿياس ايندڙ سال اتي پڙهڻ شروع ڪري. پر جڏهن روانگيءَ جو وقت ويجهو آيو ته هانس گهر ڇڏڻ جي خيال کان ايترو اداس ۽ مايوس ٿي ويو، جو سندس پيءُ کيس موڪلڻ جي همت نه ڪئي. ان جي بدران هن نيلس کي موڪلڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="SNL-bio" /> 1815ع ۾ نيلس ايبل 13 سالن جي عمر ۾ ڪيٿيڊرل اسڪول ۾ داخل ٿيو. سندس وڏو ڀاءُ هانس هڪ سال پوءِ ساڻس گڏ اتي داخل ٿيو. ٻئي هڪ ئي ڪمري ۾ رهندا ۽ گڏ ڪلاس وٺندا هئا. هانس جا درجا نيلس کان بهتر هئا؛ پر 1818ع ۾ رياضيءَ جو نئون استاد [[برنٽ مائيڪل هولمبو]] مقرر ٿيو. هو شاگردن کي گهر ۾ حل ڪرڻ لاءِ رياضيءَ جا سوال ڏيندو هو. هن نيلس هينرڪ جي رياضيءَ واري قابليت کي سڃاتو ۽ کيس اعليٰ سطح تائين هي مضمون پڙهڻ لاءِ همٿايو. هو اسڪول کان پوءِ نيلس کي ذاتي سبق پڻ ڏيندو هو. 1818ع ۾ سورن ايبل جو 1806ع واري پنهنجي [[ڪيٽيڪزم]] بابت عالمِ دين اسٽينر يوهانس اسٽينرسن سان عوامي مذهبي بحث ٿيو. ان بحث کي اخبارن ۾ وڏي ڪوريج ملي. سورن کي "ايبل اسپينڊيبل" ''([[ڊينو-نارويجي ٻولي|نارويجي]]: "Abel Spandabel")'' جو لقب ڏنو ويو. چيو وڃي ٿو ته ان تڪرار تي نيلس جو ردعمل "حد کان وڌيڪ خوش مزاجي" وارو هو. ساڳئي وقت سورن [[ناروي جي آئين ساز اسيمبلي]] جي ميزبان [[ڪارستن اينڪر]] جي توهين ڪرڻ کان پوءِ مواخذي جي ويجهو پهچي ويو. سيپٽمبر 1818ع ۾ هو پنهنجي سياسي ڪيريئر جي تباهيءَ کان پوءِ جيرسٽاد موٽي آيو. هن گهڻو شراب پيئڻ شروع ڪيو ۽ صرف ٻن سالن کان پوءِ 1820ع ۾ 48 سالن جي عمر ۾ وفات ڪري ويو. برنٽ مائيڪل هولمبو نيلس هينرڪ ايبل کي اسڪول ۾ رهڻ لاءِ وظيفو ڏيارڻ ۾ مدد ڪئي ۽ پنهنجن دوستن کان پئسا گڏ ڪيا ته جيئن هو [[اوسلو يونيورسٽي|رائل فريڊرڪ يونيورسٽي]] ۾ پڙهي سگهي. جڏهن ايبل 1821ع ۾ يونيورسٽي ۾ داخل ٿيو ته هو اڳ ئي ناروي جو سڀ کان وڌيڪ ڄاڻ رکندڙ رياضي دان هو. هولمبو وٽ هاڻي کيس سيکارڻ لاءِ وڌيڪ ڪجهه نه هو ۽ ايبل يونيورسٽي جي لائبريري ۾ موجود رياضيءَ جو جديد ترين علمي مواد پڙهي چڪو هو. ان عرصي دوران ايبل [[پنجين درجي جي مساوات]] کي ريڊيڪلن ذريعي حل ڪرڻ تي ڪم شروع ڪيو. رياضي دان 250 سالن کان وڌيڪ عرصي کان هن مسئلي جو حل ڳولي رهيا هئا. 1821ع ۾ ايبل سمجهيو ته هن ان جو حل ڳولي ورتو آهي. ڪرسچينيا ۾ رياضيءَ جي ٻن پروفيسرن، سورن راسموسن ۽ [[ڪرسٽوفر هانسٽين]]، ايبل جي فارمولن ۾ ڪا غلطي نه ڏٺي ۽ سندس ڪم ڪوپن هيگن ۾ نارڊڪ ملڪن جي مشهور رياضي دان [[ڪارل فرڊيننڊ ڊيگن]] ڏانهن موڪليو. ڊيگن کي به ڪا غلطي نظر نه آئي، پر پوءِ به هن کي شڪ هو ته اهڙو حل، جنهن کي ايترا ناميارا رياضي دان ايتري ڊگهي عرصي کان ڳولي رهيا هئا، سو پري ڪرسچينيا جي هڪ اڻڄاتل شاگرد واقعي ڳولي ورتو هوندو. بهرحال، ڊيگن ايبل جي غيرمعمولي تيز ذهانت کي محسوس ڪيو ۽ سندس خيال هو ته اهڙي باصلاحيت نوجوان کي پنجين درجي جي مساوات جهڙي "بي ثمر موضوع" تي پنهنجون صلاحيتون ضايع نه ڪرڻ گهرجن، بلڪه [[بيضوي فنڪشن|بيضوي فنڪشنن]] ۽ [[ماورائي عددن جو نظريو|ماورائيت]] تي ڪم ڪرڻ گهرجي؛ ڇاڪاڻ ته پوءِ، ڊيگن لکيو، هو "هڪ وسيع تجزياتي سمنڊ جي وڏن حصن ڏانهن ميگيلن جهڙا نوان رستا ڳولي لهندو".<ref name="SNL-bio" /> ڊيگن ايبل کان پنهنجي طريقي جو عددي مثال ڏيڻ لاءِ چيو. مثال تيار ڪرڻ دوران ايبل پنهنجي مقالي ۾ هڪ غلطي ڳولي لڌي.<ref name="StAndrews">[http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Abel.html Abel biography]. Groups.dcs.st-and.ac.uk. Retrieved on 2011-07-12.</ref> ان مان 1823ع ۾ اها دريافت ٿي ته پنجين يا ان کان وڌيڪ درجي جي مساوات کي فارمولي ذريعي حل ڪرڻ لازمي طور ممڪن نه آهي.<ref>{{Cite book |last=Bruno |first=Leonard |title=Math & Mathematics: The History of Math Discoveries Around the World (Volume 1: A-H) |publisher=U•X•L |year=1999 |isbn=0-7876-3812-9 |location=Farmington Hills, MI |page=3}}</ref> ايبل 1822ع ۾ گريجوئيشن مڪمل ڪئي. رياضيءَ ۾ سندس ڪارڪردگي غيرمعمولي طور اعليٰ، جڏهن ته ٻين مضمونن ۾ سراسري هئي. === ڪيريئر === [[File:Abel-kladd.jpg|thumb|alt=نيلس هينرڪ ايبل جي نوٽ بڪ مان|نيلس هينرڪ ايبل جي نوٽ بڪ مان]] گريجوئيشن کان پوءِ يونيورسٽي جي پروفيسرن ايبل جي مالي مدد ڪئي ۽ پروفيسر ڪرسٽوفر هانسٽين کيس پنهنجي گهر جي مٿئين ماڙ جي هڪ ڪمري ۾ رهڻ ڏنو. ايبل بعد ۾ مسز هانسٽين کي پنهنجي ٻي ماءُ سمجهندو هو. اتي رهندي ايبل پنهنجي ننڍي ڀاءُ پيڊر ايبل کي [[ايگزامن آرٽيم]] مڪمل ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. هن پنهنجي ڀيڻ ايلزبيٿ کي شهر ۾ روزگار ڳولڻ ۾ پڻ مدد ڪئي. 1823ع جي شروعات ۾ نيلس ايبل پنهنجو پهريون مقالو ناروي جي پهرين سائنسي رسالي ''Magazin for Naturvidenskaberne'' ۾ شايع ڪيو، جنهن جي گڏيل باني پروفيسر هانسٽين هو. ايبل ان رسالي ۾ ڪيترائي مقالا شايع ڪيا، پر رسالي کي جلد احساس ٿيو ته اهڙو مواد عام پڙهندڙن لاءِ مناسب نه هو. 1823ع ۾ ايبل فرانسيسي ٻوليءَ ۾ پڻ هڪ مقالو لکيو. اهو "سڀني تفريقي فارمولن کي انٽيگريٽ ڪرڻ جي امڪان جي عام تشريح" (''[[ڊينو-نارويجي ٻولي|نارويجي]]: en alminnelig Fremstilling af Muligheten at integrere alle mulige Differential-Formler)'') هو. هن ان کي شايع ڪرائڻ لاءِ يونيورسٽي کان مالي مدد گهري. پر جائزي هيٺ هجڻ دوران اهو ڪم گم ٿي ويو ۽ پوءِ ڪڏهن به نه مليو.<ref name="SNL-bio" /> [[File:Christine Kemp.jpg|thumb|ڪرسٽين ڪيمپ]] 1823ع جي وچ ڌاري پروفيسر راسموسن ايبل کي 100 [[اسپيسيڊالر]] تحفي طور ڏنا ته جيئن هو [[ڪوپن هيگن]] وڃي فرڊيننڊ ڊيگن ۽ ٻين رياضي دانن سان ملي سگهي. ڪوپن هيگن ۾ رهندي ايبل [[فرما جو آخري ٿيورم]] تي ڪجهه ڪم ڪيو. ايبل جو چاچو پيڊر مينڊرپ ٽڪسن، ڪوپن هيگن جي [[ڪرسچين شاون]] واري بحري اڏي تي رهندو هو. اتي هڪ ناچ جي محفل ۾ نيلس ايبل جي ملاقات ڪرسٽين ڪيمپ سان ٿي، جيڪا اڳتي هلي سندس مڱيندي بڻجي. 1824ع ۾ ڪرسٽين [[سون، ناروي|سون]]، ناروي منتقل ٿي وئي، جتي هن ٻارن جي خانگي استاني طور ڪم ڪيو، ۽ ڪرسمس دوران ٻنهي جي مڱڻي ٿي.<ref name="SNL-bio" /> ڪوپن هيگن مان موٽڻ کان پوءِ ايبل جرمني ۽ فرانس جي ناميارن رياضي دانن سان ملڻ لاءِ سرڪاري وظيفي جي درخواست ڏني، پر ان جي بدران کيس ٻن سالن لاءِ هر سال 200 اسپيسيڊالر ڏنا ويا ته جيئن هو ڪرسچينيا ۾ رهي جرمن ۽ فرانسيسي ٻوليون پڙهي. ان کان پوءِ ايندڙ ٻن سالن لاءِ کيس هر سال 600 اسپيسيڊالر جي وظيفي جو واعدو ڪيو ويو، جنهن سان کيس پرڏيهه سفر ڪرڻ جي اجازت ملڻي هئي.<ref name="SNL-bio" /> اهي ٻوليون پڙهڻ دوران ايبل 1824ع ۾ پنهنجو پهريون اهم ڪم ''Mémoire sur les équations algébriques où on démontre l'impossibilité de la résolution de l'équation générale du cinquième degré''<ref>{{Cite web |title=Mémoire sur les équations algébriques où on démontre l'impossibilité de la résolution de l'équation générale du cinquième degré |url=http://www.abelprize.no/c54178/binfil/download.php?tid=53608 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210808172819/https://www.abelprize.no/c54178/binfil/download.php?tid=53608 |archive-date=8 August 2021 |access-date=28 July 2015}}</ref> (الجبري مساواتن بابت يادداشت، جنهن ۾ پنجين درجي جي عام مساوات جي حل جي ناممڪن هجڻ کي ثابت ڪيو ويو آهي) شايع ڪيو. 1823ع تائين ايبل آخرڪار ثابت ڪري چڪو هو ته پنجين درجي جي عام مساوات کي ريڊيڪلن ذريعي حل ڪرڻ ناممڪن آهي، جنهن کي هاڻي [[ايبل–رفيني ٿيورم]] چيو وڃي ٿو. تنهن هوندي به هي مقالو پيچيده ۽ سمجهڻ ۾ ڏکيو هو، جنهن جو هڪ سبب اهو به هو ته ڇپائيءَ جا خرچ بچائڻ لاءِ ايبل ان کي رڳو ڇهن صفحن تائين محدود رکيو هو. وڌيڪ تفصيلي [[رياضياتي ثبوت|ثبوت]] 1826ع ۾ ''[[ڪريلي جو رسالو]]'' جي پهرين جلد ۾ شايع ٿيو. [[File:Gedenktafel Am Kupfergraben 4a (Mitte) Niels Henrik Abel.jpg|thumb|برلن ۾ ان هنڌ 2014ع ۾ لڳايل يادگاري تختي، جتي ايبل 1825ع–26ع دوران رهندو هو]] 1825ع ۾ ايبل [[سويڊن جو چارلس چوڏهون جان|ناروي ۽ سويڊن جي بادشاهه ڪارل يوهان]] کي ذاتي خط لکي پرڏيهه سفر ڪرڻ جي اجازت گهري. کيس اجازت ملي ۽ سيپٽمبر 1825ع ۾ هو يونيورسٽي جي چئن دوستن (ڪرسچين پي. بي. بوئڪ، بالٿازار ايم. ڪيلهائو، نڪولائي بي. مولر ۽ اوٽو ٽينڪ) سان گڏ ڪرسچينيا ڇڏي ويو. ايبل جا اهي چار دوست ارضيات جي مطالعي لاءِ برلن ۽ الپس وڃي رهيا هئا. ايبل ڪوپن هيگن تائين ساڻن گڏ وڃڻ ۽ اتان گوٽنگن وڃڻ چاهيو ٿي. سندس وظيفي جي شرطن موجب کيس [[ڪارل فريڊرڪ گائوس|گائوس]] سان [[گوٽنگن]] ۾ ملڻو هو ۽ پوءِ پيرس وڃڻو هو. پر ڪوپن هيگن پهچڻ کان پوءِ هن پنهنجو منصوبو تبديل ڪري ڇڏيو. هن پنهنجي دوستن سان گڏ برلن وڃڻ جو فيصلو ڪيو ۽ ارادو رکيو ته پوءِ گوٽنگن ۽ پيرس ويندو.<ref name="SNL-bio" /> رستي ۾ هن الٽونا، جيڪو هاڻي هيمبرگ جو هڪ ضلعو آهي، ۾ فلڪيات دان [[هائنريش ڪرسچين شوماخر]] سان ملاقات ڪئي. پوءِ هن چار مهينا برلن ۾ گذاريا، جتي سندس [[آگسٽ ليوپولڊ ڪريلي]] سان سٺي واقفيت ٿي. ڪريلي ان وقت پنهنجو رياضياتي رسالو ''[[ڪريلي جو رسالو|Journal für die reine und angewandte Mathematik]]'' شايع ڪرڻ وارو هو. ايبل هن منصوبي جي ڀرپور حمايت ڪئي ۽ ان جي ڪاميابيءَ ۾ اهم حصو ورتو.<ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Abel, Niels Henrik|volume=1|pages=39–40}}</ref> رسالي جي پهرين ئي سال ۾ ايبل ان لاءِ ست مقالا لکيا. برلن کان ايبل پنهنجي دوستن سان گڏ الپس پڻ ويو. هو [[لائپزگ]] ۽ [[فريبرگ، سيڪسني|فريبرگ]] ويو، جتي هن [[جارج اماڊيوس ڪارل فريڊرڪ نائومن]] ۽ سندس ڀاءُ، رياضي دان آگسٽ نائومن، سان ملاقات ڪئي. فريبرگ ۾ ايبل فنڪشنن جي نظريي، خاص طور [[بيضوي فنڪشن|بيضوي]]، [[هائپربيضوي فنڪشن|هائپربيضوي]] ۽ هڪ نئين قسم، جنهن کي هاڻي [[ايبيلين فنڪشن]] چيو وڃي ٿو، تي تحقيق ڪئي. فريبرگ کان هو ڊريسڊن، پراگ، ويانا، ٽريسٽي، وينس، ويرونا، بولزانو، انسبرڪ، لوسرن ۽ بازل ويا. جولاءِ 1826ع کان ايبل بازل کان پيرس تائين اڪيلو سفر ڪيو. ايبل پنهنجو گهڻو ڪم ''ڪريلي جي رسالي'' ۾ ڇپجڻ لاءِ برلن موڪلي ڇڏيو هو، پر جنهن ڪم کي هو پنهنجو سڀ کان اهم ڪم سمجهندو هو، اهو هن [[فرانسيسي اڪيڊمي آف سائنسز]] لاءِ محفوظ رکيو هو: الجبري تفريقن جي جمع بابت هڪ ٿيورم. مصور [[يوهان گوربٽز]] جي مدد سان هن پيرس ۾ رهائش لاءِ هڪ فليٽ ڳولي ورتو ۽ ٿيورم تي ڪم جاري رکيو. هن آڪٽوبر 1826ع ۾ اهو ڪم مڪمل ڪري اڪيڊمي ڏانهن جمع ڪرايو. ان جو جائزو [[آگسٽين-لوئي ڪوشي]] کي وٺڻو هو. پيرس ۾ ايبل جو ڪم تمام گهٽ سڃاتو ويندو هو ۽ سندس انڪساري کيس پنهنجي تحقيق جي تشهير ڪرڻ کان روڪيو. ٿيورم هڪ پاسي رکي وساريو ويو ۽ ايبل جي وفات تائين ان تي ڌيان نه ڏنو ويو. ايبل جي محدود مالي وسيلن آخرڪار کيس جنوري 1827ع ۾ پنهنجو سفر ختم ڪرڻ تي مجبور ڪيو. هو برلن موٽي آيو، جتي کيس ''ڪريلي جي رسالي'' جي ايڊيٽر جو عهدو پيش ڪيو ويو، پر هن اهو قبول نه ڪيو. مئي 1827ع تائين هو واپس ناروي پهچي ويو. سندس پرڏيهي سفر کي ناڪام سمجهيو ويو.{{By whom|date=June 2020}} هن گوٽنگن ۾ گائوس سان ملاقات نه ڪئي هئي ۽ پيرس ۾ به ڪجهه شايع نه ڪيو هو. تنهنڪري سندس وظيفي جي تجديد نه ڪئي وئي ۽ کيس [[ناروي بئنڪ]] کان 200 اسپيسيڊالر جو ذاتي قرض وٺڻو پيو. هن اهو قرض ڪڏهن به واپس نه ڪيو. هن خانگي طور پڙهائڻ پڻ شروع ڪيو. هو پنهنجو گهڻو ڪم ''ڪريلي جي رسالي'' ڏانهن موڪليندو رهيو. پر 1828ع جي وچ ڌاري هن [[ڪارل گستاف جيڪب ياڪوبي|ڪارل ياڪوبي]] سان علمي مقابلي دوران بيضوي فنڪشنن بابت هڪ اهم ڪم الٽونا جي ''[[Astronomische Nachrichten]]'' ۾ شايع ڪيو. === وفات === پيرس ۾ رهڻ دوران ايبل [[تپ دق]] ۾ مبتلا ٿي ويو هو. ڪرسمس 1828ع تي هو پنهنجي مڱيندي سان ملڻ لاءِ سليج ذريعي [[فرولينڊ (ڳوٺ)|فرولينڊ]]، ناروي ويو. سفر دوران سندس حالت سخت خراب ٿي وئي. جيتوڻيڪ عارضي بهتري سبب ٻنهي کي موڪلون گڏ گذارڻ جو موقعو مليو، پر ٿوري ئي عرصي کان پوءِ 6 اپريل 1829ع تي ايبل وفات ڪري ويو. سندس وفات کان فقط ٻه ڏينهن پوءِ آگسٽ ڪريلي جو خط پهتو، جنهن ۾ کيس ٻڌايو ويو هو ته ڪريلي ايبل لاءِ [[برلن يونيورسٽي]] ۾ پروفيسر جي عهدي جو بندوبست ڪري ورتو هو.<ref name="CrelleLetter8April">{{cite web |title=The Biography of Niels Henrik Abel: His last years |url=https://abelprize.no/page/biography-niels-henrik-abel-his-last-years |access-date=2025-03-30 |website=The Abel Prize}}</ref> == رياضيءَ ۾ خدمتون == ايبل [[ايبل–رفيني ٿيورم]] ذريعي ثابت ڪيو ته [[پنجين درجي جي مساوات]] جي پاڙن لاءِ، يا درجو چار کان وڌيڪ رکندڙ ڪنهن به عام [[گهڻ رقمي مساوات]] لاءِ، واضح الجبري عملن جي صورت ۾ ڪو به عام [[الجبري فنڪشن|الجبري]] حل موجود نه آهي. اهو ثابت ڪرڻ لاءِ هن ([[اوارست گالوا|گالوا]] کان آزاديءَ سان) رياضيءَ جي هڪ شاخ جا بنياد وڌا، جيڪا [[گروپ نظريي جي تاريخ|گروپ نظريي]] جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي. هي نظريو نه رڳو رياضيءَ جي ڪيترن ئي شعبن ۾، پر [[طبعيات]] جي وڏي حصي ۾ پڻ انتهائي اهم آهي. ايبل پنجين درجي جي مساوات جي حل نه ٿي سگهڻ بابت پنهنجو هڪ مقالو [[ڪارل فريڊرڪ گائوس]] ڏانهن موڪليو، پر گائوس ان کي ڏسڻ کان سواءِ ئي رد ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته هن ان کي ڪنهن سنڪي شخص جو بيڪار ڪم سمجهيو هو.<ref name="scienceworld.wolfram.com">{{cite web |title=Abel, Niels Henrik (1802-1829) -- from Eric Weisstein's World of Scientific Biography |url=http://scienceworld.wolfram.com/biography/Abel.html |access-date=12 September 2015}}</ref> 16 سالن جي عمر ۾ ايبل [[ٻه رقمي ٿيورم]] جو سڀني عددن لاءِ لاڳو ٿيندڙ سخت رياضياتي ثبوت پيش ڪيو. اهڙيءَ ريت هن [[ليونارڊ اويلر|اويلر]] جي نتيجي کي وڌيڪ وسيع ڪيو، جيڪو رڳو [[ناطق عدد|ناطق عددن]] لاءِ لاڳو ٿيندو هو.<ref>{{cite web |title=Abel, Niels Henrik |url=http://scienceworld.wolfram.com/biography/Abel.html |access-date=27 January 2017 |website=Eric Weisstein's World of Science |publisher=Wolfram Research}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=rElJAgAAQBAJ |title=Encyclopedia of the Enlightenment |date=2002 |publisher=Routledge |isbn=9781135959982 |page=562 |access-date=27 January 2017}}</ref> ايبل [[بيضوي انٽيگرل|بيضوي انٽيگرلن]] جي نظريي بابت هڪ بنيادي ڪم لکيو، جنهن ۾ [[بيضوي فنڪشن|بيضوي فنڪشنن]] جي نظريي جا بنياد شامل هئا. پيرس ڏانهن سفر دوران هن هڪ مقالو شايع ڪيو، جنهن ۾ بيضوي فنڪشنن جي ٻٽي دوريت کي ظاهر ڪيو ويو. [[ايڊرين-ميري ليجينڊر]] بعد ۾ [[آگسٽين-لوئي ڪوشي]] آڏو ان مقالي کي "ڪانسي کان به وڌيڪ جٽادار يادگار" قرار ڏنو؛ هيءَ تشبيهه هن رومي شاعر [[هوريس|هوريس]] جي هڪ مشهور جملي مان ورتي هئي. تنهن هوندي به اهو مقالو ڪوشي کان گم ٿي ويو.<ref name="scienceworld.wolfram.com" /> پرڏيهه ۾ رهڻ دوران ايبل پنهنجو گهڻو ڪم برلن موڪليندو رهيو ته جيئن اهو ''[[ڪريلي جو رسالو|ڪريلي جي رسالي]]'' ۾ شايع ٿي سگهي، پر جنهن ڪم کي هو پنهنجو سڀ کان اهم ڪم سمجهندو هو، اهو هن فرانسيسي اڪيڊمي آف سائنسز لاءِ محفوظ رکيو هو. اهو الجبري تفريقن جي جمع بابت هڪ ٿيورم هو. ٿيورم کي هڪ پاسي رکي وساريو ويو ۽ ايبل جي وفات تائين ان تي ڌيان نه ڏنو ويو. فريبرگ ۾ رهندي ايبل فنڪشنن جي نظريي، خاص طور [[بيضوي فنڪشن|بيضوي]]، [[هائپربيضوي فنڪشن|هائپربيضوي]] ۽ هڪ نئين قسم، جنهن کي هاڻي [[ايبيلين فنڪشن]] چيو وڃي ٿو، تي تحقيق ڪئي. 1823ع ۾ ايبل "سڀني تفريقي فارمولن کي انٽيگريٽ ڪرڻ جي امڪان جي عام تشريح" ([[ڊينو-نارويجي ٻولي|نارويجي]]: ''en alminnelig Fremstilling af Muligheten at integrere alle mulige Differential-Formler'') جي عنوان سان هڪ مقالو لکيو. هن ان کي شايع ڪرائڻ لاءِ يونيورسٽي کان مالي مدد جي درخواست ڪئي. پر جائزي هيٺ هجڻ دوران اهو ڪم گم ٿي ويو ۽ پوءِ ڪڏهن به نه مليو.<ref name="SNL-bio" /> ايبل [[ڪارل فريڊرڪ گائوس]] جي لکڻ جي انداز بابت مشهور طور چيو هو: "هو لومڙيءَ وانگر آهي، جيڪا واريءَ تي ڇڏيل پنهنجا پيرا پنهنجي پڇ سان ميساري ڇڏيندي آهي." گائوس ان جي جواب ۾ چيو: "ڪو به خوددار معمار پنهنجي عمارت مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ان جي چوڌاري اڏاوتي ڍانچو بيهاريل نه ڇڏيندو آهي."<ref>{{Cite book |last=Simmons |first=George Finlay |url=https://archive.org/details/calculusgemsbrie0000simm/page/177 |title=Calculus Gems |publisher=McGraw Hill |year=1992 |isbn=0-88385-561-5 |location=New York |page=[https://archive.org/details/calculusgemsbrie0000simm/page/177 177]}}</ref> == ورثو == {{وڌيڪ ڏسو|نيلس هينرڪ ايبل جي نالي پٺيان رکيل شين جي فهرست}} ايبل جي ڪم جي نتيجي ۾ [[رياضياتي تجزيو|تجزيي]] ۾ موجود ڪيترائي ابهام ختم ٿيڻ شروع ٿيا، نوان شعبا سامهون آيا ۽ فنڪشنن جو مطالعو ايترو اڳتي وڌيو، جو رياضي دانن لاءِ تحقيق ۽ ترقيءَ جون ڪيتريون ئي نيون راهون کلي ويون. سندس لکڻين جو وڏو حصو اصل ۾ ''[[ڪريلي جو رسالو|ڪريلي جي رسالي]]'' ۾ شايع ٿيو هو. انهن لکڻين کي برنٽ مائيڪل هولمبو ترتيب ڏنو ۽ ناروي جي حڪومت 1839ع ۾ شايع ڪرايو، جڏهن ته [[پيٽر لڊوگ ميڊيل سائلو|لڊوگ سائلو]] ۽ [[سوفوس لي]] پاران تيار ڪيل وڌيڪ مڪمل ڇاپو 1881ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="EB1911"/> سندس نالي مان نڪتل صفت "ايبيلين" رياضياتي لکڻين ۾ ايتري عام ٿي چڪي آهي، جو روايتي طور ان جو شروعاتي اکر ننڍو لکيو ويندو آهي، مثال طور [[ايبيلين گروپ]]، [[ايبيلين ڪيٽيگري]] ۽ [[ايبيلين ويريٽي]]. 6 اپريل 1929ع تي ايبل جي وفات جي سؤ سالا ورسيءَ جي موقعي تي ناروي ۾ چار ٽپال ٽڪيٽون جاري ڪيون ويون. سندس تصوير 1978ع کان 1985ع دوران جاري ڪيل 500 [[نارويجي ڪرون|ڪرونر]] جي بئنڪ نوٽ (پنجون نسخو) تي پڻ ڇپيل هئي. 5 جون 2002ع تي، سندس ڄمڻ جي ٻه سؤ سالا ورسيءَ کان ٻه مهينا اڳ، ناروي ۾ ايبل جي اعزاز ۾ چار وڌيڪ ٽپال ٽڪيٽون جاري ڪيون ويون. ناروي سندس اعزاز ۾ 20 ڪرونر جو سڪو پڻ جاري ڪيو. اوسلو ۾ ايبل جو مجسمو نصب ٿيل آهي ۽ [[چنڊ]] تي موجود [[ايبل (کڏ)|ايبل کڏ]] جو نالو پڻ سندس نالي پٺيان رکيو ويو آهي.<ref name="GPN">{{gpn|12|name=Abel}}</ref> رياضيات جو [[ايبل انعام]] ايبل جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو ۽ سندس نالي پٺيان رکيو ويو. هي انعام اصل ۾ 1899ع ۾ [[نوبل انعام|نوبل انعامن]] جي پورائي لاءِ تجويز ڪيو ويو هو، پر پهريون ڀيرو 2003ع ۾ [[جين-پيئر سير|جين-پيئر سير]] کي ڏنو ويو، جڏهن ته ان کان هڪ سال اڳ [[اٽلي سيلبرگ|سيلبرگ]] کي اعزازي ايبل انعام ڏنو ويو هو. رياضي دان [[فيلڪس ڪلائن]] ايبل بابت لکيو: {{Blockquote|پر مان هن مثالي قسم جي محقق کي ياد ڪرڻ کان سواءِ موڪلائڻ نه چاهيندس، جنهن جهڙو رياضيءَ جي تاريخ ۾ تمام گهٽ ظاهر ٿيو آهي. ان لاءِ مان هڪ ٻئي شعبي جي اهڙي شخصيت جو ذڪر ڪرڻ چاهيان ٿو، جيڪا پنهنجي بلڪل مختلف ميدان جي باوجود به هن سان لاڳاپيل محسوس ٿئي ٿي. جيتوڻيڪ ايبل، ڪيترن ئي رياضي دانن وانگر، موسيقيءَ جي صلاحيت کان مڪمل طور محروم هو، تڏهن به جيڪڏهن مان سندس تخليقي انداز ۽ شخصيت جو [[موزارٽ]] سان مقابلو ڪريان ته اهو بي معنيٰ نه لڳندو. اهڙيءَ طرح هن خدائي الهام رکندڙ رياضي دان لاءِ به ويانا ۾ موزارٽ جي يادگار جهڙو يادگار قائم ڪري سگهجي پيو: هو سادو ۽ بنا ڏيکاءَ جي اتي بيٺو ٻڌي رهيو آهي، جڏهن ته دلڪش فرشتا سندس چوڌاري اڏامندي، راند ڪندي، ڪنهن ٻئي جهان مان کيس الهام آڻي ڏئي رهيا آهن.<br/><br/>ان جي بدران، مون کي ايبل جي ان بلڪل مختلف قسم جي يادگار جو ذڪر ڪرڻ گهرجي، جيڪو حقيقت ۾ [[اوسلو|ڪرسچينيا]] ۾ قائم ڪيو ويو ۽ جيڪو سندس طبيعت کان واقف هر شخص کي گهڻو مايوس ڪري سگهي ٿو. گرينائيٽ جي هڪ اوچي ۽ تيز اڀريل ٽڪريءَ تي بائرن جهڙي انداز وارو هڪ نوجوان پهلوان ٻن سرمائي رنگ جي قربانيءَ جي شڪار مخلوقن مٿان قدم رکندي آسمان ڏانهن وڌي رهيو آهي. جيڪڏهن ضروري سمجهجي ته ان هيرو کي انساني روح جي علامت قرار ڏئي سگهجي ٿو، پر انهن ٻن عجيب مخلوقن جي گهري معنيٰ بابت سوچڻ بيڪار آهي. ڇا اهي شڪست کاڌل پنجين درجي جون مساواتون آهن يا بيضوي فنڪشن؟ يا سندس روزاني زندگيءَ جا ڏک ۽ پريشانيون؟ يادگار جي پيڙهه تي تمام وڏن اکرن ۾ "ايبل" لکيل آهي.|<ref>{{Cite book |last=Klein |first=Felix |url=http://archive.org/details/developmentofmat0000klei |title=Development of mathematics in the 19th century |date=1979 |publisher=Math Sci Press |isbn=0-915692-28-7 |place=Brookline, Mass |page=97 |translator-last=Ackerman |translator-first=M. |url-access=limited}}</ref>}} <gallery class="center"> File:NOK 500 V recto.jpg|1978ع جي نارويجي 500 ڪرونر جي بئنڪ نوٽ تي نيلس هينرڪ ايبل File:Abelmonumentet 1.jpg|اوسلو (اڳوڻي ڪرسچينيا) ۾ [[گستاو ويگيلينڊ]] جو ٺاهيل نيلس هينرڪ ايبل جو مجسمو، جنهن کي "ايبل يادگار" سڏيو وڃي ٿو. File:Abelmonumentet av Vigeland. - no-nb digifoto 20150625 00154 NB MIT FNR 11682.jpg|[[شاهي محل، اوسلو]] جي سامهون ايبل يادگار File:Holmengard-119.JPG|[[جيرسٽاد ميونسپلٽي]] ۾ نيلس هينرڪ ايبل جي يادگار File:Abelmonument.jpg|[[فرولينڊس ورڪ]] ۾ [[گستاو ليروم]] جو ٺاهيل ايبل جو يادگار </gallery> <gallery class="center"> File:Stamps of Norway, 1929-Niels Henrik Abel1.jpg File:Stamps of Norway, 1929-Niels Henrik Abel2.jpg File:Stamps of Norway, 1929-Niels Henrik Abel3.jpg File:Stamps of Norway, 1929-Niels Henrik Abel4.jpg </gallery> ==وفات== [[فائل:Christine Kemp.jpg|thumb|ڪرسٽين ڪيمپ]] ايبل کي برلن يونيورسٽي ۾ پروفيسر شپ ملي پر بدقسمتي سان کيس ٽيوبرڪيلاسس لڳي وئي ۽ 6 اپريل 1829 ۾ وفات ڪري ويو<ref name = " جيمز ٽينٽن "/>.پيرس ۾ کيس ٽي بي جي بيماري لڳي 1828 جي ڪرسمس تي ھن سليڊ کان فرولينڊ پنھنجي مڱيندي ڪرسٽين ڪيمپ سان ملڻ لاءِ سفر ڪيو جتي سندن جوڙي موڪلن جو مزو ورتو جنھن بعد جلد ئي وفات ڪيائين. == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:1802ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1829ع جون فوتگيون]] g7qcf8n88kvfbetgdzlzpc1r1pa6f37 414597 414596 2026-09-23T10:37:18Z Intisar Ali 8681 414597 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = نيئلس ھينرڪ ايبل | image = Niels Henrik Abel.jpg | image_size = 200px | caption = نيلس ھينرڪ ايبل | birth_date = {{birth date|1802|8|5|df=y}} | birth_place = [[نيڊسٽرئنڊ]], [[ڊينمارڪ-ناروي]] | death_date = {{death date and age|1829|4|6|1802|8|5|df=y}} | death_place = [[فرولينڊ]], [[ناروي]] | residence =ناروي | nationality = نارويئن | field = [[ميٿميٽڪس]] | work_institutions = | alma_mater = [[يونيورسٽي آف اوسلو|رايل فريڊرڪ يونيورسٽي]] (BA, 1822) | academic_advisors = [[بيرنٽ ميخائيل ھومبوئي]] | doctoral_advisor =<!--no doctorate--> | doctoral_students =<!--no doctorate--> | known_for = [[ايبلس بائنوميئل ٿيورم]]<br>[[ابيلين ڪيٽيگري]]<br>[[ابيلين ورائٽي]]<br>[[ايبل واري مساوات]]<br>[[ايبل جي پھرين قسم جي مساوات]]<br>[[ايبلين وارو اضافو]]<br>[[ايبيلين فنڪشن]]<br>[[ايبيلين گروپ]]<br>[[ايبل جي شناخت]]<br>[[ايبل واري نابرابري]]<br> | footnotes= | signature = Niels Henrik Abel signature.png }} '''ايبل نيئلس ھينرڪ''':{{ٻيا نالا|انگريزي=Abel, Niels Henrik}}{{IPAc-en|ˈ|ɑ:|b|əl}}; (1802–1829) [[ناروي]] جو رياضيدان ۽ آلجبرا جو ماھر جيڪو جيڪڏهن 26 سال جي عمر ۾ وفات نہ ڪري ھا تہ اوڻويھين صدي جو سڀ کان وڏو رياضيدان ٿئي ھاا<ref name =" ميٿميٽڪس"> ENCYCLOPEDIA OF Mathematics James Tanton, Ph.D.Facts On File, Inc. 132 West 31st Street New York NY 10001 Library of Congress Cataloging-in-Publication Data Tanton, James Stuart, 1966 -Encyclopedia of mathematics/James Tanton. p. cm. Includes bibliographical references and index. ISBN 0-8160-5124-0 1. Mathematics—Encyclopedia. I. Title. QA5.T34 2005 510′.3—dc22 2004016785- page# -3 </ref>. ھن [[ڪئنٽڪ مساوات]] جي ريڊيڪل ذريعي حل ڪڍي ڏنو جنھن حل جي تلاش ٽن صدين کان جاري ھئي. ھن [[گروپ ٿيوري]] ۽ [[آلجبرا]] تي تحقيق ڪئي. == زندگي == === شروعاتي زندگي === {{multiple image | width = 100 | footer = نيلس هينرڪ ايبل جا والدين، 1809ع | image1 = Søren Georg Abel.png | alt1 = سورن جارج ايبل | caption1 = [[سورن جارج ايبل]] | image2 = Anne Marie Abel.png | alt2 = اين ميري ايبل | caption2 = اين ميري ايبل }} نيلس هينرڪ ايبل [[نيدسٽرينڊ ميونسپلٽي|نيدسٽرينڊ]]، ناروي ۾ وقت کان اڳ ڄائو هو. هو پادري [[سورن جارج ايبل]] ۽ اين ميري سائمنسن جو ٻيو ٻار هو. نيلس هينرڪ ايبل جي ڄمڻ وقت سندس خاندان [[فينوئي (ٻيٽ)|فينوئي]] ۾ پادريءَ جي رهائشگاهه ۾ رهندو هو. ڪيترين ڳالهين مان ظاهر ٿئي ٿو ته نيلس هينرڪ پاڙيسري پاريش ۾ ڄائو هو، ڇاڪاڻ ته سندس والدين سندس ڄمڻ واري سال جولاءِ ۽ آگسٽ ۾ نيدسٽرينڊ جي [[بيليف]] جا مهمان هئا.<ref name="SNL-bio"> Stubhaug, Arild: [http://www.snl.no/.nbl_biografi/Niels_Henrik_Abel/utdypning Niels Henrik Abel – utdypning (NBL-artikkel)] – Store norske leksion </ref>{{NoteTag|نيلس هينرڪ وقت کان اڳ ڄائو هو ۽ زباني روايت موجب، نئين ڄاول ٻار کي جيئرو رکڻ لاءِ ڳاڙهي شراب سان ڌوئي ڪپهه جي ڪپڙي ۾ ويڙهيو ويندو هو. نيلس هينرڪ جي پيءُ کيس بپتسما ڏني ۽ پاريش رجسٽر ۾ لکيو: ''"6 سيپٽمبر 1802ع تي فينوئي چرچ ۾ پادري سورن جي. ايبل ۽ اين ميري سائمنسن جي ٻار نيلس هينرڪ، جيڪو 5 آگسٽ تي ڄائو هو، کي بپتسما ڏني وئي"'' – ([[ڊينو-نارويجي ٻولي|نارويجي]]: September 6te 1802 døbt i Findøe Kirke Sognepræsten Søren G. Abel og Ane Marie Simonsens Barn Niels Henrik, fød den 5te August.)<ref>Skadberg, Gunnar A.: Ætt og heim 2004, chapter 5, ''Sogneprest Søren Georg Abel – Matematikerens far''. {{ISBN|82-90087-65-9}}.</ref><br />مورٽن ڪيئرلف کي 1829ع ۾ نيدسٽرينڊ جو پادري مقرر ڪيو ويو. هن 1880ع ۾ والي ۾ پروفيسر بيرڪنس ڏانهن لکيل خط ۾ ڄاڻايو ته مقامي ماڻهن کيس ٻڌايو هو ته ايبل جي پٽن مان هڪ نيدسٽرينڊ ۾ اڳوڻي بيليف مارسٽرينڊ جي گهر ۾ ڄائو هو.<ref>Myhre, Sigmar: Ætt og heim 2009, chapter 6, ''Niels Henrik Abel – fødestaden''. {{ISBN|978-82-90087-72-7}}.</ref>}} نيلس هينرڪ ايبل جي پيءُ، سورن جارج ايبل، [[الهيات]] ۽ [[فلسفو|فلسفي]] ۾ ڊگري حاصل ڪئي هئي ۽ [[هيسبي چرچ]]، [[فينوئي (ٻيٽ)|فينوئي]] ۾ پادري طور خدمتون سرانجام ڏنيون. سورن جو پيءُ ۽ نيلس جو ڏاڏو، هانس ميٿياس ايبل، پڻ پادري هو ۽ [[ريزور (شهر)|ريزور]] شهر جي ويجهو [[جيرسٽاد چرچ]] ۾ خدمتون سرانجام ڏيندو هو. سورن پنهنجو ننڍپڻ جيرسٽاد ۾ گذاريو هو ۽ اتي نائب پادري پڻ رهيو هو. 1804ع ۾ سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ سورن کي جيرسٽاد جو پادري مقرر ڪيو ويو ۽ خاندان اتي منتقل ٿي ويو. ايبل خاندان جو اصل تعلق [[شليسويگ]] سان هو ۽ اهو 17هين صديءَ ۾ ناروي آيو هو. [[File:Gjerstad kirke or Risør.jpg|thumb|right|alt=جيرسٽاد چرچ ۽ پادريءَ جي رهائشگاهه جو پوسٽ ڪارڊ.|1890ع–95ع ۾ جيرسٽاد چرچ ۽ پادريءَ جي رهائشگاهه جو پوسٽ ڪارڊ. رهائشگاهه جي مکيه عمارت ساڳي هئي، جيڪا ايبل جي اتي رهڻ وقت موجود هئي.]] اين ميري سائمنسن [[ريزور (شهر)|ريزور]] جي رهواسڻ هئي؛ سندس پيءُ نيلس هينرڪ سيڪسِلڊ سائمنسن واپاري ۽ تجارتي جهازن جو مالڪ هو ۽ کيس ريزور جو سڀ کان امير ماڻهو چيو ويندو هو. اين ميري ٻن [[ماٽيلي خاندان|ماٽيلين مائرن]] سان نسبتاً آسائشن واري ماحول ۾ وڏي ٿي هئي. جيرسٽاد جي پادريءَ واري رهائشگاهه ۾ هوءَ ناچ جي محفلن ۽ سماجي گڏجاڻين جو انتظام ڪرڻ پسند ڪندي هئي. ڪيترين ڳالهين مان ظاهر ٿئي ٿو ته هوءَ ننڍي عمر کان ئي شراب جي عادي ٿي وئي هئي ۽ ٻارن جي پرورش ۾ گهڻي دلچسپي نه وٺندي هئي. نيلس هينرڪ ۽ سندس ڀائرن کي سندن پيءُ هٿ سان لکيل ڪتابن ذريعي تعليم ڏيندو هو. رياضيءَ جي هڪ ڪتاب ۾ جوڙ جي جدول ۾ لکيل هو: 1+0=0.<ref name="SNL-bio" /> === ڪيٿيڊرل اسڪول ۽ رائل فريڊرڪ يونيورسٽي === ناروي جي آزادي ۽ 1814ع ۾ ملڪ ۾ ٿيل پهرين چونڊن کان پوءِ سورن ايبل کي [[اسٽورٽنگ]] جو نمائندو چونڊيو ويو. اسٽورٽنگ جا اجلاس 1866ع تائين ڪرسچينيا (هاڻوڪي [[اوسلو]]) جي [[اوسلو ڪيٿيڊرل اسڪول|ڪيٿيڊرل اسڪول]] جي مکيه هال ۾ ٿيندا هئا. گهڻو امڪان آهي ته اهڙيءَ ريت سورن جو اسڪول سان رابطو ٿيو ۽ هن فيصلو ڪيو ته سندس وڏو پٽ هانس ميٿياس ايندڙ سال اتي پڙهڻ شروع ڪري. پر جڏهن روانگيءَ جو وقت ويجهو آيو ته هانس گهر ڇڏڻ جي خيال کان ايترو اداس ۽ مايوس ٿي ويو، جو سندس پيءُ کيس موڪلڻ جي همت نه ڪئي. ان جي بدران هن نيلس کي موڪلڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="SNL-bio" /> 1815ع ۾ نيلس ايبل 13 سالن جي عمر ۾ ڪيٿيڊرل اسڪول ۾ داخل ٿيو. سندس وڏو ڀاءُ هانس هڪ سال پوءِ ساڻس گڏ اتي داخل ٿيو. ٻئي هڪ ئي ڪمري ۾ رهندا ۽ گڏ ڪلاس وٺندا هئا. هانس جا درجا نيلس کان بهتر هئا؛ پر 1818ع ۾ رياضيءَ جو نئون استاد [[برنٽ مائيڪل هولمبو]] مقرر ٿيو. هو شاگردن کي گهر ۾ حل ڪرڻ لاءِ رياضيءَ جا سوال ڏيندو هو. هن نيلس هينرڪ جي رياضيءَ واري قابليت کي سڃاتو ۽ کيس اعليٰ سطح تائين هي مضمون پڙهڻ لاءِ همٿايو. هو اسڪول کان پوءِ نيلس کي ذاتي سبق پڻ ڏيندو هو. 1818ع ۾ سورن ايبل جو 1806ع واري پنهنجي [[ڪيٽيڪزم]] بابت عالمِ دين اسٽينر يوهانس اسٽينرسن سان عوامي مذهبي بحث ٿيو. ان بحث کي اخبارن ۾ وڏي ڪوريج ملي. سورن کي "ايبل اسپينڊيبل" ''([[ڊينو-نارويجي ٻولي|نارويجي]]: "Abel Spandabel")'' جو لقب ڏنو ويو. چيو وڃي ٿو ته ان تڪرار تي نيلس جو ردعمل "حد کان وڌيڪ خوش مزاجي" وارو هو. ساڳئي وقت سورن [[ناروي جي آئين ساز اسيمبلي]] جي ميزبان [[ڪارستن اينڪر]] جي توهين ڪرڻ کان پوءِ مواخذي جي ويجهو پهچي ويو. سيپٽمبر 1818ع ۾ هو پنهنجي سياسي ڪيريئر جي تباهيءَ کان پوءِ جيرسٽاد موٽي آيو. هن گهڻو شراب پيئڻ شروع ڪيو ۽ صرف ٻن سالن کان پوءِ 1820ع ۾ 48 سالن جي عمر ۾ وفات ڪري ويو. برنٽ مائيڪل هولمبو نيلس هينرڪ ايبل کي اسڪول ۾ رهڻ لاءِ وظيفو ڏيارڻ ۾ مدد ڪئي ۽ پنهنجن دوستن کان پئسا گڏ ڪيا ته جيئن هو [[اوسلو يونيورسٽي|رائل فريڊرڪ يونيورسٽي]] ۾ پڙهي سگهي. جڏهن ايبل 1821ع ۾ يونيورسٽي ۾ داخل ٿيو ته هو اڳ ئي ناروي جو سڀ کان وڌيڪ ڄاڻ رکندڙ رياضي دان هو. هولمبو وٽ هاڻي کيس سيکارڻ لاءِ وڌيڪ ڪجهه نه هو ۽ ايبل يونيورسٽي جي لائبريري ۾ موجود رياضيءَ جو جديد ترين علمي مواد پڙهي چڪو هو. ان عرصي دوران ايبل [[پنجين درجي جي مساوات]] کي ريڊيڪلن ذريعي حل ڪرڻ تي ڪم شروع ڪيو. رياضي دان 250 سالن کان وڌيڪ عرصي کان هن مسئلي جو حل ڳولي رهيا هئا. 1821ع ۾ ايبل سمجهيو ته هن ان جو حل ڳولي ورتو آهي. ڪرسچينيا ۾ رياضيءَ جي ٻن پروفيسرن، سورن راسموسن ۽ [[ڪرسٽوفر هانسٽين]]، ايبل جي فارمولن ۾ ڪا غلطي نه ڏٺي ۽ سندس ڪم ڪوپن هيگن ۾ نارڊڪ ملڪن جي مشهور رياضي دان [[ڪارل فرڊيننڊ ڊيگن]] ڏانهن موڪليو. ڊيگن کي به ڪا غلطي نظر نه آئي، پر پوءِ به هن کي شڪ هو ته اهڙو حل، جنهن کي ايترا ناميارا رياضي دان ايتري ڊگهي عرصي کان ڳولي رهيا هئا، سو پري ڪرسچينيا جي هڪ اڻڄاتل شاگرد واقعي ڳولي ورتو هوندو. بهرحال، ڊيگن ايبل جي غيرمعمولي تيز ذهانت کي محسوس ڪيو ۽ سندس خيال هو ته اهڙي باصلاحيت نوجوان کي پنجين درجي جي مساوات جهڙي "بي ثمر موضوع" تي پنهنجون صلاحيتون ضايع نه ڪرڻ گهرجن، بلڪه [[بيضوي فنڪشن|بيضوي فنڪشنن]] ۽ [[ماورائي عددن جو نظريو|ماورائيت]] تي ڪم ڪرڻ گهرجي؛ ڇاڪاڻ ته پوءِ، ڊيگن لکيو، هو "هڪ وسيع تجزياتي سمنڊ جي وڏن حصن ڏانهن ميگيلن جهڙا نوان رستا ڳولي لهندو".<ref name="SNL-bio" /> ڊيگن ايبل کان پنهنجي طريقي جو عددي مثال ڏيڻ لاءِ چيو. مثال تيار ڪرڻ دوران ايبل پنهنجي مقالي ۾ هڪ غلطي ڳولي لڌي.<ref name="StAndrews">[http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Abel.html Abel biography]. Groups.dcs.st-and.ac.uk. Retrieved on 2011-07-12.</ref> ان مان 1823ع ۾ اها دريافت ٿي ته پنجين يا ان کان وڌيڪ درجي جي مساوات کي فارمولي ذريعي حل ڪرڻ لازمي طور ممڪن نه آهي.<ref>{{Cite book |last=Bruno |first=Leonard |title=Math & Mathematics: The History of Math Discoveries Around the World (Volume 1: A-H) |publisher=U•X•L |year=1999 |isbn=0-7876-3812-9 |location=Farmington Hills, MI |page=3}}</ref> ايبل 1822ع ۾ گريجوئيشن مڪمل ڪئي. رياضيءَ ۾ سندس ڪارڪردگي غيرمعمولي طور اعليٰ، جڏهن ته ٻين مضمونن ۾ سراسري هئي. === ڪيريئر === [[File:Abel-kladd.jpg|thumb|alt=نيلس هينرڪ ايبل جي نوٽ بڪ مان|نيلس هينرڪ ايبل جي نوٽ بڪ مان]] گريجوئيشن کان پوءِ يونيورسٽي جي پروفيسرن ايبل جي مالي مدد ڪئي ۽ پروفيسر ڪرسٽوفر هانسٽين کيس پنهنجي گهر جي مٿئين ماڙ جي هڪ ڪمري ۾ رهڻ ڏنو. ايبل بعد ۾ مسز هانسٽين کي پنهنجي ٻي ماءُ سمجهندو هو. اتي رهندي ايبل پنهنجي ننڍي ڀاءُ پيڊر ايبل کي [[ايگزامن آرٽيم]] مڪمل ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. هن پنهنجي ڀيڻ ايلزبيٿ کي شهر ۾ روزگار ڳولڻ ۾ پڻ مدد ڪئي. 1823ع جي شروعات ۾ نيلس ايبل پنهنجو پهريون مقالو ناروي جي پهرين سائنسي رسالي ''Magazin for Naturvidenskaberne'' ۾ شايع ڪيو، جنهن جي گڏيل باني پروفيسر هانسٽين هو. ايبل ان رسالي ۾ ڪيترائي مقالا شايع ڪيا، پر رسالي کي جلد احساس ٿيو ته اهڙو مواد عام پڙهندڙن لاءِ مناسب نه هو. 1823ع ۾ ايبل فرانسيسي ٻوليءَ ۾ پڻ هڪ مقالو لکيو. اهو "سڀني تفريقي فارمولن کي انٽيگريٽ ڪرڻ جي امڪان جي عام تشريح" (''[[ڊينو-نارويجي ٻولي|نارويجي]]: en alminnelig Fremstilling af Muligheten at integrere alle mulige Differential-Formler)'') هو. هن ان کي شايع ڪرائڻ لاءِ يونيورسٽي کان مالي مدد گهري. پر جائزي هيٺ هجڻ دوران اهو ڪم گم ٿي ويو ۽ پوءِ ڪڏهن به نه مليو.<ref name="SNL-bio" /> [[File:Christine Kemp.jpg|thumb|ڪرسٽين ڪيمپ]] 1823ع جي وچ ڌاري پروفيسر راسموسن ايبل کي 100 [[اسپيسيڊالر]] تحفي طور ڏنا ته جيئن هو [[ڪوپن هيگن]] وڃي فرڊيننڊ ڊيگن ۽ ٻين رياضي دانن سان ملي سگهي. ڪوپن هيگن ۾ رهندي ايبل [[فرما جو آخري ٿيورم]] تي ڪجهه ڪم ڪيو. ايبل جو چاچو پيڊر مينڊرپ ٽڪسن، ڪوپن هيگن جي [[ڪرسچين شاون]] واري بحري اڏي تي رهندو هو. اتي هڪ ناچ جي محفل ۾ نيلس ايبل جي ملاقات ڪرسٽين ڪيمپ سان ٿي، جيڪا اڳتي هلي سندس مڱيندي بڻجي. 1824ع ۾ ڪرسٽين [[سون، ناروي|سون]]، ناروي منتقل ٿي وئي، جتي هن ٻارن جي خانگي استاني طور ڪم ڪيو، ۽ ڪرسمس دوران ٻنهي جي مڱڻي ٿي.<ref name="SNL-bio" /> ڪوپن هيگن مان موٽڻ کان پوءِ ايبل جرمني ۽ فرانس جي ناميارن رياضي دانن سان ملڻ لاءِ سرڪاري وظيفي جي درخواست ڏني، پر ان جي بدران کيس ٻن سالن لاءِ هر سال 200 اسپيسيڊالر ڏنا ويا ته جيئن هو ڪرسچينيا ۾ رهي جرمن ۽ فرانسيسي ٻوليون پڙهي. ان کان پوءِ ايندڙ ٻن سالن لاءِ کيس هر سال 600 اسپيسيڊالر جي وظيفي جو واعدو ڪيو ويو، جنهن سان کيس پرڏيهه سفر ڪرڻ جي اجازت ملڻي هئي.<ref name="SNL-bio" /> اهي ٻوليون پڙهڻ دوران ايبل 1824ع ۾ پنهنجو پهريون اهم ڪم ''Mémoire sur les équations algébriques où on démontre l'impossibilité de la résolution de l'équation générale du cinquième degré''<ref>{{Cite web |title=Mémoire sur les équations algébriques où on démontre l'impossibilité de la résolution de l'équation générale du cinquième degré |url=http://www.abelprize.no/c54178/binfil/download.php?tid=53608 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210808172819/https://www.abelprize.no/c54178/binfil/download.php?tid=53608 |archive-date=8 August 2021 |access-date=28 July 2015}}</ref> (الجبري مساواتن بابت يادداشت، جنهن ۾ پنجين درجي جي عام مساوات جي حل جي ناممڪن هجڻ کي ثابت ڪيو ويو آهي) شايع ڪيو. 1823ع تائين ايبل آخرڪار ثابت ڪري چڪو هو ته پنجين درجي جي عام مساوات کي ريڊيڪلن ذريعي حل ڪرڻ ناممڪن آهي، جنهن کي هاڻي [[ايبل–رفيني ٿيورم]] چيو وڃي ٿو. تنهن هوندي به هي مقالو پيچيده ۽ سمجهڻ ۾ ڏکيو هو، جنهن جو هڪ سبب اهو به هو ته ڇپائيءَ جا خرچ بچائڻ لاءِ ايبل ان کي رڳو ڇهن صفحن تائين محدود رکيو هو. وڌيڪ تفصيلي [[رياضياتي ثبوت|ثبوت]] 1826ع ۾ ''[[ڪريلي جو رسالو]]'' جي پهرين جلد ۾ شايع ٿيو. [[File:Gedenktafel Am Kupfergraben 4a (Mitte) Niels Henrik Abel.jpg|thumb|برلن ۾ ان هنڌ 2014ع ۾ لڳايل يادگاري تختي، جتي ايبل 1825ع–26ع دوران رهندو هو]] 1825ع ۾ ايبل [[سويڊن جو چارلس چوڏهون جان|ناروي ۽ سويڊن جي بادشاهه ڪارل يوهان]] کي ذاتي خط لکي پرڏيهه سفر ڪرڻ جي اجازت گهري. کيس اجازت ملي ۽ سيپٽمبر 1825ع ۾ هو يونيورسٽي جي چئن دوستن (ڪرسچين پي. بي. بوئڪ، بالٿازار ايم. ڪيلهائو، نڪولائي بي. مولر ۽ اوٽو ٽينڪ) سان گڏ ڪرسچينيا ڇڏي ويو. ايبل جا اهي چار دوست ارضيات جي مطالعي لاءِ برلن ۽ الپس وڃي رهيا هئا. ايبل ڪوپن هيگن تائين ساڻن گڏ وڃڻ ۽ اتان گوٽنگن وڃڻ چاهيو ٿي. سندس وظيفي جي شرطن موجب کيس [[ڪارل فريڊرڪ گائوس|گائوس]] سان [[گوٽنگن]] ۾ ملڻو هو ۽ پوءِ پيرس وڃڻو هو. پر ڪوپن هيگن پهچڻ کان پوءِ هن پنهنجو منصوبو تبديل ڪري ڇڏيو. هن پنهنجي دوستن سان گڏ برلن وڃڻ جو فيصلو ڪيو ۽ ارادو رکيو ته پوءِ گوٽنگن ۽ پيرس ويندو.<ref name="SNL-bio" /> رستي ۾ هن الٽونا، جيڪو هاڻي هيمبرگ جو هڪ ضلعو آهي، ۾ فلڪيات دان [[هائنريش ڪرسچين شوماخر]] سان ملاقات ڪئي. پوءِ هن چار مهينا برلن ۾ گذاريا، جتي سندس [[آگسٽ ليوپولڊ ڪريلي]] سان سٺي واقفيت ٿي. ڪريلي ان وقت پنهنجو رياضياتي رسالو ''[[ڪريلي جو رسالو|Journal für die reine und angewandte Mathematik]]'' شايع ڪرڻ وارو هو. ايبل هن منصوبي جي ڀرپور حمايت ڪئي ۽ ان جي ڪاميابيءَ ۾ اهم حصو ورتو.<ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Abel, Niels Henrik|volume=1|pages=39–40}}</ref> رسالي جي پهرين ئي سال ۾ ايبل ان لاءِ ست مقالا لکيا. برلن کان ايبل پنهنجي دوستن سان گڏ الپس پڻ ويو. هو [[لائپزگ]] ۽ [[فريبرگ، سيڪسني|فريبرگ]] ويو، جتي هن [[جارج اماڊيوس ڪارل فريڊرڪ نائومن]] ۽ سندس ڀاءُ، رياضي دان آگسٽ نائومن، سان ملاقات ڪئي. فريبرگ ۾ ايبل فنڪشنن جي نظريي، خاص طور [[بيضوي فنڪشن|بيضوي]]، [[هائپربيضوي فنڪشن|هائپربيضوي]] ۽ هڪ نئين قسم، جنهن کي هاڻي [[ايبيلين فنڪشن]] چيو وڃي ٿو، تي تحقيق ڪئي. فريبرگ کان هو ڊريسڊن، پراگ، ويانا، ٽريسٽي، وينس، ويرونا، بولزانو، انسبرڪ، لوسرن ۽ بازل ويا. جولاءِ 1826ع کان ايبل بازل کان پيرس تائين اڪيلو سفر ڪيو. ايبل پنهنجو گهڻو ڪم ''ڪريلي جي رسالي'' ۾ ڇپجڻ لاءِ برلن موڪلي ڇڏيو هو، پر جنهن ڪم کي هو پنهنجو سڀ کان اهم ڪم سمجهندو هو، اهو هن [[فرانسيسي اڪيڊمي آف سائنسز]] لاءِ محفوظ رکيو هو: الجبري تفريقن جي جمع بابت هڪ ٿيورم. مصور [[يوهان گوربٽز]] جي مدد سان هن پيرس ۾ رهائش لاءِ هڪ فليٽ ڳولي ورتو ۽ ٿيورم تي ڪم جاري رکيو. هن آڪٽوبر 1826ع ۾ اهو ڪم مڪمل ڪري اڪيڊمي ڏانهن جمع ڪرايو. ان جو جائزو [[آگسٽين-لوئي ڪوشي]] کي وٺڻو هو. پيرس ۾ ايبل جو ڪم تمام گهٽ سڃاتو ويندو هو ۽ سندس انڪساري کيس پنهنجي تحقيق جي تشهير ڪرڻ کان روڪيو. ٿيورم هڪ پاسي رکي وساريو ويو ۽ ايبل جي وفات تائين ان تي ڌيان نه ڏنو ويو. ايبل جي محدود مالي وسيلن آخرڪار کيس جنوري 1827ع ۾ پنهنجو سفر ختم ڪرڻ تي مجبور ڪيو. هو برلن موٽي آيو، جتي کيس ''ڪريلي جي رسالي'' جي ايڊيٽر جو عهدو پيش ڪيو ويو، پر هن اهو قبول نه ڪيو. مئي 1827ع تائين هو واپس ناروي پهچي ويو. سندس پرڏيهي سفر کي ناڪام سمجهيو ويو.{{By whom|date=June 2020}} هن گوٽنگن ۾ گائوس سان ملاقات نه ڪئي هئي ۽ پيرس ۾ به ڪجهه شايع نه ڪيو هو. تنهنڪري سندس وظيفي جي تجديد نه ڪئي وئي ۽ کيس [[ناروي بئنڪ]] کان 200 اسپيسيڊالر جو ذاتي قرض وٺڻو پيو. هن اهو قرض ڪڏهن به واپس نه ڪيو. هن خانگي طور پڙهائڻ پڻ شروع ڪيو. هو پنهنجو گهڻو ڪم ''ڪريلي جي رسالي'' ڏانهن موڪليندو رهيو. پر 1828ع جي وچ ڌاري هن [[ڪارل گستاف جيڪب ياڪوبي|ڪارل ياڪوبي]] سان علمي مقابلي دوران بيضوي فنڪشنن بابت هڪ اهم ڪم الٽونا جي ''[[Astronomische Nachrichten]]'' ۾ شايع ڪيو. === وفات === پيرس ۾ رهڻ دوران ايبل [[تپ دق]] ۾ مبتلا ٿي ويو هو. ڪرسمس 1828ع تي هو پنهنجي مڱيندي سان ملڻ لاءِ سليج ذريعي [[فرولينڊ (ڳوٺ)|فرولينڊ]]، ناروي ويو. سفر دوران سندس حالت سخت خراب ٿي وئي. جيتوڻيڪ عارضي بهتري سبب ٻنهي کي موڪلون گڏ گذارڻ جو موقعو مليو، پر ٿوري ئي عرصي کان پوءِ 6 اپريل 1829ع تي ايبل وفات ڪري ويو. سندس وفات کان فقط ٻه ڏينهن پوءِ آگسٽ ڪريلي جو خط پهتو، جنهن ۾ کيس ٻڌايو ويو هو ته ڪريلي ايبل لاءِ [[برلن يونيورسٽي]] ۾ پروفيسر جي عهدي جو بندوبست ڪري ورتو هو.<ref name="CrelleLetter8April">{{cite web |title=The Biography of Niels Henrik Abel: His last years |url=https://abelprize.no/page/biography-niels-henrik-abel-his-last-years |access-date=2025-03-30 |website=The Abel Prize}}</ref> == رياضيءَ ۾ خدمتون == ايبل [[ايبل–رفيني ٿيورم]] ذريعي ثابت ڪيو ته [[پنجين درجي جي مساوات]] جي پاڙن لاءِ، يا درجو چار کان وڌيڪ رکندڙ ڪنهن به عام [[گهڻ رقمي مساوات]] لاءِ، واضح الجبري عملن جي صورت ۾ ڪو به عام [[الجبري فنڪشن|الجبري]] حل موجود نه آهي. اهو ثابت ڪرڻ لاءِ هن ([[اوارست گالوا|گالوا]] کان آزاديءَ سان) رياضيءَ جي هڪ شاخ جا بنياد وڌا، جيڪا [[گروپ نظريي جي تاريخ|گروپ نظريي]] جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي. هي نظريو نه رڳو رياضيءَ جي ڪيترن ئي شعبن ۾، پر [[طبعيات]] جي وڏي حصي ۾ پڻ انتهائي اهم آهي. ايبل پنجين درجي جي مساوات جي حل نه ٿي سگهڻ بابت پنهنجو هڪ مقالو [[ڪارل فريڊرڪ گائوس]] ڏانهن موڪليو، پر گائوس ان کي ڏسڻ کان سواءِ ئي رد ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته هن ان کي ڪنهن سنڪي شخص جو بيڪار ڪم سمجهيو هو.<ref name="scienceworld.wolfram.com">{{cite web |title=Abel, Niels Henrik (1802-1829) -- from Eric Weisstein's World of Scientific Biography |url=http://scienceworld.wolfram.com/biography/Abel.html |access-date=12 September 2015}}</ref> 16 سالن جي عمر ۾ ايبل [[ٻه رقمي ٿيورم]] جو سڀني عددن لاءِ لاڳو ٿيندڙ سخت رياضياتي ثبوت پيش ڪيو. اهڙيءَ ريت هن [[ليونارڊ اويلر|اويلر]] جي نتيجي کي وڌيڪ وسيع ڪيو، جيڪو رڳو [[ناطق عدد|ناطق عددن]] لاءِ لاڳو ٿيندو هو.<ref>{{cite web |title=Abel, Niels Henrik |url=http://scienceworld.wolfram.com/biography/Abel.html |access-date=27 January 2017 |website=Eric Weisstein's World of Science |publisher=Wolfram Research}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=rElJAgAAQBAJ |title=Encyclopedia of the Enlightenment |date=2002 |publisher=Routledge |isbn=9781135959982 |page=562 |access-date=27 January 2017}}</ref> ايبل [[بيضوي انٽيگرل|بيضوي انٽيگرلن]] جي نظريي بابت هڪ بنيادي ڪم لکيو، جنهن ۾ [[بيضوي فنڪشن|بيضوي فنڪشنن]] جي نظريي جا بنياد شامل هئا. پيرس ڏانهن سفر دوران هن هڪ مقالو شايع ڪيو، جنهن ۾ بيضوي فنڪشنن جي ٻٽي دوريت کي ظاهر ڪيو ويو. [[ايڊرين-ميري ليجينڊر]] بعد ۾ [[آگسٽين-لوئي ڪوشي]] آڏو ان مقالي کي "ڪانسي کان به وڌيڪ جٽادار يادگار" قرار ڏنو؛ هيءَ تشبيهه هن رومي شاعر [[هوريس|هوريس]] جي هڪ مشهور جملي مان ورتي هئي. تنهن هوندي به اهو مقالو ڪوشي کان گم ٿي ويو.<ref name="scienceworld.wolfram.com" /> پرڏيهه ۾ رهڻ دوران ايبل پنهنجو گهڻو ڪم برلن موڪليندو رهيو ته جيئن اهو ''[[ڪريلي جو رسالو|ڪريلي جي رسالي]]'' ۾ شايع ٿي سگهي، پر جنهن ڪم کي هو پنهنجو سڀ کان اهم ڪم سمجهندو هو، اهو هن فرانسيسي اڪيڊمي آف سائنسز لاءِ محفوظ رکيو هو. اهو الجبري تفريقن جي جمع بابت هڪ ٿيورم هو. ٿيورم کي هڪ پاسي رکي وساريو ويو ۽ ايبل جي وفات تائين ان تي ڌيان نه ڏنو ويو. فريبرگ ۾ رهندي ايبل فنڪشنن جي نظريي، خاص طور [[بيضوي فنڪشن|بيضوي]]، [[هائپربيضوي فنڪشن|هائپربيضوي]] ۽ هڪ نئين قسم، جنهن کي هاڻي [[ايبيلين فنڪشن]] چيو وڃي ٿو، تي تحقيق ڪئي. 1823ع ۾ ايبل "سڀني تفريقي فارمولن کي انٽيگريٽ ڪرڻ جي امڪان جي عام تشريح" ([[ڊينو-نارويجي ٻولي|نارويجي]]: ''en alminnelig Fremstilling af Muligheten at integrere alle mulige Differential-Formler'') جي عنوان سان هڪ مقالو لکيو. هن ان کي شايع ڪرائڻ لاءِ يونيورسٽي کان مالي مدد جي درخواست ڪئي. پر جائزي هيٺ هجڻ دوران اهو ڪم گم ٿي ويو ۽ پوءِ ڪڏهن به نه مليو.<ref name="SNL-bio" /> ايبل [[ڪارل فريڊرڪ گائوس]] جي لکڻ جي انداز بابت مشهور طور چيو هو: "هو لومڙيءَ وانگر آهي، جيڪا واريءَ تي ڇڏيل پنهنجا پيرا پنهنجي پڇ سان ميساري ڇڏيندي آهي." گائوس ان جي جواب ۾ چيو: "ڪو به خوددار معمار پنهنجي عمارت مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ان جي چوڌاري اڏاوتي ڍانچو بيهاريل نه ڇڏيندو آهي."<ref>{{Cite book |last=Simmons |first=George Finlay |url=https://archive.org/details/calculusgemsbrie0000simm/page/177 |title=Calculus Gems |publisher=McGraw Hill |year=1992 |isbn=0-88385-561-5 |location=New York |page=[https://archive.org/details/calculusgemsbrie0000simm/page/177 177]}}</ref> == ورثو == {{وڌيڪ ڏسو|نيلس هينرڪ ايبل جي نالي پٺيان رکيل شين جي فهرست}} ايبل جي ڪم جي نتيجي ۾ [[رياضياتي تجزيو|تجزيي]] ۾ موجود ڪيترائي ابهام ختم ٿيڻ شروع ٿيا، نوان شعبا سامهون آيا ۽ فنڪشنن جو مطالعو ايترو اڳتي وڌيو، جو رياضي دانن لاءِ تحقيق ۽ ترقيءَ جون ڪيتريون ئي نيون راهون کلي ويون. سندس لکڻين جو وڏو حصو اصل ۾ ''[[ڪريلي جو رسالو|ڪريلي جي رسالي]]'' ۾ شايع ٿيو هو. انهن لکڻين کي برنٽ مائيڪل هولمبو ترتيب ڏنو ۽ ناروي جي حڪومت 1839ع ۾ شايع ڪرايو، جڏهن ته [[پيٽر لڊوگ ميڊيل سائلو|لڊوگ سائلو]] ۽ [[سوفوس لي]] پاران تيار ڪيل وڌيڪ مڪمل ڇاپو 1881ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="EB1911"/> سندس نالي مان نڪتل صفت "ايبيلين" رياضياتي لکڻين ۾ ايتري عام ٿي چڪي آهي، جو روايتي طور ان جو شروعاتي اکر ننڍو لکيو ويندو آهي، مثال طور [[ايبيلين گروپ]]، [[ايبيلين ڪيٽيگري]] ۽ [[ايبيلين ويريٽي]]. 6 اپريل 1929ع تي ايبل جي وفات جي سؤ سالا ورسيءَ جي موقعي تي ناروي ۾ چار ٽپال ٽڪيٽون جاري ڪيون ويون. سندس تصوير 1978ع کان 1985ع دوران جاري ڪيل 500 [[نارويجي ڪرون|ڪرونر]] جي بئنڪ نوٽ (پنجون نسخو) تي پڻ ڇپيل هئي. 5 جون 2002ع تي، سندس ڄمڻ جي ٻه سؤ سالا ورسيءَ کان ٻه مهينا اڳ، ناروي ۾ ايبل جي اعزاز ۾ چار وڌيڪ ٽپال ٽڪيٽون جاري ڪيون ويون. ناروي سندس اعزاز ۾ 20 ڪرونر جو سڪو پڻ جاري ڪيو. اوسلو ۾ ايبل جو مجسمو نصب ٿيل آهي ۽ [[چنڊ]] تي موجود [[ايبل (کڏ)|ايبل کڏ]] جو نالو پڻ سندس نالي پٺيان رکيو ويو آهي.<ref name="GPN">{{gpn|12|name=Abel}}</ref> رياضيات جو [[ايبل انعام]] ايبل جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو ۽ سندس نالي پٺيان رکيو ويو. هي انعام اصل ۾ 1899ع ۾ [[نوبل انعام|نوبل انعامن]] جي پورائي لاءِ تجويز ڪيو ويو هو، پر پهريون ڀيرو 2003ع ۾ [[جين-پيئر سير|جين-پيئر سير]] کي ڏنو ويو، جڏهن ته ان کان هڪ سال اڳ [[اٽلي سيلبرگ|سيلبرگ]] کي اعزازي ايبل انعام ڏنو ويو هو. رياضي دان [[فيلڪس ڪلائن]] ايبل بابت لکيو: {{Blockquote|پر مان هن مثالي قسم جي محقق کي ياد ڪرڻ کان سواءِ موڪلائڻ نه چاهيندس، جنهن جهڙو رياضيءَ جي تاريخ ۾ تمام گهٽ ظاهر ٿيو آهي. ان لاءِ مان هڪ ٻئي شعبي جي اهڙي شخصيت جو ذڪر ڪرڻ چاهيان ٿو، جيڪا پنهنجي بلڪل مختلف ميدان جي باوجود به هن سان لاڳاپيل محسوس ٿئي ٿي. جيتوڻيڪ ايبل، ڪيترن ئي رياضي دانن وانگر، موسيقيءَ جي صلاحيت کان مڪمل طور محروم هو، تڏهن به جيڪڏهن مان سندس تخليقي انداز ۽ شخصيت جو [[موزارٽ]] سان مقابلو ڪريان ته اهو بي معنيٰ نه لڳندو. اهڙيءَ طرح هن خدائي الهام رکندڙ رياضي دان لاءِ به ويانا ۾ موزارٽ جي يادگار جهڙو يادگار قائم ڪري سگهجي پيو: هو سادو ۽ بنا ڏيکاءَ جي اتي بيٺو ٻڌي رهيو آهي، جڏهن ته دلڪش فرشتا سندس چوڌاري اڏامندي، راند ڪندي، ڪنهن ٻئي جهان مان کيس الهام آڻي ڏئي رهيا آهن.<br/><br/>ان جي بدران، مون کي ايبل جي ان بلڪل مختلف قسم جي يادگار جو ذڪر ڪرڻ گهرجي، جيڪو حقيقت ۾ [[اوسلو|ڪرسچينيا]] ۾ قائم ڪيو ويو ۽ جيڪو سندس طبيعت کان واقف هر شخص کي گهڻو مايوس ڪري سگهي ٿو. گرينائيٽ جي هڪ اوچي ۽ تيز اڀريل ٽڪريءَ تي بائرن جهڙي انداز وارو هڪ نوجوان پهلوان ٻن سرمائي رنگ جي قربانيءَ جي شڪار مخلوقن مٿان قدم رکندي آسمان ڏانهن وڌي رهيو آهي. جيڪڏهن ضروري سمجهجي ته ان هيرو کي انساني روح جي علامت قرار ڏئي سگهجي ٿو، پر انهن ٻن عجيب مخلوقن جي گهري معنيٰ بابت سوچڻ بيڪار آهي. ڇا اهي شڪست کاڌل پنجين درجي جون مساواتون آهن يا بيضوي فنڪشن؟ يا سندس روزاني زندگيءَ جا ڏک ۽ پريشانيون؟ يادگار جي پيڙهه تي تمام وڏن اکرن ۾ "ايبل" لکيل آهي.|<ref>{{Cite book |last=Klein |first=Felix |url=http://archive.org/details/developmentofmat0000klei |title=Development of mathematics in the 19th century |date=1979 |publisher=Math Sci Press |isbn=0-915692-28-7 |place=Brookline, Mass |page=97 |translator-last=Ackerman |translator-first=M. |url-access=limited}}</ref>}} <gallery class="center"> File:NOK 500 V recto.jpg|1978ع جي نارويجي 500 ڪرونر جي بئنڪ نوٽ تي نيلس هينرڪ ايبل File:Abelmonumentet 1.jpg|اوسلو (اڳوڻي ڪرسچينيا) ۾ [[گستاو ويگيلينڊ]] جو ٺاهيل نيلس هينرڪ ايبل جو مجسمو، جنهن کي "ايبل يادگار" سڏيو وڃي ٿو. File:Abelmonumentet av Vigeland. - no-nb digifoto 20150625 00154 NB MIT FNR 11682.jpg|[[شاهي محل، اوسلو]] جي سامهون ايبل يادگار File:Holmengard-119.JPG|[[جيرسٽاد ميونسپلٽي]] ۾ نيلس هينرڪ ايبل جي يادگار File:Abelmonument.jpg|[[فرولينڊس ورڪ]] ۾ [[گستاو ليروم]] جو ٺاهيل ايبل جو يادگار </gallery> <gallery class="center"> File:Stamps of Norway, 1929-Niels Henrik Abel1.jpg File:Stamps of Norway, 1929-Niels Henrik Abel2.jpg File:Stamps of Norway, 1929-Niels Henrik Abel3.jpg File:Stamps of Norway, 1929-Niels Henrik Abel4.jpg </gallery> == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:1802ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1829ع جون فوتگيون]] o2x4fz8kls4whmhlezwemftfg87ua45 414598 414597 2026-09-23T10:40:31Z Intisar Ali 8681 414598 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = نيئلس ھينرڪ ايبل | image = Niels Henrik Abel.jpg | image_size = 200px | caption = نيلس ھينرڪ ايبل | birth_date = {{birth date|1802|8|5|df=y}} | birth_place = [[نيڊسٽرئنڊ]], [[ڊينمارڪ-ناروي]] | death_date = {{death date and age|1829|4|6|1802|8|5|df=y}} | death_place = [[فرولينڊ]], [[ناروي]] | residence =ناروي | nationality = نارويئن | field = [[ميٿميٽڪس]] | work_institutions = | alma_mater = [[يونيورسٽي آف اوسلو|رايل فريڊرڪ يونيورسٽي]] (BA, 1822) | academic_advisors = [[بيرنٽ ميخائيل ھومبوئي]] | doctoral_advisor =<!--no doctorate--> | doctoral_students =<!--no doctorate--> | known_for = [[ايبلس بائنوميئل ٿيورم]]<br>[[ابيلين ڪيٽيگري]]<br>[[ابيلين ورائٽي]]<br>[[ايبل واري مساوات]]<br>[[ايبل جي پھرين قسم جي مساوات]]<br>[[ايبلين وارو اضافو]]<br>[[ايبيلين فنڪشن]]<br>[[ايبيلين گروپ]]<br>[[ايبل جي شناخت]]<br>[[ايبل واري نابرابري]]<br> | footnotes= | signature = Niels Henrik Abel signature.png }} '''ايبل نيئلس ھينرڪ''':{{ٻيا نالا|انگريزي=Abel, Niels Henrik}}{{IPAc-en|ˈ|ɑ:|b|əl}}; (1802–1829) [[ناروي]] جو رياضيدان ۽ آلجبرا جو ماھر جيڪو جيڪڏهن 26 سال جي عمر ۾ وفات نہ ڪري ھا تہ اوڻويھين صدي جو سڀ کان وڏو رياضيدان ٿئي ھاا<ref name =" ميٿميٽڪس"> ENCYCLOPEDIA OF Mathematics James Tanton, Ph.D.Facts On File, Inc. 132 West 31st Street New York NY 10001 Library of Congress Cataloging-in-Publication Data Tanton, James Stuart, 1966 -Encyclopedia of mathematics/James Tanton. p. cm. Includes bibliographical references and index. ISBN 0-8160-5124-0 1. Mathematics—Encyclopedia. I. Title. QA5.T34 2005 510′.3—dc22 2004016785- page# -3 </ref>. ھن [[ڪئنٽڪ مساوات]] جي ريڊيڪل ذريعي حل ڪڍي ڏنو جنھن حل جي تلاش ٽن صدين کان جاري ھئي. ھن [[گروپ ٿيوري]] ۽ [[آلجبرا]] تي تحقيق ڪئي. == زندگي == === شروعاتي زندگي === {{multiple image | width = 100 | footer = نيلس هينرڪ ايبل جا والدين، 1809ع | image1 = Søren Georg Abel.png | alt1 = سورن جارج ايبل | caption1 = [[سورن جارج ايبل]] | image2 = Anne Marie Abel.png | alt2 = اين ميري ايبل | caption2 = اين ميري ايبل }} نيلس هينرڪ ايبل [[نيدسٽرينڊ ميونسپلٽي|نيدسٽرينڊ]]، ناروي ۾ وقت کان اڳ ڄائو هو. هو پادري [[سورن جارج ايبل]] ۽ اين ميري سائمنسن جو ٻيو ٻار هو. نيلس هينرڪ ايبل جي ڄمڻ وقت سندس خاندان [[فينوئي (ٻيٽ)|فينوئي]] ۾ پادريءَ جي رهائشگاهه ۾ رهندو هو. ڪيترين ڳالهين مان ظاهر ٿئي ٿو ته نيلس هينرڪ پاڙيسري پاريش ۾ ڄائو هو، ڇاڪاڻ ته سندس والدين سندس ڄمڻ واري سال جولاءِ ۽ آگسٽ ۾ نيدسٽرينڊ جي [[بيليف]] جا مهمان هئا.<ref name="SNL-bio"> Stubhaug, Arild: [http://www.snl.no/.nbl_biografi/Niels_Henrik_Abel/utdypning Niels Henrik Abel – utdypning (NBL-artikkel)] – Store norske leksion </ref>{{NoteTag|نيلس هينرڪ وقت کان اڳ ڄائو هو ۽ زباني روايت موجب، نئين ڄاول ٻار کي جيئرو رکڻ لاءِ ڳاڙهي شراب سان ڌوئي ڪپهه جي ڪپڙي ۾ ويڙهيو ويندو هو. نيلس هينرڪ جي پيءُ کيس بپتسما ڏني ۽ پاريش رجسٽر ۾ لکيو: ''"6 سيپٽمبر 1802ع تي فينوئي چرچ ۾ پادري سورن جي. ايبل ۽ اين ميري سائمنسن جي ٻار نيلس هينرڪ، جيڪو 5 آگسٽ تي ڄائو هو، کي بپتسما ڏني وئي"'' – ([[ڊينو-نارويجي ٻولي|نارويجي]]: September 6te 1802 døbt i Findøe Kirke Sognepræsten Søren G. Abel og Ane Marie Simonsens Barn Niels Henrik, fød den 5te August.)<ref>Skadberg, Gunnar A.: Ætt og heim 2004, chapter 5, ''Sogneprest Søren Georg Abel – Matematikerens far''. {{ISBN|82-90087-65-9}}.</ref><br />مورٽن ڪيئرلف کي 1829ع ۾ نيدسٽرينڊ جو پادري مقرر ڪيو ويو. هن 1880ع ۾ والي ۾ پروفيسر بيرڪنس ڏانهن لکيل خط ۾ ڄاڻايو ته مقامي ماڻهن کيس ٻڌايو هو ته ايبل جي پٽن مان هڪ نيدسٽرينڊ ۾ اڳوڻي بيليف مارسٽرينڊ جي گهر ۾ ڄائو هو.<ref>Myhre, Sigmar: Ætt og heim 2009, chapter 6, ''Niels Henrik Abel – fødestaden''. {{ISBN|978-82-90087-72-7}}.</ref>}} نيلس هينرڪ ايبل جي پيءُ، سورن جارج ايبل، [[الهيات]] ۽ [[فلسفو|فلسفي]] ۾ ڊگري حاصل ڪئي هئي ۽ [[هيسبي چرچ]]، [[فينوئي (ٻيٽ)|فينوئي]] ۾ پادري طور خدمتون سرانجام ڏنيون. سورن جو پيءُ ۽ نيلس جو ڏاڏو، هانس ميٿياس ايبل، پڻ پادري هو ۽ [[ريزور (شهر)|ريزور]] شهر جي ويجهو [[جيرسٽاد چرچ]] ۾ خدمتون سرانجام ڏيندو هو. سورن پنهنجو ننڍپڻ جيرسٽاد ۾ گذاريو هو ۽ اتي نائب پادري پڻ رهيو هو. 1804ع ۾ سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ سورن کي جيرسٽاد جو پادري مقرر ڪيو ويو ۽ خاندان اتي منتقل ٿي ويو. ايبل خاندان جو اصل تعلق [[شليسويگ]] سان هو ۽ اهو 17هين صديءَ ۾ ناروي آيو هو. [[File:Gjerstad kirke or Risør.jpg|thumb|right|alt=جيرسٽاد چرچ ۽ پادريءَ جي رهائشگاهه جو پوسٽ ڪارڊ.|1890ع–95ع ۾ جيرسٽاد چرچ ۽ پادريءَ جي رهائشگاهه جو پوسٽ ڪارڊ. رهائشگاهه جي مکيه عمارت ساڳي هئي، جيڪا ايبل جي اتي رهڻ وقت موجود هئي.]] اين ميري سائمنسن [[ريزور (شهر)|ريزور]] جي رهواسڻ هئي؛ سندس پيءُ نيلس هينرڪ سيڪسِلڊ سائمنسن واپاري ۽ تجارتي جهازن جو مالڪ هو ۽ کيس ريزور جو سڀ کان امير ماڻهو چيو ويندو هو. اين ميري ٻن [[ماٽيلي خاندان|ماٽيلين مائرن]] سان نسبتاً آسائشن واري ماحول ۾ وڏي ٿي هئي. جيرسٽاد جي پادريءَ واري رهائشگاهه ۾ هوءَ ناچ جي محفلن ۽ سماجي گڏجاڻين جو انتظام ڪرڻ پسند ڪندي هئي. ڪيترين ڳالهين مان ظاهر ٿئي ٿو ته هوءَ ننڍي عمر کان ئي شراب جي عادي ٿي وئي هئي ۽ ٻارن جي پرورش ۾ گهڻي دلچسپي نه وٺندي هئي. نيلس هينرڪ ۽ سندس ڀائرن کي سندن پيءُ هٿ سان لکيل ڪتابن ذريعي تعليم ڏيندو هو. رياضيءَ جي هڪ ڪتاب ۾ جوڙ جي جدول ۾ لکيل هو: 1+0=0.<ref name="SNL-bio" /> === ڪيٿيڊرل اسڪول ۽ رائل فريڊرڪ يونيورسٽي === ناروي جي آزادي ۽ 1814ع ۾ ملڪ ۾ ٿيل پهرين چونڊن کان پوءِ سورن ايبل کي [[اسٽورٽنگ]] جو نمائندو چونڊيو ويو. اسٽورٽنگ جا اجلاس 1866ع تائين ڪرسچينيا (هاڻوڪي [[اوسلو]]) جي [[اوسلو ڪيٿيڊرل اسڪول|ڪيٿيڊرل اسڪول]] جي مکيه هال ۾ ٿيندا هئا. گهڻو امڪان آهي ته اهڙيءَ ريت سورن جو اسڪول سان رابطو ٿيو ۽ هن فيصلو ڪيو ته سندس وڏو پٽ هانس ميٿياس ايندڙ سال اتي پڙهڻ شروع ڪري. پر جڏهن روانگيءَ جو وقت ويجهو آيو ته هانس گهر ڇڏڻ جي خيال کان ايترو اداس ۽ مايوس ٿي ويو، جو سندس پيءُ کيس موڪلڻ جي همت نه ڪئي. ان جي بدران هن نيلس کي موڪلڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="SNL-bio" /> 1815ع ۾ نيلس ايبل 13 سالن جي عمر ۾ ڪيٿيڊرل اسڪول ۾ داخل ٿيو. سندس وڏو ڀاءُ هانس هڪ سال پوءِ ساڻس گڏ اتي داخل ٿيو. ٻئي هڪ ئي ڪمري ۾ رهندا ۽ گڏ ڪلاس وٺندا هئا. هانس جا درجا نيلس کان بهتر هئا؛ پر 1818ع ۾ رياضيءَ جو نئون استاد [[برنٽ مائيڪل هولمبو]] مقرر ٿيو. هو شاگردن کي گهر ۾ حل ڪرڻ لاءِ رياضيءَ جا سوال ڏيندو هو. هن نيلس هينرڪ جي رياضيءَ واري قابليت کي سڃاتو ۽ کيس اعليٰ سطح تائين هي مضمون پڙهڻ لاءِ همٿايو. هو اسڪول کان پوءِ نيلس کي ذاتي سبق پڻ ڏيندو هو. 1818ع ۾ سورن ايبل جو 1806ع واري پنهنجي [[ڪيٽيڪزم]] بابت عالمِ دين اسٽينر يوهانس اسٽينرسن سان عوامي مذهبي بحث ٿيو. ان بحث کي اخبارن ۾ وڏي ڪوريج ملي. سورن کي "ايبل اسپينڊيبل" ''([[ڊينو-نارويجي ٻولي|نارويجي]]: "Abel Spandabel")'' جو لقب ڏنو ويو. چيو وڃي ٿو ته ان تڪرار تي نيلس جو ردعمل "حد کان وڌيڪ خوش مزاجي" وارو هو. ساڳئي وقت سورن [[ناروي جي آئين ساز اسيمبلي]] جي ميزبان [[ڪارستن اينڪر]] جي توهين ڪرڻ کان پوءِ مواخذي جي ويجهو پهچي ويو. سيپٽمبر 1818ع ۾ هو پنهنجي سياسي ڪيريئر جي تباهيءَ کان پوءِ جيرسٽاد موٽي آيو. هن گهڻو شراب پيئڻ شروع ڪيو ۽ صرف ٻن سالن کان پوءِ 1820ع ۾ 48 سالن جي عمر ۾ وفات ڪري ويو. برنٽ مائيڪل هولمبو نيلس هينرڪ ايبل کي اسڪول ۾ رهڻ لاءِ وظيفو ڏيارڻ ۾ مدد ڪئي ۽ پنهنجن دوستن کان پئسا گڏ ڪيا ته جيئن هو [[اوسلو يونيورسٽي|رائل فريڊرڪ يونيورسٽي]] ۾ پڙهي سگهي. جڏهن ايبل 1821ع ۾ يونيورسٽي ۾ داخل ٿيو ته هو اڳ ئي ناروي جو سڀ کان وڌيڪ ڄاڻ رکندڙ رياضي دان هو. هولمبو وٽ هاڻي کيس سيکارڻ لاءِ وڌيڪ ڪجهه نه هو ۽ ايبل يونيورسٽي جي لائبريري ۾ موجود رياضيءَ جو جديد ترين علمي مواد پڙهي چڪو هو. ان عرصي دوران ايبل [[پنجين درجي جي مساوات]] کي ريڊيڪلن ذريعي حل ڪرڻ تي ڪم شروع ڪيو. رياضي دان 250 سالن کان وڌيڪ عرصي کان هن مسئلي جو حل ڳولي رهيا هئا. 1821ع ۾ ايبل سمجهيو ته هن ان جو حل ڳولي ورتو آهي. ڪرسچينيا ۾ رياضيءَ جي ٻن پروفيسرن، سورن راسموسن ۽ [[ڪرسٽوفر هانسٽين]]، ايبل جي فارمولن ۾ ڪا غلطي نه ڏٺي ۽ سندس ڪم ڪوپن هيگن ۾ نارڊڪ ملڪن جي مشهور رياضي دان [[ڪارل فرڊيننڊ ڊيگن]] ڏانهن موڪليو. ڊيگن کي به ڪا غلطي نظر نه آئي، پر پوءِ به هن کي شڪ هو ته اهڙو حل، جنهن کي ايترا ناميارا رياضي دان ايتري ڊگهي عرصي کان ڳولي رهيا هئا، سو پري ڪرسچينيا جي هڪ اڻڄاتل شاگرد واقعي ڳولي ورتو هوندو. بهرحال، ڊيگن ايبل جي غيرمعمولي تيز ذهانت کي محسوس ڪيو ۽ سندس خيال هو ته اهڙي باصلاحيت نوجوان کي پنجين درجي جي مساوات جهڙي "بي ثمر موضوع" تي پنهنجون صلاحيتون ضايع نه ڪرڻ گهرجن، بلڪه [[بيضوي فنڪشن|بيضوي فنڪشنن]] ۽ [[ماورائي عددن جو نظريو|ماورائيت]] تي ڪم ڪرڻ گهرجي؛ ڇاڪاڻ ته پوءِ، ڊيگن لکيو، هو "هڪ وسيع تجزياتي سمنڊ جي وڏن حصن ڏانهن ميگيلن جهڙا نوان رستا ڳولي لهندو".<ref name="SNL-bio" /> ڊيگن ايبل کان پنهنجي طريقي جو عددي مثال ڏيڻ لاءِ چيو. مثال تيار ڪرڻ دوران ايبل پنهنجي مقالي ۾ هڪ غلطي ڳولي لڌي.<ref name="StAndrews">[http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Abel.html Abel biography]. Groups.dcs.st-and.ac.uk. Retrieved on 2011-07-12.</ref> ان مان 1823ع ۾ اها دريافت ٿي ته پنجين يا ان کان وڌيڪ درجي جي مساوات کي فارمولي ذريعي حل ڪرڻ لازمي طور ممڪن نه آهي.<ref>{{Cite book |last=Bruno |first=Leonard |title=Math & Mathematics: The History of Math Discoveries Around the World (Volume 1: A-H) |publisher=U•X•L |year=1999 |isbn=0-7876-3812-9 |location=Farmington Hills, MI |page=3}}</ref> ايبل 1822ع ۾ گريجوئيشن مڪمل ڪئي. رياضيءَ ۾ سندس ڪارڪردگي غيرمعمولي طور اعليٰ، جڏهن ته ٻين مضمونن ۾ سراسري هئي. === ڪيريئر === [[File:Abel-kladd.jpg|thumb|alt=نيلس هينرڪ ايبل جي نوٽ بڪ مان|نيلس هينرڪ ايبل جي نوٽ بڪ مان]] گريجوئيشن کان پوءِ يونيورسٽي جي پروفيسرن ايبل جي مالي مدد ڪئي ۽ پروفيسر ڪرسٽوفر هانسٽين کيس پنهنجي گهر جي مٿئين ماڙ جي هڪ ڪمري ۾ رهڻ ڏنو. ايبل بعد ۾ مسز هانسٽين کي پنهنجي ٻي ماءُ سمجهندو هو. اتي رهندي ايبل پنهنجي ننڍي ڀاءُ پيڊر ايبل کي [[ايگزامن آرٽيم]] مڪمل ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. هن پنهنجي ڀيڻ ايلزبيٿ کي شهر ۾ روزگار ڳولڻ ۾ پڻ مدد ڪئي. 1823ع جي شروعات ۾ نيلس ايبل پنهنجو پهريون مقالو ناروي جي پهرين سائنسي رسالي ''Magazin for Naturvidenskaberne'' ۾ شايع ڪيو، جنهن جي گڏيل باني پروفيسر هانسٽين هو. ايبل ان رسالي ۾ ڪيترائي مقالا شايع ڪيا، پر رسالي کي جلد احساس ٿيو ته اهڙو مواد عام پڙهندڙن لاءِ مناسب نه هو. 1823ع ۾ ايبل فرانسيسي ٻوليءَ ۾ پڻ هڪ مقالو لکيو. اهو "سڀني تفريقي فارمولن کي انٽيگريٽ ڪرڻ جي امڪان جي عام تشريح" (''[[ڊينو-نارويجي ٻولي|نارويجي]]: en alminnelig Fremstilling af Muligheten at integrere alle mulige Differential-Formler)'') هو. هن ان کي شايع ڪرائڻ لاءِ يونيورسٽي کان مالي مدد گهري. پر جائزي هيٺ هجڻ دوران اهو ڪم گم ٿي ويو ۽ پوءِ ڪڏهن به نه مليو.<ref name="SNL-bio" /> [[File:Christine Kemp.jpg|thumb|ڪرسٽين ڪيمپ]] 1823ع جي وچ ڌاري پروفيسر راسموسن ايبل کي 100 [[اسپيسيڊالر]] تحفي طور ڏنا ته جيئن هو [[ڪوپن هيگن]] وڃي فرڊيننڊ ڊيگن ۽ ٻين رياضي دانن سان ملي سگهي. ڪوپن هيگن ۾ رهندي ايبل [[فرما جو آخري ٿيورم]] تي ڪجهه ڪم ڪيو. ايبل جو چاچو پيڊر مينڊرپ ٽڪسن، ڪوپن هيگن جي [[ڪرسچين شاون]] واري بحري اڏي تي رهندو هو. اتي هڪ ناچ جي محفل ۾ نيلس ايبل جي ملاقات ڪرسٽين ڪيمپ سان ٿي، جيڪا اڳتي هلي سندس مڱيندي بڻجي. 1824ع ۾ ڪرسٽين [[سون، ناروي|سون]]، ناروي منتقل ٿي وئي، جتي هن ٻارن جي خانگي استاني طور ڪم ڪيو، ۽ ڪرسمس دوران ٻنهي جي مڱڻي ٿي.<ref name="SNL-bio" /> ڪوپن هيگن مان موٽڻ کان پوءِ ايبل جرمني ۽ فرانس جي ناميارن رياضي دانن سان ملڻ لاءِ سرڪاري وظيفي جي درخواست ڏني، پر ان جي بدران کيس ٻن سالن لاءِ هر سال 200 اسپيسيڊالر ڏنا ويا ته جيئن هو ڪرسچينيا ۾ رهي جرمن ۽ فرانسيسي ٻوليون پڙهي. ان کان پوءِ ايندڙ ٻن سالن لاءِ کيس هر سال 600 اسپيسيڊالر جي وظيفي جو واعدو ڪيو ويو، جنهن سان کيس پرڏيهه سفر ڪرڻ جي اجازت ملڻي هئي.<ref name="SNL-bio" /> اهي ٻوليون پڙهڻ دوران ايبل 1824ع ۾ پنهنجو پهريون اهم ڪم ''Mémoire sur les équations algébriques où on démontre l'impossibilité de la résolution de l'équation générale du cinquième degré''<ref>{{Cite web |title=Mémoire sur les équations algébriques où on démontre l'impossibilité de la résolution de l'équation générale du cinquième degré |url=http://www.abelprize.no/c54178/binfil/download.php?tid=53608 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210808172819/https://www.abelprize.no/c54178/binfil/download.php?tid=53608 |archive-date=8 August 2021 |access-date=28 July 2015}}</ref> (الجبري مساواتن بابت يادداشت، جنهن ۾ پنجين درجي جي عام مساوات جي حل جي ناممڪن هجڻ کي ثابت ڪيو ويو آهي) شايع ڪيو. 1823ع تائين ايبل آخرڪار ثابت ڪري چڪو هو ته پنجين درجي جي عام مساوات کي ريڊيڪلن ذريعي حل ڪرڻ ناممڪن آهي، جنهن کي هاڻي [[ايبل–رفيني ٿيورم]] چيو وڃي ٿو. تنهن هوندي به هي مقالو پيچيده ۽ سمجهڻ ۾ ڏکيو هو، جنهن جو هڪ سبب اهو به هو ته ڇپائيءَ جا خرچ بچائڻ لاءِ ايبل ان کي رڳو ڇهن صفحن تائين محدود رکيو هو. وڌيڪ تفصيلي [[رياضياتي ثبوت|ثبوت]] 1826ع ۾ ''[[ڪريلي جو رسالو]]'' جي پهرين جلد ۾ شايع ٿيو. [[File:Gedenktafel Am Kupfergraben 4a (Mitte) Niels Henrik Abel.jpg|thumb|برلن ۾ ان هنڌ 2014ع ۾ لڳايل يادگاري تختي، جتي ايبل 1825ع–26ع دوران رهندو هو]] 1825ع ۾ ايبل [[سويڊن جو چارلس چوڏهون جان|ناروي ۽ سويڊن جي بادشاهه ڪارل يوهان]] کي ذاتي خط لکي پرڏيهه سفر ڪرڻ جي اجازت گهري. کيس اجازت ملي ۽ سيپٽمبر 1825ع ۾ هو يونيورسٽي جي چئن دوستن (ڪرسچين پي. بي. بوئڪ، بالٿازار ايم. ڪيلهائو، نڪولائي بي. مولر ۽ اوٽو ٽينڪ) سان گڏ ڪرسچينيا ڇڏي ويو. ايبل جا اهي چار دوست ارضيات جي مطالعي لاءِ برلن ۽ الپس وڃي رهيا هئا. ايبل ڪوپن هيگن تائين ساڻن گڏ وڃڻ ۽ اتان گوٽنگن وڃڻ چاهيو ٿي. سندس وظيفي جي شرطن موجب کيس [[ڪارل فريڊرڪ گائوس|گائوس]] سان [[گوٽنگن]] ۾ ملڻو هو ۽ پوءِ پيرس وڃڻو هو. پر ڪوپن هيگن پهچڻ کان پوءِ هن پنهنجو منصوبو تبديل ڪري ڇڏيو. هن پنهنجي دوستن سان گڏ برلن وڃڻ جو فيصلو ڪيو ۽ ارادو رکيو ته پوءِ گوٽنگن ۽ پيرس ويندو.<ref name="SNL-bio" /> رستي ۾ هن الٽونا، جيڪو هاڻي هيمبرگ جو هڪ ضلعو آهي، ۾ فلڪيات دان [[هائنريش ڪرسچين شوماخر]] سان ملاقات ڪئي. پوءِ هن چار مهينا برلن ۾ گذاريا، جتي سندس [[آگسٽ ليوپولڊ ڪريلي]] سان سٺي واقفيت ٿي. ڪريلي ان وقت پنهنجو رياضياتي رسالو ''[[ڪريلي جو رسالو|Journal für die reine und angewandte Mathematik]]'' شايع ڪرڻ وارو هو. ايبل هن منصوبي جي ڀرپور حمايت ڪئي ۽ ان جي ڪاميابيءَ ۾ اهم حصو ورتو.<ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Abel, Niels Henrik|volume=1|pages=39–40}}</ref> رسالي جي پهرين ئي سال ۾ ايبل ان لاءِ ست مقالا لکيا. برلن کان ايبل پنهنجي دوستن سان گڏ الپس پڻ ويو. هو [[لائپزگ]] ۽ [[فريبرگ، سيڪسني|فريبرگ]] ويو، جتي هن [[جارج اماڊيوس ڪارل فريڊرڪ نائومن]] ۽ سندس ڀاءُ، رياضي دان آگسٽ نائومن، سان ملاقات ڪئي. فريبرگ ۾ ايبل فنڪشنن جي نظريي، خاص طور [[بيضوي فنڪشن|بيضوي]]، [[هائپربيضوي فنڪشن|هائپربيضوي]] ۽ هڪ نئين قسم، جنهن کي هاڻي [[ايبيلين فنڪشن]] چيو وڃي ٿو، تي تحقيق ڪئي. فريبرگ کان هو ڊريسڊن، پراگ، ويانا، ٽريسٽي، وينس، ويرونا، بولزانو، انسبرڪ، لوسرن ۽ بازل ويا. جولاءِ 1826ع کان ايبل بازل کان پيرس تائين اڪيلو سفر ڪيو. ايبل پنهنجو گهڻو ڪم ''ڪريلي جي رسالي'' ۾ ڇپجڻ لاءِ برلن موڪلي ڇڏيو هو، پر جنهن ڪم کي هو پنهنجو سڀ کان اهم ڪم سمجهندو هو، اهو هن [[فرانسيسي اڪيڊمي آف سائنسز]] لاءِ محفوظ رکيو هو: الجبري تفريقن جي جمع بابت هڪ ٿيورم. مصور [[يوهان گوربٽز]] جي مدد سان هن پيرس ۾ رهائش لاءِ هڪ فليٽ ڳولي ورتو ۽ ٿيورم تي ڪم جاري رکيو. هن آڪٽوبر 1826ع ۾ اهو ڪم مڪمل ڪري اڪيڊمي ڏانهن جمع ڪرايو. ان جو جائزو [[آگسٽين-لوئي ڪوشي]] کي وٺڻو هو. پيرس ۾ ايبل جو ڪم تمام گهٽ سڃاتو ويندو هو ۽ سندس انڪساري کيس پنهنجي تحقيق جي تشهير ڪرڻ کان روڪيو. ٿيورم هڪ پاسي رکي وساريو ويو ۽ ايبل جي وفات تائين ان تي ڌيان نه ڏنو ويو. ايبل جي محدود مالي وسيلن آخرڪار کيس جنوري 1827ع ۾ پنهنجو سفر ختم ڪرڻ تي مجبور ڪيو. هو برلن موٽي آيو، جتي کيس ''ڪريلي جي رسالي'' جي ايڊيٽر جو عهدو پيش ڪيو ويو، پر هن اهو قبول نه ڪيو. مئي 1827ع تائين هو واپس ناروي پهچي ويو. سندس پرڏيهي سفر کي ناڪام سمجهيو ويو.{{By whom|date=June 2020}} هن گوٽنگن ۾ گائوس سان ملاقات نه ڪئي هئي ۽ پيرس ۾ به ڪجهه شايع نه ڪيو هو. تنهنڪري سندس وظيفي جي تجديد نه ڪئي وئي ۽ کيس [[ناروي بئنڪ]] کان 200 اسپيسيڊالر جو ذاتي قرض وٺڻو پيو. هن اهو قرض ڪڏهن به واپس نه ڪيو. هن خانگي طور پڙهائڻ پڻ شروع ڪيو. هو پنهنجو گهڻو ڪم ''ڪريلي جي رسالي'' ڏانهن موڪليندو رهيو. پر 1828ع جي وچ ڌاري هن [[ڪارل گستاف جيڪب ياڪوبي|ڪارل ياڪوبي]] سان علمي مقابلي دوران بيضوي فنڪشنن بابت هڪ اهم ڪم الٽونا جي ''[[Astronomische Nachrichten]]'' ۾ شايع ڪيو. === وفات === پيرس ۾ رهڻ دوران ايبل [[تپ دق]] ۾ مبتلا ٿي ويو هو. ڪرسمس 1828ع تي هو پنهنجي مڱيندي سان ملڻ لاءِ سليج ذريعي [[فرولينڊ (ڳوٺ)|فرولينڊ]]، ناروي ويو. سفر دوران سندس حالت سخت خراب ٿي وئي. جيتوڻيڪ عارضي بهتري سبب ٻنهي کي موڪلون گڏ گذارڻ جو موقعو مليو، پر ٿوري ئي عرصي کان پوءِ 6 اپريل 1829ع تي ايبل وفات ڪري ويو. سندس وفات کان فقط ٻه ڏينهن پوءِ آگسٽ ڪريلي جو خط پهتو، جنهن ۾ کيس ٻڌايو ويو هو ته ڪريلي ايبل لاءِ [[برلن يونيورسٽي]] ۾ پروفيسر جي عهدي جو بندوبست ڪري ورتو هو.<ref name="CrelleLetter8April">{{cite web |title=The Biography of Niels Henrik Abel: His last years |url=https://abelprize.no/page/biography-niels-henrik-abel-his-last-years |access-date=2025-03-30 |website=The Abel Prize}}</ref> == رياضيءَ ۾ خدمتون == ايبل [[ايبل–رفيني ٿيورم]] ذريعي ثابت ڪيو ته [[پنجين درجي جي مساوات]] جي پاڙن لاءِ، يا درجو چار کان وڌيڪ رکندڙ ڪنهن به عام [[گهڻ رقمي مساوات]] لاءِ، واضح الجبري عملن جي صورت ۾ ڪو به عام [[الجبري فنڪشن|الجبري]] حل موجود نه آهي. اهو ثابت ڪرڻ لاءِ هن ([[اوارست گالوا|گالوا]] کان آزاديءَ سان) رياضيءَ جي هڪ شاخ جا بنياد وڌا، جيڪا [[گروپ نظريي جي تاريخ|گروپ نظريي]] جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي. هي نظريو نه رڳو رياضيءَ جي ڪيترن ئي شعبن ۾، پر [[طبعيات]] جي وڏي حصي ۾ پڻ انتهائي اهم آهي. ايبل پنجين درجي جي مساوات جي حل نه ٿي سگهڻ بابت پنهنجو هڪ مقالو [[ڪارل فريڊرڪ گائوس]] ڏانهن موڪليو، پر گائوس ان کي ڏسڻ کان سواءِ ئي رد ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته هن ان کي ڪنهن سنڪي شخص جو بيڪار ڪم سمجهيو هو.<ref name="scienceworld.wolfram.com">{{cite web |title=Abel, Niels Henrik (1802-1829) -- from Eric Weisstein's World of Scientific Biography |url=http://scienceworld.wolfram.com/biography/Abel.html |access-date=12 September 2015}}</ref> 16 سالن جي عمر ۾ ايبل [[ٻه رقمي ٿيورم]] جو سڀني عددن لاءِ لاڳو ٿيندڙ سخت رياضياتي ثبوت پيش ڪيو. اهڙيءَ ريت هن [[ليونارڊ اويلر|اويلر]] جي نتيجي کي وڌيڪ وسيع ڪيو، جيڪو رڳو [[ناطق عدد|ناطق عددن]] لاءِ لاڳو ٿيندو هو.<ref>{{cite web |title=Abel, Niels Henrik |url=http://scienceworld.wolfram.com/biography/Abel.html |access-date=27 January 2017 |website=Eric Weisstein's World of Science |publisher=Wolfram Research}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=rElJAgAAQBAJ |title=Encyclopedia of the Enlightenment |date=2002 |publisher=Routledge |isbn=9781135959982 |page=562 |access-date=27 January 2017}}</ref> ايبل [[بيضوي انٽيگرل|بيضوي انٽيگرلن]] جي نظريي بابت هڪ بنيادي ڪم لکيو، جنهن ۾ [[بيضوي فنڪشن|بيضوي فنڪشنن]] جي نظريي جا بنياد شامل هئا. پيرس ڏانهن سفر دوران هن هڪ مقالو شايع ڪيو، جنهن ۾ بيضوي فنڪشنن جي ٻٽي دوريت کي ظاهر ڪيو ويو. [[ايڊرين-ميري ليجينڊر]] بعد ۾ [[آگسٽين-لوئي ڪوشي]] آڏو ان مقالي کي "ڪانسي کان به وڌيڪ جٽادار يادگار" قرار ڏنو؛ هيءَ تشبيهه هن رومي شاعر [[هوريس|هوريس]] جي هڪ مشهور جملي مان ورتي هئي. تنهن هوندي به اهو مقالو ڪوشي کان گم ٿي ويو.<ref name="scienceworld.wolfram.com" /> پرڏيهه ۾ رهڻ دوران ايبل پنهنجو گهڻو ڪم برلن موڪليندو رهيو ته جيئن اهو ''[[ڪريلي جو رسالو|ڪريلي جي رسالي]]'' ۾ شايع ٿي سگهي، پر جنهن ڪم کي هو پنهنجو سڀ کان اهم ڪم سمجهندو هو، اهو هن فرانسيسي اڪيڊمي آف سائنسز لاءِ محفوظ رکيو هو. اهو الجبري تفريقن جي جمع بابت هڪ ٿيورم هو. ٿيورم کي هڪ پاسي رکي وساريو ويو ۽ ايبل جي وفات تائين ان تي ڌيان نه ڏنو ويو. فريبرگ ۾ رهندي ايبل فنڪشنن جي نظريي، خاص طور [[بيضوي فنڪشن|بيضوي]]، [[هائپربيضوي فنڪشن|هائپربيضوي]] ۽ هڪ نئين قسم، جنهن کي هاڻي [[ايبيلين فنڪشن]] چيو وڃي ٿو، تي تحقيق ڪئي. 1823ع ۾ ايبل "سڀني تفريقي فارمولن کي انٽيگريٽ ڪرڻ جي امڪان جي عام تشريح" ([[ڊينو-نارويجي ٻولي|نارويجي]]: ''en alminnelig Fremstilling af Muligheten at integrere alle mulige Differential-Formler'') جي عنوان سان هڪ مقالو لکيو. هن ان کي شايع ڪرائڻ لاءِ يونيورسٽي کان مالي مدد جي درخواست ڪئي. پر جائزي هيٺ هجڻ دوران اهو ڪم گم ٿي ويو ۽ پوءِ ڪڏهن به نه مليو.<ref name="SNL-bio" /> ايبل [[ڪارل فريڊرڪ گائوس]] جي لکڻ جي انداز بابت مشهور طور چيو هو: "هو لومڙيءَ وانگر آهي، جيڪا واريءَ تي ڇڏيل پنهنجا پيرا پنهنجي پڇ سان ميساري ڇڏيندي آهي." گائوس ان جي جواب ۾ چيو: "ڪو به خوددار معمار پنهنجي عمارت مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ان جي چوڌاري اڏاوتي ڍانچو بيهاريل نه ڇڏيندو آهي."<ref>{{Cite book |last=Simmons |first=George Finlay |url=https://archive.org/details/calculusgemsbrie0000simm/page/177 |title=Calculus Gems |publisher=McGraw Hill |year=1992 |isbn=0-88385-561-5 |location=New York |page=[https://archive.org/details/calculusgemsbrie0000simm/page/177 177]}}</ref> == ورثو == {{وڌيڪ ڏسو|نيلس هينرڪ ايبل جي نالي پٺيان رکيل شين جي فهرست}} ايبل جي ڪم جي نتيجي ۾ [[رياضياتي تجزيو|تجزيي]] ۾ موجود ڪيترائي ابهام ختم ٿيڻ شروع ٿيا، نوان شعبا سامهون آيا ۽ فنڪشنن جو مطالعو ايترو اڳتي وڌيو، جو رياضي دانن لاءِ تحقيق ۽ ترقيءَ جون ڪيتريون ئي نيون راهون کلي ويون. سندس لکڻين جو وڏو حصو اصل ۾ ''[[ڪريلي جو رسالو|ڪريلي جي رسالي]]'' ۾ شايع ٿيو هو. انهن لکڻين کي برنٽ مائيڪل هولمبو ترتيب ڏنو ۽ ناروي جي حڪومت 1839ع ۾ شايع ڪرايو، جڏهن ته [[پيٽر لڊوگ ميڊيل سائلو|لڊوگ سائلو]] ۽ [[سوفوس لي]] پاران تيار ڪيل وڌيڪ مڪمل ڇاپو 1881ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="EB1911"/> سندس نالي مان نڪتل صفت "ايبيلين" رياضياتي لکڻين ۾ ايتري عام ٿي چڪي آهي، جو روايتي طور ان جو شروعاتي اکر ننڍو لکيو ويندو آهي، مثال طور [[ايبيلين گروپ]]، [[ايبيلين ڪيٽيگري]] ۽ [[ايبيلين ويريٽي]]. 6 اپريل 1929ع تي ايبل جي وفات جي سؤ سالا ورسيءَ جي موقعي تي ناروي ۾ چار ٽپال ٽڪيٽون جاري ڪيون ويون. سندس تصوير 1978ع کان 1985ع دوران جاري ڪيل 500 [[نارويجي ڪرون|ڪرونر]] جي بئنڪ نوٽ (پنجون نسخو) تي پڻ ڇپيل هئي. 5 جون 2002ع تي، سندس ڄمڻ جي ٻه سؤ سالا ورسيءَ کان ٻه مهينا اڳ، ناروي ۾ ايبل جي اعزاز ۾ چار وڌيڪ ٽپال ٽڪيٽون جاري ڪيون ويون. ناروي سندس اعزاز ۾ 20 ڪرونر جو سڪو پڻ جاري ڪيو. اوسلو ۾ ايبل جو مجسمو نصب ٿيل آهي ۽ [[چنڊ]] تي موجود [[ايبل (کڏ)|ايبل کڏ]] جو نالو پڻ سندس نالي پٺيان رکيو ويو آهي.<ref name="GPN">{{gpn|12|name=Abel}}</ref> رياضيات جو [[ايبل انعام]] ايبل جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو ۽ سندس نالي پٺيان رکيو ويو. هي انعام اصل ۾ 1899ع ۾ [[نوبل انعام|نوبل انعامن]] جي پورائي لاءِ تجويز ڪيو ويو هو، پر پهريون ڀيرو 2003ع ۾ [[جين-پيئر سير|جين-پيئر سير]] کي ڏنو ويو، جڏهن ته ان کان هڪ سال اڳ [[اٽلي سيلبرگ|سيلبرگ]] کي اعزازي ايبل انعام ڏنو ويو هو. رياضي دان [[فيلڪس ڪلائن]] ايبل بابت لکيو: {{Blockquote|پر مان هن مثالي قسم جي محقق کي ياد ڪرڻ کان سواءِ موڪلائڻ نه چاهيندس، جنهن جهڙو رياضيءَ جي تاريخ ۾ تمام گهٽ ظاهر ٿيو آهي. ان لاءِ مان هڪ ٻئي شعبي جي اهڙي شخصيت جو ذڪر ڪرڻ چاهيان ٿو، جيڪا پنهنجي بلڪل مختلف ميدان جي باوجود به هن سان لاڳاپيل محسوس ٿئي ٿي. جيتوڻيڪ ايبل، ڪيترن ئي رياضي دانن وانگر، موسيقيءَ جي صلاحيت کان مڪمل طور محروم هو، تڏهن به جيڪڏهن مان سندس تخليقي انداز ۽ شخصيت جو [[موزارٽ]] سان مقابلو ڪريان ته اهو بي معنيٰ نه لڳندو. اهڙيءَ طرح هن خدائي الهام رکندڙ رياضي دان لاءِ به ويانا ۾ موزارٽ جي يادگار جهڙو يادگار قائم ڪري سگهجي پيو: هو سادو ۽ بنا ڏيکاءَ جي اتي بيٺو ٻڌي رهيو آهي، جڏهن ته دلڪش فرشتا سندس چوڌاري اڏامندي، راند ڪندي، ڪنهن ٻئي جهان مان کيس الهام آڻي ڏئي رهيا آهن.<br/><br/>ان جي بدران، مون کي ايبل جي ان بلڪل مختلف قسم جي يادگار جو ذڪر ڪرڻ گهرجي، جيڪو حقيقت ۾ [[اوسلو|ڪرسچينيا]] ۾ قائم ڪيو ويو ۽ جيڪو سندس طبيعت کان واقف هر شخص کي گهڻو مايوس ڪري سگهي ٿو. گرينائيٽ جي هڪ اوچي ۽ تيز اڀريل ٽڪريءَ تي بائرن جهڙي انداز وارو هڪ نوجوان پهلوان ٻن سرمائي رنگ جي قربانيءَ جي شڪار مخلوقن مٿان قدم رکندي آسمان ڏانهن وڌي رهيو آهي. جيڪڏهن ضروري سمجهجي ته ان هيرو کي انساني روح جي علامت قرار ڏئي سگهجي ٿو، پر انهن ٻن عجيب مخلوقن جي گهري معنيٰ بابت سوچڻ بيڪار آهي. ڇا اهي شڪست کاڌل پنجين درجي جون مساواتون آهن يا بيضوي فنڪشن؟ يا سندس روزاني زندگيءَ جا ڏک ۽ پريشانيون؟ يادگار جي پيڙهه تي تمام وڏن اکرن ۾ "ايبل" لکيل آهي.|<ref>{{Cite book |last=Klein |first=Felix |url=http://archive.org/details/developmentofmat0000klei |title=Development of mathematics in the 19th century |date=1979 |publisher=Math Sci Press |isbn=0-915692-28-7 |place=Brookline, Mass |page=97 |translator-last=Ackerman |translator-first=M. |url-access=limited}}</ref>}} <gallery class="center"> File:NOK 500 V recto.jpg|1978ع جي نارويجي 500 ڪرونر جي بئنڪ نوٽ تي نيلس هينرڪ ايبل File:Abelmonumentet 1.jpg|اوسلو (اڳوڻي ڪرسچينيا) ۾ [[گستاو ويگيلينڊ]] جو ٺاهيل نيلس هينرڪ ايبل جو مجسمو، جنهن کي "ايبل يادگار" سڏيو وڃي ٿو. File:Abelmonumentet av Vigeland. - no-nb digifoto 20150625 00154 NB MIT FNR 11682.jpg|[[شاهي محل، اوسلو]] جي سامهون ايبل يادگار File:Holmengard-119.JPG|[[جيرسٽاد ميونسپلٽي]] ۾ نيلس هينرڪ ايبل جي يادگار File:Abelmonument.jpg|[[فرولينڊس ورڪ]] ۾ [[گستاو ليروم]] جو ٺاهيل ايبل جو يادگار </gallery> <gallery class="center"> File:Stamps of Norway, 1929-Niels Henrik Abel1.jpg File:Stamps of Norway, 1929-Niels Henrik Abel2.jpg File:Stamps of Norway, 1929-Niels Henrik Abel3.jpg File:Stamps of Norway, 1929-Niels Henrik Abel4.jpg </gallery> == وڌيڪ ڏسو == * [[نيلس هينرڪ ايبل جي نالي پٺيان رکيل شين جي فهرست]] * [[اوارست گالوا]] == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Livio |first=Mario |url=https://archive.org/details/equationthatcoul0000livi |title=The Equation That Couldn't be Solved |publisher=Simon & Schuster |year=2005 |isbn=0-7432-5821-5 |location=New York |url-access=registration}} * {{cite book |last=Stubhaug |first=Arild |url=https://archive.org/details/nielshenrikabelh0000stub |title=Niels Henrik Abel and his Times |publisher=Springer |others=Trans. by Richard R. Daly |year=2000 |isbn=3-540-66834-9 |url-access=registration}} * [https://www.ams.org/journals/notices/202601/noti3264/noti3264.html ايڊرين رائس: "200 سال اڳ: ايبل پاران پنجين درجي جي مساوات جي مسئلي جو حل"، نوٽس آف اي ايم ايس (جنوري 2026ع).] == حوالا == == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{wikiquote}} {{commons category}} * [http://www.abelprize.no/c53672/seksjon/vis.html?tid=53910 سوانح حيات ۽ هٿ سان لکيل مسودا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120325234528/http://www.abelprize.no/c53672/seksjon/vis.html?tid=53910 |date=25 March 2012 }}، ايبل انعام جي ويب سائيٽ تان * {{MacTutor Biography|id=Abel}} * [https://fermatslasttheorem.blogspot.com/2006/02/niels-henrik-abel.html نيلس هينرڪ ايبل جي سوانح حيات] * {{ScienceWorldBiography | urlname=Abel | title=Abel, Niels Henrik (1802–1829)}} * {{MathGenealogy|id=55178}} * [http://www.maa.org/publications/periodicals/convergence/abel-on-elliptic-integrals-a-translation نيلس هينرڪ ايبل جي "بيضوي انٽيگرلن تي تحقيق" جو ترجمو]، [http://mathdl.maa.org/convergence/1/ ڪنورجنس] تي * [https://web.archive.org/web/20070715000404/http://mathdl.maa.org/convergence/1/?pa=quote&sa=browseQuotesFrontEnd&pageNum=1&resultsPerPage=20&sortLetter=a نيلس هينرڪ ايبل جا مشهور قول]، [http://mathdl.maa.org/convergence/1/ ڪنورجنس] تي {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060212072618/http://mathdl.maa.org/convergence/1/ |date=12 February 2006 }} * [http://abelkonkurransen.no/index.php?lan=en نيلس هينرڪ ايبل رياضياتي مقابلو]، نارويجي رياضياتي اولمپياڊ * [http://vestraat.net/TNG/getperson.php?personID=I7918&tree=IEA خانداني شجرو] {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Abel, Niels Henrik}} [[زمرو:نيلس هينرڪ ايبل| ]] [[زمرو:1802ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1829ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:19هين صديءَ ۾ تپ دق سبب وفاتون]] [[زمرو:19هين صديءَ جا نارويجي رياضي دان]] [[زمرو:گروپ نظريي جا ماهر]] [[زمرو:نارويجي لوٿراني]] [[زمرو:نارويجي رياضي دان]] [[زمرو:اوسلو ڪيٿيڊرل اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:فرولينڊ جا ماڻهو]] [[زمرو:ناروي ۾ تپ دق سبب وفاتون]] [[زمرو:اوسلو يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:1802ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1829ع جون فوتگيون]] a68e2hykxi27otbqigywtj989b6xkhw 0 46562 414588 165154 2026-09-23T09:18:18Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414588 wikitext text/x-wiki {{Infobox weapon | name =ڪولٽ بنٽ لائين | image = Buntline.jpg | image_size = 300 | caption = ڪولٽ بنٽ لائين ريوالور (16 انچي نالي وارو) | origin =[[يونائيٽيڊ اسٽيٽس]] | type= [[ريوالور]] <!-- Type selection --> | is_ranged = ھا <!-- Service history --> | service = | used_by = | wars = <!-- Production history --> | designer = [[اسٽورٽ اين.ليڪ]] | design_date = | manufacturer = [[ڪولٽس مينيوفيڪچرنگ ڪمپني|ڪولٽ]] | unit_cost = | production_date = 1957–1992 <ref name="MGV">{{cite book|last=Peterson|first=Philip|title=Gun Digest Book of Modern Gun Values: The Shooter's Guide to Guns 1900 to Present|edition=16th|pages=125}}</ref> | number = | variants = <!-- General specifications --> | spec_label = | weight = | length = | part_length = {{convert|12|in|cm}}<ref name="MGV"/> <!-- Ranged weapon specifications --> | cartridge = [[.45 Colt]]<ref name="MGV"/> | cartridge_weight = | caliber = | barrels = | action = | rate = | velocity = | range = | max_range = | feed = | sights = }} '''ڪولٽ بنٽ لائين اسپيشل'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Colt Buntline Special'''}} ڪولٽ سنگل ايڪشن ريوالور آھي جيڪو فوجي استعمال وارو ھٿيار ھو جيڪو [[اسٽورٽ اين. ليڪ]] {{ٻيا نالا|انگريزي=Stuart N. Lake}} تيار ڪيو ھو جنھن جي نالي ھڪ ڦٽ ڊگھي ھئي. اھو سيڪنڊ جنريشن ريوالور طور 1956 بعد مارڪيٽ ۾ آندو ويو ۽ ان جي نالي يا نري 10 کان 16 انچن تائين ڊگھي ٺاھي وئي.<ref name=goodman>{{cite book |title=Wyatt Earp |first=Michael |last=Goodman| url=https://books.google.com/books?id=E4Bq2Uoi6MgC&lpg=PA1899&vq=stuart%20lake&pg=PA1894#v=onepage&q=stuart%20lake&f=false |date=July 30, 2005}}</ref>{{rp|p34}} .<ref name=ashford>{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/film—first-action-hero-wyatt-earp-was-an-elderly-movie-groupie-who-failed-to-make-it-as-an-extra-then-stuart-n-lake-wrote-his-spurious-biography-and-the-starspangled-hero-of-the-o-k-corral-was-born-as-two-new-films-strip-the-myth-to-its-bones-david-ashford-charts-the-making-of-a-hollywood-cowboy-1446479.html |title=First action hero: Wyatt Earp was an elderly movie groupie who failed to make it as an extra... |access-date=January 10, 2011 |first=David |last=Ashford |date=September 3, 1994 |location=London |work=The Independent |archive-date=March 8, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200308093026/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/film%E2%80%94first-action-hero-wyatt-earp-was-an-elderly-movie-groupie-who-failed-to-make-it-as-an-extra-then-stuart-n-lake-wrote-his-spurious-biography-and-the-starspangled-hero-of-the-o-k-corral-was-born-as-two-new-films-strip-the-myth-to-its-bones-david-ashford-charts-the-making-of-a-hollywood-cowboy-1446479.html |url-status=dead}}</ref> == حوالا == {{حوالا|2}} dclnpeq8upqlcbov51omqdug16eam32 0 47673 414495 412040 2026-09-23T03:50:04Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414495 wikitext text/x-wiki {{Short description|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي، سنڌ ۾ سجاول جوڻيجو تعلقي جو صدر مقام}} {{Infobox settlement | name = سجاول جوڻيجو | other_name = سجاول | native_name = سجاول جوڻيجو | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جون آباد جايون|قصبو ۽ تعلقائي صدر مقام]] | image_skyline = | image_caption = | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = 240 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|27|50|30|N|68|06|50|E|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[سجاول جوڻيجو تعلقو]] | seat_type = انتظامي حيثيت | seat = [[سجاول جوڻيجو تعلقو|سجاول جوڻيجو تعلقي]] جو صدر مقام | established_title = موجوده تعلقي جو صدر مقام ٿيو | established_date = ڊسمبر 2004ع | unit_pref = Metric | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | area_code_type = ٽيليفون ڪوڊ | area_code = 074 }} '''سجاول جوڻيجو'''، اڳ '''سجاول'''، [[سنڌ]] جي [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] ۾ واقع هڪ قصبو ۽ [[سجاول جوڻيجو تعلقو|سجاول جوڻيجو تعلقي]] جو انتظامي صدر مقام آهي. هي اتر اولهه سنڌ جي زرعي ميداني پٽيءَ ۾ [[رتوديرو]] ۽ [[شهدادڪوٽ]] جي وچ واري علائقي ۾ واقع آهي. موجوده سجاول جوڻيجو تعلقو ڊسمبر 2004ع ۾ [[ميرو خان تعلقو|ميرو خان تعلقي]] مان ڌار ڪري قائم ڪيو ويو ۽ سجاول جوڻيجو کي ان جو صدر مقام بڻايو ويو.<ref name="SindhAtlas">{{cite web |title=Sijawal Junejo |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-sijawal-junejo/ |website=SindhAtlas |access-date=12 September 2026 }}</ref> پاڪستان شماريات بيورو جي 2017ع ۽ 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ سجاول جوڻيجو تعلقي جي سموري آبادي '''ڳوٺاڻي''' طور درج ٿيل آهي؛ 2023ع جي شهري آبادين جي سرڪاري فهرست ۾ سجاول جوڻيجو الڳ شهري مڪاني اڪائي طور شامل ناهي.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=District Census Report Qambar Shahdadkot, Census 2017 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/District077_Combined.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref><ref name="PBSUrban2023">{{cite web |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> == نالو == هن آباديءَ جو پراڻو نالو '''سجاول''' هو. ثانوي تاريخي ماخذن موجب 2000ع ڌاري نالي ۾ '''جوڻيجو''' شامل ڪري موجوده نالو '''سجاول جوڻيجو''' اختيار ڪيو ويو.<ref name="SindhAtlas"/> پراڻن انگريزي رڪارڊن ۾ نالي جون ''Sujawal'' ۽ ''Sijawal'' ٻئي صورتون ملن ٿيون. == تاريخ == === برطانوي دور === سجاول واري علائقي جي انتظامي تاريخ برطانوي دور تائين وڃي ٿي. تاريخي نقشا ۽ بعد وارا ضلعي پروفائيل تقريباً 1876ع ڌاري '''سجاول تعلقو''' شڪارپور ضلعي جي هڪ انتظامي اڪائي طور ڏيکارين ٿا.<ref name="Panhwar">{{cite web |title=Historical Maps of Sindh |url=https://panhwar.com/Article149.htm |website=Panhwar.com |access-date=12 September 2026 }}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ اتر سنڌ جي انتظامي حدن ۾ تبديلي آئي ۽ ميرو خان کي نئون تعلقائي مرڪز بڻائڻ کان پوءِ سجاول واري علائقي کي ميرو خان تعلقي سان ڳنڍيو ويو. === جديد دور === 2004ع کان اڳ سجاول جوڻيجو [[ميرو خان تعلقو|ميرو خان تعلقي]] جي هڪ يونين ڪائونسل ۽ مقامي مرڪز هو. ڊسمبر 2004ع ۾ قمبر شهدادڪوٽ ضلعو قائم ٿيڻ وقت سجاول جوڻيجو تعلقو ميرو خان کان ڌار ڪيو ويو.<ref name="SindhAtlas"/> اليڪشن ڪميشن جي حدبنديءَ واري رڪارڊ ۾ پڻ سجاول کي نئين ٺهيل سجاول جوڻيجو تعلقي جو حصو ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="ECPold">{{cite web |title=Delimitation of Constituencies — Kambar Shahdadkot |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2008-nrp9.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> == جاگرافي == سجاول جوڻيجو لڳ ڀڳ 27°50′30″ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68°06′50″ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تي واقع آهي. شهر اتر اولهه سنڌ جي هموار ۽ آبپاشيءَ هيٺ ايندڙ زرعي ميدانن جو حصو آهي. سجاول جوڻيجو [[شهدادڪوٽ]] کان لڳ ڀڳ 19 ڪلوميٽر ۽ [[رتوديرو]] کان لڳ ڀڳ 18 ڪلوميٽر پري واقع آهي.<ref name="SindhAtlas"/> ڀرپاسي جي آبادين ۾ سونهارو ڀٽو، محمد علي جوڻيجو، عرضي ڀٽو، ڌڱاڻو مهيصر، حيدر چانڊيو، مستوئي ۽ ٻيا ڳوٺ شامل آهن. == انتظامي حيثيت == سجاول جوڻيجو تعلقي جو صدر مقام هجڻ سبب هتي اسسٽنٽ ڪمشنر، مختيارڪار ۽ مختلف تعلقائي کاتن جا دفتر ڪم ڪن ٿا. اليڪشن ڪميشن جي 2022ع واري سرڪاري نوٽيفڪيشن ۾ '''اسسٽنٽ ڪمشنر سجاول جوڻيجو''' کي مقامي چونڊ انتظام سان لاڳاپيل آفيسر طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="ECPAC">{{cite web |title=Appointment of District Returning Officers, Returning Officers and Assistant Returning Officers |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/67780.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |date=13 April 2022 |access-date=12 September 2026 }}</ref> موجوده اليڪشن ڪميشن رڪارڊ ۾ سجاول جوڻيجو تعلقو '''ڇهن يونين ڪائونسلن''' تي مشتمل آهي، پر سجاول جوڻيجو شهر کي الڳ ٽائون ڪميٽي طور درج نه ڪيو ويو آهي.<ref name="ECP2025">{{cite web |title=Local Government Electoral Arrangements – District Kambar Shahdadkot |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/65953.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> == آبادي بابت شمارياتي حيثيت == سجاول جوڻيجو جي الڳ شهري آباديءَ جو تازو سرڪاري انگ موجود ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پاڪستان شماريات بيورو هن کي 2023ع ۾ الڳ شهري مڪاني اڪائي طور شمار نه ڪيو آهي.<ref name="PBSUrban2023"/> 2023ع ۾ سڄي سجاول جوڻيجو تعلقي جي آبادي '''130,635''' هئي، پر اهو انگ شهر جو نه، سڄي تعلقي جو آهي.<ref name="PBSTaluka2023">{{cite web |title=Table 1: Area, Population by Sex, Population Density, Census 2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> 2017ع ۾ پڻ سڄي تعلقي جي آبادي 117,467 ۽ شهري آبادي صفر درج هئي.<ref name="PBS2017"/> {| class="wikitable" style="width:85%; text-align:center;" |+ style="background:#345995; color:white;" | '''سجاول جوڻيجو: آدمشماريءَ ۾ انتظامي حيثيت''' |- style="background:#dceaf7;" ! آدمشماري ! تعلقي جي آبادي ! سرڪاري شهري آبادي ! حيثيت |- | 2017ع | 117,467 | 0 | مڪمل تعلقو ڳوٺاڻي طور درج |- style="background:#fff4db;" | 2023ع | 130,635 | 0 | الڳ شهري مڪاني اڪائي درج ناهي |} <small>ذريعا: پاڪستان شماريات بيورو.<ref name="PBS2017"/><ref name="PBSUrban2023"/><ref name="PBSTaluka2023"/></small> == تعليم == سجاول جوڻيجو شهر ۾ سرڪاري پرائمري ۽ ثانوي تعليمي ادارا موجود آهن. سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتي جي 2022ع واري سرڪاري نوٽيفڪيشن ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول سجاول جوڻيجو''' فعال سرڪاري هاءِ اسڪول طور درج آهي.<ref name="GBHS">{{cite web |title=Transfer and Posting as Head Master, Government Boys High School Sijawal Junejo |url=https://sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/71366%20Notification%20for%20transfer%20and%20posting%20as%20HM%20%28BS-17%29%20GBHS%20Sujawal%20in%20respect%20of%20Mr%20Muhamamd%20Akram%20Tanwari.HM%20%28BS-17%29.PDF |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]] |date=25 October 2022 |access-date=12 September 2026 }}</ref> تعليم کاتي جي 2017ع واري مقرري رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول سجاول''' پڻ سجاول جوڻيجو تعلقي هيٺ درج آهي.<ref name="GBPS">{{cite web |title=Appointment of Head Master at GBPS Sijawal |url=https://www.sindheducation.gov.pk/notifications?id=26&pageNumber=40 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> سڄي تعلقي جي 2023–24ع واري سالياني اسڪول آدمشماريءَ ۾ 17,614 شاگرد سرڪاري اسڪولن ۾ داخل ڄاڻايا ويا.<ref name="ASC2024">{{cite web |title=Annual School Census 2023–24: Kambar-Shahdadkot District Profile |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> 2010–11ع جي پراڻي SEMIS آدمشماريءَ ۾ تعلقي اندر 199 سرڪاري اسڪول ۽ 17,433 شاگرد درج هئا.<ref name="SEMIS2011">{{cite web |title=District Education Profile Kambar Shahdadkot 2010–11 |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/SEP2011-12/Profile%20Kambar%202010-11.pdf |publisher=Sindh Education Management Information System |access-date=12 September 2026 }}</ref> == صحت == پراڻن ثانوي ماخذن ۾ سجاول جوڻيجو شهر ۾ مڪمل تعلقه اسپتال جي کوٽ جو ذڪر ملي ٿو، پر سڄي تعلقي اندر سرڪاري ڊسپينسريون ۽ بنيادي صحت مرڪز موجود آهن. 2012ع جي ضلعي صحت پروفائيل موجب سجاول جوڻيجو تعلقي ۾ '''هڪ بنيادي صحت يونٽ''' ۽ '''ٻه سرڪاري ڊسپينسريون''' موجود هيون.<ref name="DistrictProfile">{{cite web |title=Brief District Profile — Kamber Shahdadkot |url=https://rspn.org/success/wp-content/uploads/2016/05/Kamber-District-profile.pdf |publisher=Rural Support Programmes Network |access-date=12 September 2026 }}</ref> صحت کاتي جي موجوده سهولتن جي فهرستن ۾ سجاول جوڻيجو تعلقي جا صحت مرڪز، ڊسپينسريون ۽ ويڪسينيشن مرڪز پڻ درج آهن. == پاڻيءَ جو معيار == سجاول جوڻيجو، شهدادڪوٽ ۽ قبو سعيد خان تعلقن جي زميني پاڻيءَ تي 2020ع ۾ شايع ٿيل هڪ علمي تحقيق ۾ 38 نمونا جانچيا ويا. مجموعي مطالعي ۾ 57.89٪ نمونن ۾ حل ٿيل لوڻن جي مقدار پيئڻ جي پاڻيءَ لاءِ عالمي صحت اداري جي حد کان وڌيڪ هئي؛ بهرحال سجاول جوڻيجو جا نمونا ٻين ٻن تعلقن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً گهٽ آلودہ مليا.<ref name="Water">{{cite journal |last1=Lanjwani |first1=Muhammad Farooque |last2=Khuhawar |first2=Muhammad Yar |last3=Khuhawar |first3=Taj Muhammad Jahangir |title=Groundwater quality assessment of Shahdadkot, Qubo Saeed Khan and Sijawal Junejo Talukas of District Qambar Shahdadkot, Sindh |journal=Applied Water Science |volume=10 |pages=26 |year=2020 |doi=10.1007/s13201-019-1098-2 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s13201-019-1098-2 }}</ref> مطالعي موجب علائقي جو زميني پاڻي پيئڻ ۽ آبپاشي ٻنهي لاءِ اهم ذريعو آهي، پر لوڻ، فلورائيڊ ۽ ٻين عنصرن جي نگراني ضروري آهي.<ref name="Water"/> == معيشت == سجاول جوڻيجو جي معيشت جو بنيادي دارومدار ڀرپاسي جي زرخيز زرعي زمينن تي آهي. [[چانور]] ۽ [[ڪڻڪ]] اهم فصل آهن، جڏهن ته جوئر، مڪئي، تر، تربوز، آلو ۽ مختلف موسمي ڀاڄيون پڻ پوکيون وڃن ٿيون.<ref name="Water"/> علائقي جي زرعي معيشت سان رائيس ملون، اناج جي خريد و فروخت، ڀاڻ، ٻج، زرعي دوائن، ٽرانسپورٽ ۽ ننڍي ريزڪي واپار جا ڪاروبار پڻ ڳنڍيل آهن. [[File:Umeed Ali Junejo.jpg|thumb|280px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ زرعي زمين؛ ضلعي جي معيشت وڏي حد تائين زراعت تي دارومدار رکي ٿي.]] == روڊ ۽ آمدرفت == سجاول جوڻيجو رتوديرو، شهدادڪوٽ، ميرو خان، قمبر ۽ لاڙڪاڻي سان روڊ ذريعي ڳنڍيل آهي. مقامي سرڪاري ۽ اخباري رڪارڊن ۾ '''سجاول–رتوديرو روڊ''' ۽ '''سجاول–ميرو خان روڊ''' ٻنهي جو استعمال درج آهي.<ref name="APPPolice">{{cite news |title=Operation against drug dealers continues by Kamber Police |url=https://www.app.com.pk/domestic/operation-against-the-drug-dealers-continue-by-kamber-police/ |work=[[ايسوسيئيٽيڊ پريس آف پاڪستان]] |date=28 July 2025 |access-date=12 September 2026 }}</ref> شهر ضلعي جي ان علائقي ۾ واقع آهي، جيڪو رتوديرو طرف [[ايم-8 موٽر وي]] جي قومي رستي سان ڳنڍجي ٿو. پر سجاول جوڻيجو شهر کي سڌو “ايم-8 تي واقع” لکڻ بدران “ايم-8 واري علائقائي روڊ نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل” لکڻ وڌيڪ محفوظ آهي. == پوليس == شهر ۾ '''سجاول جوڻيجو پوليس اسٽيشن''' موجود آهي. قانوني امداد سوسائٽي جي سنڌ ڊائريڪٽري ۾ پوليس اسٽيشن سجاول جوڻيجو کي 24 ڪلاڪ پوليس، فالو اپ ۽ ريفرل خدمتن واري مرڪز طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="PoliceDirectory">{{cite web |title=Sindh Directory of Support Services for Women and Girls |url=https://www.las.org.pk/media/pdfs/content/Sindh-Directory-of-Support-Services-for-Women-Girls-Violence-Abuse.pdf |publisher=Legal Aid Society |access-date=12 September 2026 }}</ref> سنڌ هاءِ ڪورٽ جي لاڙڪاڻي سرڪٽ جي عدالتي رڪارڊ ۾ پڻ '''SHO PS Sijawal Junejo''' سان لاڳاپيل ڪيس موجود آهن.<ref name="SHC">{{cite web |title=Case Law — SHO PS Sijawal Junejo |url=https://caselaw.shc.gov.pk/caselaw/public/rpt-jo-list/966/2/-1 |publisher=[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> == سرڪاري خدمتون == ضلعي صدر مقام کان پري هجڻ باوجود سجاول جوڻيجو ۾ مختلف تعلقائي سرڪاري آفيسون قائم آهن. [[بينظير انڪم سپورٽ پروگرام]] جي موجوده سرڪاري آفيس فهرست ۾ سجاول جوڻيجو لاءِ الڳ تعلقائي آفيس '''ميرو خان روڊ، پوليس اسٽيشن ڀرسان، سجاول جوڻيجو''' تي درج آهي.<ref name="BISP">{{cite web |title=BISP Tehsil Offices |url=https://bisp.gov.pk/Detail/N2MxMWNkNDMtNmMwYS00N2MwLWI1ZjgtZWFkZDJmZDMwM2Jh |publisher=[[بينظير انڪم سپورٽ پروگرام]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> سنڌ تعليم کاتي جو تعلقه ايجوڪيشن آفيس پڻ سجاول جوڻيجو ۾ قائم آهي.<ref name="TEO">{{cite web |title=Transfer and Posting of Assistant, TEO Sijawal Junejo |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/Order%20for%20transfer%20and%20posting%20of%20Mr.%20Ayaz%20Hussain%20Assistant%20%28BS-16%29%20TEO%20%28Male%29%20Sijawal%20Junejo%20District%20Kamber%20to%20posted.pdf |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]] |date=21 January 2019 |access-date=12 September 2026 }}</ref> == ٻولي ۽ سماج == سجاول جوڻيجو سنڌي ٻوليءَ واري علائقي ۾ واقع آهي ۽ روزمره، تعليم، بازار ۽ مقامي انتظام ۾ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] غالب ٻولي آهي. سڄي قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ 2023ع جي آدمشماري موجب 96.21٪ آباديءَ جي مادري ٻولي سنڌي هئي، تنهنڪري سجاول جوڻيجو پڻ ان وڏي سنڌي لساني خطي جو حصو آهي. ذاتين يا قبيلن جي شهر-سطح آباديءَ بابت جديد سرڪاري انگ موجود نه آهن؛ تنهنڪري مگسي، جوڻيجو، ڀٽي، بروهي، جمالي، سيد، اسراڻ ۽ ٻين برادرين جي موجودگي جو ذڪر مقامي سماجي ڄاڻ طور ڪري سگهجي ٿو، پر انهن جو عددي حصو بنا معتبر آدمشماري جي بيان نه ڪرڻ گهرجي. == تصويرون == : [[File:Sijawal Junejo Taluka.jpg|thumb|280px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ سجاول جوڻيجو تعلقي جو مقام.]] [[File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg|thumb|240px|سنڌ ۾ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جو مقام.]] [[File:Umeed Ali Junejo.jpg|thumb|260px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ زرعي زمين.]] [[File:Colours of Juar.jpg|thumb|260px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ جوئر جو فصل.]] == پڻ ڏسو == * [[سجاول جوڻيجو تعلقو]] * [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] * [[رتوديرو]] * [[شهدادڪوٽ]] * [[ميرو خان]] * [[قمبر]] * [[لاڙڪاڻو]] == حوالا == {{حوالا|2}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان شماريات بيورو] * [https://ecp.gov.pk اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240508030526/https://www.ecp.gov.pk/ |date=2024-05-08 }} * [https://www.sindheducation.gov.pk سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260615114849/https://sindheducation.gov.pk/ |date=2026-06-15 }} * [https://bisp.gov.pk بينظير انڪم سپورٽ پروگرام] [[زمرو:سجاول جوڻيجو تعلقو]] [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جون آباد جايون]] [[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]] [[زمرو:سنڌ ۾ آباد جايون]] 73x7jyhdjvg0wgkhz50apc5h8fjfbu8 0 48563 414523 254006 2026-09-23T05:13:30Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414523 wikitext text/x-wiki '''عالمي پناھگير ڏينھن، يا ڏھاڙو، ورلڊ رفيوجي ڊي،''' [[ بين الاقوامي مشاهدو |بين الاقوامي Observance]] بين الاقوامي مشاهدو 20 جون تي هر سال ملھايو ويندو آھي، ھي ڏھاڙو سڄي دُنيا جي [[پناهگير|پناهگيرن]] جي صورتحال بابت [[شعور وڌائڻ|شعور وڌائڻ]] لاءِ وقف ٿيل آھي. == تاريخ == [[فائل:2005_06_15_rice-jolie_600.jpg|alt=|thumb|يو ايس ايڇ آر آر جي خيرداري سفير [[اينجلينا جولي|فرينزينا جولي]] ۽ آمريڪا جي رياستي سيڪريٽري ڪوموليززا رائس دنيا ۾ پناهگيرن جي ڏينهن 2005 سرگرمين ۾ شريڪ آھن.]] 4 ڊسمبر 2000 تي، گڏيل قرارداد 55/76 ۾ [[گڏيل قومون جنرل اسيمبلي|گڏيل قومن جي عام اسيمبلي]] فيصلو ڪيو تہ، 2000، 20 جون کان عالمي پناهگيرن واري ڏينهن جي طور تي ملھايو ويندو. هن قرارداد ۾، عام اسيمبلي (يواين جنرل اسيمبلي) اهو ذڪر ڪيو تہ 2001 [[1951 ڪانگريس جي صورتحال جي متعلق ڪنوينشن|پناهگيرن جي حالتن جي متعلق 1951ع واري]] سالگرھ جي 50ھين ورسي ملهائي وئي. <ref name="UN_ARES5576">{{UN document|docid=A-RES-55-76|type=Resolution|body=General Assembly|session=55|resolution_number=76|accessdate=2008-09-04|date=4 December 2000}}</ref> اهو سڀني پناهگيرن کي عزت ڏيڻ، انهي بابت آگاهي وڌائڻ ۽ مدد جي حمايت ڪرڻ جو يادگار آهي. <ref name="earthminder">{{حوالو ويب|url=https://www.earthreminder.com/world-refugee-day/|title=World Refugee Day 2019 – History, Themes and Quotes|publisher=The earthreminder|access-date=20 June 2019}}</ref> افريقا جي پناهگيرن جو ڏينهن 2000 کان اڳ ڪيترن ئي ملڪن ۾ غير رسمي طور تي ملھايو ويو ھيو. گڏيل قومن اھا ڳالھ ياد ڏياري تہ [[ افريقي اتحاد جو تنظيم |افريقا يونين]] جي تنظيم (OAU) جنھن 20 جون تي آفريقا پناهگيرن واري ڏينهن سان بين الاقوامي پناهگيرن واري ڏينهن گڏ ملھائڻ تي راضپو ڏيکاريو آھي. <ref name="UN_ARES5576">{{UN document|docid=A-RES-55-76|type=Resolution|body=General Assembly|session=55|resolution_number=76|accessdate=2008-09-04|date=4 December 2000}}</ref> [[ رومن ڪيٿولڪ چرچ |رومن ڪيٿولڪ چرچ ۾]] ، دنيا جي مهاجرن ۽ پناهگيرن جو عالمي ڏينهن هر سال جنوري ۾ ملھايو ويندو آھي،جنھن کي [[ پوپ پيس X |پوپ پيس اي]] پاران 1914 ۾ قائم ڪيو ويو. [[فائل:Total_persons_of_concern_1951-2015.png|alt=growth in the total number of UNCHR Persons of Concern|thumb|گراف بابت ڳڻپ بابت يونين ڪائونسل جي مجموعي تعداد ۾ واڌ گراف ۾ يواين سي ايڇ آر UNCHR جي ڪُل تعداد ۾ واڌ ڏيکاريل ]] == يادگار == هر سال 20 جون تي گڏيل قومون، [[گڏيل قومون پناهگير ايجنسي|گڏيل قومن جي پناهگيرن جي ايجنسي]] (يو اين ايڇ سي آر) ۽ دنيا جي چوڌاري ڪيترن ئي شھري گروھن جي گڏيل ميزڀاني ھيٺ [[پناهگير|پناهگيرن]] ۽ [[اندروني بي گھر ٿيل ماڻھو|اندروني بي گھرين ماڻهن IDPs]] جيڪي جنگ جي دوران، تڪرار ۽ [[ظلم|Persecution]] سبب سندن گهرن کان ڀڄڻ تي مجبور ڪيا ويا آھن انھن ڏانھن عوام جو ڌيان ڇڪائڻ لاءِ ملھايو ويندو آھي. سالياني يادگار 100 کان وڌيڪ ملڪن ۾ مختلف واقعن جي نشاندهي ڪئي وئي آهي، جن ۾ سرڪاري عملدارن، [[انساني امداد|انساني حقن جي]] ڪارڪنن، سهڪارين، ٻارڙا ۽ [[ زبردستي آبادي |زبردستي بي گهرڻ واريون شامل]] آهن. UNHCR هر ورلڊ رفيوجي ڏينهن تي پيغام پهچائي ٿو: * 2019: [https://www.unhcr.org/en-us/news/stories/2019/6/5d0a078d4.html فلپپو ديني چيو ته اڄ انهن سڀني کي بجاء بغاوت بيٺل ماڻهن جي مدد ڪرڻ ۾ مدد ڪري سگهي ٿو، رڳو "حاصل ڪرڻ، پر انهي سان گڏوگڏ".] * 2018: [https://www.unhcr.org/en-us/news/press/2018/6/5b28bef94/statement-un-high-commissioner-refugees-filippo-grandi-world-refugee-day.html?query=take%20action اڄ دنيا، پناهگيرن جو هڪ ڏينهن آهي، پناهگيرن سان گڏ يڪجھتي جو وقت آهي] يو ايڇ آر سي سي هر ورلڊ ريفريبجي جي مهم جي مهم لاء موضوع متعارف ڪرايو. <ref name="earthminder">{{حوالو ويب|url=https://www.earthreminder.com/world-refugee-day/|title=World Refugee Day 2019 – History, Themes and Quotes|publisher=The earthreminder|access-date=20 June 2019}}</ref> * 2019: [https://web.archive.org/web/20190616191152/https://www.un.org/en/events/refugeeday/ ورلڊ ريفريبجي جي ڏينهن تي هڪ قدم وٺو] * 2018: هاڻي اڳ کان وڌيڪ، اسانکي پناهگيرن سان گڏ بيهڻ جي ضرورت آهي * 2017: اسان جي عام انسانيت کي ملھائڻ لاءِ پناهگيرن کي آڌرڀاءُ ڪجي. * 2016: اسان پناهگيرن سان گڏ بيٺا آهيون * 2015: جرئت اسان سڀني کي گڏ ٿيڻ گهرجي * 2014: مهاجرَ ۽ پناهگير: هڪ بهتر دنيا ڏانهن * 2013: جبري ڀڄڻ تي مجبور ڪيل ھڪ ڪٽنب کي مدد لاءِ 1 منٽ وٺو * 2012: [https://web.archive.org/web/20130713003427/http://takeaction.unhcr.org/ 1 خاندان ڀڃڪڙي جنگ کان تمام گھڻو آھي] * 2010: [http://webarchive.loc.gov/all/20120717005825/http%3A//do1thing.unhcr.org/ 1 پناهگير ڀڄڻ تي مجبور ٿيڻ گھڻو آھي] * 2009: [http://www.unhcr.org/pages/4bf4f2616.html گهر] * 2008: [http://www.unhcr.org/cgi-bin/texis/vtx/search?page=search&docid=48511e692 تحفظ] * 2007: تڪليف * 2006: اميد * 2003: پناهگير نوجوان: مستقبل جي عمارت * 2002: سَھپ * 2001: احترام انفرادي ۽ ڪميونٽي گروپن کي دنيا جي پناهگير واري ڏينهن جي مقامي تقريب ۾ وڃڻ، ورلڊ رفيوجي ڊي جا ويڊيو ڏسڻ، ۽ ٻين سان ونڊڻ، ۽ پناهگيرن لاءِ سماجي ذريعن (سوشل ميڊيا) تي آگاهي ڏيڻ سان ڏينهن کي ملھائڻ جي لاءِ ھمٿائجي ٿو <ref>[http://www.worldrefugeeday.us/site/c.arKKI1MLIjI0E/b.8092115/k.FBBB/Participate_in_World_Refugee_Day_in_the_USA.htm Participate in World Refugee Day in the United States] {{Webarchive}}</ref> == پڻ ڏسندا == * [[بين الاقوامي مهاجرن جو ڏھاڙو|بين الاقوامي مهاجرن جو ڏينھن]] International Migrants Day * [[بين الاقوامي پناهگير ڏھاڙو مهم|بين الاقوامي پناهگير ڏينهن جي مهم]] International Refugee Day campaign * [[نو بارڊر نيٽورڪ|سرحدن بغير نيٽ ورڪ]] No Border network * [[ڪير بہ غيرقانوني ناھي|ڪو به غير قانوني ناهي]] No one is illegal == حوالا == {{حوالو}} {{حوالا}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://www.un.org/en/events/refugeeday/ دنيا جو پناهگيرن جو ڏينهن] * {{Dead link|url=http://www.worldrefugeeday.us/|date=June 2017}} (آمريڪا ۾ عالمي پناهگيرن جو ڏينهن) * [http://www.boston.com/bigpicture/2012/06/world_refugee_day_2012.html فوجي گرافي واري ڏينهن 2012 کان تصويرون] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304200108/http://www.boston.com/bigpicture/2012/06/world_refugee_day_2012.html |date=2016-03-04 }} [[زمرو:شھري آگاھي ڏھاڙا]] [[زمرو:گڏيل قومون ڏهاڙا]] [[زمرو:گڏيل قومون ڏڻ]] [[زمرو:گڏيل قومون ڏھاڙا]] [[زمرو:پناھگير]] [[زمرو:جون مشاھدا]] [[زمرو:اڻ نظرثاني ٿيل ترجمن سان صفحا]] 6hjgiy5zt0n57o0xgmbb0o2d7edh31i 0 50156 414587 413577 2026-09-23T09:15:59Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414587 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون}} {{Other uses|ميڊن ٽاور (سلجهائپ){{!}}Maiden Tower}} {{Infobox monument |monument_name = ميڊن ٽاور |native_name = ''Qız Qalası'' |image = Torre de la Doncella, Baku, Azerbaiyán, 2016-09-26, DD 08.jpg |caption = ميڊن ٽاور |location = [[پراڻو شهر (باڪو)|آڳاٽو شهر]], [[باڪو]], [[آذربائيجان]] |designer = |type = [[ٽاور|مينار يا بُرج]] |material = |length = |width = |height = {{convert|29.5|m|ft|abbr=on}} |begin = |complete = 12هين صدي |open = |dedicated_to = |map_name = Azerbaijan Baku |map_caption = باڪو جي اندر مقام |coordinates = {{coord|40.3661|49.8372|display=inline,title}} |extra = {{designation list | embed=yes | designation1 = WHS | designation1_offname = [[شروان شاهان محل|شرونشاهس' شاهي محل]] ۽ ميڊن ٽاور ساڻ [[باڪو]] جو ڀت ڏنل شهر | designation1_date = 2000 <small>(24هين [[عالمي ورثو ڪاميٽي|ورلڊ هيريٽيج ڪميٽي|session]])</small> | designation1_type = ثقافتي | designation1_criteria = iv | designation1_number = [http://whc.unesco.org/en/list/958 958] | designation1_free1name = رياستي پارٽي | designation1_free1value = [[آذربائيجان]] | designation1_free2name = ڏيھه | designation1_free2value = [[يورپ ۾ عالمي ورثو ماڳن جي فهرست|يورپ ۽ اتر آمريڪا]] | designation1_free3name = خطرو هيٺ | designation1_free3value = 2003–2009 }} }} Maiden Tower (Baku) '''ميڊن ٽاور (باڪو)''' (ڪنواري ٽاور (باڪو) , ڪنواري منارو (باڪو) ڪنواري ٽاور (آذربائیجاني:(Qız qalası) [[پراڻو شهر (باڪو)|باڪو جي پُراڻي شهر]]، [[آذربائيجان]] ۾ ٻارنهين صدي جي يادگار آهي. 15هين صدي عيسوي جي [[شروان شاهان محل|شيرواشانهس جو محل]] سان گڏ، اهو 2001 ۾ [[يونيسڪو]] [[يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثو|عالمي ورثو تاريخي يادگارن جي فهرست]] هيٺ درج ثقافتي ملڪيت زمرو ٽيون جي تحت تاريخي يادگارن (ماڳن) جو هڪ گروهه ٺاهي ٿو. اهو آذربائيجان جو سڀ کان وڌيڪ مخصوص قومي نشان آهي، ۽ انهيءَ ريت [[آذربائيجاني منات|آذري ڪرنسي نوٽ]] ۽ سرڪاري ليٽرهيڊس تي نمايان طور ظاهر ڪيل آهي.<ref name=list>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/958|title= Walled City of Baku with the Shirvanshah's Palace and Maiden Tower|accessdate=November 10, 2019|publisher=Unesco.org}}</ref><ref name=evaluation>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/958.pdf|format=pdf|title=Baku (Azerbaijan); Evaluation Report|accessdate= November 10, 2019|publisher=Unesco.org}}</ref> ڪنواري ٽاور يا دي ميڊن ٽاور ۾ هڪ ميوزيم گهر رکيو ويو آهي، جيڪو باڪو شهر جي تاريخي ارتقا جي ڪهاڻي پيش ڪري ٿو. ان ۾ تحفو وٺڻ وارو دڪان (گفٽ شاپ) پڻ شامل آهي. ڇِت جو نظارو [[پراڻو شهر (باڪو)|پُراڻو اڇري شهر]]، [[باڪو بوليورڊ|بوليوارڊ]]، [[چارلس ڊيگال|ڊي گُلي]] هائوس، ۽ [[باڪو اُپسمنڊ|باڪو بي]] جي مُنارن ۽ سوڙهي گهٽين جو ويڪرو نظارو ڏيکاري ٿو. ويجهن سالن ۾، [[آذربائيجان ۾ نوروز|نوروز ميلو]] جي راتين مهل مٿئيون آتش دان ٻاريو ويو آهي.<ref name=evaluation/> جمهوريا [[آذربائيجان]] جي [[باڪو]] ۾ باڪو جو ڪنواري ٽاور هڪ افسانوي ماڳ ۽ دنيا جي مشهور جڳهه آهي. اهو ٽاور اسرار ۽ افسانن جي ڪڪرن سان ڍڪيل آهي،<ref>Baku's Maiden Tower Legendary Monument of Mystery, Azerbaijan International, Los Angeles Office Box 5217, Sherman Oaks, CA 91413, USA, http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/42_folder/42_articles/42_maidentower.html</ref><ref>Maiden Tower Secrets of the Maiden Tower: What They Reveal about Early Man's Beliefs, Azerbaijan International, Los Angeles Office Box 5217, Sherman Oaks, CA 91413, USA , http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/ai143_folder/143_articles/143_mt_secrets.html</ref> جنهن جي پاڙ [[آذربائيجان جو اتهاس|آذربائيجان جي تاريخ]] ۽ [[آذربائيجان جي سڀيتا|آذربائيجان جي قومي ثقافت]] ڏانهن جُڙيل آهي. ٽاور جي مهاڪهاڻي جو تلاءُ (حوض) ۽ ڏند ڪٿا آذربائيجان جي ثقافت ۽ قومي ورثو جو هڪ حصو آهي. واقعي (حقيقت ۾)، ڪجهه بهادري جون مهاڪهاڻيون آکاڙو يا [[ناٽڪ ناچ|ناٽڪ (ٿيٽر)]] جي ڊرامن ۽ [[آذربائيجاني ناٽڪ ناچ|ناٽڪ ۾ ناچ]] لاءِ هڪ موضوع بڻجي ويون. [[ڪنواري مينار (سنگيت ناچ)|ميڊن ٽاور (بيليٽ)]] آذربائيجان جو ورلڊ ڪلاس [[آذربائيجاني ناٽڪ ناچ|ناٽڪ ناچ]] آهي، جنهن کي 1940 ۾ [[افسرياب بدالبيلي]] ٺاهيو هيو ۽ ناٽڪ ناچ جو ريميڪ 1999 ۾ نباهيو ويو هيو. [[ڪيسپيئن سمنڊ|ڪيسپيئن سمونڊ]] جي سامونڊري ڪنارو پکڙجي وڃڻ جي نتيجي ۾، زمين جي هڪ پٽي اُڀري آئي.اها زمين نائين کان پندرنهين صديءَ دوران ترقي ڏني وئي، جڏهن پُراڻي شهر جي ڀِت، محلات، گڏوگڏ ميڊن ٽاور جي قلعي جو ٺلھ ( منارو) اَڏيو ويو هيو.<ref name=Blair>{{Cite book|last=Blair|first= Sheila|title= The monumental inscriptions from early Islamic Iran and Transoxiana|page=155|accessdate=November 11, 2019|url=https://books.google.com/books?id=4U0fCVfM8q8C&pg=PA155&dq=Maiden+Tower+originally+on+the+shore+of+the+Caspian+Sea.&hl=en&ei=qu_xTKvqNZCsugOi7JSPDg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCsQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false|publisher= BRILL|year= 1992|isbn= 90-04-09367-2}}</ref> ==اتهاس== ڪجهه سائنسي ذريعن اشارو ڪن ٿا تہ ڪنواري ٽاور [[زرتشتي مذھب|زرتشت پسندي]] ۽ [[اسلام|اسلام اڇڻ کان اڳ]] واري دور ۾ [[ايران]] ۽ [[آذربائيجان]] جي [[فن تعمير|فنِ معماري (آرڪٽيڪچر)]] جو شاندار مثال آهي.<ref name="D.A.Akhundov 1974, pp18-19">D.A.Akhundov, On the origins, purposes and dating of the Baku tower-temple (qiz qalasi), in Russian, Baku, 1974, pp18-19,O proiskhozhdenii, naznachenii i datirovke Bakinskogo Bashennogo khrama (Qiz qalasi), in Russian, Baku, 1974, pp.18-19</ref><ref name="Sara Ashurbeyli 1972">Sara Ashurbeyli, New evidences on the history of Baku and the Maiden Tower, in Azerbaijani, Journal of Arts, N2 (14), Azerneshr publishing house, 1972, Ашурбейли С. Б. Новые изыскания по истории Баку и Девичьей башни. Гобустан. Альманах искусств №2(14). Азернешр, 1972 (на азерб. языке)</ref>. پروفيسر ڊيوڊ.اي. آخوندوف قدیمہ آثار (آرڪيالاجيڪل) ۽ [[فن تعمير|فن تعميراتي (آرڪيٽيڪچر)]] ثابتيون ڏئي ٿو ۽ اهو دليل ڏنو آهي ته ٽاور [[زرتشتي مذھب|زرتشت ماڻهن]] جي [[باهه مندر|باهه وارو مندر]] آهي، جنهن کي ٽاور جي چوٽي تي باهه کان ٻاهر نڪرڻ جا 7 ٻُنڀا آهن.<ref>Davud A.Akhundov, The Architecture of the Ancient and Early-Medieval Azerbaijan, In Russian, Baku, 1986,{{ISBN|5-94628-118-6}}, Azerneshr publishing house, pages-311, Ахундов Д. А. Архитектура древнего и раннесредневекового Азербайджана. Баку, Азернешр, 1986, {{ISBN|5-94628-118-6}}, стр-311 http://www.ebooks.az/book_0NetTl4d.html?lang=ru</ref> زرتشتين جو مڃڻ هيو تہ بهشت (جنت) تائين پهچڻ لاءِ 7 مرحلا يا 7 آڪاش (آسمان) آهن. ڊيوڊ اي. آخندوف ۽ ڊاڪٽر [[حسن حسنيوف]] مطابق باهه-مندر جو ٽاور اندازي موجب اٺين صدي بي سي کان 7 صدي بي سي جي تاريخ وارو آهي.<ref>Davud A.Akhundov, The Architecture of the Ancient and Early Medieval Azerbaijan, In Russian, Baku, 1986, {{ISBN|5-94628-118-6}}, Azerneshr publishing house, pp-311, Ахундов Д. А. Архитектура древнего и раннесредневекового Азербайджана. Баку, Азернешр, 1986, {{ISBN|5-94628-118-6}}, стр-311, http://www.ebooks.az/book_0NetTl4d.html?lang=ru</ref><ref>Hassan Hassanov, Baku's Maiden Tower. A Pagan Monument of Baku, in Russian, {{ISBN|9789952273793}}, Baku, 2014, Гасан Гасанов, Девичья башня : Бакинская Девичья Башня; Языческий комплекс Баку, 2014, стр 487, {{ISBN|9789952273793}}, https://library.ada.edu.az:444/search~S0?/cNA1492.72+.B35+F38313+2013/cna+1492.72+b35+f38313+2013/-3%2C-1%2C0%2CE/frameset&FF=cna+1492.72+b3+g27+2014&1%2C1%2C{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>Jonathan M. Bloom and Sheila S. Blair, The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture, Oxford University Press, 2009, Vol N2. {{ISBN|9780195309911}}, page-239, http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195309911.001.0001/acref-9780195309911</ref> ڪنواري ٽاور [[پراڻو شهر (باڪو)|پُراڻو ايچي شيهر]] جي ڏکڻ-اوڀر ۾ قائم ڪئي آهي، ان جي پراسرار ۽ ٻڍاپي تاريخ ۽ ڏند ڪٿا آهي، جيڪا ٻن دورن سان ڳنڍيل آهي، جيتوڻيڪ اهو حتمي طور تي قائم ناهي. اهو علائقو پهريون قديم [[پٿر جو دور|پٿر جو دور (پلائوليٿڪ دؤر)]] ۾ آباد ٿيو هيو.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=IZBcCIixzIIC&pg=PA191&dq=Maiden+Tower+baku&hl=en&ei=xKnvTJywFdWAhAfTg7GRDA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CD8Q6AEwBA#v=onepage&q=Maiden%20Tower%20baku&f=false|title=Lonely Planet 1000 Ultimate Experiences|publisher=[[لونلي پلينيٽ]]|year=2009|page=191|isbn=1-74179-945-7}}</ref> [[فائل:10 AZM 1993 both sides.jpg|thumb|left|220px|[[آذربائيجاني منات|آذربائيجاني مانات]] تي ميڊن ٽاور جي عڪاسي (1993)]] پروفيسر ۽ ناميارو اتهاسڪار (مورخ) ۽ باڪو جي اتهاس جو ماهر [[سارہ اشوربيلي|سر اي اشوربيليءَ]] حساب لڳايو تہ ٽاور جي پيڙه (بنياد)، جيڪا زميني مٿاڇري کان 15 ميٽر هيٺ ۽ زميني ميدان کان مٿي ٽي منزلن تي پکڙيل آهي، اصل ۾ چوٿين ۽ ڇهين عيسوي صدي جي وچ ۾ تعمير ڪيل اڏاوت جي نشاندهي ڪري ٿي۔ وچئين دور جي شهر ۾ استعمال ٿيندڙ پٿر جي ڀيٽ ۾ ٽاور ۾ ڪم آندل پٿر ۾ چٽو فرق آهي.<ref name="Visions">{{cite web|url=http://www.visions.az/baku,83/|author=Ibrahimov, Dr. Kamil|title=The Mystery of the Maiden Tower|pages=22–26|publisher=Visions of Azerbaijan|accessdate=November 11, 2019}}</ref> تاريخدان پروفيسر برتانيتسڪي طرفان جزوي طور ان نتيجي جي حمايت ڪئي آهي، جنهن جو موقف آهي ته هي ٽاور 5 صدي کان 6 صدي ۾ اڌ ۽ باقي اڌ پوءِ 12 صدي عيسوي ۾ ٺهيل آهي.<ref name="Visions"/> سمجهيو وڃي تو تہ اهو ماڳ (سائٽ) اصل ۾ [[ساساني سلطنت|ساساني زمانو]] دوران [[زرتشتي مذھب|زرتشتي]] [[باھ مندر|مندر]] طور استعمال ٿيندو هيو.<ref>[http://www.goroskop.8m.net/avesta1.html Avesta. History of Zoroastrism] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100428084721/http://www.goroskop.8m.net/avesta1.html |date=2010-04-28 }}</ref> ڏکڻ ڀت تي 14 ميٽر مٿانهين موجود هڪ لکت جنهن ۾ هڪ پراڻو [[ڪوفي اسڪرپٽ|ڪوفي رسم الخط (ڪوفيڪ اسڪرپٽ)]] ۾ 12هين صدي عيسوي دوران سرگرم رازو يا معمار (آرڪٽيڪٽ) ''قبي مسعود ابن داؤد يا ڪيوبي مسعود ابن داؤد'' جو ذڪر ٿيل آهي، هي ان رازو (آرڪٽيڪٽ) جو پيءٌ آهي جنهن [[گول ٽاور، مرداڪان|مرداڪان گول ٽاور]] بڻايو هيو.<ref>Ашурбейли Сара. История города Баку: период средневековья. Баку, Азернешр, 1992, p. 149</ref> ان هوندي به، اها نقش (پٿر تي لکيل اکر) تڪراري آهي، مادڪان ٽاور جي اُبتڙ حقيقت ۾ کيس معمار (آرڪٽيڪٽ) هئڻ جو انڪشاف ناهي ڪيو، جڏهن تہ عام طور ان ڳالهہ تي اتفاق ڪيو ويندو آهي تہ جديد ٽاور جو گهڻي حصو 12 هين صدي جو آهي.<ref name="Visions"/> پروفيسر احمدوف جو خيال آهي تہ ان ٽاور جي ٻيهر تعمير واري زماني کان ئي ٽاور کي فلڪيااتي مشاهدي گاهہ طور استعمال ڪيو ويندو هيو، انهيءَ ڪارڻ تہ ٽاور جي هيٺئين حصي تي پٿر جون 30 ڪٽيل جڳهون ۽ مٿانهين حصي ۾ 31 نقش نگار، جيڪي پٿر جي پٽي سان ڳنڍيل آهن اهي مهيني جي ڏينهن تائين لاڳاپو ڏيکارين ٿيون.<ref name="Visions"/> تازي قديمہ آثارجي کوٽرائي مطابق، جيڪا 1962–63 ۾ سرنگهہ جي هيٺانهين منزل تي ڪئي وئي هئي، اهو ٽاور هڪ وڏي چوٽي تي تعمير ڪيو ويو هيو، جيڪو سامونڊري پاسي جهڪيل هيو، ۽ مُکيا ٽاور کان نڪرندڙ پُشتي ڍانچو ٽاور کي استحڪام ڏيندو هيو. وڌيڪ کوٽائي ۾ پڻ انڪشاف ٿيو آهي ته ٽاور جي پيڙه تي ڪاٺين جي لوهي ڪام يا پٽي، هر 14 ميٽر (46 فوٽ) {{convert|14|m|ft}} اوچائي تي آهي. اهو زلزلي جي مزاحمت ڊيزائن جي حيثيت ۾ ڄاڻايو ويو آهي. اهو پڻ اندازو لڳايو ويو آهي تہ ٽاور جي ويلڻ (سلينڊريڪل) شڪل ۾ 5 ميٽر (16 فٽ) {{convert|5|m|ft}} ٿُلهي پيڙه 4.5 ميٽر (15 فٽ) ({{convert|4.5|m|ft}}) (4 ميٽر (13 فٽ) پڻ ذڪر ڪيل) (({{convert|4|m|ft}}) واري ڀتين کي ٺوس بنياد فراهم ڪري ٿي، جنهن تي ان صدين کان جياپو ڪيو آهي. جيئن ٻين عالمن (اسڪالرز) اندازو لڳايو تہ ٽاور مختلف وقتن ۾ ٺهيو، تنهن جي ڀيٽ ۾ اهو پڻ ٻُڌايل آهي تہ ٽاور مختلف وقتن ۾ نه پر هڪ ئي وقت ۾ ٺاهيو ويو.<ref name=vision>{{Cite web|url=http://www.visions.az/baku,83/ |title=The Mystery of the Maiden Tower| author= Dr. Kamil Ibrahimov |accessdate=November 11, 2019|publisher=Visions of Azerbaijan}}</ref> 1806 ۾ روسي حڪمراني جي دوران يونيسڪو جي فهرست تحت ٽاور ۽ ڀِت جا ٻيا ڍانچا پَڪا (مضبوط) ڪيا ويا ۽ پوءِ بچي ويا آهن.<ref name=World>{{cite web|url=http://www.worldheritagesite.org/sites/baku.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20040306045734/http://www.worldheritagesite.org/sites/baku.html|url-status=dead|archive-date=March 6, 2004|title=Walled City of Baku|accessdate=November 11, 2019|publisher=يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثو}}</ref> ميڊن ٽاور کي آذربائيجان جي 1992-2006 جي [[سِڪي جو سبتو ۽ ابتو پاسو|سِڪي جو سبتو پاسو]] 1 کان 250 [[آذربائيجاني منات|منات]] بينڪ نوٽ <ref>[http://www.cbar.az Central Bank of Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100314050016/http://www.cbar.az/ |date=2010-03-14 }}. National currency: [http://www.cbar.az/pages/national-currency/banknotes/azm/ 1, 5, 10, 50, 100 and 250 manat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180224155708/https://www.cbar.az/ |date=2018-02-24 }}. – Retrieved on November 11, 2019.</ref> ۽ 2006 کانپوءِ جاري ڪيل 10 منات بينڪ نوٽ جي نقش <ref>[http://www.cbar.az Central Bank of Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100314050016/http://www.cbar.az/ |date=2010-03-14 }}. National currency: [http://www.cbar.az/pages/national-currency/banknotes/azn/ 10 manat]. – Retrieved on November 11, 2019.</ref> سان گڏوگڏ 1992-2006 جي دوران آذربائيجاني 50 [[آذربائيجاني منات|ڪيوپڪ]] سڪو جي نقش تي ڏيکاريو ويو آهي.<ref>{{Cite book|title=2019 Standard Catalog of World Coins WORLD 1901-2000|url=https://archive.org/details/2019standardcata0000unse|last=Michale|first=Thomas|publisher=Krause Publications|year=2019|isbn=978-1-4402-4858-0|location=Stevens Point, WI|pages=[https://archive.org/details/2019standardcata0000unse/page/148 148]}}</ref> ۽ [[آذربائيجاني منات|5 ڪيوپيڪ]] [[سِڪي جو سبتو ۽ ابتو پاسو|سِڪي جو ابتو پاسو]] تي 2006 کان ٽڪسال ڪيو ويو.<ref>[http://www.cbar.az Central Bank of Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100314050016/http://www.cbar.az/ |date=2010-03-14 }}. National currency: [http://www.cbar.az/pages/national-currency/coins/new-generation-coins/ New generation coins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141110211135/http://www.cbar.az/pages/national-currency/coins/new-generation-coins/ |date=2014-11-10 }}. – Retrieved on November 11, 2019.</ref> ==علامتون ۽ اسرار== باڪو ڪنواري ٽاور سان لاڳاپيل مختلف اسرار ۽ افسانا جُڙيل آهن.جيتوڻيڪ، اصلي اسرار هي آهي تہ: ٽاور جو ڊزائين ۽ مقصد, تنهن وچ ۾، باڪو ڪنواري ٽاور سان لڳاپيل 20 ڏند ڪٿائون آهن. انهن مان هڪ وڏو تعداد باڪو جي [[اسلام|اسلامي]] ۽ [[وچون دور|وچئين دور]] واري باڪو جي تاريخ سان لاڳاپيل آهي. پر ٻين جون پاڙون زرتشت يا اسلام کان اڳ واري آذربائيجان جي تاريخ، ڌرم، ۽ ثقافت سان گهڻو جڙيل آهن.<ref>Azerbaijan. Pre-Islamic History, Encyclopedia Iranica, http://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-iii</ref> گهڻو ڪري، سڀ کان وڌيڪ مشهور ڏندڪٿا آتشي-وار رکندڙ ڪُنواري ناري جي آهي، جنهن باڪو جي ماڻهن کي غلامي کان بچايو هيو.اها بهادري جي ڪهاڻي ۾ زرتشت جي عقيدن ۽ ثقافت جي پاڙُن کي ڏيکاريو ويو آهي ۽ جيڪي جديد دور تائين پهچي چڪي آهي. [[فائل:Maiden Tower, Baku by Davud Akhundov.jpg|thumb| باڪو وارو مقدس باھ واري مندر جو منارو (ڪنواري وارو منارو), جيڪو داوود آخوندوف نئين سر جوڙايو جنھن جي قديم ۽ ابتدائي وچولي دؤر جي آذربائيجان جي وقت جي اھا تصوير باڪو جي ٫1986 جي ھڪ روسي ڪتاب مان ورتل]] ===باه-واري-وارن واري ڇوڪري جي ڏند ڪٿا === هڪ زماني ۾، هتي باڪو جو هڪ آڳاٽو (پراچين) ڳڙھ-شهر هو. هن ڳڙھ (قلعي) کي باهه-جو-مندر هو. گهڻو آڳاٽي زماني ۾، هڪ دشمن ان قلعو کي گهيري ۾ آندو هيو. دشمن باڪو جي ماڻهن کي هٿيار ڦٽا ڪرڻ جو حڪم ڏنو پر هنن انڪار ڪيو. انهي ڪري دشمن قلعي کي تباهه ڪرڻ ۽ سڀني رهاڪو (رهواسين) کي غلام طور تي گرفتار ڪرڻ لاءِ گهيرو شروع ڪيو. ڪيترائي قلعي جو بچاءُ ڪندڙ (محافظ) دشمن جي حملن کي روڪڻ جي جاکوڙ ۾ مارجي ويا. انهيءَ مهل، دشمنن جي سئناپتي (سپھ سالار، ڪمانڊر) پاڻي جي فراهمي جي قطار (لائين) کي ڪٽڻ جو حڪم ڏنو. تنهنڪري هر ڪو قلعي اندر اڃايل هو. ڪوبه پاڻي نه کاڌو، رُڳو رت ۽ موت. ۽ [[ماگي|مکيا ماگي Magi]]، ٻين پادرين سان گڏجي، قلعي اندر باهه واري مندر ٽاور جي پوتر باهه جي پُوڄا ڪئي، ۽ [[اهورا مزدا|اهورا مازدا Ahura Mazda]] جي خدا کان ماڻهن جي سهائتا لاءِ دعا گهُري. انهي ڏينهن رات اهورا مازدا کان دعا گهُرڻ لڳا تہ هو سندن جان بچائي ۽ دشمن کي پوئتي موٽائي. آخرڪار، هن سندن دعا ٻڌي. ٻئي ڏينهن تي، ماڻهن ڏٺو تہ پوتر باهہ جو هڪ وڏو ٽڪرو باهہ جي مندر واري ٽاور تان مٿان هيٺ ڪِري پيو. هڪ سُندري ڇوڪري باهه منهجان نروار ٿي آئي، ان کي ڊگها باهه جي رنگ وارا وارَ هيا ماڻهن جو ميڙُ گوڏن ڀَر ڪِري پيو، ۽ سندس پُوڄا ڪرڻ لڳا، هن چيو:"فڪر نہ ڪريو، آئون توهان جي سهائتا ۽ حفاظت ڪنديس، مونکي تلوار ۽ مٿو لوهہ وارو ٽوپ (هيلمٽ) ڏيو. دشمن منهنجي ڇوڪراڻا وار نہ ڏسڻ گهرجن، قلعو جو دروازو کليل هجي." انهيءَ مهل، دشمن جو سئناپتي ٻاهر قلعي جي پهلواڻ سان آمهون سامهون ويڙهہ جي انتظار ۾ هيو. جيڪڏهن قلعي جو پهلواڻ ويڙهہ کٽي وڃي ها، تہ پوءِ دشمن جي سئنا (لشڪر، آرمي) پوئتي هٽي وڃي ها، پر جيڪڏهن دشمن کٽيو، تہ پوءِ اهي قلعي تي قبضو ڪندا ۽ سڀئي رهواسي غلام ٿي وڃن ها. قلعي جو دروازو کوليو ويو ۽ دشمن جي سئناپتي ڏٺو تہ هڪ پهلواڻ کيس وڙهڻ اچي رهيو هو. ڳري جنگ هلي. خدا جي برڪت واري لمحن مان هڪ ۾، قلعي جي پهلواڻ دشمن کي گهوڙي تان هيٺ ڪيرايو ۽ ان جي ڳچيءَ ۾ ڇُري (چاقو) سڌو سنئون وڌائين. دشمن جي سئناپتي (سپهہ سالار) رڙ ڪندي چيو:"توهان کٽيو! توهان ڪير آهيو؟ پنهنجو لوهي ٽوپلو (هيلمٽ) لاهيو. مان توهان جو مُنهن کي ڏسڻ چاهيان ٿو، پهلواڻ!". هن مٿي تي پاتل لوهي ٽوپلو (هيلمٽ) لاٿو، ان ڏٺو تہ قلعي جو پهلواڻ وڏن آتشي رنگ جي وارن واري هڪ سُندر ناري هُئي. هن اچرج مان چيو:"ابول، تون هڪ ڇوڪري آهين! تون بهادر ۽ خوبصورت ڇوڪري آھين! جيڪڏھن باڪو جون ناريون ايتريون بهادر هونديون آھن، تہ توھان جي قلعي تي ڪڏهن بہ محاصرو نہ ڪندس، سُهڻي! مون کي قتل نہ ڪريو!. هو سندس حسن ۽ بهادري سبب سندس پيار ۾ پئجي ويو. هن کيس ساڻس شادي ڪرڻ لاءِ چيو. بلڪل، ڇوڪري کيس قتل نہ ڪيو. هوءَ پڻ هن جي کُليل دل سبب سندس پيار ۾ پئجي وئي. اهڙي ريت، دشمن باڪو تي قبضو نہ ڪيو ۽ مقامي ماڻهن ان ٽاور جو نالو ان سُهڻي ڇوڪري جي نالي طور ڪُنواري ٽاور (ميڊن ٽاور) رکيو.<ref name="azglobalcontext.org">Mahir Khalifa-zadeh and Leyla Khalifazadeh, The Legend of Baku Maiden Tower (Zoroastrian legends), http://www.azglobalcontext.org/2017/02/the-legend-of-baku-maiden-tower_17.html</ref> ===ڏند ڪٿا باڪو ٽاور جي باهہ ٻرڻ ڇاڪاڻ بند ڪيو=== ايندڙ ڏند ڪٿا جون پاڙون پڻ زرتشي آهن: هڪ دفعي، هڪ دشمن باڪو جي قلعي جو گهيراءٌ ڪيو. بهرحال، باڪو جي ماڻهن دشمن جي درخواست تي هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان انڪار ڪيو. انهن وڙهڻ ۽ پنهنجن جانين ۽ قلعي جو دفاع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. تنهنڪري باڪو جي ماڻهن وڏي بهادري سان لڙائي ڪئي پر قلعي اندر صورتحال ويتر جوکائتي(خطرناڪ) ٿيندي وئي. دشمنن قلعي جي محافظن جو تخت اٽلائڻ لاءِ هڪ سخت گهيراءٌ ڪيو. دشمنن قلعجي ڏانهن پاڻيءَ جي فراهمي ڪٽي ڇڏي، پاڻي ۽ کاڌو نہ هجڻ ڪري محافظن جي بچڻ جو ڪوبہ امڪان نہ بچيو انهيءَ مهل، مُکيا ماگھي ٻين پادرين سان گڏجي قلعو جي پوتر باهہ جي فائر ٽيمپل-ٽاور ۾ دعا گهري. سڀني گڏجي، اهورا مازدا جي خدا کان دعا گهري تہ هو ماڻهن جي حفاظت ۽ سهائتا ڪري، ڪيترائي ڏينهن دعا گهرڻ کانپوءِ، ان پادرين جي پوڄا ۽ دعا ٻُڌي، هڪ زبردست ۽ تباهي آڻندڙ زلزلو آيو، جنهن جي نتيجي ۾ دشمن لشڪر جا هزارين ماڻهو مارجي ويا ۽ ڪجهہ بچيل پري ڀڄي ويا، اهڙي ريت، باڪو جا ماڻهو غلامي کان بچي ويا، پر باهہ واري مندر جي چوٽي تي پوتر باهہ ٻرڻ بند ٿي وئي. <ref>Mahir Khalifa-zadeh, On the Problem of Ancient Baku's Location, edited by Prof Ziya Bunyatov, Newspaper Bakinsky Rabochiy, in Russian, Baku, Nov 24, 1988,https://ca.linkedin.com/in/prof-mahir-khalifa-zadeh-02a43844{{dead link|date=January 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> =="ڪنواري ٽاور" نالو جو ماخذ== پروفيسر مهير خليفا-زادا جو خيال آهي ته ڏند ڪٿائن کانسواءِ، تاريخي وضاحتن يا آڳاٽن آثارن يا لکتن جي ثابتين آڌار اهو ڳولهڻ ڏکيو ٿي پيو آهي ته ان ٽاور کي ڪنواري ٽاور ڇو سڏيو ويو. مهاڪهاڻي پس منظر کانسواءِ، اها ڳاله ڀروسي لائق آهي ته لفظ "ڪنواري (ميڊن)" جو مطلب هي آهي ته ٽاور کي ڪنهن به دشمن تباهه نه ڪيو هيو ۽ اهڙي ريت ان جو مطلب (مذهبي نقطي نظر) کان آهي ته [[احريمان|انگرا مينيا(Ahriman)]]جي بڇڙائي ان کي ناپاڪ نه ڪيو، "ڪنوار" يا "ڪنواري" جي جڳهه، زرتشتن جي خدا [[اهورا مزدا|اهورا مازدا]] جو مندر آهي.<ref name="azglobalcontext.org"/> ==فنِ معماري (آرڪٽيڪچر)== [[فائل:Mahir Khalifa-zadeh.jpg|thumb| باڪو وارو مقدس باھ واري مندر جو منارو (ڪنواري وارو منارو), جيڪو داوود آخوندوف نئين سر جوڙايو جنھن جي قديم ۽ ابتدائي وچولي دؤر جي آذربائيجان جي وقت جي اھا تصوير باڪو جي ھڪ روسي ڪتاب مان ورتل]] [[فائل:Maiden towers entry old city baku azerbaijan.jpg|thumb|left|داخلي رستو]] [[فائل:Baku Maiden Tower 2010.jpg|thumb|ڪنواري واري مناري جا تعميراتي تفصيل]] ان ٽاور کي "باڪو جو سڀ کان وڌيڪ شاندار ۽ پراسرار يادگار"، گيز گيليسي" طور بيان ڪيو ويو آهي، سامونڊي ڪناري تي مضبوط پٿر جي بنيادن تي ٺهيل، عربي، پارسي ۽ عثماني اثر جو ميلاپ کي ظاهر ڪن ٿا. اهو قدرتي تيل سان گڏو گڏ تعمير ٿيو هو.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=FZ2_aYHMl4IC&pg=PA53|title=Peoples of Western Asia|publisher=Marshall Cavendish Corporation|page=53|year=2006|isbn=0-7614-7677-6}}</ref> اهو هڪ ويلڻ (سلينڊريڪ) جي شڪل جو اٺ منزل وارو ڍانچو آهي، جيڪو 29.5 ميٽر (97 فٽ) {{convert|29.5|m|ft}} اوچائي تي پهچي ٿو، جنهن جو بنيادي قطر ڊيگهه ۾ 16.5 ميٽر (54 فٽ) {{convert|16.5|m|ft}} آهي. ان ٽاور ۾ 200 ماڻهن جي سهنج لاءِ مناسب داخلي جگهہ آهي. مُکيا ٽاور ڏانهن هڪ ڊگهو وڌارو جو منهن اوڀر طرف آهي، جيڪو سج اڀرڻ ڏانهن اشارو ڪري رهيو آهي، جنهن اهو نتيجو ڪڍيو ويندو آهي ته اهو هڪ فلڪياتي ٽاور وانگر ٺاهيو ويو آهي. جڏهن ته ٽيڪ اوڀر طرف اٿس، ٽاور تائين پهچڻ واري دروازي جو منهن ڏکڻ اوڀر آهي. ان ٽاور جي ھر منزل تي ھڪڙي تراکڙو گنبذ ڇت آھي، "ھڪڙو پٿر پيالو" جيڪو مرڪز ڏانهن کلي ٿو. ڀتين جي ٿولهہ 5 ميٽر (16 فٽ) {{convert|5|m|ft}} ۾ ويلڻ واري شڪل جي فيٿ پيڙهہ کان مٿئيون فرش 3.2-4.2 ميٽر (10-14 فٽ) {{convert|3.2|-|4.2|m|ft}} آهي. سڀ منزلون ڏاڪڻ وسيلي جڙيل آهن جيڪي گول ڀت سان لڳولڳ آهن ۽ سوڙهي دَري ۽ جارو (طاقي) اندر ٽمڪن ٿيون. پٿر جي چوٽين ۾ بڻيل بناوٽ ۾ مختلف سطحن جي نمائش ٿئي ٿي، جنهن ۾ مقامي ڀوري رنگ جي چوني وارا پٿر شامل آهن. [[چيرولي|جپسم]] پلاسٽر ۾ رکيل پٿرن جي هڪ ڪاري ۽ اڇي پٽي متبادل رخ جو اثر ڏين ٿيون. ٽاور جو اتر اولهه حصو مٿاڇري جي اصل تڪميل کي برقرار رکي ٿو. اتي هڪ چُهنب-وانگر ٻاهر تي نڪتل حصو آهي، هڪ پشتي، شڪل ۾ مڙيل، رازي جو ڪم سان ٺهيل آهي. اڳ ذڪر ڪيل پٿر سان ٿيل ڪم چورس ڪنارن ۾ آهي.<ref name=evaluation/><ref name=Tower>{{Cite web|url=http://azer.com/aiweb/categories/magazine/ai143_folder/143_articles/143_mt_secrets.html|title=Secrets of the Maiden Tower:What They Reveal about Early Man's Beliefs|author= Ronnie Gallagher and Betty Blair |accessdate= November 11, 2019|publisher=Azerbaijan International}}</ref><ref name=Maiden>{{Cite web|url=http://www.window2baku.com/eng/9devbashnya.htm|title=The Maiden Tower|accessdate=November 11, 2019|publisher=Window to Baku}}</ref> آڳاٽن آثارن جي ماهرن طرفان ٽاور جي تعميراتي خصوصيتن جو هڪ تفصيلي جائزو اهو ٻُڌائي ٿو تہ ان جي اندروني ۽ ٻاهرئين مٿاڇرن تي ٻنهين پٿرن جي عمارت سازي ڊائمنڊ جي شڪل واري آهي ۽ ٽاور جي ڀت جي هيٺئين حصي ۾ پڻ مٿي ڏيکارجي ٿي. هيري (ڊائمنڊ) جي شڪل جو ڪٽ سجاوٽ جي خصوصيت طور نظر اچي ٿو، خاص طور اولهه جي ڀت جي ٻاهرئين مهاڙ تي ، اوپر طرف آرائشي آهي ۽ ڀت جي هيٺ سنئون ميدان آهي. پوري ٽاور ۾ نوٽ ڪيل هڪ تيزفهم خصوصيت منجهان پروڙ پئجي ٿي تہ انکي هڪ هڪ پٿر جو ٿنڀو يونٽ طور بڻايو ويو هيو، تنهن هوندي، تازي سڌارو کي ڪچو بيان ڪيو ويو آهي.<ref name=Tower/> ===پاڻي جو کوهہ=== پاڻي جو کوهہ, ٽاور ۾ نظر ايندڙ هڪ ٻيو ذڪر لائق عمارت 0.7 ميٽر (2.3 فٽ){{convert|0.7|m|ft}} قطر (ڊائميٽر diameter) جو پاڻي جو کوهہ آهي، جيڪو 21 ميٽر (69 فٽ) {{convert|21|m|ft}} اونهو آهي (ان جي اونهائي پاڻي وارو ڀريل- [[جالارو جَرُ| ايڪويفر aquifer (پاڻي وارو ڀريل- جالارو جَرُ - مٽيءَ جو جَر جي پاڻيءَ مان آسانيءَ سان ٿيندڙ گذر)]]تائين آهي)، جنهن کي ٽاور جي ٻئي منزل تي پڌرو ڪيو ويو آهي. زميني مٿاڇرو تي پڻ ان جو لنگهه (دروازو) آهي، جنهن کي پراچين آثار جي ماهر عباس اسلاموف ٽاور جي تازي تحقيق دوران ڳولهي لڌو هيو. ان کوهہ کي مينهن (برسات) جي پاڻي کي جمع ڪرڻ جي بناوٽ سان تعبير ڪيو ويو آهي ۽ چيو وڃي ٿو ته هي پاڻي صاف ۽ تازو آهي (جڏهن ته هي سمنڊر جي ويجهو آهي). ٺڪر (سيرامڪ پائپ) (30 سينٽي ميٽر (12 انچ) قطر (ڊائميٽر) ۾ {{convert|30|cm|in}}) پلمبنگ جو ڪم ٽاور جي جارن مان هيٺ کوهہ ۾ وهندڙ پاڻي فراهمي وسيلي طور آهي. جيئن ته چيو وڃِ ٿو ته پراچين (آڳاٽو) پلمبنگ سسٽم پنهنجي اصل شڪل ۾ آهي، تنهنڪري ان کي صاف ڪرڻ گهرجي ۽ ان جي بناوٽ جي نيٽورڪ کي وضاحت ڪرڻ لاءِ وڌيڪ ان جي اڀياس وسيلي معلوم ڪجي جيڪو اصل ۾ مينار (منارو، ٽاور) جي حصي طور بڻايو ويو آهي. پلمبنگ سسٽم جي ٺڪر (سيرامڪس) ۽ ان ۾ جمع ڪيل لٽ (رءُ، مٽي يا سِلٽ)، ٿرمو-لومينيسيسي ٽيڪنيڪ ڪم آڻي ٽاور جي ڄمار ٺيڪ ڪرڻ ۾ پڻ مدد ڪري سگهي ٿي.<ref name=Tower/><ref name=Maiden/> ٻئي منزل ۽ ستين منزل جي وچ ۾، هر منزل تي نيم گولائي (سيمي سرڪيولر) شڪل جو گٽر آهي، جيڪو منارو (ٽاور) ۾ پڻ نظر اچي ٿو. اهو سيرامڪ پائپن سان ٺهيل آهي جيڪو هڪٻئي جي مٿان لڳل آهي ۽ ان ۾ چونو گچ (لائم مارٽر) پڻ شامل آهي. پائپن کي ڪنڀار جي ڦيٿو ٽيڪنيڪ سان تيار ڪيو ويو آهي. اهي 20-25 سينٽي ميٽر (7.9 9.8 انچ){{convert|20|-|25|cm|in}} قطر ۾ 2.2 سينٽي ميٽر (0.87 انچ {{convert|2.2|cm|in}}) ٿلهي ڀت سان آهي ۽ هر ڦاڪ 40-45 سينٽي ميٽر (16-18 انچ {{convert|40|-|45|cm|in}}) ڊگهي آهي. ساڳئي ريت گٽر گرائونڊ فلور تان فائونڊيشن ليول تائين ڏيک ڏين ٿا،پر چار ڪُنڊن وارو سيرامڪ پائپ 22 سينٽِي ميٽر (8.7 انچ) × 18 سينٽي ميٽر (7.1 انچ {{convert|22|cm|in}} × {{convert|18|cm|in}}) قد سان آهي، جيڪو ڀت سان ٻاهر نڪري ٿو.<ref name=vision/> ==بحالي== منارو (ٽاور) ۽ شهر جي ڀتين سميت پوري ثقافتي ملڪيتن جي [[يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثو|يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] طور اعلان کانپوءِ، 2000 ۾، هڪ زلزلو آيو، جنهن سان ملڪيتن کي هاڃو (نقصان) پهتو. يونيسڪو، ان ثقافتي ورثو جي مناسب طريقي سان بچاءٌ (تحفظ) لاءِ قومي اختيارين جي ڪوششن جي گهٽتائي کي نوٽ ڪندي ان يادگارن کي 2004 کان 2009 تائين "[[خطري ۾ عالمي ورثو جي فهرست]]" جي تحت درج ڪيو، جنهن ۾ ان تبصري ساڻ چيو ويو تہ "2000 ۾ زلزلي ۽ شهري ترقياتي دباءَ سبب صداقت جو وڃائجي وڃڻ". تنهن هوندي، لاڳاپيل اختيارين ڪنزرويشن ماسٽر پلان تيار ڪيو ۽ ملڪيت جي مناسب تحفظ ۽ انتظام جو يقين ڏيارڻ کانپوءِ، ورثو سائٽ سان لاڳاپيل "خطري ۾" ٽيگ کي يونيسڪو 2009 ۾ هٽائي ڇڏيوهيو. اها به درخواست ڪئي وئي هئي تہ اسٽيٽ پارٽي پڻ ورلڊ هيريٽيج سينٽر کي، 1 فيبروري 2010 تائين، ملڪيت جي تحفظ جي حالت ۽ 2010 ۾ پنهنجي 34 هين اجلاس ۾ عالمي ورثو ڪاميٽي جي غور هيٺ اڳڀرائي بابت هڪ تازو ترين رپورٽ پيش ڪري.<ref name=World/><ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/decisions/642|title=Decision – 27COM 7B.59 – Walled City of Baku with the Shirvanshah's Palace and Maiden Tower (Azerbaijan)|publisher=Unesco.org}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/decisions/170|title=Decision – 28COM 15A.29|publisher=Unesco.org}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/decisions/347|title=Decides to retain the Walled City of Baku with the Shirvanshah's Palace and Maiden Tower (Azerbaijan) on the List of World Heritage in Danger| publisher=Unesco.org}}</ref> ==مشهور سڀيتا ۾== بادشاهہ جي افسانوي ڪهاڻي پنهنجي ڌيءُ کي هڪ اهڙي ماڻهوءَ سان پرڻو ڪرڻ لاءِ مجبور ڪري ٿي، جنهن سان هوءَ محبت نٿي ڪري، جنهن کان بچڻ لاءِ هوءَ پنهنجي پيءٌ کان پهرين کيس لاءِ هڪ منارو (ٽاور) تعمير ڪرڻ جو مطالبو ڪري ٿي، ۽ جڏهن اهو تيار ٿي وڃي ٿو ته هوءَ ان مينار جي چوٽي تان ٽپو ڏئي پنهنجو پاڻ کي ماري (خودڪشي ڪري) ٿي، جيڪو واقعو آذربائيجان جي ڪيترن ئي نظمن ۽ ناٽڪن جو موضوع بڻجي وڃي ٿو. بهرحال، "ڪنواري مينار" يا "ميڊن ٽاور" نالي سان هي ناٽڪ جو بيت، آذربائيجان جو پهريون ڀيرو بيت (نظم) هو، جيڪو 1940ع ۾ آفسراياب بدالبيلي پاران جوڙيو (ڪمپوز) ويو هيو.اهو ناٽڪ بيت باڪو اوپيرا ۽ بيت منڊلي (ٿيٽر) ۾ پيش ڪيو ويو.جڏهن ته، ڪهاڻي جي ڏند ڪٿا (اسٽوري لائين) ٿوري ڦيرڦار سان ٻيهر ترتيب ڏنل نسخو آهي. ناٽڪ بيت جي ٻيهر ترتيب ڏنل نسخو موجب، بادشاهہ جي جنگي مهم کان واپس موٽڻ تي سندس گهرواري (زال) پُٽ بدران ڌيءٌ کي ڄڻيو هيو. هو ڪاوڙ ۾ ڇتو ٿي پيو ۽ پنهنجي ڪڪي (ڌيءٌ) کي قتل ڪرڻ جو حڪم ڏنائين. تنهن هوندي بہ، ٻار جي ناني کيس پري ڳجهي جگهہ تي کڻي وڃي لڪائي ڇڏيو هو، جتي هوءَ هڪ سُهڻي ناري بڻجي وڏي ٿي هئي. سترهن سالن جي عمر ۾ هوءَ هڪ عاشق سان رڌل رهي. انهيءَ ٽاڻو (مهل) تي، بادشاهہ کيس ڏسڻ جو موقعو ماڻيو، کيس سان پرڻو ڪرڻ چاهيو ۽ انهيءَ ڪارڻ کيس کڻي ويو ۽ کيس ميڊن ٽاور يا ڪنواري مينار ۾ رکيائين. ناريءَ جو عاشق ان واقعي تي ڪاوڙ ۾ ڏاڍو ڇتو ٿي پيو ۽ هو بادشاهہ کي مارڻ ۾ سوڀارو ٿيو. انکانپوءِ هو پنهنجي پريميڪا کي بچائڻ لاءِ ميڊن ٽاور ڏانهن ڊوڙيو. انهيءَ مهل، جڏهن ڇوڪريءَ مينار ڏانهن قدم وڌڻ جو آواز ٻُڌي سمجهيو ته بادشاه ئي کيس ڏسڻ لاءِ اچي رهيو آهي، ۽ هن سُتت (تُرت) ئي ٽاور تان ٽپو ڏئي خودڪشي ڪري ڇڏي.<ref name=vision/><ref name=Maiden/> 2011 تائين، منارو موسمياتي تبديلين خلاف هڪ مهم "[[ارٿ آور]]" ۾ حصو پڻ ورتو، جنهن ۾ وڏيون عمارتون هڪ ڪلاڪ لاءِ "اونداهيون" ٿي وينديون آهن ته جيئن ان مقصد ڏانهن سُجاڳي آڻي سگهجي.<ref>{{cite web|last=Rustamov |first=Elshan |title=Девичья башня на час останется без света ради природы |url=http://www.1news.az/society/20110324035120563.html |publisher=1news.az |accessdate=11 November 2019 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110326054316/http://www.1news.az/society/20110324035120563.html |archivedate=26 March 2011 }}</ref> ==تصويري گيلري== <gallery widths="160px" heights="120px"> فائل:Maidentt.jpg|پُراڻو شهر باڪو ميڊن ٽاور. فائل:Torre de la Doncella, Baku, Azerbaiyán, 2016-09-26, DD 215-217 HDR.jpg|چمڪندڙ ميڊن ٽاور |ميڊن ٽاور جي معلوماتي پليٽ. |ڪُنواري مينار (ميڊن ٽاور)، [[پُراڻو شهر (باڪو)]] ۽ [[شروان شاهان محل|شيروانشاهس جو شاهي محل]] بابت معلومات]]. فائل:Giz galasi.JPG فائل:10 AZM 1993 both sides.jpg|[[آذربائيجاني منات|آذربائجان ڪرنسي]]: 10 [[آذربائيجاني منات|منات]] (1993) جنهن ۾ ڪُنواري مينار( ميڊن ٽاور) ڏيڱاريل آهي فائل:Maiden towers entry old city baku azerbaijan.jpg|ٻارنهين هين صدي جي پُراڻو شهر باڪو آذربايجان جي ميڊن ٽاور ۾ داخلا فائل:Torre_de_la_Doncella,_Baku,_Azerbaiyán,_2016-09-26,_DD_215-217_HDR.jpg|رات جي مهل روشن ٽمڪندڙ ڪنواري ٽاور، باڪو، آذربائيجان </gallery> ==پڻ ڏسو== *[[گوبستان راڪ آرٽ ڪلچرل لينڊ اسڪيپ]] *[[باڪو جو باه مندر]] *[[آذربائيجان ۾ عالمي ورثو ماڳن جي فهرست|آذربائيجان ۾ عالمي ورثو سائٽس جي فهرست]] == حوالا == {{حوالا|2}} ==خارجي ڳنڍڻا== *http://azincoming.az/visitazerbaijan/maiden-tower/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200624143430/http://azincoming.az/visitazerbaijan/maiden-tower/ |date=2020-06-24 }} [[زمرو:باڪو ۾ اڏاوتون ۽ عمارتون]] [[زمرو:آذربائيجان ۾ مينار]] [[زمرو:آذربائيجان ۾ عالمي ورثو ماڳ]] [[زمرو:باڪو ۾ سياحتي مقام]] [[زمرو:آذربائيجان ۾ سماڌيون ۽ يادگار]] [[زمرو:آذربائيجان جا قومي نشان]] dlof6w35doc4p8uhmtnxzy03qu1ljj1 0 51478 414531 367023 2026-09-23T05:19:13Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414531 wikitext text/x-wiki {{Short description|Capital city of Jordan}} {{Good article}} {{فرق سڃاڻ|سلطنت عمان}} {{Infobox settlement | name = عمان شهر | native_name = {{nobold|عَمَّان}} (عربي) | native_name_lang = عربي | settlement_type = [[شهر]]<br>عرفيت: مدينة التلال السبع (ست ٽڪرين جو شهر) | image_skyline = {{multiple image | total_width = 300 | border = infobox | perrow = 1/3/3/2 | caption_align = center | align = center | image1 = New Abdali 2024.png | caption1 = عمان شهر جي اسڪائ لائين | image2 = King Abdullah I Mosque with Our Lady Church (cropped).jpg | caption2 = شاهه عبدالله مسجد ۽ قبطي آرٿوڊاڪس چرچ | image3 = Sunset Alhussein Mosque 2.JPG | caption3 = شاهه حسين مسجد مغرب جي وقت | image4 = 7545907728 IMG 4407.jpg | caption4 = رغادان چوڪ | image5 = The Roman Theater in Amman (2).jpg | caption5 = هاشمي پلازه ۽ قديم رومي سرڪس جا کنڊر | image6= Temple of Hercules - Amman citadel.jpg | caption6 = قديم رومي هرقل جو مندر | image7 = Jordanie Amman Citadelle Mosquée (3573752022).jpg | caption7 = پراڻي شهر جي مسجد ۽ فصيل | image8 = Abdoun Bridge - Amman.jpg | caption8 = عبدون پل ۽ شاهي هوٽل | image9 = Qasr Al-Abd, Hellenistic palace dating from approximately 200 BC, Jordan (25414131268).jpg | caption9 = قصر العبد قديم يوناني محل جا کنڊر }} | image_seal = Flag of Amman.svg | nicknames = | image_map = | pushpin_map = Jordan#Asia | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{Coord|31|56|59|N|35|55|58|E|region:JO-AM_type:city(4300000)|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|اردن}} | subdivision_type1 = [[صوبو|گورنريٽ]] | subdivision_name1 = عمان گورنريٽ | established_title = بنياد پيو | established_date = 7250 قبل مسيح | established_title2 = | established_date2 = | leader_title = امين العاصمه (ميئر) | leader_name = يوسف شواربه <ref>{{cite web|url=http://www.jordantimes.com/news/local/new-amman-mayor-pledges-fair-and-responsible%E2%80%99-governance|title=New Amman mayor pledges 'fair and responsible' governance|date=21 August 2017|website=jodantimes.com|access-date=23 October 2018|archive-date=11 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180811055857/http://www.jordantimes.com/news/local/new-amman-mayor-pledges-fair-and-responsible%E2%80%99-governance|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://globalparliamentofmayors.org/new-member-yousef-al-shawarbeh-amman-jordan/|title=New Member: Yousef Al-Shawarbeh – Amman, Jordan|date=June 2018|website=globalparliamentofmayors.org|access-date=29 December 2018|archive-date=24 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224023821/https://globalparliamentofmayors.org/new-member-yousef-al-shawarbeh-amman-jordan/|url-status=live}}</ref> | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 1680 | elevation_min_m = 700 | population_total = 4061150 | population_as_of = 2021ع | weighted_population_density_km2 = 23200 | population_demonym = Ammani | population_note = | postal_code_type = Postal code | postal_code = 11110-17198 | iso_code = | website = {{URL|http://www.ammancity.gov.jo/en/gam/index.asp|ammancity.gov.jo}} | footnotes = | elevation_max_m = 1100 | timezone = | utc_offset = +3 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | image_flag = | official_name = عاصمه (راڄڌاني شهر) | other_name = الرباح | image_shield = | image_blank_emblem = | nickname = | pushpin_map_caption = اردن جي نقشي ۾ عمان شهر | established_title1 = بلديه جو درجو | established_date1 = سال 1909ع | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | leader_title1 = آبادي | leader_name1 = 40,61,150 (2021ع) | total_type = ڪل | population_est = 4061150 | pop_est_as_of = 2023ع }} '''عمان''' ({{lang-ar|عَمّان}}، {{Lang-en|Amman}}) [[اردن]] جي [[گاديءَ جو هنڌ]] آهي.<ref name="Lipiński2">{{cite book|title=On the Skirts of Canaan in the Iron Age: Historical and Topographical Researches|last=Lipiński|first=Edward|date=2006|publisher=Peeters Publishers|isbn=978-9042917989|page=295}}</ref> <ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/neoassyriantopon0000parp|title=Neo-Assyrian Toponyms|last=Parpola|first=Simo|date=1970|publisher=Butzon & Bercker|isbn=|location=Kevaeler|page=76}}</ref> ان سان گڏ شهر ملڪ جو اقتصادي، سياسي ۽ ثقافتي مرڪز پڻ آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.arabianbusiness.com/revealed--20-cities-uae-residents-visit-most-590870.html|title=Revealed: the 20 cities UAE residents visit most|date=1 May 2015|publisher=Arabian Business Publishing Ltd|archive-url=https://web.archive.org/web/20150926153303/http://www.arabianbusiness.com/revealed--20-cities-uae-residents-visit-most-590870.html|archive-date=26 September 2015|access-date=21 September 2015|url-status=live}}</ref> عمان اردن جو سڀ کان قديم ۽ [[ليوانت (سر زمين شام)|سرزمين شام]] جو سڀ کان وڏو ۽ عرب دنيا جو پنجون وڏو شهر آهي ۽ [[وچ اوڀر]] ۾ ڏهين نمبر وڏو ميٽروپوليٽن علائقو رکي ٿو،<ref name="RefC3">{{cite news|url=http://dosweb.dos.gov.jo/DataBank/Population_Estimares/PopulationEstimatesbyLocality.pdf|title=Population Estimates for The End of 2021|date=January 2022|access-date=20 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128180409/http://dosweb.dos.gov.jo/DataBank/Population_Estimares/PopulationEstimatesbyLocality.pdf|archive-date=28 November 2020|publisher=Department of Statistics (DoS)|url-status=live|accessdate=25 June 2025|archivedate=5 June 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190605160255/http://dosweb.dos.gov.jo/DataBank/Population_Estimares/PopulationEstimatesbyLocality.pdf}}</ref> جنهن جي آبادي سال 2021ع تائين چاليهه لک هئي. اُتر وِچُ اولهه اردن ۾ واقع عمان شهر حڪومت جو انتظامي مرڪز آهي. 40,07,526 جي ابادي سان، شهر جو پکيڙ 1،680 چورس ڪلوميٽر (648.7 چورس ميل) آهي.<ref name="ReferenceC">{{cite news|url=http://www.jordantimes.com/news/local/population-stands-around-95-million-including-29-million-guests|title=Population stands at around 9.5 million, including 2.9 million guests|accessdate=2016-01-22|work=The Jordan Times|publisher=دي جارڊن نيوز|date=2016-01-22}}</ref> عمان شهر کي جديد ترين عرب شهرن منجهان هِڪُ سمجيو وڃِي ٿو.<ref name="Rt.com" /> هي علائقو خاص طور تي عرب ۽ يورپي سياحن جي لاءِ هڪ اهم سياحتي مقام پڻ آهي.<ref>{{cite news|url=http://www.jordantimes.com/news/local/number-tourists-dropped-14-2013-—-official-report|title=Number of tourists dropped by 14% in 2013 — official report|publisher=The Jordan News|work=[[دي جارڊن ٽائمز]]|date=2014-02-08|accessdate=2015-09-21}}</ref> عمان ۾ آباديءَ جا ابتدائي آثار نئين پٿر جي دور (Neolithic) جي مقام "عين الغزال" جي ويجهو مليون آهن جِتي آڳاٽا ترين (7250 ق.م. وارا) دنيا جا سڀ کان پراڻا، انساني شڪل وارا مجسما لَڌا ويا آهن. لوهه جي دور (Iron Age) ۾ شهر کي "رباط عمون"، عموني بادشاهت جو گاديءَ جو هنڌ" سڏيو ويندو هيو. رومي دور ۾ ان جو نالو، گريڪو-رومن ڊيڪاپولس جي ڏهه شهرن مان هڪ جي طور تي "فلاڊيلفيا" رکيو ويو. ستين صدي عيسوي ۾، [[خلافت راشده]] جي دور ۾ شهر جو نالو عمان رکيو ويو. عمان [[وچون دور]] ۽ وچون دور کانپوءِ هي هڪ غير آباد شهر هُيو. جديد عمان جي تاريخ اُڻويهين صديءَ ۾ روس سان آيل چرڪس (Circassian) مسلمانن جي [[عثماني سلطنت]] پاران اُتان سال 1867ع ۾ آباد ڪاري سان شروع ٿي هئي.<ref name="Hamed2">{{Cite journal|last=Hamed-Troyansky|first=Vladimir|date=2017|title=Circassians and the Making of Amman, 1878–1914|journal=International Journal of Middle East Studies|volume=49|issue=4|pages=605–623|doi=10.1017/S0020743817000617|s2cid=165801425}}</ref> سال 1904ع ۾ حجاز ريلوي سان ڳنڍڻ کان پوءِ شهر وڌيو، جنهن جي نتيجي ۾ 1909ع ۾ ان جي پهرين ميونسپل ڪائونسل ٺهي.<ref name="Reference122">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&pg=PA35|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|author1=Michael Dumper|author2=Bruce E. Stanley|publisher=ABC-CLIO|year=2007|isbn=978-1-57607-919-5|page=35}}</ref> سال 1921ع ۾ [[اردن]] جي [[گاديءَ جو هنڌ]] بڻجڻ کانپوءِ عمان تيزيءَ سان ترقي ڪئي. پناهگيرن جي لڳاتار لڏپلاڻ واري لهرن جي ڪارڻ شهر جي آبادي ۾ تيزي سان واڌ آئي، جنهن ۾ سال 1948ع ۽ 1967ع ۾ [[فلسطين]] کان، 1990ع ۽ 2003ع ۾ [[عراق]] کان ۽ سال 2011ع کانپوءِ [[شام]] جا پناهگير شامل آهن. اهو شروعات ۾ ستن ٽڪرين تي ٺهيل هو، پر هاڻي 19 ٽڪرين تي پکڙيل آهي، جيڪا شهر جي 22 علائقن کي گڏ ڪئي، گريٽر عمان ميونسپلٽي طور منظم ڪيا ويا آهن.<ref name="Reference123">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&pg=PA35|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|author1=Michael Dumper|author2=Bruce E. Stanley|publisher=ABC-CLIO|year=2007|isbn=978-1-57607-919-5|page=35}}</ref> ان جو هاڻوڪو ميئر يوسف الشواربه آهي.<ref>{{cite news|url=http://www.jordantimes.com/news/local/aqel-biltaji-appointed-amman-mayor|archive-url=https://web.archive.org/web/20150930055247/http://www.jordantimes.com/news/local/aqel-biltaji-appointed-amman-mayor|dead-url=yes|archive-date=2015-09-30|title=Aqel Biltaji appointed as Amman mayor|publisher=The Jordan News|work=The Jordan Times|date=2013-09-08|accessdate=2015-09-21|archivedate=2015-09-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930055247/http://www.jordantimes.com/news/local/aqel-biltaji-appointed-amman-mayor}}</ref> عمان جي علائقن جا نالا يا ته ٽڪرين يا وادين، جنهن جو اها گھيرو ڪندا آهن، جهڙوڪ جبل اللويبده ۽ وادي عبدون مان مليا آهن. اوڀر عمان، جن ۾ وادي عبدون جو علائقو پڻ شامل آهي، گهڻو ڪري تاريخي جڳهن سان ڀريل آهي،<ref name="Reference124">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&pg=PA35|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|author1=Michael Dumper|author2=Bruce E. Stanley|publisher=ABC-CLIO|year=2007|isbn=978-1-57607-919-5|page=35}}</ref> جيڪا اڪثر ثقافتي سرگرمين جي ميزباني ڪن ٿا. جڏهن ته اولهه عمان وڌيڪ جديد آهي ۽ شهر جي اقتصادي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.jordantimes.com/news/local/west-amman-furnished-apartments-cashing-tourist-influx|title=West Amman furnished apartments cashing in on tour|date=2014-08-12|work=The Jordan Times|publisher=The Jordan News|accessdate=2015-09-21}}</ref> سال 2018ع ۾ لڳ ڀڳ ڏهه لک سياح عمان ۾ آيا. <ref>{{cite web|url=http://go.euromonitor.com/rs/805-KOK-719/images/TCD-presentation_FINAL.pdf|title=Top 100 International Tourist Destination Cities by Country|date=2015-01-24|work=Euromonitor|publisher=Euromonitor/|accessdate=2015-10-05}}</ref> عمان ۾ نسبتاً تيزي سان وڌندڙ معيشت آهي ۽ ان کي بيٽا-عالمي شهر جي حيثيت سان درجه بندي ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/elizabethmacbride/2014/12/31/how-a-startup-from-amman-grew-to-1b-views-on-youtube/|title=How a Startup from the Arab World Grabs 1B Views on YouTube|date=2014-12-31|work=Forbes|publisher=Forbes|accessdate=2015-09-29}}</ref> ان کان علاوه، ان کي وچ اوڀر ۽ اتر آفريڪا جي بهترين شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite news|url=http://sify.com/news/abu-dhabi-voted-best-city-in-mena-region-news-international-kl0wuhjcbdc.html|title=Abu Dhab duke City' in MENA region|author=IANS/WAM|date=2010-11-26|newspaper=sify news|accessdate=2015-09-22|archive-date=2010-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20101130082450/http://sify.com/news/abu-dhabi-voted-best-city-in-mena-region-news-international-kl0wuhjcbdc.html|url-status=dead}}</ref> هي شهر ملٽي نيشنل ڪارپوريشنن افسن جي قيام لاءِ [[دوحا]] سان گڏ، عرب دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور جڳهن مان هڪ آهي ۽ ان معاملي ۾ هي رُڳو [[دبئي]] کان پُٺتي پيل آهي ۽ توقع آهي ته اِيندڙ 10 سالن ۾ هي ٽِي شهري علائقا ملٽي نيشنل ڪارپوريشنز جي گهڻي ئي سرگرمين جا مرڪز بڻجي ويندا.<ref name="duniafrontier.com">{{cite web| url=http://duniafrontier.com/research/doha-amman |title=Dunia Frontier Consultants » Doha, Amman Favored by MNCs as New Regional Hubs |publisher=Duniafrontier.com |date=2012-01-25 |accessdate=2012-11-28}}</ref> شهر ۾ هڪ بس نيٽ ورڪ آهي، جنهن ۾ هڪ بس ريپڊ ٽرانزٽ (BRT) سسٽم شامل آهي جيڪو نه صرف شهر جي اندرين جي ٽرانسپورٽ جي خدمت انجام ڏئي ٿو، پر ان کي ويجهي شهر زرقا شهر سان پڻ ڳنڍي ٿو. ==نالو== ==تاريخ: جاگرافي: مقامي حڪومت: شهر جو منظر: معيشت: ٽرانسپورٽ: تعليم: ==جڙيل شهر== عمان هيٺين شهرن سان جڙيل آهي: * {{flagicon|Oman}} [[مسقط]]، [[اومان]] (1986) * {{flagicon|Saudi Arabia}} [[جده]]، [[سعودي عرب]] (1988) * {{flagicon|Egypt}} [[قاهره]]، [[مصر]] (1988) * {{flagicon|Morocco}} [[رباط]]، [[مراڪش]] (1988) * {{flagicon|Yemen}} [[صنعاء]]، [[يمن]] (1989) * {{flagicon|Pakistan}} [[اسلام آباد]]، [[پاڪستان]] (1989) * {{flagicon|Turkey}} [[انقره]]، [[ترڪي]] (1992) * {{flagicon|Sudan}} [[خرطوم]]، [[سوڊان]] (1993) * {{flagicon|Qatar}} [[دوحہ|دوحه]]، [[قطر]] (1995) * {{flagicon|Turkey}} [[استنبول]]، [[ترڪي]] (1997) * {{flagicon|Algeria}} [[الجزائر شھر]]، [[الجزائر]] (1998) * {{flagicon|Romania}} [[بخاريسٽ]]، [[رومانيا]] (1999) * {{flagicon|Mauritania}} [[نوآڪ شوط]]، [[موريتانيا]] (1999) * {{flagicon|Tunisia}} [[تيونس شهر]]، [[تيونس]] (1999) * {{flagicon|Bulgaria}} [[صوفيا]]، [[بلغاريا]] (2000) * {{flagicon|Lebanon}} [[بيروت]]، [[لبنان]] (2000) * {{flagicon|South Africa}} [[پريٽوريا]]، [[ڏکڻ آفريڪا]] (2002) * {{flagicon|Honduras}} [[تيگوسيگلپا]]، [[هنڊوراس|هونڊوراس]] (2002) * {{flagicon|USA}} [[شڪاگو]]، [[آمريڪا]] (2004) * {{flagicon|Russia}} [[ماسڪو]]، [[روس]] (2005) * {{flagicon|Kazakhstan}} [[آستانه]]، [[قازقستان]] (2005) * {{flagicon|Kyrgyzstan}} [[بشڪيڪ]]، [[ڪرغزستان]] (2006) * {{flagicon|USA}} [[سان فرانسسڪو]]، [[آمريڪا]] (2010) * {{flagicon|Bangladesh}} [[سلهٽ]]، [[بنگلاديش]] * {{flagicon|Singapore}} [[سينگاپور]]، [[سنگاپور]] (2014) * {{flagicon|Armenia}} [[يريوان]]، [[آرمينيا]] (2015) ==ٻاهريان ڳنڍڻا== ==چترشالا== {{Infobox settlement | name = عمان | native_name = {{Nobold|عَمّان}} | native_name_lang = ar | settlement_type = شهر | image_skyline = AMMAN 2.jpg | image_alt = | image_size = 275px | image_caption = عمان شهر، ساڄي کان کاٻي ۽ مٿان کان هيٺ: [[عبدلي منصوبو]] عمان جي اسڪاءِ لائن تي غالب، [[معبد هرقل (عمان)|معبد هرقل]] [[قلعو عمان|جبل القلعو]] تي، [[شاهہ عبدالله اول مسجد]] ۽ [[رغدان علم چوب]]، [[عبدون پل]]، [[اموي محل]]، عثماني [[حجاز ريلوي]] اسٽيشن ۽ [[رومي ٿيٽر (عمان)|رومي ٿيٽر]]. | image_seal = |nicknames = {{Unbulleted list| 'The White Pigeon' | 'The City of Stairs'}}<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=wGCGLEO-Vs8C&pg=PA36|title=The Cities Book: A Journey Through the Best Cities in the World|isbn=978-1-74179-887-6|page=36|author= Trent Holden, Anna Metcalfe|publisher=Lonely Planet Publications|year=2009}}</ref><ref name="Amman's Street Food">{{حوالو ويب|title=Amman's Street Food|url=http://beamman.com/food-/175-amman-street-food|accessdate=2015-09-26|publisher=BeAmman.com|work=BeAmman.com|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150926043908/http://beamman.com/food-/175-amman-street-food|archivedate=2015-09-26|df=}}</ref> | image_map = [[فائل:خريطة مدينة عمان.png|250px|مرڪز]] |pushpin_map = Jordan#Arab world#Asia | coordinates = {{Coord|31|56|59|N|35|55|58|E|region:JO|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{جهنڊو|Jordan}} | subdivision_type1 = [[اردن جا حاڪم]] | subdivision_name1 = [[اممان حاڪم|عمان شهر جا حاڪم]] | established_title = قيام | established_date = 7250 ق م | established_title2 = ميونسپالٽي | established_date2 = 1909 | leader_title = [[List of mayors of Amman|ميئر]] | leader_name = يوسف الشواربہ<ref>{{cite web|url=http://www.jordantimes.com/news/local/new-amman-mayor-pledges-fair-and-responsible’-governance|title=New Amman mayor pledges ‘fair and responsible’ governance|author=|date=2017-08-21|website=jodantimes.com|access-date=2018-10-23}}</ref><ref>{{cite web|url=https://globalparliamentofmayors.org/new-member-yousef-al-shawarbeh-amman-jordan/|title=New Member: Yousef Al-Shawarbeh – Amman, Jordan|author=|date=June 2018|website=globalparliamentofmayors.org|access-date=29 December 2018}}</ref> | unit_pref = مِيٽرڪ | area_total_km2 = 1680 | area_land_km2 = | elevation_min_m = 700 | population_total = 4,007,526 | population_as_of = 2016 | population_footnotes = | population_density_km2 = 2380 | population_demonym = عماني | population_note = | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 11110-17198 | area_code = +962(6) | area_code_type = | iso_code = | website = [http://www.ammancity.gov.jo/en/gam/index.asp Greater Amman Municipality] | footnotes = | elevation_max_m = 1100 |timezone = [[اُڀرندو يورپي وقت|مشرقي يورپي وقت]] |utc_offset = +2 |timezone_DST = [[اڀرندو يورپي اونهارو جو وقت|Eastern European Summer Time]] |utc_offset_DST = +3 }} ==گيلري== <Gallery> Amman BW 0.JPG|اردن، اممان، اُتر واري قلعي کان ڏيکُ Flag of Amman, Jordan (until 2009).svg|وڏي ميونسپالٽي عمان، اردن جو جهنڊو Amman banner.JPG|اردن، اممان، اُتر واري قلعي کان ڏيکُ </Gallery> ==رانديون== {{wide image|Amman Sport City Panorama.jpg|1025px|align-cap=center|[[عمان بين الاقوامي اسٽيڊيم]]}} [[فائل:Henning Solberg-2008 Jordan Rally-01.jpg|thumb|[[اردن ريلي]]]] == خارجي ڳنڍڻا == {{زمرو ڪامنز|Amman}} {{وڪي سفر|Amman}} * [https://www.youtube.com/watch?v=5CHlmU5vPbY Amman Street Food documentary on Youtube] * [https://www.facebook.com/Amman?fref=ts Amman Digital Community Facebook page] * [https://www.facebook.com/cityofamman?fref=ts Greater Amman Municipality Facebook page] * [http://maannasel.net/map/ Amman public transportation map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180723152416/http://maannasel.net/map/ |date=2018-07-23 }} [[زمرو:اردن]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:ايشيا ۾ راڄڌانيون]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اردن]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:ايشيا ۾ راڄڌانيون]] jsutaelnx311eftzmj328g1z0qqoc7x 0 53555 414538 367054 2026-09-23T05:36:27Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414538 wikitext text/x-wiki {{Infobox military operation | name = قاسم سليماني جو قتل | partof = [[فارسي نار بحران (2019ع کان تاحال)]] ۽ [[آمريڪي اڳواڻي ۾ عراق اندر مداخلت (2014ع کان تاحال)|آمريڪي اڳواڻي ۾ عراق اندر مداخلت]] | image = Assassination of Qasem Soleimani – burning car.jpg | image_upright = | alt = | caption = حملي ۾ تباھ ٿيل قاسم سليماني جي گاڏي | scope = | type = [[ڊرون حملو]]<ref>{{Cite news |url=https://www.cnn.com/2020/01/02/middleeast/baghdad-airport-rockets/index.html |title=US drone strike ordered by Trump kills top Iranian commander in Baghdad |last1=Cohen |first1=Zachary |date=3 January 2020 |access-date=3 January 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200103031258/https://www.cnn.com/2020/01/02/middleeast/baghdad-airport-rockets/index.html |archive-date=3 January 2020 |publisher=[[CNN]] |last2=Alkhshali |first2=Hamdi |last3=Khadder |first3=Kareem |last4=Dewan |first4=Angela}}</ref> | location = [[بغداد ھوائي اڏو روڊ|بغداد ھوائي اڏي روڊ]] جي ويجھو، [[بغداد بين الاقوامي ھوائي اڏو]]، [[بغداد گورنريٽ]]، [[بغداد]]، [[عراق]] | coordinates = {{Coord|33|15|29|N|44|15|22|E|region:IQ-BG_type:event|display=inline,title}} | map_type = Iraq | map_size = | map_caption = عراق ۾ مقانيت | map_label = | planned = | planned_by = {{Country|آمريڪا}} | commanded_by = | target = [[قاسم سليماني]]<ref name="Cooper" /> | date = {{start date and age|2020|1|3|df=yes}} | time = لڳ ڀڳ 1:00{{nbsp}}وڳي رات<ref>{{Cite web |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2020/01/qassem-soleimani-death-missed/604396/ |title=Qassem Soleimani Haunted the Arab World |last=Ghattas |first=Kim |date=3 January 2020 |website=[[The Atlantic]] |access-date=5 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200103215246/https://www.theatlantic.com/international/archive/2020/01/qassem-soleimani-death-missed/604396/ |archive-date=3 January 2020 |url-status=live}}</ref> | time-begin = | time-end = | timezone = [[عراق ۾ وقت|مقامي وقت]]، [[برابر عالمي وقت|يو ٽي سي 3+]] | executed_by = [[File:Flag of the United States Air Force.svg|21px]] [[آمريڪا جي ھوائي فوج]] | outcome = ڪامياب | casualties = {{flagicon|Iran}} {{flagicon|Iraq}} 10 مارجي ويا، بشمول [[قاسم سليماني]] ۽ [[ابو مهدي المهنديس]] | injuries = | title = | conflict = }} '''قاسم سليماني جو قتل''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Assassination of Qasem Soleimani}}، 3 جنوري 2020ع تي، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] پاران ڪيو ويو. ھي قتل آمريڪا ۽ [[ايران]] جي وچ ۾ ھلندڙ تڪرار دوران،<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/urdu/world-51005514|title=قاسم سلیمانی: ایران، امریکہ کے درمیان بڑھتی کشیدگی - BBC News اردو|date=2020-01-08|access-date=2020-01-08|language=en-GB|archive-date=2023-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230616193206/https://www.bbc.com/urdu/world-51005514|dead-url=yes|accessdate=2020-01-08|archivedate=2023-06-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230616193206/https://www.bbc.com/urdu/world-51005514}}</ref> [[بغداد بين الاقوامي هوائي اڏو|بغداد بين الاقوامي هوائي اڏي]] ويجهو ڊور حملي ذريعي ڪيو ويو. ھن حملي ۾ [[اسلامي انقلابي گارڊ ڪور]] ۽ [[قدس فورس]] (جنهن کي [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]، <ref>{{cite web |url=http://www.treasury.gov/press-center/press-releases/Pages/hp644.aspx |title=Fact Sheet: Designation of Iranian Entities and Individuals for Proliferation Activities and Support for Terrorism |publisher=U.S. Department of the Treasury |archive-date=January 7, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141110014318/http://www.treasury.gov/press-center/press-releases/Pages/hp644.aspx}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.npr.org/2019/04/08/710987393/u-s-labels-irans-revolutionary-guard-as-a-foreign-terrorist-organization |title=U.S. Labels Iran's Revolutionary Guard As A Foreign Terrorist Organization |publisher=NPR |archive-date=January 7, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190610123914/https://www.npr.org/2019/04/08/710987393/u-s-labels-irans-revolutionary-guard-as-a-foreign-terrorist-organization}}</ref> [[ڪئناڊا|ڪينيڊا]]، <ref>{{cite web |url=http://www.publicsafety.gc.ca/cnt/ntnl-scrt/cntr-trrrsm/lstd-ntts/crrnt-lstd-ntts-eng.aspx |title=Currently listed entities |archive-date=January 7, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202121931/https://www.publicsafety.gc.ca/cnt/ntnl-scrt/cntr-trrrsm/lstd-ntts/crrnt-lstd-ntts-eng.aspx}}</ref>[[سعودي عرب]] ۽ [[بحرين]] هڪ [[دهشت گرد تنظيم]] نامزد ڪيو آهي) جو [[فوجي جرنل|ڪمانڊر]] ۽ ايراني [[ميجر جنرل]] [[قاسم سليماني]] مارجي ويو. <ref>{{cite web |url=https://www.euronews.com/2018/10/23/saudi-bahrain-add-irans-irgc-to-terror-lists-spa |title=Saudi, Bahrain add Iran's IRGC to terror lists - SPA |archive-date=January 7, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190510040315/https://www.euronews.com/2018/10/23/saudi-bahrain-add-irans-irgc-to-terror-lists-spa}}</ref> ھن حملي ۾ عراق جي پاپولر موبلائزيشن فورسز (پي ايم ايف) جو نائب چيئرمين ۽ نامزد دهشتگرد، ابو مهدي المهنديس <ref>https://www.treasury.gov/press-center/press-releases/Pages/tg195.aspx</ref> سميت 9 ٻِيا مُسافر پڻ مارجي وِيا. ھن هوائي حملي جي منظوري آمريڪي صدر [[ڊونلڊ ٽرمپ]] ڏني ھئي. [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|گڏيل آمريڪي رياستن]] جي دفاع واري کاتي مطابق آمريڪي سفارت ڪارن ۽ فوجي اهلڪارن تي وَڌيڪ حملن کي روڪڻ لاءِ هي فيصلائتي "دفاعي ڪارروائي" ڪئي وئي، جڏهن تہ ايران مطابق هيءَ حملو "رياستي [[دھشتگردي|دهشت گردي]]" آھي. عراق ھن حملي کي قومي خودمختاري جي خلاف ورزي قرار ڏنو، ۽ 5 جنوري 2020 تي، عراقي پارليامينٽ سمورن غير ملڪي فوجين کي پنهنجي سرزمين تان ٻاهر ڪڍڻ لاءِ هڪ قرارداد منظور ڪئي.<ref>{{Citation |title=Iraqi Parliament Passes Resolution to End Foreign Troop Presence |url=https://www.nytimes.com/reuters/2020/01/05/world/middleeast/05reuters-iraq-security-parliament-resolution.html |access-date=2020-01-07 |archive-date=2023-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307081611/https://www.nytimes.com/reuters/2020/01/05/world/middleeast/05reuters-iraq-security-parliament-resolution.html |url-status=dead}}</ref> ==پس منظر== [[داعش|اسلامڪ اسٽيٽ آف عراق ۽ ليونٽ (داعش)]] جي دهشت گرد تنظيم کي هيسائڻ (هراسان ڪرڻ) ۽ ان جو مقابلو ڪرڻ جي لاءِ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جي انتظام هيٺ مشن آپريشن موروثي حل (آپريشن انهيرنٽ ريزولو (اوآءِ آر)) جي هڪ حصي طو، 2014 ۾ عراق جي اندر مداخلت ڪئي هُئي، ۽ عراقي فورسز سان گڏ ڪُلهوڪُلهي ۾ ملائي [[داعش]] مخالف اتحاد جي هڪ رِٿا طور تربيت ۽ ڪم ڪري رهي هئي. عراقی گَهرُو جنگ (خانہ جنگي) دوران، بنيادي طور ايران جي حمايتي شيعہ مليشيا هٿياربند— پاپولر موبلائزيشن فورسز جي مدد سان [[داعش]] کي 2017 ۾ وڏي پيماني تي شڪست ڏِني وَئي هُئي، جنهن ۾ عراقي وزير اعظم — ۽ آمريڪي حمايتي عراقي هٿياربند [[فوج]] کي سال 2016 کان رپورٽ ڏني وئي هُئي. <ref name=IranLink>{{cite web |url=http://www.euronews.com/2018/08/31/exclusive-iran-moves-missiles-to-iraq-in-warning-to-enemies-sources|title=Iran moves missiles to Iraq in warning to enemies—sources|work=[[Euronews]]|accessdate=2 January 2020|date=31 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20200101100301/https://www.euronews.com/2018/08/31/exclusive-iran-moves-missiles-to-iraq-in-warning-to-enemies-sources|archive-date=1 January 2020|url-status=live}}</ref> هي حملو 2019–20 ۾ فارس نار جي بُحران دوران واقع ٿيو هو، ھي بحران 2018ع ۾ تڏھن شروع ٿيو، جڏھن ايران ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] وچ ۾ ٿيل 2015ع جي جوهري ٺاهه تان آمريڪا دستبردار ٿيو، ۽ ايران مٿان ٻيھر پابنديون لڳايون ويون. حملي کان اڳ ايراني عنصرن تي علائقي ۾ آمريڪي فوجُن کي هراسان ڪرڻ جي مُهم هَلائڻ جو الزام لڳايو ويو هو. 27 ڊسمبر 2019 تي، [[عراق]] ۾ ڪي-1 ايئر بيس، جنهن ۾ عراقي ۽ آمريڪي اهلڪار شامل هئا، تِن تي حملو ڪيو ويو، جنهن ۾ هڪ آمريڪي ٺيڪيدار مارجي ويو هو.آمريڪا جوابي ڪاروائي ڪندي،عراق ۽ شام ۾ ايران جي حمايت يافتہ عسڪريت پسندجماعت [[حزب اللہ]] جي ٺڪاڻن تي هوائي حملا شروع ڪيا، جِن ۾ 25 عسڪريت پسند مارجي ويا. حملي جي ڪُجھ ڏينهَن کانپوءِ، [[شيعہ|شيعا]] مليشيا فوج جي اهلڪارن ۽ انهن جي حامين گرين زون ۾ آمريڪي سفارت خاني تي حملو ڪيو. == حملي کان اڳ == ===پينٽاگون جي اڳڪٿي=== پينٽاگون جائزو ورتو تہ عراق ۾ آمريڪي فوجي ٺِڪاڻن (اَڏن) تي تهران جي حملن جو رهنما (سرواڻُ) سليماني هُيو، جنهن ۾ 2019 ڪي-1 ايئر بيس تي حملو ۽ آمريڪي شهرين جي مارجڻ، ۽ آمريڪي فضائي گاڏيءَ تي گولي ماري مارڻ شامل هُيو.<ref>BBC: Qasem Soleimani: Why kill him now and what happens next? https://www.bbc.com/news/world-middle-east-50980704 </ref><ref>{{cite web | url=https://www.defense.gov/Newsroom/Releases/Release/Article/2049534/statement-by-the-department-of-defense/ | title=Statement by the Department of Defense | publisher=[[United States Department of Defense]] | date=2 January 2020 | accessdate=3 January 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200103031549/https://www.defense.gov/Newsroom/Releases/Release/Article/2049534/statement-by-the-department-of-defense/ | archive-date=3 January 2020 | url-status=live}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.theguardian.com/world/2020/jan/03/baghdad-airport-iraq-attack-deaths-iran-us-tensions | title=Iran general Qassem Suleimani killed in Baghdad drone strike ordered by Trump | publisher=The Guardian | date=3 January 2020 | accessdate=3 January 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200103013024/https://www.theguardian.com/world/2020/jan/03/baghdad-airport-iraq-attack-deaths-iran-us-tensions | archive-date=3 January 2020 | url-status=live}}</ref> ===قاسم سليماني جي خلاف اڳ واريون ڌمڪيون=== اَڳُوڻَنِ آمريڪي صَدرَنِ جارج ڊبليو بش ۽ [[بارڪ اوباما|باراڪ اوباما]] ٻِنهين سوچ ويچار کانپوءِ [[قاسم سليماني]] کي نشانو بڻائڻ جي راءِ قائم ڪئي ۽ پوءِ وري ان راءِ کي ان خدشي سبب نامنظور (مسترد) ڪيو ويو، تہ اهو هڪ وڏي پيماني تي [[جنگ]] جي طرف وَڌي ويندو. ريٽائرڊ سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي (سي آءِ اي) جو گُماشتو (آفيسر) مارڪ پوليمرپالوس '' [[دي نيويارڪ ٽائمز]]'' کي ٻُڌايو آهي تہ سليماني، آمريڪا جي هٿان مارجي ويل ٻين مخالفن جي ڀيٽ ۾ (برعڪس)، کُلي عام طور ڪم ڪرڻ ۾ سُڪون (راحت) محسوس ڪندو هُيو ۽ ان کي ڳولهڻ مشڪل نہ هُيو. سليماني گهڻي ريت پنهنجيون تصويرون ڇِڪيندو (ڪڍندو) هُيو ۽ آمريڪي فوجُنِ تي کُليل نموني ٽوڪَ (طنز) ڪندو هُيو. <ref>{{Cite news|url=https://www.chicagotribune.com/nation-world/ct-nw-nyt-qassem-soleimani-iran-20200103-6cfuwdo5cfhi7aocmrhn75nbse-story.html|title=Iran's Maj. Gen. Qassem Soleimani traveled with impunity — until U.S. drones found him |last=Schmitt |first=Eric |date=3 January 2020 |work=The New York Times (via the Chicago Tribune)|access-date=3 January 2020|url-status=live|department=Nation & World}}</ref> ==حملو== [[File:MQ-9 Reaper aerial video DOD 107212162-5e1342c0d88af.webm|thumb|An MQ-9 Reaper drone]] 3 جنوري 2020 جي [[صبح|صبح سويري]]، سليماني جو جهاز [[بغداد انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] پهتو، جِتي اُن علائقي ۾ آمريڪي هوائي فوج (فضائيا، ايئر فورس) ۽ ٻيا فوجي جهاز ايم ڪيو-9 ريپر ڊرون سميت اڳ ئي لڪيل گهات هڻي ويٺا هيا. آمريڪي حڪومت پاران نامزد دهشت گرد ابو مهدي المهندس سميت سليماني ۽ ايراني حامي نيم فوجي شخصيتون،<ref>{{Cite web | last = Lawrence | first = John | date = 26 May 2015 | title = Iraq Situation Report: May 23–25, 2015 | url = http://understandingwar.org/backgrounder/iraq-situation-report-may-23-25-2015 | website = understandingwar.org | publisher = [[Institute for the Study of War]] | accessdate = 27 May 2015}} See paragraph 5 of the report.</ref> ٻن گاڏين ۾ داخل ٿيا ۽ ايئر پورٽ تان اندرون شهر [[بغداد]] جي طرف روانا ٿِيا. مقامي وقت مطابق صبح 1 بجي (رات جي ٻارنهن وڄڻ کانپوءِ 1 وڄڻ واري مهل) جي لڳ ڀڳ، ايم ڪيو-9 رائپر ڊرون بغداد ايئرپورٽ روڊ تي ويندڙ انهيءَ قافلي (ڪاروان) تي حملو ڪندي انيڪ (ڪيترائي) ميزائل ڇڏيا، جنهن سان ٻنهين ڪارين (گاڏين) کي [[باھ|باهه]] (آتشزدگي) وَڪوڙي وئي 10 ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite web|url=https://apnews.com/e36db7c72c1adba1a6cae75091bc273d|title=Iran vows 'harsh' response to US killing of top general|date=3 January 2020|website=AP NEWS|access-date=3 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200103084921/https://apnews.com/e36db7c72c1adba1a6cae75091bc273d|archive-date=3 January 2020|url-status=live}}</ref><ref name="nyt">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2020/01/02/world/middleeast/qassem-soleimani-iraq-iran-attack.html|title=U.S. Strike in Iraq Kills Qassim Suleimani, Commander of Iranian Forces|work=The New York Times|last1=Crowley|first1=Michael|last2=Hassan|first2=Falih|last3=Schmitt|first3=Eric|date=2 January 2020|access-date=3 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200103022034/https://www.nytimes.com/2020/01/02/world/middleeast/qassem-soleimani-iraq-iran-attack.html|archive-date=3 January 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.axios.com/qasem-soleimani-killed-iran-baghdad-dc347be1-e847-4c56-92ab-fcc18352d840.html|title=U.S. kills top Iranian commander Qasem Soleimani|work=[[Axios (website)|Axios]]|last=Lawler|first=Dave|date=2 January 2020|access-date=3 January 2020|archive-date=3 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200403012308/https://www.axios.com/qasem-soleimani-killed-iran-baghdad-dc347be1-e847-4c56-92ab-fcc18352d840.html|dead-url=yes}}</ref><ref name=reutersspokesman /><ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/janearraf/status/1213751454760144896|title=After 2003 #Baghdad's airport road was one of the deadliest roads in #Iraq. It's been years since then—renovation included versions of iconic Iraqi paintings—now marked with shrapnel from the US drone strike. A lot of Iraqis fear being plunged back into the abyss.pic.twitter.com/KwzRNUxp7o|last=arraf|first=jane|date=2020-01-05|website=@janearraf|language=en|access-date=2020-01-07}}</ref> اِنهيءَ واقعي جي اطلاع ملندي ئي، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جي بچاءُ کاتو (محڪمو دفاع) هِڪُ بيان جاري ڪيو، جنهن ۾ چيو ويو تہ اهو هوائي حملو (ايئر سٽرائيڪ) "صدر جي هدایت" تي ڪيو ويو ۽ ان جو مقصد مستقبل جي حملن کي روڪڻ هُيو.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.dailyimkaan.com/news/5504/%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%B1%D9%88%DA%AA%DA%BB-%D9%84%D8%A7-%D8%B3%D9%84%D9%8A%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%8A-%DA%A9%D9%8A-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%88-%D8%A8%DA%BB%D8%A7%D9%8A%D9%88-%D9%BD%D8%B1%D9%85%D9%BE/|title=جنگ روڪڻ لاءِ سليماني کي نشانو بڻايو : ٽرمپ {{!}} Daily Imkaan {{!}} روزاني امڪان|website=www.dailyimkaan.com|language=sd|access-date=2020-01-08}}</ref><ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.dailysindhyar.com/?p=21080|title=سليماني کي جنگ روڪڻ لاءِ نشانو بڻايو ويو، ٽرمپ|website=Daily Sindhyar|language=en-US|access-date=2020-01-08}}</ref> ٽرمپ مؤقف اختيار ڪيو تہ سليماني امريڪي سفارت ڪارن (سفيرن) ۽ فوجي اهلڪارن تي وَڌيڪ حملن جي رِٿابندي(منصوبا بندي) ڪري رهيو هُيو ۽ اُنَ پاران بغداد ۾ آمريڪي سفارت خانو تي حملي جي منظوري ڏئي ڇڏي هُئي.<ref>{{cite web |url=https://www.defense.gov/Newsroom/Releases/Release/Article/2049534/statement-by-the-department-of-defense/|title=Statement by the Department of Defense | publisher=[[United States Department of Defense]] | date=2 January 2020 | accessdate=3 January 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200103031549/https://www.defense.gov/Newsroom/Releases/Release/Article/2049534/statement-by-the-department-of-defense/|archive-date=3 January 2020|url-status=live}}</ref><ref name="theguardian2">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2020/jan/03/baghdad-airport-iraq-attack-deaths-iran-us-tensions|title=Iran general Qassem Suleimani killed in Baghdad drone strike ordered by Trump|work=The Guardian|last1=Borger|first1=Julian|last2=Chulov|first2=Martin|date=3 January 2020|access-date=3 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200103013024/https://www.theguardian.com/world/2020/jan/03/baghdad-airport-iraq-attack-deaths-iran-us-tensions|archive-date=3 January 2020|url-status=live}}</ref><ref name=CNBC>{{cite web|url=https://www.cnbc.com/2020/01/03/top-iranian-general-qassim-soleimani-killed-in-us-airstrike-in-baghdad-pentagon.html|title=Top Iranian general killed in US airstrike in Baghdad, Pentagon confirms|publisher=[[CNBC]]|date=2 January 2020|accessdate=3 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200103032150/https://www.cnbc.com/2020/01/03/top-iranian-general-qassim-soleimani-killed-in-us-airstrike-in-baghdad-pentagon.html|archive-date=3 January 2020|url-status=live}}</ref> == حملي کانپوءِ == ان حملي جي قانوني حيثيت کي بعد ۾ بين الاقوامي قانون سان گڏوگڏ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جي اندروني گهريلو قانونن ۽ عراق سان سندن ٻہ طرفو سيڪيورٽي معاهدن جي سلسلي ۾ پڻ سوالي نشان لڳايو ويو هُيو. سليماني جي مارجي وڃڻ سان آمريڪا ۽ ايران جي وچ۾ ڇڪتاڻ ۾ تيزيءَ سان وَاڌارو ٿيو ۽ فوجي تنازعي جو خدشو پيدا ٿي ويو. ايراني اَڳِوَاڻن بدلو وَٺڻ جو پڪو پهہ (عزم) ڪيو، جڏهن تہ آمريڪي عهديدارن جو چوڻ هُيو تہ هو کين حق آهي تہ هو عراق ۾ ايران جي حمايتي نيم فوجي دستن (پيراملٽري) تي ڪنهن بھ نوعيت جو حملو ڪرڻ جو امڪان بڻائيندا، جنهن ۾ انهن کي خطرو هُئڻ سميت ثقافتي ماڳن جو پڻ احساس هيو. 5 جنوري 2020 تي، ايران 2015 وارو بين الاقوامي جوهري معاهدو تان پنهنجي وعدن (ڪمٽمينٽ) کي ختم ڪيو. <ref>[https://www.euronews.com/2020/01/05/crowds-greet-soleimani-s-body-as-trump-threatens-to-attack-52-iranian-sites Iran abandons nuclear deal over Soleimani killing]</ref> القدس فورس اڳواڻ جنرل قاسم سليماني جي مارجڻ کانپوءِ جوابي ڪاروائي ڪندي ايران  پاران عراق ۾ آمريڪا ۽ ان جي اتحادي فوج جي فوجي اڏن تي  ميزائل حملا ڪيا.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.dailyimkaan.com/news/5527/%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D8%A7-%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82-%DB%BE-%D8%A2%D9%85%D8%B1%D9%8A%DA%AA%D9%8A-%D9%81%D9%88%D8%AC%D9%8A-%D8%A7%DA%8F%D9%86-%D8%AA%D9%8A-%D9%85%D9%8A%D8%B2%D8%A7%D8%A6%D9%84-%D8%AD%D9%85%D9%84%D8%A7-/|title=ايران جا عراق ۾ آمريڪي فوجي اڏن تي ميزائل حملا {{!}} Daily Imkaan {{!}} روزاني امڪان|website=www.dailyimkaan.com|language=sd|access-date=2020-01-08}}</ref><ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.dailysindhyar.com/?p=21400|title=آمريڪي فوجي اڏن تي حملو، ايران پاران 80 فوجي مارڻ جي دعويٰ|website=Daily Sindhyar|language=en-US|access-date=2020-01-08}}</ref> == پڻ ڏسو == {{commons}} *[[عراق ۾ 2020]] *[[سياست ۽ حڪومت ۾ 2020]] *[[باريشا ڇاپو|باريشہ raid ]] *[[ايران–سعودي عرب پراڪسي تڪرار]] *[[ٽارگيٽ ڪلنگ|نشانو بڻائي قتل]] *[[گڏيل آمريڪي رياستن جي فوجي ڪاروائين جي ٽائم لائن]] == حوالا == {{Reflist}} {{Iran–United States relations}} {{Trump presidency}} {{Portal bar|ايشيا|جهاز راني|ايران|عراق|Modern history|گڏيل آمريڪي رياستون|جنگ}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Baghdad international airport attack, 2020}} 7d78nxrb1h6cxho4nhdvl128wnj7b1z 0 55806 414405 414180 2026-09-22T12:50:00Z Ibne maryam 17680 414405 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | group = | image = | caption = [[صحارا ريگستان]] ۾ امازيغي بدوي مرد | population = | regions = | langs = | rels = | related = |name=بربر<br> امازيغ (عربي)|native_name=Imaziɣn ([[بربر ٻوليون|بربر]])|type=نسلي گروهه|image_skyline=Amazigh1.jpg|image_size=250px|image_caption=[[صحارا ريگستان]] ۾ بربر بدوي مرد|subdivision_name=[[بربر ٻوليون]]، [[عربي ٻولي|عربي ٻوليون]] (مقامي لهجا)|subdivision_name1=تقريبن 3 ڪروڙ کان وڌيڪ امازيغي ڳالهائيندڙ؛ 4 ڪروڙ عربي ڳالهائيندڙ|subdivision_name2='''[[مراڪش]]''': 1.7 ڪروڙ (ڪل آبادي جو 60%) <br /> '''[[الجزائر]]''': 1.3 ڪروڙ (ڪل آبادي جو 40%)<br /> '''[[مالي]]''': 800,000<br />'''[[نائيجر]]''': 750,000<br />'''[[موريتانيا]]''': 680,000<br />'''[[ليبيا]]''': 470,000<br />'''[[تيونس]]''': 117,783<br />'''[[يورپ]]''': 40 لک|subdivision_name3=[[عرب]]|subdivision_type=ٻوليون|subdivision_type1=آبادي|subdivision_type2=علائقا|subdivision_type3=پاڙيسري|subdivision_type4=مذهب|subdivision_name4=[[اسلام]] (اڪثريت [[سني اسلام]])}} '''بربر''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: الأمازيغ'''؛''' [[بربر ٻوليون|بربر]]''':''' Imaziɣn) هڪ قديم نسلي گروهه آهن. اهي [[اتر آفريڪا]] جي ملڪن جهڙوڪ [[مراڪش]]، [[الجزائر]]، [[لبيا|ليبيا]] ۽ [[تيونس]] جا قديم ترين رهواسي آهن.<ref name=":1" /><ref name=":0">{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/61465/Berber|title=Berber|encyclopedia=Encyclopædia Britannica}}</ref> اتر آفريڪا جي مختلف حصن ۾ امازيغي ماڻهن جا <small>100</small> کان وڌيڪ مختلف قبيلا رهن ٿا.<ref name=":1" /> اهي ماڻهو ٻن طريقن سان زندگي گذارين ٿا: ڪجهه قبيلا چرواها آهن جيڪي هڪ جاءِ تان ٻي جاءِ تي لڏپلاڻ ڪندا رهن ٿا، جڏهن ته ڪجهه هڪ هنڌ مستقل آباد آهن. امازيغي ماڻهو '''[[بربر ٻوليون|تمازي]]''' (<small>Tamazight</small>) ٻولي ڳالهائين ٿا، جنهن جا ڪيترائي لهجا آهن ۽ اها '''تفيناغ''' (<small>Tifinagh</small>) لکت ۾ لکي وڃي ٿي.<ref name=":1">{{Cite book|title=L'art des femmes berbères|url=https://archive.org/details/azettalartdesfem0000paul|last=Vandenbroeck|first=Paul|year=2000}}</ref> ==تفصيل== {{Short description|Ethnic group indigenous to North Africa}} {{other uses}}{{pp-protected|small=yes}}{{Citation style|date=April 2026}} {{Infobox ethnic group | group = بربر امازيغ {{unbulleted list|Berbers|Amazighs}} <!-- [[WP:NOETHNICGALLERIES]] --> | native_name = {{hlist|{{lang|ber-Latn|Imaziɣen}}|{{lang|ber|ⵉⵎⴰⵣⵉⵖⵏ}}|{{lang|ber|ⵎⵣⵗⵏ}}}} | image = Berber flag.svg | caption = | population = 25 million<ref>{{Cite book |last=Williams |first=Victoria R. |url=https://books.google.com/books?id=OxnOEAAAQBAJ&pg=PT277 |title=Indigenous Peoples: An Encyclopedia of Culture, History, and Threats to Survival [4 volumes] |date=24 February 2020 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=979-8-216-10219-9 |language=en |quote=However, there may be around twenty-five million Berbers in total, with fifteen million Berbers living in Morocco; six million in Algeria; one million each in Libya, Mali, and Niger; thirty thousand in Egypt; one hundred thousand in Tunisia; and ten thousand in Mauritania.}}</ref> to 36 million<ref name="Danver2015">{{cite book|author=Steven L. Danver|title=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues|url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&pg=PA23|year=2015|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-46400-6|quote=The Berber population numbers approximately 36 million people.|page=23}}</ref><ref name="Berber people">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Berber|title=Berber people|access-date=17 August 2016}}</ref><ref name="Berber speakers">{{cite web|url=https://www.foxnews.com/world/north-africas-berbers-get-boost-from-arab-spring/|title=North Africa's Berbers get boost from Arab Spring|publisher=[[Fox News]]|date=5 May 2012|access-date=8 December 2013}}</ref><ref name="Bilingualism, p. 860">{{cite book|last1=Bhatia|first1=Tej K.|last2=Ritchie|first2=William C.|title=The Handbook of Bilingualism|date=2006|publisher=John Wiley & Sons|isbn=0-631-22735-0|page=860|url=https://books.google.com/books?id=pNqVaUk4dM0C|access-date=16 July 2016}}</ref> | region1 = {{flag|Morocco}} | pop1 = 14 million{{refn|<ref>{{Cite book |last=Rubin |first=Barry |url=https://books.google.com/books?id=8vBnBwAAQBAJ&pg=PA554 |title=The Middle East: A Guide to Politics, Economics, Society and Culture |date=17 March 2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-45578-3 |page=554 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Berber Marginalization in North Africa Fuels Identity Movements |url=https://fanack.com/morocco/population-of-morocco/berber-identity-movements/ |access-date=11 February 2025 |website=The MENA Chronicle {{!}} Fanack |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=4 July 2018 |title=Berber {{!}} people {{!}} Britannica.com |url=https://www.britannica.com/topic/Berber |access-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180704131003/https://www.britannica.com/topic/Berber |archive-date=4 July 2018 }}</ref>}} to 20 million{{refn|<ref>{{Cite book |last=Rosen |first=Lawrence |url=https://books.google.com/books?id=uo6wCgAAQBAJ&pg=PA202 |title=Two Arabs, a Berber, and a Jew: Entangled Lives in Morocco |date=2 December 2015 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-31751-9 |page=202 |language=en |quote=He accepts the undocumented estimate that nearly half the Moroccan population—perhaps as many as fifteen million people—identify themselves as Berber...}}</ref><ref>{{Cite book |last=Williams |first=Victoria R. |url=https://books.google.com/books?id=OxnOEAAAQBAJ&pg=PT277 |title=Indigenous Peoples: An Encyclopedia of Culture, History, and Threats to Survival [4 volumes] |date=24 February 2020 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=979-8-216-10219-9 |language=en |quote=However, there may be around twenty-five million Berbers in total, with fifteen million Berbers living in Morocco; six million in Algeria; one million each in Libya, Mali, and Niger; thirty thousand in Egypt; one hundred thousand in Tunisia; and ten thousand in Mauritania.}}</ref><ref>{{Cite web |date=3 March 2016 |title=AP PHOTOS: Berbers live on in Morocco's Atlas Mountains |url=https://apnews.com/general-news-dc618d95c6d84e99b219c0fb51f5d4f8 |access-date=11 February 2025 |website=AP News |language=en |quote=At least 15 million Moroccans are Amazigh, divided into different groups according to their dialects.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ennaji |first=Moha |url=https://books.google.com/books?id=DXsF7fT318QC&pg=PA72 |title=Multilingualism, Cultural Identity, and Education in Morocco |date=20 January 2005 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-0-387-23979-8 |page=72 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://minorityrights.org/communities/amazigh-in-morocco/ |title=Amazigh in Morocco |publisher=Minority Rights Group International |access-date=2026-05-08}}</ref> <ref>{{cite web |url=https://www.refworld.org/reference/countryrep/mrgi/2008/65040 |title=World Directory of Minorities and Indigenous Peoples – Morocco: Berbers |publisher=Minority Rights Group International |via=Refworld |date=2008 |access-date=2026-05-08}}</ref> <ref>{{cite web |url=https://iwgia.org/en/morocco/5058-iw-2023-morocco.html |title=The Indigenous World 2023: Morocco |publisher=International Work Group for Indigenous Affairs |date=2023 |access-date=2026-05-08}}</ref> }} | region2 = {{flag|Algeria}} | pop2 = 7 million<ref>{{Cite book |last=Rubin |first=Barry |url=https://books.google.com/books?id=8vBnBwAAQBAJ&pg=PA554 |title=The Middle East: A Guide to Politics, Economics, Society and Culture |date=17 March 2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-45578-3 |page=554 |language=en}}</ref> to 13 million<ref name="axl.cefan.ulaval.ca"/><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-35515769|title=Algeria reinstates term limit and recognises Berber language|newspaper=BBC News|date=7 February 2016}}</ref> | region3 = {{flag|Niger}} | pop3 = 2.6 million<ref name=nigertuareg>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/niger/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109131606/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/niger|url-status=dead|archive-date=9 January 2021|title=The World Factbook|website=Central Intelligence Agency|access-date=8 October 2016}}, Niger: 11% of 23.6 million</ref> | region4 = {{flag|France}} | pop4 = 2 million<ref>[https://web.archive.org/web/20140929080724/http://www.dglflf.culture.gouv.fr/lgfrance/lgfrance_presentation.htm ''Les langues de France: un patrimoine méconnu, une réalité vivante''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140929080724/http://www.dglflf.culture.gouv.fr/lgfrance/lgfrance_presentation.htm|date=29 September 2014}}, originally published by CultureComm unication.gouv.fr.</ref> | region5 = {{flag|Mali}} | pop5 = 850,000<ref name=WorldFactbookMali>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mali/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109155852/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mali|url-status=dead|archive-date=9 January 2021|title=Mali|date=5 November 2021|publisher=The World Factbook}}</ref> | region6 = {{flag|Libya}} | pop6 = 600,000<ref>{{Citation |last=Zurutuza |first=Karlos |year= |title=Libya's Berbers fear ethnic conflict |publisher=[[Al Jazeera English|Aljazeera]] |publication-place= |page= |url=https://www.aljazeera.com/news/2015/1/6/libyas-berbers-fear-ethnic-conflict |access-date=11 November 2021}}</ref> | region7 = {{flag|Belgium}} | pop7 = 500,000<ref>{{Cite news|url=http://www.lemonde.fr/idees/article/2016/03/23/la-belgique-est-devenue-un-trou-noir-securitaire_4888420_3232.html|title=Au cœur des réseaux djihadistes européens, le passé douloureux du Rif marocain|last=Truong|first=Nicolas|date=23 March 2016|newspaper=Le Monde.fr|language=fr|issn=1950-6244|access-date=16 November 2016}}</ref> | region8 = {{flag|Netherlands}} | pop8 = 467,455{{citation needed|date=March 2019}} | region9 = {{flag|Burkina Faso}} | pop9 = 406,271<ref name=burkinatuareg>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burkina-faso/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111020045/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burkina-faso|url-status=dead|archive-date=11 January 2021|title=The World Factbook|website=Central Intelligence Agency|access-date=12 October 2021}}, Burkina Faso: 1.9% of 21.4 million</ref> | region10 = {{flag|Tunisia}} | pop10 = 100,000<ref>{{Cite book |last=Williams |first=Victoria R. |url=https://books.google.com/books?id=OxnOEAAAQBAJ&pg=PT277 |title=Indigenous Peoples: An Encyclopedia of Culture, History, and Threats to Survival [4 volumes] |date=24 February 2020 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=979-8-216-10219-9 |language=en |quote=However, there may be around twenty-five million Berbers in total, with fifteen million Berbers living in Morocco; six million in Algeria; one million each in Libya, Mali, and Niger; thirty thousand in Egypt; one hundred thousand in Tunisia; and ten thousand in Mauritania.}}</ref> | region11 = {{flag|Canada}} | pop11 = 37,060<ref>{{Cite web|url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=&Code2=&Data=Count&SearchText=Canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&TABID=1|title=Census Profile, 2016 Census – Canada |first=Statistics Canada|last=Government of Canada|date=8 February 2017|website=www12.statcan.gc.ca}}</ref> | region12 = {{flag|Egypt}} | pop12 = 30,000<ref>{{Cite book |last=Williams |first=Victoria R. |url=https://books.google.com/books?id=OxnOEAAAQBAJ&pg=PT277 |title=Indigenous Peoples: An Encyclopedia of Culture, History, and Threats to Survival [4 volumes] |date=24 February 2020 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=979-8-216-10219-9 |language=en |quote=However, there may be around twenty-five million Berbers in total, with fifteen million Berbers living in Morocco; six million in Algeria; one million each in Libya, Mali, and Niger; thirty thousand in Egypt; one hundred thousand in Tunisia; and ten thousand in Mauritania.}}</ref> | region13 = {{flag|Nigeria}} | pop13 = 30,000<ref>{{Cite web|last=Pongou|first=Roland|date=2010-06-30|title=Nigeria: Multiple Forms of Mobility in Africa's Demographic Giant|url=https://www.migrationpolicy.org/article/nigeria-multiple-forms-mobility-africas-demographic-giant|access-date=2020-10-29|website=migrationpolicy.org|language=en}}</ref> | region14 = {{flag|Mauritania}} | pop14 = 10,000<ref>{{Cite book |last=Williams |first=Victoria R. |url=https://books.google.com/books?id=OxnOEAAAQBAJ&pg=PT277 |title=Indigenous Peoples: An Encyclopedia of Culture, History, and Threats to Survival [4 volumes] |date=24 February 2020 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=979-8-216-10219-9 |language=en |quote=However, there may be around twenty-five million Berbers in total, with fifteen million Berbers living in Morocco; six million in Algeria; one million each in Libya, Mali, and Niger; thirty thousand in Egypt; one hundred thousand in Tunisia; and ten thousand in Mauritania.}}</ref> | region15 = {{flag|Norway}} | pop15 = 4,500{{citation needed|date=December 2020}} | region16 = {{flag|Israel}} | pop16 = 3,500<ref>Moshe Shokeid: ''The Dual Heritage: Immigrants from the Atlas Mountains in an Israeli Village''. Manchester University Press, 1971.</ref> | region17 = {{flag|United States}} | pop17 = 1,325<ref>{{cite web|author=US Census Bureau|title=The Arab Population: 2000|url=https://www.census.gov/prod/2003pubs/c2kbr-23.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20040113064140/http://www.census.gov/prod/2003pubs/c2kbr-23.pdf |archive-date=13 January 2004 |url-status=live|access-date=5 May 2013}}</ref> | langs = [[بربر ٻوليون]] (تامازيغ) ۽ [[عربي]] | rels = [[سني اسلام]] (اڪثريت)<br>اقليتون: اباضي اسلام، شيعا اسلام، [[عيسائيت]] (خاص طور تي ڪيٿولڪ)<ref name=Miller2015>{{cite journal|url=https://www.academia.edu/16338087|title=Believers in Christ from a Muslim Background: A Global Census|last1=Miller|first1=Duane Alexander|last2=Johnstone|first2=Patrick|journal=Interdisciplinary Journal of Research on Religion|volume=11|number=10|year=2015|via=academia.edu|access-date=27 March 2016|issn=1556-3723}}</ref><ref>{{in lang|fr}} [http://matoub.kabylie.free.fr/kabylie/article.php3?id_article=174 Sadek Lekdja: ''Christianity in Kabylie'', Radio France Internationale, 7 mai 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171018134716/http://matoub.kabylie.free.fr/kabylie/article.php3?id_article=174 |date=18 October 2017 }}.</ref> ۽ [[يهوديت]] <!-- as per [[Infobox ethnic group]], the religion parameter is for the "group's religious affiliations" – irreligion is having no religious affiliation --> | related-c = [[اتر آفريڪا]] ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جا ٻيا [[آفرو-ايشيائي ٻوليون]] ڳالهائيندڙ ماڻهو<ref name=Blench2006>{{cite book|last=Blench|first=Roger|title=Archaeology, Language, and the African Past|series=African Archaeology Series|publisher=[[AltaMira Press]]|date=2006|isbn=978-0-7591-0466-2|url=https://books.google.com/books?id=esFy3Po57A8C}}</ref><ref name="Shirai, Noriyuki 2010">Shirai, Noriyuki. ''The Archaeology of the First Farmer-Herders in Egypt: New Insights into the Fayum Epipalaeolithic and Neolithic.'' Leiden University Press, 2010. {{ISBN|978-9087280796}}.</ref><ref name=Ehret2004>{{cite journal|last1=Ehret|first1=C|last2=Keita|first2=SOY|last3=Newman|first3=P|year=2004|title=The Origins of Afroasiatic a response to Diamond and Bellwood (2003)|journal=Science|volume=306|issue=5702|page=1680|doi=10.1126/science.306.5702.1680c|pmid=15576591|s2cid=8057990}}</ref><ref name=bender1997>Bender ML (1997), Upside Down Afrasian, Afrikanistische Arbeitspapiere 50, pp. 19–34</ref> | native_name_lang = ber | related_groups =نسلي گروهه }} {{Contains special characters|Tifinagh}}'''بربر'''{{efn|{{IPAc-en|ˌ|æ|m|ə|ˈ|z|iː|k|,_|-|iː|x}} {{respell|AM|ə|ZEEK(H)}}; {{langx|ber-Latn|Amaziɣ}} ({{lang|ber|ⴰⵎⴰⵣⵉⵖ}} or {{lang|ber|ⵎⵣⵗ}}), singular; {{langx|ar|أمازيغ|Amāzīgh|links=no}}.}} ([[عربي ٻولي|عربي]]: الأمازيغ'''؛''' [[بربر ٻوليون|بربر]]''':''' Imaziɣn){{efn|{{langx|ber-Latn|Imaziɣen|links=no}} ({{lang|ber|ⵉⵎⴰⵣⵉⵖⵏ}} or {{lang|ber|ⵎⵣⵗⵏ}}), plural.}} اتر آفريڪا جا مقامي نسلي ماڻهو آهن.{{Efn|Sources stating Berbers/Amazighs are an ethnic group:<ref>{{Cite journal |last=Eger |first=Claudia |date=April 2021 |title=Equality and Gender at Work in Islam: The Case of the Berber Population of the High Atlas Mountains |url=https://www.cambridge.org/core/journals/business-ethics-quarterly/article/equality-and-gender-at-work-in-islam-the-case-of-the-berber-population-of-the-high-atlas-mountains/EEC5BCBB393279FF5B180A9B7699D0EB |journal=Business Ethics Quarterly |language=en |volume=31 |issue=2 |pages=210–241 |doi=10.1017/beq.2020.21 |issn=1052-150X}}</ref><ref>{{Cite book |last=Draguet |first=Michel |url=https://books.google.co.uk/books/about/Berber_Memories.html?id=lcpTzQEACAAJ&redir_esc=y |title=Berber Memories: Women and Jewellery in Morocco : Through the Gillion Crowet Collections |date=2021 |publisher=Mercatorfonds |isbn=978-0-300-25395-5 |language=en}}</ref><ref>https://pdfs.semanticscholar.org/d506/3734ee2e6bdfdf357737f9f364d102e78860.pdf "Berbers are an ethnic group native to North Africa"</ref><ref>https://rua.ua.es/server/api/core/bitstreams/992afd1d-eb12-41d9-ada1-1412e70c7f2b/content "Amazigh ethnicity"</ref><ref>https://www.ziglobitha.org/wp-content/uploads/2024/12/05-Art.-Fadila-CHEBABHA-pp.65-80.pdf "Amazigh ethnicity"</ref><ref>https://www.fsigeneticssup.com/article/S1875-1768(08)00205-9/pdf "Berber ethnic group"</ref><ref>https://aaregistry.org/story/the-berber-community-a-brief-story/ "Berbers are an ethnic group"</ref><ref>{{Cite web |last=Writer |first=Staff |date=2020-12-02 |title=Berbers: North Africa’s Marginalized Indigenous People |url=https://theglobepost.com/2020/12/02/berbers-north-africa-marginalized-indigenous/ |access-date=2026-04-18 |website=The Globe Post |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Estrin |first=James |date=2016-01-21 |title=Among North Africa's Berbers |url=https://archive.nytimes.com/lens.blogs.nytimes.com/2016/01/21/among-north-africas-berbers/ |access-date=2026-04-18 |website=Lens Blog |language=en}}</ref>}} اهي بنيادي طور تي بربر ٻولين، جيڪي [[افروايشيائي ٻوليون|آفرو-ايشيائي ٻولين جي خاندان]] جو حصو آهن, جي استعمال ذريعي پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن.<ref name="Fields-2011">{{Cite book |last=Fields |first=Nic |url=https://books.google.com/books?id=I2TNDwAAQBAJ&pg=PA28 |title=Roman Conquests: North Africa |date=2011|publisher=Casemate Publishers |isbn=978-1-84884-704-0 |language=en |quote=It must be said that modern Berbers are a very diverse group of peoples whose main connections are linguistic.}}</ref> بربر اتر آفريڪا جي "[[المغرب]]" واري علائقي جا مقامي رهواسي آهن. اهي [[مراڪش]]، [[الجزائر]]، [[لبيا]] ۽ ڪجهه حد تائين [[تيونس]]، [[موريتانيا|موريطانيا]]، اتر [[مالي]] ۽ اتر [[نائيجر]] (ازاواغ) جي علائقن ۾ آباد آهن. بربرن جون ننڍيون برادريون [[برڪینا فاسو|برڪينا فاسو]] ۽ [[مصر]] جي "سيوا اوسيس" ۾ پڻ ملن ٿيون. هن برادري جا ڪيترائي ماڻهو "بربر" نالي کي (جيڪو عربي لفظ "بربر" يا "باربيرين" يعني وحشي يا اڻ سڌريل ماڻهوءَ سان مشابهت رکي ٿو) توهين آميز سمجهن ٿا ۽ پنهنجي لاءِ "امازيغ" نالو استعمال ڪرڻ کي ترجيح ڏين ٿا. [[اتر آفريڪا]] جي [[پٿر جو دور|پٿر جي دور]] جي مقامي تهذيبن مان نڪتل، "امازيغن" جو ذڪر سڀ کان پهريان قديم مصري لکڻين ۾ ملي ٿو. تقريباً <small>2000</small> قبل مسيح کان، بربر ٻوليون نيل واديءَ کان اولهه طرف اتر [[صحارا ريگستان|صحارا]] مان ٿينديون "مغرب" واري علائقي تائين پکڙجي ويون. بربر قومن جي مختلف گروهن، جهڙوڪ موري (<small>Mauri</small>)، ماسيسلي (<small>Masaesyli</small>)، ماسيلي (<small>Massyli</small>)، موسولامي (<small>Musulamii</small>)، گيٽولي (<small>Gaetuli</small>) ۽ گارامانٽس (<small>Garamantes</small>)، بربر بادشاهتن، جهڙوڪ نوميڊيا (<small>Numidia</small>) ۽ موريطانيا جو بنياد وڌو. قديم دور جي آخري حصي ۾ ٻيون بادشاهتون، جهڙوڪ التاوا (<small>Altava</small>)، اوريس (<small>Aurès</small>)، وارسينس (<small>Ouarsenis</small>) ۽ هوڊنا (<small>Hodna</small>) به وجود ۾ آيون. آخرڪار، 7هين ۽ 8هين صديءَ عيسوي ۾ عربن جي فتحن بربر بادشاهتن کي دٻائي ڇڏيو، جنهن سان ثقافتي ۽ لساني "عربائيزيشن" (عربي رنگ ۾ رچجڻ) جو هڪ ڊگهو عمل شروع ٿيو. ان عمل ۾ بربرن جي وچ ۾ [[عربي ٻولي]] ۽ [[عرب ثقافت]] جي پکيڙ، گڏوگڏ سندن [[اسلام]] قبول ڪرڻ شامل هو. خاص طور تي، 7هين صديءَ کان 17هين صديءَ تائين "مغرب" واري علائقي ڏانهن عربن جي لڏپلاڻ هن عمل کي تيز ڪري ڇڏيو. بهرحال، بربر قبيلا هڪ طاقتور سياسي قوت رهيا ۽ انهن اهڙيون حڪمران خاندانن (سلطنتون) قائم ڪيون جن يارهين کان سورهين صديءَ تائين اتر آفريڪا ۽ [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيرين جزيره نما]] جي وڏي حصي تي حڪومت ڪئي؛ مثال طور زيري (<small>Zirids</small>)، حمادي، اولهه مغرب ۾ مختلف زناتا (<small>Zenata</small>) رياستون، الاندلس ۾ ڪيتريون ئي طائفه (<small>Taifa</small>) بادشاهتون ۽ [[مرابطون]] توڙي [[المواحد خلافت|المواحد خلافتون]]. انهن جا بربر جانشين - ماريني (<small>Marinids</small>)، زياني (<small>Zayyanids</small>) ۽ حفصي (<small>Hafsids</small>) - سورهين صديءَ تائين حڪومت ڪندا رهيا. سورهين صديءَ کان پوءِ، اهو سلسلو بربر خاندانن جي غير موجودگيءَ ۾ جاري رهيو؛ مراڪش ۾، سندن جاءِ انهن عربن ورتي جيڪي پيغمبر [[محمد ﷺ]] جي نسل مان هجڻ جي دعويٰ ڪندا هئا. بربر ماڻهن کي مختلف نسلي گروهن ۾ ورهايو ويو آهي، جهڙوڪ ڪابيل (<small>Kabyles</small>)، شاوي (<small>Chaouis</small>) ۽ ريفين (<small>Rifians</small>). پنهنجي لاءِ استعمال ٿيندڙ نالي "امازيغ" (<small>Amazigh</small>) جو استعمال قديم زماني کان هلي رهيو آهي، جنهن جي تصديق مازيزس (<small>Mazices</small>) جهڙا گروهه ڪن ٿا ۽ اهو نالو اڄ به استعمال ٿئي ٿو. مختلف بربر قومون (جهڙوڪ ريفين، نفوسي، غومارا، شلها وغيره). The Berbers are [[indigenous peoples|indigenous]] to the [[Maghreb]] region of North Africa, where they live in communities across parts of [[Morocco]], [[Algeria]], [[Libya]], and to a lesser extent [[Tunisia]], [[Mauritania]], northern [[Mali]] and northern [[Niger]] ([[Azawagh]]).<ref name="Berber Definition">{{Cite web |title=Berber {{!}} Definition, People, Languages, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Berber |access-date=13 December 2022 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref><ref name="Aïtel-2014">{{Cite book |last=Aïtel |first=Fazia |title=We are Imazigen: the development of Algerian Berber identity in twentieth-century literature and culture |date=2014 |isbn=978-0-8130-4895-6 |location=Gainesville, FL |publisher=University of Florida Press |oclc=895334326}}</ref><ref name="Vourlias-2010">{{Cite news |last=Vourlias |first=Christopher |date=25 January 2010 |title=Moroccan minority's net gain |volume=417 |work=Variety |publisher=Penske Business Media, LLC |issue=10}}</ref> Smaller Berber communities are also found in [[Burkina Faso]] and [[Egypt]]'s [[Siwa Oasis]].<ref>{{cite encyclopedia |title=Berber |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/61465/Berber |access-date=2 May 2015}}</ref><ref name="Project">{{Cite web |last=Project |first=Joshua |title=Berber, Siwa in Egypt |url=https://joshuaproject.net/people_groups/14958/EG |access-date=1 June 2022 |website=joshuaproject.net |language=en}}</ref><ref>{{cite book|author=Margaret M. Vale|title=Siwa: Jewelry, Costume, and Life in an Egyptian Oasis|url=https://archive.org/details/siwajewelrycostu0000marg|publisher=American University in Cairo Press|year=2015}}</ref> Many in the community view the exonym "Berber", equivalent and related to the Arabic word for "barbarian" ({{lang|ar|بربر}}), as pejorative, and prefer the endonym "Amazigh". Descended from Stone Age cultures indigenous to North Africa, accounts of the Imazighen were first mentioned in [[Egyptian hieroglyphs|Ancient Egyptian writings]].<ref>[https://study.com/academy/lesson/the-berbers-origin-religion-culture.html History of the Amazigh People] study.com</ref><ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=OMydEAAAQBAJ&dq=amazigh+first+mentioned+in+egyptian&pg=PT234 | title=Entangled Performance Histories: New Approaches to Theater Historiography | isbn=978-1-000-82592-3 | last1=Fischer-Lichte | first1=Erika | last2=Sugiera | first2=Małgorzata | last3=Jost | first3=Torsten | last4=Hartung | first4=Holger | last5=Soltani | first5=Omid | date=2022 | publisher=Taylor & Francis }}</ref> From about 2000 BC, [[Berber languages]] spread westward from the [[Nile|Nile Valley]] across the northern [[Sahara]] into the Maghreb. A series of Berber peoples such as the [[Mauri]], [[Masaesyli]], [[Massyli]], [[Musulamii]], [[Gaetuli]], and [[Garamantes]] gave rise to Berber kingdoms, such as [[Numidia]] and [[Mauretania]]. Other kingdoms appeared in late antiquity, such as [[kingdom of Altava|Altava]], [[kingdom of the Aurès|Aurès]], [[kingdom of Ouarsenis|Ouarsenis]], and [[Hodna]].<ref name="Berber Definition-2">{{cite web |title=Berber &#124; Definition, People, Languages, & Facts &#124; Britannica |date=23 May 2023 |url=https://www.britannica.com/topic/Berber}}</ref> Berber kingdoms were eventually suppressed by the [[Early Muslim conquests|Arab conquests]] of the 7th and 8th centuries AD, which initiated a long process of cultural and linguistic [[Arabization]]. This involved the spread of [[Arabic|Arabic language]] and [[Arab culture]] among the Berbers, as well as their conversion to [[Islam]]. Notably, the [[Arab migrations to the Maghreb]] from the 7th century to the 17th century accelerated this process.<ref name="Holes 42">{{Cite book |last=Holes |first=Clive |url=https://books.google.com/books?id=pzRtDwAAQBAJ |title=Arabic Historical Dialectology: Linguistic and Sociolinguistic Approaches |date=2018|publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-100506-0 |page=42 |language=en}}</ref> However, [[Berber tribes]] remained powerful political forces and created [[:Category:Berber dynasties|dynasties]] that ruled much of North Africa and the [[Iberian Peninsula]] from the eleventh to sixteenth centuries<ref>{{cite magazine |last=Stub |first=Sara Toth |title=Splendor at the Edge of the Sahara |magazine=Archaeology |date=May–June 2020 |volume=73 |issue=3 |url=https://archaeology.org/issues/may-june-2020/letters-from/morocco-medieval-capital/ |access-date=24 May 2026 }}</ref> such as the [[Zirid dynasty|Zirids]], [[Hammadid dynasty|Hammadids]], various [[Zenata]] principalities in the western Maghreb, and several [[Taifa]] kingdoms in [[al-Andalus]], and empires of the [[Almoravid dynasty|Almoravids]] and [[Almohad Caliphate|Almohads]]. Their Berber successors – the [[Marinid dynasty|Marinids]], the [[Zayyanid dynasty|Zayyanids]], and the [[Hafsid dynasty|Hafsids]] – continued to rule until the 16th century. From the 16th century onward, the process continued in the absence of Berber dynasties; in Morocco, they were replaced by [[Sharifism|Arabs claiming descent from the Islamic prophet Muhammad]].<ref name="Berber Definition-2"/> Berbers are divided into several ethnic groups, such as [[Kabyle people|Kabyles]], [[Chaoui people|Chaouis]] and [[Rifians]]. The use of the endonym Amazigh dates back to antiquity, as attested by groups such as the [[Mazices]],<ref>{{Cite journal |last=Chaker |first=S. |date=1986-09-01 |title=Amaziɣ (le/un Berbère) |url=https://doi.org/10.4000/encyclopedieberbere.2465 |journal=Encyclopédie berbère |volume=4 |issue=4 |pages=562–568 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.2465 |issn=1015-7344}}</ref> and it remains in use today.<ref>{{Cite book |last1=Mourigh |first1=Khalid |url=https://books.google.com/books?id=ZDxrzQEACAAJ |title=An Introduction to Tarifiyt Berber (Nador, Morocco) |last2=Kossmann |first2=Maarten |date=2019 |publisher=Ugarit-Verlag |isbn=978-3-86835-307-5 |page=11 |language=en}}</ref> Various Berber nations (such as Rifians, Nafusi, Ghomaras, Shilhas, etc.<ref>{{cite book |last=del Marmol Carvajal |first=Luis |url=https://bvpb.mcu.es/es/consulta/registro.cmd?id=406911 |title=Primera parte de la descripcion general de Affrica |date=1573 |publisher=Biblioteca Central Militar (Madrid) |location=Granada |pages=fo. 43 |language=Spanish |access-date=2026-09-05 |archive-date=2024-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925005255/https://bvpb.mcu.es/es/consulta/registro.cmd?id=406911 |url-status=dead }}</ref>) used the root MZƔ for the name of their language and their people up to the latter half of the 20th Century, when more regionally specific terms such as ''Tarifit'' or ''Tanfusit'' were coined.<ref>{{Cite book |last=Mourigh |first=Khalid |url=https://www.google.nl/books/edition/An_Introduction_to_Tarifiyt_Berber_Nador/ZDxrzQEACAAJ?hl=en |title=An Introduction to Tarifiyt Berber (Nador, Morocco) |last2=Kossmann |first2=Maarten G. |date=2019 |publisher=Ugarit-Verlag |isbn=978-3-86835-307-5 |language=en}}</ref> ==نالا ۽ اشتقاق== {{Main|Names of the Berber people}} عربي فتحن کان پوءِ هتي جي مقامي ماڻهن کي '''بربر''' چيو ويو.<ref>{{Citation|last=Rouighi|first=Ramzi|title=Inventing the Berbers: History and Ideology in the Maghrib|date=2019-07-05|publisher=University of Pennsylvania Press}}</ref> لفظ "بربر" يوناني لفظ "باربيرين" (<small>Barbarian</small>) مان نڪتو آهي، جنهن جي معنيٰ آهي اهي ماڻهو جيڪي اجنبي هجن يا جن جي ٻولي سمجهه ۾ نه اچي. امازيغي ماڻهو پاڻ کي هن نالي سان سڏڻ پسند نه ڪندا آهن. اهي پاڻ کي '''امازيغ''' سڏائڻ پسند ڪن ٿا. "امازيغ" جي معنيٰ آهي "آزاد ماڻهو".<ref name=":1" /> تمازيغت عورتن لاءِ استعمال ٿيندو آهي ۽ امازيغن جمع جو صيغو آهي. The [[indigenous populations]] of the [[Maghreb]] region of [[North Africa]] are collectively known as Berbers or Amazigh in English.<ref name="Berber Definition"/> Tribal titles such as ''Barabara'' and ''Beraberata'' appear in Egyptian inscriptions of 1700 and 1300 BC, and the Berbers were probably intimately related with the Egyptians in very early times. Thus the true ethnic name may have become confused with ''Barbari'', the designation used by classical conquerors.<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Berbers |volume= 3 | last= |first= |author-link= | pages= 764–767 |short=1}}</ref>{{Better source needed|reason=The current source is very old and would be better replaced with a reference that better demonstrates current terminology and understanding.|date=September 2024}} The plural form Imazighen is sometimes also used in English.<ref name="Aïtel-2014" /><ref>{{Cite book |last=Ilahiane |first=Hsain |title=Historical dictionary of the Berbers (Imazighen) |date=2017 |isbn=978-1-4422-8182-0 |edition=2nd |location=Lanham, Maryland |publisher=Rowman & Littlefield |oclc=966314885}}</ref> The term "Berber" as a collective label has been the subject of scholarly debate. The historian Ramzi Rouighi argues that Berbers began to be referred to collectively only after the Arab conquests of the 7th century, and that the term's modern usage carries problematic historical baggage.<ref>{{Cite book |last=Rouighi |first=Ramzi |url=https://www.google.co.ma/books/edition/Inventing_the_Berbers/CIO9DwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&pg=PA8&printsec=frontcover |title=Inventing the Berbers: History and Ideology in the Maghrib |date=2019-07-05 |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |isbn=978-0-8122-9618-1 |pages=8 |language=en}}</ref> However, Rouighi's treatment of the term "Amazigh" has been criticized for oversimplifying its historical distribution and dismissing it as a colonial invention without adequately engaging with its use as an endonym in many regions long before modern nationalism.<ref>{{cite web |last=Souag |first=Lameen |date=February 11, 2021 |title=Review: "Inventing the Berbers" |url=https://lughat.blogspot.com/2021/02/review-inventing-berbers.html |website=Jabal al-Lughat |access-date=May 8, 2026}}</ref> Today, many consider the term "Berber" pejorative and prefer "Amazigh" instead, due to its problematic history as an [[Endonym and exonym|exonym]] and its equivalence with the [[Arabic]] word for "[[barbarian]]".<ref>{{Cite book |title=Oxford Arabic dictionary: Arabic-English · English-Arabic |date=2014 |editor=Tressy Arts |isbn=978-0-19-958033-0 |edition=First |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |pages=979, 990 |oclc=881018992}}</ref><ref>{{Cite book |last=Maddy-Weitzman |first=Bruce |title=The Berber Identity Movement and the Challenge to North African States |url=https://archive.org/details/berberidentitymo0000madd |publisher=University of Texas Press |year=2011 |isbn=978-0-292-74505-6 |pages=[https://archive.org/details/berberidentitymo0000madd/page/14 14]–17}}</ref><ref name="Vourlias-2010"/><ref>{{Cite web |date=23 September 2019 |title="Respecting Identity: Amazigh Versus Berber" |url=https://www.linguisticanthropology.org/blog/2019/09/23/respecting-identity-amazigh-versus-berber/ |access-date=25 October 2022 |website=Society for Linguistic Anthropology |language=en-US |archive-date=25 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221025143159/https://www.linguisticanthropology.org/blog/2019/09/23/respecting-identity-amazigh-versus-berber/ }}</ref><ref>{{Cite book |last=Maddy-Weitzman |first=Bruce |url=https://books.google.com/books?id=xVpxZSTyhb0C&q=berber+modern+identity+movement |title=The Berber Identity Movement and the Challenge to North African States |publisher=University of Texas Press |year=2011 |isbn=978-0-292-74505-6 |page=2 |language=en}}</ref> Since the late 20th century, a trans-national movement ''–'' known as [[Berberism]] or the Berber Culture Movement ''–'' has emerged among various parts of the Berber populations of North Africa to promote a collective Amazigh [[ethnic identity]] and to advocate for greater linguistic rights and cultural recognition.<ref name="Maddy-Weitzman-2011">{{Cite book |last=Maddy-Weitzman |first=Bruce |url=https://books.google.com/books?id=xVpxZSTyhb0C&pg=PA7 |title=The Berber Identity Movement and the Challenge to North African States |publisher=University of Texas Press |year=2011 |isbn=978-0-292-74505-6 |pages=7–9 |language=en}}</ref> [[Stéphane Gsell]] proposed the translation "noble/free" for the term Amazigh based on [[Leo Africanus]]'s translation of "awal amazigh" as "noble language" referring to the [[Berber languages]]. This definition remains disputed and is seen by some as an undue extrapolation.<ref name="Stepanova-2018">{{Cite journal |last=Stepanova |first=Anastasia |date=15 June 2018 |title=Who Conquered Spain? The Role of the Berbers in the Conquest of the Iberian Peninsula |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=4 |issue=1 |pages=78–87 |doi=10.17816/wmo35149 |issn=2410-0145 |doi-access=free}}</ref><ref name="Chaker-1986">{{Cite journal |last=Chaker |first=S. |date=1 September 1986 |title=Amaziɣ (le/un Berbère) |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/2465 |journal=Encyclopédie berbère |volume=4 |language=fr |issue=4 |pages=562–568 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.2465 |issn=1015-7344}}</ref><ref>{{Cite book |last=Gsell |first=Stéphane |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k11837281/f133.item |title=Histoire ancienne de l'Afrique du Nord. Tome 5 |publisher=Hachette |year=1929 |location=Paris |page=119 |language=fr}}</ref> Related words such as {{lang|ber-Latn|mmuzeɣ}} ('to be noble', 'generous') exist among the [[Zayanes|Imazighen]] of Central Morocco, while {{lang|ber-Latn|tmuzeɣ}} ('to free oneself', 'revolt') is found among the [[Kabyle people|Kabyles]] of [[Ouadhia District|Ouadhia]].<ref>{{Cite conference |last=Brugnatelli |first=Vermondo |date=16–18 June 2012 |title=À propos de la valeur sémantique d' amaziɣ et tamaziɣt dans l'histoire du berbère |trans-title=About the semantic value of amaziɣ and tamaziɣt in Berber history |url=https://www.academia.edu/1786795 |conference=BaFraLe |language=fr |access-date=30 March 2022}}</ref> The term also has a [[cognate]] in the [[Tuareg languages|Tuareg]] ''"Amajegh"'', meaning noble.<ref>{{Cite book |last=Hureiki |first=Jacques |url=https://books.google.com/books?id=6btoFb1gzwsC&dq=%22Amajegh%22&pg=PA74 |title=Essai sur les origines des Touaregs: herméneutique culturelle des Touaregs de la région de Tombouctou |date=1 January 2003 |publisher=KARTHALA Editions |isbn=978-2-84586-442-9 |language=fr}}</ref><ref name="Stepanova-2018"/> "Mazigh" was used as a tribal surname in [[Roman Empire|Roman]] [[Mauretania Caesariensis]].<ref name="Chaker-1986"/><ref>{{Cite book |last=Desanges |first=Jehan |url=http://archive.org/details/CatalogueDesTribusAfricainesDeLantiquiteClassiqueALOuestDuNil |title=Catalogue des tribus africaines de l'antiquité classique à l'ouest du Nil |publisher=Université de Dakar |year=1962 |location=Dakar |page=63 |language=French}}</ref> Abraham Isaac Laredo proposes that the term Amazigh could be derived from "Mezeg", which is the name of [[Dedan (Bible)|Dedan]] of [[Sheba]] in the [[Targum]].<ref>{{Cite book |last=Laredo |first=Abraham Isaac |url=https://books.google.com/books?id=9nAbAAAAIAAJ |title=Bereberes y Hebreos en Marruecos: sus orígenes, según las leyendas, tradiciones y fuentes hebraicas antiguas |date=1954 |publisher=Instituto de Estudios Africanos, Consejo Superior de Investigaciones Científicas |language=es}}</ref><ref name="Stepanova-2018"/> The medieval Arab historian [[Ibn Khaldun]] says the Berbers were descendants of Barbar, the son of Tamalla, son of Mazigh, son of [[Canaan (son of Ham)|Canaan]], son of [[Ham (son of Noah)|Ham]], son of [[Noah]].<ref>{{Cite journal |last=Stepanova |first=Anastasia V. |date=5 September 2018 |title=Origin of the Berber Tribal Confederation of Ṣanhādja |url=https://kigiran.elpub.ru/jour/article/view/1179 |journal=Oriental Studies |language=ru |volume=11 |issue=2 |pages=2–13 |issn=2619-1008}}</ref><ref name="Stepanova-2018"/> The [[Numidians|Numidian]], [[Mauri]] and [[Libu]] populations of antiquity are typically understood by contemporary writers to have referred to the same population as modern Berbers.<ref>{{Cite book |last=Maddy-Weitzman |first=Bruce |title=Amazigh politics in the wake of the Arab Spring |date=2022 |isbn=978-1-4773-2482-0 |location=Austin |publisher=University of Texas Press |oclc=1255524815}}</ref><ref name="EB319">{{Cite encyclopedia |year=2008 |title=Lebou/Libou |encyclopedia=Encyclopédie berbère |publisher=Edisud |url=http://encyclopedieberbere.revues.org/319 |last=Zimmermann |first=K. |publication-place=Aix-en-Provence |volume=28–29 {{!}} Kirtēsii – Lutte |issue=28–29 |pages=4361–4363|doi=10.4000/encyclopedieberbere.319 |doi-access=free }}</ref> ==تاريخ== '''بربر''' (Berber) اتر آفريڪا جي قديم [[بربر ٻوليون|ٻوليون]]، [[ثقافت]] ۽ [[ماڻھو|ماڻھن]] جو نالو آهي. بربر يا امازيغي {{ٻيا نالا|انگريزي= Imazighen}} ڏکڻ ۾ [[صحارا ريگستان|صحارا رڻپٽ]]، اوڀر ۾ [[مصر]] کان [[رومي سمنڊ]] وارو [[اتر آفريڪا]] جو پورو حصو ويندي [[اولهه آفريڪا|اولھه آفريڪا]] جي ڪينري ٻيٽن تائين رھندڙ ھيا.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> تاريخ جي مختلف دؤرن ۾ بربر ماڻھن ھر مذھب جي رواہتن تي اثرانداز ٿيندا آيا آھن جن ۾ قديم بت پرست مذھب، [[عيسائيت]]، [[يهوديت|يھوديت]] ۽ [[اسلام]] شامل آهن.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> موجوده دؤر ۾ بربر اڪثريت ۾ [[سني اسلام]] سان تعلق رکندڙ آهن.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> اھي اٺين صدي عيسويءَ ۾ [[مسلمان]] ٿيڻ شروع ٿيا ۽ اھو سلسلو ٻہ سؤ سالن ۾ پورو ٿيو.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> اھي [[لڪه وادي جي جنگ|اسپين جي فتح]] ۾ پڻ اسلامي لشڪر ۾ شامل ھيا.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> انھن جو [[عرب|عربن]] سان تعلق ھميشه دوستاڻو نہ رھيو ڇو تہ عرب انھن کي نسلي برتري جتائيندا ھيا.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> ٻارھين صدي عيسويءَ ۾ بربر ماڻھن [[مرابطون|الموارد]] ۽ [[المواحد خلافت|الموحد]] شاھي خاندانن کي اڀاريو جن [[اسپين]] ۽ اتر آفريڪا جي حڪمراني ڪئي.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> بربر ماڻھن جو ماريني (<small>1196ع</small>–<small>1464ع</small>) ۽ [[فاطمي خلافت]] (<small>909ع</small>–<small>1171ع</small>) حڪمراني ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> موجوده دؤر ۾ بربر ماڻھو مصر، [[لبيا]] ۽ [[تيونس]] ۾ ننڍڙين برادرين ۾ رھندڙ آھن پر اھي [[الجزائر|الجيريا]]، [[نائيجيريا]] ۽ [[موريتانيا|ماريطانيہ]] ۽ خصوصاً [[مراڪش]] ۾ وڏي تعداد ۾ رھن ٿا.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> مراڪش جي 40 سيڪڙو آبادي بربر آھي.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> انھن جو چڱو تعداد يورپي ملڪن [[فرانس]]، [[بيلجيم]] ۽ [[نيدرلينڊز|نيدرلينڊ]] ۾ رھندڙ آھي.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> لفظ بربر [[يوناني]] ۽ [[لاطيني|رومن]] لفظ باربيرين {{ٻيا نالا|انگريزي= Barbarian}} سان ھڪجھڙائي رکڻ تي ھم عصر عالمن انھن لاء امازيغ (واحد) يا امازيغن (جمع) لفظ استعمال ڪيو.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> اڄوڪي دؤر ۾ بطور مادري زبان ڳالهائي ويندڙ بربر ٻولي کي '''[[بربر ٻوليون|تمازي]]''' {{ٻيا نالا|انگريزي= Tamazight}} سڏين ٿا.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام "> - Encyclopedia of Islam- Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor-: Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001 - pages# 100, </ref> ===آغاز=== امازيغي ماڻهو مغرب (اتر آفريڪا جو اولهندو حصو) جا پهريان رهواسي هئا. اهي قديم زماني ۾ مختلف قبيلن ۾ ورهايل هئا ۽ رومي سلطنت جي دور ۾ به پنهنجي الڳ سڃاڻپ رکندا هئا. ===عرب اسلامي فتحون=== 7هين صدي عيسويءَ ۾ عربن جي آمد سان هتي اسلامي اثر وڌيو. ٻولي ۽ مذهب ۾ وڏيون تبديليون آيون. ڪيترن ئي امازيغي قبيلن [[اسلام]] قبول ڪيو ۽ اهي عرب اسلامي فوجن جو حصو بڻيا. 8هين صديءَ ۾ امازيغي اڳواڻن [[اموي خلافت]] جي خلاف بغاوتون پڻ ڪيون.<ref>https://books.google.co.uk/books?id=tOaYDwAAQBAJ&pg=PT53</ref> === امازيغي سلطنتون === تاريخ ۾ ڪيتريون ئي طاقتور امازيغي سلطنتون گذريون آهن، جن ۾ [[مرابطون|المرابطون]] (<small>Almoravids</small>) ۽ الموحدون (<small>Almohads</small>) سڀ کان وڌيڪ مشهور آهن. انهن سلطنتن نه صرف اتر آفريڪا پر يورپ جي علائقي [[مسلم اسپين|اندلس]] (اسپين) تي به حڪومت ڪئي.<ref>{{cite book |last1 = Hall |first1 = John G. |title = North Africa |url = https://archive.org/details/northafricaexplo00john |year = 2002}}</ref> The areas of North Africa that have retained the Berber language and traditions best have been, in general, Algeria, Libya, Morocco and Tunisia. Much of Berber culture is still celebrated among the cultural elite in Morocco and Algeria, especially in [[Kabylia]], the [[Aurès]] and the [[Atlas Mountains]]. The [[Kabyles]] were one of the few peoples in North Africa who remained independent during successive rule by the [[Ancient Carthage|Carthaginians]], [[Ancient Rome|Romans]], [[Byzantine Empire|Byzantines]], [[Vandal Kingdom|Vandals]], and the [[Ottoman Empire|Ottoman Turks]].<ref>{{cite book| url = https://books.google.com/books?id=4CfBKvsiWeQC&pg=PA156| title = The Middle East and North Africa: Pg 156| isbn = 978-1-85743-132-2| author1 = Eur| publisher = Psychology Press}}</ref><ref>{{cite web| url = https://books.google.com/books?id=83koAAAAYAAJ&pg=PA118| title = Sketches of Algeria During the Kabyle War By Hugh Mulleneux Walmsley: Pg 118| last1 = Walmsley| first1 = Hugh Mulleneux| year = 1858}}</ref><ref>{{cite book| url = https://books.google.com/books?id=wqF8CgAAQBAJ&pg=PT167| title = The Kabyle People By Glora M. Wysner| isbn = 978-1-4474-8352-6| last1 = Wysner| first1 = Glora M.| date = 30 January 2013| publisher = Read Books}}</ref><ref>{{cite book| url = https://books.google.com/books?id=pv80AQAAMAAJ&q=Kabylia| title = The Encyclopedia Americana, Volume 1: Pg 568| year = 1990| publisher = Grolier| isbn = 978-0-7172-0121-1}}</ref> Even after the [[Arabs|Arab]] [[Muslim conquest of the Maghreb|conquest of North Africa]], the Kabyle people still maintained possession of their mountains.<ref>{{cite web| url = https://books.google.com/books?id=GI5CAAAAcAAJ&pg=PA45| title = The art journal London, Volume 4: Pg 45| year = 1865}}</ref><ref>{{cite web| url = https://books.google.com/books?id=JU5CAAAAIAAJ&pg=PA93| title = The Barbary Coast By Henry Martyn Field: Pg 93| last1 = Field| first1 = Henry Martyn| year = 1893}}</ref> === Prehistory === {{Main|Prehistoric North Africa}} {{further|Genetic history of North Africa|Proto-Berber language}} [[File:Hoggar peinture rupestre1.JPG|thumb|upright|[[Ahaggar Mountains|Hoggar]] painting, [[Tassili n'Ajjer]]]] [[File:Egypte louvre 131 statuette.jpg|thumb|upright|An [[Egypt]]ian statuette representing a Libyan [[Libu]] Berber from the reign of Rameses{{nbsp}}II (19th Dynasty) in 1279–1213 BC. ([[Louvre|Louvre Museum]], Paris)]] The [[Maghreb]] region in northwestern Africa is believed to have been inhabited by Berbers from at least 10,000&nbsp;BC.<ref name="Ilahiane2006">{{cite book|author=Hsain Ilahiane|title=Historical Dictionary of the Berbers (Imazighen)|url=https://books.google.com/books?id=0E8qp_k515oC&pg=PA112|date=17 July 2006|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-6490-0|page=112}}</ref>{{Dubious|reason=The source cited seems unreliable for this claim|date=October 2025}} [[Cave paintings]], which have been dated to twelve millennia before present, have been found in the [[Tassili n'Ajjer]] region of southeastern Algeria. Other [[rock art]] has been discovered at [[Tadrart Acacus]] in the Libyan desert. A [[Neolithic]] society, marked by [[domestication]] and [[subsistence agriculture]] and richly depicted in the Tassili n'Ajjer paintings, developed and predominated in the Saharan and Mediterranean region (the Maghreb) of northern Africa between 6000 and 2000&nbsp;BC (until the classical period). Prehistoric [[Tifinagh]] inscriptions were found in the [[Oran]] region.<ref>{{Cite book |editor-last1=Tiliouine |editor-first1=Habib |editor-last2=Estes |editor-first2=Richard J. |title=The State of Social Progress of Islamic Societies: Social, Economic, Political, and Ideological Challenges |year=2016 |publisher=Springer |isbn=978-3-319-24772-4 |page=115}}</ref> During the pre-Roman era, several successive independent states (Massylii) existed before King [[Masinissa]] unified the people of [[Numidia]].<ref name=Histoirede>Histoire de l'émigration kabyle en France au XXe siècle: réalités culturelles&nbsp;... De Karina Slimani-Direche</ref><ref>Les cultures du Maghreb. Maria Àngels Roque, Paul Balta, Mohammed Arkoun</ref><ref>Dialogues d'histoire ancienne à l'Université de [[Besançon]], Centre de recherches d'histoire ancienne</ref>{{Full citation needed|date=October 2020}} === Mythology === According to the Roman historian [[Gaius Sallustius Crispus]], the original people of North Africa are the [[Gaetulians]] and the Libyans, they were the prehistoric peoples that crossed to Africa from the [[Iberian Peninsula]], then much later, [[Hercules]] and his army crossed from Iberia to North Africa where his army intermarried with the local populace and settled the region permanently, the Medes of his army that married the Libyans formed the Maur people, while the other part of his Army formed the Nomadas or as they are today known as the [[Numidians]] which later on united all of Berber tribes of North Africa under the rule of [[Massinissa]]. === Other sources === According to the ''[[Al-Fihrist|Al-Fiḥrist]]'', the Barber (i.e. Berbers) comprised one of seven principal races in Africa.<ref>Ibn al-Nadim. ''Al-Fiḥrist'', Book I, pp.&nbsp;35–36</ref> The medieval Tunisian scholar [[Ibn Khaldun]] (1332–1406), recounting the oral traditions prevalent in his day, sets down two popular opinions as to the origin of the Berbers: according to one opinion, they are descended from [[Canaan, son of Ham]], and have for ancestors Berber, son of Temla, son of Mazîgh, son of Canaan, son of Ham, a son of Noah;<ref name="Khaldun1925">{{cite book |last=Ibn Khaldun |title=Histoire des Berbères et des dynasties musulmanes de l'Afrique septentrionale |publisher=P. Geuthner |year=1925 |volume=1 |location=Paris |page=176 |language=fr |translator-last=de Slane |translator-first=William MacGuckin |oclc=556514510 |author-link=Ibn Khaldun |translator-link=Baron de Slane}}</ref> alternatively, [[Abu Bakr bin Yahya al-Suli|Abou-Bekr Mohammed es-Souli]] (947 AD) held that they are descended from Berber, the son of Keloudjm ([[Casluhim]]), the son of [[Mesraim]], the son of Ham.<ref name=Khaldun1925/> {{blockquote|They belong to a powerful, formidable, brave and numerous people; a true people like so many others the world has seen – like the Arabs, the Persians, the Greeks and the Romans. The men who belong to this family of peoples have inhabited the Maghreb since the beginning.|Ibn Khaldun<ref name=Berbers/>}} === Ancestry and DNA === As of about 5000 BC, the populations of North Africa were descended primarily from the [[Iberomaurusian]] and [[Capsian culture|Capsian]] cultures, with a more recent intrusion being associated with the [[Neolithic Revolution]].<ref>J. Desanges, "The proto-Berbers", pp. 236–245, especially p. 237, in ''General History of Africa, vol. II: Ancient Civilizations of Africa'' (UNESCO 1990).</ref> The proto-Berber tribes evolved from these prehistoric communities during the late [[Bronze Age|Bronze]]- and early [[Iron Age|Iron]] ages.<ref>Mário Curtis Giordani, ''História da África. Anterior aos descobrimentos.'' Editora Vozes, Petrópolis (Brasil) 1985, pp. 42f., 77f. Giordani references Bousquet, ''Les Berbères'' (Paris 1961).</ref> [[Uniparental inheritance|Uniparental DNA]] analysis has established ties between Berbers and other Afroasiatic speakers in Africa. Most of these populations belong to the [[Haplogroup E-M215 (Y-DNA)|E1b1b]] paternal haplogroup, with Berber speakers having among the highest frequencies of this lineage.<ref name=Trombetta2015>{{cite journal|last1=Trombetta|first1=Beniamino|last2=D'Atanasio|first2=Eugenia|last3=Massaia|first3=Andrea|last4=Ippoliti|first4=Marco|last5=Coppa|first5=Alfredo|last6=Candilio|first6=Francesca|last7=Coia|first7=Valentina|last8=Russo|first8=Gianluca|last9=Dugoujon|first9=Jean-Michel|last10=Moral|first10=Pedro|last11=Akar|first11=Nejat|last12=Sellitto|first12=Daniele|last13=Valesini|first13=Guido|last14=Novelletto|first14=Andrea|last15=Scozzari|first15=Rosaria|last16=Cruciani|first16=Fulvio|title=Phylogeographic Refinement and Large Scale Genotyping of Human Y Chromosome Haplogroup E Provide New Insights into the Dispersal of Early Pastoralists in the African Continent|journal=[[Genome Biology and Evolution]]|date=24 June 2015|volume=7|issue=7|pages=1940–1950|doi=10.1093/gbe/evv118|pmid=26108492|pmc=4524485}}</ref> Additionally, genomic analysis found that Berber and other Maghreb communities have a high frequency of an ancestral component that originated in the Near East. This Maghrebi element peaks among Tunisian Berbers.<ref name=Henn2012>{{cite journal|last1=Henn|first1=Brenna M.|last2=Botigué|first2=Laura R.|last3=Gravel|first3=Simon|last4=Wang|first4=Wei|last5=Brisbin|first5=Abra|last6=Byrnes|first6=Jake K.|last7=Fadhlaoui-Zid|first7=Karima|last8=Zalloua|first8=Pierre A.|last9=Moreno-Estrada|first9=Andres|last10=Bertranpetit|first10=Jaume|last11=Bustamante|first11=Carlos D.|last12=Comas|first12=David|title=Genomic Ancestry of North Africans Supports Back-to-Africa Migrations|journal=[[PLOS Genetics]]|date=12 January 2012|volume=8|issue=1|article-number=e1002397|doi=10.1371/journal.pgen.1002397|pmid=22253600|pmc=3257290 |doi-access=free }}</ref> This ancestry is related to the Coptic/Ethio-Somali component, which diverged from these and other West Eurasian-affiliated components before the [[Holocene]].<ref name=Hodgson2014>{{cite journal |last1=Hodgson |first1=Jason A. |last2=Mulligan |first2=Connie J. |last3=Al-Meeri |first3=Ali |last4=Raaum |first4=Ryan L. |title=Early Back-to-Africa Migration into the Horn of Africa |journal=[[PLOS Genetics]] |date=12 June 2014 |volume=10 |issue=6 |article-number=e1004393 |doi=10.1371/journal.pgen.1004393 |pmid=24921250 |pmc=4055572 |doi-access=free }}; {{cite journal |title=Supplementary Text S1: Affinities of the Ethio-Somali ancestry component |journal=PLOS Genetics |doi=10.1371/journal.pgen.1004393.s017 |doi-access=free}}</ref> In 2013, Iberomaurusian skeletons from the prehistoric sites of [[Taforalt]] and [[Mechta-Afalou|Afalou]] in the Maghreb were also analyzed for [[ancient DNA]]. All of the specimens belonged to maternal clades associated with either North Africa or the northern and southern Mediterranean [[littoral]], indicating gene flow between these areas since the [[Epipaleolithic]].<ref>{{cite web|last1=Kefi|first1=R.|last2=Bouzaid|first2=E.|last3=Stevanovitch|first3=A.|last4=Beraud-Colomb|first4=E.|title=Mitochondrial DNA and Phylogenetic Analysis of Prehistoric North African Populations|url=http://www.isabs.hr/PDF/2013/ISABS-2013_book_of_abstracts.pdf|publisher=International Society for Applied Biological Sciences|access-date=21 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160311200852/http://www.isabs.hr/PDF/2013/ISABS-2013_book_of_abstracts.pdf|archive-date=11 March 2016}}</ref> The ancient Taforalt individuals carried the mtDNA [[haplogroup]]s [[Haplogroup U6 (mtDNA)|U6]], [[Haplogroup H (mtDNA)|H]], [[Haplogroup JT (mtDNA)|JT]], and [[Haplogroup V (mtDNA)|V]], which points to population continuity in the region dating from the Iberomaurusian period.<ref>{{cite journal|last1=Secher|first1=Bernard|last2=Fregel|first2=Rosa|last3=Larruga|first3=José M.|last4=Cabrera|first4=Vicente M.|last5=Endicott|first5=Phillip|last6=Pestano|first6=José J.|last7=González|first7=Ana M.|title=The history of the North African mitochondrial DNA haplogroup U6 gene flow into the African, Eurasian and American continents|journal=[[BMC Evolutionary Biology]]|volume=14|number=109|doi=10.1186/1471-2148-14-109|pmid=24885141|pmc=4062890|date=19 May 2014|page=109|doi-access=free|bibcode=2014BMCEE..14..109S }}</ref> [[File:Persepolis14.JPG|thumb|left|Ancient Libyan delegation at [[Persepolis]].]] Human fossils excavated at the Ifri n'Amr ou Moussa site in Morocco have been [[radiocarbon dated]] to the Early Neolithic period, {{circa|5000}} BC. Ancient DNA analysis of these specimens indicates that they carried paternal haplotypes related to the [[Haplogroup E-M215 (Y-DNA)|E1b1b1b1a]] (E-M81) subclade and the maternal haplogroups [[Haplogroup U (mtDNA)|U6a]] and [[Haplogroup M (mtDNA)|M1]], all of which are frequent among present-day communities in the Maghreb. These ancient individuals also bore an [[Indigenous peoples|autochthonous]] Maghrebi genomic component that peaks among modern Berbers, indicating that they were ancestral to populations in the area. Additionally, fossils excavated at the [[Kelif el Boroud]] site near [[Rabat]] were found to carry the broadly distributed paternal haplogroup [[haplogroup T-M184|T-M184]] as well as the maternal haplogroups [[Haplogroup K (mtDNA)|K1]], [[Haplogroup T (mtDNA)|T2]] and [[Haplogroup X (mtDNA)|X2]], the latter of which were common mtDNA lineages in Neolithic [[Europe]] and [[Anatolia]]. These ancient individuals likewise bore the Berber-associated Maghrebi genomic component. This altogether indicates that the late-Neolithic [[Kehf el Baroud]] inhabitants were ancestral to contemporary populations in the area, but also likely experienced gene flow from Europe.<ref name="Kelif el Boroud">{{cite journal|last1=Fregel|first1=Rosa|last2=Méndez|first2=Fernando L.|last3=Bokbot|first3=Youssef|last4=Martín-Socas|first4=Dimas|last5=Camalich-Massieu|first5=María D.|last6=Santana|first6=Jonathan|last7=Morales|first7=Jacob|last8=Ávila-Arcos|first8=María C.|last9=Underhill|first9=Peter A.|last10=Shapiro|first10=Beth|last11=Wojcik|first11=Genevieve|last12=Rasmussen|first12=Morten|last13=Soares|first13=Andre E. R.|last14=Kapp|first14=Joshua|last15=Sockell|first15=Alexandra|last16=Rodríguez-Santos|first16=Francisco J.|last17=Mikdad|first17=Abdeslam|last18=Trujillo-Mederos|first18=Aioze|last19=Bustamante|first19=Carlos D.|date=12 June 2018|title=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe|journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences]]|volume=115|number=26|pages=6774–6779|biorxiv=10.1101/191569|doi=10.1073/pnas.1800851115|pmid=29895688|pmc=6042094|bibcode=2018PNAS..115.6774F |doi-access=free}}</ref> The late-Neolithic Kehf el Baroud inhabitants were modelled as being of about 50% local North African ancestry and 50% [[Early European Farmer]] (EEF) ancestry. It was suggested that EEF ancestry had entered North Africa through [[Cardial Ware]] colonists from Iberia sometime between 5000 and 3000 BC. They were found to be closely related to the [[Guanches]] of the [[Canary Islands]]. The authors of the study suggested that the Berbers of Morocco carried a substantial amount of EEF ancestry before the establishment of [[Roman colonies in Berber Africa]].<ref name="Kelif el Boroud"/> === Antiquity === {{further|History of Roman-era Tunisia|Roman Libya|Mauretania Tingitana|Mauri people}} [[File:Antaeus & Heracles (Nordisk familjebok).jpg|thumb|[[Heracles]] wrestling with the Libyan giant [[Antaeus]].]] The great tribes of Berbers in classical antiquity (when they were often known as ancient Libyans)<ref name=Warmington>{{cite book|last=Warmington|first=Brian Herbert|title=Carthage|publisher=Robert Hale|location=London|year=1969|orig-date=1960|edition=2nd|page=46}}</ref>{{efn|Warmington uses "Libyans of Tunisia" (an anachronistic term) on page 46; compare with page 61 (citing Herodotus, Diodorus Siculus, and Polybius).}} were said to be three (roughly, from west to east): the Mauri, the [[Numidians]] near [[Ancient Carthage|Carthage]], and the [[Gaetuli]]ans. The Mauri inhabited the far west (ancient [[Mauretania]], now Morocco and central Algeria). The Numidians occupied the regions between the Mauri and the city-state of Carthage. Both the Mauri and the Numidians had significant [[sedentism|sedentary]] populations living in villages, and their peoples both tilled the land and tended herds. The Gaetulians lived to the near south, on the northern margins of the [[Sahara]], and were less settled, with predominantly [[Pastoralism|pastoral]] elements.<ref>[[Sallust]] (86–35), ''Bellum Iugurthinum'' (c. 42 BC), 19–20, translated by S. A. Handford as ''The Jugurthine War'' (Penguin 1963), p. 55f.</ref><ref name="Laroui">{{cite book |last=Laroui |first=Abdallah |author-link=Abdallah Laroui |title=The History of the Maghrib: An Interpretive Essay |date=19 April 2016 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-63585-9 |pages=55, 60, 65 |translator-last=Manheim |translator-first=Ralph |orig-date=1977}}</ref>{{r|Brett1996|p=41f}} For their part, the [[Phoenicia]]ns ([[Semitic languages|Semitic-speaking]] [[Canaan]]ites) came from perhaps the most advanced multicultural sphere then existing, the western coast of the [[Fertile Crescent]] region of [[West Asia]]. Accordingly, the material culture of Phoenicia was likely more functional and efficient, and their knowledge more advanced, than that of the [[History of early Tunisia|early Berbers]]. Hence, the interactions between Berbers and Phoenicians were often asymmetrical. The Phoenicians worked to keep their cultural cohesion and ethnic solidarity, and continuously refreshed their close connection with [[Tyre, Lebanon|Tyre]], the mother city.{{r|Warmington|p=37}} The earliest Phoenician coastal outposts were probably meant merely to resupply and service ships bound for the lucrative metals trade with the Iberians,<ref name=Picard>{{cite book|last1=Picard|first1=Gilbert Charles|last2=Picard|first2=Colette|title=The Life and Death of Carthage: A Survey of Punic History and Culture from Its Birth to Its Final Tragedy|url=https://archive.org/details/lifedeathofcarth0000char_u6i2|year=1968|publisher=Sidgwick & Jackson|page=15ff}}</ref> and perhaps at first regarded trade with the Berbers as unprofitable.<ref>Cf. Perkins, ''Tunisia'' (1986), p. 15.</ref> However, the Phoenicians eventually established strategic colonial cities in many Berber areas, including sites outside of present-day Tunisia, such as the settlements at [[Oea]], [[Leptis Magna]], [[Sabratha]] (in Libya), [[Volubilis]], [[Chellah]], and [[Mogador]] (now in Morocco). As in Tunisia, these centres were trading hubs, and later offered support for resource development, such as processing [[olive oil]] at Volubilis and [[Tyrian purple]] dye at Mogador. For their part, most Berbers maintained their independence as farmers or semi-pastorals, although, due to the example of Carthage, their [[Early History of Tunisia#Accounts of the Berbers|organized politics]] increased in scope and sophistication.<ref name="Brett1996">{{cite book |last1=Brett |first1=Michael |title=The Berbers |url=https://archive.org/details/berbers0000bret |last2=Fentress |first2=E. W. B. |publisher=Blackwell Publishing |year=1996 |isbn=978-0-631-16852-2 |pages=24f}}</ref> [[File:Numidia 220 BC-en.svg|thumb|upright=1.4|Berber kingdoms in Numidia, {{circa|220 BC}} (green: Masaesyli under Syphax; gold: Massyli under [[Gala (King of the Massylii)|Gala]], father of Masinissa; further east: city-state of Carthage).]] In fact, for a time their numerical and military superiority (the best horse riders of that time) enabled some [[History of early Tunisia#Accounts of the Berbers|Berber kingdoms]] to impose a tribute on Carthage, a condition that continued into the 5th century BC.{{r|Picard|p=64–65}} Also, due to the [[Twenty-third Dynasty of Egypt|Berbero-Libyan Meshwesh dynasty]]'s rule of Egypt (945–715 BC),<ref>The 22nd Dynasty. Erik Hornung, ''History of Ancient Egypt. An introduction'' ([1978]; Cornell University 1999) at 128–131.</ref> the Berbers near Carthage commanded significant respect (yet probably appearing more rustic than the elegant Libyan pharaohs on the Nile). Correspondingly, in early Carthage, careful attention was given to securing the most favourable treaties with the Berber chieftains, "which included intermarriage between them and the Punic aristocracy".<ref>Jamil M. Abun-Nasr, ''A History of the Maghrib'' (Cambridge University 1971) at 20.</ref> In this regard, perhaps the legend about [[Dido]], the foundress of Carthage, as related by [[Pompeius Trogus|Trogus]] is apposite. Her refusal to wed the Mauritani chieftain [[Iarbas|Hiarbus]] might be indicative of the complexity of the politics involved.<ref>E.g., Soren, Ben Khader, Slim, ''Carthage. Uncovering the mysteries and splendours of ancient Tunisia'' (New York: Simon & Schuster 1990) at 18–20, observes imperial pretensions.</ref> Eventually, the Phoenician trading stations would evolve into permanent settlements, and later into small towns, which would presumably require a wide variety of goods as well as sources of food, which could be satisfied through trade with the Berbers. Yet, here too, the Phoenicians probably would be drawn into organizing and directing such local trade, and also into managing agricultural production. In the 5th century BC, Carthage expanded its territory, acquiring [[Cape Bon]] and the fertile [[Wadi Majardah]],<ref>The [[Wadi Majardah]] was anciently called the ''Bagradas''. Lancel, ''Carthage'' (1992, 1995), p. 270.</ref> later establishing control over productive farmlands for several hundred kilometres.<ref>B. H. Warmington, "The Carthaginian Period" at 246–260, 248–249, in ''General History of Africa, volume II. Ancient Civilizations of Africa'' (UNESCO 1981, 1990), edited by G. Mokhtar.</ref> Appropriation of such wealth in land by the Phoenicians would surely provoke some resistance from the Berbers; although in warfare, too, the technical training, social organization, and weaponry of the Phoenicians would seem to work against the tribal Berbers. This social-cultural interaction in early Carthage has been summarily described: {{Blockquote|text=Lack of contemporary written records makes the drawing of conclusions here uncertain, which can only be based on inference and reasonable conjecture about matters of social nuance. Yet it appears that the Phoenicians generally did not interact with the Berbers as economic equals, but employed their agricultural labour, and their household services, whether by hire or indenture; many became [[sharecroppers]].{{r|Warmington|p=86}}}} For a period, the Berbers were in constant revolt, and in 396 there was a great uprising. {{Blockquote|text=Thousands of rebels streamed down from the mountains and invaded Punic territory, carrying the serfs of the countryside along with them. The Carthaginians were obliged to withdraw within their walls and were besieged.}} Yet the Berbers lacked cohesion; and although 200,000 strong at one point, they succumbed to hunger, their leaders were offered bribes, and "they gradually broke up and returned to their homes".{{r|Picard|p=125, 172}} Thereafter, "a series of revolts took place among the Libyans [Berbers] from the fourth century onwards".{{r|Warmington|p=81}} The Berbers had become involuntary 'hosts' to the settlers from the east, and were obliged to accept the dominance of Carthage for centuries. Nonetheless, therein they persisted largely unassimilated,{{Citation needed|reason=Clearly Berbers co-existed with Phoenicians at the time, there is no evidence of this conclusion|date=March 2019}} as a separate, submerged entity, as a culture of mostly passive urban and rural poor within the civil structures created by Punic rule.<ref>Cf., Richard Miles, ''Carthage must be destroyed'' (NY: Viking 2010), p. 80.</ref> In addition, and most importantly, the Berber peoples also formed quasi-independent satellite societies along the [[steppe]]s of the frontier and beyond, where a minority continued as free 'tribal republics'. While benefiting from Punic material culture and political-military institutions, these peripheral Berbers (also called Libyans)—while maintaining their own identity, culture, and traditions—continued to develop their own agricultural skills and village societies, while living with the newcomers from the east in an asymmetric symbiosis.{{efn|"Pro-Berber" viewpoints (contrary to prevailing "Punicophilia" literature) are presented by Abdullah Laroui in his ''L'Histoire du [[Maghreb]]: Un essai de synthèse''.<ref>{{cite book|last=Laroui|first=Abdullah|title=L'Histoire du Maghreb: Un essai de synthèse|language=fr|location=Paris|publisher=Librairie François Maspero|year=1970}}</ref>{{r|Laroui|p=42–44}}}}<ref>Cf., ''Le Berbère, lumière de l'Occident'' (Nouvelles Editions, 1984).</ref> As the centuries passed, a society of Punic people of Phoenician descent but born in Africa, called {{lang|phn|Libyphoenicians}} emerged there. This term later came to be applied also to Berbers acculturated to urban Phoenician culture.{{r|Warmington|p=65, 84–86}} Yet the whole notion of a Berber apprenticeship to the Punic civilization has been called an exaggeration sustained by a point of view fundamentally foreign to the Berbers.{{r|Laroui|p=52, 58}} A population of mixed ancestry, Berber and Punic, evolved there, and there would develop recognized niches in which Berbers had proven their utility. For example, the Punic state began to field Berber–Numidian cavalry under their commanders on a regular basis. The Berbers eventually were required to provide soldiers (at first "unlikely" paid "except in booty"), which by the fourth century BC became "the largest single element in the Carthaginian army".{{r|Warmington|p=86|q=the largest single element in the Carthaginian army}} [[File:Massinissa-Numidie.jpg|thumb|upright|[[Masinissa]] ({{circa|240|148}}), King of [[Numidia]], [[Berber script|Berber]] and Roman script]] Yet in times of stress at Carthage, when a foreign force might be pushing against the city-state, some Berbers would see it as an opportunity to advance their interests, given their otherwise low status in Punic society.{{Citation needed|reason=No evidence suggesting that the Berbers where of any lower social class|date=March 2019}} Thus, when the Greeks under [[Agathocles]] (361–289 BC) of Sicily landed at Cape Bon and threatened Carthage (in 310 BC), there were Berbers, under Ailymas, who went over to the invading Greeks.{{r|Picard|p=172}}{{efn|The Picards, however, remark that the resulting Greek defeat showed "how strong was the hold of Carthage over her African territory".}} During the long [[Second Punic War]] (218–201 BC) with Rome (see below), the [[Berber kings of Roman-era Tunisia|Berber King]] Masinissa ({{circa|240|148}} BC) joined with the invading Roman general Scipio, resulting in the war-ending defeat of Carthage at Zama, despite the presence of their renowned general Hannibal; on the other hand, the Berber King [[Syphax]] (d. 202 BC) had supported Carthage. The Romans, too, read these cues, so that they cultivated their Berber alliances and, subsequently, favored the Berbers who advanced their interests following the Roman victory.<ref>The [[History of Roman era Tunisia|Romans]] also met with instances of "disloyalty" by Berber leaders, witness their long war against [[Jugurtha]] ({{circa|160|104}} BC), the [[Berber kings of Roman-era Tunisia|Berber King of Numidia]]. [[Sallust]] (86–{{circa|35 BC}}), ''The Jugurthine War'' (Penguin 1963), translated by Handford.</ref> Carthage was faulted by her ancient rivals for the "harsh treatment of her subjects" as well as for "greed and cruelty".{{r|Warmington|p=83}}{{efn|Warmington page 83, citing [[Plutarch]] (46–120 CE), ''[[Moralia]]'' 799D.}}<ref>Charles-Picard, ''Daily life in Carthage'' (Paris: Hachette 1958; London: Geo. Allen & Unwin 1961), p. 123. The ''Khamessat'' contract "gave the landowner four-fifths of the income".</ref> Her Libyan Berber sharecroppers, for example, were required to pay half of their crops as tribute to the city-state during the emergency of the [[First Punic War]]. The normal exaction taken by Carthage was likely "an extremely burdensome" one-quarter.{{r|Warmington|p=80}} Carthage once famously attempted to reduce the number of its Libyan and foreign soldiers, leading to the [[Mercenary War]] (240–237 BC).{{r|Picard|p=203–209}}<ref>[[Polybius]] (203–120), [[The Histories (Polybius)|The Histories]] at I, 72.</ref><ref>The Mercenary revolt occurred after the First Punic War (see below).</ref> The city-state also seemed to reward those leaders known to deal ruthlessly with its subject peoples, hence the frequent Berber insurrections. Moderns fault Carthage for failure "to bind her subjects to herself, as Rome did [her Italians]", yet Rome and the Italians held far more in common perhaps than did Carthage and the Berbers. Nonetheless, a modern criticism is that the Carthaginians "did themselves a disservice" by failing to promote the common, shared quality of "life in a properly organized city" that inspires loyalty, particularly with regard to the Berbers.{{r|Warmington|p=86–87}} Again, the tribute demanded by Carthage was onerous.<ref name="Smith 1878">[[R. Bosworth Smith]], ''Carthage and the Carthaginians'' (London: Longmans, Green 1878, 1908) at 45–46</ref> <blockquote>[T]he most ruinous tribute was imposed and exacted with unsparing rigour from the subject native states, and no slight one either from the cognate Phoenician states. ... Hence arose that universal disaffection, or rather that deadly hatred, on the part of her foreign subjects, and even of the Phoenician dependencies, toward Carthage, on which every invader of Africa could safely count as his surest support. ... This was the fundamental, the ineradicable weakness of the Carthaginian Empire&nbsp;...<ref name="Smith 1878"/> </blockquote> The Punic relationship with the majority of the Berbers continued throughout the life of Carthage. The unequal development of material culture and social organization perhaps fated the relationship to be an uneasy one. A long-term cause of Punic instability, there was no melding of the peoples. It remained a source of stress and a point of weakness for Carthage. Yet there were degrees of convergence on several particulars, discoveries of mutual advantage, occasions of friendship, and family.<ref>Compare the contradictions described in Brett & Fentress, ''The Berbers'' (1996) at 24–25 (Berber adoption of elements of Punic culture), 49–50 (Berber persistence in their traditional belief).</ref> [[File:Basilique Saint-Augustin Annaba 04.jpg|thumb|180px|[[Augustine of Hippo|Saint Augustine]] was the bishop of [[Hippo Regius]] in [[Roman North Africa]]]] The Berbers gain historicity gradually during the [[Libya in the Roman era|Roman era]]. Byzantine authors mention the {{lang|la|Mazikes}} (Amazigh) as tribal people raiding the monasteries of [[Cyrenaica]]. [[Garamantes|Garamantia]] was a notable Berber kingdom that flourished in the [[Fezzan]] area of modern-day Libya in the Sahara desert between 400 BC and 600 AD. Roman-era Cyrenaica became a center of [[early Christianity]]. Some pre-Islamic Berbers were [[Early African Church|Christians]]<ref>{{cite web|url=http://www.orthodoxengland.org.uk/maghreb.htm|title=The Last Christians of North-West Africa: Some Lessons For Orthodox Today|first=Andrew |last=Phillips|access-date=2 May 2015}}</ref> (there is a strong correlation between adherence to the [[Donatism|Donatist]] doctrine and being a Berber, ascribed to the doctrine matching their culture, as well as their being alienated from the dominant Roman culture of the Catholic church),<ref name="Berbers">[https://www.bbc.co.uk/worldservice/specials/1624_story_of_africa/page66.shtml "The Berbers"], BBC World Service | The Story of Africa</ref> some perhaps [[Berber Jews|Jewish]], and some adhered to their [[Traditional Berber religion|traditional polytheist religion]]. The Roman-era authors [[Apuleius]] and [[Augustine of Hippo|St. Augustine]] were born in Numidia, as were three [[pope]]s, one of whom, [[Pope Victor I]], served during the reign of Roman emperor [[Septimius Severus]], who was a North African of Roman/Punic ancestry (perhaps with some Berber blood).<ref>"Berbers:&nbsp;... The best known of them were the Roman author Apuleius, the Roman emperor Septimius Severus, and St. Augustine", ''[[Encyclopedia Americana]]'', 2005, v.3, p.569</ref> ==== Numidia ==== {{Main|Numidia|Jugurthine War}} [[File:East Numidia.jpg|thumb|upright=1.35|A map of [[Numidia]]]] Numidia (202{{snd}}46 BC) was an ancient Berber kingdom in modern Algeria and part of Tunisia. It later alternated between being a [[Roman province]] and being a Roman [[client state]]. The kingdom was located on the eastern border of modern Algeria, bordered by the Roman province of Mauretania (in modern Algeria and Morocco) to the west, the Roman [[Africa (Roman province)|province of Africa]] (modern Tunisia) to the east, the Mediterranean to the north, and the Sahara Desert to the south. Its people were the Numidians. The name {{lang|la|Numidia}} was first applied by [[Polybius]] and other historians during the third century BC to indicate the territory west of Carthage, including the entire north of Algeria as far as the river Mulucha ([[Muluya]]), about {{convert|100|mi|km|order=flip}} west of Oran. The Numidians were conceived of as two great groups: the Massylii in eastern Numidia, and the Masaesyli in the west. During the first part of the Second Punic War, the eastern Massylii, under King [[Gala (King of the Massylii)|Gala]], were allied with Carthage, while the western Masaesyli, under King Syphax, were allied with Rome. In 206 BC, the new king of the Massylii, Masinissa, allied himself with Rome, and Syphax, of the Masaesyli, switched his allegiance to the Carthaginian side. At the end of the war, the victorious Romans gave all of Numidia to Masinissa. At the time of his death in 148 BC, Masinissa's territory extended from Mauretania to the boundary of Carthaginian territory, and southeast as far as Cyrenaica, so that Numidia entirely surrounded Carthage except towards the sea.<ref>[[Appian]], ''The Punic Wars'', 106</ref> Masinissa was succeeded by his son [[Micipsa]]. When Micipsa died in 118 BC, he was succeeded jointly by his two sons [[Hiempsal I]] and [[Adherbal (king of Numidia)|Adherbal]] and Masinissa's illegitimate grandson, [[Jugurtha]], of Berber origin, who was very popular among the Numidians. Hiempsal and Jugurtha quarreled immediately after the death of Micipsa. Jugurtha had Hiempsal killed, which led to open war with Adherbal. After Jugurtha defeated him in open battle, Adherbal fled to Rome for help. The Roman officials, allegedly due to bribes but perhaps more likely out of a desire to quickly end conflict in a profitable client kingdom, sought to settle the quarrel by dividing Numidia into two parts. Jugurtha was assigned the western half. However, soon after, conflict broke out again, leading to the [[Jugurthine War]] between Rome and Numidia. [[File:Lusius Quietus on Column of Trajan.jpg|thumb|Mauretanian cavalry under [[Lusius Quietus]] fighting in the [[Trajan's Dacian Wars|Dacian wars]], from the [[Column of Trajan]] ]] ==== Mauretania ==== {{main|Mauretania}} In antiquity, Mauretania (3rd century BC{{snd}}44 AD) was an ancient Mauri Berber kingdom in modern Morocco and part of Algeria. It became a client state of the [[Roman empire]] in 33 BC, after the death of king [[Bocchus II]], then a full Roman province in AD 40, after the death of its last king, [[Ptolemy of Mauretania]], a member of the [[Ptolemaic dynasty]]. === Middle Ages === [[File:AlonsoFernandezdeLugo2.JPG|thumb|right|[[Alonso Fernández de Lugo|Fernández de Lugo]] presenting the captured [[Guanches|Guanche]] kings of [[Tenerife]] to Ferdinand and Isabella, 1497]] According to historians of the Middle Ages, the Berbers were divided into two branches, Butr and [[Baranis]] (known also as Botr and Barnès), descended from Mazigh ancestors, who were themselves divided into tribes and subtribes. Each region of the Maghreb contained several fully independent tribes (e.g., [[Sanhaja]], Houaras, [[Zenata]], [[Masmuda]], [[Kutama]], Awraba, [[Barghawata]], etc.).<ref>{{cite book|last=Ibn Khaldun|author-link=Ibn Khaldun|title=Histoire des Berbères et des dynasties musulmanes de l'Afrique septentrionale|year=1852|url=https://archive.org/details/histoiredesberb00khalgoog|translator-last=de Slane|translator-first=William MacGuckin|translator-link=Baron de Slane|language=fr}}</ref>{{full citation needed|date=August 2019}}<ref>{{cite book|last=Ibn Khaldun|author-link=Ibn Khaldun|title=Histoire des Berbères et des dynasties musulmanes de l'Afrique septentrionale|translator-last=de Slane|translator-first=William MacGuckin|translator-link=Baron de Slane|publisher=Imprimerie du Gouvernement|volume=1|year=1852|page=ii|language=fr|chapter=Introduction|chapter-url=https://books.google.com/books?id=H3RBAAAAIAAJ&q=in+khaldoun&pg=PR2}}</ref> The [[Mauro-Roman Kingdom]] was an independent [[Christianity in the Roman Africa province|Christian]] Berber kingdom centred in the capital city of [[Altava]] (present-day Algeria) which controlled much of the ancient Roman province of [[Mauretania Caesariensis]]. Berber Christian communities within the Maghreb all but disappeared under Islamic rule. The indigenous Christian population in some [[Nefzaoua]] villages persisted until the 14th century.<ref>{{cite book|last1=Hrbek|first1=Ivan|title=Africa from the Seventh to the Eleventh Century|date=1992|publisher=Unesco. International Scientific Committee for the Drafting of a General History of Africa. J. Currey|isbn=0-85255-093-6|page=34|url=https://books.google.com/books?id=qDFcD0BuekQC&pg=PA34}}</ref> Several Berber dynasties emerged during the Middle Ages in the Maghreb and [[al-Andalus]]. The most notable are the [[Zirid dynasty|Zirids]] ([[Ifriqiya]], 973–1148), the [[Hammadid dynasty|Hammadids]] (Western Ifriqiya, 1014–1152), the [[Almoravid dynasty]] (Morocco and al-Andalus, 1040–1147), the [[Almohad Caliphate|Almohads]] (Morocco and al-Andalus, 1147–1248), the [[Hafsid dynasty|Hafsids]] (Ifriqiya, 1229–1574), the [[Zayyanid dynasty|Zianids]] ([[Kingdom of Tlemcen|Tlemcen]], 1235–1556), the [[Marinid Sultanate|Marinids]] (Morocco, 1248–1465) and the [[Wattasid dynasty|Wattasids]] (Morocco, 1471–1554). [[File:Maghreb 15th Century.svg|thumb|left|240px|Berber dynasties in the 15th century]] Before the eleventh century, most of Northwest Africa had become a Berber-speaking [[Muslims|Muslim]] area. Unlike the conquests of previous religions and cultures, the [[spread of Islam]], which was spread by Arabs, was to have extensive and long-lasting effects on the Maghreb. The new faith, in its various forms, would penetrate nearly all segments of Berber society, bringing with it armies, learned men, and fervent mystics, and in large part replacing tribal practices and loyalties with new social norms and political idioms. A further Arabization of the region was in large part due to the arrival of the [[Banu Hilal]], a tribe sent by the [[Fatimid Caliphate|Fatimids]] of Egypt to punish the Berber Zirid dynasty for having abandoned [[Shiism]]. The Banu Hilal reduced the Zirids to a few coastal towns and took over much of the plains, resulting in the spread of nomadism to areas where agriculture had previously been dominant. Besides the Arabian influence, North Africa also saw an influx, via the [[Barbary slave trade]], of Europeans, with some estimates placing the number of European slaves brought to North Africa during the Ottoman period to be as high as 1.25&nbsp;million.<ref>[http://www.washtimes.com/national/20040310-115506-8528r.htm European slaves in North Africa], ''Washington Times'', 10 March 2004</ref> Interactions with neighboring Sudanic empires, traders, and nomads from other parts of Africa also left impressions upon the Berber people. ==== Islamic conquest ==== {{See also|Berbers and Islam}} [[File:Statue of Dyhia in Khenchela (Algeria).jpg|thumb|upright|A statue of [[Dihya]], a 7th-century female Berber religious and military leader]] The first Arabian military expeditions into the Maghreb, between 642 and 669, resulted in the spread of Islam. These early forays from a base in Egypt occurred under local initiative rather than under orders from the central caliphate. But when the seat of the caliphate moved from Medina to Damascus, the [[Umayyad Caliphate|Umayyads]] (a Muslim dynasty ruling from 661 to 750) recognized that the strategic necessity of dominating the Mediterranean dictated a concerted military effort on the North African front. In 670, therefore, an Arab army under [[Uqba ibn Nafi]] established the town of [[Kairouan|Qayrawan]] about 160 kilometres south of modern [[Tunis]] and used it as a base for further operations. [[Abu al-Muhajir Dinar]], Uqba's successor, pushed westward into Algeria and eventually worked out a modus vivendi with [[Kusaila]], the ruler of an extensive confederation of Christian Berbers. Kusaila, who had been based in [[Tlemcen]], became a Muslim and moved his headquarters to Takirwan, near Al Qayrawan. This harmony was short-lived; Arabian and Berber forces controlled the region in turn until 697. Umayyad forces [[Battle of Carthage (698)|conquered Carthage]] in 698, expelling the Byzantines, and in 703 decisively defeated [[Dihya]]'s Berber coalition at the [[Battle of Tabarka]]. By 711, Umayyad forces helped by Berber converts to Islam had conquered all of North Africa. Governors appointed by the Umayyad caliphs ruled from [[Kairouan]], capital of the new [[wilaya]] (province) of Ifriqiya, which covered [[Tripolitania]] (the western part of modern Libya), Tunisia, and eastern Algeria. The spread of Islam among the Berbers did not guarantee their support for the Arab-dominated caliphate, due to the discriminatory attitude of the Arabs. The ruling Arabs alienated the Berbers by taxing them heavily, treating converts as second-class Muslims, and, worst of all, by enslaving them. As a result, widespread opposition took the form of [[Berber Revolt|open revolt]] in 739–740 under the banner of [[Ibadi Islam]]. The Ibadi had been fighting Umayyad rule in the East, and many Berbers were attracted by the sect's seemingly egalitarian precepts. After the revolt, Ibadis established a number of theocratic tribal kingdoms, most of which had short and troubled histories. But others, such as [[Sijilmasa]] and Tlemcen, which straddled the principal trade routes, proved more viable and prospered. In 750, the Abbasids, who succeeded the Umayyads as Muslim rulers, moved the caliphate to Baghdad and reestablished caliphal authority in Ifriqiya, appointing [[Ibrahim ibn al Aghlab]] as governor in Kairouan. Though nominally serving at the caliph's pleasure, Al Aghlab and his successors, the [[Aghlabids]], ruled independently until 909, presiding over a court that became a center of learning and culture. Just to the west of Aghlabid lands, [[Abd ar Rahman ibn Rustam]] ruled most of the central Maghreb from [[Tiaret|Tahert]], south-west of [[Algiers]]. The rulers of the [[Rustamid dynasty|Rustamid]] imamate (761–909), each an Ibadi [[imam]], were elected by leading citizens. The imams gained a reputation for honesty, piety, and justice. The court at Tahert was noted for its support of scholarship in mathematics, astronomy, astrology, theology, and law. The Rustamid imams failed, by choice or by neglect, to organize a reliable standing army. This important factor, accompanied by the dynasty's eventual collapse into decadence, opened the way for Tahert's demise under the assault of the Fatimids. [[Mahdia]] was founded by the Fatimids under the [[Caliph]] [[Abdallah al-Mahdi]] in 921, and made the capital city of Ifriqiya by caliph Abdallah El Fatimi.<ref name=TN>{{cite web|url=http://www.commune-mahdia.gov.tn/ENG/presentation_ville/histoire_de_la_ville.htm|title=Mahdia: Historical Background|publisher=Commune-mahdia.gov.tn|access-date=15 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109154752/http://www.commune-mahdia.gov.tn/ENG/presentation_ville/histoire_de_la_ville.htm|archive-date=9 November 2013}}</ref> It was chosen as the capital because of its proximity to the sea, and the promontory on which an important military settlement had been since the time of the Phoenicians.<ref name="Lexic">{{cite web|url=http://lexicorient.com/tunisia/mahdia.htm|title=MAHDIA:Finger pointing at the sea|publisher=Lexicorient.com|access-date=15 July 2012|archive-date=26 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161226230127/http://lexicorient.com/tunisia/mahdia.htm}}</ref> ==== In al-Andalus under the Umayyad governors ==== {{main|Emirate of Córdoba}} [[File:Almohad Expansion.png|thumb|upright=1.4|The [[Almohad Empire]], a Berber empire that lasted from 1121 to 1269]] [[File:Castillia.jpg|thumb|right|Castillian ambassadors meeting Almohad caliph [[Abu Hafs Umar al-Murtada]], contemporary depiction from the ''[[Cantigas de Santa Maria]]'']] The Muslims who invaded the [[Iberian Peninsula]] in 711 were mainly Berbers, and were led by a Berber, [[Tariq ibn Ziyad]], under the [[suzerainty]] of the Arab Caliph of [[Damascus]] [[Abd al-Malik ibn Marwan]] and his North African Viceroy, [[Musa ibn Nusayr]]. Due to subsequent antagonism between Arabs and Berbers, and due to the fact that most of the histories of al-Andalus were written from an Arab perspective, the Berber role is understated in the available sources. The biographical dictionary of [[Ibn Khallikan]] preserves the record of the Berber predominance in the invasion of 711, in the entry on Tariq ibn Ziyad.<ref name="Collins1994">{{cite book|last=Collins|first=Roger|title=Arab Conquest of Spain, 710–797|date=1994|publisher=Blackwell|page=97|edition=Paperback}}</ref> A second mixed army of Arabs and Berbers came in 712 under Ibn Nusayr himself. They supposedly helped the Umayyad caliph [[Abd ar-Rahman I]] in al-Andalus, because his mother was a Berber. English medievalist [[Roger Collins]] suggests that if the forces that invaded the Iberian peninsula were predominantly Berber, it is because there were insufficient Arab forces in Africa to maintain control of Africa and attack Iberia at the same time.{{r|Collins1994|p=98}} Thus, although north Africa had only been conquered about a dozen years previously, the Arabs already employed forces of the defeated Berbers to carry out their next invasion.{{r|Collins1994|p=98}} This would explain the predominance of Berbers over Arabs in the initial invasion. In addition, Collins argues that Berber social organization made it possible for the Arabs to recruit entire tribal units into their armies, making the defeated Berbers excellent military auxiliaries.{{r|Collins1994|p=99}} The Berber forces in the invasion of Iberia came from Ifriqiya or as far away as Tripolitania.<ref name=Collins2014>{{cite book|last=Collins|first=Roger|title=Caliphs and Kings: Spain, 796–1031|date=2014|publisher=Wiley Blackwell|page=9|edition=Paperback}}</ref> Governor [[Al-Samh ibn Malik al-Khawlani|As-Samh]] distributed land to the conquering forces, apparently by tribe, though it is difficult to determine from the few historical sources available.{{r|Collins1994|p=48–49}} It was at this time that the positions of Arabs and Berbers were regularized across the Iberian peninsula. Berbers were positioned in many of the most mountainous regions of Spain, such as [[Granada]], the [[Pyrenees]], [[Cantabria]], and [[Galicia (Spain)|Galicia]]. Collins suggests this may be because some Berbers were familiar with mountain terrain, whereas the Arabs were not.{{r|Collins1994|p=49–50}} By the late 710s, there was a Berber governor in [[León, Spain|Leon]] or [[Gijón|Gijon]].{{r|Collins1994|p=149}} When [[Pelagius of Asturias|Pelagius]] revolted in [[Kingdom of Asturias|Asturias]], it was against a Berber governor. This revolt challenged As-Samh's plans to settle Berbers in the Galician and Cantabrian mountains, and by the middle of the eighth century it seems there was no more Berber presence in Galicia.{{r|Collins1994|p=49–50}} The expulsion of the Berber garrisons from central Asturias, following the [[battle of Covadonga]], contributed to the eventual formation of the independent Asturian kingdom.{{r|Collins2014|p=63}} Many Berbers were settled in what were then the frontier lands near [[Toledo, Spain|Toledo]], [[Talavera de la Reina|Talavera]], and [[Mérida, Spain|Mérida]],{{r|Collins1994|p=195}} Mérida becoming a major Berber stronghold in the eighth century.{{r|Collins1994|p=201}} The Berber garrison in Talavera would later be commanded by [[Amrus ibn Yusuf]] and was involved in military operations against rebels in Toledo in the late 700s and early 800s.{{r|Collins1994|p=210}} Berbers were also initially settled in the eastern Pyrenees and Catalonia.{{r|Collins1994|p=88–89, 195}} They were not settled in the major cities of the south, and were generally kept in the frontier zones away from Cordoba.{{r|Collins1994|p=207}} Roger Collins cites the work of [[Pierre Guichard]] to argue that Berber groups in Iberia retained their own distinctive social organization.{{r|Collins1994|p=90}}<ref>{{cite book|last1=Guichard|first1=Pierre|title=Tribus arabes et berbères en al-Andalus|date=1973|location=Paris |publisher=De Gruyter Mouton}}</ref><ref>{{cite book|last1=Guichard|first1=Pierre|title=Al-andalus: estructura antropológica de una sociedad islámica en occidente|date=1976|location=Barcelona|publisher=Barral Editores|edition=Spanish translation of French original}}</ref> According to this traditional view of Arab and Berber culture in the Iberian peninsula, Berber society was highly impermeable to outside influences, whereas Arabs became assimilated and Hispanized.{{r|Collins1994|p=90}} Some support for the view that Berbers assimilated less comes from an excavation of an Islamic cemetery in northern Spain, which reveals that the Berbers accompanying the initial invasion brought their families with them from north Africa.<ref name=Collins2014/><ref name="vc"/> In 731, the eastern Pyrenees were under the control of Berber forces garrisoned in the major towns under the command of [[Munuza]]. Munnuza attempted a Berber uprising against the Arabs in Spain, citing mistreatment of Berbers by Arabic judges in north Africa, and made an alliance with [[Odo the Great|Duke Eudo]] of [[Duchy of Aquitaine|Aquitaine]]. However, governor [[Abd al-Rahman ibn Abd Allah al-Ghafiqi|Abd ar-Rahman]] attacked Munuza before he was ready, and, besieging him, defeated him at [[Cerdanya]]. Because of the alliance with Munnuza, Abd ar-Rahman wanted to punish Eudo, and his punitive expedition ended in the Arab defeat at [[Battle of Tours|Poitiers]].{{r|Collins1994|p=88–90}} By the time of the governor [[Uqba ibn al-Hajjaj|Uqba]], and possibly as early as 714, the city of [[Pamplona]] was occupied by a Berber garrison.{{r|Collins1994|p=205–206}} An eighth-century cemetery has been discovered with 190 burials all according to Islamic custom, testifying to the presence of this garrison.{{r|Collins1994|p=205–206}}<ref name="vc">{{cite book|last1=Sénac|first1=Philippe|title=Villes et campagnes de Tarraconaise et d'al-Andalus (VIe-XIe siècle): la transition|date=2007|location=Toulouse|publisher=Presses universitaires du Midi|pages=97–138}}</ref> In 798, however, Pamplona is recorded as being under a [[Banu Qasi]] governor, Mutarrif ibn Musa. Ibn Musa lost control of Pamplona to a popular uprising. In 806 Pamplona gave its allegiance to the [[Franks]], and in 824 became the independent [[Kingdom of Navarre|Kingdom of Pamplona]]. These events put an end to the Berber garrison in Pamplona.{{r|Collins1994|p=206–208}} Medieval Egyptian historian [[Ibn Abd al-Hakam|Al-Hakam]] wrote that there was a major [[Berber Revolt|Berber revolt]] in north Africa in 740–741, led by [[Maysara al-Matghari|Masayra]]. The ''Chronicle of 754'' calls these rebels Arures, which Collins translates as 'heretics', arguing it is a reference to the Berber rebels' Ibadi or [[Kharijites|Khariji]] sympathies.{{r|Collins1994|p=107}} After [[Charles Martel]] attacked Arab ally [[Maurontus]] at [[Marseille]] in 739, governor Uqba planned a punitive attack against the Franks, but news of a Berber revolt in north Africa made him turn back when he reached [[Zaragoza]].{{r|Collins1994|p=92}} Instead, according to the ''Chronicle of 754'', Uqba carried out an attack against Berber fortresses in Africa. Initially, these attacks were unsuccessful; but eventually Uqba destroyed the rebels, secured all the crossing points to Spain, and then returned to his governorship.{{r|Collins1994|p=105–106}} Although Masayra was killed by his own followers, the revolt spread and the Berber rebels defeated three Arab armies.{{r|Collins1994|p=106–108}} After the defeat of the third army, which included elite units of Syrians commanded by [[Kulthum ibn Iyadh al-Kushayri|Kulthum]] and [[Balj ibn Bishr al-Qushayri|Balj]], the Berber revolt spread further. At this time, the Berber military colonies in Spain revolted.{{r|Collins1994|p=108}} At the same time, Uqba died and was replaced by [[Abd al-Malik ibn Katan al-Fihri|Ibn Qatan]]. By this time, the Berbers controlled most of the north of the Iberian peninsula, except for the Ebro valley, and were menacing Toledo. Ibn Qatan invited Balj and his Syrian troops, who were at that time in [[Ceuta]], to cross to the Iberian peninsula to fight against the Berbers.{{r|Collins1994|p=109–110}} The Berbers marched south in three columns, simultaneously attacking Toledo, Cordoba, and the ports on the Gibraltar strait. However, Ibn Qatan's sons defeated the army attacking Toledo, the governor's forces defeated the attack on Cordoba, and Balj defeated the attack on the strait. After this, Balj seized power by marching on Cordoba and executing Ibn Qatan.{{r|Collins1994|p=108}} Collins points out that Balj's troops were away from Syria just when the Abbasid revolt against the Umayyads broke out, and this may have contributed to the fall of the Umayyad regime.{{r|Collins1994|p=121}} In Africa, the Berbers were hampered by divided leadership. Their attack on Kairouan was defeated, and a new governor of Africa, [[Handhala ibn Safwan al-Kalbi|Hanzala ibn Safwan]], proceeded to defeat the rebels in Africa and then to impose peace between Balj's troops and the existing Andalusi Arabs.{{r|Collins1994|p=110–111}} Roger Collins argues that the Great Berber revolt facilitated the establishment of the Kingdom of Asturias and altered the demographics of the Berber population in the Iberian peninsula, specifically contributing to the Berber departure from the northwest of the peninsula.{{r|Collins1994|p=150–151}} When the Arabs first invaded the peninsula, Berber groups were situated in the northwest. However, due to the Berber revolt, the Umayyad governors were forced to protect their southern flank and were unable to mount an offense against the Asturians. Some presence of Berbers in the northwest may have been maintained at first, but after the 740s there is no more mention of the northwestern Berbers in the sources.{{r|Collins1994|p=150–151, 153–154}} ==== In al-Andalus during the Umayyad emirate ==== When the Umayyad Caliphate was overthrown in 750, a grandson of [[Hisham ibn Abd al-Malik|Caliph Hisham]], Abd ar-Rahman, escaped to north Africa{{r|Collins1994|p=115}} and hid among the Berbers of north Africa for five years. A persistent tradition states that this is because his mother was Berber{{r|Collins1994|p=117–118}} and that he first took refuge with the Nafsa Berbers, his mother's people. As the governor [[Abd al-Rahman ibn Habib al-Fihri|Ibn Habib]] was seeking him, he then fled to the more powerful Zenata Berber confederacy, who were enemies of Ibn Habib. Since the Zenata had been part of the initial invasion force of al-Andalus, and were still present in the Iberian peninsula, this gave Abd ar-Rahman a base of support in al-Andalus,{{r|Collins1994|p=119}} although he seems to have drawn most of his support from portions of Balj's army that were still loyal to the Umayyads.{{r|Collins1994|p=122–123}}{{r|Collins2014|p=8}} Abd ar-Rahman crossed to Spain in 756 and declared himself the legitimate Umayyad ruler of al-Andalus. The governor, [[Yusuf ibn 'Abd al-Rahman al-Fihri|Yusuf]], refused to submit. After losing the initial battle near Cordoba,{{r|Collins1994|p=124–125}} Yusuf fled to Mérida, where he raised a large Berber army, with which he marched on [[Seville]], but was defeated by forces loyal to Abd ar-Rahman. Yusuf fled to Toledo, and was killed either on the way or after reaching that place.{{r|Collins1994|p=132}} Yusuf's cousin Hisham ibn Urwa continued to resist Abd ar-Rahman from Toledo until 764,{{r|Collins1994|p=133}} and the sons of Yusuf revolted again in 785. These family members of Yusuf, members of the [[Fihrids|Fihri]] tribe, were effective in obtaining support from Berbers in their revolts against the Umayyad regime.{{r|Collins1994|p=134}} As [[emir]] of al-Andalus, [[Abd al-Rahman I|Abd ar-Rahman I]] faced persistent opposition from Berber groups, including the Zenata. Berbers provided much of Yusuf's support in fighting Abd ar-Rahman. In 774, Zenata Berbers were involved in a Yemeni revolt in the area of Seville.{{r|Collins1994|p=168}} Andalusi Berber [[Salih ibn Tarif]] declared himself a prophet and ruled the [[Barghawata|Bargawata]] Berber confederation in Morocco in the 770s.{{r|Collins1994|p=169}} In 768, a [[Miknasa]] Berber named Shaqya ibn Abd al-Walid declared himself a [[Isma'ilism|Fatimid]] imam, claiming descent from [[Fatimah]] and [[Ali]].{{r|Collins1994|p=168}} He is mainly known from the work of the Arab historian [[Ibn al-Athir]],{{r|Collins1994|p=170}} who wrote that Shaqya's revolt originated in the area of modern [[Cuenca, Spain|Cuenca]], an area of Spain that is mountainous and difficult to traverse. Shaqya first killed the Umayyad governor of the fortress of {{ill|Santaver|ca}} (near Roman [[Ercavica]]), and subsequently ravaged the district surrounding Coria. Abd ar-Rahman sent out armies to fight him in 769, 770, and 771; but Shaqya avoided them by moving into the mountains. In 772, Shaqya defeated an Umayyad force by a ruse and killed the governor of the fortress of [[Medellín, Spain|Medellin]]. He was besieged by Umayyads in 774, but the revolt near Seville forced the besieging troops to withdraw. In 775, a Berber garrison in Coria declared allegiance to Shaqya, but Abd ar-Rahman retook the town and chased the Berbers into the mountains. In 776, Shaqya resisted sieges of his two main fortresses at Santaver and Shebat'ran (near Toledo); but in 777 he was betrayed and killed by his own followers, who sent his head to Abd ar-Rahman.{{r|Collins1994|p=170–171}} Roger Collins notes that both modern historians and ancient Arab authors have had a tendency to portray Shaqya as a fanatic followed by credulous fanatics, and to argue that he was either self-deluded or fraudulent in his claim of Fatimid descent.{{r|Collins1994|p=169}} However, Collins considers him an example of the messianic leaders that were not uncommon among Berbers at that time and earlier. He compares Shaqya to [[Idris I of Morocco|Idris I]], a descendant of Ali accepted by the Zenata Berbers, who founded the [[Idrisid dynasty]] in 788, and to Salih ibn Tarif, who ruled the Bargawata Berber in the 770s. He also compares these leaders to pre-Islamic leaders Dihya and Kusaila.{{r|Collins1994|p=169–170}} In 788, [[Hisham I of Córdoba|Hisham I]] succeeded Abd ar-Rahman as emir; but his brother Sulayman revolted and fled to the Berber garrison of [[Valencia]], where he held out for two years. Finally, Sulayman came to terms with Hisham and went into exile in 790, together with other brothers who had rebelled with him.{{r|Collins1994|p=203, 208}} In north Africa, Sulayman and his brothers forged alliances with local Berbers, especially the Kharijite ruler of Tahert. After the death of Hisham and the accession of [[Al-Hakam I|Al-Hakam]], Hisham's brothers challenged Al-Hakam for the succession. Abd Allah{{who|date=January 2021|reason=may be one of Hisham's brothers}} crossed over to Valencia first in 796, calling on the allegiance of the same Berber garrison that sheltered Sulayman years earlier.{{r|Collins2014|p=30}} Crossing to al-Andalus in 798, Sulayman based himself in Elvira (now Granada), [[Écija|Ecija]], and [[Jaén, Spain|Jaen]], apparently drawing support from the Berbers in these mountainous southern regions. Sulayman was defeated in battle in 800 and fled to the Berber stronghold in Mérida, but was captured before reaching it and executed in Cordoba.{{r|Collins1994|p=208}} In 797, the Berbers of Talavera played a major part in defeating a revolt against Al-Hakam in Toledo.{{r|Collins2014|p=32}} A certain Ubayd Allah ibn Hamir of Toledo rebelled against Al-Hakam, who ordered Amrus ibn Yusuf, the commander of the Berbers in Talavera, to suppress the rebellion. Amrus negotiated in secret with the Banu Mahsa faction in Toledo, promising them the governorship if they betrayed Ibn Hamir. The Banu Mahsa brought Ibn Hamir's head to Amrus in Talavera. However, there was a feud between the Banu Mahsa and the Berbers of Talavera, who killed all the Banu Mahsa. Amrus sent the heads of the Banu Mahsa along with that of Ibn Hamir to Al-Hakam in Cordoba. The Toledo rebellion was sufficiently weakened that Amrus was able to enter Toledo and convince its inhabitants to submit.{{r|Collins2014|p=32–33}} Collins argues that unassimilated Berber garrisons in al-Andalus engaged in local vendettas and feuds, such as the conflict with the Banu Mahsa.{{r|Collins2014|p=33}} This was due to the limited power of the Umayyad emir's central authority. Collins states that "the Berbers, despite being fellow Muslims, were despised by those who claimed Arab descent".{{r|Collins2014|p=33–34}} As well as having feuds with Arab factions, the Berbers sometimes had major conflicts with the local communities where they were stationed. In 794, the Berber garrison of [[Tarragona, Spain|Tarragona]] massacred the inhabitants of the city. Tarragona was uninhabited for seven years until the Frankish conquest of Barcelona led to its reoccupation.{{r|Collins2014|p=34}} Berber groups were involved in the rebellion of [[Umar ibn Hafsun]] from 880 to 915.{{r|Collins2014|p=121–122}} Ibn Hafsun rebelled in 880, was captured, then escaped in 883 to his base in Bobastro. There he formed an alliance with the Banu Rifa' tribe of Berbers, who had a stronghold in Alhama.{{r|Collins2014|p=122}} He then formed alliances with other local Berber clans, taking the towns of Osuna, Estepa, and Ecija in 889. He captured Jaen in 892.{{r|Collins2014|p=122}} He was only defeated in 915 by [[Abd al-Rahman III|Abd ar-Rahman III]].{{r|Collins2014|p=125}} Throughout the ninth century, the Berber garrisons were one of the main military supports of the Umayyad regime.{{r|Collins2014|p=37}} Although they had caused numerous problems for Abd ar-Rahman I, Collins suggests that by the reign of Al-Hakam the Berber conflicts with Arabs and native Iberians meant that Berbers could only look to the Umayyad regime for support and patronage and developed solid ties of loyalty to the emirs. However, they were also difficult to control, and by the end of the ninth century the Berber frontier garrisons disappear from the sources. Collins says this might be because they migrated back to north Africa or gradually assimilated.{{r|Collins2014|p=37}} ==== In al-Andalus during the Umayyad caliphate ==== {{main|Caliphate of Córdoba}} [[File:Calatrava la Vieja foso.jpg|thumb|Old fortress at [[Calatrava la Vieja]]. The site was used during the Muslim period from about 785 until the fall of the Caliphate of Cordova.]] New waves of Berber settlers arrived in al-Andalus in the 10th century, brought as mercenaries by Abd ar-Rahman III, who proclaimed himself caliph in 929, to help him in his campaigns to restore Umayyad authority in areas that had overthrown it during the reigns of the previous emirs.{{r|Collins2014|p=103, 131, 168}} These new Berbers "lacked any familiarity with the pattern of relationships" that had existed in al-Andalus in the 700s and 800s;{{r|Collins2014|p=103}} thus they were not involved in the same web of traditional conflicts and loyalties as the previously already existing Berber garrisons.{{r|Collins2014|p=168}} [[File:An old Amazigh (Berbère) room in Morocco.jpg|thumb|An old Amazigh room in [[Morocco]].]] New frontier settlements were built for the new Berber mercenaries. Written sources state that some of the mercenaries were placed in Calatrava, which was refortified.{{r|Collins2014|p=168}} Another Berber settlement called [[Ciudad de Vascos|Vascos]], west of Toledo, is not mentioned in the historical sources, but has been excavated archaeologically. It was a fortified town, had walls, and a separate fortress or alcazar. Two cemeteries have also been discovered. The town was established in the 900s as a frontier town for Berbers, probably of the Nafza tribe. It was abandoned soon after the [[Kingdom of Castile|Castilian]] occupation of Toledo in 1085. The Berber inhabitants took all their possessions with them.{{r|Collins2014|p=169}}<ref>{{cite book |last1=Izquierdo Bonito |first1=Ricardo |title=Excavaciones en la ciudad hispanomusulmana de Vascos (Navalmoralejo, Toledo): campañas 1983–1988 |trans-title=Excavations in the Spanish-Muslim city of Vascos (Navalmoralejo, Toledo): 1983–1988 |date=1994 |location=Toledo |publisher=Servicio de Publicaciones, Junta de Comunidades de Castilla-La Mancha |isbn=978-84-7788-301-2 |language=es}}</ref> In the 900s, the Umayyad caliphate faced a challenge from the Fatimids in North Africa. The Fatimid Caliphate of the 10th century was established by the Kutama Berbers.<ref>{{cite book| url = https://books.google.com/books?id=LZuxGsXVPoMC&pg=PA92| title = African Foreign Policy and Diplomacy from Antiquity to the 21st Century, Volume 1: Pg 92| isbn = 978-0-313-37982-6| last1 = Nanjira| first1 = Daniel Don| year = 2010| publisher = Bloomsbury Academic}}</ref><ref>{{cite web| url = https://books.google.com/books?id=MN4EAQAAIAAJ&q=%22the+kutama+berbers+from+little+kabylia,+conquered+ifriqiya%22| title = An Atlas of African History by J. D. Fage: Pg 11| last1 = Fage| first1 = J. D.| year = 1958}}</ref> After taking the city of Kairouan and overthrowing the Aghlabids in 909, the Mahdi Ubayd Allah was installed by the Kutama as Imam and Caliph,<ref>{{cite book| url = https://books.google.com/books?id=07dZAAAAYAAJ| title = Worldmark Encyclopedia of Cultures and Daily Life: Africa: Pg 329| isbn = 978-1-4144-4883-1| last1 = Gall| first1 = Timothy L.| last2 = Hobby| first2 = Jeneen| year = 2009}}</ref><ref>{{cite web| url = https://books.google.com/books?id=ALHjoSJm-PsC&pg=PA15| title = Algeria, a Country StudyBy American University (Washington, D.C.). Foreign Area Studies: Pg 15| year = 1979}}</ref> which posed a direct challenge to the Umayyad's own claim.{{r|Collins2014|p=169}} The Fatimids gained overlordship over the Idrisids, then launched a conquest of the Maghreb. To counter the threat, the Umayyads crossed the strait to take Ceuta in 931,{{r|Collins2014|p=171}} and actively formed alliances with Berber confederacies, such as the Zenata and the Awraba. Rather than fighting each other directly, the Fatimids and Umayyads competed for Berber allegiances. In turn, this provided a motivation for the further conversion of Berbers to Islam, many of the Berbers, particularly farther south, away from the Mediterranean, being still Christian and pagan.{{r|Collins2014|p=169–170}} In turn, this would contribute to the establishment of the Almoravid dynasty and Almohad Caliphate, which would have a major impact on al-Andalus and contribute to the end of the Umayyad caliphate.{{r|Collins2014|p=170}} [[File:Fatimid Caliphate.jpg|thumb|Origin and conquests of the Fatimids]] With the help of his new mercenary forces, Abd ar-Rahman launched a series of attacks on parts of the Iberian peninsula that had fallen away from Umayyad allegiance. In the 920s he campaigned against the areas that rebelled under Umar ibn Hafsun and refused to submit until the 920s. He conquered Mérida in 928–929, Ceuta in 931, and Toledo in 932.{{r|Collins2014|p=171–172}} In 934 he began a campaign in the north against [[Ramiro II of León|Ramiro II]] of Leon and Muhammad ibn Hashim al-Tujibi, the governor of Zaragoza. According to [[Ibn Hayyan]], after inconclusively confronting al-Tujibi on the Ebro, Abd ar-Rahman briefly forced the Kingdom of Pamplona into submission, ravaged [[Castile (historical region)|Castile]] and [[Alava]], and met Ramiro II in an inconclusive battle.{{r|Collins2014|p=171–172}} From 935 to 937, he confronted the Tujibids, defeating them in 937. In 939, Ramiro II defeated the combined Umayyad and Tujibid armies in the [[Battle of Simancas]].{{r|Collins2014|p=146–147}} Umayyad influence in western North Africa spread through diplomacy rather than conquest.{{r|Collins2014|p=172}} The Umayyads sought out alliances with various Berber confederacies. These would declare loyalty to the Umayyad caliphate in opposition to the Fatimids. The Umayyads would send gifts, including embroidered silk ceremonial cloaks. During this time, mints in cities on the Moroccan coast—[[Fez, Morocco|Fes]], Sijilmasa, [[Sfax]], and al-Nakur—occasionally issued coins with the names of Umayyad caliphs, showing the extent of Umayyad diplomatic influence.{{r|Collins2014|p=172}} The text of a letter of friendship from a Berber leader to the Umayyad caliph has been preserved in the work of [[ʿĪsā al-Rāzī|'Isa al-Razi]].<ref>{{cite book|title=Anales Palatinos del Califa de Córdoba al-Hakam II, por 'Isa ibn Ahmad al-Razi (360–364 H. = 971–975 J.C.)|date=1967|location=Madrid|pages=160–161|edition=Spanish translation by Emilio García Gómez}}</ref> During Abd ar-Rahman's reign, tensions increased between the three distinct components of the Muslim community in al-Andalus: Berbers, [[Saqaliba]] (European slaves), and those of Arab or mixed Arab and Gothic descent.{{r|Collins2014|p=175}} Following Abd ar-Rahman's proclamation of the new [[Caliphate of Córdoba|Umayyad caliphate in Cordoba]], the Umayyads placed a great emphasis on the Umayyad membership of the [[Quraysh]] tribe.{{r|Collins2014|p=180}} This led to a fashion, in Cordoba, for claiming pure Arab ancestry as opposed to descent from freed slaves.{{r|Collins2014|p=181}} Claims of descent from [[Visigoths|Visigothic]] noble families also became common.{{r|Collins2014|p=181–182}} However, an "immediately detrimental consequence of this acute consciousness of ancestry was the revival of ethnic disparagement, directed in particular against the Berbers and the Saqaliba".{{r|Collins2014|p=182}} When the Fatimids moved their capital to Egypt in 969, they left north Africa in charge of viceroys from the Zirid clan of Sanhaja Berbers, who were Fatimid loyalists and enemies of the Zenata.{{r|Collins2014|p=170}} The Zirids in turn divided their territories, assigning some to the Hammadid branch of the family to govern. The Hammadids became independent in 1014, with their capital at [[Beni Hammad Fort|Qal'at Beni-Hammad]]. With the withdrawal of the Fatimids to Egypt, however, the rivalry with the Umayyads decreased.{{r|Collins2014|p=170}} [[Al-Hakam II]] sent [[Muhammad Ibn Abī 'Āmir al-Manṣūr|Muhammad Ibn Abī 'Āmir]] to north Africa in 973–974 to act as {{lang|ar-Latn|[[qadi]] al qudat}} (chief justice) to the Berber groups that had accepted Umayyad authority. Ibn Abī 'Āmir was treasurer of the household of the caliph's wife and children, director of the mint at [[Madinat al-Zahra]], commander of the Cordoba police, and [[qadi]] of the frontier. During his time as qadi in north Africa, Ibn Abi Amir developed close ties with the North African Berbers.{{r|Collins2014|p=186}} Considerable resentment arose in Cordoba against the increasing numbers of Berbers brought from north Africa by al-Mansur and his children Abd al-Malik and Sanchuelo.{{r|Collins2014|p=198}} It was said that Sanchuelo ordered anyone attending his court to wear Berber turbans, which Roger Collins suggests may not have been true, but shows that hostile anti-Berber propaganda was being used to discredit the sons of al-Mansur. In 1009, Sanchuelo had himself proclaimed Hisham II's successor, and then went on military campaign. However, while he was away a revolt took place. Sanchuelo's palace was sacked and his support fell away. As he marched back to Cordoba his own Berber mercenaries abandoned him.{{r|Collins2014|p=197–198}} Knowing the strength of ill feeling against them in Cordoba, they thought Sanchuelo would be unable to protect them, and so they went elsewhere in order to survive and secure their own interests.{{r|Collins2014|p=198}} Sanchuelo was left with only a few followers, and was captured and killed in 1009. Hisham II abdicated and was succeeded by [[Muhammad II al-Mahdi]]. Having abandoned Sanchuelo, the Berbers who had formed his army turned to support another ambitious Umayyad, [[Sulayman ibn al-Hakam|Sulayman]]. They obtained logistical support from Count [[Sancho Garcia of Castile]]. Marching on Cordoba, they defeated Saqaliba general [[Wāḍiḥ al-Ṣiqlabī|Wadih]] and forced Muhammad II al-Mahdi to flee to Toledo. They then installed Sulayman as caliph, and based themselves in the Madinat al-Zahra to avoid friction with the local population.{{r|Collins2014|p=198–199}} Wadih and al-Mahdi formed an alliance with the Counts of Barcelona and Urgell and marched back on Cordoba. They defeated Sulayman and the Berber forces in a [[Battle of Aqbat al-Bakr|battle near Cordoba]] in 1010. To avoid being destroyed, the Berbers fled towards Algeciras.{{r|Collins2014|p=199}} Al-Mahdi swore to exterminate the Berbers and pursued them. However, he was defeated in battle near Marbella. With Wadih, he fled back to Cordoba while his Catalan allies went home. The Berbers turned around and [[Siege of Córdoba (1013)|besieged Cordoba]]. Deciding that he was about to lose, Wadih overthrew al-Mahdi and sent his head to the Berbers, replacing him with Hisham II.{{r|Collins2014|p=199}} However, the Berbers did not end the siege. They methodically destroyed Cordoba's suburbs, pinning the inhabitants inside the old Roman walls and destroying the Madinat al-Zahra. Wadih's allies killed him, and the Cordoba garrison surrendered with the expectation of amnesty. However, "a massacre ensued in which the Berbers took revenge for many personal and collective injuries and permanently settled several feuds in the process".{{r|Collins2014|p=200}} The Berbers made Sulayman caliph once again. [[Ibn Idhari]] said that the installation of Sulayman in 1013 was the moment when "the rule of the Berbers began in Cordoba and that of the Umayyads ended, after it had existed for two hundred and sixty eight years and forty-three days".{{r|Collins2014|p=200}}<ref>{{cite book|last1=Ibn Idhari|title=Histoire de l'Afrique du Nord et de l'Espagne musulmane intitulée Kitab al-Bayan al-Mughrib par Ibn 'Idhari al-Marrakushi et fragments de la chronique de 'Arib|date=1901|location=Algiers|pages=II, ah 403|edition=French translation by Edmond Fagnan}}</ref> ==== In al-Andalus in the Taifa period ==== During the [[Taifa]] era, the petty kings came from a variety of ethnic groups; some—for instance the Zirid kings of Granada—were of Berber origin. The Taifa period ended when a Berber dynasty—the Moroccan Almoravids—took over al-Andalus; they were succeeded by the Almohad dynasty of Morocco, during which time al-Andalus flourished. After the fall of Cordoba in 1013, the Saqaliba fled from the city to secure their own fiefdoms. One group of Saqaliba seized [[Orihuela]] from its Berber garrison and took control of the entire region.{{r|Collins2014|p=201}} Among the Berbers who were brought to al-Andalus by al-Mansur were the Zirid family of Sanhaja Berbers. After the fall of Cordoba, the Zirids took over Granada in 1013, forming the [[Taifa of Granada|Zirid kingdom of Granada]]. The Saqaliba Khayran, with his own Umayyad figurehead [[Abd al-Rahman IV|Abd ar-Rahman IV al-Murtada]], attempted to seize Granada from the Zirids in 1018, but failed. Khayran then executed Abd ar-Rahman IV. Khayran's son, Zuhayr, also made war on the Zirid kingdom of Granada, but was killed in 1038.{{r|Collins2014|p=202}} In Cordoba, conflicts continued between the Berber rulers and those of the citizenry who saw themselves as Arab.{{r|Collins2014|p=202}} After being installed as caliph with Berber support, Sulayman was pressured into distributing southern provinces to his Berber allies. The Sanhaja departed from Cordoba at this time. The Zenata Berber [[Hammudid dynasty|Hammudids]] received the important districts of Ceuta and Algeciras. The Hammudids claimed a family relation to the Idrisids, and thus traced their ancestry to the caliph Ali. In 1016 they rebelled in Ceuta, claiming to be supporting the restoration of Hisham II. They took control of [[Málaga]], then marched on Cordoba, taking it and executing Sulayman and his family. [[Ali ibn Hammud al-Nasir]] declared himself caliph, a position he held for two years.{{r|Collins2014|p=203}} For some years, Hammudids and Umayyads fought one another and the caliphate passed between them several times. Hammudids also fought among themselves. The last Hammudid caliph reigned until 1027. The Hammudids were then expelled from Cordoba, where there was still a great deal of anti-Berber sentiment. The Hammudids remained in Málaga until expelled by the Zirids in 1056.{{r|Collins2014|p=203}} The Zirids of Granada controlled Málaga until 1073, after which separate Zirid kings retained control over the taifas of Granada and Malaga until the Almoravid conquest.<ref name=Reilly1992>{{cite book|last1=Reilly|first1=Bernard F.|title=Contest of Christian and Muslim Spain 1031–1157|date=1992|publisher=Blackwell|page=4|edition=1995 Paperback}}</ref> During the taifa period, the [[Aftasid dynasty]], based in [[Taifa of Badajoz|Badajoz]], controlled a large territory centered on the [[Guadiana|Guadiana River]] valley.<ref name=Reilly1992/> The area of Aftasid control was very large, stretching from the [[Sierra Morena]] and the taifas of [[Taifa of Mértola|Mértola]] and [[Taifa of Silves|Silves]] in the south, to the [[Campo de Calatrava]] in the west, the [[Montes de Toledo]] in the northwest, and nearly as far as [[Porto|Oporto]] in the northeast.<ref name=Reilly1992/> According to Bernard Reilly, during the taifa period genealogy continued to be an obsession of the upper classes in al-Andalus. Most wanted to trace their lineage back to the Syrian and Yemeni Arabs who accompanied the invasion. In contrast, tracing descent from the Berbers who came with the same invasion "was to be stigmatized as of inferior birth". Reilly notes, however, that in practice the two groups had by the 11th century become almost indistinguishable: "both groups gradually ceased to be distinguishable parts of the Muslim population, except when one of them actually ruled a taifa, in which case his low origins were well publicized by his rivals". Reilly further argues that "distinctions between Arab, Berber, and slave were not the stuff of serious politics, either within or between the taifas. It was the individual family that was the unit of political activity." The Berbers that arrived towards the end of the caliphate as mercenary forces, says Reilly, amounted to only about 20 thousand people in a total Andalusi population of six million. Their high visibility was due to their foundation of taifa dynasties rather than large numbers.{{r|Reilly1992|p=13}} In the power hierarchy, Berbers were situated between the Arabic aristocracy and the [[Muwallad|Muladi]] populace. Ethnic rivalry was one of the most important factors driving Andalusi politics. Berbers made up as much as 20% of the population of the occupied territory.<ref>[http://countrystudies.us/spain/5.htm Spain – Al Andalus], ''[[Library of Congress]]''</ref> ==== In al-Andalus under the Almoravids ==== [[File:Empire almoravide.PNG|thumb|right|The [[Almoravid empire|Almoravid]] realm at its greatest extent, c.&nbsp;1120]] During the taifa period, the Almoravid empire developed in northwest Africa, whose core was formed by the [[Lamtuna]] branch of the Sanhaja Berber.{{r|Reilly1992|p=99}} In the mid-11th century, they allied with the [[Godala|Guddala]] and Massufa Berber. At that time, the Almoravid leader [[Yahya Ibn Ibrahim|Yahya ibn Ibrahim]] went on a [[hajj]]. On his way back he met [[Maliki]]te preachers in Kairouan, and invited them to his land. Malikite disciple [[Abdallah ibn Yasin|Abd Allah ibn Yasin]] accepted the invitation. Traveling to Morocco, he established a military monastery or [[ribat]] where he trained a highly motivated and disciplined fighting force. In 1054 and 1055, employing these specially trained forces, Almoravid leader [[Yahya ibn Umar al-Lamtuni|Yahya ibn Umar]] defeated the [[Ghana Empire|Kingdom of Ghana]] and the Zenata Berber. After Yahya ibn Umar died, his brother [[Abu Bakr ibn Umar]] pursued an Almoravid expansion. Forced to resolve a Sanhaja civil war, he left control of the Moroccan conquests to his brother, [[Yusuf ibn Tashfin]]. Yusuf continued to conquer territory; and following Abu Bakr's death in 1087, he became the Almoravid leader.{{r|Reilly1992|p=100–101}} After their loss of Cordoba, the Hammudids had occupied Algeciras and Ceuta. In the mid-11th century, the Hammudids lost control of their Iberian possessions, but retained a small taifa kingdom based in Ceuta. In 1083, Yusuf ibn Tashufin conquered Ceuta. In the same year, [[al-Mutamid]], king of the [[Taifa of Seville]], traveled to Morocco to appeal to Yusuf for help against King [[Alfonso VI of León and Castile|Alfonso VI]] of Castile. Earlier, in 1079, the king of Badajoz, al-Mutawakkil, had appealed to Yusuf for help against Alfonso. After the fall of [[Taifa of Toledo|Toledo]] to Alfonso VI in 1085, al-Mutamid appealed again to Yusuf. This time, financed by the taifa kings of Iberia, Yusuf crossed to al-Andalus and took direct personal control of Algeciras in 1086.{{r|Reilly1992|p=102–103}} === Modern history === {{further|Arabized Berber|Berberism}} [[File:Maroc Atlas Imlil Luc Viatour 4.jpg|thumb|Berber village in the [[High Atlas]] mountains of Morocco]] The Kabylians were independent of outside control during the period of [[Ottoman Empire]] rule in North Africa. They lived primarily in three states or confederations: the [[Kingdom of Ait Abbas]], [[Kingdom of Kuku]], and the principality of Aït Jubar.<ref name="Brill">[https://books.google.com/books?id=7CP7fYghBFQC&pg=PA600 ''E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936''], Volume 4, publié par M. Th. Houtsma, Page 600</ref> The Kingdom of Ait Abbas was a Berber state of North Africa, controlling Lesser Kabylie and its surroundings from the sixteenth century to the nineteenth century. It is referred to in the Spanish historiography as {{lang|es|reino de Labes}};<ref>''Afrique barbaresque dans la littérature française aux XVIe et XVIIe siècles (l')''. Par Guy Turbet-Delof. page 25</ref> sometimes more commonly referred to by its ruling family, the Mokrani, in Berber {{lang|ber-Latn|At Muqran}} ({{langx|ar|أولاد مقران}} {{lang|ar-Latn|Ouled Moqrane}}). Its capital was the [[Kalâa of Ait Abbas]], an impregnable citadel in the [[Bibans|Biban]] mountain range. The most serious [[Mokrani Revolt|native revolt]] against colonial power in [[French Algeria]] since the time of [[Abdelkader al-Jazairi|Abd al-Qadir]] broke out in 1871 in the Kabylie and spread through much of Algeria. By April 1871, 250 tribes had risen, or nearly a third of Algeria's population.<ref>Bernard Droz, «Insurrection de 1871: la révolte de Mokrani», dans Jeannine Verdès-Leroux (dir.), ''L'Algérie et la France'', Paris, Robert Laffont 2009, {{p.|474–475}} {{isbn|978-2-221-10946-5}}</ref> In the aftermath of this revolt and until 1892, the [[Kabyle myth]], which supposed a variety of stereotypes based on a binary between Arabs and Kabyle people, reached its climax.<ref name="marnia">{{Cite journal |last=Lazreg |first=Marnia |date=1983 |title=The Reproduction of Colonial Ideology: The Case of the Kabyle Berbers |url=https://www.jstor.org/stable/41857696 |journal=Arab Studies Quarterly |volume=5 |issue=4 |pages=380–395 |issn=0271-3519}}</ref><ref name="oup">{{cite book|author=|title=Islam in the West|year=2018|publisher=OUP India |isbn=978-0-19-909366-3|page=250}}</ref> In 1902, the French penetrated the [[Hoggar Mountains]] and defeated [[Kel Ahaggar|Ahaggar Tuareg]] in the battle of [[Tit, Tamanrasset|Tit]]. [[File:Abd el-Krim TIME 1925.jpg|thumb|[[Abd el-Krim]] featured in the magazine ''[[Time (magazine)|Time]]'' in 1925]] In 1912, [[Treaty Between France and Spain Regarding Morocco|Morocco was divided]] into French and Spanish zones.<ref>Miller, S. (2013). France and Spain in Morocco. In A History of Modern Morocco (pp. 88–119). Cambridge: Cambridge University Press. {{doi|10.1017/CBO9781139045834.008}}</ref> The [[Rifians|Rif Berbers]] rebelled, led by [[Abd el-Krim]], a former officer of the Spanish administration. In July 1921, the Spanish army in northeastern Morocco, under [[Manuel Fernández Silvestre|Manuel Silvestre]], were routed by the forces of Abd el-Krim, in what became known in Spain as the [[Disaster of Annual]]. The Spaniards may have lost up to 22,000&nbsp;soldiers at Annual and in subsequent fighting.<ref>David S. Woolman, page 96 "Rebels in the Rif", Stanford University Press</ref> During the [[Algerian War]] (1954–1962), the [[National Liberation Front (Algeria)|FLN]] and [[National Liberation Army (Algeria)|ALN]]'s reorganisation of the country created, for the first time, a unified Kabyle administrative territory, [[Provinces of Algeria#1954-1962|wilaya III]], being as it was at the centre of the anti-colonial struggle.<ref>{{Cite news|url=http://www.lemonde.fr/a-la-une/article/2004/07/05/veillee-d-armes-en-kabylie_371616_3208.html|title=Veillée d'armes en Kabylie|last=Stora|first=Benjamin|date=5 July 2004|work=Le Monde.fr|access-date=22 March 2017|language=fr|issn=1950-6244}}</ref> From the moment of Algerian independence, tensions developed between Kabyle leaders and the central government.<ref>{{Cite book|title=Émeutes et Mouvements sociaux au Maghreb|last1=Le Saout|first1=Didier|last2=Rollinde|first2=Marguerite|publisher=Karthala|year=1999|isbn=978-2-865-37998-9|page=46}}</ref> Soon after gaining independence in the middle of the twentieth century, the countries of North Africa established [[Arabic]] as their [[official language]], replacing French, Spanish, and Italian; although the shift from European colonial languages to Arabic for official purposes continues even to this day. As a result, most Berbers had to study and know Arabic, and had no opportunities until the twenty-first century to use their [[First language|mother tongue]] at school or university. This may have accelerated the existing process of Arabization of Berbers, especially in already bilingual areas, such as among the Chaouis of Algeria. Tamazight is now taught in Aurès since the march led by {{ill|Salim Yezza|fr}} in 2004. While [[Berberism]] had its roots before the independence of these countries, it was limited to the Berber elite. It only began to succeed among the greater populace when North African states replaced their European colonial languages with Arabic and identified exclusively as Arabian nations, downplaying or ignoring the existence and the social specificity of Berbers. However, Berberism's distribution remains uneven. In response to its demands, Morocco and Algeria have both modified their policies, with Algeria redefining itself constitutionally as an "Arab, Berber, Muslim nation". There is an identity-related debate about the persecution of Berbers by the Arab-dominated regimes of North Africa through both [[Pan-Arabism]] and Islamism,<ref>{{cite web |title=Official request for an autonomy status for Kabylia |url=http://kabylia.info:80/observer/spip.php?article123 |website=Kabylia Observer |access-date=26 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090220231928/http://kabylia.info/observer/spip.php?article123 |archive-date=20 February 2009 |date=28 June 2004 }}</ref> their issue of identity is due to the pan-Arabist ideology of former Egyptian president, [[Gamal Abdel Nasser]]. Some activists have claimed that "[i]t is time—long past overdue—to confront the racist arabization of the Amazigh lands."<ref>{{Cite web|url=http://www.kabylia.info/arabization|date=9 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20100111042413/http://www.kabylia.info/arabization|title=Arabization|archive-date=11 January 2010}}</ref> [[File:Nuit Debout - Paris - Kabyles - 48 mars 08.jpg|thumb|left|Demonstration of [[Kabyle people|Kabyles]] in Paris, April 2016]] The [[Black Spring (Algeria)|Black Spring]] was a series of violent disturbances and political demonstrations by Kabyle activists in the Kabylie region of Algeria in 2001. In the [[2011 Libyan civil war]], Berbers in the [[Nafusa Mountains]] were quick to revolt against the Gaddafi regime. The mountains became a stronghold of the rebel movement, and were a focal point of the conflict, with much [[2011 Nafusa Mountains Campaign|fighting]] occurring between rebels and loyalists for control of the region.<ref name="Berber speakers"/> The [[Tuareg rebellion (2012)|Tuareg Rebellion of 2012]] was waged against the Malian government by rebels with the goal of attaining independence for the northern region of Mali, known as [[Azawad]].<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-17635437|title=Mali Tuareg rebels declare independence in the north|date=6 April 2012|work=BBC News|archive-date=30 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121030104410/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-17635437|url-status=live}}</ref> Since late 2016, [[Hirak Rif|massive riots]] have spread across Moroccan Berber communities in the Rif region. Another escalation took place in May 2017.<ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/05/scores-arrested-connection-morocco-rif-protests-170530184329431.html|title=Scores arrested in connection with Morocco Rif protests|website=www.aljazeera.com|date=30 May 2017}}</ref> In Morocco, after the constitutional reforms of 2011, Berber has become an official language, and is now taught as a compulsory language in all schools regardless of the area or the ethnicity. In 2016, Algeria followed suit and changed the status of Berber from "national" to "official" language. Although [[Berberists]] who openly show their political orientations rarely reach high positions, Berbers have reached high positions in the social and political hierarchies across the Maghreb. Examples are the former president of Algeria, [[Liamine Zeroual]]; the former prime minister of Morocco, [[Driss Jettou]]; and [[Khalida Toumi]], an Algerian politician and feminist. ===Arabization === {{Main|Arabized Berber}} The [[Arabization]] of the indigenous Berber populations was a result of the centuries-long [[Arab migrations to the Maghreb]], which began in the 7th century, and of changes in the population's demographics. The early wave of migration before the 11th century contributed to the Berbers' adoption of [[Arab culture]]. Furthermore, the [[Arabic|Arabic language]] spread during this period, driving [[Latin]] into extinction in the cities. The Arabization took place around Arab centres through the influence of Arabs in the cities and rural areas surrounding them.<ref name="Duri-2012">{{Cite book |last=Duri |first=A. A. |url=https://books.google.com/books?id=32sBxqIgcZMC&pg=PA71 |title=The Historical Formation of the Arab Nation (RLE: the Arab Nation) |date=2012 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-62286-8 |pages=70–74 |language=en}}</ref> The migration of [[Banu Hilal]] and [[Banu Sulaym]] in the 11th century had a much greater influence on the process of Arabization of the population. It played a major role in spreading [[Bedouin Arabic]] to rural areas such as the countryside and steppes, and as far as the southern areas near the [[Sahara]].<ref name="Duri-2012"/> It also heavily transformed the culture in the Maghreb into Arab culture, and spread nomadism in areas where agriculture was previously dominant.<ref>{{Cite book |last=el-Hasan |first=Hasan Afif |url=https://books.google.com/books?id=Zr2XDwAAQBAJ&pg=PA82 |title=Killing the Arab Spring |date=1 May 2019 |publisher=Algora Publishing |isbn=978-1-62894-349-8 |page=82 |language=en}}</ref> These Bedouin tribes accelerated and deepened the Arabization process, since the Berber population was gradually [[Cultural assimilation|assimilated]] by the newcomers and had to share with them pastures and seasonal migration paths. By around the 15th century, the region of modern-day Tunisia had already been almost completely Arabized.<ref name="Holes 42"/> As Arab nomads spread, the territories of the local Berber tribes were moved and shrank. The [[Zenata]] were pushed to the west, and the [[Kabyle people|Kabyles]] were pushed to the north. The Berbers took refuge in the mountains, whereas the plains were Arabized.<ref>{{Cite book |last1=Farida |first1=Benouis |url=https://books.google.com/books?id=kmaWEAAAQBAJ |title=An Architecture of Light. Islamic Art in Algeria. |last2=Houria |first2=Chérid |last3=Lakhdar |first3=Drias |last4=Amine |first4=Semar |publisher=Museum With No Frontiers, MWNF (Museum Ohne Grenzen) |isbn=978-3-902966-14-8 |page=9 |language=en}}</ref> ==موجوده آباديات== [[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Dansgroep uit de westelijke Sahara tijdens het Nationaal Folkore Festival te Marrakech TMnr 20017655.jpg|thumb|[[Sanhaja]] Berber women in the 1970s]] {| class="wikitable" |+ مکيه امازيغي گروهه ! گروهه !! ملڪ !! نوٽس |- | شلوح (Chleuhs) || مراڪش || ائٽلس جبل ۽ سوس وادي جا رهواسي. |- | قبائل (Kabyles) || الجزائر || الجزائر جي قبائلي علائقي جا رهواسي. |- | طوارق (Tuareg) || صحارا ريگستان || نائجر، مالي، ليبيا ۽ الجزائر جا بدوي قبيلا. |- | ريفين (Riffians) || مراڪش || اتر مراڪش جا رهواسي. |- | سيوي (Siwi) || مصر || مصر جي سيوا نخلستان جا رهواسي. |} === Ethnic groups === {{Main|Maghreb#Ethnic groups}} Ethnically, Berbers comprise a minority population in the [[Maghreb]]. They comprise 35–60% of the Moroccan population,<ref>{{Cite book |last=Danver |first=Steven L. |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&pg=PA23 |title=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |date=10 March 2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-46400-6 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=fs0Fog7XneUC&pg=PA11 |title=The Report: Morocco 2012 |date=2012 |publisher=Oxford Business Group |isbn=978-1-907065-54-5 |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Ncube|first1=Lyton|last2=Mkwendi|first2=Chengeto Pauline|last3=Batisayi|first3=Amos|date=2024-08-17|title=Victory for Africa or the Arab world? Moroccan nationalism, Arab exceptionalism, pan-African solidarity and digital fandom during the 2022 FIFA World Cup|journal=Soccer & Society|language=en|volume=25|issue=4–6|pages=673–692|doi=10.1080/14660970.2024.2332092|issn=1466-0970|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book |last=Vermeren|first=Pierre|title=Le Maroc en 100 questions: un royaume de paradoxes|date=2020|publisher=Tallandier|isbn=979-10-210-3699-4|series=En 100 questions|location=Paris}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Gagliardi|first=Silvia|date=2019-02-07|title=Indigenous peoples’ rights in Morocco: subaltern narratives by Amazigh women|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13642987.2019.1574757|journal=The International Journal of Human Rights|language=en|volume=23|issue=1-2|pages=281–296|doi=10.1080/13642987.2019.1574757|issn=1364-2987|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite news |last=Basma El Atti ــ Rabat|title=Morocco’s complex identity: African, Amazigh, and Arab|url=https://www.newarab.com/analysis/moroccos-complex-identity-african-amazigh-and-arab|archive-url=https://web.archive.org/web/20260329010037/https://www.newarab.com/analysis/moroccos-complex-identity-african-amazigh-and-arab|archive-date=2026-03-29|access-date=2026-03-31|work=The New Arab|language=en-EN}}</ref> 15–25% of Algeria,<ref>{{Citation |title=Algeria |date=14 June 2023 |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/algeria/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230613110736/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/algeria/ |url-status=dead |archive-date=13 June 2023 |work=The World Factbook |access-date=19 June 2023 |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=7 February 2016 |title=Algeria reinstates term limit and recognises Berber language |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-35515769 |access-date=19 June 2023}}</ref> 10% of Libya,<ref>{{Cite web |last=Zurutuza |first=Karlos |title=Berbers fear ethnic conflict |url=https://www.aljazeera.com/news/2015/1/6/libyas-berbers-fear-ethnic-conflict |access-date=12 December 2022 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref> and 1% of Tunisia.<ref>{{Cite news |date=12 March 2004 |title=Q&A: The Berbers |language=en-GB |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3509799.stm |access-date=12 December 2022}}</ref> Berber language speakers in the Maghreb comprise 30%<ref name="Berber speakers" /> to 40%<ref name="minorityrights.org">{{cite journal|url=http://minorityrights.org/minorities/berber/|title=Morocco – Berber|journal=World Directory of Minorities and Indigenous Peoples|date=19 June 2015 }}</ref>{{Better source needed|reason=The current source is insufficiently reliable ([[WP:NOTRS]]).|date=June 2023}}<ref name="axl.cefan.ulaval.ca">{{cite web|url=http://www.axl.cefan.ulaval.ca/afrique/berberes_Afrique.htm|title=Les Berbères en Afrique du Nord|publisher=Chaire pour le développement de la recherche sur la culture d'expression française en Amérique du Nord}}, Université Laval Québec, 2016.</ref>{{Better source needed|reason=The current source is insufficiently reliable ([[WP:NOTRS]]).|date=June 2023}} of the Moroccan population, and 15%<ref name="The World Factbook">{{cite web |title=Ethnic groups |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106010801/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html |archive-date=6 January 2019 |access-date=24 January 2016 |publisher=The World Factbook}}</ref> to 35%<ref name="axl.cefan.ulaval.ca" />{{Better source needed|reason=The current source is insufficiently reliable ([[WP:NOTRS]]).|date=June 2023}} of the Algerian population, with smaller communities in Libya and very small groups in Tunisia, Egypt and Mauritania.<ref>{{cite web|url=http://www.zum.de/whkmla/histdic/wh/hdnafrica.html|title=Historical Dictionaries: North Africa|access-date=2 May 2015}}</ref> Berber languages in total are spoken by around 14 million<ref name="Berber Languages" /> to 16 million<ref name="Stolz-2015" /> people in Africa. [[File:Berber village Atlas.jpg|thumb|Berber village in the Atlas mountains]] Prominent Berber ethnic groups include the [[Kabyle people|Kabyles]]—from [[Kabylia]], a historical autonomous region of northern Algeria—who number about six million and have kept, to a large degree, their original language and society; and the [[Shilha people|Shilha]] or Chleuh—in High and [[Anti-Atlas]] and [[Sous]] Valley of Morocco—who number about eight million.{{Citation needed|date=June 2023}} Other groups include the [[Rifians|Riffians]] of northern Morocco, the [[Chaoui people|Chaoui]] people of eastern Algeria, the [[Chenouas]] in western Algeria and the [[Nafusi language|Nafusis]] of the [[Nafusa Mountains]]. Outside the Maghreb, the [[Tuareg people|Tuareg]] in Mali (early settlement near the old imperial capital of [[Timbuktu]]),<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=KLhuMhMtE5gC&q=Berbers,+Timbuktu|title=Berbers and Blacks: Impressions of Morocco, Timbuktu and Western Sudan|author=David Prescott Barrows|year=2004|publisher=Kessinger |isbn=978-1-4179-1742-6}}</ref> Niger, and Burkina Faso number some 850,000,<ref name=WorldFactbookMali/> 1,620,000,<ref name=WorldFactbookNiger>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/niger/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109131606/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/niger|url-status=dead|archive-date=9 January 2021|title=Niger|date=3 March 2022|publisher=The World Factbook}}</ref> and 50,000, respectively. Tuaregs are a Berber ethnic group with a traditionally [[nomad]]ic pastoralist lifestyle and are the principal inhabitants of the vast Sahara Desert.<ref>{{Cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6982266.stm|title=Q&A: Tuareg unrest|date=7 September 2007|newspaper=BBC|access-date=22 May 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://africa.si.edu/exhibits/tuareg/who.html|title=Who are the Tuareg? {{!}} Art of Being Tuareg: Sahara Nomads in a Modern World|website=africa.si.edu|access-date=22 May 2016|archive-date=27 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927231426/http://africa.si.edu/exhibits/tuareg/who.html}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ List of Berber ethnic groups ! Ethnic group ! Country ! Regions ! Ethnic population ! Linguistic population |- | [[Chaoui people|Chaouis]] || rowspan="2" | {{flag|ALG}} || [[Aurès Mountains]], eastern Algeria |2,870,000<ref>{{Cite web |publisher=Centre de Recherche Berbère |title=Chaouia |url=http://www.centrederechercheberbere.fr/chaouia.html |access-date=31 May 2023 |website=www.centrederechercheberbere.fr}}</ref> |Including 2,130,000 speakers of [[Shawiya language|Shawiya]]<ref>{{Cite web |title=Tachawit |website=Ethnologue Free |url=https://www.ethnologue.com/language/shy/ |access-date=31 May 2023 |language=en}}</ref> |- | [[Chenouas]] || [[Mount Chenoua]], western Algeria |106,000<ref>{{Cite web |title=Chenoua in Algeria |url=https://joshuaproject.net/people_groups/11321/AG |access-date=29 May 2023 |website=Joshua Project |language=en}}</ref> |Including 76,000 speakers of [[Shenwa language|Shenwa]]<ref>{{Cite web |date=2015 |title=Shenwa |url=https://www.ethnologue.com/18/language/cnu/ |website=Ethnologue}}</ref> |- | [[Shilha people|Chleuhs]] || {{flag|MAR}} || [[High Atlas]], [[Anti-Atlas]] and the [[Sous]] valley, southern Morocco |3,500,000<ref>{{Cite web |last=Project |first=Joshua |title=Berber, Southern Shilha in Morocco |url=https://joshuaproject.net/people_groups/14911/MO |access-date=31 May 2023 |website=Joshua Project |language=en}}</ref> | |- | [[Djerba Berber|Djerbas]] || {{flag|TUN}} || [[Djerba]], southern Tunisia |11,000<ref>{{Cite web |title=Amazigh, Djerba in Tunisia |url=https://joshuaproject.net/people_groups/12344/TS |access-date=31 May 2023 |website=Joshua Project |language=en}}</ref> | |- | [[Ghomaras]] || {{flag|MAR}} || Western [[Rif]], northern Morocco |12,000<ref>{{Cite web |title=Berber, Ghomara in Morocco |url=https://joshuaproject.net/people_groups/11882/MO |access-date=31 May 2023 |website=Joshua Project |language=en}}</ref> |Including 10,000 speakers of [[Ghomara language|Ghomara]]{{citation needed|date=July 2023}}<!--Scribd is a document hosting service, not a source, and often violates copyright: see [[WP:RS/P%]]<ref>{{Cite web |title=Arabic Influence in Ghomara Berber by J El Hannouche {{!}} PDF {{!}} Grammatical Gender {{!}} Grammatical Tense |url=https://www.scribd.com/document/46039741/Arabic-Influence-in-Ghomara-Berber-by-J-El-Hannouche |access-date=31 May 2023 |website=Scribd |language=en}}</ref>--> |- | [[Godala|Guezula]] || {{flag|MRT}} ||Southern Mauritania |Unknown | |- | [[Kabyle people|Kabyles]] || {{flag|ALG}} || [[Kabylia]], northern Algeria |6,000,000<ref>{{Cite book |last=Pereltsvaig |first=Asya |title=Languages of the World: An Introduction |url=https://www.cambridge.org/highereducation/books/languages-of-the-world/8CC640455E0B8E6271A7145419DA2863 |date=3 September 2020 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781108783071 |isbn=978-1-108-78307-1 |language=en |access-date=26 August 2023}}</ref> |Including 3,000,000 speakers of [[Kabyle language|Kabyle]]<ref>{{Cite web |title=Algérie: situation géographique et démolinguistique |url=https://axl.cefan.ulaval.ca/afrique/algerie-1demo.htm |access-date=31 May 2023 |website=L'aménagement linguistique dans le monde |language=fr}}</ref> |- | [[Matmata Berber|Matmata]]s || {{flag|TUN}} || [[Matmata, Tunisia|Matmata]], southern Tunisia |3,700 | |- | [[Mozabite people|Mozabites]] || {{flag|ALG}} || [[M'zab]] Valley, central Algeria |200,000<ref>{{Cite web |title=Berber, Mozabite in Algeria |url=https://joshuaproject.net/people_groups/13842/AG |access-date=31 May 2023 |website=Joshua Project |language=en}}</ref> |Including 150,000 speakers of [[Mozabite language|Mozabite]]<ref>{{Cite web |title=Tumzabt |url=https://www.ethnologue.com/language/mzb/ |access-date=31 May 2023 |website=Ethnologue |language=en}}</ref> |- | [[Nafusi language|Nafusi]] || {{flag|LBY}} || [[Nafusa Mountains|Jabal Nafusa]], western Libya |186,000<ref>{{Cite web |last=PeopleGroups.org |title=Nefusa Berbers of Libya |url=https://peoplegroups.org/explore/PeopleGroupDetails.aspx?peid=11844#topmenu |access-date=31 May 2023 |website=peoplegroups.org }}{{Dead link|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |Including 140,000 speakers of [[Nafusi language|Nafusi]]<ref>{{Cite book |last=Brown |first=E. K. |title=Encyclopedia of Language & Linguistics |publisher=Elsevier |year=2006 |isbn=978-0-08-044299-0 |edition= |location=Amsterdam; Heidelberg |page=155}}</ref> |- | [[Riffians]] || rowspan="2" | {{flag|MAR}} || [[Rif]], northern Morocco |1,500,000 |Including 1,271,000 speakers of [[Tarifit]]<ref name="Maaroufi">{{Cite web |last=Maaroufi |first=Youssef |title=Recensement général de la population et de l'habitat 2004 |url=https://www.hcp.ma/Recensement-general-de-la-population-et-de-l-habitat-2004_a633.html |access-date=2 June 2022 |website=Site institutionnel du Haut-Commissariat au Plan du Royaume du Maroc |language=fr |archive-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110705120730/http://www.hcp.ma/Recensement-general-de-la-population-et-de-l-habitat-2004_a633.html }}</ref> |- |[[Senhaja Srair people|Senhaja Srair]] |Central [[Rif]], northern Morocco |151,245<ref>{{Cite book |last=Adardak Charif |url=https://revues.imist.ma/index.php/TIDIGHIN/article/download/52464/27207/146718 |title=Chelha des Senhaja Sraïr :un parler amazigh minoritaire en voie de disparition dans les montagnes du Rif (Nord du Maroc) |language=french |trans-title=Shelha of Senhaja Srair: a minority Amazigh dialect on the verge of disappearing in the Rif mountains (Northern Morocco)}}</ref> |Including 85,000 speakers of [[Senhaja de Srair language|Senhaja de Srair]]<ref>{{Cite book |url=http://archive.org/details/senhaja-berber-varieties-phonology-morphology-and-morphosyntax |title=Senhaja Berber Varieties Phonology, Morphology, And Morphosyntax}}</ref> |- | [[Siwi people|Siwi]] || {{flag|EGY}} || [[Siwa Oasis]], western Egypt |24,000<ref name="Project"/> |Including 20,000 speakers of [[Siwi language|Siwi]]<ref>{{Cite web |title=Siwi |url=https://www.ethnologue.com/language/siz/ |access-date=31 May 2023 |website=Ethnologue |language=en}}</ref> |- | [[Tuareg people|Tuareg]] || {{flag|ALG}}<br />{{flag|MLI}}<br />{{flag|NIG}} || [[Sahara]], northern Mali and Niger, and southern Algeria |4,000,000 | |- | Central Atlas Amazigh || {{flag|MAR}} || [[Middle Atlas]], Morocco |2,867,000<ref>{{Cite web |title=Berber, Imazighen in Morocco |url=https://joshuaproject.net/people_groups/12217/MO |access-date=31 May 2023 |website=Joshua Project |language=en}}</ref> |Including 2,300,000 speakers of [[Central Atlas Tamazight]]<ref name="Maaroufi" /> |- | [[Zuwara Berber|Zuwara]] || {{flag|LBY}} || [[Zuwarah]], northwestern Libya |280,000 |247,000 speakers of [[Zuwara Berber|Zuwara]]<ref>{{Cite web |title=Nafusi |url=https://www.ethnologue.com/language/jbn |access-date=4 November 2022 |website=Ethnologue |language=en}}</ref> |} === Genetics === {{Main|Maghreb#Genetics}} Genetically, the Berbers form the principal indigenous ancestry in the region.<ref>{{cite book |last=Stokes |first=Jamie |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC |title=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East: L to Z |publisher=Infobase Publishing |year=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |page=21}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=uSGzIPz8cYIC |title=The Report: Algeria 2011 |publisher=Oxford Business Group |year=2011 |isbn=978-1-907065-37-8 |page=9}}</ref> [[Haplogroup E1b1b (Y-DNA)|Haplogroup E1b1b]] is the most frequent among Maghrebi groups, especially the downstream lineage of [[E-M81|E1b1b1b1a]], which is typical of the indigenous Berbers of North-West Africa. On the other hand, [[Haplogroup J-M267|Haplogroup J1]] is the second most frequent among Maghrebi groups and is more indicative of [[Middle East]] origins, and has its highest distribution among populations in the southern [[Arabian Peninsula]]. E1b1b1b accounts for 45% of North Africans, while Haplogroup J1-M267 accounts for 30% of North Africans, and has spread from Arabia.<ref>{{Cite journal |first1=Sarra |last1=Elkamel |first2=Sofia L. |last2=Marques |first3=Luis |last3=Alvarez |first4=Veronica |last4=Gomes |first5=Sami |last5=Boussetta |first6=Soufia |last6=Mourali-Chebil |first7=Houssein |last7=Khodjet-El-Khil |first8=Lotfi |last8=Cherni |first9=Amel |last9=Benammar-Elgaaied |first10=Maria J. |last10=Prata |display-authors=6 |date=August 2021 |title=Insights into the Middle Eastern paternal genetic pool in Tunisia: high prevalence of T-M70 haplogroup in an Arab population |journal=Scientific Reports |volume=11 |issue=1 |page=15728 |doi=10.1038/s41598-021-95144-x |doi-access=free|pmid=34344940 |pmc=8333252 |bibcode=2021NatSR..1115728E }}</ref> DNA studies of [[Iberomaurusian]] peoples at [[Taforalt]], Morocco dating to around 15,000 years ago have found them to have a distinctive Maghrebi ancestry formed from a mixture of [[Near East]]ern and African ancestry, which is still found as a part of the genome of modern Northwest Africans.<ref>{{Cite journal |last1=van de Loosdrecht |first1=Marieke |last2=Bouzouggar |first2=Abdeljalil |last3=Humphrey |first3=Louise |last4=Posth |first4=Cosimo |last5=Barton |first5=Nick |last6=Aximu-Petri |first6=Ayinuer |last7=Nickel |first7=Birgit |last8=Nagel |first8=Sarah |last9=Talbi |first9=El Hassan |last10=El Hajraoui |first10=Mohammed Abdeljalil |last11=Amzazi |first11=Saaïd |last12=Hublin |first12=Jean-Jacques |last13=Pääbo |first13=Svante |last14=Schiffels |first14=Stephan |last15=Meyer |first15=Matthias |date=4 May 2018 |title=Pleistocene North African genomes link Near Eastern and sub-Saharan African human populations |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aar8380 |journal=Science |language=en |volume=360 |issue=6388 |pages=548–552 |doi=10.1126/science.aar8380 |pmid=29545507 |bibcode=2018Sci...360..548V |issn=0036-8075}}</ref> A 2025 study sequenced individuals from [[Takarkori]] (7,000 YBP) and discovered that most of their ancestry was from an unknown [[Ancestral North African]] lineage, related to the African admixture component found in Iberomaurusians.<ref>{{Cite journal |last1=Salem |first1=Nada |last2=van de Loosdrecht |first2=Marieke S. |last3=Sümer |first3=Arev Pelin |last4=Vai |first4=Stefania |last5=Hübner |first5=Alexander |last6=Peter |first6=Benjamin |last7=Bianco |first7=Raffaela A. |last8=Lari |first8=Martina |last9=Modi |first9=Alessandra |last10=Al-Faloos |first10=Mohamed Faraj Mohamed |last11=Turjman |first11=Mustafa |last12=Bouzouggar |first12=Abdeljalil |last13=Tafuri |first13=Mary Anne |last14=Manzi |first14=Giorgio |last15=Rotunno |first15=Rocco |date=2 April 2025 |title=Ancient DNA from the Green Sahara reveals ancestral North African lineage |journal=Nature |volume=641 |issue=8061 |language=en |pages=144–150 |doi=10.1038/s41586-025-08793-7 |pmid=40175549 |issn=1476-4687|doi-access=free |pmc=12043513 |bibcode=2025Natur.641..144S }}</ref> According to the study, the Takarkori people were distinct from both contemporary sub-Saharan Africans and non-Africans/Eurasians. They had "only a minor component of non-African ancestry" but did "not carry sub-Saharan African ancestry, suggesting that, contrary to previous interpretations, the [[Green Sahara]] was not a corridor connecting Northern and sub-Saharan Africa."<ref>{{cite news |title=Sahara desert, once lush and green, was home to mysterious human lineage |url=https://www.reuters.com/business/environment/sahara-desert-once-lush-green-was-home-mysterious-human-lineage-2025-04-04/ |work=Reuters |date=4 April 2025}}</ref> Later during the [[Neolithic]], from around 7,500 years ago onwards, there was a migration into Northwest Africa of [[Early European Farmers|European Neolithic Farmers]] from the Iberian Peninsula (who had originated in [[Anatolia]] several thousand years prior), as well as pastoralists from the [[Levant]], both of whom also significantly contributed to the ancestry of modern Northwest Africans.<ref>{{Cite journal |last1=Simões |first1=Luciana G. |last2=Günther |first2=Torsten |last3=Martínez-Sánchez |first3=Rafael M. |last4=Vera-Rodríguez |first4=Juan Carlos |last5=Iriarte |first5=Eneko |last6=Rodríguez-Varela |first6=Ricardo |last7=Bokbot |first7=Youssef |last8=Valdiosera |first8=Cristina |last9=Jakobsson |first9=Mattias |date=15 June 2023 |title=Northwest African Neolithic initiated by migrants from Iberia and Levant |journal=Nature |language=en |volume=618 |issue=7965 |pages=550–556 |doi=10.1038/s41586-023-06166-6 |issn=0028-0836 |pmc=10266975 |pmid=37286608|bibcode=2023Natur.618..550S }}</ref> The [[Proto-Berber language|proto-Berber]] tribes evolved from these prehistoric communities during the late [[Bronze Age|Bronze]]- and early [[Iron Age|Iron]] ages.<ref>Mário Curtis Giordani, ''História da África. Anterior aos descobrimentos.'' Editora Vozes, Petrópolis (Brasil) 1985, pp. 42f., 77f. Giordani references Bousquet, ''Les Berbères'' (Paris 1961).</ref> ==ڊائياسپورا== {{See also|Berbers in France|Berber Canadians|Berbers in Belgium|Berbers in the Netherlands|Berber Americans}} {{Expand section|date=October 2012}} [[File:Zinedine Zidane by Tasnim 02.jpg|thumb|French former footballer [[Zinedine Zidane]], born to Berber [[Kabyle people|Kabyle]] parents from Algeria]] According to a 2004 estimate, there were about 2.2 million Berber immigrants in Europe, especially the Riffians in Belgium, the Netherlands, and France; and Algerians of Kabyle and Chaoui heritage in France.<ref>[http://www.langues-de-france.org/chaker.html Pour une histoire sociale du berbèRe en France] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121112151506/http://www.langues-de-france.org/chaker.html|date=12 November 2012}}, Les Actes du Colloque Paris – Inalco, octobre 2004</ref> ==سياست== === Berberism === {{Main|Berberism}} Since the 1970s,<ref name="Willis-2014">{{Cite book |last=Willis |first=Michael |url=https://books.google.com/books?id=7gMqBgAAQBAJ&pg=PA214 |title=Politics and Power in the Maghreb: Algeria, Tunisia and Morocco from Independence to the Arab Spring |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-936820-4 |pages=209–217 |language=en}}</ref>{{Rp|page=209}} a political movement, initially led by the Kabyles of Algeria, has developed among various parts of the Berber populations of North Africa to promote a collective Amazigh [[ethnic identity]].<ref name="Maddy-Weitzman-2011" /> It is variously referred to as Amazighism,<ref>{{Cite book |last=Naylor |first=Phillip C. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=akGIpgEV-D4C&pg=PA76 |title=Historical Dictionary of Algeria |publisher=Scarecrow Press |year=2006 |isbn=978-0-8108-6480-1 |page=76 |language=en |chapter=Amazighism}}</ref> Berberism,<ref name="Willis-2014" /> the Berber identity movement, or the Berber Culture Movement.<ref name="Maddy-Weitzman-2011" /> The movement does not have a specific organization and cuts across both modern national boundaries and traditional tribal divisions. It is generally consistent in its demands, which include greater linguistic rights for Berber languages and greater official and social recognition of Amazigh culture.<ref name="Maddy-Weitzman-2011" /> These Berberists also aimed to counter the image that Berbers were a mere collection of disparate tribes speaking mutually incomprehensible languages. They did this by introducing "Imazighen" as a collective term of self-referral and claimed that the various Berber languages once constituted a single language.<ref name="Goodman-2005">{{Cite book |last=Goodman |first=Jane E. |url=https://books.google.com/books?id=By1aJGHz8rwC&pg=PA7 |title=Berber Culture on the World Stage: From Village to Video |date=2005 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-21784-4 |pages=7 and 11 |language=en}}</ref> The political outcomes have been different in each country of the Maghreb and are shaped by other factors such as geography and socioeconomic circumstances. In Algeria, the politics of the movement were focused in Kabylie, were more overtly political, and have sometimes been confrontational. In Morocco, where Amazigh populations are spread across a wider area, the movement has been less overtly political and confrontational.<ref name="Maddy-Weitzman-2011" /><ref name="Willis-2014" />{{Rp|page=213}} In the 1990s, both states made concessions to this movement or attempted to ally itself with it, partly in response to the challenge of other political forces such as Islamism.<ref name="Willis-2014" />{{Rp|page=214}} === Political tensions === Over the past few decades, political tensions have arisen between some Berber groups (especially the [[Kabyle people|Kabyles]] and [[Rifians]]) and North African governments, partly over linguistic and social issues. For example, in Morocco, Algeria, Tunisia, and Libya, giving children Berber names was banned.<ref>{{cite web |title=Amazigh: Morocco Upholds Ban of Traditional Names |url=https://unpo.org/article/19303 |website=Unpo |date=2 November 2009 |access-date=26 August 2021 |archive-date=26 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826132527/https://unpo.org/article/19303 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last1=Arbaoui |first1=Larbi |title=Morocco lifts the ban on Amazigh names |url=https://www.moroccoworldnews.com/2014/03/125938/morocco-lifts-the-ban-on-amazigh-names |website=moroccoworldnew |date=6 August 2014 }}</ref><ref>{{cite web |last1=Zurutuza |first1=Karlos |title=The Amazigh of Libya revive their previously banned language |url=https://www.middleeasteye.net/features/amazigh-libya-revive-their-previously-banned-language |website=middleeasteye}}</ref> In Morocco, the Arabic language and Arab culture occupied a superior position in official and social domains. The [[Pan-Arabism|Arabist]] ideology was popular among Moroccan society, as well as within bureaucratic cadres and the political parties.<ref name="Aslan-2015">{{Cite book |last=Aslan |first=Senem |url=https://books.google.com/books?id=wTAWBQAAQBAJ&pg=PA111 |title=Nation Building in Turkey and Morocco |date=2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05460-8 |page=111 |language=en}}</ref> The [[History of Libya under Muammar Gaddafi|regime of Muammar Gaddafi]] in Libya also banned the teaching of Berber languages, and, in a 2008 [[United States diplomatic cables leak|leaked diplomatic cable]], the Libyan leader warned Berber minorities: "You can call yourselves whatever you want inside your homes – Berbers, Children of Satan, whatever – but you are only Libyans when you leave your homes."<ref>{{cite news |last=Smith |first=Graeme |date=2011-04-21 |title=Small rebel victory big moment for persecuted Berber tribes |url=https://www.theglobeandmail.com/news/world/africa-mideast/small-rebel-victory-big-moment-for-persecuted-berber-tribes/article1995361/ |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925142853/http://www.theglobeandmail.com/news/world/africa-mideast/small-rebel-victory-big-moment-for-persecuted-berber-tribes/article1995361/ |archive-date=25 September 2015 |access-date=2 May 2015 |work=[[The Globe and Mail]]}}</ref> He denied the existence of Berbers as a separate ethnicity, and called them a "product of [[colonialism]]" created by [[Western world|the West]] to divide Libya.<ref>{{cite web |url=http://allafrica.com/stories/201103200010.html |title=Libya: Gaddafi Rails Against 'No Fly' Attacks and Berbers |date=20 March 2011 |publisher=allAfrica.com |access-date=13 January 2023 |archive-date=29 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629134313/http://allafrica.com/stories/201103200010.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |date=21 April 2011 |title=Libyan rebels seize western border crossing, as fighting in mountains intensifies |url=https://www.washingtonpost.com/world/libyan-rebels-seize-western-border-crossing-as-fighting-in-mountains-intensifies/2011/04/21/AFaoxhIE_story.html |url-access=subscription |newspaper=The Washington Post}}</ref> As a result of the persecution suffered under Gaddafi's rule, many Berbers joined the [[Libyan opposition]] in the [[2011 Libyan civil war]].<ref>{{cite news |date=8 August 2011 |title=Amid a Berber Reawakening in Libya, Fears of Revenge |url=https://www.nytimes.com/2011/08/09/world/africa/09berbers.html |url-access=subscription |access-date=1 May 2014 |publisher=NYTimes}}</ref> In contrast, many Berber students in Morocco supported [[Nasserism]] and [[Pan-Arabism|Arabism]], rather than [[Berberism]]. Many educated Berbers were attracted to the leftist [[National Union of Popular Forces]] rather than the Berber-based [[Popular Movement (Morocco)|Popular Movement]].<ref name="Aslan-2015" /> == ٻوليون== تمازيغت ٻوليءَ جا مراڪش ۾ ٽي وڏا لهجا آهن: 1. '''تاشيلحيٽ''' (Tachelhit): ائٽلس جبلن جي علائقي ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائيندڙ ٻولي. 2. '''تازائيٽ''' (Tazayit): وچ ائٽلس واري علائقي جي ٻولي. 3. '''ريفين''' (Tarifit): اتر مراڪش جي ٻولي. اڄڪلهه مراڪش ۽ الجزائر ۾ امازيغي ٻوليءَ کي سرڪاري حيثيت حاصل آهي ۽ اها اسڪولن ۾ پڻ پڙهائي وڃي ٿي.<ref name=":0" /> {{Main|Berber languages}} [[File:Map of Berber Languages 2018.png|thumb|260px|Areas in North Africa where [[Berber languages]] are spoken]] [[File:Tifinagh in Tifinagh.svg|thumb|Tifinagh in Tifinagh]] The Berber languages form a branch of the [[Afroasiatic language family]], a large family that also includes [[Semitic languages]] like Arabic and the [[Ancient Egyptian language]].<ref>{{Cite book |last1=Campbell |first1=George L. |url=https://books.google.com/books?id=DWAqAAAAQBAJ&dq=world+languages+berber&pg=PA223 |title=Compendium of the World's Languages |last2=King |first2=Gareth |publisher=Routledge |year=2020 |isbn=978-1-136-25846-6 |edition=3rd |page=223 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Lyovin |first1=Anatole |url=https://books.google.com/books?id=hjxuDQAAQBAJ&q=afroasiatic+languages+introduction |title=An Introduction to the Languages of the World |last2=Kessler |first2=Brett |last3=Leben |first3=William Ronald |publisher=Oxford University Press |year=2017 |isbn=978-0-19-514988-3 |edition=2nd |pages=198–208 |language=en}}</ref> {{lang|ber|Tamazight}} is a generic name for all of the Berber languages, which consist of many closely related varieties and dialects. Among these Berber languages are [[Tarifit|Riffian]], [[Zuwara Berber|Zuwara]], [[Kabyle language|Kabyle]], [[Shilha language|Shilha]], [[Siwi language|Siwi]], [[Zenaga language|Zenaga]], [[Sanhaja de Srair language|Sanhaja]], [[Central Atlas Tamazight|Tazayit]] (Central Atlas Tamazight), [[Mozabite language|Tumẓabt]] (Mozabite), [[Nafusi language|Nafusi]], and [[Tamasheq language|Tamasheq]], as well as the ancient [[Guanche language]]. Berber languages in total are spoken by around 14 million<ref name="Berber Languages">{{Cite web |title=Berber languages {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Amazigh-languages |access-date=30 May 2023 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> to 16 million<ref name="Stolz-2015">{{Cite book |last=Stolz |first=Christel |url=https://books.google.com/books?id=SBtfCAAAQBAJ&pg=PT45 |title=Language Empires in Comparative Perspective |date=10 March 2015 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=978-3-11-040847-8 |page=45 |language=en}}</ref> people in Africa (see [[Berber languages#Population|population estimation]]). These Berber speakers are mainly concentrated in Morocco and Algeria, followed by Mali, Niger, and Libya. Smaller Berber-speaking communities are also found as far east as Egypt, with a southwestern limit today at Burkina Faso. ==مذهب== {{Main|Berbers and Islam|Traditional Berber religion|Berber Jews|Berber Christians}} [[File:Panorama du Medracen.jpg|thumb|upright|The [[mausoleum]] of [[Madghacen]]]] [[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Paar zilveren kledingspelden met ketting TMnr 5504-10.jpg|thumb|upright|Traditional Berber [[penannular brooch]], a custom dating from the pre-Abrahamic era.]]<!-- Berbers mainly adhere to Islam, but historically followed the traditional Berber religion; this area for general religion – Christianity & other Abrahamic faiths below --> The Berber identity encompasses language, religion, and ethnicity, and is rooted in the entire history and geography of North Africa. Berbers are not an entirely homogeneous ethnicity, and they include a range of societies, ancestries, and lifestyles. The unifying forces for the Berber people may be their shared language or a collective identification with Berber heritage and history. As a legacy of the spread of Islam, the Berbers are now mostly [[Sunni Islam|Sunni Muslim]]. However, the [[Mozabite people|Mozabite]] Berbers of the [[M'zab|M'zab Valley]] in the town of [[Ghardaïa]] in Algeria and some Libyan Berbers in the Nafusa Mountains and Zuwara are primarily adherents of [[Ibadi Islam]]. In antiquity, before the arrival of [[Abrahamic]] faiths into North Africa, the Berber people adhered to the [[traditional Berber religion]]. This traditional religion emphasized [[ancestor veneration]], [[polytheism]], and [[animism]]. Many ancient Berber beliefs were developed locally. Whereas others were influenced over time through contact with other [[traditional African religion]]s (such as the [[Ancient Egyptian religion]]), or borrowed during antiquity from the [[Punic religion]], [[Judaism]], Iberian mythology, and the [[Hellenistic religion]]. The most recent influence came from Islam and [[religion in pre-Islamic Arabia|pre-Islamic Arab religion]] during the medieval period. Some of the ancient Berber beliefs still subtly exist today within the Berber popular culture and tradition. Until the 1960s, there was also a significant Jewish Berber minority in Morocco,<ref>{{Cite web|url=http://www.mondeberbere.com/juifs-amazighs.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20051027062825/http://www.mondeberbere.com/juifs/index-en.htm|title=Udayen imazighen — Les Juifs amazighs — The Amazigh Jews|archive-date=27 October 2005|website=Mondeberbere.com}}</ref> but emigration (mostly to [[Israel]] and [[France]]) dramatically reduced their number to only a few hundred individuals. Following Christian missions, the Kabyle community in Algeria has a recently constituted Christian minority, both Protestant and Roman Catholic; and a 2015 study estimates that 380,000 Muslim Algerians have converted to Christianity in Algeria.<ref name=Miller2015/> There are Berbers among the 8,000<ref>{{cite news|url=https://www.christianitytoday.com/news/2013/may/christian-converts-in-morocco-fear-fatwa-calling-for-their.html|title=Christian Converts in Morocco Fear Fatwa Calling for Their Execution|author=Morning Star News|website=Christianity Today|date=9 May 2013}}</ref>–40,000<ref>{{cite news|url=https://www.vice.com/en/article/house-churches-and-silent-masses-the-converted-christians-of-morocco-are-praying-in-secret/|title='House-Churches' and Silent Masses—The Converted Christians of Morocco Are Praying in Secret|last=Goverde|first=Rick|date=23 March 2015|publisher=[[Vice News]]|archive-date=7 July 2018|access-date=21 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707180007/https://news.vice.com/article/house-churches-and-silent-masses-the-converted-christians-of-morocco-are-praying-in-secret|url-status=live}}</ref> [[Moroccans]] who have converted to Christianity in the last decades, some of whom explain their conversion as an attempt to go back to their "Christian sources".<ref name=InvisibleChurch>{{cite news|url=https://www.welt.de/welt_print/article2935192/Marokkos-unsichtbare-Kirche.html|title=Marokkos unsichtbare Kirche|date=27 December 2008|newspaper=[[Die Welt]]|access-date=5 November 2015|language=de|trans-title=Morocco invisible church|last=Topper|first=Ilya U.}}</ref> The ''[[International Religious Freedom Act of 1998|International Religious Freedom Report]]'' for 2007 estimates that thousands of [[Tunisian people|Tunisian]] Berber Muslims have converted to Christianity.<ref name=report>{{cite report |author=((Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor)) |author-link=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |title=Tunisia: International Religious Freedom Report 2007 |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90222.htm |date=14 September 2007 |website=U.S. Department of State |department=Archive |access-date=24 July 2022}} ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref><ref>{{cite journal|last1=Johnstone|first1=Patrick|last2=Miller|first2=Duane Alexander|title=Believers in Christ from a Muslim Background: A Global Census|journal=Interdisciplinary Journal of Research on Religion|date=2015|volume=11|page=8|url=https://www.academia.edu/16338087|access-date=30 October 2015}}</ref> ==فن تعمير== {{See also|Architecture of Tunisia|Architecture of Algeria|Moroccan architecture}} === Antiquity === Some of the earliest evidence of original Amazigh culture in North Africa has been found in the highlands of the Sahara and dates from the second millennium BC, when the region was much less arid than it is today and when the Amazigh population was most likely in the process of spreading across North Africa.<ref name="Brett-1996">{{Cite book|last1=Brett|first1=Michael|title=The Berbers|url=https://archive.org/details/berbers0000bret|last2=Fentress|first2=Elizabeth|publisher=Blackwell|year=1996|isbn=978-0-631-20767-2|language=en}}</ref>{{Rp|pages=15–22}} Numerous archaeological sites associated with the [[Garamantes]] have been found in the Fezzan (in present-day Libya), attesting to the existence of small villages, towns, and tombs. At least one settlement dates from as early as 1000 BC. The structures were initially built in [[dry stone]], but around the middle of the millennium ({{Circa|500 BC}}) they began to be built with [[mudbrick]] instead.<ref name="Brett-1996" />{{Rp|page=23}} By the second century AD there is evidence of large [[villa]]s and more sophisticated tombs associated with the aristocracy of this society, in particular at [[Germa]].<ref name="Brett-1996" />{{Rp|page=24}} Further west, the kingdom of Numidia was contemporary with the Phoenician civilization of Carthage and the [[Roman Republic]]. Among other things, the Numidians have left thousands of pre-Christian tombs. The oldest of these is [[Madghacen|Medracen]] in present-day Algeria, believed to date from the time of [[Masinissa]] (202–148 BC). Possibly influenced by [[Ancient Greek architecture|Greek architecture]] further east, or built with the help of Greek craftsmen, the tomb consists of a large [[tumulus]] constructed in well-cut [[ashlar]] masonry and featuring sixty [[Doric order|Doric]] columns and an Egyptian-style [[cornice]].<ref name="Brett-1996" />{{Rp|pages=27–29}} Another famous example is the [[Royal Mausoleum of Mauretania|Tomb of the Christian Woman]] in western Algeria. This structure consists of columns, a dome, and spiral pathways that lead to a single chamber.<ref>{{cite book|last=Davidson|first=Basil|title=Africa in History|url=https://archive.org/details/africainhistoryt0000davi|year=1995|isbn=978-0-684-82667-7|page=[https://archive.org/details/africainhistoryt0000davi/page/50 50]|publisher=Simon & Schuster }}</ref> A number of "tower tombs" from the Numidian period can also be found in sites from Algeria to Libya. Despite their wide geographic range, they often share a similar style: a three-story structure topped by a convex pyramid. They may have initially been inspired by Greek monuments but they constitute an original type of structure associated with Numidian culture. Examples of these are found at [[Siga]], Soumaa d'el Khroub, [[Libyco-Punic Mausoleum of Dougga|Dougga]], and [[Sabratha]].<ref name="Brett-1996" />{{Rp|pages=29–31}} Mediterranean empires of [[Ancient Carthage|Carthage]] and [[Ancient Rome|Rome]] left their mark in the material culture of North Africa as well. Phoenician and [[Punic people|Punic]] (Carthaginian) remains can be found at [[Carthage]] itself and at [[Lixus (ancient city)|Lixus]]. Numerous remains of [[Ancient Roman architecture|Roman architecture]] can be found across the region, such as the [[amphitheatre of El Jem]] and the archaeological sites of [[Sabratha]], [[Timgad]], and [[Volubilis]], among others.<ref>{{Cite web|last=Ennabli|first=Abdelmajid|date=2000|title=North Africa's Roman art. Its future.|url=https://whc.unesco.org/en/documents/6056/|url-status=live|access-date=11 January 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20140912130852/http://whc.unesco.org/en/documents/6056 |archive-date=12 September 2014 }}</ref><gallery> File:Garma (Garama) - Ruinen der antiken Stadt Garma 02.jpg|Remains of [[Germa]], a capital of the [[Garamantes]] (first millennium BC) File:Mausolée medghassen.jpg|[[Numidia]]n tomb of [[Madghacen|Medracen]] ({{circa|200}}–150 BC) File:TUNISIA DOUGGA MAUSOLEE LIBYCO PUNIQUE 001.jpg|[[Libyco-Punic Mausoleum of Dougga|Numidian mausoleum of Dougga]], example of a "tower tomb" (2nd century BC) </gallery> === After the Muslim conquest === {{Further|Moorish architecture}} After the [[Muslim conquest of the Maghreb|Arab-Muslim conquest of the Maghreb]] in the 7th and early 8th centuries, [[Islamic architecture]] developed in the region. Various dynasties, either based in North Africa or beyond it, contributed to the architecture of the region, including the Aghlabids, the Fatimids, and the [[Caliphate of Córdoba|Umayyads of Cordoba]]. In addition to the general [[Moorish architecture|"Moorish" style]] prevalent in North Africa during the [[History of Islam|Islamic period]], some architectural styles and structures in North Africa are distinctively associated with areas that have maintained strong Berber populations and cultures, including but not limited to the [[Atlas Mountains|Atlas Mountain]] regions of Morocco, the Aurès and M'zab regions of Algeria, and southern Tunisia.<ref name="Golvin-1989">{{Cite web |title=Berber architecture |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/2582 |access-date=2026-04-26 |website=journals.openedition.org}}</ref> They do not form one single architectural style but rather a diverse variety of local vernacular styles.<ref name="Golvin-1989" /> Berber ruling dynasties also contributed to the formation and patronage of western Islamic art and architecture through their political domination of the region between the 11th and 16th centuries (during the rule of the Almoravids, Almohads, Marinids and Hafsids, among others).<ref>{{Cite book|last=Bennison|first=Amira K.|title=The Almoravid and Almohad Empires|publisher=Edinburgh University Press|year=2016|isbn=978-0-7486-4682-1}}</ref><ref name="Golvin-1989" /><ref>{{Cite book|last=Marçais|first=Georges|title=L'architecture musulmane d'Occident|publisher=Arts et métiers graphiques|year=1954|isbn=|location=Paris|pages=}}</ref> In Morocco, the largely Berber-inhabited [[Rural area|rural]] valleys and oases of the Atlas and the south are marked by numerous [[kasbah]]s (fortresses) and ''[[Ksar|ksour]]'' (fortified villages), typically flat-roofed structures made of [[rammed earth]] and decorated with local geometric motifs, as with the famous example of [[Aït Benhaddou|Ait Benhaddou]].<ref name="Golvin-1989" /><ref>{{Cite book|last=Naji|first=Salima|url=https://books.google.com/books?id=00k3iCkYYEQC&q=Art+et+Architectures+berb%C3%A8res+du+Maroc&pg=PP1|title=Art et Architectures berbères du Maroc|publisher=Editions la Croisée des Chemins|year=2009|isbn=978-2-35270-057-9|location=|pages=}}</ref><ref>{{Cite web|title=Ksar of Ait-Ben-Haddou|url=https://whc.unesco.org/en/list/444/|access-date=16 April 2020|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en}}</ref> Likewise, southern Tunisia is dotted with hilltop ''ksour'' and multi-story fortified [[Granary|granaries]] (''[[ghorfa]]''), such as the examples in [[Medenine]] and [[Ksar Ouled Soltane]], which are typically built with loose stone bound by a [[Mortar (masonry)|mortar]] of [[clay]].<ref name="Golvin-1989" /> [[Fortified Granaries of Aures|Fortified granaries]] also exist in the [[Aurès Mountains|Aures]] region of Algeria,<ref>{{Cite journal |last=Ould-Braham |first=Ouahmi |date=1999 |title=Mission scientifique de Masqueray dans l'Aurès et ses dépendances (1875–1878) |url=https://www.cairn.info/revue-etudes-et-documents-berberes-1999-1-page-19.htm |journal=Études et Documents Berbères |language=fr |volume=17 |issue=1 |pages=19–129 |doi=10.3917/edb.017.0019 |issn=0295-5245}}</ref> or in the form of ''[[Agadir (granary)|agadir]]''s of which numerous examples can be found in Morocco.<ref name="Golvin-1989" /><ref>{{Cite web|last=Strebe|first=Matthew|date=12 May 2018|title=Collective Granaries, Morocco|url=https://globalheritagefund.org/places/sacred-granaries-morocco/|access-date=11 January 2022|website=Global Heritage Fund|language=en-US|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111204933/https://globalheritagefund.org/places/sacred-granaries-morocco/}}</ref> The island of [[Djerba|Jerba]] in Tunisia, traditionally dominated by Ibadi Berbers,<ref name="Oxford University Press-2009">{{Cite book|last=|first=|title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture|publisher=Oxford University Press|year=2009|isbn=978-0-19-530991-1|editor-last=M. Bloom|editor-first=Jonathan|location=|pages=|chapter=Berber|editor-last2=S. Blair|editor-first2=Sheila}}</ref> has a traditional style of mosque architecture that consists of low-lying structures built in stone and covered in [[whitewash]]. Their prayer halls are domed and they have short, often round [[minaret]]s.<ref name="Oxford University Press-2009" /><ref name="Golvin-1989" /> The mosques are often described as "fortified mosques" because the island's flat topography made it vulnerable to attacks and as a result the mosques were designed in part to act as watch posts along the coast or in the countryside.<ref>{{Cite book|last=Polimeni|first=Beniamino|title=International Symposium on New Metropolitan Perspectives|publisher=Springer|year=2018|isbn=978-3-319-92101-3|editor-last=Calabrò|editor-first=F.|pages=416–425|chapter=Describing a Unique Urban Culture: Ibadi Settlements of North Africa|editor-last2=Della Spina|editor-first2=L.|editor-last3=Bevilacqua|editor-first3=C.}}</ref><ref>{{Cite web|title=Sites and monuments|url=http://www.djerbamuseum.tn/index.php?option=com_content&view=article&id=75&Itemid=86&lang=en|url-status=live|access-date=7 June 2021|website=Djerba Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607063435/http://www.djerbamuseum.tn/index.php?option=com_content&view=article&id=75&Itemid=86&lang=en |archive-date=7 June 2021 }}</ref> The M'zab region of Algeria (e.g. [[Ghardaïa]]) also has distinctive mosques and houses that are completely whitewashed, but built in rammed earth. The structures here also make frequent use of domes and barrel vaults. Unlike in Jerba, the distinctive minarets in this region are tall and have a square base, tapering towards the end and crowned with "horn"-like corners.<ref name="Oxford University Press-2009" /><ref name="Golvin-1989" /><gallery> File:Koutoubia minaret DSCF8275.jpg|The [[Kutubiyya Mosque]] in [[Marrakesh]], built by the [[Almohad Caliphate|Almohads]] in the 12th century File:Ait Benhaddou Qsar (588071549).jpg|The ''[[ksar]]'' of [[Aït Benhaddou]] in Morocco File:Ksar ouledsoltane04.jpg|[[Ksar Ouled Soltane]], an example of a multi-level ''[[ghorfa]]'' in southern Tunisia File:Berber house cave Matmata - panoramio.jpg|Subterranean house in [[Matmata, Tunisia|Matmata]] (Tunisia) File:Tunisie Jemaâ Fadhloun 5.jpg|The Fadhloun Mosque in [[Djerba]] (Tunisia), an example of a traditional "fortified mosque" File:Bounora Mosque .jpg|The central mosque in [[Ghardaïa]], an example of local architecture in the [[M'zab]] region (Algeria) </gallery> ==فن ۽ ثقافت== امازيغي ثقافت ۾، خاص طور تي هٿ جي هنرن ۾، عورتن جو ڪردار تمام اهم آهي. ===اڻڻ جو هنر=== امازيغي عورتن لاءِ [[قالين]] ۽ [[ڪپڙو|ڪپڙا]] اڻڻ صرف هڪ ڪم ناهي، پر هڪ مقدس فن آهي. مراڪش ۾ عورتون مڃين ٿيون ته جيڪا عورت سٺو قالين اڻي ٿي، اها مرڻ کان پوءِ [[جنت]] ۾ ويندي. اهي [[ڪپھ|اون]] (<small>wool</small>) کي هڪ روح رکندڙ شئي سمجهن ٿيون.<ref name=":12">{{Cite book|title=Azetta : l'art des femmes berbères|url=https://archive.org/details/azettalartdesfem0000paul|last=Vanderbroeck|first=Paul|year=2000}}</ref> ===نقش ۽ نگار=== ڪپڙن تي ٺهيل مختلف نشانن جون خاص معنائون آهن: * پن پنجو (هٿ): بد نظر کان بچڻ لاءِ * ٽڪنڊا ۽ هيرا: عورتن جي طاقت جي علامت * ٻج يا ٻوٽا: زرخيزي جي علامت === Social context === The traditional social structure of the Berbers has been tribal. A leader is appointed to command the tribe. In the Middle Ages, many women had the power to govern, such as Dihya and [[Fatma Tazoughert]] in the [[Aurès Mountains]], [[Tin Hinan]] in the Hoggar, and [[Chemci]] in {{ill|Aït Iraten|ar}}. [[Lalla Fatma N'Soumer]] was a Berber woman in Kabylie who fought against the French. The majority of Berber tribes currently have men as heads of the tribe. In Algeria, the [[Berber Arouch Citizen's Movement|el Kseur platform]] in Kabylie gives tribes the right to fine criminal offenders. In areas of Chaoui, tribal leaders enact sanctions against criminals.<ref>{{cite web|url=http://www.elwatan.com/Honneur-a-la-tribu|title=Honneur à la tribu|publisher=El Watan|access-date=2 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20100618131250/http://www.elwatan.com/Honneur-a-la-tribu|archive-date=18 June 2010}}</ref> The Tuareg have a king who decides the fate of the tribe and is known as [[Amenukal|Amenokal]]; it is a very hierarchical society. The Mozabites are governed by the spiritual leaders of [[Ibadi Islam|Ibadism]] and lead communal lives. During the crisis of [[Berriane]] between the Maliki and Ibadite movements, the heads of each tribe began talks to end the crisis and resolved the problem.<ref>{{cite web|url=http://www.elwatan.com/|title=A la une|publisher=El Watan|access-date=2 May 2015|archive-date=12 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180212204437/http://elwatan.com/}}</ref>{{Full citation needed|date=October 2020}} [[File:Celebration of a Berber wedding in morocco.jpg|thumb|Berber wedding in Morocco]] In marriages, the man usually selects the woman, and depending on the tribe, the family often makes the decision. In contrast, in the Tuareg culture, the woman chooses her future husband. The rites of marriage are different for each tribe. Families are either patriarchal or matriarchal, according to the tribe.<ref>{{Cite web|title=The Berber Community, a story|url=https://aaregistry.org/story/the-berber-community-a-brief-story/|access-date=20 October 2021|website=African American Registry|language=en}}</ref> Traditionally, men take care of [[livestock]]. They migrate by following the natural cycle of [[grazing]], and seeking water and shelter. They are thus assured of an abundance of wool, cotton, and plants used for dyeing. For their part, women look after the family and handicrafts – first for their personal use, and secondly for sale in the [[souq]]s in their locality. === Visual arts === The Berber tribes traditionally weave [[kilim]]s ([[tapestry]]-woven carpets), whose designs maintain the traditional appearance and distinctiveness of the region of origin of each tribe, which has in effect its own repertoire of drawings. The [[plain weave]] textile designs include a wide variety of stripes and, more rarely, geometrical patterns such as triangles and diamonds. Additional decorations such as sequins or fringes, are typical of Berber weave in Morocco. The nomadic and semi-nomadic lifestyle of the Berbers is suitable for weaving kilims.<ref>ABC Amazigh. An editorial experience in Algeria, 1996–2001 experience, Smaïl Medjeber</ref> In Algeria, the cloak-like [[kachabia]] is typical Berber masculine clothing. [[Jewellery of the Berber cultures|Traditional Berber jewelry]] is a style of [[jewellery]], originally worn by women and girls of different rural Berber groups of Morocco, Algeria and other North African countries. It is usually made of silver and includes elaborate triangular plates and pins, originally used as clasps for garments, necklaces, bracelets, earrings and similar items. In modern times, these types of jewellery are produced also in contemporary variations and sold as a commercial product of ethnic-style [[fashion]].<ref>{{cite web |last=Stewart |first=Courtney A. |title=Remarkable Berber Jewelry at The Met |url=https://www.metmuseum.org/blogs/collection-insights/2017/berber-jewelry-morocco-algeria |date=4 December 2017 |website=[[Metropolitan Museum of Art]] |access-date=30 January 2021}}</ref> From December 2004 to August 2006, the [[Peabody Museum of Archaeology and Ethnology|Peabody Museum of Archeology and Ethnology]] at [[Harvard University]] presented the exhibition ''Imazighen! Beauty and Artisanship in Berber Life'', curated by Susan Gilson Miller and Lisa Bernasek, with an accompanying catalogue on artifacts from the Berber regions Kabylia in northeastern Algeria, the Rif mountains of northeastern Morocco and the Tuareg regions of the Algerian Sahara.<ref>{{Cite journal|last=Cynthia Becker|date=1 January 2010|title=Artistry of the Everyday: Beauty and Craftsmanship in Berber Art Lisa Bernasek Susan G. Miller|journal=The International Journal of African Historical Studies|volume=43|issue=1|pages=200–202|jstor=25741422}}</ref><ref>{{cite book | last=Bernasek | first=Lisa | title=Artistry of the everyday: beauty and craftsmanship in Berber art | publisher=Peabody Museum Press, Harvard University | publication-place=Cambridge Mass | year=2008 | isbn=978-0-87365-405-0 | oclc=182662537 | pages=60–111}}</ref> From June to September 2007, the [[Musée du Quai Branly – Jacques Chirac|Musée du quai Branly]] in Paris showed an exhibition on the history of traditional ceramics in Algeria, titled ''Ideqqi, art de femmes berbères'' (Art of Berber women), and published an accompanying catalogue. The exhibition highlighted the originality of these pieces compared to urban [[earthenware]], underlining their African roots as well as close relationship with the ancient art of the Mediterranean.<ref name="Vivier 2007 p.">{{cite book|author=Vivier|display-authors= etal|first=Marie-France|title=Ideqqi, art de femmes berbères|publisher=Musée du quai Branly|year=2007|isbn=978-2-915133-59-2|publication-place=Paris|page=|language=fr|oclc=147638431}}</ref><gallery class="center" mode="packed"> File:Berber szív.JPG|Berber [[henna]] decoration File:TapisKabyle2.jpg|Detail of a traditional Berber carpet File:Berber Calendars.jpg|Algerian [[Berber calendar]] File:Tifinagh Algeria.jpg|Ancient [[Tifinagh]] scripts in Algeria File:Bijoux traditionnels de Kabylie.JPG|Jewelry from [[Kabylia]] region, Algeria </gallery> === Cuisine === {{Main|Berber cuisine}} {{Unreferenced section|date=May 2023}} Berber cuisine is a traditional cuisine that has evolved little over time. It differs from one area to another between and within Berber groups. Principal Berber foods are: * [[Couscous]], a [[semolina]] staple dish * [[Tajine]], a stew made in various forms * [[Pastilla]], a meat pie traditionally made with [[squab]] (fledgling pigeon); today often made using chicken * [[Bread]] made with traditional [[yeast]] * {{lang|ber-Latn|Bouchiar}}, fine yeastless [[wafer]]s soaked in butter and natural [[honey]] * {{lang|ber-Latn|Bourjeje}}, [[pancake]] containing flour, eggs, yeast, and salt * {{lang|ber-Latn|Baghrir}}, light and spongy pancake made from flour, yeast, and salt; served hot and soaked in butter and {{lang|ber-Latn|tment}} ('honey'). * {{lang|ber-Latn|Tahricht}}, sheep [[offal]] (brains, tripe, lungs, and heart) rolled up with the intestines on an oak stick and cooked on embers in specially designed [[oven]]s. The meat is coated with [[butter]] to make it even tastier. This dish is served mainly at festivities. Although they are the original inhabitants of North Africa, and in spite of numerous incursions by Phoenicians, Romans, Byzantines, Ottomans, and French, Berber groups lived in very contained communities. Having been subject to limited external influences, these populations lived free from [[acculturation|acculturating]] factors. <gallery class="center" mode="packed"> File:MarrakeshTagine2.jpg|Customized [[tajine]] File:Cuscus.jpg|[[Couscous]] File:Tajine d'Elise with turkey.jpg|Turkey [[tajine]] </gallery> === Music === {{Unreferenced section|date=May 2023}} {{Main|Berber music|music of Algeria|music of Morocco}} [[File:Bendir.jpg|thumb|Bendir|left]] [[Berber music]] has a wide variety of regional styles. The best known are [[music of Morocco|Moroccan music]], the popular [[Gasba music|Gasba]], Kabyle and [[Chawi]] music of Algeria, and the widespread Tuareg music of Burkina Faso, Niger, and Mali. Instruments used include the [[bendir]] (large drums) and the [[guembri]] (a [[lute]]). There are three varieties of Berber folk music: village music, ritual music, and the music performed by professional musicians. Village music is performed collectively for dancing, including [[ahidus]] and [[ahouach]] dances, which each begin with a chanted prayer. Ritual music is performed at regular ceremonies to celebrate marriages and other important life events, and is also used as protection against evil spirits. Professional musicians ({{lang|ber-Latn|imdyazn}}) travel in groups of four, led by a poet ({{lang|ber-Latn|amydaz}}). The amydaz recites improvised poems, often accompanied by drums and a [[Rebab|rabab]] (a one-stringed [[fiddle]]), along with a {{lang|ber-Latn|bou oughanim}} who plays a [[double clarinet]] and acts as a [[clown]] for the group. The [[Chleuh]] Berbers have professional musicians called {{lang|ber-Latn|rwai}}s who play in ensembles consisting of lutes, rababs, and [[cymbal]]s, with any number of vocalists. The leader, or {{lang|ber-Latn|rayes}}, leads the group in its music and [[choreography]]. These performances begin with an instrumental {{lang|ber-Latn|astara}} on rabab, which also gives the notes of the melody which follows. The next phase is the {{lang|ber-Latn|amarg}}, or sung poetry, and then {{lang|ber-Latn|ammussu}}, a danced overture, {{lang|ber-Latn|tammust}}, an energetic song, {{lang|ber-Latn|aberdag}}, a dance, and finally the rhythmically swift {{lang|ber-Latn|tabbayt}}. There is some variation in the order of the presentation, but the {{lang|ber-Latn|astara}} is always at the beginning, and the {{lang|ber-Latn|tabbayt}} always at the end. [[File:Detaille - Fantasia de spahis.jpg|upright=0.8|thumb|The [[Fantasia (culture)|fantasia]] festival, 19th-century illustration]] Traditional Berber festivals include [[Fantasia (culture)|Fantasia]], [[Imilchil]] marriage festival and [[Goulmima#Udayn n Acur|Udayn n Acur]]. === Role in tourism === In recent decades, Berber communities and culture have become involved in the tourism industries of some North African countries, such as Morocco and Tunisia.<ref>{{Cite book |last= |first= |url=https://books.google.com/books?id=XRypDwAAQBAJ&dq=berber+identity+tourism&pg=PT70 |title=Routledge Handbook on Tourism in the Middle East and North Africa |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-317-22923-0|editor1-link=Dallen J. Timothy|editor-last=Timothy |editor-first=Dallen J. |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Danver |first=Steven L. |url=https://books.google.com/books?id=Tv4TBwAAQBAJ&dq=berber+culture+tourism&pg=PT1980 |title=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |publisher=Routledge |year=2015 |isbn=978-1-317-46399-3 |language=en}}</ref> Images and descriptions of Berber culture play a central role in the tourism industry of Morocco, where they are prominently featured in the marketing of products and locations.<ref>{{Cite book |last=Boum |first=Aomar |chapter-url=https://books.google.com/books?id=B-kYBwAAQBAJ&dq=berber+culture+tourism&pg=PA215 |title=North African Mosaic: A Cultural Reappraisal of Ethnic and Religious Minorities |publisher=Cambridge Scholars Publishing |year=2009 |isbn=978-1-4438-0768-5 |editor-last=Boudraa |editor-first=Nabil |pages=215–216 |language=en |chapter=Dancing for the Moroccan state: ethnic folk dances and the production of national hybridity |editor-last2=Krause |editor-first2=Joseph}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Scholze |first1=Marko |chapter-url=https://books.google.com/books?id=OUP_GJ1zjCUC&dq=berber+culture+tourism&pg=PA71 |title=Between Resistance and Expansion: Explorations of Local Vitality in Africa |last2=Bartha |first2=Ingo |date=2004 |publisher=LIT Verlag Münster |isbn=978-3-8258-6980-9 |editor-last=Probst |editor-first=Peter |pages=70–77 |language=en |chapter=Trading Cultures: Berbers and Tuareg as Souvenir Vendors |editor-last2=Spittler |editor-first2=Gerd}}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[المغرب]] * [[بربر ٻوليون]] * [[مرابطون]] * [[طارق ابن زياد]] * [[زين الدين زيدانئ]] ==نوٽ== {{notelist}} ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ معلومات لاء== # {{Cite book|last1=Brett|first1=Michael|last2=Fentress|first2=Elizabeth|year=1997|title=The Berbers (The Peoples of Africa)|publisher=Blackwell |isbn=0-631-16852-4|edition=1996 hardcover}} # {{Cite book|title=Egypt In Africa|url=https://archive.org/details/egyptinafrica0000unse|editor-last=Celenko|editor-first=Theodore|publisher=Indianapolis Museum of Art|date=December 1996|isbn=978-0-253-33269-1}} # {{Cite journal|title=The Stone Age Races of Northwest Africa|first=L.|last=Cabot-Briggs|journal=American Anthropologist|volume=58|issue=3|pages=584–585|date=28 October 2009|doi=10.1525/aa.1956.58.3.02a00390|doi-access=free}} # {{Cite book|title=The people of Africa|url=https://archive.org/details/peopleofafrica0000jean|series=People of the world series|first=Jean|last=Hiernaux|isbn=0-684-14040-3|year=1975}} # {{Cite encyclopedia|title=Encyclopædia Britannica|year=2004}} # {{Cite encyclopedia|title=Encarta|year=2005}} # {{Cite book|last=Blanc|first=S. H.|title=Grammaire de la langue basque (d'apres celle de Larramendi)|publisher=Lyons & Paris|year=1854|url=https://archive.org/details/grammairedelala00blangoog}} # {{Cite journal|pmid=15042509|date=May 2004|last1=Cruciani|first1=F.|last2=La Fratta|last3=Santolamazza|last4=Sellitto|last5=Pascone|last6=Moral|last7=Watson|last8=Guida|last9=Colomb|title=Phylogeographic Analysis of Haplogroup E3b (E-M215) Y Chromosomes Reveals Multiple Migratory Events Within and Out Of Africa|volume=74|issue=5|pages=1014–1022|issn=0002-9297|doi=10.1086/386294|journal=American Journal of Human Genetics|pmc=1181964|first2=B.}} # {{Cite book |last=Ekonomou |first=Andrew J. |title=Byzantine Rome and the Greek Popes: Eastern Influences on Rome and the Papacy from Gregory the Great to Zacharias, A.D. 590–752 |date=2007 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-1977-8 |author-link=Andrew J. Ekonomou}} # {{Cite book|last=Entwistle|first=William J.|title=The Spanish Language|location=London|publisher=Faber & Faber|year=1936|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.283769}} (as cited in Michael Harrison's work, 1974) # {{Cite book|last=Gans|first=Eric Lawrence|author-link=Eric Gans|title=The Origin of Language|url=https://archive.org/details/originoflanguage0000gans|publisher=University of California Press|location=Berkeley|year=1981|isbn=0-520-04202-6}} # {{Cite book|last=Gèze|first=Louis|title=Eléments de grammaire basque|language=fr|location=Beyonne|year=1873|url=https://archive.org/details/elmentsdegramm00gzuoft|publisher=Bayonne Lamaignère}} # {{Cite book|last=Hachid|first=Malika|title=Les Premiers Berberes|publisher=EdiSud|year=2001|isbn=2-7449-0227-6}} # {{Cite book|last=Harrison|first=Michael|title=The Roots of Witchcraft|publisher=Citadel Press|location=Secaucus, NJ|year=1974|isbn=0-426-15851-2}} # {{cite book|editor-last1=Hoffman|editor-first1=Katherine E.|editor-last2=Miller|editor-first2=Susan Gilson|last1=Hoffman|first1=Katherine E.|last2=Miller|first2=Susan Gilson|last3=McDougall|first3=James|last4=El Mansour|first4=Mohamed|last5=Silverstein|first5=Paul A.|last6=Goodman|first6=Jane E.|last7=Crawford|first7=David|last8=Ghambou|first8=Mokhtar|last9=Bernasek|first9=Lisa|last10=Becker|first10=Cynthia|title=Berbers and Others: Beyond Tribe and Nation in the Maghrib|publisher=Indiana University Press|date=June 2010|isbn=978-0-253-22200-8}} # {{Cite book|last=Hualde|first=J. I.|title=Basque Phonology|publisher=Routledge|location=London & New York|year=1991|isbn=0-415-05655-1}} # {{Cite book|last=Martins|first=J. P. de Oliveira|title=A History of Iberian Civilization|url=https://archive.org/details/historyofiberian0000oliv|publisher=Oxford University Press|year=1969|orig-year=1930|isbn=0-8154-0300-3}} # {{Cite journal|pmid=15806398|date=June 2005|last1=Myles|first1=S|last2=Bouzekri|last3=Haverfield|last4=Cherkaoui|last5=Dugoujon|last6=Ward|title=Genetic evidence in support of a shared Eurasian-North African dairying origin|volume=117|issue=1|pages=34–42|issn=0340-6717|doi=10.1007/s00439-005-1266-3|journal=Human Genetics|s2cid=23939065}} # {{Cite journal|pmid=11992266|date=June 2002|last1=Nebel|first1=A.|last2=Landau-Tasseron|last3=Filon|last4=Oppenheim|last5=Faerman|title=Genetic Evidence for the Expansion of Arabian Tribes into the Southern Levant and North Africa|volume=70|issue=6|pages=1594–1596|issn=0002-9297|doi=10.1086/340669|journal=American Journal of Human Genetics|pmc=379148}} # {{Cite book|last=Osborn|first=Henry Fairfield|title=Men of the Old Stone Age|location=New York|year=1915–1923|url=https://archive.org/details/menofoldstoneage00osbouoft|publisher=New York, C. Scribner's sons}} # {{Cite book|last=Renan|first=Ernest|title=De l'Origine du Langage|language=fr|orig-date=First published Paris, 1858|publisher=La société berbère|location=Paris|year=1873}} # {{Cite book|last=Ripley|first=W. Z.|title=The Races of Europe|publisher=D. Appleton & Co.|location=New York|year=1899|title-link=The Races of Europe (Ripley)}} # {{Cite book|last1=Ryan|first1=William|last2=Pitman|first2=Walter|title=Noah's Flood: The new scientific discoveries about the event that changed history|publisher=Simon & Schuster|location=New York|year=1998|isbn=0-684-81052-2|url=https://archive.org/details/noahsfloodnewsci00ryan}} # {{Cite book|last=Saltarelli|first=Mario|title=Basque|publisher=Croom Helm|location=New York|year=1988|isbn=0-7099-3353-3}} # {{Cite journal|pmid=15069642|date=May 2004|last1=Semino|first1=O.|last2=Magri|last3=Benuzzi|last4=Lin|last5=Al-Zahery|last6=Battaglia|last7=MacCioni|last8=Triantaphyllidis|last9=Shen|title=Origin, Diffusion, and Differentiation of Y-Chromosome Haplogroups E and J: Inferences on the Neolithization of Europe and Later Migratory Events in the Mediterranean Area|volume=74|issue=5|pages=1023–1034|issn=0002-9297|doi=10.1086/386295|journal=American Journal of Human Genetics|pmc=1181965|first2=P. J. |bibcode=2004AmJHG..74.1023S }} # {{Cite book|last=Silverstein|first=Paul A.|title=Algeria in France: Transpolitics, Race, and Nation|url=https://archive.org/details/algeriainfrancet0000silv|publisher=Indiana University Press|location=Bloomington|year=2004|isbn=0-253-34451-4}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Berber}} {{Wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20140716013534/http://www.amazighs.fr/ Portail des Amazighs (Berbères)] * [https://web.archive.org/web/20190505021713/http://www.agraw.com/ Amazigh/Berber Culture] * [https://dpul.princeton.edu/oral-history-nes Amazigh Oral Narratives Digital Archive] from [[Princeton University Library]] * [http://www.fadma.be Culture Amazighe (Berbère)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225184308/http://www.fadma.be/ |date=25 February 2021 }} * [http://www2.nau.edu/~jar/RIL_10.html The New Mass Media and the Shaping of Amazigh Identity] * [http://www.wam.umd.edu/~tlaloc/archastro/ae26.html Number Systems and Calendars of the Berber Populations of Grand Canary and Tenerife] * [https://web.archive.org/web/20040728005528/http://www.scs.uiuc.edu/~mcdonald/WorldHaplogroupsMaps.pdf World Haplogroups Maps] {{Berber}} {{Authority control}} [[زمرو:بربر| ]] [[زمرو:افرو-ايشيائي قومون]] [[زمرو:اتر آفريڪا جا مقامي ماڻهو]] [[زمرو:بربر ماڻهو]] [[زمرو:المغرب جا ماڻهو]] [[زمرو:افرو-ايشيائي قومون]] [[زمرو:آفريڪا جا قديم ماڻهو]] [[زمرو:اتر آفريڪا جا مقامي ماڻهو]] [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:بربر ٻوليون]] [[زمرو:آفريڪي ماڻهو]] [[زمرو:آفريڪا جا ماڻهو]] [[زمرو:يورپ جا ماڻهو]] [[زمرو:اسپين جا ماڻھو]] [[زمرو:ليبيا جا ماڻهو]] [[زمرو:مراڪش جا ماڻهو]] [[زمرو:اتر آفريڪا جا ماڻهو]] [[زمرو:سلجھائپ صفحا]] [[زمرو:يورپ ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:آفريڪا ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:المغرب]] [[زمرو:آفريڪا جا قديم ماڻهو]] [[زمرو:بربر ماڻهو]] [[زمرو:ماڻھو]] [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:بربر ٻوليون]] [[زمرو:آفريڪي ماڻهو]] [[زمرو:آفريڪا جا ماڻهو]] [[زمرو:يورپ جا ماڻهو]] [[زمرو:اسپين جا ماڻهو]] [[زمرو:ليبيا جا ماڻهو]] [[زمرو:مراڪش جا ماڻهو]] [[زمرو:اتر آفريڪا جا ماڻهو]] [[زمرو:سلجھائپ صفحا]] [[زمرو:يورپ ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:آفريڪا ۾ نسلي گروهه]] f1u8r4img3861tcnlm2gmqmiwegd7ze 0 58026 414581 413576 2026-09-23T08:35:58Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414581 wikitext text/x-wiki {{Short description|شهدادڪوٽ تعلقي، سنڌ جي يونين ڪائونسل ۽ ڳوٺ}} {{Infobox settlement | name = چاڪياڻي | other_name = چاڪياڻي يونين ڪائونسل | native_name = يونين ڪائونسل نمبر 4 چاڪياڻي | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] | image_skyline = | imagesize = 250px | image_caption = | image_map = Shahdadkot Taluka.jpg | mapsize = 250px | map_caption = [[شهدادڪوٽ تعلقو|شهدادڪوٽ تعلقي]] جو نقشو | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = 240 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|27|50|07|N|67|58|46|E|region:PK-SD_type:village|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[شهدادڪوٽ تعلقو]] | government_type = يونين ڪائونسل | unit_pref = Metric | elevation_m = 49 | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = موجوده يونين ڪائونسل نمبر | blank_info_sec1 = 4 }} '''چاڪياڻي''' [[سنڌ]] جي [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جي [[شهدادڪوٽ تعلقو|شهدادڪوٽ تعلقي]] ۾ واقع هڪ ڳوٺ ۽ [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] آهي. اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي موجوده مڪاني حڪومت واري رڪارڊ ۾ هن کي '''يونين ڪائونسل نمبر 4، چاڪياڻي''' طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="ECP2026">{{cite web |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي مڪاني حڪومت وارين خالي سيٽن بابت نوٽيفڪيشن |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/96Cw89RNkAsvXNFLu6xim50Cgl1AVcYooiHDcVB6.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> چاڪياڻي [[رتوديرو]]–[[شهدادڪوٽ]] واري [[ايم-8 موٽر وي]] جي ويجهو واقع آهي. سنڌ حڪومت جي 2023ع واري ٻوڏ کانپوءِ روڊ بحالي منصوبي ۾ '''رتوديرو–شهدادڪوٽ موٽر وي (ايم-8) کان ڳوٺ چاڪياڻي تائين روڊ''' کي الڳ بحالي منصوبي طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="SFERPRoad">{{cite web |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ برسات ۽ ٻوڏ کان متاثر روڊن جي بحاليءَ جو ماحولياتي ۽ سماجي انتظامي منصوبو |url=https://sferp.gos.pk/wp-content/uploads/2023/11/Eng-updated-ESMP-CC-Rehabilitation-of-Qamber-Shadadkot-14-Roads-V1.5-24.10.23.pdf |publisher=سنڌ حڪومت، سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ |date=October 2023 |access-date=12 September 2026 }}</ref> [[File:Shahdadkot Taluka.jpg|thumb|left|280px|[[شهدادڪوٽ تعلقو|شهدادڪوٽ تعلقي]] جو نقشو.]] == نالو ۽ انتظامي حيثيت == سرڪاري انگريزي رڪارڊ ۾ ڳوٺ جي نالي جون '''Chakyani''' ۽ '''Chakiani''' ٻئي صورتون ملن ٿيون. سنڌ تعليم کاتي ۽ موجوده مڪاني حڪومت واري رڪارڊ ۾ ''Chakyani'' جو استعمال وڌيڪ عام آهي.<ref name="ECP2026"/><ref name="SELDPrimary">{{cite web |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ پرائمري اسڪولن ۽ استادن جو رڪارڊ |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/VP21/PRI/PRI%20District%20Kambar%20%28PST%29.pdf |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> پراڻن مڪاني ۽ تعليمي رڪارڊن ۾ چاڪياڻي کي مختلف يونين ڪائونسل حدن سان ڳنڍيو ويو آهي. مثال طور 2015ع جي سنڌ تعليم کاتي جي معياري امتحاني رڪارڊ ۾ چاڪياڻي، پير نبي شاهه، دريا خان مستوئي ۽ صوبدار مستوئي جا اسڪول '''اعتبار خان چانڊيو يونين ڪائونسل''' هيٺ درج هئا.<ref name="SAT2015">{{cite web |title=معياري امتحانن جو شيڊول، ضلعو قمبر شهدادڪوٽ |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/SAT/SAT%20Time%20Schedule%2006-02-2015.pdf |publisher=ريفارم سپورٽ يونٽ، سنڌ تعليم کاتو |year=2015 |access-date=12 September 2026 }}</ref> موجوده اليڪشن ڪميشن جي حدبنديءَ ۾ چاڪياڻي پاڻ الڳ '''يونين ڪائونسل نمبر 4''' آهي.<ref name="ECP2026"/> تنهنڪري پراڻن مضمونن ۾ استعمال ٿيل '''يو سي 3 چاڪياڻي''' کي موجوده انتظامي نمبر طور لکڻ درست نه آهي. == جاگرافي == چاڪياڻي اتر اولهه سنڌ جي هموار زرعي ميداني پٽيءَ ۾ واقع آهي. کليل جاگرافيائي ڊيٽا موجب ڳوٺ جو مرڪزي مقام تقريباً 27°50′07″ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67°58′46″ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي آهي، جڏهن ته سمنڊ جي سطح کان اوچائي لڳ ڀڳ 49 ميٽر آهي.<ref name="MapChakyani">{{cite web |title=چاڪياڻي جو نقشو ۽ جاگرافيائي مقام |url=https://mapcarta.com/N10600312146 |website=ميپ ڪارٽا |access-date=12 September 2026 }}</ref> چاڪياڻي جي ڀرپاسي ۾ '''صوبدار خان مستوئي'''، '''دريا خان مستوئي'''، '''پير نبي شاهه'''، '''انگهه''' ۽ ٻيون ننڍيون آباديون واقع آهن.<ref name="MapChakyani"/> '''صوبدار خان مستوئي''' چاڪياڻي جي اتر اولهه طرف لڳ ڀڳ هڪ ڪلوميٽر کان به گهٽ فاصلي تي واقع آهي، جڏهن ته دريا خان مستوئي لڳ ڀڳ اڍائي ڪلوميٽر اتر اولهه طرف آهي.<ref name="SobdarMap">{{cite web |title=صوبدار خان مستوئي جو مقام |url=https://mapcarta.com/N10600312145 |website=ميپ ڪارٽا |access-date=12 September 2026 }}</ref><ref name="DaryaMap">{{cite web |title=دريا خان مستوئي جو مقام |url=https://mapcarta.com/N10600312147 |website=ميپ ڪارٽا |access-date=12 September 2026 }}</ref> == آمدرفت == چاڪياڻي جي موجوده علائقائي اهميت جو هڪ سبب [[ايم-8 موٽر وي]] سان ان جو روڊ رابطو آهي. نيشنل هاءِ وي اٿارٽي جي رڪارڊ موجب ايم-8، گوادر–رتوديرو روڊ منصوبي جو حصو آهي ۽ خضدار–شهدادڪوٽ سيڪشن ان جي اهم حصن مان آهي.<ref name="NHA">{{cite web |title=گوادر–رتوديرو روڊ منصوبي جي خضدار–شهدادڪوٽ سيڪشن بابت نيشنل هاءِ وي اٿارٽي جو رڪارڊ |url=https://www.nha.gov.pk/uploads/topics/16981305789567.pdf |publisher=[[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ جي سرڪاري نقشن ۾ چاڪياڻي کي رتوديرو–شهددادڪوٽ موٽر وي واري پٽيءَ سان ڳنڍيل ڏيکاريو ويو آهي ۽ '''ايم-8 کان ڳوٺ چاڪياڻي تائين لنڪ روڊ''' جي بحالي کي 2022ع جي ٻوڏ کانپوءِ ترقياتي منصوبن ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="SFERPRoad"/> [[File:M8 Motorway.jpg|thumb|280px|[[ايم-8 موٽر وي]] جو هڪ منظر؛ چاڪياڻي هن قومي شاهراهه سان لنڪ روڊ وسيلي ڳنڍيل آهي.]] == آبادي ۽ وسنديون == چاڪياڻي يونين ڪائونسل جي موجوده مڪمل آباديءَ جو الڳ تصديق ٿيل انگ پاڪستان شماريات بيورو جي عام آن لائين ضلعي جدولن ۾ صاف صورت ۾ موجود نه آهي؛ تنهنڪري غيرسرڪاري اندازن کي Infobox ۾ شامل نه ڪيو ويو آهي. سنڌ حڪومت جي ڳوٺن ۽ ترقياتي رڪارڊن مان چاڪياڻي ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ هي آباديون سڃاڻپ ۾ اچن ٿيون: * چاڪياڻي * دريا خان مستوئي * صوبدار خان مستوئي * پير نبي شاهه * امير بخش ڏنگر * دلاور خان بروهي * انگهه * مٺو خان مستوئي * ٻين ننڍين ڳوٺاڻين آبادين 2013ع جي قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي ڳوٺن واري ڊائريڪٽري ۾ '''دلاور خان بروهي'''، '''صوبدار مستوئي'''، '''امير بخش ڏنگر''' ۽ '''پير نبي شاهه''' سميت ڪيترن ڳوٺن جا نالا درج آهن.<ref name="VillageDirectory">{{cite web |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي ڳوٺن جي ڊائريڪٽري |url=https://www.scribd.com/doc/129529996/The-Villages-Directory-District-Kamber-Shahdadkot-Sindh-Pakistan-2013 |year=2013 |access-date=12 September 2026 }}</ref> == مقامي حڪومت == چاڪياڻي سنڌ جي ڳوٺاڻي مڪاني حڪومت جي نظام تحت يونين ڪائونسل آهي. موجوده اليڪشن ڪميشن جي رڪارڊ ۾ اها '''يونين ڪائونسل نمبر 4''' طور شامل آهي.<ref name="ECP2026"/> يونين ڪائونسل جي ذميوارين ۾ مقامي شهري رڪارڊ، ڄمڻ ۽ وفات جي رجسٽريشن، نڪاح ۽ شاديءَ جا انتظامي رڪارڊ ۽ مقامي ترقياتي معاملن ۾ سهڪار شامل آهن. 2015ع جي مڪاني چونڊن بابت پراڻي نتيجن واري رڪارڊ موجب چاڪياڻي واري يونين ڪائونسل مان مشتاق احمد مستوئي، عرف پهلوان خان، چيئرمين ۽ مجتبى حسين واڍو وائيس چيئرمين طور چونڊيا ويا هئا، جڏهن ته صاحب علي شاهه ضلعي ڪائونسل لاءِ ميمبر چونڊيو ويو هو.<ref>{{Citation |title=سنڌ مڪاني حڪومت چونڊون 2015ع جا نتيجا |url=https://pakvoter.org/sindh-local-government-elections-2015-results/ |accessdate=22 April 2020 |archive-date=12 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812031907/https://pakvoter.org/sindh-local-government-elections-2015-results/ |dead-url=yes }}</ref> موجوده مڪاني حدبندي 2015ع واري حدبنديءَ کان مختلف آهي، تنهنڪري پراڻا يونين ڪائونسل نمبر ۽ موجوده نمبر هڪجهڙا نه سمجهڻ گهرجن.<ref name="ECP2026"/> == تعليم == چاڪياڻي ۽ ڀرپاسي ۾ سرڪاري پرائمري ۽ ثانوي تعليم جون سهولتون موجود آهن. سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتي جي موجوده رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول چاڪياڻي''' سيمس ڪوڊ '''427030136''' سان شهدادڪوٽ تعلقي ۽ چاڪياڻي يونين ڪائونسل هيٺ درج آهي.<ref name="SportsSchools">{{cite web |title=سنڌ جي سرڪاري اسڪولن لاءِ راندين جي سامان واري اسڪول فهرست |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Others/SUPPLY%20AND%20DELIVERY%20OF%20SPORTS%20MATERIAL%20IN%20PUBLIC%20SECTOR%20SCHOOLS%20OF%20SINDH.pdf |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> 2025–26ع جي سنڌ حڪومت جي بجيٽ ۾ پڻ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول چاڪياڻي''' لاءِ الڳ آپريٽنگ، فرنيچر، راندين ۽ مرمت جي بجيٽ درج آهي.<ref name="BudgetGBPS">{{cite web |title=پرائمري تعليم، ضلعو قمبر شهدادڪوٽ، بجيٽ 2025–26ع |url=https://finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CVOLUME_III_Detail%5CSC21189-Primary+%28District+Kambar%29.pdf |publisher=ناڻي کاتو، سنڌ حڪومت |access-date=12 September 2026 }}</ref> ساڳئي بجيٽ ۾ '''گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول چاڪياڻي''' پڻ الڳ اسڪولي اسڪيم طور درج آهي.<ref name="BudgetGBPS"/> سنڌ تعليم کاتي جي اسڪول ڊائريڪٽريءَ ۾ چاڪياڻي ۽ ڀرپاسي لاءِ هي اسڪول پڻ درج آهن:<ref name="SchoolDirectory">{{cite web |title=ضلعي ۽ تعلقي موجب سرڪاري اسڪولن جي ڊائريڪٽري، قمبر شهدادڪوٽ |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/27-District_Kambar-Shahdadkot.pdf |publisher=ريفارم سپورٽ يونٽ، سنڌ تعليم کاتو |access-date=12 September 2026 }}</ref> * گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول چاڪياڻي * گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول چاڪياڻي * گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول پير نبي شاهه * گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول پير نبي شاهه * گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول حاجي دريا خان مستوئي * گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول دريا خان مستوئي * گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول صوبدار مستوئي * گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول صوبدار مستوئي سنڌ تعليم کاتي جي استاد مقرري واري رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول چاڪياڻي''' پڻ شهدادڪوٽ تعلقي ۾ موجود ثانوي ادارو طور درج آهي، جنهن جو سيمس ڪوڊ '''427030220''' آهي.<ref name="GBHS">{{cite web |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ جونيئر ايليمينٽري اسڪول استادن جون خالي جايون |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/VP21/ESHS/ESHS%20District%20Kambar%20at%20Shahdadkot%20%28JEST%29.pdf |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> ان ڪري پراڻي مسودي جو اهو بيان ته '''چاڪياڻي ۾ سيڪنڊري تعليم جو ڪو بندوبست ناهي''' هاڻي درست نه آهي. == صحت == چاڪياڻي ۾ '''بنيادي صحت يونٽ چاڪياڻي''' موجود آهي. سنڌ حڪومت جي نيشنل هيلٿ سپورٽ پروگرام جي 2025ع ۽ 2026ع واري صحت سهولتن جي سرڪاري فهرست ۾ ان کي '''بي ايڇ يو چاڪياڻي'''، ڪوڊ '''234043'''، پي پي ايڇ آءِ جي انتظام هيٺ درج ڪيو ويو آهي.<ref name="BHU2025">{{cite web |title=سنڌ جي 15 ضلعن ۾ بنيادي صحت مرڪزن ۽ رورل هيلٿ سينٽرن جي فهرست |url=https://nhsp.gos.pk/wp-content/uploads/2025/04/List-of-HF-in-15-Districts-of-NHSP.pdf |publisher=نيشنل هيلٿ سپورٽ پروگرام، سنڌ حڪومت |access-date=12 September 2026 }}</ref><ref name="BHU2026">{{cite web |title=سنڌ جي صحت سهولتن جي تازه ڪاري ٿيل فهرست |url=https://nhsp.gos.pk/wp-content/uploads/2026/02/NHSP-HFs-17-Districts-590-1.pdf |publisher=نيشنل هيلٿ سپورٽ پروگرام، سنڌ حڪومت |access-date=12 September 2026 }}</ref> 2026ع واري فهرست ۾ بي ايڇ يو چاڪياڻي کي شهدادڪوٽ تعلقي جي '''اعتبار خان''' واري صحت انتظامي اڪائي هيٺ درج ڪيو ويو آهي.<ref name="BHU2026"/> اهڙيءَ طرح چاڪياڻي ۾ پرائمري صحت جي سرڪاري سهولت موجود آهي؛ پراڻي مضمون ۾ صحت جي مڪمل کوٽ وارو بيان هاڻي درست نه رهيو آهي. == پيئڻ جو پاڻي == چاڪياڻي لاءِ سرڪاري '''پاڻي فراهمي اسڪيم''' پڻ موجود آهي. سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ جي 2024ع واري ضلعي رپورٽ ۾ '''چاڪياڻي واٽر سپلاءِ اسڪيم''' شهدادڪوٽ تعلقي جي پاڻي فراهمي منصوبن ۾ شامل آهي.<ref name="WaterScheme">{{cite web |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي بابت ماحولياتي ۽ سماجي اسڪريننگ رپورٽ |url=https://sferp.gos.pk/wp-content/uploads/2024/05/ESSR_District_Qambar-Shahdadkot-V1.0_May-2024.pdf |publisher=سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ، سنڌ حڪومت |date=May 2024 |access-date=12 September 2026 }}</ref> رپورٽ ۾ اسڪيم لاءِ بنيادي آبادي 4,000 ڄاڻائي وئي آهي ۽ مستقبل جي منصوبابنديءَ لاءِ 6,390 ماڻهن تائين آباديءَ جو ڪاٿو ڏنو ويو آهي؛ اهي انگ '''پاڻي فراهمي اسڪيم جي خدمت واري آبادي''' آهن، يونين ڪائونسل جي سرڪاري آدمشماري نه آهن.<ref name="WaterScheme"/> انهيءَ ڪري ”پيئڻ لاءِ رڳو جر جو پاڻي ميسر آهي“ وارو پراڻو مطلق بيان هاڻي مناسب نه آهي؛ البت پاڻي جي فراهمي، زميني پاڻي ۽ آبپاشيءَ جي کوٽ علائقي جا اهم مسئلا رهيا آهن. == زراعت ۽ معيشت == چاڪياڻي جي معيشت وڏي حد تائين زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرمين تي دارومدار رکي ٿي. علائقي ۾ خاص طور [[چانور]] جي پوک اهم آهي، جڏهن ته ڪڻڪ، چارا ۽ مختلف موسمي فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا. 2021ع ۾ ''ڊان'' قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ آبپاشيءَ جي پاڻي جي شديد کوٽ بابت رپورٽ ڪندي خاص طور '''رتوديرو–خضدار موٽر وي ڀرسان چاڪياڻي ڳوٺ''' جي آبادگارن جو ذڪر ڪيو. رپورٽ موجب پاڻي جي اڻپوري ۽ غيربرابر ورڇ سبب سارين جون نرسريون ۽ نوان پوکيل ٻوٽا متاثر ٿي رهيا هئا.<ref name="DawnWater">{{cite news |title=قمبر شهدادڪوٽ ۾ بدانتظامي ۽ سياسي مداخلت سبب پاڻيءَ جي کوٽ |url=https://www.dawn.com/news/1643147/mismanagement-political-interference-cause-water-scarcity-in-qambar-shahdadkot |work=[[ڊان]] |date=28 August 2021 |access-date=12 September 2026 }}</ref> رپورٽ ۾ چاڪياڻي جي هڪ آبادگار ۽ اڳوڻي ضلعي صحت آفيسر ڊاڪٽر عبدالوهاب واڍي جي حوالي سان پڻ فصلن تي پاڻي جي کوٽ جي اثرن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="DawnWater"/> چاڪياڻي جي ڀرپاسي جا رهاڪو زراعت کان سواءِ مال پالڻ، ننڍي واپار، ٽرانسپورٽ ۽ سرڪاري يا خانگي ملازمتن سان پڻ لاڳاپيل آهن. == ترقياتي ڪم == سنڌ حڪومت جي پبلڪ هيلٿ انجنيئرنگ ڊويزن جي 2015ع واري سرڪاري ٽينڊر رڪارڊ ۾ '''ڳوٺ دريا خان مستوئي، تعلقو شهدادڪوٽ''' ۾ سيمينٽ ڪنڪريٽ نالين ۽ بلاڪن جي تعمير لاءِ ترقياتي اسڪيم درج آهي.<ref name="PHED">{{cite web |title=ڳوٺ دريا خان مستوئي ۾ نالين ۽ سيمنٽ بلاڪن جي تعمير |url=https://www.pprasindh.gov.pk/correction/26021XENPHEKamber151215BD.pdf |publisher=سنڌ پبلڪ پروڪيورمينٽ ريگيوليٽري اٿارٽي |year=2015 |access-date=12 September 2026 }}</ref> 2022ع جي ٻوڏ کان پوءِ سنڌ حڪومت چاڪياڻي کي ايم-8 سان ڳنڍيندڙ روڊ جي بحالي پڻ ضلعي جي اهم روڊ منصوبن ۾ شامل ڪئي.<ref name="SFERPRoad"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#315d7d; color:white; font-size:115%;" | '''چاڪياڻي ۽ ڀرپاسي جون تصديق ٿيل سرڪاري سهولتون''' |- style="background:#dceaf4;" ! شعبو ! سهولت / منصوبو ! سرڪاري حيثيت |- style="background:#f6fbfe;" | تعليم | گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول چاڪياڻي | فعال<ref name="SportsSchools"/> |- style="background:#fff4dc;" | تعليم | گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول چاڪياڻي | فعال<ref name="SchoolDirectory"/> |- style="background:#f6fbfe;" | تعليم | گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول چاڪياڻي | ثانوي اسڪول<ref name="GBHS"/> |- style="background:#fff4dc;" | صحت | بنيادي صحت يونٽ چاڪياڻي | پي پي ايڇ آءِ جي انتظام هيٺ<ref name="BHU2026"/> |- style="background:#f6fbfe;" | پاڻي | چاڪياڻي پاڻي فراهمي اسڪيم | سرڪاري اسڪيم<ref name="WaterScheme"/> |- style="background:#fff4dc;" | روڊ | ايم-8 کان چاڪياڻي لنڪ روڊ | ٻوڏ کانپوءِ بحالي منصوبو<ref name="SFERPRoad"/> |} == پير نبي شاهه ۽ تاريخي ورثو == چاڪياڻي جي ڏکڻ طرف '''پير نبي شاهه''' نالي پراڻي آبادي ۽ درگاهه واقع آهي. هڪ جديد آثار قديمه واري مطالعي ۾ '''پير سيد نور مُلا نبي شاهه جي درگاهه''' کي ديهه ڪاريو صوبدار، تعلقو شهدادڪوٽ ۾ واقع ڄاڻايو ويو آهي. ان مطالعي موجب چاڪياڻي ان درگاهه کان تقريباً 3 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي.<ref name="LostGlory">{{cite book |last=شاهه |first=سيد شاڪر علي |title=لاڙڪاڻي جي وڃايل عظمت: قمبر شهدادڪوٽ ضلعي سميت |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/The_Lost_Glory_of_Larkana-Dr_Syed_Shakir_Ali_Shah-2022-cs.pdf |year=2022 |pages=102 |access-date=12 September 2026 }} {{مئل ڳنڍڻو|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> مطالعي ۾ درگاهه جي عمارت کي چورس بنياد، لڳ ڀڳ 8.70 ميٽر ڊيگهه ۽ ويڪر ۽ تقريباً 12 ميٽر اوچائي واري اڏاوت طور دستاويز ڪيو ويو آهي.<ref name="LostGlory"/> [[File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg|thumb|280px|سنڌ ۾ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جو مقام.]] == سماج ۽ ٻولي == چاڪياڻي ۽ ڀرپاسي ۾ واڍا، مستوئي، بروهي، سيد، سومرا ۽ ٻين سنڌي ۽ بلوچ برادرين سان تعلق رکندڙ ماڻهو رهن ٿا. جديد سرڪاري آدمشماري ذات يا قبيلي موجب يونين ڪائونسل سطح جا انگ جاري نٿي ڪري، تنهنڪري انهن برادرين جو صحيح عددي تناسب بيان نٿو ڪري سگهجي. سنڌ حڪومت جي ٻوڏ بحالي منصوبي جي سماجي جائزي ۾ شهدادڪوٽ واري منصوبي جي علائقي ۾ سنڌي ۽ بلوچي کي مقامي آباديءَ جون اهم ٻوليون ڄاڻايو ويو آهي؛ روزمره رابطي ۽ تعليم ۾ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] غالب آهي.<ref name="SFERPRoad"/> يورپي يونين جي غذائيت پروگرام جي مقامي ڪميونٽي ڊائريڪٽري ۾ پڻ '''چاڪياڻي''' کي شهدادڪوٽ تعلقي جي مقامي ڳوٺاڻي تنظيم ۽ '''نگهبان''' نالي مقامي سپورٽ تنظيم سان ڳنڍيل ڏيکاريو ويو آهي.<ref name="CLEW">{{cite web |title=سنڌ ۾ ڪميونٽي لائيو اسٽاڪ ۽ غذائيت ورڪرن جي ڊائريڪٽري |url=https://www.rspn.org/wp-content/uploads/2020/05/CLEW-Directory.pdf |publisher=رورل سپورٽ پروگرامز نيٽ ورڪ |access-date=12 September 2026 }}</ref> == ڀرپاسي جون آباديون == {| class="wikitable sortable" style="width:90%; text-align:center;" |+ style="background:#287271; color:white;" | '''چاڪياڻي ڀرسان اهم آباديون''' |- style="background:#e5f3ef;" ! آبادي ! چاڪياڻي سان لاڳاپو ! حوالو |- | [[صوبدار خان مستوئي]] | بلڪل ڀرسان اتر اولهه طرف | <ref name="SobdarMap"/> |- | [[دريا خان مستوئي]] | لڳ ڀڳ 2.5 ڪلوميٽر اتر اولهه | <ref name="DaryaMap"/> |- | [[پير نبي شاهه]] | ڏکڻ طرف، تقريباً 3 ڪلوميٽر | <ref name="LostGlory"/> |- | انگهه | اوڀر ۽ اتر اوڀر واري علائقي ۾ | <ref name="MapChakyani"/> |} == تصويرون == وڪيميڊيا ڪامنز تي چاڪياڻي ڳوٺ جي سڌي تصديق ٿيل تصوير هن وقت دستياب نظر نه آئي. مضمون لاءِ هي لاڳاپيل آزاد تصويرون استعمال ڪري سگهجن ٿيون: <gallery mode="packed" heights="170"> File:Shahdadkot Taluka.jpg|شهدادڪوٽ تعلقي جو نقشو File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg|سنڌ ۾ قمبر شهدادڪوٽ ضلعو File:M8 Motorway.jpg|ايم-8 موٽر وي جو هڪ منظر File:Pakistan M-8.svg|ايم-8 موٽر وي جو نشان </gallery> == پڻ ڏسو == * [[شهدادڪوٽ تعلقو]] * [[شهدادڪوٽ]] * [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] * [[ايم-8 موٽر وي]] * [[پير نبي شاهه]] * [[سجاول جوڻيجو تعلقو]] == حوالا == {{حوالا|2}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://ecp.gov.pk اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240508030526/https://www.ecp.gov.pk/ |date=2024-05-08 }} * [https://www.sindheducation.gov.pk سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260615114849/https://sindheducation.gov.pk/ |date=2026-06-15 }} * [https://nhsp.gos.pk سنڌ نيشنل هيلٿ سپورٽ پروگرام] * [https://sferp.gos.pk سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ] [[زمرو:شهدادڪوٽ تعلقو]] [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]] cbs7e20szq3m5oqhrxblse1io9j80u2 0 58181 414477 411436 2026-09-23T01:52:45Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414477 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بنگل ديرو | native_name = بنگل ديرو | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل ۽ ڳوٺ]] | image_skyline = | image_caption = | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = 250 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|27|43|29|N|68|16|49|E|region:PK-SD|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | subdivision_type3 = تعلقو | subdivision_name3 = [[رتوديرو تعلقو]] | subdivision_type4 = مقامي انتظام | subdivision_name4 = بنگل ديرو | population_total = 20,239 | population_as_of = 2023 | population_footnotes = <ref name="PBS2023">{{cite web |title=Table 31 – Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_31_sindh_districts.pdf |website=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''بنگل ديرو''' سنڌ جي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جي [[رتوديرو تعلقو|رتوديرو تعلقي]] ۾ واقع هڪ ڳوٺ، مقامي آبادي مرڪز ۽ يونين ڪائونسل وارو علائقو آهي. بنگل ديرو رتوديرو کان ڏکڻ طرف ۽ [[ڳڙهي خدابخش]] جي اتر اولهه ۾ واقع آهي. جاگرافيائي ڊيٽابيسن موجب ان جو مرڪزي مقام لڳ ڀڳ 27.7247° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68.2802° اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تي واقع آهي.<ref name="Mapcarta">{{cite web |title=Banguldero بنگل دیرو Map |url=https://mapcarta.com/W1101845491 |website=Mapcarta |access-date=11 September 2026 }}</ref> [[File:Larkana District.jpg|thumb|left|250px|[[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو انتظامي نقشو؛ [[رتوديرو تعلقو]] نقشي جي اترئين حصي ۾ ڏيکاريل آهي.]] پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري آدمشماري موجب '''بنگل ديرو ٽي سي''' جي ڪل آبادي 20,239 هئي، جن مان 10,239 مرد ۽ 10,000 عورتون هيون. خود بنگل ديرو وسندي جي آبادي 10,204 هئي.<ref name="PBS2023"/> 2017ع واري سرڪاري شمارياتي جدول ۾ بنگل ديرو ٽي سي جي آبادي 18,767 ۽ بنگل ديرو وسندي جي آبادي 9,357 ڄاڻايل هئي.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=Table 23 – Selected Population Statistics of Rural Localities, Census 2017 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07823.pdf |website=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> == جاگرافي == بنگل ديرو اتر سنڌ جي آبپاشيءَ واري ميداني خطي ۾ واقع آهي. هن علائقي جو زميني ڍانچو گهڻو ڪري هموار، زرعي ۽ ڳوٺاڻي نوعيت جو آهي. بنگل ديرو جي ڀرپاسي ۾ خيرو ديرو، ڪيچي انڙ، ڊرڀي، سنجر ابڙو، بچل ويسر ۽ ٻيون ننڍيون وسنديون واقع آهن.<ref name="Mapcarta"/> جاگرافيائي ذريعن موجب بنگل ديرو جي اوچائي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 58 ميٽر آهي، جڏهن ته رتوديرو لڳ ڀڳ 9 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي.<ref name="GeoView">{{cite web |title=Goth Bangaldero, Pakistan — Map, Weather & Facts |url=https://pk.geoview.info/goth_bangaldero%2C1183481 |website=GeoView |access-date=11 September 2026 }}</ref> [[File:Mausoleum of Zulfikar Ali Bhutto and Benazir Bhutto.jpg|thumb|250px|[[ڳڙهي خدابخش]] ۾ ڀٽو خاندان جو مقبرو، جيڪو بنگل ديرو کان لڳ ڀڳ 7 ڪلوميٽر ڏکڻ اوڀر طرف واقع آهي.]] [[ڳڙهي خدابخش]]، جتي [[ذوالفقار علي ڀٽو]]، [[بينظير ڀٽو]] ۽ ڀٽو خاندان جون ٻيون اهم شخصيتون دفن آهن، بنگل ديرو کان لڳ ڀڳ 7 ڪلوميٽر ڏکڻ اوڀر طرف واقع آهي.<ref name="GKB">{{cite web |title=Garhi Khuda Bakhsh Map |url=https://mapcarta.com/14669684 |website=Mapcarta |access-date=11 September 2026 }}</ref> == آبادي == 2017ع کان 2023ع تائين بنگل ديرو ٽي سي جي آبادي 18,767 مان وڌي 20,239 ٿي، يعني لڳ ڀڳ 7.8 سيڪڙو واڌ ٿي. ساڳئي عرصي دوران خود بنگل ديرو وسندي جي آبادي 9,357 مان وڌي 10,204 ٿي، جيڪا لڳ ڀڳ 9.1 سيڪڙو واڌ آهي.<ref name="PBS2017"/><ref name="PBS2023"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;" |+ '''بنگل ديرو ۽ لاڳاپيل آبادين جا چونڊ آبادي انگ''' |- style="background:#184e77; color:white;" ! علائقو ! 2017ع جي آبادي ! 2023ع جي آبادي ! تبديلي |- style="background:#e8f4f8;" | '''بنگل ديرو ٽي سي''' | 18,767 | 20,239 | +7.8٪ |- style="background:#fef3c7;" | '''بنگل ديرو وسندي''' | 9,357 | 10,204 | +9.1٪ |- style="background:#e8f4f8;" | ڊرڀي | 1,442 | — | — |- style="background:#fef3c7;" | سنجر ابڙو | 1,529 | — | — |- style="background:#e8f4f8;" | انڙ | 6,439 | — | — |} <small>ذريعو: پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس، 2017ع ۽ 2023ع آدمشماري.<ref name="PBS2017"/><ref name="PBS2023"/></small> 2017ع واري شمارياتي جدول موجب بنگل ديرو ٽي سي ۾ 9,506 مرد، 9,260 عورتون ۽ هڪ ٽرانسجينڊر فرد درج ٿيل هو. ان وقت مجموعي خواندگيءَ جي شرح 61.82 سيڪڙو، مردن جي 72.69 سيڪڙو ۽ عورتن جي 50.81 سيڪڙو هئي.<ref name="PBS2017"/> 2023ع تائين ٽي سي جي مجموعي خواندگي شرح 74.5 سيڪڙو، مردن جي 82.0 سيڪڙو ۽ عورتن جي 66.7 سيڪڙو ڄاڻائي وئي، جيڪا ٻنهي جنسن ۾ تعليمي واڌ جي نشاندهي ڪري ٿي.<ref name="PBS2023"/> == انتظامي حيثيت == بنگل ديرو [[رتوديرو تعلقو|رتوديرو تعلقي]] جي مقامي انتظامي يونٽن مان هڪ آهي. 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس بنگل ديرو کي هڪ '''ٽي سي''' هيٺ درج ڪيو، جيڪا بنگل ديرو، ڊرڀي، سنجر ابڙو ۽ انڙ سميت مختلف ڳوٺاڻن علائقن تي مشتمل هئي.<ref name="PBS2017"/> سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ، 2013ع تحت يونين ڪائونسلن کي بنيادي مقامي سهولتن، ڳوٺاڻن رستن، صفائي، پاڻيءَ جي فراهمي، پرائمري ۽ سيڪنڊري اسڪولن، رورل هيلٿ سينٽرن ۽ بيسڪ هيلٿ يونٽن سان لاڳاپيل ترقياتي ڪم ڪرڻ جا اختيار ڏنا ويا آهن.<ref name="SLGA">{{cite web |title=Sindh Local Government Act, 2013 |url=https://law.legumlawfirm.pk/Sindh-Local-Government-Act/ |website=Legum Law Firm |access-date=11 September 2026 }}</ref> قانون موجب مقامي ڪائونسلن تي پنهنجي ڪارروائيءَ جو رڪارڊ رکڻ، رپورٽون تيار ڪرڻ ۽ مقرر ڪيل سرڪاري ذميواريون پوريون ڪرڻ پڻ لازم آهي.<ref name="SLGA"/> == چونڊون ۽ نمائندگي == 2015ع جي سنڌ بلدياتي چونڊن ۾ بنگل ديرو يونين ڪائونسل مان قربان علي ڀٽو چيئرمين ۽ مختيار علي انڙ وائيس چيئرمين چونڊيا ويا هئا، جيڪي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان لاڳاپيل هئا.<ref name="PakVoter">{{cite web |title=Sindh Local Government Elections 2015 Results |url=https://pakvoter.org/sindh-local-government-elections-2015-results/ |website=PakVoter |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812031907/https://pakvoter.org/sindh-local-government-elections-2015-results/ |archive-date=12 August 2020 |access-date=11 September 2026 }}</ref> قومي چونڊن جي پراڻي حدبنديءَ واري نقشي ۾ بنگل ديرو کي رتوديرو تعلقي جي اُن پارلياماني تڪ اندر ڏيکاريو ويو هو جنهن ۾ رتوديرو، نئون ديرو ۽ ڀرپاسي جون وسنديون شامل هيون.<ref name="ECP">{{cite web |title=NA-207 Larkana-IV Delimitation Map |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/3/na-207.pdf |website=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> == تعليم == بنگل ديرو ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ سرڪاري پرائمري کان وٺي هاءِ ۽ هائير سيڪنڊري سطح تائين تعليمي ادارا موجود آهن. سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي ڊپارٽمينٽ جي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول بنگل ديرو'''، '''گورنمينٽ گرلز هاءِ اسڪول بنگل ديرو''' ۽ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول بنگل ديرو (مين)''' شامل آهن.<ref name="SportsSchools">{{cite web |title=Supply and Delivery of Sports Material in Public Sector Schools of Sindh |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Others/SUPPLY%20AND%20DELIVERY%20OF%20SPORTS%20MATERIAL%20IN%20PUBLIC%20SECTOR%20SCHOOLS%20OF%20SINDH.pdf |website=School Education and Literacy Department, Government of Sindh |access-date=11 September 2026 }}</ref> سرڪاري اسڪول ڊائريڪٽري ۾ بنگل ديرو جي مکيه بوائز پرائمري اسڪول جو جديد سيمس ڪوڊ 413030296 درج ٿيل آهي.<ref name="SchoolDir">{{cite web |title=School Directory – District Larkana |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/13-District_Larkana.pdf |website=Reform Support Unit, School Education and Literacy Department |access-date=11 September 2026 }}</ref> سنڌ ايجوڪيشن ڊپارٽمينٽ جي مختلف سرڪاري نوٽيفڪيشنن ۾ به بنگل ديرو جي سرڪاري بوائز پرائمري ۽ هاءِ/هائير سيڪنڊري اسڪولن جا نالا بار بار اچن ٿا، جنهن مان انهن ادارن جي سرڪاري انتظامي حيثيت جي تصديق ٿئي ٿي.<ref name="SELD1">{{cite web |title=School Education and Literacy Department Notifications |url=https://www.sindheducation.gov.pk/notifications?id=0&key=retirement&pageNumber=153 |website=Government of Sindh |access-date=11 September 2026 }}</ref><ref name="SELD2">{{cite web |title=School Education and Literacy Department Notifications – Banguldero |url=https://www.sindheducation.gov.pk/notifications?id=0&key=larkana&pageNumber=62 |website=Government of Sindh |access-date=11 September 2026 }}</ref> == صحت == بنگل ديرو ۾ '''رورل هيلٿ سينٽر بنگل ديرو''' موجود آهي. سنڌ جي صحت کاتي جي ڪميونيڪيبل ڊيزيز ڪنٽرول پروگرام جي سرڪاري فهرست ۾ هن مرڪز کي لاڙڪاڻي ضلعي جي صحت مرڪزن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="CDCSindh">{{cite web |title=Sentinel Sites |url=https://cdc.gos.pk/sentinel_sites.php |website=Communicable Disease Control, Health Department, Government of Sindh |access-date=11 September 2026 }}</ref> جاگرافيائي ڊيٽابيس موجب رورل هيلٿ سينٽر لڳ ڀڳ 27.7279° اتر ۽ 68.2831° اوڀر تي واقع آهي.<ref name="RHCMap">{{cite web |title=RHC Bangul Dero Map |url=https://mapcarta.com/N10082935944 |website=Mapcarta |access-date=11 September 2026 }}</ref> يونين ڪائونسل جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ بنيادي صحت، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، عام بيمارين جي علاج ۽ حفاظتي ٽڪن جهڙيون خدمتون اهڙن سرڪاري بنيادي ۽ ڳوٺاڻي صحت مرڪزن وسيلي مهيا ڪيون وڃن ٿيون. == آمدرفت == بنگل ديرو رتوديرو، لاڙڪاڻو، ڳڙهي خدابخش ۽ نئون ديرو ڏانهن ويندڙ روڊ نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل آهي. اليڪشن ڪميشن جي حدبندي نقشي ۾ بنگل ديرو، رتوديرو ۽ نئون ديرو جي وچ ۾ علائقائي رستن سان گڏ [[اين-55 قومي شاهراهه]] پڻ ڏيکاريل آهي.<ref name="ECP"/> رتوديرو بنگل ديرو کان لڳ ڀڳ 9 ڪلوميٽر اتر طرف آهي، جڏهن ته ڳڙهي خدابخش لڳ ڀڳ 7 ڪلوميٽر ڏکڻ اوڀر طرف آهي.<ref name="GeoView"/><ref name="GKB"/> == معيشت ۽ زراعت == بنگل ديرو جو ڀرپاسي وارو علائقو زرعي نوعيت جو آهي. لاڙڪاڻي ۽ رتوديرو جو ميداني علائقو آبپاشيءَ تي دارومدار رکندڙ زرعي زمينن لاءِ سڃاتو وڃي ٿو. ڳوٺاڻن آبادين جي وڏي حصي جي معيشت زراعت، مال پالڻ، ننڍي واپار ۽ سرڪاري يا نجي ملازمتن سان لاڳاپيل آهي. بنگل ديرو جي ڀرپاسي ۾ واهن، زرعي زمينن ۽ ڳوٺاڻن رستن جو ڄار مقامي آبادين کي هڪ ٻئي ۽ رتوديرو توڙي لاڙڪاڻي جي وڏن مارڪيٽن سان ڳنڍي ٿو. == شهري ۽ بنيادي سهولتون == بنگل ديرو ۾ تعليم ۽ صحت کان سواءِ ننڍيون واپاري دڪانون، مذهبي جايون، مقامي رستا ۽ ڳوٺاڻين ضرورتن جون بنيادي سهولتون موجود آهن. پيئڻ جي پاڻي لاءِ ڪيترن ڳوٺاڻن علائقن ۾ زميني پاڻي، هينڊ پمپ يا مقامي پاڻي فراهميءَ جي نظام تي ڀاڙيو وڃي ٿو. سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ تحت پاڻي فراهمي، صفائي، ڳوٺاڻا رستا، هينڊ پمپ، پاڻيءَ جا ذخيرا، اسڪول ۽ صحت مرڪز يونين ڪائونسل جي ترقياتي ذميوارين ۾ شامل آهن.<ref name="SLGA"/> == ڀرپاسي جون آباديون == بنگل ديرو ٽي سي ۽ ان جي ويجهن ڳوٺاڻن علائقن ۾ تاريخي آدمشماري رڪارڊ موجب هي اهم آباديون شامل رهيون آهن:<ref name="PBS2017"/> * بنگل ديرو * ڊرڀي * سنجر ابڙو * انڙ * ڪيچي انڙ * ڪوٽ ڀٽو * خيرو ديرو * بچل ويسر 2017ع جي سرڪاري انگن موجب ڊرڀي جي آبادي 1,442، سنجر ابڙو جي 1,529 ۽ انڙ جي 6,439 هئي.<ref name="PBS2017"/> == قانون لاڳو ڪندڙ ۽ ضلعي انتظام == بنگل ديرو، رتوديرو تعلقي جي انتظامي ۽ پوليس دائري اندر اچي ٿو. سنڌ پوليس جي لاڙڪاڻي ضلعي جي فهرست ۾ رتوديرو لاءِ سب ڊويزنل پوليس آفيسر ۽ رتوديرو پوليس اسٽيشن درج ٿيل آهن.<ref name="SindhPolice">{{cite web |title=Larkana Police Stations |url=https://sindhpolice.gov.pk/larkana/police-station?page=3 |website=[[سنڌ پوليس]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[رتوديرو]] * [[رتوديرو تعلقو]] * [[لاڙڪاڻو ضلعو]] * [[ڳڙهي خدابخش]] * [[نئون ديرو]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس] * [https://www.sindheducation.gov.pk سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي ڊپارٽمينٽ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260615114849/https://sindheducation.gov.pk/ |date=2026-06-15 }} * [https://cdc.gos.pk سنڌ صحت کاتو، ڪميونيڪيبل ڊيزيز ڪنٽرول] [[زمرو:رتوديرو تعلقو]] [[زمرو:لاڙڪاڻو ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]] 0orl77776ma281iiijre6no2hh24ocr 0 58183 414591 411397 2026-09-23T09:39:20Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414591 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|رتوديرو تعلقي، لاڙڪاڻي ضلعي جو ڳوٺ ۽ اڳوڻي يونين ڪائونسل جو صدر مقام}} {{Infobox settlement | name = ڳڙهي خدا بخش | official_name = ڳڙهي خدا بخش ڀٽو | native_name = ڳڙهي خدا بخش | native_name_lang = sd | other_name = | settlement_type = [[ڳوٺ]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Bhuttos Musoleums.jpg | photo2a = Mausoleum of Zulfikar Ali Bhutto and Benazir Bhutto.jpg | size = 280 | spacing = 1 | border = 0 }} | image_caption = مٿان: [[ڀٽو خاندان]] جو مقبرو؛ هيٺان: [[ذوالفقار علي ڀٽو]] ۽ [[بينظير ڀٽو]] جو آخري آرامگاهه | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = 240 | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|27|41|41|N|68|20|16|E|region:PK_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[رتوديرو تعلقو]] | subdivision_type5 = مڪاني انتظامي حيثيت | subdivision_name5 = 2015–2017ع ۾ [[يونين ڪائونسل]] | established_title = نالي جو بنياد | established_date = خدا بخش ڀٽو جي نالي سان منسوب | unit_pref = Metric | population_total = 14,698 | population_footnotes = <ref name="PBS2017Blockwise">{{cite web |title=Larkana District Block-wise Population, Census-2017 |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/sindh/LARKANA_BLOCKWISE.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |year=2017 |access-date=11 September 2026 |format=PDF }}</ref> | population_as_of = 2017 | population_note = اڳوڻي يو سي 7 جي حدن موجب | population_density_km2 = auto | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''ڳڙهي خدا بخش'''، جنهن کي '''ڳڙهي خدا بخش ڀٽو''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جي [[رتوديرو تعلقو|رتوديري تعلقي]] ۾ واقع هڪ تاريخي ڳوٺ آهي. ڳوٺ [[نئون ديرو|نئين ديري]] جي ڀرسان ۽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي شهر]] کان لڳ ڀڳ 20 کان 25 ڪلوميٽر اتر-اوڀر طرف واقع آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Tourist Map |url=https://stdc.gos.pk/wp-content/uploads/2024/11/map.pdf |publisher=[[سنڌ سياحت ترقياتي ڪارپوريشن]] |access-date=11 September 2026 |format=PDF }}</ref> ڳڙهي خدا بخش کي قومي سطح تي وڏي شهرت [[ڀٽو خاندان]] جي اباڻي قبرستان ۽ مقبري سبب حاصل آهي. پاڪستان جي اڳوڻي صدر ۽ وزيراعظم [[ذوالفقار علي ڀٽو]]، اڳوڻي وزيراعظم [[بينظير ڀٽو]]، [[مرتضيٰ ڀٽو]]، [[شاهنواز ڀٽو]] ۽ [[نصرت ڀٽو]] سميت ڀٽو خاندان جا ڪيترائي اهم فرد هتي دفن ٿيل آهن.<ref name="Dawn2024Mazar">{{cite news |title=President flies to Garhi to pay respects to Bhuttos |url=https://www.dawn.com/news/1821778 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |date=16 March 2024 |access-date=11 September 2026 }}</ref> [[فائل:Shaheed Zulfiqar Ali Bhutto Bhuttos Tomb.jpg|thumb|left|[[ڀٽو خاندان]] جو مقبرو، ڳڙهي خدا بخش]] == نالي جي ابتدا ۽ ڀٽو خاندان سان تعلق == ڳوٺ جو نالو '''خدا بخش ڀٽو''' جي نالي سان منسوب آهي، جيڪو ڀٽو خاندان جي اڳين نسلن مان هو. تاريخي مواد موجب خدا بخش ڀٽو 1896ع ۾ جيڪب آباد کان واپسيءَ دوران ڌاڙيلن جي حملي ۾ زخمي ٿيو ۽ ڪجهه عرصي بعد وفات ڪري ويو. سندس نالي تي خاندان جي آباديءَ کي ڳڙهي خدا بخش سڏيو ويو.<ref name="DawnBhuttoKabul">{{cite news |last=Husain |first=Saeed |title=A Bhutto in Kabul |url=https://www.dawn.com/news/1923751 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |date=13 July 2025 |access-date=11 September 2026 }}</ref> ڀٽو خاندان جي هن علائقي سان وابستگي ان کان به اڳ واري دور تائين وڃي ٿي. خاندان بابت سوانحي ۽ تاريخي مواد ۾ دودا خان ڀٽو، پير بخش ڀٽو، خدا بخش ڀٽو ۽ غلام مرتضيٰ ڀٽو جي زمينداري ۽ اتر سنڌ ۾ سندن اثر جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=Siddiqui |first=Habibullah |title=Son of the Desert: A Biography of Zulfikar Ali Bhutto |year=2010 |url=https://bhutto.org/wp-content/uploads/2021/01/Son_of_the_Desert-Dr_Habibullah_Siddiqui_2010_cs.pdf |access-date=11 September 2026 |language=en |archive-date=16 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250516154122/https://bhutto.org/wp-content/uploads/2021/01/Son_of_the_Desert-Dr_Habibullah_Siddiqui_2010_cs.pdf |url-status=dead }}</ref> 1890ع واري ڏهاڪي ۾ برطانوي راڄ ۽ ڀٽو خاندان وچ ۾ سياسي ۽ زمينداري تڪرارن جو پڻ ذڪر تاريخي ماخذن ۾ اچي ٿو. غلام مرتضيٰ ڀٽو جي غير موجودگيءَ دوران خاندان جي ملڪيتن خلاف ڪارروائي ڪئي وئي ۽ ڳڙهي خدا بخش ۾ سندن رهائشي عمارتن مان ڪجهه تباهه پڻ ڪيون ويون هيون.<ref name="DawnBhuttoKabul"/> == تاريخي ۽ سياسي اهميت == ڳڙهي خدا بخش جو جديد پاڪستان جي سياسي تاريخ سان گهرو تعلق آهي. [[ذوالفقار علي ڀٽو]] کي 4 اپريل 1979ع تي ڦاهي ڏيڻ کان پوءِ سندس مڙهه هتي خانداني قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو. ان واقعي کان پوءِ ڳڙهي خدا بخش آهستي آهستي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي سياسي يادگيريءَ جو مرڪز بڻجي ويو. [[مرتضيٰ ڀٽو]] ۽ [[شاهنواز ڀٽو]] جي تدفين کان پوءِ به قبرستان جي سياسي اهميت وڌندي رهي. 27 ڊسمبر 2007ع تي [[راولپنڊي]] ۾ [[بينظير ڀٽو]] جي قتل کان پوءِ سندس مڙهه 28 ڊسمبر تي ڳڙهي خدا بخش آندو ويو ۽ خانداني مقبري ۾ دفن ڪيو ويو. ان وقت ملڪ جي مختلف علائقن مان لکين سوڳوار هتي پهتا هئا.<ref>{{cite news |title=Thousands gather to mourn Benazir Bhutto |url=https://www.dawn.com/news/410545 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |date=7 February 2008 |access-date=11 September 2026 }}</ref> اڄ ڳڙهي خدا بخش خاص طور 4 اپريل تي ذوالفقار علي ڀٽو جي ورسي ۽ 27 ڊسمبر تي بينظير ڀٽو جي ورسيءَ دوران وڏي سياسي اجتماع جو مرڪز بڻجي ٿو. انهن موقعن تي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جا ڪارڪن، اڳواڻ ۽ حمايتي سڄي ملڪ مان هتي پهچن ٿا.<ref name="DawnAnniversary2024">{{cite news |title=PPP observes 45th death anniversary of Bhutto across Sindh |url=https://www.dawn.com/news/1825756 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |date=5 April 2024 |access-date=11 September 2026 }}</ref> 2025ع ۾ بينظير ڀٽو جي ورسيءَ جي موقعي تي هزارين ماڻهن جي آمد کي نظر ۾ رکندي 8,500 کان وڌيڪ پوليس اهلڪار، رينجرز ۽ ٻين حفاظتي ادارن جا اهلڪار مقرر ڪيا ويا هئا، جڏهن ته پارڪنگ، طبي ڪئمپن، پاڻي ۽ رهائش جون عارضي سهولتون پڻ قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite news |last=Kalhoro |first=M. B. |title=Over 8,500 policemen deployed for security at Benazir’s mausoleum |url=https://www.dawn.com/news/1963453 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |date=27 December 2025 |access-date=11 September 2026 }}</ref> == ڀٽو خاندان جو مقبرو == [[فائل:Mausoleum of Zulfikar Ali Bhutto and Benazir Bhutto.jpg|thumb|ڀٽو خاندان جو مقبرو]] ڳڙهي خدا بخش جي سڀ کان نمايان عمارت '''ڀٽو خاندان جو مقبرو''' آهي. ذوالفقار علي ڀٽو جي 1979ع ۾ تدفين وقت هي هنڌ پراڻو خانداني قبرستان هو. [[بينظير ڀٽو]] وزيراعظم جي حيثيت ۾ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ موجود قبرستان تي هڪ وڏو يادگار مقبرو تعمير ڪرائڻ جو منصوبو شروع ڪيو.<ref name="TribuneMausoleum">{{cite news |title=The making of Garhi Khuda Buksh |url=https://tribune.com.pk/story/281272/the-making-of-garhi-khuda-buksh |work=[[ايڪسپريس ٽربيون]] |date=24 October 2011 |access-date=11 September 2026 }}</ref> مقبري جي پهرين مرحلي جو ڊزائن معمار '''ضيغم جعفري''' تيار ڪيو ۽ 1993ع کان 1997ع تائين اڏاوت تي ڪم ٿيو. بعد ۾ اڏاوت ڪجهه سالن لاءِ روڪي وئي. 2003ع ۾ نئين ڊزائن لاءِ مقابلو ٿيو ۽ معمار '''وقار اڪبر رضوي''' جو اسلامي طرز تي ٻڌل ڊزائن چونڊيو ويو.<ref name="TribuneMausoleum"/> نئين ڊزائن ۾ پنج گنبذ، چار وڏا ايوان، سفيد سنگ مرمر، خطاطي، فريسڪو ڪم ۽ [[هالا]] جي روايتي رنگين ڪاشيءَ مان متاثر آرائشي نمونا استعمال ڪيا ويا. اڏاوت جي مجموعي صورت اسلامي، مغل ۽ سنڌي تعميراتي روايتن جو ميلاپ پيش ڪري ٿي.<ref name="TribuneMausoleum"/> [[فائل:Bhuttos Musoleums.jpg|thumb|left|مقبري جو ٻاهرئين پاسي کان ڏيک]] مقبري ۾ دفن ٿيل اهم شخصيتن ۾ شامل آهن: * [[سر شاهنواز ڀٽو]] * [[ذوالفقار علي ڀٽو]] * [[نصرت ڀٽو]] * [[مرتضيٰ ڀٽو]] * [[شاهنواز ڀٽو]] * [[بينظير ڀٽو]] تازن سالن ۾ به پاڪستان جا صدر، وزيراعظم، وزيراعليٰ، پارٽي اڳواڻ ۽ پرڏيهي وفد مقبري تي حاضري ڏيندا رهيا آهن.<ref name="Dawn2024Mazar"/><ref>{{cite news |title=Aseefa visits Bhuttos’ mausoleum |url=https://www.dawn.com/news/1834161 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |date=18 May 2024 |access-date=11 September 2026 }}</ref> == آبادي == 2017ع واري آدمشماريءَ جي بلاڪ وار انگن موجب ان وقت واري '''يو سي 7 ڳڙهي خدا بخش''' جي ڪل آبادي '''14,698''' هئي.<ref name="PBS2017Blockwise"/> اها آبادي پنج روينيو ديهن تي مشتمل هئي. {| class="wikitable sortable" style="width:90%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#3949AB; color:white; padding:8px; font-size:115%;" | '''يو سي ڳڙهي خدا بخش جي ديهن جي آبادي، 2017ع''' |- style="background:#5C6BC0; color:white;" ! # ! ديھ ! آبادي ! ڪل يو سي جي آباديءَ ۾ حصو |- style="background:#E8EAF6;" | 1 | [[ڳڙهي خدا بخش]] | 2,579 | 17.55٪ |- | 2 | [[ڪٻڙو]] | 3,168 | 21.55٪ |- style="background:#E8EAF6;" | 3 | [[ملان ڪلهوڙو]] | 2,586 | 17.59٪ |- | 4 | [[يارو پتافي]] | 3,774 | 25.68٪ |- style="background:#E8EAF6;" | 5 | [[دودا خان ڀٽو]] | 2,591 | 17.63٪ |- style="background:#C5CAE9; font-weight:bold;" | colspan="2" | ڪل | 14,698 | 100٪ |} <ref name="PBS2017Blockwise"/> ان يو سي جي حدن اندر ڳڙهي خدا بخش کان علاوه پنجو ديرو، چانڊيو پتافي، راضي پتافي، الهورايو سولنگي، پنجو ابڙو ۽ ٻين ننڍن ڳوٺن ۽ آبادين جو به ذڪر سرڪاري ۽ مقامي رڪارڊن ۾ ملي ٿو. '''نوٽ:''' يونين ڪائونسلن جون حدون ۽ نمبر مڪاني حڪومت جي نئين حدبندين دوران تبديل ٿي سگهن ٿا. سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ تحت يونين ڪائونسلن جي حدبنديءَ جو اختيار سرڪاري نوٽيفڪيشن ۽ [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي حدبنديءَ واري عمل سان لاڳاپيل آهي.<ref name="SLGA2013">{{cite web |title=The Sindh Local Government Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=[[سنڌ حڪومت]] |access-date=11 September 2026 |format=PDF }}</ref> == مڪاني انتظام == 2015ع واري مڪاني حڪومت جي نظام هيٺ ڳڙهي خدا بخش کي رتوديرو تعلقي جي هڪ ڳوٺاڻي يونين ڪائونسل طور منظم ڪيو ويو هو. سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ موجب هڪ ڳوٺاڻي يونين ڪائونسل ۾ چيئرمين ۽ وائيس چيئرمين، چار عام وارڊ ميمبر، عورتن، هارين يا مزدورن، نوجوانن ۽ غير مسلم شهرين لاءِ مخصوص نمائندگي شامل هوندي آهي.<ref name="SLGA2013"/> ساڳئي قانون تحت يونين ڪائونسل جو سيڪريٽري انتظامي ۽ رڪارڊ سنڀالڻ واري ذميواري نڀائي ٿو. يونين ڪائونسلن کي مقامي ترقياتي ڪمن، ڪجهه بنيادي سهولتن ۽ ڄمڻ، مرڻ ۽ شاديءَ جي رجسٽريشن سان لاڳاپيل ڪم پڻ ڏنا ويا آهن.<ref name="SLGA2013"/> 2015ع واري مڪاني چونڊن جي دستياب نتيجن موجب بابر حميد ڀٽو چيئرمين ۽ محمد اسحاق چنو وائيس چيئرمين چونڊيا ويا هئا.<ref>{{cite web |title=Sindh Local Government Elections 2015 Results |url=https://pakvoter.org/sindh-local-government-elections-2015-results/ |website=PakVoter |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812031907/https://pakvoter.org/sindh-local-government-elections-2015-results/ |archive-date=12 August 2020 |access-date=11 September 2026 }}</ref> مڪاني حڪومت جي موجوده قانوني ڍانچي موجب هڪ يونين ڪائونسل جو چيئرمين ۽ وائيس چيئرمين گڏيل اميدوارن طور چونڊيا وڃن ٿا، جڏهن ته هر عام وارڊ مان هڪ عام ميمبر چونڊيو وڃي ٿو.<ref name="SLGA2013"/> == آبادگيون ۽ ديهون == 2017ع واري حدبنديءَ سان لاڳاپيل اهم ديهون ۽ آباديون هيٺ ڏجن ٿيون: {| class="wikitable" style="width:95%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#6D4C41; color:white; padding:8px;" | '''ڳڙهي خدا بخش واري علائقي جون اهم ديهون ۽ آبادگيون''' |- style="background:#795548; color:white;" ! قسم ! نالو ! خاصيت |- style="background:#EFEBE9;" | ديھ | [[ڳڙهي خدا بخش]] | يونين ڪائونسل جو اڳوڻو صدر مقام ۽ ڀٽو خاندان جو قبرستان |- | ديھ | [[ڪٻڙو]] | زرعي آبادي |- style="background:#EFEBE9;" | ديھ | [[ملان ڪلهوڙو]] | زرعي ۽ ڳوٺاڻي آبادي |- | ديھ | [[يارو پتافي]] | 2017ع ۾ يو سي جي آباديءَ جي لحاظ کان وڏي ديھ |- style="background:#EFEBE9;" | ديھ | [[دودا خان ڀٽو]] | ڀٽو خاندان جي تاريخ سان لاڳاپيل نالو |- | ڳوٺ | [[پنجو ديرو]] | ڳڙهي خدا بخش ڀرسان آباد ڳوٺ |- style="background:#EFEBE9;" | ڳوٺ | چانڊيو پتافي | پتافي برادريءَ جي آبادي |- | ڳوٺ | راضي پتافي | زرعي ڳوٺ |} رتوديرو تعلقي جي روينيو رڪارڊ ۾ يارو پتافي، دودا خان ڀٽو، ملان ڪلهوڙو، ڪٻڙو ۽ خدا بخش ڀٽو سميت ڪيترين ديهن جا نالا سرڪاري گزيٽ ۽ روينيو فهرستن ۾ درج آهن.<ref>{{cite web |title=The Sind Government Gazette |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/Setup/Publications_SindhCode/PUB-16-000578.pdf |publisher=[[سنڌ حڪومت]] |access-date=11 September 2026 |format=PDF }}</ref> == معيشت == ڳڙهي خدا بخش ۽ ڀرپاسي جو علائقو بنيادي طور زرعي آهي. لاڙڪاڻي ضلعي جو اڪثر ٻهراڙيءَ وارو حصو چانور، ڪڻڪ، ڀاڄين ۽ باغبانيءَ سان لاڳاپيل معيشت رکي ٿو. ڳڙهي خدا بخش ڏانهن ويندڙ علائقو پڻ زرعي زمينن ۽ ڳوٺاڻين آبادين سان گهيريل آهي.<ref>{{cite magazine |title=A people's history of Pakistan |url=https://herald.dawn.com/news/1153763/a-peoples-history-of-pakistan |work=Herald |date=2017 |access-date=11 September 2026 }}</ref> مقبري ڀرسان پڻ ڪڻڪ ۽ ٻين فصلن جون زمينون موجود آهن. وڏي سياسي اجتماعن دوران مقامي واپار عارضي طور وڌي وڃي ٿو ۽ کاڌي، پاڻي، ٽرانسپورٽ، پارڪنگ ۽ ٻين خدمتن لاءِ عارضي بازارون قائم ٿين ٿيون. ڳوٺاڻن علائقن جي گهڻين زمينن جو آبپاشيءَ سان تعلق [[سکر بئراج]] جي واهن واري نظام سان آهي، جيڪو رتوديرو ۽ لاڙڪاڻي ضلعي جي زرعي معيشت جو بنيادي پاڻي جو ذريعو آهي. == تعليم == ڳڙهي خدا بخش ۽ ڀرپاسي ۾ سرڪاري پرائمري اسڪول موجود آهن. سنڌ حڪومت جي تعليمي رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول ڳڙهي خدا بخش خان ڀٽو''' سميت علائقي جا اسڪول درج آهن.<ref>{{cite web |title=District Larkana School Specific Budget |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/FMIS/SSBPARTAPDF.0002.pdf |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh |access-date=11 September 2026 |format=PDF }}</ref> ثانوي ۽ اعليٰ تعليم لاءِ شاگرد عام طور [[نئون ديرو]]، [[رتوديرو]] يا [[لاڙڪاڻو]] جهڙن ويجهن شهرن ڏانهن وڃن ٿا. == صحت == ڳوٺ ۾ '''رورل هيلٿ سينٽر ڳڙهي خدا بخش ڀٽو''' قائم آهي. سنڌ حڪومت صحت جي سهولتن ۾ واڌ لاءِ هن مرڪز کي 50 بسترن واري اسپتال ۾ اپگريڊ ڪرڻ جو منصوبو شروع ڪيو.<ref name="SindhCMRHC">{{cite web |title=CM reviews flagship health care projects |url=https://cm.sindh.gov.pk/news/cm-reviews-16-flagship-health-care-project-nicvd-50-bed-fb-area-hospital-razakabad-gulshan-e-hadees-hospital-kamal-goth-hospitals-projects-put-on |publisher=[[سنڌ حڪومت]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت جي مانيٽرنگ اينڊ ايويليويشن سيل جي رپورٽ ۾ '''ڳڙهي خدا بخش ڀٽو جي رورل هيلٿ سينٽر کي 50 بسترن واري اسپتال ۾ اپگريڊ ڪرڻ''' واري منصوبي کي لاڙڪاڻي ضلعي جي صحت واري ترقياتي منصوبي طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Monitoring and Evaluation Cell Annual Report 2022–23 |url=https://mecsindh.gov.pk/docs/annual_reports/MEC-AR-2022-23.pdf |publisher=Planning and Development Department, Government of Sindh |access-date=11 September 2026 |format=PDF }}</ref> سنڌ حڪومت 2025–26ع واري مالي سال دوران هن منصوبي جي مڪمل ٿيڻ جو هدف مقرر ڪيو هو ۽ سامان جي خريداريءَ جو عمل جاري هجڻ جي ڄاڻ ڏني هئي.<ref name="SindhCMRHC"/> {| class="wikitable" style="width:80%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#00897B; color:white; padding:8px;" | '''صحت جون اهم سهولتون''' |- style="background:#26A69A; color:white;" ! سهولت ! حيثيت ! ذريعو |- style="background:#E0F2F1;" | رورل هيلٿ سينٽر | موجود | سنڌ حڪومت |- | 50 بسترن وارو اسپتال | اپگريڊيشن منصوبو | سنڌ حڪومت جو ترقياتي پروگرام |} == شهيد محترمه بينظير ڀٽو بين الاقوامي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم == ڳڙهي خدا بخش ۾ '''شهيد محترمه بينظير ڀٽو بين الاقوامي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم''' پڻ واقع آهي. [[پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ]] جي سرڪاري رڪارڊ موجب نئين اسٽيڊيم جو افتتاح '''26 ڊسمبر 2012ع''' تي ڪيو ويو.<ref name="PCBStadium">{{cite web |title=Inauguration of Shaheed Mohtarma Benazir Bhutto International Cricket Stadium at Garhi Khuda Bakhsh |url=https://www.pcb.com.pk/photos-gallery/shaheed-mohtarma-benazir-bhutto-international-cricket-stadium-101.html |publisher=[[پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ]] |date=26 December 2012 |access-date=11 September 2026 }}</ref> اسٽيڊيم ڀٽو خاندان جي مقبري ڀرسان تعمير ڪيو ويو ۽ ان جو مقصد لاڙڪاڻي ضلعي ۾ ڪرڪيٽ ۽ علائقائي راندين لاءِ معياري سهولت فراهم ڪرڻ هو.<ref name="PCBStadium"/> == آمدرفت == ڳڙهي خدا بخش روڊ وسيلي [[نئون ديرو]]، [[رتوديرو]] ۽ [[لاڙڪاڻو]] سان ڳنڍيل آهي. سياسي ورسين دوران علائقي ڏانهن ايندڙ ٽريفڪ لاءِ عارضي ٽريفڪ پلان، پارڪنگ ايريا ۽ روٽ ٺاهيا ويندا آهن. ڀرسان '''شاهنواز ڀٽو ريلوي اسٽيشن''' پڻ واقع آهي، جڏهن ته مکيه ريل ۽ هوائي سفري سهولتون لاڙڪاڻي ۽ [[موهن جو دڙو هوائي اڏو|موهن جي دڙي هوائي اڏي]] مان دستياب آهن. == سياحت ۽ زيارت == [[سنڌ سياحت ترقياتي ڪارپوريشن]] ڳڙهي خدا بخش کي لاڙڪاڻي ضلعي جي اهم سياحتي ۽ تاريخي ماڳن ۾ شامل ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Sindh Tourist Map |url=https://stdc.gos.pk/wp-content/uploads/2024/11/map.pdf |publisher=[[سنڌ سياحت ترقياتي ڪارپوريشن]] |access-date=11 September 2026 |format=PDF }}</ref> مقبري جي سفيد سنگ مرمر واري عمارت، وڏا گنبذ ۽ رنگين ڪاشي ڪاري پري کان نمايان نظر اچن ٿا. سياحن کانسواءِ ملڪ جي مختلف علائقن مان سياسي ڪارڪن ۽ ڀٽو خاندان جا عقيدتمند پڻ سال ڀر هتي اچن ٿا.<ref>{{cite news |last=Moini |first=Qasim A. |title=The Garhi Khuda Bakhsh mystique |url=https://www.dawn.com/news/1076623 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |date=27 December 2013 |access-date=11 September 2026 }}</ref> 2010ع جي وڏي ٻوڏ دوران موهن جي دڙي سان گڏ ڳڙهي خدا بخش ۽ ڀٽو خاندان جي مقبري کي پڻ ٻوڏ جي خطري هيٺ اهم تاريخي ماڳ طور ڄاڻايو ويو هو.<ref>{{cite news |title=New wave threatens Moenjodaro, Bhutto mausoleum |url=https://www.dawn.com/news/941043 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |date=17 August 2010 |access-date=11 September 2026 }}</ref> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Bhuttos Musoleums.jpg|[[ڀٽو خاندان]] جو مقبرو File:Mausoleum of Zulfikar Ali Bhutto and Benazir Bhutto.jpg|[[ذوالفقار علي ڀٽو]] ۽ [[بينظير ڀٽو]] جو مقبرو File:Shaheed Zulfiqar Ali Bhutto Bhuttos Tomb.jpg|مقبري جو ٻاهرئين پاسي کان ڏيک </gallery> == پڻ ڏسو == * [[ڀٽو خاندان]] * [[ڀٽو خاندان جو مقبرو]] * [[ذوالفقار علي ڀٽو]] * [[بينظير ڀٽو]] * [[نئون ديرو]] * [[رتوديرو]] * [[رتوديرو تعلقو]] * [[لاڙڪاڻو ضلعو]] == حوالا == {{حوالا|2}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commons category-inline|Mausoleum of Zulfikar Ali Bhutto|ڀٽو خاندان جي مقبري جون تصويرون}} [[زمرو:رتوديرو تعلقو]] [[زمرو:لاڙڪاڻي ضلعي جون آباديون]] [[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]] [[زمرو:ڀٽو خاندان]] [[زمرو:پاڪستان جا سياسي تاريخي ماڳ]] 1fzdvuj34v9nzltmev2lo3k60cxycab 0 58186 414578 413575 2026-09-23T08:22:42Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414578 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = پير بخش ڀٽو | other_name = ميرپور ڀٽو | native_name = پير بخش ڀٽو | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] | image_skyline = | imagesize = 250px | image_caption = | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = 250 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|27|45|23|N|68|19|53|E|region:PK-SD|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | subdivision_type3 = تعلقو | subdivision_name3 = [[رتوديرو تعلقو]] | seat_type = مرڪزي وسندي | seat = ميرپور ڀٽو | unit_pref = Metric | population_total = 23,860 | population_as_of = 2023 | population_footnotes = <ref name="PBS2023pop">{{cite web |title=Table 31 – Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_31_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''پير بخش ڀٽو'''، جنهن جي مرڪزي وسندي '''ميرپور ڀٽو''' آهي، [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جي [[رتوديرو تعلقو|رتوديرو تعلقي]] جي هڪ ڳوٺاڻي انتظامي ۽ شمارياتي ايراضي آهي. مقامي حڪومت جي مختلف رڪارڊن ۾ هي علائقو '''يونين ڪائونسل پير بخش ڀٽو''' جي نالي سان ڄاڻايل آهي، جڏهن ته پراڻن مقامي رڪارڊن ۽ استعمال ۾ ان لاءِ '''خان واهه''' جو نالو پڻ ملي ٿو.<ref name="AGP">{{cite web |title=Audit Report on the Accounts of District Government Larkana |url=https://agp.gov.pk/SiteImage/Policy/UA%20Report%20larkana%202013-14.pdf |publisher=Auditor-General of Pakistan |access-date=11 September 2026 }}</ref> سرڪاري آدمشماريءَ ۾ هي علائقو '''خان واهه ٽي سي''' جي نالي سان درج آهي، جنهن ۾ خان واهه، پنجون ڪنارو، پير بخش ڀٽو ۽ وسند جيهو شامل آهن.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=Table 23 – Selected Population Statistics of Rural Localities, Population Census 2017 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07823.pdf |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=11 September 2026 }}</ref><ref name="PBS2023pop"/> [[File:Sindh Dist Larkana.svg|thumb|left|250px|[[سنڌ]] ۾ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو مقام.]] == نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ == '''پير بخش ڀٽو''' سرڪاري زميني رڪارڊ ۾ [[رتوديرو تعلقو|رتوديرو تعلقي]] جي هڪ ديهه طور موجود آهي. سنڌ حڪومت جي سرڪاري گزيٽ ۾ رتوديرو تعلقي جي ديهن جي فهرست ۾ ''Pir Bux Bhutto'' جو نالو پڻ ڏنل آهي.<ref name="Gazette">{{cite web |title=The Sindh Government Gazette – List of Dehs |url=https://sindhlaws.gov.pk/setup/Publications_SindhCode/PUB-16-000578.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=11 September 2026 }}</ref> تاريخي طور پير بخش ڀٽو واري مرڪزي ڳوٺ کي هاڻي '''ميرپور ڀٽو''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. ڀٽو خاندان بابت شايع ٿيل تاريخي مواد موجب پير بخش ڀٽو جي وسندي جو نالو وقت سان ميرپور ڀٽو طور مشهور ٿيو ۽ ڀٽو خاندان جون ڪيتريون پراڻيون حويليون ۽ قبرون هتي موجود رهيون آهن.<ref name="SonDesert">{{cite book |last=Siddiqui |first=Habibullah |title=Son of the Desert: A Biography of Zulfikar Ali Bhutto |url=https://bhutto.org/wp-content/uploads/2021/01/Son_of_the_Desert-Dr_Habibullah_Siddiqui_2010_cs.pdf |year=2010 |access-date=11 September 2026 |archive-date=16 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250516154122/https://bhutto.org/wp-content/uploads/2021/01/Son_of_the_Desert-Dr_Habibullah_Siddiqui_2010_cs.pdf |url-status=dead }}</ref> == جاگرافي == پير بخش ڀٽو رتوديرو تعلقي جي زرعي ميداني علائقي ۾ واقع آهي. جاگرافيائي ذريعن موجب ڳوٺ جو مرڪزي مقام لڳ ڀڳ 27°45′ اتر ۽ 68°20′ اوڀر تي آهي ۽ اهو [[رتوديرو]] جي ڏکڻ اوڀر طرف واقع آهي.<ref name="Mapcarta">{{cite web |title=Pir Bakhsh Bhutto Map |url=https://mapcarta.com/14681500 |website=Mapcarta |access-date=11 September 2026 }}</ref> هن علائقي جي ڀرپاسي ۾ [[ڳڙهي خدابخش]]، [[نئون ديرو]]، رتوديرو ۽ بنگل ديرو جهڙيون وسنديون واقع آهن. ميرپور ڀٽو ڳڙهي خدابخش کان اولهه ۽ اتر اولهه واري ڳوٺاڻي خطي ۾ واقع آهي.<ref name="Mapcarta"/> [[File:Mausoleum of Zulfikar Ali Bhutto and Benazir Bhutto.jpg|thumb|250px|ويجهي [[ڳڙهي خدابخش]] ۾ ڀٽو خاندان جو مقبرو.]] == آبادي == 2017ع جي آدمشماريءَ موجب خان واهه ٽي سي، جنهن ۾ پير بخش ڀٽو سميت چار ديهون شامل هيون، جي ڪل آبادي '''21,087''' هئي. ان ۾ 10,662 مرد، 10,421 عورتون ۽ 4 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا.<ref name="PBS2017"/> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ساڳئي خان واهه ٽي سي جي ڪل آبادي وڌي '''23,860''' ٿي وئي، جنهن ۾ 12,445 مرد، 11,414 عورتون ۽ هڪ ٽرانسجينڊر فرد شامل هو.<ref name="PBS2023pop"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''خان واهه ٽي سي / پير بخش ڀٽو علائقي جي آبادي''' |- style="background:#315b7d; color:white;" ! علائقو ! 2017ع ! 2023ع ! 2017ع–2023ع واڌ |- style="background:#e9f3f8;" | '''خان واهه ٽي سي''' | '''21,087''' | '''23,860''' | '''13.2٪''' |- style="background:#fff4d6;" | خان واهه | 5,198 | 5,447 | 4.8٪ |- style="background:#e9f3f8;" | پنجون ڪنارو | 2,916 | 4,012 | 37.6٪ |- style="background:#fff4d6;" | پير بخش ڀٽو | 10,749 | 12,039 | 12.0٪ |- style="background:#e9f3f8;" | وسند جيهو | 2,224 | 2,362 | 6.2٪ |} <small>ذريعو: [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]، 2017ع ۽ 2023ع جون آدمشماريون.<ref name="PBS2017"/><ref name="PBS2023pop"/></small> === خواندگي === 2017ع ۾ خان واهه ٽي سي جي 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگي شرح 56.68 سيڪڙو هئي. مردن ۾ اها شرح 71.91 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 41.61 سيڪڙو هئي.<ref name="PBS2017"/> 2023ع ۾ مجموعي خواندگي شرح 59.5 سيڪڙو ٿي وئي. مردن ۾ خواندگي 72.0 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 45.9 سيڪڙو درج ڪئي وئي.<ref name="PBS2023pop"/> پير بخش ڀٽو ديهه اندر 2023ع ۾ خواندگي شرح 52.5 سيڪڙو هئي؛ مردن ۾ 62.6 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 41.4 سيڪڙو هئي.<ref name="PBS2023deh">{{cite web |title=Table 32 – Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_32_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> == رهائش ۽ بنيادي سهولتون == 2023ع جي رهائشي آدمشماري موجب خان واهه ٽي سي ۾ ڪل '''4,398 گهر''' هئا. انهن مان 591 پڪا، 1,331 نيم پڪا ۽ 2,476 ڪچا گهر درج ڪيا ويا. 4,341 گهرن لاءِ پيئڻ جو پاڻي موجود هجڻ درج ڪيو ويو، جڏهن ته 3,162 گهرن وٽ بجلي ۽ 1,980 گهرن وٽ گئس جي سهولت درج هئي.<ref name="PBSHousing">{{cite web |title=Table 32 – Selected Housing Statistics of Individual Rural Localities, Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_32_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> صرف پير بخش ڀٽو ديهه ۾ 2023ع دوران 2,122 گهر ڳڻيا ويا، جن مان 144 پڪا، 476 نيم پڪا ۽ 1,502 ڪچا هئا. 2,100 گهرن لاءِ پيئڻ جي پاڻي، 1,757 لاءِ بجلي ۽ 904 لاءِ گئس جي سهولت درج ٿيل هئي.<ref name="PBSHousing"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''2023ع ۾ رهائشي سهولتون''' |- style="background:#496f5d; color:white;" ! علائقو ! گهر ! پڪا ! نيم پڪا ! ڪچا ! پيئڻ جو پاڻي ! بجلي ! گئس |- style="background:#edf7f1;" | خان واهه ٽي سي | 4,398 | 591 | 1,331 | 2,476 | 4,341 | 3,162 | 1,980 |- style="background:#fff4df;" | پير بخش ڀٽو | 2,122 | 144 | 476 | 1,502 | 2,100 | 1,757 | 904 |} <small>ذريعو: پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس، آدمشماري 2023ع.<ref name="PBSHousing"/></small> == آباديون == سرڪاري آدمشماريءَ ۾ هن شمارياتي علائقي جون چار مکيه ديهون هي آهن:<ref name="PBS2023pop"/> * [[خان واهه]] * [[پنجون ڪنارو]] * پير بخش ڀٽو * وسند جيهو مقامي ڳوٺن ۽ آبادين ۾ ميرپور ڀٽو، آباد ڀٽو، خان واهه، جهان خان جروار، يار محمد جيهو، حاڪم علي جيهو ۽ کوکر سميت ٻيون ننڍيون وسنديون شامل آهن. سنڌ تعليم کاتي جي سرڪاري اسڪول رڪارڊ ۾ آباد ڀٽو، جهان خان جروار، خان واهه ۽ پير بخش ڀٽو الڳ ڳوٺاڻن اسڪولي مرڪزن طور پڻ درج آهن.<ref name="SchoolList">{{cite web |title=District Larkana – Government Schools |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/VP21/PRI/PRI%20District%20Larkana%20%28PST%29.pdf |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh |access-date=11 September 2026 }}</ref> == ميرپور ڀٽو ۽ ڀٽو خاندان == ميرپور ڀٽو سنڌ جي مشهور سياسي ڀٽو خاندان جي اهم اباڻين وسندين مان هڪ آهي. اڳوڻو سنڌ جو وڏو وزير ۽ گورنر '''[[ممتاز علي ڀٽو]]''' 28 نومبر 1933ع تي ميرپور ڀٽو ۾ ڄائو هو.<ref name="DawnMumtaz">{{cite news |title=Veteran politician Mumtaz Bhutto passes away in Karachi |url=https://www.dawn.com/news/1635945 |work=Dawn |date=19 July 2021 |access-date=11 September 2026 }}</ref> ممتاز علي ڀٽو 2021ع ۾ وفات کان پوءِ پنهنجي اباڻي قبرستان ميرپور ڀٽو ۾ دفن ڪيو ويو. هو [[ذوالفقار علي ڀٽو]] جو سئوٽ، [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي شروعاتي اڳواڻن مان هڪ ۽ سنڌ جو اڳوڻو وڏو وزير هو.<ref name="DawnMumtaz"/> ڀٽو خاندان جي تاريخ بابت هڪ سوانحي ماخذ موجب دودي خان ڀٽو، امير بخش ڀٽو، رسول بخش ڀٽو ۽ احمد خان ڀٽو سميت خاندان جي ڪيترن اڳوڻن فردن جون قبرون ميرپور ڀٽو ۾ موجود آهن.<ref name="SonDesert"/> == تعليم == پير بخش ڀٽو واري علائقي ۾ ڪيترائي سرڪاري پرائمري اسڪول موجود آهن. سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي ڊپارٽمينٽ جي رڪارڊ ۾ پير بخش ڀٽو يونين ڪائونسل لاءِ مهر شر، پاڳارو ڀٽو، جهان خان جروار، احمد پور ۽ ٻين آبادين جا پرائمري اسڪول درج آهن.<ref name="SchoolList"/> سنڌ حڪومت جي 2025–26ع بجيٽ رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول پير بخش ڀٽو''' لاءِ باقاعده بجيٽ رکي وئي آهي.<ref name="PrimaryBudget">{{cite web |title=Primary Education – District Larkana, Budget 2025–26 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CVOLUME_III_Detail%5CSC21185-Primary+%28District+Larkana%29.pdf |publisher=Finance Department, Government of Sindh |access-date=11 September 2026 }}</ref> ان کان سواءِ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول آباد ڀٽو''' ۽ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول خان واهه''' پڻ سنڌ حڪومت جي بجيٽ رڪارڊ ۾ موجود آهن.<ref name="PrimaryBudget"/> ثانوي تعليم لاءِ ميرپور ڀٽو ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول ميرپور ڀٽو''' قائم آهي. سنڌ حڪومت جي 2025–26ع واري ثانوي تعليم جي بجيٽ ۾ هن اسڪول لاءِ 5.210 ملين رپين جي بجيٽ درج ٿيل آهي.<ref name="SecondaryBudget">{{cite web |title=Secondary Education III – Budget 2025–26 |url=https://finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CVOLUME_III_Detail%5CSC21204-Secondary+-+III.pdf |publisher=Finance Department, Government of Sindh |access-date=11 September 2026 }}</ref> سنڌ تعليم کاتي جي اڳوڻي سرڪاري رڪارڊ ۾ پڻ گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول ميرپور ڀٽو جو سيمس ڪوڊ 413030366 ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="JST">{{cite web |title=Release of Salaries of JSTs – District Larkana |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Salary/Release%20of%20salaries%20JST%20Larkana.pdf |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh |access-date=11 September 2026 }}</ref> == صحت == پير بخش ڀٽو ۾ '''بنيادي صحت مرڪز پير بخش ڀٽو''' قائم آهي. پيپلز پرائمري هيلٿ ڪيئر انيشيئيٽو سنڌ جي رڪارڊ موجب هن بنيادي صحت مرڪز ۾ غذائيت جي علاج لاءِ ٻاهرين مريضن وارو غذائي پروگرام پڻ هلندو رهيو آهي.<ref name="PPHI">{{cite web |title=Treating Malnutrition, Restoring Happiness |url=https://pphisindh.org/home/success-story.php?id=3 |publisher=PPHI Sindh |access-date=11 September 2026 }}</ref> پي پي ايڇ آءِ جي رپورٽ موجب هن مرڪز ۾ شديد غذائي کوٽ وارن ٻارن جي تشخيص ۽ غذائي بحالي جون خدمتون فراهم ڪيون ويون آهن.<ref name="PPHI"/> == مقامي حڪومت == پير بخش ڀٽو هڪ يونين ڪائونسل طور لاڙڪاڻي ضلعي جي مقامي حڪومتي نظام جو حصو رهي آهي. آڊيٽر جنرل آف پاڪستان جي 2012–13ع واري آڊٽ رڪارڊ ۾ '''يونين ڪائونسل پير بخش ڀٽو''' لاءِ عملي جي منظور ٿيل تعداد، ڪائونسل بجيٽ، خرچ، سرٽيفڪيٽن مان گڏ ڪيل فيسن ۽ عملي جي سروس رڪارڊ بابت آڊٽ جو ذڪر موجود آهي.<ref name="AGP"/> 2015ع جي بلدياتي چونڊن جي موجود دستاويزن موجب فياض حسين ڀٽو چيئرمين ۽ عبدالقيوم جروار وائيس چيئرمين چونڊيا ويا هئا؛ ٻئي آزاد اميدوار هئا.<ref name="LG2015">{{cite web |title=Sindh Local Government Elections 2015 Results |url=https://pakvoter.org/sindh-local-government-elections-2015-results/ |website=PakVoter |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812031907/https://pakvoter.org/sindh-local-government-elections-2015-results/ |archive-date=12 August 2020 |access-date=11 September 2026 }}</ref> اهي نتيجا 2015ع جي چونڊيل ڪائونسل سان لاڳاپيل تاريخي انگ آهن ۽ موجوده ڪائونسل جي قيادت جي نمائندگي نٿا ڪن. == رستا ۽ ترقياتي ڪم == سنڌ حڪومت جي 2023–24ع واري ترقياتي بجيٽ ۾ [[رتوديرو تعلقو|رتوديرو تعلقي]] جي مختلف يونين ڪائونسلن جي رستن جي تعمير ۽ بحالي لاءِ گڏيل ترقياتي اسڪيم شامل ڪئي وئي، جنهن ۾ پير بخش ڀٽو، سعيدو ديرو، عزت جي وانڍ، بنگل ديرو ۽ ڳڙهي خدابخش جون يونين ڪائونسلون شامل هيون. ان اسڪيم لاءِ 75 ملين رپيا رکيا ويا هئا.<ref name="Roads">{{cite web |title=Works and Services Development Budget 2023–24 |url=https://finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%2FBudgetBooks%2FFY-23-24%2FVOLUME_VI%2FVI-PART-B.pdf |publisher=Finance Department, Government of Sindh |access-date=11 September 2026 }}</ref> علائقائي روڊ ميرپور ڀٽو کي رتوديرو، ڳڙهي خدابخش، نئون ديرو ۽ ڀرپاسي جي ٻين ڳوٺن سان ڳنڍين ٿا. == معيشت == پير بخش ڀٽو ۽ خان واهه وارو علائقو بنيادي طور زرعي آهي. آباديءَ جو وڏو حصو ڳوٺاڻن آبادين ۾ رهي ٿو ۽ زمين جو استعمال وڏي پيماني تي زراعت سان لاڳاپيل آهي. مقامي معيشت ۾ فصلن جي پوک، مال پالڻ، ننڍو واپار، سرڪاري ملازمت ۽ زرعي مزدوري اهم حيثيت رکن ٿا. == ويجها هنڌ == پير بخش ڀٽو جي چوڌاري ڪيترائي تاريخي ۽ آباديءَ وارا مرڪز موجود آهن، جن ۾: * [[ڳڙهي خدابخش]] * [[نئون ديرو]] * [[رتوديرو]] * [[بنگل ديرو]] * خان واهه * پنجون ڪنارو [[ڳڙهي خدابخش]] ۾ [[ذوالفقار علي ڀٽو]]، [[بينظير ڀٽو]] ۽ ڀٽو خاندان جي ٻين شخصيتن جو مشهور مقبرو واقع آهي، جيڪو ميرپور ڀٽو جي ڀرپاسي واري علائقي جي اهم تاريخي ماڳن مان هڪ آهي. == پڻ ڏسو == * [[رتوديرو تعلقو]] * [[رتوديرو]] * [[ڳڙهي خدابخش]] * [[نئون ديرو]] * [[بنگل ديرو]] * [[ممتاز علي ڀٽو]] * [[لاڙڪاڻو ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس] * [https://www.sindheducation.gov.pk سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي ڊپارٽمينٽ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260615114849/https://sindheducation.gov.pk/ |date=2026-06-15 }} * [https://pphisindh.org پي پي ايڇ آءِ سنڌ] [[زمرو:رتوديرو تعلقو]] [[زمرو:لاڙڪاڻو ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]] kacg2purmrl91ywvuguclrpypbtn914 0 59598 414441 320875 2026-09-22T20:44:00Z Intisar Ali 8681 414441 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ٱلْعَبَّاسُ ٱبْنُ عَبْدِ ٱلْمُطَّلِبِ | image = العبَّاس بن عبد المُطلب.png | alt = | caption = | birth_name = | birth_date = {{Circa}} 568 CE | birth_place = [[مڪو]] | death_date = {{Circa}} 653 CE ( 85 سال) | death_place = مدينو | nationality = عرب | other_names = | occupation =مصالحن جو واپاري | known_for = محمد جو چاچو ۽ عباسي خليفن جو خانداني وڏو | spouse = *[[لبابه بنت حارث]] *مسليه *فاطمه بنت جنيد *ھاجله بنت جندوب *تڪانه | children = *الفضل بن عباس * حضرت [[عبدالله ابن عباس]] * عبيدالله * فرہ ۽ ٻيا | parents = *عبدالمطلب<br> ۽ نتيله بنت جناب | relatives = حضرت محمد صه }} '''حضرت عباس رضه بن عبدالمطلب''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Abas bin Abdul Mutlab '''}} محمد جو چاچو ھيو. صحابه ۽ علي جي اصحاب نصرت منجهان هيو<ref name = "قانع "/>. ابوطالب کان پوءِ حاجين سڳورن کي پاڻي مهيا ڪرڻ جو ڪم ان جي ذمي هو<ref name = "قانع "/>. ھجرت کان اڳ مڪي ۾ پيغمبر اسلام جو محافظ رھيو. ڄمار ۾ محمد کان ٻه يا ٽي سال وڏو هيو<ref name = " قانع "/>. هي ھڪ مالدار واپاري ھيو. ھن جي حضرت عبدالله ابن عباس مان وارثن خلافت عباسيه جو بنياد وڌو<ref name=encyclopedia>{{Citation | first = Cyril Glasse | last = Huston Smith | year = 2002 | title = The new encyclopedia of Islam | isbn = 0-7591-0190-6 | publisher = AltaMira Press | location = Walnut Creek, CA | url-access = registration | url = https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas }}</ref>. سندس اولادِ جا وارث عباسي سڏيا ويندا آهن. ==خاندان== سندس تعلق مڪي جي بنو ھاشم قبيلي سان ھيو. عبدالمطلب جو سڀ کان ننڍو پٽ ھيو. سندس والده جو نالو [[نتيله بنت جناب]] جنھن جو تعلق [[نمير قبيلي]] سان ھيو<ref>{{cite book |last=al-Tabari|first=Muhammad ibn Jarir|title=''Tarikh al-Rusul wa'l-Muluk: Biographies of the Prophet's Companions and Their Successors''|volume=39|page=24|year=1998|publisher=Albany: State University of New York Press}}</ref> ==شاديون ۽ اولاد== حضرت عباس رضه کي پنج زالون ھيون جن ۾ بنو ھلال قبيلي جي [[لبابه بنت حارث]] پڻ شامل ھئي جنھن کي ام الفضل پڻ سڏيندا ھئا جيڪا اسلام قبول ڪندڙ ٻيون نمبر عورت ھئي ۽ حضرت خديجه رضه جي سھيلي ھئي. ھن ابولھب تي خيمي جي لڪڙي سان حملو ڪيو ھو<ref name=Roded1994>{{Citation | last = Roded | first = Ruth | year = 1994 | title = Women in islamic biographical collections : from Ibn Saʻd to Who's who. P37-38 | isbn = 1-55587-442-8 | publisher = Rienner | location = Boulder u.a. }}</ref>. سندس ٻين زال قريش جي الحارث پاڙي سان تعلق رکندڙ فاطمه بنت جنيد ھئي<ref name="ReferenceA">Ibn Hajar, ''Isaba'' vol. 8 #11586.</ref> ٽين زال ھلال قبيلي جي ھاجله بنت جندوب ابن ربيعه ھئي<ref name="Ibn Hajar, Isaba vol. 2 #1904">Ibn Hajar, ''Isaba'' vol. 2 #1904.</ref> چوٿين زال مسليه نالي ھڪ يوناني ٻانھي ھئي<ref name="ReferenceB">Ibn Saad, ''Tabaqat'' vol. 4. “Al-Abbas ibn Abdalmuttalib.”</ref><ref>Beheshti, M. (1967). ''Background of the Birth of Islam'', chapter 5. Translated by Ayoub, M. M. (1985). Tehran: International Publishing Co.</ref>. پنجين زال يھودين جي بنوقريضه قبيلي جي تڪانه ھئي جيڪا پھرين حضرت محمد صه جي ٻانھي ھئي ۽ ساڻس حضرت عباس رضه 632ع کان بعد شادي ڪئي<ref>Majlisi, ''Hayat Al-Qulub'' vol. 2. Translated by Rizvi, ''A Detailed Biography of Prophet Muhammad (saww)'', p. 1180.</ref> ان مان کيس ڪا اولاد ڪانه ھئي. سندس ڄاتل اولاد ۾ ڌيءَ الفرہ جنھن جي شادي قتن ابن حارث سان ٿي<ref>Ibn Hajar, ''Isaba'' vol. 5 #7129.</ref>. پٽن ۾ [[فضل ابن عباس]] ، [[عبدالله ابن عباس]]، عبيدالله جنھن جي ڌيءَ لبابه جي شادي حضرت علي ڪرم الله وجهه جي پٽ [[عباس بن علي]] سان ٿي ھئي جن مان کين ھڪ پٽ عبيدالله ابن عباس بن علي ڄائو جيڪو عبيدالله ابن عباس جي نالي سان مشهور ٿيو. عباس بن عبدالمطلب جي ٻي اولاد ۾ قثوم، معبد، عبدالرحمان ۽ ان حبيب شامل آهن. فرہ کي ڇڏي ڪري باقي ست پٽ ڌيئر لبابه جي بطن مان پيدا ٿيا<ref>Tabari (Landau-Tasseron) p. 201.</ref>. ھڪ پٽ حارث ھيو جيڪو چوڻ ۾ اچي ٿو ته فاطمه يا ھاجله مان ڄائو<ref name="Ibn Hajar, Isaba vol. 2 #1904"/> ٻي اولاد ۾ اوون <ref>Ibn Hajar, ''Isaba'' vol. 5 #6279.</ref>، مشير <ref> Ibn Hajar, ''Isaba'' vol. 6 #8329.</ref>، ڪثير جيڪو مسليه مان ھو<ref name="Tabari pp. 75-76">Tabari (Landau-Tasseron) vol. 39 pp. 75-76.</ref>، آمنه جيڪا شايد مسليه مان ھئي<ref name="ReferenceB"/><ref name="See also Majlisi Rizvi p. 1208">See also Majlisi (Rizvi) p. 1208.</ref>، صفيه جيڪا پڻ شايد مسليه مان ھئي<ref name="ReferenceB"/><ref name="See also Majlisi Rizvi p. 1208"/>، تمام جيڪو مسليه مان سندس ننڍو پٽ ھيو شامل آهن<ref name="Tabari pp. 75-76"/>. == اسلام کان اڳ جي زندگي == === پيدائش ۽ پرورش === {{اسلام}} عباس [[مڪو|مڪي]] ۾ [[عام الفيل]] کان ٽي سال اڳ، 56 ق.ھ ۾ ڄائو، يعني هو رسول الله کان ٽي سال وڏو هو. ابو رزين کان روايت آهي ته عباس رضي الله عنه کان پڇيو ويو: ”توهان وڏا آهيو يا رسول الله ﷺ؟“ هن چيو: ”هو مون کان وڏو آهي، پر آءٌ کانئس اڳ ڄائو هئس.“<ref>{{استشهاد بكتاب|مؤلف1= ابن أبي عاصم|عنوان=كتاب الآحاد والمثاني على إسلام ويب|صفحة=رقم الحديث:327|مسار=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=277&pid=129907&hid=327|تاريخ الوصول=3 يونيو 2015| مسار أرشيف = https://web.archive.org/web/20160305013154/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=277&pid=129907&hid=327 | تاريخ أرشيف = 5 مارس 2016 }}</ref> ننڍپڻ ۾ هڪ ڀيري هو گم ٿي ويو، جنهن تي سندس ماءُ [[نتيله بنت جناب]] نذر مڃي ته جيڪڏهن هو ملي ويو ته هوءَ ڪعبي کي ريشم، ديباج ۽ مختلف قسمن جا غلاف پارائيندي. عباس ملي ويو ۽ سندس ماءُ پنهنجي نذر پوري ڪئي؛ اهڙي ريت هوءَ ڪعبي کي اهڙي نموني غلاف پارائيندڙ پهرين عورت هئي.<ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceB"/><ref name="ReferenceC"/> عباس مڪي جي واپاري شخصيتن مان پڻ هو ۽ مصالحن جو ڪاروبار ڪندو هو.<ref>Ibn Ishaq/Guillaume, p. 113.</ref> واپار مان هن ڪافي دولت حاصل ڪئي ۽ مڪي جي شاهوڪار ماڻهن ۾ شمار ٿيڻ لڳو.<ref>Ibn Ishaq (Guillaume) pp. 309-310.</ref> === حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري === جاهليت جي دور ۾ عباس قريش جي سردارن ۽ معزز شخصيتن مان هڪ هو ۽ [[مسجد الحرام]] جي سار سنڀال ۽ حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري پڻ سنڀاليندو هو. ابن اثير ''اسد الغابه'' ۾ لکي ٿو ته مسجد الحرام جي سار سنڀال جي حوالي سان عباس ڪنهن کي به مسجد الحرام ۾ گارگند يا نامناسب ڳالهه ڪرڻ نه ڏيندو هو ۽ ماڻهو سندس مخالفت ڪرڻ جي سگهه نه رکندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ قريش جي سردارن گڏجي ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو هو ۽ ان ڪم ۾ سندس مددگار هئا.<ref name="ReferenceB"/> [[عبدالمطلب بن هاشم]] [[زمزم جو کوھ|زمزم جو کوهه]] کوٽڻ کان پوءِ حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري سنڀالي. عبدالمطلب جي وفات کان پوءِ اها ذميواري سندس پٽ [[ابو طالب بن عبدالمطلب|ابو طالب]] وٽ آئي. ڪجهه سالن کان پوءِ ابو طالب مالي تنگيءَ جو شڪار ٿيو، تنهنڪري هن پنهنجي ڀاءُ عباس کان ايندڙ حج جي موسم تائين ڏهه هزار درهم قرض ورتا ۽ اهي پئسا حاجين کي پاڻي پيارڻ جي انتظامن تي خرچ ڪيا. ايندڙ سال به ابو طالب وٽ پئسا نه هئا، تنهنڪري هن عباس کان وڌيڪ چوڏهن هزار درهم قرض گهريا. عباس ان شرط تي قرض ڏيڻ قبول ڪيو ته جيڪڏهن ابو طالب ايندڙ سال رقم واپس نه ڪري سگهيو ته حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري عباس جي حوالي ڪندو. ابو طالب اها شرط قبول ڪئي ۽ ايندڙ سال رقم واپس نه ڪري سگهڻ سبب اها ذميواري عباس جي حوالي ڪري ڇڏي.<ref>Ibn Ishaq, ''Sirat Rasul Allah''. Translated by Guillaume, A. (1955). ''The Life of Muhammad'', p. 79. Oxford: Oxford University Press.</ref> عباس کان پوءِ اها ذميواري سندس پٽ [[عبدالله بن عباس]] ڏانهن منتقل ٿي ۽ عباسي خاندان ۾ [[السفاح|سفاح]] جي دور تائين جاري رهي. پوءِ [[عباسي خلافت|بني عباس]] خلافت سنڀالڻ کان پوءِ اها ذميواري ڇڏي ڏني. ان کان پوءِ اها آل زبير ڏانهن منتقل ٿي، جن کي اڳ به عباسين طرفان اها ذميواري سونپي ويندي هئي. بيان موجب اها خدمت سندن اولاد ۾ جاري رهي ۽ اڄ اهي مڪي جي آل عباس الهاشميين جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا ۽ پاڻي پيارڻ واري خدمت، جيڪا هاڻي ''مڪتب الزمازمه الموحد'' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، ان ۾ سندن حصا نسل در نسل منتقل ٿيندا رهيا آهن.<ref>{{استشهاد بويب | مسار = http://zamazemah.com.sa/whoarewe/ | عنوان = من نحن {{!}} مكتب الزمازمة الموحد | لغة = ar | تاريخ الوصول = 2018-12-25 | مسار أرشيف = https://web.archive.org/web/20180928131831/http://zamazemah.com.sa:80/whoarewe/ | تاريخ أرشيف = 28 سبتمبر 2018 }}</ref><ref>{{استشهاد بكتاب|مسار= https://archive.org/download/olomnasb_ymail_20180719/%D9%86%D8%A8%D8%B0%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B5%D9%84%20%D9%84%D8%B0%D8%B1%D9%8A%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D8%A9%20%D8%A3%D8%A8%D9%8A%20%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1.pdf|عنوان=نبذات الوصل لذرية أمير المؤمنين الخليفة أبي جعفر منصور المستنصربالله العباسي|ناشر=دار ركابي للنشر والتوزيع|الأخير=الهاشمي|الأول=فهد العباس وعبدالإله العباس وعباس بصري الغنيمي العباسي|مسار أرشيف= https://web.archive.org/web/20220408193737/https://archive.org/download/olomnasb_ymail_20180719/%D9%86%D8%A8%D8%B0%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B5%D9%84%20%D9%84%D8%B0%D8%B1%D9%8A%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D8%A9%20%D8%A3%D8%A8%D9%8A%20%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1.pdf|تاريخ أرشيف=2022-04-08}}</ref><ref>{{استشهاد بكتاب|مؤلف1= علي بن برهان الدين الحلبي|عنوان= [[s:السيرة الحلبية/الجزء الأول|السيرة الحلبية الجزء الأول]] على ويكي مصدر}}</ref><ref>{{استشهاد بكتاب|مؤلف1= ابن كثير|عنوان= [[s:البداية والنهاية/الجزء الثاني/تجديد حفر زمزم|البداية والنهاية]] ج2 على ويكي مصدر}}</ref><ref>{{استشهاد بكتاب|عنوان=موجز المسرد التاريخي لزمزم على موقع الحج والعمرة|مسار=http://www.tohajj.com/Display.Asp?Url=hrm00062.htm|تاريخ الوصول=3 يونيو 2015| مسار أرشيف = https://web.archive.org/web/20160304223358/http://www.tohajj.com/Display.Asp?Url=hrm00062.htm | تاريخ أرشيف = 4 مارس 2016 }}</ref><ref>{{استشهاد بكتاب|مؤلف1=جواد علي|عنوان=المفصل في تاريخ العرب قبل الإسلام على الموسوعة الشاملة|صفحة=(1/1892)|مسار=http://islamport.com/d/3/tkh/1/49/769.html|تاريخ الوصول=3 يونيو 2015| مسار أرشيف = https://web.archive.org/web/20160304194307/http://islamport.com/d/3/tkh/1/49/769.html | تاريخ أرشيف = 4 مارس 2016 }}</ref> ==== سندس باري ۾ نازل ٿيل آيت ==== سندس باري ۾ {{قرآن|التوبة|19|لا تخريج=1}} نازل ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>[[سورة التوبة]] آية 19</ref> [[ابن كثير دمشقي|ابن ڪثير]] علي بن ابي طلحه کان روايت ڪري ٿو ته [[عبدالله بن عباس|ابن عباس]] ان آيت جي تفسير ۾ چيو: {{اقتباس مضمن|هيءَ آيت '''عباس بن عبدالمطلب''' جي باري ۾ نازل ٿي، جڏهن هو [[غزوه بدر|بدر جي ڏينهن]] قيد ٿيو. هن چيو: ”جيڪڏهن توهان اسلام، هجرت ۽ جهاد ۾ اسان کان اڳتي رهيا آهيو ته اسان به [[مسجد الحرام]] جي سار سنڀال ڪندا هئاسين، حاجين کي پاڻي پياريندا هئاسين ۽ قيدين کي آزاد ڪرائيندا هئاسين.“ پوءِ الله {{عز وجل}} فرمايو: {{قرآن|نص=أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ}} کان وٺي {{قرآن|نص=وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ}} تائين؛ يعني اهي عمل شرڪ جي حالت ۾ ڪيا ويا هئا، ۽ شرڪ جي حالت ۾ ڪيل عمل قبول نه ٿيندو.}}<ref>{{استشهاد بكتاب|مؤلف1= ابن كثير|عنوان= [[s:تفسير ابن كثير/سورة التوبة#أجعلتم سقاية الحاج وعمارة المسجد الحرام كمن آمن بالله واليوم الآخر وجاهد في سبيل الله لا يستوون عند الله والله لا يهدي القوم الظالمين (19)|تفسير القرآن العظيم]] على ويكي مصدر}}</ref> === بيعت عقبه ۽ غزوه بدر === عباس پنهنجي ڀائٽي [[محمد|اسلام جي پيغمبر محمد]] سان گڏ [[بيعت عقبه]] وقت موجود هو، جڏهن انصار محمد سان بيعت ڪئي. عباس ان موقعي تي معاهدي کي مضبوط ڪرڻ لاءِ موجود هو، جيتوڻيڪ ان وقت تائين سندس اسلام جو کليل اظهار نه ٿيو هو.<ref name="ReferenceB"/> عباس ٻين [[بنو هاشم|بني هاشم]] جي ماڻهن وانگر [[قريش]] سان گڏ [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] ۾ شريڪ ٿيو. اسلامي روايتن موجب کيس زبردستي جنگ لاءِ آندو ويو هو ۽ رسول الله [[محمد]] پنهنجي صحابين کي بني هاشم جي انهن ماڻهن کي قتل نه ڪرڻ جو حڪم ڏنو هو، جن کي سندن مرضيءَ خلاف جنگ ۾ آندو ويو هو. [[عبدالله بن عباس|ابن عباس]] کان روايت آهي: {{اقتباس خاص|نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ان ڏينهن پنهنجي اصحابن کي فرمايو: ”مون کي خبر آهي ته بني هاشم ۽ ٻين مان ڪجهه ماڻهن کي زبردستي ڪڍيو ويو آهي ۽ انهن کي اسان سان جنگ ڪرڻ جي ڪا خواهش ناهي. تنهنڪري توهان مان جيڪو [[بنو هاشم|بني هاشم]] جي ڪنهن شخص سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري؛ جيڪو ابو البختري بن هشام بن الحارث بن اسد سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري؛ ۽ جيڪو '''عباس بن عبدالمطلب'''، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي چاچي، سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس زبردستي ڪڍيو ويو آهي.“}} جنگ دوران عباس بن عبدالمطلب، سندس حليف ۽ سندس ڀائٽيو [[عقيل بن ابي طالب]] قيد ڪيا ويا. انهن کي انصاري عبيد بن اوس قيد ڪيو، جنهن کي نبي [[محمد]] ”مُقَرِّن“ جو لقب ڏنو. هو چوي ٿو: {{اقتباس خاص|جڏهن [[غزوه بدر|بدر جو ڏينهن]] آيو ته مون '''عباس بن عبدالمطلب'''، [[عقيل بن ابي طالب]] ۽ عباس جي هڪ [[فهر بن مالڪ|فهري]] حليف کي قيد ڪيو. مون عباس ۽ عقيل کي گڏ ٻڌو. جڏهن [[محمد|رسول الله]] {{صلى الله عليه وسلم}} انهن ٻنهي کي ڏٺو ته مون کي ”مُقَرِّن“ سڏيو ۽ فرمايو: ”انهن ٻنهي کي پڪڙڻ ۾ هڪ معزز فرشتي تنهنجي مدد ڪئي آهي.“|X|X|[[محمد بن سعد بغدادي|ابن سعد]]، [[ڪتاب الطبقات الڪبير|الطبقات الڪبير]] ۾ '''[[محمود بن لبيد]] اشهلي''' کان، هن [[عاصم بن عمر بن قتاده|عاصم بن عمر بن قتاده انصاري]] کان روايت ڪئي آهي.<ref>{{استشهاد بكتاب|مؤلف1= ابن سعد|عنوان= الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، رقم الحديث 4532. الحديث على إسلام ويب|مسار=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4532|تاريخ الوصول=4 يونيو 2015| مسار أرشيف = https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 | تاريخ أرشيف = 24 يناير 2018 }}</ref>}} ابو اليسر پڻ چيو: {{اقتباس مضمن|بدر جي ڏينهن مون عباس کي ڏٺو، هو ائين بيٺو هو ڄڻ ڪو بت هجي ۽ سندس اکين مان ڳوڙها وهي رهيا هئا. مون چيو: الله توکي مائٽيءَ جي لحاظ کان بڇڙو بدلو ڏئي، ڇا تون پنهنجي ڀائٽي خلاف سندس دشمنن سان گڏ وڙهين ٿو؟ هن پڇيو: ”هن سان ڇا ٿيو، ڇا هو مارجي ويو؟“ مون چيو: ”الله کيس ان کان وڌيڪ عزت ۽ مدد ڏني آهي.“ هن چيو: ”تون مون سان ڇا ڪرڻ چاهين ٿو؟“ مون چيو: ”قيد ڪرڻ، ڇاڪاڻ⁠تہ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} تنهنجي قتل کان منع ڪئي آهي.“ هن چيو: ”هيءَ سندس مون سان پهرين ڀلائي ناهي.“ پوءِ مون کيس قيد ڪيو ۽ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ وٺي آيس.}}<ref name="ReferenceC" /><ref name="مولد تلقائيا5">{{استشهاد بكتاب|مؤلف1= الحافظ الذهبي|عنوان= [[s:سير أعلام النبلاء/العباس بن عبد المطلب|سير أعلام النبلاء]] على ويكي مصدر}}</ref> قيد ٿيڻ کان پوءِ عباس کي مضبوطيءَ سان ٻڌو ويو. ان رات [[نبي|نبي]] پنهنجي چاچي عباس جي ڪري جاڳندو رهيو. هڪ صحابي پڇيو: ”اي الله جا نبي، اوهان کي ڪهڙي ڳالهه جاڳائي رکيو آهي؟“ پاڻ فرمايائون: ”عباس جي دانهن مون کي جاڳائي رکيو آهي.“ پوءِ هڪ شخص وڃي سندس ٻڌڻ ڍرو ڪيو. رسول الله پڇيو: ”مون کي عباس جي دانهن ڇو نٿي ٻڌڻ ۾ اچي؟“ ان شخص چيو: ”مون سندس ٻڌڻ ڍرو ڪيو آهي.“ رسول الله فرمايو: ”ته پوءِ سڀني قيدين سان ائين ئي ڪر.“<ref>{{استشهاد بكتاب|مؤلف1= ابن الأثير|عنوان= [[أسد الغابة في معرفة الصحابة|أسد الغابة]] ج3|صفحة=61}}</ref><ref name="shamela.ws">{{استشهاد بكتاب|مؤلف1= محمد رضا|عنوان= عثمان بن عفان ذو النورين، على المكتبة الشاملة|مسار=http://shamela.ws/browse.php/book-552/page-82#page-82| مسار أرشيف = https://web.archive.org/web/20150916041042/http://shamela.ws/browse.php/book-552/page-82 | تاريخ أرشيف = 16 سبتمبر 2015 }}</ref><ref>{{استشهاد بكتاب|مؤلف1= صلاح الدين الصفدي|عنوان= الوافي بالوفيات، على المكتبة الشاملة|مسار=http://islamport.com/w/tkh/Web/290/2335.htm| مسار أرشيف = https://web.archive.org/web/20160304190614/http://islamport.com/w/tkh/Web/290/2335.htm | تاريخ أرشيف = 4 مارس 2016 }}</ref> رسول الله عباس کي، جڏهن هو قيد ۾ هو، چيو ته هو پنهنجو، [[عقيل بن ابي طالب]]، نوفل بن حارث ۽ پنهنجي حليف عتبه بن عمرو جو فديو ادا ڪري. عباس چيو ته هو مسلمان آهي ۽ کيس زبردستي جنگ لاءِ آندو ويو هو. رسول الله کيس فرمايو: ”الله تنهنجي اسلام بابت وڌيڪ ڄاڻي ٿو؛ جيڪڏهن تنهنجي ڳالهه سچي آهي ته الله توکي ان جو اجر ڏيندو، پر ظاهر طور تنهنجو معاملو اسان جي خلاف هو، تنهنڪري پنهنجو فديو ادا ڪر.“ رسول الله اڳ ئي عباس کان ويهه اوقيا سون ورتو هو. عباس عرض ڪيو ته ان کي سندس فديي ۾ شمار ڪيو وڃي، پر پاڻ فرمايائون: ”نه، اهو مال آهي جيڪو الله اسان کي توکان ڏياريو آهي.“ عباس چيو: ”مون وٽ ٻيو مال ڪونهي.“ رسول الله فرمايو: ”پوءِ اهو مال ڪٿي آهي، جيڪو تون مڪي مان نڪرڻ وقت [[ام الفضل بنت الحارث]] وٽ رکي آيو هئين، جڏهن توهان ٻنهي کان سواءِ ڪو به موجود نه هو، ۽ تو هن کي چيو هو ته جيڪڏهن هن سفر ۾ مون سان ڪا مصيبت پيش اچي ته فضل لاءِ ايترو، عبدالله لاءِ ايترو...؟“ عباس چيو: ”ان ذات جو قسم جنهن اوهان کي حق سان موڪليو آهي، ان ڳالهه جي مون ۽ هن کان سواءِ ڪنهن کي به خبر نه هئي؛ هاڻي مون کي يقين آهي ته اوهان الله جا رسول آهيو.“ پوءِ عباس پنهنجو، پنهنجي ڀائٽي ۽ پنهنجي حليف جو فديو ادا ڪيو.<ref>{{استشهاد بكتاب|مؤلف1= ابن سعد|عنوان= الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية. الحديث على إسلام ويب|مسار=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4539| مسار أرشيف = https://web.archive.org/web/20181112101249/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4539 | تاريخ أرشيف = 12 نوفمبر 2018 }}</ref><ref name="Wahba2000">{{Citation | last = Wahba | first = al-Mawardi Translated by Wafaa H | year = 2000 | title = The ordinances of government = Al-Aḥkām al-sulṭāniyya w'al-wilāyāt al-Dīniyya | isbn = 1-85964-140-7 | publisher = Garnet | location = Reading}}</ref> ان موقعي سان {{قرآن|الأنفال|70}} جي نزول جو ذڪر ڪيو ويو آهي. عباس چوندو هو: {{اقتباس مضمن|الله جو قسم، هيءَ آيت منهنجي باري ۾ نازل ٿي، جڏهن مون رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} آڏو پنهنجي اسلام جو ذڪر ڪيو.}}<ref>{{استشهاد بكتاب|مؤلف1= ابن كثير|عنوان= [[s:تفسير ابن كثير/سورة الأنفال#يا أيها النبي قل لمن في أيديكم من الأسرى إن يعلم الله في قلوبكم خيرا يؤتكم خيرا مما أخذ منكم ويغفر لكم والله غفور رحيم (70)|تفسير القرآن العظيم]] على ويكي مصدر}}</ref> فديو ادا ڪرڻ کان پوءِ عباس [[مڪو|مڪي]] موٽي ويو،<ref name="مولد تلقائيا4">{{استشهاد بكتاب | مؤلف1 = ابن حجر | عنوان = الإصابة ج4 | صفحة = ص30 }}</ref> جتي هن حاجين کي پاڻي پيارڻ، سرداري ۽ حاجين جي مهمانيءَ سان لاڳاپيل بني هاشم جون ذميواريون سنڀالڻ جاري رکيون.<ref>{{استشهاد بكتاب|مؤلف1= ابن سعد|عنوان= الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية. الحديث على إسلام ويب|مسار=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4545| مسار أرشيف = https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 | تاريخ أرشيف = 24 يناير 2018 }}</ref> === اسلام قبول ڪرڻ بابت روايتون === عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي وقت بابت تاريخي روايتن ۾ اختلاف ملي ٿو. [[ابن هشام]] سان منسوب روايت موجب عباس [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] کان اڳ ئي ڳجهي نموني اسلام قبول ڪري چڪو هو.<ref>Ibn Ishaq (Guillaume) p. 309.</ref> بدر ۾ قيد ٿيڻ کان پوءِ عباس پاڻ به رسول الله کي چيو هو ته هو مسلمان آهي، پر کيس زبردستي قريش سان گڏ آندو ويو هو. ڪجهه روايتن موجب هن بدر کان ٿوري عرصي پوءِ اسلام قبول ڪيو،<ref name=Annotated1998>{{Citation | last = Annotated | year = 1998 | title = The history of al-Ṭabarī = (Taʼrīkh al-rusul wa'l mulūk) | isbn = 0-7914-2820-6 | publisher = State University of New York Press | location = Albany}}</ref> جڏهن ته ٻين روايتن ۾ سندس اسلام جي اظهار يا مڪي مان هجرت کي [[فتح مڪو|فتح مڪي]] کان ٿورو اڳ واري دور سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>Ibn Ishaq (Guillaume) pp. 546-548.</ref> اهڙيءَ طرح ذريعن ۾ عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي صحيح وقت بابت مختلف روايتون موجود آهن. ==اسلام قبول ڪرڻ بعد== فتح خيبر کان اڳ اسلام قبول ڪيو ھئائين، پر فتح مڪي کان پوءِ ان کي ظاهر ڪيائين<ref name = " قانع "/>. فتح مڪه وقت ھي مسلمان فوج ۾ شامل ھيو، ان کان سواءِ ھن حنين واري جنگ طائف جي محاصري ۾ پڻ مسلم فوج ۾ شرڪت ڪئي. حنين جي جنگ ۾ جڏھن مسلمان فوجي ويڙھاڪ پيغمبر صه جن کي ڇڏي ڀڳا تہ ھي اتي سندس حفاظت ڪندڙن ۾ شامل ھيو.<ref name="Tabari pp. 24-25">Tabari (Landau-Tasseron) pp. 24-25.</ref> ان بعد عباس رضه پنھنجي خاندان کي مديني وٺي آيو ۽ اتي رھائش اختيار ڪيائين. پيغمبر صه ان جي گھر ۾ اڪثر چڪر لڳائيندو ھيو<ref>Ibn Saad, ''Tabaqat'' vol. 8. Translated by Bewley, A. (1995). ''The Women of Madina'', p. 194. London: Ta-Ha Publishers.</ref> حضرت عباس رضه [[تبوڪ جي جنگ]] ۾ پڻ شرڪت ڪئي<ref name="Tabari pp. 24-25"/>. ==وفات== رمضان شريف 32ھ ۾ عثمان بن عفان جي واقعي کان اڳ وفات ڪري ويا. سندن قبر بقيع ۾ آهي<ref name=" قانع ">[ http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Sufism/Book14/Book_page3.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203171055/http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Sufism/Book14/Book_page3.html |date=2020-02-03 }}] ڪتاب: معيار سالڪان طريقت ؛ ليکڪ: مير علي شير قانع ٺٽوي؛ مترجم: شيخ محمد حسن يحي قريشي ٿريچاڻوي</ref>. سندس وفات فيبروري 653ع ۾ 85 سالن جي عمر ۾ ٿي<ref>Tabari (Landau-Tasseron) vol. 39 p. 25.</ref><ref name=Photographs2007>{{Citation | last = Faruk Aksoy | first = Omer Faruk Aksoy | year = 2007 | title = The blessed cities of Islam, Makka-Madina | isbn = 1-59784-061-0 | publisher = Light Pub. | location = Somerset, NJ }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:محمد]] [[زمرو:صحابه]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] tf0q5ao2o8nzarfzbkprpty9130udk9 414442 414441 2026-09-22T21:08:02Z Intisar Ali 8681 /* اسلام کان اڳ جي زندگي */ 414442 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ٱلْعَبَّاسُ ٱبْنُ عَبْدِ ٱلْمُطَّلِبِ | image = العبَّاس بن عبد المُطلب.png | alt = | caption = | birth_name = | birth_date = {{Circa}} 568 CE | birth_place = [[مڪو]] | death_date = {{Circa}} 653 CE ( 85 سال) | death_place = مدينو | nationality = عرب | other_names = | occupation =مصالحن جو واپاري | known_for = محمد جو چاچو ۽ عباسي خليفن جو خانداني وڏو | spouse = *[[لبابه بنت حارث]] *مسليه *فاطمه بنت جنيد *ھاجله بنت جندوب *تڪانه | children = *الفضل بن عباس * حضرت [[عبدالله ابن عباس]] * عبيدالله * فرہ ۽ ٻيا | parents = *عبدالمطلب<br> ۽ نتيله بنت جناب | relatives = حضرت محمد صه }} '''حضرت عباس رضه بن عبدالمطلب''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Abas bin Abdul Mutlab '''}} محمد جو چاچو ھيو. صحابه ۽ علي جي اصحاب نصرت منجهان هيو<ref name = "قانع "/>. ابوطالب کان پوءِ حاجين سڳورن کي پاڻي مهيا ڪرڻ جو ڪم ان جي ذمي هو<ref name = "قانع "/>. ھجرت کان اڳ مڪي ۾ پيغمبر اسلام جو محافظ رھيو. ڄمار ۾ محمد کان ٻه يا ٽي سال وڏو هيو<ref name = " قانع "/>. هي ھڪ مالدار واپاري ھيو. ھن جي حضرت عبدالله ابن عباس مان وارثن خلافت عباسيه جو بنياد وڌو<ref name=encyclopedia>{{Citation | first = Cyril Glasse | last = Huston Smith | year = 2002 | title = The new encyclopedia of Islam | isbn = 0-7591-0190-6 | publisher = AltaMira Press | location = Walnut Creek, CA | url-access = registration | url = https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas }}</ref>. سندس اولادِ جا وارث عباسي سڏيا ويندا آهن. ==خاندان== سندس تعلق مڪي جي بنو ھاشم قبيلي سان ھيو. عبدالمطلب جو سڀ کان ننڍو پٽ ھيو. سندس والده جو نالو [[نتيله بنت جناب]] جنھن جو تعلق [[نمير قبيلي]] سان ھيو<ref>{{cite book |last=al-Tabari|first=Muhammad ibn Jarir|title=''Tarikh al-Rusul wa'l-Muluk: Biographies of the Prophet's Companions and Their Successors''|volume=39|page=24|year=1998|publisher=Albany: State University of New York Press}}</ref> ==شاديون ۽ اولاد== حضرت عباس رضه کي پنج زالون ھيون جن ۾ بنو ھلال قبيلي جي [[لبابه بنت حارث]] پڻ شامل ھئي جنھن کي ام الفضل پڻ سڏيندا ھئا جيڪا اسلام قبول ڪندڙ ٻيون نمبر عورت ھئي ۽ حضرت خديجه رضه جي سھيلي ھئي. ھن ابولھب تي خيمي جي لڪڙي سان حملو ڪيو ھو<ref name=Roded1994>{{Citation | last = Roded | first = Ruth | year = 1994 | title = Women in islamic biographical collections : from Ibn Saʻd to Who's who. P37-38 | isbn = 1-55587-442-8 | publisher = Rienner | location = Boulder u.a. }}</ref>. سندس ٻين زال قريش جي الحارث پاڙي سان تعلق رکندڙ فاطمه بنت جنيد ھئي<ref name="ReferenceA">Ibn Hajar, ''Isaba'' vol. 8 #11586.</ref> ٽين زال ھلال قبيلي جي ھاجله بنت جندوب ابن ربيعه ھئي<ref name="Ibn Hajar, Isaba vol. 2 #1904">Ibn Hajar, ''Isaba'' vol. 2 #1904.</ref> چوٿين زال مسليه نالي ھڪ يوناني ٻانھي ھئي<ref name="ReferenceB">Ibn Saad, ''Tabaqat'' vol. 4. “Al-Abbas ibn Abdalmuttalib.”</ref><ref>Beheshti, M. (1967). ''Background of the Birth of Islam'', chapter 5. Translated by Ayoub, M. M. (1985). Tehran: International Publishing Co.</ref>. پنجين زال يھودين جي بنوقريضه قبيلي جي تڪانه ھئي جيڪا پھرين حضرت محمد صه جي ٻانھي ھئي ۽ ساڻس حضرت عباس رضه 632ع کان بعد شادي ڪئي<ref>Majlisi, ''Hayat Al-Qulub'' vol. 2. Translated by Rizvi, ''A Detailed Biography of Prophet Muhammad (saww)'', p. 1180.</ref> ان مان کيس ڪا اولاد ڪانه ھئي. سندس ڄاتل اولاد ۾ ڌيءَ الفرہ جنھن جي شادي قتن ابن حارث سان ٿي<ref>Ibn Hajar, ''Isaba'' vol. 5 #7129.</ref>. پٽن ۾ [[فضل ابن عباس]] ، [[عبدالله ابن عباس]]، عبيدالله جنھن جي ڌيءَ لبابه جي شادي حضرت علي ڪرم الله وجهه جي پٽ [[عباس بن علي]] سان ٿي ھئي جن مان کين ھڪ پٽ عبيدالله ابن عباس بن علي ڄائو جيڪو عبيدالله ابن عباس جي نالي سان مشهور ٿيو. عباس بن عبدالمطلب جي ٻي اولاد ۾ قثوم، معبد، عبدالرحمان ۽ ان حبيب شامل آهن. فرہ کي ڇڏي ڪري باقي ست پٽ ڌيئر لبابه جي بطن مان پيدا ٿيا<ref>Tabari (Landau-Tasseron) p. 201.</ref>. ھڪ پٽ حارث ھيو جيڪو چوڻ ۾ اچي ٿو ته فاطمه يا ھاجله مان ڄائو<ref name="Ibn Hajar, Isaba vol. 2 #1904"/> ٻي اولاد ۾ اوون <ref>Ibn Hajar, ''Isaba'' vol. 5 #6279.</ref>، مشير <ref> Ibn Hajar, ''Isaba'' vol. 6 #8329.</ref>، ڪثير جيڪو مسليه مان ھو<ref name="Tabari pp. 75-76">Tabari (Landau-Tasseron) vol. 39 pp. 75-76.</ref>، آمنه جيڪا شايد مسليه مان ھئي<ref name="ReferenceB"/><ref name="See also Majlisi Rizvi p. 1208">See also Majlisi (Rizvi) p. 1208.</ref>، صفيه جيڪا پڻ شايد مسليه مان ھئي<ref name="ReferenceB"/><ref name="See also Majlisi Rizvi p. 1208"/>، تمام جيڪو مسليه مان سندس ننڍو پٽ ھيو شامل آهن<ref name="Tabari pp. 75-76"/>. == اسلام کان اڳ جي زندگي == === پيدائش ۽ پرورش === {{اسلام}} عباس [[مڪو|مڪي]] ۾ [[عام الفيل]] کان ٽي سال اڳ، 56 ق.ھ ۾ ڄائو، يعني هو رسول الله کان ٽي سال وڏو هو. ابو رزين کان روايت آهي ته عباس رضي الله عنه کان پڇيو ويو: ”توهان وڏا آهيو يا رسول الله ﷺ؟“ هن چيو: ”هو مون کان وڏو آهي، پر آءٌ کانئس اڳ ڄائو هئس.“<ref>{{cite book |author=ابن أبي عاصم |title=الآحاد والمثاني |at=حديث 327 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=277&pid=129907&hid=327 |access-date=3 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305013154/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=277&pid=129907&hid=327 |archive-date=5 March 2016 |language=ar }}</ref> ننڍپڻ ۾ هڪ ڀيري هو گم ٿي ويو، جنهن تي سندس ماءُ [[نتيله بنت جناب]] نذر مڃي ته جيڪڏهن هو ملي ويو ته هوءَ ڪعبي کي ريشم، ديباج ۽ مختلف قسمن جا غلاف پارائيندي. عباس ملي ويو ۽ سندس ماءُ پنهنجي نذر پوري ڪئي؛ اهڙي ريت هوءَ ڪعبي کي اهڙي نموني غلاف پارائيندڙ پهرين عورت هئي.{{حوالو گهربل}} عباس مڪي جي واپاري شخصيتن مان پڻ هو ۽ مصالحن جو ڪاروبار ڪندو هو.<ref name="IbnIshaq113">{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |page=113 |language=en }}</ref> واپار مان هن ڪافي دولت حاصل ڪئي ۽ مڪي جي شاهوڪار ماڻهن ۾ شمار ٿيڻ لڳو.<ref name="IbnIshaq309">{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |pages=309–310 |language=en }}</ref> === حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري === جاهليت جي دور ۾ عباس قريش جي سردارن ۽ معزز شخصيتن مان هڪ هو ۽ [[مسجد الحرام]] جي سار سنڀال ۽ حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري پڻ سنڀاليندو هو. ابن اثير ''اسد الغابه'' ۾ لکي ٿو ته مسجد الحرام جي سار سنڀال جي حوالي سان عباس ڪنهن کي به مسجد الحرام ۾ گارگند يا نامناسب ڳالهه ڪرڻ نه ڏيندو هو ۽ ماڻهو سندس مخالفت ڪرڻ جي سگهه نه رکندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ قريش جي سردارن گڏجي ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو هو ۽ ان ڪم ۾ سندس مددگار هئا.<ref name="UsdAlGhaba">{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |chapter=العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> [[عبدالمطلب بن هاشم]] [[زمزم جو کوھ|زمزم جو کوهه]] کوٽڻ کان پوءِ حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري سنڀالي. عبدالمطلب جي وفات کان پوءِ اها ذميواري سندس پٽ [[ابو طالب بن عبدالمطلب|ابو طالب]] وٽ آئي. ڪجهه سالن کان پوءِ ابو طالب مالي تنگيءَ جو شڪار ٿيو، تنهنڪري هن پنهنجي ڀاءُ عباس کان ايندڙ حج جي موسم تائين ڏهه هزار درهم قرض ورتا ۽ اهي پئسا حاجين کي پاڻي پيارڻ جي انتظامن تي خرچ ڪيا. ايندڙ سال به ابو طالب وٽ پئسا نه هئا، تنهنڪري هن عباس کان وڌيڪ چوڏهن هزار درهم قرض گهريا. عباس ان شرط تي قرض ڏيڻ قبول ڪيو ته جيڪڏهن ابو طالب ايندڙ سال رقم واپس نه ڪري سگهيو ته حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري عباس جي حوالي ڪندو. ابو طالب اها شرط قبول ڪئي ۽ ايندڙ سال رقم واپس نه ڪري سگهڻ سبب اها ذميواري عباس جي حوالي ڪري ڇڏي.<ref>{{cite book |author=علي بن برهان الدين الحلبي |title=السيرة الحلبية |volume=1 |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |author=جواد علي |title=المفصل في تاريخ العرب قبل الإسلام |page=1892 |url=http://islamport.com/d/3/tkh/1/49/769.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304194307/http://islamport.com/d/3/tkh/1/49/769.html |archive-date=4 March 2016 |language=ar }}</ref> عباس کان پوءِ اها ذميواري سندس پٽ [[عبدالله بن عباس]] ڏانهن منتقل ٿي ۽ عباسي خاندان ۾ [[السفاح|سفاح]] جي دور تائين جاري رهي. پوءِ [[عباسي خلافت|بني عباس]] خلافت سنڀالڻ کان پوءِ اها ذميواري ڇڏي ڏني. ان کان پوءِ اها آل زبير ڏانهن منتقل ٿي، جن کي اڳ به عباسين طرفان اها ذميواري سونپي ويندي هئي. بيان موجب اها خدمت سندن اولاد ۾ جاري رهي ۽ اڄ اهي مڪي جي آل عباس الهاشميين جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا ۽ پاڻي پيارڻ واري خدمت، جيڪا هاڻي ''مڪتب الزمازمه الموحد'' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، ان ۾ سندن حصا نسل در نسل منتقل ٿيندا رهيا آهن.<ref>{{cite web |url=http://zamazemah.com.sa/whoarewe/ |title=من نحن |publisher=مكتب الزمازمة الموحد |language=ar |access-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928131831/http://zamazemah.com.sa:80/whoarewe/ |archive-date=28 September 2018 }}</ref><ref>{{cite book |author=فهد العباس وعبدالإله العباس وعباس بصري الغنيمي العباسي |title=نبذات الوصل لذرية أمير المؤمنين الخليفة أبي جعفر منصور المستنصربالله العباسي |publisher=دار ركابي للنشر والتوزيع |url=https://archive.org/download/olomnasb_ymail_20180719/%D9%86%D8%A8%D8%B0%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B5%D9%84%20%D9%84%D8%B0%D8%B1%D9%8A%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D8%A9%20%D8%A3%D8%A8%D9%8A%20%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408193737/https://archive.org/download/olomnasb_ymail_20180719/%D9%86%D8%A8%D8%B0%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B5%D9%84%20%D9%84%D8%B0%D8%B1%D9%8A%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D8%A9%20%D8%A3%D8%A8%D9%8A%20%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1.pdf |archive-date=8 April 2022 |language=ar }}</ref> ==== سندس باري ۾ نازل ٿيل آيت ==== سندس باري ۾ {{قرآن|التوبة|19|لا تخريج=1}} نازل ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>[[سورة التوبة]]، آيت 19.</ref> [[ابن كثير دمشقي|ابن ڪثير]] علي بن ابي طلحه کان روايت ڪري ٿو ته [[عبدالله بن عباس|ابن عباس]] ان آيت جي تفسير ۾ چيو: {{quote|هيءَ آيت '''عباس بن عبدالمطلب''' جي باري ۾ نازل ٿي، جڏهن هو [[غزوه بدر|بدر جي ڏينهن]] قيد ٿيو. هن چيو: ”جيڪڏهن توهان اسلام، هجرت ۽ جهاد ۾ اسان کان اڳتي رهيا آهيو ته اسان به [[مسجد الحرام]] جي سار سنڀال ڪندا هئاسين، حاجين کي پاڻي پياريندا هئاسين ۽ قيدين کي آزاد ڪرائيندا هئاسين.“ پوءِ الله {{عز وجل}} فرمايو: {{قرآن|نص=أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ}} کان وٺي {{قرآن|نص=وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ}} تائين؛ يعني اهي عمل شرڪ جي حالت ۾ ڪيا ويا هئا، ۽ شرڪ جي حالت ۾ ڪيل عمل قبول نه ٿيندو.}}<ref name="IbnKathirTawbah19">{{cite book |author=ابن كثير الدمشقي |title=[[s:تفسير ابن كثير/سورة التوبة#أجعلتم سقاية الحاج وعمارة المسجد الحرام كمن آمن بالله واليوم الآخر وجاهد في سبيل الله لا يستوون عند الله والله لا يهدي القوم الظالمين (19)|تفسير القرآن العظيم]] |chapter=تفسير سورة التوبة، الآية 19 |language=ar }}</ref> === بيعت عقبه ۽ غزوه بدر === عباس پنهنجي ڀائٽي [[محمد|اسلام جي پيغمبر محمد]] سان گڏ [[بيعت عقبه]] وقت موجود هو، جڏهن انصار محمد سان بيعت ڪئي. عباس ان موقعي تي معاهدي کي مضبوط ڪرڻ لاءِ موجود هو، جيتوڻيڪ ان وقت تائين سندس اسلام جو کليل اظهار نه ٿيو هو.<ref name="UsdAlGhaba"/> عباس ٻين [[بنو هاشم|بني هاشم]] جي ماڻهن وانگر [[قريش]] سان گڏ [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] ۾ شريڪ ٿيو. اسلامي روايتن موجب کيس زبردستي جنگ لاءِ آندو ويو هو ۽ رسول الله [[محمد]] پنهنجي صحابين کي بني هاشم جي انهن ماڻهن کي قتل نه ڪرڻ جو حڪم ڏنو هو، جن کي سندن مرضيءَ خلاف جنگ ۾ آندو ويو هو. [[عبدالله بن عباس|ابن عباس]] کان روايت آهي: {{quote|نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ان ڏينهن پنهنجي اصحابن کي فرمايو: ”مون کي خبر آهي ته بني هاشم ۽ ٻين مان ڪجهه ماڻهن کي زبردستي ڪڍيو ويو آهي ۽ انهن کي اسان سان جنگ ڪرڻ جي ڪا خواهش ناهي. تنهنڪري توهان مان جيڪو [[بنو هاشم|بني هاشم]] جي ڪنهن شخص سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري؛ جيڪو ابو البختري بن هشام بن الحارث بن اسد سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري؛ ۽ جيڪو '''عباس بن عبدالمطلب'''، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي چاچي، سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس زبردستي ڪڍيو ويو آهي.“}}<ref>{{cite book |author=ابن هشام |title=السيرة النبوية |chapter=غزوة بدر |language=ar }}</ref> جنگ دوران عباس بن عبدالمطلب، سندس حليف ۽ سندس ڀائٽيو [[عقيل بن ابي طالب]] قيد ڪيا ويا. انهن کي انصاري عبيد بن اوس قيد ڪيو، جنهن کي نبي [[محمد]] ”مُقَرِّن“ جو لقب ڏنو. هو چوي ٿو: {{quote|جڏهن [[غزوه بدر|بدر جو ڏينهن]] آيو ته مون '''عباس بن عبدالمطلب'''، [[عقيل بن ابي طالب]] ۽ عباس جي هڪ [[فهر بن مالڪ|فهري]] حليف کي قيد ڪيو. مون عباس ۽ عقيل کي گڏ ٻڌو. جڏهن [[محمد|رسول الله]] {{صلى الله عليه وسلم}} انهن ٻنهي کي ڏٺو ته مون کي ”مُقَرِّن“ سڏيو ۽ فرمايو: ”انهن ٻنهي کي پڪڙڻ ۾ هڪ معزز فرشتي تنهنجي مدد ڪئي آهي.“}}<ref name="IbnSaad4532">{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4532 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4532 |website=إسلام ويب |language=ar |access-date=4 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref> ابو اليسر پڻ چيو: {{quote|بدر جي ڏينهن مون عباس کي ڏٺو، هو ائين بيٺو هو ڄڻ ڪو بت هجي ۽ سندس اکين مان ڳوڙها وهي رهيا هئا. مون چيو: الله توکي مائٽيءَ جي لحاظ کان بڇڙو بدلو ڏئي، ڇا تون پنهنجي ڀائٽي خلاف سندس دشمنن سان گڏ وڙهين ٿو؟ هن پڇيو: ”هن سان ڇا ٿيو، ڇا هو مارجي ويو؟“ مون چيو: ”الله کيس ان کان وڌيڪ عزت ۽ مدد ڏني آهي.“ هن چيو: ”تون مون سان ڇا ڪرڻ چاهين ٿو؟“ مون چيو: ”قيد ڪرڻ، ڇاڪاڻ⁠تہ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} تنهنجي قتل کان منع ڪئي آهي.“ هن چيو: ”هيءَ سندس مون سان پهرين ڀلائي ناهي.“ پوءِ مون کيس قيد ڪيو ۽ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ وٺي آيس.}}<ref name="DhahabiAbbas">{{cite book |author=شمس الدين الذهبي |title=[[s:سير أعلام النبلاء/العباس بن عبد المطلب|سير أعلام النبلاء]] |chapter=العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> قيد ٿيڻ کان پوءِ عباس کي مضبوطيءَ سان ٻڌو ويو. ان رات [[نبي|نبي]] پنهنجي چاچي عباس جي ڪري جاڳندو رهيو. هڪ صحابي پڇيو: ”اي الله جا نبي، اوهان کي ڪهڙي ڳالهه جاڳائي رکيو آهي؟“ پاڻ فرمايائون: ”عباس جي دانهن مون کي جاڳائي رکيو آهي.“ پوءِ هڪ شخص وڃي سندس ٻڌڻ ڍرو ڪيو. رسول الله پڇيو: ”مون کي عباس جي دانهن ڇو نٿي ٻڌڻ ۾ اچي؟“ ان شخص چيو: ”مون سندس ٻڌڻ ڍرو ڪيو آهي.“ رسول الله فرمايو: ”ته پوءِ سڀني قيدين سان ائين ئي ڪر.“<ref>{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |volume=3 |page=61 |language=ar }}</ref> رسول الله عباس کي، جڏهن هو قيد ۾ هو، چيو ته هو پنهنجو، [[عقيل بن ابي طالب]]، نوفل بن حارث ۽ پنهنجي حليف عتبه بن عمرو جو فديو ادا ڪري. عباس چيو ته هو مسلمان آهي ۽ کيس زبردستي جنگ لاءِ آندو ويو هو. رسول الله کيس فرمايو: ”الله تنهنجي اسلام بابت وڌيڪ ڄاڻي ٿو؛ جيڪڏهن تنهنجي ڳالهه سچي آهي ته الله توکي ان جو اجر ڏيندو، پر ظاهر طور تنهنجو معاملو اسان جي خلاف هو، تنهنڪري پنهنجو فديو ادا ڪر.“ رسول الله اڳ ئي عباس کان ويهه اوقيا سون ورتو هو. عباس عرض ڪيو ته ان کي سندس فديي ۾ شمار ڪيو وڃي، پر پاڻ فرمايائون: ”نه، اهو مال آهي جيڪو الله اسان کي توکان ڏياريو آهي.“ عباس چيو: ”مون وٽ ٻيو مال ڪونهي.“ رسول الله فرمايو: ”پوءِ اهو مال ڪٿي آهي، جيڪو تون مڪي مان نڪرڻ وقت [[ام الفضل بنت الحارث]] وٽ رکي آيو هئين، جڏهن توهان ٻنهي کان سواءِ ڪو به موجود نه هو، ۽ تو هن کي چيو هو ته جيڪڏهن هن سفر ۾ مون سان ڪا مصيبت پيش اچي ته فضل لاءِ ايترو، عبدالله لاءِ ايترو...؟“ عباس چيو: ”ان ذات جو قسم جنهن اوهان کي حق سان موڪليو آهي، ان ڳالهه جي مون ۽ هن کان سواءِ ڪنهن کي به خبر نه هئي؛ هاڻي مون کي يقين آهي ته اوهان الله جا رسول آهيو.“ پوءِ عباس پنهنجو، پنهنجي ڀائٽي ۽ پنهنجي حليف جو فديو ادا ڪيو.<ref name="IbnSaad4539">{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4539 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4539 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101249/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4539 |archive-date=12 November 2018 }}</ref> ان موقعي سان {{قرآن|الأنفال|70}} جي نزول جو ذڪر ڪيو ويو آهي. عباس چوندو هو: {{quote|الله جو قسم، هيءَ آيت منهنجي باري ۾ نازل ٿي، جڏهن مون رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} آڏو پنهنجي اسلام جو ذڪر ڪيو.}}<ref name="IbnKathirAnfal70">{{cite book |author=ابن كثير الدمشقي |title=[[s:تفسير ابن كثير/سورة الأنفال#يا أيها النبي قل لمن في أيديكم من الأسرى إن يعلم الله في قلوبكم خيرا يؤتكم خيرا مما أخذ منكم ويغفر لكم والله غفور رحيم (70)|تفسير القرآن العظيم]] |chapter=تفسير سورة الأنفال، الآية 70 |language=ar }}</ref> فديو ادا ڪرڻ کان پوءِ عباس [[مڪو|مڪي]] موٽي ويو،<ref>{{cite book |author=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=4 |page=30 |language=ar }}</ref> جتي هن حاجين کي پاڻي پيارڻ، سرداري ۽ حاجين جي مهمانيءَ سان لاڳاپيل بني هاشم جون ذميواريون سنڀالڻ جاري رکيون.<ref>{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4545 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4545 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref> === اسلام قبول ڪرڻ بابت روايتون === عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي وقت بابت تاريخي روايتن ۾ اختلاف ملي ٿو. هڪ روايت موجب عباس [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] کان اڳ ئي ڳجهي نموني اسلام قبول ڪري چڪو هو.<ref name="IbnIshaq309"/> بدر ۾ قيد ٿيڻ کان پوءِ عباس پاڻ به رسول الله کي چيو هو ته هو مسلمان آهي، پر کيس زبردستي قريش سان گڏ آندو ويو هو.<ref name="IbnSaad4539"/> ڪجهه روايتن موجب هن بدر کان پوءِ اسلام قبول ڪيو، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ سندس اسلام جي کليل اظهار ۽ مڪي مان هجرت کي [[فتح مڪو|فتح مڪي]] کان ٿورو اڳ واري دور سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |author=Muhammad ibn Jarir al-Tabari |title=The History of al-Ṭabarī |publisher=State University of New York Press |location=Albany |language=en }}</ref><ref>{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |pages=546–548 |language=en }}</ref> اهڙيءَ طرح ذريعن ۾ عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي صحيح وقت بابت مختلف روايتون موجود آهن. ==اسلام قبول ڪرڻ بعد== فتح خيبر کان اڳ اسلام قبول ڪيو ھئائين، پر فتح مڪي کان پوءِ ان کي ظاهر ڪيائين<ref name = " قانع "/>. فتح مڪه وقت ھي مسلمان فوج ۾ شامل ھيو، ان کان سواءِ ھن حنين واري جنگ طائف جي محاصري ۾ پڻ مسلم فوج ۾ شرڪت ڪئي. حنين جي جنگ ۾ جڏھن مسلمان فوجي ويڙھاڪ پيغمبر صه جن کي ڇڏي ڀڳا تہ ھي اتي سندس حفاظت ڪندڙن ۾ شامل ھيو.<ref name="Tabari pp. 24-25">Tabari (Landau-Tasseron) pp. 24-25.</ref> ان بعد عباس رضه پنھنجي خاندان کي مديني وٺي آيو ۽ اتي رھائش اختيار ڪيائين. پيغمبر صه ان جي گھر ۾ اڪثر چڪر لڳائيندو ھيو<ref>Ibn Saad, ''Tabaqat'' vol. 8. Translated by Bewley, A. (1995). ''The Women of Madina'', p. 194. London: Ta-Ha Publishers.</ref> حضرت عباس رضه [[تبوڪ جي جنگ]] ۾ پڻ شرڪت ڪئي<ref name="Tabari pp. 24-25"/>. ==وفات== رمضان شريف 32ھ ۾ عثمان بن عفان جي واقعي کان اڳ وفات ڪري ويا. سندن قبر بقيع ۾ آهي<ref name=" قانع ">[ http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Sufism/Book14/Book_page3.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203171055/http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Sufism/Book14/Book_page3.html |date=2020-02-03 }}] ڪتاب: معيار سالڪان طريقت ؛ ليکڪ: مير علي شير قانع ٺٽوي؛ مترجم: شيخ محمد حسن يحي قريشي ٿريچاڻوي</ref>. سندس وفات فيبروري 653ع ۾ 85 سالن جي عمر ۾ ٿي<ref>Tabari (Landau-Tasseron) vol. 39 p. 25.</ref><ref name=Photographs2007>{{Citation | last = Faruk Aksoy | first = Omer Faruk Aksoy | year = 2007 | title = The blessed cities of Islam, Makka-Madina | isbn = 1-59784-061-0 | publisher = Light Pub. | location = Somerset, NJ }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:محمد]] [[زمرو:صحابه]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] onfm9kyuc4vpvsuo48i8iqlrmmy1pyl 414443 414442 2026-09-22T21:11:33Z Intisar Ali 8681 /* اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ جي زندگي */ 414443 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ٱلْعَبَّاسُ ٱبْنُ عَبْدِ ٱلْمُطَّلِبِ | image = العبَّاس بن عبد المُطلب.png | alt = | caption = | birth_name = | birth_date = {{Circa}} 568 CE | birth_place = [[مڪو]] | death_date = {{Circa}} 653 CE ( 85 سال) | death_place = مدينو | nationality = عرب | other_names = | occupation =مصالحن جو واپاري | known_for = محمد جو چاچو ۽ عباسي خليفن جو خانداني وڏو | spouse = *[[لبابه بنت حارث]] *مسليه *فاطمه بنت جنيد *ھاجله بنت جندوب *تڪانه | children = *الفضل بن عباس * حضرت [[عبدالله ابن عباس]] * عبيدالله * فرہ ۽ ٻيا | parents = *عبدالمطلب<br> ۽ نتيله بنت جناب | relatives = حضرت محمد صه }} '''حضرت عباس رضه بن عبدالمطلب''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Abas bin Abdul Mutlab '''}} محمد جو چاچو ھيو. صحابه ۽ علي جي اصحاب نصرت منجهان هيو<ref name = "قانع "/>. ابوطالب کان پوءِ حاجين سڳورن کي پاڻي مهيا ڪرڻ جو ڪم ان جي ذمي هو<ref name = "قانع "/>. ھجرت کان اڳ مڪي ۾ پيغمبر اسلام جو محافظ رھيو. ڄمار ۾ محمد کان ٻه يا ٽي سال وڏو هيو<ref name = " قانع "/>. هي ھڪ مالدار واپاري ھيو. ھن جي حضرت عبدالله ابن عباس مان وارثن خلافت عباسيه جو بنياد وڌو<ref name=encyclopedia>{{Citation | first = Cyril Glasse | last = Huston Smith | year = 2002 | title = The new encyclopedia of Islam | isbn = 0-7591-0190-6 | publisher = AltaMira Press | location = Walnut Creek, CA | url-access = registration | url = https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas }}</ref>. سندس اولادِ جا وارث عباسي سڏيا ويندا آهن. ==خاندان== سندس تعلق مڪي جي بنو ھاشم قبيلي سان ھيو. عبدالمطلب جو سڀ کان ننڍو پٽ ھيو. سندس والده جو نالو [[نتيله بنت جناب]] جنھن جو تعلق [[نمير قبيلي]] سان ھيو<ref>{{cite book |last=al-Tabari|first=Muhammad ibn Jarir|title=''Tarikh al-Rusul wa'l-Muluk: Biographies of the Prophet's Companions and Their Successors''|volume=39|page=24|year=1998|publisher=Albany: State University of New York Press}}</ref> ==شاديون ۽ اولاد== حضرت عباس رضه کي پنج زالون ھيون جن ۾ بنو ھلال قبيلي جي [[لبابه بنت حارث]] پڻ شامل ھئي جنھن کي ام الفضل پڻ سڏيندا ھئا جيڪا اسلام قبول ڪندڙ ٻيون نمبر عورت ھئي ۽ حضرت خديجه رضه جي سھيلي ھئي. ھن ابولھب تي خيمي جي لڪڙي سان حملو ڪيو ھو<ref name=Roded1994>{{Citation | last = Roded | first = Ruth | year = 1994 | title = Women in islamic biographical collections : from Ibn Saʻd to Who's who. P37-38 | isbn = 1-55587-442-8 | publisher = Rienner | location = Boulder u.a. }}</ref>. سندس ٻين زال قريش جي الحارث پاڙي سان تعلق رکندڙ فاطمه بنت جنيد ھئي<ref name="ReferenceA">Ibn Hajar, ''Isaba'' vol. 8 #11586.</ref> ٽين زال ھلال قبيلي جي ھاجله بنت جندوب ابن ربيعه ھئي<ref name="Ibn Hajar, Isaba vol. 2 #1904">Ibn Hajar, ''Isaba'' vol. 2 #1904.</ref> چوٿين زال مسليه نالي ھڪ يوناني ٻانھي ھئي<ref name="ReferenceB">Ibn Saad, ''Tabaqat'' vol. 4. “Al-Abbas ibn Abdalmuttalib.”</ref><ref>Beheshti, M. (1967). ''Background of the Birth of Islam'', chapter 5. Translated by Ayoub, M. M. (1985). Tehran: International Publishing Co.</ref>. پنجين زال يھودين جي بنوقريضه قبيلي جي تڪانه ھئي جيڪا پھرين حضرت محمد صه جي ٻانھي ھئي ۽ ساڻس حضرت عباس رضه 632ع کان بعد شادي ڪئي<ref>Majlisi, ''Hayat Al-Qulub'' vol. 2. Translated by Rizvi, ''A Detailed Biography of Prophet Muhammad (saww)'', p. 1180.</ref> ان مان کيس ڪا اولاد ڪانه ھئي. سندس ڄاتل اولاد ۾ ڌيءَ الفرہ جنھن جي شادي قتن ابن حارث سان ٿي<ref>Ibn Hajar, ''Isaba'' vol. 5 #7129.</ref>. پٽن ۾ [[فضل ابن عباس]] ، [[عبدالله ابن عباس]]، عبيدالله جنھن جي ڌيءَ لبابه جي شادي حضرت علي ڪرم الله وجهه جي پٽ [[عباس بن علي]] سان ٿي ھئي جن مان کين ھڪ پٽ عبيدالله ابن عباس بن علي ڄائو جيڪو عبيدالله ابن عباس جي نالي سان مشهور ٿيو. عباس بن عبدالمطلب جي ٻي اولاد ۾ قثوم، معبد، عبدالرحمان ۽ ان حبيب شامل آهن. فرہ کي ڇڏي ڪري باقي ست پٽ ڌيئر لبابه جي بطن مان پيدا ٿيا<ref>Tabari (Landau-Tasseron) p. 201.</ref>. ھڪ پٽ حارث ھيو جيڪو چوڻ ۾ اچي ٿو ته فاطمه يا ھاجله مان ڄائو<ref name="Ibn Hajar, Isaba vol. 2 #1904"/> ٻي اولاد ۾ اوون <ref>Ibn Hajar, ''Isaba'' vol. 5 #6279.</ref>، مشير <ref> Ibn Hajar, ''Isaba'' vol. 6 #8329.</ref>، ڪثير جيڪو مسليه مان ھو<ref name="Tabari pp. 75-76">Tabari (Landau-Tasseron) vol. 39 pp. 75-76.</ref>، آمنه جيڪا شايد مسليه مان ھئي<ref name="ReferenceB"/><ref name="See also Majlisi Rizvi p. 1208">See also Majlisi (Rizvi) p. 1208.</ref>، صفيه جيڪا پڻ شايد مسليه مان ھئي<ref name="ReferenceB"/><ref name="See also Majlisi Rizvi p. 1208"/>، تمام جيڪو مسليه مان سندس ننڍو پٽ ھيو شامل آهن<ref name="Tabari pp. 75-76"/>. == اسلام کان اڳ جي زندگي == === پيدائش ۽ پرورش === {{اسلام}} عباس [[مڪو|مڪي]] ۾ [[عام الفيل]] کان ٽي سال اڳ، 56 ق.ھ ۾ ڄائو، يعني هو رسول الله کان ٽي سال وڏو هو. ابو رزين کان روايت آهي ته عباس رضي الله عنه کان پڇيو ويو: ”توهان وڏا آهيو يا رسول الله ﷺ؟“ هن چيو: ”هو مون کان وڏو آهي، پر آءٌ کانئس اڳ ڄائو هئس.“<ref>{{cite book |author=ابن أبي عاصم |title=الآحاد والمثاني |at=حديث 327 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=277&pid=129907&hid=327 |access-date=3 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305013154/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=277&pid=129907&hid=327 |archive-date=5 March 2016 |language=ar }}</ref> ننڍپڻ ۾ هڪ ڀيري هو گم ٿي ويو، جنهن تي سندس ماءُ [[نتيله بنت جناب]] نذر مڃي ته جيڪڏهن هو ملي ويو ته هوءَ ڪعبي کي ريشم، ديباج ۽ مختلف قسمن جا غلاف پارائيندي. عباس ملي ويو ۽ سندس ماءُ پنهنجي نذر پوري ڪئي؛ اهڙي ريت هوءَ ڪعبي کي اهڙي نموني غلاف پارائيندڙ پهرين عورت هئي.{{حوالو گهربل}} عباس مڪي جي واپاري شخصيتن مان پڻ هو ۽ مصالحن جو ڪاروبار ڪندو هو.<ref name="IbnIshaq113">{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |page=113 |language=en }}</ref> واپار مان هن ڪافي دولت حاصل ڪئي ۽ مڪي جي شاهوڪار ماڻهن ۾ شمار ٿيڻ لڳو.<ref name="IbnIshaq309">{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |pages=309–310 |language=en }}</ref> === حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري === جاهليت جي دور ۾ عباس قريش جي سردارن ۽ معزز شخصيتن مان هڪ هو ۽ [[مسجد الحرام]] جي سار سنڀال ۽ حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري پڻ سنڀاليندو هو. ابن اثير ''اسد الغابه'' ۾ لکي ٿو ته مسجد الحرام جي سار سنڀال جي حوالي سان عباس ڪنهن کي به مسجد الحرام ۾ گارگند يا نامناسب ڳالهه ڪرڻ نه ڏيندو هو ۽ ماڻهو سندس مخالفت ڪرڻ جي سگهه نه رکندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ قريش جي سردارن گڏجي ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو هو ۽ ان ڪم ۾ سندس مددگار هئا.<ref name="UsdAlGhaba">{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |chapter=العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> [[عبدالمطلب بن هاشم]] [[زمزم جو کوھ|زمزم جو کوهه]] کوٽڻ کان پوءِ حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري سنڀالي. عبدالمطلب جي وفات کان پوءِ اها ذميواري سندس پٽ [[ابو طالب بن عبدالمطلب|ابو طالب]] وٽ آئي. ڪجهه سالن کان پوءِ ابو طالب مالي تنگيءَ جو شڪار ٿيو، تنهنڪري هن پنهنجي ڀاءُ عباس کان ايندڙ حج جي موسم تائين ڏهه هزار درهم قرض ورتا ۽ اهي پئسا حاجين کي پاڻي پيارڻ جي انتظامن تي خرچ ڪيا. ايندڙ سال به ابو طالب وٽ پئسا نه هئا، تنهنڪري هن عباس کان وڌيڪ چوڏهن هزار درهم قرض گهريا. عباس ان شرط تي قرض ڏيڻ قبول ڪيو ته جيڪڏهن ابو طالب ايندڙ سال رقم واپس نه ڪري سگهيو ته حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري عباس جي حوالي ڪندو. ابو طالب اها شرط قبول ڪئي ۽ ايندڙ سال رقم واپس نه ڪري سگهڻ سبب اها ذميواري عباس جي حوالي ڪري ڇڏي.<ref>{{cite book |author=علي بن برهان الدين الحلبي |title=السيرة الحلبية |volume=1 |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |author=جواد علي |title=المفصل في تاريخ العرب قبل الإسلام |page=1892 |url=http://islamport.com/d/3/tkh/1/49/769.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304194307/http://islamport.com/d/3/tkh/1/49/769.html |archive-date=4 March 2016 |language=ar }}</ref> عباس کان پوءِ اها ذميواري سندس پٽ [[عبدالله بن عباس]] ڏانهن منتقل ٿي ۽ عباسي خاندان ۾ [[السفاح|سفاح]] جي دور تائين جاري رهي. پوءِ [[عباسي خلافت|بني عباس]] خلافت سنڀالڻ کان پوءِ اها ذميواري ڇڏي ڏني. ان کان پوءِ اها آل زبير ڏانهن منتقل ٿي، جن کي اڳ به عباسين طرفان اها ذميواري سونپي ويندي هئي. بيان موجب اها خدمت سندن اولاد ۾ جاري رهي ۽ اڄ اهي مڪي جي آل عباس الهاشميين جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا ۽ پاڻي پيارڻ واري خدمت، جيڪا هاڻي ''مڪتب الزمازمه الموحد'' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، ان ۾ سندن حصا نسل در نسل منتقل ٿيندا رهيا آهن.<ref>{{cite web |url=http://zamazemah.com.sa/whoarewe/ |title=من نحن |publisher=مكتب الزمازمة الموحد |language=ar |access-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928131831/http://zamazemah.com.sa:80/whoarewe/ |archive-date=28 September 2018 }}</ref><ref>{{cite book |author=فهد العباس وعبدالإله العباس وعباس بصري الغنيمي العباسي |title=نبذات الوصل لذرية أمير المؤمنين الخليفة أبي جعفر منصور المستنصربالله العباسي |publisher=دار ركابي للنشر والتوزيع |url=https://archive.org/download/olomnasb_ymail_20180719/%D9%86%D8%A8%D8%B0%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B5%D9%84%20%D9%84%D8%B0%D8%B1%D9%8A%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D8%A9%20%D8%A3%D8%A8%D9%8A%20%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408193737/https://archive.org/download/olomnasb_ymail_20180719/%D9%86%D8%A8%D8%B0%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B5%D9%84%20%D9%84%D8%B0%D8%B1%D9%8A%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D8%A9%20%D8%A3%D8%A8%D9%8A%20%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1.pdf |archive-date=8 April 2022 |language=ar }}</ref> ==== سندس باري ۾ نازل ٿيل آيت ==== سندس باري ۾ {{قرآن|التوبة|19|لا تخريج=1}} نازل ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>[[سورة التوبة]]، آيت 19.</ref> [[ابن كثير دمشقي|ابن ڪثير]] علي بن ابي طلحه کان روايت ڪري ٿو ته [[عبدالله بن عباس|ابن عباس]] ان آيت جي تفسير ۾ چيو: {{quote|هيءَ آيت '''عباس بن عبدالمطلب''' جي باري ۾ نازل ٿي، جڏهن هو [[غزوه بدر|بدر جي ڏينهن]] قيد ٿيو. هن چيو: ”جيڪڏهن توهان اسلام، هجرت ۽ جهاد ۾ اسان کان اڳتي رهيا آهيو ته اسان به [[مسجد الحرام]] جي سار سنڀال ڪندا هئاسين، حاجين کي پاڻي پياريندا هئاسين ۽ قيدين کي آزاد ڪرائيندا هئاسين.“ پوءِ الله {{عز وجل}} فرمايو: {{قرآن|نص=أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ}} کان وٺي {{قرآن|نص=وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ}} تائين؛ يعني اهي عمل شرڪ جي حالت ۾ ڪيا ويا هئا، ۽ شرڪ جي حالت ۾ ڪيل عمل قبول نه ٿيندو.}}<ref name="IbnKathirTawbah19">{{cite book |author=ابن كثير الدمشقي |title=[[s:تفسير ابن كثير/سورة التوبة#أجعلتم سقاية الحاج وعمارة المسجد الحرام كمن آمن بالله واليوم الآخر وجاهد في سبيل الله لا يستوون عند الله والله لا يهدي القوم الظالمين (19)|تفسير القرآن العظيم]] |chapter=تفسير سورة التوبة، الآية 19 |language=ar }}</ref> === بيعت عقبه ۽ غزوه بدر === عباس پنهنجي ڀائٽي [[محمد|اسلام جي پيغمبر محمد]] سان گڏ [[بيعت عقبه]] وقت موجود هو، جڏهن انصار محمد سان بيعت ڪئي. عباس ان موقعي تي معاهدي کي مضبوط ڪرڻ لاءِ موجود هو، جيتوڻيڪ ان وقت تائين سندس اسلام جو کليل اظهار نه ٿيو هو.<ref name="UsdAlGhaba"/> عباس ٻين [[بنو هاشم|بني هاشم]] جي ماڻهن وانگر [[قريش]] سان گڏ [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] ۾ شريڪ ٿيو. اسلامي روايتن موجب کيس زبردستي جنگ لاءِ آندو ويو هو ۽ رسول الله [[محمد]] پنهنجي صحابين کي بني هاشم جي انهن ماڻهن کي قتل نه ڪرڻ جو حڪم ڏنو هو، جن کي سندن مرضيءَ خلاف جنگ ۾ آندو ويو هو. [[عبدالله بن عباس|ابن عباس]] کان روايت آهي: {{quote|نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ان ڏينهن پنهنجي اصحابن کي فرمايو: ”مون کي خبر آهي ته بني هاشم ۽ ٻين مان ڪجهه ماڻهن کي زبردستي ڪڍيو ويو آهي ۽ انهن کي اسان سان جنگ ڪرڻ جي ڪا خواهش ناهي. تنهنڪري توهان مان جيڪو [[بنو هاشم|بني هاشم]] جي ڪنهن شخص سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري؛ جيڪو ابو البختري بن هشام بن الحارث بن اسد سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري؛ ۽ جيڪو '''عباس بن عبدالمطلب'''، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي چاچي، سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس زبردستي ڪڍيو ويو آهي.“}}<ref>{{cite book |author=ابن هشام |title=السيرة النبوية |chapter=غزوة بدر |language=ar }}</ref> جنگ دوران عباس بن عبدالمطلب، سندس حليف ۽ سندس ڀائٽيو [[عقيل بن ابي طالب]] قيد ڪيا ويا. انهن کي انصاري عبيد بن اوس قيد ڪيو، جنهن کي نبي [[محمد]] ”مُقَرِّن“ جو لقب ڏنو. هو چوي ٿو: {{quote|جڏهن [[غزوه بدر|بدر جو ڏينهن]] آيو ته مون '''عباس بن عبدالمطلب'''، [[عقيل بن ابي طالب]] ۽ عباس جي هڪ [[فهر بن مالڪ|فهري]] حليف کي قيد ڪيو. مون عباس ۽ عقيل کي گڏ ٻڌو. جڏهن [[محمد|رسول الله]] {{صلى الله عليه وسلم}} انهن ٻنهي کي ڏٺو ته مون کي ”مُقَرِّن“ سڏيو ۽ فرمايو: ”انهن ٻنهي کي پڪڙڻ ۾ هڪ معزز فرشتي تنهنجي مدد ڪئي آهي.“}}<ref name="IbnSaad4532">{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4532 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4532 |website=إسلام ويب |language=ar |access-date=4 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref> ابو اليسر پڻ چيو: {{quote|بدر جي ڏينهن مون عباس کي ڏٺو، هو ائين بيٺو هو ڄڻ ڪو بت هجي ۽ سندس اکين مان ڳوڙها وهي رهيا هئا. مون چيو: الله توکي مائٽيءَ جي لحاظ کان بڇڙو بدلو ڏئي، ڇا تون پنهنجي ڀائٽي خلاف سندس دشمنن سان گڏ وڙهين ٿو؟ هن پڇيو: ”هن سان ڇا ٿيو، ڇا هو مارجي ويو؟“ مون چيو: ”الله کيس ان کان وڌيڪ عزت ۽ مدد ڏني آهي.“ هن چيو: ”تون مون سان ڇا ڪرڻ چاهين ٿو؟“ مون چيو: ”قيد ڪرڻ، ڇاڪاڻ⁠تہ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} تنهنجي قتل کان منع ڪئي آهي.“ هن چيو: ”هيءَ سندس مون سان پهرين ڀلائي ناهي.“ پوءِ مون کيس قيد ڪيو ۽ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ وٺي آيس.}}<ref name="DhahabiAbbas">{{cite book |author=شمس الدين الذهبي |title=[[s:سير أعلام النبلاء/العباس بن عبد المطلب|سير أعلام النبلاء]] |chapter=العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> قيد ٿيڻ کان پوءِ عباس کي مضبوطيءَ سان ٻڌو ويو. ان رات [[نبي|نبي]] پنهنجي چاچي عباس جي ڪري جاڳندو رهيو. هڪ صحابي پڇيو: ”اي الله جا نبي، اوهان کي ڪهڙي ڳالهه جاڳائي رکيو آهي؟“ پاڻ فرمايائون: ”عباس جي دانهن مون کي جاڳائي رکيو آهي.“ پوءِ هڪ شخص وڃي سندس ٻڌڻ ڍرو ڪيو. رسول الله پڇيو: ”مون کي عباس جي دانهن ڇو نٿي ٻڌڻ ۾ اچي؟“ ان شخص چيو: ”مون سندس ٻڌڻ ڍرو ڪيو آهي.“ رسول الله فرمايو: ”ته پوءِ سڀني قيدين سان ائين ئي ڪر.“<ref>{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |volume=3 |page=61 |language=ar }}</ref> رسول الله عباس کي، جڏهن هو قيد ۾ هو، چيو ته هو پنهنجو، [[عقيل بن ابي طالب]]، نوفل بن حارث ۽ پنهنجي حليف عتبه بن عمرو جو فديو ادا ڪري. عباس چيو ته هو مسلمان آهي ۽ کيس زبردستي جنگ لاءِ آندو ويو هو. رسول الله کيس فرمايو: ”الله تنهنجي اسلام بابت وڌيڪ ڄاڻي ٿو؛ جيڪڏهن تنهنجي ڳالهه سچي آهي ته الله توکي ان جو اجر ڏيندو، پر ظاهر طور تنهنجو معاملو اسان جي خلاف هو، تنهنڪري پنهنجو فديو ادا ڪر.“ رسول الله اڳ ئي عباس کان ويهه اوقيا سون ورتو هو. عباس عرض ڪيو ته ان کي سندس فديي ۾ شمار ڪيو وڃي، پر پاڻ فرمايائون: ”نه، اهو مال آهي جيڪو الله اسان کي توکان ڏياريو آهي.“ عباس چيو: ”مون وٽ ٻيو مال ڪونهي.“ رسول الله فرمايو: ”پوءِ اهو مال ڪٿي آهي، جيڪو تون مڪي مان نڪرڻ وقت [[ام الفضل بنت الحارث]] وٽ رکي آيو هئين، جڏهن توهان ٻنهي کان سواءِ ڪو به موجود نه هو، ۽ تو هن کي چيو هو ته جيڪڏهن هن سفر ۾ مون سان ڪا مصيبت پيش اچي ته فضل لاءِ ايترو، عبدالله لاءِ ايترو...؟“ عباس چيو: ”ان ذات جو قسم جنهن اوهان کي حق سان موڪليو آهي، ان ڳالهه جي مون ۽ هن کان سواءِ ڪنهن کي به خبر نه هئي؛ هاڻي مون کي يقين آهي ته اوهان الله جا رسول آهيو.“ پوءِ عباس پنهنجو، پنهنجي ڀائٽي ۽ پنهنجي حليف جو فديو ادا ڪيو.<ref name="IbnSaad4539">{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4539 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4539 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101249/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4539 |archive-date=12 November 2018 }}</ref> ان موقعي سان {{قرآن|الأنفال|70}} جي نزول جو ذڪر ڪيو ويو آهي. عباس چوندو هو: {{quote|الله جو قسم، هيءَ آيت منهنجي باري ۾ نازل ٿي، جڏهن مون رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} آڏو پنهنجي اسلام جو ذڪر ڪيو.}}<ref name="IbnKathirAnfal70">{{cite book |author=ابن كثير الدمشقي |title=[[s:تفسير ابن كثير/سورة الأنفال#يا أيها النبي قل لمن في أيديكم من الأسرى إن يعلم الله في قلوبكم خيرا يؤتكم خيرا مما أخذ منكم ويغفر لكم والله غفور رحيم (70)|تفسير القرآن العظيم]] |chapter=تفسير سورة الأنفال، الآية 70 |language=ar }}</ref> فديو ادا ڪرڻ کان پوءِ عباس [[مڪو|مڪي]] موٽي ويو،<ref>{{cite book |author=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=4 |page=30 |language=ar }}</ref> جتي هن حاجين کي پاڻي پيارڻ، سرداري ۽ حاجين جي مهمانيءَ سان لاڳاپيل بني هاشم جون ذميواريون سنڀالڻ جاري رکيون.<ref>{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4545 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4545 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref> === اسلام قبول ڪرڻ بابت روايتون === عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي وقت بابت تاريخي روايتن ۾ اختلاف ملي ٿو. هڪ روايت موجب عباس [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] کان اڳ ئي ڳجهي نموني اسلام قبول ڪري چڪو هو.<ref name="IbnIshaq309"/> بدر ۾ قيد ٿيڻ کان پوءِ عباس پاڻ به رسول الله کي چيو هو ته هو مسلمان آهي، پر کيس زبردستي قريش سان گڏ آندو ويو هو.<ref name="IbnSaad4539"/> ڪجهه روايتن موجب هن بدر کان پوءِ اسلام قبول ڪيو، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ سندس اسلام جي کليل اظهار ۽ مڪي مان هجرت کي [[فتح مڪو|فتح مڪي]] کان ٿورو اڳ واري دور سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |author=Muhammad ibn Jarir al-Tabari |title=The History of al-Ṭabarī |publisher=State University of New York Press |location=Albany |language=en }}</ref><ref>{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |pages=546–548 |language=en }}</ref> اهڙيءَ طرح ذريعن ۾ عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي صحيح وقت بابت مختلف روايتون موجود آهن. == اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ جي زندگي == === اسلام قبول ڪرڻ ۽ هجرت === عباس بعد ۾ اسلام قبول ڪيو، پر سندس اسلام قبول ڪرڻ جي صحيح وقت بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. ڪن روايتن موجب هن [[غزوه خيبر|خيبر جي فتح]] کان اڳ اسلام قبول ڪيو هو، پر پنهنجي اسلام کي لڪائي رکيو ۽ [[فتح مڪو|فتح مڪي]] جي موقعي تي ان جو کليل اظهار ڪيو. [[صحابه جي فهرست#ا|ابو رافع]] کان روايت آهي: {{quote|آءٌ عباس بن عبدالمطلب جو غلام هئس. اسلام اسان جي گهر ۾ داخل ٿي چڪو هو؛ عباس اسلام قبول ڪيو، ام الفضل اسلام قبول ڪيو ۽ مون به اسلام قبول ڪيو. عباس پنهنجي قوم کان ڊڄندو هو، سندن مخالفت کي پسند نه ڪندو هو ۽ پنهنجي اسلام کي لڪائي رکندو هو.}}<ref>{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36745&hid=4703 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref><ref>{{cite web |author=أبو الفرج الأصفهاني |title=كتاب الأغاني |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=482&pid=294511&hid=110 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305014829/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=482&pid=294511&hid=110 |archive-date=5 March 2016 }}</ref><ref>{{cite web |author=ابن كثير |title=البداية والنهاية |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=59&ID=276&idfrom=249&idto=311&bookid=59&startno=24 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101246/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=59&ID=276&idfrom=249&idto=311&bookid=59&startno=24 |archive-date=12 November 2018 }}</ref> هڪ ٻي روايت موجب عباس [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] کان اڳ ئي اسلام قبول ڪري چڪو هو ۽ [[قريش]] جون خبرون رسول الله ڏانهن لکي موڪليندو هو، جڏهن ته مڪي جا مسلمان به سندس مدد ۽ سهارو حاصل ڪندا هئا.<ref>{{cite web |author=ابن عبد البر |title=الاستيعاب في معرفة الأصحاب |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=342003&bk_no=690&startno=2 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112061010/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=342003&bk_no=690&startno=2 |archive-date=12 November 2018 }}</ref><ref name="UsdAlGhaba61">{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |volume=3 |page=61 |language=ar }}</ref> بعد ۾ عباس رسول الله ڏانهن هجرت لاءِ روانو ٿيو. رستي ۾ سندس ملاقات رسول الله سان ٿي، جيڪو ان وقت [[مڪو|مڪي]] ڏانهن وڃي رهيو هو.<ref>{{cite book |author=ابن كثير |title=[[s:البداية والنهاية/الجزء الرابع/فصل إسلام العباس عم النبي صلى الله عليه وسلم|البداية والنهاية]] |volume=4 |chapter=فصل إسلام العباس عم النبي صلى الله عليه وسلم |language=ar }}</ref> عباس رسول الله سان گڏ [[فتح مڪو|فتح مڪي]] ۾ شريڪ ٿيو، جنهن کان پوءِ هجرت جو سلسلو ختم ٿي ويو.<ref name="UsdAlGhaba61"/> روايتن موجب رسول الله کي عباس جي اسلام قبول ڪرڻ تي خوشي ٿي. [[ابو رافع]] بيان ڪري ٿو ته هن رسول الله کي عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي خوشخبري ڏني، جنهن تي رسول الله کيس آزاد ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite web |author=نور الدين علي بن أبي بكر الهيثمي |title=مجمع الزوائد ومنبع الفوائد، كتاب المناقب، باب ما جاء في العباس عم رسول الله صلى الله عليه وسلم ومن جمع معه من ولده، حديث 15469 |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=87&ID=3010&idfrom=15592&idto=15612&bookid=87&startno=3 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101251/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=87&ID=3010&idfrom=15592&idto=15612&bookid=87&startno=3 |archive-date=12 November 2018 }}</ref> عباس ابو رافع کي رسول الله کي تحفي طور ڏنو هو.<ref>{{cite web |title=الطبقات الكبرى، ذكر خدم رسول الله صلى الله عليه وسلم ومواليه |url=http://www.al-eman.com/الكتب/الطبقات%20الكبرى%20**/ذكر%20صدقات%20رسول%20الله%20صلى%20الله%20عليه%20وسلم%20/i54&d54938&c&p1 |website=نداء الإيمان |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190531123717/http://www.al-eman.com/الكتب/الطبقات%20الكبرى%20**/ذكر%20صدقات%20رسول%20الله%20صلى%20الله%20عليه%20وسلم%20/i54&d54938&c&p1 |archive-date=31 May 2019 }}</ref> === جنگين ۾ شرڪت === عباس [[غزوه حنين]] ۾ پڻ شريڪ ٿيو. جڏهن جنگ دوران مسلمانن جي صفن ۾ ڀاڄ پئي ته هو رسول الله سان گڏ ثابت قدم رهيو. عباس بن عبدالمطلب بيان ڪري ٿو: {{quote|آءٌ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} سان گڏ [[غزوه حنين|حنين جي ڏينهن]] موجود هئس. آءٌ ۽ [[ابو سفيان بن الحارث]] بن عبدالمطلب رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} سان گڏ رهياسين ۽ کانئس جدا نه ٿياسين. رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} هڪ اڇي خچر تي سوار هئا، جيڪو کين فروه بن نفاثه جذامي تحفي ۾ ڏنو هو. جڏهن مسلمانن ۽ ڪافرن جو مقابلو ٿيو ته مسلمان پوئتي موٽڻ لڳا، پر رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} پنهنجي خچر کي ڪافرن ڏانهن وڌائڻ لڳا. آءٌ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي خچر جي واڳ جهلي ان کي روڪي رهيو هئس ته جيئن اهو تيزيءَ سان اڳتي نه وڌي، جڏهن ته ابو سفيان رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي رڪاب کي جهليو بيٺو هو. رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو: ”اي عباس! سمره وارن کي سڏ ڪر.“ عباس چوي ٿو ته منهنجو آواز تمام بلند هو، تنهنڪري مون وڏي آواز سان سڏ ڪيو: '''سمره وارا ڪٿي آهن؟''' الله جو قسم، جڏهن هنن منهنجو آواز ٻڌو ته ائين واپس وريا، جيئن ڳئون پنهنجن ٻچن ڏانهن موٽندي آهي، ۽ چوڻ لڳا: '''اسين حاضر آهيون، اسين حاضر آهيون.''' پوءِ انهن ڪافرن سان جنگ شروع ڪئي. انصار کي سڏ ڪيو ويو: ”اي انصار! اي انصار!“ پوءِ اهو سڏ خاص ڪري بني حارث بن خزرج لاءِ ڪيو ويو: ”اي بني حارث بن خزرج! اي بني حارث بن خزرج!“ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} پنهنجي خچر تي ويٺي سندن جنگ ڏانهن ڏٺو ۽ فرمايو: '''هاڻي جنگ گرم ٿي وئي آهي.''' پوءِ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} ڪجهه پٿريون کڻي ڪافرن جي منهن ڏانهن اڇلايون ۽ فرمايو: '''محمد جي رب جو قسم، اهي شڪست کائي ويا.''' آءٌ جنگ ڏانهن ڏسڻ ويس ۽ مون کي اها ساڳي حالت ۾ نظر آئي؛ پر الله جو قسم، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جون پٿريون اڇلائڻ کان پوءِ مون مسلسل ڏٺو ته سندن زور گهٽجندو ويو ۽ سندن حالت پوئتي هٽڻ لڳي.}}<ref>{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=[[s:صحيح مسلم/كتاب الجهاد والسير|صحيح مسلم]] |chapter=كتاب الجهاد والسير، باب في غزوة حنين |at=حديث 1775 |language=ar }}</ref> === حديث جي روايت === عباس بن عبدالمطلب رسول الله کان ڪيترائي حديثون روايت ڪيون. سندس روايتن مان پنجٽيهه حديثون ''مسند [[بقي بن مخلد]]'' ۾، هڪ حديث [[صحيح بخاري]] ۾ ۽ ٽي حديثون [[صحيح مسلم]] ۾ بيان ٿيل آهن.<ref name="DhahabiAbbas"/> عباس کان حديث روايت ڪندڙن ۾ سندس پٽ '''[[عبدالله بن عباس]]'''، '''ڪثير بن عباس''' ۽ '''عبيدالله بن عباس'''، سندس ڌيءَ '''ام ڪلثوم بنت عباس'''، ۽ ٻين راوين مان '''[[احنف بن قيس]]'''، '''[[عبدالله بن الحارث بن نوفل]]'''، '''[[جابر بن عبدالله انصاري|جابر بن عبدالله بن عمرو بن حرام]]'''، '''عبدالله بن عميره'''، '''[[عامر بن سعد بن ابي وقاص]]'''، '''اسحاق بن عبدالله بن نوفل'''، '''مالڪ بن اوس بن الحدثان'''، '''نافع بن [[جبير بن مطعم]]'''، سندس آزاد ڪيل غلام '''صهيب'''، '''عباس بن عبدالرحمان'''، جيڪو [[بنو هاشم|بني هاشم]] جو مولا هو، '''عبدالله بن عنمه مزني'''، '''[[عبدالرحمان بن سابط]] جُمحي''' ۽ '''[[محمد بن ڪعب قرظي]]''' شامل آهن.<ref name="DhahabiAbbas"/><ref>{{cite web |author=المزي |title=عباس بن عبد المطلب، تهذيب الكمال |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=1&pid=649539&bk_no=1857&startno=0 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305013827/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=1&pid=649539&bk_no=1857&startno=0 |archive-date=5 March 2016 }}</ref> سندس روايت ڪيل حديثن مان هڪ [[مسلم بن الحجاج]] پنهنجي [[صحيح مسلم]] ۾ [[عامر بن سعد بن ابي وقاص]] جي واسطي سان روايت ڪئي آهي: {{quote|عباس بن عبدالمطلب کان روايت آهي ته هن رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي فرمائيندي ٻڌو: ”جڏهن ٻانهو سجدو ڪري ٿو ته ساڻس گڏ ست عضوا سجدو ڪن ٿا: سندس چهرو، ٻئي هٿ، ٻئي گوڏا ۽ ٻئي پير.“}}<ref>{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=[[s:صحيح مسلم/كتاب الصلاة#باب أعضاء السجود والنهي عن كف الشعر والثوب وعقص الرأس في الصلاة|صحيح مسلم]] |chapter=كتاب الصلاة، باب أعضاء السجود والنهي عن كف الشعر والثوب وعقص الرأس في الصلاة |language=ar }}</ref> اهڙيءَ طرح [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] پنهنجي [[صحيح بخاري]] ۾ [[عبدالله بن الحارث بن نوفل]] کان روايت ڪري ٿو ته عباس بن عبدالمطلب رسول الله کان پڇيو: {{quote|'''عباس بن عبدالمطلب''' رضي الله عنه نبي {{صلى الله عليه وسلم}} کي چيو: ”اوهان پنهنجي [[ابو طالب بن عبدالمطلب|چاچي]] کي ڪهڙو فائدو پهچايو؟ هو اوهان جي حفاظت ڪندو هو ۽ اوهان جي خاطر ڪاوڙبو هو.“ پاڻ فرمايائون: ”هو باهه جي هڪ هلڪي حصي ۾ آهي؛ جيڪڏهن آءٌ نه هجان ها ته هو باهه جي سڀ کان هيٺئين درجي ۾ هجي ها.“}}<ref>{{cite book |author=محمد بن إسماعيل البخاري |title=[[s:صحيح البخاري/كتاب فضائل الصحابة#باب قصة أبي طالب|صحيح البخاري]] |chapter=كتاب فضائل الصحابة، باب قصة أبي طالب |language=ar }}</ref> ==وفات== رمضان شريف 32ھ ۾ عثمان بن عفان جي واقعي کان اڳ وفات ڪري ويا. سندن قبر بقيع ۾ آهي<ref name=" قانع ">[ http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Sufism/Book14/Book_page3.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203171055/http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Sufism/Book14/Book_page3.html |date=2020-02-03 }}] ڪتاب: معيار سالڪان طريقت ؛ ليکڪ: مير علي شير قانع ٺٽوي؛ مترجم: شيخ محمد حسن يحي قريشي ٿريچاڻوي</ref>. سندس وفات فيبروري 653ع ۾ 85 سالن جي عمر ۾ ٿي<ref>Tabari (Landau-Tasseron) vol. 39 p. 25.</ref><ref name=Photographs2007>{{Citation | last = Faruk Aksoy | first = Omer Faruk Aksoy | year = 2007 | title = The blessed cities of Islam, Makka-Madina | isbn = 1-59784-061-0 | publisher = Light Pub. | location = Somerset, NJ }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:محمد]] [[زمرو:صحابه]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] j6hptbczb64rdwy5rl99z7drtmb1l01 414444 414443 2026-09-22T21:14:07Z Intisar Ali 8681 414444 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ٱلْعَبَّاسُ ٱبْنُ عَبْدِ ٱلْمُطَّلِبِ | image = العبَّاس بن عبد المُطلب.png | alt = | caption = | birth_name = | birth_date = {{Circa}} 568 CE | birth_place = [[مڪو]] | death_date = {{Circa}} 653 CE ( 85 سال) | death_place = مدينو | nationality = عرب | other_names = | occupation =مصالحن جو واپاري | known_for = محمد جو چاچو ۽ عباسي خليفن جو خانداني وڏو | spouse = *[[لبابه بنت حارث]] *مسليه *فاطمه بنت جنيد *ھاجله بنت جندوب *تڪانه | children = *الفضل بن عباس * حضرت [[عبدالله ابن عباس]] * عبيدالله * فرہ ۽ ٻيا | parents = *عبدالمطلب<br> ۽ نتيله بنت جناب | relatives = حضرت محمد صه }} '''حضرت عباس رضه بن عبدالمطلب''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Abas bin Abdul Mutlab '''}} محمد جو چاچو ھيو. صحابه ۽ علي جي اصحاب نصرت منجهان هيو<ref name = "قانع "/>. ابوطالب کان پوءِ حاجين سڳورن کي پاڻي مهيا ڪرڻ جو ڪم ان جي ذمي هو<ref name = "قانع "/>. ھجرت کان اڳ مڪي ۾ پيغمبر اسلام جو محافظ رھيو. ڄمار ۾ محمد کان ٻه يا ٽي سال وڏو هيو<ref name = " قانع "/>. هي ھڪ مالدار واپاري ھيو. ھن جي حضرت عبدالله ابن عباس مان وارثن خلافت عباسيه جو بنياد وڌو<ref name=encyclopedia>{{Citation | first = Cyril Glasse | last = Huston Smith | year = 2002 | title = The new encyclopedia of Islam | isbn = 0-7591-0190-6 | publisher = AltaMira Press | location = Walnut Creek, CA | url-access = registration | url = https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas }}</ref>. سندس اولادِ جا وارث عباسي سڏيا ويندا آهن. ==خاندان== سندس تعلق مڪي جي بنو ھاشم قبيلي سان ھيو. عبدالمطلب جو سڀ کان ننڍو پٽ ھيو. سندس والده جو نالو [[نتيله بنت جناب]] جنھن جو تعلق [[نمير قبيلي]] سان ھيو<ref>{{cite book |last=al-Tabari|first=Muhammad ibn Jarir|title=''Tarikh al-Rusul wa'l-Muluk: Biographies of the Prophet's Companions and Their Successors''|volume=39|page=24|year=1998|publisher=Albany: State University of New York Press}}</ref> ==شاديون ۽ اولاد== حضرت عباس رضه کي پنج زالون ھيون جن ۾ بنو ھلال قبيلي جي [[لبابه بنت حارث]] پڻ شامل ھئي جنھن کي ام الفضل پڻ سڏيندا ھئا جيڪا اسلام قبول ڪندڙ ٻيون نمبر عورت ھئي ۽ حضرت خديجه رضه جي سھيلي ھئي. ھن ابولھب تي خيمي جي لڪڙي سان حملو ڪيو ھو<ref name=Roded1994>{{Citation | last = Roded | first = Ruth | year = 1994 | title = Women in islamic biographical collections : from Ibn Saʻd to Who's who. P37-38 | isbn = 1-55587-442-8 | publisher = Rienner | location = Boulder u.a. }}</ref>. سندس ٻين زال قريش جي الحارث پاڙي سان تعلق رکندڙ فاطمه بنت جنيد ھئي<ref name="ReferenceA">Ibn Hajar, ''Isaba'' vol. 8 #11586.</ref> ٽين زال ھلال قبيلي جي ھاجله بنت جندوب ابن ربيعه ھئي<ref name="Ibn Hajar, Isaba vol. 2 #1904">Ibn Hajar, ''Isaba'' vol. 2 #1904.</ref> چوٿين زال مسليه نالي ھڪ يوناني ٻانھي ھئي<ref name="ReferenceB">Ibn Saad, ''Tabaqat'' vol. 4. “Al-Abbas ibn Abdalmuttalib.”</ref><ref>Beheshti, M. (1967). ''Background of the Birth of Islam'', chapter 5. Translated by Ayoub, M. M. (1985). Tehran: International Publishing Co.</ref>. پنجين زال يھودين جي بنوقريضه قبيلي جي تڪانه ھئي جيڪا پھرين حضرت محمد صه جي ٻانھي ھئي ۽ ساڻس حضرت عباس رضه 632ع کان بعد شادي ڪئي<ref>Majlisi, ''Hayat Al-Qulub'' vol. 2. Translated by Rizvi, ''A Detailed Biography of Prophet Muhammad (saww)'', p. 1180.</ref> ان مان کيس ڪا اولاد ڪانه ھئي. سندس ڄاتل اولاد ۾ ڌيءَ الفرہ جنھن جي شادي قتن ابن حارث سان ٿي<ref>Ibn Hajar, ''Isaba'' vol. 5 #7129.</ref>. پٽن ۾ [[فضل ابن عباس]] ، [[عبدالله ابن عباس]]، عبيدالله جنھن جي ڌيءَ لبابه جي شادي حضرت علي ڪرم الله وجهه جي پٽ [[عباس بن علي]] سان ٿي ھئي جن مان کين ھڪ پٽ عبيدالله ابن عباس بن علي ڄائو جيڪو عبيدالله ابن عباس جي نالي سان مشهور ٿيو. عباس بن عبدالمطلب جي ٻي اولاد ۾ قثوم، معبد، عبدالرحمان ۽ ان حبيب شامل آهن. فرہ کي ڇڏي ڪري باقي ست پٽ ڌيئر لبابه جي بطن مان پيدا ٿيا<ref>Tabari (Landau-Tasseron) p. 201.</ref>. ھڪ پٽ حارث ھيو جيڪو چوڻ ۾ اچي ٿو ته فاطمه يا ھاجله مان ڄائو<ref name="Ibn Hajar, Isaba vol. 2 #1904"/> ٻي اولاد ۾ اوون <ref>Ibn Hajar, ''Isaba'' vol. 5 #6279.</ref>، مشير <ref> Ibn Hajar, ''Isaba'' vol. 6 #8329.</ref>، ڪثير جيڪو مسليه مان ھو<ref name="Tabari pp. 75-76">Tabari (Landau-Tasseron) vol. 39 pp. 75-76.</ref>، آمنه جيڪا شايد مسليه مان ھئي<ref name="ReferenceB"/><ref name="See also Majlisi Rizvi p. 1208">See also Majlisi (Rizvi) p. 1208.</ref>، صفيه جيڪا پڻ شايد مسليه مان ھئي<ref name="ReferenceB"/><ref name="See also Majlisi Rizvi p. 1208"/>، تمام جيڪو مسليه مان سندس ننڍو پٽ ھيو شامل آهن<ref name="Tabari pp. 75-76"/>. == اسلام کان اڳ جي زندگي == === پيدائش ۽ پرورش === {{اسلام}} عباس [[مڪو|مڪي]] ۾ [[عام الفيل]] کان ٽي سال اڳ، 56 ق.ھ ۾ ڄائو، يعني هو رسول الله کان ٽي سال وڏو هو. ابو رزين کان روايت آهي ته عباس رضي الله عنه کان پڇيو ويو: ”توهان وڏا آهيو يا رسول الله ﷺ؟“ هن چيو: ”هو مون کان وڏو آهي، پر آءٌ کانئس اڳ ڄائو هئس.“<ref>{{cite book |author=ابن أبي عاصم |title=الآحاد والمثاني |at=حديث 327 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=277&pid=129907&hid=327 |access-date=3 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305013154/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=277&pid=129907&hid=327 |archive-date=5 March 2016 |language=ar }}</ref> ننڍپڻ ۾ هڪ ڀيري هو گم ٿي ويو، جنهن تي سندس ماءُ [[نتيله بنت جناب]] نذر مڃي ته جيڪڏهن هو ملي ويو ته هوءَ ڪعبي کي ريشم، ديباج ۽ مختلف قسمن جا غلاف پارائيندي. عباس ملي ويو ۽ سندس ماءُ پنهنجي نذر پوري ڪئي؛ اهڙي ريت هوءَ ڪعبي کي اهڙي نموني غلاف پارائيندڙ پهرين عورت هئي.{{حوالو گهربل}} عباس مڪي جي واپاري شخصيتن مان پڻ هو ۽ مصالحن جو ڪاروبار ڪندو هو.<ref name="IbnIshaq113">{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |page=113 |language=en }}</ref> واپار مان هن ڪافي دولت حاصل ڪئي ۽ مڪي جي شاهوڪار ماڻهن ۾ شمار ٿيڻ لڳو.<ref name="IbnIshaq309">{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |pages=309–310 |language=en }}</ref> === حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري === جاهليت جي دور ۾ عباس قريش جي سردارن ۽ معزز شخصيتن مان هڪ هو ۽ [[مسجد الحرام]] جي سار سنڀال ۽ حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري پڻ سنڀاليندو هو. ابن اثير ''اسد الغابه'' ۾ لکي ٿو ته مسجد الحرام جي سار سنڀال جي حوالي سان عباس ڪنهن کي به مسجد الحرام ۾ گارگند يا نامناسب ڳالهه ڪرڻ نه ڏيندو هو ۽ ماڻهو سندس مخالفت ڪرڻ جي سگهه نه رکندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ قريش جي سردارن گڏجي ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو هو ۽ ان ڪم ۾ سندس مددگار هئا.<ref name="UsdAlGhaba">{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |chapter=العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> [[عبدالمطلب بن هاشم]] [[زمزم جو کوھ|زمزم جو کوهه]] کوٽڻ کان پوءِ حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري سنڀالي. عبدالمطلب جي وفات کان پوءِ اها ذميواري سندس پٽ [[ابو طالب بن عبدالمطلب|ابو طالب]] وٽ آئي. ڪجهه سالن کان پوءِ ابو طالب مالي تنگيءَ جو شڪار ٿيو، تنهنڪري هن پنهنجي ڀاءُ عباس کان ايندڙ حج جي موسم تائين ڏهه هزار درهم قرض ورتا ۽ اهي پئسا حاجين کي پاڻي پيارڻ جي انتظامن تي خرچ ڪيا. ايندڙ سال به ابو طالب وٽ پئسا نه هئا، تنهنڪري هن عباس کان وڌيڪ چوڏهن هزار درهم قرض گهريا. عباس ان شرط تي قرض ڏيڻ قبول ڪيو ته جيڪڏهن ابو طالب ايندڙ سال رقم واپس نه ڪري سگهيو ته حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري عباس جي حوالي ڪندو. ابو طالب اها شرط قبول ڪئي ۽ ايندڙ سال رقم واپس نه ڪري سگهڻ سبب اها ذميواري عباس جي حوالي ڪري ڇڏي.<ref>{{cite book |author=علي بن برهان الدين الحلبي |title=السيرة الحلبية |volume=1 |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |author=جواد علي |title=المفصل في تاريخ العرب قبل الإسلام |page=1892 |url=http://islamport.com/d/3/tkh/1/49/769.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304194307/http://islamport.com/d/3/tkh/1/49/769.html |archive-date=4 March 2016 |language=ar }}</ref> عباس کان پوءِ اها ذميواري سندس پٽ [[عبدالله بن عباس]] ڏانهن منتقل ٿي ۽ عباسي خاندان ۾ [[السفاح|سفاح]] جي دور تائين جاري رهي. پوءِ [[عباسي خلافت|بني عباس]] خلافت سنڀالڻ کان پوءِ اها ذميواري ڇڏي ڏني. ان کان پوءِ اها آل زبير ڏانهن منتقل ٿي، جن کي اڳ به عباسين طرفان اها ذميواري سونپي ويندي هئي. بيان موجب اها خدمت سندن اولاد ۾ جاري رهي ۽ اڄ اهي مڪي جي آل عباس الهاشميين جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا ۽ پاڻي پيارڻ واري خدمت، جيڪا هاڻي ''مڪتب الزمازمه الموحد'' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، ان ۾ سندن حصا نسل در نسل منتقل ٿيندا رهيا آهن.<ref>{{cite web |url=http://zamazemah.com.sa/whoarewe/ |title=من نحن |publisher=مكتب الزمازمة الموحد |language=ar |access-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928131831/http://zamazemah.com.sa:80/whoarewe/ |archive-date=28 September 2018 }}</ref><ref>{{cite book |author=فهد العباس وعبدالإله العباس وعباس بصري الغنيمي العباسي |title=نبذات الوصل لذرية أمير المؤمنين الخليفة أبي جعفر منصور المستنصربالله العباسي |publisher=دار ركابي للنشر والتوزيع |url=https://archive.org/download/olomnasb_ymail_20180719/%D9%86%D8%A8%D8%B0%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B5%D9%84%20%D9%84%D8%B0%D8%B1%D9%8A%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D8%A9%20%D8%A3%D8%A8%D9%8A%20%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408193737/https://archive.org/download/olomnasb_ymail_20180719/%D9%86%D8%A8%D8%B0%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B5%D9%84%20%D9%84%D8%B0%D8%B1%D9%8A%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D8%A9%20%D8%A3%D8%A8%D9%8A%20%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1.pdf |archive-date=8 April 2022 |language=ar }}</ref> ==== سندس باري ۾ نازل ٿيل آيت ==== سندس باري ۾ {{قرآن|التوبة|19|لا تخريج=1}} نازل ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>[[سورة التوبة]]، آيت 19.</ref> [[ابن كثير دمشقي|ابن ڪثير]] علي بن ابي طلحه کان روايت ڪري ٿو ته [[عبدالله بن عباس|ابن عباس]] ان آيت جي تفسير ۾ چيو: {{quote|هيءَ آيت '''عباس بن عبدالمطلب''' جي باري ۾ نازل ٿي، جڏهن هو [[غزوه بدر|بدر جي ڏينهن]] قيد ٿيو. هن چيو: ”جيڪڏهن توهان اسلام، هجرت ۽ جهاد ۾ اسان کان اڳتي رهيا آهيو ته اسان به [[مسجد الحرام]] جي سار سنڀال ڪندا هئاسين، حاجين کي پاڻي پياريندا هئاسين ۽ قيدين کي آزاد ڪرائيندا هئاسين.“ پوءِ الله {{عز وجل}} فرمايو: {{قرآن|نص=أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ}} کان وٺي {{قرآن|نص=وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ}} تائين؛ يعني اهي عمل شرڪ جي حالت ۾ ڪيا ويا هئا، ۽ شرڪ جي حالت ۾ ڪيل عمل قبول نه ٿيندو.}}<ref name="IbnKathirTawbah19">{{cite book |author=ابن كثير الدمشقي |title=[[s:تفسير ابن كثير/سورة التوبة#أجعلتم سقاية الحاج وعمارة المسجد الحرام كمن آمن بالله واليوم الآخر وجاهد في سبيل الله لا يستوون عند الله والله لا يهدي القوم الظالمين (19)|تفسير القرآن العظيم]] |chapter=تفسير سورة التوبة، الآية 19 |language=ar }}</ref> === بيعت عقبه ۽ غزوه بدر === عباس پنهنجي ڀائٽي [[محمد|اسلام جي پيغمبر محمد]] سان گڏ [[بيعت عقبه]] وقت موجود هو، جڏهن انصار محمد سان بيعت ڪئي. عباس ان موقعي تي معاهدي کي مضبوط ڪرڻ لاءِ موجود هو، جيتوڻيڪ ان وقت تائين سندس اسلام جو کليل اظهار نه ٿيو هو.<ref name="UsdAlGhaba"/> عباس ٻين [[بنو هاشم|بني هاشم]] جي ماڻهن وانگر [[قريش]] سان گڏ [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] ۾ شريڪ ٿيو. اسلامي روايتن موجب کيس زبردستي جنگ لاءِ آندو ويو هو ۽ رسول الله [[محمد]] پنهنجي صحابين کي بني هاشم جي انهن ماڻهن کي قتل نه ڪرڻ جو حڪم ڏنو هو، جن کي سندن مرضيءَ خلاف جنگ ۾ آندو ويو هو. [[عبدالله بن عباس|ابن عباس]] کان روايت آهي: {{quote|نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ان ڏينهن پنهنجي اصحابن کي فرمايو: ”مون کي خبر آهي ته بني هاشم ۽ ٻين مان ڪجهه ماڻهن کي زبردستي ڪڍيو ويو آهي ۽ انهن کي اسان سان جنگ ڪرڻ جي ڪا خواهش ناهي. تنهنڪري توهان مان جيڪو [[بنو هاشم|بني هاشم]] جي ڪنهن شخص سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري؛ جيڪو ابو البختري بن هشام بن الحارث بن اسد سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري؛ ۽ جيڪو '''عباس بن عبدالمطلب'''، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي چاچي، سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس زبردستي ڪڍيو ويو آهي.“}}<ref>{{cite book |author=ابن هشام |title=السيرة النبوية |chapter=غزوة بدر |language=ar }}</ref> جنگ دوران عباس بن عبدالمطلب، سندس حليف ۽ سندس ڀائٽيو [[عقيل بن ابي طالب]] قيد ڪيا ويا. انهن کي انصاري عبيد بن اوس قيد ڪيو، جنهن کي نبي [[محمد]] ”مُقَرِّن“ جو لقب ڏنو. هو چوي ٿو: {{quote|جڏهن [[غزوه بدر|بدر جو ڏينهن]] آيو ته مون '''عباس بن عبدالمطلب'''، [[عقيل بن ابي طالب]] ۽ عباس جي هڪ [[فهر بن مالڪ|فهري]] حليف کي قيد ڪيو. مون عباس ۽ عقيل کي گڏ ٻڌو. جڏهن [[محمد|رسول الله]] {{صلى الله عليه وسلم}} انهن ٻنهي کي ڏٺو ته مون کي ”مُقَرِّن“ سڏيو ۽ فرمايو: ”انهن ٻنهي کي پڪڙڻ ۾ هڪ معزز فرشتي تنهنجي مدد ڪئي آهي.“}}<ref name="IbnSaad4532">{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4532 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4532 |website=إسلام ويب |language=ar |access-date=4 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref> ابو اليسر پڻ چيو: {{quote|بدر جي ڏينهن مون عباس کي ڏٺو، هو ائين بيٺو هو ڄڻ ڪو بت هجي ۽ سندس اکين مان ڳوڙها وهي رهيا هئا. مون چيو: الله توکي مائٽيءَ جي لحاظ کان بڇڙو بدلو ڏئي، ڇا تون پنهنجي ڀائٽي خلاف سندس دشمنن سان گڏ وڙهين ٿو؟ هن پڇيو: ”هن سان ڇا ٿيو، ڇا هو مارجي ويو؟“ مون چيو: ”الله کيس ان کان وڌيڪ عزت ۽ مدد ڏني آهي.“ هن چيو: ”تون مون سان ڇا ڪرڻ چاهين ٿو؟“ مون چيو: ”قيد ڪرڻ، ڇاڪاڻ⁠تہ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} تنهنجي قتل کان منع ڪئي آهي.“ هن چيو: ”هيءَ سندس مون سان پهرين ڀلائي ناهي.“ پوءِ مون کيس قيد ڪيو ۽ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ وٺي آيس.}}<ref name="DhahabiAbbas">{{cite book |author=شمس الدين الذهبي |title=[[s:سير أعلام النبلاء/العباس بن عبد المطلب|سير أعلام النبلاء]] |chapter=العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> قيد ٿيڻ کان پوءِ عباس کي مضبوطيءَ سان ٻڌو ويو. ان رات [[نبي|نبي]] پنهنجي چاچي عباس جي ڪري جاڳندو رهيو. هڪ صحابي پڇيو: ”اي الله جا نبي، اوهان کي ڪهڙي ڳالهه جاڳائي رکيو آهي؟“ پاڻ فرمايائون: ”عباس جي دانهن مون کي جاڳائي رکيو آهي.“ پوءِ هڪ شخص وڃي سندس ٻڌڻ ڍرو ڪيو. رسول الله پڇيو: ”مون کي عباس جي دانهن ڇو نٿي ٻڌڻ ۾ اچي؟“ ان شخص چيو: ”مون سندس ٻڌڻ ڍرو ڪيو آهي.“ رسول الله فرمايو: ”ته پوءِ سڀني قيدين سان ائين ئي ڪر.“<ref>{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |volume=3 |page=61 |language=ar }}</ref> رسول الله عباس کي، جڏهن هو قيد ۾ هو، چيو ته هو پنهنجو، [[عقيل بن ابي طالب]]، نوفل بن حارث ۽ پنهنجي حليف عتبه بن عمرو جو فديو ادا ڪري. عباس چيو ته هو مسلمان آهي ۽ کيس زبردستي جنگ لاءِ آندو ويو هو. رسول الله کيس فرمايو: ”الله تنهنجي اسلام بابت وڌيڪ ڄاڻي ٿو؛ جيڪڏهن تنهنجي ڳالهه سچي آهي ته الله توکي ان جو اجر ڏيندو، پر ظاهر طور تنهنجو معاملو اسان جي خلاف هو، تنهنڪري پنهنجو فديو ادا ڪر.“ رسول الله اڳ ئي عباس کان ويهه اوقيا سون ورتو هو. عباس عرض ڪيو ته ان کي سندس فديي ۾ شمار ڪيو وڃي، پر پاڻ فرمايائون: ”نه، اهو مال آهي جيڪو الله اسان کي توکان ڏياريو آهي.“ عباس چيو: ”مون وٽ ٻيو مال ڪونهي.“ رسول الله فرمايو: ”پوءِ اهو مال ڪٿي آهي، جيڪو تون مڪي مان نڪرڻ وقت [[ام الفضل بنت الحارث]] وٽ رکي آيو هئين، جڏهن توهان ٻنهي کان سواءِ ڪو به موجود نه هو، ۽ تو هن کي چيو هو ته جيڪڏهن هن سفر ۾ مون سان ڪا مصيبت پيش اچي ته فضل لاءِ ايترو، عبدالله لاءِ ايترو...؟“ عباس چيو: ”ان ذات جو قسم جنهن اوهان کي حق سان موڪليو آهي، ان ڳالهه جي مون ۽ هن کان سواءِ ڪنهن کي به خبر نه هئي؛ هاڻي مون کي يقين آهي ته اوهان الله جا رسول آهيو.“ پوءِ عباس پنهنجو، پنهنجي ڀائٽي ۽ پنهنجي حليف جو فديو ادا ڪيو.<ref name="IbnSaad4539">{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4539 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4539 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101249/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4539 |archive-date=12 November 2018 }}</ref> ان موقعي سان {{قرآن|الأنفال|70}} جي نزول جو ذڪر ڪيو ويو آهي. عباس چوندو هو: {{quote|الله جو قسم، هيءَ آيت منهنجي باري ۾ نازل ٿي، جڏهن مون رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} آڏو پنهنجي اسلام جو ذڪر ڪيو.}}<ref name="IbnKathirAnfal70">{{cite book |author=ابن كثير الدمشقي |title=[[s:تفسير ابن كثير/سورة الأنفال#يا أيها النبي قل لمن في أيديكم من الأسرى إن يعلم الله في قلوبكم خيرا يؤتكم خيرا مما أخذ منكم ويغفر لكم والله غفور رحيم (70)|تفسير القرآن العظيم]] |chapter=تفسير سورة الأنفال، الآية 70 |language=ar }}</ref> فديو ادا ڪرڻ کان پوءِ عباس [[مڪو|مڪي]] موٽي ويو،<ref>{{cite book |author=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=4 |page=30 |language=ar }}</ref> جتي هن حاجين کي پاڻي پيارڻ، سرداري ۽ حاجين جي مهمانيءَ سان لاڳاپيل بني هاشم جون ذميواريون سنڀالڻ جاري رکيون.<ref>{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4545 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4545 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref> === اسلام قبول ڪرڻ بابت روايتون === عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي وقت بابت تاريخي روايتن ۾ اختلاف ملي ٿو. هڪ روايت موجب عباس [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] کان اڳ ئي ڳجهي نموني اسلام قبول ڪري چڪو هو.<ref name="IbnIshaq309"/> بدر ۾ قيد ٿيڻ کان پوءِ عباس پاڻ به رسول الله کي چيو هو ته هو مسلمان آهي، پر کيس زبردستي قريش سان گڏ آندو ويو هو.<ref name="IbnSaad4539"/> ڪجهه روايتن موجب هن بدر کان پوءِ اسلام قبول ڪيو، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ سندس اسلام جي کليل اظهار ۽ مڪي مان هجرت کي [[فتح مڪو|فتح مڪي]] کان ٿورو اڳ واري دور سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |author=Muhammad ibn Jarir al-Tabari |title=The History of al-Ṭabarī |publisher=State University of New York Press |location=Albany |language=en }}</ref><ref>{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |pages=546–548 |language=en }}</ref> اهڙيءَ طرح ذريعن ۾ عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي صحيح وقت بابت مختلف روايتون موجود آهن. == اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ جي زندگي == === اسلام قبول ڪرڻ ۽ هجرت === عباس بعد ۾ اسلام قبول ڪيو، پر سندس اسلام قبول ڪرڻ جي صحيح وقت بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. ڪن روايتن موجب هن [[غزوه خيبر|خيبر جي فتح]] کان اڳ اسلام قبول ڪيو هو، پر پنهنجي اسلام کي لڪائي رکيو ۽ [[فتح مڪو|فتح مڪي]] جي موقعي تي ان جو کليل اظهار ڪيو. [[صحابه جي فهرست#ا|ابو رافع]] کان روايت آهي: {{quote|آءٌ عباس بن عبدالمطلب جو غلام هئس. اسلام اسان جي گهر ۾ داخل ٿي چڪو هو؛ عباس اسلام قبول ڪيو، ام الفضل اسلام قبول ڪيو ۽ مون به اسلام قبول ڪيو. عباس پنهنجي قوم کان ڊڄندو هو، سندن مخالفت کي پسند نه ڪندو هو ۽ پنهنجي اسلام کي لڪائي رکندو هو.}}<ref>{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36745&hid=4703 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref><ref>{{cite web |author=أبو الفرج الأصفهاني |title=كتاب الأغاني |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=482&pid=294511&hid=110 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305014829/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=482&pid=294511&hid=110 |archive-date=5 March 2016 }}</ref><ref>{{cite web |author=ابن كثير |title=البداية والنهاية |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=59&ID=276&idfrom=249&idto=311&bookid=59&startno=24 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101246/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=59&ID=276&idfrom=249&idto=311&bookid=59&startno=24 |archive-date=12 November 2018 }}</ref> هڪ ٻي روايت موجب عباس [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] کان اڳ ئي اسلام قبول ڪري چڪو هو ۽ [[قريش]] جون خبرون رسول الله ڏانهن لکي موڪليندو هو، جڏهن ته مڪي جا مسلمان به سندس مدد ۽ سهارو حاصل ڪندا هئا.<ref>{{cite web |author=ابن عبد البر |title=الاستيعاب في معرفة الأصحاب |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=342003&bk_no=690&startno=2 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112061010/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=342003&bk_no=690&startno=2 |archive-date=12 November 2018 }}</ref><ref name="UsdAlGhaba61">{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |volume=3 |page=61 |language=ar }}</ref> بعد ۾ عباس رسول الله ڏانهن هجرت لاءِ روانو ٿيو. رستي ۾ سندس ملاقات رسول الله سان ٿي، جيڪو ان وقت [[مڪو|مڪي]] ڏانهن وڃي رهيو هو.<ref>{{cite book |author=ابن كثير |title=[[s:البداية والنهاية/الجزء الرابع/فصل إسلام العباس عم النبي صلى الله عليه وسلم|البداية والنهاية]] |volume=4 |chapter=فصل إسلام العباس عم النبي صلى الله عليه وسلم |language=ar }}</ref> عباس رسول الله سان گڏ [[فتح مڪو|فتح مڪي]] ۾ شريڪ ٿيو، جنهن کان پوءِ هجرت جو سلسلو ختم ٿي ويو.<ref name="UsdAlGhaba61"/> روايتن موجب رسول الله کي عباس جي اسلام قبول ڪرڻ تي خوشي ٿي. [[ابو رافع]] بيان ڪري ٿو ته هن رسول الله کي عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي خوشخبري ڏني، جنهن تي رسول الله کيس آزاد ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite web |author=نور الدين علي بن أبي بكر الهيثمي |title=مجمع الزوائد ومنبع الفوائد، كتاب المناقب، باب ما جاء في العباس عم رسول الله صلى الله عليه وسلم ومن جمع معه من ولده، حديث 15469 |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=87&ID=3010&idfrom=15592&idto=15612&bookid=87&startno=3 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101251/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=87&ID=3010&idfrom=15592&idto=15612&bookid=87&startno=3 |archive-date=12 November 2018 }}</ref> عباس ابو رافع کي رسول الله کي تحفي طور ڏنو هو.<ref>{{cite web |title=الطبقات الكبرى، ذكر خدم رسول الله صلى الله عليه وسلم ومواليه |url=http://www.al-eman.com/الكتب/الطبقات%20الكبرى%20**/ذكر%20صدقات%20رسول%20الله%20صلى%20الله%20عليه%20وسلم%20/i54&d54938&c&p1 |website=نداء الإيمان |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190531123717/http://www.al-eman.com/الكتب/الطبقات%20الكبرى%20**/ذكر%20صدقات%20رسول%20الله%20صلى%20الله%20عليه%20وسلم%20/i54&d54938&c&p1 |archive-date=31 May 2019 }}</ref> === جنگين ۾ شرڪت === عباس [[غزوه حنين]] ۾ پڻ شريڪ ٿيو. جڏهن جنگ دوران مسلمانن جي صفن ۾ ڀاڄ پئي ته هو رسول الله سان گڏ ثابت قدم رهيو. عباس بن عبدالمطلب بيان ڪري ٿو: {{quote|آءٌ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} سان گڏ [[غزوه حنين|حنين جي ڏينهن]] موجود هئس. آءٌ ۽ [[ابو سفيان بن الحارث]] بن عبدالمطلب رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} سان گڏ رهياسين ۽ کانئس جدا نه ٿياسين. رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} هڪ اڇي خچر تي سوار هئا، جيڪو کين فروه بن نفاثه جذامي تحفي ۾ ڏنو هو. جڏهن مسلمانن ۽ ڪافرن جو مقابلو ٿيو ته مسلمان پوئتي موٽڻ لڳا، پر رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} پنهنجي خچر کي ڪافرن ڏانهن وڌائڻ لڳا. آءٌ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي خچر جي واڳ جهلي ان کي روڪي رهيو هئس ته جيئن اهو تيزيءَ سان اڳتي نه وڌي، جڏهن ته ابو سفيان رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي رڪاب کي جهليو بيٺو هو. رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو: ”اي عباس! سمره وارن کي سڏ ڪر.“ عباس چوي ٿو ته منهنجو آواز تمام بلند هو، تنهنڪري مون وڏي آواز سان سڏ ڪيو: '''سمره وارا ڪٿي آهن؟''' الله جو قسم، جڏهن هنن منهنجو آواز ٻڌو ته ائين واپس وريا، جيئن ڳئون پنهنجن ٻچن ڏانهن موٽندي آهي، ۽ چوڻ لڳا: '''اسين حاضر آهيون، اسين حاضر آهيون.''' پوءِ انهن ڪافرن سان جنگ شروع ڪئي. انصار کي سڏ ڪيو ويو: ”اي انصار! اي انصار!“ پوءِ اهو سڏ خاص ڪري بني حارث بن خزرج لاءِ ڪيو ويو: ”اي بني حارث بن خزرج! اي بني حارث بن خزرج!“ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} پنهنجي خچر تي ويٺي سندن جنگ ڏانهن ڏٺو ۽ فرمايو: '''هاڻي جنگ گرم ٿي وئي آهي.''' پوءِ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} ڪجهه پٿريون کڻي ڪافرن جي منهن ڏانهن اڇلايون ۽ فرمايو: '''محمد جي رب جو قسم، اهي شڪست کائي ويا.''' آءٌ جنگ ڏانهن ڏسڻ ويس ۽ مون کي اها ساڳي حالت ۾ نظر آئي؛ پر الله جو قسم، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جون پٿريون اڇلائڻ کان پوءِ مون مسلسل ڏٺو ته سندن زور گهٽجندو ويو ۽ سندن حالت پوئتي هٽڻ لڳي.}}<ref>{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=[[s:صحيح مسلم/كتاب الجهاد والسير|صحيح مسلم]] |chapter=كتاب الجهاد والسير، باب في غزوة حنين |at=حديث 1775 |language=ar }}</ref> === حديث جي روايت === عباس بن عبدالمطلب رسول الله کان ڪيترائي حديثون روايت ڪيون. سندس روايتن مان پنجٽيهه حديثون ''مسند [[بقي بن مخلد]]'' ۾، هڪ حديث [[صحيح بخاري]] ۾ ۽ ٽي حديثون [[صحيح مسلم]] ۾ بيان ٿيل آهن.<ref name="DhahabiAbbas"/> عباس کان حديث روايت ڪندڙن ۾ سندس پٽ '''[[عبدالله بن عباس]]'''، '''ڪثير بن عباس''' ۽ '''عبيدالله بن عباس'''، سندس ڌيءَ '''ام ڪلثوم بنت عباس'''، ۽ ٻين راوين مان '''[[احنف بن قيس]]'''، '''[[عبدالله بن الحارث بن نوفل]]'''، '''[[جابر بن عبدالله انصاري|جابر بن عبدالله بن عمرو بن حرام]]'''، '''عبدالله بن عميره'''، '''[[عامر بن سعد بن ابي وقاص]]'''، '''اسحاق بن عبدالله بن نوفل'''، '''مالڪ بن اوس بن الحدثان'''، '''نافع بن [[جبير بن مطعم]]'''، سندس آزاد ڪيل غلام '''صهيب'''، '''عباس بن عبدالرحمان'''، جيڪو [[بنو هاشم|بني هاشم]] جو مولا هو، '''عبدالله بن عنمه مزني'''، '''[[عبدالرحمان بن سابط]] جُمحي''' ۽ '''[[محمد بن ڪعب قرظي]]''' شامل آهن.<ref name="DhahabiAbbas"/><ref>{{cite web |author=المزي |title=عباس بن عبد المطلب، تهذيب الكمال |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=1&pid=649539&bk_no=1857&startno=0 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305013827/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=1&pid=649539&bk_no=1857&startno=0 |archive-date=5 March 2016 }}</ref> سندس روايت ڪيل حديثن مان هڪ [[مسلم بن الحجاج]] پنهنجي [[صحيح مسلم]] ۾ [[عامر بن سعد بن ابي وقاص]] جي واسطي سان روايت ڪئي آهي: {{quote|عباس بن عبدالمطلب کان روايت آهي ته هن رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي فرمائيندي ٻڌو: ”جڏهن ٻانهو سجدو ڪري ٿو ته ساڻس گڏ ست عضوا سجدو ڪن ٿا: سندس چهرو، ٻئي هٿ، ٻئي گوڏا ۽ ٻئي پير.“}}<ref>{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=[[s:صحيح مسلم/كتاب الصلاة#باب أعضاء السجود والنهي عن كف الشعر والثوب وعقص الرأس في الصلاة|صحيح مسلم]] |chapter=كتاب الصلاة، باب أعضاء السجود والنهي عن كف الشعر والثوب وعقص الرأس في الصلاة |language=ar }}</ref> اهڙيءَ طرح [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] پنهنجي [[صحيح بخاري]] ۾ [[عبدالله بن الحارث بن نوفل]] کان روايت ڪري ٿو ته عباس بن عبدالمطلب رسول الله کان پڇيو: {{quote|'''عباس بن عبدالمطلب''' رضي الله عنه نبي {{صلى الله عليه وسلم}} کي چيو: ”اوهان پنهنجي [[ابو طالب بن عبدالمطلب|چاچي]] کي ڪهڙو فائدو پهچايو؟ هو اوهان جي حفاظت ڪندو هو ۽ اوهان جي خاطر ڪاوڙبو هو.“ پاڻ فرمايائون: ”هو باهه جي هڪ هلڪي حصي ۾ آهي؛ جيڪڏهن آءٌ نه هجان ها ته هو باهه جي سڀ کان هيٺئين درجي ۾ هجي ها.“}}<ref>{{cite book |author=محمد بن إسماعيل البخاري |title=[[s:صحيح البخاري/كتاب فضائل الصحابة#باب قصة أبي طالب|صحيح البخاري]] |chapter=كتاب فضائل الصحابة، باب قصة أبي طالب |language=ar }}</ref> == وفات == زندگيءَ جي آخري دور ۾ عباس بن عبدالمطلب جي نظر هلي وئي هئي. روايتن موجب هن پنهنجي وفات وقت ستر غلام آزاد ڪيا. عباس [[مدينو|مديني]] ۾ 12 رجب [[32 ھ]] تي 88 ورهين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي.<ref>{{cite web |title=وفاة العباس بن عبد المطلب عم الرسول صلى الله عليه وسلم 12 رجب 32 هـ |url=http://articles.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=204235 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305053915/http://articles.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=204235 |archive-date=5 March 2016 }}</ref> سندس وفات کان پوءِ [[بنو هاشم|بني هاشم]] مؤذن موڪليا، جن [[مدينو|مديني]] جي ماڻهن کي سندس وفات جي خبر ڏيندي اعلان ڪيو: '''”الله ان شخص تي رحم ڪري، جيڪو عباس بن عبدالمطلب جي جنازي ۾ شريڪ ٿئي.“''' ان اعلان کان پوءِ ماڻهن جو وڏو ميڙ سندس جنازي ۾ شريڪ ٿيو. جنازي کي کڻڻ ۽ تدفين ۾ شريڪ ٿيڻ لاءِ ماڻهن جي گهڻي رش ٿي وئي، جنهن سبب خليفي [[عثمان بن عفان]] کي ماڻهن جي ميڙ کي منظم ڪرڻ لاءِ انتظام ڪرڻو پيو. [[عثمان بن عفان]] سندس غسل وقت موجود هو، جڏهن ته [[علي بن ابي طالب]]، عباس جي پٽ [[عبدالله بن عباس]] ۽ سندس ٻين ٻن پٽن قثم بن عباس ۽ عبيدالله بن عباس کيس غسل ڏنو. عثمان بن عفان سندس جنازي نماز پڙهائي، جنهن کان پوءِ عباس بن عبدالمطلب کي [[جنت البقيع|بقيع الغرقد]] ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="DhahabiAbbas"/> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:محمد]] [[زمرو:صحابه]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] m27t6bedl9gix4xyjsfuu34ywvq98vc 414445 414444 2026-09-22T21:18:50Z Intisar Ali 8681 414445 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ٱلْعَبَّاسُ ٱبْنُ عَبْدِ ٱلْمُطَّلِبِ | image = العبَّاس بن عبد المُطلب.png | alt = | caption = | birth_name = | birth_date = {{Circa}} 568 CE | birth_place = [[مڪو]] | death_date = {{Circa}} 653 CE ( 85 سال) | death_place = مدينو | nationality = عرب | other_names = | occupation =مصالحن جو واپاري | known_for = محمد جو چاچو ۽ عباسي خليفن جو خانداني وڏو | spouse = *[[لبابه بنت حارث]] *مسليه *فاطمه بنت جنيد *ھاجله بنت جندوب *تڪانه | children = *الفضل بن عباس * حضرت [[عبدالله ابن عباس]] * عبيدالله * فرہ ۽ ٻيا | parents = *عبدالمطلب<br> ۽ نتيله بنت جناب | relatives = حضرت محمد صه }} '''حضرت عباس رضه بن عبدالمطلب''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Abas bin Abdul Mutlab '''}} محمد جو چاچو ھيو. صحابه ۽ علي جي اصحاب نصرت منجهان هيو<ref name = "قانع "/>. ابوطالب کان پوءِ حاجين سڳورن کي پاڻي مهيا ڪرڻ جو ڪم ان جي ذمي هو<ref name = "قانع "/>. ھجرت کان اڳ مڪي ۾ پيغمبر اسلام جو محافظ رھيو. ڄمار ۾ محمد کان ٻه يا ٽي سال وڏو هيو<ref name = " قانع "/>. هي ھڪ مالدار واپاري ھيو. ھن جي حضرت عبدالله ابن عباس مان وارثن خلافت عباسيه جو بنياد وڌو<ref name=encyclopedia>{{Citation | first = Cyril Glasse | last = Huston Smith | year = 2002 | title = The new encyclopedia of Islam | isbn = 0-7591-0190-6 | publisher = AltaMira Press | location = Walnut Creek, CA | url-access = registration | url = https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas }}</ref>. سندس اولادِ جا وارث عباسي سڏيا ويندا آهن. ==خاندان== سندس تعلق مڪي جي بنو ھاشم قبيلي سان ھيو. عبدالمطلب جو سڀ کان ننڍو پٽ ھيو. سندس والده جو نالو [[نتيله بنت جناب]] جنھن جو تعلق [[نمير قبيلي]] سان ھيو<ref>{{cite book |last=al-Tabari|first=Muhammad ibn Jarir|title=''Tarikh al-Rusul wa'l-Muluk: Biographies of the Prophet's Companions and Their Successors''|volume=39|page=24|year=1998|publisher=Albany: State University of New York Press}}</ref> ==شاديون ۽ اولاد== حضرت عباس رضه کي پنج زالون ھيون جن ۾ بنو ھلال قبيلي جي [[لبابه بنت حارث]] پڻ شامل ھئي جنھن کي ام الفضل پڻ سڏيندا ھئا جيڪا اسلام قبول ڪندڙ ٻيون نمبر عورت ھئي ۽ حضرت خديجه رضه جي سھيلي ھئي. ھن ابولھب تي خيمي جي لڪڙي سان حملو ڪيو ھو<ref name=Roded1994>{{Citation | last = Roded | first = Ruth | year = 1994 | title = Women in islamic biographical collections : from Ibn Saʻd to Who's who. P37-38 | isbn = 1-55587-442-8 | publisher = Rienner | location = Boulder u.a. }}</ref>. سندس ٻين زال قريش جي الحارث پاڙي سان تعلق رکندڙ فاطمه بنت جنيد ھئي<ref name="ReferenceA">Ibn Hajar, ''Isaba'' vol. 8 #11586.</ref> ٽين زال ھلال قبيلي جي ھاجله بنت جندوب ابن ربيعه ھئي<ref name="Ibn Hajar, Isaba vol. 2 #1904">Ibn Hajar, ''Isaba'' vol. 2 #1904.</ref> چوٿين زال مسليه نالي ھڪ يوناني ٻانھي ھئي<ref name="ReferenceB">Ibn Saad, ''Tabaqat'' vol. 4. “Al-Abbas ibn Abdalmuttalib.”</ref><ref>Beheshti, M. (1967). ''Background of the Birth of Islam'', chapter 5. Translated by Ayoub, M. M. (1985). Tehran: International Publishing Co.</ref>. پنجين زال يھودين جي بنوقريضه قبيلي جي تڪانه ھئي جيڪا پھرين حضرت محمد صه جي ٻانھي ھئي ۽ ساڻس حضرت عباس رضه 632ع کان بعد شادي ڪئي<ref>Majlisi, ''Hayat Al-Qulub'' vol. 2. Translated by Rizvi, ''A Detailed Biography of Prophet Muhammad (saww)'', p. 1180.</ref> ان مان کيس ڪا اولاد ڪانه ھئي. سندس ڄاتل اولاد ۾ ڌيءَ الفرہ جنھن جي شادي قتن ابن حارث سان ٿي<ref>Ibn Hajar, ''Isaba'' vol. 5 #7129.</ref>. پٽن ۾ [[فضل ابن عباس]] ، [[عبدالله ابن عباس]]، عبيدالله جنھن جي ڌيءَ لبابه جي شادي حضرت علي ڪرم الله وجهه جي پٽ [[عباس بن علي]] سان ٿي ھئي جن مان کين ھڪ پٽ عبيدالله ابن عباس بن علي ڄائو جيڪو عبيدالله ابن عباس جي نالي سان مشهور ٿيو. عباس بن عبدالمطلب جي ٻي اولاد ۾ قثوم، معبد، عبدالرحمان ۽ ان حبيب شامل آهن. فرہ کي ڇڏي ڪري باقي ست پٽ ڌيئر لبابه جي بطن مان پيدا ٿيا<ref>Tabari (Landau-Tasseron) p. 201.</ref>. ھڪ پٽ حارث ھيو جيڪو چوڻ ۾ اچي ٿو ته فاطمه يا ھاجله مان ڄائو<ref name="Ibn Hajar, Isaba vol. 2 #1904"/> ٻي اولاد ۾ اوون <ref>Ibn Hajar, ''Isaba'' vol. 5 #6279.</ref>، مشير <ref> Ibn Hajar, ''Isaba'' vol. 6 #8329.</ref>، ڪثير جيڪو مسليه مان ھو<ref name="Tabari pp. 75-76">Tabari (Landau-Tasseron) vol. 39 pp. 75-76.</ref>، آمنه جيڪا شايد مسليه مان ھئي<ref name="ReferenceB"/><ref name="See also Majlisi Rizvi p. 1208">See also Majlisi (Rizvi) p. 1208.</ref>، صفيه جيڪا پڻ شايد مسليه مان ھئي<ref name="ReferenceB"/><ref name="See also Majlisi Rizvi p. 1208"/>، تمام جيڪو مسليه مان سندس ننڍو پٽ ھيو شامل آهن<ref name="Tabari pp. 75-76"/>. == اسلام کان اڳ جي زندگي == === پيدائش ۽ پرورش === {{اسلام}} عباس [[مڪو|مڪي]] ۾ [[عام الفيل]] کان ٽي سال اڳ، 56 ق.ھ ۾ ڄائو، يعني هو رسول الله کان ٽي سال وڏو هو. ابو رزين کان روايت آهي ته عباس رضي الله عنه کان پڇيو ويو: ”توهان وڏا آهيو يا رسول الله ﷺ؟“ هن چيو: ”هو مون کان وڏو آهي، پر آءٌ کانئس اڳ ڄائو هئس.“<ref>{{cite book |author=ابن أبي عاصم |title=الآحاد والمثاني |at=حديث 327 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=277&pid=129907&hid=327 |access-date=3 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305013154/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=277&pid=129907&hid=327 |archive-date=5 March 2016 |language=ar }}</ref> ننڍپڻ ۾ هڪ ڀيري هو گم ٿي ويو، جنهن تي سندس ماءُ [[نتيله بنت جناب]] نذر مڃي ته جيڪڏهن هو ملي ويو ته هوءَ ڪعبي کي ريشم، ديباج ۽ مختلف قسمن جا غلاف پارائيندي. عباس ملي ويو ۽ سندس ماءُ پنهنجي نذر پوري ڪئي؛ اهڙي ريت هوءَ ڪعبي کي اهڙي نموني غلاف پارائيندڙ پهرين عورت هئي.{{حوالو گهربل}} عباس مڪي جي واپاري شخصيتن مان پڻ هو ۽ مصالحن جو ڪاروبار ڪندو هو.<ref name="IbnIshaq113">{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |page=113 |language=en }}</ref> واپار مان هن ڪافي دولت حاصل ڪئي ۽ مڪي جي شاهوڪار ماڻهن ۾ شمار ٿيڻ لڳو.<ref name="IbnIshaq309">{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |pages=309–310 |language=en }}</ref> === حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري === جاهليت جي دور ۾ عباس قريش جي سردارن ۽ معزز شخصيتن مان هڪ هو ۽ [[مسجد الحرام]] جي سار سنڀال ۽ حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري پڻ سنڀاليندو هو. ابن اثير ''اسد الغابه'' ۾ لکي ٿو ته مسجد الحرام جي سار سنڀال جي حوالي سان عباس ڪنهن کي به مسجد الحرام ۾ گارگند يا نامناسب ڳالهه ڪرڻ نه ڏيندو هو ۽ ماڻهو سندس مخالفت ڪرڻ جي سگهه نه رکندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ قريش جي سردارن گڏجي ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو هو ۽ ان ڪم ۾ سندس مددگار هئا.<ref name="UsdAlGhaba">{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |chapter=العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> [[عبدالمطلب بن هاشم]] [[زمزم جو کوھ|زمزم جو کوهه]] کوٽڻ کان پوءِ حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري سنڀالي. عبدالمطلب جي وفات کان پوءِ اها ذميواري سندس پٽ [[ابو طالب بن عبدالمطلب|ابو طالب]] وٽ آئي. ڪجهه سالن کان پوءِ ابو طالب مالي تنگيءَ جو شڪار ٿيو، تنهنڪري هن پنهنجي ڀاءُ عباس کان ايندڙ حج جي موسم تائين ڏهه هزار درهم قرض ورتا ۽ اهي پئسا حاجين کي پاڻي پيارڻ جي انتظامن تي خرچ ڪيا. ايندڙ سال به ابو طالب وٽ پئسا نه هئا، تنهنڪري هن عباس کان وڌيڪ چوڏهن هزار درهم قرض گهريا. عباس ان شرط تي قرض ڏيڻ قبول ڪيو ته جيڪڏهن ابو طالب ايندڙ سال رقم واپس نه ڪري سگهيو ته حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري عباس جي حوالي ڪندو. ابو طالب اها شرط قبول ڪئي ۽ ايندڙ سال رقم واپس نه ڪري سگهڻ سبب اها ذميواري عباس جي حوالي ڪري ڇڏي.<ref>{{cite book |author=علي بن برهان الدين الحلبي |title=السيرة الحلبية |volume=1 |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |author=جواد علي |title=المفصل في تاريخ العرب قبل الإسلام |page=1892 |url=http://islamport.com/d/3/tkh/1/49/769.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304194307/http://islamport.com/d/3/tkh/1/49/769.html |archive-date=4 March 2016 |language=ar }}</ref> عباس کان پوءِ اها ذميواري سندس پٽ [[عبدالله بن عباس]] ڏانهن منتقل ٿي ۽ عباسي خاندان ۾ [[السفاح|سفاح]] جي دور تائين جاري رهي. پوءِ [[عباسي خلافت|بني عباس]] خلافت سنڀالڻ کان پوءِ اها ذميواري ڇڏي ڏني. ان کان پوءِ اها آل زبير ڏانهن منتقل ٿي، جن کي اڳ به عباسين طرفان اها ذميواري سونپي ويندي هئي. بيان موجب اها خدمت سندن اولاد ۾ جاري رهي ۽ اڄ اهي مڪي جي آل عباس الهاشميين جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا ۽ پاڻي پيارڻ واري خدمت، جيڪا هاڻي ''مڪتب الزمازمه الموحد'' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، ان ۾ سندن حصا نسل در نسل منتقل ٿيندا رهيا آهن.<ref>{{cite web |url=http://zamazemah.com.sa/whoarewe/ |title=من نحن |publisher=مكتب الزمازمة الموحد |language=ar |access-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928131831/http://zamazemah.com.sa:80/whoarewe/ |archive-date=28 September 2018 }}</ref><ref>{{cite book |author=فهد العباس وعبدالإله العباس وعباس بصري الغنيمي العباسي |title=نبذات الوصل لذرية أمير المؤمنين الخليفة أبي جعفر منصور المستنصربالله العباسي |publisher=دار ركابي للنشر والتوزيع |url=https://archive.org/download/olomnasb_ymail_20180719/%D9%86%D8%A8%D8%B0%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B5%D9%84%20%D9%84%D8%B0%D8%B1%D9%8A%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D8%A9%20%D8%A3%D8%A8%D9%8A%20%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408193737/https://archive.org/download/olomnasb_ymail_20180719/%D9%86%D8%A8%D8%B0%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B5%D9%84%20%D9%84%D8%B0%D8%B1%D9%8A%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D8%A9%20%D8%A3%D8%A8%D9%8A%20%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1.pdf |archive-date=8 April 2022 |language=ar }}</ref> ==== سندس باري ۾ نازل ٿيل آيت ==== سندس باري ۾ {{قرآن|التوبة|19|لا تخريج=1}} نازل ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>[[سورة التوبة]]، آيت 19.</ref> [[ابن كثير دمشقي|ابن ڪثير]] علي بن ابي طلحه کان روايت ڪري ٿو ته [[عبدالله بن عباس|ابن عباس]] ان آيت جي تفسير ۾ چيو: {{quote|هيءَ آيت '''عباس بن عبدالمطلب''' جي باري ۾ نازل ٿي، جڏهن هو [[غزوه بدر|بدر جي ڏينهن]] قيد ٿيو. هن چيو: ”جيڪڏهن توهان اسلام، هجرت ۽ جهاد ۾ اسان کان اڳتي رهيا آهيو ته اسان به [[مسجد الحرام]] جي سار سنڀال ڪندا هئاسين، حاجين کي پاڻي پياريندا هئاسين ۽ قيدين کي آزاد ڪرائيندا هئاسين.“ پوءِ الله {{عز وجل}} فرمايو: {{قرآن|نص=أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ}} کان وٺي {{قرآن|نص=وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ}} تائين؛ يعني اهي عمل شرڪ جي حالت ۾ ڪيا ويا هئا، ۽ شرڪ جي حالت ۾ ڪيل عمل قبول نه ٿيندو.}}<ref name="IbnKathirTawbah19">{{cite book |author=ابن كثير الدمشقي |title=[[s:تفسير ابن كثير/سورة التوبة#أجعلتم سقاية الحاج وعمارة المسجد الحرام كمن آمن بالله واليوم الآخر وجاهد في سبيل الله لا يستوون عند الله والله لا يهدي القوم الظالمين (19)|تفسير القرآن العظيم]] |chapter=تفسير سورة التوبة، الآية 19 |language=ar }}</ref> === بيعت عقبه ۽ غزوه بدر === عباس پنهنجي ڀائٽي [[محمد|اسلام جي پيغمبر محمد]] سان گڏ [[بيعت عقبه]] وقت موجود هو، جڏهن انصار محمد سان بيعت ڪئي. عباس ان موقعي تي معاهدي کي مضبوط ڪرڻ لاءِ موجود هو، جيتوڻيڪ ان وقت تائين سندس اسلام جو کليل اظهار نه ٿيو هو.<ref name="UsdAlGhaba"/> عباس ٻين [[بنو هاشم|بني هاشم]] جي ماڻهن وانگر [[قريش]] سان گڏ [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] ۾ شريڪ ٿيو. اسلامي روايتن موجب کيس زبردستي جنگ لاءِ آندو ويو هو ۽ رسول الله [[محمد]] پنهنجي صحابين کي بني هاشم جي انهن ماڻهن کي قتل نه ڪرڻ جو حڪم ڏنو هو، جن کي سندن مرضيءَ خلاف جنگ ۾ آندو ويو هو. [[عبدالله بن عباس|ابن عباس]] کان روايت آهي: {{quote|نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ان ڏينهن پنهنجي اصحابن کي فرمايو: ”مون کي خبر آهي ته بني هاشم ۽ ٻين مان ڪجهه ماڻهن کي زبردستي ڪڍيو ويو آهي ۽ انهن کي اسان سان جنگ ڪرڻ جي ڪا خواهش ناهي. تنهنڪري توهان مان جيڪو [[بنو هاشم|بني هاشم]] جي ڪنهن شخص سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري؛ جيڪو ابو البختري بن هشام بن الحارث بن اسد سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري؛ ۽ جيڪو '''عباس بن عبدالمطلب'''، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي چاچي، سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس زبردستي ڪڍيو ويو آهي.“}}<ref>{{cite book |author=ابن هشام |title=السيرة النبوية |chapter=غزوة بدر |language=ar }}</ref> جنگ دوران عباس بن عبدالمطلب، سندس حليف ۽ سندس ڀائٽيو [[عقيل بن ابي طالب]] قيد ڪيا ويا. انهن کي انصاري عبيد بن اوس قيد ڪيو، جنهن کي نبي [[محمد]] ”مُقَرِّن“ جو لقب ڏنو. هو چوي ٿو: {{quote|جڏهن [[غزوه بدر|بدر جو ڏينهن]] آيو ته مون '''عباس بن عبدالمطلب'''، [[عقيل بن ابي طالب]] ۽ عباس جي هڪ [[فهر بن مالڪ|فهري]] حليف کي قيد ڪيو. مون عباس ۽ عقيل کي گڏ ٻڌو. جڏهن [[محمد|رسول الله]] {{صلى الله عليه وسلم}} انهن ٻنهي کي ڏٺو ته مون کي ”مُقَرِّن“ سڏيو ۽ فرمايو: ”انهن ٻنهي کي پڪڙڻ ۾ هڪ معزز فرشتي تنهنجي مدد ڪئي آهي.“}}<ref name="IbnSaad4532">{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4532 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4532 |website=إسلام ويب |language=ar |access-date=4 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref> ابو اليسر پڻ چيو: {{quote|بدر جي ڏينهن مون عباس کي ڏٺو، هو ائين بيٺو هو ڄڻ ڪو بت هجي ۽ سندس اکين مان ڳوڙها وهي رهيا هئا. مون چيو: الله توکي مائٽيءَ جي لحاظ کان بڇڙو بدلو ڏئي، ڇا تون پنهنجي ڀائٽي خلاف سندس دشمنن سان گڏ وڙهين ٿو؟ هن پڇيو: ”هن سان ڇا ٿيو، ڇا هو مارجي ويو؟“ مون چيو: ”الله کيس ان کان وڌيڪ عزت ۽ مدد ڏني آهي.“ هن چيو: ”تون مون سان ڇا ڪرڻ چاهين ٿو؟“ مون چيو: ”قيد ڪرڻ، ڇاڪاڻ⁠تہ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} تنهنجي قتل کان منع ڪئي آهي.“ هن چيو: ”هيءَ سندس مون سان پهرين ڀلائي ناهي.“ پوءِ مون کيس قيد ڪيو ۽ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ وٺي آيس.}}<ref name="DhahabiAbbas">{{cite book |author=شمس الدين الذهبي |title=[[s:سير أعلام النبلاء/العباس بن عبد المطلب|سير أعلام النبلاء]] |chapter=العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> قيد ٿيڻ کان پوءِ عباس کي مضبوطيءَ سان ٻڌو ويو. ان رات [[نبي|نبي]] پنهنجي چاچي عباس جي ڪري جاڳندو رهيو. هڪ صحابي پڇيو: ”اي الله جا نبي، اوهان کي ڪهڙي ڳالهه جاڳائي رکيو آهي؟“ پاڻ فرمايائون: ”عباس جي دانهن مون کي جاڳائي رکيو آهي.“ پوءِ هڪ شخص وڃي سندس ٻڌڻ ڍرو ڪيو. رسول الله پڇيو: ”مون کي عباس جي دانهن ڇو نٿي ٻڌڻ ۾ اچي؟“ ان شخص چيو: ”مون سندس ٻڌڻ ڍرو ڪيو آهي.“ رسول الله فرمايو: ”ته پوءِ سڀني قيدين سان ائين ئي ڪر.“<ref>{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |volume=3 |page=61 |language=ar }}</ref> رسول الله عباس کي، جڏهن هو قيد ۾ هو، چيو ته هو پنهنجو، [[عقيل بن ابي طالب]]، نوفل بن حارث ۽ پنهنجي حليف عتبه بن عمرو جو فديو ادا ڪري. عباس چيو ته هو مسلمان آهي ۽ کيس زبردستي جنگ لاءِ آندو ويو هو. رسول الله کيس فرمايو: ”الله تنهنجي اسلام بابت وڌيڪ ڄاڻي ٿو؛ جيڪڏهن تنهنجي ڳالهه سچي آهي ته الله توکي ان جو اجر ڏيندو، پر ظاهر طور تنهنجو معاملو اسان جي خلاف هو، تنهنڪري پنهنجو فديو ادا ڪر.“ رسول الله اڳ ئي عباس کان ويهه اوقيا سون ورتو هو. عباس عرض ڪيو ته ان کي سندس فديي ۾ شمار ڪيو وڃي، پر پاڻ فرمايائون: ”نه، اهو مال آهي جيڪو الله اسان کي توکان ڏياريو آهي.“ عباس چيو: ”مون وٽ ٻيو مال ڪونهي.“ رسول الله فرمايو: ”پوءِ اهو مال ڪٿي آهي، جيڪو تون مڪي مان نڪرڻ وقت [[ام الفضل بنت الحارث]] وٽ رکي آيو هئين، جڏهن توهان ٻنهي کان سواءِ ڪو به موجود نه هو، ۽ تو هن کي چيو هو ته جيڪڏهن هن سفر ۾ مون سان ڪا مصيبت پيش اچي ته فضل لاءِ ايترو، عبدالله لاءِ ايترو...؟“ عباس چيو: ”ان ذات جو قسم جنهن اوهان کي حق سان موڪليو آهي، ان ڳالهه جي مون ۽ هن کان سواءِ ڪنهن کي به خبر نه هئي؛ هاڻي مون کي يقين آهي ته اوهان الله جا رسول آهيو.“ پوءِ عباس پنهنجو، پنهنجي ڀائٽي ۽ پنهنجي حليف جو فديو ادا ڪيو.<ref name="IbnSaad4539">{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4539 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4539 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101249/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4539 |archive-date=12 November 2018 }}</ref> ان موقعي سان {{قرآن|الأنفال|70}} جي نزول جو ذڪر ڪيو ويو آهي. عباس چوندو هو: {{quote|الله جو قسم، هيءَ آيت منهنجي باري ۾ نازل ٿي، جڏهن مون رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} آڏو پنهنجي اسلام جو ذڪر ڪيو.}}<ref name="IbnKathirAnfal70">{{cite book |author=ابن كثير الدمشقي |title=[[s:تفسير ابن كثير/سورة الأنفال#يا أيها النبي قل لمن في أيديكم من الأسرى إن يعلم الله في قلوبكم خيرا يؤتكم خيرا مما أخذ منكم ويغفر لكم والله غفور رحيم (70)|تفسير القرآن العظيم]] |chapter=تفسير سورة الأنفال، الآية 70 |language=ar }}</ref> فديو ادا ڪرڻ کان پوءِ عباس [[مڪو|مڪي]] موٽي ويو،<ref>{{cite book |author=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=4 |page=30 |language=ar }}</ref> جتي هن حاجين کي پاڻي پيارڻ، سرداري ۽ حاجين جي مهمانيءَ سان لاڳاپيل بني هاشم جون ذميواريون سنڀالڻ جاري رکيون.<ref>{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4545 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4545 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref> === اسلام قبول ڪرڻ بابت روايتون === عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي وقت بابت تاريخي روايتن ۾ اختلاف ملي ٿو. هڪ روايت موجب عباس [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] کان اڳ ئي ڳجهي نموني اسلام قبول ڪري چڪو هو.<ref name="IbnIshaq309"/> بدر ۾ قيد ٿيڻ کان پوءِ عباس پاڻ به رسول الله کي چيو هو ته هو مسلمان آهي، پر کيس زبردستي قريش سان گڏ آندو ويو هو.<ref name="IbnSaad4539"/> ڪجهه روايتن موجب هن بدر کان پوءِ اسلام قبول ڪيو، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ سندس اسلام جي کليل اظهار ۽ مڪي مان هجرت کي [[فتح مڪو|فتح مڪي]] کان ٿورو اڳ واري دور سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |author=Muhammad ibn Jarir al-Tabari |title=The History of al-Ṭabarī |publisher=State University of New York Press |location=Albany |language=en }}</ref><ref>{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |pages=546–548 |language=en }}</ref> اهڙيءَ طرح ذريعن ۾ عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي صحيح وقت بابت مختلف روايتون موجود آهن. == اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ جي زندگي == === اسلام قبول ڪرڻ ۽ هجرت === عباس بعد ۾ اسلام قبول ڪيو، پر سندس اسلام قبول ڪرڻ جي صحيح وقت بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. ڪن روايتن موجب هن [[غزوه خيبر|خيبر جي فتح]] کان اڳ اسلام قبول ڪيو هو، پر پنهنجي اسلام کي لڪائي رکيو ۽ [[فتح مڪو|فتح مڪي]] جي موقعي تي ان جو کليل اظهار ڪيو. [[صحابه جي فهرست#ا|ابو رافع]] کان روايت آهي: {{quote|آءٌ عباس بن عبدالمطلب جو غلام هئس. اسلام اسان جي گهر ۾ داخل ٿي چڪو هو؛ عباس اسلام قبول ڪيو، ام الفضل اسلام قبول ڪيو ۽ مون به اسلام قبول ڪيو. عباس پنهنجي قوم کان ڊڄندو هو، سندن مخالفت کي پسند نه ڪندو هو ۽ پنهنجي اسلام کي لڪائي رکندو هو.}}<ref>{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36745&hid=4703 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref><ref>{{cite web |author=أبو الفرج الأصفهاني |title=كتاب الأغاني |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=482&pid=294511&hid=110 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305014829/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=482&pid=294511&hid=110 |archive-date=5 March 2016 }}</ref><ref>{{cite web |author=ابن كثير |title=البداية والنهاية |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=59&ID=276&idfrom=249&idto=311&bookid=59&startno=24 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101246/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=59&ID=276&idfrom=249&idto=311&bookid=59&startno=24 |archive-date=12 November 2018 }}</ref> هڪ ٻي روايت موجب عباس [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] کان اڳ ئي اسلام قبول ڪري چڪو هو ۽ [[قريش]] جون خبرون رسول الله ڏانهن لکي موڪليندو هو، جڏهن ته مڪي جا مسلمان به سندس مدد ۽ سهارو حاصل ڪندا هئا.<ref>{{cite web |author=ابن عبد البر |title=الاستيعاب في معرفة الأصحاب |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=342003&bk_no=690&startno=2 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112061010/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=342003&bk_no=690&startno=2 |archive-date=12 November 2018 }}</ref><ref name="UsdAlGhaba61">{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |volume=3 |page=61 |language=ar }}</ref> بعد ۾ عباس رسول الله ڏانهن هجرت لاءِ روانو ٿيو. رستي ۾ سندس ملاقات رسول الله سان ٿي، جيڪو ان وقت [[مڪو|مڪي]] ڏانهن وڃي رهيو هو.<ref>{{cite book |author=ابن كثير |title=[[s:البداية والنهاية/الجزء الرابع/فصل إسلام العباس عم النبي صلى الله عليه وسلم|البداية والنهاية]] |volume=4 |chapter=فصل إسلام العباس عم النبي صلى الله عليه وسلم |language=ar }}</ref> عباس رسول الله سان گڏ [[فتح مڪو|فتح مڪي]] ۾ شريڪ ٿيو، جنهن کان پوءِ هجرت جو سلسلو ختم ٿي ويو.<ref name="UsdAlGhaba61"/> روايتن موجب رسول الله کي عباس جي اسلام قبول ڪرڻ تي خوشي ٿي. [[ابو رافع]] بيان ڪري ٿو ته هن رسول الله کي عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي خوشخبري ڏني، جنهن تي رسول الله کيس آزاد ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite web |author=نور الدين علي بن أبي بكر الهيثمي |title=مجمع الزوائد ومنبع الفوائد، كتاب المناقب، باب ما جاء في العباس عم رسول الله صلى الله عليه وسلم ومن جمع معه من ولده، حديث 15469 |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=87&ID=3010&idfrom=15592&idto=15612&bookid=87&startno=3 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101251/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=87&ID=3010&idfrom=15592&idto=15612&bookid=87&startno=3 |archive-date=12 November 2018 }}</ref> عباس ابو رافع کي رسول الله کي تحفي طور ڏنو هو.<ref>{{cite web |title=الطبقات الكبرى، ذكر خدم رسول الله صلى الله عليه وسلم ومواليه |url=http://www.al-eman.com/الكتب/الطبقات%20الكبرى%20**/ذكر%20صدقات%20رسول%20الله%20صلى%20الله%20عليه%20وسلم%20/i54&d54938&c&p1 |website=نداء الإيمان |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190531123717/http://www.al-eman.com/الكتب/الطبقات%20الكبرى%20**/ذكر%20صدقات%20رسول%20الله%20صلى%20الله%20عليه%20وسلم%20/i54&d54938&c&p1 |archive-date=31 May 2019 }}</ref> === جنگين ۾ شرڪت === عباس [[غزوه حنين]] ۾ پڻ شريڪ ٿيو. جڏهن جنگ دوران مسلمانن جي صفن ۾ ڀاڄ پئي ته هو رسول الله سان گڏ ثابت قدم رهيو. عباس بن عبدالمطلب بيان ڪري ٿو: {{quote|آءٌ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} سان گڏ [[غزوه حنين|حنين جي ڏينهن]] موجود هئس. آءٌ ۽ [[ابو سفيان بن الحارث]] بن عبدالمطلب رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} سان گڏ رهياسين ۽ کانئس جدا نه ٿياسين. رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} هڪ اڇي خچر تي سوار هئا، جيڪو کين فروه بن نفاثه جذامي تحفي ۾ ڏنو هو. جڏهن مسلمانن ۽ ڪافرن جو مقابلو ٿيو ته مسلمان پوئتي موٽڻ لڳا، پر رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} پنهنجي خچر کي ڪافرن ڏانهن وڌائڻ لڳا. آءٌ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي خچر جي واڳ جهلي ان کي روڪي رهيو هئس ته جيئن اهو تيزيءَ سان اڳتي نه وڌي، جڏهن ته ابو سفيان رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي رڪاب کي جهليو بيٺو هو. رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو: ”اي عباس! سمره وارن کي سڏ ڪر.“ عباس چوي ٿو ته منهنجو آواز تمام بلند هو، تنهنڪري مون وڏي آواز سان سڏ ڪيو: '''سمره وارا ڪٿي آهن؟''' الله جو قسم، جڏهن هنن منهنجو آواز ٻڌو ته ائين واپس وريا، جيئن ڳئون پنهنجن ٻچن ڏانهن موٽندي آهي، ۽ چوڻ لڳا: '''اسين حاضر آهيون، اسين حاضر آهيون.''' پوءِ انهن ڪافرن سان جنگ شروع ڪئي. انصار کي سڏ ڪيو ويو: ”اي انصار! اي انصار!“ پوءِ اهو سڏ خاص ڪري بني حارث بن خزرج لاءِ ڪيو ويو: ”اي بني حارث بن خزرج! اي بني حارث بن خزرج!“ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} پنهنجي خچر تي ويٺي سندن جنگ ڏانهن ڏٺو ۽ فرمايو: '''هاڻي جنگ گرم ٿي وئي آهي.''' پوءِ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} ڪجهه پٿريون کڻي ڪافرن جي منهن ڏانهن اڇلايون ۽ فرمايو: '''محمد جي رب جو قسم، اهي شڪست کائي ويا.''' آءٌ جنگ ڏانهن ڏسڻ ويس ۽ مون کي اها ساڳي حالت ۾ نظر آئي؛ پر الله جو قسم، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جون پٿريون اڇلائڻ کان پوءِ مون مسلسل ڏٺو ته سندن زور گهٽجندو ويو ۽ سندن حالت پوئتي هٽڻ لڳي.}}<ref>{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=[[s:صحيح مسلم/كتاب الجهاد والسير|صحيح مسلم]] |chapter=كتاب الجهاد والسير، باب في غزوة حنين |at=حديث 1775 |language=ar }}</ref> === حديث جي روايت === عباس بن عبدالمطلب رسول الله کان ڪيترائي حديثون روايت ڪيون. سندس روايتن مان پنجٽيهه حديثون ''مسند [[بقي بن مخلد]]'' ۾، هڪ حديث [[صحيح بخاري]] ۾ ۽ ٽي حديثون [[صحيح مسلم]] ۾ بيان ٿيل آهن.<ref name="DhahabiAbbas"/> عباس کان حديث روايت ڪندڙن ۾ سندس پٽ '''[[عبدالله بن عباس]]'''، '''ڪثير بن عباس''' ۽ '''عبيدالله بن عباس'''، سندس ڌيءَ '''ام ڪلثوم بنت عباس'''، ۽ ٻين راوين مان '''[[احنف بن قيس]]'''، '''[[عبدالله بن الحارث بن نوفل]]'''، '''[[جابر بن عبدالله انصاري|جابر بن عبدالله بن عمرو بن حرام]]'''، '''عبدالله بن عميره'''، '''[[عامر بن سعد بن ابي وقاص]]'''، '''اسحاق بن عبدالله بن نوفل'''، '''مالڪ بن اوس بن الحدثان'''، '''نافع بن [[جبير بن مطعم]]'''، سندس آزاد ڪيل غلام '''صهيب'''، '''عباس بن عبدالرحمان'''، جيڪو [[بنو هاشم|بني هاشم]] جو مولا هو، '''عبدالله بن عنمه مزني'''، '''[[عبدالرحمان بن سابط]] جُمحي''' ۽ '''[[محمد بن ڪعب قرظي]]''' شامل آهن.<ref name="DhahabiAbbas"/><ref>{{cite web |author=المزي |title=عباس بن عبد المطلب، تهذيب الكمال |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=1&pid=649539&bk_no=1857&startno=0 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305013827/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=1&pid=649539&bk_no=1857&startno=0 |archive-date=5 March 2016 }}</ref> سندس روايت ڪيل حديثن مان هڪ [[مسلم بن الحجاج]] پنهنجي [[صحيح مسلم]] ۾ [[عامر بن سعد بن ابي وقاص]] جي واسطي سان روايت ڪئي آهي: {{quote|عباس بن عبدالمطلب کان روايت آهي ته هن رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي فرمائيندي ٻڌو: ”جڏهن ٻانهو سجدو ڪري ٿو ته ساڻس گڏ ست عضوا سجدو ڪن ٿا: سندس چهرو، ٻئي هٿ، ٻئي گوڏا ۽ ٻئي پير.“}}<ref>{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=[[s:صحيح مسلم/كتاب الصلاة#باب أعضاء السجود والنهي عن كف الشعر والثوب وعقص الرأس في الصلاة|صحيح مسلم]] |chapter=كتاب الصلاة، باب أعضاء السجود والنهي عن كف الشعر والثوب وعقص الرأس في الصلاة |language=ar }}</ref> اهڙيءَ طرح [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] پنهنجي [[صحيح بخاري]] ۾ [[عبدالله بن الحارث بن نوفل]] کان روايت ڪري ٿو ته عباس بن عبدالمطلب رسول الله کان پڇيو: {{quote|'''عباس بن عبدالمطلب''' رضي الله عنه نبي {{صلى الله عليه وسلم}} کي چيو: ”اوهان پنهنجي [[ابو طالب بن عبدالمطلب|چاچي]] کي ڪهڙو فائدو پهچايو؟ هو اوهان جي حفاظت ڪندو هو ۽ اوهان جي خاطر ڪاوڙبو هو.“ پاڻ فرمايائون: ”هو باهه جي هڪ هلڪي حصي ۾ آهي؛ جيڪڏهن آءٌ نه هجان ها ته هو باهه جي سڀ کان هيٺئين درجي ۾ هجي ها.“}}<ref>{{cite book |author=محمد بن إسماعيل البخاري |title=[[s:صحيح البخاري/كتاب فضائل الصحابة#باب قصة أبي طالب|صحيح البخاري]] |chapter=كتاب فضائل الصحابة، باب قصة أبي طالب |language=ar }}</ref> == وفات == زندگيءَ جي آخري دور ۾ عباس بن عبدالمطلب جي نظر هلي وئي هئي. روايتن موجب هن پنهنجي وفات وقت ستر غلام آزاد ڪيا. عباس [[مدينو|مديني]] ۾ 12 رجب [[32 ھ]] تي 88 ورهين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي.<ref>{{cite web |title=وفاة العباس بن عبد المطلب عم الرسول صلى الله عليه وسلم 12 رجب 32 هـ |url=http://articles.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=204235 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305053915/http://articles.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=204235 |archive-date=5 March 2016 }}</ref> سندس وفات کان پوءِ [[بنو هاشم|بني هاشم]] مؤذن موڪليا، جن [[مدينو|مديني]] جي ماڻهن کي سندس وفات جي خبر ڏيندي اعلان ڪيو: '''”الله ان شخص تي رحم ڪري، جيڪو عباس بن عبدالمطلب جي جنازي ۾ شريڪ ٿئي.“''' ان اعلان کان پوءِ ماڻهن جو وڏو ميڙ سندس جنازي ۾ شريڪ ٿيو. جنازي کي کڻڻ ۽ تدفين ۾ شريڪ ٿيڻ لاءِ ماڻهن جي گهڻي رش ٿي وئي، جنهن سبب خليفي [[عثمان بن عفان]] کي ماڻهن جي ميڙ کي منظم ڪرڻ لاءِ انتظام ڪرڻو پيو. [[عثمان بن عفان]] سندس غسل وقت موجود هو، جڏهن ته [[علي بن ابي طالب]]، عباس جي پٽ [[عبدالله بن عباس]] ۽ سندس ٻين ٻن پٽن قثم بن عباس ۽ عبيدالله بن عباس کيس غسل ڏنو. عثمان بن عفان سندس جنازي نماز پڙهائي، جنهن کان پوءِ عباس بن عبدالمطلب کي [[جنت البقيع|بقيع الغرقد]] ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="DhahabiAbbas"/> == اسلام ۾ فضيلت ۽ مرتبو == {{شريط جانبي محمد}} اسلامي روايتن ۾ عباس بن عبدالمطلب کي [[محمد|رسول الله]] ۽ [[صحابي|صحابه]] وٽ وڏي مرتبي وارو بيان ڪيو ويو آهي. ابو سفيان بن حارث پنهنجي والد کان روايت ڪري ٿو: {{quote|عباس، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ ماڻهن مان وڏي مرتبي وارو هو، ۽ صحابه عباس جي فضيلت کي مڃيندا هئا، ساڻس صلاح مشورو ڪندا هئا ۽ سندس راءِ وٺندا هئا.}}<ref name="IbnHajarIsaba">{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=4 |page=30 |language=ar }}</ref> روايت آهي ته جڏهن عباس [[عمر بن خطاب]] يا [[عثمان بن عفان]] وٽان لنگهندو هو ۽ اهي سواريءَ تي هوندا هئا ته سندس احترام ۾ سواريءَ تان لهي پوندا هئا ۽ جيستائين هو اڳتي نه نڪري ويندو هو، تيستائين ائين رهندا هئا.<ref>{{cite book |last=ابن عساكر |title=تاريخ دمشق |id=حديث 26795 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=798&pid=383249&hid=26795 |language=ar }}</ref> هڪ موقعي تي عمر بن خطاب عباس کي چيو: {{quote|الله جو قسم، جنهن ڏينهن تون اسلام آندين، تنهنجو اسلام آڻڻ مون کي خطاب جي اسلام آڻڻ کان به وڌيڪ پيارو هو، جيڪڏهن هو اسلام آڻي ها؛ ۽ ان جو سبب رڳو اهو هو ته مون کي خبر هئي ته تنهنجو اسلام آڻڻ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي خطاب جي اسلام آڻڻ کان وڌيڪ پيارو هو.}}<ref>{{cite book |last=ابن كثير |title=[[s:البداية والنهاية/الجزء الرابع/فصل نزول النبي عليه السلام إلى مر الظهران|البداية والنهاية، الجزء الرابع، فصل نزول النبي عليه السلام إلى مر الظهران]] |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |last=ابن هشام |title=السيرة النبوية |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=1380&idto=1380&bk_no=58&ID=650 |access-date=4 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190303033218/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=1380&idto=1380&bk_no=58&ID=650 |archive-date=3 March 2019 |language=ar }}</ref> [[عائشه بنت ابي بڪر|عائشه]] کان روايت آهي: {{quote|مون رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي ڪنهن ٻئي شخص جو ايترو احترام ڪندي نه ڏٺو، جيترو هو عباس جو احترام ۽ عزت ڪندو هو.}}<ref>{{cite book |last=الذهبي |title=تاريخ الإسلام |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=443035&bk_no=936&startno=3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225225043/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=443035&bk_no=936&startno=3 |archive-date=25 December 2018 |language=ar }}</ref> نسب جي علم ۾ عباس بن عبدالمطلب لاءِ ''سيد الاعمام'' (چاچن جو سردار) جو لقب پڻ استعمال ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو [[محمد]] جو چاچو هو.<ref>{{cite web |title=سيد الأعمام |url=http://www.bani-alabbas.com/articles.php?action=show&id=107 |website=الأمانة العامة لأنساب السادة العباسيين |access-date=August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190409143946/http://www.bani-alabbas.com/articles.php?action=show&id=107 |archive-date=9 April 2019 |url-status=dead |language=ar }}</ref> === عباس وسيلي مينهن جي دعا === روايت آهي ته [[عمر بن خطاب]] جي خلافت دوران جڏهن ڏڪار پوندو هو ته هو عباس بن عبدالمطلب کي دعا لاءِ اڳتي ڪندو هو ۽ چوندو هو: {{quote|اي الله! اسان اڳ پنهنجي نبيءَ وسيلي توکان مينهن گهرندا هئاسين ۽ تون اسان کي مينهن ڏيندو هئين؛ هاڻي اسان پنهنجي نبيءَ جي چاچي وسيلي توکان مينهن گهرون ٿا، تنهنڪري اسان کي مينهن عطا ڪر.}} روايت موجب پوءِ مينهن وسندو هو.<ref>{{cite book |author=البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الاستسقاء |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&bk_no=52&ID=1873 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405195220/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1 |archive-date=5 April 2016 |language=ar }}</ref> صحابي [[حسان بن ثابت]] ان واقعي بابت چيو:<ref name="Shamela"/><ref>{{cite book |last=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |volume=3 |page=63 |language=ar }}</ref> {{أبيات| سأل الإمامُ وقد تتابع جدبُنا\\فَسَقَى الغمام بغُرَّة العباسِ عم النبي وصِنوِ والده الذي\\ورث النبيَّ بذاك دُون الناسِ أحيا الإله به البلاد فأصبحت\\مُخضرَّة الأجنابِ بعد الياسِ}} عباس بن عتبه بن ابي لهب پڻ چيو:<ref>{{cite book |last=ابن عساكر |title=[[تاريخ دمشق]] |volume=26 |page=361 |language=ar }}</ref> {{أبيات| بعمّي سقى الله الحجاز وأهله\\عشية يستسقي بشيبته عمر توجه بالعباس في الجدب راغبًا\\إليه فما إن رام حتى أتى المطر ومنا رسول الله فينا تراثه\\فهل فوق هذا للمفاخر مفتخر}} ربيعه بن حارث بن عبدالمطلب کان روايت آهي: {{quote|عباس بن عبدالمطلب رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ آيو، ان وقت هو ڪاوڙيل هو ۽ آءٌ به اتي موجود هئس. رسول الله پڇيس: ”توکي ڪهڙي ڳالهه ڪاوڙايو آهي؟“ هن چيو: ”اي الله جا رسول! اسان ۽ قريش جو هي ڪهڙو معاملو آهي، جو جڏهن اهي پاڻ ۾ ملن ٿا ته خوش چهري سان ملن ٿا، پر جڏهن اسان سان ملن ٿا ته اهڙي نموني نٿا ملن؟“ ان تي رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} ڪاوڙجي پيو، ايتري قدر جو سندس چهرو ڳاڙهو ٿي ويو، پوءِ فرمايائين: ”ان ذات جو قسم، جنهن جي هٿ ۾ منهنجي جان آهي، ڪنهن شخص جي دل ۾ ايمان داخل نه ٿيندو، جيستائين هو توهان سان الله ۽ سندس رسول جي خاطر محبت نه ڪري.“ پوءِ فرمايائين: ”اي ماڻهوؤ! جنهن منهنجي چاچي کي ايذايو، تنهن مون کي ايذايو، ڇاڪاڻ⁠تہ ماڻهوءَ جو چاچو سندس پيءُ جهڙو هوندو آهي.“}}<ref>{{cite book |last=الترمذي |title=سنن الترمذي |chapter=كتاب المناقب، باب مناقب العباس بن عبد المطلب |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=7291&idto=7300&bk_no=56&ID=2036#docu |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101239/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=7291&idto=7300&bk_no=56&ID=2036 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref> هن واقعي جي تشريح بابت اسلامي عالمن ۾ ''توسل'' جي نوعيت جي حوالي سان مختلف رايا ملي سگهن ٿا. ڪجهه سني ذريعا ان کي عباس جي دعا وسيلي توسل قرار ڏين ٿا ۽ ان کي جائز توسل جي مثال طور پيش ڪن ٿا.<ref>{{cite web |author=مجلة البحوث الإسلامية |title=التوسل المشروع والممنوع |url=http://www.alifta.net/Fatawa/fatawaDetails.aspx?BookID=2&View=Page&PageNo=6&PageID=10903 |access-date=6 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112061037/http://www.alifta.net/Fatawa/fatawaDetails.aspx?BookID=2&View=Page&PageNo=6&PageID=10903 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref><ref>{{cite web |author=مركز الفتوى |title=حقيقة ودلالة توسل عمر بالعباس |url=http://fatwa.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=191537 |website=إسلام ويب |access-date=6 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101320/http://fatwa.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=191537 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref> == ذاتي زندگي == === حليو ۽ شخصيت === [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]]، ڪلبي کان عباس جي حليي بابت نقل ڪري ٿو ته هو معزز، رعبدار، عقلمند ۽ خوبصورت هو؛ سندس رنگ اڇو ۽ چهرو ڀريل هو، سندس ٻه چوٽيون هيون ۽ قد معتدل هو. ذهبي پاڻ سندس باري ۾ لکي ٿو: {{quote|بلڪه هو ڊگهن ماڻهن مان هو، صورت ۾ نهايت سهڻو، وجيهه ۽ تمام بلند آواز وارو هو، ان سان گڏ وڏي بردباري ۽ سرداريءَ وارو هو.}} ٻئي هنڌ ذهبي لکي ٿو: {{quote|هو مڪمل جسماني بناوت وارو ۽ نهايت بلند آواز وارو هو.}}<ref name="DhahabiAbbas"/> سندس بلند آواز بابت روايت آهي ته جڏهن کيس پنهنجن خادمن جي ضرورت پوندي هئي ته هو [[جبل سلع|سلع جبل]] تي بيهي کين سڏيندو هو ۽ اهي اٺ يا نو ميل پري غابه واري علائقي ۾ به سندس آواز ٻڌندا هئا.<ref>{{cite book |last=علي بن برهان الدين الحلبي |title=[[s:السيرة الحلبية/غزوة حنين|السيرة الحلبية، غزوة حنين]] |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |last=ابن عساكر |title=تاريخ دمشق |volume=26 |id=حديث 26839 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=798&pid=383249&hid=26839 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101253/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=798&pid=383249&hid=26839 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref> ذهبي، [[عمر بن خطاب|عمر]] جي آزاد ڪيل غلام اسلم کان هڪ روايت نقل ڪري ٿو ته جڏهن عمر شام جي ويجهو پهتو ته هن پنهنجي غلام جي سواري ورتي ۽ غلام کي پنهنجي سواريءَ تي ويهاريو. عباس ان وقت عمر جي اڳيان هڪ عمدي گهوڙي تي سوار هو ۽ هو سهڻو شخص هو. اتان جا سردار عباس کي سلام ڪندا رهيا، کيس عمر سمجهي رهيا هئا، جڏهن ته عباس اشارو ڪري کين ٻڌائيندو رهيو ته عمر هو نه، پر ٻيو شخص آهي.<ref name="DhahabiAbbas"/> [[مرتضيٰ زبيدي|زبيدي]] ''[[تاج العروس من جواهر القاموس|تاج العروس]]'' ۾ لکي ٿو ته ''ذو الرأي'' عباس بن عبدالمطلب هاشمي جو لقب هو.<ref>{{cite book |last=الزبيدي |first=مرتضى |title=تاج العروس من جواهر القاموس |publisher=دار مكتبة الحياة |location=بيروت |volume=10 |page=141 |url=https://www.google.com.sa/books/edition/%D8%B4%D8%B1%D8%AD_%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%85%D9%89_%D8%AA%D8%A7/kKEKNeFtwIEC?hl=en&gbpv=1&dq=%D8%B0%D9%88+%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A3%D9%8A+%D9%84%D9%82%D8%A8+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3+%D8%A8%D9%86+%D8%B9%D8%A8%D8%AF+%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B7%D9%84%D8%A8&pg=PA141&printsec=frontcover |archive-url=http://web.archive.org/web/20241221115344/https://www.google.com.sa/books/edition/%D8%B4%D8%B1%D8%AD_%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%85%D9%89_%D8%AA%D8%A7/kKEKNeFtwIEC?hl=en&gbpv=1&dq=%D8%B0%D9%88+%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A3%D9%8A+%D9%84%D9%82%D8%A8+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3+%D8%A8%D9%86+%D8%B9%D8%A8%D8%AF+%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B7%D9%84%D8%A8&pg=PA141&printsec=frontcover |archive-date=21 December 2024 |language=ar }}</ref> === زالون ۽ اولاد === ذريعن ۾ عباس بن عبدالمطلب جي ڏهن پٽن کان سواءِ ڪيترين ڌيئرن جو پڻ ذڪر ملي ٿو. سندس اولاد جون قبرون مختلف علائقن ۾ پکڙيل هيون. ڪلبي چيو: {{quote|اسان ڪنهن به ماءُ جي اولاد جون قبرون عباس جي اولاد جي قبرن کان وڌيڪ هڪ ٻئي کان پري نه ڏٺيون.}}<ref name="DhahabiAbbas"/> سندس مشهور زال '''ام الفضل لبابه ڪبرى هلاليه'''، يعني [[لبابه ڪبرى]] هئي. ان مان سندس اولاد ۾ '''[[فضل بن عباس]]'''، جيڪو سندس وڏو پٽ هو ۽ عباس ۽ لبابه جي ڪنيت به ان سان منسوب هئي؛ '''[[عبدالله بن عباس]]'''، جيڪو اسلامي علمي روايت ۾ ''حبر الامة'' جي لقب سان مشهور ٿيو ۽ جنهن لاءِ [[محمد|نبي محمد]] دعا ڪئي: {{quote|اي الله! کيس دين جي سمجهه عطا ڪر.}} ان کان سواءِ '''عبيدالله بن عباس'''، جنهن جي ڪنيت ابو محمد هئي؛ '''[[قثم بن عباس]]'''، جنهن جو نسل اڳتي نه هليو؛ '''عبدالرحمان بن عباس'''، جيڪو [[شام]] ۾ وفات ڪري ويو؛ '''[[معبد بن عباس]]'''، جيڪو افريقه ۾ مارجي ويو؛ ۽ '''[[ام حبيب بنت عباس]]'''، جنهن جي شادي اسود بن سفيان بن عبد الاسد مخزومي سان ٿي. عباس جي هڪ ام ولد جو نالو '''سبأ''' ڄاڻايو ويو آهي. سندس اولاد ۾ '''[[تمام بن عباس]]'''، '''[[ڪثير بن عباس]]'''، جيڪو فقيهه هو، ۽ '''اميمه بنت عباس''' شامل هئا. اميمه جي شادي عباس بن عتبه بن ابي لهب سان ٿي ۽ سندس پٽ فضل بن عباس بن عتبه مشهور شاعر ٿيو.<ref>{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |first=أحمد |title=الإصابة في تمييز الصحابة |publisher=دار الكتب العلمية |location=بيروت |edition=الأولى |year=1415 هـ |volume=8 |page=41 |chapter=10899- آمنة بنت العباس بن عبد المطلب |url=https://al-maktaba.org/book/9767/3955 |access-date=17 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913060322/https://al-maktaba.org/book/9767/3955 |archive-date=13 September 2021 |language=ar }}</ref> '''حجيله بنت جندب بن ربيع هذليه''' مان سندس پٽ '''حارث بن عباس''' هو. '''صفيه بنت عباس''' جي شادي بني سعد بن بڪر جي حارث بن يعمر سان ٿي؛ سندس ماءُ ام ولد هئي. ذريعن ۾ '''عون بن عباس'''،<ref name="DhahabiAbbas"/><ref>{{cite book |last=البلاذري |title=أنساب الأشراف |chapter=فولد العباس بن عبد المطلب |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=196&pid=124937 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171105072629/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=196 |archive-date=5 November 2017 |language=ar }}</ref> '''ام قثم بنت عباس'''،<ref>{{cite book |last=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى |volume=8 |page=466 |url=http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3051_%D8%A7%D9%84%D8%B7%D8%A8%D9%82%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%A8%D8%B1%D9%89-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%A8%D9%86-%D8%B3%D8%B9%D8%AF-%D8%AC-%D9%A8/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_464 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614154631/http://shiaonlinelibrary.com/الكتب/3051_الطبقات-الكبرى-محمد-بن-سعد-ج-٨/الصفحة_464 |archive-date=14 June 2020 |language=ar }}</ref> '''آمنه بنت عباس'''<ref>{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |first=أحمد |title=الإصابة في تمييز الصحابة |publisher=دار الكتب العلمية |location=بيروت |edition=الأولى |year=1415 هـ |volume=8 |page=41 |chapter=10899- آمنة بنت العباس بن عبد المطلب |url=https://al-maktaba.org/book/9767/3955 |access-date=17 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913060322/https://al-maktaba.org/book/9767/3955 |archive-date=13 September 2021 |language=ar }}</ref> ۽ [[ام ڪلثوم بنت عباس]] جو پڻ ذڪر ملي ٿو. ام ڪلثوم جي ماءُ بابت مختلف روايتون آهن؛ هڪ روايت موجب هوءَ ام ولد هئي،<ref name="IbnFahd">{{cite book |last=ابن فهد المكي |first=جار الله محمد بن عبد العزيز |title=تحفة اللطائف في فضائل الحبر عبد الله بن عباس ووج الطائف |publisher=دار الكتب العلمية |year=2012 |page=195 |isbn=978-2-7451-7155-9 |url=https://books.google.com.eg/books?id=OxZHDwAAQBAJ&pg=PT183 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200330042755/https://books.google.com.eg/books?id=OxZHDwAAQBAJ&pg=PT183 |archive-date=30 March 2020 |language=ar }}</ref> جڏهن ته ٻي روايت موجب سندس ماءُ ام سلمه بنت محميه بن جزء زبيدي هئي. == شيعه نظرئي ۾ == عباس بن عبدالمطلب بابت شيعه رجالي ۽ تاريخي ذريعن ۾ مختلف روايتون نقل ٿيل آهن. ڪجهه روايتون سندس ساراهه ڪن ٿيون، جڏهن ته ڪجهه شيعه عالمن انهن روايتن جي سند کي ضعيف يا مرسل قرار ڏنو آهي. [[ابوالقاسم خوئي]] پنهنجي رجالي جائزي ۾ عباس بابت آيل روايتن تي بحث ڪندي سندس [[علي بن ابي طالب]] ۽ [[فاطمه زهرا]] جي حمايت، خاص ڪري خلافت ۽ [[فدڪ]] جي معاملي ۾، تنقيدي موقف اختيار ڪيو آهي. خوئي لکي ٿو: {{quote|خلاصو هي آهي ته عباس لاءِ ڪا ساراهه ثابت نه ٿي آهي، ۽ ''الڪافي'' ۾ سندس مذمت بابت آيل روايت صحيح السند آهي؛ ۽ سندس لاءِ اها ڳالهه گهٽتائي طور ڪافي آهي ته هن علي بن ابي طالب {{عليه السلام}} جي معاملي ۽ صديقه طاهره جي فدڪ واري معاملي ڏانهن ايترو به ڌيان نه ڏنو، جيترو پنهنجي ميزاب جي معاملي ڏانهن ڏنو.}}<ref>{{cite book |last=الخوئي |first=أبو القاسم |title=معجم رجال الحديث |volume=10 |page=252 |chapter=6189 – العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> == فلم ۽ ٽيليويزن ۾ == * [[2006ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[خالد بن وليد (ٽيليويزن سلسلو)|خالد بن وليد]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[عبدالرحمان ابو القاسم]] ادا ڪيو. * [[2008ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[قمر بني هاشم (ٽيليويزن سلسلو)|قمر بني هاشم]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[احمد صلان]] ادا ڪيو. * [[2009ع]] ۾ فلم ''[[الخوافي والقوادم في نصرة الإسلام (فلم)|الخوافي والقوادم]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[رفيق علي احمد]] ادا ڪيو. * [[2010ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[رايات الحق (ٽيليويزن سلسلو)|رايات الحق]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[عبدالحڪيم قطيفان]] ادا ڪيو. * [[2012ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[عمر (ٽيليويزن سلسلو)|عمر]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[شمم الحسن]] ادا ڪيو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:محمد]] [[زمرو:صحابه]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] leiretcmv2op1gmd20ua4gqa5y1dlqi 414446 414445 2026-09-22T21:19:39Z Intisar Ali 8681 414446 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ٱلْعَبَّاسُ ٱبْنُ عَبْدِ ٱلْمُطَّلِبِ | image = العبَّاس بن عبد المُطلب.png | alt = | caption = | birth_name = | birth_date = {{Circa}} 568 CE | birth_place = [[مڪو]] | death_date = {{Circa}} 653 CE ( 85 سال) | death_place = مدينو | nationality = عرب | other_names = | occupation =مصالحن جو واپاري | known_for = محمد جو چاچو ۽ عباسي خليفن جو خانداني وڏو | spouse = *[[لبابه بنت حارث]] *مسليه *فاطمه بنت جنيد *ھاجله بنت جندوب *تڪانه | children = *الفضل بن عباس * حضرت [[عبدالله ابن عباس]] * عبيدالله * فرہ ۽ ٻيا | parents = *عبدالمطلب<br> ۽ نتيله بنت جناب | relatives = حضرت محمد صه }} '''حضرت عباس رضه بن عبدالمطلب''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Abas bin Abdul Mutlab '''}} محمد جو چاچو ھيو. صحابه ۽ علي جي اصحاب نصرت منجهان هيو<ref name = "قانع "/>. ابوطالب کان پوءِ حاجين سڳورن کي پاڻي مهيا ڪرڻ جو ڪم ان جي ذمي هو<ref name = "قانع "/>. ھجرت کان اڳ مڪي ۾ پيغمبر اسلام جو محافظ رھيو. ڄمار ۾ محمد کان ٻه يا ٽي سال وڏو هيو<ref name = " قانع "/>. هي ھڪ مالدار واپاري ھيو. ھن جي حضرت عبدالله ابن عباس مان وارثن خلافت عباسيه جو بنياد وڌو<ref name=encyclopedia>{{Citation | first = Cyril Glasse | last = Huston Smith | year = 2002 | title = The new encyclopedia of Islam | isbn = 0-7591-0190-6 | publisher = AltaMira Press | location = Walnut Creek, CA | url-access = registration | url = https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas }}</ref>. سندس اولادِ جا وارث عباسي سڏيا ويندا آهن. ==خاندان== سندس تعلق مڪي جي بنو ھاشم قبيلي سان ھيو. عبدالمطلب جو سڀ کان ننڍو پٽ ھيو. سندس والده جو نالو [[نتيله بنت جناب]] جنھن جو تعلق [[نمير قبيلي]] سان ھيو<ref>{{cite book |last=al-Tabari|first=Muhammad ibn Jarir|title=''Tarikh al-Rusul wa'l-Muluk: Biographies of the Prophet's Companions and Their Successors''|volume=39|page=24|year=1998|publisher=Albany: State University of New York Press}}</ref> ==شاديون ۽ اولاد== حضرت عباس رضه کي پنج زالون ھيون جن ۾ بنو ھلال قبيلي جي [[لبابه بنت حارث]] پڻ شامل ھئي جنھن کي ام الفضل پڻ سڏيندا ھئا جيڪا اسلام قبول ڪندڙ ٻيون نمبر عورت ھئي ۽ حضرت خديجه رضه جي سھيلي ھئي. ھن ابولھب تي خيمي جي لڪڙي سان حملو ڪيو ھو<ref name=Roded1994>{{Citation | last = Roded | first = Ruth | year = 1994 | title = Women in islamic biographical collections : from Ibn Saʻd to Who's who. P37-38 | isbn = 1-55587-442-8 | publisher = Rienner | location = Boulder u.a. }}</ref>. سندس ٻين زال قريش جي الحارث پاڙي سان تعلق رکندڙ فاطمه بنت جنيد ھئي<ref name="ReferenceA">Ibn Hajar, ''Isaba'' vol. 8 #11586.</ref> ٽين زال ھلال قبيلي جي ھاجله بنت جندوب ابن ربيعه ھئي<ref name="Ibn Hajar, Isaba vol. 2 #1904">Ibn Hajar, ''Isaba'' vol. 2 #1904.</ref> چوٿين زال مسليه نالي ھڪ يوناني ٻانھي ھئي<ref name="ReferenceB">Ibn Saad, ''Tabaqat'' vol. 4. “Al-Abbas ibn Abdalmuttalib.”</ref><ref>Beheshti, M. (1967). ''Background of the Birth of Islam'', chapter 5. Translated by Ayoub, M. M. (1985). Tehran: International Publishing Co.</ref>. پنجين زال يھودين جي بنوقريضه قبيلي جي تڪانه ھئي جيڪا پھرين حضرت محمد صه جي ٻانھي ھئي ۽ ساڻس حضرت عباس رضه 632ع کان بعد شادي ڪئي<ref>Majlisi, ''Hayat Al-Qulub'' vol. 2. Translated by Rizvi, ''A Detailed Biography of Prophet Muhammad (saww)'', p. 1180.</ref> ان مان کيس ڪا اولاد ڪانه ھئي. سندس ڄاتل اولاد ۾ ڌيءَ الفرہ جنھن جي شادي قتن ابن حارث سان ٿي<ref>Ibn Hajar, ''Isaba'' vol. 5 #7129.</ref>. پٽن ۾ [[فضل ابن عباس]] ، [[عبدالله ابن عباس]]، عبيدالله جنھن جي ڌيءَ لبابه جي شادي حضرت علي ڪرم الله وجهه جي پٽ [[عباس بن علي]] سان ٿي ھئي جن مان کين ھڪ پٽ عبيدالله ابن عباس بن علي ڄائو جيڪو عبيدالله ابن عباس جي نالي سان مشهور ٿيو. عباس بن عبدالمطلب جي ٻي اولاد ۾ قثوم، معبد، عبدالرحمان ۽ ان حبيب شامل آهن. فرہ کي ڇڏي ڪري باقي ست پٽ ڌيئر لبابه جي بطن مان پيدا ٿيا<ref>Tabari (Landau-Tasseron) p. 201.</ref>. ھڪ پٽ حارث ھيو جيڪو چوڻ ۾ اچي ٿو ته فاطمه يا ھاجله مان ڄائو<ref name="Ibn Hajar, Isaba vol. 2 #1904"/> ٻي اولاد ۾ اوون <ref>Ibn Hajar, ''Isaba'' vol. 5 #6279.</ref>، مشير <ref> Ibn Hajar, ''Isaba'' vol. 6 #8329.</ref>، ڪثير جيڪو مسليه مان ھو<ref name="Tabari pp. 75-76">Tabari (Landau-Tasseron) vol. 39 pp. 75-76.</ref>، آمنه جيڪا شايد مسليه مان ھئي<ref name="ReferenceB"/><ref name="See also Majlisi Rizvi p. 1208">See also Majlisi (Rizvi) p. 1208.</ref>، صفيه جيڪا پڻ شايد مسليه مان ھئي<ref name="ReferenceB"/><ref name="See also Majlisi Rizvi p. 1208"/>، تمام جيڪو مسليه مان سندس ننڍو پٽ ھيو شامل آهن<ref name="Tabari pp. 75-76"/>. == اسلام کان اڳ جي زندگي == === پيدائش ۽ پرورش === {{اسلام}} عباس [[مڪو|مڪي]] ۾ [[عام الفيل]] کان ٽي سال اڳ، 56 ق.ھ ۾ ڄائو، يعني هو رسول الله کان ٽي سال وڏو هو. ابو رزين کان روايت آهي ته عباس رضي الله عنه کان پڇيو ويو: ”توهان وڏا آهيو يا رسول الله ﷺ؟“ هن چيو: ”هو مون کان وڏو آهي، پر آءٌ کانئس اڳ ڄائو هئس.“<ref>{{cite book |author=ابن أبي عاصم |title=الآحاد والمثاني |at=حديث 327 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=277&pid=129907&hid=327 |access-date=3 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305013154/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=277&pid=129907&hid=327 |archive-date=5 March 2016 |language=ar }}</ref> ننڍپڻ ۾ هڪ ڀيري هو گم ٿي ويو، جنهن تي سندس ماءُ [[نتيله بنت جناب]] نذر مڃي ته جيڪڏهن هو ملي ويو ته هوءَ ڪعبي کي ريشم، ديباج ۽ مختلف قسمن جا غلاف پارائيندي. عباس ملي ويو ۽ سندس ماءُ پنهنجي نذر پوري ڪئي؛ اهڙي ريت هوءَ ڪعبي کي اهڙي نموني غلاف پارائيندڙ پهرين عورت هئي.{{حوالو گهربل}} عباس مڪي جي واپاري شخصيتن مان پڻ هو ۽ مصالحن جو ڪاروبار ڪندو هو.<ref name="IbnIshaq113">{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |page=113 |language=en }}</ref> واپار مان هن ڪافي دولت حاصل ڪئي ۽ مڪي جي شاهوڪار ماڻهن ۾ شمار ٿيڻ لڳو.<ref name="IbnIshaq309">{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |pages=309–310 |language=en }}</ref> === حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري === جاهليت جي دور ۾ عباس قريش جي سردارن ۽ معزز شخصيتن مان هڪ هو ۽ [[مسجد الحرام]] جي سار سنڀال ۽ حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري پڻ سنڀاليندو هو. ابن اثير ''اسد الغابه'' ۾ لکي ٿو ته مسجد الحرام جي سار سنڀال جي حوالي سان عباس ڪنهن کي به مسجد الحرام ۾ گارگند يا نامناسب ڳالهه ڪرڻ نه ڏيندو هو ۽ ماڻهو سندس مخالفت ڪرڻ جي سگهه نه رکندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ قريش جي سردارن گڏجي ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو هو ۽ ان ڪم ۾ سندس مددگار هئا.<ref name="UsdAlGhaba">{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |chapter=العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> [[عبدالمطلب بن هاشم]] [[زمزم جو کوھ|زمزم جو کوهه]] کوٽڻ کان پوءِ حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري سنڀالي. عبدالمطلب جي وفات کان پوءِ اها ذميواري سندس پٽ [[ابو طالب بن عبدالمطلب|ابو طالب]] وٽ آئي. ڪجهه سالن کان پوءِ ابو طالب مالي تنگيءَ جو شڪار ٿيو، تنهنڪري هن پنهنجي ڀاءُ عباس کان ايندڙ حج جي موسم تائين ڏهه هزار درهم قرض ورتا ۽ اهي پئسا حاجين کي پاڻي پيارڻ جي انتظامن تي خرچ ڪيا. ايندڙ سال به ابو طالب وٽ پئسا نه هئا، تنهنڪري هن عباس کان وڌيڪ چوڏهن هزار درهم قرض گهريا. عباس ان شرط تي قرض ڏيڻ قبول ڪيو ته جيڪڏهن ابو طالب ايندڙ سال رقم واپس نه ڪري سگهيو ته حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري عباس جي حوالي ڪندو. ابو طالب اها شرط قبول ڪئي ۽ ايندڙ سال رقم واپس نه ڪري سگهڻ سبب اها ذميواري عباس جي حوالي ڪري ڇڏي.<ref>{{cite book |author=علي بن برهان الدين الحلبي |title=السيرة الحلبية |volume=1 |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |author=جواد علي |title=المفصل في تاريخ العرب قبل الإسلام |page=1892 |url=http://islamport.com/d/3/tkh/1/49/769.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304194307/http://islamport.com/d/3/tkh/1/49/769.html |archive-date=4 March 2016 |language=ar }}</ref> عباس کان پوءِ اها ذميواري سندس پٽ [[عبدالله بن عباس]] ڏانهن منتقل ٿي ۽ عباسي خاندان ۾ [[السفاح|سفاح]] جي دور تائين جاري رهي. پوءِ [[عباسي خلافت|بني عباس]] خلافت سنڀالڻ کان پوءِ اها ذميواري ڇڏي ڏني. ان کان پوءِ اها آل زبير ڏانهن منتقل ٿي، جن کي اڳ به عباسين طرفان اها ذميواري سونپي ويندي هئي. بيان موجب اها خدمت سندن اولاد ۾ جاري رهي ۽ اڄ اهي مڪي جي آل عباس الهاشميين جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا ۽ پاڻي پيارڻ واري خدمت، جيڪا هاڻي ''مڪتب الزمازمه الموحد'' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، ان ۾ سندن حصا نسل در نسل منتقل ٿيندا رهيا آهن.<ref>{{cite web |url=http://zamazemah.com.sa/whoarewe/ |title=من نحن |publisher=مكتب الزمازمة الموحد |language=ar |access-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928131831/http://zamazemah.com.sa:80/whoarewe/ |archive-date=28 September 2018 }}</ref><ref>{{cite book |author=فهد العباس وعبدالإله العباس وعباس بصري الغنيمي العباسي |title=نبذات الوصل لذرية أمير المؤمنين الخليفة أبي جعفر منصور المستنصربالله العباسي |publisher=دار ركابي للنشر والتوزيع |url=https://archive.org/download/olomnasb_ymail_20180719/%D9%86%D8%A8%D8%B0%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B5%D9%84%20%D9%84%D8%B0%D8%B1%D9%8A%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D8%A9%20%D8%A3%D8%A8%D9%8A%20%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408193737/https://archive.org/download/olomnasb_ymail_20180719/%D9%86%D8%A8%D8%B0%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B5%D9%84%20%D9%84%D8%B0%D8%B1%D9%8A%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D8%A9%20%D8%A3%D8%A8%D9%8A%20%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1.pdf |archive-date=8 April 2022 |language=ar }}</ref> ==== سندس باري ۾ نازل ٿيل آيت ==== سندس باري ۾ {{قرآن|التوبة|19|لا تخريج=1}} نازل ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>[[سورة التوبة]]، آيت 19.</ref> [[ابن كثير دمشقي|ابن ڪثير]] علي بن ابي طلحه کان روايت ڪري ٿو ته [[عبدالله بن عباس|ابن عباس]] ان آيت جي تفسير ۾ چيو: {{quote|هيءَ آيت '''عباس بن عبدالمطلب''' جي باري ۾ نازل ٿي، جڏهن هو [[غزوه بدر|بدر جي ڏينهن]] قيد ٿيو. هن چيو: ”جيڪڏهن توهان اسلام، هجرت ۽ جهاد ۾ اسان کان اڳتي رهيا آهيو ته اسان به [[مسجد الحرام]] جي سار سنڀال ڪندا هئاسين، حاجين کي پاڻي پياريندا هئاسين ۽ قيدين کي آزاد ڪرائيندا هئاسين.“ پوءِ الله {{عز وجل}} فرمايو: {{قرآن|نص=أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ}} کان وٺي {{قرآن|نص=وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ}} تائين؛ يعني اهي عمل شرڪ جي حالت ۾ ڪيا ويا هئا، ۽ شرڪ جي حالت ۾ ڪيل عمل قبول نه ٿيندو.}}<ref name="IbnKathirTawbah19">{{cite book |author=ابن كثير الدمشقي |title=[[s:تفسير ابن كثير/سورة التوبة#أجعلتم سقاية الحاج وعمارة المسجد الحرام كمن آمن بالله واليوم الآخر وجاهد في سبيل الله لا يستوون عند الله والله لا يهدي القوم الظالمين (19)|تفسير القرآن العظيم]] |chapter=تفسير سورة التوبة، الآية 19 |language=ar }}</ref> === بيعت عقبه ۽ غزوه بدر === عباس پنهنجي ڀائٽي [[محمد|اسلام جي پيغمبر محمد]] سان گڏ [[بيعت عقبه]] وقت موجود هو، جڏهن انصار محمد سان بيعت ڪئي. عباس ان موقعي تي معاهدي کي مضبوط ڪرڻ لاءِ موجود هو، جيتوڻيڪ ان وقت تائين سندس اسلام جو کليل اظهار نه ٿيو هو.<ref name="UsdAlGhaba"/> عباس ٻين [[بنو هاشم|بني هاشم]] جي ماڻهن وانگر [[قريش]] سان گڏ [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] ۾ شريڪ ٿيو. اسلامي روايتن موجب کيس زبردستي جنگ لاءِ آندو ويو هو ۽ رسول الله [[محمد]] پنهنجي صحابين کي بني هاشم جي انهن ماڻهن کي قتل نه ڪرڻ جو حڪم ڏنو هو، جن کي سندن مرضيءَ خلاف جنگ ۾ آندو ويو هو. [[عبدالله بن عباس|ابن عباس]] کان روايت آهي: {{quote|نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ان ڏينهن پنهنجي اصحابن کي فرمايو: ”مون کي خبر آهي ته بني هاشم ۽ ٻين مان ڪجهه ماڻهن کي زبردستي ڪڍيو ويو آهي ۽ انهن کي اسان سان جنگ ڪرڻ جي ڪا خواهش ناهي. تنهنڪري توهان مان جيڪو [[بنو هاشم|بني هاشم]] جي ڪنهن شخص سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري؛ جيڪو ابو البختري بن هشام بن الحارث بن اسد سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري؛ ۽ جيڪو '''عباس بن عبدالمطلب'''، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي چاچي، سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس زبردستي ڪڍيو ويو آهي.“}}<ref>{{cite book |author=ابن هشام |title=السيرة النبوية |chapter=غزوة بدر |language=ar }}</ref> جنگ دوران عباس بن عبدالمطلب، سندس حليف ۽ سندس ڀائٽيو [[عقيل بن ابي طالب]] قيد ڪيا ويا. انهن کي انصاري عبيد بن اوس قيد ڪيو، جنهن کي نبي [[محمد]] ”مُقَرِّن“ جو لقب ڏنو. هو چوي ٿو: {{quote|جڏهن [[غزوه بدر|بدر جو ڏينهن]] آيو ته مون '''عباس بن عبدالمطلب'''، [[عقيل بن ابي طالب]] ۽ عباس جي هڪ [[فهر بن مالڪ|فهري]] حليف کي قيد ڪيو. مون عباس ۽ عقيل کي گڏ ٻڌو. جڏهن [[محمد|رسول الله]] {{صلى الله عليه وسلم}} انهن ٻنهي کي ڏٺو ته مون کي ”مُقَرِّن“ سڏيو ۽ فرمايو: ”انهن ٻنهي کي پڪڙڻ ۾ هڪ معزز فرشتي تنهنجي مدد ڪئي آهي.“}}<ref name="IbnSaad4532">{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4532 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4532 |website=إسلام ويب |language=ar |access-date=4 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref> ابو اليسر پڻ چيو: {{quote|بدر جي ڏينهن مون عباس کي ڏٺو، هو ائين بيٺو هو ڄڻ ڪو بت هجي ۽ سندس اکين مان ڳوڙها وهي رهيا هئا. مون چيو: الله توکي مائٽيءَ جي لحاظ کان بڇڙو بدلو ڏئي، ڇا تون پنهنجي ڀائٽي خلاف سندس دشمنن سان گڏ وڙهين ٿو؟ هن پڇيو: ”هن سان ڇا ٿيو، ڇا هو مارجي ويو؟“ مون چيو: ”الله کيس ان کان وڌيڪ عزت ۽ مدد ڏني آهي.“ هن چيو: ”تون مون سان ڇا ڪرڻ چاهين ٿو؟“ مون چيو: ”قيد ڪرڻ، ڇاڪاڻ⁠تہ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} تنهنجي قتل کان منع ڪئي آهي.“ هن چيو: ”هيءَ سندس مون سان پهرين ڀلائي ناهي.“ پوءِ مون کيس قيد ڪيو ۽ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ وٺي آيس.}}<ref name="DhahabiAbbas">{{cite book |author=شمس الدين الذهبي |title=[[s:سير أعلام النبلاء/العباس بن عبد المطلب|سير أعلام النبلاء]] |chapter=العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> قيد ٿيڻ کان پوءِ عباس کي مضبوطيءَ سان ٻڌو ويو. ان رات [[نبي|نبي]] پنهنجي چاچي عباس جي ڪري جاڳندو رهيو. هڪ صحابي پڇيو: ”اي الله جا نبي، اوهان کي ڪهڙي ڳالهه جاڳائي رکيو آهي؟“ پاڻ فرمايائون: ”عباس جي دانهن مون کي جاڳائي رکيو آهي.“ پوءِ هڪ شخص وڃي سندس ٻڌڻ ڍرو ڪيو. رسول الله پڇيو: ”مون کي عباس جي دانهن ڇو نٿي ٻڌڻ ۾ اچي؟“ ان شخص چيو: ”مون سندس ٻڌڻ ڍرو ڪيو آهي.“ رسول الله فرمايو: ”ته پوءِ سڀني قيدين سان ائين ئي ڪر.“<ref>{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |volume=3 |page=61 |language=ar }}</ref> رسول الله عباس کي، جڏهن هو قيد ۾ هو، چيو ته هو پنهنجو، [[عقيل بن ابي طالب]]، نوفل بن حارث ۽ پنهنجي حليف عتبه بن عمرو جو فديو ادا ڪري. عباس چيو ته هو مسلمان آهي ۽ کيس زبردستي جنگ لاءِ آندو ويو هو. رسول الله کيس فرمايو: ”الله تنهنجي اسلام بابت وڌيڪ ڄاڻي ٿو؛ جيڪڏهن تنهنجي ڳالهه سچي آهي ته الله توکي ان جو اجر ڏيندو، پر ظاهر طور تنهنجو معاملو اسان جي خلاف هو، تنهنڪري پنهنجو فديو ادا ڪر.“ رسول الله اڳ ئي عباس کان ويهه اوقيا سون ورتو هو. عباس عرض ڪيو ته ان کي سندس فديي ۾ شمار ڪيو وڃي، پر پاڻ فرمايائون: ”نه، اهو مال آهي جيڪو الله اسان کي توکان ڏياريو آهي.“ عباس چيو: ”مون وٽ ٻيو مال ڪونهي.“ رسول الله فرمايو: ”پوءِ اهو مال ڪٿي آهي، جيڪو تون مڪي مان نڪرڻ وقت [[ام الفضل بنت الحارث]] وٽ رکي آيو هئين، جڏهن توهان ٻنهي کان سواءِ ڪو به موجود نه هو، ۽ تو هن کي چيو هو ته جيڪڏهن هن سفر ۾ مون سان ڪا مصيبت پيش اچي ته فضل لاءِ ايترو، عبدالله لاءِ ايترو...؟“ عباس چيو: ”ان ذات جو قسم جنهن اوهان کي حق سان موڪليو آهي، ان ڳالهه جي مون ۽ هن کان سواءِ ڪنهن کي به خبر نه هئي؛ هاڻي مون کي يقين آهي ته اوهان الله جا رسول آهيو.“ پوءِ عباس پنهنجو، پنهنجي ڀائٽي ۽ پنهنجي حليف جو فديو ادا ڪيو.<ref name="IbnSaad4539">{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4539 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4539 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101249/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4539 |archive-date=12 November 2018 }}</ref> ان موقعي سان {{قرآن|الأنفال|70}} جي نزول جو ذڪر ڪيو ويو آهي. عباس چوندو هو: {{quote|الله جو قسم، هيءَ آيت منهنجي باري ۾ نازل ٿي، جڏهن مون رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} آڏو پنهنجي اسلام جو ذڪر ڪيو.}}<ref name="IbnKathirAnfal70">{{cite book |author=ابن كثير الدمشقي |title=[[s:تفسير ابن كثير/سورة الأنفال#يا أيها النبي قل لمن في أيديكم من الأسرى إن يعلم الله في قلوبكم خيرا يؤتكم خيرا مما أخذ منكم ويغفر لكم والله غفور رحيم (70)|تفسير القرآن العظيم]] |chapter=تفسير سورة الأنفال، الآية 70 |language=ar }}</ref> فديو ادا ڪرڻ کان پوءِ عباس [[مڪو|مڪي]] موٽي ويو،<ref>{{cite book |author=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=4 |page=30 |language=ar }}</ref> جتي هن حاجين کي پاڻي پيارڻ، سرداري ۽ حاجين جي مهمانيءَ سان لاڳاپيل بني هاشم جون ذميواريون سنڀالڻ جاري رکيون.<ref>{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4545 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4545 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref> === اسلام قبول ڪرڻ بابت روايتون === عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي وقت بابت تاريخي روايتن ۾ اختلاف ملي ٿو. هڪ روايت موجب عباس [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] کان اڳ ئي ڳجهي نموني اسلام قبول ڪري چڪو هو.<ref name="IbnIshaq309"/> بدر ۾ قيد ٿيڻ کان پوءِ عباس پاڻ به رسول الله کي چيو هو ته هو مسلمان آهي، پر کيس زبردستي قريش سان گڏ آندو ويو هو.<ref name="IbnSaad4539"/> ڪجهه روايتن موجب هن بدر کان پوءِ اسلام قبول ڪيو، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ سندس اسلام جي کليل اظهار ۽ مڪي مان هجرت کي [[فتح مڪو|فتح مڪي]] کان ٿورو اڳ واري دور سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |author=Muhammad ibn Jarir al-Tabari |title=The History of al-Ṭabarī |publisher=State University of New York Press |location=Albany |language=en }}</ref><ref>{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |pages=546–548 |language=en }}</ref> اهڙيءَ طرح ذريعن ۾ عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي صحيح وقت بابت مختلف روايتون موجود آهن. == اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ جي زندگي == === اسلام قبول ڪرڻ ۽ هجرت === عباس بعد ۾ اسلام قبول ڪيو، پر سندس اسلام قبول ڪرڻ جي صحيح وقت بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. ڪن روايتن موجب هن [[غزوه خيبر|خيبر جي فتح]] کان اڳ اسلام قبول ڪيو هو، پر پنهنجي اسلام کي لڪائي رکيو ۽ [[فتح مڪو|فتح مڪي]] جي موقعي تي ان جو کليل اظهار ڪيو. [[صحابه جي فهرست#ا|ابو رافع]] کان روايت آهي: {{quote|آءٌ عباس بن عبدالمطلب جو غلام هئس. اسلام اسان جي گهر ۾ داخل ٿي چڪو هو؛ عباس اسلام قبول ڪيو، ام الفضل اسلام قبول ڪيو ۽ مون به اسلام قبول ڪيو. عباس پنهنجي قوم کان ڊڄندو هو، سندن مخالفت کي پسند نه ڪندو هو ۽ پنهنجي اسلام کي لڪائي رکندو هو.}}<ref>{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36745&hid=4703 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref><ref>{{cite web |author=أبو الفرج الأصفهاني |title=كتاب الأغاني |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=482&pid=294511&hid=110 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305014829/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=482&pid=294511&hid=110 |archive-date=5 March 2016 }}</ref><ref>{{cite web |author=ابن كثير |title=البداية والنهاية |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=59&ID=276&idfrom=249&idto=311&bookid=59&startno=24 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101246/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=59&ID=276&idfrom=249&idto=311&bookid=59&startno=24 |archive-date=12 November 2018 }}</ref> هڪ ٻي روايت موجب عباس [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] کان اڳ ئي اسلام قبول ڪري چڪو هو ۽ [[قريش]] جون خبرون رسول الله ڏانهن لکي موڪليندو هو، جڏهن ته مڪي جا مسلمان به سندس مدد ۽ سهارو حاصل ڪندا هئا.<ref>{{cite web |author=ابن عبد البر |title=الاستيعاب في معرفة الأصحاب |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=342003&bk_no=690&startno=2 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112061010/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=342003&bk_no=690&startno=2 |archive-date=12 November 2018 }}</ref><ref name="UsdAlGhaba61">{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |volume=3 |page=61 |language=ar }}</ref> بعد ۾ عباس رسول الله ڏانهن هجرت لاءِ روانو ٿيو. رستي ۾ سندس ملاقات رسول الله سان ٿي، جيڪو ان وقت [[مڪو|مڪي]] ڏانهن وڃي رهيو هو.<ref>{{cite book |author=ابن كثير |title=[[s:البداية والنهاية/الجزء الرابع/فصل إسلام العباس عم النبي صلى الله عليه وسلم|البداية والنهاية]] |volume=4 |chapter=فصل إسلام العباس عم النبي صلى الله عليه وسلم |language=ar }}</ref> عباس رسول الله سان گڏ [[فتح مڪو|فتح مڪي]] ۾ شريڪ ٿيو، جنهن کان پوءِ هجرت جو سلسلو ختم ٿي ويو.<ref name="UsdAlGhaba61"/> روايتن موجب رسول الله کي عباس جي اسلام قبول ڪرڻ تي خوشي ٿي. [[ابو رافع]] بيان ڪري ٿو ته هن رسول الله کي عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي خوشخبري ڏني، جنهن تي رسول الله کيس آزاد ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite web |author=نور الدين علي بن أبي بكر الهيثمي |title=مجمع الزوائد ومنبع الفوائد، كتاب المناقب، باب ما جاء في العباس عم رسول الله صلى الله عليه وسلم ومن جمع معه من ولده، حديث 15469 |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=87&ID=3010&idfrom=15592&idto=15612&bookid=87&startno=3 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101251/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=87&ID=3010&idfrom=15592&idto=15612&bookid=87&startno=3 |archive-date=12 November 2018 }}</ref> عباس ابو رافع کي رسول الله کي تحفي طور ڏنو هو.<ref>{{cite web |title=الطبقات الكبرى، ذكر خدم رسول الله صلى الله عليه وسلم ومواليه |url=http://www.al-eman.com/الكتب/الطبقات%20الكبرى%20**/ذكر%20صدقات%20رسول%20الله%20صلى%20الله%20عليه%20وسلم%20/i54&d54938&c&p1 |website=نداء الإيمان |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190531123717/http://www.al-eman.com/الكتب/الطبقات%20الكبرى%20**/ذكر%20صدقات%20رسول%20الله%20صلى%20الله%20عليه%20وسلم%20/i54&d54938&c&p1 |archive-date=31 May 2019 }}</ref> === جنگين ۾ شرڪت === عباس [[غزوه حنين]] ۾ پڻ شريڪ ٿيو. جڏهن جنگ دوران مسلمانن جي صفن ۾ ڀاڄ پئي ته هو رسول الله سان گڏ ثابت قدم رهيو. عباس بن عبدالمطلب بيان ڪري ٿو: {{quote|آءٌ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} سان گڏ [[غزوه حنين|حنين جي ڏينهن]] موجود هئس. آءٌ ۽ [[ابو سفيان بن الحارث]] بن عبدالمطلب رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} سان گڏ رهياسين ۽ کانئس جدا نه ٿياسين. رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} هڪ اڇي خچر تي سوار هئا، جيڪو کين فروه بن نفاثه جذامي تحفي ۾ ڏنو هو. جڏهن مسلمانن ۽ ڪافرن جو مقابلو ٿيو ته مسلمان پوئتي موٽڻ لڳا، پر رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} پنهنجي خچر کي ڪافرن ڏانهن وڌائڻ لڳا. آءٌ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي خچر جي واڳ جهلي ان کي روڪي رهيو هئس ته جيئن اهو تيزيءَ سان اڳتي نه وڌي، جڏهن ته ابو سفيان رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي رڪاب کي جهليو بيٺو هو. رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو: ”اي عباس! سمره وارن کي سڏ ڪر.“ عباس چوي ٿو ته منهنجو آواز تمام بلند هو، تنهنڪري مون وڏي آواز سان سڏ ڪيو: '''سمره وارا ڪٿي آهن؟''' الله جو قسم، جڏهن هنن منهنجو آواز ٻڌو ته ائين واپس وريا، جيئن ڳئون پنهنجن ٻچن ڏانهن موٽندي آهي، ۽ چوڻ لڳا: '''اسين حاضر آهيون، اسين حاضر آهيون.''' پوءِ انهن ڪافرن سان جنگ شروع ڪئي. انصار کي سڏ ڪيو ويو: ”اي انصار! اي انصار!“ پوءِ اهو سڏ خاص ڪري بني حارث بن خزرج لاءِ ڪيو ويو: ”اي بني حارث بن خزرج! اي بني حارث بن خزرج!“ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} پنهنجي خچر تي ويٺي سندن جنگ ڏانهن ڏٺو ۽ فرمايو: '''هاڻي جنگ گرم ٿي وئي آهي.''' پوءِ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} ڪجهه پٿريون کڻي ڪافرن جي منهن ڏانهن اڇلايون ۽ فرمايو: '''محمد جي رب جو قسم، اهي شڪست کائي ويا.''' آءٌ جنگ ڏانهن ڏسڻ ويس ۽ مون کي اها ساڳي حالت ۾ نظر آئي؛ پر الله جو قسم، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جون پٿريون اڇلائڻ کان پوءِ مون مسلسل ڏٺو ته سندن زور گهٽجندو ويو ۽ سندن حالت پوئتي هٽڻ لڳي.}}<ref>{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=[[s:صحيح مسلم/كتاب الجهاد والسير|صحيح مسلم]] |chapter=كتاب الجهاد والسير، باب في غزوة حنين |at=حديث 1775 |language=ar }}</ref> === حديث جي روايت === عباس بن عبدالمطلب رسول الله کان ڪيترائي حديثون روايت ڪيون. سندس روايتن مان پنجٽيهه حديثون ''مسند [[بقي بن مخلد]]'' ۾، هڪ حديث [[صحيح بخاري]] ۾ ۽ ٽي حديثون [[صحيح مسلم]] ۾ بيان ٿيل آهن.<ref name="DhahabiAbbas"/> عباس کان حديث روايت ڪندڙن ۾ سندس پٽ '''[[عبدالله بن عباس]]'''، '''ڪثير بن عباس''' ۽ '''عبيدالله بن عباس'''، سندس ڌيءَ '''ام ڪلثوم بنت عباس'''، ۽ ٻين راوين مان '''[[احنف بن قيس]]'''، '''[[عبدالله بن الحارث بن نوفل]]'''، '''[[جابر بن عبدالله انصاري|جابر بن عبدالله بن عمرو بن حرام]]'''، '''عبدالله بن عميره'''، '''[[عامر بن سعد بن ابي وقاص]]'''، '''اسحاق بن عبدالله بن نوفل'''، '''مالڪ بن اوس بن الحدثان'''، '''نافع بن [[جبير بن مطعم]]'''، سندس آزاد ڪيل غلام '''صهيب'''، '''عباس بن عبدالرحمان'''، جيڪو [[بنو هاشم|بني هاشم]] جو مولا هو، '''عبدالله بن عنمه مزني'''، '''[[عبدالرحمان بن سابط]] جُمحي''' ۽ '''[[محمد بن ڪعب قرظي]]''' شامل آهن.<ref name="DhahabiAbbas"/><ref>{{cite web |author=المزي |title=عباس بن عبد المطلب، تهذيب الكمال |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=1&pid=649539&bk_no=1857&startno=0 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305013827/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=1&pid=649539&bk_no=1857&startno=0 |archive-date=5 March 2016 }}</ref> سندس روايت ڪيل حديثن مان هڪ [[مسلم بن الحجاج]] پنهنجي [[صحيح مسلم]] ۾ [[عامر بن سعد بن ابي وقاص]] جي واسطي سان روايت ڪئي آهي: {{quote|عباس بن عبدالمطلب کان روايت آهي ته هن رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي فرمائيندي ٻڌو: ”جڏهن ٻانهو سجدو ڪري ٿو ته ساڻس گڏ ست عضوا سجدو ڪن ٿا: سندس چهرو، ٻئي هٿ، ٻئي گوڏا ۽ ٻئي پير.“}}<ref>{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=[[s:صحيح مسلم/كتاب الصلاة#باب أعضاء السجود والنهي عن كف الشعر والثوب وعقص الرأس في الصلاة|صحيح مسلم]] |chapter=كتاب الصلاة، باب أعضاء السجود والنهي عن كف الشعر والثوب وعقص الرأس في الصلاة |language=ar }}</ref> اهڙيءَ طرح [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] پنهنجي [[صحيح بخاري]] ۾ [[عبدالله بن الحارث بن نوفل]] کان روايت ڪري ٿو ته عباس بن عبدالمطلب رسول الله کان پڇيو: {{quote|'''عباس بن عبدالمطلب''' رضي الله عنه نبي {{صلى الله عليه وسلم}} کي چيو: ”اوهان پنهنجي [[ابو طالب بن عبدالمطلب|چاچي]] کي ڪهڙو فائدو پهچايو؟ هو اوهان جي حفاظت ڪندو هو ۽ اوهان جي خاطر ڪاوڙبو هو.“ پاڻ فرمايائون: ”هو باهه جي هڪ هلڪي حصي ۾ آهي؛ جيڪڏهن آءٌ نه هجان ها ته هو باهه جي سڀ کان هيٺئين درجي ۾ هجي ها.“}}<ref>{{cite book |author=محمد بن إسماعيل البخاري |title=[[s:صحيح البخاري/كتاب فضائل الصحابة#باب قصة أبي طالب|صحيح البخاري]] |chapter=كتاب فضائل الصحابة، باب قصة أبي طالب |language=ar }}</ref> == وفات == زندگيءَ جي آخري دور ۾ عباس بن عبدالمطلب جي نظر هلي وئي هئي. روايتن موجب هن پنهنجي وفات وقت ستر غلام آزاد ڪيا. عباس [[مدينو|مديني]] ۾ 12 رجب [[32 ھ]] تي 88 ورهين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي.<ref>{{cite web |title=وفاة العباس بن عبد المطلب عم الرسول صلى الله عليه وسلم 12 رجب 32 هـ |url=http://articles.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=204235 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305053915/http://articles.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=204235 |archive-date=5 March 2016 }}</ref> سندس وفات کان پوءِ [[بنو هاشم|بني هاشم]] مؤذن موڪليا، جن [[مدينو|مديني]] جي ماڻهن کي سندس وفات جي خبر ڏيندي اعلان ڪيو: '''”الله ان شخص تي رحم ڪري، جيڪو عباس بن عبدالمطلب جي جنازي ۾ شريڪ ٿئي.“''' ان اعلان کان پوءِ ماڻهن جو وڏو ميڙ سندس جنازي ۾ شريڪ ٿيو. جنازي کي کڻڻ ۽ تدفين ۾ شريڪ ٿيڻ لاءِ ماڻهن جي گهڻي رش ٿي وئي، جنهن سبب خليفي [[عثمان بن عفان]] کي ماڻهن جي ميڙ کي منظم ڪرڻ لاءِ انتظام ڪرڻو پيو. [[عثمان بن عفان]] سندس غسل وقت موجود هو، جڏهن ته [[علي بن ابي طالب]]، عباس جي پٽ [[عبدالله بن عباس]] ۽ سندس ٻين ٻن پٽن قثم بن عباس ۽ عبيدالله بن عباس کيس غسل ڏنو. عثمان بن عفان سندس جنازي نماز پڙهائي، جنهن کان پوءِ عباس بن عبدالمطلب کي [[جنت البقيع|بقيع الغرقد]] ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="DhahabiAbbas"/> == اسلام ۾ فضيلت ۽ مرتبو == اسلامي روايتن ۾ عباس بن عبدالمطلب کي [[محمد|رسول الله]] ۽ [[صحابي|صحابه]] وٽ وڏي مرتبي وارو بيان ڪيو ويو آهي. ابو سفيان بن حارث پنهنجي والد کان روايت ڪري ٿو: {{quote|عباس، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ ماڻهن مان وڏي مرتبي وارو هو، ۽ صحابه عباس جي فضيلت کي مڃيندا هئا، ساڻس صلاح مشورو ڪندا هئا ۽ سندس راءِ وٺندا هئا.}}<ref name="IbnHajarIsaba">{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=4 |page=30 |language=ar }}</ref> روايت آهي ته جڏهن عباس [[عمر بن خطاب]] يا [[عثمان بن عفان]] وٽان لنگهندو هو ۽ اهي سواريءَ تي هوندا هئا ته سندس احترام ۾ سواريءَ تان لهي پوندا هئا ۽ جيستائين هو اڳتي نه نڪري ويندو هو، تيستائين ائين رهندا هئا.<ref>{{cite book |last=ابن عساكر |title=تاريخ دمشق |id=حديث 26795 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=798&pid=383249&hid=26795 |language=ar }}</ref> هڪ موقعي تي عمر بن خطاب عباس کي چيو: {{quote|الله جو قسم، جنهن ڏينهن تون اسلام آڻيندين، تنهنجو اسلام آڻڻ مون کي خطاب جي اسلام آڻڻ کان به وڌيڪ پيارو هو، جيڪڏهن هو اسلام آڻي ها؛ ۽ ان جو سبب رڳو اهو هو ته مون کي خبر هئي ته تنهنجو اسلام آڻڻ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي خطاب جي اسلام آڻڻ کان وڌيڪ پيارو هو.}}<ref>{{cite book |last=ابن كثير |title=[[s:البداية والنهاية/الجزء الرابع/فصل نزول النبي عليه السلام إلى مر الظهران|البداية والنهاية، الجزء الرابع، فصل نزول النبي عليه السلام إلى مر الظهران]] |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |last=ابن هشام |title=السيرة النبوية |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=1380&idto=1380&bk_no=58&ID=650 |access-date=4 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190303033218/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=1380&idto=1380&bk_no=58&ID=650 |archive-date=3 March 2019 |language=ar }}</ref> [[عائشه بنت ابي بڪر|عائشه]] کان روايت آهي: {{quote|مون رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي ڪنهن ٻئي شخص جو ايترو احترام ڪندي نه ڏٺو، جيترو هو عباس جو احترام ۽ عزت ڪندو هو.}}<ref>{{cite book |last=الذهبي |title=تاريخ الإسلام |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=443035&bk_no=936&startno=3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225225043/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=443035&bk_no=936&startno=3 |archive-date=25 December 2018 |language=ar }}</ref> نسب جي علم ۾ عباس بن عبدالمطلب لاءِ ''سيد الاعمام'' (چاچن جو سردار) جو لقب پڻ استعمال ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو [[محمد]] جو چاچو هو.<ref>{{cite web |title=سيد الأعمام |url=http://www.bani-alabbas.com/articles.php?action=show&id=107 |website=الأمانة العامة لأنساب السادة العباسيين |access-date=August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190409143946/http://www.bani-alabbas.com/articles.php?action=show&id=107 |archive-date=9 April 2019 |url-status=dead |language=ar }}</ref> === عباس وسيلي مينهن جي دعا === روايت آهي ته [[عمر بن خطاب]] جي خلافت دوران جڏهن ڏڪار پوندو هو ته هو عباس بن عبدالمطلب کي دعا لاءِ اڳتي ڪندو هو ۽ چوندو هو: {{quote|اي الله! اسان اڳ پنهنجي نبيءَ وسيلي توکان مينهن گهرندا هئاسين ۽ تون اسان کي مينهن ڏيندو هئين؛ هاڻي اسان پنهنجي نبيءَ جي چاچي وسيلي توکان مينهن گهرون ٿا، تنهنڪري اسان کي مينهن عطا ڪر.}} روايت موجب پوءِ مينهن وسندو هو.<ref>{{cite book |author=البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الاستسقاء |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&bk_no=52&ID=1873 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405195220/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1 |archive-date=5 April 2016 |language=ar }}</ref> صحابي [[حسان بن ثابت]] ان واقعي بابت چيو:<ref name="Shamela"/><ref>{{cite book |last=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |volume=3 |page=63 |language=ar }}</ref> {{أبيات| سأل الإمامُ وقد تتابع جدبُنا\\فَسَقَى الغمام بغُرَّة العباسِ عم النبي وصِنوِ والده الذي\\ورث النبيَّ بذاك دُون الناسِ أحيا الإله به البلاد فأصبحت\\مُخضرَّة الأجنابِ بعد الياسِ}} عباس بن عتبه بن ابي لهب پڻ چيو:<ref>{{cite book |last=ابن عساكر |title=[[تاريخ دمشق]] |volume=26 |page=361 |language=ar }}</ref> {{أبيات| بعمّي سقى الله الحجاز وأهله\\عشية يستسقي بشيبته عمر توجه بالعباس في الجدب راغبًا\\إليه فما إن رام حتى أتى المطر ومنا رسول الله فينا تراثه\\فهل فوق هذا للمفاخر مفتخر}} ربيعه بن حارث بن عبدالمطلب کان روايت آهي: {{quote|عباس بن عبدالمطلب رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ آيو، ان وقت هو ڪاوڙيل هو ۽ آءٌ به اتي موجود هئس. رسول الله پڇيس: ”توکي ڪهڙي ڳالهه ڪاوڙايو آهي؟“ هن چيو: ”اي الله جا رسول! اسان ۽ قريش جو هي ڪهڙو معاملو آهي، جو جڏهن اهي پاڻ ۾ ملن ٿا ته خوش چهري سان ملن ٿا، پر جڏهن اسان سان ملن ٿا ته اهڙي نموني نٿا ملن؟“ ان تي رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} ڪاوڙجي پيو، ايتري قدر جو سندس چهرو ڳاڙهو ٿي ويو، پوءِ فرمايائين: ”ان ذات جو قسم، جنهن جي هٿ ۾ منهنجي جان آهي، ڪنهن شخص جي دل ۾ ايمان داخل نه ٿيندو، جيستائين هو توهان سان الله ۽ سندس رسول جي خاطر محبت نه ڪري.“ پوءِ فرمايائين: ”اي ماڻهوؤ! جنهن منهنجي چاچي کي ايذايو، تنهن مون کي ايذايو، ڇاڪاڻ⁠تہ ماڻهوءَ جو چاچو سندس پيءُ جهڙو هوندو آهي.“}}<ref>{{cite book |last=الترمذي |title=سنن الترمذي |chapter=كتاب المناقب، باب مناقب العباس بن عبد المطلب |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=7291&idto=7300&bk_no=56&ID=2036#docu |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101239/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=7291&idto=7300&bk_no=56&ID=2036 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref> هن واقعي جي تشريح بابت اسلامي عالمن ۾ ''توسل'' جي نوعيت جي حوالي سان مختلف رايا ملي سگهن ٿا. ڪجهه سني ذريعا ان کي عباس جي دعا وسيلي توسل قرار ڏين ٿا ۽ ان کي جائز توسل جي مثال طور پيش ڪن ٿا.<ref>{{cite web |author=مجلة البحوث الإسلامية |title=التوسل المشروع والممنوع |url=http://www.alifta.net/Fatawa/fatawaDetails.aspx?BookID=2&View=Page&PageNo=6&PageID=10903 |access-date=6 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112061037/http://www.alifta.net/Fatawa/fatawaDetails.aspx?BookID=2&View=Page&PageNo=6&PageID=10903 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref><ref>{{cite web |author=مركز الفتوى |title=حقيقة ودلالة توسل عمر بالعباس |url=http://fatwa.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=191537 |website=إسلام ويب |access-date=6 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101320/http://fatwa.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=191537 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref> == ذاتي زندگي == === حليو ۽ شخصيت === [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]]، ڪلبي کان عباس جي حليي بابت نقل ڪري ٿو ته هو معزز، رعبدار، عقلمند ۽ خوبصورت هو؛ سندس رنگ اڇو ۽ چهرو ڀريل هو، سندس ٻه چوٽيون هيون ۽ قد معتدل هو. ذهبي پاڻ سندس باري ۾ لکي ٿو: {{quote|بلڪه هو ڊگهن ماڻهن مان هو، صورت ۾ نهايت سهڻو، وجيهه ۽ تمام بلند آواز وارو هو، ان سان گڏ وڏي بردباري ۽ سرداريءَ وارو هو.}} ٻئي هنڌ ذهبي لکي ٿو: {{quote|هو مڪمل جسماني بناوت وارو ۽ نهايت بلند آواز وارو هو.}}<ref name="DhahabiAbbas"/> سندس بلند آواز بابت روايت آهي ته جڏهن کيس پنهنجن خادمن جي ضرورت پوندي هئي ته هو [[جبل سلع|سلع جبل]] تي بيهي کين سڏيندو هو ۽ اهي اٺ يا نو ميل پري غابه واري علائقي ۾ به سندس آواز ٻڌندا هئا.<ref>{{cite book |last=علي بن برهان الدين الحلبي |title=[[s:السيرة الحلبية/غزوة حنين|السيرة الحلبية، غزوة حنين]] |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |last=ابن عساكر |title=تاريخ دمشق |volume=26 |id=حديث 26839 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=798&pid=383249&hid=26839 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101253/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=798&pid=383249&hid=26839 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref> ذهبي، [[عمر بن خطاب|عمر]] جي آزاد ڪيل غلام اسلم کان هڪ روايت نقل ڪري ٿو ته جڏهن عمر شام جي ويجهو پهتو ته هن پنهنجي غلام جي سواري ورتي ۽ غلام کي پنهنجي سواريءَ تي ويهاريو. عباس ان وقت عمر جي اڳيان هڪ عمدي گهوڙي تي سوار هو ۽ هو سهڻو شخص هو. اتان جا سردار عباس کي سلام ڪندا رهيا، کيس عمر سمجهي رهيا هئا، جڏهن ته عباس اشارو ڪري کين ٻڌائيندو رهيو ته عمر هو نه، پر ٻيو شخص آهي.<ref name="DhahabiAbbas"/> [[مرتضيٰ زبيدي|زبيدي]] ''[[تاج العروس من جواهر القاموس|تاج العروس]]'' ۾ لکي ٿو ته ''ذو الرأي'' عباس بن عبدالمطلب هاشمي جو لقب هو.<ref>{{cite book |last=الزبيدي |first=مرتضى |title=تاج العروس من جواهر القاموس |publisher=دار مكتبة الحياة |location=بيروت |volume=10 |page=141 |url=https://www.google.com.sa/books/edition/%D8%B4%D8%B1%D8%AD_%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%85%D9%89_%D8%AA%D8%A7/kKEKNeFtwIEC?hl=en&gbpv=1&dq=%D8%B0%D9%88+%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A3%D9%8A+%D9%84%D9%82%D8%A8+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3+%D8%A8%D9%86+%D8%B9%D8%A8%D8%AF+%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B7%D9%84%D8%A8&pg=PA141&printsec=frontcover |archive-url=http://web.archive.org/web/20241221115344/https://www.google.com.sa/books/edition/%D8%B4%D8%B1%D8%AD_%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%85%D9%89_%D8%AA%D8%A7/kKEKNeFtwIEC?hl=en&gbpv=1&dq=%D8%B0%D9%88+%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A3%D9%8A+%D9%84%D9%82%D8%A8+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3+%D8%A8%D9%86+%D8%B9%D8%A8%D8%AF+%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B7%D9%84%D8%A8&pg=PA141&printsec=frontcover |archive-date=21 December 2024 |language=ar }}</ref> === زالون ۽ اولاد === ذريعن ۾ عباس بن عبدالمطلب جي ڏهن پٽن کان سواءِ ڪيترين ڌيئرن جو پڻ ذڪر ملي ٿو. سندس اولاد جون قبرون مختلف علائقن ۾ پکڙيل هيون. ڪلبي چيو: {{quote|اسان ڪنهن به ماءُ جي اولاد جون قبرون عباس جي اولاد جي قبرن کان وڌيڪ هڪ ٻئي کان پري نه ڏٺيون.}}<ref name="DhahabiAbbas"/> سندس مشهور زال '''ام الفضل لبابه ڪبرى هلاليه'''، يعني [[لبابه ڪبرى]] هئي. ان مان سندس اولاد ۾ '''[[فضل بن عباس]]'''، جيڪو سندس وڏو پٽ هو ۽ عباس ۽ لبابه جي ڪنيت به ان سان منسوب هئي؛ '''[[عبدالله بن عباس]]'''، جيڪو اسلامي علمي روايت ۾ ''حبر الامة'' جي لقب سان مشهور ٿيو ۽ جنهن لاءِ [[محمد|نبي محمد]] دعا ڪئي: {{quote|اي الله! کيس دين جي سمجهه عطا ڪر.}} ان کان سواءِ '''عبيدالله بن عباس'''، جنهن جي ڪنيت ابو محمد هئي؛ '''[[قثم بن عباس]]'''، جنهن جو نسل اڳتي نه هليو؛ '''عبدالرحمان بن عباس'''، جيڪو [[شام]] ۾ وفات ڪري ويو؛ '''[[معبد بن عباس]]'''، جيڪو افريقه ۾ مارجي ويو؛ ۽ '''[[ام حبيب بنت عباس]]'''، جنهن جي شادي اسود بن سفيان بن عبد الاسد مخزومي سان ٿي. عباس جي هڪ ام ولد جو نالو '''سبأ''' ڄاڻايو ويو آهي. سندس اولاد ۾ '''[[تمام بن عباس]]'''، '''[[ڪثير بن عباس]]'''، جيڪو فقيهه هو، ۽ '''اميمه بنت عباس''' شامل هئا. اميمه جي شادي عباس بن عتبه بن ابي لهب سان ٿي ۽ سندس پٽ فضل بن عباس بن عتبه مشهور شاعر ٿيو.<ref>{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |first=أحمد |title=الإصابة في تمييز الصحابة |publisher=دار الكتب العلمية |location=بيروت |edition=الأولى |year=1415 هـ |volume=8 |page=41 |chapter=10899- آمنة بنت العباس بن عبد المطلب |url=https://al-maktaba.org/book/9767/3955 |access-date=17 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913060322/https://al-maktaba.org/book/9767/3955 |archive-date=13 September 2021 |language=ar }}</ref> '''حجيله بنت جندب بن ربيع هذليه''' مان سندس پٽ '''حارث بن عباس''' هو. '''صفيه بنت عباس''' جي شادي بني سعد بن بڪر جي حارث بن يعمر سان ٿي؛ سندس ماءُ ام ولد هئي. ذريعن ۾ '''عون بن عباس'''،<ref name="DhahabiAbbas"/><ref>{{cite book |last=البلاذري |title=أنساب الأشراف |chapter=فولد العباس بن عبد المطلب |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=196&pid=124937 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171105072629/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=196 |archive-date=5 November 2017 |language=ar }}</ref> '''ام قثم بنت عباس'''،<ref>{{cite book |last=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى |volume=8 |page=466 |url=http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3051_%D8%A7%D9%84%D8%B7%D8%A8%D9%82%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%A8%D8%B1%D9%89-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%A8%D9%86-%D8%B3%D8%B9%D8%AF-%D8%AC-%D9%A8/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_464 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614154631/http://shiaonlinelibrary.com/الكتب/3051_الطبقات-الكبرى-محمد-بن-سعد-ج-٨/الصفحة_464 |archive-date=14 June 2020 |language=ar }}</ref> '''آمنه بنت عباس'''<ref>{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |first=أحمد |title=الإصابة في تمييز الصحابة |publisher=دار الكتب العلمية |location=بيروت |edition=الأولى |year=1415 هـ |volume=8 |page=41 |chapter=10899- آمنة بنت العباس بن عبد المطلب |url=https://al-maktaba.org/book/9767/3955 |access-date=17 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913060322/https://al-maktaba.org/book/9767/3955 |archive-date=13 September 2021 |language=ar }}</ref> ۽ [[ام ڪلثوم بنت عباس]] جو پڻ ذڪر ملي ٿو. ام ڪلثوم جي ماءُ بابت مختلف روايتون آهن؛ هڪ روايت موجب هوءَ ام ولد هئي،<ref name="IbnFahd">{{cite book |last=ابن فهد المكي |first=جار الله محمد بن عبد العزيز |title=تحفة اللطائف في فضائل الحبر عبد الله بن عباس ووج الطائف |publisher=دار الكتب العلمية |year=2012 |page=195 |isbn=978-2-7451-7155-9 |url=https://books.google.com.eg/books?id=OxZHDwAAQBAJ&pg=PT183 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200330042755/https://books.google.com.eg/books?id=OxZHDwAAQBAJ&pg=PT183 |archive-date=30 March 2020 |language=ar }}</ref> جڏهن ته ٻي روايت موجب سندس ماءُ ام سلمه بنت محميه بن جزء زبيدي هئي. == شيعه نظرئي ۾ == عباس بن عبدالمطلب بابت شيعه رجالي ۽ تاريخي ذريعن ۾ مختلف روايتون نقل ٿيل آهن. ڪجهه روايتون سندس ساراهه ڪن ٿيون، جڏهن ته ڪجهه شيعه عالمن انهن روايتن جي سند کي ضعيف يا مرسل قرار ڏنو آهي. [[ابوالقاسم خوئي]] پنهنجي رجالي جائزي ۾ عباس بابت آيل روايتن تي بحث ڪندي سندس [[علي بن ابي طالب]] ۽ [[فاطمه زهرا]] جي حمايت، خاص ڪري خلافت ۽ [[فدڪ]] جي معاملي ۾، تنقيدي موقف اختيار ڪيو آهي. خوئي لکي ٿو: {{quote|خلاصو هي آهي ته عباس لاءِ ڪا ساراهه ثابت نه ٿي آهي، ۽ ''الڪافي'' ۾ سندس مذمت بابت آيل روايت صحيح السند آهي؛ ۽ سندس لاءِ اها ڳالهه گهٽتائي طور ڪافي آهي ته هن علي بن ابي طالب {{عليه السلام}} جي معاملي ۽ صديقه طاهره جي فدڪ واري معاملي ڏانهن ايترو به ڌيان نه ڏنو، جيترو پنهنجي ميزاب جي معاملي ڏانهن ڏنو.}}<ref>{{cite book |last=الخوئي |first=أبو القاسم |title=معجم رجال الحديث |volume=10 |page=252 |chapter=6189 – العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> == فلم ۽ ٽيليويزن ۾ == * [[2006ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[خالد بن وليد (ٽيليويزن سلسلو)|خالد بن وليد]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[عبدالرحمان ابو القاسم]] ادا ڪيو. * [[2008ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[قمر بني هاشم (ٽيليويزن سلسلو)|قمر بني هاشم]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[احمد صلان]] ادا ڪيو. * [[2009ع]] ۾ فلم ''[[الخوافي والقوادم في نصرة الإسلام (فلم)|الخوافي والقوادم]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[رفيق علي احمد]] ادا ڪيو. * [[2010ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[رايات الحق (ٽيليويزن سلسلو)|رايات الحق]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[عبدالحڪيم قطيفان]] ادا ڪيو. * [[2012ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[عمر (ٽيليويزن سلسلو)|عمر]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[شمم الحسن]] ادا ڪيو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:محمد]] [[زمرو:صحابه]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] 7p2557tcyysd4b87wxmwkzhx3a6ycer 414447 414446 2026-09-22T21:27:59Z Intisar Ali 8681 /* عباس وسيلي مينهن جي دعا */ 414447 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ٱلْعَبَّاسُ ٱبْنُ عَبْدِ ٱلْمُطَّلِبِ | image = العبَّاس بن عبد المُطلب.png | alt = | caption = | birth_name = | birth_date = {{Circa}} 568 CE | birth_place = [[مڪو]] | death_date = {{Circa}} 653 CE ( 85 سال) | death_place = مدينو | nationality = عرب | other_names = | occupation =مصالحن جو واپاري | known_for = محمد جو چاچو ۽ عباسي خليفن جو خانداني وڏو | spouse = *[[لبابه بنت حارث]] *مسليه *فاطمه بنت جنيد *ھاجله بنت جندوب *تڪانه | children = *الفضل بن عباس * حضرت [[عبدالله ابن عباس]] * عبيدالله * فرہ ۽ ٻيا | parents = *عبدالمطلب<br> ۽ نتيله بنت جناب | relatives = حضرت محمد صه }} '''حضرت عباس رضه بن عبدالمطلب''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Abas bin Abdul Mutlab '''}} محمد جو چاچو ھيو. صحابه ۽ علي جي اصحاب نصرت منجهان هيو<ref name = "قانع "/>. ابوطالب کان پوءِ حاجين سڳورن کي پاڻي مهيا ڪرڻ جو ڪم ان جي ذمي هو<ref name = "قانع "/>. ھجرت کان اڳ مڪي ۾ پيغمبر اسلام جو محافظ رھيو. ڄمار ۾ محمد کان ٻه يا ٽي سال وڏو هيو<ref name = " قانع "/>. هي ھڪ مالدار واپاري ھيو. ھن جي حضرت عبدالله ابن عباس مان وارثن خلافت عباسيه جو بنياد وڌو<ref name=encyclopedia>{{Citation | first = Cyril Glasse | last = Huston Smith | year = 2002 | title = The new encyclopedia of Islam | isbn = 0-7591-0190-6 | publisher = AltaMira Press | location = Walnut Creek, CA | url-access = registration | url = https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas }}</ref>. سندس اولادِ جا وارث عباسي سڏيا ويندا آهن. ==خاندان== سندس تعلق مڪي جي بنو ھاشم قبيلي سان ھيو. عبدالمطلب جو سڀ کان ننڍو پٽ ھيو. سندس والده جو نالو [[نتيله بنت جناب]] جنھن جو تعلق [[نمير قبيلي]] سان ھيو<ref>{{cite book |last=al-Tabari|first=Muhammad ibn Jarir|title=''Tarikh al-Rusul wa'l-Muluk: Biographies of the Prophet's Companions and Their Successors''|volume=39|page=24|year=1998|publisher=Albany: State University of New York Press}}</ref> ==شاديون ۽ اولاد== حضرت عباس رضه کي پنج زالون ھيون جن ۾ بنو ھلال قبيلي جي [[لبابه بنت حارث]] پڻ شامل ھئي جنھن کي ام الفضل پڻ سڏيندا ھئا جيڪا اسلام قبول ڪندڙ ٻيون نمبر عورت ھئي ۽ حضرت خديجه رضه جي سھيلي ھئي. ھن ابولھب تي خيمي جي لڪڙي سان حملو ڪيو ھو<ref name=Roded1994>{{Citation | last = Roded | first = Ruth | year = 1994 | title = Women in islamic biographical collections : from Ibn Saʻd to Who's who. P37-38 | isbn = 1-55587-442-8 | publisher = Rienner | location = Boulder u.a. }}</ref>. سندس ٻين زال قريش جي الحارث پاڙي سان تعلق رکندڙ فاطمه بنت جنيد ھئي<ref name="ReferenceA">Ibn Hajar, ''Isaba'' vol. 8 #11586.</ref> ٽين زال ھلال قبيلي جي ھاجله بنت جندوب ابن ربيعه ھئي<ref name="Ibn Hajar, Isaba vol. 2 #1904">Ibn Hajar, ''Isaba'' vol. 2 #1904.</ref> چوٿين زال مسليه نالي ھڪ يوناني ٻانھي ھئي<ref name="ReferenceB">Ibn Saad, ''Tabaqat'' vol. 4. “Al-Abbas ibn Abdalmuttalib.”</ref><ref>Beheshti, M. (1967). ''Background of the Birth of Islam'', chapter 5. Translated by Ayoub, M. M. (1985). Tehran: International Publishing Co.</ref>. پنجين زال يھودين جي بنوقريضه قبيلي جي تڪانه ھئي جيڪا پھرين حضرت محمد صه جي ٻانھي ھئي ۽ ساڻس حضرت عباس رضه 632ع کان بعد شادي ڪئي<ref>Majlisi, ''Hayat Al-Qulub'' vol. 2. Translated by Rizvi, ''A Detailed Biography of Prophet Muhammad (saww)'', p. 1180.</ref> ان مان کيس ڪا اولاد ڪانه ھئي. سندس ڄاتل اولاد ۾ ڌيءَ الفرہ جنھن جي شادي قتن ابن حارث سان ٿي<ref>Ibn Hajar, ''Isaba'' vol. 5 #7129.</ref>. پٽن ۾ [[فضل ابن عباس]] ، [[عبدالله ابن عباس]]، عبيدالله جنھن جي ڌيءَ لبابه جي شادي حضرت علي ڪرم الله وجهه جي پٽ [[عباس بن علي]] سان ٿي ھئي جن مان کين ھڪ پٽ عبيدالله ابن عباس بن علي ڄائو جيڪو عبيدالله ابن عباس جي نالي سان مشهور ٿيو. عباس بن عبدالمطلب جي ٻي اولاد ۾ قثوم، معبد، عبدالرحمان ۽ ان حبيب شامل آهن. فرہ کي ڇڏي ڪري باقي ست پٽ ڌيئر لبابه جي بطن مان پيدا ٿيا<ref>Tabari (Landau-Tasseron) p. 201.</ref>. ھڪ پٽ حارث ھيو جيڪو چوڻ ۾ اچي ٿو ته فاطمه يا ھاجله مان ڄائو<ref name="Ibn Hajar, Isaba vol. 2 #1904"/> ٻي اولاد ۾ اوون <ref>Ibn Hajar, ''Isaba'' vol. 5 #6279.</ref>، مشير <ref> Ibn Hajar, ''Isaba'' vol. 6 #8329.</ref>، ڪثير جيڪو مسليه مان ھو<ref name="Tabari pp. 75-76">Tabari (Landau-Tasseron) vol. 39 pp. 75-76.</ref>، آمنه جيڪا شايد مسليه مان ھئي<ref name="ReferenceB"/><ref name="See also Majlisi Rizvi p. 1208">See also Majlisi (Rizvi) p. 1208.</ref>، صفيه جيڪا پڻ شايد مسليه مان ھئي<ref name="ReferenceB"/><ref name="See also Majlisi Rizvi p. 1208"/>، تمام جيڪو مسليه مان سندس ننڍو پٽ ھيو شامل آهن<ref name="Tabari pp. 75-76"/>. == اسلام کان اڳ جي زندگي == === پيدائش ۽ پرورش === {{اسلام}} عباس [[مڪو|مڪي]] ۾ [[عام الفيل]] کان ٽي سال اڳ، 56 ق.ھ ۾ ڄائو، يعني هو رسول الله کان ٽي سال وڏو هو. ابو رزين کان روايت آهي ته عباس رضي الله عنه کان پڇيو ويو: ”توهان وڏا آهيو يا رسول الله ﷺ؟“ هن چيو: ”هو مون کان وڏو آهي، پر آءٌ کانئس اڳ ڄائو هئس.“<ref>{{cite book |author=ابن أبي عاصم |title=الآحاد والمثاني |at=حديث 327 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=277&pid=129907&hid=327 |access-date=3 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305013154/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=277&pid=129907&hid=327 |archive-date=5 March 2016 |language=ar }}</ref> ننڍپڻ ۾ هڪ ڀيري هو گم ٿي ويو، جنهن تي سندس ماءُ [[نتيله بنت جناب]] نذر مڃي ته جيڪڏهن هو ملي ويو ته هوءَ ڪعبي کي ريشم، ديباج ۽ مختلف قسمن جا غلاف پارائيندي. عباس ملي ويو ۽ سندس ماءُ پنهنجي نذر پوري ڪئي؛ اهڙي ريت هوءَ ڪعبي کي اهڙي نموني غلاف پارائيندڙ پهرين عورت هئي.{{حوالو گهربل}} عباس مڪي جي واپاري شخصيتن مان پڻ هو ۽ مصالحن جو ڪاروبار ڪندو هو.<ref name="IbnIshaq113">{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |page=113 |language=en }}</ref> واپار مان هن ڪافي دولت حاصل ڪئي ۽ مڪي جي شاهوڪار ماڻهن ۾ شمار ٿيڻ لڳو.<ref name="IbnIshaq309">{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |pages=309–310 |language=en }}</ref> === حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري === جاهليت جي دور ۾ عباس قريش جي سردارن ۽ معزز شخصيتن مان هڪ هو ۽ [[مسجد الحرام]] جي سار سنڀال ۽ حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري پڻ سنڀاليندو هو. ابن اثير ''اسد الغابه'' ۾ لکي ٿو ته مسجد الحرام جي سار سنڀال جي حوالي سان عباس ڪنهن کي به مسجد الحرام ۾ گارگند يا نامناسب ڳالهه ڪرڻ نه ڏيندو هو ۽ ماڻهو سندس مخالفت ڪرڻ جي سگهه نه رکندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ قريش جي سردارن گڏجي ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو هو ۽ ان ڪم ۾ سندس مددگار هئا.<ref name="UsdAlGhaba">{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |chapter=العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> [[عبدالمطلب بن هاشم]] [[زمزم جو کوھ|زمزم جو کوهه]] کوٽڻ کان پوءِ حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري سنڀالي. عبدالمطلب جي وفات کان پوءِ اها ذميواري سندس پٽ [[ابو طالب بن عبدالمطلب|ابو طالب]] وٽ آئي. ڪجهه سالن کان پوءِ ابو طالب مالي تنگيءَ جو شڪار ٿيو، تنهنڪري هن پنهنجي ڀاءُ عباس کان ايندڙ حج جي موسم تائين ڏهه هزار درهم قرض ورتا ۽ اهي پئسا حاجين کي پاڻي پيارڻ جي انتظامن تي خرچ ڪيا. ايندڙ سال به ابو طالب وٽ پئسا نه هئا، تنهنڪري هن عباس کان وڌيڪ چوڏهن هزار درهم قرض گهريا. عباس ان شرط تي قرض ڏيڻ قبول ڪيو ته جيڪڏهن ابو طالب ايندڙ سال رقم واپس نه ڪري سگهيو ته حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري عباس جي حوالي ڪندو. ابو طالب اها شرط قبول ڪئي ۽ ايندڙ سال رقم واپس نه ڪري سگهڻ سبب اها ذميواري عباس جي حوالي ڪري ڇڏي.<ref>{{cite book |author=علي بن برهان الدين الحلبي |title=السيرة الحلبية |volume=1 |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |author=جواد علي |title=المفصل في تاريخ العرب قبل الإسلام |page=1892 |url=http://islamport.com/d/3/tkh/1/49/769.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304194307/http://islamport.com/d/3/tkh/1/49/769.html |archive-date=4 March 2016 |language=ar }}</ref> عباس کان پوءِ اها ذميواري سندس پٽ [[عبدالله بن عباس]] ڏانهن منتقل ٿي ۽ عباسي خاندان ۾ [[السفاح|سفاح]] جي دور تائين جاري رهي. پوءِ [[عباسي خلافت|بني عباس]] خلافت سنڀالڻ کان پوءِ اها ذميواري ڇڏي ڏني. ان کان پوءِ اها آل زبير ڏانهن منتقل ٿي، جن کي اڳ به عباسين طرفان اها ذميواري سونپي ويندي هئي. بيان موجب اها خدمت سندن اولاد ۾ جاري رهي ۽ اڄ اهي مڪي جي آل عباس الهاشميين جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا ۽ پاڻي پيارڻ واري خدمت، جيڪا هاڻي ''مڪتب الزمازمه الموحد'' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، ان ۾ سندن حصا نسل در نسل منتقل ٿيندا رهيا آهن.<ref>{{cite web |url=http://zamazemah.com.sa/whoarewe/ |title=من نحن |publisher=مكتب الزمازمة الموحد |language=ar |access-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928131831/http://zamazemah.com.sa:80/whoarewe/ |archive-date=28 September 2018 }}</ref><ref>{{cite book |author=فهد العباس وعبدالإله العباس وعباس بصري الغنيمي العباسي |title=نبذات الوصل لذرية أمير المؤمنين الخليفة أبي جعفر منصور المستنصربالله العباسي |publisher=دار ركابي للنشر والتوزيع |url=https://archive.org/download/olomnasb_ymail_20180719/%D9%86%D8%A8%D8%B0%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B5%D9%84%20%D9%84%D8%B0%D8%B1%D9%8A%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D8%A9%20%D8%A3%D8%A8%D9%8A%20%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408193737/https://archive.org/download/olomnasb_ymail_20180719/%D9%86%D8%A8%D8%B0%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B5%D9%84%20%D9%84%D8%B0%D8%B1%D9%8A%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D8%A9%20%D8%A3%D8%A8%D9%8A%20%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1.pdf |archive-date=8 April 2022 |language=ar }}</ref> ==== سندس باري ۾ نازل ٿيل آيت ==== سندس باري ۾ {{قرآن|التوبة|19|لا تخريج=1}} نازل ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>[[سورة التوبة]]، آيت 19.</ref> [[ابن كثير دمشقي|ابن ڪثير]] علي بن ابي طلحه کان روايت ڪري ٿو ته [[عبدالله بن عباس|ابن عباس]] ان آيت جي تفسير ۾ چيو: {{quote|هيءَ آيت '''عباس بن عبدالمطلب''' جي باري ۾ نازل ٿي، جڏهن هو [[غزوه بدر|بدر جي ڏينهن]] قيد ٿيو. هن چيو: ”جيڪڏهن توهان اسلام، هجرت ۽ جهاد ۾ اسان کان اڳتي رهيا آهيو ته اسان به [[مسجد الحرام]] جي سار سنڀال ڪندا هئاسين، حاجين کي پاڻي پياريندا هئاسين ۽ قيدين کي آزاد ڪرائيندا هئاسين.“ پوءِ الله {{عز وجل}} فرمايو: {{قرآن|نص=أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ}} کان وٺي {{قرآن|نص=وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ}} تائين؛ يعني اهي عمل شرڪ جي حالت ۾ ڪيا ويا هئا، ۽ شرڪ جي حالت ۾ ڪيل عمل قبول نه ٿيندو.}}<ref name="IbnKathirTawbah19">{{cite book |author=ابن كثير الدمشقي |title=[[s:تفسير ابن كثير/سورة التوبة#أجعلتم سقاية الحاج وعمارة المسجد الحرام كمن آمن بالله واليوم الآخر وجاهد في سبيل الله لا يستوون عند الله والله لا يهدي القوم الظالمين (19)|تفسير القرآن العظيم]] |chapter=تفسير سورة التوبة، الآية 19 |language=ar }}</ref> === بيعت عقبه ۽ غزوه بدر === عباس پنهنجي ڀائٽي [[محمد|اسلام جي پيغمبر محمد]] سان گڏ [[بيعت عقبه]] وقت موجود هو، جڏهن انصار محمد سان بيعت ڪئي. عباس ان موقعي تي معاهدي کي مضبوط ڪرڻ لاءِ موجود هو، جيتوڻيڪ ان وقت تائين سندس اسلام جو کليل اظهار نه ٿيو هو.<ref name="UsdAlGhaba"/> عباس ٻين [[بنو هاشم|بني هاشم]] جي ماڻهن وانگر [[قريش]] سان گڏ [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] ۾ شريڪ ٿيو. اسلامي روايتن موجب کيس زبردستي جنگ لاءِ آندو ويو هو ۽ رسول الله [[محمد]] پنهنجي صحابين کي بني هاشم جي انهن ماڻهن کي قتل نه ڪرڻ جو حڪم ڏنو هو، جن کي سندن مرضيءَ خلاف جنگ ۾ آندو ويو هو. [[عبدالله بن عباس|ابن عباس]] کان روايت آهي: {{quote|نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ان ڏينهن پنهنجي اصحابن کي فرمايو: ”مون کي خبر آهي ته بني هاشم ۽ ٻين مان ڪجهه ماڻهن کي زبردستي ڪڍيو ويو آهي ۽ انهن کي اسان سان جنگ ڪرڻ جي ڪا خواهش ناهي. تنهنڪري توهان مان جيڪو [[بنو هاشم|بني هاشم]] جي ڪنهن شخص سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري؛ جيڪو ابو البختري بن هشام بن الحارث بن اسد سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري؛ ۽ جيڪو '''عباس بن عبدالمطلب'''، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي چاچي، سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس زبردستي ڪڍيو ويو آهي.“}}<ref>{{cite book |author=ابن هشام |title=السيرة النبوية |chapter=غزوة بدر |language=ar }}</ref> جنگ دوران عباس بن عبدالمطلب، سندس حليف ۽ سندس ڀائٽيو [[عقيل بن ابي طالب]] قيد ڪيا ويا. انهن کي انصاري عبيد بن اوس قيد ڪيو، جنهن کي نبي [[محمد]] ”مُقَرِّن“ جو لقب ڏنو. هو چوي ٿو: {{quote|جڏهن [[غزوه بدر|بدر جو ڏينهن]] آيو ته مون '''عباس بن عبدالمطلب'''، [[عقيل بن ابي طالب]] ۽ عباس جي هڪ [[فهر بن مالڪ|فهري]] حليف کي قيد ڪيو. مون عباس ۽ عقيل کي گڏ ٻڌو. جڏهن [[محمد|رسول الله]] {{صلى الله عليه وسلم}} انهن ٻنهي کي ڏٺو ته مون کي ”مُقَرِّن“ سڏيو ۽ فرمايو: ”انهن ٻنهي کي پڪڙڻ ۾ هڪ معزز فرشتي تنهنجي مدد ڪئي آهي.“}}<ref name="IbnSaad4532">{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4532 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4532 |website=إسلام ويب |language=ar |access-date=4 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref> ابو اليسر پڻ چيو: {{quote|بدر جي ڏينهن مون عباس کي ڏٺو، هو ائين بيٺو هو ڄڻ ڪو بت هجي ۽ سندس اکين مان ڳوڙها وهي رهيا هئا. مون چيو: الله توکي مائٽيءَ جي لحاظ کان بڇڙو بدلو ڏئي، ڇا تون پنهنجي ڀائٽي خلاف سندس دشمنن سان گڏ وڙهين ٿو؟ هن پڇيو: ”هن سان ڇا ٿيو، ڇا هو مارجي ويو؟“ مون چيو: ”الله کيس ان کان وڌيڪ عزت ۽ مدد ڏني آهي.“ هن چيو: ”تون مون سان ڇا ڪرڻ چاهين ٿو؟“ مون چيو: ”قيد ڪرڻ، ڇاڪاڻ⁠تہ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} تنهنجي قتل کان منع ڪئي آهي.“ هن چيو: ”هيءَ سندس مون سان پهرين ڀلائي ناهي.“ پوءِ مون کيس قيد ڪيو ۽ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ وٺي آيس.}}<ref name="DhahabiAbbas">{{cite book |author=شمس الدين الذهبي |title=[[s:سير أعلام النبلاء/العباس بن عبد المطلب|سير أعلام النبلاء]] |chapter=العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> قيد ٿيڻ کان پوءِ عباس کي مضبوطيءَ سان ٻڌو ويو. ان رات [[نبي|نبي]] پنهنجي چاچي عباس جي ڪري جاڳندو رهيو. هڪ صحابي پڇيو: ”اي الله جا نبي، اوهان کي ڪهڙي ڳالهه جاڳائي رکيو آهي؟“ پاڻ فرمايائون: ”عباس جي دانهن مون کي جاڳائي رکيو آهي.“ پوءِ هڪ شخص وڃي سندس ٻڌڻ ڍرو ڪيو. رسول الله پڇيو: ”مون کي عباس جي دانهن ڇو نٿي ٻڌڻ ۾ اچي؟“ ان شخص چيو: ”مون سندس ٻڌڻ ڍرو ڪيو آهي.“ رسول الله فرمايو: ”ته پوءِ سڀني قيدين سان ائين ئي ڪر.“<ref>{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |volume=3 |page=61 |language=ar }}</ref> رسول الله عباس کي، جڏهن هو قيد ۾ هو، چيو ته هو پنهنجو، [[عقيل بن ابي طالب]]، نوفل بن حارث ۽ پنهنجي حليف عتبه بن عمرو جو فديو ادا ڪري. عباس چيو ته هو مسلمان آهي ۽ کيس زبردستي جنگ لاءِ آندو ويو هو. رسول الله کيس فرمايو: ”الله تنهنجي اسلام بابت وڌيڪ ڄاڻي ٿو؛ جيڪڏهن تنهنجي ڳالهه سچي آهي ته الله توکي ان جو اجر ڏيندو، پر ظاهر طور تنهنجو معاملو اسان جي خلاف هو، تنهنڪري پنهنجو فديو ادا ڪر.“ رسول الله اڳ ئي عباس کان ويهه اوقيا سون ورتو هو. عباس عرض ڪيو ته ان کي سندس فديي ۾ شمار ڪيو وڃي، پر پاڻ فرمايائون: ”نه، اهو مال آهي جيڪو الله اسان کي توکان ڏياريو آهي.“ عباس چيو: ”مون وٽ ٻيو مال ڪونهي.“ رسول الله فرمايو: ”پوءِ اهو مال ڪٿي آهي، جيڪو تون مڪي مان نڪرڻ وقت [[ام الفضل بنت الحارث]] وٽ رکي آيو هئين، جڏهن توهان ٻنهي کان سواءِ ڪو به موجود نه هو، ۽ تو هن کي چيو هو ته جيڪڏهن هن سفر ۾ مون سان ڪا مصيبت پيش اچي ته فضل لاءِ ايترو، عبدالله لاءِ ايترو...؟“ عباس چيو: ”ان ذات جو قسم جنهن اوهان کي حق سان موڪليو آهي، ان ڳالهه جي مون ۽ هن کان سواءِ ڪنهن کي به خبر نه هئي؛ هاڻي مون کي يقين آهي ته اوهان الله جا رسول آهيو.“ پوءِ عباس پنهنجو، پنهنجي ڀائٽي ۽ پنهنجي حليف جو فديو ادا ڪيو.<ref name="IbnSaad4539">{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4539 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4539 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101249/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4539 |archive-date=12 November 2018 }}</ref> ان موقعي سان {{قرآن|الأنفال|70}} جي نزول جو ذڪر ڪيو ويو آهي. عباس چوندو هو: {{quote|الله جو قسم، هيءَ آيت منهنجي باري ۾ نازل ٿي، جڏهن مون رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} آڏو پنهنجي اسلام جو ذڪر ڪيو.}}<ref name="IbnKathirAnfal70">{{cite book |author=ابن كثير الدمشقي |title=[[s:تفسير ابن كثير/سورة الأنفال#يا أيها النبي قل لمن في أيديكم من الأسرى إن يعلم الله في قلوبكم خيرا يؤتكم خيرا مما أخذ منكم ويغفر لكم والله غفور رحيم (70)|تفسير القرآن العظيم]] |chapter=تفسير سورة الأنفال، الآية 70 |language=ar }}</ref> فديو ادا ڪرڻ کان پوءِ عباس [[مڪو|مڪي]] موٽي ويو،<ref>{{cite book |author=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=4 |page=30 |language=ar }}</ref> جتي هن حاجين کي پاڻي پيارڻ، سرداري ۽ حاجين جي مهمانيءَ سان لاڳاپيل بني هاشم جون ذميواريون سنڀالڻ جاري رکيون.<ref>{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4545 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4545 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref> === اسلام قبول ڪرڻ بابت روايتون === عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي وقت بابت تاريخي روايتن ۾ اختلاف ملي ٿو. هڪ روايت موجب عباس [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] کان اڳ ئي ڳجهي نموني اسلام قبول ڪري چڪو هو.<ref name="IbnIshaq309"/> بدر ۾ قيد ٿيڻ کان پوءِ عباس پاڻ به رسول الله کي چيو هو ته هو مسلمان آهي، پر کيس زبردستي قريش سان گڏ آندو ويو هو.<ref name="IbnSaad4539"/> ڪجهه روايتن موجب هن بدر کان پوءِ اسلام قبول ڪيو، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ سندس اسلام جي کليل اظهار ۽ مڪي مان هجرت کي [[فتح مڪو|فتح مڪي]] کان ٿورو اڳ واري دور سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |author=Muhammad ibn Jarir al-Tabari |title=The History of al-Ṭabarī |publisher=State University of New York Press |location=Albany |language=en }}</ref><ref>{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |pages=546–548 |language=en }}</ref> اهڙيءَ طرح ذريعن ۾ عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي صحيح وقت بابت مختلف روايتون موجود آهن. == اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ جي زندگي == === اسلام قبول ڪرڻ ۽ هجرت === عباس بعد ۾ اسلام قبول ڪيو، پر سندس اسلام قبول ڪرڻ جي صحيح وقت بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. ڪن روايتن موجب هن [[غزوه خيبر|خيبر جي فتح]] کان اڳ اسلام قبول ڪيو هو، پر پنهنجي اسلام کي لڪائي رکيو ۽ [[فتح مڪو|فتح مڪي]] جي موقعي تي ان جو کليل اظهار ڪيو. [[صحابه جي فهرست#ا|ابو رافع]] کان روايت آهي: {{quote|آءٌ عباس بن عبدالمطلب جو غلام هئس. اسلام اسان جي گهر ۾ داخل ٿي چڪو هو؛ عباس اسلام قبول ڪيو، ام الفضل اسلام قبول ڪيو ۽ مون به اسلام قبول ڪيو. عباس پنهنجي قوم کان ڊڄندو هو، سندن مخالفت کي پسند نه ڪندو هو ۽ پنهنجي اسلام کي لڪائي رکندو هو.}}<ref>{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36745&hid=4703 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref><ref>{{cite web |author=أبو الفرج الأصفهاني |title=كتاب الأغاني |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=482&pid=294511&hid=110 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305014829/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=482&pid=294511&hid=110 |archive-date=5 March 2016 }}</ref><ref>{{cite web |author=ابن كثير |title=البداية والنهاية |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=59&ID=276&idfrom=249&idto=311&bookid=59&startno=24 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101246/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=59&ID=276&idfrom=249&idto=311&bookid=59&startno=24 |archive-date=12 November 2018 }}</ref> هڪ ٻي روايت موجب عباس [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] کان اڳ ئي اسلام قبول ڪري چڪو هو ۽ [[قريش]] جون خبرون رسول الله ڏانهن لکي موڪليندو هو، جڏهن ته مڪي جا مسلمان به سندس مدد ۽ سهارو حاصل ڪندا هئا.<ref>{{cite web |author=ابن عبد البر |title=الاستيعاب في معرفة الأصحاب |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=342003&bk_no=690&startno=2 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112061010/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=342003&bk_no=690&startno=2 |archive-date=12 November 2018 }}</ref><ref name="UsdAlGhaba61">{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |volume=3 |page=61 |language=ar }}</ref> بعد ۾ عباس رسول الله ڏانهن هجرت لاءِ روانو ٿيو. رستي ۾ سندس ملاقات رسول الله سان ٿي، جيڪو ان وقت [[مڪو|مڪي]] ڏانهن وڃي رهيو هو.<ref>{{cite book |author=ابن كثير |title=[[s:البداية والنهاية/الجزء الرابع/فصل إسلام العباس عم النبي صلى الله عليه وسلم|البداية والنهاية]] |volume=4 |chapter=فصل إسلام العباس عم النبي صلى الله عليه وسلم |language=ar }}</ref> عباس رسول الله سان گڏ [[فتح مڪو|فتح مڪي]] ۾ شريڪ ٿيو، جنهن کان پوءِ هجرت جو سلسلو ختم ٿي ويو.<ref name="UsdAlGhaba61"/> روايتن موجب رسول الله کي عباس جي اسلام قبول ڪرڻ تي خوشي ٿي. [[ابو رافع]] بيان ڪري ٿو ته هن رسول الله کي عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي خوشخبري ڏني، جنهن تي رسول الله کيس آزاد ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite web |author=نور الدين علي بن أبي بكر الهيثمي |title=مجمع الزوائد ومنبع الفوائد، كتاب المناقب، باب ما جاء في العباس عم رسول الله صلى الله عليه وسلم ومن جمع معه من ولده، حديث 15469 |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=87&ID=3010&idfrom=15592&idto=15612&bookid=87&startno=3 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101251/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=87&ID=3010&idfrom=15592&idto=15612&bookid=87&startno=3 |archive-date=12 November 2018 }}</ref> عباس ابو رافع کي رسول الله کي تحفي طور ڏنو هو.<ref>{{cite web |title=الطبقات الكبرى، ذكر خدم رسول الله صلى الله عليه وسلم ومواليه |url=http://www.al-eman.com/الكتب/الطبقات%20الكبرى%20**/ذكر%20صدقات%20رسول%20الله%20صلى%20الله%20عليه%20وسلم%20/i54&d54938&c&p1 |website=نداء الإيمان |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190531123717/http://www.al-eman.com/الكتب/الطبقات%20الكبرى%20**/ذكر%20صدقات%20رسول%20الله%20صلى%20الله%20عليه%20وسلم%20/i54&d54938&c&p1 |archive-date=31 May 2019 }}</ref> === جنگين ۾ شرڪت === عباس [[غزوه حنين]] ۾ پڻ شريڪ ٿيو. جڏهن جنگ دوران مسلمانن جي صفن ۾ ڀاڄ پئي ته هو رسول الله سان گڏ ثابت قدم رهيو. عباس بن عبدالمطلب بيان ڪري ٿو: {{quote|آءٌ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} سان گڏ [[غزوه حنين|حنين جي ڏينهن]] موجود هئس. آءٌ ۽ [[ابو سفيان بن الحارث]] بن عبدالمطلب رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} سان گڏ رهياسين ۽ کانئس جدا نه ٿياسين. رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} هڪ اڇي خچر تي سوار هئا، جيڪو کين فروه بن نفاثه جذامي تحفي ۾ ڏنو هو. جڏهن مسلمانن ۽ ڪافرن جو مقابلو ٿيو ته مسلمان پوئتي موٽڻ لڳا، پر رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} پنهنجي خچر کي ڪافرن ڏانهن وڌائڻ لڳا. آءٌ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي خچر جي واڳ جهلي ان کي روڪي رهيو هئس ته جيئن اهو تيزيءَ سان اڳتي نه وڌي، جڏهن ته ابو سفيان رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي رڪاب کي جهليو بيٺو هو. رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو: ”اي عباس! سمره وارن کي سڏ ڪر.“ عباس چوي ٿو ته منهنجو آواز تمام بلند هو، تنهنڪري مون وڏي آواز سان سڏ ڪيو: '''سمره وارا ڪٿي آهن؟''' الله جو قسم، جڏهن هنن منهنجو آواز ٻڌو ته ائين واپس وريا، جيئن ڳئون پنهنجن ٻچن ڏانهن موٽندي آهي، ۽ چوڻ لڳا: '''اسين حاضر آهيون، اسين حاضر آهيون.''' پوءِ انهن ڪافرن سان جنگ شروع ڪئي. انصار کي سڏ ڪيو ويو: ”اي انصار! اي انصار!“ پوءِ اهو سڏ خاص ڪري بني حارث بن خزرج لاءِ ڪيو ويو: ”اي بني حارث بن خزرج! اي بني حارث بن خزرج!“ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} پنهنجي خچر تي ويٺي سندن جنگ ڏانهن ڏٺو ۽ فرمايو: '''هاڻي جنگ گرم ٿي وئي آهي.''' پوءِ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} ڪجهه پٿريون کڻي ڪافرن جي منهن ڏانهن اڇلايون ۽ فرمايو: '''محمد جي رب جو قسم، اهي شڪست کائي ويا.''' آءٌ جنگ ڏانهن ڏسڻ ويس ۽ مون کي اها ساڳي حالت ۾ نظر آئي؛ پر الله جو قسم، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جون پٿريون اڇلائڻ کان پوءِ مون مسلسل ڏٺو ته سندن زور گهٽجندو ويو ۽ سندن حالت پوئتي هٽڻ لڳي.}}<ref>{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=[[s:صحيح مسلم/كتاب الجهاد والسير|صحيح مسلم]] |chapter=كتاب الجهاد والسير، باب في غزوة حنين |at=حديث 1775 |language=ar }}</ref> === حديث جي روايت === عباس بن عبدالمطلب رسول الله کان ڪيترائي حديثون روايت ڪيون. سندس روايتن مان پنجٽيهه حديثون ''مسند [[بقي بن مخلد]]'' ۾، هڪ حديث [[صحيح بخاري]] ۾ ۽ ٽي حديثون [[صحيح مسلم]] ۾ بيان ٿيل آهن.<ref name="DhahabiAbbas"/> عباس کان حديث روايت ڪندڙن ۾ سندس پٽ '''[[عبدالله بن عباس]]'''، '''ڪثير بن عباس''' ۽ '''عبيدالله بن عباس'''، سندس ڌيءَ '''ام ڪلثوم بنت عباس'''، ۽ ٻين راوين مان '''[[احنف بن قيس]]'''، '''[[عبدالله بن الحارث بن نوفل]]'''، '''[[جابر بن عبدالله انصاري|جابر بن عبدالله بن عمرو بن حرام]]'''، '''عبدالله بن عميره'''، '''[[عامر بن سعد بن ابي وقاص]]'''، '''اسحاق بن عبدالله بن نوفل'''، '''مالڪ بن اوس بن الحدثان'''، '''نافع بن [[جبير بن مطعم]]'''، سندس آزاد ڪيل غلام '''صهيب'''، '''عباس بن عبدالرحمان'''، جيڪو [[بنو هاشم|بني هاشم]] جو مولا هو، '''عبدالله بن عنمه مزني'''، '''[[عبدالرحمان بن سابط]] جُمحي''' ۽ '''[[محمد بن ڪعب قرظي]]''' شامل آهن.<ref name="DhahabiAbbas"/><ref>{{cite web |author=المزي |title=عباس بن عبد المطلب، تهذيب الكمال |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=1&pid=649539&bk_no=1857&startno=0 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305013827/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=1&pid=649539&bk_no=1857&startno=0 |archive-date=5 March 2016 }}</ref> سندس روايت ڪيل حديثن مان هڪ [[مسلم بن الحجاج]] پنهنجي [[صحيح مسلم]] ۾ [[عامر بن سعد بن ابي وقاص]] جي واسطي سان روايت ڪئي آهي: {{quote|عباس بن عبدالمطلب کان روايت آهي ته هن رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي فرمائيندي ٻڌو: ”جڏهن ٻانهو سجدو ڪري ٿو ته ساڻس گڏ ست عضوا سجدو ڪن ٿا: سندس چهرو، ٻئي هٿ، ٻئي گوڏا ۽ ٻئي پير.“}}<ref>{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=[[s:صحيح مسلم/كتاب الصلاة#باب أعضاء السجود والنهي عن كف الشعر والثوب وعقص الرأس في الصلاة|صحيح مسلم]] |chapter=كتاب الصلاة، باب أعضاء السجود والنهي عن كف الشعر والثوب وعقص الرأس في الصلاة |language=ar }}</ref> اهڙيءَ طرح [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] پنهنجي [[صحيح بخاري]] ۾ [[عبدالله بن الحارث بن نوفل]] کان روايت ڪري ٿو ته عباس بن عبدالمطلب رسول الله کان پڇيو: {{quote|'''عباس بن عبدالمطلب''' رضي الله عنه نبي {{صلى الله عليه وسلم}} کي چيو: ”اوهان پنهنجي [[ابو طالب بن عبدالمطلب|چاچي]] کي ڪهڙو فائدو پهچايو؟ هو اوهان جي حفاظت ڪندو هو ۽ اوهان جي خاطر ڪاوڙبو هو.“ پاڻ فرمايائون: ”هو باهه جي هڪ هلڪي حصي ۾ آهي؛ جيڪڏهن آءٌ نه هجان ها ته هو باهه جي سڀ کان هيٺئين درجي ۾ هجي ها.“}}<ref>{{cite book |author=محمد بن إسماعيل البخاري |title=[[s:صحيح البخاري/كتاب فضائل الصحابة#باب قصة أبي طالب|صحيح البخاري]] |chapter=كتاب فضائل الصحابة، باب قصة أبي طالب |language=ar }}</ref> == وفات == زندگيءَ جي آخري دور ۾ عباس بن عبدالمطلب جي نظر هلي وئي هئي. روايتن موجب هن پنهنجي وفات وقت ستر غلام آزاد ڪيا. عباس [[مدينو|مديني]] ۾ 12 رجب [[32 ھ]] تي 88 ورهين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي.<ref>{{cite web |title=وفاة العباس بن عبد المطلب عم الرسول صلى الله عليه وسلم 12 رجب 32 هـ |url=http://articles.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=204235 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305053915/http://articles.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=204235 |archive-date=5 March 2016 }}</ref> سندس وفات کان پوءِ [[بنو هاشم|بني هاشم]] مؤذن موڪليا، جن [[مدينو|مديني]] جي ماڻهن کي سندس وفات جي خبر ڏيندي اعلان ڪيو: '''”الله ان شخص تي رحم ڪري، جيڪو عباس بن عبدالمطلب جي جنازي ۾ شريڪ ٿئي.“''' ان اعلان کان پوءِ ماڻهن جو وڏو ميڙ سندس جنازي ۾ شريڪ ٿيو. جنازي کي کڻڻ ۽ تدفين ۾ شريڪ ٿيڻ لاءِ ماڻهن جي گهڻي رش ٿي وئي، جنهن سبب خليفي [[عثمان بن عفان]] کي ماڻهن جي ميڙ کي منظم ڪرڻ لاءِ انتظام ڪرڻو پيو. [[عثمان بن عفان]] سندس غسل وقت موجود هو، جڏهن ته [[علي بن ابي طالب]]، عباس جي پٽ [[عبدالله بن عباس]] ۽ سندس ٻين ٻن پٽن قثم بن عباس ۽ عبيدالله بن عباس کيس غسل ڏنو. عثمان بن عفان سندس جنازي نماز پڙهائي، جنهن کان پوءِ عباس بن عبدالمطلب کي [[جنت البقيع|بقيع الغرقد]] ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="DhahabiAbbas"/> == اسلام ۾ فضيلت ۽ مرتبو == اسلامي روايتن ۾ عباس بن عبدالمطلب کي [[محمد|رسول الله]] ۽ [[صحابي|صحابه]] وٽ وڏي مرتبي وارو بيان ڪيو ويو آهي. ابو سفيان بن حارث پنهنجي والد کان روايت ڪري ٿو: {{quote|عباس، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ ماڻهن مان وڏي مرتبي وارو هو، ۽ صحابه عباس جي فضيلت کي مڃيندا هئا، ساڻس صلاح مشورو ڪندا هئا ۽ سندس راءِ وٺندا هئا.}}<ref name="IbnHajarIsaba">{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=4 |page=30 |language=ar }}</ref> روايت آهي ته جڏهن عباس [[عمر بن خطاب]] يا [[عثمان بن عفان]] وٽان لنگهندو هو ۽ اهي سواريءَ تي هوندا هئا ته سندس احترام ۾ سواريءَ تان لهي پوندا هئا ۽ جيستائين هو اڳتي نه نڪري ويندو هو، تيستائين ائين رهندا هئا.<ref>{{cite book |last=ابن عساكر |title=تاريخ دمشق |id=حديث 26795 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=798&pid=383249&hid=26795 |language=ar }}</ref> هڪ موقعي تي عمر بن خطاب عباس کي چيو: {{quote|الله جو قسم، جنهن ڏينهن تون اسلام آڻيندين، تنهنجو اسلام آڻڻ مون کي خطاب جي اسلام آڻڻ کان به وڌيڪ پيارو هو، جيڪڏهن هو اسلام آڻي ها؛ ۽ ان جو سبب رڳو اهو هو ته مون کي خبر هئي ته تنهنجو اسلام آڻڻ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي خطاب جي اسلام آڻڻ کان وڌيڪ پيارو هو.}}<ref>{{cite book |last=ابن كثير |title=[[s:البداية والنهاية/الجزء الرابع/فصل نزول النبي عليه السلام إلى مر الظهران|البداية والنهاية، الجزء الرابع، فصل نزول النبي عليه السلام إلى مر الظهران]] |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |last=ابن هشام |title=السيرة النبوية |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=1380&idto=1380&bk_no=58&ID=650 |access-date=4 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190303033218/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=1380&idto=1380&bk_no=58&ID=650 |archive-date=3 March 2019 |language=ar }}</ref> [[عائشه بنت ابي بڪر|عائشه]] کان روايت آهي: {{quote|مون رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي ڪنهن ٻئي شخص جو ايترو احترام ڪندي نه ڏٺو، جيترو هو عباس جو احترام ۽ عزت ڪندو هو.}}<ref>{{cite book |last=الذهبي |title=تاريخ الإسلام |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=443035&bk_no=936&startno=3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225225043/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=443035&bk_no=936&startno=3 |archive-date=25 December 2018 |language=ar }}</ref> نسب جي علم ۾ عباس بن عبدالمطلب لاءِ ''سيد الاعمام'' (چاچن جو سردار) جو لقب پڻ استعمال ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو [[محمد]] جو چاچو هو.<ref>{{cite web |title=سيد الأعمام |url=http://www.bani-alabbas.com/articles.php?action=show&id=107 |website=الأمانة العامة لأنساب السادة العباسيين |access-date=August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190409143946/http://www.bani-alabbas.com/articles.php?action=show&id=107 |archive-date=9 April 2019 |url-status=dead |language=ar }}</ref> === عباس وسيلي مينهن جي دعا === روايت آهي ته [[عمر بن خطاب]] جي خلافت دوران جڏهن ڏڪار پوندو هو ته هو عباس بن عبدالمطلب کي دعا لاءِ اڳتي ڪندو هو ۽ چوندو هو: {{quote|اي الله! اسان اڳ پنهنجي نبيءَ وسيلي توکان مينهن گهرندا هئاسين ۽ تون اسان کي مينهن ڏيندو هئين؛ هاڻي اسان پنهنجي نبيءَ جي چاچي وسيلي توکان مينهن گهرون ٿا، تنهنڪري اسان کي مينهن عطا ڪر.}} روايت موجب پوءِ مينهن وسندو هو.<ref>{{cite book |author=البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الاستسقاء |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&bk_no=52&ID=1873 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405195220/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1 |archive-date=5 April 2016 |language=ar }}</ref> صحابي [[حسان بن ثابت]] ان واقعي بابت شعر چيو:<ref name="Shamela"/><ref>{{cite book |last=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |volume=3 |page=63 |language=ar }}</ref> {{quote| سأل الإمامُ وقد تتابع جدبُنا\\فَسَقَى الغمام بغُرَّة العباسِ عم النبي وصِنوِ والده الذي\\ورث النبيَّ بذاك دُون الناسِ أحيا الإله به البلاد فأصبحت\\مُخضرَّة الأجنابِ بعد الياسِ<br/> ترجمو:<br/> امام دعا گهري، جڏهن ڏڪار ويو هو وڌي\\عباس جي برڪت سان، ڪڪر مينهن ويا وسي نبيءَ جو چاچو، سندس والد جو سڳو ڀاءُ\\اهو شرف کيس مليو، ٻين کان ٿيو سَواءُ الله سندس وسيلي ملڪ کي جيئاريو وري\\نااميديءَ کان پوءِ هر پاسي ساوڪ وئي ڀري}} عباس بن عتبه بن ابي لهب پڻ شعر چيو:<ref>{{cite book |last=ابن عساكر |title=[[تاريخ دمشق]] |volume=26 |page=361 |language=ar }}</ref> {{quote| بعمّي سقى الله الحجاز وأهله\\عشية يستسقي بشيبته عمر توجه بالعباس في الجدب راغبًا\\إليه فما إن رام حتى أتى المطر ومنا رسول الله فينا تراثه\\فهل فوق هذا للمفاخر مفتخر<br/> ترجمو:<br/> منهنجي چاچي سان حجاز تي، رب مينهن وسايو\\جڏهن عمر سندس اڇن وارن سان دعا لاءِ آيو ڏڪار ۾ عباس کي اڳيان ڪري، رب ڏانهن ڪيائين پڪار\\اڃا دعا پوري نه ٿي، ته وسي پيو مينهن اپار اسان مان آهي رسول الله، سندس ورثو اسان ۾ آ\\پوءِ هن کان وڌ فخر جو، ٻيو ڪهڙو سبب ڀلا؟}} ربيعه بن حارث بن عبدالمطلب کان روايت آهي: {{quote|عباس بن عبدالمطلب رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ آيو، ان وقت هو ڪاوڙيل هو ۽ آءٌ به اتي موجود هئس. رسول الله پڇيس: ”توکي ڪهڙي ڳالهه ڪاوڙايو آهي؟“ هن چيو: ”اي الله جا رسول! اسان ۽ قريش جو هي ڪهڙو معاملو آهي، جو جڏهن اهي پاڻ ۾ ملن ٿا ته خوش چهري سان ملن ٿا، پر جڏهن اسان سان ملن ٿا ته اهڙي نموني نٿا ملن؟“ ان تي رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} ڪاوڙجي پيو، ايتري قدر جو سندس چهرو ڳاڙهو ٿي ويو، پوءِ فرمايائين: ”ان ذات جو قسم، جنهن جي هٿ ۾ منهنجي جان آهي، ڪنهن شخص جي دل ۾ ايمان داخل نه ٿيندو، جيستائين هو توهان سان الله ۽ سندس رسول جي خاطر محبت نه ڪري.“ پوءِ فرمايائين: ”اي ماڻهوؤ! جنهن منهنجي چاچي کي ايذايو، تنهن مون کي ايذايو، ڇاڪاڻ⁠تہ ماڻهوءَ جو چاچو سندس پيءُ جهڙو هوندو آهي.“}}<ref>{{cite book |last=الترمذي |title=سنن الترمذي |chapter=كتاب المناقب، باب مناقب العباس بن عبد المطلب |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=7291&idto=7300&bk_no=56&ID=2036#docu |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101239/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=7291&idto=7300&bk_no=56&ID=2036 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref> هن واقعي جي تشريح بابت اسلامي عالمن ۾ ''توسل'' جي نوعيت جي حوالي سان مختلف رايا ملي سگهن ٿا. ڪجهه سني ذريعا ان کي عباس جي دعا وسيلي توسل قرار ڏين ٿا ۽ ان کي جائز توسل جي مثال طور پيش ڪن ٿا.<ref>{{cite web |author=مجلة البحوث الإسلامية |title=التوسل المشروع والممنوع |url=http://www.alifta.net/Fatawa/fatawaDetails.aspx?BookID=2&View=Page&PageNo=6&PageID=10903 |access-date=6 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112061037/http://www.alifta.net/Fatawa/fatawaDetails.aspx?BookID=2&View=Page&PageNo=6&PageID=10903 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref><ref>{{cite web |author=مركز الفتوى |title=حقيقة ودلالة توسل عمر بالعباس |url=http://fatwa.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=191537 |website=إسلام ويب |access-date=6 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101320/http://fatwa.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=191537 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref> == ذاتي زندگي == === حليو ۽ شخصيت === [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]]، ڪلبي کان عباس جي حليي بابت نقل ڪري ٿو ته هو معزز، رعبدار، عقلمند ۽ خوبصورت هو؛ سندس رنگ اڇو ۽ چهرو ڀريل هو، سندس ٻه چوٽيون هيون ۽ قد معتدل هو. ذهبي پاڻ سندس باري ۾ لکي ٿو: {{quote|بلڪه هو ڊگهن ماڻهن مان هو، صورت ۾ نهايت سهڻو، وجيهه ۽ تمام بلند آواز وارو هو، ان سان گڏ وڏي بردباري ۽ سرداريءَ وارو هو.}} ٻئي هنڌ ذهبي لکي ٿو: {{quote|هو مڪمل جسماني بناوت وارو ۽ نهايت بلند آواز وارو هو.}}<ref name="DhahabiAbbas"/> سندس بلند آواز بابت روايت آهي ته جڏهن کيس پنهنجن خادمن جي ضرورت پوندي هئي ته هو [[جبل سلع|سلع جبل]] تي بيهي کين سڏيندو هو ۽ اهي اٺ يا نو ميل پري غابه واري علائقي ۾ به سندس آواز ٻڌندا هئا.<ref>{{cite book |last=علي بن برهان الدين الحلبي |title=[[s:السيرة الحلبية/غزوة حنين|السيرة الحلبية، غزوة حنين]] |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |last=ابن عساكر |title=تاريخ دمشق |volume=26 |id=حديث 26839 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=798&pid=383249&hid=26839 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101253/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=798&pid=383249&hid=26839 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref> ذهبي، [[عمر بن خطاب|عمر]] جي آزاد ڪيل غلام اسلم کان هڪ روايت نقل ڪري ٿو ته جڏهن عمر شام جي ويجهو پهتو ته هن پنهنجي غلام جي سواري ورتي ۽ غلام کي پنهنجي سواريءَ تي ويهاريو. عباس ان وقت عمر جي اڳيان هڪ عمدي گهوڙي تي سوار هو ۽ هو سهڻو شخص هو. اتان جا سردار عباس کي سلام ڪندا رهيا، کيس عمر سمجهي رهيا هئا، جڏهن ته عباس اشارو ڪري کين ٻڌائيندو رهيو ته عمر هو نه، پر ٻيو شخص آهي.<ref name="DhahabiAbbas"/> [[مرتضيٰ زبيدي|زبيدي]] ''[[تاج العروس من جواهر القاموس|تاج العروس]]'' ۾ لکي ٿو ته ''ذو الرأي'' عباس بن عبدالمطلب هاشمي جو لقب هو.<ref>{{cite book |last=الزبيدي |first=مرتضى |title=تاج العروس من جواهر القاموس |publisher=دار مكتبة الحياة |location=بيروت |volume=10 |page=141 |url=https://www.google.com.sa/books/edition/%D8%B4%D8%B1%D8%AD_%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%85%D9%89_%D8%AA%D8%A7/kKEKNeFtwIEC?hl=en&gbpv=1&dq=%D8%B0%D9%88+%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A3%D9%8A+%D9%84%D9%82%D8%A8+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3+%D8%A8%D9%86+%D8%B9%D8%A8%D8%AF+%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B7%D9%84%D8%A8&pg=PA141&printsec=frontcover |archive-url=http://web.archive.org/web/20241221115344/https://www.google.com.sa/books/edition/%D8%B4%D8%B1%D8%AD_%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%85%D9%89_%D8%AA%D8%A7/kKEKNeFtwIEC?hl=en&gbpv=1&dq=%D8%B0%D9%88+%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A3%D9%8A+%D9%84%D9%82%D8%A8+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3+%D8%A8%D9%86+%D8%B9%D8%A8%D8%AF+%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B7%D9%84%D8%A8&pg=PA141&printsec=frontcover |archive-date=21 December 2024 |language=ar }}</ref> === زالون ۽ اولاد === ذريعن ۾ عباس بن عبدالمطلب جي ڏهن پٽن کان سواءِ ڪيترين ڌيئرن جو پڻ ذڪر ملي ٿو. سندس اولاد جون قبرون مختلف علائقن ۾ پکڙيل هيون. ڪلبي چيو: {{quote|اسان ڪنهن به ماءُ جي اولاد جون قبرون عباس جي اولاد جي قبرن کان وڌيڪ هڪ ٻئي کان پري نه ڏٺيون.}}<ref name="DhahabiAbbas"/> سندس مشهور زال '''ام الفضل لبابه ڪبرى هلاليه'''، يعني [[لبابه ڪبرى]] هئي. ان مان سندس اولاد ۾ '''[[فضل بن عباس]]'''، جيڪو سندس وڏو پٽ هو ۽ عباس ۽ لبابه جي ڪنيت به ان سان منسوب هئي؛ '''[[عبدالله بن عباس]]'''، جيڪو اسلامي علمي روايت ۾ ''حبر الامة'' جي لقب سان مشهور ٿيو ۽ جنهن لاءِ [[محمد|نبي محمد]] دعا ڪئي: {{quote|اي الله! کيس دين جي سمجهه عطا ڪر.}} ان کان سواءِ '''عبيدالله بن عباس'''، جنهن جي ڪنيت ابو محمد هئي؛ '''[[قثم بن عباس]]'''، جنهن جو نسل اڳتي نه هليو؛ '''عبدالرحمان بن عباس'''، جيڪو [[شام]] ۾ وفات ڪري ويو؛ '''[[معبد بن عباس]]'''، جيڪو افريقه ۾ مارجي ويو؛ ۽ '''[[ام حبيب بنت عباس]]'''، جنهن جي شادي اسود بن سفيان بن عبد الاسد مخزومي سان ٿي. عباس جي هڪ ام ولد جو نالو '''سبأ''' ڄاڻايو ويو آهي. سندس اولاد ۾ '''[[تمام بن عباس]]'''، '''[[ڪثير بن عباس]]'''، جيڪو فقيهه هو، ۽ '''اميمه بنت عباس''' شامل هئا. اميمه جي شادي عباس بن عتبه بن ابي لهب سان ٿي ۽ سندس پٽ فضل بن عباس بن عتبه مشهور شاعر ٿيو.<ref>{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |first=أحمد |title=الإصابة في تمييز الصحابة |publisher=دار الكتب العلمية |location=بيروت |edition=الأولى |year=1415 هـ |volume=8 |page=41 |chapter=10899- آمنة بنت العباس بن عبد المطلب |url=https://al-maktaba.org/book/9767/3955 |access-date=17 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913060322/https://al-maktaba.org/book/9767/3955 |archive-date=13 September 2021 |language=ar }}</ref> '''حجيله بنت جندب بن ربيع هذليه''' مان سندس پٽ '''حارث بن عباس''' هو. '''صفيه بنت عباس''' جي شادي بني سعد بن بڪر جي حارث بن يعمر سان ٿي؛ سندس ماءُ ام ولد هئي. ذريعن ۾ '''عون بن عباس'''،<ref name="DhahabiAbbas"/><ref>{{cite book |last=البلاذري |title=أنساب الأشراف |chapter=فولد العباس بن عبد المطلب |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=196&pid=124937 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171105072629/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=196 |archive-date=5 November 2017 |language=ar }}</ref> '''ام قثم بنت عباس'''،<ref>{{cite book |last=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى |volume=8 |page=466 |url=http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3051_%D8%A7%D9%84%D8%B7%D8%A8%D9%82%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%A8%D8%B1%D9%89-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%A8%D9%86-%D8%B3%D8%B9%D8%AF-%D8%AC-%D9%A8/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_464 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614154631/http://shiaonlinelibrary.com/الكتب/3051_الطبقات-الكبرى-محمد-بن-سعد-ج-٨/الصفحة_464 |archive-date=14 June 2020 |language=ar }}</ref> '''آمنه بنت عباس'''<ref>{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |first=أحمد |title=الإصابة في تمييز الصحابة |publisher=دار الكتب العلمية |location=بيروت |edition=الأولى |year=1415 هـ |volume=8 |page=41 |chapter=10899- آمنة بنت العباس بن عبد المطلب |url=https://al-maktaba.org/book/9767/3955 |access-date=17 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913060322/https://al-maktaba.org/book/9767/3955 |archive-date=13 September 2021 |language=ar }}</ref> ۽ [[ام ڪلثوم بنت عباس]] جو پڻ ذڪر ملي ٿو. ام ڪلثوم جي ماءُ بابت مختلف روايتون آهن؛ هڪ روايت موجب هوءَ ام ولد هئي،<ref name="IbnFahd">{{cite book |last=ابن فهد المكي |first=جار الله محمد بن عبد العزيز |title=تحفة اللطائف في فضائل الحبر عبد الله بن عباس ووج الطائف |publisher=دار الكتب العلمية |year=2012 |page=195 |isbn=978-2-7451-7155-9 |url=https://books.google.com.eg/books?id=OxZHDwAAQBAJ&pg=PT183 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200330042755/https://books.google.com.eg/books?id=OxZHDwAAQBAJ&pg=PT183 |archive-date=30 March 2020 |language=ar }}</ref> جڏهن ته ٻي روايت موجب سندس ماءُ ام سلمه بنت محميه بن جزء زبيدي هئي. == شيعه نظرئي ۾ == عباس بن عبدالمطلب بابت شيعه رجالي ۽ تاريخي ذريعن ۾ مختلف روايتون نقل ٿيل آهن. ڪجهه روايتون سندس ساراهه ڪن ٿيون، جڏهن ته ڪجهه شيعه عالمن انهن روايتن جي سند کي ضعيف يا مرسل قرار ڏنو آهي. [[ابوالقاسم خوئي]] پنهنجي رجالي جائزي ۾ عباس بابت آيل روايتن تي بحث ڪندي سندس [[علي بن ابي طالب]] ۽ [[فاطمه زهرا]] جي حمايت، خاص ڪري خلافت ۽ [[فدڪ]] جي معاملي ۾، تنقيدي موقف اختيار ڪيو آهي. خوئي لکي ٿو: {{quote|خلاصو هي آهي ته عباس لاءِ ڪا ساراهه ثابت نه ٿي آهي، ۽ ''الڪافي'' ۾ سندس مذمت بابت آيل روايت صحيح السند آهي؛ ۽ سندس لاءِ اها ڳالهه گهٽتائي طور ڪافي آهي ته هن علي بن ابي طالب {{عليه السلام}} جي معاملي ۽ صديقه طاهره جي فدڪ واري معاملي ڏانهن ايترو به ڌيان نه ڏنو، جيترو پنهنجي ميزاب جي معاملي ڏانهن ڏنو.}}<ref>{{cite book |last=الخوئي |first=أبو القاسم |title=معجم رجال الحديث |volume=10 |page=252 |chapter=6189 – العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> == فلم ۽ ٽيليويزن ۾ == * [[2006ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[خالد بن وليد (ٽيليويزن سلسلو)|خالد بن وليد]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[عبدالرحمان ابو القاسم]] ادا ڪيو. * [[2008ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[قمر بني هاشم (ٽيليويزن سلسلو)|قمر بني هاشم]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[احمد صلان]] ادا ڪيو. * [[2009ع]] ۾ فلم ''[[الخوافي والقوادم في نصرة الإسلام (فلم)|الخوافي والقوادم]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[رفيق علي احمد]] ادا ڪيو. * [[2010ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[رايات الحق (ٽيليويزن سلسلو)|رايات الحق]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[عبدالحڪيم قطيفان]] ادا ڪيو. * [[2012ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[عمر (ٽيليويزن سلسلو)|عمر]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[شمم الحسن]] ادا ڪيو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:محمد]] [[زمرو:صحابه]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] brj1mkwamfkki5c5z5yxf77wcy5fr4g 414448 414447 2026-09-22T21:31:13Z Intisar Ali 8681 414448 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ٱلْعَبَّاسُ ٱبْنُ عَبْدِ ٱلْمُطَّلِبِ | image = العبَّاس بن عبد المُطلب.png | alt = | caption = | birth_name = | birth_date = {{Circa}} 568 CE | birth_place = [[مڪو]] | death_date = {{Circa}} 653 CE ( 85 سال) | death_place = مدينو | nationality = عرب | other_names = | occupation =مصالحن جو واپاري | known_for = محمد جو چاچو ۽ عباسي خليفن جو خانداني وڏو | spouse = *[[لبابه بنت حارث]] *مسليه *فاطمه بنت جنيد *ھاجله بنت جندوب *تڪانه | children = *الفضل بن عباس * حضرت [[عبدالله ابن عباس]] * عبيدالله * فرہ ۽ ٻيا | parents = *عبدالمطلب<br> ۽ نتيله بنت جناب | relatives = حضرت محمد صه }} '''حضرت عباس رضه بن عبدالمطلب''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Abas bin Abdul Mutlab '''}} محمد جو چاچو ھيو. صحابه ۽ علي جي اصحاب نصرت منجهان هيو<ref name = "قانع "/>. ابوطالب کان پوءِ حاجين سڳورن کي پاڻي مهيا ڪرڻ جو ڪم ان جي ذمي هو<ref name = "قانع "/>. ھجرت کان اڳ مڪي ۾ پيغمبر اسلام جو محافظ رھيو. ڄمار ۾ محمد کان ٻه يا ٽي سال وڏو هيو<ref name = " قانع "/>. هي ھڪ مالدار واپاري ھيو. ھن جي حضرت عبدالله ابن عباس مان وارثن خلافت عباسيه جو بنياد وڌو<ref name=encyclopedia>{{Citation | first = Cyril Glasse | last = Huston Smith | year = 2002 | title = The new encyclopedia of Islam | isbn = 0-7591-0190-6 | publisher = AltaMira Press | location = Walnut Creek, CA | url-access = registration | url = https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas }}</ref>. سندس اولادِ جا وارث عباسي سڏيا ويندا آهن. ==خاندان== سندس تعلق مڪي جي بنو ھاشم قبيلي سان ھيو. عبدالمطلب جو سڀ کان ننڍو پٽ ھيو. سندس والده جو نالو [[نتيله بنت جناب]] جنھن جو تعلق [[نمير قبيلي]] سان ھيو<ref>{{cite book |last=al-Tabari|first=Muhammad ibn Jarir|title=''Tarikh al-Rusul wa'l-Muluk: Biographies of the Prophet's Companions and Their Successors''|volume=39|page=24|year=1998|publisher=Albany: State University of New York Press}}</ref> == نسب == * سندس نسب هي آهي: {{اقتباس مضمن|'''عباس بن [[عبد المطلب بن هاشم|عبدالمطلب]]''' (جنهن جو نالو شيبه هو) بن [[هاشم بن عبد مناف|هاشم]] (جنهن جو نالو عمرو هو) بن [[عبد مناف بن قصي|عبد مناف]] (جنهن جو نالو مغيره هو) بن [[قصي بن كلاب|قصي]] (جنهن جو نالو زيد هو) بن [[كلاب بن مرة|ڪلّاب]] بن [[مرة بن كعب|مره]] بن [[كعب بن لؤي|ڪعب]] بن [[لؤي بن غالب|لؤي]] بن [[غالب بن فهر|غالب]] بن [[فهر بن مالك|فهر]] بن [[مالك بن النضر|مالڪ]] بن [[النضر بن كنانة|نضر]] (جنهن جو نالو قيس هو)، جيڪو [[قريش]] هو، بن [[كنانة بن خزيمة|ڪنانه]] بن [[خزيمة بن مدركة|خزيمه]] بن [[مدركة بن إلياس|مدرڪه]] (جنهن جو نالو عامر هو) بن [[إلياس بن مضر|الياس]] بن [[مضر]] بن [[نزار بن معد|نزار]] بن [[معد بن عدنان|معد]] بن [[عدنان]]}}.<ref name="ReferenceA">{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |first=أحمد |author-link=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |publisher=دار الكتب العلمية |location=بيروت |year=1415 هـ |volume=7 |pages=511–512 |edition=1 |chapter=4525- العبّاس |url=https://al-maktaba.org/book/9767/1743 |access-date=17 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924161606/https://al-maktaba.org/book/9767/1743 |archive-date=24 September 2021 |language=ar }}</ref><ref name="ReferenceB">{{cite book |last=ابن الأثير الجزري |author-link=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |publisher=دار الكتب العلمية |year=1994 |volume=3 |page=163 |edition=1 |chapter=2799- عباس بن عبد المطلب |url=https://al-maktaba.org/book/1110/5756 |access-date=20 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913054449/https://al-maktaba.org/book/1110/5756 |archive-date=13 September 2021 |language=ar }}</ref><ref name="ReferenceC">{{cite book |last=ابن عساكر |author-link=ابن عساكر |title=تاريخ دمشق |publisher=دار الفكر للطباعة والنشر والتوزيع |year=1995 |volume=26 |pages=273–381 |edition=1 |chapter=3106 - العباس بن عبد المطلب |url=https://al-maktaba.org/book/71/11957 |access-date=17 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210827020113/https://al-maktaba.org/book/71/11957 |archive-date=27 August 2021 |language=ar }}</ref> * سندس ماءُ: {{اقتباس مضمن|'''[[نتيلة بنت جناب|نتيله]]''' بنت جناب بن ڪليب بن مالڪ بن عبد مناف بن عمرو بن عامر بن زيد بن عبد مناة بن عامر بن سعد بن الخزرج بن تيم اللات بن '''نمر بن قاسط''' بن هنب بن افصى بن دعمي بن جديلة بن اسد بن '''ربيعه''' بن [[نزار بن معد|نزار]] بن [[معد بن عدنان|معد]] بن '''[[عدنان]]'''}} هئي.<ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceB"/><ref name="ReferenceC"/>{{صفحات مرجع|275-276}} {{شجرة نسب محمد}} ==شاديون ۽ اولاد== حضرت عباس رضه کي پنج زالون ھيون جن ۾ بنو ھلال قبيلي جي [[لبابه بنت حارث]] پڻ شامل ھئي جنھن کي ام الفضل پڻ سڏيندا ھئا جيڪا اسلام قبول ڪندڙ ٻيون نمبر عورت ھئي ۽ حضرت خديجه رضه جي سھيلي ھئي. ھن ابولھب تي خيمي جي لڪڙي سان حملو ڪيو ھو<ref name=Roded1994>{{Citation | last = Roded | first = Ruth | year = 1994 | title = Women in islamic biographical collections : from Ibn Saʻd to Who's who. P37-38 | isbn = 1-55587-442-8 | publisher = Rienner | location = Boulder u.a. }}</ref>. سندس ٻين زال قريش جي الحارث پاڙي سان تعلق رکندڙ فاطمه بنت جنيد ھئي<ref name="ReferenceA">Ibn Hajar, ''Isaba'' vol. 8 #11586.</ref> ٽين زال ھلال قبيلي جي ھاجله بنت جندوب ابن ربيعه ھئي<ref name="Ibn Hajar, Isaba vol. 2 #1904">Ibn Hajar, ''Isaba'' vol. 2 #1904.</ref> چوٿين زال مسليه نالي ھڪ يوناني ٻانھي ھئي<ref name="ReferenceB">Ibn Saad, ''Tabaqat'' vol. 4. “Al-Abbas ibn Abdalmuttalib.”</ref><ref>Beheshti, M. (1967). ''Background of the Birth of Islam'', chapter 5. Translated by Ayoub, M. M. (1985). Tehran: International Publishing Co.</ref>. پنجين زال يھودين جي بنوقريضه قبيلي جي تڪانه ھئي جيڪا پھرين حضرت محمد صه جي ٻانھي ھئي ۽ ساڻس حضرت عباس رضه 632ع کان بعد شادي ڪئي<ref>Majlisi, ''Hayat Al-Qulub'' vol. 2. Translated by Rizvi, ''A Detailed Biography of Prophet Muhammad (saww)'', p. 1180.</ref> ان مان کيس ڪا اولاد ڪانه ھئي. سندس ڄاتل اولاد ۾ ڌيءَ الفرہ جنھن جي شادي قتن ابن حارث سان ٿي<ref>Ibn Hajar, ''Isaba'' vol. 5 #7129.</ref>. پٽن ۾ [[فضل ابن عباس]] ، [[عبدالله ابن عباس]]، عبيدالله جنھن جي ڌيءَ لبابه جي شادي حضرت علي ڪرم الله وجهه جي پٽ [[عباس بن علي]] سان ٿي ھئي جن مان کين ھڪ پٽ عبيدالله ابن عباس بن علي ڄائو جيڪو عبيدالله ابن عباس جي نالي سان مشهور ٿيو. عباس بن عبدالمطلب جي ٻي اولاد ۾ قثوم، معبد، عبدالرحمان ۽ ان حبيب شامل آهن. فرہ کي ڇڏي ڪري باقي ست پٽ ڌيئر لبابه جي بطن مان پيدا ٿيا<ref>Tabari (Landau-Tasseron) p. 201.</ref>. ھڪ پٽ حارث ھيو جيڪو چوڻ ۾ اچي ٿو ته فاطمه يا ھاجله مان ڄائو<ref name="Ibn Hajar, Isaba vol. 2 #1904"/> ٻي اولاد ۾ اوون <ref>Ibn Hajar, ''Isaba'' vol. 5 #6279.</ref>، مشير <ref> Ibn Hajar, ''Isaba'' vol. 6 #8329.</ref>، ڪثير جيڪو مسليه مان ھو<ref name="Tabari pp. 75-76">Tabari (Landau-Tasseron) vol. 39 pp. 75-76.</ref>، آمنه جيڪا شايد مسليه مان ھئي<ref name="ReferenceB"/><ref name="See also Majlisi Rizvi p. 1208">See also Majlisi (Rizvi) p. 1208.</ref>، صفيه جيڪا پڻ شايد مسليه مان ھئي<ref name="ReferenceB"/><ref name="See also Majlisi Rizvi p. 1208"/>، تمام جيڪو مسليه مان سندس ننڍو پٽ ھيو شامل آهن<ref name="Tabari pp. 75-76"/>. == اسلام کان اڳ جي زندگي == === پيدائش ۽ پرورش === {{اسلام}} عباس [[مڪو|مڪي]] ۾ [[عام الفيل]] کان ٽي سال اڳ، 56 ق.ھ ۾ ڄائو، يعني هو رسول الله کان ٽي سال وڏو هو. ابو رزين کان روايت آهي ته عباس رضي الله عنه کان پڇيو ويو: ”توهان وڏا آهيو يا رسول الله ﷺ؟“ هن چيو: ”هو مون کان وڏو آهي، پر آءٌ کانئس اڳ ڄائو هئس.“<ref>{{cite book |author=ابن أبي عاصم |title=الآحاد والمثاني |at=حديث 327 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=277&pid=129907&hid=327 |access-date=3 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305013154/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=277&pid=129907&hid=327 |archive-date=5 March 2016 |language=ar }}</ref> ننڍپڻ ۾ هڪ ڀيري هو گم ٿي ويو، جنهن تي سندس ماءُ [[نتيله بنت جناب]] نذر مڃي ته جيڪڏهن هو ملي ويو ته هوءَ ڪعبي کي ريشم، ديباج ۽ مختلف قسمن جا غلاف پارائيندي. عباس ملي ويو ۽ سندس ماءُ پنهنجي نذر پوري ڪئي؛ اهڙي ريت هوءَ ڪعبي کي اهڙي نموني غلاف پارائيندڙ پهرين عورت هئي.{{حوالو گهربل}} عباس مڪي جي واپاري شخصيتن مان پڻ هو ۽ مصالحن جو ڪاروبار ڪندو هو.<ref name="IbnIshaq113">{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |page=113 |language=en }}</ref> واپار مان هن ڪافي دولت حاصل ڪئي ۽ مڪي جي شاهوڪار ماڻهن ۾ شمار ٿيڻ لڳو.<ref name="IbnIshaq309">{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |pages=309–310 |language=en }}</ref> === حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري === جاهليت جي دور ۾ عباس قريش جي سردارن ۽ معزز شخصيتن مان هڪ هو ۽ [[مسجد الحرام]] جي سار سنڀال ۽ حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري پڻ سنڀاليندو هو. ابن اثير ''اسد الغابه'' ۾ لکي ٿو ته مسجد الحرام جي سار سنڀال جي حوالي سان عباس ڪنهن کي به مسجد الحرام ۾ گارگند يا نامناسب ڳالهه ڪرڻ نه ڏيندو هو ۽ ماڻهو سندس مخالفت ڪرڻ جي سگهه نه رکندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ قريش جي سردارن گڏجي ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو هو ۽ ان ڪم ۾ سندس مددگار هئا.<ref name="UsdAlGhaba">{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |chapter=العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> [[عبدالمطلب بن هاشم]] [[زمزم جو کوھ|زمزم جو کوهه]] کوٽڻ کان پوءِ حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري سنڀالي. عبدالمطلب جي وفات کان پوءِ اها ذميواري سندس پٽ [[ابو طالب بن عبدالمطلب|ابو طالب]] وٽ آئي. ڪجهه سالن کان پوءِ ابو طالب مالي تنگيءَ جو شڪار ٿيو، تنهنڪري هن پنهنجي ڀاءُ عباس کان ايندڙ حج جي موسم تائين ڏهه هزار درهم قرض ورتا ۽ اهي پئسا حاجين کي پاڻي پيارڻ جي انتظامن تي خرچ ڪيا. ايندڙ سال به ابو طالب وٽ پئسا نه هئا، تنهنڪري هن عباس کان وڌيڪ چوڏهن هزار درهم قرض گهريا. عباس ان شرط تي قرض ڏيڻ قبول ڪيو ته جيڪڏهن ابو طالب ايندڙ سال رقم واپس نه ڪري سگهيو ته حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري عباس جي حوالي ڪندو. ابو طالب اها شرط قبول ڪئي ۽ ايندڙ سال رقم واپس نه ڪري سگهڻ سبب اها ذميواري عباس جي حوالي ڪري ڇڏي.<ref>{{cite book |author=علي بن برهان الدين الحلبي |title=السيرة الحلبية |volume=1 |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |author=جواد علي |title=المفصل في تاريخ العرب قبل الإسلام |page=1892 |url=http://islamport.com/d/3/tkh/1/49/769.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304194307/http://islamport.com/d/3/tkh/1/49/769.html |archive-date=4 March 2016 |language=ar }}</ref> عباس کان پوءِ اها ذميواري سندس پٽ [[عبدالله بن عباس]] ڏانهن منتقل ٿي ۽ عباسي خاندان ۾ [[السفاح|سفاح]] جي دور تائين جاري رهي. پوءِ [[عباسي خلافت|بني عباس]] خلافت سنڀالڻ کان پوءِ اها ذميواري ڇڏي ڏني. ان کان پوءِ اها آل زبير ڏانهن منتقل ٿي، جن کي اڳ به عباسين طرفان اها ذميواري سونپي ويندي هئي. بيان موجب اها خدمت سندن اولاد ۾ جاري رهي ۽ اڄ اهي مڪي جي آل عباس الهاشميين جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا ۽ پاڻي پيارڻ واري خدمت، جيڪا هاڻي ''مڪتب الزمازمه الموحد'' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، ان ۾ سندن حصا نسل در نسل منتقل ٿيندا رهيا آهن.<ref>{{cite web |url=http://zamazemah.com.sa/whoarewe/ |title=من نحن |publisher=مكتب الزمازمة الموحد |language=ar |access-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928131831/http://zamazemah.com.sa:80/whoarewe/ |archive-date=28 September 2018 }}</ref><ref>{{cite book |author=فهد العباس وعبدالإله العباس وعباس بصري الغنيمي العباسي |title=نبذات الوصل لذرية أمير المؤمنين الخليفة أبي جعفر منصور المستنصربالله العباسي |publisher=دار ركابي للنشر والتوزيع |url=https://archive.org/download/olomnasb_ymail_20180719/%D9%86%D8%A8%D8%B0%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B5%D9%84%20%D9%84%D8%B0%D8%B1%D9%8A%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D8%A9%20%D8%A3%D8%A8%D9%8A%20%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408193737/https://archive.org/download/olomnasb_ymail_20180719/%D9%86%D8%A8%D8%B0%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B5%D9%84%20%D9%84%D8%B0%D8%B1%D9%8A%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D8%A9%20%D8%A3%D8%A8%D9%8A%20%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1.pdf |archive-date=8 April 2022 |language=ar }}</ref> ==== سندس باري ۾ نازل ٿيل آيت ==== سندس باري ۾ {{قرآن|التوبة|19|لا تخريج=1}} نازل ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>[[سورة التوبة]]، آيت 19.</ref> [[ابن كثير دمشقي|ابن ڪثير]] علي بن ابي طلحه کان روايت ڪري ٿو ته [[عبدالله بن عباس|ابن عباس]] ان آيت جي تفسير ۾ چيو: {{quote|هيءَ آيت '''عباس بن عبدالمطلب''' جي باري ۾ نازل ٿي، جڏهن هو [[غزوه بدر|بدر جي ڏينهن]] قيد ٿيو. هن چيو: ”جيڪڏهن توهان اسلام، هجرت ۽ جهاد ۾ اسان کان اڳتي رهيا آهيو ته اسان به [[مسجد الحرام]] جي سار سنڀال ڪندا هئاسين، حاجين کي پاڻي پياريندا هئاسين ۽ قيدين کي آزاد ڪرائيندا هئاسين.“ پوءِ الله {{عز وجل}} فرمايو: {{قرآن|نص=أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ}} کان وٺي {{قرآن|نص=وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ}} تائين؛ يعني اهي عمل شرڪ جي حالت ۾ ڪيا ويا هئا، ۽ شرڪ جي حالت ۾ ڪيل عمل قبول نه ٿيندو.}}<ref name="IbnKathirTawbah19">{{cite book |author=ابن كثير الدمشقي |title=[[s:تفسير ابن كثير/سورة التوبة#أجعلتم سقاية الحاج وعمارة المسجد الحرام كمن آمن بالله واليوم الآخر وجاهد في سبيل الله لا يستوون عند الله والله لا يهدي القوم الظالمين (19)|تفسير القرآن العظيم]] |chapter=تفسير سورة التوبة، الآية 19 |language=ar }}</ref> === بيعت عقبه ۽ غزوه بدر === عباس پنهنجي ڀائٽي [[محمد|اسلام جي پيغمبر محمد]] سان گڏ [[بيعت عقبه]] وقت موجود هو، جڏهن انصار محمد سان بيعت ڪئي. عباس ان موقعي تي معاهدي کي مضبوط ڪرڻ لاءِ موجود هو، جيتوڻيڪ ان وقت تائين سندس اسلام جو کليل اظهار نه ٿيو هو.<ref name="UsdAlGhaba"/> عباس ٻين [[بنو هاشم|بني هاشم]] جي ماڻهن وانگر [[قريش]] سان گڏ [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] ۾ شريڪ ٿيو. اسلامي روايتن موجب کيس زبردستي جنگ لاءِ آندو ويو هو ۽ رسول الله [[محمد]] پنهنجي صحابين کي بني هاشم جي انهن ماڻهن کي قتل نه ڪرڻ جو حڪم ڏنو هو، جن کي سندن مرضيءَ خلاف جنگ ۾ آندو ويو هو. [[عبدالله بن عباس|ابن عباس]] کان روايت آهي: {{quote|نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ان ڏينهن پنهنجي اصحابن کي فرمايو: ”مون کي خبر آهي ته بني هاشم ۽ ٻين مان ڪجهه ماڻهن کي زبردستي ڪڍيو ويو آهي ۽ انهن کي اسان سان جنگ ڪرڻ جي ڪا خواهش ناهي. تنهنڪري توهان مان جيڪو [[بنو هاشم|بني هاشم]] جي ڪنهن شخص سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري؛ جيڪو ابو البختري بن هشام بن الحارث بن اسد سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري؛ ۽ جيڪو '''عباس بن عبدالمطلب'''، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي چاچي، سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس زبردستي ڪڍيو ويو آهي.“}}<ref>{{cite book |author=ابن هشام |title=السيرة النبوية |chapter=غزوة بدر |language=ar }}</ref> جنگ دوران عباس بن عبدالمطلب، سندس حليف ۽ سندس ڀائٽيو [[عقيل بن ابي طالب]] قيد ڪيا ويا. انهن کي انصاري عبيد بن اوس قيد ڪيو، جنهن کي نبي [[محمد]] ”مُقَرِّن“ جو لقب ڏنو. هو چوي ٿو: {{quote|جڏهن [[غزوه بدر|بدر جو ڏينهن]] آيو ته مون '''عباس بن عبدالمطلب'''، [[عقيل بن ابي طالب]] ۽ عباس جي هڪ [[فهر بن مالڪ|فهري]] حليف کي قيد ڪيو. مون عباس ۽ عقيل کي گڏ ٻڌو. جڏهن [[محمد|رسول الله]] {{صلى الله عليه وسلم}} انهن ٻنهي کي ڏٺو ته مون کي ”مُقَرِّن“ سڏيو ۽ فرمايو: ”انهن ٻنهي کي پڪڙڻ ۾ هڪ معزز فرشتي تنهنجي مدد ڪئي آهي.“}}<ref name="IbnSaad4532">{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4532 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4532 |website=إسلام ويب |language=ar |access-date=4 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref> ابو اليسر پڻ چيو: {{quote|بدر جي ڏينهن مون عباس کي ڏٺو، هو ائين بيٺو هو ڄڻ ڪو بت هجي ۽ سندس اکين مان ڳوڙها وهي رهيا هئا. مون چيو: الله توکي مائٽيءَ جي لحاظ کان بڇڙو بدلو ڏئي، ڇا تون پنهنجي ڀائٽي خلاف سندس دشمنن سان گڏ وڙهين ٿو؟ هن پڇيو: ”هن سان ڇا ٿيو، ڇا هو مارجي ويو؟“ مون چيو: ”الله کيس ان کان وڌيڪ عزت ۽ مدد ڏني آهي.“ هن چيو: ”تون مون سان ڇا ڪرڻ چاهين ٿو؟“ مون چيو: ”قيد ڪرڻ، ڇاڪاڻ⁠تہ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} تنهنجي قتل کان منع ڪئي آهي.“ هن چيو: ”هيءَ سندس مون سان پهرين ڀلائي ناهي.“ پوءِ مون کيس قيد ڪيو ۽ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ وٺي آيس.}}<ref name="DhahabiAbbas">{{cite book |author=شمس الدين الذهبي |title=[[s:سير أعلام النبلاء/العباس بن عبد المطلب|سير أعلام النبلاء]] |chapter=العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> قيد ٿيڻ کان پوءِ عباس کي مضبوطيءَ سان ٻڌو ويو. ان رات [[نبي|نبي]] پنهنجي چاچي عباس جي ڪري جاڳندو رهيو. هڪ صحابي پڇيو: ”اي الله جا نبي، اوهان کي ڪهڙي ڳالهه جاڳائي رکيو آهي؟“ پاڻ فرمايائون: ”عباس جي دانهن مون کي جاڳائي رکيو آهي.“ پوءِ هڪ شخص وڃي سندس ٻڌڻ ڍرو ڪيو. رسول الله پڇيو: ”مون کي عباس جي دانهن ڇو نٿي ٻڌڻ ۾ اچي؟“ ان شخص چيو: ”مون سندس ٻڌڻ ڍرو ڪيو آهي.“ رسول الله فرمايو: ”ته پوءِ سڀني قيدين سان ائين ئي ڪر.“<ref>{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |volume=3 |page=61 |language=ar }}</ref> رسول الله عباس کي، جڏهن هو قيد ۾ هو، چيو ته هو پنهنجو، [[عقيل بن ابي طالب]]، نوفل بن حارث ۽ پنهنجي حليف عتبه بن عمرو جو فديو ادا ڪري. عباس چيو ته هو مسلمان آهي ۽ کيس زبردستي جنگ لاءِ آندو ويو هو. رسول الله کيس فرمايو: ”الله تنهنجي اسلام بابت وڌيڪ ڄاڻي ٿو؛ جيڪڏهن تنهنجي ڳالهه سچي آهي ته الله توکي ان جو اجر ڏيندو، پر ظاهر طور تنهنجو معاملو اسان جي خلاف هو، تنهنڪري پنهنجو فديو ادا ڪر.“ رسول الله اڳ ئي عباس کان ويهه اوقيا سون ورتو هو. عباس عرض ڪيو ته ان کي سندس فديي ۾ شمار ڪيو وڃي، پر پاڻ فرمايائون: ”نه، اهو مال آهي جيڪو الله اسان کي توکان ڏياريو آهي.“ عباس چيو: ”مون وٽ ٻيو مال ڪونهي.“ رسول الله فرمايو: ”پوءِ اهو مال ڪٿي آهي، جيڪو تون مڪي مان نڪرڻ وقت [[ام الفضل بنت الحارث]] وٽ رکي آيو هئين، جڏهن توهان ٻنهي کان سواءِ ڪو به موجود نه هو، ۽ تو هن کي چيو هو ته جيڪڏهن هن سفر ۾ مون سان ڪا مصيبت پيش اچي ته فضل لاءِ ايترو، عبدالله لاءِ ايترو...؟“ عباس چيو: ”ان ذات جو قسم جنهن اوهان کي حق سان موڪليو آهي، ان ڳالهه جي مون ۽ هن کان سواءِ ڪنهن کي به خبر نه هئي؛ هاڻي مون کي يقين آهي ته اوهان الله جا رسول آهيو.“ پوءِ عباس پنهنجو، پنهنجي ڀائٽي ۽ پنهنجي حليف جو فديو ادا ڪيو.<ref name="IbnSaad4539">{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4539 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4539 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101249/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4539 |archive-date=12 November 2018 }}</ref> ان موقعي سان {{قرآن|الأنفال|70}} جي نزول جو ذڪر ڪيو ويو آهي. عباس چوندو هو: {{quote|الله جو قسم، هيءَ آيت منهنجي باري ۾ نازل ٿي، جڏهن مون رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} آڏو پنهنجي اسلام جو ذڪر ڪيو.}}<ref name="IbnKathirAnfal70">{{cite book |author=ابن كثير الدمشقي |title=[[s:تفسير ابن كثير/سورة الأنفال#يا أيها النبي قل لمن في أيديكم من الأسرى إن يعلم الله في قلوبكم خيرا يؤتكم خيرا مما أخذ منكم ويغفر لكم والله غفور رحيم (70)|تفسير القرآن العظيم]] |chapter=تفسير سورة الأنفال، الآية 70 |language=ar }}</ref> فديو ادا ڪرڻ کان پوءِ عباس [[مڪو|مڪي]] موٽي ويو،<ref>{{cite book |author=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=4 |page=30 |language=ar }}</ref> جتي هن حاجين کي پاڻي پيارڻ، سرداري ۽ حاجين جي مهمانيءَ سان لاڳاپيل بني هاشم جون ذميواريون سنڀالڻ جاري رکيون.<ref>{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4545 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4545 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref> === اسلام قبول ڪرڻ بابت روايتون === عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي وقت بابت تاريخي روايتن ۾ اختلاف ملي ٿو. هڪ روايت موجب عباس [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] کان اڳ ئي ڳجهي نموني اسلام قبول ڪري چڪو هو.<ref name="IbnIshaq309"/> بدر ۾ قيد ٿيڻ کان پوءِ عباس پاڻ به رسول الله کي چيو هو ته هو مسلمان آهي، پر کيس زبردستي قريش سان گڏ آندو ويو هو.<ref name="IbnSaad4539"/> ڪجهه روايتن موجب هن بدر کان پوءِ اسلام قبول ڪيو، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ سندس اسلام جي کليل اظهار ۽ مڪي مان هجرت کي [[فتح مڪو|فتح مڪي]] کان ٿورو اڳ واري دور سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |author=Muhammad ibn Jarir al-Tabari |title=The History of al-Ṭabarī |publisher=State University of New York Press |location=Albany |language=en }}</ref><ref>{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |pages=546–548 |language=en }}</ref> اهڙيءَ طرح ذريعن ۾ عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي صحيح وقت بابت مختلف روايتون موجود آهن. == اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ جي زندگي == === اسلام قبول ڪرڻ ۽ هجرت === عباس بعد ۾ اسلام قبول ڪيو، پر سندس اسلام قبول ڪرڻ جي صحيح وقت بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. ڪن روايتن موجب هن [[غزوه خيبر|خيبر جي فتح]] کان اڳ اسلام قبول ڪيو هو، پر پنهنجي اسلام کي لڪائي رکيو ۽ [[فتح مڪو|فتح مڪي]] جي موقعي تي ان جو کليل اظهار ڪيو. [[صحابه جي فهرست#ا|ابو رافع]] کان روايت آهي: {{quote|آءٌ عباس بن عبدالمطلب جو غلام هئس. اسلام اسان جي گهر ۾ داخل ٿي چڪو هو؛ عباس اسلام قبول ڪيو، ام الفضل اسلام قبول ڪيو ۽ مون به اسلام قبول ڪيو. عباس پنهنجي قوم کان ڊڄندو هو، سندن مخالفت کي پسند نه ڪندو هو ۽ پنهنجي اسلام کي لڪائي رکندو هو.}}<ref>{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36745&hid=4703 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref><ref>{{cite web |author=أبو الفرج الأصفهاني |title=كتاب الأغاني |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=482&pid=294511&hid=110 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305014829/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=482&pid=294511&hid=110 |archive-date=5 March 2016 }}</ref><ref>{{cite web |author=ابن كثير |title=البداية والنهاية |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=59&ID=276&idfrom=249&idto=311&bookid=59&startno=24 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101246/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=59&ID=276&idfrom=249&idto=311&bookid=59&startno=24 |archive-date=12 November 2018 }}</ref> هڪ ٻي روايت موجب عباس [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] کان اڳ ئي اسلام قبول ڪري چڪو هو ۽ [[قريش]] جون خبرون رسول الله ڏانهن لکي موڪليندو هو، جڏهن ته مڪي جا مسلمان به سندس مدد ۽ سهارو حاصل ڪندا هئا.<ref>{{cite web |author=ابن عبد البر |title=الاستيعاب في معرفة الأصحاب |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=342003&bk_no=690&startno=2 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112061010/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=342003&bk_no=690&startno=2 |archive-date=12 November 2018 }}</ref><ref name="UsdAlGhaba61">{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |volume=3 |page=61 |language=ar }}</ref> بعد ۾ عباس رسول الله ڏانهن هجرت لاءِ روانو ٿيو. رستي ۾ سندس ملاقات رسول الله سان ٿي، جيڪو ان وقت [[مڪو|مڪي]] ڏانهن وڃي رهيو هو.<ref>{{cite book |author=ابن كثير |title=[[s:البداية والنهاية/الجزء الرابع/فصل إسلام العباس عم النبي صلى الله عليه وسلم|البداية والنهاية]] |volume=4 |chapter=فصل إسلام العباس عم النبي صلى الله عليه وسلم |language=ar }}</ref> عباس رسول الله سان گڏ [[فتح مڪو|فتح مڪي]] ۾ شريڪ ٿيو، جنهن کان پوءِ هجرت جو سلسلو ختم ٿي ويو.<ref name="UsdAlGhaba61"/> روايتن موجب رسول الله کي عباس جي اسلام قبول ڪرڻ تي خوشي ٿي. [[ابو رافع]] بيان ڪري ٿو ته هن رسول الله کي عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي خوشخبري ڏني، جنهن تي رسول الله کيس آزاد ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite web |author=نور الدين علي بن أبي بكر الهيثمي |title=مجمع الزوائد ومنبع الفوائد، كتاب المناقب، باب ما جاء في العباس عم رسول الله صلى الله عليه وسلم ومن جمع معه من ولده، حديث 15469 |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=87&ID=3010&idfrom=15592&idto=15612&bookid=87&startno=3 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101251/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=87&ID=3010&idfrom=15592&idto=15612&bookid=87&startno=3 |archive-date=12 November 2018 }}</ref> عباس ابو رافع کي رسول الله کي تحفي طور ڏنو هو.<ref>{{cite web |title=الطبقات الكبرى، ذكر خدم رسول الله صلى الله عليه وسلم ومواليه |url=http://www.al-eman.com/الكتب/الطبقات%20الكبرى%20**/ذكر%20صدقات%20رسول%20الله%20صلى%20الله%20عليه%20وسلم%20/i54&d54938&c&p1 |website=نداء الإيمان |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190531123717/http://www.al-eman.com/الكتب/الطبقات%20الكبرى%20**/ذكر%20صدقات%20رسول%20الله%20صلى%20الله%20عليه%20وسلم%20/i54&d54938&c&p1 |archive-date=31 May 2019 }}</ref> === جنگين ۾ شرڪت === عباس [[غزوه حنين]] ۾ پڻ شريڪ ٿيو. جڏهن جنگ دوران مسلمانن جي صفن ۾ ڀاڄ پئي ته هو رسول الله سان گڏ ثابت قدم رهيو. عباس بن عبدالمطلب بيان ڪري ٿو: {{quote|آءٌ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} سان گڏ [[غزوه حنين|حنين جي ڏينهن]] موجود هئس. آءٌ ۽ [[ابو سفيان بن الحارث]] بن عبدالمطلب رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} سان گڏ رهياسين ۽ کانئس جدا نه ٿياسين. رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} هڪ اڇي خچر تي سوار هئا، جيڪو کين فروه بن نفاثه جذامي تحفي ۾ ڏنو هو. جڏهن مسلمانن ۽ ڪافرن جو مقابلو ٿيو ته مسلمان پوئتي موٽڻ لڳا، پر رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} پنهنجي خچر کي ڪافرن ڏانهن وڌائڻ لڳا. آءٌ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي خچر جي واڳ جهلي ان کي روڪي رهيو هئس ته جيئن اهو تيزيءَ سان اڳتي نه وڌي، جڏهن ته ابو سفيان رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي رڪاب کي جهليو بيٺو هو. رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو: ”اي عباس! سمره وارن کي سڏ ڪر.“ عباس چوي ٿو ته منهنجو آواز تمام بلند هو، تنهنڪري مون وڏي آواز سان سڏ ڪيو: '''سمره وارا ڪٿي آهن؟''' الله جو قسم، جڏهن هنن منهنجو آواز ٻڌو ته ائين واپس وريا، جيئن ڳئون پنهنجن ٻچن ڏانهن موٽندي آهي، ۽ چوڻ لڳا: '''اسين حاضر آهيون، اسين حاضر آهيون.''' پوءِ انهن ڪافرن سان جنگ شروع ڪئي. انصار کي سڏ ڪيو ويو: ”اي انصار! اي انصار!“ پوءِ اهو سڏ خاص ڪري بني حارث بن خزرج لاءِ ڪيو ويو: ”اي بني حارث بن خزرج! اي بني حارث بن خزرج!“ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} پنهنجي خچر تي ويٺي سندن جنگ ڏانهن ڏٺو ۽ فرمايو: '''هاڻي جنگ گرم ٿي وئي آهي.''' پوءِ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} ڪجهه پٿريون کڻي ڪافرن جي منهن ڏانهن اڇلايون ۽ فرمايو: '''محمد جي رب جو قسم، اهي شڪست کائي ويا.''' آءٌ جنگ ڏانهن ڏسڻ ويس ۽ مون کي اها ساڳي حالت ۾ نظر آئي؛ پر الله جو قسم، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جون پٿريون اڇلائڻ کان پوءِ مون مسلسل ڏٺو ته سندن زور گهٽجندو ويو ۽ سندن حالت پوئتي هٽڻ لڳي.}}<ref>{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=[[s:صحيح مسلم/كتاب الجهاد والسير|صحيح مسلم]] |chapter=كتاب الجهاد والسير، باب في غزوة حنين |at=حديث 1775 |language=ar }}</ref> === حديث جي روايت === عباس بن عبدالمطلب رسول الله کان ڪيترائي حديثون روايت ڪيون. سندس روايتن مان پنجٽيهه حديثون ''مسند [[بقي بن مخلد]]'' ۾، هڪ حديث [[صحيح بخاري]] ۾ ۽ ٽي حديثون [[صحيح مسلم]] ۾ بيان ٿيل آهن.<ref name="DhahabiAbbas"/> عباس کان حديث روايت ڪندڙن ۾ سندس پٽ '''[[عبدالله بن عباس]]'''، '''ڪثير بن عباس''' ۽ '''عبيدالله بن عباس'''، سندس ڌيءَ '''ام ڪلثوم بنت عباس'''، ۽ ٻين راوين مان '''[[احنف بن قيس]]'''، '''[[عبدالله بن الحارث بن نوفل]]'''، '''[[جابر بن عبدالله انصاري|جابر بن عبدالله بن عمرو بن حرام]]'''، '''عبدالله بن عميره'''، '''[[عامر بن سعد بن ابي وقاص]]'''، '''اسحاق بن عبدالله بن نوفل'''، '''مالڪ بن اوس بن الحدثان'''، '''نافع بن [[جبير بن مطعم]]'''، سندس آزاد ڪيل غلام '''صهيب'''، '''عباس بن عبدالرحمان'''، جيڪو [[بنو هاشم|بني هاشم]] جو مولا هو، '''عبدالله بن عنمه مزني'''، '''[[عبدالرحمان بن سابط]] جُمحي''' ۽ '''[[محمد بن ڪعب قرظي]]''' شامل آهن.<ref name="DhahabiAbbas"/><ref>{{cite web |author=المزي |title=عباس بن عبد المطلب، تهذيب الكمال |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=1&pid=649539&bk_no=1857&startno=0 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305013827/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=1&pid=649539&bk_no=1857&startno=0 |archive-date=5 March 2016 }}</ref> سندس روايت ڪيل حديثن مان هڪ [[مسلم بن الحجاج]] پنهنجي [[صحيح مسلم]] ۾ [[عامر بن سعد بن ابي وقاص]] جي واسطي سان روايت ڪئي آهي: {{quote|عباس بن عبدالمطلب کان روايت آهي ته هن رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي فرمائيندي ٻڌو: ”جڏهن ٻانهو سجدو ڪري ٿو ته ساڻس گڏ ست عضوا سجدو ڪن ٿا: سندس چهرو، ٻئي هٿ، ٻئي گوڏا ۽ ٻئي پير.“}}<ref>{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=[[s:صحيح مسلم/كتاب الصلاة#باب أعضاء السجود والنهي عن كف الشعر والثوب وعقص الرأس في الصلاة|صحيح مسلم]] |chapter=كتاب الصلاة، باب أعضاء السجود والنهي عن كف الشعر والثوب وعقص الرأس في الصلاة |language=ar }}</ref> اهڙيءَ طرح [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] پنهنجي [[صحيح بخاري]] ۾ [[عبدالله بن الحارث بن نوفل]] کان روايت ڪري ٿو ته عباس بن عبدالمطلب رسول الله کان پڇيو: {{quote|'''عباس بن عبدالمطلب''' رضي الله عنه نبي {{صلى الله عليه وسلم}} کي چيو: ”اوهان پنهنجي [[ابو طالب بن عبدالمطلب|چاچي]] کي ڪهڙو فائدو پهچايو؟ هو اوهان جي حفاظت ڪندو هو ۽ اوهان جي خاطر ڪاوڙبو هو.“ پاڻ فرمايائون: ”هو باهه جي هڪ هلڪي حصي ۾ آهي؛ جيڪڏهن آءٌ نه هجان ها ته هو باهه جي سڀ کان هيٺئين درجي ۾ هجي ها.“}}<ref>{{cite book |author=محمد بن إسماعيل البخاري |title=[[s:صحيح البخاري/كتاب فضائل الصحابة#باب قصة أبي طالب|صحيح البخاري]] |chapter=كتاب فضائل الصحابة، باب قصة أبي طالب |language=ar }}</ref> == وفات == زندگيءَ جي آخري دور ۾ عباس بن عبدالمطلب جي نظر هلي وئي هئي. روايتن موجب هن پنهنجي وفات وقت ستر غلام آزاد ڪيا. عباس [[مدينو|مديني]] ۾ 12 رجب [[32 ھ]] تي 88 ورهين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي.<ref>{{cite web |title=وفاة العباس بن عبد المطلب عم الرسول صلى الله عليه وسلم 12 رجب 32 هـ |url=http://articles.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=204235 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305053915/http://articles.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=204235 |archive-date=5 March 2016 }}</ref> سندس وفات کان پوءِ [[بنو هاشم|بني هاشم]] مؤذن موڪليا، جن [[مدينو|مديني]] جي ماڻهن کي سندس وفات جي خبر ڏيندي اعلان ڪيو: '''”الله ان شخص تي رحم ڪري، جيڪو عباس بن عبدالمطلب جي جنازي ۾ شريڪ ٿئي.“''' ان اعلان کان پوءِ ماڻهن جو وڏو ميڙ سندس جنازي ۾ شريڪ ٿيو. جنازي کي کڻڻ ۽ تدفين ۾ شريڪ ٿيڻ لاءِ ماڻهن جي گهڻي رش ٿي وئي، جنهن سبب خليفي [[عثمان بن عفان]] کي ماڻهن جي ميڙ کي منظم ڪرڻ لاءِ انتظام ڪرڻو پيو. [[عثمان بن عفان]] سندس غسل وقت موجود هو، جڏهن ته [[علي بن ابي طالب]]، عباس جي پٽ [[عبدالله بن عباس]] ۽ سندس ٻين ٻن پٽن قثم بن عباس ۽ عبيدالله بن عباس کيس غسل ڏنو. عثمان بن عفان سندس جنازي نماز پڙهائي، جنهن کان پوءِ عباس بن عبدالمطلب کي [[جنت البقيع|بقيع الغرقد]] ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="DhahabiAbbas"/> == اسلام ۾ فضيلت ۽ مرتبو == اسلامي روايتن ۾ عباس بن عبدالمطلب کي [[محمد|رسول الله]] ۽ [[صحابي|صحابه]] وٽ وڏي مرتبي وارو بيان ڪيو ويو آهي. ابو سفيان بن حارث پنهنجي والد کان روايت ڪري ٿو: {{quote|عباس، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ ماڻهن مان وڏي مرتبي وارو هو، ۽ صحابه عباس جي فضيلت کي مڃيندا هئا، ساڻس صلاح مشورو ڪندا هئا ۽ سندس راءِ وٺندا هئا.}}<ref name="IbnHajarIsaba">{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=4 |page=30 |language=ar }}</ref> روايت آهي ته جڏهن عباس [[عمر بن خطاب]] يا [[عثمان بن عفان]] وٽان لنگهندو هو ۽ اهي سواريءَ تي هوندا هئا ته سندس احترام ۾ سواريءَ تان لهي پوندا هئا ۽ جيستائين هو اڳتي نه نڪري ويندو هو، تيستائين ائين رهندا هئا.<ref>{{cite book |last=ابن عساكر |title=تاريخ دمشق |id=حديث 26795 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=798&pid=383249&hid=26795 |language=ar }}</ref> هڪ موقعي تي عمر بن خطاب عباس کي چيو: {{quote|الله جو قسم، جنهن ڏينهن تون اسلام آڻيندين، تنهنجو اسلام آڻڻ مون کي خطاب جي اسلام آڻڻ کان به وڌيڪ پيارو هو، جيڪڏهن هو اسلام آڻي ها؛ ۽ ان جو سبب رڳو اهو هو ته مون کي خبر هئي ته تنهنجو اسلام آڻڻ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي خطاب جي اسلام آڻڻ کان وڌيڪ پيارو هو.}}<ref>{{cite book |last=ابن كثير |title=[[s:البداية والنهاية/الجزء الرابع/فصل نزول النبي عليه السلام إلى مر الظهران|البداية والنهاية، الجزء الرابع، فصل نزول النبي عليه السلام إلى مر الظهران]] |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |last=ابن هشام |title=السيرة النبوية |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=1380&idto=1380&bk_no=58&ID=650 |access-date=4 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190303033218/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=1380&idto=1380&bk_no=58&ID=650 |archive-date=3 March 2019 |language=ar }}</ref> [[عائشه بنت ابي بڪر|عائشه]] کان روايت آهي: {{quote|مون رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي ڪنهن ٻئي شخص جو ايترو احترام ڪندي نه ڏٺو، جيترو هو عباس جو احترام ۽ عزت ڪندو هو.}}<ref>{{cite book |last=الذهبي |title=تاريخ الإسلام |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=443035&bk_no=936&startno=3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225225043/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=443035&bk_no=936&startno=3 |archive-date=25 December 2018 |language=ar }}</ref> نسب جي علم ۾ عباس بن عبدالمطلب لاءِ ''سيد الاعمام'' (چاچن جو سردار) جو لقب پڻ استعمال ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو [[محمد]] جو چاچو هو.<ref>{{cite web |title=سيد الأعمام |url=http://www.bani-alabbas.com/articles.php?action=show&id=107 |website=الأمانة العامة لأنساب السادة العباسيين |access-date=August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190409143946/http://www.bani-alabbas.com/articles.php?action=show&id=107 |archive-date=9 April 2019 |url-status=dead |language=ar }}</ref> === عباس وسيلي مينهن جي دعا === روايت آهي ته [[عمر بن خطاب]] جي خلافت دوران جڏهن ڏڪار پوندو هو ته هو عباس بن عبدالمطلب کي دعا لاءِ اڳتي ڪندو هو ۽ چوندو هو: {{quote|اي الله! اسان اڳ پنهنجي نبيءَ وسيلي توکان مينهن گهرندا هئاسين ۽ تون اسان کي مينهن ڏيندو هئين؛ هاڻي اسان پنهنجي نبيءَ جي چاچي وسيلي توکان مينهن گهرون ٿا، تنهنڪري اسان کي مينهن عطا ڪر.}} روايت موجب پوءِ مينهن وسندو هو.<ref>{{cite book |author=البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الاستسقاء |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&bk_no=52&ID=1873 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405195220/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1 |archive-date=5 April 2016 |language=ar }}</ref> صحابي [[حسان بن ثابت]] ان واقعي بابت شعر چيو:<ref name="Shamela"/><ref>{{cite book |last=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |volume=3 |page=63 |language=ar }}</ref> {{quote| سأل الإمامُ وقد تتابع جدبُنا\\فَسَقَى الغمام بغُرَّة العباسِ عم النبي وصِنوِ والده الذي\\ورث النبيَّ بذاك دُون الناسِ أحيا الإله به البلاد فأصبحت\\مُخضرَّة الأجنابِ بعد الياسِ<br/> ترجمو:<br/> امام دعا گهري، جڏهن ڏڪار ويو هو وڌي\\عباس جي برڪت سان، ڪڪر مينهن ويا وسي نبيءَ جو چاچو، سندس والد جو سڳو ڀاءُ\\اهو شرف کيس مليو، ٻين کان ٿيو سَواءُ الله سندس وسيلي ملڪ کي جيئاريو وري\\نااميديءَ کان پوءِ هر پاسي ساوڪ وئي ڀري}} عباس بن عتبه بن ابي لهب پڻ شعر چيو:<ref>{{cite book |last=ابن عساكر |title=[[تاريخ دمشق]] |volume=26 |page=361 |language=ar }}</ref> {{quote| بعمّي سقى الله الحجاز وأهله\\عشية يستسقي بشيبته عمر توجه بالعباس في الجدب راغبًا\\إليه فما إن رام حتى أتى المطر ومنا رسول الله فينا تراثه\\فهل فوق هذا للمفاخر مفتخر<br/> ترجمو:<br/> منهنجي چاچي سان حجاز تي، رب مينهن وسايو\\جڏهن عمر سندس اڇن وارن سان دعا لاءِ آيو ڏڪار ۾ عباس کي اڳيان ڪري، رب ڏانهن ڪيائين پڪار\\اڃا دعا پوري نه ٿي، ته وسي پيو مينهن اپار اسان مان آهي رسول الله، سندس ورثو اسان ۾ آ\\پوءِ هن کان وڌ فخر جو، ٻيو ڪهڙو سبب ڀلا؟}} ربيعه بن حارث بن عبدالمطلب کان روايت آهي: {{quote|عباس بن عبدالمطلب رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ آيو، ان وقت هو ڪاوڙيل هو ۽ آءٌ به اتي موجود هئس. رسول الله پڇيس: ”توکي ڪهڙي ڳالهه ڪاوڙايو آهي؟“ هن چيو: ”اي الله جا رسول! اسان ۽ قريش جو هي ڪهڙو معاملو آهي، جو جڏهن اهي پاڻ ۾ ملن ٿا ته خوش چهري سان ملن ٿا، پر جڏهن اسان سان ملن ٿا ته اهڙي نموني نٿا ملن؟“ ان تي رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} ڪاوڙجي پيو، ايتري قدر جو سندس چهرو ڳاڙهو ٿي ويو، پوءِ فرمايائين: ”ان ذات جو قسم، جنهن جي هٿ ۾ منهنجي جان آهي، ڪنهن شخص جي دل ۾ ايمان داخل نه ٿيندو، جيستائين هو توهان سان الله ۽ سندس رسول جي خاطر محبت نه ڪري.“ پوءِ فرمايائين: ”اي ماڻهوؤ! جنهن منهنجي چاچي کي ايذايو، تنهن مون کي ايذايو، ڇاڪاڻ⁠تہ ماڻهوءَ جو چاچو سندس پيءُ جهڙو هوندو آهي.“}}<ref>{{cite book |last=الترمذي |title=سنن الترمذي |chapter=كتاب المناقب، باب مناقب العباس بن عبد المطلب |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=7291&idto=7300&bk_no=56&ID=2036#docu |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101239/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=7291&idto=7300&bk_no=56&ID=2036 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref> هن واقعي جي تشريح بابت اسلامي عالمن ۾ ''توسل'' جي نوعيت جي حوالي سان مختلف رايا ملي سگهن ٿا. ڪجهه سني ذريعا ان کي عباس جي دعا وسيلي توسل قرار ڏين ٿا ۽ ان کي جائز توسل جي مثال طور پيش ڪن ٿا.<ref>{{cite web |author=مجلة البحوث الإسلامية |title=التوسل المشروع والممنوع |url=http://www.alifta.net/Fatawa/fatawaDetails.aspx?BookID=2&View=Page&PageNo=6&PageID=10903 |access-date=6 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112061037/http://www.alifta.net/Fatawa/fatawaDetails.aspx?BookID=2&View=Page&PageNo=6&PageID=10903 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref><ref>{{cite web |author=مركز الفتوى |title=حقيقة ودلالة توسل عمر بالعباس |url=http://fatwa.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=191537 |website=إسلام ويب |access-date=6 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101320/http://fatwa.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=191537 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref> == ذاتي زندگي == === حليو ۽ شخصيت === [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]]، ڪلبي کان عباس جي حليي بابت نقل ڪري ٿو ته هو معزز، رعبدار، عقلمند ۽ خوبصورت هو؛ سندس رنگ اڇو ۽ چهرو ڀريل هو، سندس ٻه چوٽيون هيون ۽ قد معتدل هو. ذهبي پاڻ سندس باري ۾ لکي ٿو: {{quote|بلڪه هو ڊگهن ماڻهن مان هو، صورت ۾ نهايت سهڻو، وجيهه ۽ تمام بلند آواز وارو هو، ان سان گڏ وڏي بردباري ۽ سرداريءَ وارو هو.}} ٻئي هنڌ ذهبي لکي ٿو: {{quote|هو مڪمل جسماني بناوت وارو ۽ نهايت بلند آواز وارو هو.}}<ref name="DhahabiAbbas"/> سندس بلند آواز بابت روايت آهي ته جڏهن کيس پنهنجن خادمن جي ضرورت پوندي هئي ته هو [[جبل سلع|سلع جبل]] تي بيهي کين سڏيندو هو ۽ اهي اٺ يا نو ميل پري غابه واري علائقي ۾ به سندس آواز ٻڌندا هئا.<ref>{{cite book |last=علي بن برهان الدين الحلبي |title=[[s:السيرة الحلبية/غزوة حنين|السيرة الحلبية، غزوة حنين]] |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |last=ابن عساكر |title=تاريخ دمشق |volume=26 |id=حديث 26839 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=798&pid=383249&hid=26839 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101253/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=798&pid=383249&hid=26839 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref> ذهبي، [[عمر بن خطاب|عمر]] جي آزاد ڪيل غلام اسلم کان هڪ روايت نقل ڪري ٿو ته جڏهن عمر شام جي ويجهو پهتو ته هن پنهنجي غلام جي سواري ورتي ۽ غلام کي پنهنجي سواريءَ تي ويهاريو. عباس ان وقت عمر جي اڳيان هڪ عمدي گهوڙي تي سوار هو ۽ هو سهڻو شخص هو. اتان جا سردار عباس کي سلام ڪندا رهيا، کيس عمر سمجهي رهيا هئا، جڏهن ته عباس اشارو ڪري کين ٻڌائيندو رهيو ته عمر هو نه، پر ٻيو شخص آهي.<ref name="DhahabiAbbas"/> [[مرتضيٰ زبيدي|زبيدي]] ''[[تاج العروس من جواهر القاموس|تاج العروس]]'' ۾ لکي ٿو ته ''ذو الرأي'' عباس بن عبدالمطلب هاشمي جو لقب هو.<ref>{{cite book |last=الزبيدي |first=مرتضى |title=تاج العروس من جواهر القاموس |publisher=دار مكتبة الحياة |location=بيروت |volume=10 |page=141 |url=https://www.google.com.sa/books/edition/%D8%B4%D8%B1%D8%AD_%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%85%D9%89_%D8%AA%D8%A7/kKEKNeFtwIEC?hl=en&gbpv=1&dq=%D8%B0%D9%88+%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A3%D9%8A+%D9%84%D9%82%D8%A8+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3+%D8%A8%D9%86+%D8%B9%D8%A8%D8%AF+%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B7%D9%84%D8%A8&pg=PA141&printsec=frontcover |archive-url=http://web.archive.org/web/20241221115344/https://www.google.com.sa/books/edition/%D8%B4%D8%B1%D8%AD_%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%85%D9%89_%D8%AA%D8%A7/kKEKNeFtwIEC?hl=en&gbpv=1&dq=%D8%B0%D9%88+%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A3%D9%8A+%D9%84%D9%82%D8%A8+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3+%D8%A8%D9%86+%D8%B9%D8%A8%D8%AF+%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B7%D9%84%D8%A8&pg=PA141&printsec=frontcover |archive-date=21 December 2024 |language=ar }}</ref> === زالون ۽ اولاد === ذريعن ۾ عباس بن عبدالمطلب جي ڏهن پٽن کان سواءِ ڪيترين ڌيئرن جو پڻ ذڪر ملي ٿو. سندس اولاد جون قبرون مختلف علائقن ۾ پکڙيل هيون. ڪلبي چيو: {{quote|اسان ڪنهن به ماءُ جي اولاد جون قبرون عباس جي اولاد جي قبرن کان وڌيڪ هڪ ٻئي کان پري نه ڏٺيون.}}<ref name="DhahabiAbbas"/> سندس مشهور زال '''ام الفضل لبابه ڪبرى هلاليه'''، يعني [[لبابه ڪبرى]] هئي. ان مان سندس اولاد ۾ '''[[فضل بن عباس]]'''، جيڪو سندس وڏو پٽ هو ۽ عباس ۽ لبابه جي ڪنيت به ان سان منسوب هئي؛ '''[[عبدالله بن عباس]]'''، جيڪو اسلامي علمي روايت ۾ ''حبر الامة'' جي لقب سان مشهور ٿيو ۽ جنهن لاءِ [[محمد|نبي محمد]] دعا ڪئي: {{quote|اي الله! کيس دين جي سمجهه عطا ڪر.}} ان کان سواءِ '''عبيدالله بن عباس'''، جنهن جي ڪنيت ابو محمد هئي؛ '''[[قثم بن عباس]]'''، جنهن جو نسل اڳتي نه هليو؛ '''عبدالرحمان بن عباس'''، جيڪو [[شام]] ۾ وفات ڪري ويو؛ '''[[معبد بن عباس]]'''، جيڪو افريقه ۾ مارجي ويو؛ ۽ '''[[ام حبيب بنت عباس]]'''، جنهن جي شادي اسود بن سفيان بن عبد الاسد مخزومي سان ٿي. عباس جي هڪ ام ولد جو نالو '''سبأ''' ڄاڻايو ويو آهي. سندس اولاد ۾ '''[[تمام بن عباس]]'''، '''[[ڪثير بن عباس]]'''، جيڪو فقيهه هو، ۽ '''اميمه بنت عباس''' شامل هئا. اميمه جي شادي عباس بن عتبه بن ابي لهب سان ٿي ۽ سندس پٽ فضل بن عباس بن عتبه مشهور شاعر ٿيو.<ref>{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |first=أحمد |title=الإصابة في تمييز الصحابة |publisher=دار الكتب العلمية |location=بيروت |edition=الأولى |year=1415 هـ |volume=8 |page=41 |chapter=10899- آمنة بنت العباس بن عبد المطلب |url=https://al-maktaba.org/book/9767/3955 |access-date=17 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913060322/https://al-maktaba.org/book/9767/3955 |archive-date=13 September 2021 |language=ar }}</ref> '''حجيله بنت جندب بن ربيع هذليه''' مان سندس پٽ '''حارث بن عباس''' هو. '''صفيه بنت عباس''' جي شادي بني سعد بن بڪر جي حارث بن يعمر سان ٿي؛ سندس ماءُ ام ولد هئي. ذريعن ۾ '''عون بن عباس'''،<ref name="DhahabiAbbas"/><ref>{{cite book |last=البلاذري |title=أنساب الأشراف |chapter=فولد العباس بن عبد المطلب |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=196&pid=124937 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171105072629/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=196 |archive-date=5 November 2017 |language=ar }}</ref> '''ام قثم بنت عباس'''،<ref>{{cite book |last=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى |volume=8 |page=466 |url=http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3051_%D8%A7%D9%84%D8%B7%D8%A8%D9%82%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%A8%D8%B1%D9%89-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%A8%D9%86-%D8%B3%D8%B9%D8%AF-%D8%AC-%D9%A8/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_464 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614154631/http://shiaonlinelibrary.com/الكتب/3051_الطبقات-الكبرى-محمد-بن-سعد-ج-٨/الصفحة_464 |archive-date=14 June 2020 |language=ar }}</ref> '''آمنه بنت عباس'''<ref>{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |first=أحمد |title=الإصابة في تمييز الصحابة |publisher=دار الكتب العلمية |location=بيروت |edition=الأولى |year=1415 هـ |volume=8 |page=41 |chapter=10899- آمنة بنت العباس بن عبد المطلب |url=https://al-maktaba.org/book/9767/3955 |access-date=17 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913060322/https://al-maktaba.org/book/9767/3955 |archive-date=13 September 2021 |language=ar }}</ref> ۽ [[ام ڪلثوم بنت عباس]] جو پڻ ذڪر ملي ٿو. ام ڪلثوم جي ماءُ بابت مختلف روايتون آهن؛ هڪ روايت موجب هوءَ ام ولد هئي،<ref name="IbnFahd">{{cite book |last=ابن فهد المكي |first=جار الله محمد بن عبد العزيز |title=تحفة اللطائف في فضائل الحبر عبد الله بن عباس ووج الطائف |publisher=دار الكتب العلمية |year=2012 |page=195 |isbn=978-2-7451-7155-9 |url=https://books.google.com.eg/books?id=OxZHDwAAQBAJ&pg=PT183 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200330042755/https://books.google.com.eg/books?id=OxZHDwAAQBAJ&pg=PT183 |archive-date=30 March 2020 |language=ar }}</ref> جڏهن ته ٻي روايت موجب سندس ماءُ ام سلمه بنت محميه بن جزء زبيدي هئي. == شيعه نظرئي ۾ == عباس بن عبدالمطلب بابت شيعه رجالي ۽ تاريخي ذريعن ۾ مختلف روايتون نقل ٿيل آهن. ڪجهه روايتون سندس ساراهه ڪن ٿيون، جڏهن ته ڪجهه شيعه عالمن انهن روايتن جي سند کي ضعيف يا مرسل قرار ڏنو آهي. [[ابوالقاسم خوئي]] پنهنجي رجالي جائزي ۾ عباس بابت آيل روايتن تي بحث ڪندي سندس [[علي بن ابي طالب]] ۽ [[فاطمه زهرا]] جي حمايت، خاص ڪري خلافت ۽ [[فدڪ]] جي معاملي ۾، تنقيدي موقف اختيار ڪيو آهي. خوئي لکي ٿو: {{quote|خلاصو هي آهي ته عباس لاءِ ڪا ساراهه ثابت نه ٿي آهي، ۽ ''الڪافي'' ۾ سندس مذمت بابت آيل روايت صحيح السند آهي؛ ۽ سندس لاءِ اها ڳالهه گهٽتائي طور ڪافي آهي ته هن علي بن ابي طالب {{عليه السلام}} جي معاملي ۽ صديقه طاهره جي فدڪ واري معاملي ڏانهن ايترو به ڌيان نه ڏنو، جيترو پنهنجي ميزاب جي معاملي ڏانهن ڏنو.}}<ref>{{cite book |last=الخوئي |first=أبو القاسم |title=معجم رجال الحديث |volume=10 |page=252 |chapter=6189 – العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> == فلم ۽ ٽيليويزن ۾ == * [[2006ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[خالد بن وليد (ٽيليويزن سلسلو)|خالد بن وليد]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[عبدالرحمان ابو القاسم]] ادا ڪيو. * [[2008ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[قمر بني هاشم (ٽيليويزن سلسلو)|قمر بني هاشم]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[احمد صلان]] ادا ڪيو. * [[2009ع]] ۾ فلم ''[[الخوافي والقوادم في نصرة الإسلام (فلم)|الخوافي والقوادم]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[رفيق علي احمد]] ادا ڪيو. * [[2010ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[رايات الحق (ٽيليويزن سلسلو)|رايات الحق]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[عبدالحڪيم قطيفان]] ادا ڪيو. * [[2012ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[عمر (ٽيليويزن سلسلو)|عمر]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[شمم الحسن]] ادا ڪيو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:محمد]] [[زمرو:صحابه]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] dz28fl0v8sisq3gonpmhjkmrksortrw 414449 414448 2026-09-22T21:32:47Z Intisar Ali 8681 414449 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ٱلْعَبَّاسُ ٱبْنُ عَبْدِ ٱلْمُطَّلِبِ | image = العبَّاس بن عبد المُطلب.png | alt = | caption = | birth_name = | birth_date = {{Circa}} 568 CE | birth_place = [[مڪو]] | death_date = {{Circa}} 653 CE ( 85 سال) | death_place = مدينو | nationality = عرب | other_names = | occupation =مصالحن جو واپاري | known_for = محمد جو چاچو ۽ عباسي خليفن جو خانداني وڏو | spouse = *[[لبابه بنت حارث]] *مسليه *فاطمه بنت جنيد *ھاجله بنت جندوب *تڪانه | children = *الفضل بن عباس * حضرت [[عبدالله ابن عباس]] * عبيدالله * فرہ ۽ ٻيا | parents = *عبدالمطلب<br> ۽ نتيله بنت جناب | relatives = حضرت محمد صه }} '''حضرت عباس رضه بن عبدالمطلب''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Abas bin Abdul Mutlab '''}} محمد جو چاچو ھيو. صحابه ۽ علي جي اصحاب نصرت منجهان هيو<ref name = "قانع "/>. ابوطالب کان پوءِ حاجين سڳورن کي پاڻي مهيا ڪرڻ جو ڪم ان جي ذمي هو<ref name = "قانع "/>. ھجرت کان اڳ مڪي ۾ پيغمبر اسلام جو محافظ رھيو. ڄمار ۾ محمد کان ٻه يا ٽي سال وڏو هيو<ref name = " قانع "/>. هي ھڪ مالدار واپاري ھيو. ھن جي حضرت عبدالله ابن عباس مان وارثن خلافت عباسيه جو بنياد وڌو<ref name=encyclopedia>{{Citation | first = Cyril Glasse | last = Huston Smith | year = 2002 | title = The new encyclopedia of Islam | isbn = 0-7591-0190-6 | publisher = AltaMira Press | location = Walnut Creek, CA | url-access = registration | url = https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas }}</ref>. سندس اولادِ جا وارث عباسي سڏيا ويندا آهن. ==خاندان== سندس تعلق مڪي جي بنو ھاشم قبيلي سان ھيو. عبدالمطلب جو سڀ کان ننڍو پٽ ھيو. سندس والده جو نالو [[نتيله بنت جناب]] جنھن جو تعلق [[نمير قبيلي]] سان ھيو<ref>{{cite book |last=al-Tabari|first=Muhammad ibn Jarir|title=''Tarikh al-Rusul wa'l-Muluk: Biographies of the Prophet's Companions and Their Successors''|volume=39|page=24|year=1998|publisher=Albany: State University of New York Press}}</ref> == نسب == * سندس نسب هي آهي: {{اقتباس مضمن|'''عباس بن [[عبد المطلب بن هاشم|عبدالمطلب]]''' (جنهن جو نالو شيبه هو) بن [[هاشم بن عبد مناف|هاشم]] (جنهن جو نالو عمرو هو) بن [[عبد مناف بن قصي|عبد مناف]] (جنهن جو نالو مغيره هو) بن [[قصي بن كلاب|قصي]] (جنهن جو نالو زيد هو) بن [[كلاب بن مرة|ڪلّاب]] بن [[مرة بن كعب|مره]] بن [[كعب بن لؤي|ڪعب]] بن [[لؤي بن غالب|لؤي]] بن [[غالب بن فهر|غالب]] بن [[فهر بن مالك|فهر]] بن [[مالك بن النضر|مالڪ]] بن [[النضر بن كنانة|نضر]] (جنهن جو نالو قيس هو)، جيڪو [[قريش]] هو، بن [[كنانة بن خزيمة|ڪنانه]] بن [[خزيمة بن مدركة|خزيمه]] بن [[مدركة بن إلياس|مدرڪه]] (جنهن جو نالو عامر هو) بن [[إلياس بن مضر|الياس]] بن [[مضر]] بن [[نزار بن معد|نزار]] بن [[معد بن عدنان|معد]] بن [[عدنان]]}}.<ref name="ReferenceA">{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |first=أحمد |author-link=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |publisher=دار الكتب العلمية |location=بيروت |year=1415 هـ |volume=7 |pages=511–512 |edition=1 |chapter=4525- العبّاس |url=https://al-maktaba.org/book/9767/1743 |access-date=17 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924161606/https://al-maktaba.org/book/9767/1743 |archive-date=24 September 2021 |language=ar }}</ref><ref name="ReferenceB">{{cite book |last=ابن الأثير الجزري |author-link=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |publisher=دار الكتب العلمية |year=1994 |volume=3 |page=163 |edition=1 |chapter=2799- عباس بن عبد المطلب |url=https://al-maktaba.org/book/1110/5756 |access-date=20 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913054449/https://al-maktaba.org/book/1110/5756 |archive-date=13 September 2021 |language=ar }}</ref><ref name="ReferenceC">{{cite book |last=ابن عساكر |author-link=ابن عساكر |title=تاريخ دمشق |publisher=دار الفكر للطباعة والنشر والتوزيع |year=1995 |volume=26 |pages=273–381 |edition=1 |chapter=3106 - العباس بن عبد المطلب |url=https://al-maktaba.org/book/71/11957 |access-date=17 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210827020113/https://al-maktaba.org/book/71/11957 |archive-date=27 August 2021 |language=ar }}</ref> * سندس ماءُ: {{اقتباس مضمن|'''[[نتيلة بنت جناب|نتيله]]''' بنت جناب بن ڪليب بن مالڪ بن عبد مناف بن عمرو بن عامر بن زيد بن عبد مناة بن عامر بن سعد بن الخزرج بن تيم اللات بن '''نمر بن قاسط''' بن هنب بن افصى بن دعمي بن جديلة بن اسد بن '''ربيعه''' بن [[نزار بن معد|نزار]] بن [[معد بن عدنان|معد]] بن '''[[عدنان]]'''}} هئي.<ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceB"/><ref name="ReferenceC"/>{{صفحات مرجع|275-276}} {{شجرة نسب محمد}} ==شاديون ۽ اولاد== حضرت عباس رضه کي پنج زالون ھيون جن ۾ بنو ھلال قبيلي جي [[لبابه بنت حارث]] پڻ شامل ھئي جنھن کي ام الفضل پڻ سڏيندا ھئا جيڪا اسلام قبول ڪندڙ ٻيون نمبر عورت ھئي ۽ حضرت خديجه رضه جي سھيلي ھئي. ھن ابولھب تي خيمي جي لڪڙي سان حملو ڪيو ھو<ref name=Roded1994>{{Citation | last = Roded | first = Ruth | year = 1994 | title = Women in islamic biographical collections : from Ibn Saʻd to Who's who. P37-38 | isbn = 1-55587-442-8 | publisher = Rienner | location = Boulder u.a. }}</ref>. سندس ٻين زال قريش جي الحارث پاڙي سان تعلق رکندڙ فاطمه بنت جنيد ھئي<ref name="ReferenceA">Ibn Hajar, ''Isaba'' vol. 8 #11586.</ref> ٽين زال ھلال قبيلي جي ھاجله بنت جندوب ابن ربيعه ھئي<ref name="Ibn Hajar, Isaba vol. 2 #1904">Ibn Hajar, ''Isaba'' vol. 2 #1904.</ref> چوٿين زال مسليه نالي ھڪ يوناني ٻانھي ھئي<ref name="ReferenceB">Ibn Saad, ''Tabaqat'' vol. 4. “Al-Abbas ibn Abdalmuttalib.”</ref><ref>Beheshti, M. (1967). ''Background of the Birth of Islam'', chapter 5. Translated by Ayoub, M. M. (1985). Tehran: International Publishing Co.</ref>. پنجين زال يھودين جي بنوقريضه قبيلي جي تڪانه ھئي جيڪا پھرين حضرت محمد صه جي ٻانھي ھئي ۽ ساڻس حضرت عباس رضه 632ع کان بعد شادي ڪئي<ref>Majlisi, ''Hayat Al-Qulub'' vol. 2. Translated by Rizvi, ''A Detailed Biography of Prophet Muhammad (saww)'', p. 1180.</ref> ان مان کيس ڪا اولاد ڪانه ھئي. سندس ڄاتل اولاد ۾ ڌيءَ الفرہ جنھن جي شادي قتن ابن حارث سان ٿي<ref>Ibn Hajar, ''Isaba'' vol. 5 #7129.</ref>. پٽن ۾ [[فضل ابن عباس]] ، [[عبدالله ابن عباس]]، عبيدالله جنھن جي ڌيءَ لبابه جي شادي حضرت علي ڪرم الله وجهه جي پٽ [[عباس بن علي]] سان ٿي ھئي جن مان کين ھڪ پٽ عبيدالله ابن عباس بن علي ڄائو جيڪو عبيدالله ابن عباس جي نالي سان مشهور ٿيو. عباس بن عبدالمطلب جي ٻي اولاد ۾ قثوم، معبد، عبدالرحمان ۽ ان حبيب شامل آهن. فرہ کي ڇڏي ڪري باقي ست پٽ ڌيئر لبابه جي بطن مان پيدا ٿيا<ref>Tabari (Landau-Tasseron) p. 201.</ref>. ھڪ پٽ حارث ھيو جيڪو چوڻ ۾ اچي ٿو ته فاطمه يا ھاجله مان ڄائو<ref name="Ibn Hajar, Isaba vol. 2 #1904"/> ٻي اولاد ۾ اوون <ref>Ibn Hajar, ''Isaba'' vol. 5 #6279.</ref>، مشير <ref> Ibn Hajar, ''Isaba'' vol. 6 #8329.</ref>، ڪثير جيڪو مسليه مان ھو<ref name="Tabari pp. 75-76">Tabari (Landau-Tasseron) vol. 39 pp. 75-76.</ref>، آمنه جيڪا شايد مسليه مان ھئي<ref name="ReferenceB"/><ref name="See also Majlisi Rizvi p. 1208">See also Majlisi (Rizvi) p. 1208.</ref>، صفيه جيڪا پڻ شايد مسليه مان ھئي<ref name="ReferenceB"/><ref name="See also Majlisi Rizvi p. 1208"/>، تمام جيڪو مسليه مان سندس ننڍو پٽ ھيو شامل آهن<ref name="Tabari pp. 75-76"/>. == اسلام کان اڳ جي زندگي == === پيدائش ۽ پرورش === {{اسلام}} عباس [[مڪو|مڪي]] ۾ [[عام الفيل]] کان ٽي سال اڳ، 56 ق.ھ ۾ ڄائو، يعني هو رسول الله کان ٽي سال وڏو هو. ابو رزين کان روايت آهي ته عباس رضي الله عنه کان پڇيو ويو: ”توهان وڏا آهيو يا رسول الله ﷺ؟“ هن چيو: ”هو مون کان وڏو آهي، پر آءٌ کانئس اڳ ڄائو هئس.“<ref>{{cite book |author=ابن أبي عاصم |title=الآحاد والمثاني |at=حديث 327 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=277&pid=129907&hid=327 |access-date=3 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305013154/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=277&pid=129907&hid=327 |archive-date=5 March 2016 |language=ar }}</ref> ننڍپڻ ۾ هڪ ڀيري هو گم ٿي ويو، جنهن تي سندس ماءُ [[نتيله بنت جناب]] نذر مڃي ته جيڪڏهن هو ملي ويو ته هوءَ ڪعبي کي ريشم، ديباج ۽ مختلف قسمن جا غلاف پارائيندي. عباس ملي ويو ۽ سندس ماءُ پنهنجي نذر پوري ڪئي؛ اهڙي ريت هوءَ ڪعبي کي اهڙي نموني غلاف پارائيندڙ پهرين عورت هئي.{{حوالو گهربل}} عباس مڪي جي واپاري شخصيتن مان پڻ هو ۽ مصالحن جو ڪاروبار ڪندو هو.<ref name="IbnIshaq113">{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |page=113 |language=en }}</ref> واپار مان هن ڪافي دولت حاصل ڪئي ۽ مڪي جي شاهوڪار ماڻهن ۾ شمار ٿيڻ لڳو.<ref name="IbnIshaq309">{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |pages=309–310 |language=en }}</ref> === حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري === جاهليت جي دور ۾ عباس قريش جي سردارن ۽ معزز شخصيتن مان هڪ هو ۽ [[مسجد الحرام]] جي سار سنڀال ۽ حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري پڻ سنڀاليندو هو. ابن اثير ''اسد الغابه'' ۾ لکي ٿو ته مسجد الحرام جي سار سنڀال جي حوالي سان عباس ڪنهن کي به مسجد الحرام ۾ گارگند يا نامناسب ڳالهه ڪرڻ نه ڏيندو هو ۽ ماڻهو سندس مخالفت ڪرڻ جي سگهه نه رکندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ قريش جي سردارن گڏجي ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو هو ۽ ان ڪم ۾ سندس مددگار هئا.<ref name="UsdAlGhaba">{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |chapter=العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> [[عبدالمطلب بن هاشم]] [[زمزم جو کوھ|زمزم جو کوهه]] کوٽڻ کان پوءِ حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري سنڀالي. عبدالمطلب جي وفات کان پوءِ اها ذميواري سندس پٽ [[ابو طالب بن عبدالمطلب|ابو طالب]] وٽ آئي. ڪجهه سالن کان پوءِ ابو طالب مالي تنگيءَ جو شڪار ٿيو، تنهنڪري هن پنهنجي ڀاءُ عباس کان ايندڙ حج جي موسم تائين ڏهه هزار درهم قرض ورتا ۽ اهي پئسا حاجين کي پاڻي پيارڻ جي انتظامن تي خرچ ڪيا. ايندڙ سال به ابو طالب وٽ پئسا نه هئا، تنهنڪري هن عباس کان وڌيڪ چوڏهن هزار درهم قرض گهريا. عباس ان شرط تي قرض ڏيڻ قبول ڪيو ته جيڪڏهن ابو طالب ايندڙ سال رقم واپس نه ڪري سگهيو ته حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري عباس جي حوالي ڪندو. ابو طالب اها شرط قبول ڪئي ۽ ايندڙ سال رقم واپس نه ڪري سگهڻ سبب اها ذميواري عباس جي حوالي ڪري ڇڏي.<ref>{{cite book |author=علي بن برهان الدين الحلبي |title=السيرة الحلبية |volume=1 |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |author=جواد علي |title=المفصل في تاريخ العرب قبل الإسلام |page=1892 |url=http://islamport.com/d/3/tkh/1/49/769.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304194307/http://islamport.com/d/3/tkh/1/49/769.html |archive-date=4 March 2016 |language=ar }}</ref> عباس کان پوءِ اها ذميواري سندس پٽ [[عبدالله بن عباس]] ڏانهن منتقل ٿي ۽ عباسي خاندان ۾ [[السفاح|سفاح]] جي دور تائين جاري رهي. پوءِ [[عباسي خلافت|بني عباس]] خلافت سنڀالڻ کان پوءِ اها ذميواري ڇڏي ڏني. ان کان پوءِ اها آل زبير ڏانهن منتقل ٿي، جن کي اڳ به عباسين طرفان اها ذميواري سونپي ويندي هئي. بيان موجب اها خدمت سندن اولاد ۾ جاري رهي ۽ اڄ اهي مڪي جي آل عباس الهاشميين جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا ۽ پاڻي پيارڻ واري خدمت، جيڪا هاڻي ''مڪتب الزمازمه الموحد'' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، ان ۾ سندن حصا نسل در نسل منتقل ٿيندا رهيا آهن.<ref>{{cite web |url=http://zamazemah.com.sa/whoarewe/ |title=من نحن |publisher=مكتب الزمازمة الموحد |language=ar |access-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928131831/http://zamazemah.com.sa:80/whoarewe/ |archive-date=28 September 2018 }}</ref><ref>{{cite book |author=فهد العباس وعبدالإله العباس وعباس بصري الغنيمي العباسي |title=نبذات الوصل لذرية أمير المؤمنين الخليفة أبي جعفر منصور المستنصربالله العباسي |publisher=دار ركابي للنشر والتوزيع |url=https://archive.org/download/olomnasb_ymail_20180719/%D9%86%D8%A8%D8%B0%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B5%D9%84%20%D9%84%D8%B0%D8%B1%D9%8A%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D8%A9%20%D8%A3%D8%A8%D9%8A%20%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408193737/https://archive.org/download/olomnasb_ymail_20180719/%D9%86%D8%A8%D8%B0%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B5%D9%84%20%D9%84%D8%B0%D8%B1%D9%8A%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D8%A9%20%D8%A3%D8%A8%D9%8A%20%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1.pdf |archive-date=8 April 2022 |language=ar }}</ref> ==== سندس باري ۾ نازل ٿيل آيت ==== سندس باري ۾ {{قرآن|التوبة|19|لا تخريج=1}} نازل ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>[[سورة التوبة]]، آيت 19.</ref> [[ابن كثير دمشقي|ابن ڪثير]] علي بن ابي طلحه کان روايت ڪري ٿو ته [[عبدالله بن عباس|ابن عباس]] ان آيت جي تفسير ۾ چيو: {{quote|هيءَ آيت '''عباس بن عبدالمطلب''' جي باري ۾ نازل ٿي، جڏهن هو [[غزوه بدر|بدر جي ڏينهن]] قيد ٿيو. هن چيو: ”جيڪڏهن توهان اسلام، هجرت ۽ جهاد ۾ اسان کان اڳتي رهيا آهيو ته اسان به [[مسجد الحرام]] جي سار سنڀال ڪندا هئاسين، حاجين کي پاڻي پياريندا هئاسين ۽ قيدين کي آزاد ڪرائيندا هئاسين.“ پوءِ الله {{عز وجل}} فرمايو: {{قرآن|نص=أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ}} کان وٺي {{قرآن|نص=وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ}} تائين؛ يعني اهي عمل شرڪ جي حالت ۾ ڪيا ويا هئا، ۽ شرڪ جي حالت ۾ ڪيل عمل قبول نه ٿيندو.}}<ref name="IbnKathirTawbah19">{{cite book |author=ابن كثير الدمشقي |title=[[s:تفسير ابن كثير/سورة التوبة#أجعلتم سقاية الحاج وعمارة المسجد الحرام كمن آمن بالله واليوم الآخر وجاهد في سبيل الله لا يستوون عند الله والله لا يهدي القوم الظالمين (19)|تفسير القرآن العظيم]] |chapter=تفسير سورة التوبة، الآية 19 |language=ar }}</ref> === بيعت عقبه ۽ غزوه بدر === عباس پنهنجي ڀائٽي [[محمد|اسلام جي پيغمبر محمد]] سان گڏ [[بيعت عقبه]] وقت موجود هو، جڏهن انصار محمد سان بيعت ڪئي. عباس ان موقعي تي معاهدي کي مضبوط ڪرڻ لاءِ موجود هو، جيتوڻيڪ ان وقت تائين سندس اسلام جو کليل اظهار نه ٿيو هو.<ref name="UsdAlGhaba"/> عباس ٻين [[بنو هاشم|بني هاشم]] جي ماڻهن وانگر [[قريش]] سان گڏ [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] ۾ شريڪ ٿيو. اسلامي روايتن موجب کيس زبردستي جنگ لاءِ آندو ويو هو ۽ رسول الله [[محمد]] پنهنجي صحابين کي بني هاشم جي انهن ماڻهن کي قتل نه ڪرڻ جو حڪم ڏنو هو، جن کي سندن مرضيءَ خلاف جنگ ۾ آندو ويو هو. [[عبدالله بن عباس|ابن عباس]] کان روايت آهي: {{quote|نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ان ڏينهن پنهنجي اصحابن کي فرمايو: ”مون کي خبر آهي ته بني هاشم ۽ ٻين مان ڪجهه ماڻهن کي زبردستي ڪڍيو ويو آهي ۽ انهن کي اسان سان جنگ ڪرڻ جي ڪا خواهش ناهي. تنهنڪري توهان مان جيڪو [[بنو هاشم|بني هاشم]] جي ڪنهن شخص سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري؛ جيڪو ابو البختري بن هشام بن الحارث بن اسد سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري؛ ۽ جيڪو '''عباس بن عبدالمطلب'''، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي چاچي، سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس زبردستي ڪڍيو ويو آهي.“}}<ref>{{cite book |author=ابن هشام |title=السيرة النبوية |chapter=غزوة بدر |language=ar }}</ref> جنگ دوران عباس بن عبدالمطلب، سندس حليف ۽ سندس ڀائٽيو [[عقيل بن ابي طالب]] قيد ڪيا ويا. انهن کي انصاري عبيد بن اوس قيد ڪيو، جنهن کي نبي [[محمد]] ”مُقَرِّن“ جو لقب ڏنو. هو چوي ٿو: {{quote|جڏهن [[غزوه بدر|بدر جو ڏينهن]] آيو ته مون '''عباس بن عبدالمطلب'''، [[عقيل بن ابي طالب]] ۽ عباس جي هڪ [[فهر بن مالڪ|فهري]] حليف کي قيد ڪيو. مون عباس ۽ عقيل کي گڏ ٻڌو. جڏهن [[محمد|رسول الله]] {{صلى الله عليه وسلم}} انهن ٻنهي کي ڏٺو ته مون کي ”مُقَرِّن“ سڏيو ۽ فرمايو: ”انهن ٻنهي کي پڪڙڻ ۾ هڪ معزز فرشتي تنهنجي مدد ڪئي آهي.“}}<ref name="IbnSaad4532">{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4532 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4532 |website=إسلام ويب |language=ar |access-date=4 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref> ابو اليسر پڻ چيو: {{quote|بدر جي ڏينهن مون عباس کي ڏٺو، هو ائين بيٺو هو ڄڻ ڪو بت هجي ۽ سندس اکين مان ڳوڙها وهي رهيا هئا. مون چيو: الله توکي مائٽيءَ جي لحاظ کان بڇڙو بدلو ڏئي، ڇا تون پنهنجي ڀائٽي خلاف سندس دشمنن سان گڏ وڙهين ٿو؟ هن پڇيو: ”هن سان ڇا ٿيو، ڇا هو مارجي ويو؟“ مون چيو: ”الله کيس ان کان وڌيڪ عزت ۽ مدد ڏني آهي.“ هن چيو: ”تون مون سان ڇا ڪرڻ چاهين ٿو؟“ مون چيو: ”قيد ڪرڻ، ڇاڪاڻ⁠تہ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} تنهنجي قتل کان منع ڪئي آهي.“ هن چيو: ”هيءَ سندس مون سان پهرين ڀلائي ناهي.“ پوءِ مون کيس قيد ڪيو ۽ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ وٺي آيس.}}<ref name="DhahabiAbbas">{{cite book |author=شمس الدين الذهبي |title=[[s:سير أعلام النبلاء/العباس بن عبد المطلب|سير أعلام النبلاء]] |chapter=العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> قيد ٿيڻ کان پوءِ عباس کي مضبوطيءَ سان ٻڌو ويو. ان رات [[نبي|نبي]] پنهنجي چاچي عباس جي ڪري جاڳندو رهيو. هڪ صحابي پڇيو: ”اي الله جا نبي، اوهان کي ڪهڙي ڳالهه جاڳائي رکيو آهي؟“ پاڻ فرمايائون: ”عباس جي دانهن مون کي جاڳائي رکيو آهي.“ پوءِ هڪ شخص وڃي سندس ٻڌڻ ڍرو ڪيو. رسول الله پڇيو: ”مون کي عباس جي دانهن ڇو نٿي ٻڌڻ ۾ اچي؟“ ان شخص چيو: ”مون سندس ٻڌڻ ڍرو ڪيو آهي.“ رسول الله فرمايو: ”ته پوءِ سڀني قيدين سان ائين ئي ڪر.“<ref>{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |volume=3 |page=61 |language=ar }}</ref> رسول الله عباس کي، جڏهن هو قيد ۾ هو، چيو ته هو پنهنجو، [[عقيل بن ابي طالب]]، نوفل بن حارث ۽ پنهنجي حليف عتبه بن عمرو جو فديو ادا ڪري. عباس چيو ته هو مسلمان آهي ۽ کيس زبردستي جنگ لاءِ آندو ويو هو. رسول الله کيس فرمايو: ”الله تنهنجي اسلام بابت وڌيڪ ڄاڻي ٿو؛ جيڪڏهن تنهنجي ڳالهه سچي آهي ته الله توکي ان جو اجر ڏيندو، پر ظاهر طور تنهنجو معاملو اسان جي خلاف هو، تنهنڪري پنهنجو فديو ادا ڪر.“ رسول الله اڳ ئي عباس کان ويهه اوقيا سون ورتو هو. عباس عرض ڪيو ته ان کي سندس فديي ۾ شمار ڪيو وڃي، پر پاڻ فرمايائون: ”نه، اهو مال آهي جيڪو الله اسان کي توکان ڏياريو آهي.“ عباس چيو: ”مون وٽ ٻيو مال ڪونهي.“ رسول الله فرمايو: ”پوءِ اهو مال ڪٿي آهي، جيڪو تون مڪي مان نڪرڻ وقت [[ام الفضل بنت الحارث]] وٽ رکي آيو هئين، جڏهن توهان ٻنهي کان سواءِ ڪو به موجود نه هو، ۽ تو هن کي چيو هو ته جيڪڏهن هن سفر ۾ مون سان ڪا مصيبت پيش اچي ته فضل لاءِ ايترو، عبدالله لاءِ ايترو...؟“ عباس چيو: ”ان ذات جو قسم جنهن اوهان کي حق سان موڪليو آهي، ان ڳالهه جي مون ۽ هن کان سواءِ ڪنهن کي به خبر نه هئي؛ هاڻي مون کي يقين آهي ته اوهان الله جا رسول آهيو.“ پوءِ عباس پنهنجو، پنهنجي ڀائٽي ۽ پنهنجي حليف جو فديو ادا ڪيو.<ref name="IbnSaad4539">{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4539 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4539 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101249/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4539 |archive-date=12 November 2018 }}</ref> ان موقعي سان {{قرآن|الأنفال|70}} جي نزول جو ذڪر ڪيو ويو آهي. عباس چوندو هو: {{quote|الله جو قسم، هيءَ آيت منهنجي باري ۾ نازل ٿي، جڏهن مون رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} آڏو پنهنجي اسلام جو ذڪر ڪيو.}}<ref name="IbnKathirAnfal70">{{cite book |author=ابن كثير الدمشقي |title=[[s:تفسير ابن كثير/سورة الأنفال#يا أيها النبي قل لمن في أيديكم من الأسرى إن يعلم الله في قلوبكم خيرا يؤتكم خيرا مما أخذ منكم ويغفر لكم والله غفور رحيم (70)|تفسير القرآن العظيم]] |chapter=تفسير سورة الأنفال، الآية 70 |language=ar }}</ref> فديو ادا ڪرڻ کان پوءِ عباس [[مڪو|مڪي]] موٽي ويو،<ref>{{cite book |author=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=4 |page=30 |language=ar }}</ref> جتي هن حاجين کي پاڻي پيارڻ، سرداري ۽ حاجين جي مهمانيءَ سان لاڳاپيل بني هاشم جون ذميواريون سنڀالڻ جاري رکيون.<ref>{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4545 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4545 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref> === اسلام قبول ڪرڻ بابت روايتون === عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي وقت بابت تاريخي روايتن ۾ اختلاف ملي ٿو. هڪ روايت موجب عباس [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] کان اڳ ئي ڳجهي نموني اسلام قبول ڪري چڪو هو.<ref name="IbnIshaq309"/> بدر ۾ قيد ٿيڻ کان پوءِ عباس پاڻ به رسول الله کي چيو هو ته هو مسلمان آهي، پر کيس زبردستي قريش سان گڏ آندو ويو هو.<ref name="IbnSaad4539"/> ڪجهه روايتن موجب هن بدر کان پوءِ اسلام قبول ڪيو، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ سندس اسلام جي کليل اظهار ۽ مڪي مان هجرت کي [[فتح مڪو|فتح مڪي]] کان ٿورو اڳ واري دور سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |author=Muhammad ibn Jarir al-Tabari |title=The History of al-Ṭabarī |publisher=State University of New York Press |location=Albany |language=en }}</ref><ref>{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |pages=546–548 |language=en }}</ref> اهڙيءَ طرح ذريعن ۾ عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي صحيح وقت بابت مختلف روايتون موجود آهن. == اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ جي زندگي == === اسلام قبول ڪرڻ ۽ هجرت === عباس بعد ۾ اسلام قبول ڪيو، پر سندس اسلام قبول ڪرڻ جي صحيح وقت بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. ڪن روايتن موجب هن [[غزوه خيبر|خيبر جي فتح]] کان اڳ اسلام قبول ڪيو هو، پر پنهنجي اسلام کي لڪائي رکيو ۽ [[فتح مڪو|فتح مڪي]] جي موقعي تي ان جو کليل اظهار ڪيو. [[صحابه جي فهرست#ا|ابو رافع]] کان روايت آهي: {{quote|آءٌ عباس بن عبدالمطلب جو غلام هئس. اسلام اسان جي گهر ۾ داخل ٿي چڪو هو؛ عباس اسلام قبول ڪيو، ام الفضل اسلام قبول ڪيو ۽ مون به اسلام قبول ڪيو. عباس پنهنجي قوم کان ڊڄندو هو، سندن مخالفت کي پسند نه ڪندو هو ۽ پنهنجي اسلام کي لڪائي رکندو هو.}}<ref>{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36745&hid=4703 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref><ref>{{cite web |author=أبو الفرج الأصفهاني |title=كتاب الأغاني |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=482&pid=294511&hid=110 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305014829/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=482&pid=294511&hid=110 |archive-date=5 March 2016 }}</ref><ref>{{cite web |author=ابن كثير |title=البداية والنهاية |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=59&ID=276&idfrom=249&idto=311&bookid=59&startno=24 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101246/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=59&ID=276&idfrom=249&idto=311&bookid=59&startno=24 |archive-date=12 November 2018 }}</ref> هڪ ٻي روايت موجب عباس [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] کان اڳ ئي اسلام قبول ڪري چڪو هو ۽ [[قريش]] جون خبرون رسول الله ڏانهن لکي موڪليندو هو، جڏهن ته مڪي جا مسلمان به سندس مدد ۽ سهارو حاصل ڪندا هئا.<ref>{{cite web |author=ابن عبد البر |title=الاستيعاب في معرفة الأصحاب |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=342003&bk_no=690&startno=2 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112061010/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=342003&bk_no=690&startno=2 |archive-date=12 November 2018 }}</ref><ref name="UsdAlGhaba61">{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |volume=3 |page=61 |language=ar }}</ref> بعد ۾ عباس رسول الله ڏانهن هجرت لاءِ روانو ٿيو. رستي ۾ سندس ملاقات رسول الله سان ٿي، جيڪو ان وقت [[مڪو|مڪي]] ڏانهن وڃي رهيو هو.<ref>{{cite book |author=ابن كثير |title=[[s:البداية والنهاية/الجزء الرابع/فصل إسلام العباس عم النبي صلى الله عليه وسلم|البداية والنهاية]] |volume=4 |chapter=فصل إسلام العباس عم النبي صلى الله عليه وسلم |language=ar }}</ref> عباس رسول الله سان گڏ [[فتح مڪو|فتح مڪي]] ۾ شريڪ ٿيو، جنهن کان پوءِ هجرت جو سلسلو ختم ٿي ويو.<ref name="UsdAlGhaba61"/> روايتن موجب رسول الله کي عباس جي اسلام قبول ڪرڻ تي خوشي ٿي. [[ابو رافع]] بيان ڪري ٿو ته هن رسول الله کي عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي خوشخبري ڏني، جنهن تي رسول الله کيس آزاد ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite web |author=نور الدين علي بن أبي بكر الهيثمي |title=مجمع الزوائد ومنبع الفوائد، كتاب المناقب، باب ما جاء في العباس عم رسول الله صلى الله عليه وسلم ومن جمع معه من ولده، حديث 15469 |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=87&ID=3010&idfrom=15592&idto=15612&bookid=87&startno=3 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101251/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=87&ID=3010&idfrom=15592&idto=15612&bookid=87&startno=3 |archive-date=12 November 2018 }}</ref> عباس ابو رافع کي رسول الله کي تحفي طور ڏنو هو.<ref>{{cite web |title=الطبقات الكبرى، ذكر خدم رسول الله صلى الله عليه وسلم ومواليه |url=http://www.al-eman.com/الكتب/الطبقات%20الكبرى%20**/ذكر%20صدقات%20رسول%20الله%20صلى%20الله%20عليه%20وسلم%20/i54&d54938&c&p1 |website=نداء الإيمان |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190531123717/http://www.al-eman.com/الكتب/الطبقات%20الكبرى%20**/ذكر%20صدقات%20رسول%20الله%20صلى%20الله%20عليه%20وسلم%20/i54&d54938&c&p1 |archive-date=31 May 2019 }}</ref> === جنگين ۾ شرڪت === عباس [[غزوه حنين]] ۾ پڻ شريڪ ٿيو. جڏهن جنگ دوران مسلمانن جي صفن ۾ ڀاڄ پئي ته هو رسول الله سان گڏ ثابت قدم رهيو. عباس بن عبدالمطلب بيان ڪري ٿو: {{quote|آءٌ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} سان گڏ [[غزوه حنين|حنين جي ڏينهن]] موجود هئس. آءٌ ۽ [[ابو سفيان بن الحارث]] بن عبدالمطلب رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} سان گڏ رهياسين ۽ کانئس جدا نه ٿياسين. رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} هڪ اڇي خچر تي سوار هئا، جيڪو کين فروه بن نفاثه جذامي تحفي ۾ ڏنو هو. جڏهن مسلمانن ۽ ڪافرن جو مقابلو ٿيو ته مسلمان پوئتي موٽڻ لڳا، پر رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} پنهنجي خچر کي ڪافرن ڏانهن وڌائڻ لڳا. آءٌ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي خچر جي واڳ جهلي ان کي روڪي رهيو هئس ته جيئن اهو تيزيءَ سان اڳتي نه وڌي، جڏهن ته ابو سفيان رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي رڪاب کي جهليو بيٺو هو. رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو: ”اي عباس! سمره وارن کي سڏ ڪر.“ عباس چوي ٿو ته منهنجو آواز تمام بلند هو، تنهنڪري مون وڏي آواز سان سڏ ڪيو: '''سمره وارا ڪٿي آهن؟''' الله جو قسم، جڏهن هنن منهنجو آواز ٻڌو ته ائين واپس وريا، جيئن ڳئون پنهنجن ٻچن ڏانهن موٽندي آهي، ۽ چوڻ لڳا: '''اسين حاضر آهيون، اسين حاضر آهيون.''' پوءِ انهن ڪافرن سان جنگ شروع ڪئي. انصار کي سڏ ڪيو ويو: ”اي انصار! اي انصار!“ پوءِ اهو سڏ خاص ڪري بني حارث بن خزرج لاءِ ڪيو ويو: ”اي بني حارث بن خزرج! اي بني حارث بن خزرج!“ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} پنهنجي خچر تي ويٺي سندن جنگ ڏانهن ڏٺو ۽ فرمايو: '''هاڻي جنگ گرم ٿي وئي آهي.''' پوءِ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} ڪجهه پٿريون کڻي ڪافرن جي منهن ڏانهن اڇلايون ۽ فرمايو: '''محمد جي رب جو قسم، اهي شڪست کائي ويا.''' آءٌ جنگ ڏانهن ڏسڻ ويس ۽ مون کي اها ساڳي حالت ۾ نظر آئي؛ پر الله جو قسم، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جون پٿريون اڇلائڻ کان پوءِ مون مسلسل ڏٺو ته سندن زور گهٽجندو ويو ۽ سندن حالت پوئتي هٽڻ لڳي.}}<ref>{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=[[s:صحيح مسلم/كتاب الجهاد والسير|صحيح مسلم]] |chapter=كتاب الجهاد والسير، باب في غزوة حنين |at=حديث 1775 |language=ar }}</ref> === حديث جي روايت === عباس بن عبدالمطلب رسول الله کان ڪيترائي حديثون روايت ڪيون. سندس روايتن مان پنجٽيهه حديثون ''مسند [[بقي بن مخلد]]'' ۾، هڪ حديث [[صحيح بخاري]] ۾ ۽ ٽي حديثون [[صحيح مسلم]] ۾ بيان ٿيل آهن.<ref name="DhahabiAbbas"/> عباس کان حديث روايت ڪندڙن ۾ سندس پٽ '''[[عبدالله بن عباس]]'''، '''ڪثير بن عباس''' ۽ '''عبيدالله بن عباس'''، سندس ڌيءَ '''ام ڪلثوم بنت عباس'''، ۽ ٻين راوين مان '''[[احنف بن قيس]]'''، '''[[عبدالله بن الحارث بن نوفل]]'''، '''[[جابر بن عبدالله انصاري|جابر بن عبدالله بن عمرو بن حرام]]'''، '''عبدالله بن عميره'''، '''[[عامر بن سعد بن ابي وقاص]]'''، '''اسحاق بن عبدالله بن نوفل'''، '''مالڪ بن اوس بن الحدثان'''، '''نافع بن [[جبير بن مطعم]]'''، سندس آزاد ڪيل غلام '''صهيب'''، '''عباس بن عبدالرحمان'''، جيڪو [[بنو هاشم|بني هاشم]] جو مولا هو، '''عبدالله بن عنمه مزني'''، '''[[عبدالرحمان بن سابط]] جُمحي''' ۽ '''[[محمد بن ڪعب قرظي]]''' شامل آهن.<ref name="DhahabiAbbas"/><ref>{{cite web |author=المزي |title=عباس بن عبد المطلب، تهذيب الكمال |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=1&pid=649539&bk_no=1857&startno=0 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305013827/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=1&pid=649539&bk_no=1857&startno=0 |archive-date=5 March 2016 }}</ref> سندس روايت ڪيل حديثن مان هڪ [[مسلم بن الحجاج]] پنهنجي [[صحيح مسلم]] ۾ [[عامر بن سعد بن ابي وقاص]] جي واسطي سان روايت ڪئي آهي: {{quote|عباس بن عبدالمطلب کان روايت آهي ته هن رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي فرمائيندي ٻڌو: ”جڏهن ٻانهو سجدو ڪري ٿو ته ساڻس گڏ ست عضوا سجدو ڪن ٿا: سندس چهرو، ٻئي هٿ، ٻئي گوڏا ۽ ٻئي پير.“}}<ref>{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=[[s:صحيح مسلم/كتاب الصلاة#باب أعضاء السجود والنهي عن كف الشعر والثوب وعقص الرأس في الصلاة|صحيح مسلم]] |chapter=كتاب الصلاة، باب أعضاء السجود والنهي عن كف الشعر والثوب وعقص الرأس في الصلاة |language=ar }}</ref> اهڙيءَ طرح [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] پنهنجي [[صحيح بخاري]] ۾ [[عبدالله بن الحارث بن نوفل]] کان روايت ڪري ٿو ته عباس بن عبدالمطلب رسول الله کان پڇيو: {{quote|'''عباس بن عبدالمطلب''' رضي الله عنه نبي {{صلى الله عليه وسلم}} کي چيو: ”اوهان پنهنجي [[ابو طالب بن عبدالمطلب|چاچي]] کي ڪهڙو فائدو پهچايو؟ هو اوهان جي حفاظت ڪندو هو ۽ اوهان جي خاطر ڪاوڙبو هو.“ پاڻ فرمايائون: ”هو باهه جي هڪ هلڪي حصي ۾ آهي؛ جيڪڏهن آءٌ نه هجان ها ته هو باهه جي سڀ کان هيٺئين درجي ۾ هجي ها.“}}<ref>{{cite book |author=محمد بن إسماعيل البخاري |title=[[s:صحيح البخاري/كتاب فضائل الصحابة#باب قصة أبي طالب|صحيح البخاري]] |chapter=كتاب فضائل الصحابة، باب قصة أبي طالب |language=ar }}</ref> == وفات == زندگيءَ جي آخري دور ۾ عباس بن عبدالمطلب جي نظر هلي وئي هئي. روايتن موجب هن پنهنجي وفات وقت ستر غلام آزاد ڪيا. عباس [[مدينو|مديني]] ۾ 12 رجب [[32 ھ]] تي 88 ورهين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي.<ref>{{cite web |title=وفاة العباس بن عبد المطلب عم الرسول صلى الله عليه وسلم 12 رجب 32 هـ |url=http://articles.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=204235 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305053915/http://articles.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=204235 |archive-date=5 March 2016 }}</ref> سندس وفات کان پوءِ [[بنو هاشم|بني هاشم]] مؤذن موڪليا، جن [[مدينو|مديني]] جي ماڻهن کي سندس وفات جي خبر ڏيندي اعلان ڪيو: '''”الله ان شخص تي رحم ڪري، جيڪو عباس بن عبدالمطلب جي جنازي ۾ شريڪ ٿئي.“''' ان اعلان کان پوءِ ماڻهن جو وڏو ميڙ سندس جنازي ۾ شريڪ ٿيو. جنازي کي کڻڻ ۽ تدفين ۾ شريڪ ٿيڻ لاءِ ماڻهن جي گهڻي رش ٿي وئي، جنهن سبب خليفي [[عثمان بن عفان]] کي ماڻهن جي ميڙ کي منظم ڪرڻ لاءِ انتظام ڪرڻو پيو. [[عثمان بن عفان]] سندس غسل وقت موجود هو، جڏهن ته [[علي بن ابي طالب]]، عباس جي پٽ [[عبدالله بن عباس]] ۽ سندس ٻين ٻن پٽن قثم بن عباس ۽ عبيدالله بن عباس کيس غسل ڏنو. عثمان بن عفان سندس جنازي نماز پڙهائي، جنهن کان پوءِ عباس بن عبدالمطلب کي [[جنت البقيع|بقيع الغرقد]] ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="DhahabiAbbas"/> == اسلام ۾ فضيلت ۽ مرتبو == اسلامي روايتن ۾ عباس بن عبدالمطلب کي [[محمد|رسول الله]] ۽ [[صحابي|صحابه]] وٽ وڏي مرتبي وارو بيان ڪيو ويو آهي. ابو سفيان بن حارث پنهنجي والد کان روايت ڪري ٿو: {{quote|عباس، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ ماڻهن مان وڏي مرتبي وارو هو، ۽ صحابه عباس جي فضيلت کي مڃيندا هئا، ساڻس صلاح مشورو ڪندا هئا ۽ سندس راءِ وٺندا هئا.}}<ref name="IbnHajarIsaba">{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=4 |page=30 |language=ar }}</ref> روايت آهي ته جڏهن عباس [[عمر بن خطاب]] يا [[عثمان بن عفان]] وٽان لنگهندو هو ۽ اهي سواريءَ تي هوندا هئا ته سندس احترام ۾ سواريءَ تان لهي پوندا هئا ۽ جيستائين هو اڳتي نه نڪري ويندو هو، تيستائين ائين رهندا هئا.<ref>{{cite book |last=ابن عساكر |title=تاريخ دمشق |id=حديث 26795 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=798&pid=383249&hid=26795 |language=ar }}</ref> هڪ موقعي تي عمر بن خطاب عباس کي چيو: {{quote|الله جو قسم، جنهن ڏينهن تون اسلام آڻيندين، تنهنجو اسلام آڻڻ مون کي خطاب جي اسلام آڻڻ کان به وڌيڪ پيارو هو، جيڪڏهن هو اسلام آڻي ها؛ ۽ ان جو سبب رڳو اهو هو ته مون کي خبر هئي ته تنهنجو اسلام آڻڻ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي خطاب جي اسلام آڻڻ کان وڌيڪ پيارو هو.}}<ref>{{cite book |last=ابن كثير |title=[[s:البداية والنهاية/الجزء الرابع/فصل نزول النبي عليه السلام إلى مر الظهران|البداية والنهاية، الجزء الرابع، فصل نزول النبي عليه السلام إلى مر الظهران]] |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |last=ابن هشام |title=السيرة النبوية |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=1380&idto=1380&bk_no=58&ID=650 |access-date=4 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190303033218/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=1380&idto=1380&bk_no=58&ID=650 |archive-date=3 March 2019 |language=ar }}</ref> [[عائشه بنت ابي بڪر|عائشه]] کان روايت آهي: {{quote|مون رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي ڪنهن ٻئي شخص جو ايترو احترام ڪندي نه ڏٺو، جيترو هو عباس جو احترام ۽ عزت ڪندو هو.}}<ref>{{cite book |last=الذهبي |title=تاريخ الإسلام |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=443035&bk_no=936&startno=3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225225043/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=443035&bk_no=936&startno=3 |archive-date=25 December 2018 |language=ar }}</ref> نسب جي علم ۾ عباس بن عبدالمطلب لاءِ ''سيد الاعمام'' (چاچن جو سردار) جو لقب پڻ استعمال ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو [[محمد]] جو چاچو هو.<ref>{{cite web |title=سيد الأعمام |url=http://www.bani-alabbas.com/articles.php?action=show&id=107 |website=الأمانة العامة لأنساب السادة العباسيين |access-date=August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190409143946/http://www.bani-alabbas.com/articles.php?action=show&id=107 |archive-date=9 April 2019 |url-status=dead |language=ar }}</ref> === عباس وسيلي مينهن جي دعا === روايت آهي ته [[عمر بن خطاب]] جي خلافت دوران جڏهن ڏڪار پوندو هو ته هو عباس بن عبدالمطلب کي دعا لاءِ اڳتي ڪندو هو ۽ چوندو هو: {{quote|اي الله! اسان اڳ پنهنجي نبيءَ وسيلي توکان مينهن گهرندا هئاسين ۽ تون اسان کي مينهن ڏيندو هئين؛ هاڻي اسان پنهنجي نبيءَ جي چاچي وسيلي توکان مينهن گهرون ٿا، تنهنڪري اسان کي مينهن عطا ڪر.}} روايت موجب پوءِ مينهن وسندو هو.<ref>{{cite book |author=البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الاستسقاء |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&bk_no=52&ID=1873 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405195220/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1 |archive-date=5 April 2016 |language=ar }}</ref> صحابي [[حسان بن ثابت]] ان واقعي بابت شعر چيو:<ref name="Shamela"/><ref>{{cite book |last=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |volume=3 |page=63 |language=ar }}</ref> {{quote| سأل الإمامُ وقد تتابع جدبُنا\\فَسَقَى الغمام بغُرَّة العباسِ عم النبي وصِنوِ والده الذي\\ورث النبيَّ بذاك دُون الناسِ أحيا الإله به البلاد فأصبحت\\مُخضرَّة الأجنابِ بعد الياسِ<br/> ترجمو:<br/> امام دعا گهري، جڏهن ڏڪار ويو هو وڌي\\عباس جي برڪت سان، ڪڪر مينهن ويا وسي نبيءَ جو چاچو، سندس والد جو سڳو ڀاءُ\\اهو شرف کيس مليو، ٻين کان ٿيو سَواءُ الله سندس وسيلي ملڪ کي جيئاريو وري\\نااميديءَ کان پوءِ هر پاسي ساوڪ وئي ڀري}} عباس بن عتبه بن ابي لهب پڻ شعر چيو:<ref>{{cite book |last=ابن عساكر |title=[[تاريخ دمشق]] |volume=26 |page=361 |language=ar }}</ref> {{quote| بعمّي سقى الله الحجاز وأهله\\عشية يستسقي بشيبته عمر توجه بالعباس في الجدب راغبًا\\إليه فما إن رام حتى أتى المطر ومنا رسول الله فينا تراثه\\فهل فوق هذا للمفاخر مفتخر<br/> ترجمو:<br/> منهنجي چاچي سان حجاز تي، رب مينهن وسايو\\جڏهن عمر سندس اڇن وارن سان دعا لاءِ آيو ڏڪار ۾ عباس کي اڳيان ڪري، رب ڏانهن ڪيائين پڪار\\اڃا دعا پوري نه ٿي، ته وسي پيو مينهن اپار اسان مان آهي رسول الله، سندس ورثو اسان ۾ آ\\پوءِ هن کان وڌ فخر جو، ٻيو ڪهڙو سبب ڀلا؟}} ربيعه بن حارث بن عبدالمطلب کان روايت آهي: {{quote|عباس بن عبدالمطلب رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ آيو، ان وقت هو ڪاوڙيل هو ۽ آءٌ به اتي موجود هئس. رسول الله پڇيس: ”توکي ڪهڙي ڳالهه ڪاوڙايو آهي؟“ هن چيو: ”اي الله جا رسول! اسان ۽ قريش جو هي ڪهڙو معاملو آهي، جو جڏهن اهي پاڻ ۾ ملن ٿا ته خوش چهري سان ملن ٿا، پر جڏهن اسان سان ملن ٿا ته اهڙي نموني نٿا ملن؟“ ان تي رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} ڪاوڙجي پيو، ايتري قدر جو سندس چهرو ڳاڙهو ٿي ويو، پوءِ فرمايائين: ”ان ذات جو قسم، جنهن جي هٿ ۾ منهنجي جان آهي، ڪنهن شخص جي دل ۾ ايمان داخل نه ٿيندو، جيستائين هو توهان سان الله ۽ سندس رسول جي خاطر محبت نه ڪري.“ پوءِ فرمايائين: ”اي ماڻهوؤ! جنهن منهنجي چاچي کي ايذايو، تنهن مون کي ايذايو، ڇاڪاڻ⁠تہ ماڻهوءَ جو چاچو سندس پيءُ جهڙو هوندو آهي.“}}<ref>{{cite book |last=الترمذي |title=سنن الترمذي |chapter=كتاب المناقب، باب مناقب العباس بن عبد المطلب |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=7291&idto=7300&bk_no=56&ID=2036#docu |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101239/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=7291&idto=7300&bk_no=56&ID=2036 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref> هن واقعي جي تشريح بابت اسلامي عالمن ۾ ''توسل'' جي نوعيت جي حوالي سان مختلف رايا ملي سگهن ٿا. ڪجهه سني ذريعا ان کي عباس جي دعا وسيلي توسل قرار ڏين ٿا ۽ ان کي جائز توسل جي مثال طور پيش ڪن ٿا.<ref>{{cite web |author=مجلة البحوث الإسلامية |title=التوسل المشروع والممنوع |url=http://www.alifta.net/Fatawa/fatawaDetails.aspx?BookID=2&View=Page&PageNo=6&PageID=10903 |access-date=6 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112061037/http://www.alifta.net/Fatawa/fatawaDetails.aspx?BookID=2&View=Page&PageNo=6&PageID=10903 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref><ref>{{cite web |author=مركز الفتوى |title=حقيقة ودلالة توسل عمر بالعباس |url=http://fatwa.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=191537 |website=إسلام ويب |access-date=6 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101320/http://fatwa.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=191537 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref> == ذاتي زندگي == === حليو ۽ شخصيت === [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]]، ڪلبي کان عباس جي حليي بابت نقل ڪري ٿو ته هو معزز، رعبدار، عقلمند ۽ خوبصورت هو؛ سندس رنگ اڇو ۽ چهرو ڀريل هو، سندس ٻه چوٽيون هيون ۽ قد معتدل هو. ذهبي پاڻ سندس باري ۾ لکي ٿو: {{quote|بلڪه هو ڊگهن ماڻهن مان هو، صورت ۾ نهايت سهڻو، وجيهه ۽ تمام بلند آواز وارو هو، ان سان گڏ وڏي بردباري ۽ سرداريءَ وارو هو.}} ٻئي هنڌ ذهبي لکي ٿو: {{quote|هو مڪمل جسماني بناوت وارو ۽ نهايت بلند آواز وارو هو.}}<ref name="DhahabiAbbas"/> سندس بلند آواز بابت روايت آهي ته جڏهن کيس پنهنجن خادمن جي ضرورت پوندي هئي ته هو [[جبل سلع|سلع جبل]] تي بيهي کين سڏيندو هو ۽ اهي اٺ يا نو ميل پري غابه واري علائقي ۾ به سندس آواز ٻڌندا هئا.<ref>{{cite book |last=علي بن برهان الدين الحلبي |title=[[s:السيرة الحلبية/غزوة حنين|السيرة الحلبية، غزوة حنين]] |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |last=ابن عساكر |title=تاريخ دمشق |volume=26 |id=حديث 26839 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=798&pid=383249&hid=26839 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101253/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=798&pid=383249&hid=26839 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref> ذهبي، [[عمر بن خطاب|عمر]] جي آزاد ڪيل غلام اسلم کان هڪ روايت نقل ڪري ٿو ته جڏهن عمر شام جي ويجهو پهتو ته هن پنهنجي غلام جي سواري ورتي ۽ غلام کي پنهنجي سواريءَ تي ويهاريو. عباس ان وقت عمر جي اڳيان هڪ عمدي گهوڙي تي سوار هو ۽ هو سهڻو شخص هو. اتان جا سردار عباس کي سلام ڪندا رهيا، کيس عمر سمجهي رهيا هئا، جڏهن ته عباس اشارو ڪري کين ٻڌائيندو رهيو ته عمر هو نه، پر ٻيو شخص آهي.<ref name="DhahabiAbbas"/> [[مرتضيٰ زبيدي|زبيدي]] ''[[تاج العروس من جواهر القاموس|تاج العروس]]'' ۾ لکي ٿو ته ''ذو الرأي'' عباس بن عبدالمطلب هاشمي جو لقب هو.<ref>{{cite book |last=الزبيدي |first=مرتضى |title=تاج العروس من جواهر القاموس |publisher=دار مكتبة الحياة |location=بيروت |volume=10 |page=141 |url=https://www.google.com.sa/books/edition/%D8%B4%D8%B1%D8%AD_%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%85%D9%89_%D8%AA%D8%A7/kKEKNeFtwIEC?hl=en&gbpv=1&dq=%D8%B0%D9%88+%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A3%D9%8A+%D9%84%D9%82%D8%A8+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3+%D8%A8%D9%86+%D8%B9%D8%A8%D8%AF+%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B7%D9%84%D8%A8&pg=PA141&printsec=frontcover |archive-url=http://web.archive.org/web/20241221115344/https://www.google.com.sa/books/edition/%D8%B4%D8%B1%D8%AD_%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%85%D9%89_%D8%AA%D8%A7/kKEKNeFtwIEC?hl=en&gbpv=1&dq=%D8%B0%D9%88+%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A3%D9%8A+%D9%84%D9%82%D8%A8+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3+%D8%A8%D9%86+%D8%B9%D8%A8%D8%AF+%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B7%D9%84%D8%A8&pg=PA141&printsec=frontcover |archive-date=21 December 2024 |language=ar }}</ref> == شاديون ۽ اولاد == عباس بن عبدالمطلب جي شادين ۽ اولاد بابت قديم نسب نامن ۽ سوانحي ذريعن ۾ ڪجهه اختلاف ملي ٿو. سندس مشهور زالن مان '''ام الفضل لبابه ڪبرى هلاليه'''، يعني [[لبابه بنت حارث|لبابه بنت حارث]] هئي. هوءَ شروعاتي مسلمان عورتن مان هئي ۽ [[خديجه بنت خويلد]] کان پوءِ اسلام قبول ڪندڙ عورتن مان شمار ڪئي وڃي ٿي. روايت موجب [[ابو لهب]] جڏهن ابو رافع تي حملو ڪيو ته لبابه خيمي جي ٿنڀي سان ابو لهب کي ڌڪ هنيو.<ref name="Roded1994">{{cite book |last=Roded |first=Ruth |title=Women in Islamic Biographical Collections: From Ibn Sa'd to Who's Who |publisher=Lynne Rienner Publishers |location=Boulder |year=1994 |pages=37–38 |isbn=1-55587-442-8 |language=en }}</ref> لبابه مان عباس کي '''[[فضل بن عباس]]'''، '''[[عبدالله بن عباس]]'''، '''عبيدالله بن عباس'''، '''[[قثم بن عباس]]'''، '''[[معبد بن عباس]]'''، '''عبدالرحمان بن عباس''' ۽ '''[[ام حبيب بنت عباس]]''' ڄاوا.<ref>{{cite book |last=الطبري |title=The History of al-Ṭabarī |editor-last=Landau-Tasseron |editor-first=Ella |publisher=State University of New York Press |page=201 |language=en }}</ref> فضل سندس وڏو پٽ هو ۽ عباس ۽ لبابه جي ڪنيت ''ابوالفضل'' ۽ ''ام الفضل'' به ان سان منسوب هئي. [[عبدالله بن عباس]] اسلامي علمي روايت ۾ ''حبر الامة'' جي لقب سان مشهور ٿيو. روايت موجب [[محمد|نبي محمد]] سندس لاءِ دعا ڪئي: {{quote|اي الله! کيس دين جي سمجهه عطا ڪر.}} عبيدالله جي ڪنيت ابو محمد هئي، جڏهن ته قثم بابت روايت آهي ته سندس نسل اڳتي نه هليو. عبدالرحمان [[شام]] ۾ وفات ڪئي ۽ معبد افريقه ۾ مارجي ويو. ام حبيب جي شادي اسود بن سفيان بن عبد الاسد مخزومي سان ٿي. عباس جي ٻين زالن ۾ قريش سان تعلق رکندڙ '''فاطمه بنت جنيد''' جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=8 |chapter=11586 |language=ar }}</ref> سندس هڪ ٻي زال '''حجيله بنت جندب بن ربيع هذليه''' هئي، جنهن مان '''حارث بن عباس''' جي ڄمڻ جو ذڪر ملي ٿو؛ البت ڪجهه ذريعن ۾ حارث جي ماءُ بابت اختلاف آهي.<ref name="IbnHajar1904">{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=2 |chapter=1904 |language=ar }}</ref> ڪجهه ذريعن ۾ عباس جي هڪ ام ولد جو نالو '''سبأ''' ڄاڻايو ويو آهي، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ سندس هڪ يوناني ٻانهي يا ام ولد جو نالو '''مسليه''' ڏنو ويو آهي.<ref name="IbnSaadAbbas">{{cite book |last=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى |volume=4 |chapter=العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> انهن روايتن موجب '''[[تمام بن عباس]]'''، '''[[ڪثير بن عباس]]''' ۽ ڪجهه ڌيئرون ام ولد مان ڄايون. ڪثير کي فقيهه طور پڻ بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته تمام عباس جي ننڍن پٽن مان هو.<ref name="Tabari75">{{cite book |last=الطبري |title=The History of al-Ṭabarī |editor-last=Landau-Tasseron |editor-first=Ella |volume=39 |pages=75–76 |publisher=State University of New York Press |language=en }}</ref> سندس ڌيئرن ۾ '''اميمه بنت عباس''' جو پڻ ذڪر ملي ٿو. اميمه جي شادي عباس بن عتبه بن ابي لهب سان ٿي ۽ سندس پٽ فضل بن عباس بن عتبه شاعر طور مشهور ٿيو.<ref name="IbnHajarAmina">{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |first=أحمد |title=الإصابة في تمييز الصحابة |publisher=دار الكتب العلمية |location=بيروت |edition=1 |year=1415 هـ |volume=8 |page=41 |chapter=10899- آمنة بنت العباس بن عبد المطلب |url=https://al-maktaba.org/book/9767/3955 |access-date=17 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913060322/https://al-maktaba.org/book/9767/3955 |archive-date=13 September 2021 |language=ar }}</ref> ذريعن ۾ '''صفيه بنت عباس'''، '''آمنه بنت عباس'''، '''ام قثم بنت عباس''' ۽ [[ام ڪلثوم بنت عباس]] جو پڻ ذڪر ملي ٿو. صفيه جي شادي بني سعد بن بڪر جي حارث بن يعمر سان ٿي.<ref name="IbnSaadAbbas"/><ref name="IbnHajarAmina"/> ام قثم جو ذڪر ابن سعد جي ''الطبقات الكبرى'' ۾ ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى |volume=8 |page=466 |url=http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3051_%D8%A7%D9%84%D8%B7%D8%A8%D9%82%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%A8%D8%B1%D9%89-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%A8%D9%86-%D8%B3%D8%B9%D8%AF-%D8%AC-%D9%A8/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_464 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614154631/http://shiaonlinelibrary.com/الكتب/3051_الطبقات-الكبرى-محمد-بن-سعد-ج-٨/الصفحة_464 |archive-date=14 June 2020 |language=ar }}</ref> ام ڪلثوم جي ماءُ بابت پڻ اختلاف آهي؛ هڪ روايت موجب هوءَ ام ولد مان هئي، جڏهن ته ٻي روايت ۾ سندس ماءُ '''ام سلمه بنت محميه بن جزء زبيدي''' ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="IbnFahd">{{cite book |last=ابن فهد المكي |first=جار الله محمد بن عبد العزيز |title=تحفة اللطائف في فضائل الحبر عبد الله بن عباس ووج الطائف |publisher=دار الكتب العلمية |year=2012 |page=195 |isbn=978-2-7451-7155-9 |url=https://books.google.com.eg/books?id=OxZHDwAAQBAJ&pg=PT183 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200330042755/https://books.google.com.eg/books?id=OxZHDwAAQBAJ&pg=PT183 |archive-date=30 March 2020 |language=ar }}</ref> سندس ٻين پٽن ۾ '''عون بن عباس''' ۽ '''مشير بن عباس''' جا نالا پڻ ڪجهه سوانحي ذريعن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=5 |chapter=6279 |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=6 |chapter=8329 |language=ar }}</ref> بلاذري پڻ عباس جي اولاد جو ذڪر ''أنساب الأشراف'' ۾ ڪيو آهي.<ref>{{cite book |last=البلاذري |title=أنساب الأشراف |chapter=فولد العباس بن عبد المطلب |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=196&pid=124937 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171105072629/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=196 |archive-date=5 November 2017 |language=ar }}</ref> ڪجهه بعد وارن ذريعن ۾ '''تڪانه''' نالي بني قريظه سان تعلق رکندڙ عورت جو به ذڪر ملي ٿو، جنهن بابت چيو ويو آهي ته هوءَ اڳ [[محمد|نبي محمد]] جي ملڪيت ۾ هئي ۽ پوءِ عباس سان سندس نڪاح ٿيو؛ انهن روايتن موجب ان مان عباس کي اولاد نه ٿيو.<ref>{{cite book |last=المجلسي |title=حياة القلوب |volume=2 |translator-last=Rizvi |title-trans=A Detailed Biography of Prophet Muhammad |page=1180 |language=ar }}</ref> عباس جي اولاد جون قبرون مختلف علائقن ۾ پکڙيل هيون. ڪلبي کان منقول آهي: {{quote|اسان ڪنهن به ماءُ جي اولاد جون قبرون عباس جي اولاد جي قبرن کان وڌيڪ هڪ ٻئي کان پري نه ڏٺيون.}}<ref name="DhahabiAbbas"/> == شيعه نظرئي ۾ == عباس بن عبدالمطلب بابت شيعه رجالي ۽ تاريخي ذريعن ۾ مختلف روايتون نقل ٿيل آهن. ڪجهه روايتون سندس ساراهه ڪن ٿيون، جڏهن ته ڪجهه شيعه عالمن انهن روايتن جي سند کي ضعيف يا مرسل قرار ڏنو آهي. [[ابوالقاسم خوئي]] پنهنجي رجالي جائزي ۾ عباس بابت آيل روايتن تي بحث ڪندي سندس [[علي بن ابي طالب]] ۽ [[فاطمه زهرا]] جي حمايت، خاص ڪري خلافت ۽ [[فدڪ]] جي معاملي ۾، تنقيدي موقف اختيار ڪيو آهي. خوئي لکي ٿو: {{quote|خلاصو هي آهي ته عباس لاءِ ڪا ساراهه ثابت نه ٿي آهي، ۽ ''الڪافي'' ۾ سندس مذمت بابت آيل روايت صحيح السند آهي؛ ۽ سندس لاءِ اها ڳالهه گهٽتائي طور ڪافي آهي ته هن علي بن ابي طالب {{عليه السلام}} جي معاملي ۽ صديقه طاهره جي فدڪ واري معاملي ڏانهن ايترو به ڌيان نه ڏنو، جيترو پنهنجي ميزاب جي معاملي ڏانهن ڏنو.}}<ref>{{cite book |last=الخوئي |first=أبو القاسم |title=معجم رجال الحديث |volume=10 |page=252 |chapter=6189 – العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> == فلم ۽ ٽيليويزن ۾ == * [[2006ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[خالد بن وليد (ٽيليويزن سلسلو)|خالد بن وليد]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[عبدالرحمان ابو القاسم]] ادا ڪيو. * [[2008ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[قمر بني هاشم (ٽيليويزن سلسلو)|قمر بني هاشم]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[احمد صلان]] ادا ڪيو. * [[2009ع]] ۾ فلم ''[[الخوافي والقوادم في نصرة الإسلام (فلم)|الخوافي والقوادم]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[رفيق علي احمد]] ادا ڪيو. * [[2010ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[رايات الحق (ٽيليويزن سلسلو)|رايات الحق]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[عبدالحڪيم قطيفان]] ادا ڪيو. * [[2012ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[عمر (ٽيليويزن سلسلو)|عمر]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[شمم الحسن]] ادا ڪيو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:محمد]] [[زمرو:صحابه]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] n3hnvwwqp72txq5dor2mgah4o4nuvq8 414450 414449 2026-09-22T21:33:25Z Intisar Ali 8681 414450 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ٱلْعَبَّاسُ ٱبْنُ عَبْدِ ٱلْمُطَّلِبِ | image = العبَّاس بن عبد المُطلب.png | alt = | caption = | birth_name = | birth_date = {{Circa}} 568 CE | birth_place = [[مڪو]] | death_date = {{Circa}} 653 CE ( 85 سال) | death_place = مدينو | nationality = عرب | other_names = | occupation =مصالحن جو واپاري | known_for = محمد جو چاچو ۽ عباسي خليفن جو خانداني وڏو | spouse = *[[لبابه بنت حارث]] *مسليه *فاطمه بنت جنيد *ھاجله بنت جندوب *تڪانه | children = *الفضل بن عباس * حضرت [[عبدالله ابن عباس]] * عبيدالله * فرہ ۽ ٻيا | parents = *عبدالمطلب<br> ۽ نتيله بنت جناب | relatives = حضرت محمد صه }} '''حضرت عباس رضه بن عبدالمطلب''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Abas bin Abdul Mutlab '''}} محمد جو چاچو ھيو. صحابه ۽ علي جي اصحاب نصرت منجهان هيو<ref name = "قانع "/>. ابوطالب کان پوءِ حاجين سڳورن کي پاڻي مهيا ڪرڻ جو ڪم ان جي ذمي هو<ref name = "قانع "/>. ھجرت کان اڳ مڪي ۾ پيغمبر اسلام جو محافظ رھيو. ڄمار ۾ محمد کان ٻه يا ٽي سال وڏو هيو<ref name = " قانع "/>. هي ھڪ مالدار واپاري ھيو. ھن جي حضرت عبدالله ابن عباس مان وارثن خلافت عباسيه جو بنياد وڌو<ref name=encyclopedia>{{Citation | first = Cyril Glasse | last = Huston Smith | year = 2002 | title = The new encyclopedia of Islam | isbn = 0-7591-0190-6 | publisher = AltaMira Press | location = Walnut Creek, CA | url-access = registration | url = https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas }}</ref>. سندس اولادِ جا وارث عباسي سڏيا ويندا آهن. ==خاندان== سندس تعلق مڪي جي بنو ھاشم قبيلي سان ھيو. عبدالمطلب جو سڀ کان ننڍو پٽ ھيو. سندس والده جو نالو [[نتيله بنت جناب]] جنھن جو تعلق [[نمير قبيلي]] سان ھيو<ref>{{cite book |last=al-Tabari|first=Muhammad ibn Jarir|title=''Tarikh al-Rusul wa'l-Muluk: Biographies of the Prophet's Companions and Their Successors''|volume=39|page=24|year=1998|publisher=Albany: State University of New York Press}}</ref> == نسب == * سندس نسب هي آهي: {{اقتباس مضمن|'''عباس بن [[عبد المطلب بن هاشم|عبدالمطلب]]''' (جنهن جو نالو شيبه هو) بن [[هاشم بن عبد مناف|هاشم]] (جنهن جو نالو عمرو هو) بن [[عبد مناف بن قصي|عبد مناف]] (جنهن جو نالو مغيره هو) بن [[قصي بن كلاب|قصي]] (جنهن جو نالو زيد هو) بن [[كلاب بن مرة|ڪلّاب]] بن [[مرة بن كعب|مره]] بن [[كعب بن لؤي|ڪعب]] بن [[لؤي بن غالب|لؤي]] بن [[غالب بن فهر|غالب]] بن [[فهر بن مالك|فهر]] بن [[مالك بن النضر|مالڪ]] بن [[النضر بن كنانة|نضر]] (جنهن جو نالو قيس هو)، جيڪو [[قريش]] هو، بن [[كنانة بن خزيمة|ڪنانه]] بن [[خزيمة بن مدركة|خزيمه]] بن [[مدركة بن إلياس|مدرڪه]] (جنهن جو نالو عامر هو) بن [[إلياس بن مضر|الياس]] بن [[مضر]] بن [[نزار بن معد|نزار]] بن [[معد بن عدنان|معد]] بن [[عدنان]]}}.<ref name="ReferenceA">{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |first=أحمد |author-link=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |publisher=دار الكتب العلمية |location=بيروت |year=1415 هـ |volume=7 |pages=511–512 |edition=1 |chapter=4525- العبّاس |url=https://al-maktaba.org/book/9767/1743 |access-date=17 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924161606/https://al-maktaba.org/book/9767/1743 |archive-date=24 September 2021 |language=ar }}</ref><ref name="ReferenceB">{{cite book |last=ابن الأثير الجزري |author-link=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |publisher=دار الكتب العلمية |year=1994 |volume=3 |page=163 |edition=1 |chapter=2799- عباس بن عبد المطلب |url=https://al-maktaba.org/book/1110/5756 |access-date=20 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913054449/https://al-maktaba.org/book/1110/5756 |archive-date=13 September 2021 |language=ar }}</ref><ref name="ReferenceC">{{cite book |last=ابن عساكر |author-link=ابن عساكر |title=تاريخ دمشق |publisher=دار الفكر للطباعة والنشر والتوزيع |year=1995 |volume=26 |pages=273–381 |edition=1 |chapter=3106 - العباس بن عبد المطلب |url=https://al-maktaba.org/book/71/11957 |access-date=17 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210827020113/https://al-maktaba.org/book/71/11957 |archive-date=27 August 2021 |language=ar }}</ref> * سندس ماءُ: {{اقتباس مضمن|'''[[نتيلة بنت جناب|نتيله]]''' بنت جناب بن ڪليب بن مالڪ بن عبد مناف بن عمرو بن عامر بن زيد بن عبد مناة بن عامر بن سعد بن الخزرج بن تيم اللات بن '''نمر بن قاسط''' بن هنب بن افصى بن دعمي بن جديلة بن اسد بن '''ربيعه''' بن [[نزار بن معد|نزار]] بن [[معد بن عدنان|معد]] بن '''[[عدنان]]'''}} هئي.<ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceB"/><ref name="ReferenceC"/>{{صفحات مرجع|275-276}} {{شجرة نسب محمد}} ==شاديون ۽ اولاد== حضرت عباس رضه کي پنج زالون ھيون جن ۾ بنو ھلال قبيلي جي [[لبابه بنت حارث]] پڻ شامل ھئي جنھن کي ام الفضل پڻ سڏيندا ھئا جيڪا اسلام قبول ڪندڙ ٻيون نمبر عورت ھئي ۽ حضرت خديجه رضه جي سھيلي ھئي. ھن ابولھب تي خيمي جي لڪڙي سان حملو ڪيو ھو<ref name=Roded1994>{{Citation | last = Roded | first = Ruth | year = 1994 | title = Women in islamic biographical collections : from Ibn Saʻd to Who's who. P37-38 | isbn = 1-55587-442-8 | publisher = Rienner | location = Boulder u.a. }}</ref>. سندس ٻين زال قريش جي الحارث پاڙي سان تعلق رکندڙ فاطمه بنت جنيد ھئي<ref name="ReferenceA">Ibn Hajar, ''Isaba'' vol. 8 #11586.</ref> ٽين زال ھلال قبيلي جي ھاجله بنت جندوب ابن ربيعه ھئي<ref name="Ibn Hajar, Isaba vol. 2 #1904">Ibn Hajar, ''Isaba'' vol. 2 #1904.</ref> چوٿين زال مسليه نالي ھڪ يوناني ٻانھي ھئي<ref name="ReferenceB">Ibn Saad, ''Tabaqat'' vol. 4. “Al-Abbas ibn Abdalmuttalib.”</ref><ref>Beheshti, M. (1967). ''Background of the Birth of Islam'', chapter 5. Translated by Ayoub, M. M. (1985). Tehran: International Publishing Co.</ref>. پنجين زال يھودين جي بنوقريضه قبيلي جي تڪانه ھئي جيڪا پھرين حضرت محمد صه جي ٻانھي ھئي ۽ ساڻس حضرت عباس رضه 632ع کان بعد شادي ڪئي<ref>Majlisi, ''Hayat Al-Qulub'' vol. 2. Translated by Rizvi, ''A Detailed Biography of Prophet Muhammad (saww)'', p. 1180.</ref> ان مان کيس ڪا اولاد ڪانه ھئي. سندس ڄاتل اولاد ۾ ڌيءَ الفرہ جنھن جي شادي قتن ابن حارث سان ٿي<ref>Ibn Hajar, ''Isaba'' vol. 5 #7129.</ref>. پٽن ۾ [[فضل ابن عباس]] ، [[عبدالله ابن عباس]]، عبيدالله جنھن جي ڌيءَ لبابه جي شادي حضرت علي ڪرم الله وجهه جي پٽ [[عباس بن علي]] سان ٿي ھئي جن مان کين ھڪ پٽ عبيدالله ابن عباس بن علي ڄائو جيڪو عبيدالله ابن عباس جي نالي سان مشهور ٿيو. عباس بن عبدالمطلب جي ٻي اولاد ۾ قثوم، معبد، عبدالرحمان ۽ ان حبيب شامل آهن. فرہ کي ڇڏي ڪري باقي ست پٽ ڌيئر لبابه جي بطن مان پيدا ٿيا<ref>Tabari (Landau-Tasseron) p. 201.</ref>. ھڪ پٽ حارث ھيو جيڪو چوڻ ۾ اچي ٿو ته فاطمه يا ھاجله مان ڄائو<ref name="Ibn Hajar, Isaba vol. 2 #1904"/> ٻي اولاد ۾ اوون <ref>Ibn Hajar, ''Isaba'' vol. 5 #6279.</ref>، مشير <ref> Ibn Hajar, ''Isaba'' vol. 6 #8329.</ref>، ڪثير جيڪو مسليه مان ھو<ref name="Tabari pp. 75-76">Tabari (Landau-Tasseron) vol. 39 pp. 75-76.</ref>، آمنه جيڪا شايد مسليه مان ھئي<ref name="ReferenceB"/><ref name="See also Majlisi Rizvi p. 1208">See also Majlisi (Rizvi) p. 1208.</ref>، صفيه جيڪا پڻ شايد مسليه مان ھئي<ref name="ReferenceB"/><ref name="See also Majlisi Rizvi p. 1208"/>، تمام جيڪو مسليه مان سندس ننڍو پٽ ھيو شامل آهن<ref name="Tabari pp. 75-76"/>. == اسلام کان اڳ جي زندگي == === پيدائش ۽ پرورش === {{اسلام}} عباس [[مڪو|مڪي]] ۾ [[عام الفيل]] کان ٽي سال اڳ، 56 ق.ھ ۾ ڄائو، يعني هو رسول الله کان ٽي سال وڏو هو. ابو رزين کان روايت آهي ته عباس رضي الله عنه کان پڇيو ويو: ”توهان وڏا آهيو يا رسول الله ﷺ؟“ هن چيو: ”هو مون کان وڏو آهي، پر آءٌ کانئس اڳ ڄائو هئس.“<ref>{{cite book |author=ابن أبي عاصم |title=الآحاد والمثاني |at=حديث 327 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=277&pid=129907&hid=327 |access-date=3 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305013154/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=277&pid=129907&hid=327 |archive-date=5 March 2016 |language=ar }}</ref> ننڍپڻ ۾ هڪ ڀيري هو گم ٿي ويو، جنهن تي سندس ماءُ [[نتيله بنت جناب]] نذر مڃي ته جيڪڏهن هو ملي ويو ته هوءَ ڪعبي کي ريشم، ديباج ۽ مختلف قسمن جا غلاف پارائيندي. عباس ملي ويو ۽ سندس ماءُ پنهنجي نذر پوري ڪئي؛ اهڙي ريت هوءَ ڪعبي کي اهڙي نموني غلاف پارائيندڙ پهرين عورت هئي.{{حوالو گهربل}} عباس مڪي جي واپاري شخصيتن مان پڻ هو ۽ مصالحن جو ڪاروبار ڪندو هو.<ref name="IbnIshaq113">{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |page=113 |language=en }}</ref> واپار مان هن ڪافي دولت حاصل ڪئي ۽ مڪي جي شاهوڪار ماڻهن ۾ شمار ٿيڻ لڳو.<ref name="IbnIshaq309">{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |pages=309–310 |language=en }}</ref> === حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري === جاهليت جي دور ۾ عباس قريش جي سردارن ۽ معزز شخصيتن مان هڪ هو ۽ [[مسجد الحرام]] جي سار سنڀال ۽ حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري پڻ سنڀاليندو هو. ابن اثير ''اسد الغابه'' ۾ لکي ٿو ته مسجد الحرام جي سار سنڀال جي حوالي سان عباس ڪنهن کي به مسجد الحرام ۾ گارگند يا نامناسب ڳالهه ڪرڻ نه ڏيندو هو ۽ ماڻهو سندس مخالفت ڪرڻ جي سگهه نه رکندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ قريش جي سردارن گڏجي ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو هو ۽ ان ڪم ۾ سندس مددگار هئا.<ref name="UsdAlGhaba">{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |chapter=العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> [[عبدالمطلب بن هاشم]] [[زمزم جو کوھ|زمزم جو کوهه]] کوٽڻ کان پوءِ حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري سنڀالي. عبدالمطلب جي وفات کان پوءِ اها ذميواري سندس پٽ [[ابو طالب بن عبدالمطلب|ابو طالب]] وٽ آئي. ڪجهه سالن کان پوءِ ابو طالب مالي تنگيءَ جو شڪار ٿيو، تنهنڪري هن پنهنجي ڀاءُ عباس کان ايندڙ حج جي موسم تائين ڏهه هزار درهم قرض ورتا ۽ اهي پئسا حاجين کي پاڻي پيارڻ جي انتظامن تي خرچ ڪيا. ايندڙ سال به ابو طالب وٽ پئسا نه هئا، تنهنڪري هن عباس کان وڌيڪ چوڏهن هزار درهم قرض گهريا. عباس ان شرط تي قرض ڏيڻ قبول ڪيو ته جيڪڏهن ابو طالب ايندڙ سال رقم واپس نه ڪري سگهيو ته حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري عباس جي حوالي ڪندو. ابو طالب اها شرط قبول ڪئي ۽ ايندڙ سال رقم واپس نه ڪري سگهڻ سبب اها ذميواري عباس جي حوالي ڪري ڇڏي.<ref>{{cite book |author=علي بن برهان الدين الحلبي |title=السيرة الحلبية |volume=1 |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |author=جواد علي |title=المفصل في تاريخ العرب قبل الإسلام |page=1892 |url=http://islamport.com/d/3/tkh/1/49/769.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304194307/http://islamport.com/d/3/tkh/1/49/769.html |archive-date=4 March 2016 |language=ar }}</ref> عباس کان پوءِ اها ذميواري سندس پٽ [[عبدالله بن عباس]] ڏانهن منتقل ٿي ۽ عباسي خاندان ۾ [[السفاح|سفاح]] جي دور تائين جاري رهي. پوءِ [[عباسي خلافت|بني عباس]] خلافت سنڀالڻ کان پوءِ اها ذميواري ڇڏي ڏني. ان کان پوءِ اها آل زبير ڏانهن منتقل ٿي، جن کي اڳ به عباسين طرفان اها ذميواري سونپي ويندي هئي. بيان موجب اها خدمت سندن اولاد ۾ جاري رهي ۽ اڄ اهي مڪي جي آل عباس الهاشميين جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا ۽ پاڻي پيارڻ واري خدمت، جيڪا هاڻي ''مڪتب الزمازمه الموحد'' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، ان ۾ سندن حصا نسل در نسل منتقل ٿيندا رهيا آهن.<ref>{{cite web |url=http://zamazemah.com.sa/whoarewe/ |title=من نحن |publisher=مكتب الزمازمة الموحد |language=ar |access-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928131831/http://zamazemah.com.sa:80/whoarewe/ |archive-date=28 September 2018 }}</ref><ref>{{cite book |author=فهد العباس وعبدالإله العباس وعباس بصري الغنيمي العباسي |title=نبذات الوصل لذرية أمير المؤمنين الخليفة أبي جعفر منصور المستنصربالله العباسي |publisher=دار ركابي للنشر والتوزيع |url=https://archive.org/download/olomnasb_ymail_20180719/%D9%86%D8%A8%D8%B0%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B5%D9%84%20%D9%84%D8%B0%D8%B1%D9%8A%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D8%A9%20%D8%A3%D8%A8%D9%8A%20%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408193737/https://archive.org/download/olomnasb_ymail_20180719/%D9%86%D8%A8%D8%B0%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B5%D9%84%20%D9%84%D8%B0%D8%B1%D9%8A%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D8%A9%20%D8%A3%D8%A8%D9%8A%20%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1.pdf |archive-date=8 April 2022 |language=ar }}</ref> ==== سندس باري ۾ نازل ٿيل آيت ==== سندس باري ۾ {{قرآن|التوبة|19|لا تخريج=1}} نازل ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>[[سورة التوبة]]، آيت 19.</ref> [[ابن كثير دمشقي|ابن ڪثير]] علي بن ابي طلحه کان روايت ڪري ٿو ته [[عبدالله بن عباس|ابن عباس]] ان آيت جي تفسير ۾ چيو: {{quote|هيءَ آيت '''عباس بن عبدالمطلب''' جي باري ۾ نازل ٿي، جڏهن هو [[غزوه بدر|بدر جي ڏينهن]] قيد ٿيو. هن چيو: ”جيڪڏهن توهان اسلام، هجرت ۽ جهاد ۾ اسان کان اڳتي رهيا آهيو ته اسان به [[مسجد الحرام]] جي سار سنڀال ڪندا هئاسين، حاجين کي پاڻي پياريندا هئاسين ۽ قيدين کي آزاد ڪرائيندا هئاسين.“ پوءِ الله {{عز وجل}} فرمايو: {{قرآن|نص=أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ}} کان وٺي {{قرآن|نص=وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ}} تائين؛ يعني اهي عمل شرڪ جي حالت ۾ ڪيا ويا هئا، ۽ شرڪ جي حالت ۾ ڪيل عمل قبول نه ٿيندو.}}<ref name="IbnKathirTawbah19">{{cite book |author=ابن كثير الدمشقي |title=[[s:تفسير ابن كثير/سورة التوبة#أجعلتم سقاية الحاج وعمارة المسجد الحرام كمن آمن بالله واليوم الآخر وجاهد في سبيل الله لا يستوون عند الله والله لا يهدي القوم الظالمين (19)|تفسير القرآن العظيم]] |chapter=تفسير سورة التوبة، الآية 19 |language=ar }}</ref> === بيعت عقبه ۽ غزوه بدر === عباس پنهنجي ڀائٽي [[محمد|اسلام جي پيغمبر محمد]] سان گڏ [[بيعت عقبه]] وقت موجود هو، جڏهن انصار محمد سان بيعت ڪئي. عباس ان موقعي تي معاهدي کي مضبوط ڪرڻ لاءِ موجود هو، جيتوڻيڪ ان وقت تائين سندس اسلام جو کليل اظهار نه ٿيو هو.<ref name="UsdAlGhaba"/> عباس ٻين [[بنو هاشم|بني هاشم]] جي ماڻهن وانگر [[قريش]] سان گڏ [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] ۾ شريڪ ٿيو. اسلامي روايتن موجب کيس زبردستي جنگ لاءِ آندو ويو هو ۽ رسول الله [[محمد]] پنهنجي صحابين کي بني هاشم جي انهن ماڻهن کي قتل نه ڪرڻ جو حڪم ڏنو هو، جن کي سندن مرضيءَ خلاف جنگ ۾ آندو ويو هو. [[عبدالله بن عباس|ابن عباس]] کان روايت آهي: {{quote|نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ان ڏينهن پنهنجي اصحابن کي فرمايو: ”مون کي خبر آهي ته بني هاشم ۽ ٻين مان ڪجهه ماڻهن کي زبردستي ڪڍيو ويو آهي ۽ انهن کي اسان سان جنگ ڪرڻ جي ڪا خواهش ناهي. تنهنڪري توهان مان جيڪو [[بنو هاشم|بني هاشم]] جي ڪنهن شخص سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري؛ جيڪو ابو البختري بن هشام بن الحارث بن اسد سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري؛ ۽ جيڪو '''عباس بن عبدالمطلب'''، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي چاچي، سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس زبردستي ڪڍيو ويو آهي.“}}<ref>{{cite book |author=ابن هشام |title=السيرة النبوية |chapter=غزوة بدر |language=ar }}</ref> جنگ دوران عباس بن عبدالمطلب، سندس حليف ۽ سندس ڀائٽيو [[عقيل بن ابي طالب]] قيد ڪيا ويا. انهن کي انصاري عبيد بن اوس قيد ڪيو، جنهن کي نبي [[محمد]] ”مُقَرِّن“ جو لقب ڏنو. هو چوي ٿو: {{quote|جڏهن [[غزوه بدر|بدر جو ڏينهن]] آيو ته مون '''عباس بن عبدالمطلب'''، [[عقيل بن ابي طالب]] ۽ عباس جي هڪ [[فهر بن مالڪ|فهري]] حليف کي قيد ڪيو. مون عباس ۽ عقيل کي گڏ ٻڌو. جڏهن [[محمد|رسول الله]] {{صلى الله عليه وسلم}} انهن ٻنهي کي ڏٺو ته مون کي ”مُقَرِّن“ سڏيو ۽ فرمايو: ”انهن ٻنهي کي پڪڙڻ ۾ هڪ معزز فرشتي تنهنجي مدد ڪئي آهي.“}}<ref name="IbnSaad4532">{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4532 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4532 |website=إسلام ويب |language=ar |access-date=4 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref> ابو اليسر پڻ چيو: {{quote|بدر جي ڏينهن مون عباس کي ڏٺو، هو ائين بيٺو هو ڄڻ ڪو بت هجي ۽ سندس اکين مان ڳوڙها وهي رهيا هئا. مون چيو: الله توکي مائٽيءَ جي لحاظ کان بڇڙو بدلو ڏئي، ڇا تون پنهنجي ڀائٽي خلاف سندس دشمنن سان گڏ وڙهين ٿو؟ هن پڇيو: ”هن سان ڇا ٿيو، ڇا هو مارجي ويو؟“ مون چيو: ”الله کيس ان کان وڌيڪ عزت ۽ مدد ڏني آهي.“ هن چيو: ”تون مون سان ڇا ڪرڻ چاهين ٿو؟“ مون چيو: ”قيد ڪرڻ، ڇاڪاڻ⁠تہ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} تنهنجي قتل کان منع ڪئي آهي.“ هن چيو: ”هيءَ سندس مون سان پهرين ڀلائي ناهي.“ پوءِ مون کيس قيد ڪيو ۽ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ وٺي آيس.}}<ref name="DhahabiAbbas">{{cite book |author=شمس الدين الذهبي |title=[[s:سير أعلام النبلاء/العباس بن عبد المطلب|سير أعلام النبلاء]] |chapter=العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> قيد ٿيڻ کان پوءِ عباس کي مضبوطيءَ سان ٻڌو ويو. ان رات [[نبي|نبي]] پنهنجي چاچي عباس جي ڪري جاڳندو رهيو. هڪ صحابي پڇيو: ”اي الله جا نبي، اوهان کي ڪهڙي ڳالهه جاڳائي رکيو آهي؟“ پاڻ فرمايائون: ”عباس جي دانهن مون کي جاڳائي رکيو آهي.“ پوءِ هڪ شخص وڃي سندس ٻڌڻ ڍرو ڪيو. رسول الله پڇيو: ”مون کي عباس جي دانهن ڇو نٿي ٻڌڻ ۾ اچي؟“ ان شخص چيو: ”مون سندس ٻڌڻ ڍرو ڪيو آهي.“ رسول الله فرمايو: ”ته پوءِ سڀني قيدين سان ائين ئي ڪر.“<ref>{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |volume=3 |page=61 |language=ar }}</ref> رسول الله عباس کي، جڏهن هو قيد ۾ هو، چيو ته هو پنهنجو، [[عقيل بن ابي طالب]]، نوفل بن حارث ۽ پنهنجي حليف عتبه بن عمرو جو فديو ادا ڪري. عباس چيو ته هو مسلمان آهي ۽ کيس زبردستي جنگ لاءِ آندو ويو هو. رسول الله کيس فرمايو: ”الله تنهنجي اسلام بابت وڌيڪ ڄاڻي ٿو؛ جيڪڏهن تنهنجي ڳالهه سچي آهي ته الله توکي ان جو اجر ڏيندو، پر ظاهر طور تنهنجو معاملو اسان جي خلاف هو، تنهنڪري پنهنجو فديو ادا ڪر.“ رسول الله اڳ ئي عباس کان ويهه اوقيا سون ورتو هو. عباس عرض ڪيو ته ان کي سندس فديي ۾ شمار ڪيو وڃي، پر پاڻ فرمايائون: ”نه، اهو مال آهي جيڪو الله اسان کي توکان ڏياريو آهي.“ عباس چيو: ”مون وٽ ٻيو مال ڪونهي.“ رسول الله فرمايو: ”پوءِ اهو مال ڪٿي آهي، جيڪو تون مڪي مان نڪرڻ وقت [[ام الفضل بنت الحارث]] وٽ رکي آيو هئين، جڏهن توهان ٻنهي کان سواءِ ڪو به موجود نه هو، ۽ تو هن کي چيو هو ته جيڪڏهن هن سفر ۾ مون سان ڪا مصيبت پيش اچي ته فضل لاءِ ايترو، عبدالله لاءِ ايترو...؟“ عباس چيو: ”ان ذات جو قسم جنهن اوهان کي حق سان موڪليو آهي، ان ڳالهه جي مون ۽ هن کان سواءِ ڪنهن کي به خبر نه هئي؛ هاڻي مون کي يقين آهي ته اوهان الله جا رسول آهيو.“ پوءِ عباس پنهنجو، پنهنجي ڀائٽي ۽ پنهنجي حليف جو فديو ادا ڪيو.<ref name="IbnSaad4539">{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4539 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4539 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101249/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4539 |archive-date=12 November 2018 }}</ref> ان موقعي سان {{قرآن|الأنفال|70}} جي نزول جو ذڪر ڪيو ويو آهي. عباس چوندو هو: {{quote|الله جو قسم، هيءَ آيت منهنجي باري ۾ نازل ٿي، جڏهن مون رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} آڏو پنهنجي اسلام جو ذڪر ڪيو.}}<ref name="IbnKathirAnfal70">{{cite book |author=ابن كثير الدمشقي |title=[[s:تفسير ابن كثير/سورة الأنفال#يا أيها النبي قل لمن في أيديكم من الأسرى إن يعلم الله في قلوبكم خيرا يؤتكم خيرا مما أخذ منكم ويغفر لكم والله غفور رحيم (70)|تفسير القرآن العظيم]] |chapter=تفسير سورة الأنفال، الآية 70 |language=ar }}</ref> فديو ادا ڪرڻ کان پوءِ عباس [[مڪو|مڪي]] موٽي ويو،<ref>{{cite book |author=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=4 |page=30 |language=ar }}</ref> جتي هن حاجين کي پاڻي پيارڻ، سرداري ۽ حاجين جي مهمانيءَ سان لاڳاپيل بني هاشم جون ذميواريون سنڀالڻ جاري رکيون.<ref>{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4545 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4545 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref> === اسلام قبول ڪرڻ بابت روايتون === عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي وقت بابت تاريخي روايتن ۾ اختلاف ملي ٿو. هڪ روايت موجب عباس [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] کان اڳ ئي ڳجهي نموني اسلام قبول ڪري چڪو هو.<ref name="IbnIshaq309"/> بدر ۾ قيد ٿيڻ کان پوءِ عباس پاڻ به رسول الله کي چيو هو ته هو مسلمان آهي، پر کيس زبردستي قريش سان گڏ آندو ويو هو.<ref name="IbnSaad4539"/> ڪجهه روايتن موجب هن بدر کان پوءِ اسلام قبول ڪيو، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ سندس اسلام جي کليل اظهار ۽ مڪي مان هجرت کي [[فتح مڪو|فتح مڪي]] کان ٿورو اڳ واري دور سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |author=Muhammad ibn Jarir al-Tabari |title=The History of al-Ṭabarī |publisher=State University of New York Press |location=Albany |language=en }}</ref><ref>{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |pages=546–548 |language=en }}</ref> اهڙيءَ طرح ذريعن ۾ عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي صحيح وقت بابت مختلف روايتون موجود آهن. == اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ جي زندگي == === اسلام قبول ڪرڻ ۽ هجرت === عباس بعد ۾ اسلام قبول ڪيو، پر سندس اسلام قبول ڪرڻ جي صحيح وقت بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. ڪن روايتن موجب هن [[غزوه خيبر|خيبر جي فتح]] کان اڳ اسلام قبول ڪيو هو، پر پنهنجي اسلام کي لڪائي رکيو ۽ [[فتح مڪو|فتح مڪي]] جي موقعي تي ان جو کليل اظهار ڪيو. [[صحابه جي فهرست#ا|ابو رافع]] کان روايت آهي: {{quote|آءٌ عباس بن عبدالمطلب جو غلام هئس. اسلام اسان جي گهر ۾ داخل ٿي چڪو هو؛ عباس اسلام قبول ڪيو، ام الفضل اسلام قبول ڪيو ۽ مون به اسلام قبول ڪيو. عباس پنهنجي قوم کان ڊڄندو هو، سندن مخالفت کي پسند نه ڪندو هو ۽ پنهنجي اسلام کي لڪائي رکندو هو.}}<ref>{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36745&hid=4703 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref><ref>{{cite web |author=أبو الفرج الأصفهاني |title=كتاب الأغاني |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=482&pid=294511&hid=110 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305014829/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=482&pid=294511&hid=110 |archive-date=5 March 2016 }}</ref><ref>{{cite web |author=ابن كثير |title=البداية والنهاية |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=59&ID=276&idfrom=249&idto=311&bookid=59&startno=24 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101246/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=59&ID=276&idfrom=249&idto=311&bookid=59&startno=24 |archive-date=12 November 2018 }}</ref> هڪ ٻي روايت موجب عباس [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] کان اڳ ئي اسلام قبول ڪري چڪو هو ۽ [[قريش]] جون خبرون رسول الله ڏانهن لکي موڪليندو هو، جڏهن ته مڪي جا مسلمان به سندس مدد ۽ سهارو حاصل ڪندا هئا.<ref>{{cite web |author=ابن عبد البر |title=الاستيعاب في معرفة الأصحاب |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=342003&bk_no=690&startno=2 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112061010/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=342003&bk_no=690&startno=2 |archive-date=12 November 2018 }}</ref><ref name="UsdAlGhaba61">{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |volume=3 |page=61 |language=ar }}</ref> بعد ۾ عباس رسول الله ڏانهن هجرت لاءِ روانو ٿيو. رستي ۾ سندس ملاقات رسول الله سان ٿي، جيڪو ان وقت [[مڪو|مڪي]] ڏانهن وڃي رهيو هو.<ref>{{cite book |author=ابن كثير |title=[[s:البداية والنهاية/الجزء الرابع/فصل إسلام العباس عم النبي صلى الله عليه وسلم|البداية والنهاية]] |volume=4 |chapter=فصل إسلام العباس عم النبي صلى الله عليه وسلم |language=ar }}</ref> عباس رسول الله سان گڏ [[فتح مڪو|فتح مڪي]] ۾ شريڪ ٿيو، جنهن کان پوءِ هجرت جو سلسلو ختم ٿي ويو.<ref name="UsdAlGhaba61"/> روايتن موجب رسول الله کي عباس جي اسلام قبول ڪرڻ تي خوشي ٿي. [[ابو رافع]] بيان ڪري ٿو ته هن رسول الله کي عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي خوشخبري ڏني، جنهن تي رسول الله کيس آزاد ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite web |author=نور الدين علي بن أبي بكر الهيثمي |title=مجمع الزوائد ومنبع الفوائد، كتاب المناقب، باب ما جاء في العباس عم رسول الله صلى الله عليه وسلم ومن جمع معه من ولده، حديث 15469 |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=87&ID=3010&idfrom=15592&idto=15612&bookid=87&startno=3 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101251/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=87&ID=3010&idfrom=15592&idto=15612&bookid=87&startno=3 |archive-date=12 November 2018 }}</ref> عباس ابو رافع کي رسول الله کي تحفي طور ڏنو هو.<ref>{{cite web |title=الطبقات الكبرى، ذكر خدم رسول الله صلى الله عليه وسلم ومواليه |url=http://www.al-eman.com/الكتب/الطبقات%20الكبرى%20**/ذكر%20صدقات%20رسول%20الله%20صلى%20الله%20عليه%20وسلم%20/i54&d54938&c&p1 |website=نداء الإيمان |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190531123717/http://www.al-eman.com/الكتب/الطبقات%20الكبرى%20**/ذكر%20صدقات%20رسول%20الله%20صلى%20الله%20عليه%20وسلم%20/i54&d54938&c&p1 |archive-date=31 May 2019 }}</ref> === جنگين ۾ شرڪت === عباس [[غزوه حنين]] ۾ پڻ شريڪ ٿيو. جڏهن جنگ دوران مسلمانن جي صفن ۾ ڀاڄ پئي ته هو رسول الله سان گڏ ثابت قدم رهيو. عباس بن عبدالمطلب بيان ڪري ٿو: {{quote|آءٌ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} سان گڏ [[غزوه حنين|حنين جي ڏينهن]] موجود هئس. آءٌ ۽ [[ابو سفيان بن الحارث]] بن عبدالمطلب رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} سان گڏ رهياسين ۽ کانئس جدا نه ٿياسين. رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} هڪ اڇي خچر تي سوار هئا، جيڪو کين فروه بن نفاثه جذامي تحفي ۾ ڏنو هو. جڏهن مسلمانن ۽ ڪافرن جو مقابلو ٿيو ته مسلمان پوئتي موٽڻ لڳا، پر رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} پنهنجي خچر کي ڪافرن ڏانهن وڌائڻ لڳا. آءٌ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي خچر جي واڳ جهلي ان کي روڪي رهيو هئس ته جيئن اهو تيزيءَ سان اڳتي نه وڌي، جڏهن ته ابو سفيان رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي رڪاب کي جهليو بيٺو هو. رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو: ”اي عباس! سمره وارن کي سڏ ڪر.“ عباس چوي ٿو ته منهنجو آواز تمام بلند هو، تنهنڪري مون وڏي آواز سان سڏ ڪيو: '''سمره وارا ڪٿي آهن؟''' الله جو قسم، جڏهن هنن منهنجو آواز ٻڌو ته ائين واپس وريا، جيئن ڳئون پنهنجن ٻچن ڏانهن موٽندي آهي، ۽ چوڻ لڳا: '''اسين حاضر آهيون، اسين حاضر آهيون.''' پوءِ انهن ڪافرن سان جنگ شروع ڪئي. انصار کي سڏ ڪيو ويو: ”اي انصار! اي انصار!“ پوءِ اهو سڏ خاص ڪري بني حارث بن خزرج لاءِ ڪيو ويو: ”اي بني حارث بن خزرج! اي بني حارث بن خزرج!“ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} پنهنجي خچر تي ويٺي سندن جنگ ڏانهن ڏٺو ۽ فرمايو: '''هاڻي جنگ گرم ٿي وئي آهي.''' پوءِ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} ڪجهه پٿريون کڻي ڪافرن جي منهن ڏانهن اڇلايون ۽ فرمايو: '''محمد جي رب جو قسم، اهي شڪست کائي ويا.''' آءٌ جنگ ڏانهن ڏسڻ ويس ۽ مون کي اها ساڳي حالت ۾ نظر آئي؛ پر الله جو قسم، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جون پٿريون اڇلائڻ کان پوءِ مون مسلسل ڏٺو ته سندن زور گهٽجندو ويو ۽ سندن حالت پوئتي هٽڻ لڳي.}}<ref>{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=[[s:صحيح مسلم/كتاب الجهاد والسير|صحيح مسلم]] |chapter=كتاب الجهاد والسير، باب في غزوة حنين |at=حديث 1775 |language=ar }}</ref> === حديث جي روايت === عباس بن عبدالمطلب رسول الله کان ڪيترائي حديثون روايت ڪيون. سندس روايتن مان پنجٽيهه حديثون ''مسند [[بقي بن مخلد]]'' ۾، هڪ حديث [[صحيح بخاري]] ۾ ۽ ٽي حديثون [[صحيح مسلم]] ۾ بيان ٿيل آهن.<ref name="DhahabiAbbas"/> عباس کان حديث روايت ڪندڙن ۾ سندس پٽ '''[[عبدالله بن عباس]]'''، '''ڪثير بن عباس''' ۽ '''عبيدالله بن عباس'''، سندس ڌيءَ '''ام ڪلثوم بنت عباس'''، ۽ ٻين راوين مان '''[[احنف بن قيس]]'''، '''[[عبدالله بن الحارث بن نوفل]]'''، '''[[جابر بن عبدالله انصاري|جابر بن عبدالله بن عمرو بن حرام]]'''، '''عبدالله بن عميره'''، '''[[عامر بن سعد بن ابي وقاص]]'''، '''اسحاق بن عبدالله بن نوفل'''، '''مالڪ بن اوس بن الحدثان'''، '''نافع بن [[جبير بن مطعم]]'''، سندس آزاد ڪيل غلام '''صهيب'''، '''عباس بن عبدالرحمان'''، جيڪو [[بنو هاشم|بني هاشم]] جو مولا هو، '''عبدالله بن عنمه مزني'''، '''[[عبدالرحمان بن سابط]] جُمحي''' ۽ '''[[محمد بن ڪعب قرظي]]''' شامل آهن.<ref name="DhahabiAbbas"/><ref>{{cite web |author=المزي |title=عباس بن عبد المطلب، تهذيب الكمال |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=1&pid=649539&bk_no=1857&startno=0 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305013827/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=1&pid=649539&bk_no=1857&startno=0 |archive-date=5 March 2016 }}</ref> سندس روايت ڪيل حديثن مان هڪ [[مسلم بن الحجاج]] پنهنجي [[صحيح مسلم]] ۾ [[عامر بن سعد بن ابي وقاص]] جي واسطي سان روايت ڪئي آهي: {{quote|عباس بن عبدالمطلب کان روايت آهي ته هن رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي فرمائيندي ٻڌو: ”جڏهن ٻانهو سجدو ڪري ٿو ته ساڻس گڏ ست عضوا سجدو ڪن ٿا: سندس چهرو، ٻئي هٿ، ٻئي گوڏا ۽ ٻئي پير.“}}<ref>{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=[[s:صحيح مسلم/كتاب الصلاة#باب أعضاء السجود والنهي عن كف الشعر والثوب وعقص الرأس في الصلاة|صحيح مسلم]] |chapter=كتاب الصلاة، باب أعضاء السجود والنهي عن كف الشعر والثوب وعقص الرأس في الصلاة |language=ar }}</ref> اهڙيءَ طرح [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] پنهنجي [[صحيح بخاري]] ۾ [[عبدالله بن الحارث بن نوفل]] کان روايت ڪري ٿو ته عباس بن عبدالمطلب رسول الله کان پڇيو: {{quote|'''عباس بن عبدالمطلب''' رضي الله عنه نبي {{صلى الله عليه وسلم}} کي چيو: ”اوهان پنهنجي [[ابو طالب بن عبدالمطلب|چاچي]] کي ڪهڙو فائدو پهچايو؟ هو اوهان جي حفاظت ڪندو هو ۽ اوهان جي خاطر ڪاوڙبو هو.“ پاڻ فرمايائون: ”هو باهه جي هڪ هلڪي حصي ۾ آهي؛ جيڪڏهن آءٌ نه هجان ها ته هو باهه جي سڀ کان هيٺئين درجي ۾ هجي ها.“}}<ref>{{cite book |author=محمد بن إسماعيل البخاري |title=[[s:صحيح البخاري/كتاب فضائل الصحابة#باب قصة أبي طالب|صحيح البخاري]] |chapter=كتاب فضائل الصحابة، باب قصة أبي طالب |language=ar }}</ref> == وفات == زندگيءَ جي آخري دور ۾ عباس بن عبدالمطلب جي نظر هلي وئي هئي. روايتن موجب هن پنهنجي وفات وقت ستر غلام آزاد ڪيا. عباس [[مدينو|مديني]] ۾ 12 رجب [[32 ھ]] تي 88 ورهين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي.<ref>{{cite web |title=وفاة العباس بن عبد المطلب عم الرسول صلى الله عليه وسلم 12 رجب 32 هـ |url=http://articles.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=204235 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305053915/http://articles.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=204235 |archive-date=5 March 2016 }}</ref> سندس وفات کان پوءِ [[بنو هاشم|بني هاشم]] مؤذن موڪليا، جن [[مدينو|مديني]] جي ماڻهن کي سندس وفات جي خبر ڏيندي اعلان ڪيو: '''”الله ان شخص تي رحم ڪري، جيڪو عباس بن عبدالمطلب جي جنازي ۾ شريڪ ٿئي.“''' ان اعلان کان پوءِ ماڻهن جو وڏو ميڙ سندس جنازي ۾ شريڪ ٿيو. جنازي کي کڻڻ ۽ تدفين ۾ شريڪ ٿيڻ لاءِ ماڻهن جي گهڻي رش ٿي وئي، جنهن سبب خليفي [[عثمان بن عفان]] کي ماڻهن جي ميڙ کي منظم ڪرڻ لاءِ انتظام ڪرڻو پيو. [[عثمان بن عفان]] سندس غسل وقت موجود هو، جڏهن ته [[علي بن ابي طالب]]، عباس جي پٽ [[عبدالله بن عباس]] ۽ سندس ٻين ٻن پٽن قثم بن عباس ۽ عبيدالله بن عباس کيس غسل ڏنو. عثمان بن عفان سندس جنازي نماز پڙهائي، جنهن کان پوءِ عباس بن عبدالمطلب کي [[جنت البقيع|بقيع الغرقد]] ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="DhahabiAbbas"/> == اسلام ۾ فضيلت ۽ مرتبو == اسلامي روايتن ۾ عباس بن عبدالمطلب کي [[محمد|رسول الله]] ۽ [[صحابي|صحابه]] وٽ وڏي مرتبي وارو بيان ڪيو ويو آهي. ابو سفيان بن حارث پنهنجي والد کان روايت ڪري ٿو: {{quote|عباس، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ ماڻهن مان وڏي مرتبي وارو هو، ۽ صحابه عباس جي فضيلت کي مڃيندا هئا، ساڻس صلاح مشورو ڪندا هئا ۽ سندس راءِ وٺندا هئا.}}<ref name="IbnHajarIsaba">{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=4 |page=30 |language=ar }}</ref> روايت آهي ته جڏهن عباس [[عمر بن خطاب]] يا [[عثمان بن عفان]] وٽان لنگهندو هو ۽ اهي سواريءَ تي هوندا هئا ته سندس احترام ۾ سواريءَ تان لهي پوندا هئا ۽ جيستائين هو اڳتي نه نڪري ويندو هو، تيستائين ائين رهندا هئا.<ref>{{cite book |last=ابن عساكر |title=تاريخ دمشق |id=حديث 26795 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=798&pid=383249&hid=26795 |language=ar }}</ref> هڪ موقعي تي عمر بن خطاب عباس کي چيو: {{quote|الله جو قسم، جنهن ڏينهن تون اسلام آڻيندين، تنهنجو اسلام آڻڻ مون کي خطاب جي اسلام آڻڻ کان به وڌيڪ پيارو هو، جيڪڏهن هو اسلام آڻي ها؛ ۽ ان جو سبب رڳو اهو هو ته مون کي خبر هئي ته تنهنجو اسلام آڻڻ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي خطاب جي اسلام آڻڻ کان وڌيڪ پيارو هو.}}<ref>{{cite book |last=ابن كثير |title=[[s:البداية والنهاية/الجزء الرابع/فصل نزول النبي عليه السلام إلى مر الظهران|البداية والنهاية، الجزء الرابع، فصل نزول النبي عليه السلام إلى مر الظهران]] |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |last=ابن هشام |title=السيرة النبوية |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=1380&idto=1380&bk_no=58&ID=650 |access-date=4 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190303033218/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=1380&idto=1380&bk_no=58&ID=650 |archive-date=3 March 2019 |language=ar }}</ref> [[عائشه بنت ابي بڪر|عائشه]] کان روايت آهي: {{quote|مون رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي ڪنهن ٻئي شخص جو ايترو احترام ڪندي نه ڏٺو، جيترو هو عباس جو احترام ۽ عزت ڪندو هو.}}<ref>{{cite book |last=الذهبي |title=تاريخ الإسلام |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=443035&bk_no=936&startno=3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225225043/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=443035&bk_no=936&startno=3 |archive-date=25 December 2018 |language=ar }}</ref> نسب جي علم ۾ عباس بن عبدالمطلب لاءِ ''سيد الاعمام'' (چاچن جو سردار) جو لقب پڻ استعمال ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو [[محمد]] جو چاچو هو.<ref>{{cite web |title=سيد الأعمام |url=http://www.bani-alabbas.com/articles.php?action=show&id=107 |website=الأمانة العامة لأنساب السادة العباسيين |access-date=August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190409143946/http://www.bani-alabbas.com/articles.php?action=show&id=107 |archive-date=9 April 2019 |url-status=dead |language=ar }}</ref> === عباس وسيلي مينهن جي دعا === روايت آهي ته [[عمر بن خطاب]] جي خلافت دوران جڏهن ڏڪار پوندو هو ته هو عباس بن عبدالمطلب کي دعا لاءِ اڳتي ڪندو هو ۽ چوندو هو: {{quote|اي الله! اسان اڳ پنهنجي نبيءَ وسيلي توکان مينهن گهرندا هئاسين ۽ تون اسان کي مينهن ڏيندو هئين؛ هاڻي اسان پنهنجي نبيءَ جي چاچي وسيلي توکان مينهن گهرون ٿا، تنهنڪري اسان کي مينهن عطا ڪر.}} روايت موجب پوءِ مينهن وسندو هو.<ref>{{cite book |author=البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الاستسقاء |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&bk_no=52&ID=1873 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405195220/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1 |archive-date=5 April 2016 |language=ar }}</ref> صحابي [[حسان بن ثابت]] ان واقعي بابت شعر چيو:<ref name="Shamela"/><ref>{{cite book |last=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |volume=3 |page=63 |language=ar }}</ref> {{quote| سأل الإمامُ وقد تتابع جدبُنا\\فَسَقَى الغمام بغُرَّة العباسِ عم النبي وصِنوِ والده الذي\\ورث النبيَّ بذاك دُون الناسِ أحيا الإله به البلاد فأصبحت\\مُخضرَّة الأجنابِ بعد الياسِ<br/> ترجمو:<br/> امام دعا گهري، جڏهن ڏڪار ويو هو وڌي\\عباس جي برڪت سان، ڪڪر مينهن ويا وسي نبيءَ جو چاچو، سندس والد جو سڳو ڀاءُ\\اهو شرف کيس مليو، ٻين کان ٿيو سَواءُ الله سندس وسيلي ملڪ کي جيئاريو وري\\نااميديءَ کان پوءِ هر پاسي ساوڪ وئي ڀري}} عباس بن عتبه بن ابي لهب پڻ شعر چيو:<ref>{{cite book |last=ابن عساكر |title=[[تاريخ دمشق]] |volume=26 |page=361 |language=ar }}</ref> {{quote| بعمّي سقى الله الحجاز وأهله\\عشية يستسقي بشيبته عمر توجه بالعباس في الجدب راغبًا\\إليه فما إن رام حتى أتى المطر ومنا رسول الله فينا تراثه\\فهل فوق هذا للمفاخر مفتخر<br/> ترجمو:<br/> منهنجي چاچي سان حجاز تي، رب مينهن وسايو\\جڏهن عمر سندس اڇن وارن سان دعا لاءِ آيو ڏڪار ۾ عباس کي اڳيان ڪري، رب ڏانهن ڪيائين پڪار\\اڃا دعا پوري نه ٿي، ته وسي پيو مينهن اپار اسان مان آهي رسول الله، سندس ورثو اسان ۾ آ\\پوءِ هن کان وڌ فخر جو، ٻيو ڪهڙو سبب ڀلا؟}} ربيعه بن حارث بن عبدالمطلب کان روايت آهي: {{quote|عباس بن عبدالمطلب رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ آيو، ان وقت هو ڪاوڙيل هو ۽ آءٌ به اتي موجود هئس. رسول الله پڇيس: ”توکي ڪهڙي ڳالهه ڪاوڙايو آهي؟“ هن چيو: ”اي الله جا رسول! اسان ۽ قريش جو هي ڪهڙو معاملو آهي، جو جڏهن اهي پاڻ ۾ ملن ٿا ته خوش چهري سان ملن ٿا، پر جڏهن اسان سان ملن ٿا ته اهڙي نموني نٿا ملن؟“ ان تي رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} ڪاوڙجي پيو، ايتري قدر جو سندس چهرو ڳاڙهو ٿي ويو، پوءِ فرمايائين: ”ان ذات جو قسم، جنهن جي هٿ ۾ منهنجي جان آهي، ڪنهن شخص جي دل ۾ ايمان داخل نه ٿيندو، جيستائين هو توهان سان الله ۽ سندس رسول جي خاطر محبت نه ڪري.“ پوءِ فرمايائين: ”اي ماڻهوؤ! جنهن منهنجي چاچي کي ايذايو، تنهن مون کي ايذايو، ڇاڪاڻ⁠تہ ماڻهوءَ جو چاچو سندس پيءُ جهڙو هوندو آهي.“}}<ref>{{cite book |last=الترمذي |title=سنن الترمذي |chapter=كتاب المناقب، باب مناقب العباس بن عبد المطلب |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=7291&idto=7300&bk_no=56&ID=2036#docu |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101239/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=7291&idto=7300&bk_no=56&ID=2036 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref> هن واقعي جي تشريح بابت اسلامي عالمن ۾ ''توسل'' جي نوعيت جي حوالي سان مختلف رايا ملي سگهن ٿا. ڪجهه سني ذريعا ان کي عباس جي دعا وسيلي توسل قرار ڏين ٿا ۽ ان کي جائز توسل جي مثال طور پيش ڪن ٿا.<ref>{{cite web |author=مجلة البحوث الإسلامية |title=التوسل المشروع والممنوع |url=http://www.alifta.net/Fatawa/fatawaDetails.aspx?BookID=2&View=Page&PageNo=6&PageID=10903 |access-date=6 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112061037/http://www.alifta.net/Fatawa/fatawaDetails.aspx?BookID=2&View=Page&PageNo=6&PageID=10903 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref><ref>{{cite web |author=مركز الفتوى |title=حقيقة ودلالة توسل عمر بالعباس |url=http://fatwa.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=191537 |website=إسلام ويب |access-date=6 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101320/http://fatwa.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=191537 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref> == ذاتي زندگي == === حليو ۽ شخصيت === [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]]، ڪلبي کان عباس جي حليي بابت نقل ڪري ٿو ته هو معزز، رعبدار، عقلمند ۽ خوبصورت هو؛ سندس رنگ اڇو ۽ چهرو ڀريل هو، سندس ٻه چوٽيون هيون ۽ قد معتدل هو. ذهبي پاڻ سندس باري ۾ لکي ٿو: {{quote|بلڪه هو ڊگهن ماڻهن مان هو، صورت ۾ نهايت سهڻو، وجيهه ۽ تمام بلند آواز وارو هو، ان سان گڏ وڏي بردباري ۽ سرداريءَ وارو هو.}} ٻئي هنڌ ذهبي لکي ٿو: {{quote|هو مڪمل جسماني بناوت وارو ۽ نهايت بلند آواز وارو هو.}}<ref name="DhahabiAbbas"/> سندس بلند آواز بابت روايت آهي ته جڏهن کيس پنهنجن خادمن جي ضرورت پوندي هئي ته هو [[جبل سلع|سلع جبل]] تي بيهي کين سڏيندو هو ۽ اهي اٺ يا نو ميل پري غابه واري علائقي ۾ به سندس آواز ٻڌندا هئا.<ref>{{cite book |last=علي بن برهان الدين الحلبي |title=[[s:السيرة الحلبية/غزوة حنين|السيرة الحلبية، غزوة حنين]] |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |last=ابن عساكر |title=تاريخ دمشق |volume=26 |id=حديث 26839 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=798&pid=383249&hid=26839 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101253/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=798&pid=383249&hid=26839 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref> ذهبي، [[عمر بن خطاب|عمر]] جي آزاد ڪيل غلام اسلم کان هڪ روايت نقل ڪري ٿو ته جڏهن عمر شام جي ويجهو پهتو ته هن پنهنجي غلام جي سواري ورتي ۽ غلام کي پنهنجي سواريءَ تي ويهاريو. عباس ان وقت عمر جي اڳيان هڪ عمدي گهوڙي تي سوار هو ۽ هو سهڻو شخص هو. اتان جا سردار عباس کي سلام ڪندا رهيا، کيس عمر سمجهي رهيا هئا، جڏهن ته عباس اشارو ڪري کين ٻڌائيندو رهيو ته عمر هو نه، پر ٻيو شخص آهي.<ref name="DhahabiAbbas"/> [[مرتضيٰ زبيدي|زبيدي]] ''[[تاج العروس من جواهر القاموس|تاج العروس]]'' ۾ لکي ٿو ته ''ذو الرأي'' عباس بن عبدالمطلب هاشمي جو لقب هو.<ref>{{cite book |last=الزبيدي |first=مرتضى |title=تاج العروس من جواهر القاموس |publisher=دار مكتبة الحياة |location=بيروت |volume=10 |page=141 |url=https://www.google.com.sa/books/edition/%D8%B4%D8%B1%D8%AD_%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%85%D9%89_%D8%AA%D8%A7/kKEKNeFtwIEC?hl=en&gbpv=1&dq=%D8%B0%D9%88+%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A3%D9%8A+%D9%84%D9%82%D8%A8+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3+%D8%A8%D9%86+%D8%B9%D8%A8%D8%AF+%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B7%D9%84%D8%A8&pg=PA141&printsec=frontcover |archive-url=http://web.archive.org/web/20241221115344/https://www.google.com.sa/books/edition/%D8%B4%D8%B1%D8%AD_%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%85%D9%89_%D8%AA%D8%A7/kKEKNeFtwIEC?hl=en&gbpv=1&dq=%D8%B0%D9%88+%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A3%D9%8A+%D9%84%D9%82%D8%A8+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3+%D8%A8%D9%86+%D8%B9%D8%A8%D8%AF+%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B7%D9%84%D8%A8&pg=PA141&printsec=frontcover |archive-date=21 December 2024 |language=ar }}</ref> === شاديون ۽ اولاد === عباس بن عبدالمطلب جي شادين ۽ اولاد بابت قديم نسب نامن ۽ سوانحي ذريعن ۾ ڪجهه اختلاف ملي ٿو. سندس مشهور زالن مان '''ام الفضل لبابه ڪبرى هلاليه'''، يعني [[لبابه بنت حارث|لبابه بنت حارث]] هئي. هوءَ شروعاتي مسلمان عورتن مان هئي ۽ [[خديجه بنت خويلد]] کان پوءِ اسلام قبول ڪندڙ عورتن مان شمار ڪئي وڃي ٿي. روايت موجب [[ابو لهب]] جڏهن ابو رافع تي حملو ڪيو ته لبابه خيمي جي ٿنڀي سان ابو لهب کي ڌڪ هنيو.<ref name="Roded1994">{{cite book |last=Roded |first=Ruth |title=Women in Islamic Biographical Collections: From Ibn Sa'd to Who's Who |publisher=Lynne Rienner Publishers |location=Boulder |year=1994 |pages=37–38 |isbn=1-55587-442-8 |language=en }}</ref> لبابه مان عباس کي '''[[فضل بن عباس]]'''، '''[[عبدالله بن عباس]]'''، '''عبيدالله بن عباس'''، '''[[قثم بن عباس]]'''، '''[[معبد بن عباس]]'''، '''عبدالرحمان بن عباس''' ۽ '''[[ام حبيب بنت عباس]]''' ڄاوا.<ref>{{cite book |last=الطبري |title=The History of al-Ṭabarī |editor-last=Landau-Tasseron |editor-first=Ella |publisher=State University of New York Press |page=201 |language=en }}</ref> فضل سندس وڏو پٽ هو ۽ عباس ۽ لبابه جي ڪنيت ''ابوالفضل'' ۽ ''ام الفضل'' به ان سان منسوب هئي. [[عبدالله بن عباس]] اسلامي علمي روايت ۾ ''حبر الامة'' جي لقب سان مشهور ٿيو. روايت موجب [[محمد|نبي محمد]] سندس لاءِ دعا ڪئي: {{quote|اي الله! کيس دين جي سمجهه عطا ڪر.}} عبيدالله جي ڪنيت ابو محمد هئي، جڏهن ته قثم بابت روايت آهي ته سندس نسل اڳتي نه هليو. عبدالرحمان [[شام]] ۾ وفات ڪئي ۽ معبد افريقه ۾ مارجي ويو. ام حبيب جي شادي اسود بن سفيان بن عبد الاسد مخزومي سان ٿي. عباس جي ٻين زالن ۾ قريش سان تعلق رکندڙ '''فاطمه بنت جنيد''' جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=8 |chapter=11586 |language=ar }}</ref> سندس هڪ ٻي زال '''حجيله بنت جندب بن ربيع هذليه''' هئي، جنهن مان '''حارث بن عباس''' جي ڄمڻ جو ذڪر ملي ٿو؛ البت ڪجهه ذريعن ۾ حارث جي ماءُ بابت اختلاف آهي.<ref name="IbnHajar1904">{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=2 |chapter=1904 |language=ar }}</ref> ڪجهه ذريعن ۾ عباس جي هڪ ام ولد جو نالو '''سبأ''' ڄاڻايو ويو آهي، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ سندس هڪ يوناني ٻانهي يا ام ولد جو نالو '''مسليه''' ڏنو ويو آهي.<ref name="IbnSaadAbbas">{{cite book |last=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى |volume=4 |chapter=العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> انهن روايتن موجب '''[[تمام بن عباس]]'''، '''[[ڪثير بن عباس]]''' ۽ ڪجهه ڌيئرون ام ولد مان ڄايون. ڪثير کي فقيهه طور پڻ بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته تمام عباس جي ننڍن پٽن مان هو.<ref name="Tabari75">{{cite book |last=الطبري |title=The History of al-Ṭabarī |editor-last=Landau-Tasseron |editor-first=Ella |volume=39 |pages=75–76 |publisher=State University of New York Press |language=en }}</ref> سندس ڌيئرن ۾ '''اميمه بنت عباس''' جو پڻ ذڪر ملي ٿو. اميمه جي شادي عباس بن عتبه بن ابي لهب سان ٿي ۽ سندس پٽ فضل بن عباس بن عتبه شاعر طور مشهور ٿيو.<ref name="IbnHajarAmina">{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |first=أحمد |title=الإصابة في تمييز الصحابة |publisher=دار الكتب العلمية |location=بيروت |edition=1 |year=1415 هـ |volume=8 |page=41 |chapter=10899- آمنة بنت العباس بن عبد المطلب |url=https://al-maktaba.org/book/9767/3955 |access-date=17 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913060322/https://al-maktaba.org/book/9767/3955 |archive-date=13 September 2021 |language=ar }}</ref> ذريعن ۾ '''صفيه بنت عباس'''، '''آمنه بنت عباس'''، '''ام قثم بنت عباس''' ۽ [[ام ڪلثوم بنت عباس]] جو پڻ ذڪر ملي ٿو. صفيه جي شادي بني سعد بن بڪر جي حارث بن يعمر سان ٿي.<ref name="IbnSaadAbbas"/><ref name="IbnHajarAmina"/> ام قثم جو ذڪر ابن سعد جي ''الطبقات الكبرى'' ۾ ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى |volume=8 |page=466 |url=http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3051_%D8%A7%D9%84%D8%B7%D8%A8%D9%82%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%A8%D8%B1%D9%89-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%A8%D9%86-%D8%B3%D8%B9%D8%AF-%D8%AC-%D9%A8/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_464 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614154631/http://shiaonlinelibrary.com/الكتب/3051_الطبقات-الكبرى-محمد-بن-سعد-ج-٨/الصفحة_464 |archive-date=14 June 2020 |language=ar }}</ref> ام ڪلثوم جي ماءُ بابت پڻ اختلاف آهي؛ هڪ روايت موجب هوءَ ام ولد مان هئي، جڏهن ته ٻي روايت ۾ سندس ماءُ '''ام سلمه بنت محميه بن جزء زبيدي''' ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="IbnFahd">{{cite book |last=ابن فهد المكي |first=جار الله محمد بن عبد العزيز |title=تحفة اللطائف في فضائل الحبر عبد الله بن عباس ووج الطائف |publisher=دار الكتب العلمية |year=2012 |page=195 |isbn=978-2-7451-7155-9 |url=https://books.google.com.eg/books?id=OxZHDwAAQBAJ&pg=PT183 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200330042755/https://books.google.com.eg/books?id=OxZHDwAAQBAJ&pg=PT183 |archive-date=30 March 2020 |language=ar }}</ref> سندس ٻين پٽن ۾ '''عون بن عباس''' ۽ '''مشير بن عباس''' جا نالا پڻ ڪجهه سوانحي ذريعن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=5 |chapter=6279 |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=6 |chapter=8329 |language=ar }}</ref> بلاذري پڻ عباس جي اولاد جو ذڪر ''أنساب الأشراف'' ۾ ڪيو آهي.<ref>{{cite book |last=البلاذري |title=أنساب الأشراف |chapter=فولد العباس بن عبد المطلب |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=196&pid=124937 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171105072629/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=196 |archive-date=5 November 2017 |language=ar }}</ref> ڪجهه بعد وارن ذريعن ۾ '''تڪانه''' نالي بني قريظه سان تعلق رکندڙ عورت جو به ذڪر ملي ٿو، جنهن بابت چيو ويو آهي ته هوءَ اڳ [[محمد|نبي محمد]] جي ملڪيت ۾ هئي ۽ پوءِ عباس سان سندس نڪاح ٿيو؛ انهن روايتن موجب ان مان عباس کي اولاد نه ٿيو.<ref>{{cite book |last=المجلسي |title=حياة القلوب |volume=2 |translator-last=Rizvi |title-trans=A Detailed Biography of Prophet Muhammad |page=1180 |language=ar }}</ref> عباس جي اولاد جون قبرون مختلف علائقن ۾ پکڙيل هيون. ڪلبي کان منقول آهي: {{quote|اسان ڪنهن به ماءُ جي اولاد جون قبرون عباس جي اولاد جي قبرن کان وڌيڪ هڪ ٻئي کان پري نه ڏٺيون.}}<ref name="DhahabiAbbas"/> == شيعه نظرئي ۾ == عباس بن عبدالمطلب بابت شيعه رجالي ۽ تاريخي ذريعن ۾ مختلف روايتون نقل ٿيل آهن. ڪجهه روايتون سندس ساراهه ڪن ٿيون، جڏهن ته ڪجهه شيعه عالمن انهن روايتن جي سند کي ضعيف يا مرسل قرار ڏنو آهي. [[ابوالقاسم خوئي]] پنهنجي رجالي جائزي ۾ عباس بابت آيل روايتن تي بحث ڪندي سندس [[علي بن ابي طالب]] ۽ [[فاطمه زهرا]] جي حمايت، خاص ڪري خلافت ۽ [[فدڪ]] جي معاملي ۾، تنقيدي موقف اختيار ڪيو آهي. خوئي لکي ٿو: {{quote|خلاصو هي آهي ته عباس لاءِ ڪا ساراهه ثابت نه ٿي آهي، ۽ ''الڪافي'' ۾ سندس مذمت بابت آيل روايت صحيح السند آهي؛ ۽ سندس لاءِ اها ڳالهه گهٽتائي طور ڪافي آهي ته هن علي بن ابي طالب {{عليه السلام}} جي معاملي ۽ صديقه طاهره جي فدڪ واري معاملي ڏانهن ايترو به ڌيان نه ڏنو، جيترو پنهنجي ميزاب جي معاملي ڏانهن ڏنو.}}<ref>{{cite book |last=الخوئي |first=أبو القاسم |title=معجم رجال الحديث |volume=10 |page=252 |chapter=6189 – العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> == فلم ۽ ٽيليويزن ۾ == * [[2006ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[خالد بن وليد (ٽيليويزن سلسلو)|خالد بن وليد]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[عبدالرحمان ابو القاسم]] ادا ڪيو. * [[2008ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[قمر بني هاشم (ٽيليويزن سلسلو)|قمر بني هاشم]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[احمد صلان]] ادا ڪيو. * [[2009ع]] ۾ فلم ''[[الخوافي والقوادم في نصرة الإسلام (فلم)|الخوافي والقوادم]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[رفيق علي احمد]] ادا ڪيو. * [[2010ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[رايات الحق (ٽيليويزن سلسلو)|رايات الحق]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[عبدالحڪيم قطيفان]] ادا ڪيو. * [[2012ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[عمر (ٽيليويزن سلسلو)|عمر]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[شمم الحسن]] ادا ڪيو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:محمد]] [[زمرو:صحابه]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] sqywv02yjyllx3h9ebyvojr5pcnmo3u 414451 414450 2026-09-22T21:34:09Z Intisar Ali 8681 414451 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ٱلْعَبَّاسُ ٱبْنُ عَبْدِ ٱلْمُطَّلِبِ | image = العبَّاس بن عبد المُطلب.png | alt = | caption = | birth_name = | birth_date = {{Circa}} 568 CE | birth_place = [[مڪو]] | death_date = {{Circa}} 653 CE ( 85 سال) | death_place = مدينو | nationality = عرب | other_names = | occupation =مصالحن جو واپاري | known_for = محمد جو چاچو ۽ عباسي خليفن جو خانداني وڏو | spouse = *[[لبابه بنت حارث]] *مسليه *فاطمه بنت جنيد *ھاجله بنت جندوب *تڪانه | children = *الفضل بن عباس * حضرت [[عبدالله ابن عباس]] * عبيدالله * فرہ ۽ ٻيا | parents = *عبدالمطلب<br> ۽ نتيله بنت جناب | relatives = حضرت محمد صه }} '''حضرت عباس رضه بن عبدالمطلب''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Abas bin Abdul Mutlab '''}} محمد جو چاچو ھيو. صحابه ۽ علي جي اصحاب نصرت منجهان هيو<ref name = "قانع "/>. ابوطالب کان پوءِ حاجين سڳورن کي پاڻي مهيا ڪرڻ جو ڪم ان جي ذمي هو<ref name = "قانع "/>. ھجرت کان اڳ مڪي ۾ پيغمبر اسلام جو محافظ رھيو. ڄمار ۾ محمد کان ٻه يا ٽي سال وڏو هيو<ref name = " قانع "/>. هي ھڪ مالدار واپاري ھيو. ھن جي حضرت عبدالله ابن عباس مان وارثن خلافت عباسيه جو بنياد وڌو<ref name=encyclopedia>{{Citation | first = Cyril Glasse | last = Huston Smith | year = 2002 | title = The new encyclopedia of Islam | isbn = 0-7591-0190-6 | publisher = AltaMira Press | location = Walnut Creek, CA | url-access = registration | url = https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas }}</ref>. سندس اولادِ جا وارث عباسي سڏيا ويندا آهن. ==خاندان== سندس تعلق مڪي جي بنو ھاشم قبيلي سان ھيو. عبدالمطلب جو سڀ کان ننڍو پٽ ھيو. سندس والده جو نالو [[نتيله بنت جناب]] جنھن جو تعلق [[نمير قبيلي]] سان ھيو<ref>{{cite book |last=al-Tabari|first=Muhammad ibn Jarir|title=''Tarikh al-Rusul wa'l-Muluk: Biographies of the Prophet's Companions and Their Successors''|volume=39|page=24|year=1998|publisher=Albany: State University of New York Press}}</ref> == نسب == * سندس نسب هي آهي: {{اقتباس مضمن|'''عباس بن [[عبد المطلب بن هاشم|عبدالمطلب]]''' (جنهن جو نالو شيبه هو) بن [[هاشم بن عبد مناف|هاشم]] (جنهن جو نالو عمرو هو) بن [[عبد مناف بن قصي|عبد مناف]] (جنهن جو نالو مغيره هو) بن [[قصي بن كلاب|قصي]] (جنهن جو نالو زيد هو) بن [[كلاب بن مرة|ڪلّاب]] بن [[مرة بن كعب|مره]] بن [[كعب بن لؤي|ڪعب]] بن [[لؤي بن غالب|لؤي]] بن [[غالب بن فهر|غالب]] بن [[فهر بن مالك|فهر]] بن [[مالك بن النضر|مالڪ]] بن [[النضر بن كنانة|نضر]] (جنهن جو نالو قيس هو)، جيڪو [[قريش]] هو، بن [[كنانة بن خزيمة|ڪنانه]] بن [[خزيمة بن مدركة|خزيمه]] بن [[مدركة بن إلياس|مدرڪه]] (جنهن جو نالو عامر هو) بن [[إلياس بن مضر|الياس]] بن [[مضر]] بن [[نزار بن معد|نزار]] بن [[معد بن عدنان|معد]] بن [[عدنان]]}}.<ref name="ReferenceA">{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |first=أحمد |author-link=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |publisher=دار الكتب العلمية |location=بيروت |year=1415 هـ |volume=7 |pages=511–512 |edition=1 |chapter=4525- العبّاس |url=https://al-maktaba.org/book/9767/1743 |access-date=17 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924161606/https://al-maktaba.org/book/9767/1743 |archive-date=24 September 2021 |language=ar }}</ref><ref name="ReferenceB">{{cite book |last=ابن الأثير الجزري |author-link=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |publisher=دار الكتب العلمية |year=1994 |volume=3 |page=163 |edition=1 |chapter=2799- عباس بن عبد المطلب |url=https://al-maktaba.org/book/1110/5756 |access-date=20 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913054449/https://al-maktaba.org/book/1110/5756 |archive-date=13 September 2021 |language=ar }}</ref><ref name="ReferenceC">{{cite book |last=ابن عساكر |author-link=ابن عساكر |title=تاريخ دمشق |publisher=دار الفكر للطباعة والنشر والتوزيع |year=1995 |volume=26 |pages=273–381 |edition=1 |chapter=3106 - العباس بن عبد المطلب |url=https://al-maktaba.org/book/71/11957 |access-date=17 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210827020113/https://al-maktaba.org/book/71/11957 |archive-date=27 August 2021 |language=ar }}</ref> * سندس ماءُ: {{اقتباس مضمن|'''[[نتيلة بنت جناب|نتيله]]''' بنت جناب بن ڪليب بن مالڪ بن عبد مناف بن عمرو بن عامر بن زيد بن عبد مناة بن عامر بن سعد بن الخزرج بن تيم اللات بن '''نمر بن قاسط''' بن هنب بن افصى بن دعمي بن جديلة بن اسد بن '''ربيعه''' بن [[نزار بن معد|نزار]] بن [[معد بن عدنان|معد]] بن '''[[عدنان]]'''}} هئي.<ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceB"/><ref name="ReferenceC"/>{{صفحات مرجع|275-276}} {{شجرة نسب محمد}} == اسلام کان اڳ جي زندگي == === پيدائش ۽ پرورش === {{اسلام}} عباس [[مڪو|مڪي]] ۾ [[عام الفيل]] کان ٽي سال اڳ، 56 ق.ھ ۾ ڄائو، يعني هو رسول الله کان ٽي سال وڏو هو. ابو رزين کان روايت آهي ته عباس رضي الله عنه کان پڇيو ويو: ”توهان وڏا آهيو يا رسول الله ﷺ؟“ هن چيو: ”هو مون کان وڏو آهي، پر آءٌ کانئس اڳ ڄائو هئس.“<ref>{{cite book |author=ابن أبي عاصم |title=الآحاد والمثاني |at=حديث 327 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=277&pid=129907&hid=327 |access-date=3 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305013154/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=277&pid=129907&hid=327 |archive-date=5 March 2016 |language=ar }}</ref> ننڍپڻ ۾ هڪ ڀيري هو گم ٿي ويو، جنهن تي سندس ماءُ [[نتيله بنت جناب]] نذر مڃي ته جيڪڏهن هو ملي ويو ته هوءَ ڪعبي کي ريشم، ديباج ۽ مختلف قسمن جا غلاف پارائيندي. عباس ملي ويو ۽ سندس ماءُ پنهنجي نذر پوري ڪئي؛ اهڙي ريت هوءَ ڪعبي کي اهڙي نموني غلاف پارائيندڙ پهرين عورت هئي.{{حوالو گهربل}} عباس مڪي جي واپاري شخصيتن مان پڻ هو ۽ مصالحن جو ڪاروبار ڪندو هو.<ref name="IbnIshaq113">{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |page=113 |language=en }}</ref> واپار مان هن ڪافي دولت حاصل ڪئي ۽ مڪي جي شاهوڪار ماڻهن ۾ شمار ٿيڻ لڳو.<ref name="IbnIshaq309">{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |pages=309–310 |language=en }}</ref> === حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري === جاهليت جي دور ۾ عباس قريش جي سردارن ۽ معزز شخصيتن مان هڪ هو ۽ [[مسجد الحرام]] جي سار سنڀال ۽ حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري پڻ سنڀاليندو هو. ابن اثير ''اسد الغابه'' ۾ لکي ٿو ته مسجد الحرام جي سار سنڀال جي حوالي سان عباس ڪنهن کي به مسجد الحرام ۾ گارگند يا نامناسب ڳالهه ڪرڻ نه ڏيندو هو ۽ ماڻهو سندس مخالفت ڪرڻ جي سگهه نه رکندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ قريش جي سردارن گڏجي ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو هو ۽ ان ڪم ۾ سندس مددگار هئا.<ref name="UsdAlGhaba">{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |chapter=العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> [[عبدالمطلب بن هاشم]] [[زمزم جو کوھ|زمزم جو کوهه]] کوٽڻ کان پوءِ حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري سنڀالي. عبدالمطلب جي وفات کان پوءِ اها ذميواري سندس پٽ [[ابو طالب بن عبدالمطلب|ابو طالب]] وٽ آئي. ڪجهه سالن کان پوءِ ابو طالب مالي تنگيءَ جو شڪار ٿيو، تنهنڪري هن پنهنجي ڀاءُ عباس کان ايندڙ حج جي موسم تائين ڏهه هزار درهم قرض ورتا ۽ اهي پئسا حاجين کي پاڻي پيارڻ جي انتظامن تي خرچ ڪيا. ايندڙ سال به ابو طالب وٽ پئسا نه هئا، تنهنڪري هن عباس کان وڌيڪ چوڏهن هزار درهم قرض گهريا. عباس ان شرط تي قرض ڏيڻ قبول ڪيو ته جيڪڏهن ابو طالب ايندڙ سال رقم واپس نه ڪري سگهيو ته حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري عباس جي حوالي ڪندو. ابو طالب اها شرط قبول ڪئي ۽ ايندڙ سال رقم واپس نه ڪري سگهڻ سبب اها ذميواري عباس جي حوالي ڪري ڇڏي.<ref>{{cite book |author=علي بن برهان الدين الحلبي |title=السيرة الحلبية |volume=1 |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |author=جواد علي |title=المفصل في تاريخ العرب قبل الإسلام |page=1892 |url=http://islamport.com/d/3/tkh/1/49/769.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304194307/http://islamport.com/d/3/tkh/1/49/769.html |archive-date=4 March 2016 |language=ar }}</ref> عباس کان پوءِ اها ذميواري سندس پٽ [[عبدالله بن عباس]] ڏانهن منتقل ٿي ۽ عباسي خاندان ۾ [[السفاح|سفاح]] جي دور تائين جاري رهي. پوءِ [[عباسي خلافت|بني عباس]] خلافت سنڀالڻ کان پوءِ اها ذميواري ڇڏي ڏني. ان کان پوءِ اها آل زبير ڏانهن منتقل ٿي، جن کي اڳ به عباسين طرفان اها ذميواري سونپي ويندي هئي. بيان موجب اها خدمت سندن اولاد ۾ جاري رهي ۽ اڄ اهي مڪي جي آل عباس الهاشميين جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا ۽ پاڻي پيارڻ واري خدمت، جيڪا هاڻي ''مڪتب الزمازمه الموحد'' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، ان ۾ سندن حصا نسل در نسل منتقل ٿيندا رهيا آهن.<ref>{{cite web |url=http://zamazemah.com.sa/whoarewe/ |title=من نحن |publisher=مكتب الزمازمة الموحد |language=ar |access-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928131831/http://zamazemah.com.sa:80/whoarewe/ |archive-date=28 September 2018 }}</ref><ref>{{cite book |author=فهد العباس وعبدالإله العباس وعباس بصري الغنيمي العباسي |title=نبذات الوصل لذرية أمير المؤمنين الخليفة أبي جعفر منصور المستنصربالله العباسي |publisher=دار ركابي للنشر والتوزيع |url=https://archive.org/download/olomnasb_ymail_20180719/%D9%86%D8%A8%D8%B0%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B5%D9%84%20%D9%84%D8%B0%D8%B1%D9%8A%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D8%A9%20%D8%A3%D8%A8%D9%8A%20%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408193737/https://archive.org/download/olomnasb_ymail_20180719/%D9%86%D8%A8%D8%B0%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B5%D9%84%20%D9%84%D8%B0%D8%B1%D9%8A%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D8%A9%20%D8%A3%D8%A8%D9%8A%20%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1.pdf |archive-date=8 April 2022 |language=ar }}</ref> ==== سندس باري ۾ نازل ٿيل آيت ==== سندس باري ۾ {{قرآن|التوبة|19|لا تخريج=1}} نازل ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>[[سورة التوبة]]، آيت 19.</ref> [[ابن كثير دمشقي|ابن ڪثير]] علي بن ابي طلحه کان روايت ڪري ٿو ته [[عبدالله بن عباس|ابن عباس]] ان آيت جي تفسير ۾ چيو: {{quote|هيءَ آيت '''عباس بن عبدالمطلب''' جي باري ۾ نازل ٿي، جڏهن هو [[غزوه بدر|بدر جي ڏينهن]] قيد ٿيو. هن چيو: ”جيڪڏهن توهان اسلام، هجرت ۽ جهاد ۾ اسان کان اڳتي رهيا آهيو ته اسان به [[مسجد الحرام]] جي سار سنڀال ڪندا هئاسين، حاجين کي پاڻي پياريندا هئاسين ۽ قيدين کي آزاد ڪرائيندا هئاسين.“ پوءِ الله {{عز وجل}} فرمايو: {{قرآن|نص=أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ}} کان وٺي {{قرآن|نص=وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ}} تائين؛ يعني اهي عمل شرڪ جي حالت ۾ ڪيا ويا هئا، ۽ شرڪ جي حالت ۾ ڪيل عمل قبول نه ٿيندو.}}<ref name="IbnKathirTawbah19">{{cite book |author=ابن كثير الدمشقي |title=[[s:تفسير ابن كثير/سورة التوبة#أجعلتم سقاية الحاج وعمارة المسجد الحرام كمن آمن بالله واليوم الآخر وجاهد في سبيل الله لا يستوون عند الله والله لا يهدي القوم الظالمين (19)|تفسير القرآن العظيم]] |chapter=تفسير سورة التوبة، الآية 19 |language=ar }}</ref> === بيعت عقبه ۽ غزوه بدر === عباس پنهنجي ڀائٽي [[محمد|اسلام جي پيغمبر محمد]] سان گڏ [[بيعت عقبه]] وقت موجود هو، جڏهن انصار محمد سان بيعت ڪئي. عباس ان موقعي تي معاهدي کي مضبوط ڪرڻ لاءِ موجود هو، جيتوڻيڪ ان وقت تائين سندس اسلام جو کليل اظهار نه ٿيو هو.<ref name="UsdAlGhaba"/> عباس ٻين [[بنو هاشم|بني هاشم]] جي ماڻهن وانگر [[قريش]] سان گڏ [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] ۾ شريڪ ٿيو. اسلامي روايتن موجب کيس زبردستي جنگ لاءِ آندو ويو هو ۽ رسول الله [[محمد]] پنهنجي صحابين کي بني هاشم جي انهن ماڻهن کي قتل نه ڪرڻ جو حڪم ڏنو هو، جن کي سندن مرضيءَ خلاف جنگ ۾ آندو ويو هو. [[عبدالله بن عباس|ابن عباس]] کان روايت آهي: {{quote|نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ان ڏينهن پنهنجي اصحابن کي فرمايو: ”مون کي خبر آهي ته بني هاشم ۽ ٻين مان ڪجهه ماڻهن کي زبردستي ڪڍيو ويو آهي ۽ انهن کي اسان سان جنگ ڪرڻ جي ڪا خواهش ناهي. تنهنڪري توهان مان جيڪو [[بنو هاشم|بني هاشم]] جي ڪنهن شخص سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري؛ جيڪو ابو البختري بن هشام بن الحارث بن اسد سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري؛ ۽ جيڪو '''عباس بن عبدالمطلب'''، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي چاچي، سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس زبردستي ڪڍيو ويو آهي.“}}<ref>{{cite book |author=ابن هشام |title=السيرة النبوية |chapter=غزوة بدر |language=ar }}</ref> جنگ دوران عباس بن عبدالمطلب، سندس حليف ۽ سندس ڀائٽيو [[عقيل بن ابي طالب]] قيد ڪيا ويا. انهن کي انصاري عبيد بن اوس قيد ڪيو، جنهن کي نبي [[محمد]] ”مُقَرِّن“ جو لقب ڏنو. هو چوي ٿو: {{quote|جڏهن [[غزوه بدر|بدر جو ڏينهن]] آيو ته مون '''عباس بن عبدالمطلب'''، [[عقيل بن ابي طالب]] ۽ عباس جي هڪ [[فهر بن مالڪ|فهري]] حليف کي قيد ڪيو. مون عباس ۽ عقيل کي گڏ ٻڌو. جڏهن [[محمد|رسول الله]] {{صلى الله عليه وسلم}} انهن ٻنهي کي ڏٺو ته مون کي ”مُقَرِّن“ سڏيو ۽ فرمايو: ”انهن ٻنهي کي پڪڙڻ ۾ هڪ معزز فرشتي تنهنجي مدد ڪئي آهي.“}}<ref name="IbnSaad4532">{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4532 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4532 |website=إسلام ويب |language=ar |access-date=4 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref> ابو اليسر پڻ چيو: {{quote|بدر جي ڏينهن مون عباس کي ڏٺو، هو ائين بيٺو هو ڄڻ ڪو بت هجي ۽ سندس اکين مان ڳوڙها وهي رهيا هئا. مون چيو: الله توکي مائٽيءَ جي لحاظ کان بڇڙو بدلو ڏئي، ڇا تون پنهنجي ڀائٽي خلاف سندس دشمنن سان گڏ وڙهين ٿو؟ هن پڇيو: ”هن سان ڇا ٿيو، ڇا هو مارجي ويو؟“ مون چيو: ”الله کيس ان کان وڌيڪ عزت ۽ مدد ڏني آهي.“ هن چيو: ”تون مون سان ڇا ڪرڻ چاهين ٿو؟“ مون چيو: ”قيد ڪرڻ، ڇاڪاڻ⁠تہ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} تنهنجي قتل کان منع ڪئي آهي.“ هن چيو: ”هيءَ سندس مون سان پهرين ڀلائي ناهي.“ پوءِ مون کيس قيد ڪيو ۽ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ وٺي آيس.}}<ref name="DhahabiAbbas">{{cite book |author=شمس الدين الذهبي |title=[[s:سير أعلام النبلاء/العباس بن عبد المطلب|سير أعلام النبلاء]] |chapter=العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> قيد ٿيڻ کان پوءِ عباس کي مضبوطيءَ سان ٻڌو ويو. ان رات [[نبي|نبي]] پنهنجي چاچي عباس جي ڪري جاڳندو رهيو. هڪ صحابي پڇيو: ”اي الله جا نبي، اوهان کي ڪهڙي ڳالهه جاڳائي رکيو آهي؟“ پاڻ فرمايائون: ”عباس جي دانهن مون کي جاڳائي رکيو آهي.“ پوءِ هڪ شخص وڃي سندس ٻڌڻ ڍرو ڪيو. رسول الله پڇيو: ”مون کي عباس جي دانهن ڇو نٿي ٻڌڻ ۾ اچي؟“ ان شخص چيو: ”مون سندس ٻڌڻ ڍرو ڪيو آهي.“ رسول الله فرمايو: ”ته پوءِ سڀني قيدين سان ائين ئي ڪر.“<ref>{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |volume=3 |page=61 |language=ar }}</ref> رسول الله عباس کي، جڏهن هو قيد ۾ هو، چيو ته هو پنهنجو، [[عقيل بن ابي طالب]]، نوفل بن حارث ۽ پنهنجي حليف عتبه بن عمرو جو فديو ادا ڪري. عباس چيو ته هو مسلمان آهي ۽ کيس زبردستي جنگ لاءِ آندو ويو هو. رسول الله کيس فرمايو: ”الله تنهنجي اسلام بابت وڌيڪ ڄاڻي ٿو؛ جيڪڏهن تنهنجي ڳالهه سچي آهي ته الله توکي ان جو اجر ڏيندو، پر ظاهر طور تنهنجو معاملو اسان جي خلاف هو، تنهنڪري پنهنجو فديو ادا ڪر.“ رسول الله اڳ ئي عباس کان ويهه اوقيا سون ورتو هو. عباس عرض ڪيو ته ان کي سندس فديي ۾ شمار ڪيو وڃي، پر پاڻ فرمايائون: ”نه، اهو مال آهي جيڪو الله اسان کي توکان ڏياريو آهي.“ عباس چيو: ”مون وٽ ٻيو مال ڪونهي.“ رسول الله فرمايو: ”پوءِ اهو مال ڪٿي آهي، جيڪو تون مڪي مان نڪرڻ وقت [[ام الفضل بنت الحارث]] وٽ رکي آيو هئين، جڏهن توهان ٻنهي کان سواءِ ڪو به موجود نه هو، ۽ تو هن کي چيو هو ته جيڪڏهن هن سفر ۾ مون سان ڪا مصيبت پيش اچي ته فضل لاءِ ايترو، عبدالله لاءِ ايترو...؟“ عباس چيو: ”ان ذات جو قسم جنهن اوهان کي حق سان موڪليو آهي، ان ڳالهه جي مون ۽ هن کان سواءِ ڪنهن کي به خبر نه هئي؛ هاڻي مون کي يقين آهي ته اوهان الله جا رسول آهيو.“ پوءِ عباس پنهنجو، پنهنجي ڀائٽي ۽ پنهنجي حليف جو فديو ادا ڪيو.<ref name="IbnSaad4539">{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4539 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4539 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101249/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4539 |archive-date=12 November 2018 }}</ref> ان موقعي سان {{قرآن|الأنفال|70}} جي نزول جو ذڪر ڪيو ويو آهي. عباس چوندو هو: {{quote|الله جو قسم، هيءَ آيت منهنجي باري ۾ نازل ٿي، جڏهن مون رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} آڏو پنهنجي اسلام جو ذڪر ڪيو.}}<ref name="IbnKathirAnfal70">{{cite book |author=ابن كثير الدمشقي |title=[[s:تفسير ابن كثير/سورة الأنفال#يا أيها النبي قل لمن في أيديكم من الأسرى إن يعلم الله في قلوبكم خيرا يؤتكم خيرا مما أخذ منكم ويغفر لكم والله غفور رحيم (70)|تفسير القرآن العظيم]] |chapter=تفسير سورة الأنفال، الآية 70 |language=ar }}</ref> فديو ادا ڪرڻ کان پوءِ عباس [[مڪو|مڪي]] موٽي ويو،<ref>{{cite book |author=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=4 |page=30 |language=ar }}</ref> جتي هن حاجين کي پاڻي پيارڻ، سرداري ۽ حاجين جي مهمانيءَ سان لاڳاپيل بني هاشم جون ذميواريون سنڀالڻ جاري رکيون.<ref>{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4545 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4545 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref> === اسلام قبول ڪرڻ بابت روايتون === عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي وقت بابت تاريخي روايتن ۾ اختلاف ملي ٿو. هڪ روايت موجب عباس [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] کان اڳ ئي ڳجهي نموني اسلام قبول ڪري چڪو هو.<ref name="IbnIshaq309"/> بدر ۾ قيد ٿيڻ کان پوءِ عباس پاڻ به رسول الله کي چيو هو ته هو مسلمان آهي، پر کيس زبردستي قريش سان گڏ آندو ويو هو.<ref name="IbnSaad4539"/> ڪجهه روايتن موجب هن بدر کان پوءِ اسلام قبول ڪيو، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ سندس اسلام جي کليل اظهار ۽ مڪي مان هجرت کي [[فتح مڪو|فتح مڪي]] کان ٿورو اڳ واري دور سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |author=Muhammad ibn Jarir al-Tabari |title=The History of al-Ṭabarī |publisher=State University of New York Press |location=Albany |language=en }}</ref><ref>{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |pages=546–548 |language=en }}</ref> اهڙيءَ طرح ذريعن ۾ عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي صحيح وقت بابت مختلف روايتون موجود آهن. == اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ جي زندگي == === اسلام قبول ڪرڻ ۽ هجرت === عباس بعد ۾ اسلام قبول ڪيو، پر سندس اسلام قبول ڪرڻ جي صحيح وقت بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. ڪن روايتن موجب هن [[غزوه خيبر|خيبر جي فتح]] کان اڳ اسلام قبول ڪيو هو، پر پنهنجي اسلام کي لڪائي رکيو ۽ [[فتح مڪو|فتح مڪي]] جي موقعي تي ان جو کليل اظهار ڪيو. [[صحابه جي فهرست#ا|ابو رافع]] کان روايت آهي: {{quote|آءٌ عباس بن عبدالمطلب جو غلام هئس. اسلام اسان جي گهر ۾ داخل ٿي چڪو هو؛ عباس اسلام قبول ڪيو، ام الفضل اسلام قبول ڪيو ۽ مون به اسلام قبول ڪيو. عباس پنهنجي قوم کان ڊڄندو هو، سندن مخالفت کي پسند نه ڪندو هو ۽ پنهنجي اسلام کي لڪائي رکندو هو.}}<ref>{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36745&hid=4703 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref><ref>{{cite web |author=أبو الفرج الأصفهاني |title=كتاب الأغاني |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=482&pid=294511&hid=110 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305014829/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=482&pid=294511&hid=110 |archive-date=5 March 2016 }}</ref><ref>{{cite web |author=ابن كثير |title=البداية والنهاية |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=59&ID=276&idfrom=249&idto=311&bookid=59&startno=24 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101246/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=59&ID=276&idfrom=249&idto=311&bookid=59&startno=24 |archive-date=12 November 2018 }}</ref> هڪ ٻي روايت موجب عباس [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] کان اڳ ئي اسلام قبول ڪري چڪو هو ۽ [[قريش]] جون خبرون رسول الله ڏانهن لکي موڪليندو هو، جڏهن ته مڪي جا مسلمان به سندس مدد ۽ سهارو حاصل ڪندا هئا.<ref>{{cite web |author=ابن عبد البر |title=الاستيعاب في معرفة الأصحاب |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=342003&bk_no=690&startno=2 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112061010/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=342003&bk_no=690&startno=2 |archive-date=12 November 2018 }}</ref><ref name="UsdAlGhaba61">{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |volume=3 |page=61 |language=ar }}</ref> بعد ۾ عباس رسول الله ڏانهن هجرت لاءِ روانو ٿيو. رستي ۾ سندس ملاقات رسول الله سان ٿي، جيڪو ان وقت [[مڪو|مڪي]] ڏانهن وڃي رهيو هو.<ref>{{cite book |author=ابن كثير |title=[[s:البداية والنهاية/الجزء الرابع/فصل إسلام العباس عم النبي صلى الله عليه وسلم|البداية والنهاية]] |volume=4 |chapter=فصل إسلام العباس عم النبي صلى الله عليه وسلم |language=ar }}</ref> عباس رسول الله سان گڏ [[فتح مڪو|فتح مڪي]] ۾ شريڪ ٿيو، جنهن کان پوءِ هجرت جو سلسلو ختم ٿي ويو.<ref name="UsdAlGhaba61"/> روايتن موجب رسول الله کي عباس جي اسلام قبول ڪرڻ تي خوشي ٿي. [[ابو رافع]] بيان ڪري ٿو ته هن رسول الله کي عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي خوشخبري ڏني، جنهن تي رسول الله کيس آزاد ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite web |author=نور الدين علي بن أبي بكر الهيثمي |title=مجمع الزوائد ومنبع الفوائد، كتاب المناقب، باب ما جاء في العباس عم رسول الله صلى الله عليه وسلم ومن جمع معه من ولده، حديث 15469 |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=87&ID=3010&idfrom=15592&idto=15612&bookid=87&startno=3 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101251/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=87&ID=3010&idfrom=15592&idto=15612&bookid=87&startno=3 |archive-date=12 November 2018 }}</ref> عباس ابو رافع کي رسول الله کي تحفي طور ڏنو هو.<ref>{{cite web |title=الطبقات الكبرى، ذكر خدم رسول الله صلى الله عليه وسلم ومواليه |url=http://www.al-eman.com/الكتب/الطبقات%20الكبرى%20**/ذكر%20صدقات%20رسول%20الله%20صلى%20الله%20عليه%20وسلم%20/i54&d54938&c&p1 |website=نداء الإيمان |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190531123717/http://www.al-eman.com/الكتب/الطبقات%20الكبرى%20**/ذكر%20صدقات%20رسول%20الله%20صلى%20الله%20عليه%20وسلم%20/i54&d54938&c&p1 |archive-date=31 May 2019 }}</ref> === جنگين ۾ شرڪت === عباس [[غزوه حنين]] ۾ پڻ شريڪ ٿيو. جڏهن جنگ دوران مسلمانن جي صفن ۾ ڀاڄ پئي ته هو رسول الله سان گڏ ثابت قدم رهيو. عباس بن عبدالمطلب بيان ڪري ٿو: {{quote|آءٌ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} سان گڏ [[غزوه حنين|حنين جي ڏينهن]] موجود هئس. آءٌ ۽ [[ابو سفيان بن الحارث]] بن عبدالمطلب رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} سان گڏ رهياسين ۽ کانئس جدا نه ٿياسين. رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} هڪ اڇي خچر تي سوار هئا، جيڪو کين فروه بن نفاثه جذامي تحفي ۾ ڏنو هو. جڏهن مسلمانن ۽ ڪافرن جو مقابلو ٿيو ته مسلمان پوئتي موٽڻ لڳا، پر رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} پنهنجي خچر کي ڪافرن ڏانهن وڌائڻ لڳا. آءٌ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي خچر جي واڳ جهلي ان کي روڪي رهيو هئس ته جيئن اهو تيزيءَ سان اڳتي نه وڌي، جڏهن ته ابو سفيان رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي رڪاب کي جهليو بيٺو هو. رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو: ”اي عباس! سمره وارن کي سڏ ڪر.“ عباس چوي ٿو ته منهنجو آواز تمام بلند هو، تنهنڪري مون وڏي آواز سان سڏ ڪيو: '''سمره وارا ڪٿي آهن؟''' الله جو قسم، جڏهن هنن منهنجو آواز ٻڌو ته ائين واپس وريا، جيئن ڳئون پنهنجن ٻچن ڏانهن موٽندي آهي، ۽ چوڻ لڳا: '''اسين حاضر آهيون، اسين حاضر آهيون.''' پوءِ انهن ڪافرن سان جنگ شروع ڪئي. انصار کي سڏ ڪيو ويو: ”اي انصار! اي انصار!“ پوءِ اهو سڏ خاص ڪري بني حارث بن خزرج لاءِ ڪيو ويو: ”اي بني حارث بن خزرج! اي بني حارث بن خزرج!“ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} پنهنجي خچر تي ويٺي سندن جنگ ڏانهن ڏٺو ۽ فرمايو: '''هاڻي جنگ گرم ٿي وئي آهي.''' پوءِ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} ڪجهه پٿريون کڻي ڪافرن جي منهن ڏانهن اڇلايون ۽ فرمايو: '''محمد جي رب جو قسم، اهي شڪست کائي ويا.''' آءٌ جنگ ڏانهن ڏسڻ ويس ۽ مون کي اها ساڳي حالت ۾ نظر آئي؛ پر الله جو قسم، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جون پٿريون اڇلائڻ کان پوءِ مون مسلسل ڏٺو ته سندن زور گهٽجندو ويو ۽ سندن حالت پوئتي هٽڻ لڳي.}}<ref>{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=[[s:صحيح مسلم/كتاب الجهاد والسير|صحيح مسلم]] |chapter=كتاب الجهاد والسير، باب في غزوة حنين |at=حديث 1775 |language=ar }}</ref> === حديث جي روايت === عباس بن عبدالمطلب رسول الله کان ڪيترائي حديثون روايت ڪيون. سندس روايتن مان پنجٽيهه حديثون ''مسند [[بقي بن مخلد]]'' ۾، هڪ حديث [[صحيح بخاري]] ۾ ۽ ٽي حديثون [[صحيح مسلم]] ۾ بيان ٿيل آهن.<ref name="DhahabiAbbas"/> عباس کان حديث روايت ڪندڙن ۾ سندس پٽ '''[[عبدالله بن عباس]]'''، '''ڪثير بن عباس''' ۽ '''عبيدالله بن عباس'''، سندس ڌيءَ '''ام ڪلثوم بنت عباس'''، ۽ ٻين راوين مان '''[[احنف بن قيس]]'''، '''[[عبدالله بن الحارث بن نوفل]]'''، '''[[جابر بن عبدالله انصاري|جابر بن عبدالله بن عمرو بن حرام]]'''، '''عبدالله بن عميره'''، '''[[عامر بن سعد بن ابي وقاص]]'''، '''اسحاق بن عبدالله بن نوفل'''، '''مالڪ بن اوس بن الحدثان'''، '''نافع بن [[جبير بن مطعم]]'''، سندس آزاد ڪيل غلام '''صهيب'''، '''عباس بن عبدالرحمان'''، جيڪو [[بنو هاشم|بني هاشم]] جو مولا هو، '''عبدالله بن عنمه مزني'''، '''[[عبدالرحمان بن سابط]] جُمحي''' ۽ '''[[محمد بن ڪعب قرظي]]''' شامل آهن.<ref name="DhahabiAbbas"/><ref>{{cite web |author=المزي |title=عباس بن عبد المطلب، تهذيب الكمال |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=1&pid=649539&bk_no=1857&startno=0 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305013827/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=1&pid=649539&bk_no=1857&startno=0 |archive-date=5 March 2016 }}</ref> سندس روايت ڪيل حديثن مان هڪ [[مسلم بن الحجاج]] پنهنجي [[صحيح مسلم]] ۾ [[عامر بن سعد بن ابي وقاص]] جي واسطي سان روايت ڪئي آهي: {{quote|عباس بن عبدالمطلب کان روايت آهي ته هن رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي فرمائيندي ٻڌو: ”جڏهن ٻانهو سجدو ڪري ٿو ته ساڻس گڏ ست عضوا سجدو ڪن ٿا: سندس چهرو، ٻئي هٿ، ٻئي گوڏا ۽ ٻئي پير.“}}<ref>{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=[[s:صحيح مسلم/كتاب الصلاة#باب أعضاء السجود والنهي عن كف الشعر والثوب وعقص الرأس في الصلاة|صحيح مسلم]] |chapter=كتاب الصلاة، باب أعضاء السجود والنهي عن كف الشعر والثوب وعقص الرأس في الصلاة |language=ar }}</ref> اهڙيءَ طرح [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] پنهنجي [[صحيح بخاري]] ۾ [[عبدالله بن الحارث بن نوفل]] کان روايت ڪري ٿو ته عباس بن عبدالمطلب رسول الله کان پڇيو: {{quote|'''عباس بن عبدالمطلب''' رضي الله عنه نبي {{صلى الله عليه وسلم}} کي چيو: ”اوهان پنهنجي [[ابو طالب بن عبدالمطلب|چاچي]] کي ڪهڙو فائدو پهچايو؟ هو اوهان جي حفاظت ڪندو هو ۽ اوهان جي خاطر ڪاوڙبو هو.“ پاڻ فرمايائون: ”هو باهه جي هڪ هلڪي حصي ۾ آهي؛ جيڪڏهن آءٌ نه هجان ها ته هو باهه جي سڀ کان هيٺئين درجي ۾ هجي ها.“}}<ref>{{cite book |author=محمد بن إسماعيل البخاري |title=[[s:صحيح البخاري/كتاب فضائل الصحابة#باب قصة أبي طالب|صحيح البخاري]] |chapter=كتاب فضائل الصحابة، باب قصة أبي طالب |language=ar }}</ref> == وفات == زندگيءَ جي آخري دور ۾ عباس بن عبدالمطلب جي نظر هلي وئي هئي. روايتن موجب هن پنهنجي وفات وقت ستر غلام آزاد ڪيا. عباس [[مدينو|مديني]] ۾ 12 رجب [[32 ھ]] تي 88 ورهين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي.<ref>{{cite web |title=وفاة العباس بن عبد المطلب عم الرسول صلى الله عليه وسلم 12 رجب 32 هـ |url=http://articles.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=204235 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305053915/http://articles.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=204235 |archive-date=5 March 2016 }}</ref> سندس وفات کان پوءِ [[بنو هاشم|بني هاشم]] مؤذن موڪليا، جن [[مدينو|مديني]] جي ماڻهن کي سندس وفات جي خبر ڏيندي اعلان ڪيو: '''”الله ان شخص تي رحم ڪري، جيڪو عباس بن عبدالمطلب جي جنازي ۾ شريڪ ٿئي.“''' ان اعلان کان پوءِ ماڻهن جو وڏو ميڙ سندس جنازي ۾ شريڪ ٿيو. جنازي کي کڻڻ ۽ تدفين ۾ شريڪ ٿيڻ لاءِ ماڻهن جي گهڻي رش ٿي وئي، جنهن سبب خليفي [[عثمان بن عفان]] کي ماڻهن جي ميڙ کي منظم ڪرڻ لاءِ انتظام ڪرڻو پيو. [[عثمان بن عفان]] سندس غسل وقت موجود هو، جڏهن ته [[علي بن ابي طالب]]، عباس جي پٽ [[عبدالله بن عباس]] ۽ سندس ٻين ٻن پٽن قثم بن عباس ۽ عبيدالله بن عباس کيس غسل ڏنو. عثمان بن عفان سندس جنازي نماز پڙهائي، جنهن کان پوءِ عباس بن عبدالمطلب کي [[جنت البقيع|بقيع الغرقد]] ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="DhahabiAbbas"/> == اسلام ۾ فضيلت ۽ مرتبو == اسلامي روايتن ۾ عباس بن عبدالمطلب کي [[محمد|رسول الله]] ۽ [[صحابي|صحابه]] وٽ وڏي مرتبي وارو بيان ڪيو ويو آهي. ابو سفيان بن حارث پنهنجي والد کان روايت ڪري ٿو: {{quote|عباس، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ ماڻهن مان وڏي مرتبي وارو هو، ۽ صحابه عباس جي فضيلت کي مڃيندا هئا، ساڻس صلاح مشورو ڪندا هئا ۽ سندس راءِ وٺندا هئا.}}<ref name="IbnHajarIsaba">{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=4 |page=30 |language=ar }}</ref> روايت آهي ته جڏهن عباس [[عمر بن خطاب]] يا [[عثمان بن عفان]] وٽان لنگهندو هو ۽ اهي سواريءَ تي هوندا هئا ته سندس احترام ۾ سواريءَ تان لهي پوندا هئا ۽ جيستائين هو اڳتي نه نڪري ويندو هو، تيستائين ائين رهندا هئا.<ref>{{cite book |last=ابن عساكر |title=تاريخ دمشق |id=حديث 26795 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=798&pid=383249&hid=26795 |language=ar }}</ref> هڪ موقعي تي عمر بن خطاب عباس کي چيو: {{quote|الله جو قسم، جنهن ڏينهن تون اسلام آڻيندين، تنهنجو اسلام آڻڻ مون کي خطاب جي اسلام آڻڻ کان به وڌيڪ پيارو هو، جيڪڏهن هو اسلام آڻي ها؛ ۽ ان جو سبب رڳو اهو هو ته مون کي خبر هئي ته تنهنجو اسلام آڻڻ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي خطاب جي اسلام آڻڻ کان وڌيڪ پيارو هو.}}<ref>{{cite book |last=ابن كثير |title=[[s:البداية والنهاية/الجزء الرابع/فصل نزول النبي عليه السلام إلى مر الظهران|البداية والنهاية، الجزء الرابع، فصل نزول النبي عليه السلام إلى مر الظهران]] |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |last=ابن هشام |title=السيرة النبوية |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=1380&idto=1380&bk_no=58&ID=650 |access-date=4 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190303033218/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=1380&idto=1380&bk_no=58&ID=650 |archive-date=3 March 2019 |language=ar }}</ref> [[عائشه بنت ابي بڪر|عائشه]] کان روايت آهي: {{quote|مون رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي ڪنهن ٻئي شخص جو ايترو احترام ڪندي نه ڏٺو، جيترو هو عباس جو احترام ۽ عزت ڪندو هو.}}<ref>{{cite book |last=الذهبي |title=تاريخ الإسلام |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=443035&bk_no=936&startno=3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225225043/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=443035&bk_no=936&startno=3 |archive-date=25 December 2018 |language=ar }}</ref> نسب جي علم ۾ عباس بن عبدالمطلب لاءِ ''سيد الاعمام'' (چاچن جو سردار) جو لقب پڻ استعمال ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو [[محمد]] جو چاچو هو.<ref>{{cite web |title=سيد الأعمام |url=http://www.bani-alabbas.com/articles.php?action=show&id=107 |website=الأمانة العامة لأنساب السادة العباسيين |access-date=August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190409143946/http://www.bani-alabbas.com/articles.php?action=show&id=107 |archive-date=9 April 2019 |url-status=dead |language=ar }}</ref> === عباس وسيلي مينهن جي دعا === روايت آهي ته [[عمر بن خطاب]] جي خلافت دوران جڏهن ڏڪار پوندو هو ته هو عباس بن عبدالمطلب کي دعا لاءِ اڳتي ڪندو هو ۽ چوندو هو: {{quote|اي الله! اسان اڳ پنهنجي نبيءَ وسيلي توکان مينهن گهرندا هئاسين ۽ تون اسان کي مينهن ڏيندو هئين؛ هاڻي اسان پنهنجي نبيءَ جي چاچي وسيلي توکان مينهن گهرون ٿا، تنهنڪري اسان کي مينهن عطا ڪر.}} روايت موجب پوءِ مينهن وسندو هو.<ref>{{cite book |author=البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الاستسقاء |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&bk_no=52&ID=1873 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405195220/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1 |archive-date=5 April 2016 |language=ar }}</ref> صحابي [[حسان بن ثابت]] ان واقعي بابت شعر چيو:<ref name="Shamela"/><ref>{{cite book |last=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |volume=3 |page=63 |language=ar }}</ref> {{quote| سأل الإمامُ وقد تتابع جدبُنا\\فَسَقَى الغمام بغُرَّة العباسِ عم النبي وصِنوِ والده الذي\\ورث النبيَّ بذاك دُون الناسِ أحيا الإله به البلاد فأصبحت\\مُخضرَّة الأجنابِ بعد الياسِ<br/> ترجمو:<br/> امام دعا گهري، جڏهن ڏڪار ويو هو وڌي\\عباس جي برڪت سان، ڪڪر مينهن ويا وسي نبيءَ جو چاچو، سندس والد جو سڳو ڀاءُ\\اهو شرف کيس مليو، ٻين کان ٿيو سَواءُ الله سندس وسيلي ملڪ کي جيئاريو وري\\نااميديءَ کان پوءِ هر پاسي ساوڪ وئي ڀري}} عباس بن عتبه بن ابي لهب پڻ شعر چيو:<ref>{{cite book |last=ابن عساكر |title=[[تاريخ دمشق]] |volume=26 |page=361 |language=ar }}</ref> {{quote| بعمّي سقى الله الحجاز وأهله\\عشية يستسقي بشيبته عمر توجه بالعباس في الجدب راغبًا\\إليه فما إن رام حتى أتى المطر ومنا رسول الله فينا تراثه\\فهل فوق هذا للمفاخر مفتخر<br/> ترجمو:<br/> منهنجي چاچي سان حجاز تي، رب مينهن وسايو\\جڏهن عمر سندس اڇن وارن سان دعا لاءِ آيو ڏڪار ۾ عباس کي اڳيان ڪري، رب ڏانهن ڪيائين پڪار\\اڃا دعا پوري نه ٿي، ته وسي پيو مينهن اپار اسان مان آهي رسول الله، سندس ورثو اسان ۾ آ\\پوءِ هن کان وڌ فخر جو، ٻيو ڪهڙو سبب ڀلا؟}} ربيعه بن حارث بن عبدالمطلب کان روايت آهي: {{quote|عباس بن عبدالمطلب رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ آيو، ان وقت هو ڪاوڙيل هو ۽ آءٌ به اتي موجود هئس. رسول الله پڇيس: ”توکي ڪهڙي ڳالهه ڪاوڙايو آهي؟“ هن چيو: ”اي الله جا رسول! اسان ۽ قريش جو هي ڪهڙو معاملو آهي، جو جڏهن اهي پاڻ ۾ ملن ٿا ته خوش چهري سان ملن ٿا، پر جڏهن اسان سان ملن ٿا ته اهڙي نموني نٿا ملن؟“ ان تي رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} ڪاوڙجي پيو، ايتري قدر جو سندس چهرو ڳاڙهو ٿي ويو، پوءِ فرمايائين: ”ان ذات جو قسم، جنهن جي هٿ ۾ منهنجي جان آهي، ڪنهن شخص جي دل ۾ ايمان داخل نه ٿيندو، جيستائين هو توهان سان الله ۽ سندس رسول جي خاطر محبت نه ڪري.“ پوءِ فرمايائين: ”اي ماڻهوؤ! جنهن منهنجي چاچي کي ايذايو، تنهن مون کي ايذايو، ڇاڪاڻ⁠تہ ماڻهوءَ جو چاچو سندس پيءُ جهڙو هوندو آهي.“}}<ref>{{cite book |last=الترمذي |title=سنن الترمذي |chapter=كتاب المناقب، باب مناقب العباس بن عبد المطلب |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=7291&idto=7300&bk_no=56&ID=2036#docu |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101239/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=7291&idto=7300&bk_no=56&ID=2036 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref> هن واقعي جي تشريح بابت اسلامي عالمن ۾ ''توسل'' جي نوعيت جي حوالي سان مختلف رايا ملي سگهن ٿا. ڪجهه سني ذريعا ان کي عباس جي دعا وسيلي توسل قرار ڏين ٿا ۽ ان کي جائز توسل جي مثال طور پيش ڪن ٿا.<ref>{{cite web |author=مجلة البحوث الإسلامية |title=التوسل المشروع والممنوع |url=http://www.alifta.net/Fatawa/fatawaDetails.aspx?BookID=2&View=Page&PageNo=6&PageID=10903 |access-date=6 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112061037/http://www.alifta.net/Fatawa/fatawaDetails.aspx?BookID=2&View=Page&PageNo=6&PageID=10903 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref><ref>{{cite web |author=مركز الفتوى |title=حقيقة ودلالة توسل عمر بالعباس |url=http://fatwa.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=191537 |website=إسلام ويب |access-date=6 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101320/http://fatwa.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=191537 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref> == ذاتي زندگي == === حليو ۽ شخصيت === [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]]، ڪلبي کان عباس جي حليي بابت نقل ڪري ٿو ته هو معزز، رعبدار، عقلمند ۽ خوبصورت هو؛ سندس رنگ اڇو ۽ چهرو ڀريل هو، سندس ٻه چوٽيون هيون ۽ قد معتدل هو. ذهبي پاڻ سندس باري ۾ لکي ٿو: {{quote|بلڪه هو ڊگهن ماڻهن مان هو، صورت ۾ نهايت سهڻو، وجيهه ۽ تمام بلند آواز وارو هو، ان سان گڏ وڏي بردباري ۽ سرداريءَ وارو هو.}} ٻئي هنڌ ذهبي لکي ٿو: {{quote|هو مڪمل جسماني بناوت وارو ۽ نهايت بلند آواز وارو هو.}}<ref name="DhahabiAbbas"/> سندس بلند آواز بابت روايت آهي ته جڏهن کيس پنهنجن خادمن جي ضرورت پوندي هئي ته هو [[جبل سلع|سلع جبل]] تي بيهي کين سڏيندو هو ۽ اهي اٺ يا نو ميل پري غابه واري علائقي ۾ به سندس آواز ٻڌندا هئا.<ref>{{cite book |last=علي بن برهان الدين الحلبي |title=[[s:السيرة الحلبية/غزوة حنين|السيرة الحلبية، غزوة حنين]] |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |last=ابن عساكر |title=تاريخ دمشق |volume=26 |id=حديث 26839 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=798&pid=383249&hid=26839 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101253/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=798&pid=383249&hid=26839 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref> ذهبي، [[عمر بن خطاب|عمر]] جي آزاد ڪيل غلام اسلم کان هڪ روايت نقل ڪري ٿو ته جڏهن عمر شام جي ويجهو پهتو ته هن پنهنجي غلام جي سواري ورتي ۽ غلام کي پنهنجي سواريءَ تي ويهاريو. عباس ان وقت عمر جي اڳيان هڪ عمدي گهوڙي تي سوار هو ۽ هو سهڻو شخص هو. اتان جا سردار عباس کي سلام ڪندا رهيا، کيس عمر سمجهي رهيا هئا، جڏهن ته عباس اشارو ڪري کين ٻڌائيندو رهيو ته عمر هو نه، پر ٻيو شخص آهي.<ref name="DhahabiAbbas"/> [[مرتضيٰ زبيدي|زبيدي]] ''[[تاج العروس من جواهر القاموس|تاج العروس]]'' ۾ لکي ٿو ته ''ذو الرأي'' عباس بن عبدالمطلب هاشمي جو لقب هو.<ref>{{cite book |last=الزبيدي |first=مرتضى |title=تاج العروس من جواهر القاموس |publisher=دار مكتبة الحياة |location=بيروت |volume=10 |page=141 |url=https://www.google.com.sa/books/edition/%D8%B4%D8%B1%D8%AD_%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%85%D9%89_%D8%AA%D8%A7/kKEKNeFtwIEC?hl=en&gbpv=1&dq=%D8%B0%D9%88+%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A3%D9%8A+%D9%84%D9%82%D8%A8+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3+%D8%A8%D9%86+%D8%B9%D8%A8%D8%AF+%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B7%D9%84%D8%A8&pg=PA141&printsec=frontcover |archive-url=http://web.archive.org/web/20241221115344/https://www.google.com.sa/books/edition/%D8%B4%D8%B1%D8%AD_%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%85%D9%89_%D8%AA%D8%A7/kKEKNeFtwIEC?hl=en&gbpv=1&dq=%D8%B0%D9%88+%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A3%D9%8A+%D9%84%D9%82%D8%A8+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3+%D8%A8%D9%86+%D8%B9%D8%A8%D8%AF+%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B7%D9%84%D8%A8&pg=PA141&printsec=frontcover |archive-date=21 December 2024 |language=ar }}</ref> === شاديون ۽ اولاد === عباس بن عبدالمطلب جي شادين ۽ اولاد بابت قديم نسب نامن ۽ سوانحي ذريعن ۾ ڪجهه اختلاف ملي ٿو. سندس مشهور زالن مان '''ام الفضل لبابه ڪبرى هلاليه'''، يعني [[لبابه بنت حارث|لبابه بنت حارث]] هئي. هوءَ شروعاتي مسلمان عورتن مان هئي ۽ [[خديجه بنت خويلد]] کان پوءِ اسلام قبول ڪندڙ عورتن مان شمار ڪئي وڃي ٿي. روايت موجب [[ابو لهب]] جڏهن ابو رافع تي حملو ڪيو ته لبابه خيمي جي ٿنڀي سان ابو لهب کي ڌڪ هنيو.<ref name="Roded1994">{{cite book |last=Roded |first=Ruth |title=Women in Islamic Biographical Collections: From Ibn Sa'd to Who's Who |publisher=Lynne Rienner Publishers |location=Boulder |year=1994 |pages=37–38 |isbn=1-55587-442-8 |language=en }}</ref> لبابه مان عباس کي '''[[فضل بن عباس]]'''، '''[[عبدالله بن عباس]]'''، '''عبيدالله بن عباس'''، '''[[قثم بن عباس]]'''، '''[[معبد بن عباس]]'''، '''عبدالرحمان بن عباس''' ۽ '''[[ام حبيب بنت عباس]]''' ڄاوا.<ref>{{cite book |last=الطبري |title=The History of al-Ṭabarī |editor-last=Landau-Tasseron |editor-first=Ella |publisher=State University of New York Press |page=201 |language=en }}</ref> فضل سندس وڏو پٽ هو ۽ عباس ۽ لبابه جي ڪنيت ''ابوالفضل'' ۽ ''ام الفضل'' به ان سان منسوب هئي. [[عبدالله بن عباس]] اسلامي علمي روايت ۾ ''حبر الامة'' جي لقب سان مشهور ٿيو. روايت موجب [[محمد|نبي محمد]] سندس لاءِ دعا ڪئي: {{quote|اي الله! کيس دين جي سمجهه عطا ڪر.}} عبيدالله جي ڪنيت ابو محمد هئي، جڏهن ته قثم بابت روايت آهي ته سندس نسل اڳتي نه هليو. عبدالرحمان [[شام]] ۾ وفات ڪئي ۽ معبد افريقه ۾ مارجي ويو. ام حبيب جي شادي اسود بن سفيان بن عبد الاسد مخزومي سان ٿي. عباس جي ٻين زالن ۾ قريش سان تعلق رکندڙ '''فاطمه بنت جنيد''' جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=8 |chapter=11586 |language=ar }}</ref> سندس هڪ ٻي زال '''حجيله بنت جندب بن ربيع هذليه''' هئي، جنهن مان '''حارث بن عباس''' جي ڄمڻ جو ذڪر ملي ٿو؛ البت ڪجهه ذريعن ۾ حارث جي ماءُ بابت اختلاف آهي.<ref name="IbnHajar1904">{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=2 |chapter=1904 |language=ar }}</ref> ڪجهه ذريعن ۾ عباس جي هڪ ام ولد جو نالو '''سبأ''' ڄاڻايو ويو آهي، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ سندس هڪ يوناني ٻانهي يا ام ولد جو نالو '''مسليه''' ڏنو ويو آهي.<ref name="IbnSaadAbbas">{{cite book |last=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى |volume=4 |chapter=العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> انهن روايتن موجب '''[[تمام بن عباس]]'''، '''[[ڪثير بن عباس]]''' ۽ ڪجهه ڌيئرون ام ولد مان ڄايون. ڪثير کي فقيهه طور پڻ بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته تمام عباس جي ننڍن پٽن مان هو.<ref name="Tabari75">{{cite book |last=الطبري |title=The History of al-Ṭabarī |editor-last=Landau-Tasseron |editor-first=Ella |volume=39 |pages=75–76 |publisher=State University of New York Press |language=en }}</ref> سندس ڌيئرن ۾ '''اميمه بنت عباس''' جو پڻ ذڪر ملي ٿو. اميمه جي شادي عباس بن عتبه بن ابي لهب سان ٿي ۽ سندس پٽ فضل بن عباس بن عتبه شاعر طور مشهور ٿيو.<ref name="IbnHajarAmina">{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |first=أحمد |title=الإصابة في تمييز الصحابة |publisher=دار الكتب العلمية |location=بيروت |edition=1 |year=1415 هـ |volume=8 |page=41 |chapter=10899- آمنة بنت العباس بن عبد المطلب |url=https://al-maktaba.org/book/9767/3955 |access-date=17 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913060322/https://al-maktaba.org/book/9767/3955 |archive-date=13 September 2021 |language=ar }}</ref> ذريعن ۾ '''صفيه بنت عباس'''، '''آمنه بنت عباس'''، '''ام قثم بنت عباس''' ۽ [[ام ڪلثوم بنت عباس]] جو پڻ ذڪر ملي ٿو. صفيه جي شادي بني سعد بن بڪر جي حارث بن يعمر سان ٿي.<ref name="IbnSaadAbbas"/><ref name="IbnHajarAmina"/> ام قثم جو ذڪر ابن سعد جي ''الطبقات الكبرى'' ۾ ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى |volume=8 |page=466 |url=http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3051_%D8%A7%D9%84%D8%B7%D8%A8%D9%82%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%A8%D8%B1%D9%89-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%A8%D9%86-%D8%B3%D8%B9%D8%AF-%D8%AC-%D9%A8/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_464 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614154631/http://shiaonlinelibrary.com/الكتب/3051_الطبقات-الكبرى-محمد-بن-سعد-ج-٨/الصفحة_464 |archive-date=14 June 2020 |language=ar }}</ref> ام ڪلثوم جي ماءُ بابت پڻ اختلاف آهي؛ هڪ روايت موجب هوءَ ام ولد مان هئي، جڏهن ته ٻي روايت ۾ سندس ماءُ '''ام سلمه بنت محميه بن جزء زبيدي''' ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="IbnFahd">{{cite book |last=ابن فهد المكي |first=جار الله محمد بن عبد العزيز |title=تحفة اللطائف في فضائل الحبر عبد الله بن عباس ووج الطائف |publisher=دار الكتب العلمية |year=2012 |page=195 |isbn=978-2-7451-7155-9 |url=https://books.google.com.eg/books?id=OxZHDwAAQBAJ&pg=PT183 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200330042755/https://books.google.com.eg/books?id=OxZHDwAAQBAJ&pg=PT183 |archive-date=30 March 2020 |language=ar }}</ref> سندس ٻين پٽن ۾ '''عون بن عباس''' ۽ '''مشير بن عباس''' جا نالا پڻ ڪجهه سوانحي ذريعن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=5 |chapter=6279 |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=6 |chapter=8329 |language=ar }}</ref> بلاذري پڻ عباس جي اولاد جو ذڪر ''أنساب الأشراف'' ۾ ڪيو آهي.<ref>{{cite book |last=البلاذري |title=أنساب الأشراف |chapter=فولد العباس بن عبد المطلب |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=196&pid=124937 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171105072629/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=196 |archive-date=5 November 2017 |language=ar }}</ref> ڪجهه بعد وارن ذريعن ۾ '''تڪانه''' نالي بني قريظه سان تعلق رکندڙ عورت جو به ذڪر ملي ٿو، جنهن بابت چيو ويو آهي ته هوءَ اڳ [[محمد|نبي محمد]] جي ملڪيت ۾ هئي ۽ پوءِ عباس سان سندس نڪاح ٿيو؛ انهن روايتن موجب ان مان عباس کي اولاد نه ٿيو.<ref>{{cite book |last=المجلسي |title=حياة القلوب |volume=2 |translator-last=Rizvi |title-trans=A Detailed Biography of Prophet Muhammad |page=1180 |language=ar }}</ref> عباس جي اولاد جون قبرون مختلف علائقن ۾ پکڙيل هيون. ڪلبي کان منقول آهي: {{quote|اسان ڪنهن به ماءُ جي اولاد جون قبرون عباس جي اولاد جي قبرن کان وڌيڪ هڪ ٻئي کان پري نه ڏٺيون.}}<ref name="DhahabiAbbas"/> == شيعه نظرئي ۾ == عباس بن عبدالمطلب بابت شيعه رجالي ۽ تاريخي ذريعن ۾ مختلف روايتون نقل ٿيل آهن. ڪجهه روايتون سندس ساراهه ڪن ٿيون، جڏهن ته ڪجهه شيعه عالمن انهن روايتن جي سند کي ضعيف يا مرسل قرار ڏنو آهي. [[ابوالقاسم خوئي]] پنهنجي رجالي جائزي ۾ عباس بابت آيل روايتن تي بحث ڪندي سندس [[علي بن ابي طالب]] ۽ [[فاطمه زهرا]] جي حمايت، خاص ڪري خلافت ۽ [[فدڪ]] جي معاملي ۾، تنقيدي موقف اختيار ڪيو آهي. خوئي لکي ٿو: {{quote|خلاصو هي آهي ته عباس لاءِ ڪا ساراهه ثابت نه ٿي آهي، ۽ ''الڪافي'' ۾ سندس مذمت بابت آيل روايت صحيح السند آهي؛ ۽ سندس لاءِ اها ڳالهه گهٽتائي طور ڪافي آهي ته هن علي بن ابي طالب {{عليه السلام}} جي معاملي ۽ صديقه طاهره جي فدڪ واري معاملي ڏانهن ايترو به ڌيان نه ڏنو، جيترو پنهنجي ميزاب جي معاملي ڏانهن ڏنو.}}<ref>{{cite book |last=الخوئي |first=أبو القاسم |title=معجم رجال الحديث |volume=10 |page=252 |chapter=6189 – العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> == فلم ۽ ٽيليويزن ۾ == * [[2006ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[خالد بن وليد (ٽيليويزن سلسلو)|خالد بن وليد]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[عبدالرحمان ابو القاسم]] ادا ڪيو. * [[2008ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[قمر بني هاشم (ٽيليويزن سلسلو)|قمر بني هاشم]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[احمد صلان]] ادا ڪيو. * [[2009ع]] ۾ فلم ''[[الخوافي والقوادم في نصرة الإسلام (فلم)|الخوافي والقوادم]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[رفيق علي احمد]] ادا ڪيو. * [[2010ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[رايات الحق (ٽيليويزن سلسلو)|رايات الحق]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[عبدالحڪيم قطيفان]] ادا ڪيو. * [[2012ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[عمر (ٽيليويزن سلسلو)|عمر]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[شمم الحسن]] ادا ڪيو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:محمد]] [[زمرو:صحابه]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] hh3s1kb40hws5a3p5mcdaox0lu9qdqz 414452 414451 2026-09-22T21:34:49Z Intisar Ali 8681 414452 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ٱلْعَبَّاسُ ٱبْنُ عَبْدِ ٱلْمُطَّلِبِ | image = العبَّاس بن عبد المُطلب.png | alt = | caption = | birth_name = | birth_date = {{Circa}} 568 CE | birth_place = [[مڪو]] | death_date = {{Circa}} 653 CE ( 85 سال) | death_place = مدينو | nationality = عرب | other_names = | occupation =مصالحن جو واپاري | known_for = محمد جو چاچو ۽ عباسي خليفن جو خانداني وڏو | spouse = *[[لبابه بنت حارث]] *مسليه *فاطمه بنت جنيد *ھاجله بنت جندوب *تڪانه | children = *الفضل بن عباس * حضرت [[عبدالله ابن عباس]] * عبيدالله * فرہ ۽ ٻيا | parents = *عبدالمطلب<br> ۽ نتيله بنت جناب | relatives = حضرت محمد صه }} '''حضرت عباس رضه بن عبدالمطلب''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Abas bin Abdul Mutlab '''}} محمد جو چاچو ھيو. صحابه ۽ علي جي اصحاب نصرت منجهان هيو<ref name = "قانع "/>. ابوطالب کان پوءِ حاجين سڳورن کي پاڻي مهيا ڪرڻ جو ڪم ان جي ذمي هو<ref name = "قانع "/>. ھجرت کان اڳ مڪي ۾ پيغمبر اسلام جو محافظ رھيو. ڄمار ۾ محمد کان ٻه يا ٽي سال وڏو هيو<ref name = " قانع "/>. هي ھڪ مالدار واپاري ھيو. ھن جي حضرت عبدالله ابن عباس مان وارثن خلافت عباسيه جو بنياد وڌو<ref name=encyclopedia>{{Citation | first = Cyril Glasse | last = Huston Smith | year = 2002 | title = The new encyclopedia of Islam | isbn = 0-7591-0190-6 | publisher = AltaMira Press | location = Walnut Creek, CA | url-access = registration | url = https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas }}</ref>. سندس اولادِ جا وارث عباسي سڏيا ويندا آهن. ==خاندان== سندس تعلق مڪي جي بنو ھاشم قبيلي سان ھيو. عبدالمطلب جو سڀ کان ننڍو پٽ ھيو. سندس والده جو نالو [[نتيله بنت جناب]] جنھن جو تعلق [[نمير قبيلي]] سان ھيو<ref>{{cite book |last=al-Tabari|first=Muhammad ibn Jarir|title=''Tarikh al-Rusul wa'l-Muluk: Biographies of the Prophet's Companions and Their Successors''|volume=39|page=24|year=1998|publisher=Albany: State University of New York Press}}</ref> * سندس نسب هي آهي: {{اقتباس |'''عباس بن [[عبد المطلب بن هاشم|عبدالمطلب]]''' (جنهن جو نالو شيبه هو) بن [[هاشم بن عبد مناف|هاشم]] (جنهن جو نالو عمرو هو) بن [[عبد مناف بن قصي|عبد مناف]] (جنهن جو نالو مغيره هو) بن [[قصي بن كلاب|قصي]] (جنهن جو نالو زيد هو) بن [[كلاب بن مرة|ڪلّاب]] بن [[مرة بن كعب|مره]] بن [[كعب بن لؤي|ڪعب]] بن [[لؤي بن غالب|لؤي]] بن [[غالب بن فهر|غالب]] بن [[فهر بن مالك|فهر]] بن [[مالك بن النضر|مالڪ]] بن [[النضر بن كنانة|نضر]] (جنهن جو نالو قيس هو)، جيڪو [[قريش]] هو، بن [[كنانة بن خزيمة|ڪنانه]] بن [[خزيمة بن مدركة|خزيمه]] بن [[مدركة بن إلياس|مدرڪه]] (جنهن جو نالو عامر هو) بن [[إلياس بن مضر|الياس]] بن [[مضر]] بن [[نزار بن معد|نزار]] بن [[معد بن عدنان|معد]] بن [[عدنان]]}}.<ref name="ReferenceA">{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |first=أحمد |author-link=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |publisher=دار الكتب العلمية |location=بيروت |year=1415 هـ |volume=7 |pages=511–512 |edition=1 |chapter=4525- العبّاس |url=https://al-maktaba.org/book/9767/1743 |access-date=17 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924161606/https://al-maktaba.org/book/9767/1743 |archive-date=24 September 2021 |language=ar }}</ref><ref name="ReferenceB">{{cite book |last=ابن الأثير الجزري |author-link=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |publisher=دار الكتب العلمية |year=1994 |volume=3 |page=163 |edition=1 |chapter=2799- عباس بن عبد المطلب |url=https://al-maktaba.org/book/1110/5756 |access-date=20 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913054449/https://al-maktaba.org/book/1110/5756 |archive-date=13 September 2021 |language=ar }}</ref><ref name="ReferenceC">{{cite book |last=ابن عساكر |author-link=ابن عساكر |title=تاريخ دمشق |publisher=دار الفكر للطباعة والنشر والتوزيع |year=1995 |volume=26 |pages=273–381 |edition=1 |chapter=3106 - العباس بن عبد المطلب |url=https://al-maktaba.org/book/71/11957 |access-date=17 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210827020113/https://al-maktaba.org/book/71/11957 |archive-date=27 August 2021 |language=ar }}</ref> * سندس ماءُ: {{اقتباس مضمن|'''[[نتيلة بنت جناب|نتيله]]''' بنت جناب بن ڪليب بن مالڪ بن عبد مناف بن عمرو بن عامر بن زيد بن عبد مناة بن عامر بن سعد بن الخزرج بن تيم اللات بن '''نمر بن قاسط''' بن هنب بن افصى بن دعمي بن جديلة بن اسد بن '''ربيعه''' بن [[نزار بن معد|نزار]] بن [[معد بن عدنان|معد]] بن '''[[عدنان]]'''}} هئي.<ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceB"/><ref name="ReferenceC"/>{{صفحات مرجع|275-276}} {{شجرة نسب محمد}} == اسلام کان اڳ جي زندگي == === پيدائش ۽ پرورش === {{اسلام}} عباس [[مڪو|مڪي]] ۾ [[عام الفيل]] کان ٽي سال اڳ، 56 ق.ھ ۾ ڄائو، يعني هو رسول الله کان ٽي سال وڏو هو. ابو رزين کان روايت آهي ته عباس رضي الله عنه کان پڇيو ويو: ”توهان وڏا آهيو يا رسول الله ﷺ؟“ هن چيو: ”هو مون کان وڏو آهي، پر آءٌ کانئس اڳ ڄائو هئس.“<ref>{{cite book |author=ابن أبي عاصم |title=الآحاد والمثاني |at=حديث 327 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=277&pid=129907&hid=327 |access-date=3 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305013154/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=277&pid=129907&hid=327 |archive-date=5 March 2016 |language=ar }}</ref> ننڍپڻ ۾ هڪ ڀيري هو گم ٿي ويو، جنهن تي سندس ماءُ [[نتيله بنت جناب]] نذر مڃي ته جيڪڏهن هو ملي ويو ته هوءَ ڪعبي کي ريشم، ديباج ۽ مختلف قسمن جا غلاف پارائيندي. عباس ملي ويو ۽ سندس ماءُ پنهنجي نذر پوري ڪئي؛ اهڙي ريت هوءَ ڪعبي کي اهڙي نموني غلاف پارائيندڙ پهرين عورت هئي.{{حوالو گهربل}} عباس مڪي جي واپاري شخصيتن مان پڻ هو ۽ مصالحن جو ڪاروبار ڪندو هو.<ref name="IbnIshaq113">{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |page=113 |language=en }}</ref> واپار مان هن ڪافي دولت حاصل ڪئي ۽ مڪي جي شاهوڪار ماڻهن ۾ شمار ٿيڻ لڳو.<ref name="IbnIshaq309">{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |pages=309–310 |language=en }}</ref> === حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري === جاهليت جي دور ۾ عباس قريش جي سردارن ۽ معزز شخصيتن مان هڪ هو ۽ [[مسجد الحرام]] جي سار سنڀال ۽ حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري پڻ سنڀاليندو هو. ابن اثير ''اسد الغابه'' ۾ لکي ٿو ته مسجد الحرام جي سار سنڀال جي حوالي سان عباس ڪنهن کي به مسجد الحرام ۾ گارگند يا نامناسب ڳالهه ڪرڻ نه ڏيندو هو ۽ ماڻهو سندس مخالفت ڪرڻ جي سگهه نه رکندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ قريش جي سردارن گڏجي ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو هو ۽ ان ڪم ۾ سندس مددگار هئا.<ref name="UsdAlGhaba">{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |chapter=العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> [[عبدالمطلب بن هاشم]] [[زمزم جو کوھ|زمزم جو کوهه]] کوٽڻ کان پوءِ حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري سنڀالي. عبدالمطلب جي وفات کان پوءِ اها ذميواري سندس پٽ [[ابو طالب بن عبدالمطلب|ابو طالب]] وٽ آئي. ڪجهه سالن کان پوءِ ابو طالب مالي تنگيءَ جو شڪار ٿيو، تنهنڪري هن پنهنجي ڀاءُ عباس کان ايندڙ حج جي موسم تائين ڏهه هزار درهم قرض ورتا ۽ اهي پئسا حاجين کي پاڻي پيارڻ جي انتظامن تي خرچ ڪيا. ايندڙ سال به ابو طالب وٽ پئسا نه هئا، تنهنڪري هن عباس کان وڌيڪ چوڏهن هزار درهم قرض گهريا. عباس ان شرط تي قرض ڏيڻ قبول ڪيو ته جيڪڏهن ابو طالب ايندڙ سال رقم واپس نه ڪري سگهيو ته حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري عباس جي حوالي ڪندو. ابو طالب اها شرط قبول ڪئي ۽ ايندڙ سال رقم واپس نه ڪري سگهڻ سبب اها ذميواري عباس جي حوالي ڪري ڇڏي.<ref>{{cite book |author=علي بن برهان الدين الحلبي |title=السيرة الحلبية |volume=1 |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |author=جواد علي |title=المفصل في تاريخ العرب قبل الإسلام |page=1892 |url=http://islamport.com/d/3/tkh/1/49/769.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304194307/http://islamport.com/d/3/tkh/1/49/769.html |archive-date=4 March 2016 |language=ar }}</ref> عباس کان پوءِ اها ذميواري سندس پٽ [[عبدالله بن عباس]] ڏانهن منتقل ٿي ۽ عباسي خاندان ۾ [[السفاح|سفاح]] جي دور تائين جاري رهي. پوءِ [[عباسي خلافت|بني عباس]] خلافت سنڀالڻ کان پوءِ اها ذميواري ڇڏي ڏني. ان کان پوءِ اها آل زبير ڏانهن منتقل ٿي، جن کي اڳ به عباسين طرفان اها ذميواري سونپي ويندي هئي. بيان موجب اها خدمت سندن اولاد ۾ جاري رهي ۽ اڄ اهي مڪي جي آل عباس الهاشميين جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا ۽ پاڻي پيارڻ واري خدمت، جيڪا هاڻي ''مڪتب الزمازمه الموحد'' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، ان ۾ سندن حصا نسل در نسل منتقل ٿيندا رهيا آهن.<ref>{{cite web |url=http://zamazemah.com.sa/whoarewe/ |title=من نحن |publisher=مكتب الزمازمة الموحد |language=ar |access-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928131831/http://zamazemah.com.sa:80/whoarewe/ |archive-date=28 September 2018 }}</ref><ref>{{cite book |author=فهد العباس وعبدالإله العباس وعباس بصري الغنيمي العباسي |title=نبذات الوصل لذرية أمير المؤمنين الخليفة أبي جعفر منصور المستنصربالله العباسي |publisher=دار ركابي للنشر والتوزيع |url=https://archive.org/download/olomnasb_ymail_20180719/%D9%86%D8%A8%D8%B0%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B5%D9%84%20%D9%84%D8%B0%D8%B1%D9%8A%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D8%A9%20%D8%A3%D8%A8%D9%8A%20%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408193737/https://archive.org/download/olomnasb_ymail_20180719/%D9%86%D8%A8%D8%B0%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B5%D9%84%20%D9%84%D8%B0%D8%B1%D9%8A%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D8%A9%20%D8%A3%D8%A8%D9%8A%20%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1.pdf |archive-date=8 April 2022 |language=ar }}</ref> ==== سندس باري ۾ نازل ٿيل آيت ==== سندس باري ۾ {{قرآن|التوبة|19|لا تخريج=1}} نازل ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>[[سورة التوبة]]، آيت 19.</ref> [[ابن كثير دمشقي|ابن ڪثير]] علي بن ابي طلحه کان روايت ڪري ٿو ته [[عبدالله بن عباس|ابن عباس]] ان آيت جي تفسير ۾ چيو: {{quote|هيءَ آيت '''عباس بن عبدالمطلب''' جي باري ۾ نازل ٿي، جڏهن هو [[غزوه بدر|بدر جي ڏينهن]] قيد ٿيو. هن چيو: ”جيڪڏهن توهان اسلام، هجرت ۽ جهاد ۾ اسان کان اڳتي رهيا آهيو ته اسان به [[مسجد الحرام]] جي سار سنڀال ڪندا هئاسين، حاجين کي پاڻي پياريندا هئاسين ۽ قيدين کي آزاد ڪرائيندا هئاسين.“ پوءِ الله {{عز وجل}} فرمايو: {{قرآن|نص=أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ}} کان وٺي {{قرآن|نص=وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ}} تائين؛ يعني اهي عمل شرڪ جي حالت ۾ ڪيا ويا هئا، ۽ شرڪ جي حالت ۾ ڪيل عمل قبول نه ٿيندو.}}<ref name="IbnKathirTawbah19">{{cite book |author=ابن كثير الدمشقي |title=[[s:تفسير ابن كثير/سورة التوبة#أجعلتم سقاية الحاج وعمارة المسجد الحرام كمن آمن بالله واليوم الآخر وجاهد في سبيل الله لا يستوون عند الله والله لا يهدي القوم الظالمين (19)|تفسير القرآن العظيم]] |chapter=تفسير سورة التوبة، الآية 19 |language=ar }}</ref> === بيعت عقبه ۽ غزوه بدر === عباس پنهنجي ڀائٽي [[محمد|اسلام جي پيغمبر محمد]] سان گڏ [[بيعت عقبه]] وقت موجود هو، جڏهن انصار محمد سان بيعت ڪئي. عباس ان موقعي تي معاهدي کي مضبوط ڪرڻ لاءِ موجود هو، جيتوڻيڪ ان وقت تائين سندس اسلام جو کليل اظهار نه ٿيو هو.<ref name="UsdAlGhaba"/> عباس ٻين [[بنو هاشم|بني هاشم]] جي ماڻهن وانگر [[قريش]] سان گڏ [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] ۾ شريڪ ٿيو. اسلامي روايتن موجب کيس زبردستي جنگ لاءِ آندو ويو هو ۽ رسول الله [[محمد]] پنهنجي صحابين کي بني هاشم جي انهن ماڻهن کي قتل نه ڪرڻ جو حڪم ڏنو هو، جن کي سندن مرضيءَ خلاف جنگ ۾ آندو ويو هو. [[عبدالله بن عباس|ابن عباس]] کان روايت آهي: {{quote|نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ان ڏينهن پنهنجي اصحابن کي فرمايو: ”مون کي خبر آهي ته بني هاشم ۽ ٻين مان ڪجهه ماڻهن کي زبردستي ڪڍيو ويو آهي ۽ انهن کي اسان سان جنگ ڪرڻ جي ڪا خواهش ناهي. تنهنڪري توهان مان جيڪو [[بنو هاشم|بني هاشم]] جي ڪنهن شخص سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري؛ جيڪو ابو البختري بن هشام بن الحارث بن اسد سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري؛ ۽ جيڪو '''عباس بن عبدالمطلب'''، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي چاچي، سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس زبردستي ڪڍيو ويو آهي.“}}<ref>{{cite book |author=ابن هشام |title=السيرة النبوية |chapter=غزوة بدر |language=ar }}</ref> جنگ دوران عباس بن عبدالمطلب، سندس حليف ۽ سندس ڀائٽيو [[عقيل بن ابي طالب]] قيد ڪيا ويا. انهن کي انصاري عبيد بن اوس قيد ڪيو، جنهن کي نبي [[محمد]] ”مُقَرِّن“ جو لقب ڏنو. هو چوي ٿو: {{quote|جڏهن [[غزوه بدر|بدر جو ڏينهن]] آيو ته مون '''عباس بن عبدالمطلب'''، [[عقيل بن ابي طالب]] ۽ عباس جي هڪ [[فهر بن مالڪ|فهري]] حليف کي قيد ڪيو. مون عباس ۽ عقيل کي گڏ ٻڌو. جڏهن [[محمد|رسول الله]] {{صلى الله عليه وسلم}} انهن ٻنهي کي ڏٺو ته مون کي ”مُقَرِّن“ سڏيو ۽ فرمايو: ”انهن ٻنهي کي پڪڙڻ ۾ هڪ معزز فرشتي تنهنجي مدد ڪئي آهي.“}}<ref name="IbnSaad4532">{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4532 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4532 |website=إسلام ويب |language=ar |access-date=4 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref> ابو اليسر پڻ چيو: {{quote|بدر جي ڏينهن مون عباس کي ڏٺو، هو ائين بيٺو هو ڄڻ ڪو بت هجي ۽ سندس اکين مان ڳوڙها وهي رهيا هئا. مون چيو: الله توکي مائٽيءَ جي لحاظ کان بڇڙو بدلو ڏئي، ڇا تون پنهنجي ڀائٽي خلاف سندس دشمنن سان گڏ وڙهين ٿو؟ هن پڇيو: ”هن سان ڇا ٿيو، ڇا هو مارجي ويو؟“ مون چيو: ”الله کيس ان کان وڌيڪ عزت ۽ مدد ڏني آهي.“ هن چيو: ”تون مون سان ڇا ڪرڻ چاهين ٿو؟“ مون چيو: ”قيد ڪرڻ، ڇاڪاڻ⁠تہ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} تنهنجي قتل کان منع ڪئي آهي.“ هن چيو: ”هيءَ سندس مون سان پهرين ڀلائي ناهي.“ پوءِ مون کيس قيد ڪيو ۽ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ وٺي آيس.}}<ref name="DhahabiAbbas">{{cite book |author=شمس الدين الذهبي |title=[[s:سير أعلام النبلاء/العباس بن عبد المطلب|سير أعلام النبلاء]] |chapter=العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> قيد ٿيڻ کان پوءِ عباس کي مضبوطيءَ سان ٻڌو ويو. ان رات [[نبي|نبي]] پنهنجي چاچي عباس جي ڪري جاڳندو رهيو. هڪ صحابي پڇيو: ”اي الله جا نبي، اوهان کي ڪهڙي ڳالهه جاڳائي رکيو آهي؟“ پاڻ فرمايائون: ”عباس جي دانهن مون کي جاڳائي رکيو آهي.“ پوءِ هڪ شخص وڃي سندس ٻڌڻ ڍرو ڪيو. رسول الله پڇيو: ”مون کي عباس جي دانهن ڇو نٿي ٻڌڻ ۾ اچي؟“ ان شخص چيو: ”مون سندس ٻڌڻ ڍرو ڪيو آهي.“ رسول الله فرمايو: ”ته پوءِ سڀني قيدين سان ائين ئي ڪر.“<ref>{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |volume=3 |page=61 |language=ar }}</ref> رسول الله عباس کي، جڏهن هو قيد ۾ هو، چيو ته هو پنهنجو، [[عقيل بن ابي طالب]]، نوفل بن حارث ۽ پنهنجي حليف عتبه بن عمرو جو فديو ادا ڪري. عباس چيو ته هو مسلمان آهي ۽ کيس زبردستي جنگ لاءِ آندو ويو هو. رسول الله کيس فرمايو: ”الله تنهنجي اسلام بابت وڌيڪ ڄاڻي ٿو؛ جيڪڏهن تنهنجي ڳالهه سچي آهي ته الله توکي ان جو اجر ڏيندو، پر ظاهر طور تنهنجو معاملو اسان جي خلاف هو، تنهنڪري پنهنجو فديو ادا ڪر.“ رسول الله اڳ ئي عباس کان ويهه اوقيا سون ورتو هو. عباس عرض ڪيو ته ان کي سندس فديي ۾ شمار ڪيو وڃي، پر پاڻ فرمايائون: ”نه، اهو مال آهي جيڪو الله اسان کي توکان ڏياريو آهي.“ عباس چيو: ”مون وٽ ٻيو مال ڪونهي.“ رسول الله فرمايو: ”پوءِ اهو مال ڪٿي آهي، جيڪو تون مڪي مان نڪرڻ وقت [[ام الفضل بنت الحارث]] وٽ رکي آيو هئين، جڏهن توهان ٻنهي کان سواءِ ڪو به موجود نه هو، ۽ تو هن کي چيو هو ته جيڪڏهن هن سفر ۾ مون سان ڪا مصيبت پيش اچي ته فضل لاءِ ايترو، عبدالله لاءِ ايترو...؟“ عباس چيو: ”ان ذات جو قسم جنهن اوهان کي حق سان موڪليو آهي، ان ڳالهه جي مون ۽ هن کان سواءِ ڪنهن کي به خبر نه هئي؛ هاڻي مون کي يقين آهي ته اوهان الله جا رسول آهيو.“ پوءِ عباس پنهنجو، پنهنجي ڀائٽي ۽ پنهنجي حليف جو فديو ادا ڪيو.<ref name="IbnSaad4539">{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4539 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4539 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101249/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4539 |archive-date=12 November 2018 }}</ref> ان موقعي سان {{قرآن|الأنفال|70}} جي نزول جو ذڪر ڪيو ويو آهي. عباس چوندو هو: {{quote|الله جو قسم، هيءَ آيت منهنجي باري ۾ نازل ٿي، جڏهن مون رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} آڏو پنهنجي اسلام جو ذڪر ڪيو.}}<ref name="IbnKathirAnfal70">{{cite book |author=ابن كثير الدمشقي |title=[[s:تفسير ابن كثير/سورة الأنفال#يا أيها النبي قل لمن في أيديكم من الأسرى إن يعلم الله في قلوبكم خيرا يؤتكم خيرا مما أخذ منكم ويغفر لكم والله غفور رحيم (70)|تفسير القرآن العظيم]] |chapter=تفسير سورة الأنفال، الآية 70 |language=ar }}</ref> فديو ادا ڪرڻ کان پوءِ عباس [[مڪو|مڪي]] موٽي ويو،<ref>{{cite book |author=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=4 |page=30 |language=ar }}</ref> جتي هن حاجين کي پاڻي پيارڻ، سرداري ۽ حاجين جي مهمانيءَ سان لاڳاپيل بني هاشم جون ذميواريون سنڀالڻ جاري رکيون.<ref>{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4545 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4545 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref> === اسلام قبول ڪرڻ بابت روايتون === عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي وقت بابت تاريخي روايتن ۾ اختلاف ملي ٿو. هڪ روايت موجب عباس [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] کان اڳ ئي ڳجهي نموني اسلام قبول ڪري چڪو هو.<ref name="IbnIshaq309"/> بدر ۾ قيد ٿيڻ کان پوءِ عباس پاڻ به رسول الله کي چيو هو ته هو مسلمان آهي، پر کيس زبردستي قريش سان گڏ آندو ويو هو.<ref name="IbnSaad4539"/> ڪجهه روايتن موجب هن بدر کان پوءِ اسلام قبول ڪيو، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ سندس اسلام جي کليل اظهار ۽ مڪي مان هجرت کي [[فتح مڪو|فتح مڪي]] کان ٿورو اڳ واري دور سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |author=Muhammad ibn Jarir al-Tabari |title=The History of al-Ṭabarī |publisher=State University of New York Press |location=Albany |language=en }}</ref><ref>{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |pages=546–548 |language=en }}</ref> اهڙيءَ طرح ذريعن ۾ عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي صحيح وقت بابت مختلف روايتون موجود آهن. == اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ جي زندگي == === اسلام قبول ڪرڻ ۽ هجرت === عباس بعد ۾ اسلام قبول ڪيو، پر سندس اسلام قبول ڪرڻ جي صحيح وقت بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. ڪن روايتن موجب هن [[غزوه خيبر|خيبر جي فتح]] کان اڳ اسلام قبول ڪيو هو، پر پنهنجي اسلام کي لڪائي رکيو ۽ [[فتح مڪو|فتح مڪي]] جي موقعي تي ان جو کليل اظهار ڪيو. [[صحابه جي فهرست#ا|ابو رافع]] کان روايت آهي: {{quote|آءٌ عباس بن عبدالمطلب جو غلام هئس. اسلام اسان جي گهر ۾ داخل ٿي چڪو هو؛ عباس اسلام قبول ڪيو، ام الفضل اسلام قبول ڪيو ۽ مون به اسلام قبول ڪيو. عباس پنهنجي قوم کان ڊڄندو هو، سندن مخالفت کي پسند نه ڪندو هو ۽ پنهنجي اسلام کي لڪائي رکندو هو.}}<ref>{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36745&hid=4703 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref><ref>{{cite web |author=أبو الفرج الأصفهاني |title=كتاب الأغاني |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=482&pid=294511&hid=110 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305014829/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=482&pid=294511&hid=110 |archive-date=5 March 2016 }}</ref><ref>{{cite web |author=ابن كثير |title=البداية والنهاية |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=59&ID=276&idfrom=249&idto=311&bookid=59&startno=24 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101246/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=59&ID=276&idfrom=249&idto=311&bookid=59&startno=24 |archive-date=12 November 2018 }}</ref> هڪ ٻي روايت موجب عباس [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] کان اڳ ئي اسلام قبول ڪري چڪو هو ۽ [[قريش]] جون خبرون رسول الله ڏانهن لکي موڪليندو هو، جڏهن ته مڪي جا مسلمان به سندس مدد ۽ سهارو حاصل ڪندا هئا.<ref>{{cite web |author=ابن عبد البر |title=الاستيعاب في معرفة الأصحاب |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=342003&bk_no=690&startno=2 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112061010/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=342003&bk_no=690&startno=2 |archive-date=12 November 2018 }}</ref><ref name="UsdAlGhaba61">{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |volume=3 |page=61 |language=ar }}</ref> بعد ۾ عباس رسول الله ڏانهن هجرت لاءِ روانو ٿيو. رستي ۾ سندس ملاقات رسول الله سان ٿي، جيڪو ان وقت [[مڪو|مڪي]] ڏانهن وڃي رهيو هو.<ref>{{cite book |author=ابن كثير |title=[[s:البداية والنهاية/الجزء الرابع/فصل إسلام العباس عم النبي صلى الله عليه وسلم|البداية والنهاية]] |volume=4 |chapter=فصل إسلام العباس عم النبي صلى الله عليه وسلم |language=ar }}</ref> عباس رسول الله سان گڏ [[فتح مڪو|فتح مڪي]] ۾ شريڪ ٿيو، جنهن کان پوءِ هجرت جو سلسلو ختم ٿي ويو.<ref name="UsdAlGhaba61"/> روايتن موجب رسول الله کي عباس جي اسلام قبول ڪرڻ تي خوشي ٿي. [[ابو رافع]] بيان ڪري ٿو ته هن رسول الله کي عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي خوشخبري ڏني، جنهن تي رسول الله کيس آزاد ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite web |author=نور الدين علي بن أبي بكر الهيثمي |title=مجمع الزوائد ومنبع الفوائد، كتاب المناقب، باب ما جاء في العباس عم رسول الله صلى الله عليه وسلم ومن جمع معه من ولده، حديث 15469 |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=87&ID=3010&idfrom=15592&idto=15612&bookid=87&startno=3 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101251/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=87&ID=3010&idfrom=15592&idto=15612&bookid=87&startno=3 |archive-date=12 November 2018 }}</ref> عباس ابو رافع کي رسول الله کي تحفي طور ڏنو هو.<ref>{{cite web |title=الطبقات الكبرى، ذكر خدم رسول الله صلى الله عليه وسلم ومواليه |url=http://www.al-eman.com/الكتب/الطبقات%20الكبرى%20**/ذكر%20صدقات%20رسول%20الله%20صلى%20الله%20عليه%20وسلم%20/i54&d54938&c&p1 |website=نداء الإيمان |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190531123717/http://www.al-eman.com/الكتب/الطبقات%20الكبرى%20**/ذكر%20صدقات%20رسول%20الله%20صلى%20الله%20عليه%20وسلم%20/i54&d54938&c&p1 |archive-date=31 May 2019 }}</ref> === جنگين ۾ شرڪت === عباس [[غزوه حنين]] ۾ پڻ شريڪ ٿيو. جڏهن جنگ دوران مسلمانن جي صفن ۾ ڀاڄ پئي ته هو رسول الله سان گڏ ثابت قدم رهيو. عباس بن عبدالمطلب بيان ڪري ٿو: {{quote|آءٌ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} سان گڏ [[غزوه حنين|حنين جي ڏينهن]] موجود هئس. آءٌ ۽ [[ابو سفيان بن الحارث]] بن عبدالمطلب رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} سان گڏ رهياسين ۽ کانئس جدا نه ٿياسين. رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} هڪ اڇي خچر تي سوار هئا، جيڪو کين فروه بن نفاثه جذامي تحفي ۾ ڏنو هو. جڏهن مسلمانن ۽ ڪافرن جو مقابلو ٿيو ته مسلمان پوئتي موٽڻ لڳا، پر رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} پنهنجي خچر کي ڪافرن ڏانهن وڌائڻ لڳا. آءٌ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي خچر جي واڳ جهلي ان کي روڪي رهيو هئس ته جيئن اهو تيزيءَ سان اڳتي نه وڌي، جڏهن ته ابو سفيان رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي رڪاب کي جهليو بيٺو هو. رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو: ”اي عباس! سمره وارن کي سڏ ڪر.“ عباس چوي ٿو ته منهنجو آواز تمام بلند هو، تنهنڪري مون وڏي آواز سان سڏ ڪيو: '''سمره وارا ڪٿي آهن؟''' الله جو قسم، جڏهن هنن منهنجو آواز ٻڌو ته ائين واپس وريا، جيئن ڳئون پنهنجن ٻچن ڏانهن موٽندي آهي، ۽ چوڻ لڳا: '''اسين حاضر آهيون، اسين حاضر آهيون.''' پوءِ انهن ڪافرن سان جنگ شروع ڪئي. انصار کي سڏ ڪيو ويو: ”اي انصار! اي انصار!“ پوءِ اهو سڏ خاص ڪري بني حارث بن خزرج لاءِ ڪيو ويو: ”اي بني حارث بن خزرج! اي بني حارث بن خزرج!“ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} پنهنجي خچر تي ويٺي سندن جنگ ڏانهن ڏٺو ۽ فرمايو: '''هاڻي جنگ گرم ٿي وئي آهي.''' پوءِ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} ڪجهه پٿريون کڻي ڪافرن جي منهن ڏانهن اڇلايون ۽ فرمايو: '''محمد جي رب جو قسم، اهي شڪست کائي ويا.''' آءٌ جنگ ڏانهن ڏسڻ ويس ۽ مون کي اها ساڳي حالت ۾ نظر آئي؛ پر الله جو قسم، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جون پٿريون اڇلائڻ کان پوءِ مون مسلسل ڏٺو ته سندن زور گهٽجندو ويو ۽ سندن حالت پوئتي هٽڻ لڳي.}}<ref>{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=[[s:صحيح مسلم/كتاب الجهاد والسير|صحيح مسلم]] |chapter=كتاب الجهاد والسير، باب في غزوة حنين |at=حديث 1775 |language=ar }}</ref> === حديث جي روايت === عباس بن عبدالمطلب رسول الله کان ڪيترائي حديثون روايت ڪيون. سندس روايتن مان پنجٽيهه حديثون ''مسند [[بقي بن مخلد]]'' ۾، هڪ حديث [[صحيح بخاري]] ۾ ۽ ٽي حديثون [[صحيح مسلم]] ۾ بيان ٿيل آهن.<ref name="DhahabiAbbas"/> عباس کان حديث روايت ڪندڙن ۾ سندس پٽ '''[[عبدالله بن عباس]]'''، '''ڪثير بن عباس''' ۽ '''عبيدالله بن عباس'''، سندس ڌيءَ '''ام ڪلثوم بنت عباس'''، ۽ ٻين راوين مان '''[[احنف بن قيس]]'''، '''[[عبدالله بن الحارث بن نوفل]]'''، '''[[جابر بن عبدالله انصاري|جابر بن عبدالله بن عمرو بن حرام]]'''، '''عبدالله بن عميره'''، '''[[عامر بن سعد بن ابي وقاص]]'''، '''اسحاق بن عبدالله بن نوفل'''، '''مالڪ بن اوس بن الحدثان'''، '''نافع بن [[جبير بن مطعم]]'''، سندس آزاد ڪيل غلام '''صهيب'''، '''عباس بن عبدالرحمان'''، جيڪو [[بنو هاشم|بني هاشم]] جو مولا هو، '''عبدالله بن عنمه مزني'''، '''[[عبدالرحمان بن سابط]] جُمحي''' ۽ '''[[محمد بن ڪعب قرظي]]''' شامل آهن.<ref name="DhahabiAbbas"/><ref>{{cite web |author=المزي |title=عباس بن عبد المطلب، تهذيب الكمال |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=1&pid=649539&bk_no=1857&startno=0 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305013827/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=1&pid=649539&bk_no=1857&startno=0 |archive-date=5 March 2016 }}</ref> سندس روايت ڪيل حديثن مان هڪ [[مسلم بن الحجاج]] پنهنجي [[صحيح مسلم]] ۾ [[عامر بن سعد بن ابي وقاص]] جي واسطي سان روايت ڪئي آهي: {{quote|عباس بن عبدالمطلب کان روايت آهي ته هن رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي فرمائيندي ٻڌو: ”جڏهن ٻانهو سجدو ڪري ٿو ته ساڻس گڏ ست عضوا سجدو ڪن ٿا: سندس چهرو، ٻئي هٿ، ٻئي گوڏا ۽ ٻئي پير.“}}<ref>{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=[[s:صحيح مسلم/كتاب الصلاة#باب أعضاء السجود والنهي عن كف الشعر والثوب وعقص الرأس في الصلاة|صحيح مسلم]] |chapter=كتاب الصلاة، باب أعضاء السجود والنهي عن كف الشعر والثوب وعقص الرأس في الصلاة |language=ar }}</ref> اهڙيءَ طرح [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] پنهنجي [[صحيح بخاري]] ۾ [[عبدالله بن الحارث بن نوفل]] کان روايت ڪري ٿو ته عباس بن عبدالمطلب رسول الله کان پڇيو: {{quote|'''عباس بن عبدالمطلب''' رضي الله عنه نبي {{صلى الله عليه وسلم}} کي چيو: ”اوهان پنهنجي [[ابو طالب بن عبدالمطلب|چاچي]] کي ڪهڙو فائدو پهچايو؟ هو اوهان جي حفاظت ڪندو هو ۽ اوهان جي خاطر ڪاوڙبو هو.“ پاڻ فرمايائون: ”هو باهه جي هڪ هلڪي حصي ۾ آهي؛ جيڪڏهن آءٌ نه هجان ها ته هو باهه جي سڀ کان هيٺئين درجي ۾ هجي ها.“}}<ref>{{cite book |author=محمد بن إسماعيل البخاري |title=[[s:صحيح البخاري/كتاب فضائل الصحابة#باب قصة أبي طالب|صحيح البخاري]] |chapter=كتاب فضائل الصحابة، باب قصة أبي طالب |language=ar }}</ref> == وفات == زندگيءَ جي آخري دور ۾ عباس بن عبدالمطلب جي نظر هلي وئي هئي. روايتن موجب هن پنهنجي وفات وقت ستر غلام آزاد ڪيا. عباس [[مدينو|مديني]] ۾ 12 رجب [[32 ھ]] تي 88 ورهين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي.<ref>{{cite web |title=وفاة العباس بن عبد المطلب عم الرسول صلى الله عليه وسلم 12 رجب 32 هـ |url=http://articles.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=204235 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305053915/http://articles.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=204235 |archive-date=5 March 2016 }}</ref> سندس وفات کان پوءِ [[بنو هاشم|بني هاشم]] مؤذن موڪليا، جن [[مدينو|مديني]] جي ماڻهن کي سندس وفات جي خبر ڏيندي اعلان ڪيو: '''”الله ان شخص تي رحم ڪري، جيڪو عباس بن عبدالمطلب جي جنازي ۾ شريڪ ٿئي.“''' ان اعلان کان پوءِ ماڻهن جو وڏو ميڙ سندس جنازي ۾ شريڪ ٿيو. جنازي کي کڻڻ ۽ تدفين ۾ شريڪ ٿيڻ لاءِ ماڻهن جي گهڻي رش ٿي وئي، جنهن سبب خليفي [[عثمان بن عفان]] کي ماڻهن جي ميڙ کي منظم ڪرڻ لاءِ انتظام ڪرڻو پيو. [[عثمان بن عفان]] سندس غسل وقت موجود هو، جڏهن ته [[علي بن ابي طالب]]، عباس جي پٽ [[عبدالله بن عباس]] ۽ سندس ٻين ٻن پٽن قثم بن عباس ۽ عبيدالله بن عباس کيس غسل ڏنو. عثمان بن عفان سندس جنازي نماز پڙهائي، جنهن کان پوءِ عباس بن عبدالمطلب کي [[جنت البقيع|بقيع الغرقد]] ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="DhahabiAbbas"/> == اسلام ۾ فضيلت ۽ مرتبو == اسلامي روايتن ۾ عباس بن عبدالمطلب کي [[محمد|رسول الله]] ۽ [[صحابي|صحابه]] وٽ وڏي مرتبي وارو بيان ڪيو ويو آهي. ابو سفيان بن حارث پنهنجي والد کان روايت ڪري ٿو: {{quote|عباس، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ ماڻهن مان وڏي مرتبي وارو هو، ۽ صحابه عباس جي فضيلت کي مڃيندا هئا، ساڻس صلاح مشورو ڪندا هئا ۽ سندس راءِ وٺندا هئا.}}<ref name="IbnHajarIsaba">{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=4 |page=30 |language=ar }}</ref> روايت آهي ته جڏهن عباس [[عمر بن خطاب]] يا [[عثمان بن عفان]] وٽان لنگهندو هو ۽ اهي سواريءَ تي هوندا هئا ته سندس احترام ۾ سواريءَ تان لهي پوندا هئا ۽ جيستائين هو اڳتي نه نڪري ويندو هو، تيستائين ائين رهندا هئا.<ref>{{cite book |last=ابن عساكر |title=تاريخ دمشق |id=حديث 26795 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=798&pid=383249&hid=26795 |language=ar }}</ref> هڪ موقعي تي عمر بن خطاب عباس کي چيو: {{quote|الله جو قسم، جنهن ڏينهن تون اسلام آڻيندين، تنهنجو اسلام آڻڻ مون کي خطاب جي اسلام آڻڻ کان به وڌيڪ پيارو هو، جيڪڏهن هو اسلام آڻي ها؛ ۽ ان جو سبب رڳو اهو هو ته مون کي خبر هئي ته تنهنجو اسلام آڻڻ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي خطاب جي اسلام آڻڻ کان وڌيڪ پيارو هو.}}<ref>{{cite book |last=ابن كثير |title=[[s:البداية والنهاية/الجزء الرابع/فصل نزول النبي عليه السلام إلى مر الظهران|البداية والنهاية، الجزء الرابع، فصل نزول النبي عليه السلام إلى مر الظهران]] |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |last=ابن هشام |title=السيرة النبوية |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=1380&idto=1380&bk_no=58&ID=650 |access-date=4 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190303033218/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=1380&idto=1380&bk_no=58&ID=650 |archive-date=3 March 2019 |language=ar }}</ref> [[عائشه بنت ابي بڪر|عائشه]] کان روايت آهي: {{quote|مون رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي ڪنهن ٻئي شخص جو ايترو احترام ڪندي نه ڏٺو، جيترو هو عباس جو احترام ۽ عزت ڪندو هو.}}<ref>{{cite book |last=الذهبي |title=تاريخ الإسلام |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=443035&bk_no=936&startno=3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225225043/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=443035&bk_no=936&startno=3 |archive-date=25 December 2018 |language=ar }}</ref> نسب جي علم ۾ عباس بن عبدالمطلب لاءِ ''سيد الاعمام'' (چاچن جو سردار) جو لقب پڻ استعمال ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو [[محمد]] جو چاچو هو.<ref>{{cite web |title=سيد الأعمام |url=http://www.bani-alabbas.com/articles.php?action=show&id=107 |website=الأمانة العامة لأنساب السادة العباسيين |access-date=August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190409143946/http://www.bani-alabbas.com/articles.php?action=show&id=107 |archive-date=9 April 2019 |url-status=dead |language=ar }}</ref> === عباس وسيلي مينهن جي دعا === روايت آهي ته [[عمر بن خطاب]] جي خلافت دوران جڏهن ڏڪار پوندو هو ته هو عباس بن عبدالمطلب کي دعا لاءِ اڳتي ڪندو هو ۽ چوندو هو: {{quote|اي الله! اسان اڳ پنهنجي نبيءَ وسيلي توکان مينهن گهرندا هئاسين ۽ تون اسان کي مينهن ڏيندو هئين؛ هاڻي اسان پنهنجي نبيءَ جي چاچي وسيلي توکان مينهن گهرون ٿا، تنهنڪري اسان کي مينهن عطا ڪر.}} روايت موجب پوءِ مينهن وسندو هو.<ref>{{cite book |author=البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الاستسقاء |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&bk_no=52&ID=1873 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405195220/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1 |archive-date=5 April 2016 |language=ar }}</ref> صحابي [[حسان بن ثابت]] ان واقعي بابت شعر چيو:<ref name="Shamela"/><ref>{{cite book |last=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |volume=3 |page=63 |language=ar }}</ref> {{quote| سأل الإمامُ وقد تتابع جدبُنا\\فَسَقَى الغمام بغُرَّة العباسِ عم النبي وصِنوِ والده الذي\\ورث النبيَّ بذاك دُون الناسِ أحيا الإله به البلاد فأصبحت\\مُخضرَّة الأجنابِ بعد الياسِ<br/> ترجمو:<br/> امام دعا گهري، جڏهن ڏڪار ويو هو وڌي\\عباس جي برڪت سان، ڪڪر مينهن ويا وسي نبيءَ جو چاچو، سندس والد جو سڳو ڀاءُ\\اهو شرف کيس مليو، ٻين کان ٿيو سَواءُ الله سندس وسيلي ملڪ کي جيئاريو وري\\نااميديءَ کان پوءِ هر پاسي ساوڪ وئي ڀري}} عباس بن عتبه بن ابي لهب پڻ شعر چيو:<ref>{{cite book |last=ابن عساكر |title=[[تاريخ دمشق]] |volume=26 |page=361 |language=ar }}</ref> {{quote| بعمّي سقى الله الحجاز وأهله\\عشية يستسقي بشيبته عمر توجه بالعباس في الجدب راغبًا\\إليه فما إن رام حتى أتى المطر ومنا رسول الله فينا تراثه\\فهل فوق هذا للمفاخر مفتخر<br/> ترجمو:<br/> منهنجي چاچي سان حجاز تي، رب مينهن وسايو\\جڏهن عمر سندس اڇن وارن سان دعا لاءِ آيو ڏڪار ۾ عباس کي اڳيان ڪري، رب ڏانهن ڪيائين پڪار\\اڃا دعا پوري نه ٿي، ته وسي پيو مينهن اپار اسان مان آهي رسول الله، سندس ورثو اسان ۾ آ\\پوءِ هن کان وڌ فخر جو، ٻيو ڪهڙو سبب ڀلا؟}} ربيعه بن حارث بن عبدالمطلب کان روايت آهي: {{quote|عباس بن عبدالمطلب رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ آيو، ان وقت هو ڪاوڙيل هو ۽ آءٌ به اتي موجود هئس. رسول الله پڇيس: ”توکي ڪهڙي ڳالهه ڪاوڙايو آهي؟“ هن چيو: ”اي الله جا رسول! اسان ۽ قريش جو هي ڪهڙو معاملو آهي، جو جڏهن اهي پاڻ ۾ ملن ٿا ته خوش چهري سان ملن ٿا، پر جڏهن اسان سان ملن ٿا ته اهڙي نموني نٿا ملن؟“ ان تي رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} ڪاوڙجي پيو، ايتري قدر جو سندس چهرو ڳاڙهو ٿي ويو، پوءِ فرمايائين: ”ان ذات جو قسم، جنهن جي هٿ ۾ منهنجي جان آهي، ڪنهن شخص جي دل ۾ ايمان داخل نه ٿيندو، جيستائين هو توهان سان الله ۽ سندس رسول جي خاطر محبت نه ڪري.“ پوءِ فرمايائين: ”اي ماڻهوؤ! جنهن منهنجي چاچي کي ايذايو، تنهن مون کي ايذايو، ڇاڪاڻ⁠تہ ماڻهوءَ جو چاچو سندس پيءُ جهڙو هوندو آهي.“}}<ref>{{cite book |last=الترمذي |title=سنن الترمذي |chapter=كتاب المناقب، باب مناقب العباس بن عبد المطلب |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=7291&idto=7300&bk_no=56&ID=2036#docu |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101239/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=7291&idto=7300&bk_no=56&ID=2036 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref> هن واقعي جي تشريح بابت اسلامي عالمن ۾ ''توسل'' جي نوعيت جي حوالي سان مختلف رايا ملي سگهن ٿا. ڪجهه سني ذريعا ان کي عباس جي دعا وسيلي توسل قرار ڏين ٿا ۽ ان کي جائز توسل جي مثال طور پيش ڪن ٿا.<ref>{{cite web |author=مجلة البحوث الإسلامية |title=التوسل المشروع والممنوع |url=http://www.alifta.net/Fatawa/fatawaDetails.aspx?BookID=2&View=Page&PageNo=6&PageID=10903 |access-date=6 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112061037/http://www.alifta.net/Fatawa/fatawaDetails.aspx?BookID=2&View=Page&PageNo=6&PageID=10903 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref><ref>{{cite web |author=مركز الفتوى |title=حقيقة ودلالة توسل عمر بالعباس |url=http://fatwa.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=191537 |website=إسلام ويب |access-date=6 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101320/http://fatwa.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=191537 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref> == ذاتي زندگي == === حليو ۽ شخصيت === [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]]، ڪلبي کان عباس جي حليي بابت نقل ڪري ٿو ته هو معزز، رعبدار، عقلمند ۽ خوبصورت هو؛ سندس رنگ اڇو ۽ چهرو ڀريل هو، سندس ٻه چوٽيون هيون ۽ قد معتدل هو. ذهبي پاڻ سندس باري ۾ لکي ٿو: {{quote|بلڪه هو ڊگهن ماڻهن مان هو، صورت ۾ نهايت سهڻو، وجيهه ۽ تمام بلند آواز وارو هو، ان سان گڏ وڏي بردباري ۽ سرداريءَ وارو هو.}} ٻئي هنڌ ذهبي لکي ٿو: {{quote|هو مڪمل جسماني بناوت وارو ۽ نهايت بلند آواز وارو هو.}}<ref name="DhahabiAbbas"/> سندس بلند آواز بابت روايت آهي ته جڏهن کيس پنهنجن خادمن جي ضرورت پوندي هئي ته هو [[جبل سلع|سلع جبل]] تي بيهي کين سڏيندو هو ۽ اهي اٺ يا نو ميل پري غابه واري علائقي ۾ به سندس آواز ٻڌندا هئا.<ref>{{cite book |last=علي بن برهان الدين الحلبي |title=[[s:السيرة الحلبية/غزوة حنين|السيرة الحلبية، غزوة حنين]] |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |last=ابن عساكر |title=تاريخ دمشق |volume=26 |id=حديث 26839 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=798&pid=383249&hid=26839 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101253/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=798&pid=383249&hid=26839 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref> ذهبي، [[عمر بن خطاب|عمر]] جي آزاد ڪيل غلام اسلم کان هڪ روايت نقل ڪري ٿو ته جڏهن عمر شام جي ويجهو پهتو ته هن پنهنجي غلام جي سواري ورتي ۽ غلام کي پنهنجي سواريءَ تي ويهاريو. عباس ان وقت عمر جي اڳيان هڪ عمدي گهوڙي تي سوار هو ۽ هو سهڻو شخص هو. اتان جا سردار عباس کي سلام ڪندا رهيا، کيس عمر سمجهي رهيا هئا، جڏهن ته عباس اشارو ڪري کين ٻڌائيندو رهيو ته عمر هو نه، پر ٻيو شخص آهي.<ref name="DhahabiAbbas"/> [[مرتضيٰ زبيدي|زبيدي]] ''[[تاج العروس من جواهر القاموس|تاج العروس]]'' ۾ لکي ٿو ته ''ذو الرأي'' عباس بن عبدالمطلب هاشمي جو لقب هو.<ref>{{cite book |last=الزبيدي |first=مرتضى |title=تاج العروس من جواهر القاموس |publisher=دار مكتبة الحياة |location=بيروت |volume=10 |page=141 |url=https://www.google.com.sa/books/edition/%D8%B4%D8%B1%D8%AD_%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%85%D9%89_%D8%AA%D8%A7/kKEKNeFtwIEC?hl=en&gbpv=1&dq=%D8%B0%D9%88+%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A3%D9%8A+%D9%84%D9%82%D8%A8+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3+%D8%A8%D9%86+%D8%B9%D8%A8%D8%AF+%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B7%D9%84%D8%A8&pg=PA141&printsec=frontcover |archive-url=http://web.archive.org/web/20241221115344/https://www.google.com.sa/books/edition/%D8%B4%D8%B1%D8%AD_%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%85%D9%89_%D8%AA%D8%A7/kKEKNeFtwIEC?hl=en&gbpv=1&dq=%D8%B0%D9%88+%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A3%D9%8A+%D9%84%D9%82%D8%A8+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3+%D8%A8%D9%86+%D8%B9%D8%A8%D8%AF+%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B7%D9%84%D8%A8&pg=PA141&printsec=frontcover |archive-date=21 December 2024 |language=ar }}</ref> === شاديون ۽ اولاد === عباس بن عبدالمطلب جي شادين ۽ اولاد بابت قديم نسب نامن ۽ سوانحي ذريعن ۾ ڪجهه اختلاف ملي ٿو. سندس مشهور زالن مان '''ام الفضل لبابه ڪبرى هلاليه'''، يعني [[لبابه بنت حارث|لبابه بنت حارث]] هئي. هوءَ شروعاتي مسلمان عورتن مان هئي ۽ [[خديجه بنت خويلد]] کان پوءِ اسلام قبول ڪندڙ عورتن مان شمار ڪئي وڃي ٿي. روايت موجب [[ابو لهب]] جڏهن ابو رافع تي حملو ڪيو ته لبابه خيمي جي ٿنڀي سان ابو لهب کي ڌڪ هنيو.<ref name="Roded1994">{{cite book |last=Roded |first=Ruth |title=Women in Islamic Biographical Collections: From Ibn Sa'd to Who's Who |publisher=Lynne Rienner Publishers |location=Boulder |year=1994 |pages=37–38 |isbn=1-55587-442-8 |language=en }}</ref> لبابه مان عباس کي '''[[فضل بن عباس]]'''، '''[[عبدالله بن عباس]]'''، '''عبيدالله بن عباس'''، '''[[قثم بن عباس]]'''، '''[[معبد بن عباس]]'''، '''عبدالرحمان بن عباس''' ۽ '''[[ام حبيب بنت عباس]]''' ڄاوا.<ref>{{cite book |last=الطبري |title=The History of al-Ṭabarī |editor-last=Landau-Tasseron |editor-first=Ella |publisher=State University of New York Press |page=201 |language=en }}</ref> فضل سندس وڏو پٽ هو ۽ عباس ۽ لبابه جي ڪنيت ''ابوالفضل'' ۽ ''ام الفضل'' به ان سان منسوب هئي. [[عبدالله بن عباس]] اسلامي علمي روايت ۾ ''حبر الامة'' جي لقب سان مشهور ٿيو. روايت موجب [[محمد|نبي محمد]] سندس لاءِ دعا ڪئي: {{quote|اي الله! کيس دين جي سمجهه عطا ڪر.}} عبيدالله جي ڪنيت ابو محمد هئي، جڏهن ته قثم بابت روايت آهي ته سندس نسل اڳتي نه هليو. عبدالرحمان [[شام]] ۾ وفات ڪئي ۽ معبد افريقه ۾ مارجي ويو. ام حبيب جي شادي اسود بن سفيان بن عبد الاسد مخزومي سان ٿي. عباس جي ٻين زالن ۾ قريش سان تعلق رکندڙ '''فاطمه بنت جنيد''' جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=8 |chapter=11586 |language=ar }}</ref> سندس هڪ ٻي زال '''حجيله بنت جندب بن ربيع هذليه''' هئي، جنهن مان '''حارث بن عباس''' جي ڄمڻ جو ذڪر ملي ٿو؛ البت ڪجهه ذريعن ۾ حارث جي ماءُ بابت اختلاف آهي.<ref name="IbnHajar1904">{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=2 |chapter=1904 |language=ar }}</ref> ڪجهه ذريعن ۾ عباس جي هڪ ام ولد جو نالو '''سبأ''' ڄاڻايو ويو آهي، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ سندس هڪ يوناني ٻانهي يا ام ولد جو نالو '''مسليه''' ڏنو ويو آهي.<ref name="IbnSaadAbbas">{{cite book |last=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى |volume=4 |chapter=العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> انهن روايتن موجب '''[[تمام بن عباس]]'''، '''[[ڪثير بن عباس]]''' ۽ ڪجهه ڌيئرون ام ولد مان ڄايون. ڪثير کي فقيهه طور پڻ بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته تمام عباس جي ننڍن پٽن مان هو.<ref name="Tabari75">{{cite book |last=الطبري |title=The History of al-Ṭabarī |editor-last=Landau-Tasseron |editor-first=Ella |volume=39 |pages=75–76 |publisher=State University of New York Press |language=en }}</ref> سندس ڌيئرن ۾ '''اميمه بنت عباس''' جو پڻ ذڪر ملي ٿو. اميمه جي شادي عباس بن عتبه بن ابي لهب سان ٿي ۽ سندس پٽ فضل بن عباس بن عتبه شاعر طور مشهور ٿيو.<ref name="IbnHajarAmina">{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |first=أحمد |title=الإصابة في تمييز الصحابة |publisher=دار الكتب العلمية |location=بيروت |edition=1 |year=1415 هـ |volume=8 |page=41 |chapter=10899- آمنة بنت العباس بن عبد المطلب |url=https://al-maktaba.org/book/9767/3955 |access-date=17 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913060322/https://al-maktaba.org/book/9767/3955 |archive-date=13 September 2021 |language=ar }}</ref> ذريعن ۾ '''صفيه بنت عباس'''، '''آمنه بنت عباس'''، '''ام قثم بنت عباس''' ۽ [[ام ڪلثوم بنت عباس]] جو پڻ ذڪر ملي ٿو. صفيه جي شادي بني سعد بن بڪر جي حارث بن يعمر سان ٿي.<ref name="IbnSaadAbbas"/><ref name="IbnHajarAmina"/> ام قثم جو ذڪر ابن سعد جي ''الطبقات الكبرى'' ۾ ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى |volume=8 |page=466 |url=http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3051_%D8%A7%D9%84%D8%B7%D8%A8%D9%82%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%A8%D8%B1%D9%89-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%A8%D9%86-%D8%B3%D8%B9%D8%AF-%D8%AC-%D9%A8/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_464 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614154631/http://shiaonlinelibrary.com/الكتب/3051_الطبقات-الكبرى-محمد-بن-سعد-ج-٨/الصفحة_464 |archive-date=14 June 2020 |language=ar }}</ref> ام ڪلثوم جي ماءُ بابت پڻ اختلاف آهي؛ هڪ روايت موجب هوءَ ام ولد مان هئي، جڏهن ته ٻي روايت ۾ سندس ماءُ '''ام سلمه بنت محميه بن جزء زبيدي''' ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="IbnFahd">{{cite book |last=ابن فهد المكي |first=جار الله محمد بن عبد العزيز |title=تحفة اللطائف في فضائل الحبر عبد الله بن عباس ووج الطائف |publisher=دار الكتب العلمية |year=2012 |page=195 |isbn=978-2-7451-7155-9 |url=https://books.google.com.eg/books?id=OxZHDwAAQBAJ&pg=PT183 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200330042755/https://books.google.com.eg/books?id=OxZHDwAAQBAJ&pg=PT183 |archive-date=30 March 2020 |language=ar }}</ref> سندس ٻين پٽن ۾ '''عون بن عباس''' ۽ '''مشير بن عباس''' جا نالا پڻ ڪجهه سوانحي ذريعن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=5 |chapter=6279 |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=6 |chapter=8329 |language=ar }}</ref> بلاذري پڻ عباس جي اولاد جو ذڪر ''أنساب الأشراف'' ۾ ڪيو آهي.<ref>{{cite book |last=البلاذري |title=أنساب الأشراف |chapter=فولد العباس بن عبد المطلب |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=196&pid=124937 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171105072629/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=196 |archive-date=5 November 2017 |language=ar }}</ref> ڪجهه بعد وارن ذريعن ۾ '''تڪانه''' نالي بني قريظه سان تعلق رکندڙ عورت جو به ذڪر ملي ٿو، جنهن بابت چيو ويو آهي ته هوءَ اڳ [[محمد|نبي محمد]] جي ملڪيت ۾ هئي ۽ پوءِ عباس سان سندس نڪاح ٿيو؛ انهن روايتن موجب ان مان عباس کي اولاد نه ٿيو.<ref>{{cite book |last=المجلسي |title=حياة القلوب |volume=2 |translator-last=Rizvi |title-trans=A Detailed Biography of Prophet Muhammad |page=1180 |language=ar }}</ref> عباس جي اولاد جون قبرون مختلف علائقن ۾ پکڙيل هيون. ڪلبي کان منقول آهي: {{quote|اسان ڪنهن به ماءُ جي اولاد جون قبرون عباس جي اولاد جي قبرن کان وڌيڪ هڪ ٻئي کان پري نه ڏٺيون.}}<ref name="DhahabiAbbas"/> == شيعه نظرئي ۾ == عباس بن عبدالمطلب بابت شيعه رجالي ۽ تاريخي ذريعن ۾ مختلف روايتون نقل ٿيل آهن. ڪجهه روايتون سندس ساراهه ڪن ٿيون، جڏهن ته ڪجهه شيعه عالمن انهن روايتن جي سند کي ضعيف يا مرسل قرار ڏنو آهي. [[ابوالقاسم خوئي]] پنهنجي رجالي جائزي ۾ عباس بابت آيل روايتن تي بحث ڪندي سندس [[علي بن ابي طالب]] ۽ [[فاطمه زهرا]] جي حمايت، خاص ڪري خلافت ۽ [[فدڪ]] جي معاملي ۾، تنقيدي موقف اختيار ڪيو آهي. خوئي لکي ٿو: {{quote|خلاصو هي آهي ته عباس لاءِ ڪا ساراهه ثابت نه ٿي آهي، ۽ ''الڪافي'' ۾ سندس مذمت بابت آيل روايت صحيح السند آهي؛ ۽ سندس لاءِ اها ڳالهه گهٽتائي طور ڪافي آهي ته هن علي بن ابي طالب {{عليه السلام}} جي معاملي ۽ صديقه طاهره جي فدڪ واري معاملي ڏانهن ايترو به ڌيان نه ڏنو، جيترو پنهنجي ميزاب جي معاملي ڏانهن ڏنو.}}<ref>{{cite book |last=الخوئي |first=أبو القاسم |title=معجم رجال الحديث |volume=10 |page=252 |chapter=6189 – العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> == فلم ۽ ٽيليويزن ۾ == * [[2006ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[خالد بن وليد (ٽيليويزن سلسلو)|خالد بن وليد]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[عبدالرحمان ابو القاسم]] ادا ڪيو. * [[2008ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[قمر بني هاشم (ٽيليويزن سلسلو)|قمر بني هاشم]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[احمد صلان]] ادا ڪيو. * [[2009ع]] ۾ فلم ''[[الخوافي والقوادم في نصرة الإسلام (فلم)|الخوافي والقوادم]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[رفيق علي احمد]] ادا ڪيو. * [[2010ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[رايات الحق (ٽيليويزن سلسلو)|رايات الحق]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[عبدالحڪيم قطيفان]] ادا ڪيو. * [[2012ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[عمر (ٽيليويزن سلسلو)|عمر]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[شمم الحسن]] ادا ڪيو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:محمد]] [[زمرو:صحابه]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] h2jgi2kffczjnvnoaczjxwmvo19t24k 414453 414452 2026-09-22T21:35:56Z Intisar Ali 8681 414453 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ٱلْعَبَّاسُ ٱبْنُ عَبْدِ ٱلْمُطَّلِبِ | image = العبَّاس بن عبد المُطلب.png | alt = | caption = | birth_name = | birth_date = {{Circa}} 568 CE | birth_place = [[مڪو]] | death_date = {{Circa}} 653 CE ( 85 سال) | death_place = مدينو | nationality = عرب | other_names = | occupation =مصالحن جو واپاري | known_for = محمد جو چاچو ۽ عباسي خليفن جو خانداني وڏو | spouse = *[[لبابه بنت حارث]] *مسليه *فاطمه بنت جنيد *ھاجله بنت جندوب *تڪانه | children = *الفضل بن عباس * حضرت [[عبدالله ابن عباس]] * عبيدالله * فرہ ۽ ٻيا | parents = *عبدالمطلب<br> ۽ نتيله بنت جناب | relatives = حضرت محمد صه }} '''حضرت عباس رضه بن عبدالمطلب''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Abas bin Abdul Mutlab '''}} محمد جو چاچو ھيو. صحابه ۽ علي جي اصحاب نصرت منجهان هيو<ref name = "قانع "/>. ابوطالب کان پوءِ حاجين سڳورن کي پاڻي مهيا ڪرڻ جو ڪم ان جي ذمي هو<ref name = "قانع "/>. ھجرت کان اڳ مڪي ۾ پيغمبر اسلام جو محافظ رھيو. ڄمار ۾ محمد کان ٻه يا ٽي سال وڏو هيو<ref name = " قانع "/>. هي ھڪ مالدار واپاري ھيو. ھن جي حضرت عبدالله ابن عباس مان وارثن خلافت عباسيه جو بنياد وڌو<ref name=encyclopedia>{{Citation | first = Cyril Glasse | last = Huston Smith | year = 2002 | title = The new encyclopedia of Islam | isbn = 0-7591-0190-6 | publisher = AltaMira Press | location = Walnut Creek, CA | url-access = registration | url = https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas }}</ref>. سندس اولادِ جا وارث عباسي سڏيا ويندا آهن. ==خاندان== سندس تعلق مڪي جي بنو ھاشم قبيلي سان ھيو. عبدالمطلب جو سڀ کان ننڍو پٽ ھيو. سندس والده جو نالو [[نتيله بنت جناب]] جنھن جو تعلق [[نمير قبيلي]] سان ھيو<ref>{{cite book |last=al-Tabari|first=Muhammad ibn Jarir|title=''Tarikh al-Rusul wa'l-Muluk: Biographies of the Prophet's Companions and Their Successors''|volume=39|page=24|year=1998|publisher=Albany: State University of New York Press}}</ref> ===نسب=== * سندس نسب هي آهي: {{اقتباس |'''عباس بن [[عبد المطلب بن هاشم|عبدالمطلب]]''' (جنهن جو نالو شيبه هو) بن [[هاشم بن عبد مناف|هاشم]] (جنهن جو نالو عمرو هو) بن [[عبد مناف بن قصي|عبد مناف]] (جنهن جو نالو مغيره هو) بن [[قصي بن كلاب|قصي]] (جنهن جو نالو زيد هو) بن [[كلاب بن مرة|ڪلّاب]] بن [[مرة بن كعب|مره]] بن [[كعب بن لؤي|ڪعب]] بن [[لؤي بن غالب|لؤي]] بن [[غالب بن فهر|غالب]] بن [[فهر بن مالك|فهر]] بن [[مالك بن النضر|مالڪ]] بن [[النضر بن كنانة|نضر]] (جنهن جو نالو قيس هو)، جيڪو [[قريش]] هو، بن [[كنانة بن خزيمة|ڪنانه]] بن [[خزيمة بن مدركة|خزيمه]] بن [[مدركة بن إلياس|مدرڪه]] (جنهن جو نالو عامر هو) بن [[إلياس بن مضر|الياس]] بن [[مضر]] بن [[نزار بن معد|نزار]] بن [[معد بن عدنان|معد]] بن [[عدنان]]}}.<ref name="ReferenceA">{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |first=أحمد |author-link=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |publisher=دار الكتب العلمية |location=بيروت |year=1415 هـ |volume=7 |pages=511–512 |edition=1 |chapter=4525- العبّاس |url=https://al-maktaba.org/book/9767/1743 |access-date=17 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924161606/https://al-maktaba.org/book/9767/1743 |archive-date=24 September 2021 |language=ar }}</ref><ref name="ReferenceB">{{cite book |last=ابن الأثير الجزري |author-link=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |publisher=دار الكتب العلمية |year=1994 |volume=3 |page=163 |edition=1 |chapter=2799- عباس بن عبد المطلب |url=https://al-maktaba.org/book/1110/5756 |access-date=20 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913054449/https://al-maktaba.org/book/1110/5756 |archive-date=13 September 2021 |language=ar }}</ref><ref name="ReferenceC">{{cite book |last=ابن عساكر |author-link=ابن عساكر |title=تاريخ دمشق |publisher=دار الفكر للطباعة والنشر والتوزيع |year=1995 |volume=26 |pages=273–381 |edition=1 |chapter=3106 - العباس بن عبد المطلب |url=https://al-maktaba.org/book/71/11957 |access-date=17 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210827020113/https://al-maktaba.org/book/71/11957 |archive-date=27 August 2021 |language=ar }}</ref> * سندس ماءُ: {{اقتباس |'''[[نتيلة بنت جناب|نتيله]]''' بنت جناب بن ڪليب بن مالڪ بن عبد مناف بن عمرو بن عامر بن زيد بن عبد مناة بن عامر بن سعد بن الخزرج بن تيم اللات بن '''نمر بن قاسط''' بن هنب بن افصى بن دعمي بن جديلة بن اسد بن '''ربيعه''' بن [[نزار بن معد|نزار]] بن [[معد بن عدنان|معد]] بن '''[[عدنان]]'''}} هئي.<ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceB"/><ref name="ReferenceC"/>{{صفحات مرجع|275-276}} {{شجرة نسب محمد}} == اسلام کان اڳ جي زندگي == === پيدائش ۽ پرورش === {{اسلام}} عباس [[مڪو|مڪي]] ۾ [[عام الفيل]] کان ٽي سال اڳ، 56 ق.ھ ۾ ڄائو، يعني هو رسول الله کان ٽي سال وڏو هو. ابو رزين کان روايت آهي ته عباس رضي الله عنه کان پڇيو ويو: ”توهان وڏا آهيو يا رسول الله ﷺ؟“ هن چيو: ”هو مون کان وڏو آهي، پر آءٌ کانئس اڳ ڄائو هئس.“<ref>{{cite book |author=ابن أبي عاصم |title=الآحاد والمثاني |at=حديث 327 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=277&pid=129907&hid=327 |access-date=3 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305013154/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=277&pid=129907&hid=327 |archive-date=5 March 2016 |language=ar }}</ref> ننڍپڻ ۾ هڪ ڀيري هو گم ٿي ويو، جنهن تي سندس ماءُ [[نتيله بنت جناب]] نذر مڃي ته جيڪڏهن هو ملي ويو ته هوءَ ڪعبي کي ريشم، ديباج ۽ مختلف قسمن جا غلاف پارائيندي. عباس ملي ويو ۽ سندس ماءُ پنهنجي نذر پوري ڪئي؛ اهڙي ريت هوءَ ڪعبي کي اهڙي نموني غلاف پارائيندڙ پهرين عورت هئي.{{حوالو گهربل}} عباس مڪي جي واپاري شخصيتن مان پڻ هو ۽ مصالحن جو ڪاروبار ڪندو هو.<ref name="IbnIshaq113">{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |page=113 |language=en }}</ref> واپار مان هن ڪافي دولت حاصل ڪئي ۽ مڪي جي شاهوڪار ماڻهن ۾ شمار ٿيڻ لڳو.<ref name="IbnIshaq309">{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |pages=309–310 |language=en }}</ref> === حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري === جاهليت جي دور ۾ عباس قريش جي سردارن ۽ معزز شخصيتن مان هڪ هو ۽ [[مسجد الحرام]] جي سار سنڀال ۽ حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري پڻ سنڀاليندو هو. ابن اثير ''اسد الغابه'' ۾ لکي ٿو ته مسجد الحرام جي سار سنڀال جي حوالي سان عباس ڪنهن کي به مسجد الحرام ۾ گارگند يا نامناسب ڳالهه ڪرڻ نه ڏيندو هو ۽ ماڻهو سندس مخالفت ڪرڻ جي سگهه نه رکندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ قريش جي سردارن گڏجي ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو هو ۽ ان ڪم ۾ سندس مددگار هئا.<ref name="UsdAlGhaba">{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |chapter=العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> [[عبدالمطلب بن هاشم]] [[زمزم جو کوھ|زمزم جو کوهه]] کوٽڻ کان پوءِ حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري سنڀالي. عبدالمطلب جي وفات کان پوءِ اها ذميواري سندس پٽ [[ابو طالب بن عبدالمطلب|ابو طالب]] وٽ آئي. ڪجهه سالن کان پوءِ ابو طالب مالي تنگيءَ جو شڪار ٿيو، تنهنڪري هن پنهنجي ڀاءُ عباس کان ايندڙ حج جي موسم تائين ڏهه هزار درهم قرض ورتا ۽ اهي پئسا حاجين کي پاڻي پيارڻ جي انتظامن تي خرچ ڪيا. ايندڙ سال به ابو طالب وٽ پئسا نه هئا، تنهنڪري هن عباس کان وڌيڪ چوڏهن هزار درهم قرض گهريا. عباس ان شرط تي قرض ڏيڻ قبول ڪيو ته جيڪڏهن ابو طالب ايندڙ سال رقم واپس نه ڪري سگهيو ته حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري عباس جي حوالي ڪندو. ابو طالب اها شرط قبول ڪئي ۽ ايندڙ سال رقم واپس نه ڪري سگهڻ سبب اها ذميواري عباس جي حوالي ڪري ڇڏي.<ref>{{cite book |author=علي بن برهان الدين الحلبي |title=السيرة الحلبية |volume=1 |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |author=جواد علي |title=المفصل في تاريخ العرب قبل الإسلام |page=1892 |url=http://islamport.com/d/3/tkh/1/49/769.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304194307/http://islamport.com/d/3/tkh/1/49/769.html |archive-date=4 March 2016 |language=ar }}</ref> عباس کان پوءِ اها ذميواري سندس پٽ [[عبدالله بن عباس]] ڏانهن منتقل ٿي ۽ عباسي خاندان ۾ [[السفاح|سفاح]] جي دور تائين جاري رهي. پوءِ [[عباسي خلافت|بني عباس]] خلافت سنڀالڻ کان پوءِ اها ذميواري ڇڏي ڏني. ان کان پوءِ اها آل زبير ڏانهن منتقل ٿي، جن کي اڳ به عباسين طرفان اها ذميواري سونپي ويندي هئي. بيان موجب اها خدمت سندن اولاد ۾ جاري رهي ۽ اڄ اهي مڪي جي آل عباس الهاشميين جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا ۽ پاڻي پيارڻ واري خدمت، جيڪا هاڻي ''مڪتب الزمازمه الموحد'' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، ان ۾ سندن حصا نسل در نسل منتقل ٿيندا رهيا آهن.<ref>{{cite web |url=http://zamazemah.com.sa/whoarewe/ |title=من نحن |publisher=مكتب الزمازمة الموحد |language=ar |access-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928131831/http://zamazemah.com.sa:80/whoarewe/ |archive-date=28 September 2018 }}</ref><ref>{{cite book |author=فهد العباس وعبدالإله العباس وعباس بصري الغنيمي العباسي |title=نبذات الوصل لذرية أمير المؤمنين الخليفة أبي جعفر منصور المستنصربالله العباسي |publisher=دار ركابي للنشر والتوزيع |url=https://archive.org/download/olomnasb_ymail_20180719/%D9%86%D8%A8%D8%B0%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B5%D9%84%20%D9%84%D8%B0%D8%B1%D9%8A%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D8%A9%20%D8%A3%D8%A8%D9%8A%20%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408193737/https://archive.org/download/olomnasb_ymail_20180719/%D9%86%D8%A8%D8%B0%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B5%D9%84%20%D9%84%D8%B0%D8%B1%D9%8A%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D8%A9%20%D8%A3%D8%A8%D9%8A%20%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1.pdf |archive-date=8 April 2022 |language=ar }}</ref> ==== سندس باري ۾ نازل ٿيل آيت ==== سندس باري ۾ {{قرآن|التوبة|19|لا تخريج=1}} نازل ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>[[سورة التوبة]]، آيت 19.</ref> [[ابن كثير دمشقي|ابن ڪثير]] علي بن ابي طلحه کان روايت ڪري ٿو ته [[عبدالله بن عباس|ابن عباس]] ان آيت جي تفسير ۾ چيو: {{quote|هيءَ آيت '''عباس بن عبدالمطلب''' جي باري ۾ نازل ٿي، جڏهن هو [[غزوه بدر|بدر جي ڏينهن]] قيد ٿيو. هن چيو: ”جيڪڏهن توهان اسلام، هجرت ۽ جهاد ۾ اسان کان اڳتي رهيا آهيو ته اسان به [[مسجد الحرام]] جي سار سنڀال ڪندا هئاسين، حاجين کي پاڻي پياريندا هئاسين ۽ قيدين کي آزاد ڪرائيندا هئاسين.“ پوءِ الله {{عز وجل}} فرمايو: {{قرآن|نص=أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ}} کان وٺي {{قرآن|نص=وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ}} تائين؛ يعني اهي عمل شرڪ جي حالت ۾ ڪيا ويا هئا، ۽ شرڪ جي حالت ۾ ڪيل عمل قبول نه ٿيندو.}}<ref name="IbnKathirTawbah19">{{cite book |author=ابن كثير الدمشقي |title=[[s:تفسير ابن كثير/سورة التوبة#أجعلتم سقاية الحاج وعمارة المسجد الحرام كمن آمن بالله واليوم الآخر وجاهد في سبيل الله لا يستوون عند الله والله لا يهدي القوم الظالمين (19)|تفسير القرآن العظيم]] |chapter=تفسير سورة التوبة، الآية 19 |language=ar }}</ref> === بيعت عقبه ۽ غزوه بدر === عباس پنهنجي ڀائٽي [[محمد|اسلام جي پيغمبر محمد]] سان گڏ [[بيعت عقبه]] وقت موجود هو، جڏهن انصار محمد سان بيعت ڪئي. عباس ان موقعي تي معاهدي کي مضبوط ڪرڻ لاءِ موجود هو، جيتوڻيڪ ان وقت تائين سندس اسلام جو کليل اظهار نه ٿيو هو.<ref name="UsdAlGhaba"/> عباس ٻين [[بنو هاشم|بني هاشم]] جي ماڻهن وانگر [[قريش]] سان گڏ [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] ۾ شريڪ ٿيو. اسلامي روايتن موجب کيس زبردستي جنگ لاءِ آندو ويو هو ۽ رسول الله [[محمد]] پنهنجي صحابين کي بني هاشم جي انهن ماڻهن کي قتل نه ڪرڻ جو حڪم ڏنو هو، جن کي سندن مرضيءَ خلاف جنگ ۾ آندو ويو هو. [[عبدالله بن عباس|ابن عباس]] کان روايت آهي: {{quote|نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ان ڏينهن پنهنجي اصحابن کي فرمايو: ”مون کي خبر آهي ته بني هاشم ۽ ٻين مان ڪجهه ماڻهن کي زبردستي ڪڍيو ويو آهي ۽ انهن کي اسان سان جنگ ڪرڻ جي ڪا خواهش ناهي. تنهنڪري توهان مان جيڪو [[بنو هاشم|بني هاشم]] جي ڪنهن شخص سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري؛ جيڪو ابو البختري بن هشام بن الحارث بن اسد سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري؛ ۽ جيڪو '''عباس بن عبدالمطلب'''، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي چاچي، سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس زبردستي ڪڍيو ويو آهي.“}}<ref>{{cite book |author=ابن هشام |title=السيرة النبوية |chapter=غزوة بدر |language=ar }}</ref> جنگ دوران عباس بن عبدالمطلب، سندس حليف ۽ سندس ڀائٽيو [[عقيل بن ابي طالب]] قيد ڪيا ويا. انهن کي انصاري عبيد بن اوس قيد ڪيو، جنهن کي نبي [[محمد]] ”مُقَرِّن“ جو لقب ڏنو. هو چوي ٿو: {{quote|جڏهن [[غزوه بدر|بدر جو ڏينهن]] آيو ته مون '''عباس بن عبدالمطلب'''، [[عقيل بن ابي طالب]] ۽ عباس جي هڪ [[فهر بن مالڪ|فهري]] حليف کي قيد ڪيو. مون عباس ۽ عقيل کي گڏ ٻڌو. جڏهن [[محمد|رسول الله]] {{صلى الله عليه وسلم}} انهن ٻنهي کي ڏٺو ته مون کي ”مُقَرِّن“ سڏيو ۽ فرمايو: ”انهن ٻنهي کي پڪڙڻ ۾ هڪ معزز فرشتي تنهنجي مدد ڪئي آهي.“}}<ref name="IbnSaad4532">{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4532 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4532 |website=إسلام ويب |language=ar |access-date=4 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref> ابو اليسر پڻ چيو: {{quote|بدر جي ڏينهن مون عباس کي ڏٺو، هو ائين بيٺو هو ڄڻ ڪو بت هجي ۽ سندس اکين مان ڳوڙها وهي رهيا هئا. مون چيو: الله توکي مائٽيءَ جي لحاظ کان بڇڙو بدلو ڏئي، ڇا تون پنهنجي ڀائٽي خلاف سندس دشمنن سان گڏ وڙهين ٿو؟ هن پڇيو: ”هن سان ڇا ٿيو، ڇا هو مارجي ويو؟“ مون چيو: ”الله کيس ان کان وڌيڪ عزت ۽ مدد ڏني آهي.“ هن چيو: ”تون مون سان ڇا ڪرڻ چاهين ٿو؟“ مون چيو: ”قيد ڪرڻ، ڇاڪاڻ⁠تہ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} تنهنجي قتل کان منع ڪئي آهي.“ هن چيو: ”هيءَ سندس مون سان پهرين ڀلائي ناهي.“ پوءِ مون کيس قيد ڪيو ۽ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ وٺي آيس.}}<ref name="DhahabiAbbas">{{cite book |author=شمس الدين الذهبي |title=[[s:سير أعلام النبلاء/العباس بن عبد المطلب|سير أعلام النبلاء]] |chapter=العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> قيد ٿيڻ کان پوءِ عباس کي مضبوطيءَ سان ٻڌو ويو. ان رات [[نبي|نبي]] پنهنجي چاچي عباس جي ڪري جاڳندو رهيو. هڪ صحابي پڇيو: ”اي الله جا نبي، اوهان کي ڪهڙي ڳالهه جاڳائي رکيو آهي؟“ پاڻ فرمايائون: ”عباس جي دانهن مون کي جاڳائي رکيو آهي.“ پوءِ هڪ شخص وڃي سندس ٻڌڻ ڍرو ڪيو. رسول الله پڇيو: ”مون کي عباس جي دانهن ڇو نٿي ٻڌڻ ۾ اچي؟“ ان شخص چيو: ”مون سندس ٻڌڻ ڍرو ڪيو آهي.“ رسول الله فرمايو: ”ته پوءِ سڀني قيدين سان ائين ئي ڪر.“<ref>{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |volume=3 |page=61 |language=ar }}</ref> رسول الله عباس کي، جڏهن هو قيد ۾ هو، چيو ته هو پنهنجو، [[عقيل بن ابي طالب]]، نوفل بن حارث ۽ پنهنجي حليف عتبه بن عمرو جو فديو ادا ڪري. عباس چيو ته هو مسلمان آهي ۽ کيس زبردستي جنگ لاءِ آندو ويو هو. رسول الله کيس فرمايو: ”الله تنهنجي اسلام بابت وڌيڪ ڄاڻي ٿو؛ جيڪڏهن تنهنجي ڳالهه سچي آهي ته الله توکي ان جو اجر ڏيندو، پر ظاهر طور تنهنجو معاملو اسان جي خلاف هو، تنهنڪري پنهنجو فديو ادا ڪر.“ رسول الله اڳ ئي عباس کان ويهه اوقيا سون ورتو هو. عباس عرض ڪيو ته ان کي سندس فديي ۾ شمار ڪيو وڃي، پر پاڻ فرمايائون: ”نه، اهو مال آهي جيڪو الله اسان کي توکان ڏياريو آهي.“ عباس چيو: ”مون وٽ ٻيو مال ڪونهي.“ رسول الله فرمايو: ”پوءِ اهو مال ڪٿي آهي، جيڪو تون مڪي مان نڪرڻ وقت [[ام الفضل بنت الحارث]] وٽ رکي آيو هئين، جڏهن توهان ٻنهي کان سواءِ ڪو به موجود نه هو، ۽ تو هن کي چيو هو ته جيڪڏهن هن سفر ۾ مون سان ڪا مصيبت پيش اچي ته فضل لاءِ ايترو، عبدالله لاءِ ايترو...؟“ عباس چيو: ”ان ذات جو قسم جنهن اوهان کي حق سان موڪليو آهي، ان ڳالهه جي مون ۽ هن کان سواءِ ڪنهن کي به خبر نه هئي؛ هاڻي مون کي يقين آهي ته اوهان الله جا رسول آهيو.“ پوءِ عباس پنهنجو، پنهنجي ڀائٽي ۽ پنهنجي حليف جو فديو ادا ڪيو.<ref name="IbnSaad4539">{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4539 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4539 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101249/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4539 |archive-date=12 November 2018 }}</ref> ان موقعي سان {{قرآن|الأنفال|70}} جي نزول جو ذڪر ڪيو ويو آهي. عباس چوندو هو: {{quote|الله جو قسم، هيءَ آيت منهنجي باري ۾ نازل ٿي، جڏهن مون رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} آڏو پنهنجي اسلام جو ذڪر ڪيو.}}<ref name="IbnKathirAnfal70">{{cite book |author=ابن كثير الدمشقي |title=[[s:تفسير ابن كثير/سورة الأنفال#يا أيها النبي قل لمن في أيديكم من الأسرى إن يعلم الله في قلوبكم خيرا يؤتكم خيرا مما أخذ منكم ويغفر لكم والله غفور رحيم (70)|تفسير القرآن العظيم]] |chapter=تفسير سورة الأنفال، الآية 70 |language=ar }}</ref> فديو ادا ڪرڻ کان پوءِ عباس [[مڪو|مڪي]] موٽي ويو،<ref>{{cite book |author=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=4 |page=30 |language=ar }}</ref> جتي هن حاجين کي پاڻي پيارڻ، سرداري ۽ حاجين جي مهمانيءَ سان لاڳاپيل بني هاشم جون ذميواريون سنڀالڻ جاري رکيون.<ref>{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4545 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4545 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref> === اسلام قبول ڪرڻ بابت روايتون === عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي وقت بابت تاريخي روايتن ۾ اختلاف ملي ٿو. هڪ روايت موجب عباس [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] کان اڳ ئي ڳجهي نموني اسلام قبول ڪري چڪو هو.<ref name="IbnIshaq309"/> بدر ۾ قيد ٿيڻ کان پوءِ عباس پاڻ به رسول الله کي چيو هو ته هو مسلمان آهي، پر کيس زبردستي قريش سان گڏ آندو ويو هو.<ref name="IbnSaad4539"/> ڪجهه روايتن موجب هن بدر کان پوءِ اسلام قبول ڪيو، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ سندس اسلام جي کليل اظهار ۽ مڪي مان هجرت کي [[فتح مڪو|فتح مڪي]] کان ٿورو اڳ واري دور سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |author=Muhammad ibn Jarir al-Tabari |title=The History of al-Ṭabarī |publisher=State University of New York Press |location=Albany |language=en }}</ref><ref>{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |pages=546–548 |language=en }}</ref> اهڙيءَ طرح ذريعن ۾ عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي صحيح وقت بابت مختلف روايتون موجود آهن. == اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ جي زندگي == === اسلام قبول ڪرڻ ۽ هجرت === عباس بعد ۾ اسلام قبول ڪيو، پر سندس اسلام قبول ڪرڻ جي صحيح وقت بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. ڪن روايتن موجب هن [[غزوه خيبر|خيبر جي فتح]] کان اڳ اسلام قبول ڪيو هو، پر پنهنجي اسلام کي لڪائي رکيو ۽ [[فتح مڪو|فتح مڪي]] جي موقعي تي ان جو کليل اظهار ڪيو. [[صحابه جي فهرست#ا|ابو رافع]] کان روايت آهي: {{quote|آءٌ عباس بن عبدالمطلب جو غلام هئس. اسلام اسان جي گهر ۾ داخل ٿي چڪو هو؛ عباس اسلام قبول ڪيو، ام الفضل اسلام قبول ڪيو ۽ مون به اسلام قبول ڪيو. عباس پنهنجي قوم کان ڊڄندو هو، سندن مخالفت کي پسند نه ڪندو هو ۽ پنهنجي اسلام کي لڪائي رکندو هو.}}<ref>{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36745&hid=4703 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref><ref>{{cite web |author=أبو الفرج الأصفهاني |title=كتاب الأغاني |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=482&pid=294511&hid=110 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305014829/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=482&pid=294511&hid=110 |archive-date=5 March 2016 }}</ref><ref>{{cite web |author=ابن كثير |title=البداية والنهاية |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=59&ID=276&idfrom=249&idto=311&bookid=59&startno=24 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101246/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=59&ID=276&idfrom=249&idto=311&bookid=59&startno=24 |archive-date=12 November 2018 }}</ref> هڪ ٻي روايت موجب عباس [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] کان اڳ ئي اسلام قبول ڪري چڪو هو ۽ [[قريش]] جون خبرون رسول الله ڏانهن لکي موڪليندو هو، جڏهن ته مڪي جا مسلمان به سندس مدد ۽ سهارو حاصل ڪندا هئا.<ref>{{cite web |author=ابن عبد البر |title=الاستيعاب في معرفة الأصحاب |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=342003&bk_no=690&startno=2 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112061010/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=342003&bk_no=690&startno=2 |archive-date=12 November 2018 }}</ref><ref name="UsdAlGhaba61">{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |volume=3 |page=61 |language=ar }}</ref> بعد ۾ عباس رسول الله ڏانهن هجرت لاءِ روانو ٿيو. رستي ۾ سندس ملاقات رسول الله سان ٿي، جيڪو ان وقت [[مڪو|مڪي]] ڏانهن وڃي رهيو هو.<ref>{{cite book |author=ابن كثير |title=[[s:البداية والنهاية/الجزء الرابع/فصل إسلام العباس عم النبي صلى الله عليه وسلم|البداية والنهاية]] |volume=4 |chapter=فصل إسلام العباس عم النبي صلى الله عليه وسلم |language=ar }}</ref> عباس رسول الله سان گڏ [[فتح مڪو|فتح مڪي]] ۾ شريڪ ٿيو، جنهن کان پوءِ هجرت جو سلسلو ختم ٿي ويو.<ref name="UsdAlGhaba61"/> روايتن موجب رسول الله کي عباس جي اسلام قبول ڪرڻ تي خوشي ٿي. [[ابو رافع]] بيان ڪري ٿو ته هن رسول الله کي عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي خوشخبري ڏني، جنهن تي رسول الله کيس آزاد ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite web |author=نور الدين علي بن أبي بكر الهيثمي |title=مجمع الزوائد ومنبع الفوائد، كتاب المناقب، باب ما جاء في العباس عم رسول الله صلى الله عليه وسلم ومن جمع معه من ولده، حديث 15469 |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=87&ID=3010&idfrom=15592&idto=15612&bookid=87&startno=3 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101251/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=87&ID=3010&idfrom=15592&idto=15612&bookid=87&startno=3 |archive-date=12 November 2018 }}</ref> عباس ابو رافع کي رسول الله کي تحفي طور ڏنو هو.<ref>{{cite web |title=الطبقات الكبرى، ذكر خدم رسول الله صلى الله عليه وسلم ومواليه |url=http://www.al-eman.com/الكتب/الطبقات%20الكبرى%20**/ذكر%20صدقات%20رسول%20الله%20صلى%20الله%20عليه%20وسلم%20/i54&d54938&c&p1 |website=نداء الإيمان |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190531123717/http://www.al-eman.com/الكتب/الطبقات%20الكبرى%20**/ذكر%20صدقات%20رسول%20الله%20صلى%20الله%20عليه%20وسلم%20/i54&d54938&c&p1 |archive-date=31 May 2019 }}</ref> === جنگين ۾ شرڪت === عباس [[غزوه حنين]] ۾ پڻ شريڪ ٿيو. جڏهن جنگ دوران مسلمانن جي صفن ۾ ڀاڄ پئي ته هو رسول الله سان گڏ ثابت قدم رهيو. عباس بن عبدالمطلب بيان ڪري ٿو: {{quote|آءٌ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} سان گڏ [[غزوه حنين|حنين جي ڏينهن]] موجود هئس. آءٌ ۽ [[ابو سفيان بن الحارث]] بن عبدالمطلب رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} سان گڏ رهياسين ۽ کانئس جدا نه ٿياسين. رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} هڪ اڇي خچر تي سوار هئا، جيڪو کين فروه بن نفاثه جذامي تحفي ۾ ڏنو هو. جڏهن مسلمانن ۽ ڪافرن جو مقابلو ٿيو ته مسلمان پوئتي موٽڻ لڳا، پر رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} پنهنجي خچر کي ڪافرن ڏانهن وڌائڻ لڳا. آءٌ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي خچر جي واڳ جهلي ان کي روڪي رهيو هئس ته جيئن اهو تيزيءَ سان اڳتي نه وڌي، جڏهن ته ابو سفيان رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي رڪاب کي جهليو بيٺو هو. رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو: ”اي عباس! سمره وارن کي سڏ ڪر.“ عباس چوي ٿو ته منهنجو آواز تمام بلند هو، تنهنڪري مون وڏي آواز سان سڏ ڪيو: '''سمره وارا ڪٿي آهن؟''' الله جو قسم، جڏهن هنن منهنجو آواز ٻڌو ته ائين واپس وريا، جيئن ڳئون پنهنجن ٻچن ڏانهن موٽندي آهي، ۽ چوڻ لڳا: '''اسين حاضر آهيون، اسين حاضر آهيون.''' پوءِ انهن ڪافرن سان جنگ شروع ڪئي. انصار کي سڏ ڪيو ويو: ”اي انصار! اي انصار!“ پوءِ اهو سڏ خاص ڪري بني حارث بن خزرج لاءِ ڪيو ويو: ”اي بني حارث بن خزرج! اي بني حارث بن خزرج!“ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} پنهنجي خچر تي ويٺي سندن جنگ ڏانهن ڏٺو ۽ فرمايو: '''هاڻي جنگ گرم ٿي وئي آهي.''' پوءِ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} ڪجهه پٿريون کڻي ڪافرن جي منهن ڏانهن اڇلايون ۽ فرمايو: '''محمد جي رب جو قسم، اهي شڪست کائي ويا.''' آءٌ جنگ ڏانهن ڏسڻ ويس ۽ مون کي اها ساڳي حالت ۾ نظر آئي؛ پر الله جو قسم، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جون پٿريون اڇلائڻ کان پوءِ مون مسلسل ڏٺو ته سندن زور گهٽجندو ويو ۽ سندن حالت پوئتي هٽڻ لڳي.}}<ref>{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=[[s:صحيح مسلم/كتاب الجهاد والسير|صحيح مسلم]] |chapter=كتاب الجهاد والسير، باب في غزوة حنين |at=حديث 1775 |language=ar }}</ref> === حديث جي روايت === عباس بن عبدالمطلب رسول الله کان ڪيترائي حديثون روايت ڪيون. سندس روايتن مان پنجٽيهه حديثون ''مسند [[بقي بن مخلد]]'' ۾، هڪ حديث [[صحيح بخاري]] ۾ ۽ ٽي حديثون [[صحيح مسلم]] ۾ بيان ٿيل آهن.<ref name="DhahabiAbbas"/> عباس کان حديث روايت ڪندڙن ۾ سندس پٽ '''[[عبدالله بن عباس]]'''، '''ڪثير بن عباس''' ۽ '''عبيدالله بن عباس'''، سندس ڌيءَ '''ام ڪلثوم بنت عباس'''، ۽ ٻين راوين مان '''[[احنف بن قيس]]'''، '''[[عبدالله بن الحارث بن نوفل]]'''، '''[[جابر بن عبدالله انصاري|جابر بن عبدالله بن عمرو بن حرام]]'''، '''عبدالله بن عميره'''، '''[[عامر بن سعد بن ابي وقاص]]'''، '''اسحاق بن عبدالله بن نوفل'''، '''مالڪ بن اوس بن الحدثان'''، '''نافع بن [[جبير بن مطعم]]'''، سندس آزاد ڪيل غلام '''صهيب'''، '''عباس بن عبدالرحمان'''، جيڪو [[بنو هاشم|بني هاشم]] جو مولا هو، '''عبدالله بن عنمه مزني'''، '''[[عبدالرحمان بن سابط]] جُمحي''' ۽ '''[[محمد بن ڪعب قرظي]]''' شامل آهن.<ref name="DhahabiAbbas"/><ref>{{cite web |author=المزي |title=عباس بن عبد المطلب، تهذيب الكمال |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=1&pid=649539&bk_no=1857&startno=0 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305013827/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=1&pid=649539&bk_no=1857&startno=0 |archive-date=5 March 2016 }}</ref> سندس روايت ڪيل حديثن مان هڪ [[مسلم بن الحجاج]] پنهنجي [[صحيح مسلم]] ۾ [[عامر بن سعد بن ابي وقاص]] جي واسطي سان روايت ڪئي آهي: {{quote|عباس بن عبدالمطلب کان روايت آهي ته هن رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي فرمائيندي ٻڌو: ”جڏهن ٻانهو سجدو ڪري ٿو ته ساڻس گڏ ست عضوا سجدو ڪن ٿا: سندس چهرو، ٻئي هٿ، ٻئي گوڏا ۽ ٻئي پير.“}}<ref>{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=[[s:صحيح مسلم/كتاب الصلاة#باب أعضاء السجود والنهي عن كف الشعر والثوب وعقص الرأس في الصلاة|صحيح مسلم]] |chapter=كتاب الصلاة، باب أعضاء السجود والنهي عن كف الشعر والثوب وعقص الرأس في الصلاة |language=ar }}</ref> اهڙيءَ طرح [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] پنهنجي [[صحيح بخاري]] ۾ [[عبدالله بن الحارث بن نوفل]] کان روايت ڪري ٿو ته عباس بن عبدالمطلب رسول الله کان پڇيو: {{quote|'''عباس بن عبدالمطلب''' رضي الله عنه نبي {{صلى الله عليه وسلم}} کي چيو: ”اوهان پنهنجي [[ابو طالب بن عبدالمطلب|چاچي]] کي ڪهڙو فائدو پهچايو؟ هو اوهان جي حفاظت ڪندو هو ۽ اوهان جي خاطر ڪاوڙبو هو.“ پاڻ فرمايائون: ”هو باهه جي هڪ هلڪي حصي ۾ آهي؛ جيڪڏهن آءٌ نه هجان ها ته هو باهه جي سڀ کان هيٺئين درجي ۾ هجي ها.“}}<ref>{{cite book |author=محمد بن إسماعيل البخاري |title=[[s:صحيح البخاري/كتاب فضائل الصحابة#باب قصة أبي طالب|صحيح البخاري]] |chapter=كتاب فضائل الصحابة، باب قصة أبي طالب |language=ar }}</ref> == وفات == زندگيءَ جي آخري دور ۾ عباس بن عبدالمطلب جي نظر هلي وئي هئي. روايتن موجب هن پنهنجي وفات وقت ستر غلام آزاد ڪيا. عباس [[مدينو|مديني]] ۾ 12 رجب [[32 ھ]] تي 88 ورهين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي.<ref>{{cite web |title=وفاة العباس بن عبد المطلب عم الرسول صلى الله عليه وسلم 12 رجب 32 هـ |url=http://articles.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=204235 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305053915/http://articles.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=204235 |archive-date=5 March 2016 }}</ref> سندس وفات کان پوءِ [[بنو هاشم|بني هاشم]] مؤذن موڪليا، جن [[مدينو|مديني]] جي ماڻهن کي سندس وفات جي خبر ڏيندي اعلان ڪيو: '''”الله ان شخص تي رحم ڪري، جيڪو عباس بن عبدالمطلب جي جنازي ۾ شريڪ ٿئي.“''' ان اعلان کان پوءِ ماڻهن جو وڏو ميڙ سندس جنازي ۾ شريڪ ٿيو. جنازي کي کڻڻ ۽ تدفين ۾ شريڪ ٿيڻ لاءِ ماڻهن جي گهڻي رش ٿي وئي، جنهن سبب خليفي [[عثمان بن عفان]] کي ماڻهن جي ميڙ کي منظم ڪرڻ لاءِ انتظام ڪرڻو پيو. [[عثمان بن عفان]] سندس غسل وقت موجود هو، جڏهن ته [[علي بن ابي طالب]]، عباس جي پٽ [[عبدالله بن عباس]] ۽ سندس ٻين ٻن پٽن قثم بن عباس ۽ عبيدالله بن عباس کيس غسل ڏنو. عثمان بن عفان سندس جنازي نماز پڙهائي، جنهن کان پوءِ عباس بن عبدالمطلب کي [[جنت البقيع|بقيع الغرقد]] ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="DhahabiAbbas"/> == اسلام ۾ فضيلت ۽ مرتبو == اسلامي روايتن ۾ عباس بن عبدالمطلب کي [[محمد|رسول الله]] ۽ [[صحابي|صحابه]] وٽ وڏي مرتبي وارو بيان ڪيو ويو آهي. ابو سفيان بن حارث پنهنجي والد کان روايت ڪري ٿو: {{quote|عباس، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ ماڻهن مان وڏي مرتبي وارو هو، ۽ صحابه عباس جي فضيلت کي مڃيندا هئا، ساڻس صلاح مشورو ڪندا هئا ۽ سندس راءِ وٺندا هئا.}}<ref name="IbnHajarIsaba">{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=4 |page=30 |language=ar }}</ref> روايت آهي ته جڏهن عباس [[عمر بن خطاب]] يا [[عثمان بن عفان]] وٽان لنگهندو هو ۽ اهي سواريءَ تي هوندا هئا ته سندس احترام ۾ سواريءَ تان لهي پوندا هئا ۽ جيستائين هو اڳتي نه نڪري ويندو هو، تيستائين ائين رهندا هئا.<ref>{{cite book |last=ابن عساكر |title=تاريخ دمشق |id=حديث 26795 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=798&pid=383249&hid=26795 |language=ar }}</ref> هڪ موقعي تي عمر بن خطاب عباس کي چيو: {{quote|الله جو قسم، جنهن ڏينهن تون اسلام آڻيندين، تنهنجو اسلام آڻڻ مون کي خطاب جي اسلام آڻڻ کان به وڌيڪ پيارو هو، جيڪڏهن هو اسلام آڻي ها؛ ۽ ان جو سبب رڳو اهو هو ته مون کي خبر هئي ته تنهنجو اسلام آڻڻ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي خطاب جي اسلام آڻڻ کان وڌيڪ پيارو هو.}}<ref>{{cite book |last=ابن كثير |title=[[s:البداية والنهاية/الجزء الرابع/فصل نزول النبي عليه السلام إلى مر الظهران|البداية والنهاية، الجزء الرابع، فصل نزول النبي عليه السلام إلى مر الظهران]] |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |last=ابن هشام |title=السيرة النبوية |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=1380&idto=1380&bk_no=58&ID=650 |access-date=4 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190303033218/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=1380&idto=1380&bk_no=58&ID=650 |archive-date=3 March 2019 |language=ar }}</ref> [[عائشه بنت ابي بڪر|عائشه]] کان روايت آهي: {{quote|مون رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي ڪنهن ٻئي شخص جو ايترو احترام ڪندي نه ڏٺو، جيترو هو عباس جو احترام ۽ عزت ڪندو هو.}}<ref>{{cite book |last=الذهبي |title=تاريخ الإسلام |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=443035&bk_no=936&startno=3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225225043/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=443035&bk_no=936&startno=3 |archive-date=25 December 2018 |language=ar }}</ref> نسب جي علم ۾ عباس بن عبدالمطلب لاءِ ''سيد الاعمام'' (چاچن جو سردار) جو لقب پڻ استعمال ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو [[محمد]] جو چاچو هو.<ref>{{cite web |title=سيد الأعمام |url=http://www.bani-alabbas.com/articles.php?action=show&id=107 |website=الأمانة العامة لأنساب السادة العباسيين |access-date=August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190409143946/http://www.bani-alabbas.com/articles.php?action=show&id=107 |archive-date=9 April 2019 |url-status=dead |language=ar }}</ref> === عباس وسيلي مينهن جي دعا === روايت آهي ته [[عمر بن خطاب]] جي خلافت دوران جڏهن ڏڪار پوندو هو ته هو عباس بن عبدالمطلب کي دعا لاءِ اڳتي ڪندو هو ۽ چوندو هو: {{quote|اي الله! اسان اڳ پنهنجي نبيءَ وسيلي توکان مينهن گهرندا هئاسين ۽ تون اسان کي مينهن ڏيندو هئين؛ هاڻي اسان پنهنجي نبيءَ جي چاچي وسيلي توکان مينهن گهرون ٿا، تنهنڪري اسان کي مينهن عطا ڪر.}} روايت موجب پوءِ مينهن وسندو هو.<ref>{{cite book |author=البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الاستسقاء |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&bk_no=52&ID=1873 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405195220/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1 |archive-date=5 April 2016 |language=ar }}</ref> صحابي [[حسان بن ثابت]] ان واقعي بابت شعر چيو:<ref name="Shamela"/><ref>{{cite book |last=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |volume=3 |page=63 |language=ar }}</ref> {{quote| سأل الإمامُ وقد تتابع جدبُنا\\فَسَقَى الغمام بغُرَّة العباسِ عم النبي وصِنوِ والده الذي\\ورث النبيَّ بذاك دُون الناسِ أحيا الإله به البلاد فأصبحت\\مُخضرَّة الأجنابِ بعد الياسِ<br/> ترجمو:<br/> امام دعا گهري، جڏهن ڏڪار ويو هو وڌي\\عباس جي برڪت سان، ڪڪر مينهن ويا وسي نبيءَ جو چاچو، سندس والد جو سڳو ڀاءُ\\اهو شرف کيس مليو، ٻين کان ٿيو سَواءُ الله سندس وسيلي ملڪ کي جيئاريو وري\\نااميديءَ کان پوءِ هر پاسي ساوڪ وئي ڀري}} عباس بن عتبه بن ابي لهب پڻ شعر چيو:<ref>{{cite book |last=ابن عساكر |title=[[تاريخ دمشق]] |volume=26 |page=361 |language=ar }}</ref> {{quote| بعمّي سقى الله الحجاز وأهله\\عشية يستسقي بشيبته عمر توجه بالعباس في الجدب راغبًا\\إليه فما إن رام حتى أتى المطر ومنا رسول الله فينا تراثه\\فهل فوق هذا للمفاخر مفتخر<br/> ترجمو:<br/> منهنجي چاچي سان حجاز تي، رب مينهن وسايو\\جڏهن عمر سندس اڇن وارن سان دعا لاءِ آيو ڏڪار ۾ عباس کي اڳيان ڪري، رب ڏانهن ڪيائين پڪار\\اڃا دعا پوري نه ٿي، ته وسي پيو مينهن اپار اسان مان آهي رسول الله، سندس ورثو اسان ۾ آ\\پوءِ هن کان وڌ فخر جو، ٻيو ڪهڙو سبب ڀلا؟}} ربيعه بن حارث بن عبدالمطلب کان روايت آهي: {{quote|عباس بن عبدالمطلب رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ آيو، ان وقت هو ڪاوڙيل هو ۽ آءٌ به اتي موجود هئس. رسول الله پڇيس: ”توکي ڪهڙي ڳالهه ڪاوڙايو آهي؟“ هن چيو: ”اي الله جا رسول! اسان ۽ قريش جو هي ڪهڙو معاملو آهي، جو جڏهن اهي پاڻ ۾ ملن ٿا ته خوش چهري سان ملن ٿا، پر جڏهن اسان سان ملن ٿا ته اهڙي نموني نٿا ملن؟“ ان تي رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} ڪاوڙجي پيو، ايتري قدر جو سندس چهرو ڳاڙهو ٿي ويو، پوءِ فرمايائين: ”ان ذات جو قسم، جنهن جي هٿ ۾ منهنجي جان آهي، ڪنهن شخص جي دل ۾ ايمان داخل نه ٿيندو، جيستائين هو توهان سان الله ۽ سندس رسول جي خاطر محبت نه ڪري.“ پوءِ فرمايائين: ”اي ماڻهوؤ! جنهن منهنجي چاچي کي ايذايو، تنهن مون کي ايذايو، ڇاڪاڻ⁠تہ ماڻهوءَ جو چاچو سندس پيءُ جهڙو هوندو آهي.“}}<ref>{{cite book |last=الترمذي |title=سنن الترمذي |chapter=كتاب المناقب، باب مناقب العباس بن عبد المطلب |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=7291&idto=7300&bk_no=56&ID=2036#docu |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101239/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=7291&idto=7300&bk_no=56&ID=2036 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref> هن واقعي جي تشريح بابت اسلامي عالمن ۾ ''توسل'' جي نوعيت جي حوالي سان مختلف رايا ملي سگهن ٿا. ڪجهه سني ذريعا ان کي عباس جي دعا وسيلي توسل قرار ڏين ٿا ۽ ان کي جائز توسل جي مثال طور پيش ڪن ٿا.<ref>{{cite web |author=مجلة البحوث الإسلامية |title=التوسل المشروع والممنوع |url=http://www.alifta.net/Fatawa/fatawaDetails.aspx?BookID=2&View=Page&PageNo=6&PageID=10903 |access-date=6 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112061037/http://www.alifta.net/Fatawa/fatawaDetails.aspx?BookID=2&View=Page&PageNo=6&PageID=10903 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref><ref>{{cite web |author=مركز الفتوى |title=حقيقة ودلالة توسل عمر بالعباس |url=http://fatwa.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=191537 |website=إسلام ويب |access-date=6 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101320/http://fatwa.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=191537 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref> == ذاتي زندگي == === حليو ۽ شخصيت === [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]]، ڪلبي کان عباس جي حليي بابت نقل ڪري ٿو ته هو معزز، رعبدار، عقلمند ۽ خوبصورت هو؛ سندس رنگ اڇو ۽ چهرو ڀريل هو، سندس ٻه چوٽيون هيون ۽ قد معتدل هو. ذهبي پاڻ سندس باري ۾ لکي ٿو: {{quote|بلڪه هو ڊگهن ماڻهن مان هو، صورت ۾ نهايت سهڻو، وجيهه ۽ تمام بلند آواز وارو هو، ان سان گڏ وڏي بردباري ۽ سرداريءَ وارو هو.}} ٻئي هنڌ ذهبي لکي ٿو: {{quote|هو مڪمل جسماني بناوت وارو ۽ نهايت بلند آواز وارو هو.}}<ref name="DhahabiAbbas"/> سندس بلند آواز بابت روايت آهي ته جڏهن کيس پنهنجن خادمن جي ضرورت پوندي هئي ته هو [[جبل سلع|سلع جبل]] تي بيهي کين سڏيندو هو ۽ اهي اٺ يا نو ميل پري غابه واري علائقي ۾ به سندس آواز ٻڌندا هئا.<ref>{{cite book |last=علي بن برهان الدين الحلبي |title=[[s:السيرة الحلبية/غزوة حنين|السيرة الحلبية، غزوة حنين]] |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |last=ابن عساكر |title=تاريخ دمشق |volume=26 |id=حديث 26839 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=798&pid=383249&hid=26839 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101253/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=798&pid=383249&hid=26839 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref> ذهبي، [[عمر بن خطاب|عمر]] جي آزاد ڪيل غلام اسلم کان هڪ روايت نقل ڪري ٿو ته جڏهن عمر شام جي ويجهو پهتو ته هن پنهنجي غلام جي سواري ورتي ۽ غلام کي پنهنجي سواريءَ تي ويهاريو. عباس ان وقت عمر جي اڳيان هڪ عمدي گهوڙي تي سوار هو ۽ هو سهڻو شخص هو. اتان جا سردار عباس کي سلام ڪندا رهيا، کيس عمر سمجهي رهيا هئا، جڏهن ته عباس اشارو ڪري کين ٻڌائيندو رهيو ته عمر هو نه، پر ٻيو شخص آهي.<ref name="DhahabiAbbas"/> [[مرتضيٰ زبيدي|زبيدي]] ''[[تاج العروس من جواهر القاموس|تاج العروس]]'' ۾ لکي ٿو ته ''ذو الرأي'' عباس بن عبدالمطلب هاشمي جو لقب هو.<ref>{{cite book |last=الزبيدي |first=مرتضى |title=تاج العروس من جواهر القاموس |publisher=دار مكتبة الحياة |location=بيروت |volume=10 |page=141 |url=https://www.google.com.sa/books/edition/%D8%B4%D8%B1%D8%AD_%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%85%D9%89_%D8%AA%D8%A7/kKEKNeFtwIEC?hl=en&gbpv=1&dq=%D8%B0%D9%88+%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A3%D9%8A+%D9%84%D9%82%D8%A8+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3+%D8%A8%D9%86+%D8%B9%D8%A8%D8%AF+%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B7%D9%84%D8%A8&pg=PA141&printsec=frontcover |archive-url=http://web.archive.org/web/20241221115344/https://www.google.com.sa/books/edition/%D8%B4%D8%B1%D8%AD_%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%85%D9%89_%D8%AA%D8%A7/kKEKNeFtwIEC?hl=en&gbpv=1&dq=%D8%B0%D9%88+%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A3%D9%8A+%D9%84%D9%82%D8%A8+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3+%D8%A8%D9%86+%D8%B9%D8%A8%D8%AF+%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B7%D9%84%D8%A8&pg=PA141&printsec=frontcover |archive-date=21 December 2024 |language=ar }}</ref> === شاديون ۽ اولاد === عباس بن عبدالمطلب جي شادين ۽ اولاد بابت قديم نسب نامن ۽ سوانحي ذريعن ۾ ڪجهه اختلاف ملي ٿو. سندس مشهور زالن مان '''ام الفضل لبابه ڪبرى هلاليه'''، يعني [[لبابه بنت حارث|لبابه بنت حارث]] هئي. هوءَ شروعاتي مسلمان عورتن مان هئي ۽ [[خديجه بنت خويلد]] کان پوءِ اسلام قبول ڪندڙ عورتن مان شمار ڪئي وڃي ٿي. روايت موجب [[ابو لهب]] جڏهن ابو رافع تي حملو ڪيو ته لبابه خيمي جي ٿنڀي سان ابو لهب کي ڌڪ هنيو.<ref name="Roded1994">{{cite book |last=Roded |first=Ruth |title=Women in Islamic Biographical Collections: From Ibn Sa'd to Who's Who |publisher=Lynne Rienner Publishers |location=Boulder |year=1994 |pages=37–38 |isbn=1-55587-442-8 |language=en }}</ref> لبابه مان عباس کي '''[[فضل بن عباس]]'''، '''[[عبدالله بن عباس]]'''، '''عبيدالله بن عباس'''، '''[[قثم بن عباس]]'''، '''[[معبد بن عباس]]'''، '''عبدالرحمان بن عباس''' ۽ '''[[ام حبيب بنت عباس]]''' ڄاوا.<ref>{{cite book |last=الطبري |title=The History of al-Ṭabarī |editor-last=Landau-Tasseron |editor-first=Ella |publisher=State University of New York Press |page=201 |language=en }}</ref> فضل سندس وڏو پٽ هو ۽ عباس ۽ لبابه جي ڪنيت ''ابوالفضل'' ۽ ''ام الفضل'' به ان سان منسوب هئي. [[عبدالله بن عباس]] اسلامي علمي روايت ۾ ''حبر الامة'' جي لقب سان مشهور ٿيو. روايت موجب [[محمد|نبي محمد]] سندس لاءِ دعا ڪئي: {{quote|اي الله! کيس دين جي سمجهه عطا ڪر.}} عبيدالله جي ڪنيت ابو محمد هئي، جڏهن ته قثم بابت روايت آهي ته سندس نسل اڳتي نه هليو. عبدالرحمان [[شام]] ۾ وفات ڪئي ۽ معبد افريقه ۾ مارجي ويو. ام حبيب جي شادي اسود بن سفيان بن عبد الاسد مخزومي سان ٿي. عباس جي ٻين زالن ۾ قريش سان تعلق رکندڙ '''فاطمه بنت جنيد''' جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=8 |chapter=11586 |language=ar }}</ref> سندس هڪ ٻي زال '''حجيله بنت جندب بن ربيع هذليه''' هئي، جنهن مان '''حارث بن عباس''' جي ڄمڻ جو ذڪر ملي ٿو؛ البت ڪجهه ذريعن ۾ حارث جي ماءُ بابت اختلاف آهي.<ref name="IbnHajar1904">{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=2 |chapter=1904 |language=ar }}</ref> ڪجهه ذريعن ۾ عباس جي هڪ ام ولد جو نالو '''سبأ''' ڄاڻايو ويو آهي، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ سندس هڪ يوناني ٻانهي يا ام ولد جو نالو '''مسليه''' ڏنو ويو آهي.<ref name="IbnSaadAbbas">{{cite book |last=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى |volume=4 |chapter=العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> انهن روايتن موجب '''[[تمام بن عباس]]'''، '''[[ڪثير بن عباس]]''' ۽ ڪجهه ڌيئرون ام ولد مان ڄايون. ڪثير کي فقيهه طور پڻ بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته تمام عباس جي ننڍن پٽن مان هو.<ref name="Tabari75">{{cite book |last=الطبري |title=The History of al-Ṭabarī |editor-last=Landau-Tasseron |editor-first=Ella |volume=39 |pages=75–76 |publisher=State University of New York Press |language=en }}</ref> سندس ڌيئرن ۾ '''اميمه بنت عباس''' جو پڻ ذڪر ملي ٿو. اميمه جي شادي عباس بن عتبه بن ابي لهب سان ٿي ۽ سندس پٽ فضل بن عباس بن عتبه شاعر طور مشهور ٿيو.<ref name="IbnHajarAmina">{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |first=أحمد |title=الإصابة في تمييز الصحابة |publisher=دار الكتب العلمية |location=بيروت |edition=1 |year=1415 هـ |volume=8 |page=41 |chapter=10899- آمنة بنت العباس بن عبد المطلب |url=https://al-maktaba.org/book/9767/3955 |access-date=17 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913060322/https://al-maktaba.org/book/9767/3955 |archive-date=13 September 2021 |language=ar }}</ref> ذريعن ۾ '''صفيه بنت عباس'''، '''آمنه بنت عباس'''، '''ام قثم بنت عباس''' ۽ [[ام ڪلثوم بنت عباس]] جو پڻ ذڪر ملي ٿو. صفيه جي شادي بني سعد بن بڪر جي حارث بن يعمر سان ٿي.<ref name="IbnSaadAbbas"/><ref name="IbnHajarAmina"/> ام قثم جو ذڪر ابن سعد جي ''الطبقات الكبرى'' ۾ ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى |volume=8 |page=466 |url=http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3051_%D8%A7%D9%84%D8%B7%D8%A8%D9%82%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%A8%D8%B1%D9%89-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%A8%D9%86-%D8%B3%D8%B9%D8%AF-%D8%AC-%D9%A8/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_464 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614154631/http://shiaonlinelibrary.com/الكتب/3051_الطبقات-الكبرى-محمد-بن-سعد-ج-٨/الصفحة_464 |archive-date=14 June 2020 |language=ar }}</ref> ام ڪلثوم جي ماءُ بابت پڻ اختلاف آهي؛ هڪ روايت موجب هوءَ ام ولد مان هئي، جڏهن ته ٻي روايت ۾ سندس ماءُ '''ام سلمه بنت محميه بن جزء زبيدي''' ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="IbnFahd">{{cite book |last=ابن فهد المكي |first=جار الله محمد بن عبد العزيز |title=تحفة اللطائف في فضائل الحبر عبد الله بن عباس ووج الطائف |publisher=دار الكتب العلمية |year=2012 |page=195 |isbn=978-2-7451-7155-9 |url=https://books.google.com.eg/books?id=OxZHDwAAQBAJ&pg=PT183 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200330042755/https://books.google.com.eg/books?id=OxZHDwAAQBAJ&pg=PT183 |archive-date=30 March 2020 |language=ar }}</ref> سندس ٻين پٽن ۾ '''عون بن عباس''' ۽ '''مشير بن عباس''' جا نالا پڻ ڪجهه سوانحي ذريعن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=5 |chapter=6279 |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=6 |chapter=8329 |language=ar }}</ref> بلاذري پڻ عباس جي اولاد جو ذڪر ''أنساب الأشراف'' ۾ ڪيو آهي.<ref>{{cite book |last=البلاذري |title=أنساب الأشراف |chapter=فولد العباس بن عبد المطلب |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=196&pid=124937 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171105072629/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=196 |archive-date=5 November 2017 |language=ar }}</ref> ڪجهه بعد وارن ذريعن ۾ '''تڪانه''' نالي بني قريظه سان تعلق رکندڙ عورت جو به ذڪر ملي ٿو، جنهن بابت چيو ويو آهي ته هوءَ اڳ [[محمد|نبي محمد]] جي ملڪيت ۾ هئي ۽ پوءِ عباس سان سندس نڪاح ٿيو؛ انهن روايتن موجب ان مان عباس کي اولاد نه ٿيو.<ref>{{cite book |last=المجلسي |title=حياة القلوب |volume=2 |translator-last=Rizvi |title-trans=A Detailed Biography of Prophet Muhammad |page=1180 |language=ar }}</ref> عباس جي اولاد جون قبرون مختلف علائقن ۾ پکڙيل هيون. ڪلبي کان منقول آهي: {{quote|اسان ڪنهن به ماءُ جي اولاد جون قبرون عباس جي اولاد جي قبرن کان وڌيڪ هڪ ٻئي کان پري نه ڏٺيون.}}<ref name="DhahabiAbbas"/> == شيعه نظرئي ۾ == عباس بن عبدالمطلب بابت شيعه رجالي ۽ تاريخي ذريعن ۾ مختلف روايتون نقل ٿيل آهن. ڪجهه روايتون سندس ساراهه ڪن ٿيون، جڏهن ته ڪجهه شيعه عالمن انهن روايتن جي سند کي ضعيف يا مرسل قرار ڏنو آهي. [[ابوالقاسم خوئي]] پنهنجي رجالي جائزي ۾ عباس بابت آيل روايتن تي بحث ڪندي سندس [[علي بن ابي طالب]] ۽ [[فاطمه زهرا]] جي حمايت، خاص ڪري خلافت ۽ [[فدڪ]] جي معاملي ۾، تنقيدي موقف اختيار ڪيو آهي. خوئي لکي ٿو: {{quote|خلاصو هي آهي ته عباس لاءِ ڪا ساراهه ثابت نه ٿي آهي، ۽ ''الڪافي'' ۾ سندس مذمت بابت آيل روايت صحيح السند آهي؛ ۽ سندس لاءِ اها ڳالهه گهٽتائي طور ڪافي آهي ته هن علي بن ابي طالب {{عليه السلام}} جي معاملي ۽ صديقه طاهره جي فدڪ واري معاملي ڏانهن ايترو به ڌيان نه ڏنو، جيترو پنهنجي ميزاب جي معاملي ڏانهن ڏنو.}}<ref>{{cite book |last=الخوئي |first=أبو القاسم |title=معجم رجال الحديث |volume=10 |page=252 |chapter=6189 – العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> == فلم ۽ ٽيليويزن ۾ == * [[2006ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[خالد بن وليد (ٽيليويزن سلسلو)|خالد بن وليد]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[عبدالرحمان ابو القاسم]] ادا ڪيو. * [[2008ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[قمر بني هاشم (ٽيليويزن سلسلو)|قمر بني هاشم]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[احمد صلان]] ادا ڪيو. * [[2009ع]] ۾ فلم ''[[الخوافي والقوادم في نصرة الإسلام (فلم)|الخوافي والقوادم]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[رفيق علي احمد]] ادا ڪيو. * [[2010ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[رايات الحق (ٽيليويزن سلسلو)|رايات الحق]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[عبدالحڪيم قطيفان]] ادا ڪيو. * [[2012ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[عمر (ٽيليويزن سلسلو)|عمر]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[شمم الحسن]] ادا ڪيو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:محمد]] [[زمرو:صحابه]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] 00yukl78wtvbk0pjakypps6cnah7pkq 414454 414453 2026-09-22T21:37:05Z Intisar Ali 8681 414454 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ٱلْعَبَّاسُ ٱبْنُ عَبْدِ ٱلْمُطَّلِبِ | image = العبَّاس بن عبد المُطلب.png | alt = | caption = | birth_name = | birth_date = {{Circa}} 568 CE | birth_place = [[مڪو]] | death_date = {{Circa}} 653 CE ( 85 سال) | death_place = مدينو | nationality = عرب | other_names = | occupation =مصالحن جو واپاري | known_for = محمد جو چاچو ۽ عباسي خليفن جو خانداني وڏو | spouse = *[[لبابه بنت حارث]] *مسليه *فاطمه بنت جنيد *ھاجله بنت جندوب *تڪانه | children = *الفضل بن عباس * حضرت [[عبدالله ابن عباس]] * عبيدالله * فرہ ۽ ٻيا | parents = *عبدالمطلب<br> ۽ نتيله بنت جناب | relatives = حضرت محمد صه }} '''حضرت عباس رضه بن عبدالمطلب''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Abas bin Abdul Mutlab '''}} محمد جو چاچو ھيو. صحابه ۽ علي جي اصحاب نصرت منجهان هيو<ref name = "قانع "/>. ابوطالب کان پوءِ حاجين سڳورن کي پاڻي مهيا ڪرڻ جو ڪم ان جي ذمي هو<ref name = "قانع "/>. ھجرت کان اڳ مڪي ۾ پيغمبر اسلام جو محافظ رھيو. ڄمار ۾ محمد کان ٻه يا ٽي سال وڏو هيو<ref name = " قانع "/>. هي ھڪ مالدار واپاري ھيو. ھن جي حضرت عبدالله ابن عباس مان وارثن خلافت عباسيه جو بنياد وڌو<ref name=encyclopedia>{{Citation | first = Cyril Glasse | last = Huston Smith | year = 2002 | title = The new encyclopedia of Islam | isbn = 0-7591-0190-6 | publisher = AltaMira Press | location = Walnut Creek, CA | url-access = registration | url = https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas }}</ref>. سندس اولادِ جا وارث عباسي سڏيا ويندا آهن. ==خاندان== سندس تعلق مڪي جي بنو ھاشم قبيلي سان ھيو. عبدالمطلب جو سڀ کان ننڍو پٽ ھيو. سندس والده جو نالو [[نتيله بنت جناب]] جنھن جو تعلق [[نمير قبيلي]] سان ھيو<ref>{{cite book |last=al-Tabari|first=Muhammad ibn Jarir|title=''Tarikh al-Rusul wa'l-Muluk: Biographies of the Prophet's Companions and Their Successors''|volume=39|page=24|year=1998|publisher=Albany: State University of New York Press}}</ref> ===نسب=== * سندس نسب هي آهي: {{اقتباس |'''عباس بن [[عبد المطلب بن هاشم|عبدالمطلب]]''' (جنهن جو نالو شيبه هو) بن [[هاشم بن عبد مناف|هاشم]] (جنهن جو نالو عمرو هو) بن [[عبد مناف بن قصي|عبد مناف]] (جنهن جو نالو مغيره هو) بن [[قصي بن كلاب|قصي]] (جنهن جو نالو زيد هو) بن [[كلاب بن مرة|ڪلّاب]] بن [[مرة بن كعب|مره]] بن [[كعب بن لؤي|ڪعب]] بن [[لؤي بن غالب|لؤي]] بن [[غالب بن فهر|غالب]] بن [[فهر بن مالك|فهر]] بن [[مالك بن النضر|مالڪ]] بن [[النضر بن كنانة|نضر]] (جنهن جو نالو قيس هو)، جيڪو [[قريش]] هو، بن [[كنانة بن خزيمة|ڪنانه]] بن [[خزيمة بن مدركة|خزيمه]] بن [[مدركة بن إلياس|مدرڪه]] (جنهن جو نالو عامر هو) بن [[إلياس بن مضر|الياس]] بن [[مضر]] بن [[نزار بن معد|نزار]] بن [[معد بن عدنان|معد]] بن [[عدنان]]}}.<ref name="ReferenceA">{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |first=أحمد |author-link=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |publisher=دار الكتب العلمية |location=بيروت |year=1415 هـ |volume=7 |pages=511–512 |edition=1 |chapter=4525- العبّاس |url=https://al-maktaba.org/book/9767/1743 |access-date=17 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924161606/https://al-maktaba.org/book/9767/1743 |archive-date=24 September 2021 |language=ar }}</ref><ref name="ReferenceB">{{cite book |last=ابن الأثير الجزري |author-link=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |publisher=دار الكتب العلمية |year=1994 |volume=3 |page=163 |edition=1 |chapter=2799- عباس بن عبد المطلب |url=https://al-maktaba.org/book/1110/5756 |access-date=20 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913054449/https://al-maktaba.org/book/1110/5756 |archive-date=13 September 2021 |language=ar }}</ref><ref name="ReferenceC">{{cite book |last=ابن عساكر |author-link=ابن عساكر |title=تاريخ دمشق |publisher=دار الفكر للطباعة والنشر والتوزيع |year=1995 |volume=26 |pages=273–381 |edition=1 |chapter=3106 - العباس بن عبد المطلب |url=https://al-maktaba.org/book/71/11957 |access-date=17 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210827020113/https://al-maktaba.org/book/71/11957 |archive-date=27 August 2021 |language=ar }}</ref> * سندس ماءُ: {{اقتباس |'''[[نتيلة بنت جناب|نتيله]]''' بنت جناب بن ڪليب بن مالڪ بن عبد مناف بن عمرو بن عامر بن زيد بن عبد مناة بن عامر بن سعد بن الخزرج بن تيم اللات بن '''نمر بن قاسط''' بن هنب بن افصى بن دعمي بن جديلة بن اسد بن '''ربيعه''' بن [[نزار بن معد|نزار]] بن [[معد بن عدنان|معد]] بن '''[[عدنان]]'''}} هئي.<ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceB"/><ref name="ReferenceC"/> {{شجرة نسب محمد}} == اسلام کان اڳ جي زندگي == === پيدائش ۽ پرورش === {{اسلام}} عباس [[مڪو|مڪي]] ۾ [[عام الفيل]] کان ٽي سال اڳ، 56 ق.ھ ۾ ڄائو، يعني هو رسول الله کان ٽي سال وڏو هو. ابو رزين کان روايت آهي ته عباس رضي الله عنه کان پڇيو ويو: ”توهان وڏا آهيو يا رسول الله ﷺ؟“ هن چيو: ”هو مون کان وڏو آهي، پر آءٌ کانئس اڳ ڄائو هئس.“<ref>{{cite book |author=ابن أبي عاصم |title=الآحاد والمثاني |at=حديث 327 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=277&pid=129907&hid=327 |access-date=3 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305013154/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=277&pid=129907&hid=327 |archive-date=5 March 2016 |language=ar }}</ref> ننڍپڻ ۾ هڪ ڀيري هو گم ٿي ويو، جنهن تي سندس ماءُ [[نتيله بنت جناب]] نذر مڃي ته جيڪڏهن هو ملي ويو ته هوءَ ڪعبي کي ريشم، ديباج ۽ مختلف قسمن جا غلاف پارائيندي. عباس ملي ويو ۽ سندس ماءُ پنهنجي نذر پوري ڪئي؛ اهڙي ريت هوءَ ڪعبي کي اهڙي نموني غلاف پارائيندڙ پهرين عورت هئي.{{حوالو گهربل}} عباس مڪي جي واپاري شخصيتن مان پڻ هو ۽ مصالحن جو ڪاروبار ڪندو هو.<ref name="IbnIshaq113">{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |page=113 |language=en }}</ref> واپار مان هن ڪافي دولت حاصل ڪئي ۽ مڪي جي شاهوڪار ماڻهن ۾ شمار ٿيڻ لڳو.<ref name="IbnIshaq309">{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |pages=309–310 |language=en }}</ref> === حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري === جاهليت جي دور ۾ عباس قريش جي سردارن ۽ معزز شخصيتن مان هڪ هو ۽ [[مسجد الحرام]] جي سار سنڀال ۽ حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري پڻ سنڀاليندو هو. ابن اثير ''اسد الغابه'' ۾ لکي ٿو ته مسجد الحرام جي سار سنڀال جي حوالي سان عباس ڪنهن کي به مسجد الحرام ۾ گارگند يا نامناسب ڳالهه ڪرڻ نه ڏيندو هو ۽ ماڻهو سندس مخالفت ڪرڻ جي سگهه نه رکندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ قريش جي سردارن گڏجي ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو هو ۽ ان ڪم ۾ سندس مددگار هئا.<ref name="UsdAlGhaba">{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |chapter=العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> [[عبدالمطلب بن هاشم]] [[زمزم جو کوھ|زمزم جو کوهه]] کوٽڻ کان پوءِ حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري سنڀالي. عبدالمطلب جي وفات کان پوءِ اها ذميواري سندس پٽ [[ابو طالب بن عبدالمطلب|ابو طالب]] وٽ آئي. ڪجهه سالن کان پوءِ ابو طالب مالي تنگيءَ جو شڪار ٿيو، تنهنڪري هن پنهنجي ڀاءُ عباس کان ايندڙ حج جي موسم تائين ڏهه هزار درهم قرض ورتا ۽ اهي پئسا حاجين کي پاڻي پيارڻ جي انتظامن تي خرچ ڪيا. ايندڙ سال به ابو طالب وٽ پئسا نه هئا، تنهنڪري هن عباس کان وڌيڪ چوڏهن هزار درهم قرض گهريا. عباس ان شرط تي قرض ڏيڻ قبول ڪيو ته جيڪڏهن ابو طالب ايندڙ سال رقم واپس نه ڪري سگهيو ته حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري عباس جي حوالي ڪندو. ابو طالب اها شرط قبول ڪئي ۽ ايندڙ سال رقم واپس نه ڪري سگهڻ سبب اها ذميواري عباس جي حوالي ڪري ڇڏي.<ref>{{cite book |author=علي بن برهان الدين الحلبي |title=السيرة الحلبية |volume=1 |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |author=جواد علي |title=المفصل في تاريخ العرب قبل الإسلام |page=1892 |url=http://islamport.com/d/3/tkh/1/49/769.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304194307/http://islamport.com/d/3/tkh/1/49/769.html |archive-date=4 March 2016 |language=ar }}</ref> عباس کان پوءِ اها ذميواري سندس پٽ [[عبدالله بن عباس]] ڏانهن منتقل ٿي ۽ عباسي خاندان ۾ [[السفاح|سفاح]] جي دور تائين جاري رهي. پوءِ [[عباسي خلافت|بني عباس]] خلافت سنڀالڻ کان پوءِ اها ذميواري ڇڏي ڏني. ان کان پوءِ اها آل زبير ڏانهن منتقل ٿي، جن کي اڳ به عباسين طرفان اها ذميواري سونپي ويندي هئي. بيان موجب اها خدمت سندن اولاد ۾ جاري رهي ۽ اڄ اهي مڪي جي آل عباس الهاشميين جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا ۽ پاڻي پيارڻ واري خدمت، جيڪا هاڻي ''مڪتب الزمازمه الموحد'' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، ان ۾ سندن حصا نسل در نسل منتقل ٿيندا رهيا آهن.<ref>{{cite web |url=http://zamazemah.com.sa/whoarewe/ |title=من نحن |publisher=مكتب الزمازمة الموحد |language=ar |access-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928131831/http://zamazemah.com.sa:80/whoarewe/ |archive-date=28 September 2018 }}</ref><ref>{{cite book |author=فهد العباس وعبدالإله العباس وعباس بصري الغنيمي العباسي |title=نبذات الوصل لذرية أمير المؤمنين الخليفة أبي جعفر منصور المستنصربالله العباسي |publisher=دار ركابي للنشر والتوزيع |url=https://archive.org/download/olomnasb_ymail_20180719/%D9%86%D8%A8%D8%B0%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B5%D9%84%20%D9%84%D8%B0%D8%B1%D9%8A%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D8%A9%20%D8%A3%D8%A8%D9%8A%20%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408193737/https://archive.org/download/olomnasb_ymail_20180719/%D9%86%D8%A8%D8%B0%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B5%D9%84%20%D9%84%D8%B0%D8%B1%D9%8A%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D8%A9%20%D8%A3%D8%A8%D9%8A%20%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1.pdf |archive-date=8 April 2022 |language=ar }}</ref> ==== سندس باري ۾ نازل ٿيل آيت ==== سندس باري ۾ {{قرآن|التوبة|19|لا تخريج=1}} نازل ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>[[سورة التوبة]]، آيت 19.</ref> [[ابن كثير دمشقي|ابن ڪثير]] علي بن ابي طلحه کان روايت ڪري ٿو ته [[عبدالله بن عباس|ابن عباس]] ان آيت جي تفسير ۾ چيو: {{quote|هيءَ آيت '''عباس بن عبدالمطلب''' جي باري ۾ نازل ٿي، جڏهن هو [[غزوه بدر|بدر جي ڏينهن]] قيد ٿيو. هن چيو: ”جيڪڏهن توهان اسلام، هجرت ۽ جهاد ۾ اسان کان اڳتي رهيا آهيو ته اسان به [[مسجد الحرام]] جي سار سنڀال ڪندا هئاسين، حاجين کي پاڻي پياريندا هئاسين ۽ قيدين کي آزاد ڪرائيندا هئاسين.“ پوءِ الله {{عز وجل}} فرمايو: {{قرآن|نص=أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ}} کان وٺي {{قرآن|نص=وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ}} تائين؛ يعني اهي عمل شرڪ جي حالت ۾ ڪيا ويا هئا، ۽ شرڪ جي حالت ۾ ڪيل عمل قبول نه ٿيندو.}}<ref name="IbnKathirTawbah19">{{cite book |author=ابن كثير الدمشقي |title=[[s:تفسير ابن كثير/سورة التوبة#أجعلتم سقاية الحاج وعمارة المسجد الحرام كمن آمن بالله واليوم الآخر وجاهد في سبيل الله لا يستوون عند الله والله لا يهدي القوم الظالمين (19)|تفسير القرآن العظيم]] |chapter=تفسير سورة التوبة، الآية 19 |language=ar }}</ref> === بيعت عقبه ۽ غزوه بدر === عباس پنهنجي ڀائٽي [[محمد|اسلام جي پيغمبر محمد]] سان گڏ [[بيعت عقبه]] وقت موجود هو، جڏهن انصار محمد سان بيعت ڪئي. عباس ان موقعي تي معاهدي کي مضبوط ڪرڻ لاءِ موجود هو، جيتوڻيڪ ان وقت تائين سندس اسلام جو کليل اظهار نه ٿيو هو.<ref name="UsdAlGhaba"/> عباس ٻين [[بنو هاشم|بني هاشم]] جي ماڻهن وانگر [[قريش]] سان گڏ [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] ۾ شريڪ ٿيو. اسلامي روايتن موجب کيس زبردستي جنگ لاءِ آندو ويو هو ۽ رسول الله [[محمد]] پنهنجي صحابين کي بني هاشم جي انهن ماڻهن کي قتل نه ڪرڻ جو حڪم ڏنو هو، جن کي سندن مرضيءَ خلاف جنگ ۾ آندو ويو هو. [[عبدالله بن عباس|ابن عباس]] کان روايت آهي: {{quote|نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ان ڏينهن پنهنجي اصحابن کي فرمايو: ”مون کي خبر آهي ته بني هاشم ۽ ٻين مان ڪجهه ماڻهن کي زبردستي ڪڍيو ويو آهي ۽ انهن کي اسان سان جنگ ڪرڻ جي ڪا خواهش ناهي. تنهنڪري توهان مان جيڪو [[بنو هاشم|بني هاشم]] جي ڪنهن شخص سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري؛ جيڪو ابو البختري بن هشام بن الحارث بن اسد سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري؛ ۽ جيڪو '''عباس بن عبدالمطلب'''، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي چاچي، سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس زبردستي ڪڍيو ويو آهي.“}}<ref>{{cite book |author=ابن هشام |title=السيرة النبوية |chapter=غزوة بدر |language=ar }}</ref> جنگ دوران عباس بن عبدالمطلب، سندس حليف ۽ سندس ڀائٽيو [[عقيل بن ابي طالب]] قيد ڪيا ويا. انهن کي انصاري عبيد بن اوس قيد ڪيو، جنهن کي نبي [[محمد]] ”مُقَرِّن“ جو لقب ڏنو. هو چوي ٿو: {{quote|جڏهن [[غزوه بدر|بدر جو ڏينهن]] آيو ته مون '''عباس بن عبدالمطلب'''، [[عقيل بن ابي طالب]] ۽ عباس جي هڪ [[فهر بن مالڪ|فهري]] حليف کي قيد ڪيو. مون عباس ۽ عقيل کي گڏ ٻڌو. جڏهن [[محمد|رسول الله]] {{صلى الله عليه وسلم}} انهن ٻنهي کي ڏٺو ته مون کي ”مُقَرِّن“ سڏيو ۽ فرمايو: ”انهن ٻنهي کي پڪڙڻ ۾ هڪ معزز فرشتي تنهنجي مدد ڪئي آهي.“}}<ref name="IbnSaad4532">{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4532 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4532 |website=إسلام ويب |language=ar |access-date=4 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref> ابو اليسر پڻ چيو: {{quote|بدر جي ڏينهن مون عباس کي ڏٺو، هو ائين بيٺو هو ڄڻ ڪو بت هجي ۽ سندس اکين مان ڳوڙها وهي رهيا هئا. مون چيو: الله توکي مائٽيءَ جي لحاظ کان بڇڙو بدلو ڏئي، ڇا تون پنهنجي ڀائٽي خلاف سندس دشمنن سان گڏ وڙهين ٿو؟ هن پڇيو: ”هن سان ڇا ٿيو، ڇا هو مارجي ويو؟“ مون چيو: ”الله کيس ان کان وڌيڪ عزت ۽ مدد ڏني آهي.“ هن چيو: ”تون مون سان ڇا ڪرڻ چاهين ٿو؟“ مون چيو: ”قيد ڪرڻ، ڇاڪاڻ⁠تہ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} تنهنجي قتل کان منع ڪئي آهي.“ هن چيو: ”هيءَ سندس مون سان پهرين ڀلائي ناهي.“ پوءِ مون کيس قيد ڪيو ۽ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ وٺي آيس.}}<ref name="DhahabiAbbas">{{cite book |author=شمس الدين الذهبي |title=[[s:سير أعلام النبلاء/العباس بن عبد المطلب|سير أعلام النبلاء]] |chapter=العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> قيد ٿيڻ کان پوءِ عباس کي مضبوطيءَ سان ٻڌو ويو. ان رات [[نبي|نبي]] پنهنجي چاچي عباس جي ڪري جاڳندو رهيو. هڪ صحابي پڇيو: ”اي الله جا نبي، اوهان کي ڪهڙي ڳالهه جاڳائي رکيو آهي؟“ پاڻ فرمايائون: ”عباس جي دانهن مون کي جاڳائي رکيو آهي.“ پوءِ هڪ شخص وڃي سندس ٻڌڻ ڍرو ڪيو. رسول الله پڇيو: ”مون کي عباس جي دانهن ڇو نٿي ٻڌڻ ۾ اچي؟“ ان شخص چيو: ”مون سندس ٻڌڻ ڍرو ڪيو آهي.“ رسول الله فرمايو: ”ته پوءِ سڀني قيدين سان ائين ئي ڪر.“<ref>{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |volume=3 |page=61 |language=ar }}</ref> رسول الله عباس کي، جڏهن هو قيد ۾ هو، چيو ته هو پنهنجو، [[عقيل بن ابي طالب]]، نوفل بن حارث ۽ پنهنجي حليف عتبه بن عمرو جو فديو ادا ڪري. عباس چيو ته هو مسلمان آهي ۽ کيس زبردستي جنگ لاءِ آندو ويو هو. رسول الله کيس فرمايو: ”الله تنهنجي اسلام بابت وڌيڪ ڄاڻي ٿو؛ جيڪڏهن تنهنجي ڳالهه سچي آهي ته الله توکي ان جو اجر ڏيندو، پر ظاهر طور تنهنجو معاملو اسان جي خلاف هو، تنهنڪري پنهنجو فديو ادا ڪر.“ رسول الله اڳ ئي عباس کان ويهه اوقيا سون ورتو هو. عباس عرض ڪيو ته ان کي سندس فديي ۾ شمار ڪيو وڃي، پر پاڻ فرمايائون: ”نه، اهو مال آهي جيڪو الله اسان کي توکان ڏياريو آهي.“ عباس چيو: ”مون وٽ ٻيو مال ڪونهي.“ رسول الله فرمايو: ”پوءِ اهو مال ڪٿي آهي، جيڪو تون مڪي مان نڪرڻ وقت [[ام الفضل بنت الحارث]] وٽ رکي آيو هئين، جڏهن توهان ٻنهي کان سواءِ ڪو به موجود نه هو، ۽ تو هن کي چيو هو ته جيڪڏهن هن سفر ۾ مون سان ڪا مصيبت پيش اچي ته فضل لاءِ ايترو، عبدالله لاءِ ايترو...؟“ عباس چيو: ”ان ذات جو قسم جنهن اوهان کي حق سان موڪليو آهي، ان ڳالهه جي مون ۽ هن کان سواءِ ڪنهن کي به خبر نه هئي؛ هاڻي مون کي يقين آهي ته اوهان الله جا رسول آهيو.“ پوءِ عباس پنهنجو، پنهنجي ڀائٽي ۽ پنهنجي حليف جو فديو ادا ڪيو.<ref name="IbnSaad4539">{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4539 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4539 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101249/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4539 |archive-date=12 November 2018 }}</ref> ان موقعي سان {{قرآن|الأنفال|70}} جي نزول جو ذڪر ڪيو ويو آهي. عباس چوندو هو: {{quote|الله جو قسم، هيءَ آيت منهنجي باري ۾ نازل ٿي، جڏهن مون رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} آڏو پنهنجي اسلام جو ذڪر ڪيو.}}<ref name="IbnKathirAnfal70">{{cite book |author=ابن كثير الدمشقي |title=[[s:تفسير ابن كثير/سورة الأنفال#يا أيها النبي قل لمن في أيديكم من الأسرى إن يعلم الله في قلوبكم خيرا يؤتكم خيرا مما أخذ منكم ويغفر لكم والله غفور رحيم (70)|تفسير القرآن العظيم]] |chapter=تفسير سورة الأنفال، الآية 70 |language=ar }}</ref> فديو ادا ڪرڻ کان پوءِ عباس [[مڪو|مڪي]] موٽي ويو،<ref>{{cite book |author=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=4 |page=30 |language=ar }}</ref> جتي هن حاجين کي پاڻي پيارڻ، سرداري ۽ حاجين جي مهمانيءَ سان لاڳاپيل بني هاشم جون ذميواريون سنڀالڻ جاري رکيون.<ref>{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4545 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4545 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref> === اسلام قبول ڪرڻ بابت روايتون === عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي وقت بابت تاريخي روايتن ۾ اختلاف ملي ٿو. هڪ روايت موجب عباس [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] کان اڳ ئي ڳجهي نموني اسلام قبول ڪري چڪو هو.<ref name="IbnIshaq309"/> بدر ۾ قيد ٿيڻ کان پوءِ عباس پاڻ به رسول الله کي چيو هو ته هو مسلمان آهي، پر کيس زبردستي قريش سان گڏ آندو ويو هو.<ref name="IbnSaad4539"/> ڪجهه روايتن موجب هن بدر کان پوءِ اسلام قبول ڪيو، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ سندس اسلام جي کليل اظهار ۽ مڪي مان هجرت کي [[فتح مڪو|فتح مڪي]] کان ٿورو اڳ واري دور سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |author=Muhammad ibn Jarir al-Tabari |title=The History of al-Ṭabarī |publisher=State University of New York Press |location=Albany |language=en }}</ref><ref>{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |pages=546–548 |language=en }}</ref> اهڙيءَ طرح ذريعن ۾ عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي صحيح وقت بابت مختلف روايتون موجود آهن. == اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ جي زندگي == === اسلام قبول ڪرڻ ۽ هجرت === عباس بعد ۾ اسلام قبول ڪيو، پر سندس اسلام قبول ڪرڻ جي صحيح وقت بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. ڪن روايتن موجب هن [[غزوه خيبر|خيبر جي فتح]] کان اڳ اسلام قبول ڪيو هو، پر پنهنجي اسلام کي لڪائي رکيو ۽ [[فتح مڪو|فتح مڪي]] جي موقعي تي ان جو کليل اظهار ڪيو. [[صحابه جي فهرست#ا|ابو رافع]] کان روايت آهي: {{quote|آءٌ عباس بن عبدالمطلب جو غلام هئس. اسلام اسان جي گهر ۾ داخل ٿي چڪو هو؛ عباس اسلام قبول ڪيو، ام الفضل اسلام قبول ڪيو ۽ مون به اسلام قبول ڪيو. عباس پنهنجي قوم کان ڊڄندو هو، سندن مخالفت کي پسند نه ڪندو هو ۽ پنهنجي اسلام کي لڪائي رکندو هو.}}<ref>{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36745&hid=4703 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref><ref>{{cite web |author=أبو الفرج الأصفهاني |title=كتاب الأغاني |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=482&pid=294511&hid=110 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305014829/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=482&pid=294511&hid=110 |archive-date=5 March 2016 }}</ref><ref>{{cite web |author=ابن كثير |title=البداية والنهاية |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=59&ID=276&idfrom=249&idto=311&bookid=59&startno=24 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101246/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=59&ID=276&idfrom=249&idto=311&bookid=59&startno=24 |archive-date=12 November 2018 }}</ref> هڪ ٻي روايت موجب عباس [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] کان اڳ ئي اسلام قبول ڪري چڪو هو ۽ [[قريش]] جون خبرون رسول الله ڏانهن لکي موڪليندو هو، جڏهن ته مڪي جا مسلمان به سندس مدد ۽ سهارو حاصل ڪندا هئا.<ref>{{cite web |author=ابن عبد البر |title=الاستيعاب في معرفة الأصحاب |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=342003&bk_no=690&startno=2 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112061010/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=342003&bk_no=690&startno=2 |archive-date=12 November 2018 }}</ref><ref name="UsdAlGhaba61">{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |volume=3 |page=61 |language=ar }}</ref> بعد ۾ عباس رسول الله ڏانهن هجرت لاءِ روانو ٿيو. رستي ۾ سندس ملاقات رسول الله سان ٿي، جيڪو ان وقت [[مڪو|مڪي]] ڏانهن وڃي رهيو هو.<ref>{{cite book |author=ابن كثير |title=[[s:البداية والنهاية/الجزء الرابع/فصل إسلام العباس عم النبي صلى الله عليه وسلم|البداية والنهاية]] |volume=4 |chapter=فصل إسلام العباس عم النبي صلى الله عليه وسلم |language=ar }}</ref> عباس رسول الله سان گڏ [[فتح مڪو|فتح مڪي]] ۾ شريڪ ٿيو، جنهن کان پوءِ هجرت جو سلسلو ختم ٿي ويو.<ref name="UsdAlGhaba61"/> روايتن موجب رسول الله کي عباس جي اسلام قبول ڪرڻ تي خوشي ٿي. [[ابو رافع]] بيان ڪري ٿو ته هن رسول الله کي عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي خوشخبري ڏني، جنهن تي رسول الله کيس آزاد ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite web |author=نور الدين علي بن أبي بكر الهيثمي |title=مجمع الزوائد ومنبع الفوائد، كتاب المناقب، باب ما جاء في العباس عم رسول الله صلى الله عليه وسلم ومن جمع معه من ولده، حديث 15469 |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=87&ID=3010&idfrom=15592&idto=15612&bookid=87&startno=3 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101251/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=87&ID=3010&idfrom=15592&idto=15612&bookid=87&startno=3 |archive-date=12 November 2018 }}</ref> عباس ابو رافع کي رسول الله کي تحفي طور ڏنو هو.<ref>{{cite web |title=الطبقات الكبرى، ذكر خدم رسول الله صلى الله عليه وسلم ومواليه |url=http://www.al-eman.com/الكتب/الطبقات%20الكبرى%20**/ذكر%20صدقات%20رسول%20الله%20صلى%20الله%20عليه%20وسلم%20/i54&d54938&c&p1 |website=نداء الإيمان |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190531123717/http://www.al-eman.com/الكتب/الطبقات%20الكبرى%20**/ذكر%20صدقات%20رسول%20الله%20صلى%20الله%20عليه%20وسلم%20/i54&d54938&c&p1 |archive-date=31 May 2019 }}</ref> === جنگين ۾ شرڪت === عباس [[غزوه حنين]] ۾ پڻ شريڪ ٿيو. جڏهن جنگ دوران مسلمانن جي صفن ۾ ڀاڄ پئي ته هو رسول الله سان گڏ ثابت قدم رهيو. عباس بن عبدالمطلب بيان ڪري ٿو: {{quote|آءٌ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} سان گڏ [[غزوه حنين|حنين جي ڏينهن]] موجود هئس. آءٌ ۽ [[ابو سفيان بن الحارث]] بن عبدالمطلب رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} سان گڏ رهياسين ۽ کانئس جدا نه ٿياسين. رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} هڪ اڇي خچر تي سوار هئا، جيڪو کين فروه بن نفاثه جذامي تحفي ۾ ڏنو هو. جڏهن مسلمانن ۽ ڪافرن جو مقابلو ٿيو ته مسلمان پوئتي موٽڻ لڳا، پر رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} پنهنجي خچر کي ڪافرن ڏانهن وڌائڻ لڳا. آءٌ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي خچر جي واڳ جهلي ان کي روڪي رهيو هئس ته جيئن اهو تيزيءَ سان اڳتي نه وڌي، جڏهن ته ابو سفيان رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي رڪاب کي جهليو بيٺو هو. رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو: ”اي عباس! سمره وارن کي سڏ ڪر.“ عباس چوي ٿو ته منهنجو آواز تمام بلند هو، تنهنڪري مون وڏي آواز سان سڏ ڪيو: '''سمره وارا ڪٿي آهن؟''' الله جو قسم، جڏهن هنن منهنجو آواز ٻڌو ته ائين واپس وريا، جيئن ڳئون پنهنجن ٻچن ڏانهن موٽندي آهي، ۽ چوڻ لڳا: '''اسين حاضر آهيون، اسين حاضر آهيون.''' پوءِ انهن ڪافرن سان جنگ شروع ڪئي. انصار کي سڏ ڪيو ويو: ”اي انصار! اي انصار!“ پوءِ اهو سڏ خاص ڪري بني حارث بن خزرج لاءِ ڪيو ويو: ”اي بني حارث بن خزرج! اي بني حارث بن خزرج!“ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} پنهنجي خچر تي ويٺي سندن جنگ ڏانهن ڏٺو ۽ فرمايو: '''هاڻي جنگ گرم ٿي وئي آهي.''' پوءِ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} ڪجهه پٿريون کڻي ڪافرن جي منهن ڏانهن اڇلايون ۽ فرمايو: '''محمد جي رب جو قسم، اهي شڪست کائي ويا.''' آءٌ جنگ ڏانهن ڏسڻ ويس ۽ مون کي اها ساڳي حالت ۾ نظر آئي؛ پر الله جو قسم، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جون پٿريون اڇلائڻ کان پوءِ مون مسلسل ڏٺو ته سندن زور گهٽجندو ويو ۽ سندن حالت پوئتي هٽڻ لڳي.}}<ref>{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=[[s:صحيح مسلم/كتاب الجهاد والسير|صحيح مسلم]] |chapter=كتاب الجهاد والسير، باب في غزوة حنين |at=حديث 1775 |language=ar }}</ref> === حديث جي روايت === عباس بن عبدالمطلب رسول الله کان ڪيترائي حديثون روايت ڪيون. سندس روايتن مان پنجٽيهه حديثون ''مسند [[بقي بن مخلد]]'' ۾، هڪ حديث [[صحيح بخاري]] ۾ ۽ ٽي حديثون [[صحيح مسلم]] ۾ بيان ٿيل آهن.<ref name="DhahabiAbbas"/> عباس کان حديث روايت ڪندڙن ۾ سندس پٽ '''[[عبدالله بن عباس]]'''، '''ڪثير بن عباس''' ۽ '''عبيدالله بن عباس'''، سندس ڌيءَ '''ام ڪلثوم بنت عباس'''، ۽ ٻين راوين مان '''[[احنف بن قيس]]'''، '''[[عبدالله بن الحارث بن نوفل]]'''، '''[[جابر بن عبدالله انصاري|جابر بن عبدالله بن عمرو بن حرام]]'''، '''عبدالله بن عميره'''، '''[[عامر بن سعد بن ابي وقاص]]'''، '''اسحاق بن عبدالله بن نوفل'''، '''مالڪ بن اوس بن الحدثان'''، '''نافع بن [[جبير بن مطعم]]'''، سندس آزاد ڪيل غلام '''صهيب'''، '''عباس بن عبدالرحمان'''، جيڪو [[بنو هاشم|بني هاشم]] جو مولا هو، '''عبدالله بن عنمه مزني'''، '''[[عبدالرحمان بن سابط]] جُمحي''' ۽ '''[[محمد بن ڪعب قرظي]]''' شامل آهن.<ref name="DhahabiAbbas"/><ref>{{cite web |author=المزي |title=عباس بن عبد المطلب، تهذيب الكمال |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=1&pid=649539&bk_no=1857&startno=0 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305013827/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=1&pid=649539&bk_no=1857&startno=0 |archive-date=5 March 2016 }}</ref> سندس روايت ڪيل حديثن مان هڪ [[مسلم بن الحجاج]] پنهنجي [[صحيح مسلم]] ۾ [[عامر بن سعد بن ابي وقاص]] جي واسطي سان روايت ڪئي آهي: {{quote|عباس بن عبدالمطلب کان روايت آهي ته هن رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي فرمائيندي ٻڌو: ”جڏهن ٻانهو سجدو ڪري ٿو ته ساڻس گڏ ست عضوا سجدو ڪن ٿا: سندس چهرو، ٻئي هٿ، ٻئي گوڏا ۽ ٻئي پير.“}}<ref>{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=[[s:صحيح مسلم/كتاب الصلاة#باب أعضاء السجود والنهي عن كف الشعر والثوب وعقص الرأس في الصلاة|صحيح مسلم]] |chapter=كتاب الصلاة، باب أعضاء السجود والنهي عن كف الشعر والثوب وعقص الرأس في الصلاة |language=ar }}</ref> اهڙيءَ طرح [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] پنهنجي [[صحيح بخاري]] ۾ [[عبدالله بن الحارث بن نوفل]] کان روايت ڪري ٿو ته عباس بن عبدالمطلب رسول الله کان پڇيو: {{quote|'''عباس بن عبدالمطلب''' رضي الله عنه نبي {{صلى الله عليه وسلم}} کي چيو: ”اوهان پنهنجي [[ابو طالب بن عبدالمطلب|چاچي]] کي ڪهڙو فائدو پهچايو؟ هو اوهان جي حفاظت ڪندو هو ۽ اوهان جي خاطر ڪاوڙبو هو.“ پاڻ فرمايائون: ”هو باهه جي هڪ هلڪي حصي ۾ آهي؛ جيڪڏهن آءٌ نه هجان ها ته هو باهه جي سڀ کان هيٺئين درجي ۾ هجي ها.“}}<ref>{{cite book |author=محمد بن إسماعيل البخاري |title=[[s:صحيح البخاري/كتاب فضائل الصحابة#باب قصة أبي طالب|صحيح البخاري]] |chapter=كتاب فضائل الصحابة، باب قصة أبي طالب |language=ar }}</ref> == وفات == زندگيءَ جي آخري دور ۾ عباس بن عبدالمطلب جي نظر هلي وئي هئي. روايتن موجب هن پنهنجي وفات وقت ستر غلام آزاد ڪيا. عباس [[مدينو|مديني]] ۾ 12 رجب [[32 ھ]] تي 88 ورهين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي.<ref>{{cite web |title=وفاة العباس بن عبد المطلب عم الرسول صلى الله عليه وسلم 12 رجب 32 هـ |url=http://articles.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=204235 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305053915/http://articles.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=204235 |archive-date=5 March 2016 }}</ref> سندس وفات کان پوءِ [[بنو هاشم|بني هاشم]] مؤذن موڪليا، جن [[مدينو|مديني]] جي ماڻهن کي سندس وفات جي خبر ڏيندي اعلان ڪيو: '''”الله ان شخص تي رحم ڪري، جيڪو عباس بن عبدالمطلب جي جنازي ۾ شريڪ ٿئي.“''' ان اعلان کان پوءِ ماڻهن جو وڏو ميڙ سندس جنازي ۾ شريڪ ٿيو. جنازي کي کڻڻ ۽ تدفين ۾ شريڪ ٿيڻ لاءِ ماڻهن جي گهڻي رش ٿي وئي، جنهن سبب خليفي [[عثمان بن عفان]] کي ماڻهن جي ميڙ کي منظم ڪرڻ لاءِ انتظام ڪرڻو پيو. [[عثمان بن عفان]] سندس غسل وقت موجود هو، جڏهن ته [[علي بن ابي طالب]]، عباس جي پٽ [[عبدالله بن عباس]] ۽ سندس ٻين ٻن پٽن قثم بن عباس ۽ عبيدالله بن عباس کيس غسل ڏنو. عثمان بن عفان سندس جنازي نماز پڙهائي، جنهن کان پوءِ عباس بن عبدالمطلب کي [[جنت البقيع|بقيع الغرقد]] ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="DhahabiAbbas"/> == اسلام ۾ فضيلت ۽ مرتبو == اسلامي روايتن ۾ عباس بن عبدالمطلب کي [[محمد|رسول الله]] ۽ [[صحابي|صحابه]] وٽ وڏي مرتبي وارو بيان ڪيو ويو آهي. ابو سفيان بن حارث پنهنجي والد کان روايت ڪري ٿو: {{quote|عباس، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ ماڻهن مان وڏي مرتبي وارو هو، ۽ صحابه عباس جي فضيلت کي مڃيندا هئا، ساڻس صلاح مشورو ڪندا هئا ۽ سندس راءِ وٺندا هئا.}}<ref name="IbnHajarIsaba">{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=4 |page=30 |language=ar }}</ref> روايت آهي ته جڏهن عباس [[عمر بن خطاب]] يا [[عثمان بن عفان]] وٽان لنگهندو هو ۽ اهي سواريءَ تي هوندا هئا ته سندس احترام ۾ سواريءَ تان لهي پوندا هئا ۽ جيستائين هو اڳتي نه نڪري ويندو هو، تيستائين ائين رهندا هئا.<ref>{{cite book |last=ابن عساكر |title=تاريخ دمشق |id=حديث 26795 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=798&pid=383249&hid=26795 |language=ar }}</ref> هڪ موقعي تي عمر بن خطاب عباس کي چيو: {{quote|الله جو قسم، جنهن ڏينهن تون اسلام آڻيندين، تنهنجو اسلام آڻڻ مون کي خطاب جي اسلام آڻڻ کان به وڌيڪ پيارو هو، جيڪڏهن هو اسلام آڻي ها؛ ۽ ان جو سبب رڳو اهو هو ته مون کي خبر هئي ته تنهنجو اسلام آڻڻ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي خطاب جي اسلام آڻڻ کان وڌيڪ پيارو هو.}}<ref>{{cite book |last=ابن كثير |title=[[s:البداية والنهاية/الجزء الرابع/فصل نزول النبي عليه السلام إلى مر الظهران|البداية والنهاية، الجزء الرابع، فصل نزول النبي عليه السلام إلى مر الظهران]] |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |last=ابن هشام |title=السيرة النبوية |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=1380&idto=1380&bk_no=58&ID=650 |access-date=4 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190303033218/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=1380&idto=1380&bk_no=58&ID=650 |archive-date=3 March 2019 |language=ar }}</ref> [[عائشه بنت ابي بڪر|عائشه]] کان روايت آهي: {{quote|مون رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي ڪنهن ٻئي شخص جو ايترو احترام ڪندي نه ڏٺو، جيترو هو عباس جو احترام ۽ عزت ڪندو هو.}}<ref>{{cite book |last=الذهبي |title=تاريخ الإسلام |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=443035&bk_no=936&startno=3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225225043/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=443035&bk_no=936&startno=3 |archive-date=25 December 2018 |language=ar }}</ref> نسب جي علم ۾ عباس بن عبدالمطلب لاءِ ''سيد الاعمام'' (چاچن جو سردار) جو لقب پڻ استعمال ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو [[محمد]] جو چاچو هو.<ref>{{cite web |title=سيد الأعمام |url=http://www.bani-alabbas.com/articles.php?action=show&id=107 |website=الأمانة العامة لأنساب السادة العباسيين |access-date=August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190409143946/http://www.bani-alabbas.com/articles.php?action=show&id=107 |archive-date=9 April 2019 |url-status=dead |language=ar }}</ref> === عباس وسيلي مينهن جي دعا === روايت آهي ته [[عمر بن خطاب]] جي خلافت دوران جڏهن ڏڪار پوندو هو ته هو عباس بن عبدالمطلب کي دعا لاءِ اڳتي ڪندو هو ۽ چوندو هو: {{quote|اي الله! اسان اڳ پنهنجي نبيءَ وسيلي توکان مينهن گهرندا هئاسين ۽ تون اسان کي مينهن ڏيندو هئين؛ هاڻي اسان پنهنجي نبيءَ جي چاچي وسيلي توکان مينهن گهرون ٿا، تنهنڪري اسان کي مينهن عطا ڪر.}} روايت موجب پوءِ مينهن وسندو هو.<ref>{{cite book |author=البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الاستسقاء |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&bk_no=52&ID=1873 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405195220/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1 |archive-date=5 April 2016 |language=ar }}</ref> صحابي [[حسان بن ثابت]] ان واقعي بابت شعر چيو:<ref name="Shamela"/><ref>{{cite book |last=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |volume=3 |page=63 |language=ar }}</ref> {{quote| سأل الإمامُ وقد تتابع جدبُنا\\فَسَقَى الغمام بغُرَّة العباسِ عم النبي وصِنوِ والده الذي\\ورث النبيَّ بذاك دُون الناسِ أحيا الإله به البلاد فأصبحت\\مُخضرَّة الأجنابِ بعد الياسِ<br/> ترجمو:<br/> امام دعا گهري، جڏهن ڏڪار ويو هو وڌي\\عباس جي برڪت سان، ڪڪر مينهن ويا وسي نبيءَ جو چاچو، سندس والد جو سڳو ڀاءُ\\اهو شرف کيس مليو، ٻين کان ٿيو سَواءُ الله سندس وسيلي ملڪ کي جيئاريو وري\\نااميديءَ کان پوءِ هر پاسي ساوڪ وئي ڀري}} عباس بن عتبه بن ابي لهب پڻ شعر چيو:<ref>{{cite book |last=ابن عساكر |title=[[تاريخ دمشق]] |volume=26 |page=361 |language=ar }}</ref> {{quote| بعمّي سقى الله الحجاز وأهله\\عشية يستسقي بشيبته عمر توجه بالعباس في الجدب راغبًا\\إليه فما إن رام حتى أتى المطر ومنا رسول الله فينا تراثه\\فهل فوق هذا للمفاخر مفتخر<br/> ترجمو:<br/> منهنجي چاچي سان حجاز تي، رب مينهن وسايو\\جڏهن عمر سندس اڇن وارن سان دعا لاءِ آيو ڏڪار ۾ عباس کي اڳيان ڪري، رب ڏانهن ڪيائين پڪار\\اڃا دعا پوري نه ٿي، ته وسي پيو مينهن اپار اسان مان آهي رسول الله، سندس ورثو اسان ۾ آ\\پوءِ هن کان وڌ فخر جو، ٻيو ڪهڙو سبب ڀلا؟}} ربيعه بن حارث بن عبدالمطلب کان روايت آهي: {{quote|عباس بن عبدالمطلب رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ آيو، ان وقت هو ڪاوڙيل هو ۽ آءٌ به اتي موجود هئس. رسول الله پڇيس: ”توکي ڪهڙي ڳالهه ڪاوڙايو آهي؟“ هن چيو: ”اي الله جا رسول! اسان ۽ قريش جو هي ڪهڙو معاملو آهي، جو جڏهن اهي پاڻ ۾ ملن ٿا ته خوش چهري سان ملن ٿا، پر جڏهن اسان سان ملن ٿا ته اهڙي نموني نٿا ملن؟“ ان تي رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} ڪاوڙجي پيو، ايتري قدر جو سندس چهرو ڳاڙهو ٿي ويو، پوءِ فرمايائين: ”ان ذات جو قسم، جنهن جي هٿ ۾ منهنجي جان آهي، ڪنهن شخص جي دل ۾ ايمان داخل نه ٿيندو، جيستائين هو توهان سان الله ۽ سندس رسول جي خاطر محبت نه ڪري.“ پوءِ فرمايائين: ”اي ماڻهوؤ! جنهن منهنجي چاچي کي ايذايو، تنهن مون کي ايذايو، ڇاڪاڻ⁠تہ ماڻهوءَ جو چاچو سندس پيءُ جهڙو هوندو آهي.“}}<ref>{{cite book |last=الترمذي |title=سنن الترمذي |chapter=كتاب المناقب، باب مناقب العباس بن عبد المطلب |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=7291&idto=7300&bk_no=56&ID=2036#docu |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101239/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=7291&idto=7300&bk_no=56&ID=2036 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref> هن واقعي جي تشريح بابت اسلامي عالمن ۾ ''توسل'' جي نوعيت جي حوالي سان مختلف رايا ملي سگهن ٿا. ڪجهه سني ذريعا ان کي عباس جي دعا وسيلي توسل قرار ڏين ٿا ۽ ان کي جائز توسل جي مثال طور پيش ڪن ٿا.<ref>{{cite web |author=مجلة البحوث الإسلامية |title=التوسل المشروع والممنوع |url=http://www.alifta.net/Fatawa/fatawaDetails.aspx?BookID=2&View=Page&PageNo=6&PageID=10903 |access-date=6 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112061037/http://www.alifta.net/Fatawa/fatawaDetails.aspx?BookID=2&View=Page&PageNo=6&PageID=10903 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref><ref>{{cite web |author=مركز الفتوى |title=حقيقة ودلالة توسل عمر بالعباس |url=http://fatwa.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=191537 |website=إسلام ويب |access-date=6 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101320/http://fatwa.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=191537 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref> == ذاتي زندگي == === حليو ۽ شخصيت === [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]]، ڪلبي کان عباس جي حليي بابت نقل ڪري ٿو ته هو معزز، رعبدار، عقلمند ۽ خوبصورت هو؛ سندس رنگ اڇو ۽ چهرو ڀريل هو، سندس ٻه چوٽيون هيون ۽ قد معتدل هو. ذهبي پاڻ سندس باري ۾ لکي ٿو: {{quote|بلڪه هو ڊگهن ماڻهن مان هو، صورت ۾ نهايت سهڻو، وجيهه ۽ تمام بلند آواز وارو هو، ان سان گڏ وڏي بردباري ۽ سرداريءَ وارو هو.}} ٻئي هنڌ ذهبي لکي ٿو: {{quote|هو مڪمل جسماني بناوت وارو ۽ نهايت بلند آواز وارو هو.}}<ref name="DhahabiAbbas"/> سندس بلند آواز بابت روايت آهي ته جڏهن کيس پنهنجن خادمن جي ضرورت پوندي هئي ته هو [[جبل سلع|سلع جبل]] تي بيهي کين سڏيندو هو ۽ اهي اٺ يا نو ميل پري غابه واري علائقي ۾ به سندس آواز ٻڌندا هئا.<ref>{{cite book |last=علي بن برهان الدين الحلبي |title=[[s:السيرة الحلبية/غزوة حنين|السيرة الحلبية، غزوة حنين]] |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |last=ابن عساكر |title=تاريخ دمشق |volume=26 |id=حديث 26839 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=798&pid=383249&hid=26839 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101253/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=798&pid=383249&hid=26839 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref> ذهبي، [[عمر بن خطاب|عمر]] جي آزاد ڪيل غلام اسلم کان هڪ روايت نقل ڪري ٿو ته جڏهن عمر شام جي ويجهو پهتو ته هن پنهنجي غلام جي سواري ورتي ۽ غلام کي پنهنجي سواريءَ تي ويهاريو. عباس ان وقت عمر جي اڳيان هڪ عمدي گهوڙي تي سوار هو ۽ هو سهڻو شخص هو. اتان جا سردار عباس کي سلام ڪندا رهيا، کيس عمر سمجهي رهيا هئا، جڏهن ته عباس اشارو ڪري کين ٻڌائيندو رهيو ته عمر هو نه، پر ٻيو شخص آهي.<ref name="DhahabiAbbas"/> [[مرتضيٰ زبيدي|زبيدي]] ''[[تاج العروس من جواهر القاموس|تاج العروس]]'' ۾ لکي ٿو ته ''ذو الرأي'' عباس بن عبدالمطلب هاشمي جو لقب هو.<ref>{{cite book |last=الزبيدي |first=مرتضى |title=تاج العروس من جواهر القاموس |publisher=دار مكتبة الحياة |location=بيروت |volume=10 |page=141 |url=https://www.google.com.sa/books/edition/%D8%B4%D8%B1%D8%AD_%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%85%D9%89_%D8%AA%D8%A7/kKEKNeFtwIEC?hl=en&gbpv=1&dq=%D8%B0%D9%88+%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A3%D9%8A+%D9%84%D9%82%D8%A8+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3+%D8%A8%D9%86+%D8%B9%D8%A8%D8%AF+%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B7%D9%84%D8%A8&pg=PA141&printsec=frontcover |archive-url=http://web.archive.org/web/20241221115344/https://www.google.com.sa/books/edition/%D8%B4%D8%B1%D8%AD_%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%85%D9%89_%D8%AA%D8%A7/kKEKNeFtwIEC?hl=en&gbpv=1&dq=%D8%B0%D9%88+%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A3%D9%8A+%D9%84%D9%82%D8%A8+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3+%D8%A8%D9%86+%D8%B9%D8%A8%D8%AF+%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B7%D9%84%D8%A8&pg=PA141&printsec=frontcover |archive-date=21 December 2024 |language=ar }}</ref> === شاديون ۽ اولاد === عباس بن عبدالمطلب جي شادين ۽ اولاد بابت قديم نسب نامن ۽ سوانحي ذريعن ۾ ڪجهه اختلاف ملي ٿو. سندس مشهور زالن مان '''ام الفضل لبابه ڪبرى هلاليه'''، يعني [[لبابه بنت حارث|لبابه بنت حارث]] هئي. هوءَ شروعاتي مسلمان عورتن مان هئي ۽ [[خديجه بنت خويلد]] کان پوءِ اسلام قبول ڪندڙ عورتن مان شمار ڪئي وڃي ٿي. روايت موجب [[ابو لهب]] جڏهن ابو رافع تي حملو ڪيو ته لبابه خيمي جي ٿنڀي سان ابو لهب کي ڌڪ هنيو.<ref name="Roded1994">{{cite book |last=Roded |first=Ruth |title=Women in Islamic Biographical Collections: From Ibn Sa'd to Who's Who |publisher=Lynne Rienner Publishers |location=Boulder |year=1994 |pages=37–38 |isbn=1-55587-442-8 |language=en }}</ref> لبابه مان عباس کي '''[[فضل بن عباس]]'''، '''[[عبدالله بن عباس]]'''، '''عبيدالله بن عباس'''، '''[[قثم بن عباس]]'''، '''[[معبد بن عباس]]'''، '''عبدالرحمان بن عباس''' ۽ '''[[ام حبيب بنت عباس]]''' ڄاوا.<ref>{{cite book |last=الطبري |title=The History of al-Ṭabarī |editor-last=Landau-Tasseron |editor-first=Ella |publisher=State University of New York Press |page=201 |language=en }}</ref> فضل سندس وڏو پٽ هو ۽ عباس ۽ لبابه جي ڪنيت ''ابوالفضل'' ۽ ''ام الفضل'' به ان سان منسوب هئي. [[عبدالله بن عباس]] اسلامي علمي روايت ۾ ''حبر الامة'' جي لقب سان مشهور ٿيو. روايت موجب [[محمد|نبي محمد]] سندس لاءِ دعا ڪئي: {{quote|اي الله! کيس دين جي سمجهه عطا ڪر.}} عبيدالله جي ڪنيت ابو محمد هئي، جڏهن ته قثم بابت روايت آهي ته سندس نسل اڳتي نه هليو. عبدالرحمان [[شام]] ۾ وفات ڪئي ۽ معبد افريقه ۾ مارجي ويو. ام حبيب جي شادي اسود بن سفيان بن عبد الاسد مخزومي سان ٿي. عباس جي ٻين زالن ۾ قريش سان تعلق رکندڙ '''فاطمه بنت جنيد''' جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=8 |chapter=11586 |language=ar }}</ref> سندس هڪ ٻي زال '''حجيله بنت جندب بن ربيع هذليه''' هئي، جنهن مان '''حارث بن عباس''' جي ڄمڻ جو ذڪر ملي ٿو؛ البت ڪجهه ذريعن ۾ حارث جي ماءُ بابت اختلاف آهي.<ref name="IbnHajar1904">{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=2 |chapter=1904 |language=ar }}</ref> ڪجهه ذريعن ۾ عباس جي هڪ ام ولد جو نالو '''سبأ''' ڄاڻايو ويو آهي، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ سندس هڪ يوناني ٻانهي يا ام ولد جو نالو '''مسليه''' ڏنو ويو آهي.<ref name="IbnSaadAbbas">{{cite book |last=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى |volume=4 |chapter=العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> انهن روايتن موجب '''[[تمام بن عباس]]'''، '''[[ڪثير بن عباس]]''' ۽ ڪجهه ڌيئرون ام ولد مان ڄايون. ڪثير کي فقيهه طور پڻ بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته تمام عباس جي ننڍن پٽن مان هو.<ref name="Tabari75">{{cite book |last=الطبري |title=The History of al-Ṭabarī |editor-last=Landau-Tasseron |editor-first=Ella |volume=39 |pages=75–76 |publisher=State University of New York Press |language=en }}</ref> سندس ڌيئرن ۾ '''اميمه بنت عباس''' جو پڻ ذڪر ملي ٿو. اميمه جي شادي عباس بن عتبه بن ابي لهب سان ٿي ۽ سندس پٽ فضل بن عباس بن عتبه شاعر طور مشهور ٿيو.<ref name="IbnHajarAmina">{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |first=أحمد |title=الإصابة في تمييز الصحابة |publisher=دار الكتب العلمية |location=بيروت |edition=1 |year=1415 هـ |volume=8 |page=41 |chapter=10899- آمنة بنت العباس بن عبد المطلب |url=https://al-maktaba.org/book/9767/3955 |access-date=17 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913060322/https://al-maktaba.org/book/9767/3955 |archive-date=13 September 2021 |language=ar }}</ref> ذريعن ۾ '''صفيه بنت عباس'''، '''آمنه بنت عباس'''، '''ام قثم بنت عباس''' ۽ [[ام ڪلثوم بنت عباس]] جو پڻ ذڪر ملي ٿو. صفيه جي شادي بني سعد بن بڪر جي حارث بن يعمر سان ٿي.<ref name="IbnSaadAbbas"/><ref name="IbnHajarAmina"/> ام قثم جو ذڪر ابن سعد جي ''الطبقات الكبرى'' ۾ ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى |volume=8 |page=466 |url=http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3051_%D8%A7%D9%84%D8%B7%D8%A8%D9%82%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%A8%D8%B1%D9%89-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%A8%D9%86-%D8%B3%D8%B9%D8%AF-%D8%AC-%D9%A8/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_464 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614154631/http://shiaonlinelibrary.com/الكتب/3051_الطبقات-الكبرى-محمد-بن-سعد-ج-٨/الصفحة_464 |archive-date=14 June 2020 |language=ar }}</ref> ام ڪلثوم جي ماءُ بابت پڻ اختلاف آهي؛ هڪ روايت موجب هوءَ ام ولد مان هئي، جڏهن ته ٻي روايت ۾ سندس ماءُ '''ام سلمه بنت محميه بن جزء زبيدي''' ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="IbnFahd">{{cite book |last=ابن فهد المكي |first=جار الله محمد بن عبد العزيز |title=تحفة اللطائف في فضائل الحبر عبد الله بن عباس ووج الطائف |publisher=دار الكتب العلمية |year=2012 |page=195 |isbn=978-2-7451-7155-9 |url=https://books.google.com.eg/books?id=OxZHDwAAQBAJ&pg=PT183 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200330042755/https://books.google.com.eg/books?id=OxZHDwAAQBAJ&pg=PT183 |archive-date=30 March 2020 |language=ar }}</ref> سندس ٻين پٽن ۾ '''عون بن عباس''' ۽ '''مشير بن عباس''' جا نالا پڻ ڪجهه سوانحي ذريعن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=5 |chapter=6279 |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=6 |chapter=8329 |language=ar }}</ref> بلاذري پڻ عباس جي اولاد جو ذڪر ''أنساب الأشراف'' ۾ ڪيو آهي.<ref>{{cite book |last=البلاذري |title=أنساب الأشراف |chapter=فولد العباس بن عبد المطلب |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=196&pid=124937 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171105072629/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=196 |archive-date=5 November 2017 |language=ar }}</ref> ڪجهه بعد وارن ذريعن ۾ '''تڪانه''' نالي بني قريظه سان تعلق رکندڙ عورت جو به ذڪر ملي ٿو، جنهن بابت چيو ويو آهي ته هوءَ اڳ [[محمد|نبي محمد]] جي ملڪيت ۾ هئي ۽ پوءِ عباس سان سندس نڪاح ٿيو؛ انهن روايتن موجب ان مان عباس کي اولاد نه ٿيو.<ref>{{cite book |last=المجلسي |title=حياة القلوب |volume=2 |translator-last=Rizvi |title-trans=A Detailed Biography of Prophet Muhammad |page=1180 |language=ar }}</ref> عباس جي اولاد جون قبرون مختلف علائقن ۾ پکڙيل هيون. ڪلبي کان منقول آهي: {{quote|اسان ڪنهن به ماءُ جي اولاد جون قبرون عباس جي اولاد جي قبرن کان وڌيڪ هڪ ٻئي کان پري نه ڏٺيون.}}<ref name="DhahabiAbbas"/> == شيعه نظرئي ۾ == عباس بن عبدالمطلب بابت شيعه رجالي ۽ تاريخي ذريعن ۾ مختلف روايتون نقل ٿيل آهن. ڪجهه روايتون سندس ساراهه ڪن ٿيون، جڏهن ته ڪجهه شيعه عالمن انهن روايتن جي سند کي ضعيف يا مرسل قرار ڏنو آهي. [[ابوالقاسم خوئي]] پنهنجي رجالي جائزي ۾ عباس بابت آيل روايتن تي بحث ڪندي سندس [[علي بن ابي طالب]] ۽ [[فاطمه زهرا]] جي حمايت، خاص ڪري خلافت ۽ [[فدڪ]] جي معاملي ۾، تنقيدي موقف اختيار ڪيو آهي. خوئي لکي ٿو: {{quote|خلاصو هي آهي ته عباس لاءِ ڪا ساراهه ثابت نه ٿي آهي، ۽ ''الڪافي'' ۾ سندس مذمت بابت آيل روايت صحيح السند آهي؛ ۽ سندس لاءِ اها ڳالهه گهٽتائي طور ڪافي آهي ته هن علي بن ابي طالب {{عليه السلام}} جي معاملي ۽ صديقه طاهره جي فدڪ واري معاملي ڏانهن ايترو به ڌيان نه ڏنو، جيترو پنهنجي ميزاب جي معاملي ڏانهن ڏنو.}}<ref>{{cite book |last=الخوئي |first=أبو القاسم |title=معجم رجال الحديث |volume=10 |page=252 |chapter=6189 – العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> == فلم ۽ ٽيليويزن ۾ == * [[2006ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[خالد بن وليد (ٽيليويزن سلسلو)|خالد بن وليد]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[عبدالرحمان ابو القاسم]] ادا ڪيو. * [[2008ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[قمر بني هاشم (ٽيليويزن سلسلو)|قمر بني هاشم]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[احمد صلان]] ادا ڪيو. * [[2009ع]] ۾ فلم ''[[الخوافي والقوادم في نصرة الإسلام (فلم)|الخوافي والقوادم]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[رفيق علي احمد]] ادا ڪيو. * [[2010ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[رايات الحق (ٽيليويزن سلسلو)|رايات الحق]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[عبدالحڪيم قطيفان]] ادا ڪيو. * [[2012ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[عمر (ٽيليويزن سلسلو)|عمر]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[شمم الحسن]] ادا ڪيو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:محمد]] [[زمرو:صحابه]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] rra1ci42g05asmsdkq4nbynji5fh5l9 414457 414454 2026-09-22T21:40:22Z Intisar Ali 8681 /* خاندان */ 414457 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ٱلْعَبَّاسُ ٱبْنُ عَبْدِ ٱلْمُطَّلِبِ | image = العبَّاس بن عبد المُطلب.png | alt = | caption = | birth_name = | birth_date = {{Circa}} 568 CE | birth_place = [[مڪو]] | death_date = {{Circa}} 653 CE ( 85 سال) | death_place = مدينو | nationality = عرب | other_names = | occupation =مصالحن جو واپاري | known_for = محمد جو چاچو ۽ عباسي خليفن جو خانداني وڏو | spouse = *[[لبابه بنت حارث]] *مسليه *فاطمه بنت جنيد *ھاجله بنت جندوب *تڪانه | children = *الفضل بن عباس * حضرت [[عبدالله ابن عباس]] * عبيدالله * فرہ ۽ ٻيا | parents = *عبدالمطلب<br> ۽ نتيله بنت جناب | relatives = حضرت محمد صه }} '''حضرت عباس رضه بن عبدالمطلب''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Abas bin Abdul Mutlab '''}} محمد جو چاچو ھيو. صحابه ۽ علي جي اصحاب نصرت منجهان هيو<ref name = "قانع "/>. ابوطالب کان پوءِ حاجين سڳورن کي پاڻي مهيا ڪرڻ جو ڪم ان جي ذمي هو<ref name = "قانع "/>. ھجرت کان اڳ مڪي ۾ پيغمبر اسلام جو محافظ رھيو. ڄمار ۾ محمد کان ٻه يا ٽي سال وڏو هيو<ref name = " قانع "/>. هي ھڪ مالدار واپاري ھيو. ھن جي حضرت عبدالله ابن عباس مان وارثن خلافت عباسيه جو بنياد وڌو<ref name=encyclopedia>{{Citation | first = Cyril Glasse | last = Huston Smith | year = 2002 | title = The new encyclopedia of Islam | isbn = 0-7591-0190-6 | publisher = AltaMira Press | location = Walnut Creek, CA | url-access = registration | url = https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas }}</ref>. سندس اولادِ جا وارث عباسي سڏيا ويندا آهن. ==خاندان== سندس تعلق مڪي جي بنو ھاشم قبيلي سان ھيو. عبدالمطلب جو سڀ کان ننڍو پٽ ھيو. سندس والده جو نالو [[نتيله بنت جناب]] جنھن جو تعلق [[نمير قبيلي]] سان ھيو<ref>{{cite book |last=al-Tabari|first=Muhammad ibn Jarir|title=''Tarikh al-Rusul wa'l-Muluk: Biographies of the Prophet's Companions and Their Successors''|volume=39|page=24|year=1998|publisher=Albany: State University of New York Press}}</ref> ===نسب=== * سندس نسب هي آهي: {{اقتباس |'''عباس بن [[عبد المطلب بن هاشم|عبدالمطلب]]''' (جنهن جو نالو شيبه هو) بن [[هاشم بن عبد مناف|هاشم]] (جنهن جو نالو عمرو هو) بن [[عبد مناف بن قصي|عبد مناف]] (جنهن جو نالو مغيره هو) بن [[قصي بن كلاب|قصي]] (جنهن جو نالو زيد هو) بن [[كلاب بن مرة|ڪلّاب]] بن [[مرة بن كعب|مره]] بن [[كعب بن لؤي|ڪعب]] بن [[لؤي بن غالب|لؤي]] بن [[غالب بن فهر|غالب]] بن [[فهر بن مالك|فهر]] بن [[مالك بن النضر|مالڪ]] بن [[النضر بن كنانة|نضر]] (جنهن جو نالو قيس هو)، جيڪو [[قريش]] هو، بن [[كنانة بن خزيمة|ڪنانه]] بن [[خزيمة بن مدركة|خزيمه]] بن [[مدركة بن إلياس|مدرڪه]] (جنهن جو نالو عامر هو) بن [[إلياس بن مضر|الياس]] بن [[مضر]] بن [[نزار بن معد|نزار]] بن [[معد بن عدنان|معد]] بن [[عدنان]]}}.<ref name="ReferenceA">{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |first=أحمد |author-link=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |publisher=دار الكتب العلمية |location=بيروت |year=1415 هـ |volume=7 |pages=511–512 |edition=1 |chapter=4525- العبّاس |url=https://al-maktaba.org/book/9767/1743 |access-date=17 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924161606/https://al-maktaba.org/book/9767/1743 |archive-date=24 September 2021 |language=ar }}</ref><ref name="ReferenceB">{{cite book |last=ابن الأثير الجزري |author-link=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |publisher=دار الكتب العلمية |year=1994 |volume=3 |page=163 |edition=1 |chapter=2799- عباس بن عبد المطلب |url=https://al-maktaba.org/book/1110/5756 |access-date=20 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913054449/https://al-maktaba.org/book/1110/5756 |archive-date=13 September 2021 |language=ar }}</ref><ref name="ReferenceC">{{cite book |last=ابن عساكر |author-link=ابن عساكر |title=تاريخ دمشق |publisher=دار الفكر للطباعة والنشر والتوزيع |year=1995 |volume=26 |pages=273–381 |edition=1 |chapter=3106 - العباس بن عبد المطلب |url=https://al-maktaba.org/book/71/11957 |access-date=17 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210827020113/https://al-maktaba.org/book/71/11957 |archive-date=27 August 2021 |language=ar }}</ref> * سندس ماءُ: {{اقتباس |'''[[نتيلة بنت جناب|نتيله]]''' بنت جناب بن ڪليب بن مالڪ بن عبد مناف بن عمرو بن عامر بن زيد بن عبد مناة بن عامر بن سعد بن الخزرج بن تيم اللات بن '''نمر بن قاسط''' بن هنب بن افصى بن دعمي بن جديلة بن اسد بن '''ربيعه''' بن [[نزار بن معد|نزار]] بن [[معد بن عدنان|معد]] بن '''[[عدنان]]'''}} هئي.<ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceB"/><ref name="ReferenceC"/> == اسلام کان اڳ جي زندگي == === پيدائش ۽ پرورش === {{اسلام}} عباس [[مڪو|مڪي]] ۾ [[عام الفيل]] کان ٽي سال اڳ، 56 ق.ھ ۾ ڄائو، يعني هو رسول الله کان ٽي سال وڏو هو. ابو رزين کان روايت آهي ته عباس رضي الله عنه کان پڇيو ويو: ”توهان وڏا آهيو يا رسول الله ﷺ؟“ هن چيو: ”هو مون کان وڏو آهي، پر آءٌ کانئس اڳ ڄائو هئس.“<ref>{{cite book |author=ابن أبي عاصم |title=الآحاد والمثاني |at=حديث 327 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=277&pid=129907&hid=327 |access-date=3 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305013154/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=277&pid=129907&hid=327 |archive-date=5 March 2016 |language=ar }}</ref> ننڍپڻ ۾ هڪ ڀيري هو گم ٿي ويو، جنهن تي سندس ماءُ [[نتيله بنت جناب]] نذر مڃي ته جيڪڏهن هو ملي ويو ته هوءَ ڪعبي کي ريشم، ديباج ۽ مختلف قسمن جا غلاف پارائيندي. عباس ملي ويو ۽ سندس ماءُ پنهنجي نذر پوري ڪئي؛ اهڙي ريت هوءَ ڪعبي کي اهڙي نموني غلاف پارائيندڙ پهرين عورت هئي.{{حوالو گهربل}} عباس مڪي جي واپاري شخصيتن مان پڻ هو ۽ مصالحن جو ڪاروبار ڪندو هو.<ref name="IbnIshaq113">{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |page=113 |language=en }}</ref> واپار مان هن ڪافي دولت حاصل ڪئي ۽ مڪي جي شاهوڪار ماڻهن ۾ شمار ٿيڻ لڳو.<ref name="IbnIshaq309">{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |pages=309–310 |language=en }}</ref> === حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري === جاهليت جي دور ۾ عباس قريش جي سردارن ۽ معزز شخصيتن مان هڪ هو ۽ [[مسجد الحرام]] جي سار سنڀال ۽ حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري پڻ سنڀاليندو هو. ابن اثير ''اسد الغابه'' ۾ لکي ٿو ته مسجد الحرام جي سار سنڀال جي حوالي سان عباس ڪنهن کي به مسجد الحرام ۾ گارگند يا نامناسب ڳالهه ڪرڻ نه ڏيندو هو ۽ ماڻهو سندس مخالفت ڪرڻ جي سگهه نه رکندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ قريش جي سردارن گڏجي ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو هو ۽ ان ڪم ۾ سندس مددگار هئا.<ref name="UsdAlGhaba">{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |chapter=العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> [[عبدالمطلب بن هاشم]] [[زمزم جو کوھ|زمزم جو کوهه]] کوٽڻ کان پوءِ حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري سنڀالي. عبدالمطلب جي وفات کان پوءِ اها ذميواري سندس پٽ [[ابو طالب بن عبدالمطلب|ابو طالب]] وٽ آئي. ڪجهه سالن کان پوءِ ابو طالب مالي تنگيءَ جو شڪار ٿيو، تنهنڪري هن پنهنجي ڀاءُ عباس کان ايندڙ حج جي موسم تائين ڏهه هزار درهم قرض ورتا ۽ اهي پئسا حاجين کي پاڻي پيارڻ جي انتظامن تي خرچ ڪيا. ايندڙ سال به ابو طالب وٽ پئسا نه هئا، تنهنڪري هن عباس کان وڌيڪ چوڏهن هزار درهم قرض گهريا. عباس ان شرط تي قرض ڏيڻ قبول ڪيو ته جيڪڏهن ابو طالب ايندڙ سال رقم واپس نه ڪري سگهيو ته حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري عباس جي حوالي ڪندو. ابو طالب اها شرط قبول ڪئي ۽ ايندڙ سال رقم واپس نه ڪري سگهڻ سبب اها ذميواري عباس جي حوالي ڪري ڇڏي.<ref>{{cite book |author=علي بن برهان الدين الحلبي |title=السيرة الحلبية |volume=1 |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |author=جواد علي |title=المفصل في تاريخ العرب قبل الإسلام |page=1892 |url=http://islamport.com/d/3/tkh/1/49/769.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304194307/http://islamport.com/d/3/tkh/1/49/769.html |archive-date=4 March 2016 |language=ar }}</ref> عباس کان پوءِ اها ذميواري سندس پٽ [[عبدالله بن عباس]] ڏانهن منتقل ٿي ۽ عباسي خاندان ۾ [[السفاح|سفاح]] جي دور تائين جاري رهي. پوءِ [[عباسي خلافت|بني عباس]] خلافت سنڀالڻ کان پوءِ اها ذميواري ڇڏي ڏني. ان کان پوءِ اها آل زبير ڏانهن منتقل ٿي، جن کي اڳ به عباسين طرفان اها ذميواري سونپي ويندي هئي. بيان موجب اها خدمت سندن اولاد ۾ جاري رهي ۽ اڄ اهي مڪي جي آل عباس الهاشميين جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا ۽ پاڻي پيارڻ واري خدمت، جيڪا هاڻي ''مڪتب الزمازمه الموحد'' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، ان ۾ سندن حصا نسل در نسل منتقل ٿيندا رهيا آهن.<ref>{{cite web |url=http://zamazemah.com.sa/whoarewe/ |title=من نحن |publisher=مكتب الزمازمة الموحد |language=ar |access-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928131831/http://zamazemah.com.sa:80/whoarewe/ |archive-date=28 September 2018 }}</ref><ref>{{cite book |author=فهد العباس وعبدالإله العباس وعباس بصري الغنيمي العباسي |title=نبذات الوصل لذرية أمير المؤمنين الخليفة أبي جعفر منصور المستنصربالله العباسي |publisher=دار ركابي للنشر والتوزيع |url=https://archive.org/download/olomnasb_ymail_20180719/%D9%86%D8%A8%D8%B0%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B5%D9%84%20%D9%84%D8%B0%D8%B1%D9%8A%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D8%A9%20%D8%A3%D8%A8%D9%8A%20%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408193737/https://archive.org/download/olomnasb_ymail_20180719/%D9%86%D8%A8%D8%B0%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B5%D9%84%20%D9%84%D8%B0%D8%B1%D9%8A%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D8%A9%20%D8%A3%D8%A8%D9%8A%20%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1.pdf |archive-date=8 April 2022 |language=ar }}</ref> ==== سندس باري ۾ نازل ٿيل آيت ==== سندس باري ۾ {{قرآن|التوبة|19|لا تخريج=1}} نازل ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>[[سورة التوبة]]، آيت 19.</ref> [[ابن كثير دمشقي|ابن ڪثير]] علي بن ابي طلحه کان روايت ڪري ٿو ته [[عبدالله بن عباس|ابن عباس]] ان آيت جي تفسير ۾ چيو: {{quote|هيءَ آيت '''عباس بن عبدالمطلب''' جي باري ۾ نازل ٿي، جڏهن هو [[غزوه بدر|بدر جي ڏينهن]] قيد ٿيو. هن چيو: ”جيڪڏهن توهان اسلام، هجرت ۽ جهاد ۾ اسان کان اڳتي رهيا آهيو ته اسان به [[مسجد الحرام]] جي سار سنڀال ڪندا هئاسين، حاجين کي پاڻي پياريندا هئاسين ۽ قيدين کي آزاد ڪرائيندا هئاسين.“ پوءِ الله {{عز وجل}} فرمايو: {{قرآن|نص=أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ}} کان وٺي {{قرآن|نص=وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ}} تائين؛ يعني اهي عمل شرڪ جي حالت ۾ ڪيا ويا هئا، ۽ شرڪ جي حالت ۾ ڪيل عمل قبول نه ٿيندو.}}<ref name="IbnKathirTawbah19">{{cite book |author=ابن كثير الدمشقي |title=[[s:تفسير ابن كثير/سورة التوبة#أجعلتم سقاية الحاج وعمارة المسجد الحرام كمن آمن بالله واليوم الآخر وجاهد في سبيل الله لا يستوون عند الله والله لا يهدي القوم الظالمين (19)|تفسير القرآن العظيم]] |chapter=تفسير سورة التوبة، الآية 19 |language=ar }}</ref> === بيعت عقبه ۽ غزوه بدر === عباس پنهنجي ڀائٽي [[محمد|اسلام جي پيغمبر محمد]] سان گڏ [[بيعت عقبه]] وقت موجود هو، جڏهن انصار محمد سان بيعت ڪئي. عباس ان موقعي تي معاهدي کي مضبوط ڪرڻ لاءِ موجود هو، جيتوڻيڪ ان وقت تائين سندس اسلام جو کليل اظهار نه ٿيو هو.<ref name="UsdAlGhaba"/> عباس ٻين [[بنو هاشم|بني هاشم]] جي ماڻهن وانگر [[قريش]] سان گڏ [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] ۾ شريڪ ٿيو. اسلامي روايتن موجب کيس زبردستي جنگ لاءِ آندو ويو هو ۽ رسول الله [[محمد]] پنهنجي صحابين کي بني هاشم جي انهن ماڻهن کي قتل نه ڪرڻ جو حڪم ڏنو هو، جن کي سندن مرضيءَ خلاف جنگ ۾ آندو ويو هو. [[عبدالله بن عباس|ابن عباس]] کان روايت آهي: {{quote|نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ان ڏينهن پنهنجي اصحابن کي فرمايو: ”مون کي خبر آهي ته بني هاشم ۽ ٻين مان ڪجهه ماڻهن کي زبردستي ڪڍيو ويو آهي ۽ انهن کي اسان سان جنگ ڪرڻ جي ڪا خواهش ناهي. تنهنڪري توهان مان جيڪو [[بنو هاشم|بني هاشم]] جي ڪنهن شخص سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري؛ جيڪو ابو البختري بن هشام بن الحارث بن اسد سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري؛ ۽ جيڪو '''عباس بن عبدالمطلب'''، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي چاچي، سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس زبردستي ڪڍيو ويو آهي.“}}<ref>{{cite book |author=ابن هشام |title=السيرة النبوية |chapter=غزوة بدر |language=ar }}</ref> جنگ دوران عباس بن عبدالمطلب، سندس حليف ۽ سندس ڀائٽيو [[عقيل بن ابي طالب]] قيد ڪيا ويا. انهن کي انصاري عبيد بن اوس قيد ڪيو، جنهن کي نبي [[محمد]] ”مُقَرِّن“ جو لقب ڏنو. هو چوي ٿو: {{quote|جڏهن [[غزوه بدر|بدر جو ڏينهن]] آيو ته مون '''عباس بن عبدالمطلب'''، [[عقيل بن ابي طالب]] ۽ عباس جي هڪ [[فهر بن مالڪ|فهري]] حليف کي قيد ڪيو. مون عباس ۽ عقيل کي گڏ ٻڌو. جڏهن [[محمد|رسول الله]] {{صلى الله عليه وسلم}} انهن ٻنهي کي ڏٺو ته مون کي ”مُقَرِّن“ سڏيو ۽ فرمايو: ”انهن ٻنهي کي پڪڙڻ ۾ هڪ معزز فرشتي تنهنجي مدد ڪئي آهي.“}}<ref name="IbnSaad4532">{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4532 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4532 |website=إسلام ويب |language=ar |access-date=4 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref> ابو اليسر پڻ چيو: {{quote|بدر جي ڏينهن مون عباس کي ڏٺو، هو ائين بيٺو هو ڄڻ ڪو بت هجي ۽ سندس اکين مان ڳوڙها وهي رهيا هئا. مون چيو: الله توکي مائٽيءَ جي لحاظ کان بڇڙو بدلو ڏئي، ڇا تون پنهنجي ڀائٽي خلاف سندس دشمنن سان گڏ وڙهين ٿو؟ هن پڇيو: ”هن سان ڇا ٿيو، ڇا هو مارجي ويو؟“ مون چيو: ”الله کيس ان کان وڌيڪ عزت ۽ مدد ڏني آهي.“ هن چيو: ”تون مون سان ڇا ڪرڻ چاهين ٿو؟“ مون چيو: ”قيد ڪرڻ، ڇاڪاڻ⁠تہ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} تنهنجي قتل کان منع ڪئي آهي.“ هن چيو: ”هيءَ سندس مون سان پهرين ڀلائي ناهي.“ پوءِ مون کيس قيد ڪيو ۽ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ وٺي آيس.}}<ref name="DhahabiAbbas">{{cite book |author=شمس الدين الذهبي |title=[[s:سير أعلام النبلاء/العباس بن عبد المطلب|سير أعلام النبلاء]] |chapter=العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> قيد ٿيڻ کان پوءِ عباس کي مضبوطيءَ سان ٻڌو ويو. ان رات [[نبي|نبي]] پنهنجي چاچي عباس جي ڪري جاڳندو رهيو. هڪ صحابي پڇيو: ”اي الله جا نبي، اوهان کي ڪهڙي ڳالهه جاڳائي رکيو آهي؟“ پاڻ فرمايائون: ”عباس جي دانهن مون کي جاڳائي رکيو آهي.“ پوءِ هڪ شخص وڃي سندس ٻڌڻ ڍرو ڪيو. رسول الله پڇيو: ”مون کي عباس جي دانهن ڇو نٿي ٻڌڻ ۾ اچي؟“ ان شخص چيو: ”مون سندس ٻڌڻ ڍرو ڪيو آهي.“ رسول الله فرمايو: ”ته پوءِ سڀني قيدين سان ائين ئي ڪر.“<ref>{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |volume=3 |page=61 |language=ar }}</ref> رسول الله عباس کي، جڏهن هو قيد ۾ هو، چيو ته هو پنهنجو، [[عقيل بن ابي طالب]]، نوفل بن حارث ۽ پنهنجي حليف عتبه بن عمرو جو فديو ادا ڪري. عباس چيو ته هو مسلمان آهي ۽ کيس زبردستي جنگ لاءِ آندو ويو هو. رسول الله کيس فرمايو: ”الله تنهنجي اسلام بابت وڌيڪ ڄاڻي ٿو؛ جيڪڏهن تنهنجي ڳالهه سچي آهي ته الله توکي ان جو اجر ڏيندو، پر ظاهر طور تنهنجو معاملو اسان جي خلاف هو، تنهنڪري پنهنجو فديو ادا ڪر.“ رسول الله اڳ ئي عباس کان ويهه اوقيا سون ورتو هو. عباس عرض ڪيو ته ان کي سندس فديي ۾ شمار ڪيو وڃي، پر پاڻ فرمايائون: ”نه، اهو مال آهي جيڪو الله اسان کي توکان ڏياريو آهي.“ عباس چيو: ”مون وٽ ٻيو مال ڪونهي.“ رسول الله فرمايو: ”پوءِ اهو مال ڪٿي آهي، جيڪو تون مڪي مان نڪرڻ وقت [[ام الفضل بنت الحارث]] وٽ رکي آيو هئين، جڏهن توهان ٻنهي کان سواءِ ڪو به موجود نه هو، ۽ تو هن کي چيو هو ته جيڪڏهن هن سفر ۾ مون سان ڪا مصيبت پيش اچي ته فضل لاءِ ايترو، عبدالله لاءِ ايترو...؟“ عباس چيو: ”ان ذات جو قسم جنهن اوهان کي حق سان موڪليو آهي، ان ڳالهه جي مون ۽ هن کان سواءِ ڪنهن کي به خبر نه هئي؛ هاڻي مون کي يقين آهي ته اوهان الله جا رسول آهيو.“ پوءِ عباس پنهنجو، پنهنجي ڀائٽي ۽ پنهنجي حليف جو فديو ادا ڪيو.<ref name="IbnSaad4539">{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4539 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4539 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101249/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4539 |archive-date=12 November 2018 }}</ref> ان موقعي سان {{قرآن|الأنفال|70}} جي نزول جو ذڪر ڪيو ويو آهي. عباس چوندو هو: {{quote|الله جو قسم، هيءَ آيت منهنجي باري ۾ نازل ٿي، جڏهن مون رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} آڏو پنهنجي اسلام جو ذڪر ڪيو.}}<ref name="IbnKathirAnfal70">{{cite book |author=ابن كثير الدمشقي |title=[[s:تفسير ابن كثير/سورة الأنفال#يا أيها النبي قل لمن في أيديكم من الأسرى إن يعلم الله في قلوبكم خيرا يؤتكم خيرا مما أخذ منكم ويغفر لكم والله غفور رحيم (70)|تفسير القرآن العظيم]] |chapter=تفسير سورة الأنفال، الآية 70 |language=ar }}</ref> فديو ادا ڪرڻ کان پوءِ عباس [[مڪو|مڪي]] موٽي ويو،<ref>{{cite book |author=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=4 |page=30 |language=ar }}</ref> جتي هن حاجين کي پاڻي پيارڻ، سرداري ۽ حاجين جي مهمانيءَ سان لاڳاپيل بني هاشم جون ذميواريون سنڀالڻ جاري رکيون.<ref>{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4545 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4545 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref> === اسلام قبول ڪرڻ بابت روايتون === عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي وقت بابت تاريخي روايتن ۾ اختلاف ملي ٿو. هڪ روايت موجب عباس [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] کان اڳ ئي ڳجهي نموني اسلام قبول ڪري چڪو هو.<ref name="IbnIshaq309"/> بدر ۾ قيد ٿيڻ کان پوءِ عباس پاڻ به رسول الله کي چيو هو ته هو مسلمان آهي، پر کيس زبردستي قريش سان گڏ آندو ويو هو.<ref name="IbnSaad4539"/> ڪجهه روايتن موجب هن بدر کان پوءِ اسلام قبول ڪيو، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ سندس اسلام جي کليل اظهار ۽ مڪي مان هجرت کي [[فتح مڪو|فتح مڪي]] کان ٿورو اڳ واري دور سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |author=Muhammad ibn Jarir al-Tabari |title=The History of al-Ṭabarī |publisher=State University of New York Press |location=Albany |language=en }}</ref><ref>{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |pages=546–548 |language=en }}</ref> اهڙيءَ طرح ذريعن ۾ عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي صحيح وقت بابت مختلف روايتون موجود آهن. == اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ جي زندگي == === اسلام قبول ڪرڻ ۽ هجرت === عباس بعد ۾ اسلام قبول ڪيو، پر سندس اسلام قبول ڪرڻ جي صحيح وقت بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. ڪن روايتن موجب هن [[غزوه خيبر|خيبر جي فتح]] کان اڳ اسلام قبول ڪيو هو، پر پنهنجي اسلام کي لڪائي رکيو ۽ [[فتح مڪو|فتح مڪي]] جي موقعي تي ان جو کليل اظهار ڪيو. [[صحابه جي فهرست#ا|ابو رافع]] کان روايت آهي: {{quote|آءٌ عباس بن عبدالمطلب جو غلام هئس. اسلام اسان جي گهر ۾ داخل ٿي چڪو هو؛ عباس اسلام قبول ڪيو، ام الفضل اسلام قبول ڪيو ۽ مون به اسلام قبول ڪيو. عباس پنهنجي قوم کان ڊڄندو هو، سندن مخالفت کي پسند نه ڪندو هو ۽ پنهنجي اسلام کي لڪائي رکندو هو.}}<ref>{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36745&hid=4703 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref><ref>{{cite web |author=أبو الفرج الأصفهاني |title=كتاب الأغاني |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=482&pid=294511&hid=110 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305014829/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=482&pid=294511&hid=110 |archive-date=5 March 2016 }}</ref><ref>{{cite web |author=ابن كثير |title=البداية والنهاية |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=59&ID=276&idfrom=249&idto=311&bookid=59&startno=24 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101246/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=59&ID=276&idfrom=249&idto=311&bookid=59&startno=24 |archive-date=12 November 2018 }}</ref> هڪ ٻي روايت موجب عباس [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] کان اڳ ئي اسلام قبول ڪري چڪو هو ۽ [[قريش]] جون خبرون رسول الله ڏانهن لکي موڪليندو هو، جڏهن ته مڪي جا مسلمان به سندس مدد ۽ سهارو حاصل ڪندا هئا.<ref>{{cite web |author=ابن عبد البر |title=الاستيعاب في معرفة الأصحاب |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=342003&bk_no=690&startno=2 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112061010/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=342003&bk_no=690&startno=2 |archive-date=12 November 2018 }}</ref><ref name="UsdAlGhaba61">{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |volume=3 |page=61 |language=ar }}</ref> بعد ۾ عباس رسول الله ڏانهن هجرت لاءِ روانو ٿيو. رستي ۾ سندس ملاقات رسول الله سان ٿي، جيڪو ان وقت [[مڪو|مڪي]] ڏانهن وڃي رهيو هو.<ref>{{cite book |author=ابن كثير |title=[[s:البداية والنهاية/الجزء الرابع/فصل إسلام العباس عم النبي صلى الله عليه وسلم|البداية والنهاية]] |volume=4 |chapter=فصل إسلام العباس عم النبي صلى الله عليه وسلم |language=ar }}</ref> عباس رسول الله سان گڏ [[فتح مڪو|فتح مڪي]] ۾ شريڪ ٿيو، جنهن کان پوءِ هجرت جو سلسلو ختم ٿي ويو.<ref name="UsdAlGhaba61"/> روايتن موجب رسول الله کي عباس جي اسلام قبول ڪرڻ تي خوشي ٿي. [[ابو رافع]] بيان ڪري ٿو ته هن رسول الله کي عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي خوشخبري ڏني، جنهن تي رسول الله کيس آزاد ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite web |author=نور الدين علي بن أبي بكر الهيثمي |title=مجمع الزوائد ومنبع الفوائد، كتاب المناقب، باب ما جاء في العباس عم رسول الله صلى الله عليه وسلم ومن جمع معه من ولده، حديث 15469 |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=87&ID=3010&idfrom=15592&idto=15612&bookid=87&startno=3 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101251/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=87&ID=3010&idfrom=15592&idto=15612&bookid=87&startno=3 |archive-date=12 November 2018 }}</ref> عباس ابو رافع کي رسول الله کي تحفي طور ڏنو هو.<ref>{{cite web |title=الطبقات الكبرى، ذكر خدم رسول الله صلى الله عليه وسلم ومواليه |url=http://www.al-eman.com/الكتب/الطبقات%20الكبرى%20**/ذكر%20صدقات%20رسول%20الله%20صلى%20الله%20عليه%20وسلم%20/i54&d54938&c&p1 |website=نداء الإيمان |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190531123717/http://www.al-eman.com/الكتب/الطبقات%20الكبرى%20**/ذكر%20صدقات%20رسول%20الله%20صلى%20الله%20عليه%20وسلم%20/i54&d54938&c&p1 |archive-date=31 May 2019 }}</ref> === جنگين ۾ شرڪت === عباس [[غزوه حنين]] ۾ پڻ شريڪ ٿيو. جڏهن جنگ دوران مسلمانن جي صفن ۾ ڀاڄ پئي ته هو رسول الله سان گڏ ثابت قدم رهيو. عباس بن عبدالمطلب بيان ڪري ٿو: {{quote|آءٌ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} سان گڏ [[غزوه حنين|حنين جي ڏينهن]] موجود هئس. آءٌ ۽ [[ابو سفيان بن الحارث]] بن عبدالمطلب رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} سان گڏ رهياسين ۽ کانئس جدا نه ٿياسين. رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} هڪ اڇي خچر تي سوار هئا، جيڪو کين فروه بن نفاثه جذامي تحفي ۾ ڏنو هو. جڏهن مسلمانن ۽ ڪافرن جو مقابلو ٿيو ته مسلمان پوئتي موٽڻ لڳا، پر رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} پنهنجي خچر کي ڪافرن ڏانهن وڌائڻ لڳا. آءٌ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي خچر جي واڳ جهلي ان کي روڪي رهيو هئس ته جيئن اهو تيزيءَ سان اڳتي نه وڌي، جڏهن ته ابو سفيان رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي رڪاب کي جهليو بيٺو هو. رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو: ”اي عباس! سمره وارن کي سڏ ڪر.“ عباس چوي ٿو ته منهنجو آواز تمام بلند هو، تنهنڪري مون وڏي آواز سان سڏ ڪيو: '''سمره وارا ڪٿي آهن؟''' الله جو قسم، جڏهن هنن منهنجو آواز ٻڌو ته ائين واپس وريا، جيئن ڳئون پنهنجن ٻچن ڏانهن موٽندي آهي، ۽ چوڻ لڳا: '''اسين حاضر آهيون، اسين حاضر آهيون.''' پوءِ انهن ڪافرن سان جنگ شروع ڪئي. انصار کي سڏ ڪيو ويو: ”اي انصار! اي انصار!“ پوءِ اهو سڏ خاص ڪري بني حارث بن خزرج لاءِ ڪيو ويو: ”اي بني حارث بن خزرج! اي بني حارث بن خزرج!“ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} پنهنجي خچر تي ويٺي سندن جنگ ڏانهن ڏٺو ۽ فرمايو: '''هاڻي جنگ گرم ٿي وئي آهي.''' پوءِ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} ڪجهه پٿريون کڻي ڪافرن جي منهن ڏانهن اڇلايون ۽ فرمايو: '''محمد جي رب جو قسم، اهي شڪست کائي ويا.''' آءٌ جنگ ڏانهن ڏسڻ ويس ۽ مون کي اها ساڳي حالت ۾ نظر آئي؛ پر الله جو قسم، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جون پٿريون اڇلائڻ کان پوءِ مون مسلسل ڏٺو ته سندن زور گهٽجندو ويو ۽ سندن حالت پوئتي هٽڻ لڳي.}}<ref>{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=[[s:صحيح مسلم/كتاب الجهاد والسير|صحيح مسلم]] |chapter=كتاب الجهاد والسير، باب في غزوة حنين |at=حديث 1775 |language=ar }}</ref> === حديث جي روايت === عباس بن عبدالمطلب رسول الله کان ڪيترائي حديثون روايت ڪيون. سندس روايتن مان پنجٽيهه حديثون ''مسند [[بقي بن مخلد]]'' ۾، هڪ حديث [[صحيح بخاري]] ۾ ۽ ٽي حديثون [[صحيح مسلم]] ۾ بيان ٿيل آهن.<ref name="DhahabiAbbas"/> عباس کان حديث روايت ڪندڙن ۾ سندس پٽ '''[[عبدالله بن عباس]]'''، '''ڪثير بن عباس''' ۽ '''عبيدالله بن عباس'''، سندس ڌيءَ '''ام ڪلثوم بنت عباس'''، ۽ ٻين راوين مان '''[[احنف بن قيس]]'''، '''[[عبدالله بن الحارث بن نوفل]]'''، '''[[جابر بن عبدالله انصاري|جابر بن عبدالله بن عمرو بن حرام]]'''، '''عبدالله بن عميره'''، '''[[عامر بن سعد بن ابي وقاص]]'''، '''اسحاق بن عبدالله بن نوفل'''، '''مالڪ بن اوس بن الحدثان'''، '''نافع بن [[جبير بن مطعم]]'''، سندس آزاد ڪيل غلام '''صهيب'''، '''عباس بن عبدالرحمان'''، جيڪو [[بنو هاشم|بني هاشم]] جو مولا هو، '''عبدالله بن عنمه مزني'''، '''[[عبدالرحمان بن سابط]] جُمحي''' ۽ '''[[محمد بن ڪعب قرظي]]''' شامل آهن.<ref name="DhahabiAbbas"/><ref>{{cite web |author=المزي |title=عباس بن عبد المطلب، تهذيب الكمال |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=1&pid=649539&bk_no=1857&startno=0 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305013827/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=1&pid=649539&bk_no=1857&startno=0 |archive-date=5 March 2016 }}</ref> سندس روايت ڪيل حديثن مان هڪ [[مسلم بن الحجاج]] پنهنجي [[صحيح مسلم]] ۾ [[عامر بن سعد بن ابي وقاص]] جي واسطي سان روايت ڪئي آهي: {{quote|عباس بن عبدالمطلب کان روايت آهي ته هن رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي فرمائيندي ٻڌو: ”جڏهن ٻانهو سجدو ڪري ٿو ته ساڻس گڏ ست عضوا سجدو ڪن ٿا: سندس چهرو، ٻئي هٿ، ٻئي گوڏا ۽ ٻئي پير.“}}<ref>{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=[[s:صحيح مسلم/كتاب الصلاة#باب أعضاء السجود والنهي عن كف الشعر والثوب وعقص الرأس في الصلاة|صحيح مسلم]] |chapter=كتاب الصلاة، باب أعضاء السجود والنهي عن كف الشعر والثوب وعقص الرأس في الصلاة |language=ar }}</ref> اهڙيءَ طرح [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] پنهنجي [[صحيح بخاري]] ۾ [[عبدالله بن الحارث بن نوفل]] کان روايت ڪري ٿو ته عباس بن عبدالمطلب رسول الله کان پڇيو: {{quote|'''عباس بن عبدالمطلب''' رضي الله عنه نبي {{صلى الله عليه وسلم}} کي چيو: ”اوهان پنهنجي [[ابو طالب بن عبدالمطلب|چاچي]] کي ڪهڙو فائدو پهچايو؟ هو اوهان جي حفاظت ڪندو هو ۽ اوهان جي خاطر ڪاوڙبو هو.“ پاڻ فرمايائون: ”هو باهه جي هڪ هلڪي حصي ۾ آهي؛ جيڪڏهن آءٌ نه هجان ها ته هو باهه جي سڀ کان هيٺئين درجي ۾ هجي ها.“}}<ref>{{cite book |author=محمد بن إسماعيل البخاري |title=[[s:صحيح البخاري/كتاب فضائل الصحابة#باب قصة أبي طالب|صحيح البخاري]] |chapter=كتاب فضائل الصحابة، باب قصة أبي طالب |language=ar }}</ref> == وفات == زندگيءَ جي آخري دور ۾ عباس بن عبدالمطلب جي نظر هلي وئي هئي. روايتن موجب هن پنهنجي وفات وقت ستر غلام آزاد ڪيا. عباس [[مدينو|مديني]] ۾ 12 رجب [[32 ھ]] تي 88 ورهين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي.<ref>{{cite web |title=وفاة العباس بن عبد المطلب عم الرسول صلى الله عليه وسلم 12 رجب 32 هـ |url=http://articles.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=204235 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305053915/http://articles.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=204235 |archive-date=5 March 2016 }}</ref> سندس وفات کان پوءِ [[بنو هاشم|بني هاشم]] مؤذن موڪليا، جن [[مدينو|مديني]] جي ماڻهن کي سندس وفات جي خبر ڏيندي اعلان ڪيو: '''”الله ان شخص تي رحم ڪري، جيڪو عباس بن عبدالمطلب جي جنازي ۾ شريڪ ٿئي.“''' ان اعلان کان پوءِ ماڻهن جو وڏو ميڙ سندس جنازي ۾ شريڪ ٿيو. جنازي کي کڻڻ ۽ تدفين ۾ شريڪ ٿيڻ لاءِ ماڻهن جي گهڻي رش ٿي وئي، جنهن سبب خليفي [[عثمان بن عفان]] کي ماڻهن جي ميڙ کي منظم ڪرڻ لاءِ انتظام ڪرڻو پيو. [[عثمان بن عفان]] سندس غسل وقت موجود هو، جڏهن ته [[علي بن ابي طالب]]، عباس جي پٽ [[عبدالله بن عباس]] ۽ سندس ٻين ٻن پٽن قثم بن عباس ۽ عبيدالله بن عباس کيس غسل ڏنو. عثمان بن عفان سندس جنازي نماز پڙهائي، جنهن کان پوءِ عباس بن عبدالمطلب کي [[جنت البقيع|بقيع الغرقد]] ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="DhahabiAbbas"/> == اسلام ۾ فضيلت ۽ مرتبو == اسلامي روايتن ۾ عباس بن عبدالمطلب کي [[محمد|رسول الله]] ۽ [[صحابي|صحابه]] وٽ وڏي مرتبي وارو بيان ڪيو ويو آهي. ابو سفيان بن حارث پنهنجي والد کان روايت ڪري ٿو: {{quote|عباس، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ ماڻهن مان وڏي مرتبي وارو هو، ۽ صحابه عباس جي فضيلت کي مڃيندا هئا، ساڻس صلاح مشورو ڪندا هئا ۽ سندس راءِ وٺندا هئا.}}<ref name="IbnHajarIsaba">{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=4 |page=30 |language=ar }}</ref> روايت آهي ته جڏهن عباس [[عمر بن خطاب]] يا [[عثمان بن عفان]] وٽان لنگهندو هو ۽ اهي سواريءَ تي هوندا هئا ته سندس احترام ۾ سواريءَ تان لهي پوندا هئا ۽ جيستائين هو اڳتي نه نڪري ويندو هو، تيستائين ائين رهندا هئا.<ref>{{cite book |last=ابن عساكر |title=تاريخ دمشق |id=حديث 26795 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=798&pid=383249&hid=26795 |language=ar }}</ref> هڪ موقعي تي عمر بن خطاب عباس کي چيو: {{quote|الله جو قسم، جنهن ڏينهن تون اسلام آڻيندين، تنهنجو اسلام آڻڻ مون کي خطاب جي اسلام آڻڻ کان به وڌيڪ پيارو هو، جيڪڏهن هو اسلام آڻي ها؛ ۽ ان جو سبب رڳو اهو هو ته مون کي خبر هئي ته تنهنجو اسلام آڻڻ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي خطاب جي اسلام آڻڻ کان وڌيڪ پيارو هو.}}<ref>{{cite book |last=ابن كثير |title=[[s:البداية والنهاية/الجزء الرابع/فصل نزول النبي عليه السلام إلى مر الظهران|البداية والنهاية، الجزء الرابع، فصل نزول النبي عليه السلام إلى مر الظهران]] |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |last=ابن هشام |title=السيرة النبوية |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=1380&idto=1380&bk_no=58&ID=650 |access-date=4 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190303033218/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=1380&idto=1380&bk_no=58&ID=650 |archive-date=3 March 2019 |language=ar }}</ref> [[عائشه بنت ابي بڪر|عائشه]] کان روايت آهي: {{quote|مون رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي ڪنهن ٻئي شخص جو ايترو احترام ڪندي نه ڏٺو، جيترو هو عباس جو احترام ۽ عزت ڪندو هو.}}<ref>{{cite book |last=الذهبي |title=تاريخ الإسلام |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=443035&bk_no=936&startno=3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225225043/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=443035&bk_no=936&startno=3 |archive-date=25 December 2018 |language=ar }}</ref> نسب جي علم ۾ عباس بن عبدالمطلب لاءِ ''سيد الاعمام'' (چاچن جو سردار) جو لقب پڻ استعمال ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو [[محمد]] جو چاچو هو.<ref>{{cite web |title=سيد الأعمام |url=http://www.bani-alabbas.com/articles.php?action=show&id=107 |website=الأمانة العامة لأنساب السادة العباسيين |access-date=August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190409143946/http://www.bani-alabbas.com/articles.php?action=show&id=107 |archive-date=9 April 2019 |url-status=dead |language=ar }}</ref> === عباس وسيلي مينهن جي دعا === روايت آهي ته [[عمر بن خطاب]] جي خلافت دوران جڏهن ڏڪار پوندو هو ته هو عباس بن عبدالمطلب کي دعا لاءِ اڳتي ڪندو هو ۽ چوندو هو: {{quote|اي الله! اسان اڳ پنهنجي نبيءَ وسيلي توکان مينهن گهرندا هئاسين ۽ تون اسان کي مينهن ڏيندو هئين؛ هاڻي اسان پنهنجي نبيءَ جي چاچي وسيلي توکان مينهن گهرون ٿا، تنهنڪري اسان کي مينهن عطا ڪر.}} روايت موجب پوءِ مينهن وسندو هو.<ref>{{cite book |author=البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الاستسقاء |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&bk_no=52&ID=1873 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405195220/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1 |archive-date=5 April 2016 |language=ar }}</ref> صحابي [[حسان بن ثابت]] ان واقعي بابت شعر چيو:<ref name="Shamela"/><ref>{{cite book |last=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |volume=3 |page=63 |language=ar }}</ref> {{quote| سأل الإمامُ وقد تتابع جدبُنا\\فَسَقَى الغمام بغُرَّة العباسِ عم النبي وصِنوِ والده الذي\\ورث النبيَّ بذاك دُون الناسِ أحيا الإله به البلاد فأصبحت\\مُخضرَّة الأجنابِ بعد الياسِ<br/> ترجمو:<br/> امام دعا گهري، جڏهن ڏڪار ويو هو وڌي\\عباس جي برڪت سان، ڪڪر مينهن ويا وسي نبيءَ جو چاچو، سندس والد جو سڳو ڀاءُ\\اهو شرف کيس مليو، ٻين کان ٿيو سَواءُ الله سندس وسيلي ملڪ کي جيئاريو وري\\نااميديءَ کان پوءِ هر پاسي ساوڪ وئي ڀري}} عباس بن عتبه بن ابي لهب پڻ شعر چيو:<ref>{{cite book |last=ابن عساكر |title=[[تاريخ دمشق]] |volume=26 |page=361 |language=ar }}</ref> {{quote| بعمّي سقى الله الحجاز وأهله\\عشية يستسقي بشيبته عمر توجه بالعباس في الجدب راغبًا\\إليه فما إن رام حتى أتى المطر ومنا رسول الله فينا تراثه\\فهل فوق هذا للمفاخر مفتخر<br/> ترجمو:<br/> منهنجي چاچي سان حجاز تي، رب مينهن وسايو\\جڏهن عمر سندس اڇن وارن سان دعا لاءِ آيو ڏڪار ۾ عباس کي اڳيان ڪري، رب ڏانهن ڪيائين پڪار\\اڃا دعا پوري نه ٿي، ته وسي پيو مينهن اپار اسان مان آهي رسول الله، سندس ورثو اسان ۾ آ\\پوءِ هن کان وڌ فخر جو، ٻيو ڪهڙو سبب ڀلا؟}} ربيعه بن حارث بن عبدالمطلب کان روايت آهي: {{quote|عباس بن عبدالمطلب رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ آيو، ان وقت هو ڪاوڙيل هو ۽ آءٌ به اتي موجود هئس. رسول الله پڇيس: ”توکي ڪهڙي ڳالهه ڪاوڙايو آهي؟“ هن چيو: ”اي الله جا رسول! اسان ۽ قريش جو هي ڪهڙو معاملو آهي، جو جڏهن اهي پاڻ ۾ ملن ٿا ته خوش چهري سان ملن ٿا، پر جڏهن اسان سان ملن ٿا ته اهڙي نموني نٿا ملن؟“ ان تي رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} ڪاوڙجي پيو، ايتري قدر جو سندس چهرو ڳاڙهو ٿي ويو، پوءِ فرمايائين: ”ان ذات جو قسم، جنهن جي هٿ ۾ منهنجي جان آهي، ڪنهن شخص جي دل ۾ ايمان داخل نه ٿيندو، جيستائين هو توهان سان الله ۽ سندس رسول جي خاطر محبت نه ڪري.“ پوءِ فرمايائين: ”اي ماڻهوؤ! جنهن منهنجي چاچي کي ايذايو، تنهن مون کي ايذايو، ڇاڪاڻ⁠تہ ماڻهوءَ جو چاچو سندس پيءُ جهڙو هوندو آهي.“}}<ref>{{cite book |last=الترمذي |title=سنن الترمذي |chapter=كتاب المناقب، باب مناقب العباس بن عبد المطلب |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=7291&idto=7300&bk_no=56&ID=2036#docu |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101239/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=7291&idto=7300&bk_no=56&ID=2036 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref> هن واقعي جي تشريح بابت اسلامي عالمن ۾ ''توسل'' جي نوعيت جي حوالي سان مختلف رايا ملي سگهن ٿا. ڪجهه سني ذريعا ان کي عباس جي دعا وسيلي توسل قرار ڏين ٿا ۽ ان کي جائز توسل جي مثال طور پيش ڪن ٿا.<ref>{{cite web |author=مجلة البحوث الإسلامية |title=التوسل المشروع والممنوع |url=http://www.alifta.net/Fatawa/fatawaDetails.aspx?BookID=2&View=Page&PageNo=6&PageID=10903 |access-date=6 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112061037/http://www.alifta.net/Fatawa/fatawaDetails.aspx?BookID=2&View=Page&PageNo=6&PageID=10903 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref><ref>{{cite web |author=مركز الفتوى |title=حقيقة ودلالة توسل عمر بالعباس |url=http://fatwa.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=191537 |website=إسلام ويب |access-date=6 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101320/http://fatwa.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=191537 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref> == ذاتي زندگي == === حليو ۽ شخصيت === [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]]، ڪلبي کان عباس جي حليي بابت نقل ڪري ٿو ته هو معزز، رعبدار، عقلمند ۽ خوبصورت هو؛ سندس رنگ اڇو ۽ چهرو ڀريل هو، سندس ٻه چوٽيون هيون ۽ قد معتدل هو. ذهبي پاڻ سندس باري ۾ لکي ٿو: {{quote|بلڪه هو ڊگهن ماڻهن مان هو، صورت ۾ نهايت سهڻو، وجيهه ۽ تمام بلند آواز وارو هو، ان سان گڏ وڏي بردباري ۽ سرداريءَ وارو هو.}} ٻئي هنڌ ذهبي لکي ٿو: {{quote|هو مڪمل جسماني بناوت وارو ۽ نهايت بلند آواز وارو هو.}}<ref name="DhahabiAbbas"/> سندس بلند آواز بابت روايت آهي ته جڏهن کيس پنهنجن خادمن جي ضرورت پوندي هئي ته هو [[جبل سلع|سلع جبل]] تي بيهي کين سڏيندو هو ۽ اهي اٺ يا نو ميل پري غابه واري علائقي ۾ به سندس آواز ٻڌندا هئا.<ref>{{cite book |last=علي بن برهان الدين الحلبي |title=[[s:السيرة الحلبية/غزوة حنين|السيرة الحلبية، غزوة حنين]] |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |last=ابن عساكر |title=تاريخ دمشق |volume=26 |id=حديث 26839 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=798&pid=383249&hid=26839 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101253/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=798&pid=383249&hid=26839 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref> ذهبي، [[عمر بن خطاب|عمر]] جي آزاد ڪيل غلام اسلم کان هڪ روايت نقل ڪري ٿو ته جڏهن عمر شام جي ويجهو پهتو ته هن پنهنجي غلام جي سواري ورتي ۽ غلام کي پنهنجي سواريءَ تي ويهاريو. عباس ان وقت عمر جي اڳيان هڪ عمدي گهوڙي تي سوار هو ۽ هو سهڻو شخص هو. اتان جا سردار عباس کي سلام ڪندا رهيا، کيس عمر سمجهي رهيا هئا، جڏهن ته عباس اشارو ڪري کين ٻڌائيندو رهيو ته عمر هو نه، پر ٻيو شخص آهي.<ref name="DhahabiAbbas"/> [[مرتضيٰ زبيدي|زبيدي]] ''[[تاج العروس من جواهر القاموس|تاج العروس]]'' ۾ لکي ٿو ته ''ذو الرأي'' عباس بن عبدالمطلب هاشمي جو لقب هو.<ref>{{cite book |last=الزبيدي |first=مرتضى |title=تاج العروس من جواهر القاموس |publisher=دار مكتبة الحياة |location=بيروت |volume=10 |page=141 |url=https://www.google.com.sa/books/edition/%D8%B4%D8%B1%D8%AD_%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%85%D9%89_%D8%AA%D8%A7/kKEKNeFtwIEC?hl=en&gbpv=1&dq=%D8%B0%D9%88+%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A3%D9%8A+%D9%84%D9%82%D8%A8+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3+%D8%A8%D9%86+%D8%B9%D8%A8%D8%AF+%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B7%D9%84%D8%A8&pg=PA141&printsec=frontcover |archive-url=http://web.archive.org/web/20241221115344/https://www.google.com.sa/books/edition/%D8%B4%D8%B1%D8%AD_%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%85%D9%89_%D8%AA%D8%A7/kKEKNeFtwIEC?hl=en&gbpv=1&dq=%D8%B0%D9%88+%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A3%D9%8A+%D9%84%D9%82%D8%A8+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3+%D8%A8%D9%86+%D8%B9%D8%A8%D8%AF+%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B7%D9%84%D8%A8&pg=PA141&printsec=frontcover |archive-date=21 December 2024 |language=ar }}</ref> === شاديون ۽ اولاد === عباس بن عبدالمطلب جي شادين ۽ اولاد بابت قديم نسب نامن ۽ سوانحي ذريعن ۾ ڪجهه اختلاف ملي ٿو. سندس مشهور زالن مان '''ام الفضل لبابه ڪبرى هلاليه'''، يعني [[لبابه بنت حارث|لبابه بنت حارث]] هئي. هوءَ شروعاتي مسلمان عورتن مان هئي ۽ [[خديجه بنت خويلد]] کان پوءِ اسلام قبول ڪندڙ عورتن مان شمار ڪئي وڃي ٿي. روايت موجب [[ابو لهب]] جڏهن ابو رافع تي حملو ڪيو ته لبابه خيمي جي ٿنڀي سان ابو لهب کي ڌڪ هنيو.<ref name="Roded1994">{{cite book |last=Roded |first=Ruth |title=Women in Islamic Biographical Collections: From Ibn Sa'd to Who's Who |publisher=Lynne Rienner Publishers |location=Boulder |year=1994 |pages=37–38 |isbn=1-55587-442-8 |language=en }}</ref> لبابه مان عباس کي '''[[فضل بن عباس]]'''، '''[[عبدالله بن عباس]]'''، '''عبيدالله بن عباس'''، '''[[قثم بن عباس]]'''، '''[[معبد بن عباس]]'''، '''عبدالرحمان بن عباس''' ۽ '''[[ام حبيب بنت عباس]]''' ڄاوا.<ref>{{cite book |last=الطبري |title=The History of al-Ṭabarī |editor-last=Landau-Tasseron |editor-first=Ella |publisher=State University of New York Press |page=201 |language=en }}</ref> فضل سندس وڏو پٽ هو ۽ عباس ۽ لبابه جي ڪنيت ''ابوالفضل'' ۽ ''ام الفضل'' به ان سان منسوب هئي. [[عبدالله بن عباس]] اسلامي علمي روايت ۾ ''حبر الامة'' جي لقب سان مشهور ٿيو. روايت موجب [[محمد|نبي محمد]] سندس لاءِ دعا ڪئي: {{quote|اي الله! کيس دين جي سمجهه عطا ڪر.}} عبيدالله جي ڪنيت ابو محمد هئي، جڏهن ته قثم بابت روايت آهي ته سندس نسل اڳتي نه هليو. عبدالرحمان [[شام]] ۾ وفات ڪئي ۽ معبد افريقه ۾ مارجي ويو. ام حبيب جي شادي اسود بن سفيان بن عبد الاسد مخزومي سان ٿي. عباس جي ٻين زالن ۾ قريش سان تعلق رکندڙ '''فاطمه بنت جنيد''' جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=8 |chapter=11586 |language=ar }}</ref> سندس هڪ ٻي زال '''حجيله بنت جندب بن ربيع هذليه''' هئي، جنهن مان '''حارث بن عباس''' جي ڄمڻ جو ذڪر ملي ٿو؛ البت ڪجهه ذريعن ۾ حارث جي ماءُ بابت اختلاف آهي.<ref name="IbnHajar1904">{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=2 |chapter=1904 |language=ar }}</ref> ڪجهه ذريعن ۾ عباس جي هڪ ام ولد جو نالو '''سبأ''' ڄاڻايو ويو آهي، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ سندس هڪ يوناني ٻانهي يا ام ولد جو نالو '''مسليه''' ڏنو ويو آهي.<ref name="IbnSaadAbbas">{{cite book |last=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى |volume=4 |chapter=العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> انهن روايتن موجب '''[[تمام بن عباس]]'''، '''[[ڪثير بن عباس]]''' ۽ ڪجهه ڌيئرون ام ولد مان ڄايون. ڪثير کي فقيهه طور پڻ بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته تمام عباس جي ننڍن پٽن مان هو.<ref name="Tabari75">{{cite book |last=الطبري |title=The History of al-Ṭabarī |editor-last=Landau-Tasseron |editor-first=Ella |volume=39 |pages=75–76 |publisher=State University of New York Press |language=en }}</ref> سندس ڌيئرن ۾ '''اميمه بنت عباس''' جو پڻ ذڪر ملي ٿو. اميمه جي شادي عباس بن عتبه بن ابي لهب سان ٿي ۽ سندس پٽ فضل بن عباس بن عتبه شاعر طور مشهور ٿيو.<ref name="IbnHajarAmina">{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |first=أحمد |title=الإصابة في تمييز الصحابة |publisher=دار الكتب العلمية |location=بيروت |edition=1 |year=1415 هـ |volume=8 |page=41 |chapter=10899- آمنة بنت العباس بن عبد المطلب |url=https://al-maktaba.org/book/9767/3955 |access-date=17 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913060322/https://al-maktaba.org/book/9767/3955 |archive-date=13 September 2021 |language=ar }}</ref> ذريعن ۾ '''صفيه بنت عباس'''، '''آمنه بنت عباس'''، '''ام قثم بنت عباس''' ۽ [[ام ڪلثوم بنت عباس]] جو پڻ ذڪر ملي ٿو. صفيه جي شادي بني سعد بن بڪر جي حارث بن يعمر سان ٿي.<ref name="IbnSaadAbbas"/><ref name="IbnHajarAmina"/> ام قثم جو ذڪر ابن سعد جي ''الطبقات الكبرى'' ۾ ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى |volume=8 |page=466 |url=http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3051_%D8%A7%D9%84%D8%B7%D8%A8%D9%82%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%A8%D8%B1%D9%89-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%A8%D9%86-%D8%B3%D8%B9%D8%AF-%D8%AC-%D9%A8/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_464 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614154631/http://shiaonlinelibrary.com/الكتب/3051_الطبقات-الكبرى-محمد-بن-سعد-ج-٨/الصفحة_464 |archive-date=14 June 2020 |language=ar }}</ref> ام ڪلثوم جي ماءُ بابت پڻ اختلاف آهي؛ هڪ روايت موجب هوءَ ام ولد مان هئي، جڏهن ته ٻي روايت ۾ سندس ماءُ '''ام سلمه بنت محميه بن جزء زبيدي''' ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="IbnFahd">{{cite book |last=ابن فهد المكي |first=جار الله محمد بن عبد العزيز |title=تحفة اللطائف في فضائل الحبر عبد الله بن عباس ووج الطائف |publisher=دار الكتب العلمية |year=2012 |page=195 |isbn=978-2-7451-7155-9 |url=https://books.google.com.eg/books?id=OxZHDwAAQBAJ&pg=PT183 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200330042755/https://books.google.com.eg/books?id=OxZHDwAAQBAJ&pg=PT183 |archive-date=30 March 2020 |language=ar }}</ref> سندس ٻين پٽن ۾ '''عون بن عباس''' ۽ '''مشير بن عباس''' جا نالا پڻ ڪجهه سوانحي ذريعن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=5 |chapter=6279 |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=6 |chapter=8329 |language=ar }}</ref> بلاذري پڻ عباس جي اولاد جو ذڪر ''أنساب الأشراف'' ۾ ڪيو آهي.<ref>{{cite book |last=البلاذري |title=أنساب الأشراف |chapter=فولد العباس بن عبد المطلب |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=196&pid=124937 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171105072629/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=196 |archive-date=5 November 2017 |language=ar }}</ref> ڪجهه بعد وارن ذريعن ۾ '''تڪانه''' نالي بني قريظه سان تعلق رکندڙ عورت جو به ذڪر ملي ٿو، جنهن بابت چيو ويو آهي ته هوءَ اڳ [[محمد|نبي محمد]] جي ملڪيت ۾ هئي ۽ پوءِ عباس سان سندس نڪاح ٿيو؛ انهن روايتن موجب ان مان عباس کي اولاد نه ٿيو.<ref>{{cite book |last=المجلسي |title=حياة القلوب |volume=2 |translator-last=Rizvi |title-trans=A Detailed Biography of Prophet Muhammad |page=1180 |language=ar }}</ref> عباس جي اولاد جون قبرون مختلف علائقن ۾ پکڙيل هيون. ڪلبي کان منقول آهي: {{quote|اسان ڪنهن به ماءُ جي اولاد جون قبرون عباس جي اولاد جي قبرن کان وڌيڪ هڪ ٻئي کان پري نه ڏٺيون.}}<ref name="DhahabiAbbas"/> == شيعه نظرئي ۾ == عباس بن عبدالمطلب بابت شيعه رجالي ۽ تاريخي ذريعن ۾ مختلف روايتون نقل ٿيل آهن. ڪجهه روايتون سندس ساراهه ڪن ٿيون، جڏهن ته ڪجهه شيعه عالمن انهن روايتن جي سند کي ضعيف يا مرسل قرار ڏنو آهي. [[ابوالقاسم خوئي]] پنهنجي رجالي جائزي ۾ عباس بابت آيل روايتن تي بحث ڪندي سندس [[علي بن ابي طالب]] ۽ [[فاطمه زهرا]] جي حمايت، خاص ڪري خلافت ۽ [[فدڪ]] جي معاملي ۾، تنقيدي موقف اختيار ڪيو آهي. خوئي لکي ٿو: {{quote|خلاصو هي آهي ته عباس لاءِ ڪا ساراهه ثابت نه ٿي آهي، ۽ ''الڪافي'' ۾ سندس مذمت بابت آيل روايت صحيح السند آهي؛ ۽ سندس لاءِ اها ڳالهه گهٽتائي طور ڪافي آهي ته هن علي بن ابي طالب {{عليه السلام}} جي معاملي ۽ صديقه طاهره جي فدڪ واري معاملي ڏانهن ايترو به ڌيان نه ڏنو، جيترو پنهنجي ميزاب جي معاملي ڏانهن ڏنو.}}<ref>{{cite book |last=الخوئي |first=أبو القاسم |title=معجم رجال الحديث |volume=10 |page=252 |chapter=6189 – العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> == فلم ۽ ٽيليويزن ۾ == * [[2006ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[خالد بن وليد (ٽيليويزن سلسلو)|خالد بن وليد]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[عبدالرحمان ابو القاسم]] ادا ڪيو. * [[2008ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[قمر بني هاشم (ٽيليويزن سلسلو)|قمر بني هاشم]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[احمد صلان]] ادا ڪيو. * [[2009ع]] ۾ فلم ''[[الخوافي والقوادم في نصرة الإسلام (فلم)|الخوافي والقوادم]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[رفيق علي احمد]] ادا ڪيو. * [[2010ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[رايات الحق (ٽيليويزن سلسلو)|رايات الحق]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[عبدالحڪيم قطيفان]] ادا ڪيو. * [[2012ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[عمر (ٽيليويزن سلسلو)|عمر]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[شمم الحسن]] ادا ڪيو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:محمد]] [[زمرو:صحابه]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] 4x5rp5m2jd26t7bn2zex41i4ets5enp 414458 414457 2026-09-22T21:52:13Z Intisar Ali 8681 /* */ 414458 wikitext text/x-wiki . {{Infobox religious biography | name = عباس بن عبدالمطلب | image = العباس بن عبد المطلب.png | caption = عباس بن عبدالمطلب جي نالي جي خطاطي | titles = حرمين جو ساقي، سيد الاعمام، ذوالرأي | birth_date = {{Circa}} [[568ع]] | birth_place = [[مڪو]]، [[تهامه]]، [[عربي اپٻيٽ]] | death_date = 12 [[رجب]] [[32 هـ|32 ھ]] / {{Circa}} [[653ع]] | death_place = [[مدينو]] | venerated_in = [[اسلام]] | resting_place = [[جنت البقيع]]، [[مدينو]] | occupation = واپاري | known_for = [[محمد|رسول الله محمد ﷺ]] جو چاچو، حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري ۽ [[عباسي خلافت|عباسي خاندان]] جو جد امجد | spouse = [[لبابه بنت حارث]]، فاطمه بنت جنيد، هاجله بنت جندوب، تڪانه | parents = [[عبدالمطلب بن هاشم]] ۽ [[نتيله بنت جناب]] | children = [[فضل بن عباس]]، [[عبدالله بن عباس]]، [[عبيدالله بن عباس]]، [[قثم بن عباس]]، [[عبدالرحمان بن عباس]]، [[معبد بن عباس]]، [[حارث بن عباس]]، [[ڪثير بن عباس]]، [[صحابه جي فهرست#ع|عون بن عباس]]، [[تمام بن عباس]] ۽ ٻيا | relatives = [[محمد|محمد ﷺ]] (ڀائٽيو) | lineage = [[بنو هاشم]]، [[قريش]] | kunya = ابو الفضل }} '''ابوالفضل عباس بن عبدالمطلب الهاشمي القرشي''' (تقريباً [[568ع]] – [[653ع]])، عام طور '''عباس بن عبدالمطلب''' جي نالي سان مشهور، [[محمد|رسول الله محمد ﷺ]] جو چاچو ۽ [[صحابه|صحابي]] هو. سندس ڪنيت '''ابوالفضل''' هئي. هو [[عبدالمطلب بن هاشم]] جو پٽ ۽ [[بنو هاشم]] سان تعلق رکندڙ هو. سندس ماءُ [[نتيله بنت جناب|نتيله بنت جناب النمريه]] هئي. هو [[مڪو|مڪي]] ۾ ڄائو ۽ عمر ۾ رسول الله ﷺ کان لڳ ڀڳ ٻه يا ٽي سال وڏو هو.<ref name="قانع"/> عباس رسول الله ﷺ جي انهن چاچن مان هو، جن اسلام قبول ڪيو؛ [[حمزه بن عبدالمطلب]] پڻ اسلام قبول ڪندڙ سندس چاچن مان هو. هو رسول الله ﷺ جو عديل پڻ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ رسول الله ﷺ جي گهرواري [[ميمونه بنت حارث]]، عباس جي گهرواري [[لبابه بنت حارث]] جي ڀيڻ هئي. عباس مڪي جي هڪ مالدار واپاري خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ پاڻ پڻ واپار ڪندو هو. جاهليت واري دور ۾ [[مسجد الحرام|بيت الحرام]] سان لاڳاپيل ذميوارين ۾ سندس اهم حيثيت هئي. [[ابو طالب بن عبدالمطلب|ابو طالب]] کان پوءِ حاجين کي پاڻي مهيا ڪرڻ، يعني سقايت، جي ذميواري عباس جي حوالي ٿي.<ref name="قانع"/> اسلام جي شروعاتي دور ۾ عباس مڪي ۾ رهيو. روايتن موجب [[هجرت]] کان اڳ هن ڪيترن موقعن تي رسول الله ﷺ جي حفاظت ۽ مدد ڪئي. اسلام قبول ڪرڻ کان اڳ هن [[بيعت عقبه]] جي موقعي تي پڻ شرڪت ڪئي ۽ رسول الله ﷺ جي طرفان ٿيندڙ معاهدي بابت ڳالهه ٻولهه ۾ حصو ورتو. عباس [[غزوه بدر]] ۾ [[قريش]] سان گڏ شامل ٿيو، جنگ ۾ هو مسلمانن جي هٿان قيد ٿيو، جنهن کان پوءِ فديو ڏئي آزاد ٿيو ۽ مڪي موٽي ويو. سندس اسلام قبول ڪرڻ جي صحيح وقت بابت روايتن ۾ اختلاف ملي ٿو. ڪجهه روايتن موجب هن [[فتح مڪو|فتح مڪي]] کان ٿورو اڳ اسلام قبول ڪيو، جڏهن تہ ٻين روايتن موجب هو ان کان اڳ ئي مسلمان ٿي چڪو هو، پر ڪجهه وقت تائين مڪي ۾ رهندو رهيو. عباس رسول الله ﷺ جي ويجهن مائٽن مان هو. اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ رسول الله ﷺ سندس عزت ۽ احترام ڪندو هو. [[غزوه حنين]] دوران جڏهن مسلمانن جي صفن ۾ عارضي انتشار پيدا ٿيو، تڏهن عباس انهن ماڻهن مان هو، جيڪي رسول الله ﷺ سان گڏ ثابت قدم رهيا. عباس ۽ سندس خاندان کي [[اهل بيت]] سان نسبت ڏني وڃي ٿي ۽ آل عباس لاءِ صدقي جي مال بابت اهي ئي شرعي پابنديون بيان ڪيون ويون آهن، جيڪي رسول الله ﷺ جي ويجهن هاشمي مائٽن لاءِ هيون. عباس جون ڪيترائي شاديون ٿيون. سندس مشهور گهروارين مان [[لبابه بنت حارث]] شامل هئي، جيڪا '''ام الفضل''' جي نالي سان پڻ مشهور هئي. ٻين زالن ۾ فاطمه بنت جنيد، هاجله بنت جندوب ۽ تڪانه جا نالا بيان ڪيا وڃن ٿا. سندس پٽ [[عبدالله بن عباس]] اسلامي تاريخ جي مشهور صحابي، قرآن جي مفسر ۽ عالم طور مشهور ٿيو. عباس جي نسل کي '''عباسي''' سڏيو وڃي ٿو. بعد ۾ سندس پٽ [[عبدالله بن عباس]] جي نسلي سلسلي مان [[عباسي خلافت|عباسي خاندان]] وجود ۾ آيو، جنهن 8هين صدي عيسويءَ ۾ خلافت قائم ڪئي.<ref name="encyclopedia">{{cite book |last=Glassé |first=Cyril |year=2002 |title=The New Encyclopedia of Islam |publisher=AltaMira Press |location=Walnut Creek, California |isbn=0-7591-0190-6 |url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas |url-access=registration }}</ref> عباسي حڪمران پنهنجي نسب کي عباس بن عبدالمطلب سان ڳنڍيندا هئا. عباس [[عثمان بن عفان]] جي خلافت دوران [[32 هـ|32 ھ]] ([[653ع]]) ۾ [[مدينو|مديني]] ۾ وفات ڪئي. کيس [[جنت البقيع|بقيع الغرقد]] ۾ دفن ڪيو ويو. ==خاندان== سندس تعلق مڪي جي بنو ھاشم قبيلي سان ھيو. عبدالمطلب جو سڀ کان ننڍو پٽ ھيو. سندس والده جو نالو [[نتيله بنت جناب]] جنھن جو تعلق [[نمير قبيلي]] سان ھيو<ref>{{cite book |last=al-Tabari|first=Muhammad ibn Jarir|title=''Tarikh al-Rusul wa'l-Muluk: Biographies of the Prophet's Companions and Their Successors''|volume=39|page=24|year=1998|publisher=Albany: State University of New York Press}}</ref> ===نسب=== * سندس نسب هي آهي: {{اقتباس |'''عباس بن [[عبد المطلب بن هاشم|عبدالمطلب]]''' (جنهن جو نالو شيبه هو) بن [[هاشم بن عبد مناف|هاشم]] (جنهن جو نالو عمرو هو) بن [[عبد مناف بن قصي|عبد مناف]] (جنهن جو نالو مغيره هو) بن [[قصي بن كلاب|قصي]] (جنهن جو نالو زيد هو) بن [[كلاب بن مرة|ڪلّاب]] بن [[مرة بن كعب|مره]] بن [[كعب بن لؤي|ڪعب]] بن [[لؤي بن غالب|لؤي]] بن [[غالب بن فهر|غالب]] بن [[فهر بن مالك|فهر]] بن [[مالك بن النضر|مالڪ]] بن [[النضر بن كنانة|نضر]] (جنهن جو نالو قيس هو)، جيڪو [[قريش]] هو، بن [[كنانة بن خزيمة|ڪنانه]] بن [[خزيمة بن مدركة|خزيمه]] بن [[مدركة بن إلياس|مدرڪه]] (جنهن جو نالو عامر هو) بن [[إلياس بن مضر|الياس]] بن [[مضر]] بن [[نزار بن معد|نزار]] بن [[معد بن عدنان|معد]] بن [[عدنان]]}}.<ref name="ReferenceA">{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |first=أحمد |author-link=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |publisher=دار الكتب العلمية |location=بيروت |year=1415 هـ |volume=7 |pages=511–512 |edition=1 |chapter=4525- العبّاس |url=https://al-maktaba.org/book/9767/1743 |access-date=17 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924161606/https://al-maktaba.org/book/9767/1743 |archive-date=24 September 2021 |language=ar }}</ref><ref name="ReferenceB">{{cite book |last=ابن الأثير الجزري |author-link=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |publisher=دار الكتب العلمية |year=1994 |volume=3 |page=163 |edition=1 |chapter=2799- عباس بن عبد المطلب |url=https://al-maktaba.org/book/1110/5756 |access-date=20 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913054449/https://al-maktaba.org/book/1110/5756 |archive-date=13 September 2021 |language=ar }}</ref><ref name="ReferenceC">{{cite book |last=ابن عساكر |author-link=ابن عساكر |title=تاريخ دمشق |publisher=دار الفكر للطباعة والنشر والتوزيع |year=1995 |volume=26 |pages=273–381 |edition=1 |chapter=3106 - العباس بن عبد المطلب |url=https://al-maktaba.org/book/71/11957 |access-date=17 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210827020113/https://al-maktaba.org/book/71/11957 |archive-date=27 August 2021 |language=ar }}</ref> * سندس ماءُ: {{اقتباس |'''[[نتيلة بنت جناب|نتيله]]''' بنت جناب بن ڪليب بن مالڪ بن عبد مناف بن عمرو بن عامر بن زيد بن عبد مناة بن عامر بن سعد بن الخزرج بن تيم اللات بن '''نمر بن قاسط''' بن هنب بن افصى بن دعمي بن جديلة بن اسد بن '''ربيعه''' بن [[نزار بن معد|نزار]] بن [[معد بن عدنان|معد]] بن '''[[عدنان]]'''}} هئي.<ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceB"/><ref name="ReferenceC"/> == اسلام کان اڳ جي زندگي == === پيدائش ۽ پرورش === {{اسلام}} عباس [[مڪو|مڪي]] ۾ [[عام الفيل]] کان ٽي سال اڳ، 56 ق.ھ ۾ ڄائو، يعني هو رسول الله کان ٽي سال وڏو هو. ابو رزين کان روايت آهي ته عباس رضي الله عنه کان پڇيو ويو: ”توهان وڏا آهيو يا رسول الله ﷺ؟“ هن چيو: ”هو مون کان وڏو آهي، پر آءٌ کانئس اڳ ڄائو هئس.“<ref>{{cite book |author=ابن أبي عاصم |title=الآحاد والمثاني |at=حديث 327 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=277&pid=129907&hid=327 |access-date=3 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305013154/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=277&pid=129907&hid=327 |archive-date=5 March 2016 |language=ar }}</ref> ننڍپڻ ۾ هڪ ڀيري هو گم ٿي ويو، جنهن تي سندس ماءُ [[نتيله بنت جناب]] نذر مڃي ته جيڪڏهن هو ملي ويو ته هوءَ ڪعبي کي ريشم، ديباج ۽ مختلف قسمن جا غلاف پارائيندي. عباس ملي ويو ۽ سندس ماءُ پنهنجي نذر پوري ڪئي؛ اهڙي ريت هوءَ ڪعبي کي اهڙي نموني غلاف پارائيندڙ پهرين عورت هئي.{{حوالو گهربل}} عباس مڪي جي واپاري شخصيتن مان پڻ هو ۽ مصالحن جو ڪاروبار ڪندو هو.<ref name="IbnIshaq113">{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |page=113 |language=en }}</ref> واپار مان هن ڪافي دولت حاصل ڪئي ۽ مڪي جي شاهوڪار ماڻهن ۾ شمار ٿيڻ لڳو.<ref name="IbnIshaq309">{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |pages=309–310 |language=en }}</ref> === حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري === جاهليت جي دور ۾ عباس قريش جي سردارن ۽ معزز شخصيتن مان هڪ هو ۽ [[مسجد الحرام]] جي سار سنڀال ۽ حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري پڻ سنڀاليندو هو. ابن اثير ''اسد الغابه'' ۾ لکي ٿو ته مسجد الحرام جي سار سنڀال جي حوالي سان عباس ڪنهن کي به مسجد الحرام ۾ گارگند يا نامناسب ڳالهه ڪرڻ نه ڏيندو هو ۽ ماڻهو سندس مخالفت ڪرڻ جي سگهه نه رکندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ قريش جي سردارن گڏجي ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو هو ۽ ان ڪم ۾ سندس مددگار هئا.<ref name="UsdAlGhaba">{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |chapter=العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> [[عبدالمطلب بن هاشم]] [[زمزم جو کوھ|زمزم جو کوهه]] کوٽڻ کان پوءِ حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري سنڀالي. عبدالمطلب جي وفات کان پوءِ اها ذميواري سندس پٽ [[ابو طالب بن عبدالمطلب|ابو طالب]] وٽ آئي. ڪجهه سالن کان پوءِ ابو طالب مالي تنگيءَ جو شڪار ٿيو، تنهنڪري هن پنهنجي ڀاءُ عباس کان ايندڙ حج جي موسم تائين ڏهه هزار درهم قرض ورتا ۽ اهي پئسا حاجين کي پاڻي پيارڻ جي انتظامن تي خرچ ڪيا. ايندڙ سال به ابو طالب وٽ پئسا نه هئا، تنهنڪري هن عباس کان وڌيڪ چوڏهن هزار درهم قرض گهريا. عباس ان شرط تي قرض ڏيڻ قبول ڪيو ته جيڪڏهن ابو طالب ايندڙ سال رقم واپس نه ڪري سگهيو ته حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري عباس جي حوالي ڪندو. ابو طالب اها شرط قبول ڪئي ۽ ايندڙ سال رقم واپس نه ڪري سگهڻ سبب اها ذميواري عباس جي حوالي ڪري ڇڏي.<ref>{{cite book |author=علي بن برهان الدين الحلبي |title=السيرة الحلبية |volume=1 |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |author=جواد علي |title=المفصل في تاريخ العرب قبل الإسلام |page=1892 |url=http://islamport.com/d/3/tkh/1/49/769.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304194307/http://islamport.com/d/3/tkh/1/49/769.html |archive-date=4 March 2016 |language=ar }}</ref> عباس کان پوءِ اها ذميواري سندس پٽ [[عبدالله بن عباس]] ڏانهن منتقل ٿي ۽ عباسي خاندان ۾ [[السفاح|سفاح]] جي دور تائين جاري رهي. پوءِ [[عباسي خلافت|بني عباس]] خلافت سنڀالڻ کان پوءِ اها ذميواري ڇڏي ڏني. ان کان پوءِ اها آل زبير ڏانهن منتقل ٿي، جن کي اڳ به عباسين طرفان اها ذميواري سونپي ويندي هئي. بيان موجب اها خدمت سندن اولاد ۾ جاري رهي ۽ اڄ اهي مڪي جي آل عباس الهاشميين جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا ۽ پاڻي پيارڻ واري خدمت، جيڪا هاڻي ''مڪتب الزمازمه الموحد'' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، ان ۾ سندن حصا نسل در نسل منتقل ٿيندا رهيا آهن.<ref>{{cite web |url=http://zamazemah.com.sa/whoarewe/ |title=من نحن |publisher=مكتب الزمازمة الموحد |language=ar |access-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928131831/http://zamazemah.com.sa:80/whoarewe/ |archive-date=28 September 2018 }}</ref><ref>{{cite book |author=فهد العباس وعبدالإله العباس وعباس بصري الغنيمي العباسي |title=نبذات الوصل لذرية أمير المؤمنين الخليفة أبي جعفر منصور المستنصربالله العباسي |publisher=دار ركابي للنشر والتوزيع |url=https://archive.org/download/olomnasb_ymail_20180719/%D9%86%D8%A8%D8%B0%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B5%D9%84%20%D9%84%D8%B0%D8%B1%D9%8A%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D8%A9%20%D8%A3%D8%A8%D9%8A%20%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408193737/https://archive.org/download/olomnasb_ymail_20180719/%D9%86%D8%A8%D8%B0%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B5%D9%84%20%D9%84%D8%B0%D8%B1%D9%8A%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D8%A9%20%D8%A3%D8%A8%D9%8A%20%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1.pdf |archive-date=8 April 2022 |language=ar }}</ref> ==== سندس باري ۾ نازل ٿيل آيت ==== سندس باري ۾ {{قرآن|التوبة|19|لا تخريج=1}} نازل ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>[[سورة التوبة]]، آيت 19.</ref> [[ابن كثير دمشقي|ابن ڪثير]] علي بن ابي طلحه کان روايت ڪري ٿو ته [[عبدالله بن عباس|ابن عباس]] ان آيت جي تفسير ۾ چيو: {{quote|هيءَ آيت '''عباس بن عبدالمطلب''' جي باري ۾ نازل ٿي، جڏهن هو [[غزوه بدر|بدر جي ڏينهن]] قيد ٿيو. هن چيو: ”جيڪڏهن توهان اسلام، هجرت ۽ جهاد ۾ اسان کان اڳتي رهيا آهيو ته اسان به [[مسجد الحرام]] جي سار سنڀال ڪندا هئاسين، حاجين کي پاڻي پياريندا هئاسين ۽ قيدين کي آزاد ڪرائيندا هئاسين.“ پوءِ الله {{عز وجل}} فرمايو: {{قرآن|نص=أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ}} کان وٺي {{قرآن|نص=وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ}} تائين؛ يعني اهي عمل شرڪ جي حالت ۾ ڪيا ويا هئا، ۽ شرڪ جي حالت ۾ ڪيل عمل قبول نه ٿيندو.}}<ref name="IbnKathirTawbah19">{{cite book |author=ابن كثير الدمشقي |title=[[s:تفسير ابن كثير/سورة التوبة#أجعلتم سقاية الحاج وعمارة المسجد الحرام كمن آمن بالله واليوم الآخر وجاهد في سبيل الله لا يستوون عند الله والله لا يهدي القوم الظالمين (19)|تفسير القرآن العظيم]] |chapter=تفسير سورة التوبة، الآية 19 |language=ar }}</ref> === بيعت عقبه ۽ غزوه بدر === عباس پنهنجي ڀائٽي [[محمد|اسلام جي پيغمبر محمد]] سان گڏ [[بيعت عقبه]] وقت موجود هو، جڏهن انصار محمد سان بيعت ڪئي. عباس ان موقعي تي معاهدي کي مضبوط ڪرڻ لاءِ موجود هو، جيتوڻيڪ ان وقت تائين سندس اسلام جو کليل اظهار نه ٿيو هو.<ref name="UsdAlGhaba"/> عباس ٻين [[بنو هاشم|بني هاشم]] جي ماڻهن وانگر [[قريش]] سان گڏ [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] ۾ شريڪ ٿيو. اسلامي روايتن موجب کيس زبردستي جنگ لاءِ آندو ويو هو ۽ رسول الله [[محمد]] پنهنجي صحابين کي بني هاشم جي انهن ماڻهن کي قتل نه ڪرڻ جو حڪم ڏنو هو، جن کي سندن مرضيءَ خلاف جنگ ۾ آندو ويو هو. [[عبدالله بن عباس|ابن عباس]] کان روايت آهي: {{quote|نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ان ڏينهن پنهنجي اصحابن کي فرمايو: ”مون کي خبر آهي ته بني هاشم ۽ ٻين مان ڪجهه ماڻهن کي زبردستي ڪڍيو ويو آهي ۽ انهن کي اسان سان جنگ ڪرڻ جي ڪا خواهش ناهي. تنهنڪري توهان مان جيڪو [[بنو هاشم|بني هاشم]] جي ڪنهن شخص سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري؛ جيڪو ابو البختري بن هشام بن الحارث بن اسد سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري؛ ۽ جيڪو '''عباس بن عبدالمطلب'''، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي چاچي، سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس زبردستي ڪڍيو ويو آهي.“}}<ref>{{cite book |author=ابن هشام |title=السيرة النبوية |chapter=غزوة بدر |language=ar }}</ref> جنگ دوران عباس بن عبدالمطلب، سندس حليف ۽ سندس ڀائٽيو [[عقيل بن ابي طالب]] قيد ڪيا ويا. انهن کي انصاري عبيد بن اوس قيد ڪيو، جنهن کي نبي [[محمد]] ”مُقَرِّن“ جو لقب ڏنو. هو چوي ٿو: {{quote|جڏهن [[غزوه بدر|بدر جو ڏينهن]] آيو ته مون '''عباس بن عبدالمطلب'''، [[عقيل بن ابي طالب]] ۽ عباس جي هڪ [[فهر بن مالڪ|فهري]] حليف کي قيد ڪيو. مون عباس ۽ عقيل کي گڏ ٻڌو. جڏهن [[محمد|رسول الله]] {{صلى الله عليه وسلم}} انهن ٻنهي کي ڏٺو ته مون کي ”مُقَرِّن“ سڏيو ۽ فرمايو: ”انهن ٻنهي کي پڪڙڻ ۾ هڪ معزز فرشتي تنهنجي مدد ڪئي آهي.“}}<ref name="IbnSaad4532">{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4532 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4532 |website=إسلام ويب |language=ar |access-date=4 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref> ابو اليسر پڻ چيو: {{quote|بدر جي ڏينهن مون عباس کي ڏٺو، هو ائين بيٺو هو ڄڻ ڪو بت هجي ۽ سندس اکين مان ڳوڙها وهي رهيا هئا. مون چيو: الله توکي مائٽيءَ جي لحاظ کان بڇڙو بدلو ڏئي، ڇا تون پنهنجي ڀائٽي خلاف سندس دشمنن سان گڏ وڙهين ٿو؟ هن پڇيو: ”هن سان ڇا ٿيو، ڇا هو مارجي ويو؟“ مون چيو: ”الله کيس ان کان وڌيڪ عزت ۽ مدد ڏني آهي.“ هن چيو: ”تون مون سان ڇا ڪرڻ چاهين ٿو؟“ مون چيو: ”قيد ڪرڻ، ڇاڪاڻ⁠تہ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} تنهنجي قتل کان منع ڪئي آهي.“ هن چيو: ”هيءَ سندس مون سان پهرين ڀلائي ناهي.“ پوءِ مون کيس قيد ڪيو ۽ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ وٺي آيس.}}<ref name="DhahabiAbbas">{{cite book |author=شمس الدين الذهبي |title=[[s:سير أعلام النبلاء/العباس بن عبد المطلب|سير أعلام النبلاء]] |chapter=العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> قيد ٿيڻ کان پوءِ عباس کي مضبوطيءَ سان ٻڌو ويو. ان رات [[نبي|نبي]] پنهنجي چاچي عباس جي ڪري جاڳندو رهيو. هڪ صحابي پڇيو: ”اي الله جا نبي، اوهان کي ڪهڙي ڳالهه جاڳائي رکيو آهي؟“ پاڻ فرمايائون: ”عباس جي دانهن مون کي جاڳائي رکيو آهي.“ پوءِ هڪ شخص وڃي سندس ٻڌڻ ڍرو ڪيو. رسول الله پڇيو: ”مون کي عباس جي دانهن ڇو نٿي ٻڌڻ ۾ اچي؟“ ان شخص چيو: ”مون سندس ٻڌڻ ڍرو ڪيو آهي.“ رسول الله فرمايو: ”ته پوءِ سڀني قيدين سان ائين ئي ڪر.“<ref>{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |volume=3 |page=61 |language=ar }}</ref> رسول الله عباس کي، جڏهن هو قيد ۾ هو، چيو ته هو پنهنجو، [[عقيل بن ابي طالب]]، نوفل بن حارث ۽ پنهنجي حليف عتبه بن عمرو جو فديو ادا ڪري. عباس چيو ته هو مسلمان آهي ۽ کيس زبردستي جنگ لاءِ آندو ويو هو. رسول الله کيس فرمايو: ”الله تنهنجي اسلام بابت وڌيڪ ڄاڻي ٿو؛ جيڪڏهن تنهنجي ڳالهه سچي آهي ته الله توکي ان جو اجر ڏيندو، پر ظاهر طور تنهنجو معاملو اسان جي خلاف هو، تنهنڪري پنهنجو فديو ادا ڪر.“ رسول الله اڳ ئي عباس کان ويهه اوقيا سون ورتو هو. عباس عرض ڪيو ته ان کي سندس فديي ۾ شمار ڪيو وڃي، پر پاڻ فرمايائون: ”نه، اهو مال آهي جيڪو الله اسان کي توکان ڏياريو آهي.“ عباس چيو: ”مون وٽ ٻيو مال ڪونهي.“ رسول الله فرمايو: ”پوءِ اهو مال ڪٿي آهي، جيڪو تون مڪي مان نڪرڻ وقت [[ام الفضل بنت الحارث]] وٽ رکي آيو هئين، جڏهن توهان ٻنهي کان سواءِ ڪو به موجود نه هو، ۽ تو هن کي چيو هو ته جيڪڏهن هن سفر ۾ مون سان ڪا مصيبت پيش اچي ته فضل لاءِ ايترو، عبدالله لاءِ ايترو...؟“ عباس چيو: ”ان ذات جو قسم جنهن اوهان کي حق سان موڪليو آهي، ان ڳالهه جي مون ۽ هن کان سواءِ ڪنهن کي به خبر نه هئي؛ هاڻي مون کي يقين آهي ته اوهان الله جا رسول آهيو.“ پوءِ عباس پنهنجو، پنهنجي ڀائٽي ۽ پنهنجي حليف جو فديو ادا ڪيو.<ref name="IbnSaad4539">{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4539 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4539 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101249/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4539 |archive-date=12 November 2018 }}</ref> ان موقعي سان {{قرآن|الأنفال|70}} جي نزول جو ذڪر ڪيو ويو آهي. عباس چوندو هو: {{quote|الله جو قسم، هيءَ آيت منهنجي باري ۾ نازل ٿي، جڏهن مون رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} آڏو پنهنجي اسلام جو ذڪر ڪيو.}}<ref name="IbnKathirAnfal70">{{cite book |author=ابن كثير الدمشقي |title=[[s:تفسير ابن كثير/سورة الأنفال#يا أيها النبي قل لمن في أيديكم من الأسرى إن يعلم الله في قلوبكم خيرا يؤتكم خيرا مما أخذ منكم ويغفر لكم والله غفور رحيم (70)|تفسير القرآن العظيم]] |chapter=تفسير سورة الأنفال، الآية 70 |language=ar }}</ref> فديو ادا ڪرڻ کان پوءِ عباس [[مڪو|مڪي]] موٽي ويو،<ref>{{cite book |author=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=4 |page=30 |language=ar }}</ref> جتي هن حاجين کي پاڻي پيارڻ، سرداري ۽ حاجين جي مهمانيءَ سان لاڳاپيل بني هاشم جون ذميواريون سنڀالڻ جاري رکيون.<ref>{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4545 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4545 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref> === اسلام قبول ڪرڻ بابت روايتون === عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي وقت بابت تاريخي روايتن ۾ اختلاف ملي ٿو. هڪ روايت موجب عباس [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] کان اڳ ئي ڳجهي نموني اسلام قبول ڪري چڪو هو.<ref name="IbnIshaq309"/> بدر ۾ قيد ٿيڻ کان پوءِ عباس پاڻ به رسول الله کي چيو هو ته هو مسلمان آهي، پر کيس زبردستي قريش سان گڏ آندو ويو هو.<ref name="IbnSaad4539"/> ڪجهه روايتن موجب هن بدر کان پوءِ اسلام قبول ڪيو، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ سندس اسلام جي کليل اظهار ۽ مڪي مان هجرت کي [[فتح مڪو|فتح مڪي]] کان ٿورو اڳ واري دور سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |author=Muhammad ibn Jarir al-Tabari |title=The History of al-Ṭabarī |publisher=State University of New York Press |location=Albany |language=en }}</ref><ref>{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |pages=546–548 |language=en }}</ref> اهڙيءَ طرح ذريعن ۾ عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي صحيح وقت بابت مختلف روايتون موجود آهن. == اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ جي زندگي == === اسلام قبول ڪرڻ ۽ هجرت === عباس بعد ۾ اسلام قبول ڪيو، پر سندس اسلام قبول ڪرڻ جي صحيح وقت بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. ڪن روايتن موجب هن [[غزوه خيبر|خيبر جي فتح]] کان اڳ اسلام قبول ڪيو هو، پر پنهنجي اسلام کي لڪائي رکيو ۽ [[فتح مڪو|فتح مڪي]] جي موقعي تي ان جو کليل اظهار ڪيو. [[صحابه جي فهرست#ا|ابو رافع]] کان روايت آهي: {{quote|آءٌ عباس بن عبدالمطلب جو غلام هئس. اسلام اسان جي گهر ۾ داخل ٿي چڪو هو؛ عباس اسلام قبول ڪيو، ام الفضل اسلام قبول ڪيو ۽ مون به اسلام قبول ڪيو. عباس پنهنجي قوم کان ڊڄندو هو، سندن مخالفت کي پسند نه ڪندو هو ۽ پنهنجي اسلام کي لڪائي رکندو هو.}}<ref>{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36745&hid=4703 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref><ref>{{cite web |author=أبو الفرج الأصفهاني |title=كتاب الأغاني |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=482&pid=294511&hid=110 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305014829/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=482&pid=294511&hid=110 |archive-date=5 March 2016 }}</ref><ref>{{cite web |author=ابن كثير |title=البداية والنهاية |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=59&ID=276&idfrom=249&idto=311&bookid=59&startno=24 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101246/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=59&ID=276&idfrom=249&idto=311&bookid=59&startno=24 |archive-date=12 November 2018 }}</ref> هڪ ٻي روايت موجب عباس [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] کان اڳ ئي اسلام قبول ڪري چڪو هو ۽ [[قريش]] جون خبرون رسول الله ڏانهن لکي موڪليندو هو، جڏهن ته مڪي جا مسلمان به سندس مدد ۽ سهارو حاصل ڪندا هئا.<ref>{{cite web |author=ابن عبد البر |title=الاستيعاب في معرفة الأصحاب |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=342003&bk_no=690&startno=2 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112061010/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=342003&bk_no=690&startno=2 |archive-date=12 November 2018 }}</ref><ref name="UsdAlGhaba61">{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |volume=3 |page=61 |language=ar }}</ref> بعد ۾ عباس رسول الله ڏانهن هجرت لاءِ روانو ٿيو. رستي ۾ سندس ملاقات رسول الله سان ٿي، جيڪو ان وقت [[مڪو|مڪي]] ڏانهن وڃي رهيو هو.<ref>{{cite book |author=ابن كثير |title=[[s:البداية والنهاية/الجزء الرابع/فصل إسلام العباس عم النبي صلى الله عليه وسلم|البداية والنهاية]] |volume=4 |chapter=فصل إسلام العباس عم النبي صلى الله عليه وسلم |language=ar }}</ref> عباس رسول الله سان گڏ [[فتح مڪو|فتح مڪي]] ۾ شريڪ ٿيو، جنهن کان پوءِ هجرت جو سلسلو ختم ٿي ويو.<ref name="UsdAlGhaba61"/> روايتن موجب رسول الله کي عباس جي اسلام قبول ڪرڻ تي خوشي ٿي. [[ابو رافع]] بيان ڪري ٿو ته هن رسول الله کي عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي خوشخبري ڏني، جنهن تي رسول الله کيس آزاد ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite web |author=نور الدين علي بن أبي بكر الهيثمي |title=مجمع الزوائد ومنبع الفوائد، كتاب المناقب، باب ما جاء في العباس عم رسول الله صلى الله عليه وسلم ومن جمع معه من ولده، حديث 15469 |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=87&ID=3010&idfrom=15592&idto=15612&bookid=87&startno=3 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101251/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=87&ID=3010&idfrom=15592&idto=15612&bookid=87&startno=3 |archive-date=12 November 2018 }}</ref> عباس ابو رافع کي رسول الله کي تحفي طور ڏنو هو.<ref>{{cite web |title=الطبقات الكبرى، ذكر خدم رسول الله صلى الله عليه وسلم ومواليه |url=http://www.al-eman.com/الكتب/الطبقات%20الكبرى%20**/ذكر%20صدقات%20رسول%20الله%20صلى%20الله%20عليه%20وسلم%20/i54&d54938&c&p1 |website=نداء الإيمان |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190531123717/http://www.al-eman.com/الكتب/الطبقات%20الكبرى%20**/ذكر%20صدقات%20رسول%20الله%20صلى%20الله%20عليه%20وسلم%20/i54&d54938&c&p1 |archive-date=31 May 2019 }}</ref> === جنگين ۾ شرڪت === عباس [[غزوه حنين]] ۾ پڻ شريڪ ٿيو. جڏهن جنگ دوران مسلمانن جي صفن ۾ ڀاڄ پئي ته هو رسول الله سان گڏ ثابت قدم رهيو. عباس بن عبدالمطلب بيان ڪري ٿو: {{quote|آءٌ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} سان گڏ [[غزوه حنين|حنين جي ڏينهن]] موجود هئس. آءٌ ۽ [[ابو سفيان بن الحارث]] بن عبدالمطلب رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} سان گڏ رهياسين ۽ کانئس جدا نه ٿياسين. رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} هڪ اڇي خچر تي سوار هئا، جيڪو کين فروه بن نفاثه جذامي تحفي ۾ ڏنو هو. جڏهن مسلمانن ۽ ڪافرن جو مقابلو ٿيو ته مسلمان پوئتي موٽڻ لڳا، پر رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} پنهنجي خچر کي ڪافرن ڏانهن وڌائڻ لڳا. آءٌ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي خچر جي واڳ جهلي ان کي روڪي رهيو هئس ته جيئن اهو تيزيءَ سان اڳتي نه وڌي، جڏهن ته ابو سفيان رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي رڪاب کي جهليو بيٺو هو. رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو: ”اي عباس! سمره وارن کي سڏ ڪر.“ عباس چوي ٿو ته منهنجو آواز تمام بلند هو، تنهنڪري مون وڏي آواز سان سڏ ڪيو: '''سمره وارا ڪٿي آهن؟''' الله جو قسم، جڏهن هنن منهنجو آواز ٻڌو ته ائين واپس وريا، جيئن ڳئون پنهنجن ٻچن ڏانهن موٽندي آهي، ۽ چوڻ لڳا: '''اسين حاضر آهيون، اسين حاضر آهيون.''' پوءِ انهن ڪافرن سان جنگ شروع ڪئي. انصار کي سڏ ڪيو ويو: ”اي انصار! اي انصار!“ پوءِ اهو سڏ خاص ڪري بني حارث بن خزرج لاءِ ڪيو ويو: ”اي بني حارث بن خزرج! اي بني حارث بن خزرج!“ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} پنهنجي خچر تي ويٺي سندن جنگ ڏانهن ڏٺو ۽ فرمايو: '''هاڻي جنگ گرم ٿي وئي آهي.''' پوءِ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} ڪجهه پٿريون کڻي ڪافرن جي منهن ڏانهن اڇلايون ۽ فرمايو: '''محمد جي رب جو قسم، اهي شڪست کائي ويا.''' آءٌ جنگ ڏانهن ڏسڻ ويس ۽ مون کي اها ساڳي حالت ۾ نظر آئي؛ پر الله جو قسم، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جون پٿريون اڇلائڻ کان پوءِ مون مسلسل ڏٺو ته سندن زور گهٽجندو ويو ۽ سندن حالت پوئتي هٽڻ لڳي.}}<ref>{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=[[s:صحيح مسلم/كتاب الجهاد والسير|صحيح مسلم]] |chapter=كتاب الجهاد والسير، باب في غزوة حنين |at=حديث 1775 |language=ar }}</ref> === حديث جي روايت === عباس بن عبدالمطلب رسول الله کان ڪيترائي حديثون روايت ڪيون. سندس روايتن مان پنجٽيهه حديثون ''مسند [[بقي بن مخلد]]'' ۾، هڪ حديث [[صحيح بخاري]] ۾ ۽ ٽي حديثون [[صحيح مسلم]] ۾ بيان ٿيل آهن.<ref name="DhahabiAbbas"/> عباس کان حديث روايت ڪندڙن ۾ سندس پٽ '''[[عبدالله بن عباس]]'''، '''ڪثير بن عباس''' ۽ '''عبيدالله بن عباس'''، سندس ڌيءَ '''ام ڪلثوم بنت عباس'''، ۽ ٻين راوين مان '''[[احنف بن قيس]]'''، '''[[عبدالله بن الحارث بن نوفل]]'''، '''[[جابر بن عبدالله انصاري|جابر بن عبدالله بن عمرو بن حرام]]'''، '''عبدالله بن عميره'''، '''[[عامر بن سعد بن ابي وقاص]]'''، '''اسحاق بن عبدالله بن نوفل'''، '''مالڪ بن اوس بن الحدثان'''، '''نافع بن [[جبير بن مطعم]]'''، سندس آزاد ڪيل غلام '''صهيب'''، '''عباس بن عبدالرحمان'''، جيڪو [[بنو هاشم|بني هاشم]] جو مولا هو، '''عبدالله بن عنمه مزني'''، '''[[عبدالرحمان بن سابط]] جُمحي''' ۽ '''[[محمد بن ڪعب قرظي]]''' شامل آهن.<ref name="DhahabiAbbas"/><ref>{{cite web |author=المزي |title=عباس بن عبد المطلب، تهذيب الكمال |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=1&pid=649539&bk_no=1857&startno=0 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305013827/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=1&pid=649539&bk_no=1857&startno=0 |archive-date=5 March 2016 }}</ref> سندس روايت ڪيل حديثن مان هڪ [[مسلم بن الحجاج]] پنهنجي [[صحيح مسلم]] ۾ [[عامر بن سعد بن ابي وقاص]] جي واسطي سان روايت ڪئي آهي: {{quote|عباس بن عبدالمطلب کان روايت آهي ته هن رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي فرمائيندي ٻڌو: ”جڏهن ٻانهو سجدو ڪري ٿو ته ساڻس گڏ ست عضوا سجدو ڪن ٿا: سندس چهرو، ٻئي هٿ، ٻئي گوڏا ۽ ٻئي پير.“}}<ref>{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=[[s:صحيح مسلم/كتاب الصلاة#باب أعضاء السجود والنهي عن كف الشعر والثوب وعقص الرأس في الصلاة|صحيح مسلم]] |chapter=كتاب الصلاة، باب أعضاء السجود والنهي عن كف الشعر والثوب وعقص الرأس في الصلاة |language=ar }}</ref> اهڙيءَ طرح [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] پنهنجي [[صحيح بخاري]] ۾ [[عبدالله بن الحارث بن نوفل]] کان روايت ڪري ٿو ته عباس بن عبدالمطلب رسول الله کان پڇيو: {{quote|'''عباس بن عبدالمطلب''' رضي الله عنه نبي {{صلى الله عليه وسلم}} کي چيو: ”اوهان پنهنجي [[ابو طالب بن عبدالمطلب|چاچي]] کي ڪهڙو فائدو پهچايو؟ هو اوهان جي حفاظت ڪندو هو ۽ اوهان جي خاطر ڪاوڙبو هو.“ پاڻ فرمايائون: ”هو باهه جي هڪ هلڪي حصي ۾ آهي؛ جيڪڏهن آءٌ نه هجان ها ته هو باهه جي سڀ کان هيٺئين درجي ۾ هجي ها.“}}<ref>{{cite book |author=محمد بن إسماعيل البخاري |title=[[s:صحيح البخاري/كتاب فضائل الصحابة#باب قصة أبي طالب|صحيح البخاري]] |chapter=كتاب فضائل الصحابة، باب قصة أبي طالب |language=ar }}</ref> == وفات == زندگيءَ جي آخري دور ۾ عباس بن عبدالمطلب جي نظر هلي وئي هئي. روايتن موجب هن پنهنجي وفات وقت ستر غلام آزاد ڪيا. عباس [[مدينو|مديني]] ۾ 12 رجب [[32 ھ]] تي 88 ورهين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي.<ref>{{cite web |title=وفاة العباس بن عبد المطلب عم الرسول صلى الله عليه وسلم 12 رجب 32 هـ |url=http://articles.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=204235 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305053915/http://articles.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=204235 |archive-date=5 March 2016 }}</ref> سندس وفات کان پوءِ [[بنو هاشم|بني هاشم]] مؤذن موڪليا، جن [[مدينو|مديني]] جي ماڻهن کي سندس وفات جي خبر ڏيندي اعلان ڪيو: '''”الله ان شخص تي رحم ڪري، جيڪو عباس بن عبدالمطلب جي جنازي ۾ شريڪ ٿئي.“''' ان اعلان کان پوءِ ماڻهن جو وڏو ميڙ سندس جنازي ۾ شريڪ ٿيو. جنازي کي کڻڻ ۽ تدفين ۾ شريڪ ٿيڻ لاءِ ماڻهن جي گهڻي رش ٿي وئي، جنهن سبب خليفي [[عثمان بن عفان]] کي ماڻهن جي ميڙ کي منظم ڪرڻ لاءِ انتظام ڪرڻو پيو. [[عثمان بن عفان]] سندس غسل وقت موجود هو، جڏهن ته [[علي بن ابي طالب]]، عباس جي پٽ [[عبدالله بن عباس]] ۽ سندس ٻين ٻن پٽن قثم بن عباس ۽ عبيدالله بن عباس کيس غسل ڏنو. عثمان بن عفان سندس جنازي نماز پڙهائي، جنهن کان پوءِ عباس بن عبدالمطلب کي [[جنت البقيع|بقيع الغرقد]] ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="DhahabiAbbas"/> == اسلام ۾ فضيلت ۽ مرتبو == اسلامي روايتن ۾ عباس بن عبدالمطلب کي [[محمد|رسول الله]] ۽ [[صحابي|صحابه]] وٽ وڏي مرتبي وارو بيان ڪيو ويو آهي. ابو سفيان بن حارث پنهنجي والد کان روايت ڪري ٿو: {{quote|عباس، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ ماڻهن مان وڏي مرتبي وارو هو، ۽ صحابه عباس جي فضيلت کي مڃيندا هئا، ساڻس صلاح مشورو ڪندا هئا ۽ سندس راءِ وٺندا هئا.}}<ref name="IbnHajarIsaba">{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=4 |page=30 |language=ar }}</ref> روايت آهي ته جڏهن عباس [[عمر بن خطاب]] يا [[عثمان بن عفان]] وٽان لنگهندو هو ۽ اهي سواريءَ تي هوندا هئا ته سندس احترام ۾ سواريءَ تان لهي پوندا هئا ۽ جيستائين هو اڳتي نه نڪري ويندو هو، تيستائين ائين رهندا هئا.<ref>{{cite book |last=ابن عساكر |title=تاريخ دمشق |id=حديث 26795 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=798&pid=383249&hid=26795 |language=ar }}</ref> هڪ موقعي تي عمر بن خطاب عباس کي چيو: {{quote|الله جو قسم، جنهن ڏينهن تون اسلام آڻيندين، تنهنجو اسلام آڻڻ مون کي خطاب جي اسلام آڻڻ کان به وڌيڪ پيارو هو، جيڪڏهن هو اسلام آڻي ها؛ ۽ ان جو سبب رڳو اهو هو ته مون کي خبر هئي ته تنهنجو اسلام آڻڻ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي خطاب جي اسلام آڻڻ کان وڌيڪ پيارو هو.}}<ref>{{cite book |last=ابن كثير |title=[[s:البداية والنهاية/الجزء الرابع/فصل نزول النبي عليه السلام إلى مر الظهران|البداية والنهاية، الجزء الرابع، فصل نزول النبي عليه السلام إلى مر الظهران]] |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |last=ابن هشام |title=السيرة النبوية |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=1380&idto=1380&bk_no=58&ID=650 |access-date=4 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190303033218/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=1380&idto=1380&bk_no=58&ID=650 |archive-date=3 March 2019 |language=ar }}</ref> [[عائشه بنت ابي بڪر|عائشه]] کان روايت آهي: {{quote|مون رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي ڪنهن ٻئي شخص جو ايترو احترام ڪندي نه ڏٺو، جيترو هو عباس جو احترام ۽ عزت ڪندو هو.}}<ref>{{cite book |last=الذهبي |title=تاريخ الإسلام |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=443035&bk_no=936&startno=3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225225043/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=443035&bk_no=936&startno=3 |archive-date=25 December 2018 |language=ar }}</ref> نسب جي علم ۾ عباس بن عبدالمطلب لاءِ ''سيد الاعمام'' (چاچن جو سردار) جو لقب پڻ استعمال ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو [[محمد]] جو چاچو هو.<ref>{{cite web |title=سيد الأعمام |url=http://www.bani-alabbas.com/articles.php?action=show&id=107 |website=الأمانة العامة لأنساب السادة العباسيين |access-date=August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190409143946/http://www.bani-alabbas.com/articles.php?action=show&id=107 |archive-date=9 April 2019 |url-status=dead |language=ar }}</ref> === عباس وسيلي مينهن جي دعا === روايت آهي ته [[عمر بن خطاب]] جي خلافت دوران جڏهن ڏڪار پوندو هو ته هو عباس بن عبدالمطلب کي دعا لاءِ اڳتي ڪندو هو ۽ چوندو هو: {{quote|اي الله! اسان اڳ پنهنجي نبيءَ وسيلي توکان مينهن گهرندا هئاسين ۽ تون اسان کي مينهن ڏيندو هئين؛ هاڻي اسان پنهنجي نبيءَ جي چاچي وسيلي توکان مينهن گهرون ٿا، تنهنڪري اسان کي مينهن عطا ڪر.}} روايت موجب پوءِ مينهن وسندو هو.<ref>{{cite book |author=البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الاستسقاء |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&bk_no=52&ID=1873 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405195220/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1 |archive-date=5 April 2016 |language=ar }}</ref> صحابي [[حسان بن ثابت]] ان واقعي بابت شعر چيو:<ref name="Shamela"/><ref>{{cite book |last=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |volume=3 |page=63 |language=ar }}</ref> {{quote| سأل الإمامُ وقد تتابع جدبُنا\\فَسَقَى الغمام بغُرَّة العباسِ عم النبي وصِنوِ والده الذي\\ورث النبيَّ بذاك دُون الناسِ أحيا الإله به البلاد فأصبحت\\مُخضرَّة الأجنابِ بعد الياسِ<br/> ترجمو:<br/> امام دعا گهري، جڏهن ڏڪار ويو هو وڌي\\عباس جي برڪت سان، ڪڪر مينهن ويا وسي نبيءَ جو چاچو، سندس والد جو سڳو ڀاءُ\\اهو شرف کيس مليو، ٻين کان ٿيو سَواءُ الله سندس وسيلي ملڪ کي جيئاريو وري\\نااميديءَ کان پوءِ هر پاسي ساوڪ وئي ڀري}} عباس بن عتبه بن ابي لهب پڻ شعر چيو:<ref>{{cite book |last=ابن عساكر |title=[[تاريخ دمشق]] |volume=26 |page=361 |language=ar }}</ref> {{quote| بعمّي سقى الله الحجاز وأهله\\عشية يستسقي بشيبته عمر توجه بالعباس في الجدب راغبًا\\إليه فما إن رام حتى أتى المطر ومنا رسول الله فينا تراثه\\فهل فوق هذا للمفاخر مفتخر<br/> ترجمو:<br/> منهنجي چاچي سان حجاز تي، رب مينهن وسايو\\جڏهن عمر سندس اڇن وارن سان دعا لاءِ آيو ڏڪار ۾ عباس کي اڳيان ڪري، رب ڏانهن ڪيائين پڪار\\اڃا دعا پوري نه ٿي، ته وسي پيو مينهن اپار اسان مان آهي رسول الله، سندس ورثو اسان ۾ آ\\پوءِ هن کان وڌ فخر جو، ٻيو ڪهڙو سبب ڀلا؟}} ربيعه بن حارث بن عبدالمطلب کان روايت آهي: {{quote|عباس بن عبدالمطلب رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ آيو، ان وقت هو ڪاوڙيل هو ۽ آءٌ به اتي موجود هئس. رسول الله پڇيس: ”توکي ڪهڙي ڳالهه ڪاوڙايو آهي؟“ هن چيو: ”اي الله جا رسول! اسان ۽ قريش جو هي ڪهڙو معاملو آهي، جو جڏهن اهي پاڻ ۾ ملن ٿا ته خوش چهري سان ملن ٿا، پر جڏهن اسان سان ملن ٿا ته اهڙي نموني نٿا ملن؟“ ان تي رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} ڪاوڙجي پيو، ايتري قدر جو سندس چهرو ڳاڙهو ٿي ويو، پوءِ فرمايائين: ”ان ذات جو قسم، جنهن جي هٿ ۾ منهنجي جان آهي، ڪنهن شخص جي دل ۾ ايمان داخل نه ٿيندو، جيستائين هو توهان سان الله ۽ سندس رسول جي خاطر محبت نه ڪري.“ پوءِ فرمايائين: ”اي ماڻهوؤ! جنهن منهنجي چاچي کي ايذايو، تنهن مون کي ايذايو، ڇاڪاڻ⁠تہ ماڻهوءَ جو چاچو سندس پيءُ جهڙو هوندو آهي.“}}<ref>{{cite book |last=الترمذي |title=سنن الترمذي |chapter=كتاب المناقب، باب مناقب العباس بن عبد المطلب |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=7291&idto=7300&bk_no=56&ID=2036#docu |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101239/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=7291&idto=7300&bk_no=56&ID=2036 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref> هن واقعي جي تشريح بابت اسلامي عالمن ۾ ''توسل'' جي نوعيت جي حوالي سان مختلف رايا ملي سگهن ٿا. ڪجهه سني ذريعا ان کي عباس جي دعا وسيلي توسل قرار ڏين ٿا ۽ ان کي جائز توسل جي مثال طور پيش ڪن ٿا.<ref>{{cite web |author=مجلة البحوث الإسلامية |title=التوسل المشروع والممنوع |url=http://www.alifta.net/Fatawa/fatawaDetails.aspx?BookID=2&View=Page&PageNo=6&PageID=10903 |access-date=6 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112061037/http://www.alifta.net/Fatawa/fatawaDetails.aspx?BookID=2&View=Page&PageNo=6&PageID=10903 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref><ref>{{cite web |author=مركز الفتوى |title=حقيقة ودلالة توسل عمر بالعباس |url=http://fatwa.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=191537 |website=إسلام ويب |access-date=6 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101320/http://fatwa.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=191537 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref> == ذاتي زندگي == === حليو ۽ شخصيت === [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]]، ڪلبي کان عباس جي حليي بابت نقل ڪري ٿو ته هو معزز، رعبدار، عقلمند ۽ خوبصورت هو؛ سندس رنگ اڇو ۽ چهرو ڀريل هو، سندس ٻه چوٽيون هيون ۽ قد معتدل هو. ذهبي پاڻ سندس باري ۾ لکي ٿو: {{quote|بلڪه هو ڊگهن ماڻهن مان هو، صورت ۾ نهايت سهڻو، وجيهه ۽ تمام بلند آواز وارو هو، ان سان گڏ وڏي بردباري ۽ سرداريءَ وارو هو.}} ٻئي هنڌ ذهبي لکي ٿو: {{quote|هو مڪمل جسماني بناوت وارو ۽ نهايت بلند آواز وارو هو.}}<ref name="DhahabiAbbas"/> سندس بلند آواز بابت روايت آهي ته جڏهن کيس پنهنجن خادمن جي ضرورت پوندي هئي ته هو [[جبل سلع|سلع جبل]] تي بيهي کين سڏيندو هو ۽ اهي اٺ يا نو ميل پري غابه واري علائقي ۾ به سندس آواز ٻڌندا هئا.<ref>{{cite book |last=علي بن برهان الدين الحلبي |title=[[s:السيرة الحلبية/غزوة حنين|السيرة الحلبية، غزوة حنين]] |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |last=ابن عساكر |title=تاريخ دمشق |volume=26 |id=حديث 26839 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=798&pid=383249&hid=26839 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101253/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=798&pid=383249&hid=26839 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref> ذهبي، [[عمر بن خطاب|عمر]] جي آزاد ڪيل غلام اسلم کان هڪ روايت نقل ڪري ٿو ته جڏهن عمر شام جي ويجهو پهتو ته هن پنهنجي غلام جي سواري ورتي ۽ غلام کي پنهنجي سواريءَ تي ويهاريو. عباس ان وقت عمر جي اڳيان هڪ عمدي گهوڙي تي سوار هو ۽ هو سهڻو شخص هو. اتان جا سردار عباس کي سلام ڪندا رهيا، کيس عمر سمجهي رهيا هئا، جڏهن ته عباس اشارو ڪري کين ٻڌائيندو رهيو ته عمر هو نه، پر ٻيو شخص آهي.<ref name="DhahabiAbbas"/> [[مرتضيٰ زبيدي|زبيدي]] ''[[تاج العروس من جواهر القاموس|تاج العروس]]'' ۾ لکي ٿو ته ''ذو الرأي'' عباس بن عبدالمطلب هاشمي جو لقب هو.<ref>{{cite book |last=الزبيدي |first=مرتضى |title=تاج العروس من جواهر القاموس |publisher=دار مكتبة الحياة |location=بيروت |volume=10 |page=141 |url=https://www.google.com.sa/books/edition/%D8%B4%D8%B1%D8%AD_%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%85%D9%89_%D8%AA%D8%A7/kKEKNeFtwIEC?hl=en&gbpv=1&dq=%D8%B0%D9%88+%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A3%D9%8A+%D9%84%D9%82%D8%A8+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3+%D8%A8%D9%86+%D8%B9%D8%A8%D8%AF+%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B7%D9%84%D8%A8&pg=PA141&printsec=frontcover |archive-url=http://web.archive.org/web/20241221115344/https://www.google.com.sa/books/edition/%D8%B4%D8%B1%D8%AD_%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%85%D9%89_%D8%AA%D8%A7/kKEKNeFtwIEC?hl=en&gbpv=1&dq=%D8%B0%D9%88+%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A3%D9%8A+%D9%84%D9%82%D8%A8+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3+%D8%A8%D9%86+%D8%B9%D8%A8%D8%AF+%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B7%D9%84%D8%A8&pg=PA141&printsec=frontcover |archive-date=21 December 2024 |language=ar }}</ref> === شاديون ۽ اولاد === عباس بن عبدالمطلب جي شادين ۽ اولاد بابت قديم نسب نامن ۽ سوانحي ذريعن ۾ ڪجهه اختلاف ملي ٿو. سندس مشهور زالن مان '''ام الفضل لبابه ڪبرى هلاليه'''، يعني [[لبابه بنت حارث|لبابه بنت حارث]] هئي. هوءَ شروعاتي مسلمان عورتن مان هئي ۽ [[خديجه بنت خويلد]] کان پوءِ اسلام قبول ڪندڙ عورتن مان شمار ڪئي وڃي ٿي. روايت موجب [[ابو لهب]] جڏهن ابو رافع تي حملو ڪيو ته لبابه خيمي جي ٿنڀي سان ابو لهب کي ڌڪ هنيو.<ref name="Roded1994">{{cite book |last=Roded |first=Ruth |title=Women in Islamic Biographical Collections: From Ibn Sa'd to Who's Who |publisher=Lynne Rienner Publishers |location=Boulder |year=1994 |pages=37–38 |isbn=1-55587-442-8 |language=en }}</ref> لبابه مان عباس کي '''[[فضل بن عباس]]'''، '''[[عبدالله بن عباس]]'''، '''عبيدالله بن عباس'''، '''[[قثم بن عباس]]'''، '''[[معبد بن عباس]]'''، '''عبدالرحمان بن عباس''' ۽ '''[[ام حبيب بنت عباس]]''' ڄاوا.<ref>{{cite book |last=الطبري |title=The History of al-Ṭabarī |editor-last=Landau-Tasseron |editor-first=Ella |publisher=State University of New York Press |page=201 |language=en }}</ref> فضل سندس وڏو پٽ هو ۽ عباس ۽ لبابه جي ڪنيت ''ابوالفضل'' ۽ ''ام الفضل'' به ان سان منسوب هئي. [[عبدالله بن عباس]] اسلامي علمي روايت ۾ ''حبر الامة'' جي لقب سان مشهور ٿيو. روايت موجب [[محمد|نبي محمد]] سندس لاءِ دعا ڪئي: {{quote|اي الله! کيس دين جي سمجهه عطا ڪر.}} عبيدالله جي ڪنيت ابو محمد هئي، جڏهن ته قثم بابت روايت آهي ته سندس نسل اڳتي نه هليو. عبدالرحمان [[شام]] ۾ وفات ڪئي ۽ معبد افريقه ۾ مارجي ويو. ام حبيب جي شادي اسود بن سفيان بن عبد الاسد مخزومي سان ٿي. عباس جي ٻين زالن ۾ قريش سان تعلق رکندڙ '''فاطمه بنت جنيد''' جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=8 |chapter=11586 |language=ar }}</ref> سندس هڪ ٻي زال '''حجيله بنت جندب بن ربيع هذليه''' هئي، جنهن مان '''حارث بن عباس''' جي ڄمڻ جو ذڪر ملي ٿو؛ البت ڪجهه ذريعن ۾ حارث جي ماءُ بابت اختلاف آهي.<ref name="IbnHajar1904">{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=2 |chapter=1904 |language=ar }}</ref> ڪجهه ذريعن ۾ عباس جي هڪ ام ولد جو نالو '''سبأ''' ڄاڻايو ويو آهي، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ سندس هڪ يوناني ٻانهي يا ام ولد جو نالو '''مسليه''' ڏنو ويو آهي.<ref name="IbnSaadAbbas">{{cite book |last=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى |volume=4 |chapter=العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> انهن روايتن موجب '''[[تمام بن عباس]]'''، '''[[ڪثير بن عباس]]''' ۽ ڪجهه ڌيئرون ام ولد مان ڄايون. ڪثير کي فقيهه طور پڻ بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته تمام عباس جي ننڍن پٽن مان هو.<ref name="Tabari75">{{cite book |last=الطبري |title=The History of al-Ṭabarī |editor-last=Landau-Tasseron |editor-first=Ella |volume=39 |pages=75–76 |publisher=State University of New York Press |language=en }}</ref> سندس ڌيئرن ۾ '''اميمه بنت عباس''' جو پڻ ذڪر ملي ٿو. اميمه جي شادي عباس بن عتبه بن ابي لهب سان ٿي ۽ سندس پٽ فضل بن عباس بن عتبه شاعر طور مشهور ٿيو.<ref name="IbnHajarAmina">{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |first=أحمد |title=الإصابة في تمييز الصحابة |publisher=دار الكتب العلمية |location=بيروت |edition=1 |year=1415 هـ |volume=8 |page=41 |chapter=10899- آمنة بنت العباس بن عبد المطلب |url=https://al-maktaba.org/book/9767/3955 |access-date=17 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913060322/https://al-maktaba.org/book/9767/3955 |archive-date=13 September 2021 |language=ar }}</ref> ذريعن ۾ '''صفيه بنت عباس'''، '''آمنه بنت عباس'''، '''ام قثم بنت عباس''' ۽ [[ام ڪلثوم بنت عباس]] جو پڻ ذڪر ملي ٿو. صفيه جي شادي بني سعد بن بڪر جي حارث بن يعمر سان ٿي.<ref name="IbnSaadAbbas"/><ref name="IbnHajarAmina"/> ام قثم جو ذڪر ابن سعد جي ''الطبقات الكبرى'' ۾ ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى |volume=8 |page=466 |url=http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3051_%D8%A7%D9%84%D8%B7%D8%A8%D9%82%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%A8%D8%B1%D9%89-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%A8%D9%86-%D8%B3%D8%B9%D8%AF-%D8%AC-%D9%A8/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_464 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614154631/http://shiaonlinelibrary.com/الكتب/3051_الطبقات-الكبرى-محمد-بن-سعد-ج-٨/الصفحة_464 |archive-date=14 June 2020 |language=ar }}</ref> ام ڪلثوم جي ماءُ بابت پڻ اختلاف آهي؛ هڪ روايت موجب هوءَ ام ولد مان هئي، جڏهن ته ٻي روايت ۾ سندس ماءُ '''ام سلمه بنت محميه بن جزء زبيدي''' ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="IbnFahd">{{cite book |last=ابن فهد المكي |first=جار الله محمد بن عبد العزيز |title=تحفة اللطائف في فضائل الحبر عبد الله بن عباس ووج الطائف |publisher=دار الكتب العلمية |year=2012 |page=195 |isbn=978-2-7451-7155-9 |url=https://books.google.com.eg/books?id=OxZHDwAAQBAJ&pg=PT183 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200330042755/https://books.google.com.eg/books?id=OxZHDwAAQBAJ&pg=PT183 |archive-date=30 March 2020 |language=ar }}</ref> سندس ٻين پٽن ۾ '''عون بن عباس''' ۽ '''مشير بن عباس''' جا نالا پڻ ڪجهه سوانحي ذريعن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=5 |chapter=6279 |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=6 |chapter=8329 |language=ar }}</ref> بلاذري پڻ عباس جي اولاد جو ذڪر ''أنساب الأشراف'' ۾ ڪيو آهي.<ref>{{cite book |last=البلاذري |title=أنساب الأشراف |chapter=فولد العباس بن عبد المطلب |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=196&pid=124937 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171105072629/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=196 |archive-date=5 November 2017 |language=ar }}</ref> ڪجهه بعد وارن ذريعن ۾ '''تڪانه''' نالي بني قريظه سان تعلق رکندڙ عورت جو به ذڪر ملي ٿو، جنهن بابت چيو ويو آهي ته هوءَ اڳ [[محمد|نبي محمد]] جي ملڪيت ۾ هئي ۽ پوءِ عباس سان سندس نڪاح ٿيو؛ انهن روايتن موجب ان مان عباس کي اولاد نه ٿيو.<ref>{{cite book |last=المجلسي |title=حياة القلوب |volume=2 |translator-last=Rizvi |title-trans=A Detailed Biography of Prophet Muhammad |page=1180 |language=ar }}</ref> عباس جي اولاد جون قبرون مختلف علائقن ۾ پکڙيل هيون. ڪلبي کان منقول آهي: {{quote|اسان ڪنهن به ماءُ جي اولاد جون قبرون عباس جي اولاد جي قبرن کان وڌيڪ هڪ ٻئي کان پري نه ڏٺيون.}}<ref name="DhahabiAbbas"/> == شيعه نظرئي ۾ == عباس بن عبدالمطلب بابت شيعه رجالي ۽ تاريخي ذريعن ۾ مختلف روايتون نقل ٿيل آهن. ڪجهه روايتون سندس ساراهه ڪن ٿيون، جڏهن ته ڪجهه شيعه عالمن انهن روايتن جي سند کي ضعيف يا مرسل قرار ڏنو آهي. [[ابوالقاسم خوئي]] پنهنجي رجالي جائزي ۾ عباس بابت آيل روايتن تي بحث ڪندي سندس [[علي بن ابي طالب]] ۽ [[فاطمه زهرا]] جي حمايت، خاص ڪري خلافت ۽ [[فدڪ]] جي معاملي ۾، تنقيدي موقف اختيار ڪيو آهي. خوئي لکي ٿو: {{quote|خلاصو هي آهي ته عباس لاءِ ڪا ساراهه ثابت نه ٿي آهي، ۽ ''الڪافي'' ۾ سندس مذمت بابت آيل روايت صحيح السند آهي؛ ۽ سندس لاءِ اها ڳالهه گهٽتائي طور ڪافي آهي ته هن علي بن ابي طالب {{عليه السلام}} جي معاملي ۽ صديقه طاهره جي فدڪ واري معاملي ڏانهن ايترو به ڌيان نه ڏنو، جيترو پنهنجي ميزاب جي معاملي ڏانهن ڏنو.}}<ref>{{cite book |last=الخوئي |first=أبو القاسم |title=معجم رجال الحديث |volume=10 |page=252 |chapter=6189 – العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> == فلم ۽ ٽيليويزن ۾ == * [[2006ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[خالد بن وليد (ٽيليويزن سلسلو)|خالد بن وليد]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[عبدالرحمان ابو القاسم]] ادا ڪيو. * [[2008ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[قمر بني هاشم (ٽيليويزن سلسلو)|قمر بني هاشم]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[احمد صلان]] ادا ڪيو. * [[2009ع]] ۾ فلم ''[[الخوافي والقوادم في نصرة الإسلام (فلم)|الخوافي والقوادم]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[رفيق علي احمد]] ادا ڪيو. * [[2010ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[رايات الحق (ٽيليويزن سلسلو)|رايات الحق]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[عبدالحڪيم قطيفان]] ادا ڪيو. * [[2012ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[عمر (ٽيليويزن سلسلو)|عمر]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[شمم الحسن]] ادا ڪيو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:محمد]] [[زمرو:صحابه]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] i0atvbfj923cumlqhta35r3dj9oapvb 414459 414458 2026-09-22T21:52:31Z Intisar Ali 8681 /* */ 414459 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | name = عباس بن عبدالمطلب | image = العباس بن عبد المطلب.png | caption = عباس بن عبدالمطلب جي نالي جي خطاطي | titles = حرمين جو ساقي، سيد الاعمام، ذوالرأي | birth_date = {{Circa}} [[568ع]] | birth_place = [[مڪو]]، [[تهامه]]، [[عربي اپٻيٽ]] | death_date = 12 [[رجب]] [[32 هـ|32 ھ]] / {{Circa}} [[653ع]] | death_place = [[مدينو]] | venerated_in = [[اسلام]] | resting_place = [[جنت البقيع]]، [[مدينو]] | occupation = واپاري | known_for = [[محمد|رسول الله محمد ﷺ]] جو چاچو، حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري ۽ [[عباسي خلافت|عباسي خاندان]] جو جد امجد | spouse = [[لبابه بنت حارث]]، فاطمه بنت جنيد، هاجله بنت جندوب، تڪانه | parents = [[عبدالمطلب بن هاشم]] ۽ [[نتيله بنت جناب]] | children = [[فضل بن عباس]]، [[عبدالله بن عباس]]، [[عبيدالله بن عباس]]، [[قثم بن عباس]]، [[عبدالرحمان بن عباس]]، [[معبد بن عباس]]، [[حارث بن عباس]]، [[ڪثير بن عباس]]، [[صحابه جي فهرست#ع|عون بن عباس]]، [[تمام بن عباس]] ۽ ٻيا | relatives = [[محمد|محمد ﷺ]] (ڀائٽيو) | lineage = [[بنو هاشم]]، [[قريش]] | kunya = ابو الفضل }} '''ابوالفضل عباس بن عبدالمطلب الهاشمي القرشي''' (تقريباً [[568ع]] – [[653ع]])، عام طور '''عباس بن عبدالمطلب''' جي نالي سان مشهور، [[محمد|رسول الله محمد ﷺ]] جو چاچو ۽ [[صحابه|صحابي]] هو. سندس ڪنيت '''ابوالفضل''' هئي. هو [[عبدالمطلب بن هاشم]] جو پٽ ۽ [[بنو هاشم]] سان تعلق رکندڙ هو. سندس ماءُ [[نتيله بنت جناب|نتيله بنت جناب النمريه]] هئي. هو [[مڪو|مڪي]] ۾ ڄائو ۽ عمر ۾ رسول الله ﷺ کان لڳ ڀڳ ٻه يا ٽي سال وڏو هو.<ref name="قانع"/> عباس رسول الله ﷺ جي انهن چاچن مان هو، جن اسلام قبول ڪيو؛ [[حمزه بن عبدالمطلب]] پڻ اسلام قبول ڪندڙ سندس چاچن مان هو. هو رسول الله ﷺ جو عديل پڻ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ رسول الله ﷺ جي گهرواري [[ميمونه بنت حارث]]، عباس جي گهرواري [[لبابه بنت حارث]] جي ڀيڻ هئي. عباس مڪي جي هڪ مالدار واپاري خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ پاڻ پڻ واپار ڪندو هو. جاهليت واري دور ۾ [[مسجد الحرام|بيت الحرام]] سان لاڳاپيل ذميوارين ۾ سندس اهم حيثيت هئي. [[ابو طالب بن عبدالمطلب|ابو طالب]] کان پوءِ حاجين کي پاڻي مهيا ڪرڻ، يعني سقايت، جي ذميواري عباس جي حوالي ٿي.<ref name="قانع"/> اسلام جي شروعاتي دور ۾ عباس مڪي ۾ رهيو. روايتن موجب [[هجرت]] کان اڳ هن ڪيترن موقعن تي رسول الله ﷺ جي حفاظت ۽ مدد ڪئي. اسلام قبول ڪرڻ کان اڳ هن [[بيعت عقبه]] جي موقعي تي پڻ شرڪت ڪئي ۽ رسول الله ﷺ جي طرفان ٿيندڙ معاهدي بابت ڳالهه ٻولهه ۾ حصو ورتو. عباس [[غزوه بدر]] ۾ [[قريش]] سان گڏ شامل ٿيو، جنگ ۾ هو مسلمانن جي هٿان قيد ٿيو، جنهن کان پوءِ فديو ڏئي آزاد ٿيو ۽ مڪي موٽي ويو. سندس اسلام قبول ڪرڻ جي صحيح وقت بابت روايتن ۾ اختلاف ملي ٿو. ڪجهه روايتن موجب هن [[فتح مڪو|فتح مڪي]] کان ٿورو اڳ اسلام قبول ڪيو، جڏهن تہ ٻين روايتن موجب هو ان کان اڳ ئي مسلمان ٿي چڪو هو، پر ڪجهه وقت تائين مڪي ۾ رهندو رهيو. عباس رسول الله ﷺ جي ويجهن مائٽن مان هو. اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ رسول الله ﷺ سندس عزت ۽ احترام ڪندو هو. [[غزوه حنين]] دوران جڏهن مسلمانن جي صفن ۾ عارضي انتشار پيدا ٿيو، تڏهن عباس انهن ماڻهن مان هو، جيڪي رسول الله ﷺ سان گڏ ثابت قدم رهيا. عباس ۽ سندس خاندان کي [[اهل بيت]] سان نسبت ڏني وڃي ٿي ۽ آل عباس لاءِ صدقي جي مال بابت اهي ئي شرعي پابنديون بيان ڪيون ويون آهن، جيڪي رسول الله ﷺ جي ويجهن هاشمي مائٽن لاءِ هيون. عباس جون ڪيترائي شاديون ٿيون. سندس مشهور گهروارين مان [[لبابه بنت حارث]] شامل هئي، جيڪا '''ام الفضل''' جي نالي سان پڻ مشهور هئي. ٻين زالن ۾ فاطمه بنت جنيد، هاجله بنت جندوب ۽ تڪانه جا نالا بيان ڪيا وڃن ٿا. سندس پٽ [[عبدالله بن عباس]] اسلامي تاريخ جي مشهور صحابي، قرآن جي مفسر ۽ عالم طور مشهور ٿيو. عباس جي نسل کي '''عباسي''' سڏيو وڃي ٿو. بعد ۾ سندس پٽ [[عبدالله بن عباس]] جي نسلي سلسلي مان [[عباسي خلافت|عباسي خاندان]] وجود ۾ آيو، جنهن 8هين صدي عيسويءَ ۾ خلافت قائم ڪئي.<ref name="encyclopedia">{{cite book |last=Glassé |first=Cyril |year=2002 |title=The New Encyclopedia of Islam |publisher=AltaMira Press |location=Walnut Creek, California |isbn=0-7591-0190-6 |url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas |url-access=registration }}</ref> عباسي حڪمران پنهنجي نسب کي عباس بن عبدالمطلب سان ڳنڍيندا هئا. عباس [[عثمان بن عفان]] جي خلافت دوران [[32 هـ|32 ھ]] ([[653ع]]) ۾ [[مدينو|مديني]] ۾ وفات ڪئي. کيس [[جنت البقيع|بقيع الغرقد]] ۾ دفن ڪيو ويو. ==خاندان== سندس تعلق مڪي جي بنو ھاشم قبيلي سان ھيو. عبدالمطلب جو سڀ کان ننڍو پٽ ھيو. سندس والده جو نالو [[نتيله بنت جناب]] جنھن جو تعلق [[نمير قبيلي]] سان ھيو<ref>{{cite book |last=al-Tabari|first=Muhammad ibn Jarir|title=''Tarikh al-Rusul wa'l-Muluk: Biographies of the Prophet's Companions and Their Successors''|volume=39|page=24|year=1998|publisher=Albany: State University of New York Press}}</ref> ===نسب=== * سندس نسب هي آهي: {{اقتباس |'''عباس بن [[عبد المطلب بن هاشم|عبدالمطلب]]''' (جنهن جو نالو شيبه هو) بن [[هاشم بن عبد مناف|هاشم]] (جنهن جو نالو عمرو هو) بن [[عبد مناف بن قصي|عبد مناف]] (جنهن جو نالو مغيره هو) بن [[قصي بن كلاب|قصي]] (جنهن جو نالو زيد هو) بن [[كلاب بن مرة|ڪلّاب]] بن [[مرة بن كعب|مره]] بن [[كعب بن لؤي|ڪعب]] بن [[لؤي بن غالب|لؤي]] بن [[غالب بن فهر|غالب]] بن [[فهر بن مالك|فهر]] بن [[مالك بن النضر|مالڪ]] بن [[النضر بن كنانة|نضر]] (جنهن جو نالو قيس هو)، جيڪو [[قريش]] هو، بن [[كنانة بن خزيمة|ڪنانه]] بن [[خزيمة بن مدركة|خزيمه]] بن [[مدركة بن إلياس|مدرڪه]] (جنهن جو نالو عامر هو) بن [[إلياس بن مضر|الياس]] بن [[مضر]] بن [[نزار بن معد|نزار]] بن [[معد بن عدنان|معد]] بن [[عدنان]]}}.<ref name="ReferenceA">{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |first=أحمد |author-link=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |publisher=دار الكتب العلمية |location=بيروت |year=1415 هـ |volume=7 |pages=511–512 |edition=1 |chapter=4525- العبّاس |url=https://al-maktaba.org/book/9767/1743 |access-date=17 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924161606/https://al-maktaba.org/book/9767/1743 |archive-date=24 September 2021 |language=ar }}</ref><ref name="ReferenceB">{{cite book |last=ابن الأثير الجزري |author-link=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |publisher=دار الكتب العلمية |year=1994 |volume=3 |page=163 |edition=1 |chapter=2799- عباس بن عبد المطلب |url=https://al-maktaba.org/book/1110/5756 |access-date=20 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913054449/https://al-maktaba.org/book/1110/5756 |archive-date=13 September 2021 |language=ar }}</ref><ref name="ReferenceC">{{cite book |last=ابن عساكر |author-link=ابن عساكر |title=تاريخ دمشق |publisher=دار الفكر للطباعة والنشر والتوزيع |year=1995 |volume=26 |pages=273–381 |edition=1 |chapter=3106 - العباس بن عبد المطلب |url=https://al-maktaba.org/book/71/11957 |access-date=17 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210827020113/https://al-maktaba.org/book/71/11957 |archive-date=27 August 2021 |language=ar }}</ref> * سندس ماءُ: {{اقتباس |'''[[نتيلة بنت جناب|نتيله]]''' بنت جناب بن ڪليب بن مالڪ بن عبد مناف بن عمرو بن عامر بن زيد بن عبد مناة بن عامر بن سعد بن الخزرج بن تيم اللات بن '''نمر بن قاسط''' بن هنب بن افصى بن دعمي بن جديلة بن اسد بن '''ربيعه''' بن [[نزار بن معد|نزار]] بن [[معد بن عدنان|معد]] بن '''[[عدنان]]'''}} هئي.<ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceB"/><ref name="ReferenceC"/> == اسلام کان اڳ جي زندگي == === پيدائش ۽ پرورش === {{اسلام}} عباس [[مڪو|مڪي]] ۾ [[عام الفيل]] کان ٽي سال اڳ، 56 ق.ھ ۾ ڄائو، يعني هو رسول الله کان ٽي سال وڏو هو. ابو رزين کان روايت آهي ته عباس رضي الله عنه کان پڇيو ويو: ”توهان وڏا آهيو يا رسول الله ﷺ؟“ هن چيو: ”هو مون کان وڏو آهي، پر آءٌ کانئس اڳ ڄائو هئس.“<ref>{{cite book |author=ابن أبي عاصم |title=الآحاد والمثاني |at=حديث 327 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=277&pid=129907&hid=327 |access-date=3 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305013154/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=277&pid=129907&hid=327 |archive-date=5 March 2016 |language=ar }}</ref> ننڍپڻ ۾ هڪ ڀيري هو گم ٿي ويو، جنهن تي سندس ماءُ [[نتيله بنت جناب]] نذر مڃي ته جيڪڏهن هو ملي ويو ته هوءَ ڪعبي کي ريشم، ديباج ۽ مختلف قسمن جا غلاف پارائيندي. عباس ملي ويو ۽ سندس ماءُ پنهنجي نذر پوري ڪئي؛ اهڙي ريت هوءَ ڪعبي کي اهڙي نموني غلاف پارائيندڙ پهرين عورت هئي.{{حوالو گهربل}} عباس مڪي جي واپاري شخصيتن مان پڻ هو ۽ مصالحن جو ڪاروبار ڪندو هو.<ref name="IbnIshaq113">{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |page=113 |language=en }}</ref> واپار مان هن ڪافي دولت حاصل ڪئي ۽ مڪي جي شاهوڪار ماڻهن ۾ شمار ٿيڻ لڳو.<ref name="IbnIshaq309">{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |pages=309–310 |language=en }}</ref> === حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري === جاهليت جي دور ۾ عباس قريش جي سردارن ۽ معزز شخصيتن مان هڪ هو ۽ [[مسجد الحرام]] جي سار سنڀال ۽ حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري پڻ سنڀاليندو هو. ابن اثير ''اسد الغابه'' ۾ لکي ٿو ته مسجد الحرام جي سار سنڀال جي حوالي سان عباس ڪنهن کي به مسجد الحرام ۾ گارگند يا نامناسب ڳالهه ڪرڻ نه ڏيندو هو ۽ ماڻهو سندس مخالفت ڪرڻ جي سگهه نه رکندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ قريش جي سردارن گڏجي ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو هو ۽ ان ڪم ۾ سندس مددگار هئا.<ref name="UsdAlGhaba">{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |chapter=العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> [[عبدالمطلب بن هاشم]] [[زمزم جو کوھ|زمزم جو کوهه]] کوٽڻ کان پوءِ حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري سنڀالي. عبدالمطلب جي وفات کان پوءِ اها ذميواري سندس پٽ [[ابو طالب بن عبدالمطلب|ابو طالب]] وٽ آئي. ڪجهه سالن کان پوءِ ابو طالب مالي تنگيءَ جو شڪار ٿيو، تنهنڪري هن پنهنجي ڀاءُ عباس کان ايندڙ حج جي موسم تائين ڏهه هزار درهم قرض ورتا ۽ اهي پئسا حاجين کي پاڻي پيارڻ جي انتظامن تي خرچ ڪيا. ايندڙ سال به ابو طالب وٽ پئسا نه هئا، تنهنڪري هن عباس کان وڌيڪ چوڏهن هزار درهم قرض گهريا. عباس ان شرط تي قرض ڏيڻ قبول ڪيو ته جيڪڏهن ابو طالب ايندڙ سال رقم واپس نه ڪري سگهيو ته حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري عباس جي حوالي ڪندو. ابو طالب اها شرط قبول ڪئي ۽ ايندڙ سال رقم واپس نه ڪري سگهڻ سبب اها ذميواري عباس جي حوالي ڪري ڇڏي.<ref>{{cite book |author=علي بن برهان الدين الحلبي |title=السيرة الحلبية |volume=1 |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |author=جواد علي |title=المفصل في تاريخ العرب قبل الإسلام |page=1892 |url=http://islamport.com/d/3/tkh/1/49/769.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304194307/http://islamport.com/d/3/tkh/1/49/769.html |archive-date=4 March 2016 |language=ar }}</ref> عباس کان پوءِ اها ذميواري سندس پٽ [[عبدالله بن عباس]] ڏانهن منتقل ٿي ۽ عباسي خاندان ۾ [[السفاح|سفاح]] جي دور تائين جاري رهي. پوءِ [[عباسي خلافت|بني عباس]] خلافت سنڀالڻ کان پوءِ اها ذميواري ڇڏي ڏني. ان کان پوءِ اها آل زبير ڏانهن منتقل ٿي، جن کي اڳ به عباسين طرفان اها ذميواري سونپي ويندي هئي. بيان موجب اها خدمت سندن اولاد ۾ جاري رهي ۽ اڄ اهي مڪي جي آل عباس الهاشميين جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا ۽ پاڻي پيارڻ واري خدمت، جيڪا هاڻي ''مڪتب الزمازمه الموحد'' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، ان ۾ سندن حصا نسل در نسل منتقل ٿيندا رهيا آهن.<ref>{{cite web |url=http://zamazemah.com.sa/whoarewe/ |title=من نحن |publisher=مكتب الزمازمة الموحد |language=ar |access-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928131831/http://zamazemah.com.sa:80/whoarewe/ |archive-date=28 September 2018 }}</ref><ref>{{cite book |author=فهد العباس وعبدالإله العباس وعباس بصري الغنيمي العباسي |title=نبذات الوصل لذرية أمير المؤمنين الخليفة أبي جعفر منصور المستنصربالله العباسي |publisher=دار ركابي للنشر والتوزيع |url=https://archive.org/download/olomnasb_ymail_20180719/%D9%86%D8%A8%D8%B0%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B5%D9%84%20%D9%84%D8%B0%D8%B1%D9%8A%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D8%A9%20%D8%A3%D8%A8%D9%8A%20%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408193737/https://archive.org/download/olomnasb_ymail_20180719/%D9%86%D8%A8%D8%B0%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B5%D9%84%20%D9%84%D8%B0%D8%B1%D9%8A%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D8%A9%20%D8%A3%D8%A8%D9%8A%20%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1.pdf |archive-date=8 April 2022 |language=ar }}</ref> ==== سندس باري ۾ نازل ٿيل آيت ==== سندس باري ۾ {{قرآن|التوبة|19|لا تخريج=1}} نازل ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>[[سورة التوبة]]، آيت 19.</ref> [[ابن كثير دمشقي|ابن ڪثير]] علي بن ابي طلحه کان روايت ڪري ٿو ته [[عبدالله بن عباس|ابن عباس]] ان آيت جي تفسير ۾ چيو: {{quote|هيءَ آيت '''عباس بن عبدالمطلب''' جي باري ۾ نازل ٿي، جڏهن هو [[غزوه بدر|بدر جي ڏينهن]] قيد ٿيو. هن چيو: ”جيڪڏهن توهان اسلام، هجرت ۽ جهاد ۾ اسان کان اڳتي رهيا آهيو ته اسان به [[مسجد الحرام]] جي سار سنڀال ڪندا هئاسين، حاجين کي پاڻي پياريندا هئاسين ۽ قيدين کي آزاد ڪرائيندا هئاسين.“ پوءِ الله {{عز وجل}} فرمايو: {{قرآن|نص=أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ}} کان وٺي {{قرآن|نص=وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ}} تائين؛ يعني اهي عمل شرڪ جي حالت ۾ ڪيا ويا هئا، ۽ شرڪ جي حالت ۾ ڪيل عمل قبول نه ٿيندو.}}<ref name="IbnKathirTawbah19">{{cite book |author=ابن كثير الدمشقي |title=[[s:تفسير ابن كثير/سورة التوبة#أجعلتم سقاية الحاج وعمارة المسجد الحرام كمن آمن بالله واليوم الآخر وجاهد في سبيل الله لا يستوون عند الله والله لا يهدي القوم الظالمين (19)|تفسير القرآن العظيم]] |chapter=تفسير سورة التوبة، الآية 19 |language=ar }}</ref> === بيعت عقبه ۽ غزوه بدر === عباس پنهنجي ڀائٽي [[محمد|اسلام جي پيغمبر محمد]] سان گڏ [[بيعت عقبه]] وقت موجود هو، جڏهن انصار محمد سان بيعت ڪئي. عباس ان موقعي تي معاهدي کي مضبوط ڪرڻ لاءِ موجود هو، جيتوڻيڪ ان وقت تائين سندس اسلام جو کليل اظهار نه ٿيو هو.<ref name="UsdAlGhaba"/> عباس ٻين [[بنو هاشم|بني هاشم]] جي ماڻهن وانگر [[قريش]] سان گڏ [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] ۾ شريڪ ٿيو. اسلامي روايتن موجب کيس زبردستي جنگ لاءِ آندو ويو هو ۽ رسول الله [[محمد]] پنهنجي صحابين کي بني هاشم جي انهن ماڻهن کي قتل نه ڪرڻ جو حڪم ڏنو هو، جن کي سندن مرضيءَ خلاف جنگ ۾ آندو ويو هو. [[عبدالله بن عباس|ابن عباس]] کان روايت آهي: {{quote|نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ان ڏينهن پنهنجي اصحابن کي فرمايو: ”مون کي خبر آهي ته بني هاشم ۽ ٻين مان ڪجهه ماڻهن کي زبردستي ڪڍيو ويو آهي ۽ انهن کي اسان سان جنگ ڪرڻ جي ڪا خواهش ناهي. تنهنڪري توهان مان جيڪو [[بنو هاشم|بني هاشم]] جي ڪنهن شخص سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري؛ جيڪو ابو البختري بن هشام بن الحارث بن اسد سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري؛ ۽ جيڪو '''عباس بن عبدالمطلب'''، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي چاچي، سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس زبردستي ڪڍيو ويو آهي.“}}<ref>{{cite book |author=ابن هشام |title=السيرة النبوية |chapter=غزوة بدر |language=ar }}</ref> جنگ دوران عباس بن عبدالمطلب، سندس حليف ۽ سندس ڀائٽيو [[عقيل بن ابي طالب]] قيد ڪيا ويا. انهن کي انصاري عبيد بن اوس قيد ڪيو، جنهن کي نبي [[محمد]] ”مُقَرِّن“ جو لقب ڏنو. هو چوي ٿو: {{quote|جڏهن [[غزوه بدر|بدر جو ڏينهن]] آيو ته مون '''عباس بن عبدالمطلب'''، [[عقيل بن ابي طالب]] ۽ عباس جي هڪ [[فهر بن مالڪ|فهري]] حليف کي قيد ڪيو. مون عباس ۽ عقيل کي گڏ ٻڌو. جڏهن [[محمد|رسول الله]] {{صلى الله عليه وسلم}} انهن ٻنهي کي ڏٺو ته مون کي ”مُقَرِّن“ سڏيو ۽ فرمايو: ”انهن ٻنهي کي پڪڙڻ ۾ هڪ معزز فرشتي تنهنجي مدد ڪئي آهي.“}}<ref name="IbnSaad4532">{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4532 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4532 |website=إسلام ويب |language=ar |access-date=4 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref> ابو اليسر پڻ چيو: {{quote|بدر جي ڏينهن مون عباس کي ڏٺو، هو ائين بيٺو هو ڄڻ ڪو بت هجي ۽ سندس اکين مان ڳوڙها وهي رهيا هئا. مون چيو: الله توکي مائٽيءَ جي لحاظ کان بڇڙو بدلو ڏئي، ڇا تون پنهنجي ڀائٽي خلاف سندس دشمنن سان گڏ وڙهين ٿو؟ هن پڇيو: ”هن سان ڇا ٿيو، ڇا هو مارجي ويو؟“ مون چيو: ”الله کيس ان کان وڌيڪ عزت ۽ مدد ڏني آهي.“ هن چيو: ”تون مون سان ڇا ڪرڻ چاهين ٿو؟“ مون چيو: ”قيد ڪرڻ، ڇاڪاڻ⁠تہ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} تنهنجي قتل کان منع ڪئي آهي.“ هن چيو: ”هيءَ سندس مون سان پهرين ڀلائي ناهي.“ پوءِ مون کيس قيد ڪيو ۽ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ وٺي آيس.}}<ref name="DhahabiAbbas">{{cite book |author=شمس الدين الذهبي |title=[[s:سير أعلام النبلاء/العباس بن عبد المطلب|سير أعلام النبلاء]] |chapter=العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> قيد ٿيڻ کان پوءِ عباس کي مضبوطيءَ سان ٻڌو ويو. ان رات [[نبي|نبي]] پنهنجي چاچي عباس جي ڪري جاڳندو رهيو. هڪ صحابي پڇيو: ”اي الله جا نبي، اوهان کي ڪهڙي ڳالهه جاڳائي رکيو آهي؟“ پاڻ فرمايائون: ”عباس جي دانهن مون کي جاڳائي رکيو آهي.“ پوءِ هڪ شخص وڃي سندس ٻڌڻ ڍرو ڪيو. رسول الله پڇيو: ”مون کي عباس جي دانهن ڇو نٿي ٻڌڻ ۾ اچي؟“ ان شخص چيو: ”مون سندس ٻڌڻ ڍرو ڪيو آهي.“ رسول الله فرمايو: ”ته پوءِ سڀني قيدين سان ائين ئي ڪر.“<ref>{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |volume=3 |page=61 |language=ar }}</ref> رسول الله عباس کي، جڏهن هو قيد ۾ هو، چيو ته هو پنهنجو، [[عقيل بن ابي طالب]]، نوفل بن حارث ۽ پنهنجي حليف عتبه بن عمرو جو فديو ادا ڪري. عباس چيو ته هو مسلمان آهي ۽ کيس زبردستي جنگ لاءِ آندو ويو هو. رسول الله کيس فرمايو: ”الله تنهنجي اسلام بابت وڌيڪ ڄاڻي ٿو؛ جيڪڏهن تنهنجي ڳالهه سچي آهي ته الله توکي ان جو اجر ڏيندو، پر ظاهر طور تنهنجو معاملو اسان جي خلاف هو، تنهنڪري پنهنجو فديو ادا ڪر.“ رسول الله اڳ ئي عباس کان ويهه اوقيا سون ورتو هو. عباس عرض ڪيو ته ان کي سندس فديي ۾ شمار ڪيو وڃي، پر پاڻ فرمايائون: ”نه، اهو مال آهي جيڪو الله اسان کي توکان ڏياريو آهي.“ عباس چيو: ”مون وٽ ٻيو مال ڪونهي.“ رسول الله فرمايو: ”پوءِ اهو مال ڪٿي آهي، جيڪو تون مڪي مان نڪرڻ وقت [[ام الفضل بنت الحارث]] وٽ رکي آيو هئين، جڏهن توهان ٻنهي کان سواءِ ڪو به موجود نه هو، ۽ تو هن کي چيو هو ته جيڪڏهن هن سفر ۾ مون سان ڪا مصيبت پيش اچي ته فضل لاءِ ايترو، عبدالله لاءِ ايترو...؟“ عباس چيو: ”ان ذات جو قسم جنهن اوهان کي حق سان موڪليو آهي، ان ڳالهه جي مون ۽ هن کان سواءِ ڪنهن کي به خبر نه هئي؛ هاڻي مون کي يقين آهي ته اوهان الله جا رسول آهيو.“ پوءِ عباس پنهنجو، پنهنجي ڀائٽي ۽ پنهنجي حليف جو فديو ادا ڪيو.<ref name="IbnSaad4539">{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4539 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4539 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101249/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4539 |archive-date=12 November 2018 }}</ref> ان موقعي سان {{قرآن|الأنفال|70}} جي نزول جو ذڪر ڪيو ويو آهي. عباس چوندو هو: {{quote|الله جو قسم، هيءَ آيت منهنجي باري ۾ نازل ٿي، جڏهن مون رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} آڏو پنهنجي اسلام جو ذڪر ڪيو.}}<ref name="IbnKathirAnfal70">{{cite book |author=ابن كثير الدمشقي |title=[[s:تفسير ابن كثير/سورة الأنفال#يا أيها النبي قل لمن في أيديكم من الأسرى إن يعلم الله في قلوبكم خيرا يؤتكم خيرا مما أخذ منكم ويغفر لكم والله غفور رحيم (70)|تفسير القرآن العظيم]] |chapter=تفسير سورة الأنفال، الآية 70 |language=ar }}</ref> فديو ادا ڪرڻ کان پوءِ عباس [[مڪو|مڪي]] موٽي ويو،<ref>{{cite book |author=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=4 |page=30 |language=ar }}</ref> جتي هن حاجين کي پاڻي پيارڻ، سرداري ۽ حاجين جي مهمانيءَ سان لاڳاپيل بني هاشم جون ذميواريون سنڀالڻ جاري رکيون.<ref>{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4545 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4545 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref> === اسلام قبول ڪرڻ بابت روايتون === عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي وقت بابت تاريخي روايتن ۾ اختلاف ملي ٿو. هڪ روايت موجب عباس [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] کان اڳ ئي ڳجهي نموني اسلام قبول ڪري چڪو هو.<ref name="IbnIshaq309"/> بدر ۾ قيد ٿيڻ کان پوءِ عباس پاڻ به رسول الله کي چيو هو ته هو مسلمان آهي، پر کيس زبردستي قريش سان گڏ آندو ويو هو.<ref name="IbnSaad4539"/> ڪجهه روايتن موجب هن بدر کان پوءِ اسلام قبول ڪيو، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ سندس اسلام جي کليل اظهار ۽ مڪي مان هجرت کي [[فتح مڪو|فتح مڪي]] کان ٿورو اڳ واري دور سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |author=Muhammad ibn Jarir al-Tabari |title=The History of al-Ṭabarī |publisher=State University of New York Press |location=Albany |language=en }}</ref><ref>{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |pages=546–548 |language=en }}</ref> اهڙيءَ طرح ذريعن ۾ عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي صحيح وقت بابت مختلف روايتون موجود آهن. == اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ جي زندگي == === اسلام قبول ڪرڻ ۽ هجرت === عباس بعد ۾ اسلام قبول ڪيو، پر سندس اسلام قبول ڪرڻ جي صحيح وقت بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. ڪن روايتن موجب هن [[غزوه خيبر|خيبر جي فتح]] کان اڳ اسلام قبول ڪيو هو، پر پنهنجي اسلام کي لڪائي رکيو ۽ [[فتح مڪو|فتح مڪي]] جي موقعي تي ان جو کليل اظهار ڪيو. [[صحابه جي فهرست#ا|ابو رافع]] کان روايت آهي: {{quote|آءٌ عباس بن عبدالمطلب جو غلام هئس. اسلام اسان جي گهر ۾ داخل ٿي چڪو هو؛ عباس اسلام قبول ڪيو، ام الفضل اسلام قبول ڪيو ۽ مون به اسلام قبول ڪيو. عباس پنهنجي قوم کان ڊڄندو هو، سندن مخالفت کي پسند نه ڪندو هو ۽ پنهنجي اسلام کي لڪائي رکندو هو.}}<ref>{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36745&hid=4703 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref><ref>{{cite web |author=أبو الفرج الأصفهاني |title=كتاب الأغاني |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=482&pid=294511&hid=110 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305014829/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=482&pid=294511&hid=110 |archive-date=5 March 2016 }}</ref><ref>{{cite web |author=ابن كثير |title=البداية والنهاية |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=59&ID=276&idfrom=249&idto=311&bookid=59&startno=24 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101246/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=59&ID=276&idfrom=249&idto=311&bookid=59&startno=24 |archive-date=12 November 2018 }}</ref> هڪ ٻي روايت موجب عباس [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] کان اڳ ئي اسلام قبول ڪري چڪو هو ۽ [[قريش]] جون خبرون رسول الله ڏانهن لکي موڪليندو هو، جڏهن ته مڪي جا مسلمان به سندس مدد ۽ سهارو حاصل ڪندا هئا.<ref>{{cite web |author=ابن عبد البر |title=الاستيعاب في معرفة الأصحاب |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=342003&bk_no=690&startno=2 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112061010/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=342003&bk_no=690&startno=2 |archive-date=12 November 2018 }}</ref><ref name="UsdAlGhaba61">{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |volume=3 |page=61 |language=ar }}</ref> بعد ۾ عباس رسول الله ڏانهن هجرت لاءِ روانو ٿيو. رستي ۾ سندس ملاقات رسول الله سان ٿي، جيڪو ان وقت [[مڪو|مڪي]] ڏانهن وڃي رهيو هو.<ref>{{cite book |author=ابن كثير |title=[[s:البداية والنهاية/الجزء الرابع/فصل إسلام العباس عم النبي صلى الله عليه وسلم|البداية والنهاية]] |volume=4 |chapter=فصل إسلام العباس عم النبي صلى الله عليه وسلم |language=ar }}</ref> عباس رسول الله سان گڏ [[فتح مڪو|فتح مڪي]] ۾ شريڪ ٿيو، جنهن کان پوءِ هجرت جو سلسلو ختم ٿي ويو.<ref name="UsdAlGhaba61"/> روايتن موجب رسول الله کي عباس جي اسلام قبول ڪرڻ تي خوشي ٿي. [[ابو رافع]] بيان ڪري ٿو ته هن رسول الله کي عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي خوشخبري ڏني، جنهن تي رسول الله کيس آزاد ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite web |author=نور الدين علي بن أبي بكر الهيثمي |title=مجمع الزوائد ومنبع الفوائد، كتاب المناقب، باب ما جاء في العباس عم رسول الله صلى الله عليه وسلم ومن جمع معه من ولده، حديث 15469 |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=87&ID=3010&idfrom=15592&idto=15612&bookid=87&startno=3 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101251/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=87&ID=3010&idfrom=15592&idto=15612&bookid=87&startno=3 |archive-date=12 November 2018 }}</ref> عباس ابو رافع کي رسول الله کي تحفي طور ڏنو هو.<ref>{{cite web |title=الطبقات الكبرى، ذكر خدم رسول الله صلى الله عليه وسلم ومواليه |url=http://www.al-eman.com/الكتب/الطبقات%20الكبرى%20**/ذكر%20صدقات%20رسول%20الله%20صلى%20الله%20عليه%20وسلم%20/i54&d54938&c&p1 |website=نداء الإيمان |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190531123717/http://www.al-eman.com/الكتب/الطبقات%20الكبرى%20**/ذكر%20صدقات%20رسول%20الله%20صلى%20الله%20عليه%20وسلم%20/i54&d54938&c&p1 |archive-date=31 May 2019 }}</ref> === جنگين ۾ شرڪت === عباس [[غزوه حنين]] ۾ پڻ شريڪ ٿيو. جڏهن جنگ دوران مسلمانن جي صفن ۾ ڀاڄ پئي ته هو رسول الله سان گڏ ثابت قدم رهيو. عباس بن عبدالمطلب بيان ڪري ٿو: {{quote|آءٌ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} سان گڏ [[غزوه حنين|حنين جي ڏينهن]] موجود هئس. آءٌ ۽ [[ابو سفيان بن الحارث]] بن عبدالمطلب رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} سان گڏ رهياسين ۽ کانئس جدا نه ٿياسين. رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} هڪ اڇي خچر تي سوار هئا، جيڪو کين فروه بن نفاثه جذامي تحفي ۾ ڏنو هو. جڏهن مسلمانن ۽ ڪافرن جو مقابلو ٿيو ته مسلمان پوئتي موٽڻ لڳا، پر رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} پنهنجي خچر کي ڪافرن ڏانهن وڌائڻ لڳا. آءٌ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي خچر جي واڳ جهلي ان کي روڪي رهيو هئس ته جيئن اهو تيزيءَ سان اڳتي نه وڌي، جڏهن ته ابو سفيان رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي رڪاب کي جهليو بيٺو هو. رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو: ”اي عباس! سمره وارن کي سڏ ڪر.“ عباس چوي ٿو ته منهنجو آواز تمام بلند هو، تنهنڪري مون وڏي آواز سان سڏ ڪيو: '''سمره وارا ڪٿي آهن؟''' الله جو قسم، جڏهن هنن منهنجو آواز ٻڌو ته ائين واپس وريا، جيئن ڳئون پنهنجن ٻچن ڏانهن موٽندي آهي، ۽ چوڻ لڳا: '''اسين حاضر آهيون، اسين حاضر آهيون.''' پوءِ انهن ڪافرن سان جنگ شروع ڪئي. انصار کي سڏ ڪيو ويو: ”اي انصار! اي انصار!“ پوءِ اهو سڏ خاص ڪري بني حارث بن خزرج لاءِ ڪيو ويو: ”اي بني حارث بن خزرج! اي بني حارث بن خزرج!“ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} پنهنجي خچر تي ويٺي سندن جنگ ڏانهن ڏٺو ۽ فرمايو: '''هاڻي جنگ گرم ٿي وئي آهي.''' پوءِ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} ڪجهه پٿريون کڻي ڪافرن جي منهن ڏانهن اڇلايون ۽ فرمايو: '''محمد جي رب جو قسم، اهي شڪست کائي ويا.''' آءٌ جنگ ڏانهن ڏسڻ ويس ۽ مون کي اها ساڳي حالت ۾ نظر آئي؛ پر الله جو قسم، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جون پٿريون اڇلائڻ کان پوءِ مون مسلسل ڏٺو ته سندن زور گهٽجندو ويو ۽ سندن حالت پوئتي هٽڻ لڳي.}}<ref>{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=[[s:صحيح مسلم/كتاب الجهاد والسير|صحيح مسلم]] |chapter=كتاب الجهاد والسير، باب في غزوة حنين |at=حديث 1775 |language=ar }}</ref> === حديث جي روايت === عباس بن عبدالمطلب رسول الله کان ڪيترائي حديثون روايت ڪيون. سندس روايتن مان پنجٽيهه حديثون ''مسند [[بقي بن مخلد]]'' ۾، هڪ حديث [[صحيح بخاري]] ۾ ۽ ٽي حديثون [[صحيح مسلم]] ۾ بيان ٿيل آهن.<ref name="DhahabiAbbas"/> عباس کان حديث روايت ڪندڙن ۾ سندس پٽ '''[[عبدالله بن عباس]]'''، '''ڪثير بن عباس''' ۽ '''عبيدالله بن عباس'''، سندس ڌيءَ '''ام ڪلثوم بنت عباس'''، ۽ ٻين راوين مان '''[[احنف بن قيس]]'''، '''[[عبدالله بن الحارث بن نوفل]]'''، '''[[جابر بن عبدالله انصاري|جابر بن عبدالله بن عمرو بن حرام]]'''، '''عبدالله بن عميره'''، '''[[عامر بن سعد بن ابي وقاص]]'''، '''اسحاق بن عبدالله بن نوفل'''، '''مالڪ بن اوس بن الحدثان'''، '''نافع بن [[جبير بن مطعم]]'''، سندس آزاد ڪيل غلام '''صهيب'''، '''عباس بن عبدالرحمان'''، جيڪو [[بنو هاشم|بني هاشم]] جو مولا هو، '''عبدالله بن عنمه مزني'''، '''[[عبدالرحمان بن سابط]] جُمحي''' ۽ '''[[محمد بن ڪعب قرظي]]''' شامل آهن.<ref name="DhahabiAbbas"/><ref>{{cite web |author=المزي |title=عباس بن عبد المطلب، تهذيب الكمال |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=1&pid=649539&bk_no=1857&startno=0 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305013827/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=1&pid=649539&bk_no=1857&startno=0 |archive-date=5 March 2016 }}</ref> سندس روايت ڪيل حديثن مان هڪ [[مسلم بن الحجاج]] پنهنجي [[صحيح مسلم]] ۾ [[عامر بن سعد بن ابي وقاص]] جي واسطي سان روايت ڪئي آهي: {{quote|عباس بن عبدالمطلب کان روايت آهي ته هن رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي فرمائيندي ٻڌو: ”جڏهن ٻانهو سجدو ڪري ٿو ته ساڻس گڏ ست عضوا سجدو ڪن ٿا: سندس چهرو، ٻئي هٿ، ٻئي گوڏا ۽ ٻئي پير.“}}<ref>{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=[[s:صحيح مسلم/كتاب الصلاة#باب أعضاء السجود والنهي عن كف الشعر والثوب وعقص الرأس في الصلاة|صحيح مسلم]] |chapter=كتاب الصلاة، باب أعضاء السجود والنهي عن كف الشعر والثوب وعقص الرأس في الصلاة |language=ar }}</ref> اهڙيءَ طرح [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] پنهنجي [[صحيح بخاري]] ۾ [[عبدالله بن الحارث بن نوفل]] کان روايت ڪري ٿو ته عباس بن عبدالمطلب رسول الله کان پڇيو: {{quote|'''عباس بن عبدالمطلب''' رضي الله عنه نبي {{صلى الله عليه وسلم}} کي چيو: ”اوهان پنهنجي [[ابو طالب بن عبدالمطلب|چاچي]] کي ڪهڙو فائدو پهچايو؟ هو اوهان جي حفاظت ڪندو هو ۽ اوهان جي خاطر ڪاوڙبو هو.“ پاڻ فرمايائون: ”هو باهه جي هڪ هلڪي حصي ۾ آهي؛ جيڪڏهن آءٌ نه هجان ها ته هو باهه جي سڀ کان هيٺئين درجي ۾ هجي ها.“}}<ref>{{cite book |author=محمد بن إسماعيل البخاري |title=[[s:صحيح البخاري/كتاب فضائل الصحابة#باب قصة أبي طالب|صحيح البخاري]] |chapter=كتاب فضائل الصحابة، باب قصة أبي طالب |language=ar }}</ref> == وفات == زندگيءَ جي آخري دور ۾ عباس بن عبدالمطلب جي نظر هلي وئي هئي. روايتن موجب هن پنهنجي وفات وقت ستر غلام آزاد ڪيا. عباس [[مدينو|مديني]] ۾ 12 رجب [[32 ھ]] تي 88 ورهين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي.<ref>{{cite web |title=وفاة العباس بن عبد المطلب عم الرسول صلى الله عليه وسلم 12 رجب 32 هـ |url=http://articles.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=204235 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305053915/http://articles.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=204235 |archive-date=5 March 2016 }}</ref> سندس وفات کان پوءِ [[بنو هاشم|بني هاشم]] مؤذن موڪليا، جن [[مدينو|مديني]] جي ماڻهن کي سندس وفات جي خبر ڏيندي اعلان ڪيو: '''”الله ان شخص تي رحم ڪري، جيڪو عباس بن عبدالمطلب جي جنازي ۾ شريڪ ٿئي.“''' ان اعلان کان پوءِ ماڻهن جو وڏو ميڙ سندس جنازي ۾ شريڪ ٿيو. جنازي کي کڻڻ ۽ تدفين ۾ شريڪ ٿيڻ لاءِ ماڻهن جي گهڻي رش ٿي وئي، جنهن سبب خليفي [[عثمان بن عفان]] کي ماڻهن جي ميڙ کي منظم ڪرڻ لاءِ انتظام ڪرڻو پيو. [[عثمان بن عفان]] سندس غسل وقت موجود هو، جڏهن ته [[علي بن ابي طالب]]، عباس جي پٽ [[عبدالله بن عباس]] ۽ سندس ٻين ٻن پٽن قثم بن عباس ۽ عبيدالله بن عباس کيس غسل ڏنو. عثمان بن عفان سندس جنازي نماز پڙهائي، جنهن کان پوءِ عباس بن عبدالمطلب کي [[جنت البقيع|بقيع الغرقد]] ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="DhahabiAbbas"/> == اسلام ۾ فضيلت ۽ مرتبو == اسلامي روايتن ۾ عباس بن عبدالمطلب کي [[محمد|رسول الله]] ۽ [[صحابي|صحابه]] وٽ وڏي مرتبي وارو بيان ڪيو ويو آهي. ابو سفيان بن حارث پنهنجي والد کان روايت ڪري ٿو: {{quote|عباس، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ ماڻهن مان وڏي مرتبي وارو هو، ۽ صحابه عباس جي فضيلت کي مڃيندا هئا، ساڻس صلاح مشورو ڪندا هئا ۽ سندس راءِ وٺندا هئا.}}<ref name="IbnHajarIsaba">{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=4 |page=30 |language=ar }}</ref> روايت آهي ته جڏهن عباس [[عمر بن خطاب]] يا [[عثمان بن عفان]] وٽان لنگهندو هو ۽ اهي سواريءَ تي هوندا هئا ته سندس احترام ۾ سواريءَ تان لهي پوندا هئا ۽ جيستائين هو اڳتي نه نڪري ويندو هو، تيستائين ائين رهندا هئا.<ref>{{cite book |last=ابن عساكر |title=تاريخ دمشق |id=حديث 26795 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=798&pid=383249&hid=26795 |language=ar }}</ref> هڪ موقعي تي عمر بن خطاب عباس کي چيو: {{quote|الله جو قسم، جنهن ڏينهن تون اسلام آڻيندين، تنهنجو اسلام آڻڻ مون کي خطاب جي اسلام آڻڻ کان به وڌيڪ پيارو هو، جيڪڏهن هو اسلام آڻي ها؛ ۽ ان جو سبب رڳو اهو هو ته مون کي خبر هئي ته تنهنجو اسلام آڻڻ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي خطاب جي اسلام آڻڻ کان وڌيڪ پيارو هو.}}<ref>{{cite book |last=ابن كثير |title=[[s:البداية والنهاية/الجزء الرابع/فصل نزول النبي عليه السلام إلى مر الظهران|البداية والنهاية، الجزء الرابع، فصل نزول النبي عليه السلام إلى مر الظهران]] |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |last=ابن هشام |title=السيرة النبوية |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=1380&idto=1380&bk_no=58&ID=650 |access-date=4 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190303033218/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=1380&idto=1380&bk_no=58&ID=650 |archive-date=3 March 2019 |language=ar }}</ref> [[عائشه بنت ابي بڪر|عائشه]] کان روايت آهي: {{quote|مون رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي ڪنهن ٻئي شخص جو ايترو احترام ڪندي نه ڏٺو، جيترو هو عباس جو احترام ۽ عزت ڪندو هو.}}<ref>{{cite book |last=الذهبي |title=تاريخ الإسلام |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=443035&bk_no=936&startno=3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225225043/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=443035&bk_no=936&startno=3 |archive-date=25 December 2018 |language=ar }}</ref> نسب جي علم ۾ عباس بن عبدالمطلب لاءِ ''سيد الاعمام'' (چاچن جو سردار) جو لقب پڻ استعمال ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو [[محمد]] جو چاچو هو.<ref>{{cite web |title=سيد الأعمام |url=http://www.bani-alabbas.com/articles.php?action=show&id=107 |website=الأمانة العامة لأنساب السادة العباسيين |access-date=August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190409143946/http://www.bani-alabbas.com/articles.php?action=show&id=107 |archive-date=9 April 2019 |url-status=dead |language=ar }}</ref> === عباس وسيلي مينهن جي دعا === روايت آهي ته [[عمر بن خطاب]] جي خلافت دوران جڏهن ڏڪار پوندو هو ته هو عباس بن عبدالمطلب کي دعا لاءِ اڳتي ڪندو هو ۽ چوندو هو: {{quote|اي الله! اسان اڳ پنهنجي نبيءَ وسيلي توکان مينهن گهرندا هئاسين ۽ تون اسان کي مينهن ڏيندو هئين؛ هاڻي اسان پنهنجي نبيءَ جي چاچي وسيلي توکان مينهن گهرون ٿا، تنهنڪري اسان کي مينهن عطا ڪر.}} روايت موجب پوءِ مينهن وسندو هو.<ref>{{cite book |author=البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الاستسقاء |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&bk_no=52&ID=1873 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405195220/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1 |archive-date=5 April 2016 |language=ar }}</ref> صحابي [[حسان بن ثابت]] ان واقعي بابت شعر چيو:<ref name="Shamela"/><ref>{{cite book |last=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |volume=3 |page=63 |language=ar }}</ref> {{quote| سأل الإمامُ وقد تتابع جدبُنا\\فَسَقَى الغمام بغُرَّة العباسِ عم النبي وصِنوِ والده الذي\\ورث النبيَّ بذاك دُون الناسِ أحيا الإله به البلاد فأصبحت\\مُخضرَّة الأجنابِ بعد الياسِ<br/> ترجمو:<br/> امام دعا گهري، جڏهن ڏڪار ويو هو وڌي\\عباس جي برڪت سان، ڪڪر مينهن ويا وسي نبيءَ جو چاچو، سندس والد جو سڳو ڀاءُ\\اهو شرف کيس مليو، ٻين کان ٿيو سَواءُ الله سندس وسيلي ملڪ کي جيئاريو وري\\نااميديءَ کان پوءِ هر پاسي ساوڪ وئي ڀري}} عباس بن عتبه بن ابي لهب پڻ شعر چيو:<ref>{{cite book |last=ابن عساكر |title=[[تاريخ دمشق]] |volume=26 |page=361 |language=ar }}</ref> {{quote| بعمّي سقى الله الحجاز وأهله\\عشية يستسقي بشيبته عمر توجه بالعباس في الجدب راغبًا\\إليه فما إن رام حتى أتى المطر ومنا رسول الله فينا تراثه\\فهل فوق هذا للمفاخر مفتخر<br/> ترجمو:<br/> منهنجي چاچي سان حجاز تي، رب مينهن وسايو\\جڏهن عمر سندس اڇن وارن سان دعا لاءِ آيو ڏڪار ۾ عباس کي اڳيان ڪري، رب ڏانهن ڪيائين پڪار\\اڃا دعا پوري نه ٿي، ته وسي پيو مينهن اپار اسان مان آهي رسول الله، سندس ورثو اسان ۾ آ\\پوءِ هن کان وڌ فخر جو، ٻيو ڪهڙو سبب ڀلا؟}} ربيعه بن حارث بن عبدالمطلب کان روايت آهي: {{quote|عباس بن عبدالمطلب رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ آيو، ان وقت هو ڪاوڙيل هو ۽ آءٌ به اتي موجود هئس. رسول الله پڇيس: ”توکي ڪهڙي ڳالهه ڪاوڙايو آهي؟“ هن چيو: ”اي الله جا رسول! اسان ۽ قريش جو هي ڪهڙو معاملو آهي، جو جڏهن اهي پاڻ ۾ ملن ٿا ته خوش چهري سان ملن ٿا، پر جڏهن اسان سان ملن ٿا ته اهڙي نموني نٿا ملن؟“ ان تي رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} ڪاوڙجي پيو، ايتري قدر جو سندس چهرو ڳاڙهو ٿي ويو، پوءِ فرمايائين: ”ان ذات جو قسم، جنهن جي هٿ ۾ منهنجي جان آهي، ڪنهن شخص جي دل ۾ ايمان داخل نه ٿيندو، جيستائين هو توهان سان الله ۽ سندس رسول جي خاطر محبت نه ڪري.“ پوءِ فرمايائين: ”اي ماڻهوؤ! جنهن منهنجي چاچي کي ايذايو، تنهن مون کي ايذايو، ڇاڪاڻ⁠تہ ماڻهوءَ جو چاچو سندس پيءُ جهڙو هوندو آهي.“}}<ref>{{cite book |last=الترمذي |title=سنن الترمذي |chapter=كتاب المناقب، باب مناقب العباس بن عبد المطلب |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=7291&idto=7300&bk_no=56&ID=2036#docu |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101239/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=7291&idto=7300&bk_no=56&ID=2036 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref> هن واقعي جي تشريح بابت اسلامي عالمن ۾ ''توسل'' جي نوعيت جي حوالي سان مختلف رايا ملي سگهن ٿا. ڪجهه سني ذريعا ان کي عباس جي دعا وسيلي توسل قرار ڏين ٿا ۽ ان کي جائز توسل جي مثال طور پيش ڪن ٿا.<ref>{{cite web |author=مجلة البحوث الإسلامية |title=التوسل المشروع والممنوع |url=http://www.alifta.net/Fatawa/fatawaDetails.aspx?BookID=2&View=Page&PageNo=6&PageID=10903 |access-date=6 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112061037/http://www.alifta.net/Fatawa/fatawaDetails.aspx?BookID=2&View=Page&PageNo=6&PageID=10903 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref><ref>{{cite web |author=مركز الفتوى |title=حقيقة ودلالة توسل عمر بالعباس |url=http://fatwa.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=191537 |website=إسلام ويب |access-date=6 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101320/http://fatwa.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=191537 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref> == ذاتي زندگي == === حليو ۽ شخصيت === [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]]، ڪلبي کان عباس جي حليي بابت نقل ڪري ٿو ته هو معزز، رعبدار، عقلمند ۽ خوبصورت هو؛ سندس رنگ اڇو ۽ چهرو ڀريل هو، سندس ٻه چوٽيون هيون ۽ قد معتدل هو. ذهبي پاڻ سندس باري ۾ لکي ٿو: {{quote|بلڪه هو ڊگهن ماڻهن مان هو، صورت ۾ نهايت سهڻو، وجيهه ۽ تمام بلند آواز وارو هو، ان سان گڏ وڏي بردباري ۽ سرداريءَ وارو هو.}} ٻئي هنڌ ذهبي لکي ٿو: {{quote|هو مڪمل جسماني بناوت وارو ۽ نهايت بلند آواز وارو هو.}}<ref name="DhahabiAbbas"/> سندس بلند آواز بابت روايت آهي ته جڏهن کيس پنهنجن خادمن جي ضرورت پوندي هئي ته هو [[جبل سلع|سلع جبل]] تي بيهي کين سڏيندو هو ۽ اهي اٺ يا نو ميل پري غابه واري علائقي ۾ به سندس آواز ٻڌندا هئا.<ref>{{cite book |last=علي بن برهان الدين الحلبي |title=[[s:السيرة الحلبية/غزوة حنين|السيرة الحلبية، غزوة حنين]] |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |last=ابن عساكر |title=تاريخ دمشق |volume=26 |id=حديث 26839 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=798&pid=383249&hid=26839 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101253/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=798&pid=383249&hid=26839 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref> ذهبي، [[عمر بن خطاب|عمر]] جي آزاد ڪيل غلام اسلم کان هڪ روايت نقل ڪري ٿو ته جڏهن عمر شام جي ويجهو پهتو ته هن پنهنجي غلام جي سواري ورتي ۽ غلام کي پنهنجي سواريءَ تي ويهاريو. عباس ان وقت عمر جي اڳيان هڪ عمدي گهوڙي تي سوار هو ۽ هو سهڻو شخص هو. اتان جا سردار عباس کي سلام ڪندا رهيا، کيس عمر سمجهي رهيا هئا، جڏهن ته عباس اشارو ڪري کين ٻڌائيندو رهيو ته عمر هو نه، پر ٻيو شخص آهي.<ref name="DhahabiAbbas"/> [[مرتضيٰ زبيدي|زبيدي]] ''[[تاج العروس من جواهر القاموس|تاج العروس]]'' ۾ لکي ٿو ته ''ذو الرأي'' عباس بن عبدالمطلب هاشمي جو لقب هو.<ref>{{cite book |last=الزبيدي |first=مرتضى |title=تاج العروس من جواهر القاموس |publisher=دار مكتبة الحياة |location=بيروت |volume=10 |page=141 |url=https://www.google.com.sa/books/edition/%D8%B4%D8%B1%D8%AD_%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%85%D9%89_%D8%AA%D8%A7/kKEKNeFtwIEC?hl=en&gbpv=1&dq=%D8%B0%D9%88+%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A3%D9%8A+%D9%84%D9%82%D8%A8+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3+%D8%A8%D9%86+%D8%B9%D8%A8%D8%AF+%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B7%D9%84%D8%A8&pg=PA141&printsec=frontcover |archive-url=http://web.archive.org/web/20241221115344/https://www.google.com.sa/books/edition/%D8%B4%D8%B1%D8%AD_%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%85%D9%89_%D8%AA%D8%A7/kKEKNeFtwIEC?hl=en&gbpv=1&dq=%D8%B0%D9%88+%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A3%D9%8A+%D9%84%D9%82%D8%A8+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3+%D8%A8%D9%86+%D8%B9%D8%A8%D8%AF+%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B7%D9%84%D8%A8&pg=PA141&printsec=frontcover |archive-date=21 December 2024 |language=ar }}</ref> === شاديون ۽ اولاد === عباس بن عبدالمطلب جي شادين ۽ اولاد بابت قديم نسب نامن ۽ سوانحي ذريعن ۾ ڪجهه اختلاف ملي ٿو. سندس مشهور زالن مان '''ام الفضل لبابه ڪبرى هلاليه'''، يعني [[لبابه بنت حارث|لبابه بنت حارث]] هئي. هوءَ شروعاتي مسلمان عورتن مان هئي ۽ [[خديجه بنت خويلد]] کان پوءِ اسلام قبول ڪندڙ عورتن مان شمار ڪئي وڃي ٿي. روايت موجب [[ابو لهب]] جڏهن ابو رافع تي حملو ڪيو ته لبابه خيمي جي ٿنڀي سان ابو لهب کي ڌڪ هنيو.<ref name="Roded1994">{{cite book |last=Roded |first=Ruth |title=Women in Islamic Biographical Collections: From Ibn Sa'd to Who's Who |publisher=Lynne Rienner Publishers |location=Boulder |year=1994 |pages=37–38 |isbn=1-55587-442-8 |language=en }}</ref> لبابه مان عباس کي '''[[فضل بن عباس]]'''، '''[[عبدالله بن عباس]]'''، '''عبيدالله بن عباس'''، '''[[قثم بن عباس]]'''، '''[[معبد بن عباس]]'''، '''عبدالرحمان بن عباس''' ۽ '''[[ام حبيب بنت عباس]]''' ڄاوا.<ref>{{cite book |last=الطبري |title=The History of al-Ṭabarī |editor-last=Landau-Tasseron |editor-first=Ella |publisher=State University of New York Press |page=201 |language=en }}</ref> فضل سندس وڏو پٽ هو ۽ عباس ۽ لبابه جي ڪنيت ''ابوالفضل'' ۽ ''ام الفضل'' به ان سان منسوب هئي. [[عبدالله بن عباس]] اسلامي علمي روايت ۾ ''حبر الامة'' جي لقب سان مشهور ٿيو. روايت موجب [[محمد|نبي محمد]] سندس لاءِ دعا ڪئي: {{quote|اي الله! کيس دين جي سمجهه عطا ڪر.}} عبيدالله جي ڪنيت ابو محمد هئي، جڏهن ته قثم بابت روايت آهي ته سندس نسل اڳتي نه هليو. عبدالرحمان [[شام]] ۾ وفات ڪئي ۽ معبد افريقه ۾ مارجي ويو. ام حبيب جي شادي اسود بن سفيان بن عبد الاسد مخزومي سان ٿي. عباس جي ٻين زالن ۾ قريش سان تعلق رکندڙ '''فاطمه بنت جنيد''' جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=8 |chapter=11586 |language=ar }}</ref> سندس هڪ ٻي زال '''حجيله بنت جندب بن ربيع هذليه''' هئي، جنهن مان '''حارث بن عباس''' جي ڄمڻ جو ذڪر ملي ٿو؛ البت ڪجهه ذريعن ۾ حارث جي ماءُ بابت اختلاف آهي.<ref name="IbnHajar1904">{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=2 |chapter=1904 |language=ar }}</ref> ڪجهه ذريعن ۾ عباس جي هڪ ام ولد جو نالو '''سبأ''' ڄاڻايو ويو آهي، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ سندس هڪ يوناني ٻانهي يا ام ولد جو نالو '''مسليه''' ڏنو ويو آهي.<ref name="IbnSaadAbbas">{{cite book |last=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى |volume=4 |chapter=العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> انهن روايتن موجب '''[[تمام بن عباس]]'''، '''[[ڪثير بن عباس]]''' ۽ ڪجهه ڌيئرون ام ولد مان ڄايون. ڪثير کي فقيهه طور پڻ بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته تمام عباس جي ننڍن پٽن مان هو.<ref name="Tabari75">{{cite book |last=الطبري |title=The History of al-Ṭabarī |editor-last=Landau-Tasseron |editor-first=Ella |volume=39 |pages=75–76 |publisher=State University of New York Press |language=en }}</ref> سندس ڌيئرن ۾ '''اميمه بنت عباس''' جو پڻ ذڪر ملي ٿو. اميمه جي شادي عباس بن عتبه بن ابي لهب سان ٿي ۽ سندس پٽ فضل بن عباس بن عتبه شاعر طور مشهور ٿيو.<ref name="IbnHajarAmina">{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |first=أحمد |title=الإصابة في تمييز الصحابة |publisher=دار الكتب العلمية |location=بيروت |edition=1 |year=1415 هـ |volume=8 |page=41 |chapter=10899- آمنة بنت العباس بن عبد المطلب |url=https://al-maktaba.org/book/9767/3955 |access-date=17 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913060322/https://al-maktaba.org/book/9767/3955 |archive-date=13 September 2021 |language=ar }}</ref> ذريعن ۾ '''صفيه بنت عباس'''، '''آمنه بنت عباس'''، '''ام قثم بنت عباس''' ۽ [[ام ڪلثوم بنت عباس]] جو پڻ ذڪر ملي ٿو. صفيه جي شادي بني سعد بن بڪر جي حارث بن يعمر سان ٿي.<ref name="IbnSaadAbbas"/><ref name="IbnHajarAmina"/> ام قثم جو ذڪر ابن سعد جي ''الطبقات الكبرى'' ۾ ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى |volume=8 |page=466 |url=http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3051_%D8%A7%D9%84%D8%B7%D8%A8%D9%82%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%A8%D8%B1%D9%89-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%A8%D9%86-%D8%B3%D8%B9%D8%AF-%D8%AC-%D9%A8/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_464 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614154631/http://shiaonlinelibrary.com/الكتب/3051_الطبقات-الكبرى-محمد-بن-سعد-ج-٨/الصفحة_464 |archive-date=14 June 2020 |language=ar }}</ref> ام ڪلثوم جي ماءُ بابت پڻ اختلاف آهي؛ هڪ روايت موجب هوءَ ام ولد مان هئي، جڏهن ته ٻي روايت ۾ سندس ماءُ '''ام سلمه بنت محميه بن جزء زبيدي''' ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="IbnFahd">{{cite book |last=ابن فهد المكي |first=جار الله محمد بن عبد العزيز |title=تحفة اللطائف في فضائل الحبر عبد الله بن عباس ووج الطائف |publisher=دار الكتب العلمية |year=2012 |page=195 |isbn=978-2-7451-7155-9 |url=https://books.google.com.eg/books?id=OxZHDwAAQBAJ&pg=PT183 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200330042755/https://books.google.com.eg/books?id=OxZHDwAAQBAJ&pg=PT183 |archive-date=30 March 2020 |language=ar }}</ref> سندس ٻين پٽن ۾ '''عون بن عباس''' ۽ '''مشير بن عباس''' جا نالا پڻ ڪجهه سوانحي ذريعن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=5 |chapter=6279 |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=6 |chapter=8329 |language=ar }}</ref> بلاذري پڻ عباس جي اولاد جو ذڪر ''أنساب الأشراف'' ۾ ڪيو آهي.<ref>{{cite book |last=البلاذري |title=أنساب الأشراف |chapter=فولد العباس بن عبد المطلب |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=196&pid=124937 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171105072629/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=196 |archive-date=5 November 2017 |language=ar }}</ref> ڪجهه بعد وارن ذريعن ۾ '''تڪانه''' نالي بني قريظه سان تعلق رکندڙ عورت جو به ذڪر ملي ٿو، جنهن بابت چيو ويو آهي ته هوءَ اڳ [[محمد|نبي محمد]] جي ملڪيت ۾ هئي ۽ پوءِ عباس سان سندس نڪاح ٿيو؛ انهن روايتن موجب ان مان عباس کي اولاد نه ٿيو.<ref>{{cite book |last=المجلسي |title=حياة القلوب |volume=2 |translator-last=Rizvi |title-trans=A Detailed Biography of Prophet Muhammad |page=1180 |language=ar }}</ref> عباس جي اولاد جون قبرون مختلف علائقن ۾ پکڙيل هيون. ڪلبي کان منقول آهي: {{quote|اسان ڪنهن به ماءُ جي اولاد جون قبرون عباس جي اولاد جي قبرن کان وڌيڪ هڪ ٻئي کان پري نه ڏٺيون.}}<ref name="DhahabiAbbas"/> == شيعه نظرئي ۾ == عباس بن عبدالمطلب بابت شيعه رجالي ۽ تاريخي ذريعن ۾ مختلف روايتون نقل ٿيل آهن. ڪجهه روايتون سندس ساراهه ڪن ٿيون، جڏهن ته ڪجهه شيعه عالمن انهن روايتن جي سند کي ضعيف يا مرسل قرار ڏنو آهي. [[ابوالقاسم خوئي]] پنهنجي رجالي جائزي ۾ عباس بابت آيل روايتن تي بحث ڪندي سندس [[علي بن ابي طالب]] ۽ [[فاطمه زهرا]] جي حمايت، خاص ڪري خلافت ۽ [[فدڪ]] جي معاملي ۾، تنقيدي موقف اختيار ڪيو آهي. خوئي لکي ٿو: {{quote|خلاصو هي آهي ته عباس لاءِ ڪا ساراهه ثابت نه ٿي آهي، ۽ ''الڪافي'' ۾ سندس مذمت بابت آيل روايت صحيح السند آهي؛ ۽ سندس لاءِ اها ڳالهه گهٽتائي طور ڪافي آهي ته هن علي بن ابي طالب {{عليه السلام}} جي معاملي ۽ صديقه طاهره جي فدڪ واري معاملي ڏانهن ايترو به ڌيان نه ڏنو، جيترو پنهنجي ميزاب جي معاملي ڏانهن ڏنو.}}<ref>{{cite book |last=الخوئي |first=أبو القاسم |title=معجم رجال الحديث |volume=10 |page=252 |chapter=6189 – العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> == فلم ۽ ٽيليويزن ۾ == * [[2006ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[خالد بن وليد (ٽيليويزن سلسلو)|خالد بن وليد]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[عبدالرحمان ابو القاسم]] ادا ڪيو. * [[2008ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[قمر بني هاشم (ٽيليويزن سلسلو)|قمر بني هاشم]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[احمد صلان]] ادا ڪيو. * [[2009ع]] ۾ فلم ''[[الخوافي والقوادم في نصرة الإسلام (فلم)|الخوافي والقوادم]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[رفيق علي احمد]] ادا ڪيو. * [[2010ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[رايات الحق (ٽيليويزن سلسلو)|رايات الحق]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[عبدالحڪيم قطيفان]] ادا ڪيو. * [[2012ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[عمر (ٽيليويزن سلسلو)|عمر]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[شمم الحسن]] ادا ڪيو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:محمد]] [[زمرو:صحابه]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] skb0asqdvoaabq34xldb0fusfl7tfk9 414460 414459 2026-09-22T21:53:29Z Intisar Ali 8681 /* */ 414460 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = عباس بن عبدالمطلب | image = العباس بن عبد المطلب.png | caption = عباس بن عبدالمطلب جي نالي جي خطاطي | titles = حرمين جو ساقي، سيد الاعمام، ذوالرأي | birth_date = {{Circa}} [[568ع]] | birth_place = [[مڪو]]، [[تهامه]]، [[عربي اپٻيٽ]] | death_date = 12 [[رجب]] [[32 هـ|32 ھ]] / {{Circa}} [[653ع]] | death_place = [[مدينو]] | venerated_in = [[اسلام]] | resting_place = [[جنت البقيع]]، [[مدينو]] | occupation = واپاري | known_for = [[محمد|رسول الله محمد ﷺ]] جو چاچو، حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري ۽ [[عباسي خلافت|عباسي خاندان]] جو جد امجد | spouse = [[لبابه بنت حارث]]، فاطمه بنت جنيد، هاجله بنت جندوب، تڪانه | parents = [[عبدالمطلب بن هاشم]] ۽ [[نتيله بنت جناب]] | children = [[فضل بن عباس]]، [[عبدالله بن عباس]]، [[عبيدالله بن عباس]]، [[قثم بن عباس]]، [[عبدالرحمان بن عباس]]، [[معبد بن عباس]]، [[حارث بن عباس]]، [[ڪثير بن عباس]]، [[صحابه جي فهرست#ع|عون بن عباس]]، [[تمام بن عباس]] ۽ ٻيا | relatives = [[محمد|محمد ﷺ]] (ڀائٽيو) | lineage = [[بنو هاشم]]، [[قريش]] | kunya = ابو الفضل }} '''ابوالفضل عباس بن عبدالمطلب الهاشمي القرشي''' (تقريباً [[568ع]] – [[653ع]])، عام طور '''عباس بن عبدالمطلب''' جي نالي سان مشهور، [[محمد|رسول الله محمد ﷺ]] جو چاچو ۽ [[صحابه|صحابي]] هو. سندس ڪنيت '''ابوالفضل''' هئي. هو [[عبدالمطلب بن هاشم]] جو پٽ ۽ [[بنو هاشم]] سان تعلق رکندڙ هو. سندس ماءُ [[نتيله بنت جناب|نتيله بنت جناب النمريه]] هئي. هو [[مڪو|مڪي]] ۾ ڄائو ۽ عمر ۾ رسول الله ﷺ کان لڳ ڀڳ ٻه يا ٽي سال وڏو هو.<ref name="قانع"/> عباس رسول الله ﷺ جي انهن چاچن مان هو، جن اسلام قبول ڪيو؛ [[حمزه بن عبدالمطلب]] پڻ اسلام قبول ڪندڙ سندس چاچن مان هو. هو رسول الله ﷺ جو عديل پڻ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ رسول الله ﷺ جي گهرواري [[ميمونه بنت حارث]]، عباس جي گهرواري [[لبابه بنت حارث]] جي ڀيڻ هئي. عباس مڪي جي هڪ مالدار واپاري خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ پاڻ پڻ واپار ڪندو هو. جاهليت واري دور ۾ [[مسجد الحرام|بيت الحرام]] سان لاڳاپيل ذميوارين ۾ سندس اهم حيثيت هئي. [[ابو طالب بن عبدالمطلب|ابو طالب]] کان پوءِ حاجين کي پاڻي مهيا ڪرڻ، يعني سقايت، جي ذميواري عباس جي حوالي ٿي.<ref name="قانع"/> اسلام جي شروعاتي دور ۾ عباس مڪي ۾ رهيو. روايتن موجب [[هجرت]] کان اڳ هن ڪيترن موقعن تي رسول الله ﷺ جي حفاظت ۽ مدد ڪئي. اسلام قبول ڪرڻ کان اڳ هن [[بيعت عقبه]] جي موقعي تي پڻ شرڪت ڪئي ۽ رسول الله ﷺ جي طرفان ٿيندڙ معاهدي بابت ڳالهه ٻولهه ۾ حصو ورتو. عباس [[غزوه بدر]] ۾ [[قريش]] سان گڏ شامل ٿيو، جنگ ۾ هو مسلمانن جي هٿان قيد ٿيو، جنهن کان پوءِ فديو ڏئي آزاد ٿيو ۽ مڪي موٽي ويو. سندس اسلام قبول ڪرڻ جي صحيح وقت بابت روايتن ۾ اختلاف ملي ٿو. ڪجهه روايتن موجب هن [[فتح مڪو|فتح مڪي]] کان ٿورو اڳ اسلام قبول ڪيو، جڏهن تہ ٻين روايتن موجب هو ان کان اڳ ئي مسلمان ٿي چڪو هو، پر ڪجهه وقت تائين مڪي ۾ رهندو رهيو. عباس رسول الله ﷺ جي ويجهن مائٽن مان هو. اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ رسول الله ﷺ سندس عزت ۽ احترام ڪندو هو. [[غزوه حنين]] دوران جڏهن مسلمانن جي صفن ۾ عارضي انتشار پيدا ٿيو، تڏهن عباس انهن ماڻهن مان هو، جيڪي رسول الله ﷺ سان گڏ ثابت قدم رهيا. عباس ۽ سندس خاندان کي [[اهل بيت]] سان نسبت ڏني وڃي ٿي ۽ آل عباس لاءِ صدقي جي مال بابت اهي ئي شرعي پابنديون بيان ڪيون ويون آهن، جيڪي رسول الله ﷺ جي ويجهن هاشمي مائٽن لاءِ هيون. عباس جون ڪيترائي شاديون ٿيون. سندس مشهور گهروارين مان [[لبابه بنت حارث]] شامل هئي، جيڪا '''ام الفضل''' جي نالي سان پڻ مشهور هئي. ٻين زالن ۾ فاطمه بنت جنيد، هاجله بنت جندوب ۽ تڪانه جا نالا بيان ڪيا وڃن ٿا. سندس پٽ [[عبدالله بن عباس]] اسلامي تاريخ جي مشهور صحابي، قرآن جي مفسر ۽ عالم طور مشهور ٿيو. عباس جي نسل کي '''عباسي''' سڏيو وڃي ٿو. بعد ۾ سندس پٽ [[عبدالله بن عباس]] جي نسلي سلسلي مان [[عباسي خلافت|عباسي خاندان]] وجود ۾ آيو، جنهن 8هين صدي عيسويءَ ۾ خلافت قائم ڪئي.<ref name="encyclopedia">{{cite book |last=Glassé |first=Cyril |year=2002 |title=The New Encyclopedia of Islam |publisher=AltaMira Press |location=Walnut Creek, California |isbn=0-7591-0190-6 |url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas |url-access=registration }}</ref> عباسي حڪمران پنهنجي نسب کي عباس بن عبدالمطلب سان ڳنڍيندا هئا. عباس [[عثمان بن عفان]] جي خلافت دوران [[32 هـ|32 ھ]] ([[653ع]]) ۾ [[مدينو|مديني]] ۾ وفات ڪئي. کيس [[جنت البقيع|بقيع الغرقد]] ۾ دفن ڪيو ويو. ==خاندان== سندس تعلق مڪي جي بنو ھاشم قبيلي سان ھيو. عبدالمطلب جو سڀ کان ننڍو پٽ ھيو. سندس والده جو نالو [[نتيله بنت جناب]] جنھن جو تعلق [[نمير قبيلي]] سان ھيو<ref>{{cite book |last=al-Tabari|first=Muhammad ibn Jarir|title=''Tarikh al-Rusul wa'l-Muluk: Biographies of the Prophet's Companions and Their Successors''|volume=39|page=24|year=1998|publisher=Albany: State University of New York Press}}</ref> ===نسب=== * سندس نسب هي آهي: {{اقتباس |'''عباس بن [[عبد المطلب بن هاشم|عبدالمطلب]]''' (جنهن جو نالو شيبه هو) بن [[هاشم بن عبد مناف|هاشم]] (جنهن جو نالو عمرو هو) بن [[عبد مناف بن قصي|عبد مناف]] (جنهن جو نالو مغيره هو) بن [[قصي بن كلاب|قصي]] (جنهن جو نالو زيد هو) بن [[كلاب بن مرة|ڪلّاب]] بن [[مرة بن كعب|مره]] بن [[كعب بن لؤي|ڪعب]] بن [[لؤي بن غالب|لؤي]] بن [[غالب بن فهر|غالب]] بن [[فهر بن مالك|فهر]] بن [[مالك بن النضر|مالڪ]] بن [[النضر بن كنانة|نضر]] (جنهن جو نالو قيس هو)، جيڪو [[قريش]] هو، بن [[كنانة بن خزيمة|ڪنانه]] بن [[خزيمة بن مدركة|خزيمه]] بن [[مدركة بن إلياس|مدرڪه]] (جنهن جو نالو عامر هو) بن [[إلياس بن مضر|الياس]] بن [[مضر]] بن [[نزار بن معد|نزار]] بن [[معد بن عدنان|معد]] بن [[عدنان]]}}.<ref name="ReferenceA">{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |first=أحمد |author-link=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |publisher=دار الكتب العلمية |location=بيروت |year=1415 هـ |volume=7 |pages=511–512 |edition=1 |chapter=4525- العبّاس |url=https://al-maktaba.org/book/9767/1743 |access-date=17 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924161606/https://al-maktaba.org/book/9767/1743 |archive-date=24 September 2021 |language=ar }}</ref><ref name="ReferenceB">{{cite book |last=ابن الأثير الجزري |author-link=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |publisher=دار الكتب العلمية |year=1994 |volume=3 |page=163 |edition=1 |chapter=2799- عباس بن عبد المطلب |url=https://al-maktaba.org/book/1110/5756 |access-date=20 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913054449/https://al-maktaba.org/book/1110/5756 |archive-date=13 September 2021 |language=ar }}</ref><ref name="ReferenceC">{{cite book |last=ابن عساكر |author-link=ابن عساكر |title=تاريخ دمشق |publisher=دار الفكر للطباعة والنشر والتوزيع |year=1995 |volume=26 |pages=273–381 |edition=1 |chapter=3106 - العباس بن عبد المطلب |url=https://al-maktaba.org/book/71/11957 |access-date=17 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210827020113/https://al-maktaba.org/book/71/11957 |archive-date=27 August 2021 |language=ar }}</ref> * سندس ماءُ: {{اقتباس |'''[[نتيلة بنت جناب|نتيله]]''' بنت جناب بن ڪليب بن مالڪ بن عبد مناف بن عمرو بن عامر بن زيد بن عبد مناة بن عامر بن سعد بن الخزرج بن تيم اللات بن '''نمر بن قاسط''' بن هنب بن افصى بن دعمي بن جديلة بن اسد بن '''ربيعه''' بن [[نزار بن معد|نزار]] بن [[معد بن عدنان|معد]] بن '''[[عدنان]]'''}} هئي.<ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceB"/><ref name="ReferenceC"/> == اسلام کان اڳ جي زندگي == === پيدائش ۽ پرورش === {{اسلام}} عباس [[مڪو|مڪي]] ۾ [[عام الفيل]] کان ٽي سال اڳ، 56 ق.ھ ۾ ڄائو، يعني هو رسول الله کان ٽي سال وڏو هو. ابو رزين کان روايت آهي ته عباس رضي الله عنه کان پڇيو ويو: ”توهان وڏا آهيو يا رسول الله ﷺ؟“ هن چيو: ”هو مون کان وڏو آهي، پر آءٌ کانئس اڳ ڄائو هئس.“<ref>{{cite book |author=ابن أبي عاصم |title=الآحاد والمثاني |at=حديث 327 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=277&pid=129907&hid=327 |access-date=3 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305013154/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=277&pid=129907&hid=327 |archive-date=5 March 2016 |language=ar }}</ref> ننڍپڻ ۾ هڪ ڀيري هو گم ٿي ويو، جنهن تي سندس ماءُ [[نتيله بنت جناب]] نذر مڃي ته جيڪڏهن هو ملي ويو ته هوءَ ڪعبي کي ريشم، ديباج ۽ مختلف قسمن جا غلاف پارائيندي. عباس ملي ويو ۽ سندس ماءُ پنهنجي نذر پوري ڪئي؛ اهڙي ريت هوءَ ڪعبي کي اهڙي نموني غلاف پارائيندڙ پهرين عورت هئي.{{حوالو گهربل}} عباس مڪي جي واپاري شخصيتن مان پڻ هو ۽ مصالحن جو ڪاروبار ڪندو هو.<ref name="IbnIshaq113">{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |page=113 |language=en }}</ref> واپار مان هن ڪافي دولت حاصل ڪئي ۽ مڪي جي شاهوڪار ماڻهن ۾ شمار ٿيڻ لڳو.<ref name="IbnIshaq309">{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |pages=309–310 |language=en }}</ref> === حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري === جاهليت جي دور ۾ عباس قريش جي سردارن ۽ معزز شخصيتن مان هڪ هو ۽ [[مسجد الحرام]] جي سار سنڀال ۽ حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري پڻ سنڀاليندو هو. ابن اثير ''اسد الغابه'' ۾ لکي ٿو ته مسجد الحرام جي سار سنڀال جي حوالي سان عباس ڪنهن کي به مسجد الحرام ۾ گارگند يا نامناسب ڳالهه ڪرڻ نه ڏيندو هو ۽ ماڻهو سندس مخالفت ڪرڻ جي سگهه نه رکندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ قريش جي سردارن گڏجي ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو هو ۽ ان ڪم ۾ سندس مددگار هئا.<ref name="UsdAlGhaba">{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |chapter=العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> [[عبدالمطلب بن هاشم]] [[زمزم جو کوھ|زمزم جو کوهه]] کوٽڻ کان پوءِ حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري سنڀالي. عبدالمطلب جي وفات کان پوءِ اها ذميواري سندس پٽ [[ابو طالب بن عبدالمطلب|ابو طالب]] وٽ آئي. ڪجهه سالن کان پوءِ ابو طالب مالي تنگيءَ جو شڪار ٿيو، تنهنڪري هن پنهنجي ڀاءُ عباس کان ايندڙ حج جي موسم تائين ڏهه هزار درهم قرض ورتا ۽ اهي پئسا حاجين کي پاڻي پيارڻ جي انتظامن تي خرچ ڪيا. ايندڙ سال به ابو طالب وٽ پئسا نه هئا، تنهنڪري هن عباس کان وڌيڪ چوڏهن هزار درهم قرض گهريا. عباس ان شرط تي قرض ڏيڻ قبول ڪيو ته جيڪڏهن ابو طالب ايندڙ سال رقم واپس نه ڪري سگهيو ته حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري عباس جي حوالي ڪندو. ابو طالب اها شرط قبول ڪئي ۽ ايندڙ سال رقم واپس نه ڪري سگهڻ سبب اها ذميواري عباس جي حوالي ڪري ڇڏي.<ref>{{cite book |author=علي بن برهان الدين الحلبي |title=السيرة الحلبية |volume=1 |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |author=جواد علي |title=المفصل في تاريخ العرب قبل الإسلام |page=1892 |url=http://islamport.com/d/3/tkh/1/49/769.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304194307/http://islamport.com/d/3/tkh/1/49/769.html |archive-date=4 March 2016 |language=ar }}</ref> عباس کان پوءِ اها ذميواري سندس پٽ [[عبدالله بن عباس]] ڏانهن منتقل ٿي ۽ عباسي خاندان ۾ [[السفاح|سفاح]] جي دور تائين جاري رهي. پوءِ [[عباسي خلافت|بني عباس]] خلافت سنڀالڻ کان پوءِ اها ذميواري ڇڏي ڏني. ان کان پوءِ اها آل زبير ڏانهن منتقل ٿي، جن کي اڳ به عباسين طرفان اها ذميواري سونپي ويندي هئي. بيان موجب اها خدمت سندن اولاد ۾ جاري رهي ۽ اڄ اهي مڪي جي آل عباس الهاشميين جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا ۽ پاڻي پيارڻ واري خدمت، جيڪا هاڻي ''مڪتب الزمازمه الموحد'' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، ان ۾ سندن حصا نسل در نسل منتقل ٿيندا رهيا آهن.<ref>{{cite web |url=http://zamazemah.com.sa/whoarewe/ |title=من نحن |publisher=مكتب الزمازمة الموحد |language=ar |access-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928131831/http://zamazemah.com.sa:80/whoarewe/ |archive-date=28 September 2018 }}</ref><ref>{{cite book |author=فهد العباس وعبدالإله العباس وعباس بصري الغنيمي العباسي |title=نبذات الوصل لذرية أمير المؤمنين الخليفة أبي جعفر منصور المستنصربالله العباسي |publisher=دار ركابي للنشر والتوزيع |url=https://archive.org/download/olomnasb_ymail_20180719/%D9%86%D8%A8%D8%B0%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B5%D9%84%20%D9%84%D8%B0%D8%B1%D9%8A%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D8%A9%20%D8%A3%D8%A8%D9%8A%20%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408193737/https://archive.org/download/olomnasb_ymail_20180719/%D9%86%D8%A8%D8%B0%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B5%D9%84%20%D9%84%D8%B0%D8%B1%D9%8A%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D8%A9%20%D8%A3%D8%A8%D9%8A%20%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1.pdf |archive-date=8 April 2022 |language=ar }}</ref> ==== سندس باري ۾ نازل ٿيل آيت ==== سندس باري ۾ {{قرآن|التوبة|19|لا تخريج=1}} نازل ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>[[سورة التوبة]]، آيت 19.</ref> [[ابن كثير دمشقي|ابن ڪثير]] علي بن ابي طلحه کان روايت ڪري ٿو ته [[عبدالله بن عباس|ابن عباس]] ان آيت جي تفسير ۾ چيو: {{quote|هيءَ آيت '''عباس بن عبدالمطلب''' جي باري ۾ نازل ٿي، جڏهن هو [[غزوه بدر|بدر جي ڏينهن]] قيد ٿيو. هن چيو: ”جيڪڏهن توهان اسلام، هجرت ۽ جهاد ۾ اسان کان اڳتي رهيا آهيو ته اسان به [[مسجد الحرام]] جي سار سنڀال ڪندا هئاسين، حاجين کي پاڻي پياريندا هئاسين ۽ قيدين کي آزاد ڪرائيندا هئاسين.“ پوءِ الله {{عز وجل}} فرمايو: {{قرآن|نص=أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ}} کان وٺي {{قرآن|نص=وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ}} تائين؛ يعني اهي عمل شرڪ جي حالت ۾ ڪيا ويا هئا، ۽ شرڪ جي حالت ۾ ڪيل عمل قبول نه ٿيندو.}}<ref name="IbnKathirTawbah19">{{cite book |author=ابن كثير الدمشقي |title=[[s:تفسير ابن كثير/سورة التوبة#أجعلتم سقاية الحاج وعمارة المسجد الحرام كمن آمن بالله واليوم الآخر وجاهد في سبيل الله لا يستوون عند الله والله لا يهدي القوم الظالمين (19)|تفسير القرآن العظيم]] |chapter=تفسير سورة التوبة، الآية 19 |language=ar }}</ref> === بيعت عقبه ۽ غزوه بدر === عباس پنهنجي ڀائٽي [[محمد|اسلام جي پيغمبر محمد]] سان گڏ [[بيعت عقبه]] وقت موجود هو، جڏهن انصار محمد سان بيعت ڪئي. عباس ان موقعي تي معاهدي کي مضبوط ڪرڻ لاءِ موجود هو، جيتوڻيڪ ان وقت تائين سندس اسلام جو کليل اظهار نه ٿيو هو.<ref name="UsdAlGhaba"/> عباس ٻين [[بنو هاشم|بني هاشم]] جي ماڻهن وانگر [[قريش]] سان گڏ [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] ۾ شريڪ ٿيو. اسلامي روايتن موجب کيس زبردستي جنگ لاءِ آندو ويو هو ۽ رسول الله [[محمد]] پنهنجي صحابين کي بني هاشم جي انهن ماڻهن کي قتل نه ڪرڻ جو حڪم ڏنو هو، جن کي سندن مرضيءَ خلاف جنگ ۾ آندو ويو هو. [[عبدالله بن عباس|ابن عباس]] کان روايت آهي: {{quote|نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ان ڏينهن پنهنجي اصحابن کي فرمايو: ”مون کي خبر آهي ته بني هاشم ۽ ٻين مان ڪجهه ماڻهن کي زبردستي ڪڍيو ويو آهي ۽ انهن کي اسان سان جنگ ڪرڻ جي ڪا خواهش ناهي. تنهنڪري توهان مان جيڪو [[بنو هاشم|بني هاشم]] جي ڪنهن شخص سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري؛ جيڪو ابو البختري بن هشام بن الحارث بن اسد سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري؛ ۽ جيڪو '''عباس بن عبدالمطلب'''، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي چاچي، سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس زبردستي ڪڍيو ويو آهي.“}}<ref>{{cite book |author=ابن هشام |title=السيرة النبوية |chapter=غزوة بدر |language=ar }}</ref> جنگ دوران عباس بن عبدالمطلب، سندس حليف ۽ سندس ڀائٽيو [[عقيل بن ابي طالب]] قيد ڪيا ويا. انهن کي انصاري عبيد بن اوس قيد ڪيو، جنهن کي نبي [[محمد]] ”مُقَرِّن“ جو لقب ڏنو. هو چوي ٿو: {{quote|جڏهن [[غزوه بدر|بدر جو ڏينهن]] آيو ته مون '''عباس بن عبدالمطلب'''، [[عقيل بن ابي طالب]] ۽ عباس جي هڪ [[فهر بن مالڪ|فهري]] حليف کي قيد ڪيو. مون عباس ۽ عقيل کي گڏ ٻڌو. جڏهن [[محمد|رسول الله]] {{صلى الله عليه وسلم}} انهن ٻنهي کي ڏٺو ته مون کي ”مُقَرِّن“ سڏيو ۽ فرمايو: ”انهن ٻنهي کي پڪڙڻ ۾ هڪ معزز فرشتي تنهنجي مدد ڪئي آهي.“}}<ref name="IbnSaad4532">{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4532 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4532 |website=إسلام ويب |language=ar |access-date=4 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref> ابو اليسر پڻ چيو: {{quote|بدر جي ڏينهن مون عباس کي ڏٺو، هو ائين بيٺو هو ڄڻ ڪو بت هجي ۽ سندس اکين مان ڳوڙها وهي رهيا هئا. مون چيو: الله توکي مائٽيءَ جي لحاظ کان بڇڙو بدلو ڏئي، ڇا تون پنهنجي ڀائٽي خلاف سندس دشمنن سان گڏ وڙهين ٿو؟ هن پڇيو: ”هن سان ڇا ٿيو، ڇا هو مارجي ويو؟“ مون چيو: ”الله کيس ان کان وڌيڪ عزت ۽ مدد ڏني آهي.“ هن چيو: ”تون مون سان ڇا ڪرڻ چاهين ٿو؟“ مون چيو: ”قيد ڪرڻ، ڇاڪاڻ⁠تہ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} تنهنجي قتل کان منع ڪئي آهي.“ هن چيو: ”هيءَ سندس مون سان پهرين ڀلائي ناهي.“ پوءِ مون کيس قيد ڪيو ۽ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ وٺي آيس.}}<ref name="DhahabiAbbas">{{cite book |author=شمس الدين الذهبي |title=[[s:سير أعلام النبلاء/العباس بن عبد المطلب|سير أعلام النبلاء]] |chapter=العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> قيد ٿيڻ کان پوءِ عباس کي مضبوطيءَ سان ٻڌو ويو. ان رات [[نبي|نبي]] پنهنجي چاچي عباس جي ڪري جاڳندو رهيو. هڪ صحابي پڇيو: ”اي الله جا نبي، اوهان کي ڪهڙي ڳالهه جاڳائي رکيو آهي؟“ پاڻ فرمايائون: ”عباس جي دانهن مون کي جاڳائي رکيو آهي.“ پوءِ هڪ شخص وڃي سندس ٻڌڻ ڍرو ڪيو. رسول الله پڇيو: ”مون کي عباس جي دانهن ڇو نٿي ٻڌڻ ۾ اچي؟“ ان شخص چيو: ”مون سندس ٻڌڻ ڍرو ڪيو آهي.“ رسول الله فرمايو: ”ته پوءِ سڀني قيدين سان ائين ئي ڪر.“<ref>{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |volume=3 |page=61 |language=ar }}</ref> رسول الله عباس کي، جڏهن هو قيد ۾ هو، چيو ته هو پنهنجو، [[عقيل بن ابي طالب]]، نوفل بن حارث ۽ پنهنجي حليف عتبه بن عمرو جو فديو ادا ڪري. عباس چيو ته هو مسلمان آهي ۽ کيس زبردستي جنگ لاءِ آندو ويو هو. رسول الله کيس فرمايو: ”الله تنهنجي اسلام بابت وڌيڪ ڄاڻي ٿو؛ جيڪڏهن تنهنجي ڳالهه سچي آهي ته الله توکي ان جو اجر ڏيندو، پر ظاهر طور تنهنجو معاملو اسان جي خلاف هو، تنهنڪري پنهنجو فديو ادا ڪر.“ رسول الله اڳ ئي عباس کان ويهه اوقيا سون ورتو هو. عباس عرض ڪيو ته ان کي سندس فديي ۾ شمار ڪيو وڃي، پر پاڻ فرمايائون: ”نه، اهو مال آهي جيڪو الله اسان کي توکان ڏياريو آهي.“ عباس چيو: ”مون وٽ ٻيو مال ڪونهي.“ رسول الله فرمايو: ”پوءِ اهو مال ڪٿي آهي، جيڪو تون مڪي مان نڪرڻ وقت [[ام الفضل بنت الحارث]] وٽ رکي آيو هئين، جڏهن توهان ٻنهي کان سواءِ ڪو به موجود نه هو، ۽ تو هن کي چيو هو ته جيڪڏهن هن سفر ۾ مون سان ڪا مصيبت پيش اچي ته فضل لاءِ ايترو، عبدالله لاءِ ايترو...؟“ عباس چيو: ”ان ذات جو قسم جنهن اوهان کي حق سان موڪليو آهي، ان ڳالهه جي مون ۽ هن کان سواءِ ڪنهن کي به خبر نه هئي؛ هاڻي مون کي يقين آهي ته اوهان الله جا رسول آهيو.“ پوءِ عباس پنهنجو، پنهنجي ڀائٽي ۽ پنهنجي حليف جو فديو ادا ڪيو.<ref name="IbnSaad4539">{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4539 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4539 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101249/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4539 |archive-date=12 November 2018 }}</ref> ان موقعي سان {{قرآن|الأنفال|70}} جي نزول جو ذڪر ڪيو ويو آهي. عباس چوندو هو: {{quote|الله جو قسم، هيءَ آيت منهنجي باري ۾ نازل ٿي، جڏهن مون رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} آڏو پنهنجي اسلام جو ذڪر ڪيو.}}<ref name="IbnKathirAnfal70">{{cite book |author=ابن كثير الدمشقي |title=[[s:تفسير ابن كثير/سورة الأنفال#يا أيها النبي قل لمن في أيديكم من الأسرى إن يعلم الله في قلوبكم خيرا يؤتكم خيرا مما أخذ منكم ويغفر لكم والله غفور رحيم (70)|تفسير القرآن العظيم]] |chapter=تفسير سورة الأنفال، الآية 70 |language=ar }}</ref> فديو ادا ڪرڻ کان پوءِ عباس [[مڪو|مڪي]] موٽي ويو،<ref>{{cite book |author=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=4 |page=30 |language=ar }}</ref> جتي هن حاجين کي پاڻي پيارڻ، سرداري ۽ حاجين جي مهمانيءَ سان لاڳاپيل بني هاشم جون ذميواريون سنڀالڻ جاري رکيون.<ref>{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4545 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4545 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref> === اسلام قبول ڪرڻ بابت روايتون === عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي وقت بابت تاريخي روايتن ۾ اختلاف ملي ٿو. هڪ روايت موجب عباس [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] کان اڳ ئي ڳجهي نموني اسلام قبول ڪري چڪو هو.<ref name="IbnIshaq309"/> بدر ۾ قيد ٿيڻ کان پوءِ عباس پاڻ به رسول الله کي چيو هو ته هو مسلمان آهي، پر کيس زبردستي قريش سان گڏ آندو ويو هو.<ref name="IbnSaad4539"/> ڪجهه روايتن موجب هن بدر کان پوءِ اسلام قبول ڪيو، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ سندس اسلام جي کليل اظهار ۽ مڪي مان هجرت کي [[فتح مڪو|فتح مڪي]] کان ٿورو اڳ واري دور سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |author=Muhammad ibn Jarir al-Tabari |title=The History of al-Ṭabarī |publisher=State University of New York Press |location=Albany |language=en }}</ref><ref>{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |pages=546–548 |language=en }}</ref> اهڙيءَ طرح ذريعن ۾ عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي صحيح وقت بابت مختلف روايتون موجود آهن. == اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ جي زندگي == === اسلام قبول ڪرڻ ۽ هجرت === عباس بعد ۾ اسلام قبول ڪيو، پر سندس اسلام قبول ڪرڻ جي صحيح وقت بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. ڪن روايتن موجب هن [[غزوه خيبر|خيبر جي فتح]] کان اڳ اسلام قبول ڪيو هو، پر پنهنجي اسلام کي لڪائي رکيو ۽ [[فتح مڪو|فتح مڪي]] جي موقعي تي ان جو کليل اظهار ڪيو. [[صحابه جي فهرست#ا|ابو رافع]] کان روايت آهي: {{quote|آءٌ عباس بن عبدالمطلب جو غلام هئس. اسلام اسان جي گهر ۾ داخل ٿي چڪو هو؛ عباس اسلام قبول ڪيو، ام الفضل اسلام قبول ڪيو ۽ مون به اسلام قبول ڪيو. عباس پنهنجي قوم کان ڊڄندو هو، سندن مخالفت کي پسند نه ڪندو هو ۽ پنهنجي اسلام کي لڪائي رکندو هو.}}<ref>{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36745&hid=4703 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref><ref>{{cite web |author=أبو الفرج الأصفهاني |title=كتاب الأغاني |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=482&pid=294511&hid=110 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305014829/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=482&pid=294511&hid=110 |archive-date=5 March 2016 }}</ref><ref>{{cite web |author=ابن كثير |title=البداية والنهاية |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=59&ID=276&idfrom=249&idto=311&bookid=59&startno=24 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101246/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=59&ID=276&idfrom=249&idto=311&bookid=59&startno=24 |archive-date=12 November 2018 }}</ref> هڪ ٻي روايت موجب عباس [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] کان اڳ ئي اسلام قبول ڪري چڪو هو ۽ [[قريش]] جون خبرون رسول الله ڏانهن لکي موڪليندو هو، جڏهن ته مڪي جا مسلمان به سندس مدد ۽ سهارو حاصل ڪندا هئا.<ref>{{cite web |author=ابن عبد البر |title=الاستيعاب في معرفة الأصحاب |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=342003&bk_no=690&startno=2 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112061010/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=342003&bk_no=690&startno=2 |archive-date=12 November 2018 }}</ref><ref name="UsdAlGhaba61">{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |volume=3 |page=61 |language=ar }}</ref> بعد ۾ عباس رسول الله ڏانهن هجرت لاءِ روانو ٿيو. رستي ۾ سندس ملاقات رسول الله سان ٿي، جيڪو ان وقت [[مڪو|مڪي]] ڏانهن وڃي رهيو هو.<ref>{{cite book |author=ابن كثير |title=[[s:البداية والنهاية/الجزء الرابع/فصل إسلام العباس عم النبي صلى الله عليه وسلم|البداية والنهاية]] |volume=4 |chapter=فصل إسلام العباس عم النبي صلى الله عليه وسلم |language=ar }}</ref> عباس رسول الله سان گڏ [[فتح مڪو|فتح مڪي]] ۾ شريڪ ٿيو، جنهن کان پوءِ هجرت جو سلسلو ختم ٿي ويو.<ref name="UsdAlGhaba61"/> روايتن موجب رسول الله کي عباس جي اسلام قبول ڪرڻ تي خوشي ٿي. [[ابو رافع]] بيان ڪري ٿو ته هن رسول الله کي عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي خوشخبري ڏني، جنهن تي رسول الله کيس آزاد ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite web |author=نور الدين علي بن أبي بكر الهيثمي |title=مجمع الزوائد ومنبع الفوائد، كتاب المناقب، باب ما جاء في العباس عم رسول الله صلى الله عليه وسلم ومن جمع معه من ولده، حديث 15469 |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=87&ID=3010&idfrom=15592&idto=15612&bookid=87&startno=3 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101251/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=87&ID=3010&idfrom=15592&idto=15612&bookid=87&startno=3 |archive-date=12 November 2018 }}</ref> عباس ابو رافع کي رسول الله کي تحفي طور ڏنو هو.<ref>{{cite web |title=الطبقات الكبرى، ذكر خدم رسول الله صلى الله عليه وسلم ومواليه |url=http://www.al-eman.com/الكتب/الطبقات%20الكبرى%20**/ذكر%20صدقات%20رسول%20الله%20صلى%20الله%20عليه%20وسلم%20/i54&d54938&c&p1 |website=نداء الإيمان |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190531123717/http://www.al-eman.com/الكتب/الطبقات%20الكبرى%20**/ذكر%20صدقات%20رسول%20الله%20صلى%20الله%20عليه%20وسلم%20/i54&d54938&c&p1 |archive-date=31 May 2019 }}</ref> === جنگين ۾ شرڪت === عباس [[غزوه حنين]] ۾ پڻ شريڪ ٿيو. جڏهن جنگ دوران مسلمانن جي صفن ۾ ڀاڄ پئي ته هو رسول الله سان گڏ ثابت قدم رهيو. عباس بن عبدالمطلب بيان ڪري ٿو: {{quote|آءٌ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} سان گڏ [[غزوه حنين|حنين جي ڏينهن]] موجود هئس. آءٌ ۽ [[ابو سفيان بن الحارث]] بن عبدالمطلب رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} سان گڏ رهياسين ۽ کانئس جدا نه ٿياسين. رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} هڪ اڇي خچر تي سوار هئا، جيڪو کين فروه بن نفاثه جذامي تحفي ۾ ڏنو هو. جڏهن مسلمانن ۽ ڪافرن جو مقابلو ٿيو ته مسلمان پوئتي موٽڻ لڳا، پر رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} پنهنجي خچر کي ڪافرن ڏانهن وڌائڻ لڳا. آءٌ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي خچر جي واڳ جهلي ان کي روڪي رهيو هئس ته جيئن اهو تيزيءَ سان اڳتي نه وڌي، جڏهن ته ابو سفيان رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي رڪاب کي جهليو بيٺو هو. رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو: ”اي عباس! سمره وارن کي سڏ ڪر.“ عباس چوي ٿو ته منهنجو آواز تمام بلند هو، تنهنڪري مون وڏي آواز سان سڏ ڪيو: '''سمره وارا ڪٿي آهن؟''' الله جو قسم، جڏهن هنن منهنجو آواز ٻڌو ته ائين واپس وريا، جيئن ڳئون پنهنجن ٻچن ڏانهن موٽندي آهي، ۽ چوڻ لڳا: '''اسين حاضر آهيون، اسين حاضر آهيون.''' پوءِ انهن ڪافرن سان جنگ شروع ڪئي. انصار کي سڏ ڪيو ويو: ”اي انصار! اي انصار!“ پوءِ اهو سڏ خاص ڪري بني حارث بن خزرج لاءِ ڪيو ويو: ”اي بني حارث بن خزرج! اي بني حارث بن خزرج!“ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} پنهنجي خچر تي ويٺي سندن جنگ ڏانهن ڏٺو ۽ فرمايو: '''هاڻي جنگ گرم ٿي وئي آهي.''' پوءِ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} ڪجهه پٿريون کڻي ڪافرن جي منهن ڏانهن اڇلايون ۽ فرمايو: '''محمد جي رب جو قسم، اهي شڪست کائي ويا.''' آءٌ جنگ ڏانهن ڏسڻ ويس ۽ مون کي اها ساڳي حالت ۾ نظر آئي؛ پر الله جو قسم، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جون پٿريون اڇلائڻ کان پوءِ مون مسلسل ڏٺو ته سندن زور گهٽجندو ويو ۽ سندن حالت پوئتي هٽڻ لڳي.}}<ref>{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=[[s:صحيح مسلم/كتاب الجهاد والسير|صحيح مسلم]] |chapter=كتاب الجهاد والسير، باب في غزوة حنين |at=حديث 1775 |language=ar }}</ref> === حديث جي روايت === عباس بن عبدالمطلب رسول الله کان ڪيترائي حديثون روايت ڪيون. سندس روايتن مان پنجٽيهه حديثون ''مسند [[بقي بن مخلد]]'' ۾، هڪ حديث [[صحيح بخاري]] ۾ ۽ ٽي حديثون [[صحيح مسلم]] ۾ بيان ٿيل آهن.<ref name="DhahabiAbbas"/> عباس کان حديث روايت ڪندڙن ۾ سندس پٽ '''[[عبدالله بن عباس]]'''، '''ڪثير بن عباس''' ۽ '''عبيدالله بن عباس'''، سندس ڌيءَ '''ام ڪلثوم بنت عباس'''، ۽ ٻين راوين مان '''[[احنف بن قيس]]'''، '''[[عبدالله بن الحارث بن نوفل]]'''، '''[[جابر بن عبدالله انصاري|جابر بن عبدالله بن عمرو بن حرام]]'''، '''عبدالله بن عميره'''، '''[[عامر بن سعد بن ابي وقاص]]'''، '''اسحاق بن عبدالله بن نوفل'''، '''مالڪ بن اوس بن الحدثان'''، '''نافع بن [[جبير بن مطعم]]'''، سندس آزاد ڪيل غلام '''صهيب'''، '''عباس بن عبدالرحمان'''، جيڪو [[بنو هاشم|بني هاشم]] جو مولا هو، '''عبدالله بن عنمه مزني'''، '''[[عبدالرحمان بن سابط]] جُمحي''' ۽ '''[[محمد بن ڪعب قرظي]]''' شامل آهن.<ref name="DhahabiAbbas"/><ref>{{cite web |author=المزي |title=عباس بن عبد المطلب، تهذيب الكمال |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=1&pid=649539&bk_no=1857&startno=0 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305013827/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=1&pid=649539&bk_no=1857&startno=0 |archive-date=5 March 2016 }}</ref> سندس روايت ڪيل حديثن مان هڪ [[مسلم بن الحجاج]] پنهنجي [[صحيح مسلم]] ۾ [[عامر بن سعد بن ابي وقاص]] جي واسطي سان روايت ڪئي آهي: {{quote|عباس بن عبدالمطلب کان روايت آهي ته هن رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي فرمائيندي ٻڌو: ”جڏهن ٻانهو سجدو ڪري ٿو ته ساڻس گڏ ست عضوا سجدو ڪن ٿا: سندس چهرو، ٻئي هٿ، ٻئي گوڏا ۽ ٻئي پير.“}}<ref>{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=[[s:صحيح مسلم/كتاب الصلاة#باب أعضاء السجود والنهي عن كف الشعر والثوب وعقص الرأس في الصلاة|صحيح مسلم]] |chapter=كتاب الصلاة، باب أعضاء السجود والنهي عن كف الشعر والثوب وعقص الرأس في الصلاة |language=ar }}</ref> اهڙيءَ طرح [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] پنهنجي [[صحيح بخاري]] ۾ [[عبدالله بن الحارث بن نوفل]] کان روايت ڪري ٿو ته عباس بن عبدالمطلب رسول الله کان پڇيو: {{quote|'''عباس بن عبدالمطلب''' رضي الله عنه نبي {{صلى الله عليه وسلم}} کي چيو: ”اوهان پنهنجي [[ابو طالب بن عبدالمطلب|چاچي]] کي ڪهڙو فائدو پهچايو؟ هو اوهان جي حفاظت ڪندو هو ۽ اوهان جي خاطر ڪاوڙبو هو.“ پاڻ فرمايائون: ”هو باهه جي هڪ هلڪي حصي ۾ آهي؛ جيڪڏهن آءٌ نه هجان ها ته هو باهه جي سڀ کان هيٺئين درجي ۾ هجي ها.“}}<ref>{{cite book |author=محمد بن إسماعيل البخاري |title=[[s:صحيح البخاري/كتاب فضائل الصحابة#باب قصة أبي طالب|صحيح البخاري]] |chapter=كتاب فضائل الصحابة، باب قصة أبي طالب |language=ar }}</ref> == وفات == زندگيءَ جي آخري دور ۾ عباس بن عبدالمطلب جي نظر هلي وئي هئي. روايتن موجب هن پنهنجي وفات وقت ستر غلام آزاد ڪيا. عباس [[مدينو|مديني]] ۾ 12 رجب [[32 ھ]] تي 88 ورهين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي.<ref>{{cite web |title=وفاة العباس بن عبد المطلب عم الرسول صلى الله عليه وسلم 12 رجب 32 هـ |url=http://articles.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=204235 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305053915/http://articles.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=204235 |archive-date=5 March 2016 }}</ref> سندس وفات کان پوءِ [[بنو هاشم|بني هاشم]] مؤذن موڪليا، جن [[مدينو|مديني]] جي ماڻهن کي سندس وفات جي خبر ڏيندي اعلان ڪيو: '''”الله ان شخص تي رحم ڪري، جيڪو عباس بن عبدالمطلب جي جنازي ۾ شريڪ ٿئي.“''' ان اعلان کان پوءِ ماڻهن جو وڏو ميڙ سندس جنازي ۾ شريڪ ٿيو. جنازي کي کڻڻ ۽ تدفين ۾ شريڪ ٿيڻ لاءِ ماڻهن جي گهڻي رش ٿي وئي، جنهن سبب خليفي [[عثمان بن عفان]] کي ماڻهن جي ميڙ کي منظم ڪرڻ لاءِ انتظام ڪرڻو پيو. [[عثمان بن عفان]] سندس غسل وقت موجود هو، جڏهن ته [[علي بن ابي طالب]]، عباس جي پٽ [[عبدالله بن عباس]] ۽ سندس ٻين ٻن پٽن قثم بن عباس ۽ عبيدالله بن عباس کيس غسل ڏنو. عثمان بن عفان سندس جنازي نماز پڙهائي، جنهن کان پوءِ عباس بن عبدالمطلب کي [[جنت البقيع|بقيع الغرقد]] ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="DhahabiAbbas"/> == اسلام ۾ فضيلت ۽ مرتبو == اسلامي روايتن ۾ عباس بن عبدالمطلب کي [[محمد|رسول الله]] ۽ [[صحابي|صحابه]] وٽ وڏي مرتبي وارو بيان ڪيو ويو آهي. ابو سفيان بن حارث پنهنجي والد کان روايت ڪري ٿو: {{quote|عباس، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ ماڻهن مان وڏي مرتبي وارو هو، ۽ صحابه عباس جي فضيلت کي مڃيندا هئا، ساڻس صلاح مشورو ڪندا هئا ۽ سندس راءِ وٺندا هئا.}}<ref name="IbnHajarIsaba">{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=4 |page=30 |language=ar }}</ref> روايت آهي ته جڏهن عباس [[عمر بن خطاب]] يا [[عثمان بن عفان]] وٽان لنگهندو هو ۽ اهي سواريءَ تي هوندا هئا ته سندس احترام ۾ سواريءَ تان لهي پوندا هئا ۽ جيستائين هو اڳتي نه نڪري ويندو هو، تيستائين ائين رهندا هئا.<ref>{{cite book |last=ابن عساكر |title=تاريخ دمشق |id=حديث 26795 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=798&pid=383249&hid=26795 |language=ar }}</ref> هڪ موقعي تي عمر بن خطاب عباس کي چيو: {{quote|الله جو قسم، جنهن ڏينهن تون اسلام آڻيندين، تنهنجو اسلام آڻڻ مون کي خطاب جي اسلام آڻڻ کان به وڌيڪ پيارو هو، جيڪڏهن هو اسلام آڻي ها؛ ۽ ان جو سبب رڳو اهو هو ته مون کي خبر هئي ته تنهنجو اسلام آڻڻ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي خطاب جي اسلام آڻڻ کان وڌيڪ پيارو هو.}}<ref>{{cite book |last=ابن كثير |title=[[s:البداية والنهاية/الجزء الرابع/فصل نزول النبي عليه السلام إلى مر الظهران|البداية والنهاية، الجزء الرابع، فصل نزول النبي عليه السلام إلى مر الظهران]] |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |last=ابن هشام |title=السيرة النبوية |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=1380&idto=1380&bk_no=58&ID=650 |access-date=4 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190303033218/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=1380&idto=1380&bk_no=58&ID=650 |archive-date=3 March 2019 |language=ar }}</ref> [[عائشه بنت ابي بڪر|عائشه]] کان روايت آهي: {{quote|مون رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي ڪنهن ٻئي شخص جو ايترو احترام ڪندي نه ڏٺو، جيترو هو عباس جو احترام ۽ عزت ڪندو هو.}}<ref>{{cite book |last=الذهبي |title=تاريخ الإسلام |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=443035&bk_no=936&startno=3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225225043/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=443035&bk_no=936&startno=3 |archive-date=25 December 2018 |language=ar }}</ref> نسب جي علم ۾ عباس بن عبدالمطلب لاءِ ''سيد الاعمام'' (چاچن جو سردار) جو لقب پڻ استعمال ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو [[محمد]] جو چاچو هو.<ref>{{cite web |title=سيد الأعمام |url=http://www.bani-alabbas.com/articles.php?action=show&id=107 |website=الأمانة العامة لأنساب السادة العباسيين |access-date=August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190409143946/http://www.bani-alabbas.com/articles.php?action=show&id=107 |archive-date=9 April 2019 |url-status=dead |language=ar }}</ref> === عباس وسيلي مينهن جي دعا === روايت آهي ته [[عمر بن خطاب]] جي خلافت دوران جڏهن ڏڪار پوندو هو ته هو عباس بن عبدالمطلب کي دعا لاءِ اڳتي ڪندو هو ۽ چوندو هو: {{quote|اي الله! اسان اڳ پنهنجي نبيءَ وسيلي توکان مينهن گهرندا هئاسين ۽ تون اسان کي مينهن ڏيندو هئين؛ هاڻي اسان پنهنجي نبيءَ جي چاچي وسيلي توکان مينهن گهرون ٿا، تنهنڪري اسان کي مينهن عطا ڪر.}} روايت موجب پوءِ مينهن وسندو هو.<ref>{{cite book |author=البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الاستسقاء |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&bk_no=52&ID=1873 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405195220/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1 |archive-date=5 April 2016 |language=ar }}</ref> صحابي [[حسان بن ثابت]] ان واقعي بابت شعر چيو:<ref name="Shamela"/><ref>{{cite book |last=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |volume=3 |page=63 |language=ar }}</ref> {{quote| سأل الإمامُ وقد تتابع جدبُنا\\فَسَقَى الغمام بغُرَّة العباسِ عم النبي وصِنوِ والده الذي\\ورث النبيَّ بذاك دُون الناسِ أحيا الإله به البلاد فأصبحت\\مُخضرَّة الأجنابِ بعد الياسِ<br/> ترجمو:<br/> امام دعا گهري، جڏهن ڏڪار ويو هو وڌي\\عباس جي برڪت سان، ڪڪر مينهن ويا وسي نبيءَ جو چاچو، سندس والد جو سڳو ڀاءُ\\اهو شرف کيس مليو، ٻين کان ٿيو سَواءُ الله سندس وسيلي ملڪ کي جيئاريو وري\\نااميديءَ کان پوءِ هر پاسي ساوڪ وئي ڀري}} عباس بن عتبه بن ابي لهب پڻ شعر چيو:<ref>{{cite book |last=ابن عساكر |title=[[تاريخ دمشق]] |volume=26 |page=361 |language=ar }}</ref> {{quote| بعمّي سقى الله الحجاز وأهله\\عشية يستسقي بشيبته عمر توجه بالعباس في الجدب راغبًا\\إليه فما إن رام حتى أتى المطر ومنا رسول الله فينا تراثه\\فهل فوق هذا للمفاخر مفتخر<br/> ترجمو:<br/> منهنجي چاچي سان حجاز تي، رب مينهن وسايو\\جڏهن عمر سندس اڇن وارن سان دعا لاءِ آيو ڏڪار ۾ عباس کي اڳيان ڪري، رب ڏانهن ڪيائين پڪار\\اڃا دعا پوري نه ٿي، ته وسي پيو مينهن اپار اسان مان آهي رسول الله، سندس ورثو اسان ۾ آ\\پوءِ هن کان وڌ فخر جو، ٻيو ڪهڙو سبب ڀلا؟}} ربيعه بن حارث بن عبدالمطلب کان روايت آهي: {{quote|عباس بن عبدالمطلب رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ آيو، ان وقت هو ڪاوڙيل هو ۽ آءٌ به اتي موجود هئس. رسول الله پڇيس: ”توکي ڪهڙي ڳالهه ڪاوڙايو آهي؟“ هن چيو: ”اي الله جا رسول! اسان ۽ قريش جو هي ڪهڙو معاملو آهي، جو جڏهن اهي پاڻ ۾ ملن ٿا ته خوش چهري سان ملن ٿا، پر جڏهن اسان سان ملن ٿا ته اهڙي نموني نٿا ملن؟“ ان تي رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} ڪاوڙجي پيو، ايتري قدر جو سندس چهرو ڳاڙهو ٿي ويو، پوءِ فرمايائين: ”ان ذات جو قسم، جنهن جي هٿ ۾ منهنجي جان آهي، ڪنهن شخص جي دل ۾ ايمان داخل نه ٿيندو، جيستائين هو توهان سان الله ۽ سندس رسول جي خاطر محبت نه ڪري.“ پوءِ فرمايائين: ”اي ماڻهوؤ! جنهن منهنجي چاچي کي ايذايو، تنهن مون کي ايذايو، ڇاڪاڻ⁠تہ ماڻهوءَ جو چاچو سندس پيءُ جهڙو هوندو آهي.“}}<ref>{{cite book |last=الترمذي |title=سنن الترمذي |chapter=كتاب المناقب، باب مناقب العباس بن عبد المطلب |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=7291&idto=7300&bk_no=56&ID=2036#docu |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101239/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=7291&idto=7300&bk_no=56&ID=2036 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref> هن واقعي جي تشريح بابت اسلامي عالمن ۾ ''توسل'' جي نوعيت جي حوالي سان مختلف رايا ملي سگهن ٿا. ڪجهه سني ذريعا ان کي عباس جي دعا وسيلي توسل قرار ڏين ٿا ۽ ان کي جائز توسل جي مثال طور پيش ڪن ٿا.<ref>{{cite web |author=مجلة البحوث الإسلامية |title=التوسل المشروع والممنوع |url=http://www.alifta.net/Fatawa/fatawaDetails.aspx?BookID=2&View=Page&PageNo=6&PageID=10903 |access-date=6 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112061037/http://www.alifta.net/Fatawa/fatawaDetails.aspx?BookID=2&View=Page&PageNo=6&PageID=10903 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref><ref>{{cite web |author=مركز الفتوى |title=حقيقة ودلالة توسل عمر بالعباس |url=http://fatwa.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=191537 |website=إسلام ويب |access-date=6 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101320/http://fatwa.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=191537 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref> == ذاتي زندگي == === حليو ۽ شخصيت === [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]]، ڪلبي کان عباس جي حليي بابت نقل ڪري ٿو ته هو معزز، رعبدار، عقلمند ۽ خوبصورت هو؛ سندس رنگ اڇو ۽ چهرو ڀريل هو، سندس ٻه چوٽيون هيون ۽ قد معتدل هو. ذهبي پاڻ سندس باري ۾ لکي ٿو: {{quote|بلڪه هو ڊگهن ماڻهن مان هو، صورت ۾ نهايت سهڻو، وجيهه ۽ تمام بلند آواز وارو هو، ان سان گڏ وڏي بردباري ۽ سرداريءَ وارو هو.}} ٻئي هنڌ ذهبي لکي ٿو: {{quote|هو مڪمل جسماني بناوت وارو ۽ نهايت بلند آواز وارو هو.}}<ref name="DhahabiAbbas"/> سندس بلند آواز بابت روايت آهي ته جڏهن کيس پنهنجن خادمن جي ضرورت پوندي هئي ته هو [[جبل سلع|سلع جبل]] تي بيهي کين سڏيندو هو ۽ اهي اٺ يا نو ميل پري غابه واري علائقي ۾ به سندس آواز ٻڌندا هئا.<ref>{{cite book |last=علي بن برهان الدين الحلبي |title=[[s:السيرة الحلبية/غزوة حنين|السيرة الحلبية، غزوة حنين]] |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |last=ابن عساكر |title=تاريخ دمشق |volume=26 |id=حديث 26839 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=798&pid=383249&hid=26839 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101253/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=798&pid=383249&hid=26839 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref> ذهبي، [[عمر بن خطاب|عمر]] جي آزاد ڪيل غلام اسلم کان هڪ روايت نقل ڪري ٿو ته جڏهن عمر شام جي ويجهو پهتو ته هن پنهنجي غلام جي سواري ورتي ۽ غلام کي پنهنجي سواريءَ تي ويهاريو. عباس ان وقت عمر جي اڳيان هڪ عمدي گهوڙي تي سوار هو ۽ هو سهڻو شخص هو. اتان جا سردار عباس کي سلام ڪندا رهيا، کيس عمر سمجهي رهيا هئا، جڏهن ته عباس اشارو ڪري کين ٻڌائيندو رهيو ته عمر هو نه، پر ٻيو شخص آهي.<ref name="DhahabiAbbas"/> [[مرتضيٰ زبيدي|زبيدي]] ''[[تاج العروس من جواهر القاموس|تاج العروس]]'' ۾ لکي ٿو ته ''ذو الرأي'' عباس بن عبدالمطلب هاشمي جو لقب هو.<ref>{{cite book |last=الزبيدي |first=مرتضى |title=تاج العروس من جواهر القاموس |publisher=دار مكتبة الحياة |location=بيروت |volume=10 |page=141 |url=https://www.google.com.sa/books/edition/%D8%B4%D8%B1%D8%AD_%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%85%D9%89_%D8%AA%D8%A7/kKEKNeFtwIEC?hl=en&gbpv=1&dq=%D8%B0%D9%88+%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A3%D9%8A+%D9%84%D9%82%D8%A8+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3+%D8%A8%D9%86+%D8%B9%D8%A8%D8%AF+%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B7%D9%84%D8%A8&pg=PA141&printsec=frontcover |archive-url=http://web.archive.org/web/20241221115344/https://www.google.com.sa/books/edition/%D8%B4%D8%B1%D8%AD_%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%85%D9%89_%D8%AA%D8%A7/kKEKNeFtwIEC?hl=en&gbpv=1&dq=%D8%B0%D9%88+%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A3%D9%8A+%D9%84%D9%82%D8%A8+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3+%D8%A8%D9%86+%D8%B9%D8%A8%D8%AF+%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B7%D9%84%D8%A8&pg=PA141&printsec=frontcover |archive-date=21 December 2024 |language=ar }}</ref> === شاديون ۽ اولاد === عباس بن عبدالمطلب جي شادين ۽ اولاد بابت قديم نسب نامن ۽ سوانحي ذريعن ۾ ڪجهه اختلاف ملي ٿو. سندس مشهور زالن مان '''ام الفضل لبابه ڪبرى هلاليه'''، يعني [[لبابه بنت حارث|لبابه بنت حارث]] هئي. هوءَ شروعاتي مسلمان عورتن مان هئي ۽ [[خديجه بنت خويلد]] کان پوءِ اسلام قبول ڪندڙ عورتن مان شمار ڪئي وڃي ٿي. روايت موجب [[ابو لهب]] جڏهن ابو رافع تي حملو ڪيو ته لبابه خيمي جي ٿنڀي سان ابو لهب کي ڌڪ هنيو.<ref name="Roded1994">{{cite book |last=Roded |first=Ruth |title=Women in Islamic Biographical Collections: From Ibn Sa'd to Who's Who |publisher=Lynne Rienner Publishers |location=Boulder |year=1994 |pages=37–38 |isbn=1-55587-442-8 |language=en }}</ref> لبابه مان عباس کي '''[[فضل بن عباس]]'''، '''[[عبدالله بن عباس]]'''، '''عبيدالله بن عباس'''، '''[[قثم بن عباس]]'''، '''[[معبد بن عباس]]'''، '''عبدالرحمان بن عباس''' ۽ '''[[ام حبيب بنت عباس]]''' ڄاوا.<ref>{{cite book |last=الطبري |title=The History of al-Ṭabarī |editor-last=Landau-Tasseron |editor-first=Ella |publisher=State University of New York Press |page=201 |language=en }}</ref> فضل سندس وڏو پٽ هو ۽ عباس ۽ لبابه جي ڪنيت ''ابوالفضل'' ۽ ''ام الفضل'' به ان سان منسوب هئي. [[عبدالله بن عباس]] اسلامي علمي روايت ۾ ''حبر الامة'' جي لقب سان مشهور ٿيو. روايت موجب [[محمد|نبي محمد]] سندس لاءِ دعا ڪئي: {{quote|اي الله! کيس دين جي سمجهه عطا ڪر.}} عبيدالله جي ڪنيت ابو محمد هئي، جڏهن ته قثم بابت روايت آهي ته سندس نسل اڳتي نه هليو. عبدالرحمان [[شام]] ۾ وفات ڪئي ۽ معبد افريقه ۾ مارجي ويو. ام حبيب جي شادي اسود بن سفيان بن عبد الاسد مخزومي سان ٿي. عباس جي ٻين زالن ۾ قريش سان تعلق رکندڙ '''فاطمه بنت جنيد''' جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=8 |chapter=11586 |language=ar }}</ref> سندس هڪ ٻي زال '''حجيله بنت جندب بن ربيع هذليه''' هئي، جنهن مان '''حارث بن عباس''' جي ڄمڻ جو ذڪر ملي ٿو؛ البت ڪجهه ذريعن ۾ حارث جي ماءُ بابت اختلاف آهي.<ref name="IbnHajar1904">{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=2 |chapter=1904 |language=ar }}</ref> ڪجهه ذريعن ۾ عباس جي هڪ ام ولد جو نالو '''سبأ''' ڄاڻايو ويو آهي، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ سندس هڪ يوناني ٻانهي يا ام ولد جو نالو '''مسليه''' ڏنو ويو آهي.<ref name="IbnSaadAbbas">{{cite book |last=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى |volume=4 |chapter=العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> انهن روايتن موجب '''[[تمام بن عباس]]'''، '''[[ڪثير بن عباس]]''' ۽ ڪجهه ڌيئرون ام ولد مان ڄايون. ڪثير کي فقيهه طور پڻ بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته تمام عباس جي ننڍن پٽن مان هو.<ref name="Tabari75">{{cite book |last=الطبري |title=The History of al-Ṭabarī |editor-last=Landau-Tasseron |editor-first=Ella |volume=39 |pages=75–76 |publisher=State University of New York Press |language=en }}</ref> سندس ڌيئرن ۾ '''اميمه بنت عباس''' جو پڻ ذڪر ملي ٿو. اميمه جي شادي عباس بن عتبه بن ابي لهب سان ٿي ۽ سندس پٽ فضل بن عباس بن عتبه شاعر طور مشهور ٿيو.<ref name="IbnHajarAmina">{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |first=أحمد |title=الإصابة في تمييز الصحابة |publisher=دار الكتب العلمية |location=بيروت |edition=1 |year=1415 هـ |volume=8 |page=41 |chapter=10899- آمنة بنت العباس بن عبد المطلب |url=https://al-maktaba.org/book/9767/3955 |access-date=17 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913060322/https://al-maktaba.org/book/9767/3955 |archive-date=13 September 2021 |language=ar }}</ref> ذريعن ۾ '''صفيه بنت عباس'''، '''آمنه بنت عباس'''، '''ام قثم بنت عباس''' ۽ [[ام ڪلثوم بنت عباس]] جو پڻ ذڪر ملي ٿو. صفيه جي شادي بني سعد بن بڪر جي حارث بن يعمر سان ٿي.<ref name="IbnSaadAbbas"/><ref name="IbnHajarAmina"/> ام قثم جو ذڪر ابن سعد جي ''الطبقات الكبرى'' ۾ ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى |volume=8 |page=466 |url=http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3051_%D8%A7%D9%84%D8%B7%D8%A8%D9%82%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%A8%D8%B1%D9%89-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%A8%D9%86-%D8%B3%D8%B9%D8%AF-%D8%AC-%D9%A8/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_464 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614154631/http://shiaonlinelibrary.com/الكتب/3051_الطبقات-الكبرى-محمد-بن-سعد-ج-٨/الصفحة_464 |archive-date=14 June 2020 |language=ar }}</ref> ام ڪلثوم جي ماءُ بابت پڻ اختلاف آهي؛ هڪ روايت موجب هوءَ ام ولد مان هئي، جڏهن ته ٻي روايت ۾ سندس ماءُ '''ام سلمه بنت محميه بن جزء زبيدي''' ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="IbnFahd">{{cite book |last=ابن فهد المكي |first=جار الله محمد بن عبد العزيز |title=تحفة اللطائف في فضائل الحبر عبد الله بن عباس ووج الطائف |publisher=دار الكتب العلمية |year=2012 |page=195 |isbn=978-2-7451-7155-9 |url=https://books.google.com.eg/books?id=OxZHDwAAQBAJ&pg=PT183 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200330042755/https://books.google.com.eg/books?id=OxZHDwAAQBAJ&pg=PT183 |archive-date=30 March 2020 |language=ar }}</ref> سندس ٻين پٽن ۾ '''عون بن عباس''' ۽ '''مشير بن عباس''' جا نالا پڻ ڪجهه سوانحي ذريعن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=5 |chapter=6279 |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=6 |chapter=8329 |language=ar }}</ref> بلاذري پڻ عباس جي اولاد جو ذڪر ''أنساب الأشراف'' ۾ ڪيو آهي.<ref>{{cite book |last=البلاذري |title=أنساب الأشراف |chapter=فولد العباس بن عبد المطلب |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=196&pid=124937 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171105072629/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=196 |archive-date=5 November 2017 |language=ar }}</ref> ڪجهه بعد وارن ذريعن ۾ '''تڪانه''' نالي بني قريظه سان تعلق رکندڙ عورت جو به ذڪر ملي ٿو، جنهن بابت چيو ويو آهي ته هوءَ اڳ [[محمد|نبي محمد]] جي ملڪيت ۾ هئي ۽ پوءِ عباس سان سندس نڪاح ٿيو؛ انهن روايتن موجب ان مان عباس کي اولاد نه ٿيو.<ref>{{cite book |last=المجلسي |title=حياة القلوب |volume=2 |translator-last=Rizvi |title-trans=A Detailed Biography of Prophet Muhammad |page=1180 |language=ar }}</ref> عباس جي اولاد جون قبرون مختلف علائقن ۾ پکڙيل هيون. ڪلبي کان منقول آهي: {{quote|اسان ڪنهن به ماءُ جي اولاد جون قبرون عباس جي اولاد جي قبرن کان وڌيڪ هڪ ٻئي کان پري نه ڏٺيون.}}<ref name="DhahabiAbbas"/> == شيعه نظرئي ۾ == عباس بن عبدالمطلب بابت شيعه رجالي ۽ تاريخي ذريعن ۾ مختلف روايتون نقل ٿيل آهن. ڪجهه روايتون سندس ساراهه ڪن ٿيون، جڏهن ته ڪجهه شيعه عالمن انهن روايتن جي سند کي ضعيف يا مرسل قرار ڏنو آهي. [[ابوالقاسم خوئي]] پنهنجي رجالي جائزي ۾ عباس بابت آيل روايتن تي بحث ڪندي سندس [[علي بن ابي طالب]] ۽ [[فاطمه زهرا]] جي حمايت، خاص ڪري خلافت ۽ [[فدڪ]] جي معاملي ۾، تنقيدي موقف اختيار ڪيو آهي. خوئي لکي ٿو: {{quote|خلاصو هي آهي ته عباس لاءِ ڪا ساراهه ثابت نه ٿي آهي، ۽ ''الڪافي'' ۾ سندس مذمت بابت آيل روايت صحيح السند آهي؛ ۽ سندس لاءِ اها ڳالهه گهٽتائي طور ڪافي آهي ته هن علي بن ابي طالب {{عليه السلام}} جي معاملي ۽ صديقه طاهره جي فدڪ واري معاملي ڏانهن ايترو به ڌيان نه ڏنو، جيترو پنهنجي ميزاب جي معاملي ڏانهن ڏنو.}}<ref>{{cite book |last=الخوئي |first=أبو القاسم |title=معجم رجال الحديث |volume=10 |page=252 |chapter=6189 – العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> == فلم ۽ ٽيليويزن ۾ == * [[2006ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[خالد بن وليد (ٽيليويزن سلسلو)|خالد بن وليد]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[عبدالرحمان ابو القاسم]] ادا ڪيو. * [[2008ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[قمر بني هاشم (ٽيليويزن سلسلو)|قمر بني هاشم]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[احمد صلان]] ادا ڪيو. * [[2009ع]] ۾ فلم ''[[الخوافي والقوادم في نصرة الإسلام (فلم)|الخوافي والقوادم]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[رفيق علي احمد]] ادا ڪيو. * [[2010ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[رايات الحق (ٽيليويزن سلسلو)|رايات الحق]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[عبدالحڪيم قطيفان]] ادا ڪيو. * [[2012ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[عمر (ٽيليويزن سلسلو)|عمر]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[شمم الحسن]] ادا ڪيو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:محمد]] [[زمرو:صحابه]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] 45m3cysdqxe70y2n1ma6zeitl5l83t2 414461 414460 2026-09-22T21:57:05Z Intisar Ali 8681 414461 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = عباس بن عبدالمطلب | image = العباس بن عبد المطلب.png | caption = عباس بن عبدالمطلب جي نالي جي خطاطي | titles = حرمين جو ساقي، سيد الاعمام، ذوالرأي | birth_date = {{Circa}} [[568ع]] | birth_place = [[مڪو]]، [[تهامه]]، [[عربي اپٻيٽ]] | death_date = 12 [[رجب]] [[32 هـ|32 ھ]] / {{Circa}} [[653ع]] | death_place = [[مدينو]] | venerated_in = [[اسلام]] | resting_place = [[جنت البقيع]]، [[مدينو]] | occupation = واپاري | known_for = [[محمد|رسول الله محمد ﷺ]] جو چاچو، حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري ۽ [[عباسي خلافت|عباسي خاندان]] جو جد امجد | spouse = [[لبابه بنت حارث]]، فاطمه بنت جنيد، هاجله بنت جندوب، تڪانه | parents = [[عبدالمطلب بن هاشم]] ۽ [[نتيله بنت جناب]] | children = [[فضل بن عباس]]، [[عبدالله بن عباس]]، [[عبيدالله بن عباس]]، [[قثم بن عباس]]، [[عبدالرحمان بن عباس]]، [[معبد بن عباس]]، [[حارث بن عباس]]، [[ڪثير بن عباس]]، [[صحابه جي فهرست#ع|عون بن عباس]]، [[تمام بن عباس]] ۽ ٻيا | relatives = [[محمد|محمد ﷺ]] (ڀائٽيو) | lineage = [[بنو هاشم]]، [[قريش]] | kunya = ابو الفضل }} '''ابوالفضل عباس بن عبدالمطلب الهاشمي القرشي''' (تقريباً [[568ع]] – [[653ع]])، عام طور '''عباس بن عبدالمطلب''' جي نالي سان مشهور، [[محمد|رسول الله محمد ﷺ]] جو چاچو ۽ [[صحابه|صحابي]] هو. سندس ڪنيت '''ابوالفضل''' هئي. هو [[عبدالمطلب بن هاشم]] جو پٽ ۽ [[بنو هاشم]] سان تعلق رکندڙ هو. سندس ماءُ [[نتيله بنت جناب|نتيله بنت جناب النمريه]] هئي. هو [[مڪو|مڪي]] ۾ ڄائو ۽ عمر ۾ رسول الله ﷺ کان لڳ ڀڳ ٻه يا ٽي سال وڏو هو.<ref name="قانع"/> عباس رسول الله ﷺ جي انهن چاچن مان هو، جن اسلام قبول ڪيو؛ [[حمزه بن عبدالمطلب]] پڻ اسلام قبول ڪندڙ سندس چاچن مان هو. هو رسول الله ﷺ جو عديل پڻ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ رسول الله ﷺ جي گهرواري [[ميمونه بنت حارث]]، عباس جي گهرواري [[لبابه بنت حارث]] جي ڀيڻ هئي. عباس مڪي جي هڪ مالدار واپاري خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ پاڻ پڻ واپار ڪندو هو. جاهليت واري دور ۾ [[مسجد الحرام|بيت الحرام]] سان لاڳاپيل ذميوارين ۾ سندس اهم حيثيت هئي. [[ابو طالب بن عبدالمطلب|ابو طالب]] کان پوءِ حاجين کي پاڻي مهيا ڪرڻ، يعني سقايت، جي ذميواري عباس جي حوالي ٿي.<ref name="قانع"/> اسلام جي شروعاتي دور ۾ عباس مڪي ۾ رهيو. روايتن موجب [[هجرت]] کان اڳ هن ڪيترن موقعن تي رسول الله ﷺ جي حفاظت ۽ مدد ڪئي. اسلام قبول ڪرڻ کان اڳ هن [[بيعت عقبه]] جي موقعي تي پڻ شرڪت ڪئي ۽ رسول الله ﷺ جي طرفان ٿيندڙ معاهدي بابت ڳالهه ٻولهه ۾ حصو ورتو. عباس [[غزوه بدر]] ۾ [[قريش]] سان گڏ شامل ٿيو، جنگ ۾ هو مسلمانن جي هٿان قيد ٿيو، جنهن کان پوءِ فديو ڏئي آزاد ٿيو ۽ مڪي موٽي ويو. سندس اسلام قبول ڪرڻ جي صحيح وقت بابت روايتن ۾ اختلاف ملي ٿو. ڪجهه روايتن موجب هن [[فتح مڪو|فتح مڪي]] کان ٿورو اڳ اسلام قبول ڪيو، جڏهن تہ ٻين روايتن موجب هو ان کان اڳ ئي مسلمان ٿي چڪو هو، پر ڪجهه وقت تائين مڪي ۾ رهندو رهيو. عباس رسول الله ﷺ جي ويجهن مائٽن مان هو. اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ رسول الله ﷺ سندس عزت ۽ احترام ڪندو هو. [[غزوه حنين]] دوران جڏهن مسلمانن جي صفن ۾ عارضي انتشار پيدا ٿيو، تڏهن عباس انهن ماڻهن مان هو، جيڪي رسول الله ﷺ سان گڏ ثابت قدم رهيا. عباس ۽ سندس خاندان کي [[اهل بيت]] سان نسبت ڏني وڃي ٿي ۽ آل عباس لاءِ صدقي جي مال بابت اهي ئي شرعي پابنديون بيان ڪيون ويون آهن، جيڪي رسول الله ﷺ جي ويجهن هاشمي مائٽن لاءِ هيون. عباس جون ڪيترائي شاديون ٿيون. سندس مشهور گهروارين مان [[لبابه بنت حارث]] شامل هئي، جيڪا '''ام الفضل''' جي نالي سان پڻ مشهور هئي. ٻين زالن ۾ فاطمه بنت جنيد، هاجله بنت جندوب ۽ تڪانه جا نالا بيان ڪيا وڃن ٿا. سندس پٽ [[عبدالله بن عباس]] اسلامي تاريخ جي مشهور صحابي، قرآن جي مفسر ۽ عالم طور مشهور ٿيو. عباس جي نسل کي '''عباسي''' سڏيو وڃي ٿو. بعد ۾ سندس پٽ [[عبدالله بن عباس]] جي نسلي سلسلي مان [[عباسي خلافت|عباسي خاندان]] وجود ۾ آيو، جنهن 8هين صدي عيسويءَ ۾ خلافت قائم ڪئي.<ref name="encyclopedia">{{cite book |last=Glassé |first=Cyril |year=2002 |title=The New Encyclopedia of Islam |publisher=AltaMira Press |location=Walnut Creek, California |isbn=0-7591-0190-6 |url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas |url-access=registration }}</ref> عباسي حڪمران پنهنجي نسب کي عباس بن عبدالمطلب سان ڳنڍيندا هئا. عباس [[عثمان بن عفان]] جي خلافت دوران [[32 هـ|32 ھ]] ([[653ع]]) ۾ [[مدينو|مديني]] ۾ وفات ڪئي. کيس [[جنت البقيع|بقيع الغرقد]] ۾ دفن ڪيو ويو. ==خاندان== سندس تعلق مڪي جي بنو ھاشم قبيلي سان ھيو. عبدالمطلب جو سڀ کان ننڍو پٽ ھيو. سندس والده جو نالو [[نتيله بنت جناب]] جنھن جو تعلق [[نمير قبيلي]] سان ھيو<ref>{{cite book |last=al-Tabari|first=Muhammad ibn Jarir|title=''Tarikh al-Rusul wa'l-Muluk: Biographies of the Prophet's Companions and Their Successors''|volume=39|page=24|year=1998|publisher=Albany: State University of New York Press}}</ref> ===نسب=== * سندس نسب هي آهي: {{اقتباس |'''عباس بن [[عبد المطلب بن هاشم|عبدالمطلب]]''' (جنهن جو نالو شيبه هو) بن [[هاشم بن عبد مناف|هاشم]] (جنهن جو نالو عمرو هو) بن [[عبد مناف بن قصي|عبد مناف]] (جنهن جو نالو مغيره هو) بن [[قصي بن كلاب|قصي]] (جنهن جو نالو زيد هو) بن [[كلاب بن مرة|ڪلّاب]] بن [[مرة بن كعب|مره]] بن [[كعب بن لؤي|ڪعب]] بن [[لؤي بن غالب|لؤي]] بن [[غالب بن فهر|غالب]] بن [[فهر بن مالك|فهر]] بن [[مالك بن النضر|مالڪ]] بن [[النضر بن كنانة|نضر]] (جنهن جو نالو قيس هو)، جيڪو [[قريش]] هو، بن [[كنانة بن خزيمة|ڪنانه]] بن [[خزيمة بن مدركة|خزيمه]] بن [[مدركة بن إلياس|مدرڪه]] (جنهن جو نالو عامر هو) بن [[إلياس بن مضر|الياس]] بن [[مضر]] بن [[نزار بن معد|نزار]] بن [[معد بن عدنان|معد]] بن [[عدنان]]}}.<ref name="ReferenceA">{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |first=أحمد |author-link=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |publisher=دار الكتب العلمية |location=بيروت |year=1415 هـ |volume=7 |pages=511–512 |edition=1 |chapter=4525- العبّاس |url=https://al-maktaba.org/book/9767/1743 |access-date=17 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924161606/https://al-maktaba.org/book/9767/1743 |archive-date=24 September 2021 |language=ar }}</ref><ref name="ReferenceB">{{cite book |last=ابن الأثير الجزري |author-link=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |publisher=دار الكتب العلمية |year=1994 |volume=3 |page=163 |edition=1 |chapter=2799- عباس بن عبد المطلب |url=https://al-maktaba.org/book/1110/5756 |access-date=20 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913054449/https://al-maktaba.org/book/1110/5756 |archive-date=13 September 2021 |language=ar }}</ref><ref name="ReferenceC">{{cite book |last=ابن عساكر |author-link=ابن عساكر |title=تاريخ دمشق |publisher=دار الفكر للطباعة والنشر والتوزيع |year=1995 |volume=26 |pages=273–381 |edition=1 |chapter=3106 - العباس بن عبد المطلب |url=https://al-maktaba.org/book/71/11957 |access-date=17 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210827020113/https://al-maktaba.org/book/71/11957 |archive-date=27 August 2021 |language=ar }}</ref> * سندس ماءُ: {{اقتباس |'''[[نتيلة بنت جناب|نتيله]]''' بنت جناب بن ڪليب بن مالڪ بن عبد مناف بن عمرو بن عامر بن زيد بن عبد مناة بن عامر بن سعد بن الخزرج بن تيم اللات بن '''نمر بن قاسط''' بن هنب بن افصى بن دعمي بن جديلة بن اسد بن '''ربيعه''' بن [[نزار بن معد|نزار]] بن [[معد بن عدنان|معد]] بن '''[[عدنان]]'''}} هئي.<ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceB"/><ref name="ReferenceC"/> {{Quraysh tree}} == اسلام کان اڳ جي زندگي == === پيدائش ۽ پرورش === {{اسلام}} عباس [[مڪو|مڪي]] ۾ [[عام الفيل]] کان ٽي سال اڳ، 56 ق.ھ ۾ ڄائو، يعني هو رسول الله کان ٽي سال وڏو هو. ابو رزين کان روايت آهي ته عباس رضي الله عنه کان پڇيو ويو: ”توهان وڏا آهيو يا رسول الله ﷺ؟“ هن چيو: ”هو مون کان وڏو آهي، پر آءٌ کانئس اڳ ڄائو هئس.“<ref>{{cite book |author=ابن أبي عاصم |title=الآحاد والمثاني |at=حديث 327 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=277&pid=129907&hid=327 |access-date=3 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305013154/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=277&pid=129907&hid=327 |archive-date=5 March 2016 |language=ar }}</ref> ننڍپڻ ۾ هڪ ڀيري هو گم ٿي ويو، جنهن تي سندس ماءُ [[نتيله بنت جناب]] نذر مڃي ته جيڪڏهن هو ملي ويو ته هوءَ ڪعبي کي ريشم، ديباج ۽ مختلف قسمن جا غلاف پارائيندي. عباس ملي ويو ۽ سندس ماءُ پنهنجي نذر پوري ڪئي؛ اهڙي ريت هوءَ ڪعبي کي اهڙي نموني غلاف پارائيندڙ پهرين عورت هئي.{{حوالو گهربل}} عباس مڪي جي واپاري شخصيتن مان پڻ هو ۽ مصالحن جو ڪاروبار ڪندو هو.<ref name="IbnIshaq113">{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |page=113 |language=en }}</ref> واپار مان هن ڪافي دولت حاصل ڪئي ۽ مڪي جي شاهوڪار ماڻهن ۾ شمار ٿيڻ لڳو.<ref name="IbnIshaq309">{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |pages=309–310 |language=en }}</ref> === حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري === جاهليت جي دور ۾ عباس قريش جي سردارن ۽ معزز شخصيتن مان هڪ هو ۽ [[مسجد الحرام]] جي سار سنڀال ۽ حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري پڻ سنڀاليندو هو. ابن اثير ''اسد الغابه'' ۾ لکي ٿو ته مسجد الحرام جي سار سنڀال جي حوالي سان عباس ڪنهن کي به مسجد الحرام ۾ گارگند يا نامناسب ڳالهه ڪرڻ نه ڏيندو هو ۽ ماڻهو سندس مخالفت ڪرڻ جي سگهه نه رکندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ قريش جي سردارن گڏجي ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو هو ۽ ان ڪم ۾ سندس مددگار هئا.<ref name="UsdAlGhaba">{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |chapter=العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> [[عبدالمطلب بن هاشم]] [[زمزم جو کوھ|زمزم جو کوهه]] کوٽڻ کان پوءِ حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري سنڀالي. عبدالمطلب جي وفات کان پوءِ اها ذميواري سندس پٽ [[ابو طالب بن عبدالمطلب|ابو طالب]] وٽ آئي. ڪجهه سالن کان پوءِ ابو طالب مالي تنگيءَ جو شڪار ٿيو، تنهنڪري هن پنهنجي ڀاءُ عباس کان ايندڙ حج جي موسم تائين ڏهه هزار درهم قرض ورتا ۽ اهي پئسا حاجين کي پاڻي پيارڻ جي انتظامن تي خرچ ڪيا. ايندڙ سال به ابو طالب وٽ پئسا نه هئا، تنهنڪري هن عباس کان وڌيڪ چوڏهن هزار درهم قرض گهريا. عباس ان شرط تي قرض ڏيڻ قبول ڪيو ته جيڪڏهن ابو طالب ايندڙ سال رقم واپس نه ڪري سگهيو ته حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري عباس جي حوالي ڪندو. ابو طالب اها شرط قبول ڪئي ۽ ايندڙ سال رقم واپس نه ڪري سگهڻ سبب اها ذميواري عباس جي حوالي ڪري ڇڏي.<ref>{{cite book |author=علي بن برهان الدين الحلبي |title=السيرة الحلبية |volume=1 |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |author=جواد علي |title=المفصل في تاريخ العرب قبل الإسلام |page=1892 |url=http://islamport.com/d/3/tkh/1/49/769.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304194307/http://islamport.com/d/3/tkh/1/49/769.html |archive-date=4 March 2016 |language=ar }}</ref> عباس کان پوءِ اها ذميواري سندس پٽ [[عبدالله بن عباس]] ڏانهن منتقل ٿي ۽ عباسي خاندان ۾ [[السفاح|سفاح]] جي دور تائين جاري رهي. پوءِ [[عباسي خلافت|بني عباس]] خلافت سنڀالڻ کان پوءِ اها ذميواري ڇڏي ڏني. ان کان پوءِ اها آل زبير ڏانهن منتقل ٿي، جن کي اڳ به عباسين طرفان اها ذميواري سونپي ويندي هئي. بيان موجب اها خدمت سندن اولاد ۾ جاري رهي ۽ اڄ اهي مڪي جي آل عباس الهاشميين جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا ۽ پاڻي پيارڻ واري خدمت، جيڪا هاڻي ''مڪتب الزمازمه الموحد'' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، ان ۾ سندن حصا نسل در نسل منتقل ٿيندا رهيا آهن.<ref>{{cite web |url=http://zamazemah.com.sa/whoarewe/ |title=من نحن |publisher=مكتب الزمازمة الموحد |language=ar |access-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928131831/http://zamazemah.com.sa:80/whoarewe/ |archive-date=28 September 2018 }}</ref><ref>{{cite book |author=فهد العباس وعبدالإله العباس وعباس بصري الغنيمي العباسي |title=نبذات الوصل لذرية أمير المؤمنين الخليفة أبي جعفر منصور المستنصربالله العباسي |publisher=دار ركابي للنشر والتوزيع |url=https://archive.org/download/olomnasb_ymail_20180719/%D9%86%D8%A8%D8%B0%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B5%D9%84%20%D9%84%D8%B0%D8%B1%D9%8A%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D8%A9%20%D8%A3%D8%A8%D9%8A%20%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408193737/https://archive.org/download/olomnasb_ymail_20180719/%D9%86%D8%A8%D8%B0%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B5%D9%84%20%D9%84%D8%B0%D8%B1%D9%8A%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D8%A9%20%D8%A3%D8%A8%D9%8A%20%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1.pdf |archive-date=8 April 2022 |language=ar }}</ref> ==== سندس باري ۾ نازل ٿيل آيت ==== سندس باري ۾ {{قرآن|التوبة|19|لا تخريج=1}} نازل ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>[[سورة التوبة]]، آيت 19.</ref> [[ابن كثير دمشقي|ابن ڪثير]] علي بن ابي طلحه کان روايت ڪري ٿو ته [[عبدالله بن عباس|ابن عباس]] ان آيت جي تفسير ۾ چيو: {{quote|هيءَ آيت '''عباس بن عبدالمطلب''' جي باري ۾ نازل ٿي، جڏهن هو [[غزوه بدر|بدر جي ڏينهن]] قيد ٿيو. هن چيو: ”جيڪڏهن توهان اسلام، هجرت ۽ جهاد ۾ اسان کان اڳتي رهيا آهيو ته اسان به [[مسجد الحرام]] جي سار سنڀال ڪندا هئاسين، حاجين کي پاڻي پياريندا هئاسين ۽ قيدين کي آزاد ڪرائيندا هئاسين.“ پوءِ الله {{عز وجل}} فرمايو: {{قرآن|نص=أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ}} کان وٺي {{قرآن|نص=وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ}} تائين؛ يعني اهي عمل شرڪ جي حالت ۾ ڪيا ويا هئا، ۽ شرڪ جي حالت ۾ ڪيل عمل قبول نه ٿيندو.}}<ref name="IbnKathirTawbah19">{{cite book |author=ابن كثير الدمشقي |title=[[s:تفسير ابن كثير/سورة التوبة#أجعلتم سقاية الحاج وعمارة المسجد الحرام كمن آمن بالله واليوم الآخر وجاهد في سبيل الله لا يستوون عند الله والله لا يهدي القوم الظالمين (19)|تفسير القرآن العظيم]] |chapter=تفسير سورة التوبة، الآية 19 |language=ar }}</ref> === بيعت عقبه ۽ غزوه بدر === عباس پنهنجي ڀائٽي [[محمد|اسلام جي پيغمبر محمد]] سان گڏ [[بيعت عقبه]] وقت موجود هو، جڏهن انصار محمد سان بيعت ڪئي. عباس ان موقعي تي معاهدي کي مضبوط ڪرڻ لاءِ موجود هو، جيتوڻيڪ ان وقت تائين سندس اسلام جو کليل اظهار نه ٿيو هو.<ref name="UsdAlGhaba"/> عباس ٻين [[بنو هاشم|بني هاشم]] جي ماڻهن وانگر [[قريش]] سان گڏ [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] ۾ شريڪ ٿيو. اسلامي روايتن موجب کيس زبردستي جنگ لاءِ آندو ويو هو ۽ رسول الله [[محمد]] پنهنجي صحابين کي بني هاشم جي انهن ماڻهن کي قتل نه ڪرڻ جو حڪم ڏنو هو، جن کي سندن مرضيءَ خلاف جنگ ۾ آندو ويو هو. [[عبدالله بن عباس|ابن عباس]] کان روايت آهي: {{quote|نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ان ڏينهن پنهنجي اصحابن کي فرمايو: ”مون کي خبر آهي ته بني هاشم ۽ ٻين مان ڪجهه ماڻهن کي زبردستي ڪڍيو ويو آهي ۽ انهن کي اسان سان جنگ ڪرڻ جي ڪا خواهش ناهي. تنهنڪري توهان مان جيڪو [[بنو هاشم|بني هاشم]] جي ڪنهن شخص سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري؛ جيڪو ابو البختري بن هشام بن الحارث بن اسد سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري؛ ۽ جيڪو '''عباس بن عبدالمطلب'''، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي چاچي، سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس زبردستي ڪڍيو ويو آهي.“}}<ref>{{cite book |author=ابن هشام |title=السيرة النبوية |chapter=غزوة بدر |language=ar }}</ref> جنگ دوران عباس بن عبدالمطلب، سندس حليف ۽ سندس ڀائٽيو [[عقيل بن ابي طالب]] قيد ڪيا ويا. انهن کي انصاري عبيد بن اوس قيد ڪيو، جنهن کي نبي [[محمد]] ”مُقَرِّن“ جو لقب ڏنو. هو چوي ٿو: {{quote|جڏهن [[غزوه بدر|بدر جو ڏينهن]] آيو ته مون '''عباس بن عبدالمطلب'''، [[عقيل بن ابي طالب]] ۽ عباس جي هڪ [[فهر بن مالڪ|فهري]] حليف کي قيد ڪيو. مون عباس ۽ عقيل کي گڏ ٻڌو. جڏهن [[محمد|رسول الله]] {{صلى الله عليه وسلم}} انهن ٻنهي کي ڏٺو ته مون کي ”مُقَرِّن“ سڏيو ۽ فرمايو: ”انهن ٻنهي کي پڪڙڻ ۾ هڪ معزز فرشتي تنهنجي مدد ڪئي آهي.“}}<ref name="IbnSaad4532">{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4532 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4532 |website=إسلام ويب |language=ar |access-date=4 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref> ابو اليسر پڻ چيو: {{quote|بدر جي ڏينهن مون عباس کي ڏٺو، هو ائين بيٺو هو ڄڻ ڪو بت هجي ۽ سندس اکين مان ڳوڙها وهي رهيا هئا. مون چيو: الله توکي مائٽيءَ جي لحاظ کان بڇڙو بدلو ڏئي، ڇا تون پنهنجي ڀائٽي خلاف سندس دشمنن سان گڏ وڙهين ٿو؟ هن پڇيو: ”هن سان ڇا ٿيو، ڇا هو مارجي ويو؟“ مون چيو: ”الله کيس ان کان وڌيڪ عزت ۽ مدد ڏني آهي.“ هن چيو: ”تون مون سان ڇا ڪرڻ چاهين ٿو؟“ مون چيو: ”قيد ڪرڻ، ڇاڪاڻ⁠تہ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} تنهنجي قتل کان منع ڪئي آهي.“ هن چيو: ”هيءَ سندس مون سان پهرين ڀلائي ناهي.“ پوءِ مون کيس قيد ڪيو ۽ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ وٺي آيس.}}<ref name="DhahabiAbbas">{{cite book |author=شمس الدين الذهبي |title=[[s:سير أعلام النبلاء/العباس بن عبد المطلب|سير أعلام النبلاء]] |chapter=العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> قيد ٿيڻ کان پوءِ عباس کي مضبوطيءَ سان ٻڌو ويو. ان رات [[نبي|نبي]] پنهنجي چاچي عباس جي ڪري جاڳندو رهيو. هڪ صحابي پڇيو: ”اي الله جا نبي، اوهان کي ڪهڙي ڳالهه جاڳائي رکيو آهي؟“ پاڻ فرمايائون: ”عباس جي دانهن مون کي جاڳائي رکيو آهي.“ پوءِ هڪ شخص وڃي سندس ٻڌڻ ڍرو ڪيو. رسول الله پڇيو: ”مون کي عباس جي دانهن ڇو نٿي ٻڌڻ ۾ اچي؟“ ان شخص چيو: ”مون سندس ٻڌڻ ڍرو ڪيو آهي.“ رسول الله فرمايو: ”ته پوءِ سڀني قيدين سان ائين ئي ڪر.“<ref>{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |volume=3 |page=61 |language=ar }}</ref> رسول الله عباس کي، جڏهن هو قيد ۾ هو، چيو ته هو پنهنجو، [[عقيل بن ابي طالب]]، نوفل بن حارث ۽ پنهنجي حليف عتبه بن عمرو جو فديو ادا ڪري. عباس چيو ته هو مسلمان آهي ۽ کيس زبردستي جنگ لاءِ آندو ويو هو. رسول الله کيس فرمايو: ”الله تنهنجي اسلام بابت وڌيڪ ڄاڻي ٿو؛ جيڪڏهن تنهنجي ڳالهه سچي آهي ته الله توکي ان جو اجر ڏيندو، پر ظاهر طور تنهنجو معاملو اسان جي خلاف هو، تنهنڪري پنهنجو فديو ادا ڪر.“ رسول الله اڳ ئي عباس کان ويهه اوقيا سون ورتو هو. عباس عرض ڪيو ته ان کي سندس فديي ۾ شمار ڪيو وڃي، پر پاڻ فرمايائون: ”نه، اهو مال آهي جيڪو الله اسان کي توکان ڏياريو آهي.“ عباس چيو: ”مون وٽ ٻيو مال ڪونهي.“ رسول الله فرمايو: ”پوءِ اهو مال ڪٿي آهي، جيڪو تون مڪي مان نڪرڻ وقت [[ام الفضل بنت الحارث]] وٽ رکي آيو هئين، جڏهن توهان ٻنهي کان سواءِ ڪو به موجود نه هو، ۽ تو هن کي چيو هو ته جيڪڏهن هن سفر ۾ مون سان ڪا مصيبت پيش اچي ته فضل لاءِ ايترو، عبدالله لاءِ ايترو...؟“ عباس چيو: ”ان ذات جو قسم جنهن اوهان کي حق سان موڪليو آهي، ان ڳالهه جي مون ۽ هن کان سواءِ ڪنهن کي به خبر نه هئي؛ هاڻي مون کي يقين آهي ته اوهان الله جا رسول آهيو.“ پوءِ عباس پنهنجو، پنهنجي ڀائٽي ۽ پنهنجي حليف جو فديو ادا ڪيو.<ref name="IbnSaad4539">{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4539 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4539 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101249/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4539 |archive-date=12 November 2018 }}</ref> ان موقعي سان {{قرآن|الأنفال|70}} جي نزول جو ذڪر ڪيو ويو آهي. عباس چوندو هو: {{quote|الله جو قسم، هيءَ آيت منهنجي باري ۾ نازل ٿي، جڏهن مون رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} آڏو پنهنجي اسلام جو ذڪر ڪيو.}}<ref name="IbnKathirAnfal70">{{cite book |author=ابن كثير الدمشقي |title=[[s:تفسير ابن كثير/سورة الأنفال#يا أيها النبي قل لمن في أيديكم من الأسرى إن يعلم الله في قلوبكم خيرا يؤتكم خيرا مما أخذ منكم ويغفر لكم والله غفور رحيم (70)|تفسير القرآن العظيم]] |chapter=تفسير سورة الأنفال، الآية 70 |language=ar }}</ref> فديو ادا ڪرڻ کان پوءِ عباس [[مڪو|مڪي]] موٽي ويو،<ref>{{cite book |author=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=4 |page=30 |language=ar }}</ref> جتي هن حاجين کي پاڻي پيارڻ، سرداري ۽ حاجين جي مهمانيءَ سان لاڳاپيل بني هاشم جون ذميواريون سنڀالڻ جاري رکيون.<ref>{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4545 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4545 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref> === اسلام قبول ڪرڻ بابت روايتون === عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي وقت بابت تاريخي روايتن ۾ اختلاف ملي ٿو. هڪ روايت موجب عباس [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] کان اڳ ئي ڳجهي نموني اسلام قبول ڪري چڪو هو.<ref name="IbnIshaq309"/> بدر ۾ قيد ٿيڻ کان پوءِ عباس پاڻ به رسول الله کي چيو هو ته هو مسلمان آهي، پر کيس زبردستي قريش سان گڏ آندو ويو هو.<ref name="IbnSaad4539"/> ڪجهه روايتن موجب هن بدر کان پوءِ اسلام قبول ڪيو، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ سندس اسلام جي کليل اظهار ۽ مڪي مان هجرت کي [[فتح مڪو|فتح مڪي]] کان ٿورو اڳ واري دور سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |author=Muhammad ibn Jarir al-Tabari |title=The History of al-Ṭabarī |publisher=State University of New York Press |location=Albany |language=en }}</ref><ref>{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |pages=546–548 |language=en }}</ref> اهڙيءَ طرح ذريعن ۾ عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي صحيح وقت بابت مختلف روايتون موجود آهن. == اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ جي زندگي == === اسلام قبول ڪرڻ ۽ هجرت === عباس بعد ۾ اسلام قبول ڪيو، پر سندس اسلام قبول ڪرڻ جي صحيح وقت بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. ڪن روايتن موجب هن [[غزوه خيبر|خيبر جي فتح]] کان اڳ اسلام قبول ڪيو هو، پر پنهنجي اسلام کي لڪائي رکيو ۽ [[فتح مڪو|فتح مڪي]] جي موقعي تي ان جو کليل اظهار ڪيو. [[صحابه جي فهرست#ا|ابو رافع]] کان روايت آهي: {{quote|آءٌ عباس بن عبدالمطلب جو غلام هئس. اسلام اسان جي گهر ۾ داخل ٿي چڪو هو؛ عباس اسلام قبول ڪيو، ام الفضل اسلام قبول ڪيو ۽ مون به اسلام قبول ڪيو. عباس پنهنجي قوم کان ڊڄندو هو، سندن مخالفت کي پسند نه ڪندو هو ۽ پنهنجي اسلام کي لڪائي رکندو هو.}}<ref>{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36745&hid=4703 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref><ref>{{cite web |author=أبو الفرج الأصفهاني |title=كتاب الأغاني |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=482&pid=294511&hid=110 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305014829/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=482&pid=294511&hid=110 |archive-date=5 March 2016 }}</ref><ref>{{cite web |author=ابن كثير |title=البداية والنهاية |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=59&ID=276&idfrom=249&idto=311&bookid=59&startno=24 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101246/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=59&ID=276&idfrom=249&idto=311&bookid=59&startno=24 |archive-date=12 November 2018 }}</ref> هڪ ٻي روايت موجب عباس [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] کان اڳ ئي اسلام قبول ڪري چڪو هو ۽ [[قريش]] جون خبرون رسول الله ڏانهن لکي موڪليندو هو، جڏهن ته مڪي جا مسلمان به سندس مدد ۽ سهارو حاصل ڪندا هئا.<ref>{{cite web |author=ابن عبد البر |title=الاستيعاب في معرفة الأصحاب |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=342003&bk_no=690&startno=2 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112061010/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=342003&bk_no=690&startno=2 |archive-date=12 November 2018 }}</ref><ref name="UsdAlGhaba61">{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |volume=3 |page=61 |language=ar }}</ref> بعد ۾ عباس رسول الله ڏانهن هجرت لاءِ روانو ٿيو. رستي ۾ سندس ملاقات رسول الله سان ٿي، جيڪو ان وقت [[مڪو|مڪي]] ڏانهن وڃي رهيو هو.<ref>{{cite book |author=ابن كثير |title=[[s:البداية والنهاية/الجزء الرابع/فصل إسلام العباس عم النبي صلى الله عليه وسلم|البداية والنهاية]] |volume=4 |chapter=فصل إسلام العباس عم النبي صلى الله عليه وسلم |language=ar }}</ref> عباس رسول الله سان گڏ [[فتح مڪو|فتح مڪي]] ۾ شريڪ ٿيو، جنهن کان پوءِ هجرت جو سلسلو ختم ٿي ويو.<ref name="UsdAlGhaba61"/> روايتن موجب رسول الله کي عباس جي اسلام قبول ڪرڻ تي خوشي ٿي. [[ابو رافع]] بيان ڪري ٿو ته هن رسول الله کي عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي خوشخبري ڏني، جنهن تي رسول الله کيس آزاد ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite web |author=نور الدين علي بن أبي بكر الهيثمي |title=مجمع الزوائد ومنبع الفوائد، كتاب المناقب، باب ما جاء في العباس عم رسول الله صلى الله عليه وسلم ومن جمع معه من ولده، حديث 15469 |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=87&ID=3010&idfrom=15592&idto=15612&bookid=87&startno=3 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101251/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=87&ID=3010&idfrom=15592&idto=15612&bookid=87&startno=3 |archive-date=12 November 2018 }}</ref> عباس ابو رافع کي رسول الله کي تحفي طور ڏنو هو.<ref>{{cite web |title=الطبقات الكبرى، ذكر خدم رسول الله صلى الله عليه وسلم ومواليه |url=http://www.al-eman.com/الكتب/الطبقات%20الكبرى%20**/ذكر%20صدقات%20رسول%20الله%20صلى%20الله%20عليه%20وسلم%20/i54&d54938&c&p1 |website=نداء الإيمان |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190531123717/http://www.al-eman.com/الكتب/الطبقات%20الكبرى%20**/ذكر%20صدقات%20رسول%20الله%20صلى%20الله%20عليه%20وسلم%20/i54&d54938&c&p1 |archive-date=31 May 2019 }}</ref> === جنگين ۾ شرڪت === عباس [[غزوه حنين]] ۾ پڻ شريڪ ٿيو. جڏهن جنگ دوران مسلمانن جي صفن ۾ ڀاڄ پئي ته هو رسول الله سان گڏ ثابت قدم رهيو. عباس بن عبدالمطلب بيان ڪري ٿو: {{quote|آءٌ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} سان گڏ [[غزوه حنين|حنين جي ڏينهن]] موجود هئس. آءٌ ۽ [[ابو سفيان بن الحارث]] بن عبدالمطلب رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} سان گڏ رهياسين ۽ کانئس جدا نه ٿياسين. رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} هڪ اڇي خچر تي سوار هئا، جيڪو کين فروه بن نفاثه جذامي تحفي ۾ ڏنو هو. جڏهن مسلمانن ۽ ڪافرن جو مقابلو ٿيو ته مسلمان پوئتي موٽڻ لڳا، پر رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} پنهنجي خچر کي ڪافرن ڏانهن وڌائڻ لڳا. آءٌ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي خچر جي واڳ جهلي ان کي روڪي رهيو هئس ته جيئن اهو تيزيءَ سان اڳتي نه وڌي، جڏهن ته ابو سفيان رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي رڪاب کي جهليو بيٺو هو. رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو: ”اي عباس! سمره وارن کي سڏ ڪر.“ عباس چوي ٿو ته منهنجو آواز تمام بلند هو، تنهنڪري مون وڏي آواز سان سڏ ڪيو: '''سمره وارا ڪٿي آهن؟''' الله جو قسم، جڏهن هنن منهنجو آواز ٻڌو ته ائين واپس وريا، جيئن ڳئون پنهنجن ٻچن ڏانهن موٽندي آهي، ۽ چوڻ لڳا: '''اسين حاضر آهيون، اسين حاضر آهيون.''' پوءِ انهن ڪافرن سان جنگ شروع ڪئي. انصار کي سڏ ڪيو ويو: ”اي انصار! اي انصار!“ پوءِ اهو سڏ خاص ڪري بني حارث بن خزرج لاءِ ڪيو ويو: ”اي بني حارث بن خزرج! اي بني حارث بن خزرج!“ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} پنهنجي خچر تي ويٺي سندن جنگ ڏانهن ڏٺو ۽ فرمايو: '''هاڻي جنگ گرم ٿي وئي آهي.''' پوءِ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} ڪجهه پٿريون کڻي ڪافرن جي منهن ڏانهن اڇلايون ۽ فرمايو: '''محمد جي رب جو قسم، اهي شڪست کائي ويا.''' آءٌ جنگ ڏانهن ڏسڻ ويس ۽ مون کي اها ساڳي حالت ۾ نظر آئي؛ پر الله جو قسم، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جون پٿريون اڇلائڻ کان پوءِ مون مسلسل ڏٺو ته سندن زور گهٽجندو ويو ۽ سندن حالت پوئتي هٽڻ لڳي.}}<ref>{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=[[s:صحيح مسلم/كتاب الجهاد والسير|صحيح مسلم]] |chapter=كتاب الجهاد والسير، باب في غزوة حنين |at=حديث 1775 |language=ar }}</ref> === حديث جي روايت === عباس بن عبدالمطلب رسول الله کان ڪيترائي حديثون روايت ڪيون. سندس روايتن مان پنجٽيهه حديثون ''مسند [[بقي بن مخلد]]'' ۾، هڪ حديث [[صحيح بخاري]] ۾ ۽ ٽي حديثون [[صحيح مسلم]] ۾ بيان ٿيل آهن.<ref name="DhahabiAbbas"/> عباس کان حديث روايت ڪندڙن ۾ سندس پٽ '''[[عبدالله بن عباس]]'''، '''ڪثير بن عباس''' ۽ '''عبيدالله بن عباس'''، سندس ڌيءَ '''ام ڪلثوم بنت عباس'''، ۽ ٻين راوين مان '''[[احنف بن قيس]]'''، '''[[عبدالله بن الحارث بن نوفل]]'''، '''[[جابر بن عبدالله انصاري|جابر بن عبدالله بن عمرو بن حرام]]'''، '''عبدالله بن عميره'''، '''[[عامر بن سعد بن ابي وقاص]]'''، '''اسحاق بن عبدالله بن نوفل'''، '''مالڪ بن اوس بن الحدثان'''، '''نافع بن [[جبير بن مطعم]]'''، سندس آزاد ڪيل غلام '''صهيب'''، '''عباس بن عبدالرحمان'''، جيڪو [[بنو هاشم|بني هاشم]] جو مولا هو، '''عبدالله بن عنمه مزني'''، '''[[عبدالرحمان بن سابط]] جُمحي''' ۽ '''[[محمد بن ڪعب قرظي]]''' شامل آهن.<ref name="DhahabiAbbas"/><ref>{{cite web |author=المزي |title=عباس بن عبد المطلب، تهذيب الكمال |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=1&pid=649539&bk_no=1857&startno=0 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305013827/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=1&pid=649539&bk_no=1857&startno=0 |archive-date=5 March 2016 }}</ref> سندس روايت ڪيل حديثن مان هڪ [[مسلم بن الحجاج]] پنهنجي [[صحيح مسلم]] ۾ [[عامر بن سعد بن ابي وقاص]] جي واسطي سان روايت ڪئي آهي: {{quote|عباس بن عبدالمطلب کان روايت آهي ته هن رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي فرمائيندي ٻڌو: ”جڏهن ٻانهو سجدو ڪري ٿو ته ساڻس گڏ ست عضوا سجدو ڪن ٿا: سندس چهرو، ٻئي هٿ، ٻئي گوڏا ۽ ٻئي پير.“}}<ref>{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=[[s:صحيح مسلم/كتاب الصلاة#باب أعضاء السجود والنهي عن كف الشعر والثوب وعقص الرأس في الصلاة|صحيح مسلم]] |chapter=كتاب الصلاة، باب أعضاء السجود والنهي عن كف الشعر والثوب وعقص الرأس في الصلاة |language=ar }}</ref> اهڙيءَ طرح [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] پنهنجي [[صحيح بخاري]] ۾ [[عبدالله بن الحارث بن نوفل]] کان روايت ڪري ٿو ته عباس بن عبدالمطلب رسول الله کان پڇيو: {{quote|'''عباس بن عبدالمطلب''' رضي الله عنه نبي {{صلى الله عليه وسلم}} کي چيو: ”اوهان پنهنجي [[ابو طالب بن عبدالمطلب|چاچي]] کي ڪهڙو فائدو پهچايو؟ هو اوهان جي حفاظت ڪندو هو ۽ اوهان جي خاطر ڪاوڙبو هو.“ پاڻ فرمايائون: ”هو باهه جي هڪ هلڪي حصي ۾ آهي؛ جيڪڏهن آءٌ نه هجان ها ته هو باهه جي سڀ کان هيٺئين درجي ۾ هجي ها.“}}<ref>{{cite book |author=محمد بن إسماعيل البخاري |title=[[s:صحيح البخاري/كتاب فضائل الصحابة#باب قصة أبي طالب|صحيح البخاري]] |chapter=كتاب فضائل الصحابة، باب قصة أبي طالب |language=ar }}</ref> == وفات == زندگيءَ جي آخري دور ۾ عباس بن عبدالمطلب جي نظر هلي وئي هئي. روايتن موجب هن پنهنجي وفات وقت ستر غلام آزاد ڪيا. عباس [[مدينو|مديني]] ۾ 12 رجب [[32 ھ]] تي 88 ورهين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي.<ref>{{cite web |title=وفاة العباس بن عبد المطلب عم الرسول صلى الله عليه وسلم 12 رجب 32 هـ |url=http://articles.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=204235 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305053915/http://articles.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=204235 |archive-date=5 March 2016 }}</ref> سندس وفات کان پوءِ [[بنو هاشم|بني هاشم]] مؤذن موڪليا، جن [[مدينو|مديني]] جي ماڻهن کي سندس وفات جي خبر ڏيندي اعلان ڪيو: '''”الله ان شخص تي رحم ڪري، جيڪو عباس بن عبدالمطلب جي جنازي ۾ شريڪ ٿئي.“''' ان اعلان کان پوءِ ماڻهن جو وڏو ميڙ سندس جنازي ۾ شريڪ ٿيو. جنازي کي کڻڻ ۽ تدفين ۾ شريڪ ٿيڻ لاءِ ماڻهن جي گهڻي رش ٿي وئي، جنهن سبب خليفي [[عثمان بن عفان]] کي ماڻهن جي ميڙ کي منظم ڪرڻ لاءِ انتظام ڪرڻو پيو. [[عثمان بن عفان]] سندس غسل وقت موجود هو، جڏهن ته [[علي بن ابي طالب]]، عباس جي پٽ [[عبدالله بن عباس]] ۽ سندس ٻين ٻن پٽن قثم بن عباس ۽ عبيدالله بن عباس کيس غسل ڏنو. عثمان بن عفان سندس جنازي نماز پڙهائي، جنهن کان پوءِ عباس بن عبدالمطلب کي [[جنت البقيع|بقيع الغرقد]] ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="DhahabiAbbas"/> == اسلام ۾ فضيلت ۽ مرتبو == اسلامي روايتن ۾ عباس بن عبدالمطلب کي [[محمد|رسول الله]] ۽ [[صحابي|صحابه]] وٽ وڏي مرتبي وارو بيان ڪيو ويو آهي. ابو سفيان بن حارث پنهنجي والد کان روايت ڪري ٿو: {{quote|عباس، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ ماڻهن مان وڏي مرتبي وارو هو، ۽ صحابه عباس جي فضيلت کي مڃيندا هئا، ساڻس صلاح مشورو ڪندا هئا ۽ سندس راءِ وٺندا هئا.}}<ref name="IbnHajarIsaba">{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=4 |page=30 |language=ar }}</ref> روايت آهي ته جڏهن عباس [[عمر بن خطاب]] يا [[عثمان بن عفان]] وٽان لنگهندو هو ۽ اهي سواريءَ تي هوندا هئا ته سندس احترام ۾ سواريءَ تان لهي پوندا هئا ۽ جيستائين هو اڳتي نه نڪري ويندو هو، تيستائين ائين رهندا هئا.<ref>{{cite book |last=ابن عساكر |title=تاريخ دمشق |id=حديث 26795 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=798&pid=383249&hid=26795 |language=ar }}</ref> هڪ موقعي تي عمر بن خطاب عباس کي چيو: {{quote|الله جو قسم، جنهن ڏينهن تون اسلام آڻيندين، تنهنجو اسلام آڻڻ مون کي خطاب جي اسلام آڻڻ کان به وڌيڪ پيارو هو، جيڪڏهن هو اسلام آڻي ها؛ ۽ ان جو سبب رڳو اهو هو ته مون کي خبر هئي ته تنهنجو اسلام آڻڻ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي خطاب جي اسلام آڻڻ کان وڌيڪ پيارو هو.}}<ref>{{cite book |last=ابن كثير |title=[[s:البداية والنهاية/الجزء الرابع/فصل نزول النبي عليه السلام إلى مر الظهران|البداية والنهاية، الجزء الرابع، فصل نزول النبي عليه السلام إلى مر الظهران]] |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |last=ابن هشام |title=السيرة النبوية |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=1380&idto=1380&bk_no=58&ID=650 |access-date=4 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190303033218/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=1380&idto=1380&bk_no=58&ID=650 |archive-date=3 March 2019 |language=ar }}</ref> [[عائشه بنت ابي بڪر|عائشه]] کان روايت آهي: {{quote|مون رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي ڪنهن ٻئي شخص جو ايترو احترام ڪندي نه ڏٺو، جيترو هو عباس جو احترام ۽ عزت ڪندو هو.}}<ref>{{cite book |last=الذهبي |title=تاريخ الإسلام |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=443035&bk_no=936&startno=3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225225043/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=443035&bk_no=936&startno=3 |archive-date=25 December 2018 |language=ar }}</ref> نسب جي علم ۾ عباس بن عبدالمطلب لاءِ ''سيد الاعمام'' (چاچن جو سردار) جو لقب پڻ استعمال ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو [[محمد]] جو چاچو هو.<ref>{{cite web |title=سيد الأعمام |url=http://www.bani-alabbas.com/articles.php?action=show&id=107 |website=الأمانة العامة لأنساب السادة العباسيين |access-date=August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190409143946/http://www.bani-alabbas.com/articles.php?action=show&id=107 |archive-date=9 April 2019 |url-status=dead |language=ar }}</ref> === عباس وسيلي مينهن جي دعا === روايت آهي ته [[عمر بن خطاب]] جي خلافت دوران جڏهن ڏڪار پوندو هو ته هو عباس بن عبدالمطلب کي دعا لاءِ اڳتي ڪندو هو ۽ چوندو هو: {{quote|اي الله! اسان اڳ پنهنجي نبيءَ وسيلي توکان مينهن گهرندا هئاسين ۽ تون اسان کي مينهن ڏيندو هئين؛ هاڻي اسان پنهنجي نبيءَ جي چاچي وسيلي توکان مينهن گهرون ٿا، تنهنڪري اسان کي مينهن عطا ڪر.}} روايت موجب پوءِ مينهن وسندو هو.<ref>{{cite book |author=البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الاستسقاء |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&bk_no=52&ID=1873 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405195220/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1 |archive-date=5 April 2016 |language=ar }}</ref> صحابي [[حسان بن ثابت]] ان واقعي بابت شعر چيو:<ref name="Shamela"/><ref>{{cite book |last=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |volume=3 |page=63 |language=ar }}</ref> {{quote| سأل الإمامُ وقد تتابع جدبُنا\\فَسَقَى الغمام بغُرَّة العباسِ عم النبي وصِنوِ والده الذي\\ورث النبيَّ بذاك دُون الناسِ أحيا الإله به البلاد فأصبحت\\مُخضرَّة الأجنابِ بعد الياسِ<br/> ترجمو:<br/> امام دعا گهري، جڏهن ڏڪار ويو هو وڌي\\عباس جي برڪت سان، ڪڪر مينهن ويا وسي نبيءَ جو چاچو، سندس والد جو سڳو ڀاءُ\\اهو شرف کيس مليو، ٻين کان ٿيو سَواءُ الله سندس وسيلي ملڪ کي جيئاريو وري\\نااميديءَ کان پوءِ هر پاسي ساوڪ وئي ڀري}} عباس بن عتبه بن ابي لهب پڻ شعر چيو:<ref>{{cite book |last=ابن عساكر |title=[[تاريخ دمشق]] |volume=26 |page=361 |language=ar }}</ref> {{quote| بعمّي سقى الله الحجاز وأهله\\عشية يستسقي بشيبته عمر توجه بالعباس في الجدب راغبًا\\إليه فما إن رام حتى أتى المطر ومنا رسول الله فينا تراثه\\فهل فوق هذا للمفاخر مفتخر<br/> ترجمو:<br/> منهنجي چاچي سان حجاز تي، رب مينهن وسايو\\جڏهن عمر سندس اڇن وارن سان دعا لاءِ آيو ڏڪار ۾ عباس کي اڳيان ڪري، رب ڏانهن ڪيائين پڪار\\اڃا دعا پوري نه ٿي، ته وسي پيو مينهن اپار اسان مان آهي رسول الله، سندس ورثو اسان ۾ آ\\پوءِ هن کان وڌ فخر جو، ٻيو ڪهڙو سبب ڀلا؟}} ربيعه بن حارث بن عبدالمطلب کان روايت آهي: {{quote|عباس بن عبدالمطلب رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ آيو، ان وقت هو ڪاوڙيل هو ۽ آءٌ به اتي موجود هئس. رسول الله پڇيس: ”توکي ڪهڙي ڳالهه ڪاوڙايو آهي؟“ هن چيو: ”اي الله جا رسول! اسان ۽ قريش جو هي ڪهڙو معاملو آهي، جو جڏهن اهي پاڻ ۾ ملن ٿا ته خوش چهري سان ملن ٿا، پر جڏهن اسان سان ملن ٿا ته اهڙي نموني نٿا ملن؟“ ان تي رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} ڪاوڙجي پيو، ايتري قدر جو سندس چهرو ڳاڙهو ٿي ويو، پوءِ فرمايائين: ”ان ذات جو قسم، جنهن جي هٿ ۾ منهنجي جان آهي، ڪنهن شخص جي دل ۾ ايمان داخل نه ٿيندو، جيستائين هو توهان سان الله ۽ سندس رسول جي خاطر محبت نه ڪري.“ پوءِ فرمايائين: ”اي ماڻهوؤ! جنهن منهنجي چاچي کي ايذايو، تنهن مون کي ايذايو، ڇاڪاڻ⁠تہ ماڻهوءَ جو چاچو سندس پيءُ جهڙو هوندو آهي.“}}<ref>{{cite book |last=الترمذي |title=سنن الترمذي |chapter=كتاب المناقب، باب مناقب العباس بن عبد المطلب |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=7291&idto=7300&bk_no=56&ID=2036#docu |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101239/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=7291&idto=7300&bk_no=56&ID=2036 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref> هن واقعي جي تشريح بابت اسلامي عالمن ۾ ''توسل'' جي نوعيت جي حوالي سان مختلف رايا ملي سگهن ٿا. ڪجهه سني ذريعا ان کي عباس جي دعا وسيلي توسل قرار ڏين ٿا ۽ ان کي جائز توسل جي مثال طور پيش ڪن ٿا.<ref>{{cite web |author=مجلة البحوث الإسلامية |title=التوسل المشروع والممنوع |url=http://www.alifta.net/Fatawa/fatawaDetails.aspx?BookID=2&View=Page&PageNo=6&PageID=10903 |access-date=6 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112061037/http://www.alifta.net/Fatawa/fatawaDetails.aspx?BookID=2&View=Page&PageNo=6&PageID=10903 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref><ref>{{cite web |author=مركز الفتوى |title=حقيقة ودلالة توسل عمر بالعباس |url=http://fatwa.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=191537 |website=إسلام ويب |access-date=6 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101320/http://fatwa.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=191537 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref> == ذاتي زندگي == === حليو ۽ شخصيت === [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]]، ڪلبي کان عباس جي حليي بابت نقل ڪري ٿو ته هو معزز، رعبدار، عقلمند ۽ خوبصورت هو؛ سندس رنگ اڇو ۽ چهرو ڀريل هو، سندس ٻه چوٽيون هيون ۽ قد معتدل هو. ذهبي پاڻ سندس باري ۾ لکي ٿو: {{quote|بلڪه هو ڊگهن ماڻهن مان هو، صورت ۾ نهايت سهڻو، وجيهه ۽ تمام بلند آواز وارو هو، ان سان گڏ وڏي بردباري ۽ سرداريءَ وارو هو.}} ٻئي هنڌ ذهبي لکي ٿو: {{quote|هو مڪمل جسماني بناوت وارو ۽ نهايت بلند آواز وارو هو.}}<ref name="DhahabiAbbas"/> سندس بلند آواز بابت روايت آهي ته جڏهن کيس پنهنجن خادمن جي ضرورت پوندي هئي ته هو [[جبل سلع|سلع جبل]] تي بيهي کين سڏيندو هو ۽ اهي اٺ يا نو ميل پري غابه واري علائقي ۾ به سندس آواز ٻڌندا هئا.<ref>{{cite book |last=علي بن برهان الدين الحلبي |title=[[s:السيرة الحلبية/غزوة حنين|السيرة الحلبية، غزوة حنين]] |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |last=ابن عساكر |title=تاريخ دمشق |volume=26 |id=حديث 26839 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=798&pid=383249&hid=26839 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101253/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=798&pid=383249&hid=26839 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref> ذهبي، [[عمر بن خطاب|عمر]] جي آزاد ڪيل غلام اسلم کان هڪ روايت نقل ڪري ٿو ته جڏهن عمر شام جي ويجهو پهتو ته هن پنهنجي غلام جي سواري ورتي ۽ غلام کي پنهنجي سواريءَ تي ويهاريو. عباس ان وقت عمر جي اڳيان هڪ عمدي گهوڙي تي سوار هو ۽ هو سهڻو شخص هو. اتان جا سردار عباس کي سلام ڪندا رهيا، کيس عمر سمجهي رهيا هئا، جڏهن ته عباس اشارو ڪري کين ٻڌائيندو رهيو ته عمر هو نه، پر ٻيو شخص آهي.<ref name="DhahabiAbbas"/> [[مرتضيٰ زبيدي|زبيدي]] ''[[تاج العروس من جواهر القاموس|تاج العروس]]'' ۾ لکي ٿو ته ''ذو الرأي'' عباس بن عبدالمطلب هاشمي جو لقب هو.<ref>{{cite book |last=الزبيدي |first=مرتضى |title=تاج العروس من جواهر القاموس |publisher=دار مكتبة الحياة |location=بيروت |volume=10 |page=141 |url=https://www.google.com.sa/books/edition/%D8%B4%D8%B1%D8%AD_%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%85%D9%89_%D8%AA%D8%A7/kKEKNeFtwIEC?hl=en&gbpv=1&dq=%D8%B0%D9%88+%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A3%D9%8A+%D9%84%D9%82%D8%A8+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3+%D8%A8%D9%86+%D8%B9%D8%A8%D8%AF+%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B7%D9%84%D8%A8&pg=PA141&printsec=frontcover |archive-url=http://web.archive.org/web/20241221115344/https://www.google.com.sa/books/edition/%D8%B4%D8%B1%D8%AD_%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%85%D9%89_%D8%AA%D8%A7/kKEKNeFtwIEC?hl=en&gbpv=1&dq=%D8%B0%D9%88+%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A3%D9%8A+%D9%84%D9%82%D8%A8+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3+%D8%A8%D9%86+%D8%B9%D8%A8%D8%AF+%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B7%D9%84%D8%A8&pg=PA141&printsec=frontcover |archive-date=21 December 2024 |language=ar }}</ref> === شاديون ۽ اولاد === عباس بن عبدالمطلب جي شادين ۽ اولاد بابت قديم نسب نامن ۽ سوانحي ذريعن ۾ ڪجهه اختلاف ملي ٿو. سندس مشهور زالن مان '''ام الفضل لبابه ڪبرى هلاليه'''، يعني [[لبابه بنت حارث|لبابه بنت حارث]] هئي. هوءَ شروعاتي مسلمان عورتن مان هئي ۽ [[خديجه بنت خويلد]] کان پوءِ اسلام قبول ڪندڙ عورتن مان شمار ڪئي وڃي ٿي. روايت موجب [[ابو لهب]] جڏهن ابو رافع تي حملو ڪيو ته لبابه خيمي جي ٿنڀي سان ابو لهب کي ڌڪ هنيو.<ref name="Roded1994">{{cite book |last=Roded |first=Ruth |title=Women in Islamic Biographical Collections: From Ibn Sa'd to Who's Who |publisher=Lynne Rienner Publishers |location=Boulder |year=1994 |pages=37–38 |isbn=1-55587-442-8 |language=en }}</ref> لبابه مان عباس کي '''[[فضل بن عباس]]'''، '''[[عبدالله بن عباس]]'''، '''عبيدالله بن عباس'''، '''[[قثم بن عباس]]'''، '''[[معبد بن عباس]]'''، '''عبدالرحمان بن عباس''' ۽ '''[[ام حبيب بنت عباس]]''' ڄاوا.<ref>{{cite book |last=الطبري |title=The History of al-Ṭabarī |editor-last=Landau-Tasseron |editor-first=Ella |publisher=State University of New York Press |page=201 |language=en }}</ref> فضل سندس وڏو پٽ هو ۽ عباس ۽ لبابه جي ڪنيت ''ابوالفضل'' ۽ ''ام الفضل'' به ان سان منسوب هئي. [[عبدالله بن عباس]] اسلامي علمي روايت ۾ ''حبر الامة'' جي لقب سان مشهور ٿيو. روايت موجب [[محمد|نبي محمد]] سندس لاءِ دعا ڪئي: {{quote|اي الله! کيس دين جي سمجهه عطا ڪر.}} عبيدالله جي ڪنيت ابو محمد هئي، جڏهن ته قثم بابت روايت آهي ته سندس نسل اڳتي نه هليو. عبدالرحمان [[شام]] ۾ وفات ڪئي ۽ معبد افريقه ۾ مارجي ويو. ام حبيب جي شادي اسود بن سفيان بن عبد الاسد مخزومي سان ٿي. عباس جي ٻين زالن ۾ قريش سان تعلق رکندڙ '''فاطمه بنت جنيد''' جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=8 |chapter=11586 |language=ar }}</ref> سندس هڪ ٻي زال '''حجيله بنت جندب بن ربيع هذليه''' هئي، جنهن مان '''حارث بن عباس''' جي ڄمڻ جو ذڪر ملي ٿو؛ البت ڪجهه ذريعن ۾ حارث جي ماءُ بابت اختلاف آهي.<ref name="IbnHajar1904">{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=2 |chapter=1904 |language=ar }}</ref> ڪجهه ذريعن ۾ عباس جي هڪ ام ولد جو نالو '''سبأ''' ڄاڻايو ويو آهي، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ سندس هڪ يوناني ٻانهي يا ام ولد جو نالو '''مسليه''' ڏنو ويو آهي.<ref name="IbnSaadAbbas">{{cite book |last=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى |volume=4 |chapter=العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> انهن روايتن موجب '''[[تمام بن عباس]]'''، '''[[ڪثير بن عباس]]''' ۽ ڪجهه ڌيئرون ام ولد مان ڄايون. ڪثير کي فقيهه طور پڻ بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته تمام عباس جي ننڍن پٽن مان هو.<ref name="Tabari75">{{cite book |last=الطبري |title=The History of al-Ṭabarī |editor-last=Landau-Tasseron |editor-first=Ella |volume=39 |pages=75–76 |publisher=State University of New York Press |language=en }}</ref> سندس ڌيئرن ۾ '''اميمه بنت عباس''' جو پڻ ذڪر ملي ٿو. اميمه جي شادي عباس بن عتبه بن ابي لهب سان ٿي ۽ سندس پٽ فضل بن عباس بن عتبه شاعر طور مشهور ٿيو.<ref name="IbnHajarAmina">{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |first=أحمد |title=الإصابة في تمييز الصحابة |publisher=دار الكتب العلمية |location=بيروت |edition=1 |year=1415 هـ |volume=8 |page=41 |chapter=10899- آمنة بنت العباس بن عبد المطلب |url=https://al-maktaba.org/book/9767/3955 |access-date=17 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913060322/https://al-maktaba.org/book/9767/3955 |archive-date=13 September 2021 |language=ar }}</ref> ذريعن ۾ '''صفيه بنت عباس'''، '''آمنه بنت عباس'''، '''ام قثم بنت عباس''' ۽ [[ام ڪلثوم بنت عباس]] جو پڻ ذڪر ملي ٿو. صفيه جي شادي بني سعد بن بڪر جي حارث بن يعمر سان ٿي.<ref name="IbnSaadAbbas"/><ref name="IbnHajarAmina"/> ام قثم جو ذڪر ابن سعد جي ''الطبقات الكبرى'' ۾ ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى |volume=8 |page=466 |url=http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3051_%D8%A7%D9%84%D8%B7%D8%A8%D9%82%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%A8%D8%B1%D9%89-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%A8%D9%86-%D8%B3%D8%B9%D8%AF-%D8%AC-%D9%A8/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_464 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614154631/http://shiaonlinelibrary.com/الكتب/3051_الطبقات-الكبرى-محمد-بن-سعد-ج-٨/الصفحة_464 |archive-date=14 June 2020 |language=ar }}</ref> ام ڪلثوم جي ماءُ بابت پڻ اختلاف آهي؛ هڪ روايت موجب هوءَ ام ولد مان هئي، جڏهن ته ٻي روايت ۾ سندس ماءُ '''ام سلمه بنت محميه بن جزء زبيدي''' ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="IbnFahd">{{cite book |last=ابن فهد المكي |first=جار الله محمد بن عبد العزيز |title=تحفة اللطائف في فضائل الحبر عبد الله بن عباس ووج الطائف |publisher=دار الكتب العلمية |year=2012 |page=195 |isbn=978-2-7451-7155-9 |url=https://books.google.com.eg/books?id=OxZHDwAAQBAJ&pg=PT183 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200330042755/https://books.google.com.eg/books?id=OxZHDwAAQBAJ&pg=PT183 |archive-date=30 March 2020 |language=ar }}</ref> سندس ٻين پٽن ۾ '''عون بن عباس''' ۽ '''مشير بن عباس''' جا نالا پڻ ڪجهه سوانحي ذريعن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=5 |chapter=6279 |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=6 |chapter=8329 |language=ar }}</ref> بلاذري پڻ عباس جي اولاد جو ذڪر ''أنساب الأشراف'' ۾ ڪيو آهي.<ref>{{cite book |last=البلاذري |title=أنساب الأشراف |chapter=فولد العباس بن عبد المطلب |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=196&pid=124937 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171105072629/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=196 |archive-date=5 November 2017 |language=ar }}</ref> ڪجهه بعد وارن ذريعن ۾ '''تڪانه''' نالي بني قريظه سان تعلق رکندڙ عورت جو به ذڪر ملي ٿو، جنهن بابت چيو ويو آهي ته هوءَ اڳ [[محمد|نبي محمد]] جي ملڪيت ۾ هئي ۽ پوءِ عباس سان سندس نڪاح ٿيو؛ انهن روايتن موجب ان مان عباس کي اولاد نه ٿيو.<ref>{{cite book |last=المجلسي |title=حياة القلوب |volume=2 |translator-last=Rizvi |title-trans=A Detailed Biography of Prophet Muhammad |page=1180 |language=ar }}</ref> عباس جي اولاد جون قبرون مختلف علائقن ۾ پکڙيل هيون. ڪلبي کان منقول آهي: {{quote|اسان ڪنهن به ماءُ جي اولاد جون قبرون عباس جي اولاد جي قبرن کان وڌيڪ هڪ ٻئي کان پري نه ڏٺيون.}}<ref name="DhahabiAbbas"/> == شيعه نظرئي ۾ == عباس بن عبدالمطلب بابت شيعه رجالي ۽ تاريخي ذريعن ۾ مختلف روايتون نقل ٿيل آهن. ڪجهه روايتون سندس ساراهه ڪن ٿيون، جڏهن ته ڪجهه شيعه عالمن انهن روايتن جي سند کي ضعيف يا مرسل قرار ڏنو آهي. [[ابوالقاسم خوئي]] پنهنجي رجالي جائزي ۾ عباس بابت آيل روايتن تي بحث ڪندي سندس [[علي بن ابي طالب]] ۽ [[فاطمه زهرا]] جي حمايت، خاص ڪري خلافت ۽ [[فدڪ]] جي معاملي ۾، تنقيدي موقف اختيار ڪيو آهي. خوئي لکي ٿو: {{quote|خلاصو هي آهي ته عباس لاءِ ڪا ساراهه ثابت نه ٿي آهي، ۽ ''الڪافي'' ۾ سندس مذمت بابت آيل روايت صحيح السند آهي؛ ۽ سندس لاءِ اها ڳالهه گهٽتائي طور ڪافي آهي ته هن علي بن ابي طالب {{عليه السلام}} جي معاملي ۽ صديقه طاهره جي فدڪ واري معاملي ڏانهن ايترو به ڌيان نه ڏنو، جيترو پنهنجي ميزاب جي معاملي ڏانهن ڏنو.}}<ref>{{cite book |last=الخوئي |first=أبو القاسم |title=معجم رجال الحديث |volume=10 |page=252 |chapter=6189 – العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> == فلم ۽ ٽيليويزن ۾ == * [[2006ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[خالد بن وليد (ٽيليويزن سلسلو)|خالد بن وليد]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[عبدالرحمان ابو القاسم]] ادا ڪيو. * [[2008ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[قمر بني هاشم (ٽيليويزن سلسلو)|قمر بني هاشم]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[احمد صلان]] ادا ڪيو. * [[2009ع]] ۾ فلم ''[[الخوافي والقوادم في نصرة الإسلام (فلم)|الخوافي والقوادم]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[رفيق علي احمد]] ادا ڪيو. * [[2010ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[رايات الحق (ٽيليويزن سلسلو)|رايات الحق]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[عبدالحڪيم قطيفان]] ادا ڪيو. * [[2012ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[عمر (ٽيليويزن سلسلو)|عمر]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[شمم الحسن]] ادا ڪيو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:محمد]] [[زمرو:صحابه]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] 2ad6je26kuh1zjdu3nngndf1utm1z0s 414463 414461 2026-09-22T22:03:40Z Intisar Ali 8681 /* */ 414463 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = عباس بن عبدالمطلب | image = العباس بن عبد المطلب.png | caption = عباس بن عبدالمطلب جي نالي جي خطاطي | titles = حرمين جو ساقي، سيد الاعمام، ذوالرأي | birth_date = {{Circa}} [[568ع]] | birth_place = [[مڪو]]، [[تهامه]]، [[عربي اپٻيٽ]] | death_date = 12 [[رجب]] [[32 هـ|32 ھ]] / {{Circa}} [[653ع]] | death_place = [[مدينو]] | venerated_in = [[اسلام]] | resting_place = [[جنت البقيع]]، [[مدينو]] | occupation = واپاري | known_for = [[محمد|رسول الله محمد ﷺ]] جو چاچو، حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري ۽ [[عباسي خلافت|عباسي خاندان]] جو جد امجد | spouse = [[لبابه بنت حارث]]، فاطمه بنت جنيد، هاجله بنت جندوب، تڪانه | parents = [[عبدالمطلب بن هاشم]] ۽ [[نتيله بنت جناب]] | children = [[فضل بن عباس]]، [[عبدالله بن عباس]]، [[عبيدالله بن عباس]]، [[قثم بن عباس]]، [[عبدالرحمان بن عباس]]، [[معبد بن عباس]]، [[حارث بن عباس]]، [[ڪثير بن عباس]]، [[صحابه جي فهرست#ع|عون بن عباس]]، [[تمام بن عباس]] ۽ ٻيا | relatives = [[محمد|محمد ﷺ]] (ڀائٽيو) | lineage = [[بنو هاشم]]، [[قريش]] | kunya = ابو الفضل }} '''ابوالفضل عباس بن عبدالمطلب الهاشمي القرشي''' (تقريباً [[568ع]] – [[653ع]])، عام طور '''عباس بن عبدالمطلب''' جي نالي سان مشهور، [[محمد|رسول الله محمد ﷺ]] جو چاچو ۽ [[صحابه|صحابي]] هو. سندس ڪنيت '''ابوالفضل''' هئي. هو [[عبدالمطلب بن هاشم]] جو پٽ ۽ [[بنو هاشم]] سان تعلق رکندڙ هو. سندس ماءُ [[نتيله بنت جناب|نتيله بنت جناب النمريه]] هئي. هو [[مڪو|مڪي]] ۾ ڄائو ۽ عمر ۾ رسول الله ﷺ کان لڳ ڀڳ ٻه يا ٽي سال وڏو هو. عباس رسول الله ﷺ جي انهن چاچن مان هو، جن اسلام قبول ڪيو؛ [[حمزه بن عبدالمطلب]] پڻ اسلام قبول ڪندڙ سندس چاچن مان هو. هو رسول الله ﷺ جو عديل پڻ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ رسول الله ﷺ جي گهرواري [[ميمونه بنت حارث]]، عباس جي گهرواري [[لبابه بنت حارث]] جي ڀيڻ هئي. عباس مڪي جي هڪ مالدار واپاري خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ پاڻ پڻ واپار ڪندو هو. جاهليت واري دور ۾ [[مسجد الحرام|بيت الحرام]] سان لاڳاپيل ذميوارين ۾ سندس اهم حيثيت هئي. [[ابو طالب بن عبدالمطلب|ابو طالب]] کان پوءِ حاجين کي پاڻي مهيا ڪرڻ، يعني سقايت، جي ذميواري عباس جي حوالي ٿي. اسلام جي شروعاتي دور ۾ عباس مڪي ۾ رهيو. روايتن موجب [[هجرت]] کان اڳ هن ڪيترن موقعن تي رسول الله ﷺ جي حفاظت ۽ مدد ڪئي. اسلام قبول ڪرڻ کان اڳ هن [[بيعت عقبه]] جي موقعي تي پڻ شرڪت ڪئي ۽ رسول الله ﷺ جي طرفان ٿيندڙ معاهدي بابت ڳالهه ٻولهه ۾ حصو ورتو. عباس [[غزوه بدر]] ۾ [[قريش]] سان گڏ شامل ٿيو، جنگ ۾ هو مسلمانن جي هٿان قيد ٿيو، جنهن کان پوءِ فديو ڏئي آزاد ٿيو ۽ مڪي موٽي ويو. سندس اسلام قبول ڪرڻ جي صحيح وقت بابت روايتن ۾ اختلاف ملي ٿو. ڪجهه روايتن موجب هن [[فتح مڪو|فتح مڪي]] کان ٿورو اڳ اسلام قبول ڪيو، جڏهن تہ ٻين روايتن موجب هو ان کان اڳ ئي مسلمان ٿي چڪو هو، پر ڪجهه وقت تائين مڪي ۾ رهندو رهيو. عباس رسول الله ﷺ جي ويجهن مائٽن مان هو. اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ رسول الله ﷺ سندس عزت ۽ احترام ڪندو هو. [[غزوه حنين]] دوران جڏهن مسلمانن جي صفن ۾ عارضي انتشار پيدا ٿيو، تڏهن عباس انهن ماڻهن مان هو، جيڪي رسول الله ﷺ سان گڏ ثابت قدم رهيا. عباس ۽ سندس خاندان کي [[اهل بيت]] سان نسبت ڏني وڃي ٿي ۽ آل عباس لاءِ صدقي جي مال بابت اهي ئي شرعي پابنديون بيان ڪيون ويون آهن، جيڪي رسول الله ﷺ جي ويجهن هاشمي مائٽن لاءِ هيون. عباس جون ڪيترائي شاديون ٿيون. سندس مشهور گهروارين مان [[لبابه بنت حارث]] شامل هئي، جيڪا '''ام الفضل''' جي نالي سان پڻ مشهور هئي. ٻين زالن ۾ فاطمه بنت جنيد، هاجله بنت جندوب ۽ تڪانه جا نالا بيان ڪيا وڃن ٿا. سندس پٽ [[عبدالله بن عباس]] اسلامي تاريخ جي مشهور صحابي، قرآن جي مفسر ۽ عالم طور مشهور ٿيو. عباس جي نسل کي '''عباسي''' سڏيو وڃي ٿو. بعد ۾ سندس پٽ [[عبدالله بن عباس]] جي نسلي سلسلي مان [[عباسي خلافت|عباسي خاندان]] وجود ۾ آيو، جنهن 8هين صدي عيسويءَ ۾ خلافت قائم ڪئي.<ref name="encyclopedia">{{cite book |last=Glassé |first=Cyril |year=2002 |title=The New Encyclopedia of Islam |publisher=AltaMira Press |location=Walnut Creek, California |isbn=0-7591-0190-6 |url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas |url-access=registration }}</ref> عباسي حڪمران پنهنجي نسب کي عباس بن عبدالمطلب سان ڳنڍيندا هئا. عباس [[عثمان بن عفان]] جي خلافت دوران [[32 هـ|32 ھ]] ([[653ع]]) ۾ [[مدينو|مديني]] ۾ وفات ڪئي. کيس [[جنت البقيع|بقيع الغرقد]] ۾ دفن ڪيو ويو. ==خاندان== سندس تعلق مڪي جي بنو ھاشم قبيلي سان ھيو. عبدالمطلب جو سڀ کان ننڍو پٽ ھيو. سندس والده جو نالو [[نتيله بنت جناب]] جنھن جو تعلق [[نمير قبيلي]] سان ھيو<ref>{{cite book |last=al-Tabari|first=Muhammad ibn Jarir|title=''Tarikh al-Rusul wa'l-Muluk: Biographies of the Prophet's Companions and Their Successors''|volume=39|page=24|year=1998|publisher=Albany: State University of New York Press}}</ref> ===نسب=== * سندس نسب هي آهي: {{اقتباس |'''عباس بن [[عبد المطلب بن هاشم|عبدالمطلب]]''' (جنهن جو نالو شيبه هو) بن [[هاشم بن عبد مناف|هاشم]] (جنهن جو نالو عمرو هو) بن [[عبد مناف بن قصي|عبد مناف]] (جنهن جو نالو مغيره هو) بن [[قصي بن كلاب|قصي]] (جنهن جو نالو زيد هو) بن [[كلاب بن مرة|ڪلّاب]] بن [[مرة بن كعب|مره]] بن [[كعب بن لؤي|ڪعب]] بن [[لؤي بن غالب|لؤي]] بن [[غالب بن فهر|غالب]] بن [[فهر بن مالك|فهر]] بن [[مالك بن النضر|مالڪ]] بن [[النضر بن كنانة|نضر]] (جنهن جو نالو قيس هو)، جيڪو [[قريش]] هو، بن [[كنانة بن خزيمة|ڪنانه]] بن [[خزيمة بن مدركة|خزيمه]] بن [[مدركة بن إلياس|مدرڪه]] (جنهن جو نالو عامر هو) بن [[إلياس بن مضر|الياس]] بن [[مضر]] بن [[نزار بن معد|نزار]] بن [[معد بن عدنان|معد]] بن [[عدنان]]}}.<ref name="ReferenceA">{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |first=أحمد |author-link=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |publisher=دار الكتب العلمية |location=بيروت |year=1415 هـ |volume=7 |pages=511–512 |edition=1 |chapter=4525- العبّاس |url=https://al-maktaba.org/book/9767/1743 |access-date=17 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924161606/https://al-maktaba.org/book/9767/1743 |archive-date=24 September 2021 |language=ar }}</ref><ref name="ReferenceB">{{cite book |last=ابن الأثير الجزري |author-link=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |publisher=دار الكتب العلمية |year=1994 |volume=3 |page=163 |edition=1 |chapter=2799- عباس بن عبد المطلب |url=https://al-maktaba.org/book/1110/5756 |access-date=20 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913054449/https://al-maktaba.org/book/1110/5756 |archive-date=13 September 2021 |language=ar }}</ref><ref name="ReferenceC">{{cite book |last=ابن عساكر |author-link=ابن عساكر |title=تاريخ دمشق |publisher=دار الفكر للطباعة والنشر والتوزيع |year=1995 |volume=26 |pages=273–381 |edition=1 |chapter=3106 - العباس بن عبد المطلب |url=https://al-maktaba.org/book/71/11957 |access-date=17 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210827020113/https://al-maktaba.org/book/71/11957 |archive-date=27 August 2021 |language=ar }}</ref> * سندس ماءُ: {{اقتباس |'''[[نتيلة بنت جناب|نتيله]]''' بنت جناب بن ڪليب بن مالڪ بن عبد مناف بن عمرو بن عامر بن زيد بن عبد مناة بن عامر بن سعد بن الخزرج بن تيم اللات بن '''نمر بن قاسط''' بن هنب بن افصى بن دعمي بن جديلة بن اسد بن '''ربيعه''' بن [[نزار بن معد|نزار]] بن [[معد بن عدنان|معد]] بن '''[[عدنان]]'''}} هئي.<ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceB"/><ref name="ReferenceC"/> {{Quraysh tree}} == اسلام کان اڳ جي زندگي == === پيدائش ۽ پرورش === {{اسلام}} عباس [[مڪو|مڪي]] ۾ [[عام الفيل]] کان ٽي سال اڳ، 56 ق.ھ ۾ ڄائو، يعني هو رسول الله کان ٽي سال وڏو هو. ابو رزين کان روايت آهي ته عباس رضي الله عنه کان پڇيو ويو: ”توهان وڏا آهيو يا رسول الله ﷺ؟“ هن چيو: ”هو مون کان وڏو آهي، پر آءٌ کانئس اڳ ڄائو هئس.“<ref>{{cite book |author=ابن أبي عاصم |title=الآحاد والمثاني |at=حديث 327 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=277&pid=129907&hid=327 |access-date=3 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305013154/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=277&pid=129907&hid=327 |archive-date=5 March 2016 |language=ar }}</ref> ننڍپڻ ۾ هڪ ڀيري هو گم ٿي ويو، جنهن تي سندس ماءُ [[نتيله بنت جناب]] نذر مڃي ته جيڪڏهن هو ملي ويو ته هوءَ ڪعبي کي ريشم، ديباج ۽ مختلف قسمن جا غلاف پارائيندي. عباس ملي ويو ۽ سندس ماءُ پنهنجي نذر پوري ڪئي؛ اهڙي ريت هوءَ ڪعبي کي اهڙي نموني غلاف پارائيندڙ پهرين عورت هئي.{{حوالو گهربل}} عباس مڪي جي واپاري شخصيتن مان پڻ هو ۽ مصالحن جو ڪاروبار ڪندو هو.<ref name="IbnIshaq113">{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |page=113 |language=en }}</ref> واپار مان هن ڪافي دولت حاصل ڪئي ۽ مڪي جي شاهوڪار ماڻهن ۾ شمار ٿيڻ لڳو.<ref name="IbnIshaq309">{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |pages=309–310 |language=en }}</ref> === حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري === جاهليت جي دور ۾ عباس قريش جي سردارن ۽ معزز شخصيتن مان هڪ هو ۽ [[مسجد الحرام]] جي سار سنڀال ۽ حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري پڻ سنڀاليندو هو. ابن اثير ''اسد الغابه'' ۾ لکي ٿو ته مسجد الحرام جي سار سنڀال جي حوالي سان عباس ڪنهن کي به مسجد الحرام ۾ گارگند يا نامناسب ڳالهه ڪرڻ نه ڏيندو هو ۽ ماڻهو سندس مخالفت ڪرڻ جي سگهه نه رکندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ قريش جي سردارن گڏجي ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو هو ۽ ان ڪم ۾ سندس مددگار هئا.<ref name="UsdAlGhaba">{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |chapter=العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> [[عبدالمطلب بن هاشم]] [[زمزم جو کوھ|زمزم جو کوهه]] کوٽڻ کان پوءِ حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري سنڀالي. عبدالمطلب جي وفات کان پوءِ اها ذميواري سندس پٽ [[ابو طالب بن عبدالمطلب|ابو طالب]] وٽ آئي. ڪجهه سالن کان پوءِ ابو طالب مالي تنگيءَ جو شڪار ٿيو، تنهنڪري هن پنهنجي ڀاءُ عباس کان ايندڙ حج جي موسم تائين ڏهه هزار درهم قرض ورتا ۽ اهي پئسا حاجين کي پاڻي پيارڻ جي انتظامن تي خرچ ڪيا. ايندڙ سال به ابو طالب وٽ پئسا نه هئا، تنهنڪري هن عباس کان وڌيڪ چوڏهن هزار درهم قرض گهريا. عباس ان شرط تي قرض ڏيڻ قبول ڪيو ته جيڪڏهن ابو طالب ايندڙ سال رقم واپس نه ڪري سگهيو ته حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري عباس جي حوالي ڪندو. ابو طالب اها شرط قبول ڪئي ۽ ايندڙ سال رقم واپس نه ڪري سگهڻ سبب اها ذميواري عباس جي حوالي ڪري ڇڏي.<ref>{{cite book |author=علي بن برهان الدين الحلبي |title=السيرة الحلبية |volume=1 |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |author=جواد علي |title=المفصل في تاريخ العرب قبل الإسلام |page=1892 |url=http://islamport.com/d/3/tkh/1/49/769.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304194307/http://islamport.com/d/3/tkh/1/49/769.html |archive-date=4 March 2016 |language=ar }}</ref> عباس کان پوءِ اها ذميواري سندس پٽ [[عبدالله بن عباس]] ڏانهن منتقل ٿي ۽ عباسي خاندان ۾ [[السفاح|سفاح]] جي دور تائين جاري رهي. پوءِ [[عباسي خلافت|بني عباس]] خلافت سنڀالڻ کان پوءِ اها ذميواري ڇڏي ڏني. ان کان پوءِ اها آل زبير ڏانهن منتقل ٿي، جن کي اڳ به عباسين طرفان اها ذميواري سونپي ويندي هئي. بيان موجب اها خدمت سندن اولاد ۾ جاري رهي ۽ اڄ اهي مڪي جي آل عباس الهاشميين جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا ۽ پاڻي پيارڻ واري خدمت، جيڪا هاڻي ''مڪتب الزمازمه الموحد'' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، ان ۾ سندن حصا نسل در نسل منتقل ٿيندا رهيا آهن.<ref>{{cite web |url=http://zamazemah.com.sa/whoarewe/ |title=من نحن |publisher=مكتب الزمازمة الموحد |language=ar |access-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928131831/http://zamazemah.com.sa:80/whoarewe/ |archive-date=28 September 2018 }}</ref><ref>{{cite book |author=فهد العباس وعبدالإله العباس وعباس بصري الغنيمي العباسي |title=نبذات الوصل لذرية أمير المؤمنين الخليفة أبي جعفر منصور المستنصربالله العباسي |publisher=دار ركابي للنشر والتوزيع |url=https://archive.org/download/olomnasb_ymail_20180719/%D9%86%D8%A8%D8%B0%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B5%D9%84%20%D9%84%D8%B0%D8%B1%D9%8A%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D8%A9%20%D8%A3%D8%A8%D9%8A%20%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408193737/https://archive.org/download/olomnasb_ymail_20180719/%D9%86%D8%A8%D8%B0%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B5%D9%84%20%D9%84%D8%B0%D8%B1%D9%8A%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D8%A9%20%D8%A3%D8%A8%D9%8A%20%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1.pdf |archive-date=8 April 2022 |language=ar }}</ref> ==== سندس باري ۾ نازل ٿيل آيت ==== سندس باري ۾ {{قرآن|التوبة|19|لا تخريج=1}} نازل ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>[[سورة التوبة]]، آيت 19.</ref> [[ابن كثير دمشقي|ابن ڪثير]] علي بن ابي طلحه کان روايت ڪري ٿو ته [[عبدالله بن عباس|ابن عباس]] ان آيت جي تفسير ۾ چيو: {{quote|هيءَ آيت '''عباس بن عبدالمطلب''' جي باري ۾ نازل ٿي، جڏهن هو [[غزوه بدر|بدر جي ڏينهن]] قيد ٿيو. هن چيو: ”جيڪڏهن توهان اسلام، هجرت ۽ جهاد ۾ اسان کان اڳتي رهيا آهيو ته اسان به [[مسجد الحرام]] جي سار سنڀال ڪندا هئاسين، حاجين کي پاڻي پياريندا هئاسين ۽ قيدين کي آزاد ڪرائيندا هئاسين.“ پوءِ الله {{عز وجل}} فرمايو: {{قرآن|نص=أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ}} کان وٺي {{قرآن|نص=وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ}} تائين؛ يعني اهي عمل شرڪ جي حالت ۾ ڪيا ويا هئا، ۽ شرڪ جي حالت ۾ ڪيل عمل قبول نه ٿيندو.}}<ref name="IbnKathirTawbah19">{{cite book |author=ابن كثير الدمشقي |title=[[s:تفسير ابن كثير/سورة التوبة#أجعلتم سقاية الحاج وعمارة المسجد الحرام كمن آمن بالله واليوم الآخر وجاهد في سبيل الله لا يستوون عند الله والله لا يهدي القوم الظالمين (19)|تفسير القرآن العظيم]] |chapter=تفسير سورة التوبة، الآية 19 |language=ar }}</ref> === بيعت عقبه ۽ غزوه بدر === عباس پنهنجي ڀائٽي [[محمد|اسلام جي پيغمبر محمد]] سان گڏ [[بيعت عقبه]] وقت موجود هو، جڏهن انصار محمد سان بيعت ڪئي. عباس ان موقعي تي معاهدي کي مضبوط ڪرڻ لاءِ موجود هو، جيتوڻيڪ ان وقت تائين سندس اسلام جو کليل اظهار نه ٿيو هو.<ref name="UsdAlGhaba"/> عباس ٻين [[بنو هاشم|بني هاشم]] جي ماڻهن وانگر [[قريش]] سان گڏ [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] ۾ شريڪ ٿيو. اسلامي روايتن موجب کيس زبردستي جنگ لاءِ آندو ويو هو ۽ رسول الله [[محمد]] پنهنجي صحابين کي بني هاشم جي انهن ماڻهن کي قتل نه ڪرڻ جو حڪم ڏنو هو، جن کي سندن مرضيءَ خلاف جنگ ۾ آندو ويو هو. [[عبدالله بن عباس|ابن عباس]] کان روايت آهي: {{quote|نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ان ڏينهن پنهنجي اصحابن کي فرمايو: ”مون کي خبر آهي ته بني هاشم ۽ ٻين مان ڪجهه ماڻهن کي زبردستي ڪڍيو ويو آهي ۽ انهن کي اسان سان جنگ ڪرڻ جي ڪا خواهش ناهي. تنهنڪري توهان مان جيڪو [[بنو هاشم|بني هاشم]] جي ڪنهن شخص سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري؛ جيڪو ابو البختري بن هشام بن الحارث بن اسد سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري؛ ۽ جيڪو '''عباس بن عبدالمطلب'''، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي چاچي، سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس زبردستي ڪڍيو ويو آهي.“}}<ref>{{cite book |author=ابن هشام |title=السيرة النبوية |chapter=غزوة بدر |language=ar }}</ref> جنگ دوران عباس بن عبدالمطلب، سندس حليف ۽ سندس ڀائٽيو [[عقيل بن ابي طالب]] قيد ڪيا ويا. انهن کي انصاري عبيد بن اوس قيد ڪيو، جنهن کي نبي [[محمد]] ”مُقَرِّن“ جو لقب ڏنو. هو چوي ٿو: {{quote|جڏهن [[غزوه بدر|بدر جو ڏينهن]] آيو ته مون '''عباس بن عبدالمطلب'''، [[عقيل بن ابي طالب]] ۽ عباس جي هڪ [[فهر بن مالڪ|فهري]] حليف کي قيد ڪيو. مون عباس ۽ عقيل کي گڏ ٻڌو. جڏهن [[محمد|رسول الله]] {{صلى الله عليه وسلم}} انهن ٻنهي کي ڏٺو ته مون کي ”مُقَرِّن“ سڏيو ۽ فرمايو: ”انهن ٻنهي کي پڪڙڻ ۾ هڪ معزز فرشتي تنهنجي مدد ڪئي آهي.“}}<ref name="IbnSaad4532">{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4532 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4532 |website=إسلام ويب |language=ar |access-date=4 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref> ابو اليسر پڻ چيو: {{quote|بدر جي ڏينهن مون عباس کي ڏٺو، هو ائين بيٺو هو ڄڻ ڪو بت هجي ۽ سندس اکين مان ڳوڙها وهي رهيا هئا. مون چيو: الله توکي مائٽيءَ جي لحاظ کان بڇڙو بدلو ڏئي، ڇا تون پنهنجي ڀائٽي خلاف سندس دشمنن سان گڏ وڙهين ٿو؟ هن پڇيو: ”هن سان ڇا ٿيو، ڇا هو مارجي ويو؟“ مون چيو: ”الله کيس ان کان وڌيڪ عزت ۽ مدد ڏني آهي.“ هن چيو: ”تون مون سان ڇا ڪرڻ چاهين ٿو؟“ مون چيو: ”قيد ڪرڻ، ڇاڪاڻ⁠تہ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} تنهنجي قتل کان منع ڪئي آهي.“ هن چيو: ”هيءَ سندس مون سان پهرين ڀلائي ناهي.“ پوءِ مون کيس قيد ڪيو ۽ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ وٺي آيس.}}<ref name="DhahabiAbbas">{{cite book |author=شمس الدين الذهبي |title=[[s:سير أعلام النبلاء/العباس بن عبد المطلب|سير أعلام النبلاء]] |chapter=العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> قيد ٿيڻ کان پوءِ عباس کي مضبوطيءَ سان ٻڌو ويو. ان رات [[نبي|نبي]] پنهنجي چاچي عباس جي ڪري جاڳندو رهيو. هڪ صحابي پڇيو: ”اي الله جا نبي، اوهان کي ڪهڙي ڳالهه جاڳائي رکيو آهي؟“ پاڻ فرمايائون: ”عباس جي دانهن مون کي جاڳائي رکيو آهي.“ پوءِ هڪ شخص وڃي سندس ٻڌڻ ڍرو ڪيو. رسول الله پڇيو: ”مون کي عباس جي دانهن ڇو نٿي ٻڌڻ ۾ اچي؟“ ان شخص چيو: ”مون سندس ٻڌڻ ڍرو ڪيو آهي.“ رسول الله فرمايو: ”ته پوءِ سڀني قيدين سان ائين ئي ڪر.“<ref>{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |volume=3 |page=61 |language=ar }}</ref> رسول الله عباس کي، جڏهن هو قيد ۾ هو، چيو ته هو پنهنجو، [[عقيل بن ابي طالب]]، نوفل بن حارث ۽ پنهنجي حليف عتبه بن عمرو جو فديو ادا ڪري. عباس چيو ته هو مسلمان آهي ۽ کيس زبردستي جنگ لاءِ آندو ويو هو. رسول الله کيس فرمايو: ”الله تنهنجي اسلام بابت وڌيڪ ڄاڻي ٿو؛ جيڪڏهن تنهنجي ڳالهه سچي آهي ته الله توکي ان جو اجر ڏيندو، پر ظاهر طور تنهنجو معاملو اسان جي خلاف هو، تنهنڪري پنهنجو فديو ادا ڪر.“ رسول الله اڳ ئي عباس کان ويهه اوقيا سون ورتو هو. عباس عرض ڪيو ته ان کي سندس فديي ۾ شمار ڪيو وڃي، پر پاڻ فرمايائون: ”نه، اهو مال آهي جيڪو الله اسان کي توکان ڏياريو آهي.“ عباس چيو: ”مون وٽ ٻيو مال ڪونهي.“ رسول الله فرمايو: ”پوءِ اهو مال ڪٿي آهي، جيڪو تون مڪي مان نڪرڻ وقت [[ام الفضل بنت الحارث]] وٽ رکي آيو هئين، جڏهن توهان ٻنهي کان سواءِ ڪو به موجود نه هو، ۽ تو هن کي چيو هو ته جيڪڏهن هن سفر ۾ مون سان ڪا مصيبت پيش اچي ته فضل لاءِ ايترو، عبدالله لاءِ ايترو...؟“ عباس چيو: ”ان ذات جو قسم جنهن اوهان کي حق سان موڪليو آهي، ان ڳالهه جي مون ۽ هن کان سواءِ ڪنهن کي به خبر نه هئي؛ هاڻي مون کي يقين آهي ته اوهان الله جا رسول آهيو.“ پوءِ عباس پنهنجو، پنهنجي ڀائٽي ۽ پنهنجي حليف جو فديو ادا ڪيو.<ref name="IbnSaad4539">{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4539 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4539 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101249/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4539 |archive-date=12 November 2018 }}</ref> ان موقعي سان {{قرآن|الأنفال|70}} جي نزول جو ذڪر ڪيو ويو آهي. عباس چوندو هو: {{quote|الله جو قسم، هيءَ آيت منهنجي باري ۾ نازل ٿي، جڏهن مون رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} آڏو پنهنجي اسلام جو ذڪر ڪيو.}}<ref name="IbnKathirAnfal70">{{cite book |author=ابن كثير الدمشقي |title=[[s:تفسير ابن كثير/سورة الأنفال#يا أيها النبي قل لمن في أيديكم من الأسرى إن يعلم الله في قلوبكم خيرا يؤتكم خيرا مما أخذ منكم ويغفر لكم والله غفور رحيم (70)|تفسير القرآن العظيم]] |chapter=تفسير سورة الأنفال، الآية 70 |language=ar }}</ref> فديو ادا ڪرڻ کان پوءِ عباس [[مڪو|مڪي]] موٽي ويو،<ref>{{cite book |author=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=4 |page=30 |language=ar }}</ref> جتي هن حاجين کي پاڻي پيارڻ، سرداري ۽ حاجين جي مهمانيءَ سان لاڳاپيل بني هاشم جون ذميواريون سنڀالڻ جاري رکيون.<ref>{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4545 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4545 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref> === اسلام قبول ڪرڻ بابت روايتون === عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي وقت بابت تاريخي روايتن ۾ اختلاف ملي ٿو. هڪ روايت موجب عباس [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] کان اڳ ئي ڳجهي نموني اسلام قبول ڪري چڪو هو.<ref name="IbnIshaq309"/> بدر ۾ قيد ٿيڻ کان پوءِ عباس پاڻ به رسول الله کي چيو هو ته هو مسلمان آهي، پر کيس زبردستي قريش سان گڏ آندو ويو هو.<ref name="IbnSaad4539"/> ڪجهه روايتن موجب هن بدر کان پوءِ اسلام قبول ڪيو، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ سندس اسلام جي کليل اظهار ۽ مڪي مان هجرت کي [[فتح مڪو|فتح مڪي]] کان ٿورو اڳ واري دور سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |author=Muhammad ibn Jarir al-Tabari |title=The History of al-Ṭabarī |publisher=State University of New York Press |location=Albany |language=en }}</ref><ref>{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |pages=546–548 |language=en }}</ref> اهڙيءَ طرح ذريعن ۾ عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي صحيح وقت بابت مختلف روايتون موجود آهن. == اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ جي زندگي == === اسلام قبول ڪرڻ ۽ هجرت === عباس بعد ۾ اسلام قبول ڪيو، پر سندس اسلام قبول ڪرڻ جي صحيح وقت بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. ڪن روايتن موجب هن [[غزوه خيبر|خيبر جي فتح]] کان اڳ اسلام قبول ڪيو هو، پر پنهنجي اسلام کي لڪائي رکيو ۽ [[فتح مڪو|فتح مڪي]] جي موقعي تي ان جو کليل اظهار ڪيو. [[صحابه جي فهرست#ا|ابو رافع]] کان روايت آهي: {{quote|آءٌ عباس بن عبدالمطلب جو غلام هئس. اسلام اسان جي گهر ۾ داخل ٿي چڪو هو؛ عباس اسلام قبول ڪيو، ام الفضل اسلام قبول ڪيو ۽ مون به اسلام قبول ڪيو. عباس پنهنجي قوم کان ڊڄندو هو، سندن مخالفت کي پسند نه ڪندو هو ۽ پنهنجي اسلام کي لڪائي رکندو هو.}}<ref>{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36745&hid=4703 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref><ref>{{cite web |author=أبو الفرج الأصفهاني |title=كتاب الأغاني |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=482&pid=294511&hid=110 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305014829/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=482&pid=294511&hid=110 |archive-date=5 March 2016 }}</ref><ref>{{cite web |author=ابن كثير |title=البداية والنهاية |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=59&ID=276&idfrom=249&idto=311&bookid=59&startno=24 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101246/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=59&ID=276&idfrom=249&idto=311&bookid=59&startno=24 |archive-date=12 November 2018 }}</ref> هڪ ٻي روايت موجب عباس [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] کان اڳ ئي اسلام قبول ڪري چڪو هو ۽ [[قريش]] جون خبرون رسول الله ڏانهن لکي موڪليندو هو، جڏهن ته مڪي جا مسلمان به سندس مدد ۽ سهارو حاصل ڪندا هئا.<ref>{{cite web |author=ابن عبد البر |title=الاستيعاب في معرفة الأصحاب |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=342003&bk_no=690&startno=2 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112061010/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=342003&bk_no=690&startno=2 |archive-date=12 November 2018 }}</ref><ref name="UsdAlGhaba61">{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |volume=3 |page=61 |language=ar }}</ref> بعد ۾ عباس رسول الله ڏانهن هجرت لاءِ روانو ٿيو. رستي ۾ سندس ملاقات رسول الله سان ٿي، جيڪو ان وقت [[مڪو|مڪي]] ڏانهن وڃي رهيو هو.<ref>{{cite book |author=ابن كثير |title=[[s:البداية والنهاية/الجزء الرابع/فصل إسلام العباس عم النبي صلى الله عليه وسلم|البداية والنهاية]] |volume=4 |chapter=فصل إسلام العباس عم النبي صلى الله عليه وسلم |language=ar }}</ref> عباس رسول الله سان گڏ [[فتح مڪو|فتح مڪي]] ۾ شريڪ ٿيو، جنهن کان پوءِ هجرت جو سلسلو ختم ٿي ويو.<ref name="UsdAlGhaba61"/> روايتن موجب رسول الله کي عباس جي اسلام قبول ڪرڻ تي خوشي ٿي. [[ابو رافع]] بيان ڪري ٿو ته هن رسول الله کي عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي خوشخبري ڏني، جنهن تي رسول الله کيس آزاد ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite web |author=نور الدين علي بن أبي بكر الهيثمي |title=مجمع الزوائد ومنبع الفوائد، كتاب المناقب، باب ما جاء في العباس عم رسول الله صلى الله عليه وسلم ومن جمع معه من ولده، حديث 15469 |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=87&ID=3010&idfrom=15592&idto=15612&bookid=87&startno=3 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101251/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=87&ID=3010&idfrom=15592&idto=15612&bookid=87&startno=3 |archive-date=12 November 2018 }}</ref> عباس ابو رافع کي رسول الله کي تحفي طور ڏنو هو.<ref>{{cite web |title=الطبقات الكبرى، ذكر خدم رسول الله صلى الله عليه وسلم ومواليه |url=http://www.al-eman.com/الكتب/الطبقات%20الكبرى%20**/ذكر%20صدقات%20رسول%20الله%20صلى%20الله%20عليه%20وسلم%20/i54&d54938&c&p1 |website=نداء الإيمان |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190531123717/http://www.al-eman.com/الكتب/الطبقات%20الكبرى%20**/ذكر%20صدقات%20رسول%20الله%20صلى%20الله%20عليه%20وسلم%20/i54&d54938&c&p1 |archive-date=31 May 2019 }}</ref> === جنگين ۾ شرڪت === عباس [[غزوه حنين]] ۾ پڻ شريڪ ٿيو. جڏهن جنگ دوران مسلمانن جي صفن ۾ ڀاڄ پئي ته هو رسول الله سان گڏ ثابت قدم رهيو. عباس بن عبدالمطلب بيان ڪري ٿو: {{quote|آءٌ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} سان گڏ [[غزوه حنين|حنين جي ڏينهن]] موجود هئس. آءٌ ۽ [[ابو سفيان بن الحارث]] بن عبدالمطلب رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} سان گڏ رهياسين ۽ کانئس جدا نه ٿياسين. رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} هڪ اڇي خچر تي سوار هئا، جيڪو کين فروه بن نفاثه جذامي تحفي ۾ ڏنو هو. جڏهن مسلمانن ۽ ڪافرن جو مقابلو ٿيو ته مسلمان پوئتي موٽڻ لڳا، پر رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} پنهنجي خچر کي ڪافرن ڏانهن وڌائڻ لڳا. آءٌ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي خچر جي واڳ جهلي ان کي روڪي رهيو هئس ته جيئن اهو تيزيءَ سان اڳتي نه وڌي، جڏهن ته ابو سفيان رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي رڪاب کي جهليو بيٺو هو. رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو: ”اي عباس! سمره وارن کي سڏ ڪر.“ عباس چوي ٿو ته منهنجو آواز تمام بلند هو، تنهنڪري مون وڏي آواز سان سڏ ڪيو: '''سمره وارا ڪٿي آهن؟''' الله جو قسم، جڏهن هنن منهنجو آواز ٻڌو ته ائين واپس وريا، جيئن ڳئون پنهنجن ٻچن ڏانهن موٽندي آهي، ۽ چوڻ لڳا: '''اسين حاضر آهيون، اسين حاضر آهيون.''' پوءِ انهن ڪافرن سان جنگ شروع ڪئي. انصار کي سڏ ڪيو ويو: ”اي انصار! اي انصار!“ پوءِ اهو سڏ خاص ڪري بني حارث بن خزرج لاءِ ڪيو ويو: ”اي بني حارث بن خزرج! اي بني حارث بن خزرج!“ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} پنهنجي خچر تي ويٺي سندن جنگ ڏانهن ڏٺو ۽ فرمايو: '''هاڻي جنگ گرم ٿي وئي آهي.''' پوءِ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} ڪجهه پٿريون کڻي ڪافرن جي منهن ڏانهن اڇلايون ۽ فرمايو: '''محمد جي رب جو قسم، اهي شڪست کائي ويا.''' آءٌ جنگ ڏانهن ڏسڻ ويس ۽ مون کي اها ساڳي حالت ۾ نظر آئي؛ پر الله جو قسم، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جون پٿريون اڇلائڻ کان پوءِ مون مسلسل ڏٺو ته سندن زور گهٽجندو ويو ۽ سندن حالت پوئتي هٽڻ لڳي.}}<ref>{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=[[s:صحيح مسلم/كتاب الجهاد والسير|صحيح مسلم]] |chapter=كتاب الجهاد والسير، باب في غزوة حنين |at=حديث 1775 |language=ar }}</ref> === حديث جي روايت === عباس بن عبدالمطلب رسول الله کان ڪيترائي حديثون روايت ڪيون. سندس روايتن مان پنجٽيهه حديثون ''مسند [[بقي بن مخلد]]'' ۾، هڪ حديث [[صحيح بخاري]] ۾ ۽ ٽي حديثون [[صحيح مسلم]] ۾ بيان ٿيل آهن.<ref name="DhahabiAbbas"/> عباس کان حديث روايت ڪندڙن ۾ سندس پٽ '''[[عبدالله بن عباس]]'''، '''ڪثير بن عباس''' ۽ '''عبيدالله بن عباس'''، سندس ڌيءَ '''ام ڪلثوم بنت عباس'''، ۽ ٻين راوين مان '''[[احنف بن قيس]]'''، '''[[عبدالله بن الحارث بن نوفل]]'''، '''[[جابر بن عبدالله انصاري|جابر بن عبدالله بن عمرو بن حرام]]'''، '''عبدالله بن عميره'''، '''[[عامر بن سعد بن ابي وقاص]]'''، '''اسحاق بن عبدالله بن نوفل'''، '''مالڪ بن اوس بن الحدثان'''، '''نافع بن [[جبير بن مطعم]]'''، سندس آزاد ڪيل غلام '''صهيب'''، '''عباس بن عبدالرحمان'''، جيڪو [[بنو هاشم|بني هاشم]] جو مولا هو، '''عبدالله بن عنمه مزني'''، '''[[عبدالرحمان بن سابط]] جُمحي''' ۽ '''[[محمد بن ڪعب قرظي]]''' شامل آهن.<ref name="DhahabiAbbas"/><ref>{{cite web |author=المزي |title=عباس بن عبد المطلب، تهذيب الكمال |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=1&pid=649539&bk_no=1857&startno=0 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305013827/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=1&pid=649539&bk_no=1857&startno=0 |archive-date=5 March 2016 }}</ref> سندس روايت ڪيل حديثن مان هڪ [[مسلم بن الحجاج]] پنهنجي [[صحيح مسلم]] ۾ [[عامر بن سعد بن ابي وقاص]] جي واسطي سان روايت ڪئي آهي: {{quote|عباس بن عبدالمطلب کان روايت آهي ته هن رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي فرمائيندي ٻڌو: ”جڏهن ٻانهو سجدو ڪري ٿو ته ساڻس گڏ ست عضوا سجدو ڪن ٿا: سندس چهرو، ٻئي هٿ، ٻئي گوڏا ۽ ٻئي پير.“}}<ref>{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=[[s:صحيح مسلم/كتاب الصلاة#باب أعضاء السجود والنهي عن كف الشعر والثوب وعقص الرأس في الصلاة|صحيح مسلم]] |chapter=كتاب الصلاة، باب أعضاء السجود والنهي عن كف الشعر والثوب وعقص الرأس في الصلاة |language=ar }}</ref> اهڙيءَ طرح [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] پنهنجي [[صحيح بخاري]] ۾ [[عبدالله بن الحارث بن نوفل]] کان روايت ڪري ٿو ته عباس بن عبدالمطلب رسول الله کان پڇيو: {{quote|'''عباس بن عبدالمطلب''' رضي الله عنه نبي {{صلى الله عليه وسلم}} کي چيو: ”اوهان پنهنجي [[ابو طالب بن عبدالمطلب|چاچي]] کي ڪهڙو فائدو پهچايو؟ هو اوهان جي حفاظت ڪندو هو ۽ اوهان جي خاطر ڪاوڙبو هو.“ پاڻ فرمايائون: ”هو باهه جي هڪ هلڪي حصي ۾ آهي؛ جيڪڏهن آءٌ نه هجان ها ته هو باهه جي سڀ کان هيٺئين درجي ۾ هجي ها.“}}<ref>{{cite book |author=محمد بن إسماعيل البخاري |title=[[s:صحيح البخاري/كتاب فضائل الصحابة#باب قصة أبي طالب|صحيح البخاري]] |chapter=كتاب فضائل الصحابة، باب قصة أبي طالب |language=ar }}</ref> == وفات == زندگيءَ جي آخري دور ۾ عباس بن عبدالمطلب جي نظر هلي وئي هئي. روايتن موجب هن پنهنجي وفات وقت ستر غلام آزاد ڪيا. عباس [[مدينو|مديني]] ۾ 12 رجب [[32 ھ]] تي 88 ورهين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي.<ref>{{cite web |title=وفاة العباس بن عبد المطلب عم الرسول صلى الله عليه وسلم 12 رجب 32 هـ |url=http://articles.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=204235 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305053915/http://articles.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=204235 |archive-date=5 March 2016 }}</ref> سندس وفات کان پوءِ [[بنو هاشم|بني هاشم]] مؤذن موڪليا، جن [[مدينو|مديني]] جي ماڻهن کي سندس وفات جي خبر ڏيندي اعلان ڪيو: '''”الله ان شخص تي رحم ڪري، جيڪو عباس بن عبدالمطلب جي جنازي ۾ شريڪ ٿئي.“''' ان اعلان کان پوءِ ماڻهن جو وڏو ميڙ سندس جنازي ۾ شريڪ ٿيو. جنازي کي کڻڻ ۽ تدفين ۾ شريڪ ٿيڻ لاءِ ماڻهن جي گهڻي رش ٿي وئي، جنهن سبب خليفي [[عثمان بن عفان]] کي ماڻهن جي ميڙ کي منظم ڪرڻ لاءِ انتظام ڪرڻو پيو. [[عثمان بن عفان]] سندس غسل وقت موجود هو، جڏهن ته [[علي بن ابي طالب]]، عباس جي پٽ [[عبدالله بن عباس]] ۽ سندس ٻين ٻن پٽن قثم بن عباس ۽ عبيدالله بن عباس کيس غسل ڏنو. عثمان بن عفان سندس جنازي نماز پڙهائي، جنهن کان پوءِ عباس بن عبدالمطلب کي [[جنت البقيع|بقيع الغرقد]] ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="DhahabiAbbas"/> == اسلام ۾ فضيلت ۽ مرتبو == اسلامي روايتن ۾ عباس بن عبدالمطلب کي [[محمد|رسول الله]] ۽ [[صحابي|صحابه]] وٽ وڏي مرتبي وارو بيان ڪيو ويو آهي. ابو سفيان بن حارث پنهنجي والد کان روايت ڪري ٿو: {{quote|عباس، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ ماڻهن مان وڏي مرتبي وارو هو، ۽ صحابه عباس جي فضيلت کي مڃيندا هئا، ساڻس صلاح مشورو ڪندا هئا ۽ سندس راءِ وٺندا هئا.}}<ref name="IbnHajarIsaba">{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=4 |page=30 |language=ar }}</ref> روايت آهي ته جڏهن عباس [[عمر بن خطاب]] يا [[عثمان بن عفان]] وٽان لنگهندو هو ۽ اهي سواريءَ تي هوندا هئا ته سندس احترام ۾ سواريءَ تان لهي پوندا هئا ۽ جيستائين هو اڳتي نه نڪري ويندو هو، تيستائين ائين رهندا هئا.<ref>{{cite book |last=ابن عساكر |title=تاريخ دمشق |id=حديث 26795 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=798&pid=383249&hid=26795 |language=ar }}</ref> هڪ موقعي تي عمر بن خطاب عباس کي چيو: {{quote|الله جو قسم، جنهن ڏينهن تون اسلام آڻيندين، تنهنجو اسلام آڻڻ مون کي خطاب جي اسلام آڻڻ کان به وڌيڪ پيارو هو، جيڪڏهن هو اسلام آڻي ها؛ ۽ ان جو سبب رڳو اهو هو ته مون کي خبر هئي ته تنهنجو اسلام آڻڻ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي خطاب جي اسلام آڻڻ کان وڌيڪ پيارو هو.}}<ref>{{cite book |last=ابن كثير |title=[[s:البداية والنهاية/الجزء الرابع/فصل نزول النبي عليه السلام إلى مر الظهران|البداية والنهاية، الجزء الرابع، فصل نزول النبي عليه السلام إلى مر الظهران]] |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |last=ابن هشام |title=السيرة النبوية |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=1380&idto=1380&bk_no=58&ID=650 |access-date=4 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190303033218/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=1380&idto=1380&bk_no=58&ID=650 |archive-date=3 March 2019 |language=ar }}</ref> [[عائشه بنت ابي بڪر|عائشه]] کان روايت آهي: {{quote|مون رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي ڪنهن ٻئي شخص جو ايترو احترام ڪندي نه ڏٺو، جيترو هو عباس جو احترام ۽ عزت ڪندو هو.}}<ref>{{cite book |last=الذهبي |title=تاريخ الإسلام |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=443035&bk_no=936&startno=3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225225043/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=443035&bk_no=936&startno=3 |archive-date=25 December 2018 |language=ar }}</ref> نسب جي علم ۾ عباس بن عبدالمطلب لاءِ ''سيد الاعمام'' (چاچن جو سردار) جو لقب پڻ استعمال ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو [[محمد]] جو چاچو هو.<ref>{{cite web |title=سيد الأعمام |url=http://www.bani-alabbas.com/articles.php?action=show&id=107 |website=الأمانة العامة لأنساب السادة العباسيين |access-date=August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190409143946/http://www.bani-alabbas.com/articles.php?action=show&id=107 |archive-date=9 April 2019 |url-status=dead |language=ar }}</ref> === عباس وسيلي مينهن جي دعا === روايت آهي ته [[عمر بن خطاب]] جي خلافت دوران جڏهن ڏڪار پوندو هو ته هو عباس بن عبدالمطلب کي دعا لاءِ اڳتي ڪندو هو ۽ چوندو هو: {{quote|اي الله! اسان اڳ پنهنجي نبيءَ وسيلي توکان مينهن گهرندا هئاسين ۽ تون اسان کي مينهن ڏيندو هئين؛ هاڻي اسان پنهنجي نبيءَ جي چاچي وسيلي توکان مينهن گهرون ٿا، تنهنڪري اسان کي مينهن عطا ڪر.}} روايت موجب پوءِ مينهن وسندو هو.<ref>{{cite book |author=البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الاستسقاء |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&bk_no=52&ID=1873 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405195220/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1 |archive-date=5 April 2016 |language=ar }}</ref> صحابي [[حسان بن ثابت]] ان واقعي بابت شعر چيو:<ref name="Shamela"/><ref>{{cite book |last=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |volume=3 |page=63 |language=ar }}</ref> {{quote| سأل الإمامُ وقد تتابع جدبُنا\\فَسَقَى الغمام بغُرَّة العباسِ عم النبي وصِنوِ والده الذي\\ورث النبيَّ بذاك دُون الناسِ أحيا الإله به البلاد فأصبحت\\مُخضرَّة الأجنابِ بعد الياسِ<br/> ترجمو:<br/> امام دعا گهري، جڏهن ڏڪار ويو هو وڌي\\عباس جي برڪت سان، ڪڪر مينهن ويا وسي نبيءَ جو چاچو، سندس والد جو سڳو ڀاءُ\\اهو شرف کيس مليو، ٻين کان ٿيو سَواءُ الله سندس وسيلي ملڪ کي جيئاريو وري\\نااميديءَ کان پوءِ هر پاسي ساوڪ وئي ڀري}} عباس بن عتبه بن ابي لهب پڻ شعر چيو:<ref>{{cite book |last=ابن عساكر |title=[[تاريخ دمشق]] |volume=26 |page=361 |language=ar }}</ref> {{quote| بعمّي سقى الله الحجاز وأهله\\عشية يستسقي بشيبته عمر توجه بالعباس في الجدب راغبًا\\إليه فما إن رام حتى أتى المطر ومنا رسول الله فينا تراثه\\فهل فوق هذا للمفاخر مفتخر<br/> ترجمو:<br/> منهنجي چاچي سان حجاز تي، رب مينهن وسايو\\جڏهن عمر سندس اڇن وارن سان دعا لاءِ آيو ڏڪار ۾ عباس کي اڳيان ڪري، رب ڏانهن ڪيائين پڪار\\اڃا دعا پوري نه ٿي، ته وسي پيو مينهن اپار اسان مان آهي رسول الله، سندس ورثو اسان ۾ آ\\پوءِ هن کان وڌ فخر جو، ٻيو ڪهڙو سبب ڀلا؟}} ربيعه بن حارث بن عبدالمطلب کان روايت آهي: {{quote|عباس بن عبدالمطلب رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ آيو، ان وقت هو ڪاوڙيل هو ۽ آءٌ به اتي موجود هئس. رسول الله پڇيس: ”توکي ڪهڙي ڳالهه ڪاوڙايو آهي؟“ هن چيو: ”اي الله جا رسول! اسان ۽ قريش جو هي ڪهڙو معاملو آهي، جو جڏهن اهي پاڻ ۾ ملن ٿا ته خوش چهري سان ملن ٿا، پر جڏهن اسان سان ملن ٿا ته اهڙي نموني نٿا ملن؟“ ان تي رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} ڪاوڙجي پيو، ايتري قدر جو سندس چهرو ڳاڙهو ٿي ويو، پوءِ فرمايائين: ”ان ذات جو قسم، جنهن جي هٿ ۾ منهنجي جان آهي، ڪنهن شخص جي دل ۾ ايمان داخل نه ٿيندو، جيستائين هو توهان سان الله ۽ سندس رسول جي خاطر محبت نه ڪري.“ پوءِ فرمايائين: ”اي ماڻهوؤ! جنهن منهنجي چاچي کي ايذايو، تنهن مون کي ايذايو، ڇاڪاڻ⁠تہ ماڻهوءَ جو چاچو سندس پيءُ جهڙو هوندو آهي.“}}<ref>{{cite book |last=الترمذي |title=سنن الترمذي |chapter=كتاب المناقب، باب مناقب العباس بن عبد المطلب |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=7291&idto=7300&bk_no=56&ID=2036#docu |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101239/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=7291&idto=7300&bk_no=56&ID=2036 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref> هن واقعي جي تشريح بابت اسلامي عالمن ۾ ''توسل'' جي نوعيت جي حوالي سان مختلف رايا ملي سگهن ٿا. ڪجهه سني ذريعا ان کي عباس جي دعا وسيلي توسل قرار ڏين ٿا ۽ ان کي جائز توسل جي مثال طور پيش ڪن ٿا.<ref>{{cite web |author=مجلة البحوث الإسلامية |title=التوسل المشروع والممنوع |url=http://www.alifta.net/Fatawa/fatawaDetails.aspx?BookID=2&View=Page&PageNo=6&PageID=10903 |access-date=6 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112061037/http://www.alifta.net/Fatawa/fatawaDetails.aspx?BookID=2&View=Page&PageNo=6&PageID=10903 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref><ref>{{cite web |author=مركز الفتوى |title=حقيقة ودلالة توسل عمر بالعباس |url=http://fatwa.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=191537 |website=إسلام ويب |access-date=6 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101320/http://fatwa.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=191537 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref> == ذاتي زندگي == === حليو ۽ شخصيت === [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]]، ڪلبي کان عباس جي حليي بابت نقل ڪري ٿو ته هو معزز، رعبدار، عقلمند ۽ خوبصورت هو؛ سندس رنگ اڇو ۽ چهرو ڀريل هو، سندس ٻه چوٽيون هيون ۽ قد معتدل هو. ذهبي پاڻ سندس باري ۾ لکي ٿو: {{quote|بلڪه هو ڊگهن ماڻهن مان هو، صورت ۾ نهايت سهڻو، وجيهه ۽ تمام بلند آواز وارو هو، ان سان گڏ وڏي بردباري ۽ سرداريءَ وارو هو.}} ٻئي هنڌ ذهبي لکي ٿو: {{quote|هو مڪمل جسماني بناوت وارو ۽ نهايت بلند آواز وارو هو.}}<ref name="DhahabiAbbas"/> سندس بلند آواز بابت روايت آهي ته جڏهن کيس پنهنجن خادمن جي ضرورت پوندي هئي ته هو [[جبل سلع|سلع جبل]] تي بيهي کين سڏيندو هو ۽ اهي اٺ يا نو ميل پري غابه واري علائقي ۾ به سندس آواز ٻڌندا هئا.<ref>{{cite book |last=علي بن برهان الدين الحلبي |title=[[s:السيرة الحلبية/غزوة حنين|السيرة الحلبية، غزوة حنين]] |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |last=ابن عساكر |title=تاريخ دمشق |volume=26 |id=حديث 26839 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=798&pid=383249&hid=26839 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101253/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=798&pid=383249&hid=26839 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref> ذهبي، [[عمر بن خطاب|عمر]] جي آزاد ڪيل غلام اسلم کان هڪ روايت نقل ڪري ٿو ته جڏهن عمر شام جي ويجهو پهتو ته هن پنهنجي غلام جي سواري ورتي ۽ غلام کي پنهنجي سواريءَ تي ويهاريو. عباس ان وقت عمر جي اڳيان هڪ عمدي گهوڙي تي سوار هو ۽ هو سهڻو شخص هو. اتان جا سردار عباس کي سلام ڪندا رهيا، کيس عمر سمجهي رهيا هئا، جڏهن ته عباس اشارو ڪري کين ٻڌائيندو رهيو ته عمر هو نه، پر ٻيو شخص آهي.<ref name="DhahabiAbbas"/> [[مرتضيٰ زبيدي|زبيدي]] ''[[تاج العروس من جواهر القاموس|تاج العروس]]'' ۾ لکي ٿو ته ''ذو الرأي'' عباس بن عبدالمطلب هاشمي جو لقب هو.<ref>{{cite book |last=الزبيدي |first=مرتضى |title=تاج العروس من جواهر القاموس |publisher=دار مكتبة الحياة |location=بيروت |volume=10 |page=141 |url=https://www.google.com.sa/books/edition/%D8%B4%D8%B1%D8%AD_%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%85%D9%89_%D8%AA%D8%A7/kKEKNeFtwIEC?hl=en&gbpv=1&dq=%D8%B0%D9%88+%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A3%D9%8A+%D9%84%D9%82%D8%A8+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3+%D8%A8%D9%86+%D8%B9%D8%A8%D8%AF+%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B7%D9%84%D8%A8&pg=PA141&printsec=frontcover |archive-url=http://web.archive.org/web/20241221115344/https://www.google.com.sa/books/edition/%D8%B4%D8%B1%D8%AD_%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%85%D9%89_%D8%AA%D8%A7/kKEKNeFtwIEC?hl=en&gbpv=1&dq=%D8%B0%D9%88+%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A3%D9%8A+%D9%84%D9%82%D8%A8+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3+%D8%A8%D9%86+%D8%B9%D8%A8%D8%AF+%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B7%D9%84%D8%A8&pg=PA141&printsec=frontcover |archive-date=21 December 2024 |language=ar }}</ref> === شاديون ۽ اولاد === عباس بن عبدالمطلب جي شادين ۽ اولاد بابت قديم نسب نامن ۽ سوانحي ذريعن ۾ ڪجهه اختلاف ملي ٿو. سندس مشهور زالن مان '''ام الفضل لبابه ڪبرى هلاليه'''، يعني [[لبابه بنت حارث|لبابه بنت حارث]] هئي. هوءَ شروعاتي مسلمان عورتن مان هئي ۽ [[خديجه بنت خويلد]] کان پوءِ اسلام قبول ڪندڙ عورتن مان شمار ڪئي وڃي ٿي. روايت موجب [[ابو لهب]] جڏهن ابو رافع تي حملو ڪيو ته لبابه خيمي جي ٿنڀي سان ابو لهب کي ڌڪ هنيو.<ref name="Roded1994">{{cite book |last=Roded |first=Ruth |title=Women in Islamic Biographical Collections: From Ibn Sa'd to Who's Who |publisher=Lynne Rienner Publishers |location=Boulder |year=1994 |pages=37–38 |isbn=1-55587-442-8 |language=en }}</ref> لبابه مان عباس کي '''[[فضل بن عباس]]'''، '''[[عبدالله بن عباس]]'''، '''عبيدالله بن عباس'''، '''[[قثم بن عباس]]'''، '''[[معبد بن عباس]]'''، '''عبدالرحمان بن عباس''' ۽ '''[[ام حبيب بنت عباس]]''' ڄاوا.<ref>{{cite book |last=الطبري |title=The History of al-Ṭabarī |editor-last=Landau-Tasseron |editor-first=Ella |publisher=State University of New York Press |page=201 |language=en }}</ref> فضل سندس وڏو پٽ هو ۽ عباس ۽ لبابه جي ڪنيت ''ابوالفضل'' ۽ ''ام الفضل'' به ان سان منسوب هئي. [[عبدالله بن عباس]] اسلامي علمي روايت ۾ ''حبر الامة'' جي لقب سان مشهور ٿيو. روايت موجب [[محمد|نبي محمد]] سندس لاءِ دعا ڪئي: {{quote|اي الله! کيس دين جي سمجهه عطا ڪر.}} عبيدالله جي ڪنيت ابو محمد هئي، جڏهن ته قثم بابت روايت آهي ته سندس نسل اڳتي نه هليو. عبدالرحمان [[شام]] ۾ وفات ڪئي ۽ معبد افريقه ۾ مارجي ويو. ام حبيب جي شادي اسود بن سفيان بن عبد الاسد مخزومي سان ٿي. عباس جي ٻين زالن ۾ قريش سان تعلق رکندڙ '''فاطمه بنت جنيد''' جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=8 |chapter=11586 |language=ar }}</ref> سندس هڪ ٻي زال '''حجيله بنت جندب بن ربيع هذليه''' هئي، جنهن مان '''حارث بن عباس''' جي ڄمڻ جو ذڪر ملي ٿو؛ البت ڪجهه ذريعن ۾ حارث جي ماءُ بابت اختلاف آهي.<ref name="IbnHajar1904">{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=2 |chapter=1904 |language=ar }}</ref> ڪجهه ذريعن ۾ عباس جي هڪ ام ولد جو نالو '''سبأ''' ڄاڻايو ويو آهي، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ سندس هڪ يوناني ٻانهي يا ام ولد جو نالو '''مسليه''' ڏنو ويو آهي.<ref name="IbnSaadAbbas">{{cite book |last=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى |volume=4 |chapter=العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> انهن روايتن موجب '''[[تمام بن عباس]]'''، '''[[ڪثير بن عباس]]''' ۽ ڪجهه ڌيئرون ام ولد مان ڄايون. ڪثير کي فقيهه طور پڻ بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته تمام عباس جي ننڍن پٽن مان هو.<ref name="Tabari75">{{cite book |last=الطبري |title=The History of al-Ṭabarī |editor-last=Landau-Tasseron |editor-first=Ella |volume=39 |pages=75–76 |publisher=State University of New York Press |language=en }}</ref> سندس ڌيئرن ۾ '''اميمه بنت عباس''' جو پڻ ذڪر ملي ٿو. اميمه جي شادي عباس بن عتبه بن ابي لهب سان ٿي ۽ سندس پٽ فضل بن عباس بن عتبه شاعر طور مشهور ٿيو.<ref name="IbnHajarAmina">{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |first=أحمد |title=الإصابة في تمييز الصحابة |publisher=دار الكتب العلمية |location=بيروت |edition=1 |year=1415 هـ |volume=8 |page=41 |chapter=10899- آمنة بنت العباس بن عبد المطلب |url=https://al-maktaba.org/book/9767/3955 |access-date=17 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913060322/https://al-maktaba.org/book/9767/3955 |archive-date=13 September 2021 |language=ar }}</ref> ذريعن ۾ '''صفيه بنت عباس'''، '''آمنه بنت عباس'''، '''ام قثم بنت عباس''' ۽ [[ام ڪلثوم بنت عباس]] جو پڻ ذڪر ملي ٿو. صفيه جي شادي بني سعد بن بڪر جي حارث بن يعمر سان ٿي.<ref name="IbnSaadAbbas"/><ref name="IbnHajarAmina"/> ام قثم جو ذڪر ابن سعد جي ''الطبقات الكبرى'' ۾ ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى |volume=8 |page=466 |url=http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3051_%D8%A7%D9%84%D8%B7%D8%A8%D9%82%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%A8%D8%B1%D9%89-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%A8%D9%86-%D8%B3%D8%B9%D8%AF-%D8%AC-%D9%A8/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_464 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614154631/http://shiaonlinelibrary.com/الكتب/3051_الطبقات-الكبرى-محمد-بن-سعد-ج-٨/الصفحة_464 |archive-date=14 June 2020 |language=ar }}</ref> ام ڪلثوم جي ماءُ بابت پڻ اختلاف آهي؛ هڪ روايت موجب هوءَ ام ولد مان هئي، جڏهن ته ٻي روايت ۾ سندس ماءُ '''ام سلمه بنت محميه بن جزء زبيدي''' ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="IbnFahd">{{cite book |last=ابن فهد المكي |first=جار الله محمد بن عبد العزيز |title=تحفة اللطائف في فضائل الحبر عبد الله بن عباس ووج الطائف |publisher=دار الكتب العلمية |year=2012 |page=195 |isbn=978-2-7451-7155-9 |url=https://books.google.com.eg/books?id=OxZHDwAAQBAJ&pg=PT183 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200330042755/https://books.google.com.eg/books?id=OxZHDwAAQBAJ&pg=PT183 |archive-date=30 March 2020 |language=ar }}</ref> سندس ٻين پٽن ۾ '''عون بن عباس''' ۽ '''مشير بن عباس''' جا نالا پڻ ڪجهه سوانحي ذريعن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=5 |chapter=6279 |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=6 |chapter=8329 |language=ar }}</ref> بلاذري پڻ عباس جي اولاد جو ذڪر ''أنساب الأشراف'' ۾ ڪيو آهي.<ref>{{cite book |last=البلاذري |title=أنساب الأشراف |chapter=فولد العباس بن عبد المطلب |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=196&pid=124937 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171105072629/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=196 |archive-date=5 November 2017 |language=ar }}</ref> ڪجهه بعد وارن ذريعن ۾ '''تڪانه''' نالي بني قريظه سان تعلق رکندڙ عورت جو به ذڪر ملي ٿو، جنهن بابت چيو ويو آهي ته هوءَ اڳ [[محمد|نبي محمد]] جي ملڪيت ۾ هئي ۽ پوءِ عباس سان سندس نڪاح ٿيو؛ انهن روايتن موجب ان مان عباس کي اولاد نه ٿيو.<ref>{{cite book |last=المجلسي |title=حياة القلوب |volume=2 |translator-last=Rizvi |title-trans=A Detailed Biography of Prophet Muhammad |page=1180 |language=ar }}</ref> عباس جي اولاد جون قبرون مختلف علائقن ۾ پکڙيل هيون. ڪلبي کان منقول آهي: {{quote|اسان ڪنهن به ماءُ جي اولاد جون قبرون عباس جي اولاد جي قبرن کان وڌيڪ هڪ ٻئي کان پري نه ڏٺيون.}}<ref name="DhahabiAbbas"/> == شيعه نظرئي ۾ == عباس بن عبدالمطلب بابت شيعه رجالي ۽ تاريخي ذريعن ۾ مختلف روايتون نقل ٿيل آهن. ڪجهه روايتون سندس ساراهه ڪن ٿيون، جڏهن ته ڪجهه شيعه عالمن انهن روايتن جي سند کي ضعيف يا مرسل قرار ڏنو آهي. [[ابوالقاسم خوئي]] پنهنجي رجالي جائزي ۾ عباس بابت آيل روايتن تي بحث ڪندي سندس [[علي بن ابي طالب]] ۽ [[فاطمه زهرا]] جي حمايت، خاص ڪري خلافت ۽ [[فدڪ]] جي معاملي ۾، تنقيدي موقف اختيار ڪيو آهي. خوئي لکي ٿو: {{quote|خلاصو هي آهي ته عباس لاءِ ڪا ساراهه ثابت نه ٿي آهي، ۽ ''الڪافي'' ۾ سندس مذمت بابت آيل روايت صحيح السند آهي؛ ۽ سندس لاءِ اها ڳالهه گهٽتائي طور ڪافي آهي ته هن علي بن ابي طالب {{عليه السلام}} جي معاملي ۽ صديقه طاهره جي فدڪ واري معاملي ڏانهن ايترو به ڌيان نه ڏنو، جيترو پنهنجي ميزاب جي معاملي ڏانهن ڏنو.}}<ref>{{cite book |last=الخوئي |first=أبو القاسم |title=معجم رجال الحديث |volume=10 |page=252 |chapter=6189 – العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> == فلم ۽ ٽيليويزن ۾ == * [[2006ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[خالد بن وليد (ٽيليويزن سلسلو)|خالد بن وليد]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[عبدالرحمان ابو القاسم]] ادا ڪيو. * [[2008ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[قمر بني هاشم (ٽيليويزن سلسلو)|قمر بني هاشم]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[احمد صلان]] ادا ڪيو. * [[2009ع]] ۾ فلم ''[[الخوافي والقوادم في نصرة الإسلام (فلم)|الخوافي والقوادم]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[رفيق علي احمد]] ادا ڪيو. * [[2010ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[رايات الحق (ٽيليويزن سلسلو)|رايات الحق]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[عبدالحڪيم قطيفان]] ادا ڪيو. * [[2012ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[عمر (ٽيليويزن سلسلو)|عمر]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[شمم الحسن]] ادا ڪيو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:محمد]] [[زمرو:صحابه]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] cl8r28cgl26g3ub97os6tly7f585xnp 414525 414463 2026-09-23T05:13:51Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414525 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = عباس بن عبدالمطلب | image = العباس بن عبد المطلب.png | caption = عباس بن عبدالمطلب جي نالي جي خطاطي | titles = حرمين جو ساقي، سيد الاعمام، ذوالرأي | birth_date = {{Circa}} [[568ع]] | birth_place = [[مڪو]]، [[تهامه]]، [[عربي اپٻيٽ]] | death_date = 12 [[رجب]] [[32 هـ|32 ھ]] / {{Circa}} [[653ع]] | death_place = [[مدينو]] | venerated_in = [[اسلام]] | resting_place = [[جنت البقيع]]، [[مدينو]] | occupation = واپاري | known_for = [[محمد|رسول الله محمد ﷺ]] جو چاچو، حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري ۽ [[عباسي خلافت|عباسي خاندان]] جو جد امجد | spouse = [[لبابه بنت حارث]]، فاطمه بنت جنيد، هاجله بنت جندوب، تڪانه | parents = [[عبدالمطلب بن هاشم]] ۽ [[نتيله بنت جناب]] | children = [[فضل بن عباس]]، [[عبدالله بن عباس]]، [[عبيدالله بن عباس]]، [[قثم بن عباس]]، [[عبدالرحمان بن عباس]]، [[معبد بن عباس]]، [[حارث بن عباس]]، [[ڪثير بن عباس]]، [[صحابه جي فهرست#ع|عون بن عباس]]، [[تمام بن عباس]] ۽ ٻيا | relatives = [[محمد|محمد ﷺ]] (ڀائٽيو) | lineage = [[بنو هاشم]]، [[قريش]] | kunya = ابو الفضل }} '''ابوالفضل عباس بن عبدالمطلب الهاشمي القرشي''' (تقريباً [[568ع]] – [[653ع]])، عام طور '''عباس بن عبدالمطلب''' جي نالي سان مشهور، [[محمد|رسول الله محمد ﷺ]] جو چاچو ۽ [[صحابه|صحابي]] هو. سندس ڪنيت '''ابوالفضل''' هئي. هو [[عبدالمطلب بن هاشم]] جو پٽ ۽ [[بنو هاشم]] سان تعلق رکندڙ هو. سندس ماءُ [[نتيله بنت جناب|نتيله بنت جناب النمريه]] هئي. هو [[مڪو|مڪي]] ۾ ڄائو ۽ عمر ۾ رسول الله ﷺ کان لڳ ڀڳ ٻه يا ٽي سال وڏو هو. عباس رسول الله ﷺ جي انهن چاچن مان هو، جن اسلام قبول ڪيو؛ [[حمزه بن عبدالمطلب]] پڻ اسلام قبول ڪندڙ سندس چاچن مان هو. هو رسول الله ﷺ جو عديل پڻ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ رسول الله ﷺ جي گهرواري [[ميمونه بنت حارث]]، عباس جي گهرواري [[لبابه بنت حارث]] جي ڀيڻ هئي. عباس مڪي جي هڪ مالدار واپاري خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ پاڻ پڻ واپار ڪندو هو. جاهليت واري دور ۾ [[مسجد الحرام|بيت الحرام]] سان لاڳاپيل ذميوارين ۾ سندس اهم حيثيت هئي. [[ابو طالب بن عبدالمطلب|ابو طالب]] کان پوءِ حاجين کي پاڻي مهيا ڪرڻ، يعني سقايت، جي ذميواري عباس جي حوالي ٿي. اسلام جي شروعاتي دور ۾ عباس مڪي ۾ رهيو. روايتن موجب [[هجرت]] کان اڳ هن ڪيترن موقعن تي رسول الله ﷺ جي حفاظت ۽ مدد ڪئي. اسلام قبول ڪرڻ کان اڳ هن [[بيعت عقبه]] جي موقعي تي پڻ شرڪت ڪئي ۽ رسول الله ﷺ جي طرفان ٿيندڙ معاهدي بابت ڳالهه ٻولهه ۾ حصو ورتو. عباس [[غزوه بدر]] ۾ [[قريش]] سان گڏ شامل ٿيو، جنگ ۾ هو مسلمانن جي هٿان قيد ٿيو، جنهن کان پوءِ فديو ڏئي آزاد ٿيو ۽ مڪي موٽي ويو. سندس اسلام قبول ڪرڻ جي صحيح وقت بابت روايتن ۾ اختلاف ملي ٿو. ڪجهه روايتن موجب هن [[فتح مڪو|فتح مڪي]] کان ٿورو اڳ اسلام قبول ڪيو، جڏهن تہ ٻين روايتن موجب هو ان کان اڳ ئي مسلمان ٿي چڪو هو، پر ڪجهه وقت تائين مڪي ۾ رهندو رهيو. عباس رسول الله ﷺ جي ويجهن مائٽن مان هو. اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ رسول الله ﷺ سندس عزت ۽ احترام ڪندو هو. [[غزوه حنين]] دوران جڏهن مسلمانن جي صفن ۾ عارضي انتشار پيدا ٿيو، تڏهن عباس انهن ماڻهن مان هو، جيڪي رسول الله ﷺ سان گڏ ثابت قدم رهيا. عباس ۽ سندس خاندان کي [[اهل بيت]] سان نسبت ڏني وڃي ٿي ۽ آل عباس لاءِ صدقي جي مال بابت اهي ئي شرعي پابنديون بيان ڪيون ويون آهن، جيڪي رسول الله ﷺ جي ويجهن هاشمي مائٽن لاءِ هيون. عباس جون ڪيترائي شاديون ٿيون. سندس مشهور گهروارين مان [[لبابه بنت حارث]] شامل هئي، جيڪا '''ام الفضل''' جي نالي سان پڻ مشهور هئي. ٻين زالن ۾ فاطمه بنت جنيد، هاجله بنت جندوب ۽ تڪانه جا نالا بيان ڪيا وڃن ٿا. سندس پٽ [[عبدالله بن عباس]] اسلامي تاريخ جي مشهور صحابي، قرآن جي مفسر ۽ عالم طور مشهور ٿيو. عباس جي نسل کي '''عباسي''' سڏيو وڃي ٿو. بعد ۾ سندس پٽ [[عبدالله بن عباس]] جي نسلي سلسلي مان [[عباسي خلافت|عباسي خاندان]] وجود ۾ آيو، جنهن 8هين صدي عيسويءَ ۾ خلافت قائم ڪئي.<ref name="encyclopedia">{{cite book |last=Glassé |first=Cyril |year=2002 |title=The New Encyclopedia of Islam |publisher=AltaMira Press |location=Walnut Creek, California |isbn=0-7591-0190-6 |url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas |url-access=registration }}</ref> عباسي حڪمران پنهنجي نسب کي عباس بن عبدالمطلب سان ڳنڍيندا هئا. عباس [[عثمان بن عفان]] جي خلافت دوران [[32 هـ|32 ھ]] ([[653ع]]) ۾ [[مدينو|مديني]] ۾ وفات ڪئي. کيس [[جنت البقيع|بقيع الغرقد]] ۾ دفن ڪيو ويو. ==خاندان== سندس تعلق مڪي جي بنو ھاشم قبيلي سان ھيو. عبدالمطلب جو سڀ کان ننڍو پٽ ھيو. سندس والده جو نالو [[نتيله بنت جناب]] جنھن جو تعلق [[نمير قبيلي]] سان ھيو<ref>{{cite book |last=al-Tabari|first=Muhammad ibn Jarir|title=''Tarikh al-Rusul wa'l-Muluk: Biographies of the Prophet's Companions and Their Successors''|volume=39|page=24|year=1998|publisher=Albany: State University of New York Press}}</ref> ===نسب=== * سندس نسب هي آهي: {{اقتباس |'''عباس بن [[عبد المطلب بن هاشم|عبدالمطلب]]''' (جنهن جو نالو شيبه هو) بن [[هاشم بن عبد مناف|هاشم]] (جنهن جو نالو عمرو هو) بن [[عبد مناف بن قصي|عبد مناف]] (جنهن جو نالو مغيره هو) بن [[قصي بن كلاب|قصي]] (جنهن جو نالو زيد هو) بن [[كلاب بن مرة|ڪلّاب]] بن [[مرة بن كعب|مره]] بن [[كعب بن لؤي|ڪعب]] بن [[لؤي بن غالب|لؤي]] بن [[غالب بن فهر|غالب]] بن [[فهر بن مالك|فهر]] بن [[مالك بن النضر|مالڪ]] بن [[النضر بن كنانة|نضر]] (جنهن جو نالو قيس هو)، جيڪو [[قريش]] هو، بن [[كنانة بن خزيمة|ڪنانه]] بن [[خزيمة بن مدركة|خزيمه]] بن [[مدركة بن إلياس|مدرڪه]] (جنهن جو نالو عامر هو) بن [[إلياس بن مضر|الياس]] بن [[مضر]] بن [[نزار بن معد|نزار]] بن [[معد بن عدنان|معد]] بن [[عدنان]]}}.<ref name="ReferenceA">{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |first=أحمد |author-link=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |publisher=دار الكتب العلمية |location=بيروت |year=1415 هـ |volume=7 |pages=511–512 |edition=1 |chapter=4525- العبّاس |url=https://al-maktaba.org/book/9767/1743 |access-date=17 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924161606/https://al-maktaba.org/book/9767/1743 |archive-date=24 September 2021 |language=ar }}</ref><ref name="ReferenceB">{{cite book |last=ابن الأثير الجزري |author-link=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |publisher=دار الكتب العلمية |year=1994 |volume=3 |page=163 |edition=1 |chapter=2799- عباس بن عبد المطلب |url=https://al-maktaba.org/book/1110/5756 |access-date=20 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913054449/https://al-maktaba.org/book/1110/5756 |archive-date=13 September 2021 |language=ar }}</ref><ref name="ReferenceC">{{cite book |last=ابن عساكر |author-link=ابن عساكر |title=تاريخ دمشق |publisher=دار الفكر للطباعة والنشر والتوزيع |year=1995 |volume=26 |pages=273–381 |edition=1 |chapter=3106 - العباس بن عبد المطلب |url=https://al-maktaba.org/book/71/11957 |access-date=17 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210827020113/https://al-maktaba.org/book/71/11957 |archive-date=27 August 2021 |language=ar }}</ref> * سندس ماءُ: {{اقتباس |'''[[نتيلة بنت جناب|نتيله]]''' بنت جناب بن ڪليب بن مالڪ بن عبد مناف بن عمرو بن عامر بن زيد بن عبد مناة بن عامر بن سعد بن الخزرج بن تيم اللات بن '''نمر بن قاسط''' بن هنب بن افصى بن دعمي بن جديلة بن اسد بن '''ربيعه''' بن [[نزار بن معد|نزار]] بن [[معد بن عدنان|معد]] بن '''[[عدنان]]'''}} هئي.<ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceB"/><ref name="ReferenceC"/> {{Quraysh tree}} == اسلام کان اڳ جي زندگي == === پيدائش ۽ پرورش === {{اسلام}} عباس [[مڪو|مڪي]] ۾ [[عام الفيل]] کان ٽي سال اڳ، 56 ق.ھ ۾ ڄائو، يعني هو رسول الله کان ٽي سال وڏو هو. ابو رزين کان روايت آهي ته عباس رضي الله عنه کان پڇيو ويو: ”توهان وڏا آهيو يا رسول الله ﷺ؟“ هن چيو: ”هو مون کان وڏو آهي، پر آءٌ کانئس اڳ ڄائو هئس.“<ref>{{cite book |author=ابن أبي عاصم |title=الآحاد والمثاني |at=حديث 327 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=277&pid=129907&hid=327 |access-date=3 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305013154/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=277&pid=129907&hid=327 |archive-date=5 March 2016 |language=ar }}</ref> ننڍپڻ ۾ هڪ ڀيري هو گم ٿي ويو، جنهن تي سندس ماءُ [[نتيله بنت جناب]] نذر مڃي ته جيڪڏهن هو ملي ويو ته هوءَ ڪعبي کي ريشم، ديباج ۽ مختلف قسمن جا غلاف پارائيندي. عباس ملي ويو ۽ سندس ماءُ پنهنجي نذر پوري ڪئي؛ اهڙي ريت هوءَ ڪعبي کي اهڙي نموني غلاف پارائيندڙ پهرين عورت هئي.{{حوالو گهربل}} عباس مڪي جي واپاري شخصيتن مان پڻ هو ۽ مصالحن جو ڪاروبار ڪندو هو.<ref name="IbnIshaq113">{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |page=113 |language=en }}</ref> واپار مان هن ڪافي دولت حاصل ڪئي ۽ مڪي جي شاهوڪار ماڻهن ۾ شمار ٿيڻ لڳو.<ref name="IbnIshaq309">{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |pages=309–310 |language=en }}</ref> === حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري === جاهليت جي دور ۾ عباس قريش جي سردارن ۽ معزز شخصيتن مان هڪ هو ۽ [[مسجد الحرام]] جي سار سنڀال ۽ حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري پڻ سنڀاليندو هو. ابن اثير ''اسد الغابه'' ۾ لکي ٿو ته مسجد الحرام جي سار سنڀال جي حوالي سان عباس ڪنهن کي به مسجد الحرام ۾ گارگند يا نامناسب ڳالهه ڪرڻ نه ڏيندو هو ۽ ماڻهو سندس مخالفت ڪرڻ جي سگهه نه رکندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ قريش جي سردارن گڏجي ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو هو ۽ ان ڪم ۾ سندس مددگار هئا.<ref name="UsdAlGhaba">{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |chapter=العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> [[عبدالمطلب بن هاشم]] [[زمزم جو کوھ|زمزم جو کوهه]] کوٽڻ کان پوءِ حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري سنڀالي. عبدالمطلب جي وفات کان پوءِ اها ذميواري سندس پٽ [[ابو طالب بن عبدالمطلب|ابو طالب]] وٽ آئي. ڪجهه سالن کان پوءِ ابو طالب مالي تنگيءَ جو شڪار ٿيو، تنهنڪري هن پنهنجي ڀاءُ عباس کان ايندڙ حج جي موسم تائين ڏهه هزار درهم قرض ورتا ۽ اهي پئسا حاجين کي پاڻي پيارڻ جي انتظامن تي خرچ ڪيا. ايندڙ سال به ابو طالب وٽ پئسا نه هئا، تنهنڪري هن عباس کان وڌيڪ چوڏهن هزار درهم قرض گهريا. عباس ان شرط تي قرض ڏيڻ قبول ڪيو ته جيڪڏهن ابو طالب ايندڙ سال رقم واپس نه ڪري سگهيو ته حاجين کي پاڻي پيارڻ جي ذميواري عباس جي حوالي ڪندو. ابو طالب اها شرط قبول ڪئي ۽ ايندڙ سال رقم واپس نه ڪري سگهڻ سبب اها ذميواري عباس جي حوالي ڪري ڇڏي.<ref>{{cite book |author=علي بن برهان الدين الحلبي |title=السيرة الحلبية |volume=1 |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |author=جواد علي |title=المفصل في تاريخ العرب قبل الإسلام |page=1892 |url=http://islamport.com/d/3/tkh/1/49/769.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304194307/http://islamport.com/d/3/tkh/1/49/769.html |archive-date=4 March 2016 |language=ar }}</ref> عباس کان پوءِ اها ذميواري سندس پٽ [[عبدالله بن عباس]] ڏانهن منتقل ٿي ۽ عباسي خاندان ۾ [[السفاح|سفاح]] جي دور تائين جاري رهي. پوءِ [[عباسي خلافت|بني عباس]] خلافت سنڀالڻ کان پوءِ اها ذميواري ڇڏي ڏني. ان کان پوءِ اها آل زبير ڏانهن منتقل ٿي، جن کي اڳ به عباسين طرفان اها ذميواري سونپي ويندي هئي. بيان موجب اها خدمت سندن اولاد ۾ جاري رهي ۽ اڄ اهي مڪي جي آل عباس الهاشميين جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا ۽ پاڻي پيارڻ واري خدمت، جيڪا هاڻي ''مڪتب الزمازمه الموحد'' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، ان ۾ سندن حصا نسل در نسل منتقل ٿيندا رهيا آهن.<ref>{{cite web |url=http://zamazemah.com.sa/whoarewe/ |title=من نحن |publisher=مكتب الزمازمة الموحد |language=ar |access-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928131831/http://zamazemah.com.sa:80/whoarewe/ |archive-date=28 September 2018 }}</ref><ref>{{cite book |author=فهد العباس وعبدالإله العباس وعباس بصري الغنيمي العباسي |title=نبذات الوصل لذرية أمير المؤمنين الخليفة أبي جعفر منصور المستنصربالله العباسي |publisher=دار ركابي للنشر والتوزيع |url=https://archive.org/download/olomnasb_ymail_20180719/%D9%86%D8%A8%D8%B0%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B5%D9%84%20%D9%84%D8%B0%D8%B1%D9%8A%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D8%A9%20%D8%A3%D8%A8%D9%8A%20%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408193737/https://archive.org/download/olomnasb_ymail_20180719/%D9%86%D8%A8%D8%B0%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B5%D9%84%20%D9%84%D8%B0%D8%B1%D9%8A%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D8%A9%20%D8%A3%D8%A8%D9%8A%20%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1.pdf |archive-date=8 April 2022 |language=ar }}</ref> ==== سندس باري ۾ نازل ٿيل آيت ==== سندس باري ۾ {{قرآن|التوبة|19|لا تخريج=1}} نازل ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>[[سورة التوبة]]، آيت 19.</ref> [[ابن كثير دمشقي|ابن ڪثير]] علي بن ابي طلحه کان روايت ڪري ٿو ته [[عبدالله بن عباس|ابن عباس]] ان آيت جي تفسير ۾ چيو: {{quote|هيءَ آيت '''عباس بن عبدالمطلب''' جي باري ۾ نازل ٿي، جڏهن هو [[غزوه بدر|بدر جي ڏينهن]] قيد ٿيو. هن چيو: ”جيڪڏهن توهان اسلام، هجرت ۽ جهاد ۾ اسان کان اڳتي رهيا آهيو ته اسان به [[مسجد الحرام]] جي سار سنڀال ڪندا هئاسين، حاجين کي پاڻي پياريندا هئاسين ۽ قيدين کي آزاد ڪرائيندا هئاسين.“ پوءِ الله {{عز وجل}} فرمايو: {{قرآن|نص=أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ}} کان وٺي {{قرآن|نص=وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ}} تائين؛ يعني اهي عمل شرڪ جي حالت ۾ ڪيا ويا هئا، ۽ شرڪ جي حالت ۾ ڪيل عمل قبول نه ٿيندو.}}<ref name="IbnKathirTawbah19">{{cite book |author=ابن كثير الدمشقي |title=[[s:تفسير ابن كثير/سورة التوبة#أجعلتم سقاية الحاج وعمارة المسجد الحرام كمن آمن بالله واليوم الآخر وجاهد في سبيل الله لا يستوون عند الله والله لا يهدي القوم الظالمين (19)|تفسير القرآن العظيم]] |chapter=تفسير سورة التوبة، الآية 19 |language=ar }}</ref> === بيعت عقبه ۽ غزوه بدر === عباس پنهنجي ڀائٽي [[محمد|اسلام جي پيغمبر محمد]] سان گڏ [[بيعت عقبه]] وقت موجود هو، جڏهن انصار محمد سان بيعت ڪئي. عباس ان موقعي تي معاهدي کي مضبوط ڪرڻ لاءِ موجود هو، جيتوڻيڪ ان وقت تائين سندس اسلام جو کليل اظهار نه ٿيو هو.<ref name="UsdAlGhaba"/> عباس ٻين [[بنو هاشم|بني هاشم]] جي ماڻهن وانگر [[قريش]] سان گڏ [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] ۾ شريڪ ٿيو. اسلامي روايتن موجب کيس زبردستي جنگ لاءِ آندو ويو هو ۽ رسول الله [[محمد]] پنهنجي صحابين کي بني هاشم جي انهن ماڻهن کي قتل نه ڪرڻ جو حڪم ڏنو هو، جن کي سندن مرضيءَ خلاف جنگ ۾ آندو ويو هو. [[عبدالله بن عباس|ابن عباس]] کان روايت آهي: {{quote|نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ان ڏينهن پنهنجي اصحابن کي فرمايو: ”مون کي خبر آهي ته بني هاشم ۽ ٻين مان ڪجهه ماڻهن کي زبردستي ڪڍيو ويو آهي ۽ انهن کي اسان سان جنگ ڪرڻ جي ڪا خواهش ناهي. تنهنڪري توهان مان جيڪو [[بنو هاشم|بني هاشم]] جي ڪنهن شخص سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري؛ جيڪو ابو البختري بن هشام بن الحارث بن اسد سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري؛ ۽ جيڪو '''عباس بن عبدالمطلب'''، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي چاچي، سان ملي، سو ان کي قتل نه ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس زبردستي ڪڍيو ويو آهي.“}}<ref>{{cite book |author=ابن هشام |title=السيرة النبوية |chapter=غزوة بدر |language=ar }}</ref> جنگ دوران عباس بن عبدالمطلب، سندس حليف ۽ سندس ڀائٽيو [[عقيل بن ابي طالب]] قيد ڪيا ويا. انهن کي انصاري عبيد بن اوس قيد ڪيو، جنهن کي نبي [[محمد]] ”مُقَرِّن“ جو لقب ڏنو. هو چوي ٿو: {{quote|جڏهن [[غزوه بدر|بدر جو ڏينهن]] آيو ته مون '''عباس بن عبدالمطلب'''، [[عقيل بن ابي طالب]] ۽ عباس جي هڪ [[فهر بن مالڪ|فهري]] حليف کي قيد ڪيو. مون عباس ۽ عقيل کي گڏ ٻڌو. جڏهن [[محمد|رسول الله]] {{صلى الله عليه وسلم}} انهن ٻنهي کي ڏٺو ته مون کي ”مُقَرِّن“ سڏيو ۽ فرمايو: ”انهن ٻنهي کي پڪڙڻ ۾ هڪ معزز فرشتي تنهنجي مدد ڪئي آهي.“}}<ref name="IbnSaad4532">{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4532 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4532 |website=إسلام ويب |language=ar |access-date=4 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref> ابو اليسر پڻ چيو: {{quote|بدر جي ڏينهن مون عباس کي ڏٺو، هو ائين بيٺو هو ڄڻ ڪو بت هجي ۽ سندس اکين مان ڳوڙها وهي رهيا هئا. مون چيو: الله توکي مائٽيءَ جي لحاظ کان بڇڙو بدلو ڏئي، ڇا تون پنهنجي ڀائٽي خلاف سندس دشمنن سان گڏ وڙهين ٿو؟ هن پڇيو: ”هن سان ڇا ٿيو، ڇا هو مارجي ويو؟“ مون چيو: ”الله کيس ان کان وڌيڪ عزت ۽ مدد ڏني آهي.“ هن چيو: ”تون مون سان ڇا ڪرڻ چاهين ٿو؟“ مون چيو: ”قيد ڪرڻ، ڇاڪاڻ⁠تہ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} تنهنجي قتل کان منع ڪئي آهي.“ هن چيو: ”هيءَ سندس مون سان پهرين ڀلائي ناهي.“ پوءِ مون کيس قيد ڪيو ۽ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ وٺي آيس.}}<ref name="DhahabiAbbas">{{cite book |author=شمس الدين الذهبي |title=[[s:سير أعلام النبلاء/العباس بن عبد المطلب|سير أعلام النبلاء]] |chapter=العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> قيد ٿيڻ کان پوءِ عباس کي مضبوطيءَ سان ٻڌو ويو. ان رات [[نبي|نبي]] پنهنجي چاچي عباس جي ڪري جاڳندو رهيو. هڪ صحابي پڇيو: ”اي الله جا نبي، اوهان کي ڪهڙي ڳالهه جاڳائي رکيو آهي؟“ پاڻ فرمايائون: ”عباس جي دانهن مون کي جاڳائي رکيو آهي.“ پوءِ هڪ شخص وڃي سندس ٻڌڻ ڍرو ڪيو. رسول الله پڇيو: ”مون کي عباس جي دانهن ڇو نٿي ٻڌڻ ۾ اچي؟“ ان شخص چيو: ”مون سندس ٻڌڻ ڍرو ڪيو آهي.“ رسول الله فرمايو: ”ته پوءِ سڀني قيدين سان ائين ئي ڪر.“<ref>{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |volume=3 |page=61 |language=ar }}</ref> رسول الله عباس کي، جڏهن هو قيد ۾ هو، چيو ته هو پنهنجو، [[عقيل بن ابي طالب]]، نوفل بن حارث ۽ پنهنجي حليف عتبه بن عمرو جو فديو ادا ڪري. عباس چيو ته هو مسلمان آهي ۽ کيس زبردستي جنگ لاءِ آندو ويو هو. رسول الله کيس فرمايو: ”الله تنهنجي اسلام بابت وڌيڪ ڄاڻي ٿو؛ جيڪڏهن تنهنجي ڳالهه سچي آهي ته الله توکي ان جو اجر ڏيندو، پر ظاهر طور تنهنجو معاملو اسان جي خلاف هو، تنهنڪري پنهنجو فديو ادا ڪر.“ رسول الله اڳ ئي عباس کان ويهه اوقيا سون ورتو هو. عباس عرض ڪيو ته ان کي سندس فديي ۾ شمار ڪيو وڃي، پر پاڻ فرمايائون: ”نه، اهو مال آهي جيڪو الله اسان کي توکان ڏياريو آهي.“ عباس چيو: ”مون وٽ ٻيو مال ڪونهي.“ رسول الله فرمايو: ”پوءِ اهو مال ڪٿي آهي، جيڪو تون مڪي مان نڪرڻ وقت [[ام الفضل بنت الحارث]] وٽ رکي آيو هئين، جڏهن توهان ٻنهي کان سواءِ ڪو به موجود نه هو، ۽ تو هن کي چيو هو ته جيڪڏهن هن سفر ۾ مون سان ڪا مصيبت پيش اچي ته فضل لاءِ ايترو، عبدالله لاءِ ايترو...؟“ عباس چيو: ”ان ذات جو قسم جنهن اوهان کي حق سان موڪليو آهي، ان ڳالهه جي مون ۽ هن کان سواءِ ڪنهن کي به خبر نه هئي؛ هاڻي مون کي يقين آهي ته اوهان الله جا رسول آهيو.“ پوءِ عباس پنهنجو، پنهنجي ڀائٽي ۽ پنهنجي حليف جو فديو ادا ڪيو.<ref name="IbnSaad4539">{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4539 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4539 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101249/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4539 |archive-date=12 November 2018 }}</ref> ان موقعي سان {{قرآن|الأنفال|70}} جي نزول جو ذڪر ڪيو ويو آهي. عباس چوندو هو: {{quote|الله جو قسم، هيءَ آيت منهنجي باري ۾ نازل ٿي، جڏهن مون رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} آڏو پنهنجي اسلام جو ذڪر ڪيو.}}<ref name="IbnKathirAnfal70">{{cite book |author=ابن كثير الدمشقي |title=[[s:تفسير ابن كثير/سورة الأنفال#يا أيها النبي قل لمن في أيديكم من الأسرى إن يعلم الله في قلوبكم خيرا يؤتكم خيرا مما أخذ منكم ويغفر لكم والله غفور رحيم (70)|تفسير القرآن العظيم]] |chapter=تفسير سورة الأنفال، الآية 70 |language=ar }}</ref> فديو ادا ڪرڻ کان پوءِ عباس [[مڪو|مڪي]] موٽي ويو،<ref>{{cite book |author=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=4 |page=30 |language=ar }}</ref> جتي هن حاجين کي پاڻي پيارڻ، سرداري ۽ حاجين جي مهمانيءَ سان لاڳاپيل بني هاشم جون ذميواريون سنڀالڻ جاري رکيون.<ref>{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية، حديث 4545 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36717&hid=4545 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref> === اسلام قبول ڪرڻ بابت روايتون === عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي وقت بابت تاريخي روايتن ۾ اختلاف ملي ٿو. هڪ روايت موجب عباس [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] کان اڳ ئي ڳجهي نموني اسلام قبول ڪري چڪو هو.<ref name="IbnIshaq309"/> بدر ۾ قيد ٿيڻ کان پوءِ عباس پاڻ به رسول الله کي چيو هو ته هو مسلمان آهي، پر کيس زبردستي قريش سان گڏ آندو ويو هو.<ref name="IbnSaad4539"/> ڪجهه روايتن موجب هن بدر کان پوءِ اسلام قبول ڪيو، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ سندس اسلام جي کليل اظهار ۽ مڪي مان هجرت کي [[فتح مڪو|فتح مڪي]] کان ٿورو اڳ واري دور سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |author=Muhammad ibn Jarir al-Tabari |title=The History of al-Ṭabarī |publisher=State University of New York Press |location=Albany |language=en }}</ref><ref>{{cite book |author=Ibn Ishaq |editor=A. Guillaume |title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1955 |pages=546–548 |language=en }}</ref> اهڙيءَ طرح ذريعن ۾ عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي صحيح وقت بابت مختلف روايتون موجود آهن. == اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ جي زندگي == === اسلام قبول ڪرڻ ۽ هجرت === عباس بعد ۾ اسلام قبول ڪيو، پر سندس اسلام قبول ڪرڻ جي صحيح وقت بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. ڪن روايتن موجب هن [[غزوه خيبر|خيبر جي فتح]] کان اڳ اسلام قبول ڪيو هو، پر پنهنجي اسلام کي لڪائي رکيو ۽ [[فتح مڪو|فتح مڪي]] جي موقعي تي ان جو کليل اظهار ڪيو. [[صحابه جي فهرست#ا|ابو رافع]] کان روايت آهي: {{quote|آءٌ عباس بن عبدالمطلب جو غلام هئس. اسلام اسان جي گهر ۾ داخل ٿي چڪو هو؛ عباس اسلام قبول ڪيو، ام الفضل اسلام قبول ڪيو ۽ مون به اسلام قبول ڪيو. عباس پنهنجي قوم کان ڊڄندو هو، سندن مخالفت کي پسند نه ڪندو هو ۽ پنهنجي اسلام کي لڪائي رکندو هو.}}<ref>{{cite web |author=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى، الطبقة الثانية |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82&pid=36745&hid=4703 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124134352/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=82 |archive-date=24 January 2018 }}</ref><ref>{{cite web |author=أبو الفرج الأصفهاني |title=كتاب الأغاني |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=482&pid=294511&hid=110 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305014829/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=482&pid=294511&hid=110 |archive-date=5 March 2016 }}</ref><ref>{{cite web |author=ابن كثير |title=البداية والنهاية |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=59&ID=276&idfrom=249&idto=311&bookid=59&startno=24 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101246/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=59&ID=276&idfrom=249&idto=311&bookid=59&startno=24 |archive-date=12 November 2018 }}</ref> هڪ ٻي روايت موجب عباس [[غزوه بدر|بدر جي جنگ]] کان اڳ ئي اسلام قبول ڪري چڪو هو ۽ [[قريش]] جون خبرون رسول الله ڏانهن لکي موڪليندو هو، جڏهن ته مڪي جا مسلمان به سندس مدد ۽ سهارو حاصل ڪندا هئا.<ref>{{cite web |author=ابن عبد البر |title=الاستيعاب في معرفة الأصحاب |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=342003&bk_no=690&startno=2 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112061010/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=342003&bk_no=690&startno=2 |archive-date=12 November 2018 }}</ref><ref name="UsdAlGhaba61">{{cite book |author=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |volume=3 |page=61 |language=ar }}</ref> بعد ۾ عباس رسول الله ڏانهن هجرت لاءِ روانو ٿيو. رستي ۾ سندس ملاقات رسول الله سان ٿي، جيڪو ان وقت [[مڪو|مڪي]] ڏانهن وڃي رهيو هو.<ref>{{cite book |author=ابن كثير |title=[[s:البداية والنهاية/الجزء الرابع/فصل إسلام العباس عم النبي صلى الله عليه وسلم|البداية والنهاية]] |volume=4 |chapter=فصل إسلام العباس عم النبي صلى الله عليه وسلم |language=ar }}</ref> عباس رسول الله سان گڏ [[فتح مڪو|فتح مڪي]] ۾ شريڪ ٿيو، جنهن کان پوءِ هجرت جو سلسلو ختم ٿي ويو.<ref name="UsdAlGhaba61"/> روايتن موجب رسول الله کي عباس جي اسلام قبول ڪرڻ تي خوشي ٿي. [[ابو رافع]] بيان ڪري ٿو ته هن رسول الله کي عباس جي اسلام قبول ڪرڻ جي خوشخبري ڏني، جنهن تي رسول الله کيس آزاد ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite web |author=نور الدين علي بن أبي بكر الهيثمي |title=مجمع الزوائد ومنبع الفوائد، كتاب المناقب، باب ما جاء في العباس عم رسول الله صلى الله عليه وسلم ومن جمع معه من ولده، حديث 15469 |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=87&ID=3010&idfrom=15592&idto=15612&bookid=87&startno=3 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101251/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=87&ID=3010&idfrom=15592&idto=15612&bookid=87&startno=3 |archive-date=12 November 2018 }}</ref> عباس ابو رافع کي رسول الله کي تحفي طور ڏنو هو.<ref>{{cite web |title=الطبقات الكبرى، ذكر خدم رسول الله صلى الله عليه وسلم ومواليه |url=http://www.al-eman.com/الكتب/الطبقات%20الكبرى%20**/ذكر%20صدقات%20رسول%20الله%20صلى%20الله%20عليه%20وسلم%20/i54&d54938&c&p1 |website=نداء الإيمان |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190531123717/http://www.al-eman.com/الكتب/الطبقات%20الكبرى%20**/ذكر%20صدقات%20رسول%20الله%20صلى%20الله%20عليه%20وسلم%20/i54&d54938&c&p1 |archive-date=31 May 2019 }}</ref> === جنگين ۾ شرڪت === عباس [[غزوه حنين]] ۾ پڻ شريڪ ٿيو. جڏهن جنگ دوران مسلمانن جي صفن ۾ ڀاڄ پئي ته هو رسول الله سان گڏ ثابت قدم رهيو. عباس بن عبدالمطلب بيان ڪري ٿو: {{quote|آءٌ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} سان گڏ [[غزوه حنين|حنين جي ڏينهن]] موجود هئس. آءٌ ۽ [[ابو سفيان بن الحارث]] بن عبدالمطلب رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} سان گڏ رهياسين ۽ کانئس جدا نه ٿياسين. رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} هڪ اڇي خچر تي سوار هئا، جيڪو کين فروه بن نفاثه جذامي تحفي ۾ ڏنو هو. جڏهن مسلمانن ۽ ڪافرن جو مقابلو ٿيو ته مسلمان پوئتي موٽڻ لڳا، پر رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} پنهنجي خچر کي ڪافرن ڏانهن وڌائڻ لڳا. آءٌ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي خچر جي واڳ جهلي ان کي روڪي رهيو هئس ته جيئن اهو تيزيءَ سان اڳتي نه وڌي، جڏهن ته ابو سفيان رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي رڪاب کي جهليو بيٺو هو. رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو: ”اي عباس! سمره وارن کي سڏ ڪر.“ عباس چوي ٿو ته منهنجو آواز تمام بلند هو، تنهنڪري مون وڏي آواز سان سڏ ڪيو: '''سمره وارا ڪٿي آهن؟''' الله جو قسم، جڏهن هنن منهنجو آواز ٻڌو ته ائين واپس وريا، جيئن ڳئون پنهنجن ٻچن ڏانهن موٽندي آهي، ۽ چوڻ لڳا: '''اسين حاضر آهيون، اسين حاضر آهيون.''' پوءِ انهن ڪافرن سان جنگ شروع ڪئي. انصار کي سڏ ڪيو ويو: ”اي انصار! اي انصار!“ پوءِ اهو سڏ خاص ڪري بني حارث بن خزرج لاءِ ڪيو ويو: ”اي بني حارث بن خزرج! اي بني حارث بن خزرج!“ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} پنهنجي خچر تي ويٺي سندن جنگ ڏانهن ڏٺو ۽ فرمايو: '''هاڻي جنگ گرم ٿي وئي آهي.''' پوءِ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} ڪجهه پٿريون کڻي ڪافرن جي منهن ڏانهن اڇلايون ۽ فرمايو: '''محمد جي رب جو قسم، اهي شڪست کائي ويا.''' آءٌ جنگ ڏانهن ڏسڻ ويس ۽ مون کي اها ساڳي حالت ۾ نظر آئي؛ پر الله جو قسم، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جون پٿريون اڇلائڻ کان پوءِ مون مسلسل ڏٺو ته سندن زور گهٽجندو ويو ۽ سندن حالت پوئتي هٽڻ لڳي.}}<ref>{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=[[s:صحيح مسلم/كتاب الجهاد والسير|صحيح مسلم]] |chapter=كتاب الجهاد والسير، باب في غزوة حنين |at=حديث 1775 |language=ar }}</ref> === حديث جي روايت === عباس بن عبدالمطلب رسول الله کان ڪيترائي حديثون روايت ڪيون. سندس روايتن مان پنجٽيهه حديثون ''مسند [[بقي بن مخلد]]'' ۾، هڪ حديث [[صحيح بخاري]] ۾ ۽ ٽي حديثون [[صحيح مسلم]] ۾ بيان ٿيل آهن.<ref name="DhahabiAbbas"/> عباس کان حديث روايت ڪندڙن ۾ سندس پٽ '''[[عبدالله بن عباس]]'''، '''ڪثير بن عباس''' ۽ '''عبيدالله بن عباس'''، سندس ڌيءَ '''ام ڪلثوم بنت عباس'''، ۽ ٻين راوين مان '''[[احنف بن قيس]]'''، '''[[عبدالله بن الحارث بن نوفل]]'''، '''[[جابر بن عبدالله انصاري|جابر بن عبدالله بن عمرو بن حرام]]'''، '''عبدالله بن عميره'''، '''[[عامر بن سعد بن ابي وقاص]]'''، '''اسحاق بن عبدالله بن نوفل'''، '''مالڪ بن اوس بن الحدثان'''، '''نافع بن [[جبير بن مطعم]]'''، سندس آزاد ڪيل غلام '''صهيب'''، '''عباس بن عبدالرحمان'''، جيڪو [[بنو هاشم|بني هاشم]] جو مولا هو، '''عبدالله بن عنمه مزني'''، '''[[عبدالرحمان بن سابط]] جُمحي''' ۽ '''[[محمد بن ڪعب قرظي]]''' شامل آهن.<ref name="DhahabiAbbas"/><ref>{{cite web |author=المزي |title=عباس بن عبد المطلب، تهذيب الكمال |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=1&pid=649539&bk_no=1857&startno=0 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305013827/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=1&pid=649539&bk_no=1857&startno=0 |archive-date=5 March 2016 }}</ref> سندس روايت ڪيل حديثن مان هڪ [[مسلم بن الحجاج]] پنهنجي [[صحيح مسلم]] ۾ [[عامر بن سعد بن ابي وقاص]] جي واسطي سان روايت ڪئي آهي: {{quote|عباس بن عبدالمطلب کان روايت آهي ته هن رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي فرمائيندي ٻڌو: ”جڏهن ٻانهو سجدو ڪري ٿو ته ساڻس گڏ ست عضوا سجدو ڪن ٿا: سندس چهرو، ٻئي هٿ، ٻئي گوڏا ۽ ٻئي پير.“}}<ref>{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=[[s:صحيح مسلم/كتاب الصلاة#باب أعضاء السجود والنهي عن كف الشعر والثوب وعقص الرأس في الصلاة|صحيح مسلم]] |chapter=كتاب الصلاة، باب أعضاء السجود والنهي عن كف الشعر والثوب وعقص الرأس في الصلاة |language=ar }}</ref> اهڙيءَ طرح [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] پنهنجي [[صحيح بخاري]] ۾ [[عبدالله بن الحارث بن نوفل]] کان روايت ڪري ٿو ته عباس بن عبدالمطلب رسول الله کان پڇيو: {{quote|'''عباس بن عبدالمطلب''' رضي الله عنه نبي {{صلى الله عليه وسلم}} کي چيو: ”اوهان پنهنجي [[ابو طالب بن عبدالمطلب|چاچي]] کي ڪهڙو فائدو پهچايو؟ هو اوهان جي حفاظت ڪندو هو ۽ اوهان جي خاطر ڪاوڙبو هو.“ پاڻ فرمايائون: ”هو باهه جي هڪ هلڪي حصي ۾ آهي؛ جيڪڏهن آءٌ نه هجان ها ته هو باهه جي سڀ کان هيٺئين درجي ۾ هجي ها.“}}<ref>{{cite book |author=محمد بن إسماعيل البخاري |title=[[s:صحيح البخاري/كتاب فضائل الصحابة#باب قصة أبي طالب|صحيح البخاري]] |chapter=كتاب فضائل الصحابة، باب قصة أبي طالب |language=ar }}</ref> == وفات == زندگيءَ جي آخري دور ۾ عباس بن عبدالمطلب جي نظر هلي وئي هئي. روايتن موجب هن پنهنجي وفات وقت ستر غلام آزاد ڪيا. عباس [[مدينو|مديني]] ۾ 12 رجب [[32 ھ]] تي 88 ورهين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي.<ref>{{cite web |title=وفاة العباس بن عبد المطلب عم الرسول صلى الله عليه وسلم 12 رجب 32 هـ |url=http://articles.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=204235 |website=إسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305053915/http://articles.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=204235 |archive-date=5 March 2016 }}</ref> سندس وفات کان پوءِ [[بنو هاشم|بني هاشم]] مؤذن موڪليا، جن [[مدينو|مديني]] جي ماڻهن کي سندس وفات جي خبر ڏيندي اعلان ڪيو: '''”الله ان شخص تي رحم ڪري، جيڪو عباس بن عبدالمطلب جي جنازي ۾ شريڪ ٿئي.“''' ان اعلان کان پوءِ ماڻهن جو وڏو ميڙ سندس جنازي ۾ شريڪ ٿيو. جنازي کي کڻڻ ۽ تدفين ۾ شريڪ ٿيڻ لاءِ ماڻهن جي گهڻي رش ٿي وئي، جنهن سبب خليفي [[عثمان بن عفان]] کي ماڻهن جي ميڙ کي منظم ڪرڻ لاءِ انتظام ڪرڻو پيو. [[عثمان بن عفان]] سندس غسل وقت موجود هو، جڏهن ته [[علي بن ابي طالب]]، عباس جي پٽ [[عبدالله بن عباس]] ۽ سندس ٻين ٻن پٽن قثم بن عباس ۽ عبيدالله بن عباس کيس غسل ڏنو. عثمان بن عفان سندس جنازي نماز پڙهائي، جنهن کان پوءِ عباس بن عبدالمطلب کي [[جنت البقيع|بقيع الغرقد]] ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="DhahabiAbbas"/> == اسلام ۾ فضيلت ۽ مرتبو == اسلامي روايتن ۾ عباس بن عبدالمطلب کي [[محمد|رسول الله]] ۽ [[صحابي|صحابه]] وٽ وڏي مرتبي وارو بيان ڪيو ويو آهي. ابو سفيان بن حارث پنهنجي والد کان روايت ڪري ٿو: {{quote|عباس، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ ماڻهن مان وڏي مرتبي وارو هو، ۽ صحابه عباس جي فضيلت کي مڃيندا هئا، ساڻس صلاح مشورو ڪندا هئا ۽ سندس راءِ وٺندا هئا.}}<ref name="IbnHajarIsaba">{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=4 |page=30 |language=ar }}</ref> روايت آهي ته جڏهن عباس [[عمر بن خطاب]] يا [[عثمان بن عفان]] وٽان لنگهندو هو ۽ اهي سواريءَ تي هوندا هئا ته سندس احترام ۾ سواريءَ تان لهي پوندا هئا ۽ جيستائين هو اڳتي نه نڪري ويندو هو، تيستائين ائين رهندا هئا.<ref>{{cite book |last=ابن عساكر |title=تاريخ دمشق |id=حديث 26795 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=798&pid=383249&hid=26795 |language=ar }}</ref> هڪ موقعي تي عمر بن خطاب عباس کي چيو: {{quote|الله جو قسم، جنهن ڏينهن تون اسلام آڻيندين، تنهنجو اسلام آڻڻ مون کي خطاب جي اسلام آڻڻ کان به وڌيڪ پيارو هو، جيڪڏهن هو اسلام آڻي ها؛ ۽ ان جو سبب رڳو اهو هو ته مون کي خبر هئي ته تنهنجو اسلام آڻڻ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي خطاب جي اسلام آڻڻ کان وڌيڪ پيارو هو.}}<ref>{{cite book |last=ابن كثير |title=[[s:البداية والنهاية/الجزء الرابع/فصل نزول النبي عليه السلام إلى مر الظهران|البداية والنهاية، الجزء الرابع، فصل نزول النبي عليه السلام إلى مر الظهران]] |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |last=ابن هشام |title=السيرة النبوية |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=1380&idto=1380&bk_no=58&ID=650 |access-date=4 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190303033218/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=1380&idto=1380&bk_no=58&ID=650 |archive-date=3 March 2019 |language=ar }}</ref> [[عائشه بنت ابي بڪر|عائشه]] کان روايت آهي: {{quote|مون رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي ڪنهن ٻئي شخص جو ايترو احترام ڪندي نه ڏٺو، جيترو هو عباس جو احترام ۽ عزت ڪندو هو.}}<ref>{{cite book |last=الذهبي |title=تاريخ الإسلام |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=443035&bk_no=936&startno=3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225225043/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=&pid=443035&bk_no=936&startno=3 |archive-date=25 December 2018 |language=ar }}</ref> نسب جي علم ۾ عباس بن عبدالمطلب لاءِ ''سيد الاعمام'' (چاچن جو سردار) جو لقب پڻ استعمال ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو [[محمد]] جو چاچو هو.<ref>{{cite web |title=سيد الأعمام |url=http://www.bani-alabbas.com/articles.php?action=show&id=107 |website=الأمانة العامة لأنساب السادة العباسيين |access-date=August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190409143946/http://www.bani-alabbas.com/articles.php?action=show&id=107 |archive-date=9 April 2019 |url-status=dead |language=ar }}</ref> === عباس وسيلي مينهن جي دعا === روايت آهي ته [[عمر بن خطاب]] جي خلافت دوران جڏهن ڏڪار پوندو هو ته هو عباس بن عبدالمطلب کي دعا لاءِ اڳتي ڪندو هو ۽ چوندو هو: {{quote|اي الله! اسان اڳ پنهنجي نبيءَ وسيلي توکان مينهن گهرندا هئاسين ۽ تون اسان کي مينهن ڏيندو هئين؛ هاڻي اسان پنهنجي نبيءَ جي چاچي وسيلي توکان مينهن گهرون ٿا، تنهنڪري اسان کي مينهن عطا ڪر.}} روايت موجب پوءِ مينهن وسندو هو.<ref>{{cite book |author=البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الاستسقاء |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&bk_no=52&ID=1873 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405195220/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1 |archive-date=5 April 2016 |language=ar }}</ref> صحابي [[حسان بن ثابت]] ان واقعي بابت شعر چيو:<ref name="Shamela"/><ref>{{cite book |last=ابن الأثير الجزري |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |volume=3 |page=63 |language=ar }}</ref> {{quote| سأل الإمامُ وقد تتابع جدبُنا\\فَسَقَى الغمام بغُرَّة العباسِ عم النبي وصِنوِ والده الذي\\ورث النبيَّ بذاك دُون الناسِ أحيا الإله به البلاد فأصبحت\\مُخضرَّة الأجنابِ بعد الياسِ<br/> ترجمو:<br/> امام دعا گهري، جڏهن ڏڪار ويو هو وڌي\\عباس جي برڪت سان، ڪڪر مينهن ويا وسي نبيءَ جو چاچو، سندس والد جو سڳو ڀاءُ\\اهو شرف کيس مليو، ٻين کان ٿيو سَواءُ الله سندس وسيلي ملڪ کي جيئاريو وري\\نااميديءَ کان پوءِ هر پاسي ساوڪ وئي ڀري}} عباس بن عتبه بن ابي لهب پڻ شعر چيو:<ref>{{cite book |last=ابن عساكر |title=[[تاريخ دمشق]] |volume=26 |page=361 |language=ar }}</ref> {{quote| بعمّي سقى الله الحجاز وأهله\\عشية يستسقي بشيبته عمر توجه بالعباس في الجدب راغبًا\\إليه فما إن رام حتى أتى المطر ومنا رسول الله فينا تراثه\\فهل فوق هذا للمفاخر مفتخر<br/> ترجمو:<br/> منهنجي چاچي سان حجاز تي، رب مينهن وسايو\\جڏهن عمر سندس اڇن وارن سان دعا لاءِ آيو ڏڪار ۾ عباس کي اڳيان ڪري، رب ڏانهن ڪيائين پڪار\\اڃا دعا پوري نه ٿي، ته وسي پيو مينهن اپار اسان مان آهي رسول الله، سندس ورثو اسان ۾ آ\\پوءِ هن کان وڌ فخر جو، ٻيو ڪهڙو سبب ڀلا؟}} ربيعه بن حارث بن عبدالمطلب کان روايت آهي: {{quote|عباس بن عبدالمطلب رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ آيو، ان وقت هو ڪاوڙيل هو ۽ آءٌ به اتي موجود هئس. رسول الله پڇيس: ”توکي ڪهڙي ڳالهه ڪاوڙايو آهي؟“ هن چيو: ”اي الله جا رسول! اسان ۽ قريش جو هي ڪهڙو معاملو آهي، جو جڏهن اهي پاڻ ۾ ملن ٿا ته خوش چهري سان ملن ٿا، پر جڏهن اسان سان ملن ٿا ته اهڙي نموني نٿا ملن؟“ ان تي رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} ڪاوڙجي پيو، ايتري قدر جو سندس چهرو ڳاڙهو ٿي ويو، پوءِ فرمايائين: ”ان ذات جو قسم، جنهن جي هٿ ۾ منهنجي جان آهي، ڪنهن شخص جي دل ۾ ايمان داخل نه ٿيندو، جيستائين هو توهان سان الله ۽ سندس رسول جي خاطر محبت نه ڪري.“ پوءِ فرمايائين: ”اي ماڻهوؤ! جنهن منهنجي چاچي کي ايذايو، تنهن مون کي ايذايو، ڇاڪاڻ⁠تہ ماڻهوءَ جو چاچو سندس پيءُ جهڙو هوندو آهي.“}}<ref>{{cite book |last=الترمذي |title=سنن الترمذي |chapter=كتاب المناقب، باب مناقب العباس بن عبد المطلب |url=http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=7291&idto=7300&bk_no=56&ID=2036#docu |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101239/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=7291&idto=7300&bk_no=56&ID=2036 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref> هن واقعي جي تشريح بابت اسلامي عالمن ۾ ''توسل'' جي نوعيت جي حوالي سان مختلف رايا ملي سگهن ٿا. ڪجهه سني ذريعا ان کي عباس جي دعا وسيلي توسل قرار ڏين ٿا ۽ ان کي جائز توسل جي مثال طور پيش ڪن ٿا.<ref>{{cite web |author=مجلة البحوث الإسلامية |title=التوسل المشروع والممنوع |url=http://www.alifta.net/Fatawa/fatawaDetails.aspx?BookID=2&View=Page&PageNo=6&PageID=10903 |access-date=6 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112061037/http://www.alifta.net/Fatawa/fatawaDetails.aspx?BookID=2&View=Page&PageNo=6&PageID=10903 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref><ref>{{cite web |author=مركز الفتوى |title=حقيقة ودلالة توسل عمر بالعباس |url=http://fatwa.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=191537 |website=إسلام ويب |access-date=6 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101320/http://fatwa.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=191537 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref> == ذاتي زندگي == === حليو ۽ شخصيت === [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]]، ڪلبي کان عباس جي حليي بابت نقل ڪري ٿو ته هو معزز، رعبدار، عقلمند ۽ خوبصورت هو؛ سندس رنگ اڇو ۽ چهرو ڀريل هو، سندس ٻه چوٽيون هيون ۽ قد معتدل هو. ذهبي پاڻ سندس باري ۾ لکي ٿو: {{quote|بلڪه هو ڊگهن ماڻهن مان هو، صورت ۾ نهايت سهڻو، وجيهه ۽ تمام بلند آواز وارو هو، ان سان گڏ وڏي بردباري ۽ سرداريءَ وارو هو.}} ٻئي هنڌ ذهبي لکي ٿو: {{quote|هو مڪمل جسماني بناوت وارو ۽ نهايت بلند آواز وارو هو.}}<ref name="DhahabiAbbas"/> سندس بلند آواز بابت روايت آهي ته جڏهن کيس پنهنجن خادمن جي ضرورت پوندي هئي ته هو [[جبل سلع|سلع جبل]] تي بيهي کين سڏيندو هو ۽ اهي اٺ يا نو ميل پري غابه واري علائقي ۾ به سندس آواز ٻڌندا هئا.<ref>{{cite book |last=علي بن برهان الدين الحلبي |title=[[s:السيرة الحلبية/غزوة حنين|السيرة الحلبية، غزوة حنين]] |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |last=ابن عساكر |title=تاريخ دمشق |volume=26 |id=حديث 26839 |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=798&pid=383249&hid=26839 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101253/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=798&pid=383249&hid=26839 |archive-date=12 November 2018 |language=ar }}</ref> ذهبي، [[عمر بن خطاب|عمر]] جي آزاد ڪيل غلام اسلم کان هڪ روايت نقل ڪري ٿو ته جڏهن عمر شام جي ويجهو پهتو ته هن پنهنجي غلام جي سواري ورتي ۽ غلام کي پنهنجي سواريءَ تي ويهاريو. عباس ان وقت عمر جي اڳيان هڪ عمدي گهوڙي تي سوار هو ۽ هو سهڻو شخص هو. اتان جا سردار عباس کي سلام ڪندا رهيا، کيس عمر سمجهي رهيا هئا، جڏهن ته عباس اشارو ڪري کين ٻڌائيندو رهيو ته عمر هو نه، پر ٻيو شخص آهي.<ref name="DhahabiAbbas"/> [[مرتضيٰ زبيدي|زبيدي]] ''[[تاج العروس من جواهر القاموس|تاج العروس]]'' ۾ لکي ٿو ته ''ذو الرأي'' عباس بن عبدالمطلب هاشمي جو لقب هو.<ref>{{cite book |last=الزبيدي |first=مرتضى |title=تاج العروس من جواهر القاموس |publisher=دار مكتبة الحياة |location=بيروت |volume=10 |page=141 |url=https://www.google.com.sa/books/edition/%D8%B4%D8%B1%D8%AD_%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%85%D9%89_%D8%AA%D8%A7/kKEKNeFtwIEC?hl=en&gbpv=1&dq=%D8%B0%D9%88+%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A3%D9%8A+%D9%84%D9%82%D8%A8+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3+%D8%A8%D9%86+%D8%B9%D8%A8%D8%AF+%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B7%D9%84%D8%A8&pg=PA141&printsec=frontcover |archive-url=https://web.archive.org/web/20241221115344/https://www.google.com.sa/books/edition/%D8%B4%D8%B1%D8%AD_%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%85%D9%89_%D8%AA%D8%A7/kKEKNeFtwIEC?hl=en&gbpv=1&dq=%D8%B0%D9%88+%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A3%D9%8A+%D9%84%D9%82%D8%A8+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3+%D8%A8%D9%86+%D8%B9%D8%A8%D8%AF+%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B7%D9%84%D8%A8&pg=PA141&printsec=frontcover |archive-date=21 December 2024 |language=ar |access-date=22 September 2026 |url-status=live }}</ref> === شاديون ۽ اولاد === عباس بن عبدالمطلب جي شادين ۽ اولاد بابت قديم نسب نامن ۽ سوانحي ذريعن ۾ ڪجهه اختلاف ملي ٿو. سندس مشهور زالن مان '''ام الفضل لبابه ڪبرى هلاليه'''، يعني [[لبابه بنت حارث|لبابه بنت حارث]] هئي. هوءَ شروعاتي مسلمان عورتن مان هئي ۽ [[خديجه بنت خويلد]] کان پوءِ اسلام قبول ڪندڙ عورتن مان شمار ڪئي وڃي ٿي. روايت موجب [[ابو لهب]] جڏهن ابو رافع تي حملو ڪيو ته لبابه خيمي جي ٿنڀي سان ابو لهب کي ڌڪ هنيو.<ref name="Roded1994">{{cite book |last=Roded |first=Ruth |title=Women in Islamic Biographical Collections: From Ibn Sa'd to Who's Who |publisher=Lynne Rienner Publishers |location=Boulder |year=1994 |pages=37–38 |isbn=1-55587-442-8 |language=en }}</ref> لبابه مان عباس کي '''[[فضل بن عباس]]'''، '''[[عبدالله بن عباس]]'''، '''عبيدالله بن عباس'''، '''[[قثم بن عباس]]'''، '''[[معبد بن عباس]]'''، '''عبدالرحمان بن عباس''' ۽ '''[[ام حبيب بنت عباس]]''' ڄاوا.<ref>{{cite book |last=الطبري |title=The History of al-Ṭabarī |editor-last=Landau-Tasseron |editor-first=Ella |publisher=State University of New York Press |page=201 |language=en }}</ref> فضل سندس وڏو پٽ هو ۽ عباس ۽ لبابه جي ڪنيت ''ابوالفضل'' ۽ ''ام الفضل'' به ان سان منسوب هئي. [[عبدالله بن عباس]] اسلامي علمي روايت ۾ ''حبر الامة'' جي لقب سان مشهور ٿيو. روايت موجب [[محمد|نبي محمد]] سندس لاءِ دعا ڪئي: {{quote|اي الله! کيس دين جي سمجهه عطا ڪر.}} عبيدالله جي ڪنيت ابو محمد هئي، جڏهن ته قثم بابت روايت آهي ته سندس نسل اڳتي نه هليو. عبدالرحمان [[شام]] ۾ وفات ڪئي ۽ معبد افريقه ۾ مارجي ويو. ام حبيب جي شادي اسود بن سفيان بن عبد الاسد مخزومي سان ٿي. عباس جي ٻين زالن ۾ قريش سان تعلق رکندڙ '''فاطمه بنت جنيد''' جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=8 |chapter=11586 |language=ar }}</ref> سندس هڪ ٻي زال '''حجيله بنت جندب بن ربيع هذليه''' هئي، جنهن مان '''حارث بن عباس''' جي ڄمڻ جو ذڪر ملي ٿو؛ البت ڪجهه ذريعن ۾ حارث جي ماءُ بابت اختلاف آهي.<ref name="IbnHajar1904">{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=2 |chapter=1904 |language=ar }}</ref> ڪجهه ذريعن ۾ عباس جي هڪ ام ولد جو نالو '''سبأ''' ڄاڻايو ويو آهي، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ سندس هڪ يوناني ٻانهي يا ام ولد جو نالو '''مسليه''' ڏنو ويو آهي.<ref name="IbnSaadAbbas">{{cite book |last=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى |volume=4 |chapter=العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> انهن روايتن موجب '''[[تمام بن عباس]]'''، '''[[ڪثير بن عباس]]''' ۽ ڪجهه ڌيئرون ام ولد مان ڄايون. ڪثير کي فقيهه طور پڻ بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته تمام عباس جي ننڍن پٽن مان هو.<ref name="Tabari75">{{cite book |last=الطبري |title=The History of al-Ṭabarī |editor-last=Landau-Tasseron |editor-first=Ella |volume=39 |pages=75–76 |publisher=State University of New York Press |language=en }}</ref> سندس ڌيئرن ۾ '''اميمه بنت عباس''' جو پڻ ذڪر ملي ٿو. اميمه جي شادي عباس بن عتبه بن ابي لهب سان ٿي ۽ سندس پٽ فضل بن عباس بن عتبه شاعر طور مشهور ٿيو.<ref name="IbnHajarAmina">{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |first=أحمد |title=الإصابة في تمييز الصحابة |publisher=دار الكتب العلمية |location=بيروت |edition=1 |year=1415 هـ |volume=8 |page=41 |chapter=10899- آمنة بنت العباس بن عبد المطلب |url=https://al-maktaba.org/book/9767/3955 |access-date=17 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913060322/https://al-maktaba.org/book/9767/3955 |archive-date=13 September 2021 |language=ar }}</ref> ذريعن ۾ '''صفيه بنت عباس'''، '''آمنه بنت عباس'''، '''ام قثم بنت عباس''' ۽ [[ام ڪلثوم بنت عباس]] جو پڻ ذڪر ملي ٿو. صفيه جي شادي بني سعد بن بڪر جي حارث بن يعمر سان ٿي.<ref name="IbnSaadAbbas"/><ref name="IbnHajarAmina"/> ام قثم جو ذڪر ابن سعد جي ''الطبقات الكبرى'' ۾ ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى |volume=8 |page=466 |url=http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3051_%D8%A7%D9%84%D8%B7%D8%A8%D9%82%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%A8%D8%B1%D9%89-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%A8%D9%86-%D8%B3%D8%B9%D8%AF-%D8%AC-%D9%A8/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_464 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614154631/http://shiaonlinelibrary.com/الكتب/3051_الطبقات-الكبرى-محمد-بن-سعد-ج-٨/الصفحة_464 |archive-date=14 June 2020 |language=ar }}</ref> ام ڪلثوم جي ماءُ بابت پڻ اختلاف آهي؛ هڪ روايت موجب هوءَ ام ولد مان هئي، جڏهن ته ٻي روايت ۾ سندس ماءُ '''ام سلمه بنت محميه بن جزء زبيدي''' ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="IbnFahd">{{cite book |last=ابن فهد المكي |first=جار الله محمد بن عبد العزيز |title=تحفة اللطائف في فضائل الحبر عبد الله بن عباس ووج الطائف |publisher=دار الكتب العلمية |year=2012 |page=195 |isbn=978-2-7451-7155-9 |url=https://books.google.com.eg/books?id=OxZHDwAAQBAJ&pg=PT183 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200330042755/https://books.google.com.eg/books?id=OxZHDwAAQBAJ&pg=PT183 |archive-date=30 March 2020 |language=ar }}</ref> سندس ٻين پٽن ۾ '''عون بن عباس''' ۽ '''مشير بن عباس''' جا نالا پڻ ڪجهه سوانحي ذريعن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=5 |chapter=6279 |language=ar }}</ref><ref>{{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |volume=6 |chapter=8329 |language=ar }}</ref> بلاذري پڻ عباس جي اولاد جو ذڪر ''أنساب الأشراف'' ۾ ڪيو آهي.<ref>{{cite book |last=البلاذري |title=أنساب الأشراف |chapter=فولد العباس بن عبد المطلب |url=http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=196&pid=124937 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171105072629/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?bk_no=196 |archive-date=5 November 2017 |language=ar }}</ref> ڪجهه بعد وارن ذريعن ۾ '''تڪانه''' نالي بني قريظه سان تعلق رکندڙ عورت جو به ذڪر ملي ٿو، جنهن بابت چيو ويو آهي ته هوءَ اڳ [[محمد|نبي محمد]] جي ملڪيت ۾ هئي ۽ پوءِ عباس سان سندس نڪاح ٿيو؛ انهن روايتن موجب ان مان عباس کي اولاد نه ٿيو.<ref>{{cite book |last=المجلسي |title=حياة القلوب |volume=2 |translator-last=Rizvi |title-trans=A Detailed Biography of Prophet Muhammad |page=1180 |language=ar }}</ref> عباس جي اولاد جون قبرون مختلف علائقن ۾ پکڙيل هيون. ڪلبي کان منقول آهي: {{quote|اسان ڪنهن به ماءُ جي اولاد جون قبرون عباس جي اولاد جي قبرن کان وڌيڪ هڪ ٻئي کان پري نه ڏٺيون.}}<ref name="DhahabiAbbas"/> == شيعه نظرئي ۾ == عباس بن عبدالمطلب بابت شيعه رجالي ۽ تاريخي ذريعن ۾ مختلف روايتون نقل ٿيل آهن. ڪجهه روايتون سندس ساراهه ڪن ٿيون، جڏهن ته ڪجهه شيعه عالمن انهن روايتن جي سند کي ضعيف يا مرسل قرار ڏنو آهي. [[ابوالقاسم خوئي]] پنهنجي رجالي جائزي ۾ عباس بابت آيل روايتن تي بحث ڪندي سندس [[علي بن ابي طالب]] ۽ [[فاطمه زهرا]] جي حمايت، خاص ڪري خلافت ۽ [[فدڪ]] جي معاملي ۾، تنقيدي موقف اختيار ڪيو آهي. خوئي لکي ٿو: {{quote|خلاصو هي آهي ته عباس لاءِ ڪا ساراهه ثابت نه ٿي آهي، ۽ ''الڪافي'' ۾ سندس مذمت بابت آيل روايت صحيح السند آهي؛ ۽ سندس لاءِ اها ڳالهه گهٽتائي طور ڪافي آهي ته هن علي بن ابي طالب {{عليه السلام}} جي معاملي ۽ صديقه طاهره جي فدڪ واري معاملي ڏانهن ايترو به ڌيان نه ڏنو، جيترو پنهنجي ميزاب جي معاملي ڏانهن ڏنو.}}<ref>{{cite book |last=الخوئي |first=أبو القاسم |title=معجم رجال الحديث |volume=10 |page=252 |chapter=6189 – العباس بن عبد المطلب |language=ar }}</ref> == فلم ۽ ٽيليويزن ۾ == * [[2006ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[خالد بن وليد (ٽيليويزن سلسلو)|خالد بن وليد]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[عبدالرحمان ابو القاسم]] ادا ڪيو. * [[2008ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[قمر بني هاشم (ٽيليويزن سلسلو)|قمر بني هاشم]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[احمد صلان]] ادا ڪيو. * [[2009ع]] ۾ فلم ''[[الخوافي والقوادم في نصرة الإسلام (فلم)|الخوافي والقوادم]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[رفيق علي احمد]] ادا ڪيو. * [[2010ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[رايات الحق (ٽيليويزن سلسلو)|رايات الحق]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[عبدالحڪيم قطيفان]] ادا ڪيو. * [[2012ع]] ۾ ٽيليويزن سلسلي ''[[عمر (ٽيليويزن سلسلو)|عمر]]'' ۾ عباس جو ڪردار [[شمم الحسن]] ادا ڪيو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:محمد]] [[زمرو:صحابه]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] daumz9y89yw077u9fas4swyoi9qab9f 0 61084 414421 405078 2026-09-22T18:33:43Z CommonsDelinker 103 Removing [[:c:File:National_Museum_of_the_Republic_of_Kazakhstan.jpg|National_Museum_of_the_Republic_of_Kazakhstan.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Túrelio|Túrelio]] because: (Sadly,) no freedom of panorama per [[:c:Commons:FOP Kazakhs 414421 wikitext text/x-wiki {{short description|قازقستان جي گاديءَ جو هنڌ}} {{Infobox settlement | name = آستانا | native_name = {{lang|kk|Астана}} | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] ۽ [[قازقستان جا جمهوري اهميت وارا شهر|جمهوري اهميت وارو شهر]] | image_skyline = {{multiple image |perrow = 1/2/2 |border = infobox |total_width = 267 |image1 = Astana Esil view.jpg |caption1 = آستانا جو مرڪزي علائقو، وچ ۾ [[ابوظهبي پلازا]] |image2 = Bäiterek tower.jpg |caption2 = [[بائتيريڪ]] |image3 = Ai Alem museum.jpg |caption3 = اي آءِ عالم عجائب گهر |image4 = Khan-Shatyr shopping mall.jpg |caption4 = [[خان شاطر]] |image5 = Nurjol Boulevard Astana.jpg |caption5 = [[نورجول بليوارڊ]] }} | image_flag = Flag of Astana, Kazakhstan (latin).svg | flag_link = آستانا جو جهنڊو | image_shield = Emblem of Astana (latin).svg | shield_link = آستانا جو نشان | pushpin_map = Kazakhstan#Asia | pushpin_label_position = bottom | pushpin_relief = yes | image_map = | mapsize = 230px | map_caption = | coordinates = {{Coord|51|8|N|71|26|E|region:KZ|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|قازقستان}} | established_title = بنياد | established_date = اٺين صدي (بوزوق جي نالي سان){{sfn|Pospelov|1993|pp=24–25}}<br />18 جون 1830ع (جديد آبادي) | government_type = [[ميئر–ڪائونسل حڪومت|ميئر–ڪائونسل]] | governing_body = [[آستانا شهري مسليحت|شهري مسليحت]] | leader_title = [[آستانا جو اڪيم|اڪيم]] | leader_name = [[جينس قاسم بيڪ]]<ref>{{cite web |url=https://www.akorda.kz/ru/o-naznachenii-kasymbeka-zhm-8111946 |title=О назначении Касымбека Ж.М. |publisher=akorda.kz |date=8 December 2022 |language=ru |access-date=8 December 2022 }}</ref> | area_total_km2 = 810.2 | elevation_m = 347 | population_total = 1,622,245<ref name="AstanaStatistics">{{cite web |url=https://stat.gov.kz/en/region/astana/ |title=Astana city – Statistics of the regions of the Republic of Kazakhstan |website=Bureau of National Statistics |publisher=Agency for Strategic Planning and Reforms of the Republic of Kazakhstan |language=en |access-date=3 April 2026 }}</ref> | population_as_of = 1 نومبر 2025ع | population_rank = [[وچ ايشيا#وچ ايشيا جا شهر|وچ ايشيا ۾ ٽيون]]<br />[[قازقستان جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن جي فهرست|قازقستان ۾ ٻيون]] | population_footnotes = <ref name="AstanaStatistics"/> | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = 4550 | population_metro = 1,650,000 | population_metro_footnotes = <ref name="informburo"/> | population_demonym = آستانائي | demographics_type2 = مجموعي گهريلو پيداوار {{Nobold|(نامياتي، 2024ع)}} | demographics2_footnotes = <ref name="AstanaGDP">{{cite web |author=DOSM |title=Gross domestic product by region for January-December 2024 (GRP) |url=https://stat.gov.kz/en/industries/economy/national-accounts/publications/367813/ |website=Bureau of National Statistics |language=en }}</ref> | demographics2_title1 = شهر | demographics2_info1 = [[قازقستاني ٽينگي|ٽينگي]] 15,485 ارب<br />([[آمريڪي ڊالر|آمريڪي $]]32.517 ارب) · [[مجموعي گهريلو پيداوار موجب قازقستان جي علائقن جي فهرست|ٻيون]] | demographics2_title2 = في ماڻهو | demographics2_info2 = ٽينگي 10,466,300<br />(آمريڪي $21,980) · [[مجموعي گهريلو پيداوار موجب قازقستان جي علائقن جي فهرست|چوٿون]] | postal_code_type = [[ٽپال ڪوڊ]] | postal_code = 010000–010015<ref>{{cite web |url=http://postalcodedb.com/AlphabeticSearch.aspx?country=Kazakhstan&city=Astana |title=Postal Code for Astana, Kazakhstan |publisher=Postal Codes Database |access-date=10 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402105648/http://postalcodedb.com/AlphabeticSearch.aspx?country=Kazakhstan&city=Astana |archive-date=2 April 2015 |url-status=dead }}</ref> | area_code = 7172<ref>{{cite web |url=http://www.countrycallingcodes.com/country.php?country=Kazakhstan |title=Kazakhstan Country Codes |publisher=CountryCallingCodes.com |access-date=9 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923210724/http://www.countrycallingcodes.com/country.php?country=Kazakhstan |archive-date=23 September 2015 |url-status=dead }}</ref> | website = {{Official URL}} | timezone = [[قازقستان ۾ وقت|قازقستان وقت]] | utc_offset = +05:00 | registration_plate_type = [[گاڏي جي رجسٽريشن پليٽ]] | registration_plate = [[قازقستان جون گاڏي رجسٽريشن پليٽون|01، Z]] | total_type = شهر | blank_info_sec1 = 0.823<ref name="GlobalDataLab">{{cite web |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |website=Global Data Lab |language=en |access-date=21 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |url-status=live }}</ref><br />{{color|green|اعليٰ}} · [[انساني ترقي جي اشاري موجب قازقستان جي علائقن جي فهرست|پنجون]] | image_map1 = Astana in Kazakhstan.svg | mapframe = yes | mapframe-zoom = 8 | mapframe-point = none | mapframe-wikidata = yes }} '''آستانا'''{{efn|{{IPAc-en|ə|ˈ|s|t|ɑː|n|ə|audio=LL-Q1860 (eng)-Vealhurl-Astana.wav}} {{respell|ə|STAH|nə}}، {{IPAc-en|USalso|æ|ˈ|s|t|ɑː|n|ə}} {{respell|a|STAH|nə}}، {{IPAc-en|UKalso|æ|ˈ|s|t|æ|n|ə}} {{respell|a|STAN|ə}}؛<ref name="MerWeb"/><ref>{{Cite American Heritage Dictionary|Astana|access-date=9 April 2019}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/astana |title=Astana |work=[[ڪولنز انگريزي ڊڪشنري]] |publisher=[[هارپر ڪولنز]] |access-date=9 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190513103737/https://www.collinsdictionary.com/amp/english/astana |archive-date=13 May 2019 |url-status=dead }}</ref><ref>[https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/Astana "Astana"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190513103737/https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/Astana |date=13 May 2019}} (آمريڪي) ۽ {{Cite encyclopedia |url=http://www.lexico.com/definition/Astana |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726103809/https://www.lexico.com/definition/astana |url-status=dead |archive-date=2020-07-26 |title=Astana |dictionary=[[ليڪسيڪو]] برطانوي انگريزي ڊڪشنري |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] }}</ref> {{langx|kk|Астана}}، {{IPA|kk|ɑstɑnɑ|IPA|Kk-astana.ogg}}؛ {{langx|ru|Астана}}، {{IPA|ru|ɐstɐˈna|IPA}}.}} [[قازقستان]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو شهر]] آهي. شهر جي حدن اندر 1,622,245 آباديءَ سان، هي اڳوڻي قومي گادي [[الماتي]] کان پوءِ ملڪ جو ٻيو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي.<ref name="stat.gov.kz2">{{cite web |title=Astana city |url=https://stat.gov.kz/en/region/astana/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726100426/https://stat.gov.kz/region/268012?lang=en |archive-date=26 July 2020 |access-date=8 May 2020 }}</ref> شهر اتر قازقستان ۾ [[اشم ندي]] جي ڪنارن تي واقع آهي. اهو جاگرافيائي طور [[آقمولا علائقو|آقمولا علائقي]] جي اندر واقع آهي، پر انتظامي لحاظ کان ان کان الڳ خودمختيار حيثيت رکي ٿو. جديد آباديءَ جو بنياد 1830ع ۾ '''آقمولي''' جي نالي سان وڌو ويو. بعد ۾ شهر جو نالو ترتيبوار '''آقمولنسڪ'''، '''تسيلينوگراد''' ۽ '''آقمولا''' رهيو، جنهن کان پوءِ 1998ع ۾ ان جو نالو '''آستانا''' رکيو ويو، جنهن جي قازق ٻوليءَ ۾ معنيٰ ”گاديءَ جو هنڌ“ آهي.<ref>{{cite news |date=20 March 2019 |title=Nursultan: Kazakhstan renames capital Astana after ex-president |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-47638619 |work=[[بي بي سي نيوز]] |access-date=3 April 2026 }}</ref> 2019ع ۾ اڳوڻي صدر [[نورسلطان نظربائيف]] جي اعزاز ۾ شهر جو نالو '''نور سلطان''' رکيو ويو، پر 2022ع ۾ ان جو نالو ٻيهر '''آستانا''' بحال ڪيو ويو. قازقستان جي گادي بڻجڻ کان پوءِ آستانا تيزيءَ سان ترقي ڪئي.<ref name="jtmodern2">{{cite news |last=Hari |first=Kurniawan |date=7 July 2017 |title=Astana, a city of modern structures |url=https://www.thejakartapost.com/travel/2017/07/07/astana-a-city-of-modern-structures.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180617065756/http://www.thejakartapost.com/travel/2017/07/07/astana-a-city-of-modern-structures.html |archive-date=17 June 2018 |access-date=17 June 2018 |agency=Jakarta Times }}</ref><ref name="AstanaGuardian">{{cite news |last=Moore |first=Rowan |date=7 August 2010 |title=Astana, Kazakhstan: the space station in the steppes |url=https://www.theguardian.com/world/2010/aug/08/astana-kazakhstan-space-station-steppes |archive-url=https://web.archive.org/web/20170221005957/https://www.theguardian.com/world/2010/aug/08/astana-kazakhstan-space-station-steppes |archive-date=21 February 2017 |access-date=20 February 2015 |work=[[دي گارجين]] |language=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> آستانا کي جديد ۽ [[منصوبا بند شهر]] ۾ تبديل ڪرڻ واري شهري منصوبا بنديءَ ۾ جاپاني معمار [[ڪيشو ڪوروڪاوا]] اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="AstanaGuardian" /> وقت سان گڏ شهر قازقستان ۽ [[وچ ايشيا]] ۾ ثقافت، تعليم، واپار ۽ انتظاميه جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو آهي.<ref>{{cite news |last=Myers |first=Steven Lee |date=13 October 2006 |title=Kazakhstan's Futuristic Capital, Complete With Pyramid |url=https://www.nytimes.com/2006/10/13/world/asia/13astana.html?_r=0 |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160719005212/http://www.nytimes.com/2006/10/13/world/asia/13astana.html?_r=0 |archive-date=19 July 2016 |access-date=6 October 2014 |newspaper=The New York Times }}</ref><ref>{{cite news |last=Moore |first=Rowan |date=8 August 2010 |title=Astana, the futuristic frontier of architecture |url=https://www.theguardian.com/artanddesign/gallery/2010/aug/08/architecture-kazakhstan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141009144338/http://www.theguardian.com/artanddesign/gallery/2010/aug/08/architecture-kazakhstan |archive-date=9 October 2014 |access-date=6 October 2014 |newspaper=The Guardian }}</ref><ref>{{cite web |last=Carrington |first=Daisy |date=13 July 2012 |title=Astana: The world's weirdest capital city |url=https://edition.cnn.com/2012/07/13/world/asia/eye-on-kazakhstan-astana/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141009105840/http://edition.cnn.com/2012/07/13/world/asia/eye-on-kazakhstan-astana/index.html |archive-date=9 October 2014 |access-date=6 October 2014 |publisher=CNN }}</ref> == نالا == آقمولي جو بنياد 1830ع ۾ وڌو ويو ۽ ان جو نالو هڪ مقامي جاگرافيائي نشان تان رکيو ويو. قازق ٻوليءَ ۾ ”Ақ мола“ (آقمولا) جي معنيٰ ”اڇي قبر“ يا ”اڇو مقبرو“ آهي،<ref>{{cite book |title=Russia and Eurasia 2020–2022 |date=15 September 2021 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-4758-5628-6 |page=268 |url=https://books.google.com/books?id=QX1EEAAAQBAJ |language=en}}</ref> جيتوڻيڪ هن نالي جي اصل بابت اها تشريح سڀني محققن طرفان قبول ٿيل ناهي.{{sfn|Pospelov|1993|pp=24–25}} 1832ع ۾ آباديءَ کي شهري درجو ڏنو ويو ۽ ان جو نالو بدلائي '''آقمولنسڪ''' رکيو ويو.{{sfn|Pospelov|1993|pp=24–25}} 1961ع ۾ [[نيڪيتا خروشچوف]] جي دور ۾ شهر جو نالو '''تسيلينوگراد''' رکيو ويو، جنهن جي روسي ٻوليءَ ۾ معنيٰ ”[[ورجن لينڊز|نئين آباد ڪيل زمينن]] جو شهر“ آهي.<ref name=":1" /> 1991ع ۾ قازقستان جي آزاديءَ کان پوءِ شهر جو نالو ٻيهر '''آقمولا''' رکيو ويو.<ref name=":1" /> ڊسمبر 1997ع ۾ شهر [[الماتي]] جي جاءِ تي قازقستان جي گادي بڻيو ۽ مئي 1998ع ۾ ان جو نالو '''آستانا''' رکيو ويو، جنهن جي قازق ٻوليءَ ۾ معنيٰ ”گاديءَ جو شهر“ آهي.<ref name="The history of Astana">{{cite web |publisher=Akimat of Astana |title=The history of Astana |url=http://astana.gov.kz/en/modules/material/42 |date=19 January 2013 |access-date=6 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141007033517/http://astana.gov.kz/en/modules/material/42 |archive-date=7 October 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> مارچ 2019ع ۾، ڊگهي عرصي تائين ملڪ جي صدر رهندڙ [[نورسلطان نظربائيف]] جي استعيفا کان ٿوري ئي عرصي پوءِ، سندس اعزاز ۾ گاديءَ جو نالو بدلائي '''نور سلطان''' ({{IPAc-en|ˌ|n|ʊər|s|ʊ|l|ˈ|t|ɑː|n}}؛<ref name="MerWeb">{{Cite Merriam-Webster|Nursultan|access-date=13 May 2019}}</ref> {{langx|kk|Нұр-Сұлтан / Nūr-Sūltan}} {{IPA|kk|ˌnʊrsʊɫˈtɑn|}}) رکيو ويو.<ref name="Inform">{{cite web |title=Astana renamed as Nur-Sultan |url=https://www.inform.kz/en/astana-renamed-as-nur-sultan_a3510137 |publisher=[[قازانفارم]] |access-date=20 September 2022 |date=23 March 2019}}</ref><ref name="DW">{{cite web |title=Nursultan, not Astana – Kazakhstan renames capital to honor Nazarbayev |url=https://www.dw.com/en/nursultan-not-astana-kazakhstan-renames-capital-to-honor-nazarbayev/a-47984590 |publisher=Deutsche Welle |access-date=23 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190322130343/https://www.dw.com/en/nursultan-not-astana-kazakhstan-renames-capital-to-honor-nazarbayev/a-47984590 |archive-date=22 March 2019 |url-status=live}}</ref> سيپٽمبر 2022ع ۾ صدر [[قاسم جومارت توقائيف]] هڪ آئيني ترميم تي صحي ڪئي، جنهن تحت گاديءَ جو نالو ٻيهر '''آستانا''' رکيو ويو.<ref>{{cite web |date=13 September 2022 |title=President: Kazakhstan's capital will again be called Astana |url=https://www.thestar.com/news/world/europe/2022/09/13/president-kazakhstans-capital-will-again-be-called-astana.html |access-date=14 September 2022 |website=[[ٽورانٽو اسٽار]]}}</ref><ref>{{cite web |title=Kazakhstan's president signs decree to rename capital city to Astana |url=https://tass.com/world/1509213 |access-date=17 September 2022 |website=[[تاس]]}}</ref> 2022ع مطابق، آستانا جديد دور ۾ سڀ کان وڌيڪ ڀيرا نالو تبديل ڪندڙ گاديءَ واري شهر طور [[گينيس ورلڊ رڪارڊز]] ۾ درج آهي.<ref name=":1">{{cite news |title=Guess which city holds the record for the most name changes? |url=https://www.economist.com/asia/2022/09/29/guess-which-city-holds-the-record-for-the-most-name-changes?ppccampaignID=17210591673&ppcadID=&gclid=EAIaIQobChMI7uyEv7uL-wIVVeOGCh1MzAqgEAMYASAAEgKDzvD_BwE&gclsrc=aw.ds |access-date=31 October 2022 |newspaper=The Economist |date=1 October 2022 |pages=29}}</ref> == تاريخ == ڪيترائي صديون اڳ موجوده [[آستانا]] جي علائقي ۾ بوزوق نالي آبادي موجود هئي. اها [[ريشم رستو|ريشم رستي]] جي اسٽيپي حصي تي هڪ فوجي قلعو هئي. ترڪي لفظ ”بوز“ جون مختلف معنائون بيان ڪيون ويون آهن، جن ۾ ”اڻ ڇهيل زمين“، ”ڪنوار زمين“ ۽ ”فيدر گراس“ شامل آهن. ٻارهين کان چوڏهين صديءَ دوران بوزوق هڪ اهم آبادي هئي. موجوده دور ۾ آستانا جي شهري توسيع قديم بوزوق جي علائقي تائين پهچي رهي آهي.<ref>{{cite web |author=From Bozok to a Modern Capital: the Long Journey Astana has Made Thus Far |title=From Bozok to a Modern Capital: The Long Journey Astana has Made Thus Far |url=https://e-history.kz/en/news/show/7144/ |access-date=13 January 2015 |publisher=e-history.kz }}</ref> === شروعاتي دور (1830–1918ع) === [[File:Fortress in Akmolinsk.jpg|thumb|کاٻو|1911ع ۾ آقمولنسڪ قلعي جا باقيات]] آقمولي جي آبادي 18 جون 1830ع تي [[اشم ندي]] جي ڪناري تي [[فيودور شوبين]] طرفان هڪ [[اوڪروگ]] جي مرڪز طور قائم ڪئي وئي.<ref name=":2">{{cite book |last1=Curtis |first1=Simon |last2=Klaus |first2=Ian |title=The Belt and Road City: Geopolitics, Urbanization, and China's Search for a New International Order |publisher=[[ييل يونيورسٽي پريس]] |isbn=9780300266900 |location=New Haven and London |publication-date=2024 }}</ref>{{Rp|page=19}} 1832ع ۾ هن آباديءَ کي شهري درجو ڏنو ويو ۽ ان جو نالو '''آقمولنسڪ''' رکيو ويو.{{sfn|Pospelov|1993|pp=24–25}} شهر جي حڪمت عملي واري جڳهه جا فائدا 1863ع تائين واضح ٿي چڪا هئا. رستن ۽ چوڪين جو نيٽ ورڪ هن جاگرافيائي مرڪز کي اوڀر ۾ [[قارغالي]]، ڏکڻ ۾ [[اقتائو قلعو]] ۽ اولهه ۾ [[اتбасار]] وسيلي [[ڪوڪشيتائو]] سان ڳنڍيندو هو. 1838ع ۾ [[ڪينيساري خان]] جي اڳواڻيءَ هيٺ هلندڙ وڏي قومي آزاديءَ واري تحريڪ دوران آقمولنسڪ جو قلعو ساڙيو ويو.<ref>{{cite web |publisher=e-history.kz |title=Revolt of 1837—1849 under the leadership of khan Kenesary |url=http://e-history.kz/en/contents/view/272 |access-date=13 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150114232603/http://e-history.kz/en/contents/view/272 |archive-date=14 January 2015 |url-status=live }}</ref> تحريڪ کي دٻائڻ کان پوءِ قلعو ٻيهر تعمير ڪيو ويو. 16 جولاءِ 1863ع تي آقمولنسڪ کي سرڪاري طور [[اوئيزد]] شهر قرار ڏنو ويو.<ref name="History of Astana">{{cite web |publisher=e-history.kz |title=History of Astana |url=http://e-history.kz/en/contents/view/380 |access-date=13 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150114232709/http://e-history.kz/en/contents/view/380 |archive-date=14 January 2015 |url-status=live }}</ref> روسي سرمائيدار منڊي جي تيز ترقيءَ دوران [[ساريارڪا]] جا وسيع علائقا نوآبادياتي انتظاميا طرفان وڌيڪ منظم نموني استعمال ٿيڻ لڳا. [[قازق اسٽيپ]] جي انتظام لاءِ ضابطا تيار ڪرڻ خاطر [[روسي سلطنت]] جي حڪومت 1865ع ۾ اسٽيپ ڪميشن قائم ڪئي.<ref>{{cite web |date=27 July 2013 |title=The social and economic relations in Kazakhstan in the second half of the XIX century |url=https://e-history.kz/en/history-of-kazakhstan/show/9580 |access-date=13 January 2015 |website=e-history.kz }}</ref> 1869ع ۾ آقمولنسڪ جو ٻاهريون ضلعو ۽ کاتو ختم ڪيا ويا ۽ شهر نئين قائم ڪيل [[آقمولنسڪ اوبلاست (روسي سلطنت)|آقمولنسڪ اوبلاست]] جو مرڪز بڻيو. 1879ع ۾ ميجر جنرل دوبيلت روس جي مواصلات واري وزارت کي [[ٽيومين]] ۽ آقمولنسڪ وچ ۾ ريلوي تعمير ڪرڻ جي تجويز ڏني. پنهنجي وجود جي پهرين ٽيهه سالن دوران آقمولا جي آبادي ٻه هزار کان ٿوري وڌيڪ هئي، پر ايندڙ ٽيهه سالن ۾ آقمولنسڪ اوبلاست جي مختلف وولستن ۽ آبادين مان ماڻهن جي اچڻ سان شهر جي آبادي لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا وڌي وئي. 1893ع ۾ آقمولنسڪ هڪ اوئيزد هو، جنهن جي آبادي 6,428 هئي ۽ شهر ۾ ٽي گرجا گهر، پنج اسڪول ۽ ڪاليج ۽ ٽي ڪارخانا هئا.{{citation needed|date=March 2019}} === سوويت دور (1918–1991ع) === علائقائي تاريخي عجائب گهر ۽ رياستي آرڪائيو ترتيبوار 1923ع ۽ 1924ع ۾ قائم ڪيا ويا.<ref>{{cite book |title=Казахстан. Национальная энциклопедия |volume=1 |year=2004 |location=الماتي |publisher=Қазақ энциклопедиясы |language=ru |page=145 |isbn=9965-9389-9-7 }}</ref> [[ٻي عالمي جنگ]] دوران آقمولنسڪ [[يوڪريني سوويت سوشلسٽ ريپبلڪ]]، [[بيلاروسي سوويت سوشلسٽ ريپبلڪ]] ۽ [[روسي سوويت وفاقي سوشلسٽ ريپبلڪ]] مان قازق سوويت سوشلسٽ ريپبلڪ ڏانهن منتقل ڪيل ڪارخانن جي انجنيئرنگ اوزارن ۽ سامان جي ٽرانسپورٽ لاءِ اهم رستي طور ڪم ڪيو. مقامي صنعتن کي جنگي ضرورتن مطابق ترتيب ڏنو ويو ۽ محاذ توڙي ملڪ جي اندروني حصن لاءِ گهربل سامان جي فراهمي ۾ حصو ورتو. ان کان سواءِ [[جوزف اسٽالن]] جي دور ۾ جلاوطن ڪيل ڪيترن [[روس جا جرمن|روسي جرمنن]] کي پڻ هن علائقي ۾ آباد ڪيو ويو.<ref>{{cite web |author=S. Kurmanova |title=Deportation of Volga Germans to Kazakhstan: Causes and Consequences |url=http://e-history.kz/media/upload/1488/2014/06/26/18cc9c944aa4adcf1f67b8f1f45826ca.pdf |access-date=13 January 2015 |publisher=e-history.kz |archive-url=https://web.archive.org/web/20150122234513/http://e-history.kz/media/upload/1488/2014/06/26/18cc9c944aa4adcf1f67b8f1f45826ca.pdf |archive-date=22 January 2015 |url-status=live }}</ref> ٻي عالمي جنگ دوران [[اينڊرس جي فوج]] جي قيام جي سلسلي ۾ فيبروري کان جولاءِ 1942ع تائين شهر ۾ پولينڊ جو هڪ سفارتي دفتر پڻ ڪم ڪندو رهيو.<ref>{{cite book |last1=Ceranka |first1=Paweł |last2=Szczepanik |first2=Krzysztof |year=2020 |title=Urzędy konsularne Rzeczypospolitej Polskiej 1918–1945. Informator archiwalny |language=pl |location=Warszawa |publisher=Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych, [[پولينڊ جي پرڏيهي معاملن واري وزارت|Ministerstwo Spraw Zagranicznych]] |page=26 |isbn=978-83-65681-93-5 }}</ref> جنگ کان پوءِ آقمولنسڪ سوويت يونين جي جنگ کان متاثر اولهندي علائقن جي معاشي بحاليءَ لاءِ هڪ اهم مرڪز بڻيو. 1954ع ۾ اتر [[قازق سوويت سوشلسٽ ريپبلڪ]] جا ڪيترائي اوبلاست [[ورجن لينڊز مهم]] جو حصو بڻايا ويا، جنهن جو مقصد خطي کي [[سوويت يونين]] لاءِ ٻيو وڏو [[اناج]] پيدا ڪندڙ علائقو بڻائڻ هو.<ref>{{cite book |title=Kazakhstan |url=https://archive.org/details/kazakhstanbradtt0000brum_f3z9 |date=7 September 2018 |publisher=Bradt Travel Guides; Third edition |isbn=978-1784770921 |page=[https://archive.org/details/kazakhstanbradtt0000brum_f3z9/page/n88 71] |author1=Paul Brummell |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite news |author=Ian MacWilliam |title=In Virgin Lands, a Dream Ends |url=http://www.themoscowtimes.com/sitemap/free/1994/4/article/in-virgin-lands-a-dream-ends/213516.html |date=20 April 1994 |access-date=13 January 2015 |newspaper=The Moscow Times |archive-url=https://web.archive.org/web/20150114232557/http://www.themoscowtimes.com/sitemap/free/1994/4/article/in-virgin-lands-a-dream-ends/213516.html |archive-date=14 January 2015 |url-status=live }}</ref> 2 آگسٽ 1959ع تي [[آقمولا سانحو|يسيل پل جي سانحي]] ۾ پل ڪرڻ سبب 143 ماڻهو فوت ٿيا. پوليس آفيسر [[نورمحمد ڪوژاخميتوف]] 40 ماڻهن جون جانيون بچايون. ڊسمبر 1960ع ۾ [[سوويت يونين جي ڪميونسٽ پارٽي جي مرڪزي ڪميٽي]] اتر قازق سوويت سوشلسٽ ريپبلڪ جي پنجن علائقن تي مشتمل '''تسيليني ڪرائي''' قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{sfn|Kozlov|Gilburd|2013|p=293}} [[آقمولا علائقو|آقمولنسڪ اوبلاست]] هڪ الڳ انتظامي يونٽ طور ختم ٿي ويو.{{sfn|Kozlov|Gilburd|2013|p=293}} ان جا ضلعا سڌو نئين ڪرائي جي انتظام هيٺ آيا ۽ آقمولنسڪ ڪرائي جي گاديءَ سان گڏ ورجن لينڊز اقتصادي علائقي جو انتظامي مرڪز پڻ بڻيو.{{sfn|Kozlov|Gilburd|2013|p=293}} 14 مارچ 1961ع تي [[نيڪيتا خروشچوف]] تجويز ڏني ته شهر جو نالو ورجن لينڊز مهم ۾ ان جي ڪردار سان ٺهڪندڙ هجڻ گهرجي.{{sfn|Khrushchev|2010|p=739}} 20 مارچ 1961ع تي قازق سوويت سوشلسٽ ريپبلڪ جي سپريم سوويت آقمولنسڪ جو نالو بدلائي '''تسيلينوگراد''' رکيو.{{sfn|Khrushchev|2010|p=739}} 24 اپريل 1961ع تي علائقي کي ٻيهر '''تسيلينوگراد اوبلاست''' جي صورت ۾ قائم ڪيو ويو.{{sfn|Kozlov|Gilburd|2013|p=293}} 1960ع واري ڏهاڪي ۾ تسيلينوگراد جي شهري صورت وڏي پيماني تي تبديل ٿي. 1963ع ۾ ٽن نون گهڻ ماڙ رهائشي علائقن تي ڪم شروع ٿيو.{{sfn|Kozlov|Gilburd|2013|p=295}} شهر ۾ ورجن لينڊز محل، نوجوانن جو محل، سوويتن جو گهر، نئون هوائي اڏو ۽ ڪيترائي راندين جا مرڪز سميت نيون يادگار سرڪاري عمارتون تعمير ڪيون ويون.{{sfn|Kozlov|Gilburd|2013|p=296}} 1971ع ۾ تسيليني ڪرائي ختم ڪيو ويو ۽ تسيلينوگراد ٻيهر اوبلاست جي گادي بڻيو. === جديد دور (1991ع–هاڻوڪو) === [[سوويت يونين جو خاتمو|سوويت يونين جي خاتمي]] ۽ قازقستان جي آزاديءَ کان پوءِ شهر جو نالو تبديل ٿيل صورت ۾ ٻيهر '''آقمولا''' رکيو ويو.{{sfn|Pospelov|1993|pp=24–25}} 6 جولاءِ 1994ع تي [[قازقستان جي سپريم ڪائونسل]] ”قازقستان جي گاديءَ جي منتقلي بابت“ فرمان منظور ڪيو.<ref name="Astana - the capital of the Republic of Kazakhstan">{{cite web |publisher=e-history.kz |title=Astana – the capital of the Republic of Kazakhstan |url=http://e-history.kz/en/contents/view/378 |access-date=23 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150223121810/http://e-history.kz/en/contents/view/378 |archive-date=23 February 2015 |url-status=live }}</ref> 10 ڊسمبر 1997ع تي قازقستان جي گادي [[الماتي]] کان آقمولا منتقل ڪئي وئي ۽ 1998ع ۾ شهر جو نالو بدلائي '''آستانا''' رکيو ويو.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1298395.stm |title=Timeline: Kazakhstan |work=BBC News |date=31 January 2012 |access-date=24 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090519165540/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1298395.stm |archive-date=19 May 2009 |url-status=live }}</ref> 10 جون 1998ع تي آستانا کي بين الاقوامي سطح تي قازقستان جي گاديءَ طور باضابطه طور پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.akorda.kz/en/category/astana |title=Astana – the capital of the Republic of Kazakhstan |publisher=Official site of the President of the Republic of Kazakhstan |access-date=10 March 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150317063010/http://akorda.kz/en/category/astana |archive-date=17 March 2015 }}</ref> گاديءَ لاءِ آستانا جي چونڊ جا سبب ان جي وسيع شهري ايراضي، سازگار جاگرافيائي جڳهه، علائقي جي وڏن معاشي مرڪزن سان ويجهڙائي، آبادي وڌائڻ جي گنجائش، مناسب ٽرانسپورٽ سهولتون ۽ نسبتاً موافق آبهوا ڄاڻايا ويا.<ref>{{cite web |title=Nur-sultan |url=https://samarkandtours.com/kazakhstan/nur-sultan/ |url-status=live |access-date=2 April 2021 |archive-date=15 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415101634/https://samarkandtours.com/kazakhstan/nur-sultan/ }}</ref> 16 جولاءِ 1999ع تي [[يونيسڪو]] آستانا کي ”امن جو شهر“ جو لقب ۽ تمغو ڏنو.<ref name="Astana - the capital of the Republic of Kazakhstan" /> مارچ 2019ع ۾ قازقستان جي حڪومت ڊگهي عرصي تائين ملڪ جي صدر رهندڙ [[نورسلطان نظربائيف]] جي اعزاز ۾ شهر جو نالو بدلائي '''نور سلطان''' رکيو.<ref>{{cite news |date=20 March 2019 |title=Nursultan: Kazakhstan renames capital Astana after ex-president |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-47638619 |access-date=21 September 2022 |language=en-GB |newspaper=[[BBC News]] }}</ref> سيپٽمبر 2022ع ۾، [[2022ع جا قازقستان هنگاما|2022ع جي هنگامن]] ۽ نظربائيف جي [[قازقستان جي سلامتي ڪائونسل]] جي عهدي تان هٽڻ کان پوءِ، گاديءَ جو نالو ٻيهر '''آستانا''' رکيو ويو.<ref>{{cite news |date=14 September 2022 |title=Kazakhstan to change name of capital from Nur-sultan back to Astana |url=https://www.theguardian.com/world/2022/sep/14/kazakhstan-to-change-name-of-capital-from-nur-sultan-back-to-astana |access-date=21 September 2022 |work=[[دي گارجين]] |language=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> == جاگرافي == [[File:Astana (Kazakhstan), satellite image 2017-07-24.jpg|thumb|آستانا ۽ ان جي ڀرپاسي جو سيٽلائيٽ منظر]] آستانا ملڪ جي سڀ کان وڏي شهر ۽ اڳوڻي گادي [[الماتي]] کان لڳ ڀڳ {{cvt|1,000|km}} پري آهي. ويجهن وڏن شهرن ۾ [[قاراغندي]] ({{cvt|200|km|disp=sqbr}}) ۽ روس جو [[اومسڪ]] ({{cvt|450|km|disp=sqbr}}) شامل آهن.{{citation needed|date=February 2024}} === سطح === آستانا وچ قازقستان ۾ [[اشم ندي]] جي ڪناري تي هڪ تمام هموار ۽ نيم خشڪ [[اسٽيپ]] واري علائقي ۾ واقع آهي، جيڪو ملڪ جي وڏي حصي تي پکڙيل آهي. شهر 51° 10' اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 71° 26' اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي واقع آهي. آستانا جي ڪل ايراضي {{convert|722.0|sqkm|1}} آهي ۽ ان جي سمنڊ جي سطح کان اوچائي {{convert|347|m}} آهي. اشم نديءَ جي ڪري شهر قازقستان جي اترئين حصي ۽ ملڪ جي تمام گهٽ آباديءَ واري مرڪزي علائقي جي وچ واري وسيع اسٽيپي گذرگاهه ۾ واقع آهي. پراڻا شهري علائقا نديءَ جي اتر طرف، جڏهن ته نوان علائقا گهڻو ڪري اشم جي ڏکڻ طرف واقع آهن.{{citation needed|date=February 2024}} === وقت === آستانا [[هم آهنگ عالمي وقت]] کان پنج ڪلاڪ اڳتي آهي، يعني [[UTC+05:00|يو ٽي سي +5:00]]. === آبهوا === آستانا، منگوليا جي [[اولان باتور]] کان پوءِ، دنيا جي ٻئي سڀ کان ٿڌي قومي گاديءَ طور سڃاتي وڃي ٿي. 1997ع ۾ آستانا کي گاديءَ جو درجو ملڻ کان اڳ اها حيثيت ڪينيڊا جي [[اوٽاوا]] وٽ هئي.<ref>{{cite web |publisher=The Mongolist |author=Brian White |title=Ulaanbaatar is the Coldest Capital |url=http://www.themongolist.com/blog/society/43-ulaanbaatar-is-the-coldest-capital.html |date=9 January 2013 |access-date=19 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150226225001/http://www.themongolist.com/blog/society/43-ulaanbaatar-is-the-coldest-capital.html |archive-date=26 February 2015 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Canada.com |title=Still the third-coldest capital, despite balmy temperatures |url=http://www.canada.com/story.html?id=f23f6479-3274-493b-9f74-d8d8cb5418be |date=4 January 2007 |access-date=19 February 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150606224805/http://www.canada.com/story.html?id=f23f6479-3274-493b-9f74-d8d8cb5418be |archive-date=6 June 2015 |df=dmy }}</ref> آستانا ۾ انتهائي [[کنڊائتي آبهوا]] آهي، جنهن ۾ اونهارا گرم ۽ ڪڏهن ڪڏهن ٿوري وقت لاءِ برسات وارا، جڏهن ته سيارا ڊگها، تمام ٿڌا ۽ خشڪ هوندا آهن. اونهاري ۾ گرمي پد ڪڏهن ڪڏهن 35&nbsp;°C (95&nbsp;°F) تائين پهچي وڃي ٿو، جڏهن ته وچ ڊسمبر کان مارچ جي شروعات تائين −30 کان −35&nbsp;°C (−22 کان −31&nbsp;°F) گرمي پد عام ڳالهه آهي. عام طور شهر مان وهندڙ ندي نومبر جي ٻئي هفتي کان اپريل جي شروعات تائين ڄميل رهي ٿي. آستانا پنهنجي تيز ۽ بار بار هلندڙ هوائن لاءِ پڻ مشهور آهي، جيڪي خاص طور تي شهر جي تيزيءَ سان وڌندڙ پر نسبتاً کليل کاٻي ڪناري واري علائقي ۾ وڌيڪ محسوس ٿين ٿيون. [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب آستانا جي آبهوا [[نمي واري کنڊائتي آبهوا]] (''Dfb'') آهي.<ref>[[commons:File:Asia Koppen Map.png|ڪوپن آبهوا درجابنديءَ موجب وچ، ڏکڻ، ڏکڻ-اوڀر ۽ اوڀر ايشيا ۽ سائبيريا جو تازه ڪاري ڪيل نقشو.]]</ref> شهر جو ساليانو سراسري گرمي پد {{convert|3.9|C}} آهي. جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو آهي، جنهن جو سراسري گرمي پد {{convert|-14.5|C}} آهي. رڪارڊ ڪيل سڀ کان گهٽ گرمي پد جنوري 1893ع جي سرد لهر دوران {{convert|-51.6|C}} تائين پهتو هو.<ref name="pogoda">{{cite web |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/35188.htm |title=Weather and Climate-The Climate of Astana |access-date=3 January 2022 |language=ru |publisher=Weather and Climate |archive-url=https://web.archive.org/web/20150208191629/http://www.pogodaiklimat.ru/climate/35188.htm |archive-date=8 February 2015 |url-status=live }}</ref> جولاءِ سڀ کان گرم مهينو آهي، جنهن جو سراسري گرمي پد {{convert|20.6|C}} آهي.<ref name="pogoda"/> {{Weather box | width = | location = آستانا (1991–2020ع؛ انتهائي گرمي پد 1881ع کان هاڻوڪي دور تائين) | metric first = y | single line = y | Jan record high C = 5.0 | Feb record high C = 8.2 | Mar record high C = 22.1 | Apr record high C = 29.7 | May record high C = 36.1 | Jun record high C = 40.1 | Jul record high C = 41.6 | Aug record high C = 38.7 | Sep record high C = 36.2 | Oct record high C = 26.7 | Nov record high C = 18.5 | Dec record high C = 5.2 | year record high C = 41.6 | Jan high C = -10.3 | Feb high C = -8.8 | Mar high C = -1.5 | Apr high C = 12.2 | May high C = 20.9 | Jun high C = 25.8 | Jul high C = 26.6 | Aug high C = 25.5 | Sep high C = 18.9 | Oct high C = 10.4 | Nov high C = -1.3 | Dec high C = -8.0 | year high C = 9.2 | Jan mean C = -14.5 | Feb mean C = -13.6 | Mar mean C = -6.0 | Apr mean C = 6.5 | May mean C = 14.5 | Jun mean C = 19.6 | Jul mean C = 20.6 | Aug mean C = 19.1 | Sep mean C = 12.6 | Oct mean C = 5.0 | Nov mean C = -5.2 | Dec mean C = -12.0 | year mean C = 3.9 | Jan low C = -18.7 | Feb low C = -18.0 | Mar low C = -10.4 | Apr low C = 1.2 | May low C = 8.2 | Jun low C = 13.4 | Jul low C = 14.9 | Aug low C = 13.0 | Sep low C = 6.8 | Oct low C = 0.5 | Nov low C = -8.7 | Dec low C = -16.0 | year low C = -1.2 | Jan record low C = -51.6 | Feb record low C = -48.9 | Mar record low C = -37.2 | Apr record low C = -27.8 | May record low C = -10.8 | Jun record low C = -1.5 | Jul record low C = 2.3 | Aug record low C = -2.2 | Sep record low C = -8.2 | Oct record low C = -25.3 | Nov record low C = -39.2 | Dec record low C = -43.5 | year record low C = -51.6 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 17.8 | Feb precipitation mm = 16.7 | Mar precipitation mm = 20.0 | Apr precipitation mm = 21.7 | May precipitation mm = 33.4 | Jun precipitation mm = 40.0 | Jul precipitation mm = 55.8 | Aug precipitation mm = 31.3 | Sep precipitation mm = 20.8 | Oct precipitation mm = 26.0 | Nov precipitation mm = 29.0 | Dec precipitation mm = 24.8 | year precipitation mm = 337.3 | unit precipitation days = 1 mm | Jan precipitation days = 5.8 | Feb precipitation days = 5.0 | Mar precipitation days = 5.4 | Apr precipitation days = 5.3 | May precipitation days = 6.6 | Jun precipitation days = 6.6 | Jul precipitation days = 8.3 | Aug precipitation days = 5.4 | Sep precipitation days = 4.3 | Oct precipitation days = 5.7 | Nov precipitation days = 6.9 | Dec precipitation days = 7.1 | year precipitation days = 72.4 | Jan snow depth cm = 19 | Feb snow depth cm = 23 | Mar snow depth cm = 19 | Apr snow depth cm = 1 | May snow depth cm = 0 | Jun snow depth cm = 0 | Jul snow depth cm = 0 | Aug snow depth cm = 0 | Sep snow depth cm = 0 | Oct snow depth cm = 0 | Nov snow depth cm = 4 | Dec snow depth cm = 13 | year snow depth cm = 23 | Jan humidity = 78 | Feb humidity = 77 | Mar humidity = 79 | Apr humidity = 64 | May humidity = 54 | Jun humidity = 53 | Jul humidity = 59 | Aug humidity = 57 | Sep humidity = 59 | Oct humidity = 68 | Nov humidity = 80 | Dec humidity = 79 | year humidity = 67 | Jan rain days = 2 | Feb rain days = 2 | Mar rain days = 5 | Apr rain days = 9 | May rain days = 15 | Jun rain days = 13 | Jul rain days = 15 | Aug rain days = 13 | Sep rain days = 12 | Oct rain days = 10 | Nov rain days = 7 | Dec rain days = 3 | year rain days = 106 | Jan snow days = 25 | Feb snow days = 23 | Mar snow days = 19 | Apr snow days = 6 | May snow days = 1 | Jun snow days = 0.1 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 1 | Oct snow days = 7 | Nov snow days = 18 | Dec snow days = 24 | year snow days = 124 | Jan sun = 103 | Feb sun = 147 | Mar sun = 192 | Apr sun = 238 | May sun = 301 | Jun sun = 336 | Jul sun = 336 | Aug sun = 294 | Sep sun = 230 | Oct sun = 136 | Nov sun = 100 | Dec sun = 94 | year sun = 2507 | Jand sun = 3.3 | Febd sun = 5.2 | Mard sun = 6.2 | Aprd sun = 7.9 | Mayd sun = 9.7 | Jund sun = 11.2 | Juld sun = 10.8 | Augd sun = 9.5 | Sepd sun = 7.7 | Octd sun = 4.4 | Novd sun = 3.3 | Decd sun = 3.0 | yeard sun = 6.9 | source 1 = پوگوڊا ڊاٽ آر يو<ref name="pogoda"/> | source 2 = [[نيشنل اوشيئنڪ اينڊ ايٽماسفيرڪ ايڊمنسٽريشن|اين او اي اي]] (سج جا ڪلاڪ، 1961–1990ع)<ref name="NOAA">{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/KS/35188.TXT |title=Akmola (Astana) Climate Normals 1961–1990 |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=2 November 2021 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20171011222703/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_II/KS/35188.TXT |archive-date=11 October 2017 |url-status=live |date=August 2010 }}</ref>؛ [[جرمن موسمي سروس]] (روزاني سج جا ڪلاڪ، 1961–1990ع)<ref>{{cite web |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_351880_kt.pdf |title=Klimatafel von Astana (Akmola, Zelinograd, Akmolinsk) / Kasachstan |publisher=Federal Ministry of Transport and Digital Infrastructure |access-date=17 September 2016 }}</ref> }} == آبادي == {{Historical populations |1897|9688 |1926|12781 |1939|33209 |1959|102276 |1970|179514 |1979|233638 |1989|277365 |1999|312965 |2009|613006 |2021|1234042 |source=<ref>{{cite web |url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/census.php |title=Переписи населения Российской Империи, СССР, 15 новых независимых государств |trans-title=روسي سلطنت، سوويت يونين ۽ 15 نون آزاد ملڪن جون آدمشماريون |language=ru |publisher=Демоскоп Weekly }}</ref><ref>{{cite web |url=https://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-cities.htm |title=Cities & towns of Kazakhstan |website=pop-stat.mashke.org }}</ref><ref>{{cite web |title=Results of the National Population Census 2021 |url=https://stat.gov.kz/en/national/2021/ |publisher=[[قازقستان جمهوريه جو قومي شماريات بيورو]] }}</ref> }} {{Clear}} جنوري 2025ع تائين آستانا جي آبادي 1,528,703 هئي،<ref name="stat.gov.kz">{{cite web |url=https://stat.gov.kz/ru/industries/social-statistics/demography/publications/281562/ |title=Population statistics |publisher=قازقستان جمهوريه جو قومي شماريات بيورو |language=ru |access-date=8 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726100426/https://stat.gov.kz/region/268012?lang=en |archive-date=26 July 2020 |url-status=dead }}</ref> جيڪا 2002ع جي 493,000 آباديءَ جي ڀيٽ ۾ ٽي ڀيرا کان به وڌيڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Население Астаны |url=http://www.demoscope.ru/weekly/2009/0389/analit07.php |website=Demoscope Weekly |language=ru |access-date=31 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180113032320/http://www.demoscope.ru/weekly/2009/0389/analit07.php |archive-date=13 January 2018 |url-status=live }}</ref> 2026ع تائين نسلي [[قازق]] شهر جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 83 سيڪڙو هئا، جيڪا قازقستان جي آزاديءَ وقت شهر ۾ سندن لڳ ڀڳ 17 سيڪڙو حصي جي ڀيٽ ۾ وڏي واڌ آهي.<ref>{{cite web |last=Lillis |first=Joanna |url=https://marginalrevolution.com/marginalrevolution/2019/03/dark-shadows-inside-the-secret-world-of-kazakhstan.html |title=Dark Shadows: Inside the Secret World of Kazakhstan |date=20 March 2019 |access-date=25 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190322144916/https://marginalrevolution.com/marginalrevolution/2019/03/dark-shadows-inside-the-secret-world-of-kazakhstan.html |archive-date=22 March 2019 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://stat.gov.kz/api/iblock/element/336994/file/ru/ |title=Численность насления по отдельным этносам Республики Казахстан |trans-title=قازقستان جمهوريه جي چونڊ نسلي گروهن موجب آبادي |language=ru |website=قازقستان جمهوريه جو قومي شماريات بيورو }}</ref> 2026ع ۾ نسلي جوڙجڪ هن ريت هئي:<ref>{{cite web |title=Численность населения Республики Казахстан по отдельным этносам на начало 2025 года |url=https://www.stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT355258 |publisher=قازقستان جمهوريه جو قومي شماريات بيورو |language=ru |access-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200527204929/https://www.stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT355258 |archive-date=27 May 2020 |url-status=live }}</ref> * [[قازق]]: 83 سيڪڙو * [[قازقستان ۾ روسي|روسي]]: 8 سيڪڙو * [[قازقستان ۾ يوڪريني|يوڪريني]]: 1.4 سيڪڙو * [[قازقستان جي نسلي آبادي|تاتار]]: 1 سيڪڙو * [[قازقستان جي نسلي آبادي|ازبڪ]]: 0.6 سيڪڙو * ٻيا: 6 سيڪڙو 1989ع ۾ تسيلينوگراد جي آبادي لڳ ڀڳ 281,000 هئي. ان وقت نسلي جوڙجڪ ۾ [[قازق]] لڳ ڀڳ 17.7 سيڪڙو، [[روسي]] 54.1 سيڪڙو ۽ ٻيا نسلي گروهه 28.2 سيڪڙو هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.angelfire.com/rnb/bashiri/Astana/Astana.html |title=Astana |publisher=Angelfire.com |access-date=21 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108032824/http://www.angelfire.com/rnb/bashiri/Astana/Astana.html |archive-date=8 November 2012 |url-status=live }}</ref> 2007ع تائين، گادي بڻجڻ کان پوءِ آستانا جي آبادي ٻيڻي کان به وڌيڪ ٿي 600,000 کان وڌي وئي ۽ 2017ع ۾ هڪ ملين کان مٿي پهچي وئي. قازقستان جي ٻين حصن سان گڏ پاڙيسري ملڪن، جهڙوڪ [[ازبڪستان]] ۽ [[ڪرغزستان]]، مان قانوني ۽ غير قانوني لڏپلاڻ ڪندڙ مزدور شهر ڏانهن آيا آهن. آستانا پنهنجي پيشورانه زندگي قائم ڪرڻ چاهيندڙ نوجوان ماهرن لاءِ پڻ هڪ اهم مرڪز بڻيل آهي.<ref name="eurasianet.org">{{cite web |url=http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav070907.shtml |title=Kazakhstan's Capital Holds a Lavish Anniversary Celebration |publisher=EurasiaNet.org |date=9 July 2007 |access-date=9 July 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013185417/http://eurasianet.org/departments/insight/articles/eav070907.shtml |archive-date=13 October 2007 |url-status=dead }}</ref> === مذهب === {{bar box |title=آستانا ۾ مذهب (2021ع)<ref name="census2021">{{cite web |url=https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT464825 |title=2021 жылғы Қазақстан Республикасы халқының ұлттық санағының қорытындылары |trans-title=قازقستان جمهوريه جي 2021ع واري قومي آدمشماري جا نتيجا |language=kk |access-date=11 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220902140633/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT464825 |archive-date=2 September 2022 |url-status=dead }}</ref> |titlebar=#ddd |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[قازقستان ۾ اسلام|اسلام]]|green|78.48}} {{bar percent|[[قازقستان ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|purple|10.99}} {{bar percent|ٻيا مذهب|red|0.30}} {{bar percent|[[قازقستان ۾ لادينيت|دهريت]]|lightgrey|2.31}} {{bar percent|جواب نه ڏنو|darkgrey|7.92}} }} [[File:Astana Grand Mosque - main prayer hall decorations.jpg|thumb|کاٻو|[[آستانا وڏي مسجد]] قازقستان ۽ وچ ايشيا جي سڀ کان وڏين مسجدن مان هڪ آهي.]] [[اسلام]] ۽ [[عيسائيت]]، خاص طور [[روسي آرٿوڊوڪس چرچ|روسي آرٿوڊوڪس عيسائيت]]، [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪزم]] ۽ [[پروٽيسٽنٽزم]]، شهر جا اهم مذهب آهن. شهر ۾ [[يهوديت]]، [[ٻڌمت]] ۽ [[هندومت]] جا پيروڪار پڻ موجود آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.astana-hotels.net/astana/religion.htm |title=Religion in Astana - Astana |website=astana-hotels.net |access-date=31 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180101140945/http://www.astana-hotels.net/astana/religion.htm |archive-date=1 January 2018 |url-status=dead }}</ref> آستانا ۾ [[آستانا وڏي مسجد]] واقع آهي، جيڪا قازقستان ۽ وچ ايشيا جي سڀ کان وڏين مسجدن مان هڪ آهي.<ref name=":0">{{cite news |last=Khangerey |first=Alua |date=12 August 2022 |title=Largest Mosque in Central Asia Opens in Nur-Sultan |work=The Qazaqstan Monitor |url=https://qazmonitor.com/news/709/largest-mosque-in-central-asia-opens-in-nur-sultan }}</ref> مٿي استعمال ڪيل تصويري فائل وڪيميڊيا ڪامنز تي موجود آهي. 0 [[امن ۽ مفاهمت جو محل]] 2006ع ۾ خاص طور عالمي ۽ روايتي مذهبن جي اڳواڻن جي ڪانگريس جي ميزباني لاءِ تعمير ڪيو ويو. هن عمارت ۾ يهوديت، اسلام، عيسائيت، ٻڌمت، [[هندومت]]، [[تائو مت]] ۽ ٻين عقيدن لاءِ جڳهيون موجود آهن. [[بيت راحيل سيناگاگ، آستانا|بيت راحيل سيناگاگ]] وچ ايشيا جي سڀ کان وڏين يهودي عبادتگاهن مان هڪ آهي. شهر جي [[قازقستان ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] برادريءَ لاءِ [[آور مدر آف پرپيچوئل هيلپ ڪيٿيڊرل، آستانا|آور مدر آف پرپيچوئل هيلپ ڪيٿيڊرل]] اهم عبادتگاهه آهي. آستانا [[قازقستان ۾ مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت|مشرقي آرٿوڊوڪس چرچ]] جي اهم مذهبي انتظامي مرڪزن مان پڻ هڪ آهي. === ميٽروپوليٽن علائقو === آستانا تي مرڪوز ميٽروپوليٽن علائقي ۾ [[آرشالي ضلعو|آرشالي]]، [[شورٽاندي ضلعو|شورٽاندي]]، [[تسيلينوگراد ضلعو|تسيلينوگراد]] ۽ جزوي طور [[آققول ضلعو|آققول]]، جيڪي [[آقمولا علائقو|آقمولا علائقي]] ۾ واقع آهن، شامل آهن. هن ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ 1.2 ملين آهي.<ref name="informburo">{{cite web |last1=Жулмухаметова |first1=Жадра |date=31 October 2017 |title=Чиновники работают над тем, чтобы уместить в Астане два миллиона человек |url=https://informburo.kz/novosti/chinovniki-rabotayut-nad-tem-chtoby-umestit-v-astane-dva-milliona-chelovek.html |language=ru |access-date=22 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116035031/https://informburo.kz/novosti/chinovniki-rabotayut-nad-tem-chtoby-umestit-v-astane-dva-milliona-chelovek.html |archive-date=16 November 2017 |url-status=dead }}</ref> == معيشت == {{further|قازقستان جي معيشت}} [[File:Air_Astana_Boeing_767-300ER_Meulemans.jpg|thumb|[[ايئر آستانا]] جو [[بوئنگ 767-300]]، جيڪا قازقستان جي سڀ کان وڏي هوائي ڪمپني آهي]] آستانا جي معيشت جو دارومدار [[واپار]]، [[صنعتي پيداوار]]، [[ٽرانسپورٽ]]، [[مواصلات]] ۽ [[تعميراتي صنعت|تعمير]] تي آهي. شهر جي صنعتي پيداوار جو وڏو حصو [[تعميراتي مواد]] ۽ [[کاڌي جون شيون|کاڌي پيتي جي شين]] جي تياريءَ تي مرڪوز آهي. آستانا [[بيلٽ اينڊ روڊ انيشيئيٽو]] جو هڪ اهم مرڪز آهي، جنهن ۾ هن منصوبي سان لاڳاپيل مالي ۽ قانوني خدمتون پڻ شامل آهن.<ref name=":2"/>{{Rp|page=44}} 2022ع ۾ [[گلوبل فنانشل سينٽرز انڊيڪس]] موجب آستانا [[آزاد رياستن جي دولت مشترڪه]] واري خطي ۾ اڳواڻ شهر هو.<ref>{{Cite news |date=23 September 2022 |title=How did Astana and Almaty Rank on Global Financial Centers Index? |pages=1 |work=The Qazaqstan Monitor |url=https://qazmonitor.com/business/870/how-did-astana-and-almaty-rank-on-global-financial-centers-index}}</ref> [[آستانا بين الاقوامي مالي مرڪز]] جولاءِ 2018ع ۾ کوليو ويو، جنهن جو مقصد [[وچ ايشيا]] لاءِ مالي خدمتن جو اهم مرڪز بڻجڻ هو.<ref name="aifchub">{{cite web |title=Kazakhstan: Staff Concluding Statement of the 2018 Article IV Mission |url=https://www.imf.org/en/News/Articles/2018/06/28/ms062818-kazakhstan-staff-concluding-statement-of-the-2018-article-iv-mission |publisher=IMF |access-date=28 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180629022202/https://www.imf.org/en/News/Articles/2018/06/28/ms062818-kazakhstan-staff-concluding-statement-of-the-2018-article-iv-mission |archive-date=29 June 2018 |url-status=live}}</ref> آستانا ڪيترين ئي [[رياستي ملڪيت وارو ادارو|رياستي ملڪيت وارين ڪارپوريشنن]] جو هيڊڪوارٽر پڻ آهي، جن ۾ [[سامروڪ-قازينا]]، [[قازقستان تيمير ژولي]]، [[قازموناگاس]]، [[قازٽرانس آئل]]، [[قازاتومپروم]]، [[ڪيگوڪ]]، [[قازپوسٽ]] ۽ [[قازاخ ٽيليڪام]] شامل آهن. گاديءَ جي منتقلي آستانا جي معاشي ترقيءَ کي وڏي هٿي ڏني. شهر جي تيز معاشي واڌ ڪيترن سيڙپڪارن کي متوجه ڪيو. آستانا کي گادي بڻائڻ کان پوءِ 16 سالن اندر سيڙپڪاريءَ جو مقدار لڳ ڀڳ 30 ڀيرا ۽ مجموعي علائقائي پيداوار 90 ڀيرا وڌي وئي،<ref>{{cite web |url=http://en.tengrinews.kz/politics_sub/Astana-celebrates-16th-anniversary-as-Kazakhstans-capital-254091/ |title=Astana celebrates 16th anniversary as Kazakhstan's capital |publisher=Tengrinews.kz |date=9 July 2014 |access-date=19 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150219114057/http://en.tengrinews.kz/politics_sub/Astana-celebrates-16th-anniversary-as-Kazakhstans-capital-254091/ |archive-date=19 February 2015 |url-status=dead}}</ref> جڏهن ته صنعتي پيداوار 11 ڀيرا وڌي. شهر جي [[مجموعي علائقائي پيداوار]] ملڪ جي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] جو لڳ ڀڳ 8.5 سيڪڙو بڻجي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.undp.kz/library_of_publications/files/2617-27836.pdf |title=Poverty in Kazakhstan: Causes and Cures |access-date=19 February 2015 |publisher=UNDP Kazakhstan |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303183619/http://www.undp.kz/library_of_publications/files/2617-27836.pdf |archive-date=3 March 2016}}</ref> [[File:KazMunayGaz in Astana Kazakhstan.jpg|thumb|کاٻو|[[قازموناگاس]] جو هيڊڪوارٽر]] '''آستانا – نئون شهر''' [[خاص اقتصادي علائقو]] 2001ع ۾ قائم ڪيو ويو، جنهن جو مقصد صنعت کي ترقي ڏيڻ ۽ شهر کي سيڙپڪارن لاءِ وڌيڪ پرڪشش بڻائڻ هو.<ref name="sez">{{cite web |title=Five projects to be launched in Astana industrial park this year |url=http://www.timesca.com/news/14947-five-projects-to-be-launched-in-astana-industrial-park-this-year |publisher=The Times of Central Asia |date=5 February 2015 |access-date=20 February 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150219233616/http://www.timesca.com/news/14947-five-projects-to-be-launched-in-astana-industrial-park-this-year |archive-date=19 February 2015}}</ref> هن خاص اقتصادي علائقي پاران 2015ع ۾ صنعتي پارڪ نمبر 1 ۾ 20 ارب ٽينگي، يعني لڳ ڀڳ 108 ملين آمريڪي ڊالر، جي ماليت جا پنج منصوبا شروع ڪرڻ جي رٿابندي ڪئي وئي هئي.<ref name="sez"/> انهن منصوبن ۾ [[ڊيزل انجڻ]] ٺاهڻ وارو ڪارخانو، [[فاسٽ فوڊ]] مرڪز، عارضي ذخيرن جا گودام ۽ ڪاروباري مرڪز، فرنيچر ڪارخانو ۽ فوجي توڙي شهري انجنيئرنگ مشينري جي پيداوار شامل هئي.<ref name="sez"/> نئون [[آستانا بين الاقوامي مالي مرڪز]] جولاءِ 2018ع ۾ کوليو ويو. آستانا جي انتظاميا، خودمختيار ڀلائي فنڊ [[سامروڪ-قازينا]] ۽ قومي اقتصادي چيمبر جي سهڪار سان ننڍن ۽ وچولي درجي جي ڪاروبارن جي ترقيءَ کي هٿي ڏئي ٿي. انهن کي خاص قرضي پروگرام وسيلي مدد فراهم ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Over 170 thousand of people involved in small and medium enterprise in Astana |url=http://astana.gov.kz/en/modules/material/291 |publisher=Akimat of Astana |date=14 March 2014 |access-date=26 January 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150216030904/http://astana.gov.kz/en/modules/material/291 |archive-date=16 February 2015}}</ref> نتيجي طور، 1 جولاءِ 2015ع تائين ننڍن ۽ وچولي ڪاروباري ادارن جو انگ گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 13.7 سيڪڙو وڌي 96,000 کان مٿي ٿي ويو.<ref name="sme12">{{cite web |title=Number of small and medium-sized business entities grew by 13.7% in Astana |url=http://www.inform.kz/eng/article/2796781 |website=inform.kz |access-date=14 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150714234612/http://www.inform.kz/eng/article/2796781 |archive-date=14 July 2015 |url-status=live |date=14 July 2015}}</ref> ان کان علاوه، 1 اپريل 2015ع تائين ننڍن ۽ وچولي ڪاروبارن ۾ ملازمت ڪندڙ ماڻهن جو انگ 17.8 سيڪڙو وڌي 234,000 کان مٿي ٿي ويو.<ref name="sme12"/> آڪٽوبر 2016ع ۾ [[انٽيليجنٽ ڪميونٽي فورم]] پاران جاري ڪيل رپورٽ موجب آستانا کي دنيا جي 21 ذهين برادرين جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو. هن درجابنديءَ ۾ اهي شهر، علائقا ۽ برادريون شامل آهن، جيڪي مقامي معيشت ۽ سماج جي ترقيءَ لاءِ ڊجيٽل اوزار استعمال ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |title=The Smart21 Communities of the Year |url=http://www.intelligentcommunity.org/smart21 |website=www.intelligentcommunity.org |access-date=4 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170105084101/http://www.intelligentcommunity.org/smart21 |archive-date=5 January 2017 |url-status=dead}}</ref> 2018ع ۾ آستانا ٽن ٽريلين ٽينگي کان وڌيڪ، يعني 7.91 ارب آمريڪي ڊالر، پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري حاصل ڪئي، جيڪا شهر لاءِ ان وقت تائين رڪارڊ رقم هئي. اها واڌ وڏي تعداد ۾ تعميراتي منصوبن جي ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://astanatimes.com/2019/04/nur-sultan-launches-effort-to-attract-other-year-of-record-foreign-direct-investment-says-city-administration/ |title=Nur-Sultan launches effort to attract another year of record foreign direct investment, says city administration |last=Zhussupova |first=Dilshat |date=26 April 2019 |website=The Astana Times |language=en |access-date=9 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190709171720/https://astanatimes.com/2019/04/nur-sultan-launches-effort-to-attract-other-year-of-record-foreign-direct-investment-says-city-administration/ |archive-date=9 July 2019 |url-status=dead}}</ref> [[قازقستان ۾ سياحت|سياحت]] پڻ شهر جي معاشي واڌ کي هٿي ڏيندڙ شعبن مان هڪ بڻجي چڪي آهي. آستانا [[آزاد رياستن جي دولت مشترڪه]] جي ڏهن سڀ کان وڌيڪ پرڪشش سياحتي شهرن ۾ شمار ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Nur-Sultan, Almaty among 10 most popular tourist cities in CIS |url=https://astanatimes.com/2019/10/nur-sultan-almaty-among-10-most-popular-tourist-cities-in-cis/ |website=The Astana Times |access-date=24 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191024141224/https://astanatimes.com/2019/10/nur-sultan-almaty-among-10-most-popular-tourist-cities-in-cis/ |archive-date=24 October 2019 |url-status=dead |date=16 October 2019}}</ref> == سفارتي پليٽفارم == آستانا اهم عالمي معاملن بابت اعليٰ سطحي سفارتي ڳالهين ۽ سربراهي اجلاسن لاءِ هڪ نمايان مرڪز بڻجي چڪو آهي. شهر ۾ [[بشار الاسد]] جي اڳواڻيءَ واري [[شام|شامي عرب جمهوريه جي حڪومت]] ۽ [[بشار الاسد جي شامي مخالف ڌر|شامي مخالف ڌر]] وچ ۾ ڳالهين جا ڪيترائي دور منعقد ٿيا آهن.<ref name="astanadiplo">{{cite news |title=Kazakhstan's New Capital Is Growing Up Quick |url=https://www.forbes.com/sites/arielcohen/2018/06/08/kazakhstans-new-capital-is-growing-up-quick/2/#78fabb225192 |agency=Forbes |access-date=28 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180629023120/https://www.forbes.com/sites/arielcohen/2018/06/08/kazakhstans-new-capital-is-growing-up-quick/2/#78fabb225192 |archive-date=29 June 2018 |url-status=live }}</ref> [[عالمي واپاري تنظيم]] جي ٻارهين وزارتي ڪانفرنس اصل ۾ جون 2020ع ۾، ان وقت نور سلطان سڏجندڙ آستانا ۾ منعقد ٿيڻ واري هئي، پر [[ڪوويڊ-19 عالمي وبا]] سبب ملتوي ڪئي وئي. مئي 2020ع ۾ تنظيم جي ميمبرن قازقستان جي اها آڇ غور هيٺ آندي ته ڪانفرنس جون 2021ع ۾ منعقد ڪئي وڃي، پر جاري وبا سبب حتمي فيصلو ملتوي ڪيو ويو. اپريل 2021ع ۾ ميمبرن اتفاق ڪيو ته ٻارهين وزارتي ڪانفرنس 30 نومبر کان 3 ڊسمبر تائين [[جنيوا]] ۾ منعقد ڪئي ويندي.<ref name="mc12wto">{{cite web |url=https://www.wto.org/english/news_e/news21_e/minis_01mar21_e.htm |title=Twelfth Ministerial Conference to take place in Geneva in late 2021 |date=1 March 2021 |website=World Trade Organization |publisher=World Trade Organization |access-date=16 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301122823/https://www.wto.org/english/news_e/news21_e/minis_01mar21_e.htm |archive-date=1 March 2021 }}</ref> 2003ع کان آستانا [[عالمي ۽ روايتي مذهبن جي اڳواڻن جي ڪانگريس]] جي ميزباني ڪندو رهيو آهي. هن گڏجاڻيءَ ۾ مختلف مذهبن جا اڳواڻ مذهبي هم آهنگي، دهشتگردي جي خاتمي ۽ انتهاپسنديءَ جي روڪٿام بابت بحث ڪندا آهن.<ref name="vthcongress">{{cite web |title=Vth Congress of Leaders of World and Traditional Religions |url=https://en.unesco.org/events/vth-congress-leaders-world-and-traditional-religions |publisher=UNESCO |date=27 July 2015 |access-date=28 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180629021937/https://en.unesco.org/events/vth-congress-leaders-world-and-traditional-religions |archive-date=29 June 2018 |url-status=live }}</ref> == شهري منظر == {{See also|آستانا جي سڀ کان اوچين عمارتن جي فهرست}} [[File:Downtown Astana With The National Concert Hall (6246435844).jpg|thumb|left|قومي ڪنسرٽ هال]] آستانا چئن ضلعن ۾ ورهايل آهي. [[الماتي ضلعو]] 6 مئي 1998ع تي صدارتي فرمان تحت قائم ڪيو ويو. ضلعي جو علائقو {{convert|21054|ha|acre sqmi|abbr=off}} تي پکڙيل آهي ۽ ان جي آبادي 375,938 آهي. ضلعي ۾ پنج ڳوٺ پڻ شامل آهن. [[يسيل ضلعو]]، جنهن کي شهر جو کاٻو ڪنارو پڻ سڏيو وڃي ٿو، 5 آگسٽ 2008ع تي صدارتي فرمان تحت قائم ڪيو ويو. ضلعي جو علائقو {{convert|31179|ha|acre sqmi|abbr=on}} آهي ۽ ان جي آبادي 119,929 آهي. [[ساريارڪا ضلعو]] 6 مئي 1998ع تي صدارتي فرمان تحت قائم ڪيو ويو. ان جو علائقو {{convert|19202|ha|acre sqmi|abbr=on}} آهي ۽ آبادي 339,286 آهي. [[بائيقونير ضلعو]] 16 مارچ 2018ع تي صدارتي فرمان تحت قائم ڪيو ويو. ان جو علائقو {{convert|18129|ha|acre sqmi|abbr=on}} آهي ۽ آبادي 233,351 آهي. اپريل 1998ع ۾ [[قازقستان جي حڪومت]] نئين گاديءَ واري شهر جي رٿابنديءَ لاءِ عالمي شهرت رکندڙ معمارن ۽ [[شهري رٿابندي|شهري رٿابندين]] کي هڪ ڊزائن مقابلي ۾ حصو وٺڻ جي دعوت ڏني. 6 آڪٽوبر 1998ع تي جاپاني معمار [[ڪيشو ڪوروڪاوا]] کي پهريون انعام ڏنو ويو.{{sfn|Whyte|2000|p=216}} ڪوروڪاوا جي تجويز جو مقصد موجوده شهر کي محفوظ رکندي ان جي نئين سر ترقي ڪرڻ ۽ [[اشيم ندي]] جي ڏکڻ ۽ اوڀر طرف هڪ نئون شهر اڏڻ هو، جيئن تاريخ ۽ مستقبل وچ ۾ هم آهنگي پيدا ڪري سگهجي.{{sfn|Whyte|2000|p=216}} آستانا مان اوڀر کان اولهه طرف گذرندڙ ريلوي لائين جي اتر ۾ صنعتي ۽ نسبتاً غريب رهائشي علائقا واقع آهن. ريلوي لائين ۽ اشيم نديءَ جي وچ ۾ شهر جو مرڪزي حصو آهي، جتي وڏي پيماني تي تعميراتي سرگرميون جاري رهيون آهن. اولهه ۽ اوڀر طرف نسبتاً مٿانهان رهائشي علائقا ۽ پارڪ آهن، جڏهن ته اشيم نديءَ جي ڏکڻ ۾ سرڪاري انتظاميا جو نئون علائقو واقع آهي. هتي ڪيترائي وڏا تعميراتي منصوبا، جن ۾ سفارتي علائقو ۽ سرڪاري عمارتون شامل آهن، شروع ڪيا ويا. انهن علائقن کي 2030ع تائين مڪمل ڪرڻ جي رٿابندي ڪئي وئي آهي. آستانا جي مک شهري رٿابند [[ولاديمير لاپتيف]] شهر کي [[يوروشيا|يوروشيائي]] طرز جو [[برلن]] بڻائڻ چاهي ٿو. هن موجب سندس مقصد [[ڪينبرا]] جهڙي رڳو انتظامي نوعيت واري گادي قائم ڪرڻ نه آهي. آستانا جي ترقي ڪندڙ شهري منظر جي ٻن اهم ترين اڏاوتن ۾ [[امن ۽ مفاهمت جو محل]] ۽ [[خان شاطر تفريحي مرڪز]] شامل آهن.<ref name=":2" />{{Rp|page=20}} انهن عمارتن جي اڏاوتي طرز ۾ انهن خانه بدوش سلطنتن جون خاصيتون اجاگر ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي، جن [[يوروشيائي اسٽيپ]] جي تاريخ کي شڪل ڏني.<ref name=":2" />{{Rp|page=20}} {{wide image|Central Downtown Astana pamorama.jpg|1000px|align-cap=center|سرڪاري مرڪز جو وسيع منظر}} == راند == {{Main|آستانا ۾ راند}} [[File:Astana Arena (inside interior).JPG|thumb|[[آستانا ارينا]]، جيڪو 2009ع ۾ کوليو ويو]] شهر ۾ مختلف راندين جون ٽيمون موجود آهن. شهر جي اهم [[فٽبال]] ٽيم [[ايف سي آستانا]] آهي، جيڪا [[قازقستان پريميئر ليگ]] ۾ کيڏي ٿي. 2009ع ۾ قائم ٿيل ايف سي آستانا ڇهه ليگ خطاب، ٽي [[قازقستان ڪپ|قازق ڪپ]] ۽ پنج [[قازقستان سپر ڪپ|قازق سپر ڪپ]] کٽي چڪي آهي.<ref>{{cite web |script-title=ru:Достижения |trans-title=Achievements |url=http://www.fca.kz/rus/club_achievements/ |publisher=Astana F.C. |language=ru |access-date=21 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140817234920/http://www.fca.kz/rus/club_achievements/ |archive-date=17 August 2014 |url-status=dead}}</ref> ٽيم جو گهرو ميدان [[آستانا ارينا]] آهي، جيڪو [[قازقستان قومي فٽبال ٽيم]] ۽ [[ايف سي بائيٽيريڪ]] جو پڻ گهرو ميدان آهي. ايف سي بائيٽيريڪ قازقستان فرسٽ ڊويزن جو ميمبر آهي. هن ڪلب کي 2012ع ۾ نوجوانن جي فٽبال کي ترقي ڏيڻ لاءِ قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web|publisher=Total.kz|script-title=ru:ФК "Байтерек" – новый клуб из столицы|trans-title=FC Bayterek – the new club from the capital|language=ru|url=http://total.kz/sport/football/2012/03/30/fk_bayterek_novyy_klub_iz|date=30 March 2012|access-date=21 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140821104623/http://total.kz/sport/football/2012/03/30/fk_bayterek_novyy_klub_iz|archive-date=21 August 2014|url-status=dead}}</ref> [[ايف سي آستانا-1964]] جو مرڪز [[قاجيموقان منائتپاسوف اسٽيڊيم (آستانا)|قاجيموقان منائتپاسوف اسٽيڊيم]] ۾ آهي ۽ اها آستانا ميونسپل فٽبال ليگ ۾ کيڏي ٿي. ڪلب لاءِ 2000ع وارو ڏهاڪو سڀ کان ڪامياب دور هو، جنهن دوران هن ٽي ليگ خطاب کٽيا. آستانا ڪيترين ئي پيشور [[آئس هاڪي]] ٽيمن جو مرڪز پڻ آهي. [[باريس آستانا]] 2008ع ۾ [[ڪنٽينينٽل هاڪي ليگ]] جي باني ميمبرن مان هڪ هئي ۽ ان جو گهرو ميدان [[باريس ارينا]] آهي.<ref>{{cite web | url=http://en.khl.ru/clubs/barys | title=Barys Astana | publisher=Kontinental Hockey League | access-date=7 October 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141007003156/http://en.khl.ru/clubs/barys/ | archive-date=7 October 2014 | url-status=dead}}</ref> [[نوماد آستانا]] ۽ [[ايڇ سي آستانا]] [[قازقستان هاڪي چيمپيئن شپ]] ۾ کيڏن ٿيون. [[سنيژني بارسي]] [[جونيئر هاڪي ليگ (روس)|جونيئر هاڪي ليگ]] ۾ باريس آستانا جي نوجوانن جي ٽيم آهي.<ref>{{cite web|url=http://mhl.khl.ru/en/teams/7152/ |title=Snezhnye Barsy |publisher=Junior Hockey League |access-date=7 October 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141014062317/http://mhl.khl.ru/en/teams/7152/ |archive-date=14 October 2014}}</ref> آستانا ۾ هر سال [[قازقستان جي صدر جو ڪپ]] آئس هاڪي ٽورنامينٽ منعقد ٿيندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.eurasianet.org/node/61685|publisher=Eurasianet.org|title=Ice Comes Early for Astana Hockey Fans|author=Paul Bartlett|date=8 August 2010|access-date=7 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141011175039/http://www.eurasianet.org/node/61685|archive-date=11 October 2014|url-status=live}}</ref> [[File:Barys Arena.jpg|thumb|left|[[باريس ارينا]]، 2015ع]] 2007ع ۾ قائم ٿيل [[آستانا پرو ٽيم]] [[يو سي آءِ ورلڊ ٽور]] ۾ حصو وٺندي آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.uci.ch/road/teams/ |title=UCI WorldTeams |publisher=Union Cycliste Internationale (UCI) |access-date=5 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160330164611/http://www.uci.ch/road/teams/ |archive-date=30 March 2016 |url-status=live}}</ref> اها تازن سالن جي ڪامياب ترين [[روڊ سائيڪلنگ]] ٽيمن مان هڪ رهي آهي ۽ ڪيترائي [[گرانڊ ٽور (سائيڪلنگ)|گرانڊ ٽور]] کٽي چڪي آهي. [[بي سي آستانا]]، جيڪا [[وي ٽي بي يونائيٽيڊ ليگ]] ۽ [[قازقستان باسڪيٽ بال ليگ]] ۾ کيڏي ٿي، آستانا جي واحد پيشور [[باسڪيٽ بال]] ٽيم آهي.<ref name="BC Astana">{{cite web|url=http://bcastana.kz/en/page/history |title=History |publisher=BC Astana |access-date=7 October 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141009205358/http://bcastana.kz/en/page/history |archive-date=9 October 2014}}</ref> اها قازقستان جي ڪامياب ترين باسڪيٽ بال ٽيمن مان هڪ آهي، جنهن ٽي قازقستان باسڪيٽ بال ليگ خطاب ۽ چار [[قازقستان باسڪيٽ بال ڪپ]] کٽيا آهن.<ref name="BC Astana" /> ان جو گهرو ميدان [[ساريارڪا ويلوڊروم]] آهي، جيڪو خاص طور [[ٽريڪ سائيڪلنگ]] جي مقابلن لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref name="BC Astana" /> ساريارڪا ويلوڊروم 2011ع ۾ [[يو سي آءِ ٽريڪ سائيڪلنگ ورلڊ ڪپ]] جي هڪ مرحلي جي ميزباني ڪئي.<ref>{{cite web |url=http://www.britishcycling.org.uk/track/article/tra20111027--Preview--UCI-Track-Cycling-World-Cup-Round-1---Astana--Kazakhstan-0 |title=Preview: 2011 UCI Track World Cup round 1 |date=27 October 2011 |publisher=BritishCycling.org.uk |access-date=7 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012064257/http://www.britishcycling.org.uk/track/article/tra20111027--Preview--UCI-Track-Cycling-World-Cup-Round-1---Astana--Kazakhstan-0 |archive-date=12 October 2014 |url-status=live}}</ref> [[آستانا صدارتي اسپورٽس ڪلب]] 2012ع ۾ آستانا جي اهم راندين جي ٽيمن کي هڪ تنظيم هيٺ گڏ ڪرڻ لاءِ قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web|work=The Astana Times|title=Astana Presidential Sports Club Launched |author=Ilyas Omarov |url=http://www.astanatimes.com/2013/07/astana-presidential-sports-club-launched/ |date=4 July 2013 |access-date=21 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150325014001/http://www.astanatimes.com/2013/07/astana-presidential-sports-club-launched/ |archive-date=25 March 2015}}</ref> تنظيم کي خودمختيار دولت فنڊ [[سامروڪ-قازينا]] جي سهائتا حاصل آهي.<ref>{{cite web|publisher=insidethegames.biz|title=Astana Presidential Sports Club outlines vision to boost Kazakhstan's image|author=Paul Osborne|url=http://www.insidethegames.biz/sportaccord-convention/1019381-astana-presidential-sports-club-outlines-vision-to-boost-kazakhstan-s-image|date=9 April 2014|access-date=21 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140821163912/http://www.insidethegames.biz/sportaccord-convention/1019381-astana-presidential-sports-club-outlines-vision-to-boost-kazakhstan-s-image|archive-date=21 August 2014|url-status=live}}</ref> [[2011ع ايشيائي سياري جون رانديون]] جزوي طور گاديءَ واري شهر ۾ منعقد ٿيون. [[الائو آئس پيلس]] 2015ع جي [[ورلڊ اسپرنٽ اسپيڊ اسڪيٽنگ چيمپيئن شپ]] جي ميزباني ڪئي.<ref>{{cite web|work=The Astana Times|title=Alau Ice Palace Hosts World Sprint Skating Championship, Kazakh Skaters Fail to Reach Podium|author=Dmitry Lee|url=http://www.astanatimes.com/2015/03/alau-ice-palace-hosts-world-sprint-skating-championship-kazakh-skaters-fail-reach-podium/|date=3 March 2015|access-date=5 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150315193357/http://www.astanatimes.com/2015/03/alau-ice-palace-hosts-world-sprint-skating-championship-kazakh-skaters-fail-reach-podium/|archive-date=15 March 2015|url-status=dead}}</ref> [[صدر جو ڪپ (ٽينس)|صدر جو ڪپ]] ٽينس ٽورنامينٽ هر سال [[دائولت قومي ٽينس مرڪز]] ۾ منعقد ٿيندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.kazpravda.kz/en/news/view/22662 |title=International President's Cup tennis tournament kicked off in Astana |author=Nazymgul Kumyspaeva |publisher=KazPravda.kz |access-date=7 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141010173043/http://www.kazpravda.kz/en/news/view/22662 |archive-date=10 October 2014 |url-status=live}}</ref> مارشل آرٽس محل 6 جولاءِ 2019ع تي کوليو ويو.<ref>{{cite web |url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-otkryil-dvorets-edinoborstv-v-nur-sultane-373242/ |title=Tokayev opened The martial palace |date=6 July 2019 |publisher=tengrinews.kz |access-date=8 May 2020 |archive-date=26 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726104058/https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-otkryil-dvorets-edinoborstv-v-nur-sultane-373242/ |url-status=live}}</ref> پنج هزار تماشائين جي گنجائش رکندڙ هن راندين واري مرڪز ۾ باڪسنگ، ڪُشتي، جوڊو، وزن کڻڻ ۽ ٻين اولمپڪ توڙي غير اولمپڪ راندين جا بين الاقوامي مقابلا منعقد ڪري سگهجن ٿا. محل ۾ 25 ميٽر ڊگهو ترڻ جو تلاءُ، فٽنيس ۽ ڪُشتي جا ڪمرا، فٽبال جو ميدان ۽ هڪ آرامده هوٽل پڻ موجود آهن. هي مرڪز راندين جي اسڪولن جي شاگردن لاءِ پڻ دستياب آهي. == تعليم == {{See also|آستانا جي تعليمي ادارن جي فهرست}} [[File:Palace of Arts Shabyt.jpg|thumb|left|[[قازق قومي آرٽس يونيورسٽي]]]] آستانا ۾ قازق ٻولي وڏي پيماني تي ڳالهائي وڃي ٿي. موجود انگن اکرن موجب گاديءَ واري شهر جي 91.2 کان 92 سيڪڙو رهواسين کي [[قازق ٻولي]] تي سٺي مهارت حاصل آهي.<ref>{{cite web |url=https://informburo.kz/novosti/dolya-vladeyushhix-kazaxskim-yazykom-zitelei-astany-dostigla-912 |title=Доля владеющих казахским языком жителей Астаны достигла 91,2% |website=Informburo.kz |language=ru}}</ref> ان کان سواءِ، آستانا جا 64 سيڪڙو رهواسي روزاني زندگيءَ ۽ گهر ۾ قازق ٻوليءَ کي پنهنجي بنيادي رابطي جي ٻولي قرار ڏين ٿا.<ref>{{cite web |url=https://ca-barometer.org/en/publications/what-language-do-the-kazakhs-speak-at-home |title=What language do the Kazakhs speak at home? |website=Central Asia Barometer |language=en}}</ref> آستانا ۾ ڪيتريون ئي يونيورسٽيون ۽ ڪاليج موجود آهن. 2013–2014ع جي تعليمي سال ۾ شهر جي 14 اعليٰ تعليمي ادارن ۾ مجموعي طور 53,561 شاگرد داخل هئا، جيڪو گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 10 سيڪڙو واڌ هئي.<ref>{{cite web |title=The number of university students in Astana increased by more than 10% |url=http://astana.gov.kz/en/modules/material/4216 |publisher=Akimat of Astana |date=3 March 2014 |access-date=8 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141014030733/http://astana.gov.kz/en/modules/material/4216 |archive-date=14 October 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> [[ايل اين گوميليوف يوروشيائي قومي يونيورسٽي]] آستانا جي وڏين يونيورسٽين مان هڪ آهي، جنهن ۾ ڄاڻايل انگن موجب 16,558 شاگرد ۽ 1,678 تدريسي عملي جا ميمبر هئا.<ref>{{cite web|publisher=Info-Tses|script-title=ru: В новом учебном году в ЕНУ им. Л.Н. Гумилева будут обучаться 16 558 человек|trans-title=16 558 students will study in the new academic year at the L.N.Gumilyov Eurasian National University|language=ru|url=http://www.info-tses.kz/news/v-novom-uchebnom-godu-v-enu-im-l-n-gumileva-budet-obuchatsya-16-558-chelovek/|date=31 August 2014|access-date=1 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208044633/http://www.info-tses.kz/news/v-novom-uchebnom-godu-v-enu-im-l-n-gumileva-budet-obuchatsya-16-558-chelovek/|archive-date=8 December 2015|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> اها 23 مئي 1996ع تي اڪمولا سول انجنيئرنگ انسٽيٽيوٽ ۽ اڪمولا تدريسي انسٽيٽيوٽ کي ضم ڪري قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |script-title=ru:История и ЕНУ сегодня |trans-title=History and ENU today |url=http://www.enu.kz/ru/o-enu/istoriya-universiteta/ |publisher=L.N.Gumilyov Eurasian National University |language=ru |access-date=7 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141008055532/http://www.enu.kz/ru/o-enu/istoriya-universiteta/ |archive-date=8 October 2014 |url-status=dead}}</ref> آستانا جي سڀ کان پراڻي يونيورسٽي [[ايس سيفولين قازق زرعي فني يونيورسٽي]] آهي، جيڪا 1957ع ۾ قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=History of the university |url=http://kazatu.kz/?id=684&lang=en |publisher=S.Seifullin Kazakh Agro Technical University |access-date=7 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141011143021/http://kazatu.kz/?id=684&lang=en |archive-date=11 October 2014 |url-status=dead}}</ref> [[نظربائيف يونيورسٽي]] هڪ خودمختيار [[تحقيقي يونيورسٽي]] آهي، جيڪا 2010ع ۾ دنيا جي ڪجهه اهم يونيورسٽين سان ڀائيواريءَ تحت قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=History & Strategy |url=http://nu.edu.kz/portal/faces/mainmenu/aboutus1/historyvision1?_afrLoop=749534859761201&_afrWindowMode=0&_afrWindowId=15yfkkypy0_1#%40%3F_afrWindowId%3D15yfkkypy0_1%26_afrLoop%3D749534859761201%26_afrWindowMode%3D0%26_adf.ctrl-state%3D15yfkkypy0_17 |publisher=Nazarbayev University |access-date=7 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012055637/http://nu.edu.kz/portal/faces/mainmenu/aboutus1/historyvision1?_afrLoop=749534859761201&_afrWindowMode=0&_afrWindowId=15yfkkypy0_1#%40%3F_afrWindowId%3D15yfkkypy0_1%26_afrLoop%3D749534859761201%26_afrWindowMode%3D0%26_adf.ctrl-state%3D15yfkkypy0_17 |archive-date=12 October 2014 |url-status=dead}}</ref> [[قازق اقتصاديات، ماليات ۽ بين الاقوامي واپار يونيورسٽي]] آستانا جو اقتصاديات سان لاڳاپيل اعليٰ تعليمي ادارو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.eurashe.eu/about/members/kazuefit/ |title=Kazakh University of Economics, Finance and International Trade (KazUEFIT) |publisher=EURASHE.eu |access-date=11 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150612233800/http://www.eurashe.eu/about/members/kazuefit/ |archive-date=12 June 2015 |url-status=dead |date=20 January 2015}}</ref> قازق انسانيت ۽ قانون انسٽيٽيوٽ قانون جي تعليم جو ادارو آهي، جيڪو 1994ع ۾ انصاف واري وزارت جي شروعات تي قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title=History of KAZGUU |url=http://kazguu.kz/en/university/history-of-kazguu |publisher=Kazakh Humanities and Law Institute |access-date=7 October 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141011191652/http://kazguu.kz/en/university/history-of-kazguu |archive-date=11 October 2014}}</ref> [[آستانا ميڊيڪل يونيورسٽي]] شهر جو واحد ميڊيڪل اسڪول هو، جيستائين 2014ع ۾ نظربائيف يونيورسٽيءَ ۾ اسڪول آف ميڊيسن قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=About the University |url=http://www.amu.kz/en/about_the_university/ |publisher=Astana Medical University |access-date=7 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150327034154/http://www.amu.kz//en/about_the_university/ |archive-date=27 March 2015 |url-status=dead}}</ref> [[قازق قومي آرٽس يونيورسٽي]] فنون ۽ موسيقيءَ جي تعليم جو هڪ اهم ادارو آهي، جنهن شهر کي فنون جي مختلف شعبن لاءِ اعليٰ تربيت يافته ماهر مهيا ڪيا آهن. آستانا جي 83 اسڪولن ۾ لڳ ڀڳ 103,000 شاگرد پڙهن ٿا، جن ۾ 71 [[سرڪاري اسڪول]] ۽ 12 [[خانگي اسڪول]] شامل آهن.<ref>{{cite web |title=5 new schools open doors in Astana today |url=http://inform.kz/rus/article/2692646 |publisher=Kazinform |date=1 September 2014 |access-date=7 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141011184820/http://inform.kz/rus/article/2692646 |archive-date=11 October 2014 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=13,000 to start school this year in Astana |url=http://inform.kz/rus/article/2684053 |publisher=Kazinform |date=4 August 2014 |access-date=7 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141011184552/http://inform.kz/rus/article/2684053 |archive-date=11 October 2014 |url-status=dead}}</ref> 1999ع ۾ قائم ڪيل [[ميراس انٽرنيشنل اسڪول آستانا|ميراس انٽرنيشنل اسڪول]] آستانا ۾ قائم ٿيندڙ پهريون خانگي هاءِ اسڪول هو.<ref>{{cite web |title=General information about school |url=http://www.miras-astana.kz/en/about/information.php |publisher=Miras International School |access-date=8 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141013162103/http://www.miras-astana.kz/en/about/information.php |archive-date=13 October 2014 |url-status=dead}}</ref> [[هيليبري آستانا]] اسڪول 2011ع ۾ برطانيا جي [[هيليبري اينڊ امپيريل سروس ڪاليج]] جي شاخ طور قائم ڪيو ويو. آستانا جا قازق-ترڪ هاءِ اسڪول بين الاقوامي ڪيٽيو فائونڊيشن جي انتظام هيٺ هلن ٿا. باصلاحيت ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين لاءِ الڳ الڳ قازق-ترڪ رهائشي هاءِ اسڪول ۽ نوراوردا انٽرنيشنل اسڪول پڻ موجود آهن. آستانا ۾ ٻه [[نظربائيف دانشور اسڪول]] پڻ آهن، جن ۾ فزڪس ۽ رياضيءَ جو اسڪول ۽ [[انٽرنيشنل بڪالوريئيٽ]] ورلڊ اسڪول شامل آهن. [[ڪيو ايس آءِ انٽرنيشنل اسڪول آف آستانا]] هڪ بين الاقوامي اسڪول آهي، جيڪو پنهنجي شاگردن کي آمريڪي نصاب تحت تعليم ڏئي ٿو. هي اسڪول [[ڪوالٽي اسڪولز انٽرنيشنل]] جي هڪ شاخ آهي، جنهن پنهنجي سرگرمين جي شروعات وچ اوڀر کان ڪئي هئي. == آمدرفت == === شهري آمدرفت === [[فائل:Yutong ZK6128HG, Astana (P1190682).jpg|alt=|thumb|آستانا ۾ شهري بس]] آستانا جي شهري آمدرفت بسن ۽ ٽيڪسين تي مشتمل آهي. روزانو 720,000 کان وڌيڪ ماڻهو عوامي آمدرفت استعمال ڪن ٿا.<ref>{{cite web|work=The Astana Times|title=36 Buses Added to Astana's Most Popular Routes|author=Ainur Kuramyssova|url=http://www.astanatimes.com/2014/12/36-buses-added-astanas-popular-routes/|date=17 December 2014|access-date=23 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150223181631/http://www.astanatimes.com/2014/12/36-buses-added-astanas-popular-routes/|archive-date=23 February 2015|url-status=dead}}</ref> شهر ۾ 60 کان وڌيڪ بس رستا آهن، جن تي 1,000 کان وڌيڪ گاڏيون هلن ٿيون، جڏهن ته عوامي آمدرفت واري شعبي ۾ 3,000 کان وڌيڪ ماڻهو ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web|publisher=world66.com|title=Astana Public Transportation|url=http://www.world66.com/asia/centralasia/kazakhstan/astana/getting_around|access-date=23 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150223175643/http://www.world66.com/asia/centralasia/kazakhstan/astana/getting_around|archive-date=23 February 2015|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> بسن وانگر گڏيل ٽيڪسين جا پڻ اڳواٽ مقرر ڪيل رستا آهن ۽ اهي گڏيل سواريءَ جي بنياد تي هلن ٿيون. مجموعي طور گڏيل ٽيڪسين جا ٽي رستا آهن.<ref>{{cite web |title=Full list and map of current bus lines in Astana |url=https://kz.easyway.info/ru/cities/astana/routes |website=EasyWay |access-date=7 January 2023}}</ref> ٽرالي بس جا رستا 1983ع ۾ کوليا ويا. شروعات ۾ ٽي رستا هئا، پر 2006ع تائين رڳو هڪ رستو باقي رهيو. 2008ع ۾ خاص رياستي ڪميشن، توانائي فراهم ڪندڙ ڪمپنيءَ ڏانهن قرضن سبب، ٽرالي بس جي واحد نظام کي غيرمنافع بخش قرار ڏنو، جنهن جي نتيجي ۾ اهو مڪمل طور بند ڪيو ويو.{{citation needed|date=January 2026}} [[فائل:Велосипедная парковка "Astana Bike".jpg|thumb|آستانا بائيڪ [[سائيڪل ورڇ وارو نظام]]|left]] 2011ع ۾ آستانا جي اڪيمات شهر ۾ تبديلين ۽ پروگرامن جو هڪ سلسلو لاڳو ڪرڻ لاءِ هڪ ڪمپني قائم ڪئي، جنهن کي ”آستانا جو نئون آمدرفت نظام“ سڏيو ويو.<ref>{{cite web|publisher=International Association of Public Transport|title=Astana: an advancing city in the modern age|author=Yusup Khassiev|url=http://www.uitp.org/astana-advancing-city-modern-age|date=17 October 2012|access-date=23 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150223172011/http://www.uitp.org/astana-advancing-city-modern-age|archive-date=23 February 2015|url-status=live}}</ref> انهن پروگرامن جي حصي طور [[بس ريپڊ ٽرانزٽ|تيز رفتار بس آمدرفت]] (بي آر ٽي) جا رستا کوليا ويا. ساڳئي سال [[هلڪي ريل]] (ايل آر ٽي) جي تعمير شروع ڪرڻي هئي. 16.4 ڪلوميٽر ڊگهي رستي تي مشتمل پهرئين مرحلي، جنهن ۾ نو اسٽيشنون شامل ٿيڻيون هيون، جي تعمير 1 ڊسمبر 2013ع تائين مڪمل ڪرڻ جي رٿابندي ڪئي وئي هئي. تنهن هوندي به، نومبر 2013ع ۾ صدر [[نورسلطان نظربائيف]] وڌيڪ لاڳت سبب ايل آر ٽي جي تعمير تي تنقيد ڪئي. ان جي بدران تيز رفتار بسون هلائڻ جو واعدو ڪيو ويو. تڪرار باوجود، ايل آر ٽي جي تعمير 2017ع ۾ انهن اوچن رستن جي اڏاوت سان شروع ٿي، جن تان ريل گاڏين کي گذرڻو هو. === آستانا ايل آر ٽي === [[فائل:LRT train in Astana.jpg|thumb|ايل آر ٽي ريل گاڏي سيغاناق پل تان گذرندي]] 2019ع ۾ ڪرپشن جي هڪ اسڪينڊل کان پوءِ منصوبي تي ڪم بيهي رهيو، پر 2023ع ۾ تعمير ٻيهر شروع ڪئي وئي ۽ [[آستانا لائيٽ ميٽرو]] جي پهرين لائين سرڪاري طور 16 مئي 2026ع تي کولي وئي.<ref>{{cite web |title=Kazakhstan splurges to get Astana light rail back on track |url=https://eurasianet.org/kazakhstan-splurges-to-get-astana-light-rail-back-on-track |website=eurasianet |access-date=20 May 2024}}</ref> هي هڪ اوچائيءَ تي ٺهيل هلڪي ريل آمدرفت جو نظام آهي، جنهن کي آستانا شهر جي اڪيمات جي ملڪيت واري عوامي ڪمپني [[سٽي ٽرانسپورٽيشن سسٽمز]] هلائي ٿي. [[آستانا لائيٽ ميٽرو]] هڪ 22.4 ڪلوميٽر ڊگهي لائين تي 18 اسٽيشنن تي مشتمل آهي. اها [[نورلي ژول]] ريلوي اسٽيشن کي [[نورسلطان نظربائيف بين الاقوامي هوائي اڏو|نورسلطان نظربائيف بين الاقوامي هوائي اڏي]] سان ڳنڍي ٿي. آستانا ايل آر ٽي جو ٻيو مرحلو هن وقت تعمير هيٺ آهي ۽ اهو سيٽلائيٽ شهر قوشي کي گاديءَ واري شهر سان ڳنڍيندو.<ref>https://en.tengrinews.kz/kazakhstan_news/astana-lrt-to-be-extended-to-the-old-railway-station-271566/</ref> هڪ سفر جو ڀاڙو 200 ٽينگي مقرر ڪيو ويو. ٽڪيٽون مخصوص ٽڪيٽ وڪرو ڪندڙ مشين مان يا ڪاسپي يا هاليق بئنڪ جي موبائل ايپ ۾ ڪيو آر ڪوڊ اسڪين ڪري خريد ڪري سگهجن ٿيون. ٽڪيٽ جي ادائيگي بئنڪ ڪارڊ وسيلي پڻ ڪري سگهجي ٿي، جيڪو ٽرمينل ذريعي پڙهيو ويندو آهي.<ref>https://en.tengrinews.kz/kazakhstan_news/no-tokens-or-cash-how-to-pay-for-rides-on-astana-lrt-271567/</ref> 2 جولاءِ 2026ع تي آستانا ايل آر ٽي جو نالو بدلائي ”ترلان آستانا“ رکيو ويو،<ref>https://en.tengrinews.kz/news_overview/astana-lrt-officially-renamed-what-has-changed-at-the-272016/</ref> جنهن جي قازق ٻوليءَ ۾ معنيٰ ”تيز گهوڙو“ آهي.<ref>https://sozdik.kz/kk/dictionary/translate/kk/ru/%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD/</ref> سائيڪل ورڇ وارو پروگرام آستانا بائيڪ 2014ع کان آستانا ۾ ڪم ڪري رهيو آهي. 2017ع ۾ هن نظام ۾ 1,000 سائيڪلن سان گڏ 40 اسٽيشنون شامل هيون.{{citation needed|date=January 2026}} === هوائي آمدرفت === [[فائل:210720_NQZ_Terminal_view.jpg|alt=|thumb|[[نورسلطان نظربائيف بين الاقوامي هوائي اڏو]]]] [[نورسلطان نظربائيف بين الاقوامي هوائي اڏو]] {{airport codes|NQZ|UACC}}، جيڪو شهر جي مرڪز کان {{convert|17|km}} ڏکڻ-اوڀر طرف واقع آهي، شهر جي ملڪي ۽ بين الاقوامي شهري هوائي آمدرفت جو مکيه مرڪز آهي.<ref>{{cite web | url=http://aeroport.kz/city/astana | script-title=ru:Международный аэропорт Астаны | trans-title=Astana International Airport | publisher=Aeroport.kz | language=ru | access-date=22 February 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171108183014/http://aeroport.kz/city/astana | archive-date=8 November 2017 | url-status=dead}}</ref> اهو قازقستان جو ٻيو مصروف ترين هوائي اڏو آهي، جتان 2024ع ۾ 8,315,108 مسافر گذريا.<ref>{{cite web | url=http://en.astanaairport.kz/?page_id=533 | title=Passenger traffic | publisher=Astana International Airport | access-date=16 February 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140503083724/http://en.astanaairport.kz/?page_id=533 | archive-date=3 May 2014 | url-status=dead}}</ref> هوائي اڏي تان 21 هوائي ڪمپنيون ملڪ اندر ۽ بين الاقوامي سطح تي باقاعده مسافر اڏامون هلائين ٿيون.<ref>{{cite web | url=http://en.astanaairport.kz/?page_id=581 | title=General information | publisher=Astana International Airport | access-date=16 February 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150215222209/http://en.astanaairport.kz/?page_id=581 | archive-date=15 February 2015 | url-status=dead}}</ref> [[ايئر آستانا]] هن هوائي اڏي تي پنهنجو ٻيو سڀ کان وڏو مرڪز قائم رکيو آهي.<ref>{{cite web |url=http://en.tengrinews.kz/companies/No-Peoples-IPO-for-Air-Astana-in-near-future-Samruk-Kazyna-254903/ |title=No People's IPO for Air Astana in near future: Samruk Kazyna |publisher=Tengrinews.kz |date=31 July 2014 |access-date=17 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150216231827/http://en.tengrinews.kz/companies/No-Peoples-IPO-for-Air-Astana-in-near-future-Samruk-Kazyna-254903/ |archive-date=16 February 2015 |url-status=dead}}</ref> 2017ع تائين مسافرن جي آمدرفت ۾ متوقع 50 سيڪڙو واڌ سبب لڳ ڀڳ {{Convert|40000|m2|}} ايراضيءَ واري نئين ٽرمينل جي تعمير شروع ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=http://astana.gov.kz/en/modules/material/295 |title=Passenger traffic in Astana airport to increase to 5 million passengers a year by 2017 |publisher=Akimat of Astana |date=26 February 2013 |access-date=16 February 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150216002223/http://astana.gov.kz/en/modules/material/295 |archive-date=16 February 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://astana.gov.kz/en/modules/material/6643 |title=New Passenger Terminal will be created after the Capitals Airport Reconstruction |publisher=Akimat of Astana |date=6 November 2014 |access-date=16 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150215220311/http://astana.gov.kz/en/modules/material/6643 |archive-date=15 February 2015 |url-status=dead}}</ref> === ريلوي ۽ رستا === [[فائل:Talgo 200 Tulpar train, Astana rail terminal. Kazakhstan, 2009.JPG|thumb|الماتي ويندڙ تولپار ٽالگو ايڪسپريس ريل گاڏي|left]] آستانا ملڪ جي مرڪز ۾ واقع آهي ۽ ريلوي توڙي روڊن جي ڄار لاءِ موزون آمدرفت مرڪز طور ڪم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=http://railways.kz/en/node/2210 |title="Astana" station |publisher=Kazakhstan Temir Zholy |access-date=16 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150215231758/http://railways.kz/en/node/2210 |archive-date=15 February 2015 |url-status=dead}}</ref> [[آستانا ريلوي اسٽيشن]] شهر جي مکيه [[ريلوي اسٽيشن]] آهي ۽ روزانو لڳ ڀڳ 7,000 ماڻهن کي سهولت فراهم ڪري ٿي. [[آستانا-نورلي ژول اسٽيشن|نورلي ژول]] نالي هڪ نئين ريلوي اسٽيشن [[ايڪسپو 2017]] دوران تعمير ڪئي وئي، جنهن ۾ 12,000 مسافرن جي گنجائش آهي. [[ٽالگو|تولپار ٽالگو]] [[الماتي]] ڏانهن هلندڙ روزاني تيز رفتار ريل گاڏي آهي.<ref>{{cite web |url=http://en.tengrinews.kz/industry_infrastructure/Kazakh-Spanish-trains-to-become-more-comfortable-258609/ |title=Kazakh-Spanish trains to become more comfortable |publisher=Tengrinews.kz |date=28 January 2015 |access-date=5 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150202105349/http://en.tengrinews.kz/industry_infrastructure/Kazakh-Spanish-trains-to-become-more-comfortable-258609/ |archive-date=2 February 2015 |url-status=dead}}</ref> مختصر مدي واري رٿابنديءَ ۾ صنعتي ضلعي ۾ هڪ نئين ريلوي اسٽيشن جي تعمير شامل آهي؛ سي ايڇ پي پي-3 جي ڀرسان مال گاڏين لاءِ هڪ نئون ٽرمينل تعمير ڪيو ويندو.<ref>{{cite web |url=http://en.tengrinews.kz/industry_infrastructure/Astana-will-construct-new-railroad-station-for-EXPO-2017-16094/ |title=Astana will construct new railroad station for EXPO-2017 |publisher=Tengrinews.kz |date=17 January 2013 |access-date=5 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150404015951/http://en.tengrinews.kz/industry_infrastructure/Astana-will-construct-new-railroad-station-for-EXPO-2017-16094/ |archive-date=4 April 2015 |url-status=dead}}</ref> ايم-36 چيليابنسڪ–الماتي ۽ اي-343 آستانا–پيٽروپاول شاهراهون شهر مان گذرن ٿيون. آستانا جي حڪمت عمليءَ واري جاگرافيائي بيهڪ شهر کي ڀرپاسي جي اسٽيشنن تي گڏ ٿيندڙ مال لاءِ آمدرفت ۽ ٻيهر باربرداريءَ جي مرڪز طور ڪم ڪرڻ جي قابل بڻائي ٿي.{{citation needed|date=March 2019}} === درياهي آمدرفت === 2008ع کان شهر اندر [[ايشيم درياهه|ايسيل درياهه]] تي ٻيڙين جي آمدرفت جو انتظام ڪيو ويو آهي. شهر جي اڪيمات ”شپنگ ايسيل“ پروگرام تي عملدرآمد جي سلسلي ۾ هڪ خاص ادارو، جي ڪي ڪي پي ”ايسيل-آستانا“ قائم ڪيو. == ايڪسپو 2017 == {{main|ايڪسپو 2017}} 1 جولاءِ 2010ع تي پيرس ۾ منعقد ٿيل [[بين الاقوامي نمائشون بيورو]] جي 153هين جنرل اسيمبليءَ ۾ ان وقت جي آستانا جي نمائندن شهر کي خصوصي [[ايڪسپو 2017]] جي ميزباني لاءِ اميدوار طور پيش ڪيو.<ref name="BIEtheme">{{cite web|title=Future energy – solutions for tackling mankind's greatest challenge|url=http://www.bie-paris.org/site/en/expos/upcoming-expos/expo-astana-2017/future-energy-solutions-for-tackling-mankind-s-greatest-challenge|publisher=BIE|access-date=23 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160811091823/http://www.bie-paris.org/site/en/expos/upcoming-expos/expo-astana-2017/future-energy-solutions-for-tackling-mankind-s-greatest-challenge|archive-date=11 August 2016|url-status=live}}</ref><ref name="AEF1">{{cite web|title=Expo2017: Future Energy and Impact on our Lives|url=http://blog.astanaforum.org/en/expo-2017-future-energy-and-its-impact-in-our-lives|publisher=Astana Economic Forum|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140723115354/http://blog.astanaforum.org/en/expo-2017-future-energy-and-its-impact-in-our-lives|archive-date=23 July 2014|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|title=Vision|url=https://expo2017astana.com/en/energy/zamyisel-proekta|website=expo2017astana.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160505194547/https://expo2017astana.com/en/energy/zamyisel-proekta|archive-date=5 May 2016|df=dmy-all}}</ref> هن نمائش لاءِ قازق تصور جديد دنيا ۾ سماج تي توانائيءَ جي اثر سان لاڳاپيل هو. آستانا ايڪسپو جو موضوع ”مستقبل جي توانائي“ هو.<ref name="theme">{{cite web|title=APCO Worldwide to Drive Energy Innovation Future as Chief Organizing Partner for USA Pavilion at Expo 2017 |url=http://www.apcoworldwide.com/news/detail/2016/11/16/u.s.-government-partners-with-businesses-to-showcase-american-energy-innovation-at-expo-2017 |access-date=24 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170708233411/http://apcoworldwide.com/news/detail/2016/11/16/u.s.-government-partners-with-businesses-to-showcase-american-energy-innovation-at-expo-2017|archive-date=8 July 2017|url-status=dead}}</ref> ايڪسپو 2017 جو 10 جون 2017ع تي وڏي پيماني تي افتتاح ٿيو، جنهن ۾ 17 ملڪن جي رياستي سربراهن شرڪت ڪئي. اها وچ ايشيا ۾ منعقد ٿيندڙ پهرين عالمي نمائش هئي ۽ ان جو مرڪزي پويلين، ''نور عالم''، دنيا جي سڀ کان وڏي گولائيءَ واري عمارت آهي. 7 آگسٽ تي ويهه لک هون دورو ڪندڙ رجسٽر ٿيو. مجموعي طور 40 لک کان وڌيڪ ماڻهن نمائش ۾ شرڪت ڪئي. == اهم ماڳ == [[فائل:Khan Shatyr, Astana.jpg|thumb|[[خان شاتير تفريحي مرڪز]]]] <!---♦♦♦ مهرباني ڪري فهرست کي الف ب وار ترتيب ۾ رکو ♦♦♦---> *[[آق اوردا]] [[قازقستان جي صدر]] جي سرڪاري رهائشگاهه آهي. *[[آستانا وڏي مسجد]] – [[وچ ايشيا]] جي سڀ کان وڏي مسجد، جيڪا 2022ع ۾ مڪمل ٿي.<ref name=":0" /> *[[بايتيريڪ (يادگار)|بايتيريڪ]] 105&nbsp;ميٽر (344&nbsp;فوٽ) اوچو مشاهدي وارو ٽاور آهي، جيڪو 1996ع ۾ تعمير ڪيو ويو. اهو مشهور سياحتي ماڳ آهي ۽ قازقستان جي گاديءَ جو هنڌ [[الماتي]] کان آستانا منتقل ٿيڻ جي علامت طور تعمير ڪيو ويو. *{{Ill|ابدي ملڪ جو دروازو|kk|Мәңгілік ел қақпасы}} هڪ نمايان اڏاوتي ڍانچو آهي، جيڪو [[نورسلطان نظربائيف]] جي تجويز تي قازقستان جي آزاديءَ جي سالگرهه جي اعزاز ۾ تعمير ڪيو ويو. *[[آزادي محل (آستانا)|آزادي محل]] – سفارتي ۽ ٻين بين الاقوامي سطح جي تقريبن لاءِ تيار ڪيل عمارت؛ هن عمارت ۾ آستانا جي موجوده ۽ مستقبل جي اڏاوتن جو وڏي پيماني وارو خاڪو پڻ موجود آهي. *[[قازق ايلي]] – جنهن جي معنيٰ ”قازقن جو ملڪ“ آهي – [[آزادي چؤڪ، آستانا|آزادي چؤڪ]] تي هڪ يادگار آهي. 91 ميٽر اوچي ٿنڀي جي چوٽيءَ تي سامروڪ پکي (سامُروق، سيمرغ) رکيل آهي، جيڪو سڀني پکين جو بادشاهه ۽ ماڻهن جو محافظ سمجهيو وڃي ٿو. سامروڪ جي ڏندڪٿائي شڪل قازقستان جي هڪ ٻئي اهم يادگار ”بايتيريڪ“ ۾ پڻ شامل آهي، جنهن جي معنيٰ ”زندگيءَ جو وڻ“ آهي؛ ان وڻ هيٺ پکين جو بادشاهه ويهندو آهي ۽ پنهنجي پرن جي ڦڙڦڙاهٽ سان زمين تي ٻج پکيڙيندو آهي. *[[خان شاتير تفريحي مرڪز|خان شاتير]] سڀ کان وڏو خريداري ۽ تفريحي مرڪز آهي، جنهن کي دنيا جو سڀ کان وڏو خيمو پڻ سمجهيو وڃي ٿو. *قازقستان پويلين ۽ سائنس عجائب گهر ”نور عالم“ 30 ميٽر قطر واري گول شڪل جي سڀ کان اوچي عمارت آهي. *[[نورژول بليوارڊ]]، جنهن کي اڳ واٽر-گرين بليوارڊ چيو ويندو هو، تفريح لاءِ پيادل علائقو آهي، جنهن ۾ ڳائيندڙ ڦوهارن جي قطار موجود آهي. *[[امن ۽ مفاهمت جو محل]] هڪ ڪانگريس هال آهي، جيڪو قازقستان جي روايتي ۽ عالمي مذهبن جي نمائندن جي سربراهي اجلاسن ۽ ڪانگريسن لاءِ تيار ڪيو ويو آهي. ٻين اهم ماڳن ۾ [[قازقستان مرڪزي ڪنسرٽ هال|قازقستان مرڪزي ڪنسرٽ هال]]، آستانا سرڪس ۽ قومي اوپيرا ۽ بيلٽ ٿيٽر شامل آهن.<ref name=":4">{{cite web |title=7 Sights to See on Your Next Visit to Nur-Sultan |url=https://qazmonitor.com/travel/744/7-sights-to-see-on-your-next-visit-to-nur-sultan |archive-url=https://web.archive.org/web/20241206103058/https://qazmonitor.com/travel/744/7-sights-to-see-on-your-next-visit-to-nur-sultan |archive-date=6 December 2024 |access-date=12 October 2022 |website=Qazaqstan Monitor |url-status=live }}</ref> == جڙواڻ شهر – ڀيڻ شهر == {{See also|قازقستان جي جڙواڻ ۽ ڀيڻ شهرن جي فهرست}} آستانا جا هيٺين شهرن سان [[ڀيڻ شهر|جڙواڻ شهري]] لاڳاپا آهن:<ref name="twins">{{cite web |date=6 July 2016 |title=Международный авторитет Астаны повышают города-побратимы |url=https://www.inform.kz/ru/mezhdunarodnyy-avtoritet-astany-povyshayut-goroda-pobratimy_a2927628 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201212132913/https://www.inform.kz/ru/mezhdunarodnyy-avtoritet-astany-povyshayut-goroda-pobratimy_a2927628 |archive-date=12 December 2020 |access-date=30 November 2020 |website=inform.kz |publisher=KazInform |language=ru}}</ref> {{div col|colwidth=20em}} *{{flagicon|JOR}} [[عمان]]، اردن (2005ع) *{{flagicon|TUR}} [[انقرا]]، ترڪي (2001ع) *{{flagicon|TKM}} [[عشق آباد]]، ترڪمانستان (2017ع)<ref>{{cite web|title=State visit of President of Turkmenistan to the Republic of Kazakhstan|url=https://www.mfa.gov.tm/en/news/245|website=mfa.gov.tm|publisher=Ministry of Foreign Affairs of Turkmenistan|date=18 April 2017|access-date=30 November 2020|archive-date=19 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201119052524/https://www.mfa.gov.tm/en/news/245|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|THA}} [[بئنڪاڪ]]، ٿائيلينڊ (2004ع) *{{flagicon|CHN}} [[بيجنگ]]، چين (2006ع) *{{flagicon|KGZ}} [[بشڪيڪ]]، ڪرغزستان (2011ع) *{{flagicon|SYR}} [[دمشق]]، شام *{{flagicon|POL}} [[گدانسڪ]]، پولينڊ (1996ع) *{{flagicon|VIE}} [[هانوئي]]، ويٽنام (2009ع) *{{flagicon|PAK}} [[اسلام آباد]]، پاڪستان *{{flagicon|RUS}} [[قازان]]، روس (2004ع) *{{flagicon|UKR}} [[ڪيف]]، يوڪرين (1998ع) *{{flagicon|PHI}} [[منيلا]]، فلپائن<ref name="About Manila: Sister Cities">{{Cite web |title=About Manila: Sister Cities |url=http://manila.gov.ph/government/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611173109/http://manila.gov.ph/government/ |archive-date=June 11, 2016 |access-date=November 24, 2016 |publisher=City of Manila}}</ref> *{{flagicon|RUS}} [[ماسڪو]]، روس *{{flagicon|FRA}} [[نيس]]، فرانس (2013ع) *{{flagicon|IDN}} [[نوسانتارا (شهر)|نوسانتارا]]، انڊونيشيا (2023ع)<ref>{{cite web|title=30 Years of Indonesia - Kazakhstan Bilateral Relations: Astana and Nusantara Forge Sister City Cooperation in Historic First|url=https://kemlu.go.id/portal/en/read/4901/berita/30-years-of-indonesia-kazakhstan-bilateral-relations-astana-and-nusantara-forge-sister-city-cooperation-in-historic-first|website=kemlu.go.id|publisher=[[Ministry of Foreign Affairs (Indonesia)]]|date=4 July 2023|access-date=13 July 2023}}</ref> *{{flagicon|FIN}} [[اولو]]، فنلينڊ (2013ع) *{{flagicon|MYS}} [[پتراجايا]]، ملائيشيا *{{flagicon|LVA}} [[ريگا]]، لاتويا (1998ع) *{{flagicon|RUS}} [[سينٽ پيٽرزبرگ]]، روس (1996ع) *{{flagicon|KOR}} [[سيئول]]، ڏکڻ ڪوريا (2004ع) *{{flagicon|UZB}} [[تاشقند]]، ازبڪستان *{{flagicon|GEO}} [[تبليسي]]، جارجيا (1996ع) *{{flagicon|RUS}} [[اوفا]]، روس (2010ع) *{{flagicon|MNG}} [[اولان باتور]]، منگوليا (2019ع)<ref>{{cite web|title="Улаанбаатар олон улсын өдөрлөг-2019" арга хэмжээ эхэллээ|url=https://ulaanbaatar.mn/Home/newsdetail?dataID=44139|website=ulaanbaatar.mn|publisher=Ulaanbaatar|language=mn|date=21 October 2019|access-date=11 November 2020|archive-date=11 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111082639/https://ulaanbaatar.mn/Home/newsdetail?dataID=44139|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|TUR}} [[اوشاڪ]]، ترڪي *{{flagicon|LTU}} [[ولنيئس]]، لٿوينيا *{{flagicon|POL}} [[وارسا]]، پولينڊ (2002ع) *{{flagicon|CRO}} [[زگريب]]، ڪروشيا (2014ع) <!--باقي – جڙواڻ شهر نه آهن--> {{div col end}} === دوستاڻا شهر === آستانا هيٺين شهرن سان پڻ سهڪار ڪري ٿو:<ref name=twins/> {{div col|colwidth=20em}} *{{flagicon|AZE}} [[باڪو]]، آذربائيجان *{{flagicon|SRB}} [[بلغراد]]، سربيا *{{flagicon|GER}} [[برلن]]، جرمني *{{flagicon|ROU}} [[بخارسٽ]]، رومانيا *{{flagicon|HUN}} [[بڊاپسٽ]]، هنگري *{{flagicon|EGY}} [[قاهره]]، مصر *{{flagicon|RUS}} [[چيليابنسڪ]]، روس *{{flagicon|MDA}} [[ڪشينائو]]، مالدووا *{{flagicon|RUS}} [[ڪورگان، ڪورگان اوبلاست|ڪورگان]]، روس *{{flagicon|RUS}} [[ڪورسڪ]]، روس *{{flagicon|BLR}} [[منسڪ]]، بيلاروس *{{flagicon|RUS}} [[اومسڪ]]، روس *{{flagicon|RUS}} [[پينزا]]، روس *{{flagicon|RUS}} [[ساراتوف]]، روس *{{flagicon|RUS}} [[سويردلووسڪ اوبلاست]]، روس *{{flagicon|RUS}} [[تومسڪ]]، روس *{{flagicon|CHN}} [[اورمچي]]، چين {{div col end}} == سمارٽ شهر شروعات == سمارٽ آستانا منصوبو ان وقت جي آستانا شهري انتظاميا پاران تيار ڪيل هڪ شروعات آهي، جنهن ۾ اسپتالن، اسڪولن، ٽڪيٽ بڪنگ نظام ۽ گهٽيءَ جي روشنيءَ سميت مختلف شعبن ۾ ٽيڪنالاجيءَ تي ٻڌل حل شامل ڪيا ويا آهن.<ref name="SmartCity">{{cite news|title=Astana moving closer to becoming smart city|url=https://astanatimes.com/2017/06/astana-moving-closer-to-becoming-smart-city/ |last=Satubaldina |first=Assel |date=29 June 2017 |work=The Astana Times |access-date=27 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180428093446/https://astanatimes.com/2017/06/astana-moving-closer-to-becoming-smart-city/ |archive-date=28 April 2018 |url-status=dead}}</ref> اهي منصوبا پاڻ ۾ ڳنڍيل ”سمارٽ آستانا“ ايپليڪيشن ذريعي هلن ٿا.<ref name=SmartCity /> آستانا جي سمارٽ شهر شعبي ۾ هر سال منعقد ٿيندڙ آستانا انوويشنز چئلينج پڻ شامل آهي، جنهن جو مقصد سمارٽ شهر واري تصور ڏانهن ڌيان ڇڪائڻ آهي.<ref name="Kousa-Startup">{{cite web |title=Nur-Sultan's Startup Ecosystem's Many Opportunities |url=https://startupgenome.com/blog/nur-sultan-startup-ecosystem |last=Kousa |first=Sofia |date=15 August 2019 |website=Startup Genome |access-date=7 December 2020 |archive-date=1 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201201012818/https://startupgenome.com/blog/nur-sultan-startup-ecosystem |url-status=live }}</ref> دنيا جو پهريون سمارٽ ۽ پائيدار شهر تيزرفتاري مرڪز آستانا ۾ کولڻ لاءِ رٿيل آهي، جنهن جو مقصد قازقستان جي بنيادي ڍانچي ۾ 10 کان 15 نون ڪاروباري حلن کي شامل ڪرڻ آهي.<ref name="Kousa-Startup" /> == پڻ ڏسو == * [[آستانا سان تعلق رکندڙ ماڻهن جي فهرست]] {{Portal bar|جاگرافي|ايشيا}} == حاشيا == {{Notelist}} == حوالا == {{reflist}} === ذريعا === * {{cite book | last1=Pospelov | first1=Evgeni M. | url=http://www.twirpx.com/file/873195/ | script-title=ru:Имена городов: вчера и сегодня (1917–1992). Топонимический словарь |trans-title=City Names: Yesterday and Today (1917–1992). Toponymic Dictionary | publisher=Русские словари | year=1993 |url-access=registration }} * {{cite book | last1=Kozlov | first1=Denis | last2=Gilburd | first2=Eleonory | url=https://books.google.com/books?id=tZePAQAAQBAJ&pg=PA297| title=The Thaw: Soviet Society and Culture during the 1950s and 1960s | publisher=[[ٽورنٽو يونيورسٽي پريس]] | year=2013 | isbn=9781442644601}} * {{cite book | last=Khrushchev | first=Sergei | author-link = Sergei Khrushchev | url=https://books.google.com/books?id=xTfMDJK7Qu4C&pg=PA739| script-title=ru:Никита Хрущев. Реформатор |trans-title=Nikita Khrushchev. Reformer | publisher=Время | year=2010 | isbn=9785969105331 | title=Никита Хрущев. Реформатор}} * {{cite book | last1=Whyte | first1=Andy | url=https://books.google.com/books?id=i-wa01TgV3cC&pg=PA216| title=Kisho Kurokawa, Architect and Associates: Selected and Current Works | publisher=Images Publishing | year=2000 | isbn=9781864700190}} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite news|url=https://www.wired.com/2016/09/ryan-koopmans-kazakhstan-a-tale-of-two-cities/|title=The Eccentric Autocrat Who Spent Billions Inventing A City|last=Mallone|first=Laura|date=23 September 2016|magazine=Wired}} * {{cite book | last1=Vale | first1=Lawrence | url=https://books.google.com/books?id=qWx9AwAAQBAJ&pg=PA154| title=Architecture, Power and National Identity | publisher=[[روٽليج]] | year=2014 | isbn=9781134729210 |pages=153–154}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Sister project links|Astana|wikt=no|commons=Astana|b=no|n=Astana|q=no|s=no|v=no|voy=Astana|species=no|d=no|display=آستانا}} * {{Official website}} * [http://www.bie-paris.org/site/en/2017-astana بين الاقوامي نمائشون بيورو جي سرڪاري ويب سائيٽ] * [https://qazaqlens.org/myths/capital-astana/ قازق لينس: ”قازقستان جي گادي آستانا آهي، الماتي نه“] — گاديءَ واري شهر جي نالي جي تبديلين بابت حوالن تي ٻڌل وضاحت {{Navboxes |list= {{Provinces of Kazakhstan}} {{Cities of Kazakhstan}} {{List of European capitals by region}} {{List of Asian capitals by region}} {{Asian Games Host Cities}} {{Turkic Capital of Culture}} }} {{Authority control}} [[Category:آستانا| ]] [[Category:اڪمولنسڪ اوبلاست (روسي سلطنت)]] [[Category:ڌرتيءَ جون انتهائي موسمي حالتون]] [[Category:ايشيا جا گاديءَ وارا شهر]] [[Category:قازقستان جا شهر ۽ ڳوٺ]] [[Category:وچ ايشيا جا شهر]] [[Category:رٿابندي ڪيل گاديءَ وارا شهر]] [[Category:1830ع ۾ قائم ٿيل آباديون]] [[Category:قازقستان جا علائقا]] [[Category:روسي سلطنت ۾ 1830ع جون قيامتون]] [[Category:ذيلي قومي انڪليو ۽ ايڪسڪليو]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:قازقستان]] [[زمرو:ايشيا ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:قازقستان ۾ شھر ۽ وسنديون]] 4679jp5on6ja6gbhr4z9h3z9p8zvkoc 0 64273 414551 287527 2026-09-23T06:25:37Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[سليس چيني ٻولي]] کي [[معياري چيني ٻولي]] ڏانھن چوريو 287527 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = سليس چيني | nativename = معياري چيني ٻولي | altname = | states = [[چين]]، [[تائيوان]]، [[سنگاپور]] | speakers = مادري زبان وارا مقامي ماڻھو | date = | ref = | speakers2= ٻين ٻولي ڳالھائيندڙ: چين جا %70 ماڻھو جن مان %7 فصيح (2014)<ref name="SCMP Putonghua">{{cite news | title = One-third of Chinese do not speak Putonghua, says Education Ministry | first = Chris | last = Luo | newspaper = South China Morning Post | date = 22 September 2014 | url = http://www.scmp.com/news/china-insider/article/1598040/3-10-chinese-citizens-do-not-speak-putonghua-says-education | access-date = 28 May 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150602081902/http://www.scmp.com/news/china-insider/article/1598040/3-10-chinese-citizens-do-not-speak-putonghua-says-education | archive-date = 2 June 2015 | url-status = live}}</ref><ref name="languagelog">[http://languagelog.ldc.upenn.edu/nll/?p=14771 Only 7% of people in China speak proper Putonghua: PRC MOE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150528063148/http://languagelog.ldc.upenn.edu/nll/?p=14771 |date=28 May 2015}}, ''Language Log'', 2014 Sept. 24<!--The original wording of the Education Ministry has the ambiguity concerning "10% of the 70% OR 10% out of total". Although we editors can choose not to suggest undue precision, it is better to adopt a specific number quoted from an actual source.--></ref> | familycolor = چيني-تبتي | fam2 = [[سائنٽڪ ٻوليون|سائنٽڪ]] | fam3 = [[مينڊرين چيني|مينڊرين]] | fam4 = [[بيجنگ مينڊرين]] | ancestor = [[وچولي مينڊرين]] | script = [[روايتي چيني ٻولي]]<br>[[آسان چيني ٻولي]]<br>[[چيني برائلي]]<br>[[تائيواني برائلي]] | nation = * {{flag|تائيوان}} (''ڊي فيڪٽو''; [[تائيواني مينڊرين]]) * {{flag|Singapore}} ( [[سنگاپوري مينڊرين]]) * {{flag|United Nations}} * {{flagicon image|Infobox SCO.png}} [[شنگھائي ڪوآپريشن آرگنائيزيشن]] * {{flag|ASEAN}}<ref>{{cite web|url=http://asean.org/asean/asean-member-states|title=Languages of ASEAN|access-date=7 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170807052118/http://asean.org/asean/asean-member-states/|archive-date=7 August 2017|url-status=live}}</ref> | minority = | agency = {{ill|نيشنل لئنگئيج ريگيوليٽنگ ڪاميٽي]]<ref>http://www.china-language.gov.cn/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151218080430/http://www.china-language.gov.cn/# |date=18 December 2015}} (چيني)</ref> <br>[[نيشنل لينگئيج ڪاميٽي]] (تائيوان)<br>[[پروموٽ مينڊرين ڪائونسل]] (سنگاپور)<br>[[چائنيز لئنگئيج اسٽينڊرڊائيزيشن ڪائونسل آف ملائيشيا]] (ملائيشيا)}} | isoexception = dialect<!--Putonghua has not been assigned an ISO code--> | iso6 = گويو (گئويو)<br> ھويو (ھوئيو)<br>cosc (پوٽانگوئا) | notice = IPA | sign = چيني ۾ دستخط ڪيل<ref>{{cite book |last1=Tai |first1=James |last2=Tsay |first2=Jane |title=Sign Languages of the World: A Comparative Handbook |date=2015 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9781614518174 |page=772 |url=https://books.google.com/books?id=5ZqnCgAAQBAJ&pg=PA772 |access-date=26 February 2020}}</ref> | glotto = ڪوبہ نه }} {{Infobox Chinese | title = چيني سرزمين ۾ عام نالو | showflag = stp | s = {{linktext|普通话}} | t = {{linktext|普通話}} | p = Pǔtōnghuà | mi = {{IPAc-cmn|p|u|3|t|ong|1|h|ua|4}} | myr = پوٽانگوئا | w = P'u<sup>3</sup>-t'ung<sup>1</sup>-hua<sup>4</sup> | l = عام ڳالھ ٻولھ | altname = تائيوان ۾ عام نالو | s2 = {{linktext|国语}} | t2 = {{linktext|國語}} | p2 = گوئيو | mi2 = {{IPAc-cmn|g|uo|2|.|yu|3}} | w2 = Kuo<sup>2</sup>-yü<sup>3</sup> | myr2 = gwóyǔ | l2 = [[قومي ٻولي]] | altname3 = سنگاپور ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ عام نالو | s3 = {{linktext|华语}} | t3 = {{linktext|華語}} | p3 = ھئايو | mi3 = {{IPAc-cmn|h|ua|2|.|yu|3}} | w3 = Hua<sup>2</sup>-yü<sup>3</sup> | myr3 = hwáyǔ | l3 = چيني ٻولي }} '''معياري چيني''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Standard Chinese '''}} يا '''اترئين منڊارن،'''<ref name="John Rohsenow 2004">{{cite book|chapter=Fifty Years of Script and Written Language Reform in the P.R.C.|last=Rohsenow|first=John S.|editor-first=Minglang|editor-last=Zhou|date=2004|title=Language Policy in the People's Republic of China|pages=22, 24|isbn=9781402080395|chapter-url=https://books.google.com/books?id=-XDdBgAAQBAJ&pg=PA24|quote=accurately represent and express the sounds of '''standard Northern Mandarin (Putonghua)''' [...]. Central to the [[promotion of Putonghua|promotion of '''Putonghua''']] as a national language with a standard pronunciation as well as to assisting literacy in the non-[[Phonemic orthography|phonetic writing system]] of Chinese characters was the development of a system of [[pinyin|phonetic symbols]] with which to convey the pronunciation of spoken words and written characters in '''standard northern Mandarin'''.}}</ref><ref name="Yunyun Ran 2016">{{cite book|chapter=On L2 English Intonation Patterns by Mandarin and Shanghainese Speakers: A Pilot Study|date=2016|first1=Yunyun|last1=Ran|first2=Jeroen van de|last2=Weijer|page=4|editor-first1=Marjoleine|editor-last1=Sloos|editor-first2=Jeroen van de|editor-last2=Weijer|title=Proceedings of the second workshop "Chinese Accents and Accented Chinese" (2nd CAAC) 2016, at the Nordic Center, Fudan University, Shanghai, 26-27 October 2015|quote=We recorded a number of English sentences spoken by speakers with Mandarin Chinese ('''standard northern Mandarin''') as their first language and by Chinese speakers with [[Shanghainese]] as their first language, [...]|url=http://chineseaccents.yolasite.com/resources/CAAC2015%20RYY&JW%20Final.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20161211200335/http://chineseaccents.yolasite.com/resources/CAAC2015%20RYY&JW%20Final.pdf|archive-date=2016-12-11}}</ref><ref name="David Bradley 2008">{{cite book|chapter=Chapter 5: East and Southeast Asia|first=David|last=Bradley|author-link=David Bradley (linguist)|editor-first=Christopher|editor-last=Moseley|date=2008|publisher=Routledge|title=Encyclopedia of the World's Endangered Languages|page=500 (e-book)|isbn=9781135796402|chapter-url=https://books.google.com/books?id=p-7ON7Rvx_AC&pg=PT500|quote=As a result of the spread of '''standard northern Mandarin''' and major regional varieties of provincial capitals since 1950, many of the smaller ''tuyu'' [土語] are disappearing by being absorbed into larger regional ''fangyan'' [方言], which of course may be a sub-variety of Mandarin or something else.}}</ref> '''معياري بيجنگ منڊارن،'''<ref name="Jeff Siegel 2003">{{cite book|chapter=Chapter 8: Social Context|first=Jeff|last=Siegel|page=201|date=2003|editor-first=Catherine J.|editor-last=Doughty|editor-first2=Michael H.|editor-last2=Long|title=The Handbook of Second Language Acquisition|chapter-url=https://books.google.com/books?id=xmLoVScagwYC&pg=PA201|publisher=Blackwell Publishing, U.K.|isbn=9781405151887|quote=Escure [Geneviève Escure, 1997] goes on to analyse second dialect texts of '''Putonghua (standard Beijing Mandarin Chinese)''' produced by speakers of other [[varieties of Chinese]], [in] [[Wuhan]] and [[Suzhou]].}}</ref><ref name="Jeff Siegel 2003">{{cite book|chapter=Chapter 8: Social Context|first=Jeff|last=Siegel|page=201|date=2003|editor-first=Catherine J.|editor-last=Doughty|editor-first2=Michael H.|editor-last2=Long|title=The Handbook of Second Language Acquisition|chapter-url=https://books.google.com/books?id=xmLoVScagwYC&pg=PA201|publisher=Blackwell Publishing, U.K.|isbn=9781405151887|quote=Escure [Geneviève Escure, 1997] goes on to analyse second dialect texts of '''Putonghua (standard Beijing Mandarin Chinese)''' produced by speakers of other [[varieties of Chinese]], [in] [[Wuhan]] and [[Suzhou]].}}</ref><ref name="Ying-Chuan Chen2013">{{cite thesis|title=Becoming Taiwanese: Negotiating Language, Culture and Identity|first=Ying-Chuan|last=Chen|publisher=[[University of Ottawa]]|date=2013|page=300|url=https://ruor.uottawa.ca/bitstream/10393/24934/5/Chen_Ying-Chuan_2013_thesis.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20200219134255/https://ruor.uottawa.ca/bitstream/10393/24934/5/Chen_Ying-Chuan_2013_thesis.pdf|archive-date=2020-02-19|quote=[...] a consistent gender pattern found across all the age [[Cohort (statistics)|cohorts]] is that women were more concerned about their teachers' bad Mandarin pronunciation, and implied that it was an inferior form of Mandarin, which signified their aspiration to speak '''standard Beijing Mandarin''', the good version of the language.}}</ref> '''سليس چيني''' يا آسان '''منڊارن،'''<ref name="Weng, Jeffrey 2018 611–633">{{cite journal | author = Weng, Jeffrey | year = 2018 | title = What is Mandarin? The social project of language standardization in early Republican China | journal = The Journal of Asian Studies | volume = 59 | issue = 1 | pages = 611–633 | doi = 10.1017/S0021911818000487 | quote = in common usage, 'Mandarin' or 'Mandarin Chinese' usually refers to China's standard spoken language. In fact, I would argue that this is the predominant meaning of the word| doi-access = free}}</ref> ھڪ منڊارن لھجو آھي جيڪو منڊارن ۽ چيني ٻولي جي ٻين قسمن جھڙوڪ: ڪينٽوني، ڏاکڻي من يا ھاڪيئن، معياري منڊارن وغيره جي ڳالھائيندڙن لاء رابطي واري زبان آھي. معياري چيني [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]]، چيني سرزمين، [[تائيوان]] ۽ [[سنگاپور]] جي سڀ کان وڏي ٻولي آھي. ٻين چيني ٻولين وانگر معياري چيني واڪي واري ٻولي آھي. ان ٻولي ۾ شروعاتي [[حروف صحيح]] ڪثرت ۾ آھن پر [[حروف علت]]، پويان حروف صحيح ٻين چيني ٻولين جي ڀيٽ ۾ گھٽ آھن. [[File:Map of sinitic languages cropped-en.svg|right|thumb|upright=1.15|اوڀر چين ۽ تائيوان جي نقشي ۾ مينڊرين چيني جي نمونن جي تاريخي ورھاست ڏيکاريل جن ۾ ھلڪي ناسي رنگ ۾ مينڊرين جي بيجنگ لھجي واري معياري چيني ٻولي ڏيکاريل آهي]] 1912ع ۾ جمهوريه چين جي قيام سان ھڪ مشترڪ چيني ٻولي جي قيام لاء ڪافي پيش رفت عمل ۾ آئي. سڄي ملڪ مان نمائندگي ڏيندي چيني ٻولي جي اچارن کي ھموار ڪرڻ لاء قومي ٻولي جي ڪميشن قائم ڪئي وئي. ان ڪميشن بيجنگ واري چيني لھجي کي معياري چيني ٻولي جو درجو ڏنو ۽ سال 1932ع ۾ لغت تيار ڪئي وئي جنھن ۾ اڳي وارين لغتن جي اچارن کي بيجنگ واري لھجي ۾ آندو ويو. عوامي جمھوري انقلاب بعد 1956ع ۾ عوامي جمهوريه چين جي معياري ٻولي جي ڪيل تشريح مطابق "پوٽانگوئا" جديد چيني ٻولي جي معياري صورت آھي جنھن ۾ بيجنگ وارو صوتي نظام ان جي اچارن جي معيار طور شامل آهن ۽ اتريان لھجا ان جي لھجي جو بنياد آھن.<ref name="langlaw">{{cite web |url=http://www.gov.cn/english/laws/2005-09/19/content_64906.htm |title=Law of the People's Republic of China on the Standard Spoken and Written Chinese Language (Order of the President No.37) |date=31 October 2000 |publisher=Gov.cn |access-date=27 April 2010 |quote=For purposes of this Law, the standard spoken and written Chinese language means Putonghua (a common speech with pronunciation based on the Beijing dialect) and the standardized Chinese characters. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130724204951/http://www.gov.cn/english/laws/2005-09/19/content_64906.htm |archive-date=24 July 2013 |url-status=live }} Original text in Chinese: "{{lang|zh|普通话就是现代汉民族共同语，是全国各民族通用的语言。普通话以北京语音为标准音，以北方话为基础方言，以典范的现代白话文著作语法规范}}"</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ٻوليون]] [[زمرو:چيني ٻوليون]] [[زمرو:چين جون ٻوليون]] [[زمرو:تائيوان جون ٻوليون]] fbh633qjq6y5xmcdilh06pzhc2cquz7 0 68845 414470 377009 2026-09-23T00:13:03Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414470 wikitext text/x-wiki [[فائل:Op_het_trottoiron_the_sidewalk.jpg|thumb| هڪ عورت هڪ ڊگھي چادر ۾ سائيڪل تي سوار ٿي هيگ ، هالينڊ ۾]] مسلمان عورتن لاءِ مناسب '''اسلامي سائيڪل''' [[سني|ھڪڙو موضوع آھي سني]] ۽ [[شيعہ|شيعه]] اسلام ۾ گرم بحث جو. خدشات جو مرڪز [[حيا|شائستگي حياءُ]] (جسم کي ظاھر نه ڪرڻ) ۽ حرڪت (سماجي ڪنٽرول). [[استنبول|عالم ۽ فلسفي استنبول]] ۾ هڪ ڪانفرنس ۾ ان مسئلي کي خطاب ڪندي چيو ته ”هڪ سائيڪل جيڪا پيدا ڪئي وڃي ٿي خدا جي نعمتن کي ذهن ۾ ۽ انسان جي مفادن کي سامهون رکي هڪ اسلامي سائيڪل“. سيڪيولر تعليمي ماهر  پريشان ٿيو ته ترڪي جي اسلام پسند حڪومت اسلام کي سائنس کان اتي ڪري رھي آھي. ترڪ صحافي مصطفيٰ اڪيول دليل ڏئي ٿو ته اسلامي [[سائيڪل]] جو بلڪل خيال ”انھيءَ ذهنيت جو ظاھر ڪري رھيو آھي جنھن مسلمانن جي سوچ کي جام ڪري ڏيو آھي“. <ref>{{Cite news|url=http://www.economist.com/node/21562945|title=Peddling Religion: Why Secular Academics Fret About an 'Islamic Bicycle'|date=15 September 2012|work=The Economist|access-date=2 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20121031050933/http://www.economist.com/node/21562945|archive-date=31 October 2012|location=London}}</ref> سعودي عرب عورتن پاران سائيڪلن جي استعمال تي پابندي لڳائي ڇڏي آھي سواءِ تفريحي علائقن جي. <ref>{{Cite news|url=http://world.time.com/2013/04/03/saudi-women-can-now-ride-bicycles-in-public-kind-of/|title=Saudi Women Can Now Ride Bicycles in Public (Kind of)|last=Quan|first=Kristene|date=3 April 2013|work=Time|access-date=2 June 2020|location=New York|archive-date=26 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926183124/http://world.time.com/2013/04/03/saudi-women-can-now-ride-bicycles-in-public-kind-of/|url-status=dead}}</ref> سائيڪل جي ايراني ورزن ۾ آھي ”باڪسي ڪنٽرپشن جيڪو عورت جي ھي جسم کي لڪائي ٿو. <ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2007/09/09/weekinreview/09slackman.html|title=Molding the Ideal Islamic Citizen|last=Slackman|first=Michael|date=9 September 2007|work=The New York Times|access-date=2 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20150613114721/http://www.nytimes.com/2007/09/09/weekinreview/09slackman.html|archive-date=13 June 2015|author-link=Michael Slackman}}</ref> ايران ۾ عورتن لاءِ روايتي سائيڪلن تي سواري ڪرڻ حرام آهي. <ref>{{Cite news|url=http://www.thenational.ae/news/world/middle-east/women-cyclists-face-jail-warns-iranian-police-chief|title=Women Cyclists Face Jail, Warns Iranian Police Chief|last=Theodoulou|first=Michael|date=24 October 2010|work=The National|access-date=8 March 2014|location=Abu Dhabi|author-link=Michael Theodoulou|archive-date=8 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140308203748/http://www.thenational.ae/news/world/middle-east/women-cyclists-face-jail-warns-iranian-police-chief|url-status=dead}}</ref> عورت سوارن تي چوڪيدارن پاران حملو ڪيو وڃي ٿو. سائيڪل جي پابندي ۽ اسلامي سائيڪل جي مذمت ڪن ٿا ظلم جي اوزار طور. <ref>{{Cite news|url=http://usatoday30.usatoday.com/news/opinion/2007-06-28-iranian-bicycle-women_N.htm|title='Islamic Bicycle' Can't Slow Iranian Women|last=Milani|first=Farzaneh|date=28 June 2007|work=USA Today|access-date=2 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200224121257/http://usatoday30.usatoday.com/news/opinion/2007-06-28-iranian-bicycle-women_N.htm|archive-date=24 February 2020|location=McLean, Virginia|author-link=Farzaneh Milani}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://msmagazine.com/blog/2016/10/25/womans-right-bike-iranian-women-rebelling-cycle-ban/|title=A Woman's Right to Bike|last=Lloyd|first=Sophie|date=25 October 2016|work=Ms.|access-date=2 June 2020}}</ref> == پڻ ڏسو == * سائيڪل هلائڻ ۽ feminism * موٽر سائيڪل omماڪو * اسلامي feminism * سائيڪل هلائڻ جو خاڪو * ”عقلي لباس“ جي بحث لاءِ وڪٽورين لباس س reformارو == حوالا ==   [[زمرو:عورتن لاءِ اصطلاح]] [[زمرو:عورتن جا حق]] hzjp1te7qtu5rmlglu031wpk4k2cixy 0 68857 414482 249701 2026-09-23T02:59:12Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414482 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو عسڪري شخصيت|name=خاتول محمد زي|image=Khatol Mohammadzai in 2012-cropped.jpg|image_size=|alt=|caption=خاتول محمد زي 2012 ۾|birth_date=ca. 1966|birth_place=[[ڪابل]]، افغانستان|allegiance={{flag|Afghanistan}}|branch=[[افغان نيشنل آرمي]]|serviceyears={{unbulleted list|1983–1996|2001–حاضر}}|rank=[[برگيڊيئر جنرل]]|unit=|commands=|battles=[[افغانستان ۾ جنگ (1978 – موجوده)]]|battles_label=|awards=}} '''خاتول محمد زي'''({{Lang-ps|خاتول محمدزی}}؛ ڄائي <c. 1966) [[افغان]] برگيڊيئر جنرل آھي جيڪا افغان نيشنل آرمي ۾ خدمتون سرانجام ڏئي رھي آھي. هيءَ پهريون ڀيرو 1980 جي ڏهاڪي دوران ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف افغانستان جي فوج ۾ ڪمشنر ٿي، جڏهن هيءَ ملڪ جي پهرين عورت بڻجي وئي جنهن کي پيرا ٽروپر طور تربيت ڏني وئي. هن پنهنجي ڪيريئر ۾ 600 کان وڌيڪ جمپ لاگ ڪيو آهي. هوء افغان فوج ۾ هڪ استاد جي حيثيت ۾ خدمتون سرانجام ڏيندي رهي جيستائين طالبان 1996 ۾ اقتدار سناليو. 2001 ۾ آمريڪا جي حملي کانپوءِ ٺاهيل فوج ۾ بحال ، هوءَ افغان تاريخ ۾ پهرين عورت بڻجي وئي جيڪا [[جنرل آفيسر|جنرل آفيسر جي]] درجي تي پهتي. == سناليندڙ == محمد زئي 1966 ع ڌاري ڪابل ، افغانستان ۾ پيدا ٿي. هوءَ 1983 ۾ آرمي ۾ شامل ٿي وئي جڏهن هن سيڪنڊري اسڪول مان گريجوئيشن ڪئي ، ۽ رضاڪارانه طور هڪ پيراٽروپر ٿي. سخت تربيت ۾ ڪاميابي ، بشمول {{Convert|150|km|mi}} ٻہ ڏينھن ۾ جبلن جي چو ڌاري مارچ ڪيئ، ھن پنھنجو پھريون جمپ 1984 ۾ ڪيو. <ref name="nw">{{cite magazine|last=Yousafzai|first=Sami|title=Afghanistan: The Trials of Woman Paratrooper Khatool Mohammadzai|magazine=Newsweek|url=http://www.newsweek.com/afghanistan-trials-woman-paratrooper-khatool-mohammadzai-66285|date=November 28, 2011|accessdate=December 22, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131122045549/http://www.newsweek.com/afghanistan-trials-woman-paratrooper-khatool-mohammadzai-66285|archivedate=22 November 2013}}</ref> پنھنجو ڪمرو حاصل ڪرڻ کان پوءِ ، ھن ڪابل يونيورسٽيءَ جي قانوني فيڪلٽيءَ ۾ ا ڪميشن ياس ڪئي ، گريجوئيشن ڪئي بيچلر جي ڊگريءَ سان ، انھيءَ ڪري ھوءَ ڪمشنر ٿي سگھي ٿي آفيسر طور. هوءَ بعد ۾ سوويت يونين جي هڪ فوجي اڪيڊميءَ ۾ اعليٰ تعليم حاصل ڪندي. <ref name="Ramazzotti">{{Cite news|url=http://www.thenational.ae/news/world/south-asia/the-afghan-militarys-death-defying-exception#full|title=The Afghan military's death-defying exception|last=Ramazzotti|first=Sergio|date=January 8, 2011|work=The National|access-date=November 29, 2014|publisher=Abu Dhabi Media|location=Abu Dhabi|archive-date=January 4, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170104163546/http://www.thenational.ae/news/world/south-asia/the-afghan-militarys-death-defying-exception#full|url-status=dead}}</ref> [[سوويت-افغان جنگ|سوويت -افغان جنگ دوران]] ، هن کي جنگي پوزيشنن کان انڪار ڪيو ويو ، تنهنڪري هن پيراٽروپ ۽ ڪمانڊو ڪردار لاءِ پيراٽروپ انسٽرڪٽر ٽريننگ سپاهي طور ڪم ڪيو. <ref name="dawn">{{Cite news|url=http://www.dawn.com/news/75292/afghan-woman-general-jumps-into-men-s-world|title=Afghan woman general jumps into men’s world|date=December 31, 2002|work=Dawn|access-date=December 22, 2016}}</ref> هن 1990 ۾ شادي ڪئي ۽ هڪ پٽ هو ان کان اگ هن جو مڙس ، هڪ ساٿي آرمي آفيسر ، 1991 ۾ جنگ ۾ مارجي ويو. 1992 ۾ حڪومت جي خاتمي کان پوءِ ، هن 1990 ع جي شروعات ۾ گهرو ويڙهه دوران مجاهدين جي حڪومت هيٺ ڪم ڪيو، ۽ کيس فوج جي هوائي دفاعي شاخ لاءِ عورتن جي تربيت جو انچارج بڻايو ويو. تنهن هوندي ، هن کي پيراشوٽ جمپ ڪرڻ کان روڪيو ويو ۽ نئين پابندين جي تابع ڪيو ويو جيئن عوام ۾ عبايا پائڻ جي ضرورت. 1996 ۾ طالبان پاران ملڪ جي ڪنٽرول سن ،الڻ کان پوءِ ، هوءَ فوج مان ٻاهر ڪئي وئي ۽ هڪ بيوه طور مؤثر طريقي سان گهرن ۾ بند ٿي وئي. هوءَ بچي وئي غير معمولي نوڪرين جهڙوڪ سلائي ، ۽ ڇوڪرين لاءِ هڪ ويجهو اسڪول هلائيندي. <ref name="nw" /> [[فائل:Khatool_Mohammadzai_with_Afghan_National_Police.jpg|alt=Khatool Mohammadzai with Afghan National Police|کاٻو|thumb| برگيڊيئر. جنرل. خطاب محمد زئي افغان نيشنل پوليس جي عورت ايجنٽن سان]] == پڻ ڏسو == * افغان نيشنل آرمي * بيبي عائشه * لطيفه نبي زاده * نيلوفر رحماني * افغانستان ۾ عورتن جا حق == حوالا ==   [[زمرو:جيئرا ماڻهو]] [[زمرو:1960ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون]] [[زمرو:افغان عورتون]] [[زمرو:پشتون ماڻھو]] [[زمرو:عورتن جي حقن لاءِ جاکوڙيندڙ]] [[زمرو:جيوت ماڻهو]] s71b2y667cs2zzj4g40z0sskly2j9la 0 69390 414483 366871 2026-09-23T03:00:44Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414483 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو شخصيت|name=خالده بروهي|image=Khalida Brohi.jpg|birth_name=خالده بروهي|birth_place=[[حيدرآباد ، سنڌ| حيدرآباد]] ، [[سنڌ]] ، پاڪستان|nationality=[[پاڪستاني]]|citizenship=پاڪستاني|education=|alma_mater=[[ڪراچي يونيورسٽي]]|occupation=سماجي ڪاروبار ڪندڙ ، عورتن جي حقن جي سرگرم ڪارڪن|years_active=2005–حاضر|known_for=سگھڙ فائونڊيشن + چائي اسپاٽ|spouse=|website={{Official website|http://www.khalidabrohi.com}}}} [[Category:Articles with hCards]] '''خالده بروهي''' هڪ [[پاڪستان|پاڪستاني]] ڪارڪن آهي عورتن جي حقن لاءِ ۽ هڪ سماجي ڪاروبار ڪندڙ . [[بروھي ماڻھو|هوءَ براهوي ماڻهن جي]] ميمبر آهي ، [[بلوچستان|بلوچستان جو]] هڪ اصلي قبيلو [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|، ۽ هاڻي شاديءَ کانپوءِ آمريڪا]] ۾ آباد ٿي وئي آهي . == سوانح عمري == === ننڊپڻ === [[بلوچستان، پاڪستان|خالده بروهي پاڪستان جي صوبي بلوچستان جي]] هڪ ننڊڙي ڳوٺ ۾ وڏي ٿي . هن جي والدين شادي ڪئي هئي هڪ رواج ۾ جنهن کي سڃاتو وڃي هڪ مٽاسٽا شادي ، يا وتا سٽا. هن جي ماءُ ان وقت 9 سالن جي هئي ، هن جو پيءُ 13 هو. بروهي ، يو پراڻو ، ٻن سالن بعد پيدا ٿي. هوءَ پنهنجي ڳوٺ جي پهرين ڇوڪري بڻجي وئي جيڪا اسڪول وي ٿي ، <ref name=":2">{{Cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/betty-londergan/honor-killings-pakistan_b_2619597.html|title=Fighting Honor Killings in Pakistan With Fashion|last=Londergan|first=Betty|date=6 February 2013|work=Huffington Post|access-date=9 September 2015}}</ref> ۽ پهرين آهي پنهنجي قبيلي جي تعليم يافته. بروهي غربت ۾ و ي وئي ، پر هن جا والدين خواهشمند هئا ته هو پنهنجن ٻارن کي موقعا ڏين جيڪي انهن وٽ ڪڏهن به نه هئا. جڏھن بروھي تمام ننڊو ھو ، ان جا والدين انھن کي مٽيءَ جي گھر مان ڪي ويا ھئا ، جن کي ھو وڌائي رھيا ھئا ڪوٽڙي ۾ وڌايل خاندان سان گڏ [[حيدرآباد، سنڌ|سنڌ صوبي جي حيدرآباد]] شھر ۾ ، ته جيئن وڌيڪ موقعا ڳولي سگھن. اتي اھي رھيا آھن ھڪڙي واڻي برادريءَ ۾ ، جتي سندس پيءُ ڪيتريون ئي نوڪريون ڪيون ، بشمول پارٽ ٽائيم صحافيءَ جي ، ڪمائڻ لاءِ صرف 6 ڊالر في مھيني جي برابر. حيدرآباد ۾ ، بروهي ۽ سندس ڀاءُ کي اسڪول موڪليو ويو پئسن سان جيڪي سندن پيءُ ڪمايو. <ref>{{Cite news|url=https://dailytimes.com.pk/256044/seeing-my-cousin-murdered-in-the-name-of-honour-required-a-strong-response/|title=Seeing my cousin murdered in the name of honour required a strong response|last=Ali|first=Salman|date=22 June 2018|work=The Daily Times of Pakistan}}</ref> خاندان وڌايو ۽ [[ڪراچي|، آخرڪار ڪراچيءَ جي]]ون ۾ لھي ويو جتي بروھي پنھنجي تعليم جاري رکي. <ref name=":2" /> هن رٿابندي ڪئي هئي دوا جو مطالعو ڪرڻ ۽ پنهنجي قبيلي جي پهرين ڊاڪٽر بڻجڻ جي ، ۾ ئي ڇوڪرين لاءِ هڪ غير معمولي رستو ، جڏهن هڪ واقعي س. ڪجهه بدلائي ڏيو. هن جي سچي دوست ۽ ڪزن کي [[ڪارو ڪاري|عزت]] جي نالي تي قتل ڪيو ويو هڪ اهڙي چوڪري سان پيار ڪرڻ جي ڪري جيڪو هن سان شادي نه ڪئي هئي. === ابتدائي سرگرمي === بروهي 16 سالن جي هئي جڏهن هن اسڪول ڇڏڻ جو فيصلو ڪيو ۽ پنهنجي ڪزن ۽ سڀني عورتن ۽ ڇوڪرين لاءِ انصاف جي پيروي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو جيڪي [[ڪارو ڪاري|غيرت جي نالي تي قتل ٿي ويون]] . <ref name=":0">{{Cite news|url=http://www.thedailybeast.com/witw/articles/2014/03/12/khalida-brohi-gives-pakistani-women-the-tools-to-lead.html|title=Khalida Brohi Gives Pakistani Women The Tools to Lead|last=Alvarez|first=Ana Cecilia|date=12 March 2014|work=The Daily Beast|access-date=8 September 2015}}</ref> هن جي ڪزن کي قتل ڪيو ويو هو ٻيو ته هوءَ چاهي ٿي ته ڪنهن اهڙي شخص سان شادي ڪري جيڪا هن کي پسند ڪري ان جي بجاءِ هن جي ڪٽنب جي. <ref>{{Cite news|url=http://worldnews.nbcnews.com/_news/2012/09/10/13682714-new-radicals-pakistans-generation-y-battles-to-shape-countrys-future?lite|title='New radicals': Pakistan's Generation Y battles to shape country's future|last=Nawaz|first=Amna|date=10 September 2012|work=NBC News|access-date=9 September 2015}}</ref> بروهي پنهنجي سرگرميءَ جي شروعات تجربي بابت شاعري لکڻ سان ڪئي ۽ ان کي ڪنهن به تقريب ۾ پڙهندي جيڪا کيس ڳالهائڻ جي اجازت ڏيندي. === سماجي ڪاروبار === شغار جي قدمن مان ھڪڙي ھئي ھڪڙي قبائلي فيشن برانڊ ٺاھڻ جنھن کي اھو سڏيو و ڃي ٿو ، خانه بدوش ، ۽ خاص شيون جيڪي سوگر عورتن پاران اھيون ويون آھن. خانه بدوش 2012 ۾ بين الاقوامي طور تي م يل فيشن شو سان شروعات ڪئي. 2015 ۾ ، بروهي شادي ڪئي ڊيوڊ بارون سان ، هڪ آمريڪي اسلام قبول ڪيو ، هڪ نادر محبت جي شادي ۾ ڏٺو ته انهن جي مختلف ثقافتي ۽ سماجي پس منظر آهن. انھيءَ جوڙي گڏجي سيڊونا ، [[ايريزونا]] ۾ دي چاءِ اسپاٽ قائم ڪيو ، ھڪڙو امن ٺاھڻ وارو سماجي ادارو ، جيڪو پاڪستاني فنون ۽ مھمان نوازي کي و ٺائڻ تي مرکوز ھو ، سا ڳئي وقت پاڪستان ۾ عورتن ۽ نوجوانن جي ترقيءَ جا موقعا پڻ فراهم ڪري رھيو ھو. 2018 ۾ ، خالده ۽ دائود منٿٽن ۾ پنھنجو ٻيو چاءِ اسپاٽ کوليو. == اوارڊ ، اعزاز ۽ ڪم == * فوربس 30 تحت 30 ايشيا: سماجي ادارا ، 2016 <ref>{{حوالو ويب|url=https://www.forbes.com/pictures/lmh45edfdi/khalida-brohi/|title=Khalida Brohi}}</ref> * بفٽ انسٽيٽيوٽ جو ايمرجنگ گلوبل ليڊر ايوارڊ نارٿ ويسٽرن يونيورسٽي ۾ ، 2016 <ref>{{حوالو ويب|url=http://buffett.northwestern.edu/research/news/stories/2015/khalida-brohi-named-inaugural-buffett-award-winner.html|title=News: Buffett Institute for Global Affairs - Northwestern University}}</ref> * MIT ميڊيا ليب جو ڊائريڪٽر فيلو ، 2014 <ref>{{حوالو ويب|url=http://directorsfellows.media.mit.edu/fellow-profiles/khalida-brohi/|title=Homepage}}</ref> * مارٽن لوٿر ڪنگ اينجل ايوارڊ دي ڪنگ سينٽر پاران ، 2014 * وومين آف ايڪيلينس ايوارڊ ليڊيز فنڊ پاڪستان 2014 پاران * فوربز 30 تحت 30: سماجي ادارا 2014 <ref>{{حوالو ويب|url=https://www.forbes.com/pictures/emeg45hfhj/khalida-brohi-25/|title=Khalida Brohi, 25}}</ref> * نيوز ويڪ 25 تحت 25 * وومين ڊويلپمينٽ ڊپارٽمينٽ گورنمينٽ آف سن Sindh ، پاڪستان پاران نوجوان عورتون بزنس ايوارڊ 2012 ۾ * عظيم الشان (شاندار مقصد) اوارڊ ٽي وي ون چينل پاڪستان 2012 پاران * نوجوان چيمپيئن ايوارڊ نيشنل يونيورسٽي آف سنگاپور پاران 2010 * غير مناسب فيلوشپ ايوارڊ غير معقول انسٽيٽيوٽ 2010 ۾ * فيلوشپ ايوارڊ Paragon100 فائونڊيشن تي نوجوان سماجي ڪاروبارين لاءِ * YouthActionNet® نوجوان سماجي ڪاروبار ڪندڙ فيلوشپ ايوارڊ 2008 * اشوڪ اسٽيپلز نوجوان سماجي ڪاروبار ڪندڙ مقابلي جو فائنلسٽ 2008 شوگر سان سندس ڪم کي فوربز پاران نوٽ ڪيو ويو ، جتي کيس 2014 ۾ 30 کان 30 تحت فوربز جي حصي طور تسليم ڪيو ويو. <ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.forbes.com/pictures/emeg45hfhj/khalida-brohi-25/|title=2014 30 Under 30: Social Entrepreneurs|date=2014|work=Forbes|access-date=8 September 2015|archive-date=21 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180621221956/https://www.forbes.com/pictures/emeg45hfhj/khalida-brohi-25/|url-status=dead}}</ref> 2014 ۾ ، هوءَ MIT ميڊيا ليب سان گڏ sين ساٿين جو حصو بڻجي وئي ، ميساچوسٽس انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي ۾ . <ref>{{Cite news|url=http://www.wamda.com/2014/10/sultan-al-qassemi-mit-media-lab-imagination-realized|title=Sultan al-Qassemi on MIT Media Lab: Imagination Realized|last=Al Qassemi|first=Sooud|date=7 October 2014|work=Wamda|access-date=9 September 2015}}{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> بروهي پڻ هڪ دستاويزي فلم جو موضوع هو شرمين عبيد چنوئي ، ''سيڊس آف'' چينج ، جيڪا 2014 ۾ رليز ٿيڻ لاءِ مقرر ڪئي وئي هئي. <ref>{{Cite news|url=http://www.thedailybeast.com/witw/articles/2014/02/28/sharmeen-obaid-chinoy-pakistan-s-most-daring-documentarian.html|title=Sharmeen Obaid-Chinoy: Pakistan's Most Daring Documentarian|last=Robbins|first=Sarah J.|date=28 February 2014|work=The Daily Beast|access-date=9 September 2015}}</ref> آڪٽوبر 2014 تي ، هن TED گلوبل 2014 ۾ هڪ ڳالهه ٻولهه ڪئي جتي هن غيرت جي قتلن خلاف پنهنجي سرگرميءَ تي بحث ڪيو. <ref>{{حوالو ويب|url=https://www.ted.com/talks/khalida_brohi_how_i_work_to_protect_women_from_honor_killings|title=How I Work to Protect Women From Honor Killings|last=Brohi|first=Khalida|date=October 2014|website=TED|access-date=10 September 2015}}</ref> == حوالا == [[زمرو:جيئرا ماڻهو]] [[زمرو:فيمينسٽ پاڪستاني]] [[زمرو:جيوت ماڻهو]] c8z92xjybacxze5wk7lovvsh9dwrl9j 0 70366 414506 414134 2026-09-23T04:31:04Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414506 wikitext text/x-wiki {{Short description|روس جو ٻيون وڏو شهر}} {{Infobox settlement | name = سينٽ پيٽرسبرگ | native_name = Санкт-Петербург | native_name_lang = ru | settlement_type = [[روس جا وفاقي شهر|وفاقي شهر]] | image_skyline = {{multiple image |perrow = 1/2/2/2 |border = infobox |total_width = 300 |image1 = Spb 06-2017 img20 StMichael Castle (cropped).jpg |caption1 = [[شهر جو افق]] ۽ [[سينٽ مائيڪل محل]] |image2 = Winter Palace Panorama 3.jpg |caption2 = [[ونٽر پيلس]] |image3 = Palace Bridge SPB (img2).jpg |caption3 = [[پيلس پل]] |image4 = RUS-2016-Aerial-SPB-Peter and Paul Cathedral.jpg |caption4 = [[سينٽ پيٽر ۽ پال گرجاگھر]] |image5 = Saint_Isaac's_Cathedral_in_SPB.jpeg |caption5 = [[سينٽ آئزڪ گرجاگھر]] |image6 = Western Military District buildings Saint Petersburg arch.jpg |caption6 = [[جنرل اسٽاف بلڊنگ (سينٽ پيٽرسبرگ)]] |image7 = 4A7A3069 Moika, Saint Petersburg (35468573803).jpg |caption7 = [[موئڪا ندي]] |image8 = Lakhta_Center_seen_from_the_shore_of_the_Neva_Bay_in_Olgino.jpg |caption8 = [[لختا سينٽر]] |image9 = Metro_SPB_Line1_Avtovo.jpg |caption9 = [[اوتووو (سينٽ پيٽرسبرگ ميٽرو)]] }} | image_flag = Flag of Saint Petersburg.svg | flag_link = Flag of Saint Petersburg | image_shield = Coat of arms of Saint Petersburg.svg | shield_link = Coat of Arms of Saint Petersburg | anthem = "[[سينٽ پيٽرسبرگ جو قومي ترانو]]"<br />{{Center|[[File:Гимн Санкт-Петербурга.ogg]]}} | image_map = {{Maplink|from=Russia/Saint_Petersburg.map|frame=yes|plain=yes|zoom=8}} | pushpin_map = Russia#Europe | pushpin_map_caption = روس ۾ مقام##يورپ ۾ مقام | pushpin_relief = yes | coordinates = {{Coord|59|56|15|N|30|18|31|E|type:adm1st_region:RU-SPE|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Russia}} | subdivision_type1 = [[روس جا وفاقي ضلعا|وفاقي ضلعو]] | subdivision_name1 = [[اتر اولهه وفاقي ضلعو|اتر اولهه]] | subdivision_type2 = [[روس جا اقتصادي علائقا|اقتصادي علائقو]] | subdivision_name2 = [[اتر اولهه اقتصادي علائقو|اتر اولهه]] | established_title = قيام | established_date = {{Start date and age|1703|05|27|df=yes}} | named_for = [[سينٽ پيٽر]] | parts_type = شهر جا ضلعا | parts = [[#انتظامي ورهاست|فهرست ڏسو]] | governing_body = [[سينٽ پيٽرسبرگ جي قانون ساز اسيمبلي]] | leader_party = [[يونائيٽيڊ رشيا]] | leader_title = [[سينٽ پيٽرسبرگ جو گورنر|گورنر]] | leader_name = [[اليگزينڊر بيگلوف]] | area_total_km2 = 1439 | elevation_m = 5 | population_as_of = [[روسي آدمشماري (2021)]] | population_total = {{IncreaseNeutral}} 5,601,911 | population_rank = [[يورپ جي شهرن جي آباديءَ موجب فهرست|يورپ ۾ چوٿون]]<br />[[روس جي شهرن جي آباديءَ موجب فهرست|روس ۾ ٻيون]] | population_density_km2 = 3992.81 | population_metro = {{IncreaseNeutral}} 6,421,000 | population_density_metro_km2 = auto | population_demonym = Petersburgian | timezone1 = [[ماسڪو وقت|MSK]] | utc_offset1 = +3 | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 190000—199406 | area_code_type = [[روس جا ٽيليفون ڪوڊ|ايريا ڪوڊ]] | area_code = 812 | iso_code = RU-SPE | registration_plate_type = گاڏين جي رجسٽريشن | registration_plate = 78، 98، 178، 198، 778 | blank_name_sec1 = OKATO ID | blank_info_sec1 = 40 | blank1_name_sec1 = OKTMO ID | blank1_info_sec1 = 40000000 | demographics_type2 = GDP (نامي) | demographics2_title1 = [[روس جا وفاقي شهر|وفاقي شهر]] | demographics2_info1 = [[روسي روبل|₽]]{{FXConvert|RUS|12946|b|year=2024|lk=on}} | demographics2_title2 = في فرد | demographics2_info2 = ₽{{FXConvert|RUS|2301327|year=2024|lk=on}} | blank3_name_sec1 = سرڪاري ٻولي | blank3_info_sec1 = روسي | website = {{URL|gov.spb.ru}} | flag_size = 120px | shield_size = 75px | mapsize = 295px }} '''سينٽ پيٽرسبرگ''' (روسي: {{lang|ru|Санкт-Петербург}})، جيڪو ماضيءَ ۾ '''پيٽروگراڊ''' ۽ پوءِ '''لينن گراڊ''' جي نالن سان پڻ سڃاتو ويندو هو، [[روس]] جو [[روس جي شهرن جي آباديءَ موجب فهرست|ٻيون وڏو شهر]] آهي، جيڪو صرف [[ماسڪو]] کان ننڍو آهي. هي شهر [[نيوا ندي]] جي ڪناري تي [[فنلينڊ جي نار]] جي مٿئين حصي ۾ [[بالٽڪ سمنڊ]] جي سامونڊي ڪناري تي واقع آهي. ان جي پکيڙ {{convert|1439|sqkm|sp=us}} آهي، جيڪا ان کي ايراضيءَ جي لحاظ کان روس جي سڀ کان ننڍي وفاقي انتظامي وحدت بڻائي ٿي. 2021ع جي آدمشماري موجب شهر جي آبادي 5,601,911 هئي، جڏهن⁠ته ان جي عظيم شهري علائقي ۾ 6.4 ملين کان وڌيڪ ماڻهو رهن ٿا. سينٽ پيٽرسبرگ [[يورپ جي شهرن جي آباديءَ موجب فهرست|يورپ جو چوٿون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر]]، [[بالٽڪ سمنڊ]] جي ڪناري جو سڀ کان وڏو شهر، ۽ دنيا جو هڪ ملين کان وڌيڪ آبادي وارو سڀ کان اتر ۾ واقع شهر آهي. روسي سلطنت جي اڳوڻي گاديءَ واري هنڌ ۽ بالٽڪ سمنڊ جي هڪ اهم بندرگاهه جي حيثيت سان هن شهر کي روس جي [[روس جا وفاقي شهر|وفاقي شهر]] جي حيثيت حاصل آهي. هي شهر 27 مئي 1703ع تي زار [[پيٽر اعظم]] هڪ فتح ڪيل سويڊني قلعي جي جاءِ تي قائم ڪيو ۽ ان جو نالو [[سينٽ پيٽر]] جي نالي تي رکيو ويو.<ref>{{Cite web |last=Shevchenko |first=Elizaveta |date=11 October 2021 |title=The Five Names of St. Petersburg |url=https://news.itmo.ru/en/features/experience_saint_petersburg/news/12166}}</ref> روس جي تاريخ ۾ سينٽ پيٽرسبرگ کي روسي سلطنت جي جنم، يورپي طاقت طور روس جي اڀار ۽ جديد روسي تاريخ جي شروعات سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Sobchak |first=Anatoly |title=Город четырех революций – Дух преобразования... |language=ru}}</ref> 1712ع کان 1918ع تائين هي [[روس جي زارشاهي]] ۽ پوءِ [[روسي سلطنت]] جي گاديءَ جو هنڌ رهيو، صرف 1728ع کان 1730ع تائين ٿوري عرصي لاءِ گادي وري ماسڪو منتقل ڪئي وئي هئي.<ref>{{Cite web |title=18th Century in the Russian history |url=https://rusmania.com/history-of-russia/18th-century}}</ref> 1917ع جي [[آڪٽوبر انقلاب]] کان پوءِ [[بالشويڪ]] حڪومت ماسڪو منتقل ٿي وئي. 1924ع ۾ [[ولاديمير لينن]] جي وفات کان پوءِ شهر جو نالو ''لينن گراڊ'' رکيو ويو. [[ٻي عالمي جنگ]] دوران شهر [[لينن گراڊ جو گهيرو|لينن گراڊ جي گهيري]] جو مرڪز رهيو، جيڪو انساني تاريخ جي سڀ کان هولناڪ گهيرائن مان هڪ هو. جون 1991ع ۾، [[سوويت يونين]] جي خاتمي کان ٿورو اڳ، شهر ۾ ٿيل عوامي ريفرنڊم ۾ اڪثريت ووٽرن شهر جو اصل نالو ''سينٽ پيٽرسبرگ'' بحال ڪرڻ جي حمايت ڪئي. سينٽ پيٽرسبرگ کي روس جو ثقافتي مرڪز سمجهيو وڃي ٿو، ۽ 2018ع ۾ هتي 15 ملين کان وڌيڪ سياحن آمد ڪئي.<ref>{{Cite web |title=Saint Petersburg Tourism – A Look At The Growth of Tourism in Russia's Northern Capital |url=https://www.st-petersburg-essentialguide.com/st-petersburg-tourism.html}}</ref><ref>{{Cite web |last=Fes |first=Nick |date=4 February 2019 |title=Saint Petersburg: Number Of Tourists Increased As Well As The Black Market |url=https://www.tourism-review.com/number-of-tourists-in-saint-petersburg-went-up-news10930}}</ref> هي روس ۽ يورپ جو اهم معاشي، سائنسي ۽ سياحتي مرڪز پڻ آهي. جديد دور ۾ هن شهر کي ''روس جي اترين گادي'' (Northern Capital of Russia) پڻ چيو وڃي ٿو. هتي [[روس جي آئيني عدالت]]، [[روسي فيڊريشن جي صدر جي هيرالڊڪ ڪائونسل]]، [[روس جي قومي ڪتبخانو]]، [[روسي بحري فوج]] جو هيڊڪوارٽر ۽ [[لينن گراڊ فوجي ضلعو]] قائم آهن. شهر جو [[سينٽ پيٽرسبرگ جو تاريخي مرڪز ۽ لاڳاپيل يادگار]] [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ]] ۾ شامل آهي. هتي دنيا جي وڏن عجائب گهرن مان هڪ [[هرميٽيج ميوزيم]]، يورپ جي سڀ کان اوچي عمارت [[لختا سينٽر]]، ۽ [[2018 فيفا ورلڊ ڪپ]] ۽ [[يوئيفا يورو 2020]] جا ڪجهه مقابلا پڻ منعقد ڪيا ويا. == نالي جو بڻياد == {{Stack|[[File:Peter der-Grosse 1838.jpg|upright|thumb|جيتوڻيڪ شهر جو نالو اصل ۾ زار [[پيٽر اعظم]] جي نالي تي نه رکيو ويو هو، پر [[پهرين عالمي جنگ]] دوران سندس اعزاز ۾ جرمن ٻوليءَ جي اثر واري نالي ”پيٽرسبرگ“ کي بدلائي ”پيٽروگراڊ“ رکيو ويو.]]}} زار [[پيٽر اعظم]] جو [[نالي جو ڏينهن]] 29 جون تي ٿيندو آهي،<ref>{{Cite book |last=Погосян |first=Елена |url=<!-- should be in https://sites.ualberta.ca/~pogosjan/public/pdf/PeterI_Arhitekt.pdf, but between PDF pages 172 and 173, book pages 284-343 are omitted for some reason --> |title= |date=2001 |publisher=Искусство-СПБ |isbn=5-210-01556-4 |page=333 |language=ru |script-title=ru:Петр I — архитектор российской истории |chapter=Часть III. Конец петровской эпохи : Глава 2. Имперский календарь в правление Петра II и Анны Иоанновны : [§ 1.] Имперский календарь при Петре II: московская и петербургская версии |id=[[Google Books]] [https://www.google.com/books/edition/%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80_%D0%98_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80_%D1%80%D0%BE%D1%81/RpUfAQAAMAAJ?gbpv=1&bsq=%2229%20%D0%B8%D1%8E%D0%BD%D1%8F%22%20%22%D0%A2%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%82%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%20%D0%95%D0%98%D0%92%22 RpUfAQAAMAAJ]. |chapter-url=https://www.ualberta.ca/~pogosjan/peter/paragraf1_2_3.html |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20150727183122/http://www.ualberta.ca/%257Epogosjan/peter/paragraf1_2_3.html |archive-date=2015-07-27}}</ref> جنهن ڏينهن [[روسي آرٿوڊوڪس چرچ]] رسولن [[سينٽ پيٽر|پيٽر]] ۽ [[پولس رسول|پولس]] جي ياد ملهائيندي آهي. سندن نالن سان منسوب ننڍڙي ڪاٺيءَ جي گرجاگھر جي [[تقديس]]، جنهن جي اڏاوت [[قلعي]] سان گڏ شروع ٿي هئي، انهن ٻنهي کي [[پيٽر ۽ پال قلعو|پيٽر ۽ پال قلعي]] جا آسماني سرپرست بڻايو، جڏهن⁠ته سينٽ پيٽر ساڳئي وقت سڄي شهر جو [[نالي جو ماخذ]] بڻيو. جون 1703ع ۾ جڏهن پيٽر اعظم هن هنڌ جو نالو سينٽ پيٽر جي نالي تي رکيو، تڏهن هن سرڪاري هجي مقرر ڪندڙ ڪو الڳ حڪم جاري نه ڪيو؛ پاڻ پنهنجن خطن ۾ به مختلف صورتون استعمال ڪندو هو، جهڙوڪ سينڪٽ پيٽرس برڪ (Санктьпетерсьбурк)، جيڪا [[جرمن ٻولي]] جي سينڪٽ پيٽرس برگ سان مشابهت رکندڙ هئي، ۽ سينٽ پيٽر برک (Сантпитербурх)، جيڪا [[ڊچ ٻولي]] جي سنٽ پئيٽرس برگ سان مشابهت رکندڙ هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ پيٽر اعظم گهڻ ٻولي ڄاڻندڙ ۽ هالينڊ جو مداح هو. بعد ۾ شهر جو نالو معياري بڻائي [[روسي ٻولي|روسيائي]] صورت سينڪٽ پيٽرس برگ (Санкт-Петербург) اختيار ڪئي وئي.<ref>{{Cite news |date=13 June 1991 |title=Leningrad, Petersburg and the Great Name Debate |url=https://www.nytimes.com/1991/06/13/world/leningrad-petersburg-and-the-great-name-debate.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180123091001/http://www.nytimes.com/1991/06/13/world/leningrad-petersburg-and-the-great-name-debate.html |archive-date=23 January 2018 |access-date=29 January 2018 |work=The New York Times}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Masters |first1=Tom |url=https://books.google.com/books?id=HeJzBgAAQBAJ&q=saint+petersburg+named+after+dutch&pg=PT395 |title=Lonely Planet St Petersburg |last2=Richmond |first2=Simon |date=2015 |publisher=[[Lonely Planet]] |isbn=978-1-7436-0503-5 |access-date=15 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230902073409/https://books.google.com/books?id=HeJzBgAAQBAJ&q=saint+petersburg+named+after+dutch&pg=PT395 |archive-date=2 September 2023 |url-status=live |via=Google Books}}</ref><ref name="Pospelov">{{Cite book |last=Поспелов |first=Е. М. |title=Имена городов: вчера и сегодня (1917—1992): Топонимический словарь |publisher=Русские словари |year=1993 |location=Москва |page=128 |trans-title=City names: yesterday and today (1917–1992): Toponymic dictionary}}</ref> انگريزيءَ ۾ شهر جي نالي جي هڪ اڳوڻي هجي ''سينٽ پيٽرسبرگ'' هئي. اها هجي اڃا تائين لنڊن جي [[بيز واٽر]] علائقي ۾ [[سينٽ صوفيا ڪيٿيڊرل، لنڊن|سينٽ صوفيا ڪيٿيڊرل]] ڀرسان واقع [[سينٽ پيٽرسبرگ پليس|هڪ گهٽي]] جي نالي ۾ محفوظ آهي، جنهن جو نالو 1814ع ۾ زار جي لنڊن دوري جي ياد ۾ رکيو ويو هو.<ref>{{Cite book |last=Bonavia |first=Michael |title=London Before I Forget |url=https://archive.org/details/londonbeforeifor0000bona |date=1990 |publisher=The Self-Publishing Association Ltd |isbn=1-8542-1082-3 |page=[https://archive.org/details/londonbeforeifor0000bona/page/72 72]}}</ref> ٽن [[لفظي پاڙ|لفظي پاڙن]] مان ٺهيل 14 يا 15 اکرن وارو نالو عام استعمال لاءِ ڊگهو ۽ ڏکيو ثابت ٿيو، تنهنڪري ان جون ڪيتريون مختصر صورتون رائج ٿيون. شهر جو پهريون جنرل گورنر [[اليگزينڊر ڊانيلوويچ مينشيڪوف|مينشيڪوف]] شايد پيٽرسبرگ جي پهرين عرف جو به باني هو، جيڪو شهر کي پيٽري چوندو هو. نالي جي ڄاتل [[روسي هجي]] کي مڪمل طور معياري ٿيڻ ۾ ڪجهه سال لڳا. 1740ع واري ڏهاڪي ۾ [[ميخائيل لومونوسوف]] يوناني پيٽروپولس مان نڪتل روسيائي صورت پيٽروپول استعمال ڪئي. ان ئي دور ۾ ''پٽروپول'' جي صورت پڻ ملي ٿي.<ref name="nester">Nesterov, V. ''Знаешь ли ты свой город'' ("Do you know your city?"). Leningrad, 1958, p. 58.</ref> آخرڪار ”''سينڪٽ-''“ اڳياڙي جو استعمال، سرڪاري دستاويزن کان سواءِ، گهٽجي ويو، جڏهن⁠ته ٽن اکرن واري اختصار "{{lang|ru|СПб|italic=no}}" ({{lang|ru-latn|SPb}}) جو استعمال تمام گهڻو عام ٿيو. [[File:St Petersburg port entrance cropped.jpg|left|thumb|1924ع کان 1991ع تائين شهر کي ”لينن گراڊ“ سڏيو ويندو هو. سينٽ پيٽرسبرگ بندرگاهه جي داخلي دروازي جي هن تصوير ۾ پراڻو لينن گراڊ وارو نشان نظر اچي ٿو.]] 19هين صديءَ جي شروعات ۾ شهر جي نالي جي هڪ [[سلاوي ٻولين|سلاويائي]] صورت ''پيٽروگراڊ''. سامهون آئي،{{Efn|name=orth|[[روسي هجي جون سڌارا#انقلاب کان پوءِ واري سڌارا|1918ع کان اڳ واري روسي هجي]] ۾ اهي نالا Санктпетербург'''ъ''' ۽ Петроград'''ъ''' صورتن ۾، آخري [[سخت نشاني]] سان، لکيا ويندا هئا.}} جنهن کي [[اليگزينڊر پشڪن]] پڻ استعمال ڪيو.<ref>{{Cite book |title=Словарь языка Пушкина. Том третий. О – Р |publisher=Азбуковник |year=2000 |location=Москва |pages=351 |editor-last=Виноградов |editor-first=В. В. |editor-link=Viktor Vinogradov }}</ref> پر سرڪاري طور نالو رڳو {{OldStyleDate|31 August|1914|18 August}} تي، [[پهرين عالمي جنگ|جرمني سان جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ، زار [[نيڪولس ٻيون|نيڪولس ٻئي]] بدلائي ''پيٽروگراڊ'' رکيو، جيئن جرمن ٻوليءَ جا لفظ سينڪٽ ۽ برگ ختم ڪيا وڃن.<ref name="vokrugsveta.ru">{{Cite web |title=Петроград – Энциклопедия "Вокруг света" |url=http://www.vokrugsveta.ru/encyclopedia/?title=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301190326/https://www.vokrugsveta.ru/encyclopedia/?title=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4 |archive-date=1 March 2021 |access-date=23 April 2017 |website=Vokrugsveta.ru}}</ref> جيئن ⁠تہ ”سينٽ“ اڳياڙي ختم ڪئي وئي،<ref>{{Cite web |title=31 August 1914 St.Petersburg renamed to Petrograd |url=http://radiokarnaval.ru/news/show/3042?radio=bd09712698pcpirbfrg1bjne86 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110825131522/http://radiokarnaval.ru/news/show/3042?radio=bd09712698pcpirbfrg1bjne86 |archive-date=25 August 2011 |access-date=14 January 2011 |language=ru}}</ref> تنهنڪري هن فيصلي سان شهر جو نالي سان نسبت رکندڙ شخص ۽ سرپرست به سينٽ پيٽر کان بدلجي شهر جي باني پيٽر اعظم ڏانهن منسوب ٿي ويو.<ref name="Pospelov"/> 26 جنوري 1924ع تي، [[ولاديمير لينن جي وفات]] کان ٿورو پوءِ، شهر جو نالو ''لينن گراڊ'' (Ленинград)، يعني ”لينن جو شهر“ رکيو ويو. 6 سيپٽمبر 1991ع تي [[1991ع لينن گراڊ ميونسپل چونڊون#نالي جي تبديليءَ بابت ريفرنڊم|شهرگير ريفرنڊم]] ذريعي اصل نالو ''سينڪٽ پيٽربرگ'' بحال ڪيو ويو. اڄ انگريزيءَ ۾ شهر کي ''سينٽ پيٽرسبرگ'' چيو وڃي ٿو. شهر جا رهواسي عام طور ان کي مختصر عرف ''پيٽر'' چوندا آهن. [[File:Admiralty Embankment of Neva River in Saint Petersburg during the White nightsIMG 4236.JPG|thumb|[[نيوا]] جو ڪنارو، 22 جون 2013ع تي رات 11:11 وڳي]] [[آڪٽوبر انقلاب]] کان پوءِ ''ڳاڙهو پيٽروگراڊ'' جو نالو اخبارن ۽ ٻين ڇپيل مواد ۾ اڪثر استعمال ٿيندو رهيو، تان جو جنوري 1924ع ۾ شهر جو نالو ''لينن گراڊ'' رکيو ويو. تاريخي نالو بحال ڪرڻ بابت [[1991ع لينن گراڊ ميونسپل چونڊون#نالي جي تبديليءَ بابت ريفرنڊم|ريفرنڊم]] 12 جون 1991ع تي ٿيو، جنهن ۾ 55 سيڪڙو ووٽرن ''سينٽ پيٽرسبرگ'' ۽ 43 سيڪڙو ووٽرن ''لينن گراڊ'' جي حق ۾ ووٽ ڏنو. شهر جو نالو ''پيٽروگراڊ'' رکڻ جو ڪو اختيار موجود نه هو. نالي جي تبديلي 6 سيپٽمبر 1991ع تي سرڪاري طور لاڳو ٿي.<ref name="Orttung">{{Cite book |last=Orttung |first=Robert W. |title=From Leningrad to Saint Petersburg |publisher=Palgrave Macmillan |year=1995 |isbn=978-0-3121-2080-1 |location=London and New York |pages=273–277 |chapter=Chronology of Major Events |access-date=15 October 2020 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=UjbaxYyS2MYC&q=From+Leningrad+to+Saint+Petersburg |archive-url=https://web.archive.org/web/20230902073310/https://books.google.com/books?id=UjbaxYyS2MYC&q=From+Leningrad+to+Saint+Petersburg |archive-date=2 September 2023 |url-status=live}}</ref> البت شهر جي چوڌاري واقع [[لينن گراڊ اوبلاست]] جو نالو اڃا تائين لينن گراڊ ئي آهي. گاديءَ جو درجو پيٽرسبرگ کي ڏيڻ کان پوءِ به [[ماسڪو]] ”گاديءَ“ جو لقب مڪمل طور نه ڇڏيو، ۽ لڳ ڀڳ 200 سالن تائين ان کي ''پيرووپريسٽولنايا''، يعني ”پهريون تخت وارو شهر“ سڏيو ويندو رهيو. پيٽرسبرگ لاءِ برابر حيثيت رکندڙ لقب ”اتر واري گادي“ هاڻي ٻيهر عام ٿي چڪو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيترائي وفاقي ادارا ماسڪو کان سينٽ پيٽرسبرگ منتقل ڪيا ويا آهن. سوويت دور ۾ استعمال ٿيندڙ رسمي لقب، جهڙوڪ ”ٽن انقلابن جو شهر“ ۽ ”آڪٽوبر انقلاب جو پينگهو“، [[روس جي تاريخ|قومي تاريخ]] جي انهن اهم واقعن ڏانهن اشارو ڪن ٿا، جيڪي هن شهر ۾ پيش آيا. ''پيٽروپولس'' شهر جي نالي جو [[يوناني ٻولي]] ۾ ترجمو آهي ۽ هڪ وضاحتي نالو پڻ آهي؛ Πέτρωμα يوناني ٻوليءَ ۾ ”پٿر“ جي پاڙ آهي، تنهنڪري ”پٿر جو شهر“ ان تعميراتي مواد ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جنهن جو استعمال شهر جي شروعاتي سالن کان اڏاوت ۾ لازمي ڪيو ويو هو.<ref name="nester"/> جديد يونانيءَ ۾ شهر جو نالو Αγία Πετρούπολη (''ايجيا پيٽروپولي'') آهي.<ref>{{Cite web |date=22 December 2020 |title=Some non-official names of Saint Petersburg |url=https://www.ruslinguaschool.com/post/saint-petersburg |website=ruslinguaschool.com |access-date=2025-04-08 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210616171405/https://www.ruslinguaschool.com/post/saint-petersburg |archive-date=2021-06-16}}</ref> سينٽ پيٽرسبرگ کي روايتي طور روسين پاران ”يورپ ڏانهن دري“ ۽ ”اولهه ڏانهن دري“ پڻ سڏيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |date=2 June 2022 |title=Russia won't close Tsar Peter's 'window to Europe', Kremlin says |url=https://www.reuters.com/world/europe/russia-does-not-plan-close-window-europe-kremlin-says-2022-06-02 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220707140918/https://www.reuters.com/world/europe/russia-does-not-plan-close-window-europe-kremlin-says-2022-06-02 |archive-date=7 July 2022 |access-date=7 July 2022 |website=[[رائٽرز]] |quote=Peter, who ruled from 1682 to 1725, oversaw Russia's transformation into a major European power and founded the city of Saint Petersburg, dubbed Russia's "window to Europe".}}</ref><ref>{{Cite web |last=Glancey |first=Jonathan |date=24 May 2003 |title=Window on the west |url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2003/may/24/architecture.artsfeatures |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220707140916/https://www.theguardian.com/artanddesign/2003/may/24/architecture.artsfeatures |archive-date=7 July 2022 |access-date=7 July 2022 |website=[[دي گارجين]]}}</ref> هي شهر دنيا جو هڪ ملين کان وڌيڪ آبادي وارو [[دنيا جون سڀ کان اتر ۾ واقع جايون#شهر ۽ آباديون|سڀ کان اتر وارو وڏو شهر]] آهي. ڪيترين ئي واهن ۽ پاڻيءَ جي گذرگاهن سبب ان کي اڪثر ”[[اتر جو وينس]]“ يا ”روسي [[وينس]]“ به چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر دلدلي زمين ۽ پاڻيءَ مٿان اڏيل آهي. ان کان علاوه، شهر جي معماري ۽ ثقافت تي اولهه يورپ جو گهرو اثر آهي،{{Efn|''ڏسو'' {{slink|معماري جي تاريخ#نشاة ثانيه}}، [[روس جي معماري]]، [[اولهه جي ثقافت]]، [[يورپ جي ثقافت]] ۽ [[روس جي ثقافت]]}} جيڪو شهر جي روسي ورثي سان گڏيل صورت ۾ نظر اچي ٿو.<ref>{{Cite web |title=St. Petersburg |url=http://www.ecstudyabroad.net/stpetersburg |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415205546/http://www.ecstudyabroad.net/stpetersburg |archive-date=15 April 2019 |access-date=15 April 2019 |publisher=European Council}}</ref><ref>{{Cite web |title=Reise nach St. Petersburg – 6 Tage &#124; Gruppen- und maßgeschneiderte Touren &#124; Pauschalreisen nach Russland |url=https://www.russlanderleben.de/de/display_tour/discover_the_beauty_of_the_russian_venice.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415205546/https://www.russlanderleben.de/de/display_tour/discover_the_beauty_of_the_russian_venice.html |archive-date=15 April 2019 |access-date=15 April 2019 |website=Russlanderleben.de}}</ref><ref>{{Cite web |title=Winter in St. Petersburg |url=https://www.autentic-distribution.com/68/pid/255/Winter-in-St-Petersburg.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505161650/https://www.autentic-distribution.com/68/pid/255/Winter-in-St-Petersburg.htm |archive-date=5 May 2021 |access-date=18 April 2019 |website=Autentic-distribution.com}}</ref> سينٽ پيٽرسبرگ جو هڪ ٻيو عرف ”[[اڇي رات (فلڪيات)|اڇين راتين جو شهر]]“ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ [[قطبي علائقو|قطبي علائقي]] جي ويجهو هجڻ سبب اونهاري ۾ لڳ ڀڳ هڪ مهيني تائين رات جو آسمان مڪمل طور اونداهو نه ٿيندو آهي.<ref>{{Cite book |last=Doka, Konstantin Afanasʹevich |title=Saint Petersburg : the city of the white nights |url=https://archive.org/details/saintpetersburgc0000doka |date=1997 |publisher=P-2 Art Publishers |others=Doka, Natalʹi︠a︡ Aleksandrovna., Vesnin, Sergeĭ., Williams, Paul |isbn=5-8909-1031-0 |location=St. Petersburg |oclc=644640534}}</ref><ref>{{Cite web |date=31 July 2018 |title=The City of White Nights – Saint Petersburg |url=https://designcollector.net/likes/the-city-of-white-nights-saint-petersburg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190718174859/https://designcollector.net/likes/the-city-of-white-nights-saint-petersburg |archive-date=18 July 2019 |access-date=13 June 2019 |website=Designcollector}}</ref> پنهنجي شاهانه ۽ شاندار معماريءَ سبب شهر کي اڪثر ”اتر جو [[پالميرا]]“ پڻ چيو ويندو آهي.<ref>{{Cite journal |last=Olivia |first=Griese |date=January 2005 |title="Palmyra des Nordens": St. Petersburg – eine nordosteuropäische Metropole? |journal=Jahrbücher für Geschichte Osteuropas |publisher=[[Franz Steiner Verlag]] |volume=53 |pages=349–362 |jstor=41051447 |number=3}}</ref> {{Clear|left}} ==تاريخ== {{Main|سينٽ پيٽرسبرگ جي تاريخ}} {{For timeline}} ===شاهي دور (1703ع–1917ع)=== [[File:Kungsboken-karta-sankt-petersburg.jpg|thumb|upright|پيٽر ۽ پال قلعو، 1722ع]] [[File:Map spb 1744 high.jpg|right|thumb|سينٽ پيٽرسبرگ، 1744ع]] [[File:SPB Nevsky Prospekt from Police Bridge to City Duma, photochrome 1896-1897.jpg|thumb|19هين صديءَ جي آخر ۾ ريسٽورنٽ ليجون مان نيوسڪي پروسپيڪٽ جو منظر]] سويڊني آبادڪارن 1611ع ۾ [[نيوا ندي]] جي ڇوڙ وٽ [[نيئنسڪانس]] نالي هڪ قلعو تعمير ڪيو، جنهن کي بعد ۾ [[انگرمين لينڊ]] سڏيو ويو. قلعي جي چوڌاري نيئن نالي هڪ ننڍڙو شهر آباد ٿيو. 17هين صديءَ کان اڳ هن علائقي ۾ [[بالٽڪ فني قومون|فني نسل]] جا [[ازھوريائي]] ۽ [[ووٽيائي]] رهندا هئا. سويڊني راڄ دوران [[انگرين فِن]] [[ڪيريليا (تاريخي صوبو)|ڪيريليا]] ۽ [[ساوونيا (تاريخي صوبو)|ساوونيا]] مان لڏي هتي اچي آباد ٿيا. ان کان علاوه هتي ايسٽونيا، [[ڪيريليائي]]، روسي ۽ جرمن آبادي پڻ موجود هئي.<ref>{{Cite web |title=Inkerinmaa |url=https://inkerilaiset.finlit.fi/inkerinmaan-historia/inkerinmaa |access-date=2024-04-08 |website=Inkeriläiset |publisher=Suomalaisen kirjallisuuden seura}}</ref><ref>{{Cite web |title=Inkerikot ja vatjalaiset |trans-title=Izhorians and Votians |url=https://inkerilaiset.finlit.fi/inkerinmaan-historia/inkerikot-ja-vatjalaiset |access-date=2024-04-08 |website=Inkeriläiset |publisher=Suomalaisen kirjallisuuden seura}}</ref> [[File:Bronze Horseman 02.jpg|right|thumb|''[[برونز هارس مين]]''، پيٽر اعظم جو يادگار]] 17هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[پيٽر اعظم]]، جيڪو سامونڊي سفر ۽ بحري معاملن ۾ گهري دلچسپي رکندو هو، چاهيو ته روس کي اهڙو سامونڊي بندرگاهه ملي، جنهن وسيلي يورپ جي ٻين ملڪن سان واپار ڪري سگهجي.<ref name="wilson82">{{Cite book |last=Wilson |first=Derek |url=https://books.google.com/books?id=N-K6Fp445CIC&q=maritime&pg=PA150 |title=Peter the Great |date=2010 |publisher=Macmillan |isbn=978-1-4299-6467-8 |page=82 |access-date=25 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230902073301/https://books.google.com/books?id=N-K6Fp445CIC&q=maritime&pg=PA150 |archive-date=2 September 2023 |url-status=live}}</ref> ان وقت روس جو مکيه بندرگاهه [[آرخانگيلسڪ]] هو، جيڪو ڏور اتر ۾ [[اڇو سمنڊ|اڇي سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع هو ۽ سياري ۾ برف سبب ٻيڙين جي آمدرفت لاءِ بند ٿي ويندو هو. {{OldStyleDate|12 مئي|1703|1 مئي}} تي [[عظيم اتر واري جنگ]] دوران پيٽر نيئنسڪانس تي قبضو ڪيو ۽ جلد ئي پراڻي قلعي جي جاءِ تي نئون قلعو تعمير ڪرايو.<ref>{{Cite book |last=Williams |first=Harold |url=https://archive.org/details/bub_gb_UMJoAAAAMAAJ |title=Russia of the Russians |publisher=Pitman & Sons |year=1914 |page=[https://archive.org/details/bub_gb_UMJoAAAAMAAJ/page/n45 33] |access-date=12 February 2016}}</ref> {{OldStyleDate|27 مئي|1703|16 مئي}} تي،<ref name="hughes66">{{Cite book |last=Hughes |first=Lindsey |title=Peter the Great: a Biography |publisher=Yale University Press |year=2004 |isbn=978-0-3001-0300-7 |page=66}}</ref> [[فن لينڊ جي نار]] کان لڳ ڀڳ {{Convert|5|km|0|abbr=on}} اندر [[خرگوش ٻيٽ (سينٽ پيٽرسبرگ)|زايچي (خرگوش) ٻيٽ]] تي هن [[پيٽر ۽ پال قلعو]] جو بنياد وڌو، جيڪو نئين شهر جي پهرين سرن ۽ پٿر جي عمارت بڻيو.<ref name="spenc">{{Cite web |title=Peter and Paul Fortress |url=http://www.saint-petersburg.com/museums/peter-paul-fortress.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080720042332/http://www.saint-petersburg.com/museums/peter-paul-fortress.asp |archive-date=20 July 2008 |access-date=19 June 2009 |publisher=Saint Petersburg.com}}</ref> هي شهر سڄي روس مان آندل [[زرعي غلامي|جبري ڀرتي ڪيل هارين (سرفن)]] جي محنت سان تعمير ڪيو ويو؛ ڪجهه سالن دوران [[اليگزينڊر ڊانيلوويچ مينشيڪوف]] جي نگرانيءَ هيٺ ڪيترائي سويڊني [[جنگي قيدي]] پڻ ڪم تي لڳايا ويا.<ref>{{Cite web |date=17 October 2005 |title=Consulate General of Sweden – Sweden and Saint Petersburg |url=http://www.swedenabroad.com/Page____41937.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090108171800/http://www.swedenabroad.com/Page____41937.aspx |archive-date=8 January 2009 |access-date=6 January 2009 |publisher=Swedenabroad.com}}</ref> شهر جي اڏاوت دوران هزارين سرف فوت ٿي ويا.<ref>{{Cite web |date=20 January 2012 |title=St Petersburg: Paris of the North or City of Bones? – Europe – World – The Independent |url=http://www.independent.co.uk/news/world/europe/st-petersburg-paris-of-the-north-or-city-of-bones-407069.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120120215411/http://www.independent.co.uk/news/world/europe/st-petersburg-paris-of-the-north-or-city-of-bones-407069.html |archive-date=20 January 2012 |access-date=2 July 2022 |website=[[Independent.co.uk]]}}</ref> بعد ۾ هي شهر [[سينٽ پيٽرسبرگ گورنري]] جو مرڪز بڻيو. پيٽر 1712ع ۾، [[نيسٽاڊ جي معاھدي]] (1721ع) کان نَوَ سال اڳ، گاديءَ جو هنڌ ماسڪو مان سينٽ پيٽرسبرگ منتقل ڪيو. هن 1704ع کان ئي سينٽ پيٽرسبرگ کي رياست جي گادي يا حڪومت جي مرڪز طور بيان ڪرڻ شروع ڪيو هو.<ref name="wilson82"/> شهر جي شروعاتي سالن ۾ ان جي ترقي پيٽر ۽ پال قلعي جي ڀرسان نيوا جي ساڄي ڪناري تي ٽرينيٽي اسڪوائر جي چوڌاري ٿي. پر جلد ئي شهر کي منظم منصوبي موجب وڌايو ويو. 1716ع تائين سوئس-اطالوي معمار [[ڊومينيڪو ٽريزيني]] اهڙو منصوبو تيار ڪيو، جنهن موجب شهر جو مرڪز [[واسليئوسڪي ٻيٽ]] تي هجي ۽ ان جون گهٽيون واهن جي مستطيل ڄار جي صورت ۾ هجن. جيتوڻيڪ اهو منصوبو مڪمل نه ٿيو، پر اڄ به گهٽين جي ترتيب مان ان جا نشان ڏسي سگهجن ٿا. 1716ع ۾ پيٽر اعظم فرانسيسي معمار [[ژان-باتيست اليگزاندر لي بلون]] کي سينٽ پيٽرسبرگ جو وڏو [[معمار]] مقرر ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Jean-Baptiste Le Blond, architect in St.&nbsp;Petersburg, Russia |url=http://www.saint-petersburg.com/famous-people/jean-baptiste-le-blond |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816161240/http://www.saint-petersburg.com/famous-people/jean-baptiste-le-blond |archive-date=16 August 2016 |access-date=1 July 2016 |publisher=saint-petersburg.com}}</ref> ٽريزيني ۽ ٻين معمارن پاران ترقي ڏنل [[پيٽرين باروڪ]] طرزِ تعمير، جنهن جا نمايان مثال [[مينشيڪوف محل (سينٽ پيٽرسبرگ)|مينشيڪوف محل]]، [[ڪنسٽ ڪيمرا]]، [[سينٽس پيٽر ۽ پال ڪيٿيڊرل، سينٽ پيٽرسبرگ|پيٽر ۽ پال ڪيٿيڊرل]] ۽ [[ٻارهن ڪاليجيا]] آهن، 18هين صديءَ جي شروعاتي شهر جي [[معماري]] تي غالب رهيو. 1724ع ۾ پيٽر اعظم [[روسي سائنس اڪيڊمي|سائنس اڪيڊمي]]، [[سينٽ پيٽرسبرگ اسٽيٽ يونيورسٽي|يونيورسٽي]] ۽ علمي [[جمنازيم (اسڪول)|جمنازيم]] قائم ڪيا. 1725ع ۾ [[پيٽر اعظم#بيماري ۽ وفات|پيٽر اعظم]] 52 ورهين جي عمر ۾ وفات ڪري ويو. روس کي جديد بڻائڻ بابت سندس ڪوششن جي [[روسي اشرافيه]] مخالفت ڪئي. سندس حياتيءَ ۾ ڪيترائي قاتلاڻا حملا ٿيا ۽ سندس پنهنجي پٽ سان لاڳاپيل غداريءَ جو هڪ مشهور ڪيس به سامهون آيو.<ref>{{cite book |first=Matthew S. |last=Anderson |title=Peter the Great |location=London |publisher=Thames & Hudson |date=1978 |via=Internet Archive |url=https://archive.org/details/petergreat0000ande_f9g0/page/n5/mode/2up}}{{Page needed|date=May 2026}}</ref> 1728ع ۾ [[روس جو پيٽر ٻيون|پيٽر ٻيون]] گاديءَ جو هنڌ ٻيهر ماسڪو منتقل ڪيو، پر صرف چار سال پوءِ، 1732ع ۾، راڻي [[روس جي اينا|اينا]] جي دور ۾ سينٽ پيٽرسبرگ کي ٻيهر [[روسي سلطنت]] جي گادي قرار ڏنو ويو. اهو ايندڙ 186 سالن تائين [[رومانوف خاندان]]، [[روسي بادشاهن جي فهرست|روسي زارن]] جي شاهي درٻار ۽ روسي حڪومت جو مرڪز رهيو، تان جو 1917ع جي [[روسي انقلاب|ڪميونسٽ انقلاب]] آيو. 1736ع ۽ 1737ع ۾ شهر کي تباهه ڪندڙ باهن جو منهن ڏسڻو پيو. تباهه ٿيل علائقن جي ٻيهر تعمير لاءِ [[برکهارڊ ڪرسٽوف فان منخ]] جي سربراهيءَ ۾ هڪ ڪميٽي 1737ع ۾ نئون منصوبو تيار ڪيو. شهر کي پنج ضلعن ۾ ورهايو ويو ۽ مرڪز کي نيوا ۽ [[فونتانڪا]] جي وچ واري ايڊمرلٽي ضلعي ڏانهن منتقل ڪيو ويو. [[File:Дворцовая_площадь_Санкт-Петербурга._Вид_из_Эрмитажа..JPG|thumb|[[محلاتي چوڪ]]، جنهن جي پسمنظر ۾ [[جنرل اسٽاف بلڊنگ (سينٽ پيٽرسبرگ)|جنرل اسٽاف آرچ ۽ عمارت]] نظر اچي ٿي. روسي سلطنت جي مکيه چوڪ طور هتي ڪيترائي تاريخي واقعا پيش آيا.]] شهر ٽن شعاعي رستن جي چوڌاري وڌيو، جيڪي [[ايڊمرلٽي، سينٽ پيٽرسبرگ|ايڊمرلٽي عمارت]] وٽ اچي ملن ٿا. اهي اڄ [[نيوسڪي پروسپيڪٽ]] (شهر جي [[مکيه گهٽي]])، [[گوروخووايا گهٽي]] ۽ [[ووزنيسينسڪي پروسپيڪٽ]] جي نالن سان سڃاتا وڃن ٿا. شهر جي پهرين سٺ سالن تائين [[باروڪ معماري]] غالب رهي، جنهن جو عروج [[ايلزبيٿي باروڪ]] جي صورت ۾ ظاهر ٿيو، جنهن جا سڀ کان نمايان مثال اطالوي معمار [[بارتولوميو راستريلي]] جا شاهڪار، جهڙوڪ [[سياري جو محل]]، آهن. 1760ع واري ڏهاڪي کان پوءِ باروڪ طرز جي جاءِ [[نوڪلاسيڪي معماري]] والاري. 1762ع ۾ قائم ٿيل ”ماسڪو ۽ سينٽ پيٽرسبرگ جي پٿر وارين عمارتن واري ڪميشن“ حڪم ڏنو ته شهر جي ڪا به عمارت سياري جي محل کان اوچي نه هجي ۽ عمارتن جي وچ ۾ وٿي ڇڏڻ تي به پابندي وڌي. [[ڪيٿرين اعظم]] جي حڪومت (1760ع–1780ع) دوران نيوا جي ڪنارن کي [[گرينائيٽ]] جي مضبوط بندن سان سينگاريو ويو. تنهن هوندي به، نيوا تي پهريون مستقل پل، [[بشارت پل]]، 1850ع ۾ کولڻ جي اجازت ملي. ان کان اڳ رڳو [[پونٽون پل]] استعمال ٿيندا هئا. [[اوڀودني واهه]] (1769ع–1833ع) شهر جي ڏاکڻي حد بڻجي ويو. هن دور جا مشهور نوڪلاسيڪي ۽ [[ايمپائر طرز]] جا معمار هي هئا: * [[ژان-باتيست والين ڊي لا موٿ]] ( [[امپيريل اڪيڊمي آف آرٽس]]، [[ننڍو هرميٽيج]]، [[گوستيني دوور]]، [[نيو هالينڊ آرچ]]، [[سينٽ ڪيٿرين گرجاگھر (سينٽ پيٽرسبرگ)|سينٽ ڪيٿرين ڪيٿولڪ گرجا]]) * [[انتونيو رينالدي (معمار)|انتونيو رينالدي]] ( [[ماربل محل]]) * [[يوري فيلٽن]] ( [[پراڻو هرميٽيج]]، [[چيسمي گرجا]]) * [[جياڪومو ڪوارينگي]] ( [[روسي سائنس اڪيڊمي]]، [[هرميٽيج ٿيٽر]]، [[يوسپوف محل]]) * [[اندري وورونيخن]] ( [[سينٽ پيٽرسبرگ مائننگ يونيورسٽي]]، [[قازان ڪيٿيڊرل، سينٽ پيٽرسبرگ]]) * [[اندريان زاخاروف]] ( [[ايڊمرلٽي عمارت]]) * [[ژان-فرانسوا ٿاماس ڊي ٿومون]] ( [[واسليئوسڪي ٻيٽ جو اسپٽ]]) * [[ڪارلو روسي (معمار)|ڪارلو روسي]] ( [[يلاگين محل]]، [[روسي ميوزيم|ميخائيلووسڪي محل]]، [[اليگزينڊرين ٿيٽر]]، [[سينيٽ ۽ سيناڊ عمارتون]]، [[جنرل اسٽاف بلڊنگ (سينٽ پيٽرسبرگ)|جنرل اسٽاف بلڊنگ]] ۽ ڪيترين ئي گهٽين ۽ [[شهر جو چوڪ|چوڪن]] جو نقشو) * [[واسيلي اسٽاسوف]] ( [[ماسڪو فتحي دروازو]]، [[ٽرينيٽي ڪيٿيڊرل، سينٽ پيٽرسبرگ]]) * [[اوگسٽ ڊي مونٽفيران]] ( [[سينٽ آئزڪ ڪيٿيڊرل]]، [[اليگزينڊر ستون]]) [[File:Georg Wilhelm Timm - Dekabristen-Aufstand.jpg|thumb|[[ڊسمبرسٽ بغاوت]]، [[سينيٽ اسڪوائر (سينٽ پيٽرسبرگ)|سينيٽ اسڪوائر]]، 26 ڊسمبر 1825ع]] 1810ع ۾ [[روس جو اليگزينڊر پهريون|اليگزينڊر پهريون]] سينٽ پيٽرسبرگ ۾ پهريون اعليٰ انجنيئرنگ تعليمي ادارو، [[فوجي انجنيئرنگ-ٽيڪنيڪل يونيورسٽي]] قائم ڪيو. [[1812ع جي وطن دوست جنگ]] دوران [[نيپولين جي فرانس]] خلاف روس جي فتح جي ياد ۾ ڪيترائي يادگار تعمير ڪيا ويا، جن ۾ [[اوگسٽ ڊي مونٽفيران|مونٽفيران]] جو ٺاهيل [[اليگزينڊر ستون]] (1834ع) ۽ [[ناروا فتحي محراب]] شامل آهن. 1825ع ۾ [[روس جو نڪولس پهريون|نڪولس پهرئين]] جي تخت نشينيءَ کان هڪ ڏينهن پوءِ، شهر جي [[سينيٽ اسڪوائر (سينٽ پيٽرسبرگ)|سينيٽ اسڪوائر]] تي سندس خلاف [[ڊسمبرسٽ بغاوت]] ٿي، جيڪا نيٺ دٻائي وئي. [[File:Admiralty Chart No 2239 Bay and City of Petrograd, Published 1854, Large Corrections 1908.jpg|thumb|1916ع جو پيٽروگراڊ]] 1840ع واري ڏهاڪي کان نوڪلاسيڪي طرز جي جاءِ مختلف [[رومانويت|رومانوي]] طرزِ تعمير ورتي، جيڪا 1890ع تائين غالب رهي. هن دور جا اهم معمار [[اندري اسٽاڪينشنائيڊر]] ( [[ماريئنسڪي محل]]، [[بيلوسيلسڪي-بيلوزرسڪي محل]]، [[نڪولس محل]]، [[نئون ميخائيل محل]]) ۽ [[ڪونسٽنٽين ٿون]] ( [[ماسڪو ريلوي اسٽيشن (سينٽ پيٽرسبرگ)|ماسڪو ريلوي اسٽيشن]]) هئا. [[روس جو اليگزينڊر ٻيون|اليگزينڊر ٻئي]] پاران 1861ع ۾ [[1861ع سرفن جي آزاديءَ واري سڌارو|سرفن جي آزادي]] ۽ [[صنعتي انقلاب]] کان پوءِ ڳوٺاڻن جو وڏو انگ گاديءَ واري شهر ڏانهن لڏي آيو. شهر جي ٻاهرين علائقن ۾ غريب پاڙا پاڻمرادو آباد ٿيندا ويا. آبادي ۽ صنعت جي لحاظ کان سينٽ پيٽرسبرگ ماسڪو کان اڳتي نڪري ويو ۽ يورپ جي وڏن صنعتي شهرن مان هڪ بڻجي ويو، جنهن وٽ [[ڪرونشٽاڊ]] ۾ اهم [[بحري اڏو]]، نيوا ندي ۽ بالٽڪ سمنڊ تي سامونڊي بندرگاهه موجود هو. اصل قلعي [[پيٽر ۽ پال قلعو]] ۽ ان جي [[سينٽس پيٽر ۽ پال ڪيٿيڊرل، سينٽ پيٽرسبرگ|ڪيٿيڊرل]] (1725ع کان [[روسي بادشاهن جي فهرست|روسي شهنشاهن]] جي [[تدفيني خانو|شاهي مقبري]] طور استعمال ٿيندڙ) کي ڏنل [[سينٽ پيٽر|سينٽ پيٽر]] ۽ [[پولس رسول|سينٽ پولس]] جا نالا اتفاق سان پهرين ٻن قتل ٿيل روسي شهنشاهن جا به نالا هئا: [[روس جو پيٽر ٽيون|پيٽر ٽيون]] (1762ع، جيڪو مبينا طور پنهنجي زال [[ڪيٿرين اعظم]] جي سازش ۾ قتل ٿيو) ۽ [[روس جو پال پهريون|پال پهريون]] (1801ع، جنهن کي [[نيڪولائي اليگزينڊرووچ زوبوف]] ۽ ٻين سازش ڪندڙن قتل ڪيو ۽ [[روس جو اليگزينڊر پهريون|اليگزينڊر پهريون]] کي تخت تي ويهاريو). ٽيون شهنشاهه، [[روس جو اليگزينڊر ٻيون|اليگزينڊر ٻيون]]، پڻ 1881ع ۾ سينٽ پيٽرسبرگ ۾ [[ناروڊنايا ووليا]] جي دهشتگردن هٿان قتل ٿيو (ڏسو [[ڇنڊيل رت تي ڇوٽڪاري ڏيندڙ جو گرجاگھر]]). [[1905ع جو روسي انقلاب]] سينٽ پيٽرسبرگ مان شروع ٿيو ۽ تيزيءَ سان سڄي سلطنت ۾ پکڙجي ويو. 1 سيپٽمبر 1914ع تي، [[پهرين عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ، شاهي حڪومت شهر جو نالو ''پيٽروگراڊ'' رکيو،<ref name="vokrugsveta.ru"/> جنهن جي معنيٰ ”پيٽر جو شهر“ آهي، جيئن جرمن لفظ ''[[wikt:Sankt#German|Sankt]]'' ۽ ''[[wikt:Burg#German|Burg]]'' ختم ڪيا وڃن. ===انقلاب ۽ سوويت دور (1917ع–1941ع)=== مارچ 1917ع ۾ [[فيبروري انقلاب]] دوران [[نيڪولس ٻئي جي دستبرداري|نيڪولس ٻئي]] پنهنجي ۽ پنهنجي پٽ جي پاران تخت تان دستبردار ٿيو، جنهن سان روسي بادشاهت ۽ [[رومانوف خاندان]] جي ٽن سؤ سالن کان وڌيڪ عرصي واري حڪمراني پڄاڻيءَ تي پهتي. {{OldStyleDate|7 نومبر|1917|25 آڪٽوبر}} تي [[ولاديمير لينن]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[بالشويڪ|بالشويڪن]] [[سياري جو محل]] تي ڪاهه ڪئي. اهو واقعو پوءِ [[آڪٽوبر انقلاب]] جي نالي سان مشهور ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[روسي عبوري حڪومت|سماجي جمهوريت پسند عبوري حڪومت]] ختم ٿي، سمورو سياسي اختيار [[سوويت (ڪائونسل)|سوويتن]] ڏانهن منتقل ٿيو ۽ [[سوويت يونين جي ڪميونسٽ پارٽي|ڪميونسٽ پارٽي]] اقتدار ۾ آئي.<ref>{{Cite book |last=Wade |first=Rex A. |title=The Russian Revolution, 1917 |url=https://archive.org/details/russianrevolutio0000wade |date=2005 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-5218-4155-0}}{{Page needed|date=November 2019}}</ref> ان کان پوءِ شهر کي ”ٽن انقلابن جو شهر“ وارو نئون وضاحتي لقب مليو،<ref name="russia-travel">{{Cite web |year=2005–2008 |title=The common characteristic of Saint Petersburg |url=http://www.russia-travel.ws/regions/The_common_characteristic |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101127203423/http://www.russia-travel.ws/regions/The_common_characteristic |archive-date=27 November 2010 |access-date=9 February 2011 |publisher=russia-travel.ws}}</ref> جيڪو 20هين صديءَ جي شروعاتي روسي سياسي تاريخ جي ٽن وڏن واقعن ڏانهن اشارو ڪري ٿو. [[File:Desfile-uno-mayo-II--rusia--russianbolshevik00rossuoft.png|thumb|left|[[آڪٽوبر انقلاب|اقتدار سنڀالڻ]] کان ڇهه مهينا پوءِ، 1918ع ۾ [[سياري جو محل]] ڀرسان [[بالشويڪ]] [[مزدورن جو عالمي ڏينهن|پهرين مئي]] ملهائيندي]] سيپٽمبر ۽ آڪٽوبر 1917ع ۾ [[آپريشن البيون]] دوران جرمن فوجن [[اولهه ايسٽونيا جو ٻيٽن وارو مجموعو]] تي حملو ڪيو ۽ پيٽروگراڊ کي بمباري ۽ چڙهائيءَ جو خطرو پيدا ٿيو. 12 مارچ 1918ع تي لينن [[سوويت روس]] جي حڪومت ماسڪو منتقل ڪئي، جيئن اها رياستي سرحد کان پري رهي. [[روسي گهرو ويڙهه]] دوران 1919ع جي وچ ڌاري [[اڇي تحريڪ|روسي ڪميونسٽ مخالف فوجن]]، [[ايسٽونيا جي زميني فوج|ايسٽونيا جي مدد]] سان، شهر تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر [[ليون ٽراٽسڪي]] فوج منظم ڪري کين واپس [[ايسٽونيا]] ڏانهن ڌڪي ڇڏيو. 26 جنوري 1924ع تي، [[ولاديمير لينن جي وفات|لينن جي وفات]] کان پنج ڏينهن پوءِ، پيٽروگراڊ جو نالو بدلائي ''لينن گراڊ'' رکيو ويو.<ref>{{Cite book |last1=Lewis |first1=Jonathan |url=http://archive.org/details/stalintimeforjud00lewi |title=Stalin : a time for judgment |last2=Whitehead |first2=Phillip |date=1990 |publisher=New York : Pantheon Books |isbn=978-0-394-58058-6 |pages=56}}</ref> پوءِ ڪيترين گهٽين ۽ ٻين [[جڳهن جا نالا|جاين جا نالا]] به ساڳئي نموني تبديل ڪيا ويا، ۽ صدين کان هلندڙ تاريخي نالن جي جاءِ تي [[اشتراڪيت|ڪميونسٽ]] اڳواڻن جي نالن سان منسوب نالا رکيا ويا. شهر ۾ لينن جي زندگي ۽ سرگرمين سان لاڳاپيل 230 کان وڌيڪ هنڌ موجود آهن. انهن مان ڪجهه کي عجائب گهرن ۾ تبديل ڪيو ويو،<ref name="Kann">{{Cite book |last=Kann, Pavel Yakovlevich |url=https://books.google.com/books?id=7TIaAAAAIAAJ&q=Lenin%20places%20in%20Leningrad |title=Leningrad: A Short Guide |publisher=Foreign Languages Publishing House |year=1963 |location=Moscow |pages=132–133 |access-date=9 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230902073301/https://books.google.com/books?id=7TIaAAAAIAAJ&q=Lenin%20places%20in%20Leningrad |archive-date=2 September 2023 |url-status=live}}</ref> جن ۾ [[روسي ڪروزر اورورا|ڪروزر ''اورورا'']] پڻ شامل آهي، جيڪو [[آڪٽوبر انقلاب]] جي علامت ۽ [[روسي بحري فوج]] جو سڀ کان پراڻو جهاز آهي. [[File:Eirik Sundvor. Leningrad. Savior-on-the-Blood (1935).jpg|thumb|left|لينن گراڊ، 1935ع]] 1920ع ۽ 1930ع وارن ڏهاڪن ۾ شهر جي غريب ٻاهرين پاڙن کي ٻيهر تعمير ڪري [[روس ۾ شهري رٿابندي|منظم رٿابنديءَ وارن علائقن]] ۾ بدلايو ويو. ان دور ۾ [[ڪنسٽرڪٽوسٽ معماري]] کي اوج مليو. [[سرڪاري رهائش|رهائش رياست پاران مهيا ڪيل سهولت]] بڻجي وئي؛ ڪيترائي ”[[بورجوازي|بورجوا]]“ فليٽ ايترا وڏا هئا، جو انهن ۾ گهڻن خاندانن کي گڏ رهڻ لاءِ رکيو ويو، ۽ انهن کي [[گڏيل فليٽ|”گڏيل فليٽ“ (''ڪميونالڪا'')]] چيو ويندو هو. 1930ع واري ڏهاڪي تائين 68 سيڪڙو آبادي انتهائي خراب حالتن ۾ اهڙين رهائشگاهن ۾ رهندي هئي. 1935ع ۾ شهر لاءِ نئون عام منصوبو تيار ڪيو ويو، جنهن موجب شهر کي ڏکڻ طرف وڌائڻو هو. [[ڪنسٽرڪٽوسٽ معماري|ڪنسٽرڪٽوسٽ طرز]] کي رد ڪري وڌيڪ شاهاڻي ۽ ڏيکائتي [[اسٽالني معماري]] اختيار ڪئي وئي. شهر جو مرڪز فنلينڊ جي سرحد کان وڌيڪ پري منتقل ڪرڻ لاءِ [[جوزف اسٽالن|اسٽالن]] [[ماسڪووسڪي پروسپيڪٽ]] جي ڏاکڻي ڇيڙي تي وڏي چوڪ سان گڏ نئون سٽي هال اڏڻ جو منصوبو منظور ڪيو، ۽ ان رستي کي لينن گراڊ جي نئين [[مکيه گهٽي]] طور مقرر ڪيو. 1939ع–1940ع جي [[سياري جي جنگ|سوويت-فنلينڊ سياري جي جنگ]] کان پوءِ سوويت ۽ فنلينڊ جي سرحد اتر طرف منتقل ٿي وئي. [[نيوسڪي پروسپيڪٽ]] ۽ [[محلاتي چوڪ]] شهر جي مرڪزي علائقي واري اهميت ۽ ڪردار برقرار رکيا. ڊسمبر 1931ع ۾ لينن گراڊ کي انتظامي طور [[لينن گراڊ اوبلاست]] کان ڌار ڪيو ويو. ان وقت ان ۾ لينن گراڊ جو مضافاتي ضلعو پڻ شامل هو، جنهن جا ڪجهه حصا 1936ع ۾ ٻيهر لينن گراڊ اوبلاست ڏانهن منتقل ڪيا ويا ۽ انهن مان [[ويسيوولوزسڪي ضلعو]]، [[ڪراسناسيلسڪي ضلعو، سينٽ پيٽرسبرگ|ڪراسناسيلسڪي ضلعو]]، پارگولووسڪي ضلعو ۽ سلوٽسڪي ضلعو قائم ڪيا ويا؛ سلوٽسڪي ضلعي جو نالو 1944ع ۾ پاولووسڪي ضلعو رکيو ويو.<ref name="autogenerated2">{{Cite web |title=Ленинградская область в целом: Административно-территориальное деление Ленинградской области |url=http://lenobltrans.narod.ru/adm1.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090608000817/http://lenobltrans.narod.ru/adm1.html |archive-date=8 June 2009 |access-date=22 October 2009 |publisher=Lenobltrans.narod.ru}}</ref> [[File:Sennaia-1900.jpg|thumb|[[سينايا چوڪ تي ڇوٽڪاري ڏيندڙ جو گرجاگھر]]، 1917ع کان اڳ جي تصوير؛ لينن گراڊ جي انهن ڪيترين تاريخي گرجا عمارتن مان هڪ، جيڪي [[خروشچوف ڇڪتاڻ ۾ نرمي|خروشچوف واري نرميءَ جي دور]] ۾ ڊاهي پٽ ڪيون ويون.]] سوويت دور ۾ نئين حڪومت نظرياتي سببن جي بنياد تي اڳين صدين جا ڪيترائي تاريخي معمارتي يادگار تباهه ڪيا. گهڻو ڪري گرجاگھر ۽ ڪيٿيڊرل ختم ڪيا ويا، پر ڪجهه ٻيون عمارتون پڻ ڊاهيون ويون.<ref>{{Cite web |title=Как советская власть уничтожала наследие русской истории |url=https://vz.ru/society/2021/12/5/1131552.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127210955/https://vz.ru/society/2021/12/5/1131552.html |archive-date=27 January 2023 |access-date=1 September 2023 |website=ВЗГЛЯД.РУ |date=5 December 2021 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Ленинские, сталинские и хрущевские гонения на Церковь. Церковный ответ на гонения – читать, скачать |url=https://azbyka.ru/otechnik/Istorija_Tserkvi/leninskie-stalinskie-i-hrushevskie-gonenija-na-tserkov-tserkovnyj-otvet-na-gonenija |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528131827/https://azbyka.ru/otechnik/Istorija_Tserkvi/leninskie-stalinskie-i-hrushevskie-gonenija-na-tserkov-tserkovnyj-otvet-na-gonenija |archive-date=28 May 2023 |access-date=1 September 2023 |website=azbyka.ru |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=15 July 2013 |title=Жизнь без веры: утраченные церкви Петербурга |url=https://ria.ru/20130715/949759028.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230531061757/https://ria.ru/20130715/949759028.html |archive-date=31 May 2023 |access-date=1 September 2023 |website=РИА Новости |language=ru}}</ref> 1 ڊسمبر 1934ع تي لينن گراڊ جي [[بالشويڪ]] اڳواڻ [[سرگئي ڪيروف]] کي شڪي حالتن ۾ [[قتل]] ڪيو ويو، ۽ اهو واقعو [[عظيم صفائي]] لاءِ [[بهانو]] بڻيو.<ref>{{Cite book |title=Stalin's Terror: High Politics and Mass Repression in the Soviet Union |date=2002 |publisher=Palgrave Macmillan |editor-last=McLoughlin |editor-first=Barry |page=6 |editor-last2=McDermott |editor-first2=Kevin}}</ref> اسٽالن جي صفائيءَ دوران لينن گراڊ ۾ لڳ ڀڳ 40,000 ماڻهن کي موت جي سزا ڏني وئي.<ref>{{Cite news |date=29 January 2018 |title=The Russian historian giving Stalin's victims back their identity |url=https://www.france24.com/en/20180129-russian-historian-giving-stalins-victims-back-identity |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190401200001/https://www.france24.com/en/20180129-russian-historian-giving-stalins-victims-back-identity |archive-date=1 April 2019 |access-date=1 April 2019 |work=France 24}}</ref> ===ٻي عالمي جنگ (1941ع–1945ع)=== {{Main|لينن گراڊ جو گهيرو}} [[File:RIAN archive 907 Leningradians queueing up for water.jpg|left|thumb|872 ڏينهن واري [[لينن گراڊ جو گهيرو|گهيري]] دوران پاڻيءَ لاءِ قطار ۾ بيٺل لينن گراڊ جا رهواسي؛ هن گهيري ۾ ڏهن لکن کان وڌيڪ شهري، گهڻو ڪري بک سبب، فوت ٿيا. هن هنڌ کي ان وقت ''25 آڪٽوبر پروسپيڪٽ'' چيو ويندو هو، جيڪو هاڻي [[نيوسڪي پروسپيڪٽ]] آهي.]] [[ٻي عالمي جنگ ۾ سوويت يونين|ٻي عالمي جنگ]] دوران، جون 1941ع ۾ [[محور قوتن پاران سوويت يونين تي حملو|محور قوتن جي سوويت يونين تي حملي]] کان پوءِ [[نازي جرمني|جرمن فوجن]] لينن گراڊ جو گهيرو ڪيو.<ref name="autogenerated1">{{Cite web |date=1 September 2023 |title=Siege of Leningrad {{!}} Nazi Germany, World War II, Blockade |url=https://www.britannica.com/event/Siege-of-Leningrad |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418084523/https://www.britannica.com/event/Siege-of-Leningrad |archive-date=18 April 2023 |access-date=2 September 2023 |website=Britannica}}</ref> اهو گهيرو 872 ڏينهن، يعني لڳ ڀڳ اڍائي سال، هليو،<ref name="autogenerated1"/> جيڪو 8 سيپٽمبر 1941ع کان 27 جنوري 1944ع تائين جاري رهيو.<ref>Baldack, Richard H. "Leningrad, Siege of", ''[[World Book Encyclopedia]]'', Chicago, 2002, vol. 12, p. 195.{{ISBN missing}}</ref> [[لينن گراڊ جو گهيرو]] جديد تاريخ ۾ ڪنهن وڏي شهر تي لڳل سڀ کان ڊگهن، تباهه ڪندڙ ۽ [[جاني نقصان موجب جنگين جي فهرست#گهيرا ۽ شهري جنگ|وڌيڪ جاني نقصان وارن گهيرن]] مان هڪ ثابت ٿيو. شهر کي کاڌي جي فراهميءَ کان مڪمل طور الڳ ڪيو ويو، رڳو [[لادوگا ڍنڍ]] مٿان [[زندگيءَ جو رستو]] وسيلي ڪجهه سامان پهچي سگهندو هو، جيڪو به ڍنڍ ڄمڻ کان اڳ ممڪن نه هو. ڏهن لکن کان وڌيڪ شهري، گهڻو ڪري بک وگهي، فوت ٿيا. آدم خوريءَ جا واقعا پڻ پيش آيا، ۽ ٻين انسانن جو گوشت کائڻ جي الزام هيٺ لڳ ڀڳ 2,000 رهواسين کي گرفتار ڪيو ويو.<ref>{{Cite news |last=TROUILLARD |first=Stéphanie |date=8 August 2021 |title='An unprecedented humanitarian catastrophe': The siege of Leningrad, 80 years on |url=https://www.france24.com/en/europe/20210908-an-unprecedented-humanitarian-catastrophe-the-siege-of-leningrad-80-years-on |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410070812/https://www.france24.com/en/europe/20210908-an-unprecedented-humanitarian-catastrophe-the-siege-of-leningrad-80-years-on |archive-date=10 April 2023 |access-date=10 April 2023 |agency=France24}}</ref> ڪيترائي ماڻهو شهر مان ڀڄي ويا يا کين محفوظ هنڌن ڏانهن منتقل ڪيو ويو، تنهنڪري شهر جي آبادي تمام گهٽجي وئي. 1 مئي 1945ع تي [[جوزف اسٽالن]] پنهنجي سپريم ڪمانڊر حڪم نمبر 20 ۾ لينن گراڊ، [[اسٽالن گراڊ]]، [[سيوستوپول]] ۽ [[اوڊيسا]] کي جنگ جا [[هيرو شهر (سوويت يونين)|هيرو شهر]] قرار ڏنو. [[عظيم وطن دوست جنگ]] ۾ فتح جي 20هين ورسيءَ تي، 8 مئي 1965ع تي، [[بريژنيف دور]] ۾ ”هيرو شهر“ واري [[اعزازي لقب]] کي قانوني حيثيت ڏني وئي. [[سوويت يونين جي سپريم سوويت جي پريزيڊيم]] لينن گراڊ کي شهر جي بهادراڻي مزاحمت ۽ گهيري دوران رهواسين جي ثابت قدميءَ جي اعتراف ۾ [[لينن جو تمغو]] ۽ [[گولڊ اسٽار تمغو]] عطا ڪيو. گولڊ اسٽار نشان وارو [[هيرو شهر اوبيليسڪ]] اپريل 1985ع ۾ نصب ڪيو ويو. ===جنگ کان پوءِ وارو سوويت دور (1945ع–1991ع)=== [[File:Hammond Slides Leningrad 04.jpg|thumb|ليرمونتوفسڪي پروسپيڪٽ، [[مصري پل]] ۽ [[فونتانڪا ندي]] جو منظر، 1972ع]] آڪٽوبر 1946ع ۾ [[فنلينڊ جي نار]] جي اترئين سامونڊي ڪناري سان لاڳاپيل ڪجهه علائقا، جيڪي [[سياري جي جنگ]] کان پوءِ [[ماسڪو امن معاھدو|ماسڪو امن معاھدي]] تحت 1940ع ۾ [[فنلينڊ]] کان سوويت يونين ۾ شامل ڪيا ويا هئا، [[لينن گراڊ اوبلاست]] کان لينن گراڊ شهر ڏانهن منتقل ڪيا ويا ۽ انهن کي [[سيسٽروريتسڪ|سيسٽروريتسڪي ضلعو]] ۽ [[ڪورورٽني ضلعو]] ۾ ورهايو ويو. انهن علائقن ۾ تيريجوڪي شهر پڻ شامل هو، جنهن جو نالو 1948ع ۾ [[زيلينوگورسڪ، سينٽ پيٽرسبرگ|زيلينوگورسڪ]] رکيو ويو.<ref name="autogenerated2"/> جنگ کان پوءِ وارن ڏهاڪن ۾ لينن گراڊ ۽ ان جا ڪيترائي مضافاتي علائقا ٻيهر تعمير ڪيا ويا، جن ۾ جنگ کان اڳ وارن منصوبن کي به جزوي طور اختيار ڪيو ويو. 1948ع جي عام منصوبي ۾ شهر جي اتر ۽ ڏکڻ ٻنهي طرفن شعاعي [[شهري ترقي]] تجويز ڪئي وئي. 1953ع ۾ لينن گراڊ اوبلاست جو پاولووسڪي ضلعو ختم ڪيو ويو، ۽ ان جي ڪجهه علائقن، جن ۾ [[پاولووسڪ، سينٽ پيٽرسبرگ|پاولووسڪ]] پڻ شامل هو، کي لينن گراڊ سان ملايو ويو. 1954ع ۾ [[ليواشووا، سينٽ پيٽرسبرگ|ليواشووا]]، [[پارگولووا]] ۽ [[پيسوچني، روس|پيسوچني]] جون آباديون پڻ لينن گراڊ ۾ شامل ڪيون ويون.<ref name="autogenerated2"/> [[File:Leningrad 1991 (4387699303).jpg|thumb|left|[[گريبوئيدوف واهه]] ۽ [[ڇنڊيل رت تي ڇوٽڪاري ڏيندڙ جو گرجاگھر]]، 1991ع]] لينن گراڊ جو نالو [[لينن گراڊ معاملو]] (1949ع–1952ع) سان پڻ لاڳاپيل آهي، جيڪو جنگ کان پوءِ واري [[سوويت يونين]] جي سياسي ڇڪتاڻ جو اهم واقعو هو. اهو اسٽالن جي امڪاني جانشينن جي وچ ۾ رقابت جو نتيجو هو، جنهن ۾ هڪ ڌر لينن گراڊ جي [[سوويت يونين جي ڪميونسٽ پارٽي|ڪميونسٽ پارٽي]] جي اڳواڻن تي ٻڌل هئي، جيڪا ماسڪو کان پوءِ ملڪ جي ٻئي اهم پارٽي تنظيم هئي. لينن گراڊ جي سموري اعليٰ قيادت ختم ڪئي وئي، جنهن ۾ اڳوڻو ميئر [[اليڪسي ڪوزنيتسوف|ڪوزنيتسوف]]، قائم مقام ميئر [[پيوتر پوپڪوف|پيوتر سرگيويچ پوپڪوف]] ۽ سندن سڀئي نائب شامل هئا. مجموعي طور 23 اڳواڻن کي [[موت جي سزا]]، جڏهن⁠ته 181 ڄڻن کي قيد يا جلاوطنيءَ جي سزا ڏني وئي؛ انهن کي 1954ع ۾ [[سوويت بحالي|بحال]] ڪيو ويو. سوويت يونين جي مختلف علائقن مان لڳ ڀڳ 2,000 اعليٰ عملدارن کي پارٽي ۽ [[ڪومسومول]] مان خارج ڪري انتظامي عهدن تان هٽايو ويو.<ref name="Zubkova">{{Cite book |last=Zubkova, Elena Yurievna |title=Russia after the war: hopes, illusions, and disappointments, 1945–1957 |publisher=M.E. Sharpe, Inc. |year=1998 |isbn=978-0-7656-0227-5 |editor-last=Ragsdale |editor-first=Hugh |location=New York |pages=132–133 |chapter=Chronology of Major Events |access-date=15 October 2020 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=IsNPwrLwmIcC&q=leningrad+affair&pg=PA132 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230902073311/https://books.google.com/books?id=IsNPwrLwmIcC&q=leningrad+affair&pg=PA132 |archive-date=2 September 2023 |url-status=live}}</ref> جنگ کان اڳ رٿيل [[لينن گراڊ ميٽرو]] جو زيرزمين [[تيز رفتاري آمدرفت]] نظام 1955ع ۾ کوليو ويو. ان جون پهرين اٺ اسٽيشنون سنگ مرمر ۽ ڪانسي سان سينگاريل هيون. پر 1953ع ۾ [[جوزف اسٽالن جي وفات ۽ سرڪاري جنازو|اسٽالن جي وفات]] کان پوءِ اسٽالني معماريءَ جي غيرضروري [[سينگار (فن)|آرائشي]] وڌاءَ کي رد ڪيو ويو. 1960ع کان 1980ع واري دور تائين شهر جي ٻاهرين علائقن ۾ ڪيترائي نوان رهائشي پاڙا تعمير ٿيا. جيتوڻيڪ [[فنڪشنلزم (معماري)|فنڪشنلسٽ طرز]] جون اپارٽمينٽ عمارتون هڪٻئي جهڙيون هيون، پر ڪيترائي خاندان شهر جي مرڪز واريون ''[[ڪميونالڪا]]'' ڇڏي انهن الڳ فليٽن ۾ منتقل ٿيا. ===هاڻوڪو دور (1991ع–هاڻوڪو وقت)=== [[File:Spb Views from Isaac Cathedral May2012 09.jpg|thumb|[[سينٽ آئزڪ ڪيٿيڊرل]] تان شهر جو منظر]] 12 جون 1991ع تي، [[1991ع روسي صدارتي چونڊون|روسي سوويت وفاقي اشتراڪي جمهوريه جي پهرين صدارتي چونڊن]] سان گڏ، شهر جي اختيارين [[1991ع لينن گراڊ ميونسپل چونڊون|ميئر جي چونڊ]] ۽ شهر جي نالي بابت ريفرنڊم ڪرايو، جنهن جي نتيجي ۾ شهر جو اصل نالو ''سينٽ پيٽرسبرگ'' بحال ڪيو ويو. مجموعي ووٽن مان 66 سيڪڙو ووٽ [[اناتولي سوبچاڪ]] کي مليا، جيڪو شهر جو سڌيءَ ريت چونڊيل پهريون [[سينٽ پيٽرسبرگ حڪومت جي سربراهن جي فهرست|ميئر]] بڻيو.<ref>{{cite web |title=Как выбирали в 1991–м |url=https://www.kommersant.ru/doc/3008944 |website=[[ڪمرسانت]] |access-date=18 March 2025 |language=ru |date=11 June 2016 |archive-date=7 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180307082309/https://www.kommersant.ru/doc/3008944 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Vinnikov |first=Alexander |date=1994 |title=The End of Soviet Power in St Petersburg: An Insider's View |url=https://www.jstor.org/stable/153084 |journal=Europe-Asia Studies |volume=46 |issue=7 |pages=1215–1230 |issn=0966-8136}}</ref> ان دوران ملڪ جي ماڻهن کي وڏين سياسي ۽ معاشي تبديلين سان هم آهنگ ٿيڻ ۾ ڏکيائيون پيش آيون ۽ اقتصادي حالتون خراب ٿيڻ لڳيون. 1940ع واري ڏهاڪي کان پوءِ پهريون ڀيرو خوراڪ جي [[راشن بندي]] لاڳو ڪئي وئي،<ref>{{Cite journal |last=Suesse |first=Marvin |date=2018 |title=Breaking the Unbreakable Union: Nationalism, Disintegration and the Soviet Economic Collapse |url=https://www.jstor.org/stable/45023155 |journal=The Economic Journal |volume=128 |issue=615 |pages=2933–2967 |issn=0013-0133}}</ref> جڏهن⁠ته شهر کي ٻاهرين ملڪن مان انساني همدرديءَ جي بنياد تي خوراڪ جي مدد پڻ ملي.<ref name="Orttung"/> روسي فوٽوگرافر [[اليڪسي تيتارينڪو]] پنهنجي تصويري سلسلن ۾ ان ڏکئي دور جي حالتن کي دستاويزي صورت ڏني.<ref>{{Cite news |last=Ollman |first=Leah |date=3 August 2001 |title=Russian Photos Trace Images of Mortality and Memory |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2001-aug-03-ca-30027-story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180711230630/http://articles.latimes.com/2001/aug/03/entertainment/ca-30027 |archive-date=11 July 2018 |access-date=25 August 2018 |work=[[لاس اينجلس ٽائيمز]]}}</ref><ref>{{Cite news |last=Dunne |first=Aiden |author-link=Aidan Dunne |date=17 May 2007 |title=Camera in a City of Shadows |url=https://www.irishtimes.com/culture/camera-in-a-city-of-shadows-1.1206242 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190323082702/https://www.irishtimes.com/culture/camera-in-a-city-of-shadows-1.1206242 |archive-date=23 March 2019 |access-date=25 August 2018 |newspaper=[[دي آئرش ٽائيمز]] |location=Dublin}}</ref> معاشي حالتون 21هين صديءَ جي شروعات ۾ وڃي بهتر ٿيڻ لڳيون.<ref>{{Cite web |title=CАНКТ ПЕТЕРБУРГ ВАЛОВОЙ РЕГИОНАЛЬНЫЙ ПРОДУКТ в 1998–2003 гг |url=http://petrostat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/petrostat/resources/58cc7e804f0a97d5bbddbb22524f7e0f/SPB15.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127125929/http://petrostat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/petrostat/resources/58cc7e804f0a97d5bbddbb22524f7e0f/SPB15.pdf |archive-date=27 January 2018 |access-date=13 November 2018 |website=Petrostat.gks.ru |language=ru}}</ref> 1995ع ۾ سينٽ پيٽرسبرگ ميٽرو جي [[ڪيروفسڪو-ويبروگسڪايا لائين]] جو اتر وارو حصو زيرزمين ٻوڏ سبب بند ٿي ويو، جنهن شهر جي ترقيءَ ۾ لڳ ڀڳ ڏهن سالن تائين وڏي رڪاوٽ پيدا ڪئي. 13 جون 1996ع تي سينٽ پيٽرسبرگ، [[لينن گراڊ اوبلاست]] ۽ [[توير اوبلاست]] سان گڏ [[روس جي حڪومت|وفاقي حڪومت]] سان اختيارن جي ورڇ جو هڪ معاهدو ڪيو، جنهن سان شهر کي ڪجهه [[خودمختياري]] ملي.<ref name="newsline">{{Cite web |date=14 June 1996 |title=Newsline – June 14, 1996 Yeltsin Signs More Power-Sharing Agreements |url=https://www.rferl.org/a/1141193.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190503023624/https://www.rferl.org/a/1141193.html |archive-date=3 May 2019 |access-date=2 May 2019 |website=Radio Free Europe/Radio Liberty}}</ref> اهو معاهدو 4 اپريل 2002ع تي ختم ڪيو ويو.<ref name="demokratiztsiya">{{Cite journal |last=Chuman |first=Mizuki |title=The Rise and Fall of Power-Sharing Treaties Between Center and Regions in Post-Soviet Russia |url=http://demokratizatsiya.pub/archives/19_2_L7H017206G216817.pdf |url-status=live |journal=Demokratizatsiya |pages=146 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190308002915/http://demokratizatsiya.pub/archives/19_2_L7H017206G216817.pdf |archive-date=8 March 2019 |access-date=6 May 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190308002915/http://demokratizatsiya.pub/archives/19_2_L7H017206G216817.pdf |date=8 March 2019 }}</ref> 1996ع ۾ [[ولاديمير اناتوليووچ ياڪوفليف|ولاديمير ياڪوفليف]]، [[سينٽ پيٽرسبرگ شهري انتظاميا|شهري انتظاميا]] جي سربراهه واري چونڊ ۾ [[اناتولي سوبچاڪ]] کي شڪست ڏني. شهر جي سربراهه جو لقب ”[[ميئر#روس|ميئر]]“ مان بدلائي ”[[گورنر#روس ۽ اڳوڻو سوويت يونين|گورنر]]“ رکيو ويو.<ref>{{cite web |last1=Shogren |first1=Elizabeth |title=St. Petersburg Mayor Loses Reelection Bid to Ex-Deputy |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1996-06-04-mn-11631-story.html |website=[[لاس اينجلس ٽائيمز]] |access-date=18 March 2025 |date=4 June 1996 |archive-date=18 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250318202028/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1996-06-04-mn-11631-story.html |url-status=live }}</ref> 2000ع ۾ ياڪوفليف ٻيهر چونڊجي ويو.<ref>{{cite web |title=Loser in St. Petersburg Election to Contest Results in Court |url=https://www.nytimes.com/2000/05/16/world/loser-in-st-petersburg-election-to-contest-results-in-court.html |website=The New York Times |archive-url=https://web.archive.org/web/20150527140731/https://www.nytimes.com/2000/05/16/world/loser-in-st-petersburg-election-to-contest-results-in-court.html |archive-date=27 May 2015 |date=16 May 2000 |url-status=dead}}</ref> سندس ٻيو مدو 2004ع ۾ پورو ٿيڻو هو، ۽ ساڳئي وقت ميٽرو جي ٽٽل رابطي جي ڊگهي عرصي کان منتظر بحاليءَ جي مڪمل ٿيڻ جي به اميد هئي. پر 2003ع ۾ ياڪوفليف اوچتو [[استعيفا]] ڏني ۽ گورنر جو عهدو [[ويلنٽينا ماتويينڪو]] حوالي ٿيو. [[File:4A7A3069 Moika, Saint Petersburg (35468573803).jpg|left|thumb|[[موئڪا|موئڪا ندي]]، جيڪا [[مرڪزي سينٽ پيٽرسبرگ]] مان وهي ٿي]] [[File:Troitskiy Bridge - panoramio.jpg|right|thumb|[[ٽرينيٽي پل، سينٽ پيٽرسبرگ|ٽرينيٽي پل]] آرٽ نووو طرزِ تعمير جو هڪ نمايان نشان آهي.]] [[File:Saint Petersburg, Russia (47944909056).jpg|thumb|سينٽ پيٽرسبرگ جي مکيه گهٽي [[نيوسڪي پروسپيڪٽ]] تي هلندڙ ماڻهو]] شهري گورنر جي چونڊ بابت قانون ۾ تبديلي ڪئي وئي، جنهن سان 1991ع کان شروع ٿيل [[عام ووٽ جي حق]] ذريعي جمهوري چونڊ واري روايت ٽٽي وئي. 2006ع ۾ [[سينٽ پيٽرسبرگ جي قانونساز اسيمبلي|شهري قانونساز اسيمبلي]] ماتويينڪو کي ٻيهر گورنر طور منظور ڪيو. رهائشي عمارتن جي اڏاوت ٻيهر تيز ٿي ۽ ملڪيتن جون قيمتون تمام گهڻيون وڌي ويون، جنهن سان شهر جي [[تاريخي ورثي جو تحفظ|تاريخي حصي جي بچاءَ]] بابت نوان مسئلا پيدا ٿيا. جيتوڻيڪ شهر جو مرڪزي حصو [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي ۾ شامل آهي ۽ پيٽرسبرگ ۾ لڳ ڀڳ 8,000 معمارتي يادگار موجود آهن، تنهن هوندي به ان جي تاريخي ۽ معمارتي ماحول جي تحفظ بابت تڪرار وڌندا ويا.<ref>{{Cite web |last=Zagraevsky |first=Sergey |author-link=Sergey Zagraevsky |date=2008 |title=Will Saint Petersburg share the same fate as Moscow? |url=http://zagraevsky.com/piter_engl.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201215010459/http://zagraevsky.com/piter_engl.htm |archive-date=15 December 2020 |access-date=16 November 2012 |publisher=Zagraevsky.com}}</ref> 2005ع کان پوءِ [[سينٽ پيٽرسبرگ جو تاريخي مرڪز ۽ ان سان لاڳاپيل يادگار|تاريخي مرڪز]] ۾ پراڻين عمارتن کي ڊاهڻ جي اجازت ڏني وئي.<ref>{{Cite web |title=Photos of the violations of the historical environment of Saint Petersburg |url=http://rusarch.ru/attn_spb3.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110826114026/http://rusarch.ru/attn_spb3.htm |archive-date=26 August 2011 |access-date=22 October 2009 |publisher=Rusarch.ru}}</ref> 2006ع ۾ [[گازپروم]] [[گازپروم سٽي]] نالي منصوبي هيٺ هڪ [[آسمان ڇهندڙ عمارت]] اڏڻ جو اهم منصوبو پيش ڪيو، جنهن جي مکيه مينار جي اوچائي [[سينٽ پيٽرسبرگ جا نشان|شهر جي مشهور تاريخي نشانن]] کان گهڻو وڌيڪ رکي وئي هئي. اها عمارت نيوا نديءَ جي ٻئي ڪناري تي [[سمولني ڪيٿيڊرل]] جي سامهون تعمير ٿيڻ واري هئي. نقادن خبردار ڪيو ته اهڙي اوچي عمارت شهر جي منظرنامي جي معمارتي هم آهنگي کي متاثر ڪري سگهي ٿي.<ref>{{cite web |last1=Myers |first1=Steven Lee |title=Russian Window on the West Reaches for the Sky |url=https://www.nytimes.com/2006/11/28/world/europe/28petersburg.html |website=The New York Times |access-date=22 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220712053627/https://www.nytimes.com/2006/11/28/world/europe/28petersburg.html |archive-date=12 July 2022 |date=28 November 2006 |url-status=dead}}</ref> شهرين ۽ روس جي مشهور عوامي شخصيتن پاران منصوبي خلاف ٿيندڙ سخت احتجاجن کي گورنر [[ويلنٽينا ماتويينڪو]] ۽ شهري اختيارين ڊسمبر 2010ع تائين سنجيدگيءَ سان نه ورتو. صدر [[دمتري ميدويديف]] جي بيان کان پوءِ شهر اختيارين منصوبي لاءِ وڌيڪ مناسب هنڌ ڳولڻ جو فيصلو ڪيو. ساڳئي سال منصوبي کي شهر جي مرڪز کان اتر-اولهه طرف تاريخي علائقي [[لاختا، سينٽ پيٽرسبرگ|لاختا]] ڏانهن منتقل ڪيو ويو ۽ ان جو نالو [[لاختا سينٽر]] رکيو ويو. گازپروم ۽ شهري انتظاميا تعمير جي منظوري ڏني ۽ ڪم 2012ع ۾ شروع ٿيو. {{Cvt|462|m}} اوچو لاختا سينٽر [[روس جي سڀ کان اوچين عمارتن جي فهرست|روس]] ۽ [[يورپ جي سڀ کان اوچين عمارتن جي فهرست|يورپ]] ۾ ماسڪو کان ٻاهر سڀ کان اوچي آسمان ڇهندڙ عمارت بڻجي چڪو آهي. ==جاگرافي== {{Main|سينٽ پيٽرسبرگ جي جاگرافي}} {{Wide image|Panorama of Saint Petersburg from Palace Bridge.jpg|1200px|align-cap=center|[[نيوا ندي]] شهر جي مرڪزي حصي جي وڏي علائقي مان وهي ٿي. کاٻي پاسي—[[واسليئوسڪي ٻيٽ جو ڇيڙو]]، وچ ۾—[[نيوا ندي]]، [[پيٽر ۽ پال قلعو]] ۽ [[ٽرينيٽي پل (سينٽ پيٽرسبرگ)|ٽرينيٽي پل]]، ساڄي پاسي—[[محلاتي ڪنارو]] ۽ [[سياري جو محل]].}} [[File:Saint Petersburg by Sentinel-2, 2020-07-17.jpg|thumb|سينٽ پيٽرسبرگ ۽ ان جي مضافات جي سيٽلائيٽ تصوير]] سينٽ پيٽرسبرگ جي [[اصل شهري علائقو|اصل شهري علائقي]] جي پکيڙ {{Convert|605.8|km2|abbr=off}} آهي. روس جي [[روس جا وفاقي موضوع|وفاقي موضوع]] طور شهر جي ڪل پکيڙ {{Convert|1439|km2}} آهي، جنهن ۾ سينٽ پيٽرسبرگ جو اصل شهر، جيڪو ايڪاسي ميونسپل ''[[اوڪرگ]]ن'' تي ٻڌل آهي، نوَ ميونسپل شهر—[[ڪولپينو]]، [[ڪراسنوئي سيلو]]، [[ڪرونشٽاڊ]]، [[لومونوسوف، روس|لومونوسوف]]، [[پاولووسڪ، سينٽ پيٽرسبرگ|پاولووسڪ]]، [[پيٽرهوف]]، [[پشڪن (شهر)|پشڪن]]، [[سيسٽروريتسڪ]] ۽ [[زيلينوگورسڪ، سينٽ پيٽرسبرگ|زيلينوگورسڪ]]—۽ ايڪويهه ميونسپل آباديون شامل آهن. سينٽ پيٽرسبرگ [[ٽائگا]] جي وچئين هيٺاهين علائقي ۾، [[فنلينڊ جي نار]] جي [[نيوا نار]] جي ڪنارن ۽ [[نديءَ جو ڊيلٽا|نديءَ جي ڊيلٽا]] وارن ٻيٽن تي واقع آهي. وڏن ٻيٽن ۾ [[واسليئوسڪي ٻيٽ]]، [[اوڀودني واهه]] ۽ [[فونتانڪا]] جي وچ وارو [[مصنوعي ٻيٽ]]، نيوا نار ۾ [[ڪوٽلن ٻيٽ|ڪوٽلن]]، [[پيٽروگراڊسڪي ٻيٽ]]، [[ڊيڪابرسٽوف ٻيٽ]] ۽ [[ڪريسٽووسڪي ٻيٽ]] شامل آهن. ڪريسٽووسڪي، [[يلاگن ٻيٽ|يلاگن]] ۽ [[ڪامينني ٻيٽ]] گهڻو ڪري باغن ۽ پارڪن سان ڍڪيل آهن. شهر جي اتر ۾ [[ڪيريليائي ڳچي]] هڪ مشهور [[تفريحي ماڳ]] آهي. ڏکڻ ۾ سينٽ پيٽرسبرگ [[بالٽڪ-لادوگا ڪلنٽ]] کي پار ڪري [[ازھورا مٿانهين پٽ]] تائين پهچي ٿو. سينٽ پيٽرسبرگ جي [[اوچائي]] سامونڊي سطح کان شروع ٿي ڏکڻ ۾ [[ڊوڊرهوف جون اوچايون|ڊوڊرهوف اوچاين]] جي اوريخووايا ٽڪريءَ تي {{convert|175.9|m|ft|abbr=off}} تائين پهچي ٿي. [[لٽيني پروسپيڪٽ]] جي اولهه وارو شهر جو ڪجهه حصو [[سامونڊي سطح کان مٿي]] رڳو {{Cvt|4|m}} تائين اوچو آهي ۽ تاريخي طور ڪيترين ٻوڏن جو شڪار رهيو آهي. [[سينٽ پيٽرسبرگ ۾ ٻوڏون]] بالٽڪ سمنڊ ۾ پيدا ٿيندڙ ڊگهي لهر سبب ٿين ٿيون، جنهن تي [[موسميات|موسمي حالتون]]، هوائون ۽ نيوا نار جي اونهائي اثرانداز ٿين ٿا. شهر جي تاريخ ۾ پنج سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ ٻوڏون 1824ع ۾ آيون، جڏهن پاڻيءَ جي سطح سامونڊي سطح کان {{Convert|4.21|m|ftin|disp=or|abbr=off}} مٿي چڙهي وئي ۽ 300 کان وڌيڪ عمارتون تباهه ٿيون{{Efn|ٻوڏ جي سطح [[سينٽ پيٽرسبرگ مائننگ انسٽيٽيوٽ]] وٽ ماپي ويندي آهي، جيڪو عام طور سامونڊي سطح کان {{convert|11|cm}} مٿي آهي.}}؛ ان کان پوءِ 1924ع ۾ {{Cvt|3.8|m|ftin|disp=comma}}، 1777ع ۾ {{Cvt|3.21|m|ftin|disp=comma}}، 1955ع ۾ {{Cvt|2.93|m|ftin|disp=comma}} ۽ 1975ع ۾ {{Cvt|2.81|m|ftin|disp=comma}} اوچيون ٻوڏون آيون. ٻوڏن کان بچاءَ لاءِ [[سينٽ پيٽرسبرگ بند]] تعمير ڪيو ويو آهي.<ref>Nezhikhovsky, R.A. ''Река Нева и Невская губа'' [''The Neva River and Neva Bay''], Leningrad: Gidrometeoizdat, 1981.</ref> 18هين صديءَ کان شهر جي زمين کي مصنوعي طور مٿي ڪيو ويو آهي، ۽ ڪجهه هنڌن تي زمين جي سطح {{Cvt|4|m}} کان به وڌيڪ اوچي ڪئي وئي. ان عمل سبب ڪيترائي ٻيٽ هڪٻئي سان ملي ويا ۽ شهر جي [[آبي نظام]] ۾ تبديليون آيون. [[نيوا ندي]] ۽ ان جي شاخن کان سواءِ وفاقي شهر جون ٻيون اهم نديون [[سيسٽرا (لينن گراڊ اوبلاست)|سيسٽرا]]، [[اوختا]] ۽ [[ازھورا]] آهن. اتر ۾ سڀ کان وڏي ڍنڍ سيسٽروريتسڪي رازليف آهي؛ ان کان پوءِ [[لاختنسڪي رازليف]]، سوزدال ڍنڍون ۽ ٻيون ننڍيون ڍنڍون اچن ٿيون. اٽڪل 60° اتر [[ويڪرائي ڦاڪ]] تي واقع هجڻ سبب سينٽ پيٽرسبرگ ۾ ڏينهن جي ڊيگهه موسمن موجب تمام گهڻي بدلجي ٿي، جيڪا 5 ڪلاڪ 53 منٽن کان 18 ڪلاڪ 50 منٽن تائين رهي ٿي. مئي جي وچ کان جولاءِ جي پڇاڙيءَ تائين اهو دور، جنهن ۾ آسمان [[شفق|بحري شفق]] کان وڌيڪ اونداهو نٿو ٿئي، ''[[اڇيون راتيون (فلڪيات)|اڇين راتين]]'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو؛ هن دور ۾ [[اڇين راتين جو ميلو]] پڻ منعقد ڪيو ويندو آهي. سينٽ پيٽرسبرگ [[فنلينڊ–روس سرحد|فنلينڊ جي سرحد]] کان لڳ ڀڳ {{Convert|165|km|abbr=off}} ڏکڻ-اوڀر ۾ واقع آهي. شهر روس جي [[ايم 10 شاهراهه (روس)|ايم 10 شاهراهه]] ([[يورپي رستو اي 18|اي 18]]) وسيلي فنلينڊ سان ڳنڍيل آهي، ۽ ساڳئي رستي وسيلي تاريخي شهر [[ويبروگ]] تائين پڻ رسائي حاصل ٿئي ٿي. ===آبهوا=== {{Main|سينٽ پيٽرسبرگ جي آبهوا}} [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب سينٽ پيٽرسبرگ جي آبهوا ''Dfb'' ۽ ٽريوارٿا درجابنديءَ موجب ''Dcbo'' آهي، جيڪا [[مرطوب براعظمي آبهوا]] جي هڪ صورت آهي. بالٽڪ سمنڊ مان ايندڙ [[سامونڊي طوفان|چڪرن]] جي اعتدال پيدا ڪندڙ اثر سبب هتي جون اونهاريون هلڪيون کان گرم، گهميل ۽ مختصر، جڏهن⁠ته سيارا ڊگها، وچولي ٿڌ وارا ۽ گهميل ٿين ٿا. سينٽ پيٽرسبرگ جي آبهوا [[هيلسنڪي]] سان ويجهي مشابهت رکي ٿي، پر شهر جي وڌيڪ اوڀر واري هنڌ سبب اها ٿوري وڌيڪ [[براعظمي آبهوا|براعظمي]] آهي، يعني سياري ۾ وڌيڪ ٿڌي ۽ اونهاري ۾ وڌيڪ گرم، جڏهن⁠ته ماسڪو جي آبهوا کان گهٽ براعظمي آهي. جولاءِ ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{Convert|23|C}}، جڏهن⁠ته فيبروري ۾ سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد {{Convert|-8.5|C}} رهي ٿو. [[2010ع اتر اڌ گولي جي اونهاري واري گرميءَ جي لهر]] دوران وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{Convert|37.1|C}} رڪارڊ ڪيو ويو، جڏهن⁠ته 1883ع ۾ سياري جو گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد {{Convert|-35.9|C}} رهيو. ساليانو سراسري گرمي پد {{Convert|5.8|C}} آهي. شهر جي حدن اندر نيوا ندي عام طور نومبر يا ڊسمبر ۾ ڄمي ٿي ۽ اپريل ۾ برف ٽٽڻ شروع ٿئي ٿي. ڊسمبر کان مارچ تائين سراسري طور 118 ڏينهن زمين [[برف]] سان ڍڪيل رهي ٿي، ۽ فيبروري تائين برف جي سراسري ٿولهه {{Cvt|19|cm}} تائين پهچي ٿي.<ref name=pogoda/> شهر ۾ [[پارو|پاري]] کان پاڪ عرصو سراسري طور لڳ ڀڳ 135 ڏينهن هلي ٿو. سينٽ پيٽرسبرگ جي اترئين هنڌ جي باوجود هتي جا سيارا [[ماسڪو جي آبهوا|ماسڪو]] کان نسبتاً نرم آهن، جنهن جو سبب [[فنلينڊ جي نار]] ۽ [[اسڪينڊينيوا]] مان ايندڙ هوائن تي [[گلف اسٽريم]] جو ڪجهه اثر آهي؛ اهي هوائون ڪڏهن ڪڏهن گرمي پد کي [[پاڻي ڄمڻ جو درجو|ڄمڻ واري درجي]] کان ٿورو مٿي کڻي اچن ٿيون. [[شهري گرميءَ وارو ٻيٽ|شهري گرميءَ جي ٻيٽ]] واري اثر سبب شهر جي آبهوا مضافاتي علائقن کان پڻ ڪجهه گرم آهي. هتي روزاني وڌ ۽ گهٽ گرمي پد ۾ فرق نسبتاً گهٽ هوندو آهي، خاص ڪري سرءُ ۽ سياري ۾. سڄي سال دوران موسمي حالتون تيزيءَ سان بدلجنديون رهن ٿيون.<ref>{{Cite web |title=Climate St. Peterburg – Historical weather records |url=http://www.tutiempo.net/en/Climate/St_Peterburg/260630.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120826005502/http://www.tutiempo.net/en/Climate/St_Peterburg/260630.htm |archive-date=26 August 2012 |access-date=16 November 2012 |publisher=Tutiempo.net}}</ref><ref>{{Cite web |title=Архив погоды в Санкт-Петербурге, Санкт-Петербург |url=http://rp5.ru/archive.php?wmo_id=26063 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005004805/http://rp5.ru/archive.php?wmo_id=26063 |archive-date=5 October 2012 |access-date=16 November 2012 |publisher=Rp5.ru}}</ref> سالياني سراسري [[برسات]] شهر جي مختلف حصن ۾ ڪجهه مختلف آهي، پر مجموعي طور هر سال لڳ ڀڳ {{Convert|660|mm|in|abbr=off}} رهي ٿي، ۽ وڌ ۾ وڌ برسات اونهاري جي پڇاڙيءَ ۾ پوي ٿي. ٿڌي آبهوا ۽ گهٽ [[ٻاڦجڻ ۽ نباتاتي اخراج]] سبب [[مٽيءَ جي نمي]] لڳ ڀڳ هميشه وڌيڪ رهي ٿي. هوا جي سراسري [[گهم]] 78 سيڪڙو آهي ۽ شهر ۾ سالياني سراسري طور 165 [[جهڙالو]] ڏينهن ٿين ٿا. {{Saint Petersburg weatherbox}} ==آباديءَ جا انگ اکر== {{Main|سينٽ پيٽرسبرگ جي آبادي}} [[File:St Petersburg pop pyramid 2021.svg|thumb|2021ع واري روسي آدمشماريءَ موجب سينٽ پيٽرسبرگ جي آباديءَ جو هرمي خاڪو]] سينٽ پيٽرسبرگ [[روس جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست|روس جو ٻيو نمبر وڏو شهر]] آهي. [[2021ع جي روسي آدمشماري]]ءَ موجب، هن [[روس جا وفاقي موضوع|وفاقي موضوع]] جي [[انساني آبادي|آبادي]] 5,601,911 هئي، جيڪا روس جي ڪل آباديءَ جو 3.9 سيڪڙو بڻجي ٿي. اها آبادي [[2010ع جي روسي آدمشماري]]ءَ ۾ درج ٿيل 4,879,566، يعني 3.4 سيڪڙو،<ref name="2010Census">{{Ru-pop-ref|2010Census}}</ref> ۽ [[1989ع جي سوويت آدمشماري]]ءَ ۾ درج ٿيل 5,023,506 کان وڌيڪ هئي.<ref name="1989Census">{{Ru-pop-ref|1989Census}}</ref> [[سينٽ پيٽرسبرگ ميٽروپوليٽن علائقو|شهر جي ميٽروپوليٽن علائقي]] ۾ 6.4 ملين کان وڌيڪ ماڻهو رهن ٿا. {{Historical populations |type = |footnote = ذريعو: آدمشماريءَ جا انگ اکر |1897 | 1,264,920 |1926 | 1,590,770 |1939 | 3,191,304 |1959 | 3,321,196 |1970 | 3,949,501 |1979 | 4,588,183 |1989 | 5,023,506 |2002 | 4,661,219 |2010 | 4,879,566 |2021 | 5,601,911 }} '''2024ع جا [[حياتي انگ اکر (سرڪاري رڪارڊ)|حياتي انگ اکر]]:<ref>{{Cite web |date=21 February 2025 |title=Естественное движение населения в разрезе субъектов российской федерации за декабрь 2024 года |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/EDN_12-2024.htm |access-date=25 February 2025 |website=Rosstat |archive-date=26 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250226232433/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/EDN_12-2024.htm |url-status=live }}</ref>''' * پيدائشون: 47,148، يعني هر 1,000 ماڻهن پٺيان 8.4 * فوتگيون: 62,471، يعني هر 1,000 ماڻهن پٺيان 11.2 '''[[ڪل زرخيزيءَ جي شرح]] (2024ع):<ref>{{Cite web |date=2025-02-25 |title=Рейтинг рождаемости в регионах: кто в лидерах, а кто в аутсайдерах {{!}} Москва |url=https://fedpress.ru/article/3365231 |access-date=2025-02-26 |website=ФедералПресс |language=ru-RU |archive-date=27 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250227092353/https://fedpress.ru/article/3365231 |url-status=live }}</ref>'''<br /> هر عورت پٺيان 1.26 ٻار '''[[زندگيءَ جي اميد]] (2021ع):'''<ref name="rosstat">{{Cite web |title=Демографический ежегодник России |trans-title=The Demographic Yearbook of Russia |url=https://rosstat.gov.ru/folder/210/document/13207 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200821222854/https://rosstat.gov.ru/folder/210/document/13207 |archive-date=21 August 2020 |access-date=1 June 2022 |publisher=[[روس جي وفاقي رياستي انگ اکر کاتي|روس جو وفاقي رياستي انگ اکر کاتو]] (روس اسٽيٽ) |language=ru}}</ref><br /> ڪل—72.51 سال؛ مرد—68.23 سال؛ عورتون—76.30 سال {{Clear left}} [[File:Life expectancy in Russian subject -Saint Petersburg.png|thumb|left|upright=1.5|سينٽ پيٽرسبرگ ۾ ڄمڻ وقت زندگيءَ جي اميد]] {{Clear}} '''سينٽ پيٽرسبرگ جي [[نسلي گروهه|نسلي]] جوڙجڪ''' {| class="wikitable" style="margin:0; border:none; text-align:right;" ! rowspan="3" |نسلي گروهه ! colspan="16" |سال |- ! colspan="2" |1939<ref>{{Cite web |title=Демоскоп Weekly – Приложение. Справочник статистических показателей. |url=http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_39.php?reg=36 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220617140319/http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_39.php?reg=36 |archive-date=17 June 2022 |access-date=17 June 2022 |website=Demoscope.ru}}</ref> ! colspan="2" |1959<ref>{{Cite web |title=Демоскоп Weekly – Приложение. Справочник статистических показателей. |url=http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_59.php?reg=40 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220705094652/http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_59.php?reg=40 |archive-date=5 July 2022 |access-date=17 June 2022 |website=Demoscope.ru}}</ref> ! colspan="2" |1970<ref>{{Cite web |title=Демоскоп Weekly – Приложение. Справочник статистических показателей. |url=http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_70.php?reg=9 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220617133910/http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_70.php?reg=9 |archive-date=17 June 2022 |access-date=17 June 2022 |website=Demoscope.ru}}</ref> ! colspan="2" |1979<ref>{{Cite web |title=Демоскоп Weekly – Приложение. Справочник статистических показателей. |url=http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_79.php?reg=9 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220815160202/http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_79.php?reg=9 |archive-date=15 August 2022 |access-date=17 June 2022 |website=Demoscope.ru}}</ref> ! colspan="2" |1989<ref>{{Cite web |title=Демоскоп Weekly – Приложение. Справочник статистических показателей. |url=http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_89.php?reg=8 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220617130505/http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_89.php?reg=8 |archive-date=17 June 2022 |access-date=17 June 2022 |website=Demoscope.ru}}</ref> ! colspan="2" |2002<ref name=":0"/> ! colspan="2" |2010<ref name=":0">{{Cite web |title=Национальный состав и владение языками, гражданство |url=http://www.perepis2002.ru/index.html?id=17 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120126074108/http://www.perepis2002.ru/index.html?id=17 |archive-date=26 January 2012 |access-date=10 April 2023 |website=perepis2002.ru}}</ref> ! colspan="2" |2021<ref name="census2021">{{Cite web |title=Национальный состав населения |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221230204643/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx |archive-date=30 December 2022 |access-date=30 December 2022 |publisher=[[وفاقي رياستي انگ اکر کاتو]]}}</ref> |- !آبادي !% !آبادي !% !آبادي !% !آبادي !% !آبادي !% !آبادي !% !آبادي !% !آبادي<sup>1</sup> !% |- |style="text-align:left;" | [[روسي ماڻهو|روسي]] |2,775,979 |86.9 |2,951,254 |88.9 |3,514,296 |89.0 |4,097,629 |89.7 |4,448,884 |89.1 |3,949,623 |92.0 |3,908,753 |92.5 |4,275,058 |90.6 |- |style="text-align:left;" | [[يوڪريني ماڻهو|يوڪريني]] |54,660 |1.7 |68,308 |2.1 |97,109 |2.5 |117,412 |2.6 |150,982 |3.0 |87,119 |2.0 |64,446 |1.5 |29,353 |0.6 |- |style="text-align:left;" | [[تاتار ماڻهو|تاتار]] |31,506 |1.0 |27,178 |0.8 |32,851 |0.8 |39,403 |0.9 |43,997 |0.9 |35,553 |0.8 |30,857 |0.7 |20,286 |0.4 |- |style="text-align:left;" | [[آذربائيجاني ماڻهو|آذربائيجاني]] |385 |– |855 |– |1,576 |– |3,171 |0.1 |11,804 |0.2 |16,613 |0.4 |17,717 |0.4 |16,406 |0.3 |- |style="text-align:left;" | [[بيلاروسي ماڻهو|بيلاروسي]] |32,353 |1.0 |47,004 |1.4 |63,799 |1.6 |81,575 |1.8 |93,564 |1.9 |54,484 |1.3 |38,136 |0.9 |15,545 |0.3 |- |style="text-align:left;" | [[آرمينيائي ماڻهو|آرمينيائي]] |4,615 |0.1 |4,897 |0.1 |6,628 |0.2 |7,995 |0.2 |12,070 |0.2 |19,164 |0.4 |19,971 |0.5 |14,737 |0.3 |- |style="text-align:left;" | [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] |238 |– |– |– |1,678 |– |1,883 |– |7,927 |0.2 |2,987 |0.1 |20,345 |0.5 |12,181 |0.3 |- |style="text-align:left;" | [[تاجڪ ماڻهو|تاجڪ]] |61 |– |– |– |361 |– |473 |– |1,917 |– |2,449 |0.1 |12,072 |0.3 |9,573 |0.2 |- |style="text-align:left;" | [[يهودي ماڻهو|يهودي]] |201,542 |6.3 |168,641 |5.1 |162,525 |4.1 |142,779 |3.1 |106,469 |2.1 |36,570 |0.9 |24,132 |0.6 |9,205 |0.2 |- |style="text-align:left;" | ٻيا |89,965 |2.8 |53,059 |1.6 |68,678 |1.7 |76,228 |1.7 |113,135 |2.3 |88,661 |2.1 |90,310 |2.1 |277,297 |6.7 |- !ڪل !3,191,304 !100 !3,321,196 !100 !3,949,501 !100 !4,588,183 !100 !5,023,506 !100 !4,661,219 !100 !4,879,566 !100 !5,601,911 !100 |- ! colspan="17" |<small><sup>1</sup> 884,678 ماڻهن جا تفصيل انتظامي انگ اکرن جي ذخيرن مان درج ڪيا ويا هئا، تنهنڪري انهن پنهنجي نسلي سڃاڻپ ظاهر نه ڪئي. اندازو لڳايو ويو آهي ته هن گروهه ۾ مختلف نسلي گروهن جو تناسب اهو ئي آهي، جيڪو پنهنجي نسلي سڃاڻپ ظاهر ڪندڙ گروهه ۾ هو.</small> |} ويهين صديءَ دوران شهر جي آباديءَ ۾ وڏيون تبديليون آيون. 1916ع ۾ 2.4 ملين رهواسين مان آبادي 1917ع جي [[روسي انقلاب]] ۽ [[روسي گهرو ويڙهه]] دوران 1920ع تائين گهٽجي 740,000 کان به هيٺ ٿي وئي. 1930ع واري ڏهاڪي دوران [[روس، يوڪرين ۽ سوويت يونين ۾ جرمنن جي تاريخ|جرمن]]، [[روس ۾ پولش اقليت|پولش]]، [[فن ماڻهو|فن]]، [[روس ۾ ايسٽونيائي ماڻهو|ايسٽونيائي]] ۽ [[روس ۾ ليٽويائي ماڻهو|ليٽويائي]] اقليتن کي [[سوويت يونين ۾ آباديءَ جي منتقلي|تقريباً مڪمل طور لينن گراڊ مان منتقل ڪيو ويو]].<ref name="martin">{{Cite journal |last=Martin |first=Terry |year=1998 |title=The Origins of Soviet Ethnic Cleansing |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/3229636/Martin%201998.pdf?sequence=2 |url-status=live |journal=[[دي جرنل آف ماڊرن هسٽري]] |volume=70 |issue=4 |pages=813–861 |doi=10.1086/235168 |issn=1537-5358 |jstor=10.1086/235168 |s2cid=32917643 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201209094732/https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/3229636/Martin%201998.pdf?sequence=2 |archive-date=9 December 2020 |access-date=4 November 2018}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201209094732/https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/3229636/Martin%201998.pdf?sequence=2 |date=9 December 2020 }}</ref> 1941ع کان 1943ع جي پڇاڙيءَ تائين شهر جي آبادي 3 ملين مان گهٽجي 600,000 کان به هيٺ ٿي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ماڻهو جنگين ۾ مارجي ويا، بک سبب فوت ٿيا يا [[لينن گراڊ جو گهيرو|لينن گراڊ جي گهيري]] دوران شهر مان ڪڍيا ويا. ڪجهه لڏايل ماڻهو گهيري کان پوءِ واپس آيا، پر آباديءَ ۾ وڏي واڌ [[سوويت يونين]] جي ٻين حصن مان ٿيندڙ لڏپلاڻ سبب ٿي. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ شهر اٽڪل 3 ملين ماڻهن کي پاڻ ۾ سمويو ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ آبادي 5 ملين کان وڌي وئي. 1991ع کان 2006ع تائين شهر جي آبادي گهٽجي 4.6 ملين ٿي وئي، جڏهن⁠تہ زمين جي [[روس ۾ نجڪاري|نجڪاري]] ۽ وڏي پيماني تي مضافات ڏانهن لڏپلاڻ سبب [[مضافاتي علائقو|مضافاتي آبادي]] وڌي وئي. 2010ع جي آدمشماريءَ موجب آبادي 4.8 ملين کان وڌيڪ هئي.<ref name="Demoscape0163">Chistyakova, N. [http://demoscope.ru/weekly/2004/0163/tema01.php Третье сокращение численности населения... и последнее?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728185425/http://demoscope.ru/weekly/2004/0163/tema01.php |date=28 July 2011}} ''Demoscope Weekly'' 163–164, 1–15 August 2004.</ref><ref>"Encyclopedia of Saint Petersburg" Chistyakov, A. Yu. [http://www.encspb.ru/ru/article.php?kod=2804035787 Население (обзорная статья)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071004210856/http://www.encspb.ru/ru/article.php?kod=2804035787 |date=4 October 2007}}. ''Энциклопедия Санкт-Петербурга''</ref> 2007ع جي پهرئين اڌ دوران [[پيدائش جي شرح]] هر 1,000 ماڻهن پٺيان 9.1 هئي،<ref>{{Cite web |title=В первом полугодии продолжалось умеренное повышение числа рождений |url=http://demoscope.ru/weekly/2007/0301/barom04.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224054117/http://www.demoscope.ru/weekly/2007/0301/barom04.php |archive-date=24 February 2021 |access-date=6 January 2009 |publisher=Demoscope.ru}}</ref> جيڪا [[فوتگيءَ جي شرح]] کان گهٽ رهي؛ اها حالت 2012ع تائين جاري رهي.<ref name="gks.ru">{{Cite web |title=Естественное движение населения в разрезе субъектов Российской Федерации |url=http://www.gks.ru/free_doc/2012/demo/edn12-12.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130301092826/http://www.gks.ru/free_doc/2012/demo/edn12-12.htm |archive-date=1 March 2013 |access-date=30 March 2013 |website=Gks.ru}}</ref> شهر جي آباديءَ ۾ 65 سالن کان وڌيڪ عمر وارن ماڻهن جو حصو ويهه سيڪڙو کان مٿي آهي، جڏهن⁠تہ [[وچولي عمر]] لڳ ڀڳ 40 سال آهي.<ref>Russian statistics [http://gov.spb.ru/helper/day/people/ Основные показатели социально-демографической ситуации в Санкт-Петербурге] {{Cbignore|bot=medic}}</ref> 2012ع کان پوءِ پيدائش جي شرح فوتگيءَ جي شرح کان وڌي وئي.<ref name="gks.ru"/> پر 2020ع ۾ [[روس ۾ ڪووڊ-19 وبا|ڪووڊ-19 وبا]] سبب پيدائش جي شرح گهٽجي وئي ۽ شهر جي آبادي گهٽجي 5,395,000 ٿي وئي.<ref>{{Cite web |title=Пандемия COVID-19 привела к падению рождаемости в Петербурге |url=https://m.dp.ru/a/2020/08/18/Pandemija_COVID-19_privela |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201024143146/https://m.dp.ru/a/2020/08/18/Pandemija_COVID-19_privela |archive-date=24 October 2020 |access-date=19 August 2020 |website=M.dp.ru}}</ref> ===مذهب=== {{Multiple image | align = right | perrow = 2 | total_width = 350 | image1 = Кронштадт. Никольский собор на Якорной площади.jpg | width1 = 560 | height1 = 508 | image2 = Spb 06-2012 Nevsky various 03.jpg | width2 = 500 | height2 = 400 | image3 = Grand Choral Synagogue of SPB.jpg | width3 = 595 | height3 = 397 | image4 = Mosque SPB.jpg | width4 = 500 | height4 = 422 | footer = '''کاٻي کان گهڙيالي رخ ۾''': ڪرونشٽاڊ ۾ ياڪورنايا چوڪ تي بحري ڪئٿيڊرل، [[سينٽ ڪيٿرين جو گرجا گهر (سينٽ پيٽرسبرگ)|سينٽ ڪيٿرين جو گرجا گهر]]، [[سينٽ پيٽرسبرگ مسجد]] ۽ [[گرانڊ ڪورل سناگاگ (سينٽ پيٽرسبرگ)|سينٽ پيٽرسبرگ جو گرانڊ ڪورل سناگاگ]] }} مختلف راءِ عامه سرويَن موجب سينٽ پيٽرسبرگ جي اڌ کان وڌيڪ رهواسين جو چوڻ آهي ته هو ”[[خدا تي ايمان|خدا تي ايمان رکن ٿا]]“؛ 2002ع جي [[وي ٽي ايس آءِ او ايم]] جي انگن موجب اهو تناسب 67 سيڪڙو تائين هو. ايمان رکندڙ ماڻهن ۾ وڏي اڪثريت [[مشرقي آرٿوڊوڪس ڪليسا|آرٿوڊوڪس عيسائين]] جي آهي، جن جو تناسب 57.5 سيڪڙو آهي. ان کان پوءِ [[روس ۾ اسلام|مسلمان]] 0.7 سيڪڙو، [[روس ۾ پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ]] 0.6 سيڪڙو، [[روس ۾ ڪيٿولڪ ڪليسا|ڪيٿولڪ]] 0.5 سيڪڙو ۽ [[روس ۾ ٻڌمت|ٻڌ مت جا پوئلڳ]] 0.1 سيڪڙو آهن.<ref name="Religion">{{Cite web |last=Виталий Трофимов-Трофимов |date=30 September 2013 |title=Религиозное лицо Петербурга |url=https://ok-inform.ru/obshchestvo/5554-religioznoe-litso-peterburga.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806180539/https://ok-inform.ru/obshchestvo/5554-religioznoe-litso-peterburga.html |archive-date=6 August 2019 |access-date=21 September 2020 |website=ok-inform.ru}}</ref> مجموعي طور شهر جي لڳ ڀڳ 59 سيڪڙو آبادي [[روس ۾ عيسائيت|عيسائي]] آهي، جنهن مان 90 سيڪڙو کان وڌيڪ آرٿوڊوڪس آهن.<ref name="Religion"/> غير [[ابراهيمي مذهب|ابراهيمي مذهبن]] ۽ ٻين عقيدن جا پوئلڳ ڪل آباديءَ جو رڳو 1.2 سيڪڙو آهن.<ref name="Religion"/> {{Bar box |title=2012ع ۾ سينٽ پيٽرسبرگ ۾ مذهب (سريدا ارينا ائٽلس)<ref name="2012ArenaAtlas">[http://sreda.org/en/arena "Arena: Atlas of Religions and Nationalities in Russia"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171206100344/http://sreda.org/en/arena |date=6 December 2017}}. Sreda, 2012.</ref><ref name="2012Arena-religion-maps">[http://c2.kommersant.ru/ISSUES.PHOTO/OGONIOK/2012/034/ogcyhjk2.jpg 2012 Arena Atlas Religion Maps]. "Ogonek", № 34 (5243), 27 August 2012. Retrieved 21 April 2017. [https://web.archive.org/web/20170421154615/http://c2.kommersant.ru/ISSUES.PHOTO/OGONIOK/2012/034/ogcyhjk2.jpg Archived].</ref> |float=left |bars= {{Bar percent|[[روسي آرٿوڊوڪسيت]]|DarkOrchid|50.3}} {{Bar percent|ٻيا [[مشرقي آرٿوڊوڪس ڪليسا|آرٿوڊوڪس]]|MediumOrchid|1.4}} {{Bar percent|ٻيا [[روس ۾ عيسائيت|عيسائي]]|DeepSkyBlue|3.2}} {{Bar percent|[[روس ۾ اسلام|اسلام]]|Green|1.1}} {{Bar percent|[[روحاني پر غير مذهبي]]|DarkSlateGray|20.5}} {{Bar percent|[[الحاد]] ۽ [[لامذهبيت]]|Black|15.4}} {{Bar percent|ٻيا ۽ اڻ ڄاڻايل|Gray|7.6}} }} شهر ۾ مختلف مذهبن ۽ مذهبي انجمنن جون 268 جماعتون آهن، جن ۾ [[روسي آرٿوڊوڪس ڪليسا]] جون 130، [[پينٽيڪوسٽل ازم|پينٽيڪوسٽل]] جون 23، [[لوٿراڻيت|لوٿراڻي]] 19 ۽ [[بيپٽسٽ ازم|بيپٽسٽ]] جماعتون 13 شامل آهن. ان کان سواءِ [[پراڻا ايمان وارا]]، [[روس ۾ ڪيٿولڪ ڪليسا|رومن ڪيٿولڪ ڪليسا]]، [[آرمينيائي اپاسٽولڪ ڪليسا]]، [[جارجين آرٿوڊوڪس ڪليسا]]، [[ستين ڏينهن واري ايڊوينٽسٽ ڪليسا]]، [[روس ۾ يهودين جي تاريخ|يهوديت]]، ٻڌمت، اسلام، [[روس ۾ بهائي عقيدو|بهائي عقيدو]] ۽ [[روس ۾ مذهب|ٻيا مذهب]] پڻ موجود آهن.<ref name="Religion"/> شهر جون 229 مذهبي عمارتون مذهبي جماعتن جي ملڪيت يا انتظام هيٺ آهن. انهن مان ڪيتريون ئي وفاقي اهميت رکندڙ اڏاوتي يادگار آهن. شهر جو سڀ کان پراڻو ڪئٿيڊرل [[سينٽ پيٽر ۽ پال ڪئٿيڊرل، سينٽ پيٽرسبرگ|پيٽر ۽ پال ڪئٿيڊرل]] آهي، جيڪو 1712ع کان 1733ع جي وچ ۾ تعمير ٿيو، جڏهن⁠تہ شهر جو سڀ کان وڏو ڪئٿيڊرل [[ڪازان ڪئٿيڊرل، سينٽ پيٽرسبرگ|ڪازان ڪئٿيڊرل]] آهي، جيڪو 1811ع ۾ مڪمل ٿيو. {{Clear}} ==حڪومت== {{Further|سينٽ پيٽرسبرگ جي سياست}} [[File:St Petersburg, Mariinskiy Palace.jpg|left|thumb|شهر جي قانونساز اسيمبلي [[مارينسڪي محل]] ۾ گڏجاڻيون ڪري ٿي.]] سينٽ پيٽرسبرگ [[روس جا وفاقي موضوع|روس جو هڪ وفاقي موضوع]] ۽ [[روس جا وفاقي شهر|وفاقي شهر]] آهي.<ref>{{Cite web |title=The Constitution of the Russian federation |url=http://www.constitution.ru/en/10003000-01.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606071041/http://www.constitution.ru/en/10003000-01.htm |archive-date=6 June 2013 |access-date=22 October 2009 |publisher=Constitution.ru}}</ref> شهر جي سياسي ۽ انتظامي نظام کي [[سينٽ پيٽرسبرگ جو منشور]] منظم ڪري ٿو، جيڪو 1998ع ۾ [[سينٽ پيٽرسبرگ قانونساز اسيمبلي|شهر جي قانونساز اسيمبليءَ]] منظور ڪيو هو.<ref>{{Cite web |title=Russian source: Charter of Saint Petersburg City |url=http://gov.spb.ru/law?d&nd=8308279&prevDoc=8308279&spack=000listid%3D010000000100%26listpos%3D0%26lsz%3D1%26nd%3D9111570%26nh%3D0%26 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090531132949/http://gov.spb.ru/law?d&nd=8308279&prevDoc=8308279&spack=000listid%3D010000000100%26listpos%3D0%26lsz%3D1%26nd%3D9111570%26nh%3D0%26 |archive-date=31 May 2009 |access-date=22 October 2009 |publisher=Gov.spb.ru}}</ref> شهر جو اعليٰ [[انتظاميه|انتظامي ادارو]] [[سينٽ پيٽرسبرگ شهري انتظاميا]] آهي، جنهن جي سربراهي [[سينٽ پيٽرسبرگ جو گورنر|شهر جو گورنر]] ڪندو آهي. 1996ع کان اڳ هن عهدي کي ميئر چيو ويندو هو. سينٽ پيٽرسبرگ وٽ هڪ ايوان تي ٻڌل قانونساز ادارو، [[سينٽ پيٽرسبرگ قانونساز اسيمبلي]]، موجود آهي، جيڪو شهر جي [[روس جون علائقائي پارليامينٽون|علائقائي پارليامينٽ]] طور ڪم ڪري ٿو. [[File:RUS-2016-SPB-Smolny Institute 02.jpg|thumb|[[سمولني انسٽيٽيوٽ]]، گورنر جي سرڪاري آفيس]] 2004ع ۾ منظور ٿيل وفاقي قانون موجب روس جي وفاقي موضوعن، جن ۾ سينٽ پيٽرسبرگ پڻ شامل هو، جي سربراهن کي [[روس جو صدر]] نامزد ڪندو هو ۽ مقامي قانونساز اسيمبلي انهن جي منظوري ڏيندي هئي. جيڪڏهن قانونساز اسيمبلي نامزد اميدوار کي رد ڪري ها ته صدر کي اسيمبلي ٽوڙڻ جو اختيار حاصل هو. اڳوڻي گورنر [[ويلنٽينا ماتويينڪو]] کي ڊسمبر 2006ع ۾ انهيءَ نظام تحت منظور ڪيو ويو. 22 آگسٽ 2011ع تي استعيفا ڏيڻ تائين هوءَ سڄي روس ۾ واحد عورت گورنر هئي. ماتويينڪو سينٽ پيٽرسبرگ جي علائقائي ڪائونسل جي ميمبر طور چونڊن ۾ بيٺي ۽ وڏي اڪثريت سان ڪامياب ٿي، پر مخالف ڌر چونڊن ۾ ڌانڌلي ۽ بيلٽ ڀرڻ جا الزام هنيا. [[دمتري ميدويديف]] کيس [[روس جي فيڊريشن ڪائونسل جو چيئرمين|فيڊريشن ڪائونسل جي چيئرپرسن]] واري عهدي لاءِ حمايت ڏني، ۽ سندس چونڊ ان عهدي لاءِ اهل ٿيڻ جو رستو هموار ڪيو. سندس استعيفا کان پوءِ ساڳئي ڏينهن [[گيورگي پولتاوچينڪو]] کي قائم مقام گورنر مقرر ڪيو ويو. 2012ع ۾ نئين وفاقي قانون جي منظوريءَ کان پوءِ،<ref>{{Cite web |title=Федеральный закон от 02.05.2012 N 40-ФЗ "О внесении изменений в Федеральный закон "Об общих принципах организации законодательных (представительных) и исполнительных органов государственной власти субъектов Российской Федерации" и Федеральный закон "Об основных гарантиях избирательных прав и права на участие в референдуме граждан Российской Федерации" |url=http://base.garant.ru/70169404 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121116103954/http://base.garant.ru/70169404 |archive-date=16 November 2012 |access-date=26 November 2012 |publisher=garant.ru}}</ref> وفاقي موضوعن جي سربراهن جي [[سڌي چونڊ]] بحال ڪئي وئي، جنهن مطابق شهر جي منشور ۾ پڻ گورنر جي سڌي چونڊ بابت ترميم ڪئي وئي.<ref>{{Cite web |title=Закон Санкт-Петербурга от 26.06.2012 N 339-59 |url=http://ppt.ru/texts/index.phtml?id=64263 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150216062927/http://ppt.ru/texts/index.phtml?id=64263 |archive-date=16 February 2015 |access-date=26 November 2012 |website=ppt.ru}}</ref> 3 آڪٽوبر 2018ع تي پولتاوچينڪو استعيفا ڏني ۽ [[اليگزينڊر بيگلوف]] کي قائم مقام گورنر مقرر ڪيو ويو.<ref name="beglov">{{Cite news |date=3 October 2018 |script-title=ru:Александр Беглов назначен врио Губернатора Санкт-Петербурга |url=https://news.rambler.ru/other/40954610-aleksandr-beglov-naznachen-vrio-gubernatora-sankt-peterburga-dose |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003221037/https://news.rambler.ru/other/40954610-aleksandr-beglov-naznachen-vrio-gubernatora-sankt-peterburga-dose |archive-date=3 October 2018 |access-date=3 October 2018 |publisher=Rambler news |language=ru}}</ref> سينٽ پيٽرسبرگ [[عملي طور|عملي طور]] [[لينن گراڊ اوبلاست]]، جيڪو الڳ وفاقي موضوع آهي، ۽ [[اتر اولهه وفاقي ضلعو|اتر اولهه وفاقي ضلعي]] جو غير سرڪاري [[انتظامي مرڪز]] پڻ آهي.<ref>{{Cite web |date=25 June 2009 |title=Official website of the Northwestern Federal District (Russian) |url=http://www.szfo.ru/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080216171819/http://www.szfo.ru/ |archive-date=16 February 2008 |access-date=22 October 2009 |publisher=Szfo.ru }}</ref> سينٽ پيٽرسبرگ ۽ لينن گراڊ اوبلاست وفاقي انتظامي ادارن ۽ عدالتن جا ڪيترائي مقامي کاتا گڏيل طور استعمال ڪن ٿا، جن ۾ ثالثي عدالت، [[روس جي پوليس|پوليس]]، [[وفاقي سلامتي خدمت|ايف ايس بي]]، [[روسي پوسٽ|ٽپال کاتو]]، [[منشيات جي ڪنٽرول جو مک کاتو|منشيات ڪنٽرول انتظاميا]]، [[روس ۾ جيل|سزائي خدمتون]]، [[روس ريئسٽر|وفاقي رجسٽريشن خدمت]] ۽ ٻيون وفاقي خدمتون شامل آهن. [[روس جي آئيني عدالت]] مئي 2008ع ۾ ماسڪو کان سينٽ پيٽرسبرگ منتقل ٿي. [[روس جي سپريم ڪورٽ]] کي ماسڪو کان سينٽ پيٽرسبرگ منتقل ڪرڻ جو منصوبو 2014ع کان غور هيٺ آهي. ===انتظامي ورهاست=== {{Main|سينٽ پيٽرسبرگ جي انتظامي ورهاست}} سينٽ پيٽرسبرگ کي 18 انتظامي ضلعن ۾ ورهايو ويو آهي: {| |- |colspan=2| |rowspan=2|[[File:Spb all districts 2005 abc rus.svg|right|300px|سينٽ پيٽرسبرگ شهر جي [[سينٽ پيٽرسبرگ جي انتظامي ورهاست|انتظامي ورهاست]]]] |- | # [[ايڊمرالٽيسڪي ضلعو|ايڊمرالٽيسڪي]] # [[واسيلي اوسترووسڪي ضلعو|واسيلي اوسترووسڪي]] # [[ويبورگسڪي ضلعو، سينٽ پيٽرسبرگ|ويبورگسڪي]] # [[ڪاليننسڪي ضلعو، سينٽ پيٽرسبرگ|ڪاليننسڪي]] # [[ڪيرووسڪي ضلعو، سينٽ پيٽرسبرگ|ڪيرووسڪي]] # [[ڪولپنسڪي ضلعو|ڪولپنسڪي]] # [[ڪراسنوارديئسڪي ضلعو، سينٽ پيٽرسبرگ|ڪراسنوارديئسڪي]] # [[ڪراسنوسيلسڪي ضلعو، سينٽ پيٽرسبرگ|ڪراسنوسيلسڪي]] # [[ڪرونشٽاڊسڪي ضلعو|ڪرونشٽاڊسڪي]] | # <li value="10"> [[ڪورورٽني ضلعو|ڪورورٽني]] # [[ماسڪووسڪي ضلعو، سينٽ پيٽرسبرگ|ماسڪووسڪي]] # [[نيفسڪي ضلعو|نيفسڪي]] # [[پيٽروگراڊسڪي ضلعو|پيٽروگراڊسڪي]] # [[پيٽرودورتسووي ضلعو|پيٽرودورتسووي]] # [[پريمورسڪي ضلعو، سينٽ پيٽرسبرگ|پريمورسڪي]] # [[پشڪنسڪي ضلعو، سينٽ پيٽرسبرگ|پشڪنسڪي]] # [[فرونزنسڪي ضلعو، سينٽ پيٽرسبرگ|فرونزنسڪي]] # [[تسينترالني ضلعو، سينٽ پيٽرسبرگ|تسينترالني]]</li> |- |colspan=3|انهن ضلعن جي حدن اندر 111 [[روس جون ميونسپل ورهاستون|شهر اندر ميونسپل ادارا]] آهن، جن ۾ 81 [[ميونسپل ضلعو|ميونسپل ضلعا]]، نو شهر—[[زيلينوگورسڪ، سينٽ پيٽرسبرگ|زيلينوگورسڪ]]، [[ڪولپينو]]، [[ڪراسنوي سيلو]]، [[ڪرونشٽاڊ]]، [[لومونوسوف، روس|لومونوسوف]]، [[پاولووسڪ، سينٽ پيٽرسبرگ|پاولووسڪ]]، [[پيٽرگوف]]، [[پشڪن، سينٽ پيٽرسبرگ|پشڪن]] ۽ [[سيسٽرو ريٽسڪ]]—۽ 21 ڳوٺ شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=О территориальном устройстве Санкт-Петербурга |url=http://www.gov.spb.ru/law?d&nd=8414528&prevDoc=8442196 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080505011221/http://www.gov.spb.ru/law?d&nd=8414528&prevDoc=8442196 |archive-date=5 May 2008 |access-date=19 September 2020 |publisher=gov.spb.ru}}</ref> |} ==معيشت== {{Main|سينٽ پيٽرسبرگ جي معيشت}} [[File:Петербургский международный экономический форум (2022) (41).jpg|thumb|[[سينٽ پيٽرسبرگ بين الاقوامي اقتصادي فورم]] روس جو هڪ اهم سيڙپڪاري فورم آهي.]] سينٽ پيٽرسبرگ واپار جو هڪ اهم دروازو آهي ۽ روس جو مالي ۽ صنعتي مرڪز پڻ آهي. هتي تيل ۽ گئس جي واپار، جهازسازي، [[روس جي خلائي صنعت|خلائي صنعت]]، ٽيڪنالاجي (بشمول ريڊيو، اليڪٽرانڪس، سافٽ ويئر ۽ ڪمپيوٽر)، مشين سازي، ڳري مشينري، آمدرفت جا وسيلا، ٽينڪن ۽ ٻين فوجي سامان، کان کني، اوزارن جي تياري، [[روس جي ڌاتڪاري|لوهي ۽ غير لوهي ڌاتڪاري]] (خاص طور ايلومينيم مصرن جي تياري)، ڪيميائي صنعت، [[روس جي دواسازي صنعت|دواسازي]]، طبي سامان، اشاعت ۽ ڇپائي، خوراڪ ۽ ڪيٽرنگ، ٿوڪ ۽ پرچون واپار، ڪپڙي ۽ پوشاڪ جي صنعتن سميت ڪيترن ئي شعبن ۾ خاص مهارت موجود آهي. هي شهر [[روس جي گاڏين جي صنعت|روس جي گاڏين جي صنعت]] جي ابتدائي ڪمپنين مان هڪ [[ليسنر]] جو به مرڪز رهيو، جيڪا [[روسو-بالٽ]] سان گڏ روس جي پهرين موٽر گاڏي ٺاهيندڙ ڪمپنين مان هئي. اها 1904ع ۾ [[مشين ٽول]] ۽ بوائلر ٺاهيندڙ جي. اي. ليسنر طرفان، بورس لوٽسڪي جي [[گاڏين جي ڊزائن|ڊزائنن]] جي بنياد تي قائم ڪئي وئي ۽ 1910ع تائين سرگرم رهي.<ref>[[G.N. Georgano]] ''Cars: Early and Vintage, 1886–1930''. (London: Grange-Universal, 1985)</ref> [[File:Admiralty Shipyard.jpg|thumb|left|[[ايڊمرلٽي شپ يارڊ]]]] [[File:Power Machines building SPB.jpg|thumb|سويردلووسڪايا ڪناري تي پاور مشينز جو ڪارخانو]] دنيا ۾ استعمال ٿيندڙ بجلي پيدا ڪندڙ [[ٽربائين]]ن مان لڳ ڀڳ ڏهه سيڪڙو [[ليننگراڊسڪي ميٽاليچسڪي زاود|ايل ايم زي]] ۾ تيار ڪيا وڃن ٿا، جتي دنيا جي مختلف [[بجلي گهر]]ن لاءِ ٻن هزارن کان وڌيڪ ٽربائين تيار ڪيا ويا آهن.{{Citation needed|date=July 2024}} شهر جون اهم صنعتون [[ايڊمرلٽي شپ يارڊز]]، [[بالٽڪ شپ يارڊ]]، [[لومو]]، [[ڪيروف پلانٽ]]، [[اليڪٽروسلا]] ۽ [[ايژورسڪي زاودي]] آهن. ان کان سواءِ [[سووڪوم فلوٽ]]، [[پيٽرسبرگ فيول ڪمپني]] ۽ [[سيبور]] سميت روس جون ۽ بين الاقوامي سطح جون ڪيتريون وڏيون ڪمپنيون پڻ هتي رجسٽرڊ ٿيل آهن. [[گريٽ پورٽ آف سينٽ پيٽرسبرگ]] ۾ ٽي وڏا [[سامان ٽرمينل]] آهن، جيڪي [[پيٽرودووريتس]]، [[ڪرونسٽاڊٽ]] ۽ [[لومونوسوف، روس|لومونوسوف]] ۾ واقع آهن.<ref>{{Cite map|title=Схема Акватории Морского Порта "Большой Порт Санкт-Петербург"|date=2020|publisher=Выполнено по заказу ФГБУ "Администрация морских портов Балансного моря"|url=https://www.pasp.ru/d/26909/d/shema_akvatorii_morskogo_porta.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20230214151051/https://www.pasp.ru/d/26909/d/shema_akvatorii_morskogo_porta.pdf|url-status=|archive-date=2023-02-14}}</ref> بين الاقوامي [[بحري سياحتي ٻيڙي]]ون واسيليئفسڪي ٻيٽ جي ڏکڻ اولهه ۾ واقع مورسڪوئي ووڪزال واري مسافر بندرگاهه تي لنگرانداز ٿينديون آهن. 2008ع ۾ ٻيٽ جي اولهه واري حصي ۾ [[سينٽ پيٽرسبرگ مسافر بندرگاهه|نئين مسافر بندرگاهه]] جا پهريان ٻه [[لنگرگاهه]] کولي ويا.<ref>{{Cite web |date=30 December 2008 |title=Cruise St Petersburg, Discover the Baltic |url=http://www.discoverthebaltic.com/spb/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20081230231453/http://www.discoverthebaltic.com/spb/index.htm |archive-date=30 December 2008 |access-date=2 July 2022}}</ref> هي نئون [[بحري مسافر ٽرمينل]] شهر جي "[[ميرين فساڊ]]" ترقياتي منصوبي جو حصو هو<ref>{{Cite web |date=12 March 2012 |title=ЗАО "Терра-Нова" |url=http://www.mfspb.ru/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127070915/https://mfspb.ru/ |archive-date=27 November 2020 |access-date=16 November 2012}}</ref> ۽ رٿابندي موجب 2010ع تائين ان ۾ ست لنگرگاهه ڪم ڪرڻا هئا.{{Update after|2011}} [[نيوا درياهه]] جي ٻنهي ڪنارن تي واقع [[اندروني بندرگاهه|دريائي بندرگاهن]] جو هڪ پيچيده نظام سامونڊي بندرگاهن سان ڳنڍيل آهي، جنهن سبب سينٽ پيٽرسبرگ [[بالٽڪ سمنڊ]] ۽ [[وولگا-بالٽڪ آبي رستو]] وسيلي روس جي ٻين علائقن جي وچ ۾ هڪ اهم ڪڙي بڻيل آهي. [[سينٽ پيٽرسبرگ ٽڪسال]] ([[مونيتني دوور]])، جيڪا 1724ع ۾ قائم ٿي، دنيا جي وڏين [[ٽڪسال]]ن مان هڪ آهي. هتي [[روسي روبل]] جا سڪا، تمغا ۽ بيج تيار ڪيا وڃن ٿا. سينٽ پيٽرسبرگ روس جي قديم ترين ۽ وڏي [[ڌات جو ٺپو خانو|ڌاتڪاري ٺپو خاني]] ''مونومينٽ اسڪلپتورا'' جو پڻ گهر آهي، جنهن هزارين مجسما ۽ يادگار تيار ڪيا آهن، جيڪي اڄ به سينٽ پيٽرسبرگ ۽ ٻين ڪيترن شهرن جي عوامي پارڪن جي زينت آهن.{{Citation needed|date=July 2024}} زارن، ٻين اهم تاريخي شخصيتن ۽ عالمي شهرت يافته يادگارن جا ڪيترائي [[پتل جا مجسما]]، جن ۾ [[پيٽر ڪلوڊٽ فون يورگنسبرگ]]، [[پائولو ٽروبيٽسڪوئي]] ۽ [[مارڪ اينٽوڪولسڪي]] جا شاهڪار پڻ شامل آهن، هتي تيار ڪيا ويا.{{Citation needed|date=July 2024}} 2007ع ۾ [[ٽويوٽا]] [[شوشاري، سينٽ پيٽرسبرگ|شوشاري]] ۾ لڳ ڀڳ پنج ارب روبل (تقريباً 200 ملين آمريڪي ڊالر) جي سيڙپڪاري سان [[ڪيمري]] گاڏين جو ڪارخانو کوليو.{{Citation needed|date=July 2024}} [[اوپل]]، [[هيونڊائي موٽر ڪمپني|هيونڊائي]] ۽ [[نسان]] پڻ روسي حڪومت سان سينٽ پيٽرسبرگ ۾ گاڏين جا ڪارخانا قائم ڪرڻ لاءِ معاهدا ڪيا.{{Citation needed|date=July 2024}} گذريل ڏهاڪي دوران [[روس جي گاڏين جي صنعت|گاڏين ۽ آٽو پارٽس جي صنعت]] ۾ نمايان واڌ ٿي آهي.{{Which|date=July 2024}} سينٽ پيٽرسبرگ روس جي وڏي [[شراب خانو|بيئر ٺاهڻ]] ۽ [[ڊسٽلري]] صنعتن مان هڪ مرڪز آهي. مقامي پاڻي جي فراهمي ۽ معيار سبب ان کي روس جو "بيئر جو گاديءَ وارو شهر" پڻ چيو وڃي ٿو،{{Clarify|reason=ڇا هن کي سڌو سنئون پاڻي جي معيار سبب "بيئر جو گاديءَ وارو شهر" چيو وڃي ٿو، يا پاڻي جي معيار بهتر بيئر ٺاهڻ ۾ مدد ڪري ٿي؟|date=May 2026}} ۽ هتي جون پنج وڏيون بيئر ٺاهيندڙ ڪمپنيون ملڪ جي مجموعي گهريلو [[روس ۾ بيئر|بيئر پيداوار]] جو 30 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو پيدا ڪن ٿيون. انهن ۾ يورپ جي ٻي وڏي بيئر ڪمپني [[بالٽيڪا بريوريز|بالٽيڪا]]، [[وينا]] (ٻئي [[بالٽڪ بيوريجز هولڊنگ]] جي ملڪيت)، [[هائنيڪن بريوري]]، [[اسٽيپان رازن]] (ٻئي [[هائنيڪن]] جي ملڪيت) ۽ [[ٽنڪوف بريوري]] (SUN-[[اِن بيو]]) شامل آهن.{{Update inline|date=May 2026|reason=انهن مان ڪيترائي ڪارخانا هاڻي بند ٿي چڪا آهن.}} شهر جون ڪيترين ئي مقامي ڊسٽلريون مختلف قسمن جون [[ووڊڪا]] برانڊون تيار ڪن ٿيون. سڀ کان پراڻي ڪمپني {{ill|LIVIZ|ru|Ливиз}} آهي، جيڪا 1897ع ۾ قائم ٿي. نون ادارن مان [[رشين اسٽينڊرڊ ووڊڪا]] قابل ذڪر آهي، جيڪا 1998ع ۾ ماسڪو ۾ متعارف ٿي ۽ 2006ع ۾ سينٽ پيٽرسبرگ ۾ 60 ملين آمريڪي ڊالرن جي لاڳت سان {{Convert|30000|m2|abbr=on}} ايراضيءَ تي هڪ جديد ڊسٽلري قائم ڪئي، جتي في ڪلاڪ 22,500 بوتلون تيار ڪرڻ جي گنجائش آهي. 2007ع تائين هن برانڊ جون شيون 70 کان وڌيڪ ملڪن ڏانهن برآمد ٿي رهيون هيون.<ref>{{cite web | url=http://www.russianstandard.com/corporation/press_center/press_releases/1.smx | archive-url=https://web.archive.org/web/20110715220016/http://www.russianstandard.com/corporation/press_center/press_releases/1.smx | archive-date=15 July 2011 | title=Russian Standard }}</ref> سينٽ پيٽرسبرگ روس ۾ [[تعمير]]اتي صنعت جو ٻيو وڏو مرڪز آهي، جنهن ۾ تجارتي عمارتون، [[رهائشي تعمير]] ۽ [[روڊ تعمير]] شامل آهن. 2006ع ۾ شهر جي [[شهري بجيٽ]] 180 ارب روبل (2006ع جي مٽاسٽا جي شرح موجب لڳ ڀڳ 7 ارب آمريڪي ڊالر) هئي.<ref>{{Cite web |title=Budget of Saint Petersburg (Russian document) |url=http://www.gov.spb.ru/law?d&nd=8421328&prevDoc=8421328&spack=000listid%3D010000000100%26listpos%3D0%26lsz%3D1%26nd%3D8372689%26nh%3D0%26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181002005013/https://www.gov.spb.ru/law?d&nd=8421328&prevDoc=8421328&spack=000listid%3D010000000100%26listpos%3D0%26lsz%3D1%26nd%3D8372689%26nh%3D0%26 |archive-date=2 October 2018 |access-date=20 August 2007}}</ref> 2016ع مطابق وفاقي شهر جي [[علائقائي مجموعي پيداوار]] 3.7 ٽرلين [[روسي روبل]] (تقريباً 70 ارب آمريڪي ڊالر) هئي، جيڪا ماسڪو کان پوءِ روس ۾ ٻئي نمبر تي هئي،<ref>{{Cite web |title=Валовой региональный продукт по субъектам Российской Федерации в 1998–2016гг. |url=http://mrd.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/mrd/ru/statistics/grp |archive-url=https://web.archive.org/web/20180217021320/http://mrd.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/mrd/ru/statistics/grp |archive-date=17 February 2018}}</ref> جڏهن ته في ماڻهو پيداوار لڳ ڀڳ 13,000 آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا روس جي وفاقي علائقن ۾ ٻارهين نمبر تي هئي.<ref>{{Cite web |title=Валовой региональный продукт на душу населения |url=http://www.gks.ru/bgd/free/b01_19/IssWWW.exe/Stg/d000/dusha98-05.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20200720211211/https://www.gks.ru/bgd/free/b01_19/IssWWW.exe/Stg/d000/dusha98-05.htm |archive-date=20 July 2020}}</ref> ان ۾ سڀ کان وڏو حصو [[ٿوڪ واپار|ٿوڪ]] ۽ [[پرچون واپار]]، مرمت جون خدمتون (24.7٪)، [[پيداواري صنعت]] (20.9٪)، ۽ [[آمدرفت]] ۽ [[روس ۾ مواصلات|ٽيليڪميونيڪيشن]] (15.1٪) جو هو.<ref>{{Cite web |title=Отраслевая структура ВРП |url=http://www.gks.ru/bgd/free/b01_19/IssWWW.exe/Stg/d000/stru05.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20200720205208/https://www.gks.ru/bgd/free/b01_19/IssWWW.exe/Stg/d000/stru05.htm |archive-date=20 July 2020}}</ref> 2009ع ۾ شهر جي بجيٽ آمدني 294.3 ارب روبل (تقريباً 10.044 ارب آمريڪي ڊالر) ۽ خرچ 336.3 ارب روبل (تقريباً 11.477 ارب آمريڪي ڊالر) هئا. [[بجيٽ خسارو]] لڳ ڀڳ 42 ارب روبل هو.<ref>Data of the Government of Saint Petersburg</ref> 2015ع ۾ سينٽ پيٽرسبرگ روسي وفاق جي سڀني وفاقي علائقن ۾ اقتصادي لحاظ کان چوٿين نمبر تي رهيو، جتي ان کان اڳتي صرف ماسڪو، [[تيومين اوبلاست]] ۽ [[ماسڪو اوبلاست]] هئا.<ref>{{Cite book |url=https://regionen-russland.de/uploads/media/Preview_eng.pdf |title=Passport of St. Petersburg industrial zones |date=2015 |publisher=The Committee for industrial policy and innovation of St. Petersburg |edition=3rd |pages=2–7 |chapter=Preamble |archive-url=https://web.archive.org/web/20171226132014/http://www.regionen-russland.de/uploads/media/Preview_eng.pdf |archive-date=2017-12-26}}</ref> ==شهري ڏيک== {{Main|سينٽ پيٽرسبرگ جا اهم ماڳ|ڪرونسٽاڊٽ}} [[File:Admiralteystvo on water, St.Petersburg RUS.jpg|thumb|سينٽ پيٽرسبرگ ۾ ايڊمرلٽي جي عمارت]] [[File:Kazan Cathedral - panoramio (1).jpg|thumb|[[قازان گرجاگھر، سينٽ پيٽرسبرگ|قازان گرجاگھر]]، [[نئين ڪلاسيڪي اڏاوتي طرز]] جو هڪ مثال]] [[File:Saint Isaac's Square SPB (01).jpg|thumb|[[سينٽ آئزڪ چوڪ]]|left]] سينٽ پيٽرسبرگ جي [[شهر جو مرڪز|مرڪزي شهر]] جي تاريخي [[اڏاوتي طرز]]، جنهن ۾ گهڻو ڪري 18هين ۽ 19هين صديءَ جون [[باروڪ اڏاوتي طرز|باروڪ]] ۽ [[نئين ڪلاسيڪي اڏاوتي طرز|نئين ڪلاسيڪي]] عمارتون شامل آهن، وڏي حد تائين محفوظ رهي آهي؛ تنهن هوندي به، [[بالشويڪ]]ن جي اقتدار سنڀالڻ کان پوءِ، [[ليننگراڊ جو گهيرو|ليننگراڊ جي گهيري]] دوران ۽ تازن سالن ۾ ڪيتريون عمارتون [[ڊاهڻ|ڊاهي]] ويون.{{Citation needed|date=January 2010}} باقي بچيل عمارتن مان سڀ کان پراڻي ڪاٺ جي هڪ عمارت آهي، جيڪا 1703ع ۾ [[پيٽر اعظم|پيٽر پهرئين]] لاءِ ٽرينيٽي چوڪ ڀرسان [[نيوا درياهه|نيوا]] جي ڪناري تي ٺاهي وئي هئي. 1991ع کان سينٽ پيٽرسبرگ ۽ [[ليننگراڊ اوبلاست]] ۾ واقع [[سينٽ پيٽرسبرگ جو تاريخي مرڪز ۽ لاڳاپيل يادگارن جا مجموعا]]، [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثي وارو ماڳ|عالمي ورثي واري ماڳ]] طور درج ٿيل آهن. [[پيٽر ۽ پال قلعو|پيٽر ۽ پال قلعي]] ۽ [[سينٽ پيٽر ۽ پال گرجاگھر، سينٽ پيٽرسبرگ|پيٽر ۽ پال گرجاگھر]] تي ٻڌل اڏاوتي مجموعو، نيوا درياهه جي ساڄي [[درياهي ڪنارو|ڪناري]] سان لڳ [[زايچي ٻيٽ]] تي نمايان حيثيت رکي ٿو. هر ڏينهن منجهند جو قلعي مان توپ جو خالي فائر ڪيو وڃي ٿو. [[سينٽ پيٽرسبرگ مسجد]]، جيڪا 1913ع ۾ کلڻ وقت [[يورپ جي مسجدن جي فهرست|يورپ جي سڀ کان وڏي مسجد]] هئي، ويجهو ئي ساڄي ڪناري تي واقع آهي. [[واسيليئفسڪي ٻيٽ جو ڇيڙو]]، جيڪو درياهه کي ٻن وڏين شاخن، [[بالشايا نيوا]] ۽ [[مالايا نيوا]]، ۾ ورهائي ٿو، [[ايڪسچينج پل]] وسيلي اترئين ڪناري، يعني [[پيٽروگراڊسڪي ٻيٽ]]، سان ڳنڍيل آهي ۽ اتي [[پراڻي سينٽ پيٽرسبرگ اسٽاڪ ايڪسچينج ۽ روسٽرل ٿنڀا]] واقع آهن. [[واسيليئفسڪي ٻيٽ]] جي ڏاکڻي ڪناري تي، بالشايا نيوا سان لڳ، شهر جون 18هين صديءَ سان تعلق رکندڙ ڪجهه پراڻيون عمارتون واقع آهن، جن ۾ [[ڪنسٽ ڪيمرا]]، [[ٻارهن ڪاليجيا]]، [[مينشيڪوف محل، سينٽ پيٽرسبرگ|مينشيڪوف محل]] ۽ [[شاهي فنون اڪيڊمي]] شامل آهن. هتي [[سينٽ پيٽرسبرگ رياستي يونيورسٽي]] جي ٻن ڪيمپسَن مان هڪ پڻ واقع آهي. نيوا جي ڏاکڻي، کاٻي ڪناري تي، جيڪو [[محل پل]] وسيلي واسيليئفسڪي ٻيٽ جي ڇيڙي سان ڳنڍيل آهي، [[ايڊمرلٽي، سينٽ پيٽرسبرگ|ايڊمرلٽي جي عمارت]] ۽ [[محل ڪنارو|محل ڪناري]] سان پکڙيل وسيع [[هرميٽيج عجائب گھر]] جو مجموعو واقع آهي. هن مجموعي ۾ [[باروڪ اڏاوتي طرز|باروڪ]] طرز جو [[سياري وارو محل]]، جيڪو اڳ [[روسي بادشاهن جي فهرست|روسي شهنشاهن]] جي سرڪاري رهائشگاهه هو، ۽ نئين ڪلاسيڪي طرز جو [[سنگ مرمر محل]] شامل آهن. سياري واري محل جي سامهون [[محل چوڪ]] واقع آهي، جيڪو شهر جو مکيه چوڪ آهي ۽ جنهن ۾ [[اليگزينڊر ٿنڀو]] بيٺل آهي. [[File:RUS-2016-Aerial-SPB-Peter and Paul Fortress 02.jpg|thumb|[[پيٽر ۽ پال قلعو|پيٽر ۽ پال قلعي]] جو هوائي منظر]] [[File:RUS-2016-Aerial-SPB-Field of Mars.jpg|thumb|[[ميدانِ مريخ، سينٽ پيٽرسبرگ|ميدانِ مريخ]]]] [[نيويسڪي پراسپيڪٽ]]، جيڪو پڻ [[نيوا درياهه|نيوا]] جي کاٻي ڪناري تي آهي، شهر جو مکيه شاهراهه آهي. اهو ايڊمرلٽي کان شروع ٿئي ٿو ۽ محل چوڪ جي ڀرسان اوڀر ڏانهن هلي ٿو. نيويسڪي پراسپيڪٽ [[موئيڪا درياهه|موئيڪا]] کي [[سائي پل، سينٽ پيٽرسبرگ|سائي پل]] وٽ، [[گريبويدوف واهه]] کي [[قازانسڪي پل]] وٽ، [[سادووايا گهٽي]] ۽ [[فونتانڪا درياهه|فونتانڪا]] کي [[انيچڪوف پل]] وٽ پار ڪري ٿو؛ پوءِ [[ليتيني پراسپيڪٽ]] سان ملي ٿو ۽ [[ماسڪووسڪي ريلوي ٽرمينل، سينٽ پيٽرسبرگ|ماسڪووسڪي ريلوي اسٽيشن]] ڀرسان [[بغاوت چوڪ]] ڏانهن وڃي ٿو، جتي اهو [[ليگووسڪي پراسپيڪٽ]] سان ملي [[اليگزينڊر نيويسڪي لاورا]] ڏانهن مڙي ٿو. [[پاساژ، ڊپارٽمينٽ اسٽور|پاساژ]]، [[سينٽ ڪيٿرين جو ڪيٿولڪ گرجاگھر، سينٽ پيٽرسبرگ|سينٽ ڪيٿرين جو ڪيٿولڪ گرجاگھر]]، [[سنگر هائوس|ڪتاب گھر]]، جيڪو اڳ [[سنگر مينوفيڪچرنگ ڪمپني]] جي [[آر نووو]] طرز واري عمارت هو، [[گرانڊ هوٽل يورپ]]، [[سينٽ پيٽر ۽ سينٽ پال جو لوٿرن گرجاگھر]]، [[گريٽ گوسٽيني دوور]]، [[روسي قومي ڪتب خانو]]، [[ميڪيشن]] جي ٺاهيل [[ڪيٿرين اعظم]] جي مجسمي جي پٺيان واقع [[اليگزينڊرنڪي ٿيٽر]]، [[قازان گرجاگھر، سينٽ پيٽرسبرگ|قازان گرجاگھر]]، [[اسٽروگانوف محل]]، [[انيچڪوف محل]] ۽ [[بيلوسيلسڪي-بيلوزرسڪي محل]] سڀ انهيءَ شاهراهه تي واقع آهن. [[File:Nevsky Avenue 01.jpg|thumb|[[نيويسڪي پراسپيڪٽ]]|left]] [[File:Saint Petersburg 2019.jpg|thumb|ڪرسمس دوران [[محل چوڪ]]|left]] [[اليگزينڊر نيويسڪي لاورا]]، جيڪا [[سينٽ اليگزينڊر نيويسڪي]] جي مقدس باقيات رکڻ لاءِ قائم ڪئي وئي هئي، روس ۾ [[مذهبي تعليم|عيسائي تعليم]] جو هڪ اهم مرڪز آهي. ان ۾ [[تيخوِن قبرستان]] پڻ شامل آهي، جتي سينٽ پيٽرسبرگ جي ڪيترين مشهور شخصيتن جون قبرون آهن. نيوا ۽ نيويسڪي پراسپيڪٽ جي وچ واري علائقي ۾ [[رت تي ڇوٽڪاري ڏيندڙ جو گرجاگھر]]، [[روسي عجائب گھر]] واري ميخائيلوفسڪي محل، [[ميدانِ مريخ، سينٽ پيٽرسبرگ|ميدانِ مريخ]]، [[سينٽ مائيڪل جو قلعو]]، [[اونهاري وارو باغ]]، [[تاوريدي محل]]، [[سمولني انسٽيٽيوٽ]] ۽ [[سمولني ڪانونٽ]] واقع آهن. [[File:The Church of the Saviour on Spilled Blood (20956466968).jpg|thumb|[[رت تي ڇوٽڪاري ڏيندڙ جو گرجاگھر]]، [[گريبويدوف واهه]] کان ڏسڻ ۾|left]] [[File:Smolny Cathedral SPB 02.jpg|thumb|[[سمولني ڪانونٽ]]، [[باروڪ اڏاوتي طرز]] جو هڪ مثال]] ايڊمرلٽي عمارت جي اولهه ۽ ڏکڻ طرف ڪيترائي مشهور ماڳ آهن، جن ۾ [[ٽرينيٽي گرجاگھر، سينٽ پيٽرسبرگ|ٽرينيٽي گرجاگھر]]، [[مارينسڪي محل]]، [[هوٽل آسٽوريا، سينٽ پيٽرسبرگ|هوٽل آسٽوريا]]، مشهور [[مارينسڪي ٿيٽر]]، [[نيو هالينڊ ٻيٽ]]، شهر جو سڀ کان وڏو [[سينٽ آئزڪ گرجاگھر]]، ۽ [[سينيٽ چوڪ، سينٽ پيٽرسبرگ|سينيٽ چوڪ]] شامل آهن. سينيٽ چوڪ تي [[پتل جو گهوڙي سوار]] نصب آهي، جيڪو [[پيٽر اعظم]] جو 18هين صديءَ جو [[گهوڙي سوار يادگار]] آهي ۽ شهر جي سڀ کان وڌيڪ سڃاڻپ جوڳن نشانين مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. سينٽ پيٽرسبرگ جي ٻين نشانين ۾ ايڊمرلٽي جي سونهري چوٽيءَ تي ننڍڙي ٻيڙي جي شڪل وارو [[هوا ڏيکاريندڙ]] ۽ پيٽر ۽ پال گرجاگھر جي چوٽيءَ تي سونهري [[ملائڪ]] شامل آهن. رات جو کليل [[محل پل]] پڻ شهر جي هڪ مشهور نشاني آهي. اپريل کان نومبر تائين، نيوا ۽ مکيه واهن تي واقع 22 پلون مقرر وقت موجب کوليون وڃن ٿيون، جيئن جهاز [[بالٽڪ سمنڊ]] ڏانهن اچ وڃ ڪري سگهن.<ref>{{Cite web |title=График разводки мостов на Неве в Санкт-Петербурге |url=http://www.mr7.ru/info/most |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827013819/http://www.mr7.ru/info/most |archive-date=27 August 2010 |access-date=3 October 2010}}</ref> 2004ع ۾ نيوا مٿان پهرين اهڙي اوچي پل، [[وڏي اوبوخوفسڪي پل]]، کولي وئي جنهن کي جهازن جي گذرڻ لاءِ کولڻ جي ضرورت نه پوندي آهي. موجوده دور جون سڀ کان نمايان پلون ڪورابيلني ۽ پيٽرووسڪي [[ڪيبلن تي بيٺل پل|ڪيبلن تي بيٺل پلون]] آهن، جيڪي شهر جي محصولي شاهراهه، [[ويسٽرن هاءِ اسپيڊ ڊائيميٽر]]، جو سڀ کان دلڪش حصو بڻجن ٿيون. [[سينٽ پيٽرسبرگ جون پلون|سينٽ پيٽرسبرگ ۾ سوين ننڍيون پلون]] نيوا جي ڪيترن واهن ۽ [[درياهي شاخ|شاخن]] مٿان ٺهيل آهن، جن مان اهم [[موئيڪا درياهه|موئيڪا]]، [[فونتانڪا درياهه|فونتانڪا]]، [[گريبويدوف واهه]]، [[اوبوودني واهه]]، [[ڪارپوڪا درياهه|ڪارپوڪا]] ۽ [[سمولينڪا درياهه|سمولينڪا]] آهن. واهن جي پيچيده ڄار سبب سينٽ پيٽرسبرگ کي اڪثر ''[[اتر جو وينس]]'' چيو وڃي ٿو. شهر جي مرڪز ۾ درياهن ۽ واهن جي ڪنارن تي گرينائيٽ جا بند ٺهيل آهن. انهن ڪنارن ۽ پلن کي درياهن ۽ واهن کان [[گرينائيٽ]] يا [[لوهه جو ٺپو|ٺپيل لوهه]] جي [[محافظ ڀت|ننڍين محافظ ڀتين]] وسيلي جدا ڪيو ويو آهي. [[File:RUS-2016-Aerial-SPB-Peterhof Palace.jpg|thumb|[[پيٽرهوف محل]] جو هوائي منظر]] شهر جي ڏاکڻن مضافات ۾ اڳوڻيون شاهي رهائشگاهون واقع آهن، جن ۾ [[پيٽرهوف]]، پنهنجي شاندار [[فواره|فوارن]] جي سلسلن ۽ باغن سان؛ [[تسارسڪوئي سيلو]]، پنهنجي باروڪ طرز واري [[ڪيٿرين محل]] ۽ نئين ڪلاسيڪي طرز واري [[اليگزينڊر محل]] سان؛ ۽ [[پاولووسڪ محل|پاولووسڪ]] شامل آهن، جتي [[شهنشاهه پال]] جو گنبذ وارو محل ۽ يورپ جي سڀ کان وڏن [[انگريزي منظرنامي وارو باغ|انگريزي طرز جي باغن]] مان هڪ واقع آهي. ويجهي علائقي جون ڪجهه ٻيون رهائشگاهون، جيڪي عالمي ورثي واري ماڳ جو حصو آهن، جن ۾ [[گاچينا]] جو قلعو ۽ باغ پڻ شامل آهن، انتظامي لحاظ کان سينٽ پيٽرسبرگ بدران [[ليننگراڊ اوبلاست]] ۾ واقع آهن. هڪ ٻيو مشهور مضافاتي علائقو [[ڪرونسٽاڊٽ]] آهي، جيڪو [[فن لينڊ نار]] ۾ [[ڪوٽلن ٻيٽ]] تي واقع آهي ۽ 19هين صديءَ جي قلعي بندين ۽ بحري يادگارن لاءِ مشهور آهي. 20هين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان شهر جي ڪيترن ئي ضلعن ۾ وڏي پيماني تي نئين تعمير ۽ [[غير منقول ثقافتي ملڪيت جو تحفظ ۽ بحالي|بحالي]] جا ڪم ڪيا ويا آهن. تازو سرڪاري اختيارين کي شهر جي مرڪز ۾ واقع [[رياستي ملڪيت|رياست جي ملڪيت]] واريون خانگي رهائشگاهون خانگي [[مسواڙ ڏيندڙ|مسواڙ ڏيندڙن]] جي ملڪيت ۾ منتقل ڪرڻيون پيون آهن. ڪيترين پراڻين عمارتن کي ٻيهر تعمير ڪري رهائشي فليٽن ۽ پينٽ هائوسن طور استعمال لائق بڻايو ويو آهي. انهن مان ڪجهه اڏاوتن، جهڙوڪ [[سينٽ پيٽرسبرگ ڪموڊٽي ۽ اسٽاڪ ايڪسچينج]]، کي [[شهري رٿابندي]] جون غلطيون قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite news |last=Hudyakov |first=Artyom |date=12 March 2008 |script-title=ru:Виртуальная защита Петербурга |trans-title=Virtual protection of Petersburg |url=http://www.bn.ru/articles/2008/12/03/39306.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110910223621/http://www.bn.ru/articles/2008/12/03/39306.html |archive-date=10 September 2011 |access-date=5 August 2009 |publisher=bn.ru |language=ru}}</ref> ===باغ ۽ پارڪ=== [[File:Temple of Friendship in Pavlovsk Park 01.jpg|thumb|[[پاولووسڪ پارڪ]] ۾ ”دوستيءَ جو مندر“]] سينٽ پيٽرسبرگ ۾ ڪيترائي پارڪ ۽ باغ آهن. انهن مان ڪجهه سڀ کان وڌيڪ مشهور باغ ڏاکڻن مضافات ۾ واقع آهن، جن ۾ [[پاولووسڪ باغ|پاولووسڪ]] شامل آهي، جيڪو يورپ جي سڀ کان وڏن [[انگريزي باغ|انگريزي باغن]] مان هڪ آهي. [[سوسنووڪا پارڪ|سوسنووڪا]] شهر جي حدن اندر سڀ کان وڏو پارڪ آهي، جيڪو {{Convert|240|ha|lk=on|abbr=on}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. [[اونهاري وارو باغ]] سڀ کان پراڻو باغ آهي، جيڪو 18هين صديءَ جي شروعات سان تعلق رکي ٿو ۽ باقاعده طرز تي جوڙيو ويو آهي. اهو فونتانڪا جي مُنهن وٽ نيوا جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع آهي ۽ پنهنجي ٺپيل لوهه جي لوڙهي ۽ سنگ مرمر جي مجسمن لاءِ مشهور آهي. ٻين مشهور پارڪن ۾ [[ڪريسٽووسڪي ٻيٽ]] تي [[بحري فتح پارڪ]] ۽ ڏکڻ ۾ ماسڪو فتح پارڪ شامل آهن، جيڪي ٻئي [[ٻي عالمي جنگ]] ۾ [[نازي جرمني]] تي فتح جي ياد ۾ قائم ڪيا ويا. ان کان سواءِ [[يلاگن ٻيٽ]] تي مرڪزي ثقافتي ۽ تفريحي پارڪ ۽ [[تاوريدي محل]] ڀرسان [[تاوريدي باغ]] پڻ اهم آهن. پارڪن ۾ عام طور پوکيا ويندڙ وڻن ۾ [[انگريزي شاهه بلوط]]، [[ناروي ميپل]]، [[سائو ايش وڻ]]، [[چاندي جهڙو برچ]]، [[سائبيريائي لارچ]]، [[نيرو اسپروس]]، [[سالڪس يوڪسينا|ٽٽندڙ ولو]]، [[لنڊن وڻ|لنڊن جا وڻ]] ۽ [[پاپولر وڻ|پاپولر]] شامل آهن. 19هين صديءَ سان تعلق رکندڙ اهم [[ڪاٺ جي نمونن جو مجموعو|وڻن جي نمونن جا مجموعا]] [[سينٽ پيٽرسبرگ نباتاتي باغ]] ۽ ٻيلا اڪيڊمي جي پارڪ ۾ محفوظ آهن. سينٽ پيٽرسبرگ جي قيام جي 300هين سالگرهه جي ياد ۾ هڪ نئون پارڪ قائم ڪيو ويو. هي پارڪ شهر جي اتر-اولهه واري حصي ۾ واقع آهي. ان جي تعمير 1995ع ۾ شروع ٿي. رٿابندي موجب پارڪ کي پيادل پل وسيلي [[لاختا سينٽر]] جي تفريحي علائقن سان ڳنڍيو ويندو. پارڪ ۾ قيمتي قسمن جا 300 وڻ، 300 سينگاريل صوف جا وڻ ۽ 70 لنڊن جا وڻ پوکيا ويا. ان کان سواءِ 300 ٻيا وڻ ۽ ٻوٽا پڻ پوکيا ويا. اهي وڻ شهر جي غير تجارتي ۽ تعليمي ادارن، ان جي [[ڀيڻ شهر|ڀيڻ شهرن]]، [[هيلسنڪي]] شهر، [[روس جا وفاقي علائقا|روس جي ٻين علائقن]] جي سربراهن، جرمن سيونگس بئنڪ ۽ ٻين ماڻهن ۽ ادارن طرفان سينٽ پيٽرسبرگ کي تحفي طور ڏنا ويا هئا.<ref>{{In lang|ru}}[http://www.apmtri.ru/projects/blagoustrojstvo_v_sanktpeterburge/park_300letija_s_peterburga] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140709132017/http://www.apmtri.ru/projects/blagoustrojstvo_v_sanktpeterburge/park_300letija_s_peterburga|date=9 July 2014}}</ref> <gallery widths="200"> File:Cameron gallery in Tsarskoe Selo 02.jpg|alt=|[[چارلس ڪيمرون، معمار|ڪيمرون]] گيلري، [[تسارسڪوئي سيلو|تسارسڪوئي سيلو]] جي [[ڪيٿرين پارڪ]] ۾ File:Grot pavilion in Tsarskoe Selo.jpg|alt=|تسارسڪوئي سيلو جي ڪيٿرين پارڪ ۾ گروٽو پويلين File:Liceum building in Tsarskoe Selo 03.jpg|alt=|تسارسڪوئي سيلو ۾ [[تسارسڪوئي سيلو لائيسيم|شاهي لائيسيم]] File:RUS-2016-Aerial-SPB-Grand Menshikov Palace.jpg|alt=|وڏو [[مينشيڪوف محل، سينٽ پيٽرسبرگ|مينشيڪوف محل]] </gallery> ===اوچيون اڏاوتون=== قانوني ضابطن موجب سينٽ پيٽرسبرگ جي مرڪزي شهر ۾ اوچين عمارتن جي تعمير منع ٿيل آهي. 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين ٽي [[فلڪ بوس عمارت|فلڪ بوس عمارتون]] تعمير ٿي چڪيون هيون: ليڊر ٽاور، جنهن جي اوچائي 140 ميٽر آهي؛ اليگزينڊر نيويسڪي، جنهن جي اوچائي 124 ميٽر آهي؛ ۽ ائٽلانٽڪ سٽي، جنهن جي اوچائي 105 ميٽر آهي. اهي سڀ تاريخي مرڪز کان گهڻو پري واقع آهن. 1962ع ۾ ٺهيل {{Convert|310|m|adj=on}} اوچو [[سينٽ پيٽرسبرگ ٽي وي ٽاور]] شهر جي سڀ کان اوچي اڏاوت هو. تنهن هوندي به، شهري اختيارين جي حمايت سان {{Convert|396|m|adj=on}} اوچي [[تمام اوچي فلڪ بوس عمارت]] اڏڻ جو هڪ تڪراري منصوبو پيش ڪيو ويو، جيڪو [[اوختا سينٽر]] جي نالي سان مشهور هو. 2008ع ۾ [[ورلڊ مونيومينٽس فنڊ]] سينٽ پيٽرسبرگ جي تاريخي آسماني منظر کي، هن منصوبي سبب ان ۾ وڏي تبديلي اچڻ جي خطري جي بنياد تي، دنيا جي 100 سڀ کان وڌيڪ خطري هيٺ آيل ماڳن جي نگراني فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref>{{Cite web |title=St. Petersburg Historic Skyline, Russian Federation |url=http://wmf.org/watch2008/watch.php?id=S8352 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090607022939/http://wmf.org/watch2008/watch.php?id=S8352 |archive-date=7 June 2009 |access-date=22 October 2009 |website=Wmf.org}}</ref> اوختا سينٽر وارو منصوبو 2010ع جي پڇاڙيءَ ۾ رد ڪيو ويو. 2012ع ۾ شهر جي ٻاهرين حصي ۾ [[لاختا سينٽر]] منصوبي جي تعمير شروع ٿي، جنهن ۾ {{Convert|463|m|adj=on}} اوچي دفتري فلڪ بوس عمارت ۽ ڪيترين ئي گهٽ اوچائي وارين گڏيل استعمال جي عمارتن جي تعمير شامل هئي. هن منصوبي تي اڳوڻي اڻ ٺهيل منصوبي جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽ تڪرار ٿيو. تاريخي مرڪز کان گهڻو پري هجڻ سبب [[يونيسڪو]] ان کي شهر جي ثقافتي ورثي لاءِ امڪاني خطرو نه سمجهيو. فلڪ بوس عمارت 2019ع ۾ مڪمل ٿي ۽ 462.5 ميٽر اوچائيءَ سان هن وقت [[يورپ جي سڀ کان اوچين عمارتن جي فهرست|روس ۽ يورپ جي سڀ کان اوچي عمارت]] آهي. [[File:Лахта центр 2021.jpg|left|thumb|[[لاختا سينٽر]]، يورپ جي سڀ کان اوچي عمارت]] ==سياحت== {{Update|section|reason=[[يوڪرين تي روسي حملي]] سبب سياحت تي پوندڙ اثر بابت بحث جي ضرورت آهي|date=June 2023}} {{Infobox UNESCO World Heritage Site | Official_name = سينٽ پيٽرسبرگ جو تاريخي مرڪز ۽ لاڳاپيل يادگارن جا مجموعا | image = Catherine Palace in Tsarskoe Selo.jpg | image_upright = 1.2 | caption = [[تسارسڪوئي سيلو]] ۾ [[ڪيٿرين محل]] | location = | criteria = {{UNESCO WHS type|(i), (ii), (iv), (vi)}}(i), (ii), (iv), (vi) | ID = 540bis | coordinates = | year = 1990 | extension = 2013 | area = {{Convert|3934.1|ha|sqmi|abbr=on}} | map_caption = }} سينٽ پيٽرسبرگ کي نمايان تاريخي ۽ ثقافتي ورثو حاصل آهي.<ref>{{Cite web |title=Visit Saint Petersburg |url=http://www.visit-petersburg.ru/en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191203091505/http://www.visit-petersburg.ru/en |archive-date=3 December 2019 |access-date=20 September 2016 |publisher=Visit-Petersburg.ru}}</ref><ref>{{Cite web |title=Saint Petersburg Tourist Information Bureau |url=http://eng.ispb.info/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161012163108/http://eng.ispb.info/ |archive-date=12 October 2016 |access-date=20 September 2016 |publisher=Petersburg.ru }}</ref><ref>{{Cite web |title=Welcome to Saint Petersburg! |url=http://www.saint-petersburg.com/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160926041001/http://www.saint-petersburg.com/ |archive-date=26 September 2016 |access-date=20 September 2016 |publisher=Saint Petersburg.com }}</ref><ref>{{Cite web |title=National Geographic – Saint Petersburg, Russia |url=https://www.nationalgeographic.com/travel/destination/moscow |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160925164537/http://travel.nationalgeographic.com/travel/city-guides/st-petersburg-russia |archive-date=25 September 2016 |access-date=20 September 2016 |publisher=NationalGeographic.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Saint Petersburg is a Stroll Along A Lovely Canal |url=https://www.lonelyplanet.com/russia/st-petersburg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160912065757/https://www.lonelyplanet.com/russia/st-petersburg |archive-date=12 September 2016 |access-date=20 September 2016 |publisher=LonelyPlanet.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Fodor's Travel – Saint Petersburg, Russia |url=http://www.fodors.com/world/europe/russia/st-petersburg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160924163741/http://www.fodors.com/world/europe/russia/st-petersburg |archive-date=24 September 2016 |access-date=20 September 2016 |publisher=Fodors.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rick Steve's Europe – Saint Petersburg, Russia |url=https://www.ricksteves.com/europe/russia/st-petersburg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161012151904/https://www.ricksteves.com/europe/russia/st-petersburg |archive-date=12 October 2016 |access-date=20 September 2016 |publisher=RickSteves.com}}</ref> شهر جو 18هين ۽ 19هين صديءَ وارو [[اڏاوتي مجموعو]] ۽ ان جا ڀرپاسي وارا علائقا لڳ ڀڳ پنهنجي اصل حالت ۾ محفوظ آهن. مختلف سببن، جن ۾ [[ٻي عالمي جنگ]] دوران وڏي پيماني تي ٿيل تباهي ۽ [[جنگ کان پوءِ وارو دور|جنگ کان پوءِ واري دور]] ۾ يورپ جي وڏن تاريخي مرڪزن اندر جديد عمارتن جي تعمير شامل آهي، سبب سينٽ پيٽرسبرگ گذريل ٽن صدين جي [[اڏاوتي طرز جي تاريخ|يورپي اڏاوتي طرزن]] جو هڪ منفرد محفوظ علائقو بڻجي ويو آهي. گاديءَ واري شهر واري حيثيت وڃائڻ سان سينٽ پيٽرسبرگ جون انقلاب کان اڳ واريون ڪيتريون عمارتون محفوظ رهيون، ڇاڪاڻ⁠تہ جديد اڏاوت جا ”وقار وارا منصوبا“ عام طور ماسڪو ۾ تعمير ڪيا ويندا هئا. ان ڪري 20هين صديءَ جي وچ ۽ پڇاڙيءَ واري اڏاوتي طرز کي تاريخي مرڪز ۾ وڏي پيماني تي پکڙجڻ کان روڪيو ويو ۽ شهر جي پراڻي اڏاوتي ڏيک کي برقرار رکڻ ۾ مدد ملي. [[File:Andrey Zeest - Amber Room 2 (autochrome).jpg|thumb|left|[[ڪيٿرين محل]] ۾ [[امبر ڪمرو]]]] سينٽ پيٽرسبرگ [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري فهرست]] ۾ اهڙي علائقي طور شامل آهي، جنهن ۾ 36 تاريخي اڏاوتي مجموعا ۽ اڏاوت، تاريخ ۽ ثقافت جا لڳ ڀڳ 4,000 نمايان انفرادي يادگار موجود آهن. سينٽ پيٽرسبرگ جي ثقافتي ورثي کي ڏسڻ جي خواهش رکندڙن لاءِ [[روس ۾ سياحت|سياحتي پروگرام]] ۽ گهمڻ ڦرڻ جا نوان دورا تيار ڪيا ويا آهن. شهر ۾ 221 عجائب گھر، 2,000 ڪتب خانا، 80 کان وڌيڪ ٿيٽر، 100 موسيقيءَ جون تنظيمون، 45 گيلريون ۽ نمائشگاهون، 62 سئنيما گھر ۽ 80 ٻيا ثقافتي ادارا آهن. هر سال شهر ۾ لڳ ڀڳ 100 ميلو ۽ فن ۽ ثقافت جا مختلف مقابلا ٿين ٿا، جن مان 50 کان وڌيڪ بين الاقوامي نوعيت جا آهن.{{Citation needed|date=February 2013}} [[File:Schloss Peterhof, Große Kaskade.jpg|thumb|وڏو پيٽرهوف محل ۽ عظيم آبشارن جو سلسلو]] [[روسي وفاق جي اقتصادي تاريخ|1990ع واري ڏهاڪي جي اقتصادي بي ثباتي]] باوجود سينٽ پيٽرسبرگ ۾ ڪو به وڏو ٿيٽر يا عجائب گھر بند نه ٿيو؛ ان جي ابتڙ ڪيترائي نوان ادارا کوليا ويا. مثال طور، 1999ع ۾ کوليل خانگي گُڏين جو عجائب گھر روس ۾ پنهنجي نوعيت جو ٽيون عجائب گھر آهي، جتي 2,000 کان وڌيڪ گُڏين جا مجموعا نمائش لاءِ رکيل آهن، جن ۾ ”گھڻ قومي سينٽ پيٽرسبرگ“ ۽ ”پشڪن جو پيٽرسبرگ“ پڻ شامل آهن. سينٽ پيٽرسبرگ جي عجائب گھرن جي دنيا انتهائي گوناگون آهي. شهر نه رڳو دنيا جي مشهور [[هرميٽيج عجائب گھر]] ۽ [[روسي عجائب گھر]] جو گھر آهي، جنهن ۾ [[روسي فن]] جو شاهوڪار مجموعو موجود آهي، پر هتي سينٽ پيٽرسبرگ ۽ ان جي مضافات جا [[محل]]، نام نهاد ننڍن شهرن جا عجائب گھر ۽ ٻيا ڪيترائي عجائب گھر پڻ آهن، جهڙوڪ [[فيودور دوستووسڪي|روسي ليکڪ دوستووسڪي]] جو عجائب گھر، موسيقي اوزارن جو عجائب گھر، سينگاريل فنن جو عجائب گھر ۽ پيشيوراڻي رهنمائيءَ جو عجائب گھر. [[File:Saint Petersburg Philharmonia - Bolshoi Zal.jpg|thumb|[[سينٽ پيٽرسبرگ فلارمونيا]] جو بالشوئي زال، يعني وڏو هال]] [[File:Стрелка Васильевского острова ночью.jpg|thumb|[[پراڻي سينٽ پيٽرسبرگ اسٽاڪ ايڪسچينج ۽ روسٽرل ٿنڀا]]]] سينٽ پيٽرسبرگ جي موسيقيائي زندگي شاهوڪار ۽ گوناگون آهي ۽ شهر ۾ هاڻي هر سال ڪيترائي جشن منعقد ٿين ٿا. بيلٽ جا ناٽڪ سينٽ پيٽرسبرگ جي ثقافتي زندگيءَ ۾ خاص حيثيت رکن ٿا. [[واگانووا روسي بيلٽ اڪيڊمي]] کي دنيا جي بهترين بيلٽ ادارن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. روسي ڪلاسيڪي مکتب جون روايتون ممتاز استادن وسيلي هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ٿينديون رهيون آهن. سينٽ پيٽرسبرگ جي مشهور ۽ ممتاز رقاصن، جهڙوڪ [[روڊولف نوريئف]]، [[ناتاليا ماڪاروا]] ۽ [[ميخائيل باريشنيڪوف]]، جي فن کي سڄي دنيا ۾ ساراهيو ويو آهي ۽ اڄ به ساراهيو وڃي ٿو. هاڻوڪو پيٽرسبرگ بيلٽ رڳو روايتي روسي ڪلاسيڪي مڪتبن تائين محدود نه آهي، پر ان ۾ [[بورس آئفمن]] جهڙن فنڪارن جا بيلٽ پڻ شامل آهن، جن سخت ڪلاسيڪي [[روسي بيلٽ]] جي دائري کي لڳ ڀڳ ناقابل تصور حدن تائين وڌايو.{{Promotion inline|date=May 2026}} ڪلاسيڪي بنيادن سان وفادار رهندي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو [[واگانووا روسي بيلٽ اڪيڊمي]] ۾ ناچ جو هدايتڪار رهيو هو، هن [[ڪلاسيڪي بيلٽ]] کي پهرين [[اوان گارڊ|اوان گارڊ طرز]]، پوءِ ڪرتبي جسماني حرڪتن، تال واري جمناسٽڪ، ناٽڪائي اظهار، [[روسي سئنيما|سئنيما]]، رنگ، روشني ۽ آخرڪار ڳالهايل لفظ سان گڏايو. ==ميڊيا ۽ مواصلات== روس جون سڀ وڏيون اخبارون سينٽ پيٽرسبرگ ۾ سرگرم آهن. شهر ۾ [[روس ۾ مواصلات|مواصلات جو ترقي يافته نظام]] موجود آهي. 2014ع ۾ قومي مواصلاتي اداري [[روسٽيليڪام]] شهر جي [[مقرر ٽيليفون لائن|مقرر لائين واري نيٽ ورڪ]] جي وڏي پيماني تي جديدڪاري شروع ڪرڻ جو اعلان ڪيو.<ref>{{Cite web |date=2 May 2014 |title=Rostelecom to invest RUB 15 bln in St Petersburg |url=http://www.telecompaper.com/news/rostelecom-to-invest-rub-15-bln-in-st-petersburg--1011519 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150713232103/http://www.telecompaper.com/news/rostelecom-to-invest-rub-15-bln-in-st-petersburg--1011519 |archive-date=13 July 2015 |access-date=3 May 2014 |website=Telecom Paper}}</ref> ==ثقافت== {{Main|سينٽ پيٽرسبرگ جو سماج ۽ ثقافت}} ===عجائب گھر=== {{Further|سينٽ پيٽرسبرگ جي عجائب گھرن جي فهرست}} {{Wide image|Hermitage Museum in Saint Petersburg.jpg|600px|[[رياستي هرميٽيج عجائب گھر]]، جنهن ۾ [[هرميٽيج ٿيٽر]]، پراڻو هرميٽيج، ننڍو هرميٽيج ۽ [[سياري وارو محل]] شامل آهن؛ اهي سڀ موجوده عجائب گھر جي مجموعي جو حصو آهن}} سينٽ پيٽرسبرگ ۾ ٻه سئو کان وڌيڪ عجائب گھر آهن، جن مان ڪيترائي تاريخي عمارتن ۾ قائم آهن. انهن مان سڀ کان وڏو [[هرميٽيج عجائب گھر]] آهي، جنهن ۾ اڳوڻي شاهي رهائشگاهه جا اندريان حصا ۽ فن پارن جو هڪ وسيع مجموعو موجود آهي. [[روسي عجائب گھر]] روسي [[نفيس فنون|نفيس فنن]] لاءِ وقف هڪ وڏو عجائب گھر آهي. ڪيترين مشهور شخصيتن جا رهائشي فليٽ پڻ عوامي عجائب گھرن ۾ تبديل ڪيا ويا آهن، جن ۾ [[اليگزينڊر پشڪن]]، [[فيودور دوستووسڪي]]، [[نيڪولائي رمسڪي-ڪورساڪوف]]، [[فيودور شالياپن]]، [[اليگزينڊر بلاڪ]]، [[ولاديمير نابوڪوف]]، [[انا اخماتووا]]، [[ميخائيل زوشچينڪو]] ۽ [[جوزف بروڊسڪي]] شامل آهن. ان کان سواءِ ڏاکڻن مضافات جا ڪجهه محل ۽ باغن جا مجموعا، ۽ [[سينٽ آئزڪ گرجاگھر]] جهڙا اهم اڏاوتي يادگار پڻ عجائب گھر بڻايا ويا آهن. [[ڪنسٽ ڪيمرا]]، جنهن جو مجموعو [[پيٽر اعظم]] 1714ع ۾ دنيا جي مختلف علائقن مان [[حيرت انگيز شين جي ڪٻٽ|نراليون ۽ حيرت انگيز شيون گڏ ڪرڻ]] لاءِ قائم ڪيو هو، ڪڏهن ڪڏهن [[روس جي عجائب گھرن جي فهرست|روس جو پهريون عجائب گھر]] پڻ سڏيو وڃي ٿو. اهو اڳتي هلي موجوده دور جي پيٽر اعظم علم الانسان ۽ نسليات عجائب گھر ۾ تبديل ٿيو. [[روسي نسليات عجائب گھر]]، جيڪو [[روسي عجائب گھر]] کان الڳ ڪيو ويو، [[روس جي ثقافت|روس جي قومن]]، [[اڳوڻو سوويت اتحاد|اڳوڻي سوويت اتحاد]] ۽ [[روسي سلطنت]] جي ثقافتن لاءِ وقف آهي. <gallery widths="200" heights="150px"> File:Exterior of Hermitage Museum-2.jpg|alt=|رياستي [[هرميٽيج عجائب گھر]]، [[سڀ کان وڏن فن عجائب گھرن جي فهرست|گيلريءَ جي ايراضيءَ]] جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو فن عجائب گھر آهي.<ref>{{Cite web |title=Hermitage in Figures and Facts |url=https://hermitagemuseum.org/wps/portal/hermitage/about/facts_and_figures/?lng=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220619051314/https://www.hermitagemuseum.org/wps/portal/hermitage/about/facts_and_figures?lng=en |archive-date=19 June 2022 |access-date=18 June 2022}}</ref> File:Russian museam.JPG|alt=|رياستي [[روسي عجائب گھر]] دنيا ۾ روسي [[نفيس فنون|نفيس فنن]] جو سڀ کان وڏو ذخيرو آهي. File:Этнографический музей (СПБ).jpg|alt=|[[روسي نسليات عجائب گھر]] [[دنيا جي نسلياتي عجائب گھرن جي فهرست|دنيا جي سڀ کان وڏن نسلياتي عجائب گھرن]] مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web |title="The Heart of Yugra" exhibition at the Russian Museum of Ethnography |url=https://forumspb.com/en/archive/2022/programme/102598/?year=2022&ELEMENT_ID=102598 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220812184934/https://forumspb.com/en/archive/2022/programme/102598/?year=2022&ELEMENT_ID=102598 |archive-date=12 August 2022 |access-date=2022-06-18 |website=forumspb.com}}</ref> </gallery> ڪيترائي عجائب گھر سينٽ پيٽرسبرگ جي [[سوويت تاريخ]] بابت ڄاڻ ڏين ٿا، جن ۾ [[ليننگراڊ جو گهيرو#يادگيري|ناڪابندي عجائب گھر]] شامل آهي، جيڪو [[ليننگراڊ جو گهيرو|ليننگراڊ جي گهيري]] جي تاريخ بيان ڪري ٿو، ۽ [[روس جي سياسي تاريخ جو عجائب گھر]]، جيڪو [[اختيار پسند سوشلزم|سوويت اتحاد جي اختيار پسند خاصيتن]] کي بيان ڪري ٿو. ٻين اهم عجائب گھرن ۾ [[مرڪزي بحري عجائب گھر]]، [[حيواناتي عجائب گھر، سينٽ پيٽرسبرگ|حيواناتي عجائب گھر]]، [[وي. وي. دوڪوچائيف مرڪزي مٽي عجائب گھر]]، [[روسي ريلوي عجائب گھر]]، [[سووروف عجائب گھر]]، [[ايرارتا]]، جيڪو روس ۾ [[همعصر فن]] جو سڀ کان وڏو غير سرڪاري عجائب گھر آهي، [[سينٽ پيٽرسبرگ جي تاريخ جو رياستي عجائب گھر]]، جيڪو [[پيٽر ۽ پال قلعو|پيٽر ۽ پال قلعي]] ۾ قائم آهي، ۽ [[توپخاني، انجنيئرن ۽ مواصلاتي فوجن جو فوجي تاريخي عجائب گھر|توپخاني جو عجائب گھر]] شامل آهن. توپخاني واري عجائب گھر ۾ رڳو توپخاني جو سامان نه، پر ٻين فوجي هٿيارن، وردين ۽ اعزازن جو پڻ وڏو مجموعو موجود آهي. سينٽ پيٽرسبرگ ۾ [[مذهب جي تاريخ جو رياستي عجائب گھر]] پڻ قائم آهي، جيڪو مذهب بابت روس جي سڀ کان پراڻن عجائب گھرن مان هڪ آهي ۽ دنيا جي مختلف حصن جون ثقافتي مذهبي روايتون پيش ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |date=14 May 2021 |title=Выставка нерукотворных икон художника Журавлева открылась в петербургском Музее истории религии – Северо-Запад {{!}}{{!}} Интерфакс Россия |url=https://www.interfax-russia.ru/northwest/photo/vystavka-nerukotvornyh-ikon-hudozhnika-zhuravleva-otkrylas-v-peterburgskom-muzee-istorii-religii |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210602215555/https://www.interfax-russia.ru/northwest/photo/vystavka-nerukotvornyh-ikon-hudozhnika-zhuravleva-otkrylas-v-peterburgskom-muzee-istorii-religii |archive-date=2 June 2021 |access-date=2 June 2021 |website=Interfax-russia.ru |language=ru}}</ref> ===موسيقي=== [[File:Profusion of gold at the Mariinsky Theatre (18271919528).jpg|center|thumb|600px|[[مارينسڪي ٿيٽر]] جو مکيه تماشائي هال]] [[File:2022-05-18 - Panorama of Stalls and Boxes at the Main Mariinsky Theatre.jpg|thumb|مکيه مارينسڪي ٿيٽر جي هيٺين ويهڪ ۽ بالاخانن جو وسيع منظر]] شهر جي پنجاهه کان وڌيڪ ٿيٽرن ۾ [[مارينسڪي ٿيٽر]] پڻ شامل آهي، جيڪو اڳ ڪيروف ٿيٽر جي نالي سان مشهور هو ۽ [[مارينسڪي بيلٽ]] ڪمپني ۽ اوپيرا جو مرڪز آهي. [[واسلاو نيجنسڪي]]، [[انا پاولووا]]، [[روڊولف نوريئف]]، [[ميخائيل باريشنيڪوف]]، [[گالينا اولانووا]] ۽ [[ناتاليا ماڪاروا]] جهڙا ناميارا بيلٽ رقاص مارينسڪي بيلٽ جا مکيه ستارا رهيا آهن. موسيقيءَ جو پهريون باقاعده ادارو، [[سينٽ پيٽرسبرگ ڪنزرويٽري]]، 1862ع ۾ روسي پيانو نواز ۽ سنگيتڪار [[انتون روبنسٽائن]] قائم ڪيو. هن اداري جي اڳوڻن شاگردن ۾ [[پيوتر ايليچ چائڪوفسڪي]]، [[سرگئي پروڪوفيف]]، [[آرتور ڪاپ]]، [[روڊولف ٽوبياس]]، [[اليگزينڊر بوروڊن]]، [[ميخائيل گلنڪا]]، [[موديسٽ موسورگسڪي]] ۽ [[دمتري شوستاڪوويچ]] جهڙا مشهور سنگيتڪار شامل آهن. شوستاڪوويچ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ هتي پڙهايو، جنهن اداري جي شهرت ۾ وڌيڪ واڌ آندي. مشهور روسي سنگيتڪار [[نيڪولائي رمسڪي-ڪورساڪوف]] پڻ 1871ع کان 1905ع تائين هن ڪنزرويٽري ۾ استاد رهيو. سندس شاگردن ۾ [[ايگور اسٽراونسڪي]]، [[اليگزينڊر گلازونوف]]، [[اناتولي ليادوف]] ۽ ٻيا شامل هئا. رمسڪي-ڪورساڪوف جو اڳوڻو سينٽ پيٽرسبرگ وارو فليٽ پنهنجي اصل حالت ۾ محفوظ ڪيو ويو آهي ۽ اهو [[رمسڪي-ڪورساڪوف فليٽ ۽ عجائب گھر|سنگيتڪار جو واحد عجائب گھر]] آهي. [[File:Shou alie parusa.jpg|thumb|[[ڳاڙها بادبان، روايت|ڳاڙهن بادبانن]] جو جشن [[نيوا درياهه]] تي]] سينٽ پيٽرسبرگ ۾ ڄائو ۽ وڏو ٿيل شوستاڪوويچ پنهنجي [[سمفني نمبر 7، شوستاڪوويچ|ستين سمفني]] شهر جي نالي ڪئي ۽ ان کي ”ليننگراڊ سمفني“ سڏيو. هن اها سمفني [[ليننگراڊ جو گهيرو|ليننگراڊ جي گهيري]] دوران شهر ۾ رهندي لکي. ان جي پهرين پيشڪش مارچ 1942ع ۾ [[سامارا]] ۾ ٿي؛ ڪجهه مهينن کان پوءِ اها [[شوستاڪوويچ جي سمفني نمبر 7 جي ليننگراڊ ۾ پهرين پيشڪش|گهيري هيٺ ليننگراڊ ۾ پهريون ڀيرو]] بالشوئي فلارمونڪ هال ۾، هدايتڪار [[ڪارل الياسبرگ]] جي اڳواڻيءَ هيٺ پيش ڪئي وئي. اها [[ريڊيو وصول ڪندڙ|ريڊيو]] تي پڻ نشر ڪئي وئي ۽ چيو وڃي ٿو ته ان گهيري ۾ بچيل شهرين جا حوصلا بلند ڪيا.<ref>{{Cite news |last=Close |date=16 October 2005 |title=Where a symphony silenced guns |url=https://www.theguardian.com/travel/2005/oct/16/classicalmusicandopera.russia.stpetersburg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140920024917/http://www.theguardian.com/travel/2005/oct/16/classicalmusicandopera.russia.stpetersburg |archive-date=20 September 2014 |access-date=22 October 2009 |work=The Guardian |location=London}}</ref> 1992ع ۾، ليننگراڊ واري پهرين پيشڪش ۾ حصو وٺندڙ 14 بچيل سازندن اها ستين سمفني اڌ صديءَ کان پوءِ ساڳئي هال ۾ ٻيهر پيش ڪئي.<ref>{{Cite news |last=Vulliamy |first=Ed |date=25 November 2001 |title=Orchestral manoeuvres (part one) |url=https://www.theguardian.com/theobserver/2001/nov/25/features.magazine27 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071109205831/http://observer.guardian.co.uk/life/story/0,6903,605454,00.html |archive-date=9 November 2007 |access-date=22 October 2009 |work=The Observer |location=London}}</ref> [[ليننگراڊ فلارمونڪ آرڪيسٽرا]]، هدايتڪارن [[يوگيني مراونسڪي]] ۽ [[يوري تيميرڪانوف]] جي اڳواڻيءَ هيٺ، دنيا جي سڀ کان مشهور سمفني [[آرڪيسٽرا|آرڪيسٽرائن]] مان هڪ رهيو. ليننگراڊ فلارمونڪ جي [[موسيقي ڊائريڪٽر|فني ڊائريڪٽر]] طور مراونسڪي جو مدو، جيڪو جديد زماني ۾ ڪنهن به [[آرڪيسٽرا هدايتڪار|هدايتڪار]] جو هڪ ئي آرڪيسٽرا سان شايد سڀ کان ڊگهو مدو هو، هن جماعت کي هڪ گهٽ مشهور صوبائي سازندي ٽولي مان دنيا جي سڀ کان وڌيڪ مڃيل آرڪيسٽرائن مان هڪ بڻائي ڇڏيو، خاص طور [[روسي موسيقي]] جي پيشڪش ۾. [[سينٽ پيٽرسبرگ رياستي علمي ڪيپيلا]] يورپ جي ٻين گادين جي [[شاهي درٻار|شاهي درٻارن]] جي نموني تي قائم ڪئي وئي هئي. [[File:Александринский театр (Alexandrinsky Theatre) в Санкт-Петербурге... 2H1A8042WI.jpg|thumb|[[اليگزينڊرنڪي ٿيٽر]]]] سينٽ پيٽرسبرگ ملڪ ۾ [[مقبول موسيقي]] جي نون لاڙن جو اهم مرڪز رهيو آهي. هتي قائم ٿيل سوويت دور جي شروعاتي [[جاز بينڊ|جاز سازندي ٽولن]] ۾ ليوپولڊ ٽيپليتسڪي جو فرسٽ ڪنسرٽ جاز بينڊ (1927ع)، [[ليونيد اوتيوسوف]] جو ٿيا-جاز (1928ع)، جيڪو سنگيتڪار [[اسحاق دونائيفسڪي]] جي سرپرستيءَ هيٺ هو، ۽ گيورگي لينڊسبرگ جو جاز ڪيپيلا (1929ع) شامل آهن. سوويت اتحاد ۾ جاز جي [[موسيقي جي پرک|پرک ۽ قدرشناسي]] جي پهرين سوسائٽي هتي 1958ع ۾ J58 جي نالي سان قائم ٿي، جنهن کي پوءِ [[جاز ڪلب]] ڪوادرات سڏيو ويو. 1956ع ۾ اليگزينڊر برونيوٽسڪي ۽ [[ايڊيتا پييخا]] مقبول سازندي ٽولي دروژبا قائم ڪئي، جيڪا 1950ع واري ڏهاڪي ۾ سوويت اتحاد جي پهرين مشهور مقبول بينڊن مان هڪ بڻجي وئي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ شاگردن جي راڪ ٽولن آرگوناوتي، ڪوچيونڪي ۽ ٻين [[زمين دوز موسيقي|زمين دوز]] ۽ غير سرڪاري [[راڪ محفل|راڪ محفلن]] ۽ [[راڪ ميلو|ميلن]] جي شروعات ڪئي. 1972ع ۾ [[بورس گريبينشچيڪوف]] [[ايڪويريم، بينڊ|ايڪويريم]] نالي بينڊ قائم ڪيو، جيڪو اڳتي هلي تمام گهڻو مشهور ٿيو. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيترائي بينڊ ”زمين دوز“ موسيقيءَ واري ماحول مان اڀريا ۽ نيٺ [[ليننگراڊ راڪ ڪلب]] قائم ڪيائون، جنهن [[ڊي ڊي ٽي، بينڊ|ڊي ڊي ٽي]]، [[ڪينو، بينڊ|ڪينو]]، [[اليسا، روسي بينڊ|اليسا]]، [[زيملياني]]، [[زوپارڪ، بينڊ|زوپارڪ]]، [[پڪنڪ]] ۽ [[سيڪريٽ، بينڊ|سيڪريٽ]] جهڙن بينڊن کي اسٽيج فراهم ڪيو. پهرين روسي طرز جو گڏيل نمائشي پروگرام [[پاپ-ميخانيڪا]]، جنهن ۾ 300 کان وڌيڪ ماڻهو ۽ جانور اسٽيج تي گڏ ڪيا ويندا هئا، گهڻ رخي فنڪار [[سرگئي ڪوريوخن]] 1980ع واري ڏهاڪي ۾ هدايت ڪيو. [[ڪوريوخن مرڪز#اسڪف ۽ اليڪٽرو-ميخانيڪا|سرگئي ڪوريوخن بين الاقوامي ميلو]]، جنهن کي اسڪف پڻ چيو وڃي ٿو، سندس نالي سان منسوب آهي. 2004ع ۾ [[ڪوريوخن مرڪز]] قائم ڪيو ويو، جتي اسڪف، اليڪٽرو-ميخانيڪا ۽ ايٿنو-ميخانيڪا ميلا منعقد ٿين ٿا. اسڪف جو مرڪز [[تجرباتي پاپ]] ۽ [[اوان گارڊ موسيقي]]، اليڪٽرو-ميخانيڪا جو [[برقي موسيقي]]، ۽ ايٿنو-ميخانيڪا جو [[عالمي موسيقي]] آهي. اڄوڪي سينٽ پيٽرسبرگ ۾ مختلف صنفن جا ڪيترائي مشهور موسيقار موجود آهن، جن ۾ ليننگراڊ بينڊ جو [[سرگئي شنوروف]]، [[ٽيڪيلا جازز]]، [[اسپلين]] ۽ [[ڪورول اِي شوت]] کان وٺي پراڻا راڪ فنڪار [[يوري شيوچڪ]]، [[وياچيسلاف بوتوسوف]] ۽ [[ميخائيل بويارسڪي]] شامل آهن. 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهر ۾ [[ميٽل ڪور]]، [[ريپ ڪور]] ۽ [[ايمو ڪور]] جي مقبوليت جي لهر آئي، ۽ [[اماتوري]]، [[ڪرپيچي]]، سائڪيا، [[اسٽيگماتا، روسي بينڊ|اسٽيگماتا]]، [[گرينوئر]] ۽ [[اينيمل جاز]] جهڙا بينڊ اڀريا. سينٽ پيٽرسبرگ جو [[سفيد راتين وارو ميلو]] شاندار [[آتشبازي]] ۽ [[تعليمي مدو|تعليمي سال]] جي پڄاڻيءَ جي موقعي تي ٿيندڙ وڏي تقريب لاءِ مشهور آهي. ريو موسيقيءَ وارو بينڊ [[لٽل بگ]] پڻ سينٽ پيٽرسبرگ سان تعلق رکي ٿو. سندن گيت ”[[اسڪيبيدي، گيت|اسڪيبيدي]]“ جي موسيقي وڊيو شهر ۾ فلمايو ويو، جنهن جي شروعات اڪاديميچسڪي پيرئولوڪ کان ٿئي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Рэпер Моргенштерн снялся в клипе группы Little Big |trans-title=Rapper Morgenstern starred in a music video of the group Little Big |url=https://mgazeta.com/news/reper-morgenshtern-snyalsya-v-klipe-gruppy-little-big- |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806053139/https://mgazeta.com/news/reper-morgenshtern-snyalsya-v-klipe-gruppy-little-big- |archive-date=6 August 2020 |access-date=17 December 2018 |website=mgazeta.com |language=ru}}</ref> ===ادب=== [[File:Spb Vasilievsky Island Pushkin House asv2019-09 img10.jpg|thumb|right|[[پشڪن گھر]]]] سينٽ پيٽرسبرگ جي ادب ۾ هڪ ڊگهي ۽ عالمي شهرت يافته روايت آهي. [[دوستووسڪي]] ان کي ”دنيا جو سڀ کان وڌيڪ تجريدي ۽ ارادي سان ٺهيل شهر“ سڏيو، جنهن سان هن شهر جي مصنوعي نوعيت تي زور ڏنو؛ پر بدلجندڙ روس ۾ اهو جديد افراتفريءَ جي علامت پڻ بڻيو. روسي ليکڪن آڏو اهو شهر اڪثر هڪ خوفناڪ ۽ بي رحم مشين طور ظاهر ٿيو. شهر جو عجيب، ڀيانڪ ۽ اڪثر خوابناڪ تصور پشڪن جي آخري نظمن، [[نيڪولائي گوگول|گوگول]] جي پيٽرسبرگ ڪهاڻين، [[دوستووسڪي]] جي ناولن، [[اليگزينڊر بلاڪ]] ۽ [[اوسپ منڊلشٽام]] جي شاعريءَ، ۽ [[اندري بيلي]] جي علامت پسند ناول ''[[پيٽرسبرگ، ناول|پيٽرسبرگ]]'' ۾ ملي ٿو. لوٽمان پنهنجي ڪتاب ''ڪائنات ۽ ذهن'' جي باب ”سينٽ پيٽرسبرگ جي علامت نگاري“ ۾ لکي ٿو ته انهن ليکڪن کي شهر جي پنهنجي اندرين علامتن مان اتساهه مليو. درجي بندي ۽ سماجي حيثيت جي جنون ۾ ورتل سماج اندر هڪ غريب ڪلارڪ جي حالتن تي سينٽ پيٽرسبرگ جي زندگيءَ جو اثر پڻ [[موضوع، ڪهاڻي|مرڪزي موضوع]] بڻيو، خاص طور پشڪن، گوگول ۽ دوستووسڪي جهڙن ليکڪن وٽ. سينٽ پيٽرسبرگ جي شروعاتي ادب جي هڪ ٻي اهم خاصيت ان جو [[ڏند ڪٿا|ڏند ڪٿائي]] عنصر آهي، جنهن ۾ [[شهري ڏند ڪٿا|شهري ڏند ڪٿائون]] ۽ مشهور [[ڀوت ڪهاڻي|ڀوت ڪهاڻيون]] شامل آهن. پشڪن ۽ گوگول جي ڪهاڻين ۾ ڀوت ٻيهر سينٽ پيٽرسبرگ موٽي ٻين ڪردارن کي ڊيڄارين ٿا، ۽ ٻين [[خيالي ادب|خيالي]] عنصرن سان گڏجي شهر جو هڪ ماورائي ۽ تجريدي تصور پيدا ڪن ٿا. 20هين صديءَ جي سينٽ پيٽرسبرگ سان واسطو رکندڙ ليکڪن، جهڙوڪ [[ولاديمير نابوڪوف]]، [[آئن رينڊ]]، [[اندري بيلي]] ۽ [[يوگيني زمياتن]]، پنهنجي شاگردن [[سيراپيون ڀائر]] سان گڏ، ادب ۾ مڪمل نوان اسلوب پيدا ڪيا ۽ هن شهر ۾ رهڻ جي تجربي وسيلي سماج جي سمجهه بابت نوان خيال پيش ڪيا. [[انا اخماتووا]] [[روسي شاعري]] جي هڪ اهم اڳواڻ بڻجي. سندس نظم ''[[ريڪويئم، انا اخماتووا|ريڪويئم]]'' [[اسٽالن جو دور|اسٽالني دور]] ۾ پيش ايندڙ خطرن جي اڳڪٿي ڪري ٿو. سينٽ پيٽرسبرگ سان تعلق رکندڙ 20هين صديءَ جو ٻيو اهم ليکڪ [[جوزف بروڊسڪي]] هو، جنهن کي [[ادب جو 1987ع وارو نوبل انعام]] مليو. آمريڪا ۾ رهڻ دوران سندس انگريزي لکڻين ۾ سينٽ پيٽرسبرگ جي زندگيءَ تي اهڙي منفرد نقطي نظر سان ويچار ڪيو ويو، جنهن ۾ هو شهر جو اندريون ماڻهو پڻ هو ۽ ٻاهريون مشاهدو ڪندڙ پڻ؛ ان جا مثال ”نالو بدليل شهر جي رهنمائي“ ۽ يادگيرين سان ڀريل ”هڪ ڪمري ۽ اڌ ۾“ جهڙا مضمون آهن.<ref>Joseph Brodsky. ''Less Than One: Selected Essays'', 1986</ref> ===فلم=== [[File:Konstantin Khabensky — 2018 (3).jpg|thumb|[[ڪونسٽنٽن خابنسڪي]]، جيڪو ''[[نائٽ واچ، 2004ع فلم|نائٽ واچ]]''، ''[[ڊي واچ، فلم|ڊي واچ]]'' ۽ ''[[دي ايڊمرل، 2008ع فلم|ايڊمرل]]'' ۾ پنهنجي ڪردارن لاءِ مشهور آهي، سينٽ پيٽرسبرگ جو رهواسي آهي.]] سينٽ پيٽرسبرگ ۾ 300 کان وڌيڪ بين الاقوامي ۽ روسي فلمون فلمايون ويون آهن.<ref>{{cite web |title=Filming in Saint Petersburg |url=https://filmspb.tv/locations-in-russia/filming-in-saint-petersburg/ |website=filmspb.tv |access-date=18 March 2025 |archive-date=18 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250318204743/https://filmspb.tv/locations-in-russia/filming-in-saint-petersburg/ |url-status=live }}</ref> زارن، انقلاب، ماڻهن ۽ سينٽ پيٽرسبرگ ۾ واقع ڪهاڻين بابت دنيا جي مختلف ملڪن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ ڊگهيون فلمون تيار ڪيون ويون آهن، جيتوڻيڪ انهن مان گهڻيون شهر ۾ فلمايل نه آهن. پهريان [[فلم اسٽوڊيو]] 20هين صديءَ ۾ سينٽ پيٽرسبرگ ۾ قائم ٿيا، ۽ 1920ع واري ڏهاڪي کان [[لين فلم]] شهر جو سڀ کان وڏو فلم اسٽوڊيو رهيو آهي. سينٽ پيٽرسبرگ ۾ مڪمل طور فلمايل پهرين پرڏيهي ڊگهي فلم 1997ع ۾ ٽالسٽاءِ جي ناول تي ٻڌل ''[[انا ڪرينينا، 1997ع فلم|انا ڪرينينا]]'' هئي، جنهن ۾ [[سوفي مارسو]] ۽ [[شان بين]] اداڪاري ڪئي، ۽ جيڪا برطانوي، آمريڪي، فرانسيسي ۽ روسي فلمسازن جي بين الاقوامي ٽيم تيار ڪئي. مشهور مزاحيه فلم ''[[قسمت جي ستم ظريفي]]''<ref>{{Cite web |title=the irony of fate sat in st.petersburg |url=http://traveldk.com/st-petersburg/topten/films-set-in-st-petersburg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100213160919/http://traveldk.com/st-petersburg/topten/films-set-in-st-petersburg |archive-date=13 February 2010 |access-date=26 August 2009}}</ref>، جنهن جو روسي نالو ''Ирония судьбы, или С лёгким паром!'' آهي، سينٽ پيٽرسبرگ ۾ واقع آهي ۽ سوويت [[شهري رٿابندي]] تي مزاح ڪري ٿي. 1985ع جي فلم ''[[سفيد راتيون، 1985ع فلم|سفيد راتيون]]'' اولهه ۾ گهڻي ڌيان جو مرڪز بڻي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور ۾، جڏهن اولهه جي فلم ڪمپنين لاءِ سوويت اتحاد ۾ فلم ٺاهڻ تقريباً اڻ ٻڌل ڳالهه هئي، هن فلم ۾ ليننگراڊ جي حقيقي گهٽين جا منظر ڏيکاريا ويا. ٻين فلمن ۾ ''[[گولڊن آئي]]'' (1995ع)، ''[[مڊنائيٽ اِن سينٽ پيٽرسبرگ]]'' (1996ع)، ''[[برادر، 1997ع فلم|برادر]]'' (1997ع) ۽ ''[[ڌام ڌوم]]'' (2008ع) شامل آهن. ''[[يوگيني اونيگن#فلم|اونيگن]]'' (1999ع) [[پشڪن]] جي نظم تي ٻڌل آهي ۽ شهر جا ڪيترائي [[سياحتي ماڳ]] ڏيکاري ٿي. ان کان سواءِ روسي رومانوي مزاحيه فلم ''[[پيٽر ايف ايم]]'' شهر جي [[شهري ڏيک]] کي ايتري تفصيل سان ڏيکاري ٿي، ڄڻ شهر پاڻ فلم جو هڪ مکيه ڪردار هجي. هر سال ڪيترائي بين الاقوامي فلمي ميلا منعقد ٿين ٿا، جن ۾ [[فيسٽيول آف فيسٽيولز، سينٽ پيٽرسبرگ]] ۽ [[ميسيج ٽو مين]] بين الاقوامي دستاويزي فلمي ميلو شامل آهن. ميسيج ٽو مين ميلو 1988ع ۾ سفيد راتين دوران شروع ٿيو.<ref name="Message To Man">{{Cite web |title=The XIX International "Message To Man" Film Festival |url=http://m2m.iffc.ru/index_E.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090515190814/http://m2m.iffc.ru/index_E.htm |archive-date=15 May 2009 |access-date=9 June 2009 |publisher=IFC Centaur}}</ref> ===ڊرامائي ٿيٽر=== {{Further|سينٽ پيٽرسبرگ جي ٿيٽرن جي فهرست}} سينٽ پيٽرسبرگ ۾ هڪ سئو کان وڌيڪ ٿيٽر ۽ ٿيٽر ڪمپنيون آهن.<ref>{{cite web |title=Театры Санкт-Петербурга |url=http://www.opeterburge.ru/theatre.html |website=opeterburge.ru |access-date=18 March 2025 |language=ru |archive-date=14 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110414171854/http://opeterburge.ru/theatre.html |url-status=live }}</ref> ==تعليم== {{See also|سينٽ پيٽرسبرگ جي اعليٰ تعليمي ۽ علمي ادارن جي فهرست|روس ۾ تعليم}} 2006–2007 مطابق، سينٽ پيٽرسبرگ ۾ 1,024 [[ٻارڙن جو باغ|ڪنڊرگارٽن]]، 716 [[سرڪاري اسڪول]] ۽ 80 [[پيشاوراڻي اسڪول]] هئا.<ref>{{Cite web |title=ОТЧЕТ за 2006/2007 учебный год |url=http://old.gov.spb.ru/day/statistika/stat |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130616092222/http://old.gov.spb.ru/day/statistika/stat |archive-date=16 June 2013 |access-date=1 January 2009}}</ref> سرڪاري اعليٰ تعليمي ادارن مان سڀ کان وڏو [[سينٽ پيٽرسبرگ رياستي يونيورسٽي]] آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 32,000 [[انڊر گريجوئيٽ شاگرد]] داخل آهن؛<ref>{{cite book | last=Warner | first=M. | title=Comparative Management: Critical Perspectives on Business and Management | publisher=Taylor & Francis | year=2003 | isbn=978-1-134-78740-1 | url=https://books.google.com/books?id=iIWGAgAAQBAJ&pg=PA269 | access-date=2024-05-13 | page=269}}</ref> جڏهن ته غير سرڪاري [[اعليٰ تعليم|اعليٰ تعليمي ادارن]] مان سڀ کان وڏو [[سينٽ پيٽرسبرگ بين الاقوامي واپار، اقتصاديات ۽ قانون جو ادارو|بين الاقوامي اقتصادي لاڳاپن، اقتصاديات ۽ قانون جو ادارو]] آهي. ٻين مشهور يونيورسٽين ۾ [[پيٽر اعظم سينٽ پيٽرسبرگ پوليٽيڪنڪ يونيورسٽي|پوليٽيڪنڪ يونيورسٽي]]، [[هرزن يونيورسٽي]]، [[سينٽ پيٽرسبرگ رياستي اقتصاديات ۽ ماليات يونيورسٽي]]، [[سينٽ پيٽرسبرگ رياستي اڏاوت ۽ سول انجنيئرنگ يونيورسٽي]] ۽ [[فوجي انجنيئرنگ ۽ فني يونيورسٽي]] شامل آهن. تنهن هوندي به، سڀ سرڪاري يونيورسٽيون وفاقي ملڪيت آهن ۽ شهر جي ملڪيت ناهن. {{Wide image|SPB-Univer-12kol.jpg|820px|align-cap=center|[[سينٽ پيٽرسبرگ رياستي يونيورسٽي]] جون [[ٻارهن ڪاليجيا]]}} ==آمدرفت== [[File:Spb 06-2017 img46 ZSD bridge at Krestovsky Stadium.jpg|thumb|right|[[اولهه وارو تيز رفتار قطر]] جو هڪ حصو]] سينٽ پيٽرسبرگ آمدرفت جو هڪ اهم [[آمدرفت مرڪز]] آهي. روس جي پهرين ريلوي 1837ع ۾ هتي تعمير ڪئي وئي، ۽ ان وقت کان شهر جو آمدرفتي ڍانچو شهر جي واڌ ويجهه سان گڏ ترقي ڪندو رهيو آهي. پيٽرسبرگ ۾ مقامي رستن ۽ ريلوي خدمتن جو وسيع نظام موجود آهي، ۽ شهر هڪ وڏو عوامي آمدرفت وارو نظام هلائي ٿو، جنهن ۾ [[سينٽ پيٽرسبرگ ٽرام]] ۽ [[سينٽ پيٽرسبرگ ميٽرو]] شامل آهن. شهر ۾ دريائي آمدرفت جون پڻ ڪيتريون خدمتون موجود آهن، جيڪي مسافرن کي شهر جي مختلف حصن تائين نسبتاً آرام ۽ ڪارائتي نموني پهچائين ٿيون. شهر ڪيترن [[روس جا وفاقي شاهراهه|وفاقي شاهراهن]] ۽ قومي ۽ بين الاقوامي ريلوي رستن وسيلي روس جي ٻين حصن ۽ دنيا سان ڳنڍيل آهي. [[پلڪووو هوائي اڏو]] شهر مان روانو ٿيندڙ يا هتي پهچندڙ گهڻن هوائي مسافرن کي خدمتون مهيا ڪري ٿو. ===عوامي آمدرفت=== [[File:Tram 71-923 0201 on route 100.jpg|thumb|رستي نمبر 100 تي ”بوگاتير“ ٽرام]] [[File:Metro SPB Line1 Narvskaya1.jpg|thumb|right|[[ناروسڪايا]] اسٽيشن، [[سينٽ پيٽرسبرگ ميٽرو]]، جيڪا 1955ع ۾ کولي وئي]] [[File:AKSM-32100D in SPB (img2).jpg|thumb|right|[[ٽرالي بس]]، [[نيويسڪي پراسپيڪٽ]] تي]] سينٽ پيٽرسبرگ ۾ شهر جي مالي سهڪار سان هلندڙ عوامي آمدرفت جو وسيع ڄار موجود آهي، جنهن ۾ [[سينٽ پيٽرسبرگ ۾ بسون|بسون]]، [[سينٽ پيٽرسبرگ ۾ ٽرامون|ٽرامون]] ۽ {{Interlanguage link|سينٽ پيٽرسبرگ ۾ ٽرالي بسون|lt=ٽرالي بسون|ru|Санкт-петербургский троллейбус}} شامل آهن. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ شهر وٽ دنيا جو سڀ کان وڏو ٽرام نيٽ ورڪ هو.<ref>{{cite news | url=https://www.uitp.org/news/charging-trolleybus-motion-celebrating-85-years-of-trolleybuses-in-st-petersburg/ | title=Charging trolleybus motion: Celebrating 85 years of trolleybuses in St Petersburg | work=[[عوامي آمدرفت جي بين الاقوامي انجمن]] | date=21 October 2021 | archive-date=18 March 2025 | access-date=18 March 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250318204113/https://www.uitp.org/news/charging-trolleybus-motion-celebrating-85-years-of-trolleybuses-in-st-petersburg/ | url-status=live }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.saint-petersburg.com/transport/tram/ | title=St. Petersburg Trams | website=saint-petersburg.com | access-date=18 March 2025 | archive-date=18 March 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250318204114/http://www.saint-petersburg.com/transport/tram/ | url-status=live }}</ref> تنهن هوندي به، ٻين ڪيترن روسي شهرن وانگر، [[سوويت اتحاد جي ٽٽڻ]] کان پوءِ ٽرام جا ڪيترائي رستا ختم ڪيا ويا.<ref>{{Cite news | url=https://mondediplo.com/outsidein/tram-heritage-under-threat | title=Tram heritage under threat | first=Jens | last=Malling | work=[[لي موند]] | date=11 February 2015}}</ref> بسون روزانو 30 لک تائين مسافر کڻن ٿيون، ۽ شهر ۽ مضافات ۾ 250 کان وڌيڪ بس رستا موجود آهن. [[سينٽ پيٽرسبرگ ميٽرو]] 1955ع ۾ کولي وئي؛ هن وقت ان جون 6 لائينون ۽ 75 اسٽيشنون آهن، جيڪي شهر جي سڀني پنجن ريلوي ٽرمينلن کي ڳنڍين ٿيون،<ref>{{Cite web |title=Official site of St. Petersburg Metro |url=http://www.metro.spb.ru/en/metro.html |website=Metro.spb.ru |access-date=5 September 2015 |archive-date=25 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925011419/http://www.metro.spb.ru/en/metro.html |url-status=live }}</ref> ۽ روزانو 23 لک مسافر کڻن ٿيون. ڪيترين اسٽيشنن کي سنگ مرمر ۽ پتل جهڙن مواد سان نهايت سينگاريل نموني جوڙيو ويو آهي. ڪيترين لائينن کي وڌائڻ ۽ هڪ نئون ڊپو تعمير ڪرڻ جون رٿائون موجود آهن.<ref>{{cite web | url=https://metro.spb.ru/uploads/img/map/prspktmap2025.jpg | title=Map of Saint Petersburg Metro | work=Официальный сайт Петербургского метрополитена | publisher=Metro.spb.ru}}</ref> رٿائن موجب 2025ع کان 2035ع جي وچ ۾ 16 نيون اسٽيشنون کوليون وينديون، جن مان 10 اسٽيشنون 2025ع کان 2030ع جي وچ ۾ کولڻيون آهن.<ref>{{Cite news | url=https://runews24.ru/eng/saint-petersburg/11/04/2025/new-development-strategy-st-petersburg-plans-to-expand-the-metro-by-16-stations | title=New development strategy: St. Petersburg plans to expand the metro by 16 stations | work=Ru News 24 | date=11 April 2025}}</ref> {{Interlanguage link|ايڊمرلٽيسڪو-اوختنسڪايا لائين|ru|Адмиралтейско-Охтинская линия|qid=Q4057897}}<!-- and Koltsevaya? --> جي کلڻ جو امڪان 2030ع واري ڏهاڪي کان پوءِ آهي.<ref>{{Cite news | url=https://subterramuseum.com/metrostroenie/objects/metro-sankt-peterburga-admiralteysko-okhtinskaya-liniya/ | title=Метро Санкт-Петербурга. Адмиралтейско-Охтинская линия | trans-title=Saint Petersburg Metro. Admiralteysko-Okhtinskaya Line | work=Subterra Museum | date=15 June 2017 | language=ru}}</ref> {|class="collapsible collapsed" style="border:1px solid #ddd; float:center; margin:5px auto 0 auto;" |- !style="background:#f5f5f5; padding:5px;"|سينٽ پيٽرسبرگ ميٽرو جو نقشو |- |[[File:Metro SPB Map.png|500px|center]] |} ===رستا=== روزاني [[اچ وڃ ڪندڙ مسافر|اچ وڃ ڪندڙن]] جي وڏي انگ، شهرن وچ واري ٽرئفڪ ۽ سياري ۾ گهڻي برفباري سبب شهر ۾ [[ٽرئفڪ جام]] عام آهن. [[سينٽ پيٽرسبرگ رنگ روڊ]]، جيڪو 2011ع ۾ مڪمل ٿيو، ۽ [[اولهه وارو تيز رفتار قطر]]، جيڪو 2017ع ۾ مڪمل ٿيو، جهڙن [[فري وي|تيز رفتار رستن]] جي تعمير سان شهر ۾ ٽرئفڪ جو دٻاءُ گهٽائڻ ۾ مدد ملي. [[ماسڪو–سينٽ پيٽرسبرگ موٽر وي]]، يعني ايم 11 نيوا، هڪ [[روس جا وفاقي شاهراهه|وفاقي شاهراهه]] آهي، جيڪو سينٽ پيٽرسبرگ کي تيز رفتار شاهراهه وسيلي ماسڪو سان ڳنڍي ٿو. سينٽ پيٽرسبرگ هڪ اهم [[آمدرفت راهداري]] آهي، جيڪا [[اسڪينڊينيويا]] کي روس ۽ [[اوڀر يورپ]] سان ڳنڍي ٿي. شهر [[بين الاقوامي يورپي رستن جو ڄار|بين الاقوامي يورپي رستن]] جو هڪ مرڪز آهي، جن ۾ [[يورپي رستو اي 18|اي 18]]، جيڪو [[هيلسنڪي]] ڏانهن وڃي ٿو؛ [[يورپي رستو اي 20|اي 20]]، جيڪو [[ٽالِن]] ڏانهن وڃي ٿو؛ [[يورپي رستو اي 95|اي 95]]، جيڪو [[پسڪوف]]، [[ڪِيف]] ۽ [[اوڊيسا]] ڏانهن وڃي ٿو؛ ۽ [[يورپي رستو اي 105|اي 105]]، جيڪو اتر طرف [[پيٽروزاوودسڪ]]، [[مرمانسڪ]] ۽ [[ڪرڪينيس]]، ۽ ڏکڻ طرف ماسڪو ۽ [[خارڪيف]] ڏانهن وڃي ٿو، شامل آهن. ===آبي رستا=== [[File:St. Petersburg Russia Hydrofoil boat.jpg|thumb|right|[[ميٽيئور، هائيڊروفائل|ميٽيئور هائيڊروفائل]]، [[پيٽرهوف محل]] کان پهچڻ کان پوءِ سينٽ پيٽرسبرگ ۾ لنگرانداز ٿيندي، 2008ع]] شهر کي [[بالٽڪ سمنڊ]] جي [[فن لينڊ نار]] واري [[نيوا نار]] ۾ واقع مسافر ۽ مال بردار سامونڊي بندرگاهن{{More detail needed}}<!-- is the port a year-round port? free of ice in the winter? -->، [[نيوا درياهه]] جي مٿئين حصي ۾ دريائي بندرگاهه، ۽ نيوا جي ٻنهي ڪنارن تي واقع ڪيترين ننڍين مسافر اسٽيشنن وسيلي خدمتون مهيا ٿين ٿيون. شهر [[وولگا–بالٽڪ آبي رستو|وولگا–بالٽڪ]] ۽ [[اڇو سمنڊ–بالٽڪ واهه|اڇو سمنڊ–بالٽڪ]] ٻنهي آبي رستن جو آخري ڇيڙو آهي.{{Citation needed|date=October 2021}} پهرين اهڙي اوچي پل، جنهن کي جهازن جي گذرڻ لاءِ کولڻ جي ضرورت نه هئي، {{Convert|2824|m|ft|adj=mid|-long}} ڊگهي [[وڏي اوبوخوفسڪي پل]]، 2004ع ۾ کولي وئي. [[ميٽيئور، هائيڊروفائل|ميٽيئور هائيڊروفائل]] مئي کان آڪٽوبر تائين شهر جي مرڪز کي سامونڊي ڪناري وارن شهرن [[ڪرونسٽاڊٽ]] ۽ [[شليسلبورگ]] سان ڳنڍين ٿيون.<ref>{{Cite web |date=24 September 2019 |title=Trip by hydrofoil to Kronstadt from St. Petersburg |url=https://guidetopetersburg.com/trip-by-hydrofoil-to-kronstadt |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420195927/https://guidetopetersburg.com/trip-by-hydrofoil-to-kronstadt |archive-date=20 April 2020 |access-date=3 June 2020 |website=St.Petersburg travel guide}}</ref> گرم مهينن دوران ڪيتريون ننڍيون ٻيڙيون ۽ [[آبي ٽيڪسي]]ون شهر جي واهن ۾ هلن ٿيون. جهاز راني ڪمپني [[سينٽ پيٽر لائين]] [[هيلسنڪي]] ۽ [[اسٽاڪ هوم]] کان سينٽ پيٽرسبرگ تائين هلندڙ [[فيري|فيري ٻيڙيون]] هلائي ٿي.<ref>{{Cite web |date=3 June 2010 |title=Riding the new ferry to St Petersburg |url=https://finland.fi/life-society/riding-the-new-ferry-to-st-petersburg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200302162418/https://finland.fi/life-society/riding-the-new-ferry-to-st-petersburg |archive-date=2 March 2020 |access-date=2 March 2020 |website=thisisFINLAND}}</ref> ===ريلوي=== {{See also|روس ۾ ريلوي آمدرفت}} [[File:Сапсан в Санкт-Петербург.jpg|thumb|right|[[ساپسان]] تيز رفتار ريل گاڏي سينٽ پيٽرسبرگ ۽ ماسڪو جي وچ ۾ هلي ٿي.]] شهر شهرن وچ ۽ مضافاتي ريلوي رستن جي هڪ وسيع ڄار جو آخري مرڪز آهي، جنهن کي پنج مختلف ريلوي ٽرمينل، يعني [[بالٽيسڪي ريلوي اسٽيشن|بالٽيسڪي]]، [[فن لينڊ اسٽيشن|فنليانڊسڪي]]، [[لادوژسڪي ريلوي اسٽيشن|لادوژسڪي]]، [[ماسڪووسڪي ريلوي اسٽيشن، سينٽ پيٽرسبرگ|ماسڪووسڪي]] ۽ [[ويتيبسڪي ريلوي اسٽيشن|ويتيبسڪي]]، خدمتون مهيا ڪن ٿا،{{Efn|2001ع تائين [[وارشاوسڪي ريلوي ٽرمينل]] هڪ مکيه اسٽيشن طور ڪم ڪندو هو؛ هاڻي اهو ريلوي عجائب گھر آهي.}}<ref>{{Cite web |title=Бюпьюбяйхи Бнйгюк – Хярнпхъ |url=http://www.russkialbum.ru/r/sp5/h.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121016131325/http://www.russkialbum.ru/r/sp5/h.shtml |archive-date=16 October 2012 |access-date=16 November 2012 |publisher=Russkialbum.ru}}</ref> جڏهن ته وفاقي شهر جي حدن اندر ڪيترين غير آخري [[ريلوي اسٽيشن]]ن پڻ موجود آهن. سينٽ پيٽرسبرگ جا بين الاقوامي ريلوي لاڳاپا فن لينڊ جي [[هيلسنڪي]]، جرمني جي [[برلن]] ۽ ڪيترين [[سوويت اتحاد کان پوءِ واريون رياستون|اڳوڻين سوويت جمهوريتن]] سان آهن. [[ريهيماڪي–سينٽ پيٽرسبرگ ريلوي]]، جيڪا گهڻو حصو هيلسنڪي ڏانهن وڃي ٿي، 1870ع ۾ تعمير ٿي ۽ {{Convert|443|km}} ڊگهي آهي. 2022ع تائين [[اليگرو، ريل گاڏي|اليگرو]] جي [[وي آر ڪلاس ايس ايم 6]] ريل گاڏي هن رستي تي روزانو پنج ڀيرا هلندي هئي، ۽ سفر لڳ ڀڳ ساڍا ٽي ڪلاڪ وٺندو هو. [[سينٽ پيٽرسبرگ–ماسڪو ريلوي]] 1851ع ۾ کولي وئي ۽ {{Convert|651|km}} ڊگهي آهي؛ هاڻي ماسڪو تائين سفر ۾ ساڍا ٽي کان نو ڪلاڪ لڳن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Results of train ticket inquiry, Russian train schedules and Russian train tickets |url=http://www.rzd.ru |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181011051107/https://pass.rzd.ru/main-pass/public/en |archive-date=11 October 2018 |access-date=1 January 2011 |publisher=RZD.com}}</ref> 2009ع ۾ [[روسي ريلوي]] ماسڪو–سينٽ پيٽرسبرگ رستي تي [[روس ۾ تيز رفتار ريل|تيز رفتار ريل سروس]] شروع ڪئي. نئين ريل گاڏي، جيڪا [[ساپسان]] جي نالي سان مشهور آهي، مشهور [[سيمينس ويلارو]] ريل گاڏيءَ مان تيار ڪيل نمونو آهي؛ هن جا مختلف قسم اڳ ئي ڪجهه يورپي ملڪن ۾ هلن ٿا. 2 مئي 2009ع تي هن {{Convert|281|km/h}} جي رفتار سان روس جي تيز ترين ريل گاڏيءَ جو رڪارڊ قائم ڪيو،<ref>{{Cite web |date=7 May 2009 |title=Sapsan claims Russian rail speed record |url=http://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/10/sapsan-claims-russian-rail-speed-record.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200810005755/https://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/10/sapsan-claims-russian-rail-speed-record.html |archive-date=10 August 2020 |access-date=10 May 2009 |publisher=[[ريلوي گزيٽ انٽرنيشنل]]}}</ref> ۽ 7 مئي 2009ع تي {{Convert|290|km/h}} جي رفتار سان هلي. 12 ڊسمبر 2010ع کان مارچ 2022ع تائين [[ڪاريليئن ٽرينز]]، جيڪا روسي ريلوي ۽ [[وي آر گروپ|وي آر، فن لينڊي ريلوي]] جي گڏيل ڪمپني هئي، سينٽ پيٽرسبرگ جي [[فن لينڊ اسٽيشن|فنليانڊسڪي]] ۽ هيلسنڪي جي [[هيلسنڪي مرڪزي ريلوي اسٽيشن|مرڪزي ريلوي اسٽيشن]] جي وچ ۾ [[السٽوم پينڊولينو]] ريل گاڏين سان تيز رفتار خدمتون هلائيندي رهي. اهي خدمتون ”[[اليگرو، ريل گاڏي|اليگرو]]“ جي نالي سان هلنديون هيون. ”اليگرو“ ڪڏهن ڪڏهن وڏين فني خرابين جو شڪار ٿيندي هئي، جنهن سبب ڊگهي دير ۽ سياحن جا سفر منسوخ ٿيڻ جا واقعا پڻ پيش ايندا هئا.<ref>{{Cite web |date=15 August 2016 |title=Allegro trains suffered from the biggest problems in its history |url=http://guidetopetersburg.com/allegro-train-suffered-from-biggest-problems-in-its-history |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161106123030/http://guidetopetersburg.com/allegro-train-suffered-from-biggest-problems-in-its-history |archive-date=6 November 2016 |access-date=27 November 2016 |publisher=St. Petersburg Travel Guide}}</ref> [[يوڪرين تي 2022ع وارو روسي حملو|يوڪرين تي روسي حملي]] جي پسمنظر ۾ هيءَ سروس اڻڄاتل مدي تائين معطل ڪئي وئي آهي ۽ ان جي ٻيهر شروع ٿيڻ جو امڪان ناهي. {|class="collapsible collapsed" style="border:1px solid #ddd; float:center; margin:5px auto 0 auto;" |- !style="background:#f5f5f5; padding:5px;"|سينٽ پيٽرسبرگ جا شهرن وچ ۽ مضافاتي ريلوي ٽرمينل |- |{{Gallery |width=136 |height=102 |File:Vitebsky Rail Terminal SPB.jpg|[[ويتيبسڪي ريلوي ٽرمينل|ويتيبسڪي اسٽيشن]] |File:Spb 06-2017 img19 Moskovsky railway station.jpg|[[ماسڪووسڪي ريلوي ٽرمينل، سينٽ پيٽرسبرگ|ماسڪووسڪي اسٽيشن]] |File:Spb 06-2012 Baltic Railway Terminal.jpg|[[بالٽيسڪي اسٽيشن]] |File:Finlandsky Rail Terminal.jpg|[[فنليانڊسڪي ريلوي ٽرمينل|فنليانڊسڪي اسٽيشن]] |File:Ladozhsky Rail Terminal of SPB 02.jpg|[[لادوژسڪي ريلوي ٽرمينل|لادوژسڪي اسٽيشن]] }} |} ===هوائي آمدرفت=== [[File:Панорама новая.jpg|thumb|upright=1.5|پلڪووو بين الاقوامي هوائي اڏو]] سينٽ پيٽرسبرگ کي [[پلڪووو بين الاقوامي هوائي اڏو]] خدمتون مهيا ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |date=25 July 2007 |title=Россия – российские авиалинии |url=http://www.rossiya-airlines.com/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210114105647/https://www.rossiya-airlines.com/ |archive-date=14 January 2021 |access-date=16 November 2012 |publisher=Rossiya-airlines.com }}</ref> پلڪووو هوائي اڏو 1931ع ۾ هڪ ننڍڙي [[هوائي ميدان]] طور مسافرن لاءِ کوليو ويو. 2026ع مطابق، پلڪووو هوائي اڏو هر سال 1 ڪروڙ 20 لک کان وڌيڪ مسافرن کي خدمتون مهيا ڪري ٿو ۽ ماسڪو جي [[شيريميتيئوو بين الاقوامي هوائي اڏو|شيريميتيئوو]] ۽ [[ماسڪو دوموديدوو هوائي اڏو|دوموديدوو]] کان پوءِ روس جو ٽيون سڀ کان مصروف هوائي اڏو آهي. مسافرن جي لاڳيتي وڌندڙ انگ سبب هوائي اڏي جي سموري بنيادي ڍانچي جي وڏي پيماني تي جديدڪاري ڪئي وئي. پلڪووو هوائي اڏي جو نئون تعمير ٿيل [[هوائي اڏي جو ٽرمينل|ٽرمينل 1]]، 4 ڊسمبر 2013ع تي ڪم ڪرڻ شروع ڪيو ۽ اڳوڻي پلڪووو-2 ٽرمينل جون بين الاقوامي اڏامون ان ۾ ضم ڪيون ويون. مرمت ڪيل پلڪووو-1 ٽرمينل کي 2015ع ۾ ٽرمينل 1 جي توسيع طور گهريلو اڏامن لاءِ کوليو ويو.<ref>{{Cite web |title=Аэропорт Пулково ввел в эксплуатацию дополнительное здание для обслуживания внутренних рейсов |url=https://pulkovoairport.ru/about/press_center/news/9339 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211002192146/https://pulkovoairport.ru/about/press_center/news/9339 |archive-date=2 October 2021 |access-date=2 October 2021 |website=pulkovoairport.ru}}</ref> روسي وفاق جي پراڻين [[هوائي ڪمپني|هوائي ڪمپنين]] مان هڪ، [[روسيا ايئرلائينز]]، سينٽ پيٽرسبرگ ۾ رجسٽرڊ آهي ۽ پلڪووو هوائي اڏي جي سڀ کان وڏي ۽ بنيادي هوائي ڪمپني آهي.<ref>{{Cite web |date=25 November 2006 |title=UzReport: Russian state-owned Rossiya and Pulkovo airlines merge |url=http://business.uzreport.com/mir.cgi?lan=e&id=23724 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061125184646/http://business.uzreport.com/mir.cgi?lan=e&id=23724 |archive-date=25 November 2006}}</ref> پلڪووو هوائي اڏي ۽ [[ماسڪووسڪايا، سينٽ پيٽرسبرگ ميٽرو|ماسڪووسڪايا ميٽرو اسٽيشن]] جي وچ ۾ باقاعده [[تيز رفتار بس آمدرفت|تيز بس]] خدمتون، يعني بسون 39، 39E ۽ K39، هلن ٿيون، ۽ گڏوگڏ 24 ڪلاڪ [[ٽيڪسي]] سروس پڻ موجود آهي. ==رانديون== {{Main|سينٽ پيٽرسبرگ ۾ رانديون}} [[File:Saint Petersburg, Russia (43506287930).jpg|thumb|[[ڪريسٽووسڪي اسٽيڊيم|گازپروم ارينا]]، [[ڪريسٽووسڪي ٻيٽ]] تي]] ليننگراڊ [[1980ع گرمين جي اولمپڪس ۾ فٽبال|1980ع گرمين جي اولمپڪ راندين جي فٽبال ٽورنامينٽ]] جي ڪجهه مقابلن جي ميزباني ڪئي. 1994ع جون [[گڊوِل رانديون]] پڻ هتي منعقد ٿيون.<ref>{{cite web |title=The 1994 games in the "new" Russia |url=http://www.goodwillgames.com/html/past_1994frame.html |website=Goodwill Games |access-date=18 March 2025 |archive-url=https://archive.today/20140427041926/http://www.goodwillgames.com/html/past_1994frame.html |archive-date=27 April 2014 |url-status=dead}}</ref> ٻيڙي هلائڻ جي راند ۾ هتي پهريون مقابلو 1703ع ۾ [[ٻيڙي چپو هلائڻ|چپو هلائڻ]] جو هو، جيڪو [[سويڊني بحري فوج|سويڊني ٻيڙي ٻيڙيءَ]] تي فتح کان پوءِ پيٽر اعظم شروع ڪرايو. روسي بحري فوج شهر جي قيام کان وٺي [[بادباني ٻيڙي راني]] جا مقابلا ڪرائيندي رهي آهي. [[ياٽ ڪلب]]ن ۾<ref>{{Cite web |title=History of Yacht Clubs in Russia |url=http://www.encspb.ru/en/article.php?kod=2804016491 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120213234728/http://www.encspb.ru/en/article.php?kod=2804016491 |archive-date=13 February 2012 |access-date=22 October 2009 |publisher=Encspb.ru}}</ref> [[سينٽ پيٽرسبرگ دريائي ياٽ ڪلب]] ۽ [[نيوا ياٽ ڪلب]] شامل آهن؛ پوئين کي دنيا جو سڀ کان پراڻو ياٽ ڪلب سمجهيو وڃي ٿو. سياري ۾، جڏهن سمنڊ ۽ ڍنڍن جون سطحون ڄمي وڃن ٿيون ۽ ياٽ يا ننڍيون ٻيڙيون استعمال نٿيون ڪري سگهجن، تڏهن مقامي ماڻهو [[برفاني ٻيڙي]]ون هلائين ٿا. [[گهوڙيسواري]] شهر جي هڪ پراڻي روايت رهي آهي، جيڪا زارن ۽ اشرافيا ۾ مشهور هئي ۽ فوجي تربيت جو پڻ حصو هئي. 18هين صديءَ کان سڄو سال تربيت جاري رکڻ لاءِ گهوڙيسواريءَ جا ڪيترائي تاريخي ميدان تعمير ڪيا ويا، جن ۾ [[زمني اسٽيڊيون، پيٽرسبرگ|زمني اسٽيڊيون]] ۽ [[ڪونوگوارڊيسڪي مانيژ]] شامل آهن. شطرنج جي روايت کي [[سينٽ پيٽرسبرگ 1914ع شطرنج ٽورنامينٽ|1914ع جي بين الاقوامي شطرنج ٽورنامينٽ]] خاص شهرت ڏني، جنهن جي جزوي مالي مدد روسي زار [[نيڪولس ٻيون]] ڪئي. هن ٽورنامينٽ ۾ زار پهريون ڀيرو رسمي طور پنج رانديگرن، [[ايمانوئل لاسڪر|لاسڪر]]، [[خوسيه رائول ڪاپابلانڪا|ڪاپابلانڪا]]، [[اليگزينڊر اليخين|اليخين]]، [[سيگبرٽ تاراش|تاراش]] ۽ [[فرينڪ مارشل، شطرنج رانديگر|مارشل]]، کي ”[[شطرنج گرانڊ ماسٽر|گرانڊ ماسٽر]]“ جو لقب عطا ڪيو. شهر جي مکيه فٽبال ٽيم [[ايف سي زينيت سينٽ پيٽرسبرگ]] آهي، جيڪا [[سوويت ٽاپ ليگ|سوويت]] ۽ [[روسي پريميئر ليگ]] ۾ مجموعي طور ڏهه ڀيرا چيمپيئن رهي آهي. خاص طور هن [[2018–19ع روسي پريميئر ليگ|2018–19ع]] کان [[2024–25ع روسي پريميئر ليگ|2024–25ع]] تائين لڳاتار ڇهن موسمن ۾ روسي پريميئر ليگ جو اعزاز کٽيو. ڪلب [[سوويت ڪپ|سوويت]] ۽ [[روسي فٽبال ڪپ|روسي ڪپ]] پڻ ڇهه ڀيرا کٽي چڪو آهي. ان کان سواءِ، ڪلب [[2007–08ع يويفا ڪپ]] ۽ [[2008ع يويفا سپر ڪپ]] پڻ کٽيا، جن ۾ ڪامياب رانديگر ۽ مقامي هيرو [[اندري آرشاون]] نمايان ڪردار ادا ڪيو. [[ڪيروف اسٽيڊيم]] 1950ع کان 1993ع تائين ۽ ٻيهر 1995ع ۾ زينيت جو گهريلو ميدان رهيو، ۽ ان وقت دنيا جي سڀ کان وڏن اسٽيڊيمن مان هڪ هو. 1951ع ۾ 110,000 تماشائين جي حاضري [[سوويت اتحاد ۾ فٽبال|سوويت فٽبال]] جي هڪ ميچ لاءِ حاضريءَ جو رڪارڊ قائم ڪيو. اسٽيڊيم 2006ع ۾ ڊاهيو ويو، جنهن کان پوءِ زينيت عارضي طور [[پيٽرووسڪي اسٽيڊيم]] منتقل ٿيو، جيستائين ساڳئي هنڌ تي [[ڪريسٽووسڪي اسٽيڊيم]] تعمير نه ٿيو. ڪريسٽووسڪي اسٽيڊيم 2017ع ۾ کليو ۽ [[2017ع فيفا ڪنفيڊريشنز ڪپ]] جون چار ميچون، جن ۾ [[2017ع فيفا ڪنفيڊريشنز ڪپ فائنل|فائنل]] پڻ شامل هو، هتي کيڏيون ويون. ان کان پوءِ اسٽيڊيم [[2018ع فيفا عالمي ڪپ]] جون ست ميچون، جن ۾ هڪ سيمي فائنل ۽ ٽئين درجي جي ميچ شامل هئي، ميزباني ڪيون. هتي [[يويفا يورو 2020ع]] جون ست ميچون پڻ ٿيون، جن ۾ هڪ ڪوارٽر فائنل شامل هو. اسٽيڊيم کي [[2022ع يويفا چيمپيئنز ليگ فائنل]] جي ميزباني ڪرڻي هئي، پر فيبروري 2022ع ۾ [[يوڪرين تي 2022ع وارو روسي حملو]] ٿيڻ کان پوءِ يويفا سينٽ پيٽرسبرگ کان ميزباني واپس وٺي ڇڏي.<ref>{{Cite web |last=Nair |first=Rohith |date=25 February 2022 |title=Russia stripped of major events as invasion of Ukraine intensifies |url=https://www.reuters.com/lifestyle/sports/russia-stripped-major-events-invasion-ukraine-intensifies-2022-02-25 |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220227/https://www.reuters.com/lifestyle/sports/russia-stripped-major-events-invasion-ukraine-intensifies-2022-02-25 |archive-date=27 February 2022 |access-date=7 March 2022 |website=Reuters}}</ref> شهر جي هاڪي ٽيمن ۾ [[ايس ڪي اي سينٽ پيٽرسبرگ]]، جيڪا [[ڪنٽينينٽل هاڪي ليگ|ڪي ايڇ ايل]] ۾ کيڏي ٿي، [[ايس ڪي اي-وي ايم ايف]] ۽ [[ايڇ سي ڊينامو سينٽ پيٽرسبرگ|ڊينامو سينٽ پيٽرسبرگ]]، جيڪي [[آل رشين هاڪي ليگ]] ۾ کيڏن ٿيون، ۽ نوجوانن جون ٽيمون [[ايس ڪي اي-1946]] ۽ [[ايس ڪي اي ورياگي|ايس ڪي اي اڪيڊمي]]، جيڪي [[نوجوانن جي هاڪي ليگ]] ۾ کيڏن ٿيون، شامل آهن. ان کان سواءِ، [[شنگھائي ڊريگنز]] هاڪي ڪلب [[2025–26ع ڪي ايڇ ايل موسم]] دوران عارضي طور شهر ۾ قائم آهي. ايس ڪي اي سينٽ پيٽرسبرگ ڪي ايڇ ايل جي سڀ کان مشهور ٽيمن مان هڪ آهي ۽ تماشائين جي حاضريءَ ۾ لڳاتار مٿين درجن تي رهي ٿي. مقبوليت سان گڏ اها ڪي ايڇ ايل جي ڪامياب ٽيمن مان پڻ هڪ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها [[گاگارين ڪپ]] ٻه ڀيرا کٽي چڪي آهي.<ref>{{Cite web |date=17 April 2017 |title=Datsyuk adds KHL title to Stanley Cup victories |url=https://www.espn.com/nhl/story/_/id/19177827/pavel-datsyuk-adds-khl-title-stanley-cup-victories |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211028171357/https://www.espn.com/nhl/story/_/id/19177827/pavel-datsyuk-adds-khl-title-stanley-cup-victories |archive-date=28 October 2021 |access-date=19 October 2021 |website=ESPN.com}}</ref> ٽيم جي مشهور رانديگرن ۾ [[پاول داتسيوڪ]]، [[ايليا ڪووالچڪ]]، [[نيڪيتا گوسيف]]، [[سرگئي شيروڪوف]] ۽ [[وڪٽر تيخونوف، برفاني هاڪي رانديگر، پيدائش 1988ع|وڪٽر تيخونوف]] شامل آهن. اين ايڇ ايل جي لاڪ آئوٽ دوران ايليا ڪووالچڪ، [[سرگئي بوبروفسڪي]] ۽ [[ولاديمير تاراسينڪو]] پڻ هن ٽيم لاءِ کيڏيا. ٽيم پنهنجون گهريلو ميچون [[ايس ڪي اي ارينا]] ۾ کيڏي ٿي. شهر جي پراڻي باسڪيٽ بال ٽيم [[بي سي اسپارٽڪ سينٽ پيٽرسبرگ]] آهي، جنهن [[اندري ڪيريلينڪو]] جي رانديگرانه سفر جي شروعات ڪئي. بي سي اسپارٽڪ سينٽ پيٽرسبرگ [[سوويت اتحاد پريميئر باسڪيٽ بال ليگ|سوويت اتحاد پريميئر ليگ]] جون ٻه چيمپيئن شپون، 1975ع ۽ 1992ع ۾، [[سوويت اتحاد باسڪيٽ بال ڪپ|سوويت اتحاد ڪپ]] ٻه ڀيرا، 1978ع ۽ 1987ع ۾، ۽ [[روسي باسڪيٽ بال ڪپ]] هڪ ڀيرو، 2011ع ۾، کٽيو. هنن [[ساپورٽا ڪپ]] پڻ ٻه ڀيرا، 1973ع ۽ 1975ع ۾، کٽيو. ڪلب جي مشهور شخصيتن ۾ [[اليگزينڊر بيلوف]] ۽ [[ولاديمير ڪونڊراشن]] شامل آهن. [[بي سي زينيت سينٽ پيٽرسبرگ]] پڻ شهر ۾ کيڏي ٿي ۽ 2014ع ۾ قائم ٿي.==بين الاقوامي لاڳاپا== {{See also|روس جي جاڙن شهرن ۽ ڀيڻ شهرن جي فهرست}} سينٽ پيٽرسبرگ جي [[ڀيڻ شهر|ڀيڻ شهرن]] جي فهرست، جيئن اها [[سينٽ پيٽرسبرگ جي سياست|شهري حڪومت]] جي سرڪاري [[ويب پورٽل]] تي ڏنل آهي، جنهن ۾ ڀيڻ شهر ۽ ڀائيواري وارا لاڳاپا ٻئي شامل آهن:<ref name="saint_petersburg">{{Cite web |title=Saint Petersburg in figures – International and Interregional Ties |url=http://eng.gov.spb.ru/figures/ities |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20090224073839/http://eng.gov.spb.ru/figures/ities |archive-date=24 February 2009 |access-date=23 March 2008 |publisher=Saint Petersburg City Government}}</ref> '''[[آزاد رياستن جي دولت مشترڪه|آزاد رياستن جي دولت مشترڪه]] ۽ [[بالٽڪ رياستون|بالٽڪ رياستن]] کان ٻاهر سينٽ پيٽرسبرگ جا ڀيڻ شهر (سرڪاري حڪومتي فهرست موجب)''' {{Columns-list|colwidth=23em| * [[ادانا]]، ترڪي <small>(1997ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/> * [[انٽورپ]]، بيلجيم <small>(1958ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/> * [[بئنڪاڪ]]، ٿائيلينڊ <small>(1997ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/> * [[بارسلونا]]، اسپين <small>(1984ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/><ref>{{Cite web |title=Barcelona's Sister cities |url=http://w3.bcn.es/XMLServeis/XMLHomeLinkPl/0,4022,229724149_257215678_1,00.html |url-status=dead |archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20090715214014/http://w3.bcn.es/XMLServeis/XMLHomeLinkPl/0,4022,229724149_257215678_1,00.html |archive-date=15 July 2009 |access-date=1 December 2008 |publisher=2008 Ajuntament de Barcelona (City council's webpage)}}</ref> * [[بيت لحم]]، فلسطين <small>(2003ع کان)</small><ref name="BethlehemTwinning">{{Cite web |title=Bethlehem Municipality |url=http://www.bethlehem-city.org/Twining.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100724140854/http://www.bethlehem-city.org/Twining.php |archive-date=24 July 2010 |access-date=10 October 2009 |publisher=bethlehem-city.org}}</ref> * [[بورڊو]]، فرانس <small>(1991ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/><ref name="Bordeaux twinnings">{{Cite web |title=Bordeaux – Rayonnement européen et mondial |url=http://www.bordeaux.fr/p63778/europe%C2%A0et%C2%A0international |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130207154903/http://www.bordeaux.fr/p63778/europe%C2%A0et%C2%A0international |archive-date=7 February 2013 |access-date=29 July 2013 |publisher=Mairie de Bordeaux |language=fr}}</ref><ref name="Bordeaux twinnings 2">{{Cite web |title=Bordeaux-Atlas français de la coopération décentralisée et des autres actions extérieures |url=http://www.cncd.fr/frontoffice/bdd-recherche-resultat.asp?searchField=bordeaux&x=36&y=14 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130207152951/http://www.cncd.fr/frontoffice/bdd-recherche-resultat.asp?searchField=bordeaux&x=36&y=14 |archive-date=7 February 2013 |access-date=29 July 2013 |publisher=Délégation pour l'Action Extérieure des Collectivités Territoriales (Ministère des Affaires étrangères) |language=fr}}</ref> * [[ڪيپ ٽائون]]، ڏکڻ آفريڪا <small>(2001ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/> * [[سيبو]]، فلپائن <small>(2010ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/><ref>{{Cite web |title=St. Petersburg to promote Cebu as tourism spot |url=http://cebutourismnews.com/news/st-petersburg-to-promote-cebu-as-tourism-spot |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170204201059/http://cebutourismnews.com/news/st-petersburg-to-promote-cebu-as-tourism-spot |archive-date=4 February 2017 |access-date=10 December 2016 |publisher=Cebu Tourism News}}</ref> * [[ڪولمبو]]، سريلنڪا <small>(1997ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/> * [[چينگدو]]، چين <small>(1998ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/> * [[ديگو]]، ڏکڻ ڪوريا <small>(1997ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/><ref>{{Cite web |title=Colorful Daegu |url=http://english.daegu.go.kr/AboutDaegu/sister.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081020201744/http://english.daegu.go.kr/AboutDaegu/sister.asp |archive-date=20 October 2008 |access-date=1 December 2008}}</ref> * [[ڊريسڊن]]، جرمني <small>(1961ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/><ref>{{Cite web |title=Dresden Twin cities |url=http://dresden.de/en/02/11/c_03.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081016001550/http://www.dresden.de/en/02/11/c_03.php |archive-date=16 October 2008 |access-date=1 December 2008 |publisher=2008 Landeshauptstadt Dresden (City of Dresden: Dresden.de)}}</ref> * [[ايڊنبرا]]، برطانيا <small>(1995ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/> * [[گوٿنبرگ]]، سويڊن <small>(1962ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/> * [[هيمبرگ]]، جرمني <small>(1957ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/> * [[هوانا]]، ڪيوبا <small>(2000ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/> * [[هو چي منھ شهر]]، ويٽنام <small>(1977ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/> * [[اصفهان]]، ايران <small>(1999ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/> * [[استنبول]]، ترڪي <small>(1990ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/><ref>{{Cite web |title=Sister Cities of Istanbul |url=http://www.greatistanbul.com/sister_cities.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141022085201/http://www.greatistanbul.com/sister_cities.htm |archive-date=22 October 2014 |access-date=2 November 2008}}</ref><ref>{{Cite news |last=Erdem |first=Selim Efe |date=3 November 2003 |title=İstanbul'a 49 kardeş |url=http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=94185 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20041126070957/http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=94185 |archive-date=26 November 2004 |access-date=2 November 2008 |publisher=Radikal |language=tr |quote=49 sister cities in 2003}}</ref> * [[ڪوٽا ڪينابالو]]، ملائيشيا <small>(2017ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/> * [[لي آور]]، فرانس <small>(1965ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/><ref name="TwinTowns">{{Cite web |title=Le Havre Website – Twin Towns |url=http://www.lehavre.eu/#Twin_towns |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201230154722/https://lehavre.eu/#Twin_towns |archive-date=30 December 2020 |access-date=30 November 2008 |publisher={{Font color|Green|(in {{Font color|Green|English}})}} 2006–2008 Ovidio Limited.}}</ref> * [[لاس اينجلس]]، آمريڪا <small>(1990ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/><ref>{{Cite web |title=Los Angeles City Council: Sister cities of Los Angeles |url=http://www.lacity.org/sistercities/html/08.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080719222418/http://www.lacity.org/sistercities/html/08.htm |archive-date=19 July 2008 |access-date=1 December 2008}}</ref> * [[ليون]]، فرانس <small>(1993ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/><ref name="Lyon">{{Cite web |title=Partner Cities of Lyon and Greater Lyon |url=http://www.lyon.fr/vdl/sections/en/villes_partenaires/villes_partenaires_2/?aIndex=1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090719003816/http://www.lyon.fr/vdl/sections/en/villes_partenaires/villes_partenaires_2/?aIndex=1 |archive-date=19 July 2009 |access-date=21 October 2008 |publisher=2008 Mairie de Lyon}}</ref> * [[مانچسٽر]]، برطانيا <small>(1956ع کان)</small><ref>{{Cite web |title=Friendship Agreements |url=http://www.manchester.gov.uk/site/scripts/documents_info.php?categoryID=100002&documentID=2632&pageNumber=3 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080611021612/http://www.manchester.gov.uk/site/scripts/documents_info.php?categoryID=100002&documentID=2632&pageNumber=3 |archive-date=11 June 2008 |access-date=1 December 2008 |publisher=[[مانچسٽر شهري ڪائونسل]]}}</ref> * [[ماريئوپول]]، يوڪرين <small>(2022ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/> * [[ميڪيلي]]، فن لينڊ <small>(1996ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/> * [[مونٽي ويڊيو]]، يوراگوئي <small>(1998ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/> * [[ممبئي]]، ڀارت <small>(1963ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/><ref>{{Cite web |title=Official Website of Municipal Corporation of Greater Mumbai |url=http://www.mcgm.gov.in/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171028225646/http://www.mcgm.gov.in/ |archive-date=28 October 2017 |access-date=1 December 2008 |publisher=[[گريٽر ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] }}</ref> * [[نيس]]، فرانس <small>(1997ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/><ref name="Nice Jumellage">{{Cite web |title=Villes jumelées avec la Ville de Nice |url=http://www.nice.fr/Collectivites/La-municipalite/Villes-jumelees-avec-la-Ville-de-Nice |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121029114949/http://nice.fr/Collectivites/La-municipalite/Villes-jumelees-avec-la-Ville-de-Nice |archive-date=29 October 2012 |access-date=24 June 2013 |publisher=Ville de Nice |language=fr}}</ref> * [[اوساڪا]]، جاپان <small>(1961ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/><ref>{{Cite web |title=Osaka and the World, the official website of the Osaka city |url=http://www.city.osaka.jp/english/more_about_osaka/osaka_world/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081222222132/http://www.city.osaka.jp/english/more_about_osaka/osaka_world/index.html |archive-date=22 December 2008 |access-date=1 December 2008}}</ref> * [[پيريئس]]، يونان <small>(1965ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/><ref name="Greek twinnings">{{Cite web |title=Twinnings |url=http://www.kedke.gr/uploads/twinnedcities.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630221808/http://www.kedke.gr/uploads/twinnedcities.pdf |archive-date=30 June 2017 |access-date=25 August 2013 |publisher=Central Union of Municipalities & Communities of Greece}}</ref> * [[پلووديڦ]]، بلغاريا <small>(2001ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/><ref>{{Cite web |date=2 November 2011 |title=Plovdiv.bg – Ïîáðàòèìåíè ãðàäîâå |url=http://www.plovdiv.bg/index.php?option=com_content&task=view&id=261&Itemid=279 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111102060041/http://www.plovdiv.bg/index.php?option=com_content&task=view&id=261&Itemid=279 |archive-date=2 November 2011 |access-date=2 July 2022}}</ref> * [[ڪيوبيڪ شهر]]، ڪينيڊا <small>(2002ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/> * [[ريو ڊي جينيرو]]، برازيل <small>(1986ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/> * [[روٽرڊيم]]، نيدرلينڊز <small>(1966ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/> * [[سانتا ڪروز ڊي ٽينيريفي]]، اسپين<ref>{{Cite web |title=Tenerife |url=http://serviredprofesional.com/pageID_8034482.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100525044911/http://www.serviredprofesional.com/pageID_8034482.html |archive-date=25 May 2010 |access-date=27 February 2012}}</ref> * [[سانتياگو ڊي ڪيوبا]]، ڪيوبا<ref name="saint_petersburg"/> * [[شنگھائي]]، چين <small>(1959ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/> * [[اسٽاڪ هوم]]، سويڊن <small>(1992ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/> * [[ٿيسالونيڪي]]، يونان <small>(2002ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/><ref name="thessaloniki">{{Cite web |title=Twinning Cities |url=http://www.thessalonikicity.gr/English/twinning-cities.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090331054219/http://www.thessalonikicity.gr/English/twinning-cities.htm |archive-date=31 March 2009 |access-date=1 December 2008 |publisher=City of Thessaloniki}}</ref> * [[زگريب]]، ڪروشيا <small>(1968ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/><ref name="zagreb_sister_cities">{{Cite web |title=Zagreb Sister Cities |url=http://www.zagreb.hr/mms/en/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080208152508/http://www.zagreb.hr/mms/en/index.html |archive-date=8 February 2008 |access-date=1 December 2008}}</ref> }} '''آزاد رياستن جي دولت مشترڪه ۽ بالٽڪ رياستن ۾ ڀيڻ شهر''' {{Columns-list|colwidth=23em| * [[الماتي]]، قازقستان <small>(1996ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/> * [[باڪو]]، آذربائيجان <small>(1998ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/> * [[دائوگاوپلس]]، لاتويا <small>(2002ع کان)</small><ref>{{Cite web |title=О городе Даугавпилс |url=http://www.gorod.lv/o_gorode |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090412202626/http://www.gorod.lv/o_gorode |archive-date=12 April 2009 |access-date=12 March 2013 |publisher=Gorod.lv}}</ref> * [[دوشنبي]]، تاجڪستان <small>(1999ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/> * [[سيواستوپول]] <small>(2000ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/> * [[ولنيئس]]، لٿوانيا <small>(2002ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/><ref>{{Cite web |title=Guide to Vilnius |url=http://www.vilniushostels.eu/index.php?option=com_content&task=view&id=1&Itemid=2 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101012051203/http://www.vilniushostels.eu/index.php?option=com_content&task=view&id=1&Itemid=2 |archive-date=12 October 2010 |access-date=1 December 2008}}</ref> * [[يريوان]]، آرمينيا <small>(1997ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/><ref name="Yerevan partnerships">{{Cite web |title=Yerevan – Partner Cities |url=http://www.yerevan.am/3-233-233.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105220142/http://www.yerevan.am/3-233-233.html |archive-date=5 November 2013 |access-date=4 November 2013 |publisher=2005–2013 Yerevan}}</ref><ref name="Yerevan Sister Cities">{{Cite web |title=Yerevan Municipality – Sister Cities |url=http://yerevan.am/main.php?lang=3&page_id=194 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111002075135/http://www.yerevan.am/main.php?page_id=194&lang=3 |archive-date=2 October 2011 |access-date=22 June 2009 |publisher=2005–2009 Yerevan}}</ref> }} '''سينٽ پيٽرسبرگ جا ڀيڻ شهر، جيڪي سرڪاري حڪومتي فهرست ۾ شامل ناهن''' {{Columns-list|colwidth=23em| * [[آستانا]]، قازقستان <small>(2008ع کان)</small><ref name="spb.ru">{{cite web |title=Международные и межрегиональные связи |url=https://www.gov.spb.ru/helper/new_stat/inter/ |website=Administration of Saint Petersburg |access-date=22 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220512182537/https://www.gov.spb.ru/helper/new_stat/inter/ |archive-date=12 May 2022 |language=ru |url-status=dead}}</ref> * [[عقبه]]، اردن <small>(2004ع کان)</small><ref name="spb.ru"/> * [[بيت لحم]]، فلسطين<ref>{{Cite web |title=Twinning with Palestine |url=http://www.twinningwithpalestine.net/xarchive/groupsinternational.html#anchoritaly |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007001437/http://www.twinningwithpalestine.net/xarchive/groupsinternational.html#anchoritaly |archive-date=7 October 2016 |access-date=29 May 2016}}</ref> * [[بوسان]]، ڏکڻ ڪوريا <small>(2008ع کان)</small><ref>{{cite web |title=List of Sister Cities |url=https://www.busan.go.kr/eng/SisterCities |website=Busan is good |access-date=17 March 2025 |archive-date=5 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221205070135/https://www.busan.go.kr/eng/SisterCities |url-status=live }}</ref> * [[سيبو شهر]]، فلپائن <small>(2009ع کان)</small><ref>{{cite web |title=Cebu, Russia's St. Petersburg to renew sisterhood ties |url=https://cebudailynews.inquirer.net/574551/cebu-russias-st-petersburg-to-renew-sisterhood-ties |website=Cebu Daily News |access-date=17 March 2025 |date=21 May 2024 |archive-date=18 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250318050842/https://cebudailynews.inquirer.net/574551/cebu-russias-st-petersburg-to-renew-sisterhood-ties |url-status=live }}</ref> * [[ڊيبرٽسن]]، هنگري <small>(2002ع کان)</small><ref>{{Cite web |title=Hungary-Russia sister cities |url=http://www.vengria.ru/main.php?folderID=911&articleID=4075&ctag=articlelist&iid=1 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120919181911/http://www.vengria.ru/main.php?folderID=911&articleID=4075&ctag=articlelist&iid=1 |archive-date=19 September 2012 |access-date=20 July 2012 |publisher=Vengria.ru}}</ref> * [[فلورينس]]، اٽلي <small>(2001ع کان)</small><ref name="Sister cities international">{{Cite web |title=Sister cities international |url=http://www.glosk.com/LH/Republic_of_Lithuania/-3599695/pages/List_of_twin_towns_and_sister_cities/4519_en.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527183801/http://www.glosk.com/LH/Republic_of_Lithuania/-3599695/pages/List_of_twin_towns_and_sister_cities/4519_en.htm |archive-date=27 May 2008 |access-date=1 December 2008}}</ref> * [[گيلوسٽن، ٽيڪساس|گيلوسٽن]]، ٽيڪساس، آمريڪا<ref>{{Cite web |title=US Africa Sister Cities Conference |url=http://www.usasc.org/misc-docs/SA_Conf_Tour%20package.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527220449/http://www.usasc.org/misc-docs/SA_Conf_Tour%20package.pdf |archive-date=27 May 2008 |access-date=1 December 2008 |publisher=U.S. Africa sister cities foundation}}</ref> * [[گوادالاخارا]]، ميڪسيڪو <small>(2008ع کان)</small><ref name="Guadalajara sisters">{{Cite web |title=Sister Cities, Public Relations |url=http://www.guadalajara.gob.mx/dependencias/relacionespublicas/versioningles/sistercities.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120302011742/http://www.guadalajara.gob.mx/dependencias/relacionespublicas/versioningles/sistercities.html |archive-date=2 March 2012 |access-date=12 March 2013 |publisher=Guadalajara municipal government |df=dmy-all}}</ref> * [[حيفا]]، اسرائيل <small>(2008ع کان)</small><ref>{{Cite web |title=Haifa agreement with partner |url=http://www.mignews.com/news/politic/world/210508_03000_59894.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019031332/http://www.mignews.com/news/politic/world/210508_03000_59894.html |archive-date=19 October 2017 |access-date=20 July 2012 |publisher=Mignews.com |language=ru}}</ref> * [[هائي فونگ]]، ويٽنام <small>(2006ع کان)</small><ref name="spb.ru"/> * [[خرطوم]]، سوڊان <small>(2002ع کان)</small><ref name="spb.ru"/> * [[لينسنگ، مشيگن|لينسنگ]]، مشيگن، آمريڪا <small>(1992ع کان)</small><ref>{{Cite web |title=Sister cities:Saint Petersburg, Russia |url=http://www.lansingsc.org/pages/stpetersburg.cfm |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20081019194319/http://www.lansingsc.org/pages/stpetersburg.cfm |archive-date=19 October 2008 |access-date=1 December 2008}}</ref> * [[لي آور]]، فرانس<ref name="Le Havre twinnings">{{Cite web |last=Florence |first=Jeanne |title=Le Havre – Les villes jumelées |trans-title=Le Havre – Twin towns |url=http://archives.lehavre.fr/delia-CMS/guichet_virtuel/rubrique/article_id-1626/topic_id-707/les-villes-jumelees.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130807181850/http://archives.lehavre.fr/delia-CMS/guichet_virtuel/rubrique/article_id-1626/topic_id-707/les-villes-jumelees.html |archive-date=7 August 2013 |access-date=7 August 2013 |language=fr}}</ref><ref name="Le Havre twins">{{Cite web |title=Le Havre – Les villes jumelées |trans-title=Le Havre – Twin towns |url=http://lehavre.fr/dossier/le-havre-ville-partenaire |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729215238/http://lehavre.fr/dossier/le-havre-ville-partenaire |archive-date=29 July 2013 |access-date=7 August 2013 |publisher=lehavre.fr |language=fr}}</ref> * [[لوِيو]]، يوڪرين <small>(2006ع کان)</small><ref>{{Cite web |title=The city of Lviv, and its sister cities |url=http://www.ukrainians.ca/index.php?option=com_content&task=view&id=279&Itemid=2 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130915111322/http://www.ukrainians.ca/index.php?option=com_content&task=view&id=279&Itemid=2 |archive-date=15 September 2013 |access-date=1 December 2008}}</ref> * [[مار ڊيل پلاٽا]]، ارجنٽينا <small>(2009ع کان)</small><ref name="spb.ru"/> ==بين الاقوامي لاڳاپا== {{See also|روس جي جاڙن شهرن ۽ ڀيڻ شهرن جي فهرست}} سينٽ پيٽرسبرگ جي [[ڀيڻ شهر|ڀيڻ شهرن]] جي فهرست، جيئن اها [[سينٽ پيٽرسبرگ جي سياست|شهري حڪومت]] جي سرڪاري [[ويب پورٽل]] تي ڏنل آهي، جنهن ۾ ڀيڻ شهر ۽ ڀائيواري وارا لاڳاپا ٻئي شامل آهن:<ref name="saint_petersburg">{{Cite web |title=Saint Petersburg in figures – International and Interregional Ties |url=http://eng.gov.spb.ru/figures/ities |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20090224073839/http://eng.gov.spb.ru/figures/ities |archive-date=24 February 2009 |access-date=23 March 2008 |publisher=Saint Petersburg City Government}}</ref> '''[[آزاد رياستن جي دولت مشترڪه|آزاد رياستن جي دولت مشترڪه]] ۽ [[بالٽڪ رياستون|بالٽڪ رياستن]] کان ٻاهر سينٽ پيٽرسبرگ جا ڀيڻ شهر (سرڪاري حڪومتي فهرست موجب)''' {{Columns-list|colwidth=23em| * [[ادانا]]، ترڪي <small>(1997ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/> * [[انٽورپ]]، بيلجيم <small>(1958ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/> * [[بئنڪاڪ]]، ٿائيلينڊ <small>(1997ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/> * [[بارسلونا]]، اسپين <small>(1984ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/><ref>{{Cite web |title=Barcelona's Sister cities |url=http://w3.bcn.es/XMLServeis/XMLHomeLinkPl/0,4022,229724149_257215678_1,00.html |url-status=dead |archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20090715214014/http://w3.bcn.es/XMLServeis/XMLHomeLinkPl/0,4022,229724149_257215678_1,00.html |archive-date=15 July 2009 |access-date=1 December 2008 |publisher=2008 Ajuntament de Barcelona (City council's webpage)}}</ref> * [[بيت لحم]]، فلسطين <small>(2003ع کان)</small><ref name="BethlehemTwinning">{{Cite web |title=Bethlehem Municipality |url=http://www.bethlehem-city.org/Twining.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100724140854/http://www.bethlehem-city.org/Twining.php |archive-date=24 July 2010 |access-date=10 October 2009 |publisher=bethlehem-city.org}}</ref> * [[بورڊو]]، فرانس <small>(1991ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/><ref name="Bordeaux twinnings">{{Cite web |title=Bordeaux – Rayonnement européen et mondial |url=http://www.bordeaux.fr/p63778/europe%C2%A0et%C2%A0international |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130207154903/http://www.bordeaux.fr/p63778/europe%C2%A0et%C2%A0international |archive-date=7 February 2013 |access-date=29 July 2013 |publisher=Mairie de Bordeaux |language=fr}}</ref><ref name="Bordeaux twinnings 2">{{Cite web |title=Bordeaux-Atlas français de la coopération décentralisée et des autres actions extérieures |url=http://www.cncd.fr/frontoffice/bdd-recherche-resultat.asp?searchField=bordeaux&x=36&y=14 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130207152951/http://www.cncd.fr/frontoffice/bdd-recherche-resultat.asp?searchField=bordeaux&x=36&y=14 |archive-date=7 February 2013 |access-date=29 July 2013 |publisher=Délégation pour l'Action Extérieure des Collectivités Territoriales (Ministère des Affaires étrangères) |language=fr}}</ref> * [[ڪيپ ٽائون]]، ڏکڻ آفريڪا <small>(2001ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/> * [[سيبو]]، فلپائن <small>(2010ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/><ref>{{Cite web |title=St. Petersburg to promote Cebu as tourism spot |url=http://cebutourismnews.com/news/st-petersburg-to-promote-cebu-as-tourism-spot |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170204201059/http://cebutourismnews.com/news/st-petersburg-to-promote-cebu-as-tourism-spot |archive-date=4 February 2017 |access-date=10 December 2016 |publisher=Cebu Tourism News}}</ref> * [[ڪولمبو]]، سريلنڪا <small>(1997ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/> * [[چينگدو]]، چين <small>(1998ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/> * [[ديگو]]، ڏکڻ ڪوريا <small>(1997ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/><ref>{{Cite web |title=Colorful Daegu |url=http://english.daegu.go.kr/AboutDaegu/sister.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081020201744/http://english.daegu.go.kr/AboutDaegu/sister.asp |archive-date=20 October 2008 |access-date=1 December 2008}}</ref> * [[ڊريسڊن]]، جرمني <small>(1961ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/><ref>{{Cite web |title=Dresden Twin cities |url=http://dresden.de/en/02/11/c_03.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081016001550/http://www.dresden.de/en/02/11/c_03.php |archive-date=16 October 2008 |access-date=1 December 2008 |publisher=2008 Landeshauptstadt Dresden (City of Dresden: Dresden.de)}}</ref> * [[ايڊنبرا]]، برطانيا <small>(1995ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/> * [[گوٿنبرگ]]، سويڊن <small>(1962ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/> * [[هيمبرگ]]، جرمني <small>(1957ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/> * [[هوانا]]، ڪيوبا <small>(2000ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/> * [[هو چي منھ شهر]]، ويٽنام <small>(1977ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/> * [[اصفهان]]، ايران <small>(1999ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/> * [[استنبول]]، ترڪي <small>(1990ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/><ref>{{Cite web |title=Sister Cities of Istanbul |url=http://www.greatistanbul.com/sister_cities.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141022085201/http://www.greatistanbul.com/sister_cities.htm |archive-date=22 October 2014 |access-date=2 November 2008}}</ref><ref>{{Cite news |last=Erdem |first=Selim Efe |date=3 November 2003 |title=İstanbul'a 49 kardeş |url=http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=94185 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20041126070957/http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=94185 |archive-date=26 November 2004 |access-date=2 November 2008 |publisher=Radikal |language=tr |quote=49 sister cities in 2003}}</ref> * [[ڪوٽا ڪينابالو]]، ملائيشيا <small>(2017ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/> * [[لي آور]]، فرانس <small>(1965ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/><ref name="TwinTowns">{{Cite web |title=Le Havre Website – Twin Towns |url=http://www.lehavre.eu/#Twin_towns |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201230154722/https://lehavre.eu/#Twin_towns |archive-date=30 December 2020 |access-date=30 November 2008 |publisher={{Font color|Green|(in {{Font color|Green|English}})}} 2006–2008 Ovidio Limited.}}</ref> * [[لاس اينجلس]]، آمريڪا <small>(1990ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/><ref>{{Cite web |title=Los Angeles City Council: Sister cities of Los Angeles |url=http://www.lacity.org/sistercities/html/08.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080719222418/http://www.lacity.org/sistercities/html/08.htm |archive-date=19 July 2008 |access-date=1 December 2008}}</ref> * [[ليون]]، فرانس <small>(1993ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/><ref name="Lyon">{{Cite web |title=Partner Cities of Lyon and Greater Lyon |url=http://www.lyon.fr/vdl/sections/en/villes_partenaires/villes_partenaires_2/?aIndex=1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090719003816/http://www.lyon.fr/vdl/sections/en/villes_partenaires/villes_partenaires_2/?aIndex=1 |archive-date=19 July 2009 |access-date=21 October 2008 |publisher=2008 Mairie de Lyon}}</ref> * [[مانچسٽر]]، برطانيا <small>(1956ع کان)</small><ref>{{Cite web |title=Friendship Agreements |url=http://www.manchester.gov.uk/site/scripts/documents_info.php?categoryID=100002&documentID=2632&pageNumber=3 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080611021612/http://www.manchester.gov.uk/site/scripts/documents_info.php?categoryID=100002&documentID=2632&pageNumber=3 |archive-date=11 June 2008 |access-date=1 December 2008 |publisher=[[مانچسٽر شهري ڪائونسل]]}}</ref> * [[ماريئوپول]]، يوڪرين <small>(2022ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/> * [[ميڪيلي]]، فن لينڊ <small>(1996ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/> * [[مونٽي ويڊيو]]، يوراگوئي <small>(1998ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/> * [[ممبئي]]، ڀارت <small>(1963ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/><ref>{{Cite web |title=Official Website of Municipal Corporation of Greater Mumbai |url=http://www.mcgm.gov.in/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171028225646/http://www.mcgm.gov.in/ |archive-date=28 October 2017 |access-date=1 December 2008 |publisher=[[گريٽر ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] }}</ref> * [[نيس]]، فرانس <small>(1997ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/><ref name="Nice Jumellage">{{Cite web |title=Villes jumelées avec la Ville de Nice |url=http://www.nice.fr/Collectivites/La-municipalite/Villes-jumelees-avec-la-Ville-de-Nice |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121029114949/http://nice.fr/Collectivites/La-municipalite/Villes-jumelees-avec-la-Ville-de-Nice |archive-date=29 October 2012 |access-date=24 June 2013 |publisher=Ville de Nice |language=fr}}</ref> * [[اوساڪا]]، جاپان <small>(1961ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/><ref>{{Cite web |title=Osaka and the World, the official website of the Osaka city |url=http://www.city.osaka.jp/english/more_about_osaka/osaka_world/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081222222132/http://www.city.osaka.jp/english/more_about_osaka/osaka_world/index.html |archive-date=22 December 2008 |access-date=1 December 2008}}</ref> * [[پيريئس]]، يونان <small>(1965ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/><ref name="Greek twinnings">{{Cite web |title=Twinnings |url=http://www.kedke.gr/uploads/twinnedcities.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630221808/http://www.kedke.gr/uploads/twinnedcities.pdf |archive-date=30 June 2017 |access-date=25 August 2013 |publisher=Central Union of Municipalities & Communities of Greece}}</ref> * [[پلووديڦ]]، بلغاريا <small>(2001ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/><ref>{{Cite web |date=2 November 2011 |title=Plovdiv.bg – Ïîáðàòèìåíè ãðàäîâå |url=http://www.plovdiv.bg/index.php?option=com_content&task=view&id=261&Itemid=279 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111102060041/http://www.plovdiv.bg/index.php?option=com_content&task=view&id=261&Itemid=279 |archive-date=2 November 2011 |access-date=2 July 2022}}</ref> * [[ڪيوبيڪ شهر]]، ڪينيڊا <small>(2002ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/> * [[ريو ڊي جينيرو]]، برازيل <small>(1986ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/> * [[روٽرڊيم]]، نيدرلينڊز <small>(1966ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/> * [[سانتا ڪروز ڊي ٽينيريفي]]، اسپين<ref>{{Cite web |title=Tenerife |url=http://serviredprofesional.com/pageID_8034482.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100525044911/http://www.serviredprofesional.com/pageID_8034482.html |archive-date=25 May 2010 |access-date=27 February 2012}}</ref> * [[سانتياگو ڊي ڪيوبا]]، ڪيوبا<ref name="saint_petersburg"/> * [[شنگھائي]]، چين <small>(1959ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/> * [[اسٽاڪ هوم]]، سويڊن <small>(1992ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/> * [[ٿيسالونيڪي]]، يونان <small>(2002ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/><ref name="thessaloniki">{{Cite web |title=Twinning Cities |url=http://www.thessalonikicity.gr/English/twinning-cities.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090331054219/http://www.thessalonikicity.gr/English/twinning-cities.htm |archive-date=31 March 2009 |access-date=1 December 2008 |publisher=City of Thessaloniki}}</ref> * [[زگريب]]، ڪروشيا <small>(1968ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/><ref name="zagreb_sister_cities">{{Cite web |title=Zagreb Sister Cities |url=http://www.zagreb.hr/mms/en/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080208152508/http://www.zagreb.hr/mms/en/index.html |archive-date=8 February 2008 |access-date=1 December 2008}}</ref> }} '''آزاد رياستن جي دولت مشترڪه ۽ بالٽڪ رياستن ۾ ڀيڻ شهر''' {{Columns-list|colwidth=23em| * [[الماتي]]، قازقستان <small>(1996ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/> * [[باڪو]]، آذربائيجان <small>(1998ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/> * [[دائوگاوپلس]]، لاتويا <small>(2002ع کان)</small><ref>{{Cite web |title=О городе Даугавпилс |url=http://www.gorod.lv/o_gorode |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090412202626/http://www.gorod.lv/o_gorode |archive-date=12 April 2009 |access-date=12 March 2013 |publisher=Gorod.lv}}</ref> * [[دوشنبي]]، تاجڪستان <small>(1999ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/> * [[سيواستوپول]] <small>(2000ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/> * [[ولنيئس]]، لٿوانيا <small>(2002ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/><ref>{{Cite web |title=Guide to Vilnius |url=http://www.vilniushostels.eu/index.php?option=com_content&task=view&id=1&Itemid=2 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101012051203/http://www.vilniushostels.eu/index.php?option=com_content&task=view&id=1&Itemid=2 |archive-date=12 October 2010 |access-date=1 December 2008}}</ref> * [[يريوان]]، آرمينيا <small>(1997ع کان)</small><ref name="saint_petersburg"/><ref name="Yerevan partnerships">{{Cite web |title=Yerevan – Partner Cities |url=http://www.yerevan.am/3-233-233.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105220142/http://www.yerevan.am/3-233-233.html |archive-date=5 November 2013 |access-date=4 November 2013 |publisher=2005–2013 Yerevan}}</ref><ref name="Yerevan Sister Cities">{{Cite web |title=Yerevan Municipality – Sister Cities |url=http://yerevan.am/main.php?lang=3&page_id=194 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111002075135/http://www.yerevan.am/main.php?page_id=194&lang=3 |archive-date=2 October 2011 |access-date=22 June 2009 |publisher=2005–2009 Yerevan}}</ref> }} '''سينٽ پيٽرسبرگ جا ڀيڻ شهر، جيڪي سرڪاري حڪومتي فهرست ۾ شامل ناهن''' {{Columns-list|colwidth=23em| * [[آستانا]]، قازقستان <small>(2008ع کان)</small><ref name="spb.ru">{{cite web |title=Международные и межрегиональные связи |url=https://www.gov.spb.ru/helper/new_stat/inter/ |website=Administration of Saint Petersburg |access-date=22 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220512182537/https://www.gov.spb.ru/helper/new_stat/inter/ |archive-date=12 May 2022 |language=ru |url-status=dead}}</ref> * [[عقبه]]، اردن <small>(2004ع کان)</small><ref name="spb.ru"/> * [[بيت لحم]]، فلسطين<ref>{{Cite web |title=Twinning with Palestine |url=http://www.twinningwithpalestine.net/xarchive/groupsinternational.html#anchoritaly |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007001437/http://www.twinningwithpalestine.net/xarchive/groupsinternational.html#anchoritaly |archive-date=7 October 2016 |access-date=29 May 2016}}</ref> * [[بوسان]]، ڏکڻ ڪوريا <small>(2008ع کان)</small><ref>{{cite web |title=List of Sister Cities |url=https://www.busan.go.kr/eng/SisterCities |website=Busan is good |access-date=17 March 2025 |archive-date=5 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221205070135/https://www.busan.go.kr/eng/SisterCities |url-status=live }}</ref> * [[سيبو شهر]]، فلپائن <small>(2009ع کان)</small><ref>{{cite web |title=Cebu, Russia's St. Petersburg to renew sisterhood ties |url=https://cebudailynews.inquirer.net/574551/cebu-russias-st-petersburg-to-renew-sisterhood-ties |website=Cebu Daily News |access-date=17 March 2025 |date=21 May 2024 |archive-date=18 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250318050842/https://cebudailynews.inquirer.net/574551/cebu-russias-st-petersburg-to-renew-sisterhood-ties |url-status=live }}</ref> * [[ڊيبرٽسن]]، هنگري <small>(2002ع کان)</small><ref>{{Cite web |title=Hungary-Russia sister cities |url=http://www.vengria.ru/main.php?folderID=911&articleID=4075&ctag=articlelist&iid=1 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120919181911/http://www.vengria.ru/main.php?folderID=911&articleID=4075&ctag=articlelist&iid=1 |archive-date=19 September 2012 |access-date=20 July 2012 |publisher=Vengria.ru}}</ref> * [[فلورينس]]، اٽلي <small>(2001ع کان)</small><ref name="Sister cities international">{{Cite web |title=Sister cities international |url=http://www.glosk.com/LH/Republic_of_Lithuania/-3599695/pages/List_of_twin_towns_and_sister_cities/4519_en.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527183801/http://www.glosk.com/LH/Republic_of_Lithuania/-3599695/pages/List_of_twin_towns_and_sister_cities/4519_en.htm |archive-date=27 May 2008 |access-date=1 December 2008}}</ref> * [[گيلوسٽن، ٽيڪساس|گيلوسٽن]]، ٽيڪساس، آمريڪا<ref>{{Cite web |title=US Africa Sister Cities Conference |url=http://www.usasc.org/misc-docs/SA_Conf_Tour%20package.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527220449/http://www.usasc.org/misc-docs/SA_Conf_Tour%20package.pdf |archive-date=27 May 2008 |access-date=1 December 2008 |publisher=U.S. Africa sister cities foundation}}</ref> * [[گوادالاخارا]]، ميڪسيڪو <small>(2008ع کان)</small><ref name="Guadalajara sisters">{{Cite web |title=Sister Cities, Public Relations |url=http://www.guadalajara.gob.mx/dependencias/relacionespublicas/versioningles/sistercities.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120302011742/http://www.guadalajara.gob.mx/dependencias/relacionespublicas/versioningles/sistercities.html |archive-date=2 March 2012 |access-date=12 March 2013 |publisher=Guadalajara municipal government |df=dmy-all}}</ref> * [[حيفا]]، اسرائيل <small>(2008ع کان)</small><ref>{{Cite web |title=Haifa agreement with partner |url=http://www.mignews.com/news/politic/world/210508_03000_59894.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019031332/http://www.mignews.com/news/politic/world/210508_03000_59894.html |archive-date=19 October 2017 |access-date=20 July 2012 |publisher=Mignews.com |language=ru}}</ref> * [[هائي فونگ]]، ويٽنام <small>(2006ع کان)</small><ref name="spb.ru"/> * [[خرطوم]]، سوڊان <small>(2002ع کان)</small><ref name="spb.ru"/> * [[لينسنگ، مشيگن|لينسنگ]]، مشيگن، آمريڪا <small>(1992ع کان)</small><ref>{{Cite web |title=Sister cities:Saint Petersburg, Russia |url=http://www.lansingsc.org/pages/stpetersburg.cfm |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20081019194319/http://www.lansingsc.org/pages/stpetersburg.cfm |archive-date=19 October 2008 |access-date=1 December 2008}}</ref> * [[لي آور]]، فرانس<ref name="Le Havre twinnings">{{Cite web |last=Florence |first=Jeanne |title=Le Havre – Les villes jumelées |trans-title=Le Havre – Twin towns |url=http://archives.lehavre.fr/delia-CMS/guichet_virtuel/rubrique/article_id-1626/topic_id-707/les-villes-jumelees.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130807181850/http://archives.lehavre.fr/delia-CMS/guichet_virtuel/rubrique/article_id-1626/topic_id-707/les-villes-jumelees.html |archive-date=7 August 2013 |access-date=7 August 2013 |language=fr}}</ref><ref name="Le Havre twins">{{Cite web |title=Le Havre – Les villes jumelées |trans-title=Le Havre – Twin towns |url=http://lehavre.fr/dossier/le-havre-ville-partenaire |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729215238/http://lehavre.fr/dossier/le-havre-ville-partenaire |archive-date=29 July 2013 |access-date=7 August 2013 |publisher=lehavre.fr |language=fr}}</ref> * [[لوِيو]]، يوڪرين <small>(2006ع کان)</small><ref>{{Cite web |title=The city of Lviv, and its sister cities |url=http://www.ukrainians.ca/index.php?option=com_content&task=view&id=279&Itemid=2 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130915111322/http://www.ukrainians.ca/index.php?option=com_content&task=view&id=279&Itemid=2 |archive-date=15 September 2013 |access-date=1 December 2008}}</ref> * [[مار ڊيل پلاٽا]]، ارجنٽينا <small>(2009ع کان)</small><ref name="spb.ru"/> ==پڻ ڏسو== {{Portal|جاگرافي|روس|يورپ}} {{Div col|colwidth=20em}} * [[سينٽ پيٽرسبرگ جون لوڙهيون]] * [[سينٽ پيٽرسبرگ جون هوٽلون]] * [[سينٽ پيٽرسبرگ جي عمارتن ۽ اڏاوتن جي فهرست]] * [[سينٽ پيٽرسبرگ جي عجائب گھرن جي فهرست]] * [[سينٽ پيٽرسبرگ سان تعلق رکندڙ ماڻهن جي فهرست|سينٽ پيٽرسبرگ سان تعلق رکندڙ مشهور ماڻهن جي فهرست]] * [[سينٽ پيٽرسبرگ ميٽرو اسٽيشنن جي فهرست]] * [[سينٽ پيٽرسبرگ جي ڀيڻ شهرن جي فهرست]] * [[سينٽ پيٽرسبرگ جي ٿيٽرن جي فهرست]] * [[سينٽ پيٽرسبرگ جو خاڪو]] * [[سينٽ پيٽرسبرگ جي وقتوار تاريخ]] {{Div col end}} == حوالا ۽ حاشيا== {{Notelist}} {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> ==حوالا== ===حوالا=== {{Reflist}} ===ماخذ=== {{See also|سينٽ پيٽرسبرگ جي وقتوار تاريخ#ڪتابيات|l1=سينٽ پيٽرسبرگ جي تاريخ جي ڪتابيات}} {{Refbegin|35em}} * Amery, Colin, Brian Curran & Yuri Molodkovets. ''St. Petersburg''. London: [[Frances Lincoln]], 2006. {{ISBN|0-7112-2492-7}}. * Bater, James H. ''St. Petersburg: Industrialization and Change''. Montreal: McGuill-Queen's University Press, 1976. {{ISBN|0-7735-0266-1}}. * Berelowitch, Wladimir & Olga Medvedkova. ''Histoire de Saint-Pétersbourg''. Paris: Fayard, 1996. {{ISBN|2-2135-9601-8}}. * Brumfield, William Craft. ''The Origins of Modernism in Russian Architecture''. Berkeley: University of California Press, 1991. {{ISBN|0-5200-6929-3}}. * Buckler, Julie. ''Mapping St. Petersburg: Imperial Text and Cityshape''. Princeton: Princeton University Press, 2005 {{ISBN|0-6911-1349-1}}. * Clark, Katerina, ''Petersburg, Crucible of Revolution''. Cambridge: Harvard University Press, 1995. * Cross, Anthony (ed.). ''St. Petersburg, 1703–1825''. Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2003. {{ISBN|1-4039-1570-9}}. * "San Pietroburgo, la capitale del nord" by [[جوزيپي ڊي اماتو]] in ''Viaggio nell'Hansa baltica.'' L'Unione europea e l'allargamento ad Est. Greco&Greco editori, Milano, 2004. pp.&nbsp;27–46. {{ISBN|8-8798-0355-7}}. ([http://www.europarussia.com/books/viaggio_nellhansa_baltica/travel-to-the-baltic-hansa Travel to the Baltic Hansa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110516034324/http://www.europarussia.com/books/viaggio_nellhansa_baltica/travel-to-the-baltic-hansa |date=16 May 2011}}. The European Union and its enlargement to the East) Book in Italian. * George, Arthur L. & Elena George. ''St. Petersburg: Russia's Window to the Future, The First Three Centuries''. Lanham: Taylor Trade Publishing, 2003. {{ISBN|1-5897-9017-0}}. * Glantz, David M. ''The Battle for Leningrad, 1941–1944''. Lawrence: [[يونيورسٽي پريس آف ڪنساس]], 2002. {{ISBN|0-7006-1208-4}}. * Hellberg-Hirn, Elena. ''Imperial Imprints: Post-Soviet St. Petersburg''. Helsinki: SKS [[فن لينڊي ادب]] Society, 2003. {{ISBN|9-5174-6491-6}}. * {{Cite book |last=Hughes |first=Lindsey |title=Peter the Great: a Biography |publisher=Yale University Press |year=2004 |isbn=978-0-3001-0300-7}} * [[ڊنڪن فيلوويل]]، ''One Hot Summer in St Petersburg'' (London, Jonathan Cape,1995) * ''Knopf Guide: Sat. Petersburg''. New York: Knopf, 1995. {{ISBN|0-6797-6202-7}}. * {{Cite book |title=Eyewitness Guide: St. Petersburg |publisher=DK Eyewitness Travel |year=2022 |isbn=978-0-2414-1835-2 |location=London |oclc=1233315986}} * Lincoln, W. Bruce. ''Sunlight at Midnight: St. Petersburg and the Rise of Modern Russia''. New York: [[بيسڪ بڪس]], 2000. {{ISBN|0-4650-8323-4}}. * Orttung, Robert W. ''From Leningrad to St. Petersburg: Democratization in a Russian City''. New York: St. Martin's, 1995. {{ISBN|0-3121-7561-2}}. * {{Cite book |last1=Richardson |first1=Daniel |url=https://books.google.com/books?id=mozWAAAAMAAJ |title=St. Petersburg: The Rough Guide |last2=Humphreys |first2=Robert |date=2004 |publisher=Rough Guides |isbn=978-1-8582-8298-5 |edition=5th |location=New York, London & Delhi |access-date=10 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230902073805/https://books.google.com/books?id=mozWAAAAMAAJ |archive-date=2 September 2023 |url-status=live |orig-year=1998}} * Ruble, Blair A. ''Leningrad: Shaping a Soviet City''. Berkeley: [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا پريس]], 1990. {{ISBN|0-8777-2347-8}}. * Shvidkovsky, Dmitry O. & Alexander Orloff. ''St. Petersburg: Architecture of the Tsars''. New York: Abbeville Press, 1996. {{ISBN|0-7892-0217-4}}. * Volkov, Solomon. ''St. Petersburg: A Cultural History''. New York: Free Press, 1995. {{ISBN|0-0287-4052-1}}. * ''St. Petersburg: Architecture of the Tsars''. 360 pages. Abbeville Press, 1996. {{ISBN|0-7892-0217-4}} * ''Saint Petersburg: Museums, Palaces, and Historic Collections: A Guide to the Lesser Known Treasures of St. Petersburg''. 2003. {{ISBN|1-5937-3000-4}}. * {{Cite book |last=Ivanov |first=S.V. |title=Unknown Socialist Realism: The Leningrad School |date=2007 |publisher=NP-Print Edition |isbn=978-5-9017-2421-7 |location=Saint Petersburg}}. * {{Cite book |last=Nezhikhovsky |first=R.A. |title=Река Нева и Невская губа |publisher=Gidrometeoizdat |year=1981 |location=Leningrad |trans-title=The Neva River and Neva Bay}} * {{Cite book |last=Vorhees |first=Mara |url=https://books.google.com/books?id=MYVCQYIJafsC |title=St. Petersburg |date=2008 |publisher=[[لونلي پلينيٽ]] |isbn=978-1-7405-9827-9 |edition=5th |location=[[فوٽسڪري، وڪٽوريا|فوٽسڪري]]، وڪٽوريا، آسٽريليا |access-date=11 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230902073806/https://books.google.com/books?id=MYVCQYIJafsC |archive-date=2 September 2023 |url-status=live}} {{Refend}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|auto=yes|d=yes}} {{Spoken Wikipedia|En-Saint Petersburg (intro).ogg|date=11 August 2011}} * [http://visit-petersburg.ru/?lang=en شهر جو سياحتي پورٽل]؛ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140901073356/http://visit-petersburg.ru/?lang=en |date=1 September 2014}} * [https://volget.ru/ عوامي آمدرفت جي پهچ بابت ڄاڻ ڏيندڙ خدمت] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260607022100/https://volget.ru/ |date=2026-06-07 }} {{in lang|ru}} * {{YouTube|haQJed3b7-Y|سينٽ پيٽرسبرگ – 2018ع فيفا عالمي ڪپ جو ميزبان شهر}}، [[فيفا]] طرفان * {{In Our Time|St Petersburg|b00jts6k|St_Petersburg}} * [http://www.airpano.com/360Degree-VirtualTour.php?3D=Saint-Petersburg-Virtual-Tour&set_language=2 سينٽ پيٽرسبرگ، 360 درجا هوائي مجازي سير] * {{Cite web |last=Atchinson |first=Bob |year=2010 |title=Saint Petersburg, 1900: a photographic travelogue of the capital of Imperial Russia |url=http://www.alexanderpalace.org/petersburg1900 |access-date=9 February 2011}}{{Self-published inline|date=November 2021|certain=y}}&nbsp;[[برٽن هومز]] جي ”[[سفري ادب|سفرنامن]]“ (جلد 8، 1914ع) ۽ ٻين ماخذن مان سينٽ پيٽرسبرگ جون 50 تصويرون * {{Cite web |year=2001–2011 |script-title=ru:Официальный портал администрации Санкт-Петербурга |trans-title=سينٽ پيٽرسبرگ شهري اختياريءَ جو سرڪاري پورٽل |url=http://eng.gov.spb.ru/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061231222926/http://eng.gov.spb.ru/ |archive-date=31 December 2006 |access-date=9 February 2011 |publisher=The Saint Petersburg City Authority: 191060, St.&nbsp;Petersburg, [[سمولني انسٽيٽيوٽ|سمولني]] [Администрация Санкт-Петербурга 191060, СПб., Смольный] |language=ru }} * {{Cite web |year=2004 |title=Encyclopaedia of Saint Petersburg |url=http://www.encspb.ru/en |access-date=9 February 2011 |publisher=The Likhachov Foundation |location=St.&nbsp;Petersburg}} اصل ”سينٽ پيٽرسبرگ انسائيڪلوپيڊيا“ (ايس پي بي، [[روسپين]]، 2004ع) مان 3,500 مضمون، 9,200 شخصيتون، 3,500 پتا، 2,000 تصويرون، 40 جاگرافيائي نقشا ۽ 3,800 ڪتابياتي حوالا * {{Cite EB1911|wstitle= St Petersburg | volume= 24 |last1= Kropotkin |first1= Peter Alexeivitch |author1-link= پيٽر ڪروپوٽڪن| last2= Bealby |first2= John Thomas| pages = 38&ndash;40}} * [http://search.library.yale.edu/catalog/13263164 Байков В.Д. Ленинградские хроники: от послевоенных 50-х до "лихих 90-х". М. Карамзин, 2017. – 486 с., илл. – انگريزي ۾: ''Leningrad Chronicles: from the postwar fifties to the "wild nineties"''] {{ISBN|978-5-0007-1516-1}} * [http://historic-cities.huji.ac.il/russia/peterburg/peterburg.html سينٽ پيٽرسبرگ جا پراڻا نقشا]؛ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210116221919/http://historic-cities.huji.ac.il/russia/peterburg/peterburg.html |date=16 January 2021}}، [http://historic-cities.huji.ac.il/historic_cities.html تاريخي شهر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220325051637/http://historic-cities.huji.ac.il/historic_cities.html |date=25 March 2022}} ويب سائيٽ {{Navboxes |title=سينٽ پيٽرسبرگ سان لاڳاپيل مضمون |list={{سينٽ پيٽرسبرگ}} {{سينٽ پيٽرسبرگ جون انتظامي ورهاستون}} {{روس جون انتظامي ورهاستون}} {{علائقي موجب يورپي گادين جي فهرست}} {{Navboxes|title=تاريخ|list={{روس جون گاديون}}{{سوويت اتحاد جا هيرو شهر}}}} {{Navboxes|title=بنيادي ڍانچو|list={{سينٽ پيٽرسبرگ جا پيادل علائقا}}{{بالٽڪ ٻيڙو}}{{سينٽ پيٽرسبرگ جون بحري اڏاوتون}}}} }} {{Authority control}} [[Category:سينٽ پيٽرسبرگ| ]] [[Category:روس ۾ 1703ع ۾ قائم ٿيل ادارا]] [[Category:روس جا وفاقي شهر]] [[Category:اڳوڻيون قومي گاديون]] [[Category:پيٽر اعظم]] [[Category:رٿيل گاديءَ وارا شهر]] [[Category:روس جا آباد سامونڊي ڪناري وارا هنڌ]] [[Category:1703ع ۾ قائم ٿيل آباد هنڌ]] [[Category:روس جا بندرگاهي شهر ۽ ڳوٺ]] [[Category:بالٽڪ سمنڊ جا بندرگاهي شهر ۽ ڳوٺ]] [[Category:سينٽ پيٽر]] [[Category:سانڪٽ پيٽربرگسڪي اوئيزد]] [[Category:ولاديمير لينن]] [[Category:روس ۾ عالمي ورثي وارا ماڳ]] [[زمرو:سينٽ پيٽرسبرگ]] [[زمرو:روس]] [[زمرو:روس ۾ شهر]] [[زمرو:روس ۾ آباد ساحلي هنڌ]] 2ifrl2150v9p0nn74sg9xnch3kmgpll 0 71817 414572 248731 2026-09-23T07:30:02Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414572 wikitext text/x-wiki [[File:Wupatki main structure.JPG|thumb|ووپاٽڪي قومي يادگار، [[ايريزونا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون]] ]] [[File:Wupatki Puelbo, first of many.JPG|thumb|ووپاٽڪي، ساڳي عمارت جو ٻيو ڏيک]] [[File:Wupatki National Monument, Flagstaff, Arizona 08.jpg|thumb|ووپاٽڪي يادگار: گول ميدان]] [[File:Wukoki-near Wupatki National Monument-NRIS-66000175-Arizona4.jpg|thumb|ووپاٽڪي يادگار جي ھڪ عمارت]] '''ووپاٽڪي (يا وپاتڪي) قومي يادگار''' ([[انگريزي ٻولي|انگريزي:]] Wupatki National Monumment) اتر مرڪزي [[ايريزونا]] ۾ [[فليگ اسٽاف، ايريزونا|فليگ اسٽاپ]] شھر ويجھو ھڪ آثار قديدہ وارو ماڳ آھي. ھتي آمريڪا جي اصلوڪن رھواسين جي رھائش جا آثار کنڊرن جي صورت ۾ موجود آھن. ھن ماڳ کي 15 آڪٽوبر 1966ع تي آمريڪا جي تاريخي ماڳن واري قومي رجسٽر ۾ داخل ڪيو ويو.<ref>https://npgallery.nps.gov/NRHP/GetAsset/NRHP/66000175_text</ref> ھن ماڳ تي ٽي تاريخي عمارتون ۽ 29 ٻيون اڏاوتون کنڊرن جي صورت ۾ 35،422 ايڪڙن ۾ پکڙيون پيون آھن.<ref>https://npgallery.nps.gov/NRHP/</ref> ھي ماڳ اصلوڪن آمريڪي لوڪن جي تھذيب ۽ ثقافت جي ھڪ اھم اھڃاڻ طور موجود آھي. ھي ماڳ فليگ اسٽاف شھر جي اتر اوڀر ۾ 40 ميلن جي پنڌ تي موجود آھي.<ref>https://travel.usnews.com/Flagstaff_AZ/Things_To_Do/Wupatki_National_Monument_63465/</ref> == تاريخ == ھن ماڳ وٽ اصلوڪن آمريڪي ماڻھن جي مختلف قبيلن جون وسنديون کنڊرن جي صورت ۾ موجود آھن. اھي وسنديون ڪوھونينا (Kohonina)، ڪينتااناسازي (Kayenta Anasazi)، سناگئا (Sinagua) ۽ ٻين قبيلن تاريخ جي مختلف دورن ۾ قائم ڪيون ھيون. تاريخي طور تي ھتي سڀ کان پھريون وسنديون 500ع ڌاري قائم ٿيون. ووپاتڪي ھوپي (Hopi) ٻوليءَ جو لفظ اھي جنھن جي معنيٰ آھي ”ڊگھو گھر“ (Tall House). ھيءَ ھڪ گھڻ ماڙ عمارت آھي جنھن ۾ سو کان وڌيڪ ڪمرا آھن. عمارت جي اترئين حصي ۾ ھڪ ڪميونٽي روم ۽ چوديواريءَ اندر بال سان راند ڪرڻ جو ھڪ وڏو ميدان (Ballcourt) آھي. ھن عمارت جي آسپاس ٻيا بہ ڪيترائي کنڊر موجود آھن. انھن ۾ ٻہ ڪيوا (Kiva) سان مشابھت رکندڙ اڏاوتون بہ شامل آھن. اصلوڪا آمريڪي زمين اندر ٺھيل ھڪ وڏي گول ڪمري کي ڪيوا ڪوٺيندا ھئا. اھڙي قسم جا ڪمرا مذھبي ۽ سياسي گڏجاڻين لاءِ استعمال ٿيندا ھئا.<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/223933566|title=Archaeology of Native North America|last=Snow|first=Dean R.|date=2010|publisher=Prentice Hall|isbn=978-0-13-615686-4|location=Boston|oclc=223933566}}</ref> 1040ع کان 1100ع واري عرصي دوران ھتي ٻرندڙ جبل جي ڦاٽڻ سان سڄو علائقو لاوا ۽ رک سان ڀرجي ويو ھو. انھيءَ رک سبب ھتان جي زمين زرعي پيداوار لاءِ انتھائي موزون بنجي پئي. انھيءَ ڪري ڪيترائي ڪٽنب ھتي اچي ھارپو ڪرڻ لڳا. ٻارھين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ ھتي ڪيترائي ماڻھو لڏي اچي ويٺا ھئا. تاريخ نويس ٻڌاتين ٿا تہ ٻرندڙ جبل جي ڦاٽڻ کان پوءِ اٽڪل ٻہ ھزار ماڻھو ھن ماڳ وٽ اچي آباد ٿيا ھئا. ھو ھتان جي ريگستاني زمين ۾ مڪئي، اسڪواش ۽ ٻيا فصل پوکيندا ھئا. ھتي آبپاشيءَ جو ڪو نظام يا جبلن مان نڪرندڙ پاڻيءَ جا چشما نہ ھجڻ سبب پوک مينھن جي پاڻيءَ تي ٿيندي ھئي. ھو پنھنجا گھر ٺاھڻ لاءِ ھن علائقي ۾ موجود ڳاڙھو پٿر استعمال ڪندا ھئا انڪري سندن گھرن جي ڀتين جو رنگ ڳاڙھو ھوندو ھو. انھن مان ڪجهه ڀتيون اڄ بہ موجود آھن. ھر خاندان يا قبيلي جا ماڻھو ھڪئي وڏي عمارت ۾ رھندا ھئا جنھن ۾ ڪيترائي ڪمرا ٺھيل ھوندا ھئا. اھڙين ئي عمارتن مان ووپاتڪي سڀ کان وڏي عمارت آھي جنھن جو ذڪر مٿي ڪيو ويو آھي. ھتان جي ھڪ دلچسپ ڳالھ ھيءَ آھي تہ ھنن عمارتن کي ھوادار بنائڻ لاءَ زمين اندر غارون ٺھيل آھن ۽ انھن غارن مان ٿڌي ھوا نڪري ھنن عمارتن تائين پھچندي ھئي. اھو ڄڻ تہ ان زماني جو ھڪ ايئرڪنڊيشنڊ نظام ھو.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.nps.gov/wupa/planyourvisit/upload/breathing%20earth%20fourth-2.pdf |access-date=2022-04-24 |archive-date=2020-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028122859/https://www.nps.gov/wupa/planyourvisit/upload/breathing%20earth%20fourth-2.pdf |url-status=dead}}</ref> اڄڪلھ ھي ماڳ مڪمل طور سڃو آھي ۽ ھتي ڪير بہ نٿو رھي البت عمارتن جا آثار اڄ بہ موجود آھن جن کي ڏسڻ لاءِ ڪيترائي آثار قديمہ جا ماھر ۽ سياح ھن علائقي جو رخ ڪن ٿا. يو ٽيوب تي ھن ماڳ جون ڪجهه وڊيو موجود آھن. ھن ماڳ جي سار سنڀال ۽ اننظام جي ذميداري آمريڪا جي قومي پارڪ سروس جي ھٿن ۾ آھي. اصلوڪن آمريڪين جو عقيدو آھي تہ ھتي جيڪي ماڻھو رھندا ھئا تن جا روح اڄ بہ زندھ آھن ۽ اھي ھن ماڳ جي رکوالي ڪن ٿا. ڪيترائي اصلوڪا آمريڪي پنھنجي وڏڙن جي تھذيب ۽ ثقافت کي ياد ڪرڻ لاءِ ھر سال ھتي اچي گڏ ٿيندا آھن.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.nps.gov/wupa/planyourvisit/wupatki-pueblo.htm|title=Wupatki Pueblo - Wupatki National Monument (U.S. National Park Service)|last=Flagstaff|first=Mailing Address: 6400 U. S. 89|last2=Us|first2=AZ 86004 Phone: 9286792365 or 9288561705 Contact|website=www.nps.gov|language=en|access-date=2022-04-24}}</ref> جيتوڻيڪ ھي ھڪ سڃو علائقو آھي جتي کاڌي ۽ پاڻيءَ جا وسيلا نہ ھجڻ جي برابر آھن پر آثار قديمہ جي ماھرن کي کوٽائيءَ دوران ھتان ڪيتريون ئي ڏورانھن علائقن جون شيون مليون آھن جيڪي انھيءَ ڳالھ طرف اشارو ڪن ٿيون تہ ھن ماڳ تي رھندڙ ماڻھن جا واپاري لاڳاپا آمريڪا جي ڏورانھن علائقن سان ھئا ۽ شايد ھتان جا ماڻھو واپار جي سانگي پري پري جو سفر ڪندا ھئا. == حوالا == dq2zzwgy4teg7bdk5i5pxfkhlq6iazd 0 72115 414467 315013 2026-09-22T23:35:33Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414467 wikitext text/x-wiki {{About|ڪيميائي تت}} {{Infobox settlement | image_skyline = File:Arsen_1a.jpg | image_alt = | image_caption = | subdivision_type = علامت | subdivision_name = Ar | subdivision_type1 = ايٽمي انگ (Z) | subdivision_name1 = 33 | established_title = اليڪٽران في شيل | established_date = 5,8,18,2 | seat_type = حالت (STP تي) | seat_name = حالت | seat1_type = وجود | seat1 = شروع کان | leader_title = اُبلڻ جو نقطو | leader_name =27.104°K (-248.59°C) | leader_title1 = پگھلڻ جو نقطو | leader_name1 =24.56°K (-248.59°C) | leader_title2 = پگھرائڻ لاء حرارت | leader_name2 = 24.44 ڪلو جول في مول | leader_title3 = ٻاڦ جي حرارت | leader_name3 = 34.76 ڪلو جول في مول | leader_title4 = مولر گرميء گنجائش | leader_name4 = 24.64 جول في مول.ڪيلون | leader_title5 =نالو رکيو ويو | leader_name5 = | leader_title6 =اليڪٽرو نيگيٽيئٽي | leader_name6 = 2.18 (پالنگ اسڪيل) | subdivision_type2 = ايٽمي وزن (A) | subdivision_type3 = گروپ | subdivision_type4 = سيريز | subdivision_type5 = بلاڪ | subdivision_type6 = اليڪٽران جي ترتيب | subdivision_name2 = 74.921 | subdivision_name3 = 15 | subdivision_name4 = 4 | subdivision_name5 = p-block | subdivision_name6 = [[آرگون|Ar]] + 3d10 4s2 4p3 | established_title1 = ايٽمي ريڊيس | established_date1 = 119 پيڪو ميٽر | established_title2 = آئيونائزيشن انرجي (ڪلو جول في مول) | established_date2 = پهريون:947.0<br> ٻيون:1798<br>ٽيون:2735 | established_title3 =آڪسائيڊيشن نمبر | established_date3 = −3,+3,+5−2,−1,0-,+1,+2,+4 | extinct_title = گھاٽائي (STP تي) | extinct_date = 5.782 گرام في ڪعبي سينٽي ميٽر | name = آرسينڪ | official_name = Arsenic | native_name = <small><sub>33</sub></small>Ar | government_type = غير ڌات | government_footnotes = طبيعي خاصيتون | seat = سالڊ }} '''آرسينڪ''' یا '''سنکيو''' (انگريزي: Arsenic؛ عربي: زرنيخ) ھڪ ڪیمیائي عنصر آهي جنھن جي [[ڪيميائي نشاني|نشاني]] "As" ۽ [[ايٽمي نمبر]] 33 آهي. اهو هڪ ميٽيلائيڊ آهي ۽ پنڪٽوجن مان هڪ آهي، تنهن ڪري ان جي ڪيتريون ئي خاصيتون گروپ 15 جي پاڙيسري ميمبرن، فاسفورس ۽ اينٽيموني سان ملڻ ٿيون. عام طور تي، آرسينڪ هڪ زهر طور مشهور آهي. اهو قدرتي طور تي ڪيترن ئي معدنيات، عام طور تي گندرف ۽ ڌاتن سان گڏ، پر هڪ خالص عنصري ڪرسٽل جي طور تي پڻ ملي ٿو. ان ۾ مختلف شڪل (Allotrope) آهن، پر صرف سائي رنگ جو شڪل، جنهن ۾ ڌاتوئي ظاهر ٿئي ٿو، صنعت لاءِ اهم آهي. آرسينڪ جو بنيادي استعمال شيھي (Lead) جي مصرعن ۾ آهي (مثال طور، ڪار جي بيٽرين ۽ گولا بارود ۾). آرسينڪ سيمي ڪنڊڪٽر اليڪٽرانڪ ڊوائيسز ۾ هڪ عام اين-قسم (n-type) جو ڊوپنٽ پڻ آهي ۽ III-V مرڪب سيمي ڪنڊڪٽر گيليم آرسينائيڊ جو هڪ جزو آهي. آرسينڪ ۽ ان جا مرڪب، خاص طور تي ٽرائي آڪسائيڊ، جراثيم ڪش، ڪاٺ جي شين جي حفاظت، جڙي ٻوٽين ۽ جيوت جي ختم ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندا آهن ۽ هن ڪارڻ آرسينڪ ۽ ان جي مرڪبن جو استعمال مسلسل زهر جي وڌندڙ سڃاڻپ سان گهٽجي رهيو آهي.<ref name="Ullmann2">{{Ullmann|last1=Grund|first1=Sabina C.|last2=Hanusch|first2=Kunibert|last3=Wolf|first3=Hans Uwe|title=Arsenic and arsenic compounds|doi=10.1002/14356007.a03_113.pub2}}</ref> آرسينڪ قديم زماني کان وٺي انسانن لاءِ زهر طور سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://sites.dartmouth.edu/toxmetal/arsenic/arsenic-a-murderous-history/|title=Arsenic: A murderous history|series=Dartmouth Toxic Metals|publisher=[[Dartmouth University]]}}</ref> جڏهن ته، بيڪٽيريا جون ڪجھ اي جنسون آرسينڪ جي مرڪبن کي ساهه جي ميٽابولائٽس طور استعمال ڪرڻ جي قابل آهن. جڏهن ته، انسانن ۽ ٻين ملٽي سيلولر جيو لاء، آرسينڪ جي ضرورت کان وڌيڪ موجودگي زهر جو سبب بڻجي ٿي. زميني پاڻي جي آرسينڪ آلودگي هڪ مسئلو آهي جيڪو دنيا جي لکين ماڻهن کي متاثر ڪري ٿو. آمريڪا جي ماحولياتي تحفظ واري ايجنسي جو چوڻ آهي ته آرسينڪ جون سڀئي شڪلون انساني صحت لاءِ هڪ سنگين خطرو آهن.<ref name="EPA12">{{cite report|last1=Dibyendu|first1=Sarkar|last2=Datta|first2=Rupali|date=2007|title=Biogeochemistry of arsenic in contaminated soils of Superfund sites|via=EPA.gov|publisher=United States [[Environmental Protection Agency]]|url=https://cfpub.epa.gov/ncer_abstracts/index.cfm/fuseaction/display.highlight/abstract/6015|access-date=25 February 2018|archive-date=26 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180226032345/https://cfpub.epa.gov/ncer_abstracts/index.cfm/fuseaction/display.highlight/abstract/6015|url-status=dead}}</ref> آمريڪا جي زهريلي مادن ۽ هنن جي بيمارين جي رجسٽري ايجنسي سپر فنڊ سائيٽن تي خطرناڪ مادن جي 2001ع جي ترجيحي فهرست ۾ آرسينڪ کي نمبر 1 قرار ڏنو آهي.<ref>{{cite report|last=Carelton|first=James|date=2007|title=Biogeochemistry of arsenic in contaminated soils of Superfund sites|type=Final Report|publisher=United States [[Environmental Protection Agency]]|url=https://cfpub.epa.gov/ncer_abstracts/index.cfm/fuseaction/display.highlight/abstract/6015/report/F|via=EPA.gov|url-status=dead|access-date=25 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180728035900/https://cfpub.epa.gov/ncer_abstracts/index.cfm/fuseaction/display.highlight/abstract/6015/report/F|archive-date=28 July 2018}}</ref> آرسينڪ کي گروپ-اي (Group-A) ڪارڪينوجين طور درجه بندي ڪيو ويو آهي.<ref name="EPA13">{{cite report|last1=Dibyendu|first1=Sarkar|last2=Datta|first2=Rupali|date=2007|title=Biogeochemistry of arsenic in contaminated soils of Superfund sites|via=EPA.gov|publisher=United States [[Environmental Protection Agency]]|url=https://cfpub.epa.gov/ncer_abstracts/index.cfm/fuseaction/display.highlight/abstract/6015|access-date=25 February 2018|archive-date=26 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180226032345/https://cfpub.epa.gov/ncer_abstracts/index.cfm/fuseaction/display.highlight/abstract/6015|url-status=dead}}</ref> ==خاصيتون== ==آرسينڪ جا مرڪب== ==وقوع ۽ پيداوار== ==تاريخ== ==اپليڪيشن== ==حياتياتي ڪردار== ==ماحولياتي مسئلا== ==زهر ۽ احتياط== ==پڻ ڏسو== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons}} {{Wiktionary|arsenic}} * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/arsenic WHO fact sheet on arsenic] * [https://www.cancer.gov/about-cancer/causes-prevention/risk/substances/arsenic Arsenic] Cancer Causing Substances, U.S. National Cancer Institute. * [http://ctdbase.org/detail.go?type=chem&acc=D001151 CTD's Arsenic page] and [http://ctdbase.org/detail.go?type=chem&acc=D001152 CTD's Arsenicals page] from the [[Comparative Toxicogenomics Database]] * [http://www.clu-in.org/contaminantfocus/default.focus/sec/arsenic/cat/Overview/ Contaminant Focus: Arsenic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090901131448/http://www.clu-in.org/contaminantfocus/default.focus/sec/arsenic/cat/Overview/ |date=1 September 2009 }} by the [[United States Environmental Protection Agency|EPA]]. * [http://www.inchem.org/documents/ehc/ehc/ehc224.htm Environmental Health Criteria for Arsenic and Arsenic Compounds, 2001] by the [[World Health Organization|WHO]]. * [https://www.cdc.gov/niosh/topics/arsenic/ National Institute for Occupational Safety and Health – Arsenic Page] {{Authority control}} [[Category:Arsenic| ]] [[Category:Chemical elements]] [[Category:Metalloids]] [[Category:Semimetals]] [[Category:Hepatotoxins]] [[Category:Pnictogens]] [[Category:Endocrine disruptors]] [[Category:IARC Group 1 carcinogens]] [[Category:Trigonal minerals]] [[Category:Minerals in space group 166]] [[Category:Teratogens]] [[Category:Fetotoxicants]] [[Category:Suspected testicular toxicants]] [[Category:Native element minerals]] [[Category:Chemical elements with rhombohedral structure]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪيميائي تت]] 0qs66btxdm8akeh2350fvi0vcq0scib 0 72370 414586 247074 2026-09-23T09:12:56Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414586 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ڪريما مختيار | image = | caption = | birth_name = آيت محمود البدري | birth_date = {{Birth date|1934|1|16|df=y}} | birth_place = [[اسيوط]]، مصر | death_date = {{Death date and age|2017|1|12|1934|1|16|df=y}} | death_place = [[قاهره]]، مصر | monuments = | other_names = | education = | alma_mater = | occupation = اداڪارہ | years_active = | employer = | organization = | agent = | known_for = | notable_works = | style = | television = | spouse = نور الدمرداش | partner = | children = 1 | parents = | relatives = | awards = }} '''ڪريما مختيار''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Karima Mokhtar}} يا '''آيت محمود البدري'''؛ 16 جنوري 1934ع تي پيدا ٿيندڙ مصري اسٽيج، [[ٽيليويزن]] ۽ فلمي اداڪارہ ھئي. ھن جي فني زندگي 50 سالن تي محيط آھي، ۽ ھن کي ”مصري سينيما جي ماءُ“ ڪري ياد ڪيو ويندو آھي.<ref>كريمة مختار الأم في السينما المصرية</ref> == زندگي == ڪريما اسيوط شھر ۾ پيدا ٿي ۽ بيچلر جي سند ڊرامٽڪ آرٽس ۾ حاصل ڪئي. ھن ايڪٽر ۽ ڊاريڪٽر نور الدمرداش سان شادي ڪئي. جنھن مان ھڪ پٽ معتز الديمرداش آھي جيڪو ٽيليويزن پرزينٽر آھي. ھن پنھنجي زندگي جي شروعات ''بابا شرو'' نالي [[ريڊيو]] جي ھڪ پروگرام تان ڪئي ۽ ساڳي وقت ھن مشھور اداڪار [[صالح ذوالفقار]] سان سيون ليٽرس (Seven Letters) نالي سيريز ۾ ڪم پڻ ڪيو. ھن جي فني زندگي 50 سالن تي محيط ھئي.<ref>{{cite news |url=http://www.thenational.ae/world/middle-east/mother-of-egyptians-actress-dies |accessdate=18 January 2023 |title=آرڪائيو ڪاپي |archive-date=10 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170510141951/http://www.thenational.ae/world/middle-east/mother-of-egyptians-actress-dies |url-status=dead}}</ref> <ref>{{cite news |last1=محمد |first1=زكريا |title=وفاة الفنانة كريمة مختار عن عمر يناهز 82 عاما |url=http://www.youm7.com/story/2017/1/12/%D9%88%D9%81%D8%A7%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%86%D8%A7%D9%86%D8%A9-%D9%83%D8%B1%D9%8A%D9%85%D8%A9-%D9%85%D8%AE%D8%AA%D8%A7%D8%B1-%D8%B9%D9%86-%D8%B9%D9%85%D8%B1-%D9%8A%D9%86%D8%A7%D9%87%D8%B2-82-%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%A7/3052513 |accessdate=18 January 2023 |agency=youm7.com |date=جنوري 12، 2017}}</ref><ref>{{cite news |title=وفاة "أم العيال".. كريمة مختار ترحل بعد صراع مع المرض |url=https://www.alarabiya.net/ar/culture-and-art/2017/01/12/%D9%88%D9%81%D8%A7%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%86%D8%A7%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%A8%D9%8A%D8%B1%D8%A9-%D9%83%D8%B1%D9%8A%D9%85%D8%A9-%D9%85%D8%AE%D8%AA%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%D8%B9%D8%AF-%D8%B5%D8%B1%D8%A7%D8%B9-%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B1%D8%B6-.html |accessdate=18 January 2023 |agency=العربية.نت}}</ref> == مڃيتا ايوارڊ == ھن فني خدمتن سبب ڪيترائي ايوارڊ ۽ اعزاز کٽيا. 2007ع ۾ قاھرہ ميڊيا فيسٽيول ۾ ھن کي بھترين ٽيليويزن اداڪارہ جي ايوارڊ سان نوازيو ويو.<ref>{{cite news |last1=Desk |first1=OV Digital |title=16 January: Google Doodle celebrates Karima Mokhta's 89th Birthday |url=https://observervoice.com/16-january-google-doodle-celebrates-karima-mokhtas-89th-birthday-12567/ |accessdate=18 January 2023 |work=Observer Voice |date=16 January 2023}}</ref> 16 جنوري 2023ع تي ڪريما جي جنم ڏڻ جي موقعي تي [[گوگل]] پاران [[گوگل ڊوڊل]] جاري ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Karima Mokhtar's 89th Birthday |url=https://www.google.com/doodles/karima-mokhtars-89th-birthday |website=www.google.com |accessdate=18 January 2023 |language=en}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1934ع جون پيدائشون]] eb1vmeprwca0t7vyd7ukmxarcczdjsi 0 75293 414431 342905 2026-09-22T19:04:33Z ~2026-49449-44 22864 414431 wikitext text/x-wiki [[File:KingEdwardUniversity.jpg|thumb|Entrance]] {{Infobox university|image=King Edward Medical University.png|image_size=200 px|name='''King Edward Medical University'''|native_name={{Nastaliq|کنگ ایڈورڈ میڈیکل یونیورسٹی}}<br>ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي|motto=''Altapete''|mottoeng=''Aim high''|established=1860|type=[[Public university|Public]]|vice_chancellor=[[Mahmood Ayaz]]|city=[[Lahore]]|province=[[Punjab, Pakistan|Punjab]]|country=[[Pakistan]]|website=https://kemu.edu.pk|logo=}} <small>'''ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي''' ([[اردو]]: {{Nastaliq|جامعہ طبی شاه ایڈورڈ}})</small> مختصر طور تي '''KEMU''' هڪ عوامي ميڊيڪل يونيورسٽي آهي جيڪا پاڪستان جی صوبی [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جی شھر [[لاھور|لاهور]] ۾ واقع آهي. اهو سال 1860ع ۾ [[برطانوي راڄ]] دوران لاهور ميڊيڪل اسڪول طور قائم ڪيو ويو ۽ بادشاهه ايڊورڊ ھفتم جی نالي پٺيان رکيو ويو.<ref>{{حوالو ويب|url=http://tribune.com.pk/story/290386/king-edward-medical-university-ex-principals-alumni-push-cm-to-restore-college/|title=King Edward Medical University: Ex-principals, alumni push CM to restore college - The Express Tribune|date=2011-11-11|language=en-US|access-date=2016-09-11}}</ref> سال 1868ع ۾ ٽرينيٽي ڪاليج ڊبلن لاهور ميڊيڪل اسڪول جي شاگردن کي انگريزي اسڪولن جي شاگردن جي برابر امتياز عطا ڪيو. سال 1871ع ۾، يونيورسٽي موجوده انارڪلي ڊسپينسري کي بدلائي، ميو اسپتال کي الحاق واري اسپتال طور شامل ڪيو. ساڳئي سال ڪاليج جو [[پنجاب یونیورسٽي|پنجاب يونيورسٽي]] سان الحاق ٿيو، جڏهن ته 1887ع ۾ يونيورسٽي ليڊي ايچيسن اسپتال کي ٻي تدريسي اسپتال طور شامل ڪيو.<ref name="KEMUBook">{{حوالو ويب|url=http://kemu.edu.pk/history/|title=History {{!}} King Edward Medical University|last=University|first=King Edward Medical|website=kemu.edu.pk|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919053515/http://kemu.edu.pk/history/|archive-date=2016-09-19|access-date=2016-09-11}}</ref> پاڪستان جي آزاديءَ کان پوءِ، يونيورسٽي صوبي ۾ واحد ميڊيڪل ڪاليج بڻجي وئي ۽ سال 2005ع ۾ پنهنجي ڊگريون ڏيڻ جو [[چارٽر]] بڻجي ويو. اهو تڏهن کان وڌي چڪو آهي، ۽ ليڊي ولنگڊن اسپتال سميت ستن ٽرشئيري ريفرل اسپتالن جي نگراني ڪري ٿو.<ref>{{حوالو ويب|url=http://kemu.edu.pk/about-kemunew/|title=ABOUT kemunew {{!}} King Edward Medical University|last=University|first=King Edward Medical|website=kemu.edu.pk|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919051954/http://kemu.edu.pk/about-kemunew/|archive-date=2016-09-19|access-date=2016-09-11}}</ref> يونيورسٽي جي شاندار تاريخ آهي ته عظيم ڊاڪٽر پيدا ڪيا جن نه رڳو پاڪستان پر آمريڪا، برطانيه ۽ دنيا جي ٻين ڪيترن ئي حصن ۾ پڻ خدمتون سر انجام ڏنيون آهن. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== [[زمرو:لاهور]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان ۾ تعليم]] [[زمرو:لاهور ۾ يونيورسٽيون]] [[زمرو:لاهور ۾ تعليمي ادارا]] [[زمرو:پاڪستان ۾ يونيورسٽيون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ تعليمي ادارا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان ۾ يونيورسٽيون]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان ۾ تعليمي ادارا]] [[زمرو:پاڪستان ۾ سرڪاري يونيورسٽيون]] q1bmyvjmmoyuil62js1tuzuk5uxevg1 414433 414431 2026-09-22T19:05:17Z ~2026-49449-44 22864 414433 wikitext text/x-wiki [[File:KingEdwardUniversity.jpg|thumb|Entrance]] {{Infobox university|image=King Edward Medical University.png|image_size=200 px|name='''King Edward Medical University'''|native_name=جامعہ طبی شاه ایڈورڈ|motto=''Altapete''|mottoeng=''Aim high''|established=1860|type=[[Public university|Public]]|vice_chancellor=[[Mahmood Ayaz]]|city=[[Lahore]]|province=[[Punjab, Pakistan|Punjab]]|country=[[Pakistan]]|website=https://kemu.edu.pk|logo=}} <small>'''ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي''' ([[اردو]]: {{Nastaliq|جامعہ طبی شاه ایڈورڈ}})</small> مختصر طور تي '''KEMU''' هڪ عوامي ميڊيڪل يونيورسٽي آهي جيڪا پاڪستان جی صوبی [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جی شھر [[لاھور|لاهور]] ۾ واقع آهي. اهو سال 1860ع ۾ [[برطانوي راڄ]] دوران لاهور ميڊيڪل اسڪول طور قائم ڪيو ويو ۽ بادشاهه ايڊورڊ ھفتم جی نالي پٺيان رکيو ويو.<ref>{{حوالو ويب|url=http://tribune.com.pk/story/290386/king-edward-medical-university-ex-principals-alumni-push-cm-to-restore-college/|title=King Edward Medical University: Ex-principals, alumni push CM to restore college - The Express Tribune|date=2011-11-11|language=en-US|access-date=2016-09-11}}</ref> سال 1868ع ۾ ٽرينيٽي ڪاليج ڊبلن لاهور ميڊيڪل اسڪول جي شاگردن کي انگريزي اسڪولن جي شاگردن جي برابر امتياز عطا ڪيو. سال 1871ع ۾، يونيورسٽي موجوده انارڪلي ڊسپينسري کي بدلائي، ميو اسپتال کي الحاق واري اسپتال طور شامل ڪيو. ساڳئي سال ڪاليج جو [[پنجاب یونیورسٽي|پنجاب يونيورسٽي]] سان الحاق ٿيو، جڏهن ته 1887ع ۾ يونيورسٽي ليڊي ايچيسن اسپتال کي ٻي تدريسي اسپتال طور شامل ڪيو.<ref name="KEMUBook">{{حوالو ويب|url=http://kemu.edu.pk/history/|title=History {{!}} King Edward Medical University|last=University|first=King Edward Medical|website=kemu.edu.pk|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919053515/http://kemu.edu.pk/history/|archive-date=2016-09-19|access-date=2016-09-11}}</ref> پاڪستان جي آزاديءَ کان پوءِ، يونيورسٽي صوبي ۾ واحد ميڊيڪل ڪاليج بڻجي وئي ۽ سال 2005ع ۾ پنهنجي ڊگريون ڏيڻ جو [[چارٽر]] بڻجي ويو. اهو تڏهن کان وڌي چڪو آهي، ۽ ليڊي ولنگڊن اسپتال سميت ستن ٽرشئيري ريفرل اسپتالن جي نگراني ڪري ٿو.<ref>{{حوالو ويب|url=http://kemu.edu.pk/about-kemunew/|title=ABOUT kemunew {{!}} King Edward Medical University|last=University|first=King Edward Medical|website=kemu.edu.pk|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919051954/http://kemu.edu.pk/about-kemunew/|archive-date=2016-09-19|access-date=2016-09-11}}</ref> يونيورسٽي جي شاندار تاريخ آهي ته عظيم ڊاڪٽر پيدا ڪيا جن نه رڳو پاڪستان پر آمريڪا، برطانيه ۽ دنيا جي ٻين ڪيترن ئي حصن ۾ پڻ خدمتون سر انجام ڏنيون آهن. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== [[زمرو:لاهور]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان ۾ تعليم]] [[زمرو:لاهور ۾ يونيورسٽيون]] [[زمرو:لاهور ۾ تعليمي ادارا]] [[زمرو:پاڪستان ۾ يونيورسٽيون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ تعليمي ادارا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان ۾ يونيورسٽيون]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان ۾ تعليمي ادارا]] [[زمرو:پاڪستان ۾ سرڪاري يونيورسٽيون]] 397t4ehuffset75em8m175lisrjmjya 414528 414433 2026-09-23T05:16:51Z Veritas Sapientiae 16362 Reverted cross-wiki vandalism, see [[:m:Special:Diff/31072138|SRG]] – if you find this edit constructive, feel free to revert me. 342905 wikitext text/x-wiki [[File:KingEdwardUniversity.jpg|thumb|Entrance]] {{Infobox university|image=King Edward Medical University.png|image_size=200 px|name='''King Edward Medical University'''|native_name={{Nastaliq|کنگ ایڈورڈ میڈیکل یونیورسٹی}}<br>ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي|motto=''Altapete''|mottoeng=''Aim high''|established=1860|type=[[Public university|Public]]|vice_chancellor=[[Mahmood Ayaz]]|city=[[Lahore]]|province=[[Punjab, Pakistan|Punjab]]|country=[[Pakistan]]|website=https://kemu.edu.pk|logo=}} <small>'''ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي''' ([[اردو]]: {{Nastaliq|کنگ ایڈورڈ میڈیکل یونیورسٹی}})</small> مختصر طور تي '''KEMU''' هڪ عوامي ميڊيڪل يونيورسٽي آهي جيڪا پاڪستان جی صوبی [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جی شھر [[لاھور|لاهور]] ۾ واقع آهي. اهو سال 1860ع ۾ [[برطانوي راڄ]] دوران لاهور ميڊيڪل اسڪول طور قائم ڪيو ويو ۽ بادشاهه ايڊورڊ ھفتم جی نالي پٺيان رکيو ويو.<ref>{{حوالو ويب|url=http://tribune.com.pk/story/290386/king-edward-medical-university-ex-principals-alumni-push-cm-to-restore-college/|title=King Edward Medical University: Ex-principals, alumni push CM to restore college - The Express Tribune|date=2011-11-11|language=en-US|access-date=2016-09-11}}</ref> سال 1868ع ۾ ٽرينيٽي ڪاليج ڊبلن لاهور ميڊيڪل اسڪول جي شاگردن کي انگريزي اسڪولن جي شاگردن جي برابر امتياز عطا ڪيو. سال 1871ع ۾، يونيورسٽي موجوده انارڪلي ڊسپينسري کي بدلائي، ميو اسپتال کي الحاق واري اسپتال طور شامل ڪيو. ساڳئي سال ڪاليج جو [[پنجاب یونیورسٽي|پنجاب يونيورسٽي]] سان الحاق ٿيو، جڏهن ته 1887ع ۾ يونيورسٽي ليڊي ايچيسن اسپتال کي ٻي تدريسي اسپتال طور شامل ڪيو.<ref name="KEMUBook">{{حوالو ويب|url=http://kemu.edu.pk/history/|title=History {{!}} King Edward Medical University|last=University|first=King Edward Medical|website=kemu.edu.pk|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919053515/http://kemu.edu.pk/history/|archive-date=2016-09-19|access-date=2016-09-11}}</ref> پاڪستان جي آزاديءَ کان پوءِ، يونيورسٽي صوبي ۾ واحد ميڊيڪل ڪاليج بڻجي وئي ۽ سال 2005ع ۾ پنهنجي ڊگريون ڏيڻ جو [[چارٽر]] بڻجي ويو. اهو تڏهن کان وڌي چڪو آهي، ۽ ليڊي ولنگڊن اسپتال سميت ستن ٽرشئيري ريفرل اسپتالن جي نگراني ڪري ٿو.<ref>{{حوالو ويب|url=http://kemu.edu.pk/about-kemunew/|title=ABOUT kemunew {{!}} King Edward Medical University|last=University|first=King Edward Medical|website=kemu.edu.pk|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919051954/http://kemu.edu.pk/about-kemunew/|archive-date=2016-09-19|access-date=2016-09-11}}</ref> يونيورسٽي جي شاندار تاريخ آهي ته عظيم ڊاڪٽر پيدا ڪيا جن نه رڳو پاڪستان پر آمريڪا، برطانيه ۽ دنيا جي ٻين ڪيترن ئي حصن ۾ پڻ خدمتون سر انجام ڏنيون آهن. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== [[زمرو:لاهور]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان ۾ تعليم]] [[زمرو:لاهور ۾ يونيورسٽيون]] [[زمرو:لاهور ۾ تعليمي ادارا]] [[زمرو:پاڪستان ۾ يونيورسٽيون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ تعليمي ادارا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان ۾ يونيورسٽيون]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان ۾ تعليمي ادارا]] [[زمرو:پاڪستان ۾ سرڪاري يونيورسٽيون]] lz5tjb2hy9ip47im80zqk1qfc15yiex 0 76297 414536 412661 2026-09-23T05:27:44Z Veritas Sapientiae 16362 Reverted cross-wiki vandalism, see [[:m:Special:Diff/31072138|SRG]] – if you find this edit constructive, feel free to revert me. 370077 wikitext text/x-wiki {{Short description|Public medical university in Karachi, Pakistan}} {{Infobox university | name =Dow University of Health Sciences | native_name = ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز | image =Dow_University_of_Health_Sciences.jpg | image_size = | image_alt =B | caption =ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز | latin_name =C | motto =''بيماري جي روڪٿام علاج کان بهتر آهي" | motto_lang =''بيماري جي روڪٿام علاج کان بهتر آهي" | mottoeng ="Prevention is better than Cure" | established = سال 1945ع | closed = <!-- {{End date|YYYY}} --> | type =[[پبلڪ|عوامي]] | parent = | affiliation =[[هائير ايجوڪيشن ڪميشن (پاڪستان)]]، [[ڪاليج آف فزيشنز اينڊ سرجنز پاڪستان]]، [[پاڪستان ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪائونسل]] | endowment = | budget = | officer_in_charge = | chairman = | chancellor = [[سنڌ جو گورنر]] | president = | vice-president = | superintendent = | provost = | vice_chancellor = | CEO = | principal = | dean = | director = | head_label =رجسٽرار | head =اشعر آفاق<ref name="Registrar office of Dow University">{{cite web|last=Office of the Registrar|title=Office of the Registrar|url=http://www.duhs.edu.pk/news/Notice%20Of%20Reschedule%20-%20DUHSHR201302%20dated%2008-12-2013.pdf|work=Registrar office of Dow University|access-date=31 March 2014|archive-date=3 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140403235008/http://duhs.edu.pk/news/Notice%20Of%20Reschedule%20-%20DUHSHR201302%20dated%2008-12-2013.pdf|url-status=dead}}</ref> | academic_staff = | administrative_staff = | students = | undergrad = | postgrad = | doctoral = | other = | city =[[ڪراچي]]، [[سنڌ]] | country =[[پاڪستان]] | coor = | campus =شهري | former_names =ڊائو ميڊيڪل ڪاليج | free_label = | free = | colours = نيوي نيرو، سونهري ۽ اڇو | athletics = | sports = | other_name =<small>Dow University of Health Sciences <br>ڈائو یونیوسٹی آف ہیلتھ سائنس</small><br>DUHS | mascot = | accreditation =[[هائير ايجوڪيشن ڪميشن (پاڪستان)]]، [[ڪاليج آف فزيشنز اينڊ سرجنز پاڪستان]]، [[پاڪستان ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪائونسل]] | website ={{URL|http://www.duhs.edu.pk/}} | logo = | footnotes = |native_name_lang=A|other_names=D|former_name=Dow Medical College (DMC)}} '''ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز''' (DUHS) هڪ عوامي طبي يونيورسٽي آهي جيڪا [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، پاڪستان جي شهري ميٽروپوليٽن علائقي ۾ واقع آهي. ان جو بنياد سال 1945ع ۾ [[سنڌ جو گورنر|سنڌ جي ان وقت جي گورنر]] سر هيگ ڊائو رکيو هو.<ref name="History of DUHS">{{حوالو ويب|url=http://www.duhs.edu.pk/inner.php?button=introduction|title=History of DUHS|publisher=History of DUHS|archive-url=https://web.archive.org/web/20140402133158/http://www.duhs.edu.pk/inner.php?button=introduction|archive-date=2 April 2014|access-date=31 March 2014}}</ref> يونيورسٽي ۾ ٻه هيلٿ سائنسز انڊر گريجوئيٽ تحقيقي ادارا شامل آهن: ڊائو ميڊيڪل ڪاليج ۽ ڊائو انٽرنيشنل ميڊيڪل ڪاليج. يونيورسٽي وٽ پوسٽ گريجوئيٽ اڀياس جو هڪ تمام مضبوط ڊپارٽمينٽ پڻ آهي جيڪو DUHS ۾ مختلف بنيادي طبي سائنسز ۽ ڪلينڪل سائنسز پروگرامن جي نگراني ڪري ٿو. 1945ع ۾ ڊائو ميڊيڪل ڪاليج جي نالي سان قائم ٿيو، اهو ڪاليج بايوميڊيڪل، صحت ۽ طبي تحقيقي پروگرامن تي مضبوط زور ڏيڻ لاءِ مشهور آهي.<ref name="Admissions">{{حوالو ويب|url=http://www.duhs.edu.pk/inner.php?button=academic|title=Programmes at DUHS|last=Programmes at DUHS|website=Admissions|archive-url=https://web.archive.org/web/20140402125141/http://www.duhs.edu.pk/inner.php?button=academic|archive-date=2 April 2014|access-date=31 March 2014}}</ref> هي 2014ع سان [[هائير ايجوڪيشن ڪميشن (پاڪستان)|ايڇ اي سي]] پاران اعليٰ طبي اسڪولن ۾ شامل آهي.<ref name="HEC Rankings">{{حوالو ويب|url=http://www.hec.gov.pk/INSIDEHEC/DIVISIONS/QALI/OTHERS/RANKINGOFUNIVERSITIES/Pages/CategoryWise.aspx|title=HEC Rankings|last=HEC Rankings|publisher=HEC Rankings|archive-url=https://web.archive.org/web/20130525073744/http://www.hec.gov.pk/InsideHEC/Divisions/QALI/Others/RankingofUniversities/Pages/CategoryWise.aspx|archive-date=25 May 2013|access-date=31 March 2014}}</ref> اهو پڻ QS ورلڊ يونيورسٽي رينڪنگ پاران طب جي ميدان ۾ دنيا جي 600 بهترين يونيورسٽين درجه بندي ڪيو ويو آهي.<ref name="QS Rankings">{{حوالو ويب|url=https://www.topuniversities.com/universities/dow-university-health-sciences|title=QS Rankings|last=QS Rankings|access-date=2024-05-04}}</ref> == تاريخ == سر هيو ڊائو 10 ڊسمبر <small>1945</small>ع تي، پراڻي اين جي وي اسڪول جي جاءِ تي، ڪراچي ۾ ڊائو ميڊيڪل ڪاليج جو بنياد رکيو. ٽن هفتن کان پوءِ، 31 ڊسمبر 1945ع تي، ڪاليج جنهن ۾ پنجيتاليهه شاگرد هئا، جنهن ۾ هڪ عورت مسلمان شاگردياڻي به شامل هئي، حيدرآباد کان ڪراچي منتقل ڪئي وئي. سنڌ حڪومت ان وقت جي صحت واري وزير ڊاڪٽر هيمنداس وڌواڻي جي اڳواڻي ۾ هن منتقلي جو بندوبست ڪيو.<ref>{{cite web|url=https://www.duhs.edu.pk/new/dow-medical-college-history-2/|title=Dow Medical College|access-date=9 May 2021}}</ref> 20 ميمبرن جي ٽيچنگ فيڪلٽي جي اڳواڻي ڊاڪٽر ڪيولرام تاراسنگ رام چنداڻي پرنسپل طور ڪئي. ڪجهه عملو ڪيترائي مضمون پڙهايا. اهو شروعاتي طور تي مشن روڊ تي پراڻي اين جي وي هاءِ اسڪول جي عمارت ۾ رکيو ويو هو. نئين عمارت جو افتتاح نومبر 1946ع ۾ ڪيو ويو. 1947ع تائين، اهو ممبئي يونيورسٽي سان الحاق هو. پاڪستان جي آزادي کان پوءِ، اهو سنڌ يونيورسٽي جي ماتحت ٿيو. ڪراچي يونيورسٽي قائم ٿيڻ کان پوءِ، ان جو الحاق يونيورسٽي سان ڪيو ويو. سال 2003ع ۾ ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز هڪ آزاد اداري جي طور تي قائم ڪئي وئي هئي، جنهن ۾ ڊائو ميڊيڪل ڪاليج ۽ ٻه ٻيا ڪاليج ان جي ڇت هيٺ رکيا ويا هئا.<ref>{{cite web|url=https://academiamag.com/dow-medical-college/|title=Dow Medical College, Here Is Everything You Need To Know About It|access-date=9 May 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.duhs.edu.pk/new/dow-medical-college-history-2/|title=Dow Medical College|access-date=9 May 2021}}</ref> == الحاق ٿيل اسپتال == يونيورسٽي ۾ سول اسپتال ڪراچي پڻ الحاق ٿيل اسپتال آهي. == الحاق ٿيل ڪاليج == * ڊائو ميڊيڪل ڪاليج * ڊائو انٽرنيشنل ميڊيڪل ڪاليج * ڊائو ڊينٽل ڪاليج * ڊائو انٽرنيشنل ڊينٽل ڪاليج * ڊائو ڪاليج آف فارميسي * ڊائو ڪاليج آف بايو ٽيڪنالاجي == تعليمي دائرو == هي ادارو طبي سائنس سان لاڳاپيل تقريبن سڀني تعليمي شعبن ۾ انڊر گريجوئيٽ، پوسٽ گريجوئيٽ، ڊاڪٽريٽ ڊپلوما ۽ سرٽيفڪيٽ ڪورس پيش ڪري ٿو.<ref name="Admissions2">{{حوالو ويب|url=http://www.duhs.edu.pk/inner.php?button=academic|title=Programmes at DUHS|last=Programmes at DUHS|website=Admissions|archive-url=https://web.archive.org/web/20140402125141/http://www.duhs.edu.pk/inner.php?button=academic|archive-date=2 April 2014|access-date=31 March 2014}}</ref> === انڊر گريجوئيٽ پروگرام === ڊائو انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل ٽيڪنالاجي چار شعبن ۾ بيچلر پروگرام 16 انڊر گريجوئيٽ ڊگريون پيش ڪري ٿو:<ref>{{cite web|url=http://www.duhs.edu.pk/inner.php?button=imt|title=Welcome to Dow University of Health Sciences|website=www.duhs.edu.pk|access-date=2014-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20180409185227/http://www.duhs.edu.pk/inner.php?button=imt|archive-date=2018-04-09|url-status=dead}}</ref> * ڪلينڪل پيٿولوجي ٽيڪنالاجي * سرجري ٽيڪنالاجي * تنفس ۽ تنقيدي سنڀال ٽيڪنالاجي ۽ * آپٿالمولوجي (اکين جي بيماريون) * بيچلر آف ميڊيسن ۽ بيچلر آف سرجري (ايم بي بي ايس) * ڊينٽل سرجري ۾ بيچلر (بي ڊي ايس) * ڊاڪٽر آف فارميسي * بي ايس جينرڪ نرسنگ، پوسٽ آر اين نرسنگ * ڊاڪٽر آف فزيوٿراپي * بي ايس پيشي جو نظريو. * بي ايس پروٿيٽڪس ۽ آرٿوٽڪس * بي ايس ان ڊينٽل ڪيئر پروفيشنل (ڊينٽل هائجين، ڊينٽل ٽيڪنالاجي) * بي ايس ميڊيڪل ٽيڪنالاجي * ڊي آءِ ايم ٽي جون خاصيتون * بيچلر آف بزنس ايڊمنسٽريشن * بي ايس نيوٽريشن سائنسز * بي ايس بايو ٽيڪنالاجي === پوسٽ گريجوئيٽ پروگرام === * ماسٽر آف سرجري * ايم فل. فارماسولوجي * ايم فل. ميڊيسن * ايم فل. ميڊيسن ڪيمسٽري * ايم فل. فارماسوگنوسي * ايم. فل. فارميسي پريڪٽس * ماسٽرس آف ڊينٽل سرجري (ڪلينڪل) * ماسٽرس آف ڊينٽل سرجري (بيسڪ) * ماسٽرس آف ڊينٽل سائنسز (ڪلينڪل) * ماسٽرس آف ڊينٽل سائنسز (بيسڪ) * ماسٽرس آف پبلڪ هيلٿ * ماسٽرس آف پبلڪ هيلٿ * ماسٽرس آف هيلٿ پروفيشنز ايجوڪيشن * نرسنگ ۾ ماسٽرس آف سائنس * ايم ايس ايڊوانسڊ فزيوٿراپي * ماسٽرس آف بزنس ايڊمنسٽريشن * ايم ايس سي. ذیابيطس ۽ اينڊوڪرينولوجي * ايم. فل پروگرام * بائيو اسٽيٽسٽڪس ۽ ايپيڊميولوجي ۾ ماسٽرس آف سائنس (MSBE) ==== ڊاڪٽريٽ پروگرام ==== * پي ايڇ ڊي - بنيادي طبي سائنس. * پي ايڇ ڊي - فارماسولوجي. * پي ايڇ ڊي - فارماسيوٽڪس. * پي ايڇ ڊي - فارميسي پريڪٽس. * پي ايڇ ڊي - دواسازي ڪيمسٽري. * پي ايڇ ڊي - فارماسڪوگنوسي. * پي ايڇ ڊي - پبلڪ هيلٿ پروگرام. * بنيادي طبي سائنسز ۾ ڊاڪٽر آف فلاسافي. * ڪلينڪل ميڊيڪل سائنسز ۾ ڊاڪٽر آف فلاسافي. * عوامي صحت ۾ ڊاڪٽر آف فلاسافي * ڊينٽل سائنسز ۾ ڊاڪٽر آف فلاسافي * ڊاڪٽر آف ميڊيسن-ايم ڊي === ڊپلوما ڪورس === * فيملي ميڊيسن ۾ ڊپلوما * طبي فقه ۾ ڊپلوما (Medical Jurisprudence) * ڪارڊيالاجي ۾ ڊپلوما * ليرينج اوٽرهينولوجي ۾ ڊپلوما * ڪرٽيڪل ڪيئر ميڊيسن ۾ ڊپلوما. * ٽي بي ۽ سيني جي بيمارين ۾ ڊپلوما. * ٻارن جي صحت ۾ ڊپلوما. * ڊرماتولوجي ۾ ڊپلوما. * ريڊيالاجي ۾ ڊپلوما. * اينيسٿيسيالوجي ۾ ڊپلوما. * آنٿلمولوجي ۾ ڊپلوما. * سائيڪائٽرڪ ميڊيسن ۾ ڊپلوما. * ايڪو ڪارڊيوگرافي ۾ ڊپلوما === سرٽيفڪيٽ ڪورس === * ويسڪولر ڊاپلر الٽراسائونڊ ۾ سرٽيفڪيٽ ڪورس. * ڪلر ڊاپلر الٽراسائونڊ ۾ سرٽيفڪيٽ ڪورس. * غير ويسڪولر ڊاپلر انٽروينشنل ريڊيالاجي ۾ سرٽيفڪيٽ ڪورس. * نيورو اسپائنل اميجنگ ۾ سرٽيفڪيٽ ڪورس. * الٽراسونولوجي ۾ سرٽيفڪيٽ ڪورس == جرنل == ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنس جو جرنل، يونيورسٽي آف پاران هر مهيني چار ڀيرا شايع ڪيو ويندو آهي. <ref>{{Cite web|url=https://jduhs.com/web/|title=Journal of Dow University of Health Sciences &#124; Jduhs}}</ref> ان کي پاڪستان ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪائونسل (<small>PMDC</small>) پاران تسليم ڪيو ويو آهي ۽ آئي ايم اي ايم آر (<small>IMEMR</small>)، پاڪ ميڊي نيٽ (<small>Pakmedinet</small>) ۽ گلوبل ھيلٿ (<small>Global</small> <small>Health</small>) ۾ انڊيڪس ڪيو ويو آهي. اهو هڪ آن لائن ميڊيڪل جرنل جي طور تي پڻ موجود آهي. دا جرنل آف پاڪستان ميڊيڪل اسٽوڊنٽس <small>(JPMS)</small>،<ref>{{Cite web|url=https://www.jpmsonline.com/|title=Home &#124; Journal of Pioneering Medical Sciences|website=www.jpmsonline.com}}</ref> جرنل آف پائنيئرنگ ميڊيڪل سائنسز، هڪ کليل رسائي، پير-ريويوڊ، آن لائن ميڊيڪل جرنل، ڊائو ميڊيڪل ڪاليج جي شاگردن جو هڪ پير-ريويوڊ، بين الاقوامي جرنل آهي. ان جي شروعات انيس رحمان ۽ حارث رياض، 2011ع جي بيچ کان ڪئي هئي. == سماجي خدمت جون سرگرميون == مريضن جي سهائتا لاء قائم ڪيل ايسوسيئيشن (Patients Welfare Association) جن کي پي ڊبليو ائ (PWA) پڻ چيو ويندو آهي، پاڪستان جي سڀ کان وڏي ۽ پراڻي شاگرد هلائيندڙ رضاڪار اين جي او مان هڪ آهي. ڊائو ميڊيڪل ڪاليج جا شاگرد سال 1979ع کان ان جو انتظام ڪري رهيا آهن. هي تنظيم سول اسپتال ڪراچي ۾ ايندڙ غريب مريضن لاءِ هڪ نعمت آهي، انهن جي بلڊ بينڪ، ڊرگ بينڪ، ٿيليسيميا سروسز ۽ جنرل ۽ ٽي بي فالو اپ ڪلينڪ ذريعي انهن جي مدد ڪندي.<ref>{{cite web|url=http://www.pwa-chk.org|title=アコムでお金を借りる！【即日審査、振込…どうすれば可能？】|website=www.pwa-chk.org}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.facebook.com/pwachk|title=Patients' Welfare Association-PWA|website=www.facebook.com}}</ref> انکي مفت مريضن جي خدمت ۾ ان جي مخلص ڪوششن لاءِ پريس ۾ حوالو ڏنو ويو آهي.<ref>"Volunteers at college" in Daily [[Dawn (newspaper)]] By Dr Masroor H.S. Bukhari, 22 November 2009.</ref> == تحقيق ۽ ترقي == ڊائو يونيورسٽي ۾ تحقيق انساني جين جا ڪجهه قسم دريافت ڪيا آهن، جيڪا [[ڪوروناوائرس روڳ 2019|ڪورونا وائرس جي]] [[ڪوروناوائرس روڳ 2019|مها وبا 2019]] جي خلاف وڙهڻ لاءِ طاقت فراهم ڪري سگهن ٿا، ڇاڪاڻ ته پاڪستان ۾ وائرس جو تسلسل ڪجهه ميوٽيشنز سان "ووهان وائرس" کان ڪجهه مختلف آهي.<ref>{{cite web|author=Imtiaz Ali|url=https://www.dawn.com/news/1547823|title=Human gene variants may offer resistance against Covid-19, Dow research suggests|publisher=Dawn|date=9 April 2020|access-date=13 April 2020}}</ref> <ref>{{cite web|author=Khurshid Ahmed|url=https://www.arabnews.pk/node/1654011/pakistan|title=Pakistani scientists get government nod to develop coronavirus vaccine|publisher=Arab News Pakistan|date=6 April 2020|access-date=13 April 2020}}</ref> ڪراچي ۾ سائنسدانن جي ٽيم اڳ ۾ 9 جين مرڪب ۽ وبائي وائرس جي واڌ کي ڪنٽرول ڪرڻ ۾ انهن جي ڪارڪردگي ڳولي ۽ سڃاڻپ ڪئي آهي.<ref>{{cite news|last=Rizvi|first=Safdar|title=Scientists in Karachi may have identified compounds effective in inhibiting growth of COVID-19 in host cells|work=The Express Tribune|date=22 March 2020|url=https://tribune.com.pk/story/2181264/1-scientists-karachi-may-identified-compounds-effective-inhibiting-growth-covid-19-host-cells/|access-date=13 April 2020}}</ref> <small>13</small> اپريل تي، ڊائو يونيورسٽي جي ريسرچ ٽيم انڪشاف ڪيو ته ڊائو يونيورسٽي ڪرونا (COVID-19) جي وبا کي منهن ڏيڻ ۾ اميد جي ڪرن ڳوليو آهي، اهو تجويز ڪندي ته بحال ٿيل مريضن مان مقامي IVIG ميزبان (متاثر ٿيل) ۾ وائرس جي ترقي کي ڪنٽرول ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو. انهن نشاندهي ڪئي ته هن علاج جي عمل ۾ COVID-19 مان بحالي ۾ گهربل اثرائتي سان گهٽ ۾ گهٽ خطرو شامل آهي.<ref>{{cite web|author=Mohammad Bilal Tahir|url=https://www.brecorder.com/2020/04/13/588906/pakistan-scientists-achieve-significant-breakthrough-in-the-fight-against-covid-19/|title=Pakistan scientists achieve significant breakthrough in the fight against COVID-19|publisher=Business Recorder|date=13 April 2020|access-date=13 April 2020}}</ref> == ايس ڊي جيز (SDGs) تي بين الاقوامي ڪانفرنس == آفيس آف ريسرچ، انوويشن، اينڊ ڪمرشلائيزيشن (ORIC) ۽ اسڪول آف پبلڪ هيلٿ (SPH)، ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز (DUHS) هڪ ٽن ڏينهن واري بين الاقوامي ڪانفرنس جي ميزباني ڪئي جيڪا پائيدار ترقي جي مقصدن تي ڌيان ڏنو، آبادي جي صحت ۽ خوشحالي لاءِ آمريڪا پاران مقرر ڪيل هدفن کي حاصل ڪرڻ لاءِ. ڊي يو ايڇ ايس پاران شامل ڪيل ايس ڊي جيز آهن: # تعليم، صنف ۽ عدم مساوات # صحت، خوشحالي ۽ آبادي # توانائي ڊيڪاربنائيزيشن ۽ پائيدار صنعت # پائيدار کاڌا، زمين، پاڻي ۽ سمنڊ # پائيدار شهر ۽ برادريون # پائيدار ترقي لاءِ ڊجيٽل انقلاب == قابل ذڪر سابق شاگرد == * اديب الحسن رضوي - ٽرانسپلانٽ يورولوجسٽ، انسان دوست ۽ سنڌ انسٽيٽيوٽ آف يورولوجي اينڊ ٽرانسپلانٽيشن جو سربراهه * شعيب توحيد، پروفيسر ۽ فزيالاجي جو سربراهه<ref>{{Cite web|url=http://www.pps.org.pk/PJP/3-2/00-Aah%20Shoaib.pdf|title=Obituary|date=|accessdate=|website=|publisher=}}</ref> * بشير احمد - طبيب ۽ آمريڪي طبي اڪيڊمي * عبدالباري خان - دل جو ماهر، انسان دوست ۽ انڊس اسپتال ۽ هيلٿ نيٽ ورڪ جو سي اي او * مسرت حسين، جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر جي ڊائريڪٽر ۽ پاڪستان سائيڪائٽرسٽ سوسائٽي جي صدر * جاويد اقبال قاضي، ڊين آف ميڊيسن- ڪراچي يونيورسٽي، سنڌ انسٽيٽيوٽ آف يورولوجي اينڊ ٽرانسپلانٽيشن * عشرت العباد خان - اڳوڻو گورنر سنڌ، پاڪستان * ڊاڪٽر معراج الهديٰ صديقي، ڪراچي جو سياستدان * نوشين حامد - پاڪستاني سياستدان ۽ سماجي ڪارڪن، پاڪستان جي قومي اسيمبلي جي ميمبر * طاهر شمسي - پاڪستاني هيماتولوجسٽ * سنجي گنگواڻي - پاڪستاني سياستدان * پشپا ڪماري ڪوهلي - پاڪستان ۾ پوليس آفيسر ٿيڻ واري پهرين هندو عورت<ref>{{Cite news|url=https://tribune.com.pk/story/2049475/upwards-onwards-sindh-police-appoints-first-hindu-woman-asi?amp=1|title=Upwards and onwards: Sindh Police appoints first Hindu woman ASI|author=Hafeez Tunio|newspaper=Express Tribune|date=5 September 2019|access-date=1 November 2020}}</ref> * کٽومل جيون، ميمبر قومي اسيمبلي<ref>{{cite news|title=Cast(e) aside no more: Hindu representative gets elected for the seventh time - The Express Tribune|url=https://tribune.com.pk/story/562900/caste-aside-no-more-hindu-representative-gets-elected-for-the-seventh-time/|access-date=26 December 2017|work=The Express Tribune|date=10 November 2020}}</ref> * رفعت حسين - يونيورسٽي آف نيو انگلينڊ، آسٽريليا ۾ اسڪول آف رورل ميڊيسن جو ڊپٽي هيڊ * عذرا رضا - ليکڪ، ڊائريڪٽر، Myelodysplastic. ڪولمبيا يونيورسٽي ۾ سنڊروم (ايم ڊي ايس) سينٽر * فهد مرزا - اداڪار ۽ ماڊل * شهاب الدين ايڇ. رحمت الله، ليکڪ، مايو ڪلينڪ ۾ دل جو ماهر، جيڪو والوولر دل جي بيماري، ڪورونري شريان جي بيماري، دل جي سرجري جا نتيجا، ۽ دل جي بيماري سان گڏ ڪارڊيو-ميوپيٿي ۽ پيدائشي دل جي بيماري ۾ پنهنجي ڪم لاءِ مشهور آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://www.duhs.edu.pk/ Dow University of Health Sciences – Official website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200916140753/http://www.duhs.edu.pk/ |date=16 September 2020 }} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Dow University Of Health Sciences}} [[زمرو:ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] [[زمرو:ڪراچي]] [[زمرو:ڪراچي ۾ يونيورسٽيون]] [[زمرو:ڪراچي ۾ صحت ادارا]] [[زمرو:ڪراچي ۾ طب جي تعليم]] [[زمرو:ڪراچي ۾ طب جا تعليمي ادارا]] [[زمرو:سنڌ جون ميڊيڪل يونيورسٽيون]] [[زمرو:ڪراچي جون ميڊيڪل يونيورسٽيون]] [[زمرو:سنڌ ۾ سرڪاري يونيورسٽيون]] [[زمرو:ڪينسر جي نگھداشت جون تنظيمون]] [[زمرو:ايڇ آءِ وي/ايڊز ريسرچ تنظيمون]] [[زمرو:1945 ۾ قائم ٿيل يونيورسٽيون ۽ ڪاليج]] [[زمرو:هندستان ۾ 1945 ۾ قائم ٿيل ادارا]] 0lwh2jb22npzp7g80a61t4y7i8wq53a 0 76447 414507 366144 2026-09-23T04:34:12Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414507 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water|name=سپريئر ڍنڍ<br>Lake Superior|native_name=Gichi-gami (اوبجوی)|image=Lake Superior, ISS.jpg|caption=6 جون 2019ع تي بين الاقوامي اسپيس اسٽيشن تان ورتي وئي ڍنڍ سپريئر جي تصوير|location=[[اتر آمريڪا]]|group=عظیم ڍنڍون|image_bathymetry=Lake Superior bathymetry map.png|caption_bathymetry=Lake Superior [[bathymetry|bathymetric map]].<ref name="GLBathSup" /><ref name="GLBathHur" /><ref name="GLOBE" /> The deepest point, roughly off its southeastern shore, is marked with "×".<ref name="NOAA_GLERL" /> The deep trenches in its eastern part may have originated from [[tunnel valley]]s.<ref name="Wright73" /><ref name="Regis73" />|coords={{Coord|47.7|N|87.5|W|name=Lake Superior|type:waterbody_scale:5000000|display=inline,title}}|lake_type=گلئشيئل|inflow=نيپگون ندي، سينٽ لوئس ندي، پيجن ندي، پڪ ندي، وائٽ ندي، مشيپيڪوٽين ندي، ڪامينسٽيڪيا ندي، اونٽوناگون ندي، تاهڪوامينن ندي|outflow=سينٽ ميري درياهه|catchment={{convert|49300|sqmi|km2|abbr=on}}<ref name="EPAphysical"/>|basin_countries=[[ڪينيڊا]] ۽ [[آمريڪا|گڏيل رياستون]]|length={{convert|350|<!--statute-->smi|km|abbr=on}}<ref name=EPAfact/>|width={{convert|160|<!--statute-->smi|km|abbr=on}}<ref name=EPAfact/>|area={{convert|82100|sqkm|mi2|abbr=on}}<ref name="EPAphysical"/>|depth={{convert|483|ft|m|abbr=on}}<ref name="EPAphysical"/>|max-depth={{convert|1333|ft|m|abbr=on}}<ref name="EPAphysical"/><ref name=nyt/>|volume={{convert|12070|km3|mi3|abbr=on}}<ref name="EPAphysical"/>|residence_time=191 سال|shore={{convert|1729|mi|km|abbr=on}} plus {{convert|997|mi|km|abbr=on}} for islands<ref>{{cite web |url = https://www.michigan.gov/deq/0,4561,7-135-3313_3677-15959--,00.html |title = Shorelines of the Great Lakes |archive-url = https://web.archive.org/web/20150405211915/https://www.michigan.gov/deq/0%2C4561%2C7-135-3313_3677-15959--%2C00.html |archive-date = April 5, 2015 |publisher = [[Michigan Department of Environmental Quality]] }}</ref>|elevation={{convert|601.71|ft|m|0|abbr=on}} (2013 average)<ref>{{cite web |url = http://w3.lre.usace.army.mil/hh/GreatLakesWaterLevels/GLWL-CurrentMonth-Feet.pdf |title = Great Lakes Water Levels |publisher = United States Army Corps of Engineers |access-date = June 27, 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130418004734/http://w3.lre.usace.army.mil/hh/GreatLakesWaterLevels/GLWL-CurrentMonth-Feet.pdf |archive-date = April 18, 2013 |url-status = dead }} The link also has daily elevations for the current month.</ref>|islands=رويال ٻيٽ، اپاسٽل ٻيٽ، مشيپيڪوٽين ٻيٽ، گرئنڊ ٻيٽ، سليٽ ٻيٽ|islands_category=Islands of the Great Lakes|cities={{plainlist|1= * ٿنڊر بي، [[اونٽاريو]] * ڊلٿ، [[مينيسوٽا]] * سالٽ اسٽي. ماري، [[اونٽاريو]] * مارڪويٽ، [[مشي گن]] * سپريئر، [[وسڪونسن]] * سالٽ اسٽي. ماري، [[مشي گن]] }}|frozen=<!-- Map -->|pushpin_map=North America|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=Location of Lake Superior in North America.|pushpin_map_caption=<!-- Below -->}} '''سپريئر ڍنڍ (Lake Superior)''' دنيا جي مٿاڇري واري علائقي جي لحاظ کان دنيا جي سڀ کان وڏي تازي پاڻيءَ جي ڍنڍ آهي ۽ حجم جي لحاظ کان ٽيون نمبر وڏي تازي پاڻيءَ جي ڍنڍ آهي، جيڪا دنيا جي مٿاڇري واري تازي پاڻيءَ جو 10 سيڪڙو رکي ٿي.<ref>{{Cite news|url=https://www.lakesuperior.com/the-lake/lake-superior/how-big-is-lake-superior/|title=Just How Big is Lake Superior?|last=Bencomo|first=Phil|date=2015-10-06|work=Lake Superior Magazine|access-date=2021-07-09|language=en-us}}</ref> وچ اتر آمريڪا ۾ واقع، اهو اتر آمريڪا جي عظيم ڍنڍن جو سڀ کان اتر ۽ اولهه وارو علائقو آهي، جيڪو [[ڪينيڊا]]-[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جي سرحد کي ڪينيڊا جي صوبي [[اونٽاريو]] سان گڏ اتر ۽ اوڀر ۾ ۽ اولهه ۾ آمريڪي رياستن [[منيسوٽا]] ۽ [[مشي گن]] ۽ ڏکڻ ڏانهن آمريڪا جي رياست [[وسڪونسن]] سان لڳل آهي.<ref name="pursuit">{{حوالو ويب|url=http://www.seagrant.umn.edu/superior/facts|title=Superior Pursuit: Facts About the Greatest Great Lake|last=Minnesota Sea Grant|publisher=University of Minnesota|archive-url=https://web.archive.org/web/20170721093144/http://www.seagrant.umn.edu/superior/facts|archive-date=July 21, 2017|access-date=August 9, 2007}}</ref> اهو سينٽ ميريس نديءَ ذريعي هورون ڍنڍ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو، پوءِ هيٺئين عظيم ڍنڍن مان ٿيندو سينٽ لارنس درياهه ۽ آخرڪار [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. == نالو == == هائيڊروگرافي == == جاگرافي == == موسم == == ارضيات == == تاريخ == == ماحوليات == ==پڻ ڏسو== * [[:باب:ڍنڍون]] * [[:باب:اتر آمريڪا]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Lake Superior}} * {{osmrelation|4039486}} * [http://www.charts.noaa.gov/OnLineViewer/14961.shtml Lake Superior NOAA nautical chart #14961 online] * [https://web.archive.org/web/20180112034236/http://www.ijc.org/en_/ilsbc/International_Lake_Superior_Board_of_Control International Lake Superior Board of Control] * [http://www.epa.gov/glnpo/atlas/index.html EPA's Great Lakes Atlas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060406175814/http://www.epa.gov/glnpo/atlas/index.html |date=2006-04-06 }} * [http://www.epa.gov/glnpo/atlas/gl-fact1.html EPA's Great Lakes Atlas Factsheet #1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150223054338/http://www.epa.gov/glnpo/atlas/gl-fact1.html |date=2015-02-23 }} * [http://www.coastwatch.msu.edu/ Great Lakes Coast Watch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511230142/http://www.coastwatch.msu.edu/ |date=2008-05-11 }} * [http://pc.gc.ca/en/amnc-nmca/on/super Parks Canada - Lake Superior National Marine Conservation Area] * [http://seagrant.umn.edu/superior/ Minnesota Sea Grant Lake Superior Page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070814143509/http://www.seagrant.umn.edu/superior/ |date=August 14, 2007 }} * [http://www.nrri.umn.edu/lsgis/bathy.htm Lake Superior Bathymetry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090116025806/http://www.nrri.umn.edu/lsgis/bathy.htm |date=January 16, 2009 }} * [https://americanarchive.org/catalog/cpb-aacip-526-154dn40s6r Lake Superior Trials] {{greatlakes}} {{Upper Peninsula of Michigan}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Superior, Lake}} [[Category:Lake Superior| ]] [[Category:Canada–United States border]] [[Category:Great Lakes Waterway]] [[Category:Great Lakes|*Superior]] [[Category:International lakes of North America]] [[Category:Lakes of Algoma District]] [[Category:Lakes of Michigan]] [[Category:Lakes of Minnesota]] [[Category:Lakes of Ontario]] [[Category:Lakes of Thunder Bay District]] [[Category:Lakes of Wisconsin]] [[Category:Mesoproterozoic rifts and grabens]] [[Category:Upper Peninsula of Michigan]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڍنڍون]] [[زمرو:اتر آمريڪا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ڪينيڊا جون ڍنڍون]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي جاگرافي]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي طبعي جاگرافي]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جون ڍنڍون]] [[زمرو:ڪينيڊا جي طبعي جاگرافي جاگرافي]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي طبعي جاگرافي]] 8v5r53tw3ov7aon2tkxh2tr9ctgy1p6 0 77086 414579 276074 2026-09-23T08:25:59Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414579 wikitext text/x-wiki [[فائل:Pangaea_continents.svg|thumb|پينجيا]] [[فائل:Pangea_animation_03.gif|thumb|پينجيا جي حرڪت]] '''پينجيا''' (Pangea) هڪ "سپر براعظم" هو جيڪو پيلیوزوئڪ دور جی آخر ۽ شروعاتي میسوزوئڪ دور ۾ موجود هو ۽ اٽڪل 300 ملين سال اڳ ٺهي ويو.<ref>{{Cite news|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2008/09/080905-pangaea-suction_2.html|title=Supercontinent Pangaea Pushed, Not Sucked, Into Place|last=Lovett|first=Richard A.|date=September 5, 2008|publisher=National Geographic News|archive-date=September 10, 2008|access-date=July 10, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20080910032754/http://news.nationalgeographic.com/news/2008/09/080905-pangaea-suction_2.html|url-status=dead}}</ref> <ref>Plate Tectonics and Crustal Evolution, Third Ed.</ref> اهو تقريباً 335 ملين سال اڳ ڪاربونيفيرس دوران گونڊوانا، يورامريڪا ۽ سائبيريا جي اڳوڻي براعظمي يونٽن مان گڏ ٿيو، ۽ تقريباً 200 ملين سال اڳ، ٽراياسڪ جي آخر ۾ ۽ جراسڪ جي شروعات ۾ جدا ٿيڻ شروع ٿيو. موجوده ڌرتيءَ ۽ ان جي براعظمي ماس جي ورهاست جي ابتڙ، پينگيا C-شڪل جو هو، جنهن جو وڏو حصو ڌرتيءَ جي اترين ۽ ڏاکڻي قطبي علائقن جي وچ ۾ پکڙيل هو ۽ ان جي چوڌاري سپر سمنڊ پانٿالسا (Panthalassa) ۽ پيلیو۔ٽيٿيس (Paleo-Tethys) ۽ بعد ۾ ٽيٿيس سمنڊن (Tethys Oceans) جي وچ ۾ پکڙيل هو. پينجيا سڀ کان تازو سپر براعظم آهي جيڪو وجود ۾ آيو آهي ۽ ارضيات جي ماهرن پاران پهريون ڀيرو ٻيهر تعمير ڪيو ويو آهي. ==تصور جي اصليت== ==وجود جو ثبوت== ==ٺهڻ== ==زندگي== ==ڇڪڻ ۽ ڀڃڻ== ==پڻ ڏسو== ==خارجي لنڪس== {{Commons category|Pangea|Pangaea}} {{Wiktionary|Pangaea}} * [http://pubs.usgs.gov/publications/text/historical.html USGS Overview] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090105162104/http://pubs.usgs.gov./publications/text/historical.html |date=2009-01-05 }} * [http://www.scotese.com/newpage8.htm Map of Triassic Pangaea at Paleomaps] * [http://www.nhm.ac.uk/visit-us/galleries/red-zone/earths-treasury/index.html NHM Gallery] {{Continents of the world}} {{Authority control}} [[Category:Carboniferous paleogeography]] [[Category:Former supercontinents]] [[Category:Historical continents]] [[Category:Jurassic paleogeography]] [[Category:Permian paleogeography]] [[Category:Plate tectonics]] [[Category:Triassic paleogeography]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ارضيات]] [[زمرو:زمين]] [[زمرو:دنيا]] jr0ry9kxymz40kuy8f4w03m6505ys4g 0 77765 414559 355307 2026-09-23T07:00:56Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414559 wikitext text/x-wiki {{short description|U.S. state}} {{about|آمريڪي رياست}} {{Infobox settlement | name = نيو هيمپشائر | image_flag = Flag of New Hampshire.svg | flag_link = Flag and seal of New Hampshire | image_seal = Seal of New Hampshire.svg | seal_link = Flag and seal of New Hampshire | nickname = گرينائٽ اسٽيٽ <br>وائٽ مائونٽين اسٽيٽ <ref name="americanlanguage"> For use in a reference publication see {{cite book |title=American Language Supplement 2 |last=Mencken |first = H. L. |publisher=Knopf-Doubleday |year=1990 |quote=The adjoining New Hampshire is usually called the ''Granite State'', which the DAE traces to 1830. It has also been called the ''White Mountain State'', the ''Mother of Rivers'', and the ''Switzerland of America''}} * For official use see {{cite web |title=Fast New Hampshire Facts |website=New Hampshire Almanac |publisher=State of New Hampshire |url = https://www.nh.gov/nhinfo/fastfact.html|archive-url = https://web.archive.org/web/20170525063913/https://www.nh.gov/nhinfo/fastfact.html |archive-date=May 25, 2017 |access-date=February 12, 2018 }} * For contemporary use see {{cite web |title='Live Free or Die'—The Story of the New Hampshire Motto|website=New England Today |publisher=Yankee Publishing, Inc. |url = https://newengland.com/today/living/new-england-history/live-free-or-die-new-hampshire-motto/ |archive-url = https://web.archive.org/web/20180212201835/https://newengland.com/today/living/new-england-history/live-free-or-die-new-hampshire-motto/ |archive-date=February 12, 2018 |date=August 10, 2017 |quote=For tourism purposes, however, New Hampshire typically tones it down a bit, presenting itself as the Granite State or the White Mountain State{{spaces}}... |access-date=February 12, 2018 }}</ref> | motto = "ازاد زنده رهيو يا موت" | anthem = "[[Old New Hampshire]]"<ref>{{cite web |url=https://www.nh.gov/almanac/song.htm |website=NH.gov |title=State Official and Honorary State Song |author = New Hampshire State Library |publisher=State of New Hampshire |access-date=February 23, 2021 }}</ref> | image_map = New Hampshire in United States (zoom).svg | OfficialLang = | population_demonym = | seat = ڪونڪورڊ (شهر) | LargestCity = | LargestCounty = | LargestMetro = | area_rank = 46هون | area_total_sq_mi = 9,350<ref>{{cite web |url=https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2023_Gazetteer/2023_gaz_counties_33.txt |title=Geographic Identifiers: New Hampshire |publisher=U.S. Census Bureau |access-date=November 29, 2023}}</ref> | area_total_km2 = 24,216 | area_land_sq_mi = 8,954 | area_land_km2 = 23,190 | area_water_sq_mi = 396 | area_water_km2 = 1,026 | width_mi = 68 | width_km = 110 | length_mi = 190 | length_km = 305 | area_water_percent = 4.2 | Latitude = | Longitude = | population_as_of = 2023ع | population_rank = 42هون | 2010Pop = | 2010DensityUS = | 2010Density = | population_density_rank = 21هون | MedianHouseholdIncome = | IncomeRank = | elevation_max_point = مائونٽ واشنگٽن <ref>{{cite ngs|id=PF0951|designation=Mt Wash|access-date=October 20, 2011}}</ref><ref name=USGS>{{cite web |url=http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html |title=Elevations and Distances in the United States |publisher=[[United States Geological Survey]] |year=2001 |access-date=October 24, 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111015012701/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html |archive-date=October 15, 2011 }}</ref>{{NoteTag|Elevation adjusted to [[North American Vertical Datum of 1988]].|name = NAVD88 }}{{NoteTag|The summit of [[Mount Washington (New Hampshire)|Mount Washington]] is the highest point in northeastern [[North America]].}} | elevation_max_ft = 6,288 | elevation_max_m = 1916.66 | elevation_ft = 1,000 | elevation_m = 300 | elevation_min_point = Atlantic Ocean<ref name=USGS/> | elevation_min_ft = 0 | elevation_min_m = 0 | Former = | AdmittanceDate = | AdmittanceOrder = | Governor = | Lieutenant Governor = | Lieutenant Governor_alt = | Legislature = | Upperhouse = | Lowerhouse = | Judiciary = | Senators = | Representative = | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | iso_code = US-NH | postal_code = NH | TradAbbreviation = | website = Denonym: گرينائيٽ اسٽيٽر<br>نيو هيمپشئرائت Time Zone: اوڀر آمريڪي معياري وقت (WAST-05:00) اوڀر جو روشني وارو وقت (EDT-04:00) Website:nh.gov (Population: 14,02,054 (2010 Admittance date:21 جون، 1788ع (9هون) Capital:ڪونڪورڊ، نيو هيمپشائر Former: نيو هيمپشائر صوبو Governer: ڪرس سنونو (NHRP) Judiciary: نيو هيمپشائر سپريم ڪورٽ Largest city: مانچسٽر، نيو هيمپشائر Largest Metro: [[Greater Boston]] (combined and metro)<br> [[Nashua, New Hampshire|Nashua]] (urban) Largest County: هلزبورو Legislature: جنرل ڪورٽ Longtitude: 70° 36′ W to 72° 33′ W Latitude: 42° 42′ N to 45° 18′ N Lieutenant Governor: جيب برئڊلي (ري پبلڪن) Lower House: ايوان نمائندگان 1. ڪرس پپاز (ڊيموڪريٽ) 2. ايني ڪستر (ڊيموڪريٽ) Median House Income: 89,992 آمريڪي ڊالر<ref>{{cite web |url=https://data.census.gov/table/ACSST1Y2022.S1901?t=Income%20(Households,%20Families,%20Individuals)&g=010XX00US$0400000&tp=true |website=data.census.gov |title=Income in the Past 12 Months (in 2022 Inflation-Adjusted Dollars) (S1901): 2022 American Community Survey 1-Year Estimates: New Hampshire |publisher=U.S. Census Bureau |access-date=April 11, 2024}} </ref> 7هون Official language: [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]<ref>{{cite web |url=http://www.gencourt.state.nh.us/rsa/html/I/3-C/3-C-1.htm |title=New Hampshire Revised Statutes, Title 1, Chapter 3-C:1—Official State Language |year=1995 |publisher=State of New Hampshire |access-date=December 9, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181004175613/http://www.gencourt.state.nh.us/rsa/html/I/3-C/3-C-1.htm |archive-date=October 4, 2018 |url-status=live }}</ref><br><small>(French allowed for official business with Quebec; other languages allowed for certain specific uses)<ref>{{cite web |url=http://www.gencourt.state.nh.us/rsa/html/I/3-C/3-C-2.htm |title=New Hampshire Revised Statutes, Title 1, Chapter 3-C:2—Exceptions |publisher=State of New Hampshire |year=1995 |access-date=December 9, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041117064622/http://gencourt.state.nh.us/rsa/html/I/3-C/3-C-2.htm |archive-date=November 17, 2004 |url-status=live }}</ref></small> Representatives: 1. ڪرس پپاز (ڊيموڪريٽ) 2. ايني ڪستر (ڊيموڪريٽ) سينيٽر: جيني شاهين (ڊيموڪريٽ)<br>ميگي حسن (ڊيموڪريٽ) سينيٽ ايوان نمائندگان 1. ڪرس پپاز (ڊيموڪريٽ) 2. ايني ڪستر (ڊيموڪريٽ) Trade Abbreviation: N.H سينيٽ | Capital = | Representatives = | map_alt = رياست. پراڻو نيو هيمپشائر. آمريڪا اندر نيو هيمپشائر جو مقام. ملڪ: پارڪم. چين. آمريڪا (آمريڪا) رياست کان اڳ: نيو هيمپشائر جو صوبو. يونين ۾ شامل ٿيو: 21 جون 1788 (9 هين) راڄڌاني: ڪانڪورڊ. سڀ کان وڏو شهر: مانچسٽر. سڀ کان وڏو ڪائونٽي: هلزبورو. سڀ کان وڏو ميٽرو ۽ شهري علائقا: گريٽر بوسٽن. • گورنر: ڪيلي آيوٽ (ريپبلڪن) • سينيٽ جو صدر: شيرون ڪارسن (ر) قانون ساز: جنرل ڪورٽ. مٿيون ايوان: سينيٽ. • هيٺيون ايوان: نمائندگان جو ايوان. عدليه: نيو هيمپشائر سپريم ڪورٽ. آمريڪي سينيٽر: * جين شاهين (ڊيموڪريٽ) * ميگي حسن (ڊي) * آمريڪي هائوس وفد: 1: ڪرس پاپاس (ڊي) 2: ميگي گڊلينڊر (ڊي) علائقو: 9,350 چورس ميل (24,216 چورس ڪلوميٽر) آبادي (2024): 1,409,032 (41 هين) • درجه بندي 41 هين • کثافت 157.4/اسڪوائر ميل (60.76/اسڪوائر ڪلوميٽر) • وچين گهريلو آمدني: 96,800 آمريڪي ڊالر (2023) * نام: گرينائيٽ اسٽيٽر. * • سرڪاري ٻولي: انگريزي. * وقت جو علائقو UTC−05:00 (مشرقي) • اونهارو (DST) UTC−04:00 (EDT) ويب سائيٽ: nh.gov. * نيو هيمپشائر جا رياستي نشان رياستي نشانن جي فهرست | official_name = New Hampshire | leader_title = حڪومت | leader_name = گورنر: | leader_title1 = قانون ساز | leader_name1 = * مٿيون ايوان: سينيٽ * هيٺون ايوان: ايوان نمائندگان *آمريڪي سينيٽر: جيني شاهين (ڊيموڪريٽ)<br>ميگي حسن (ڊيموڪريٽ) * ڪانگريس ۾ نمائندا: ڪرس پپاز (ڊيموڪريٽ)<br>ايني ڪستر (ڊيموڪريٽ) | total_type = ڪل }} {{Infobox region symbols|country=United States |image_flag = Flag of New Hampshire.svg |image_seal = Seal of New Hampshire.svg |state = New Hampshire |amphibian = ڳاڙهي اسپاٽ وارو ڏيڏر <br>''Notophthalmus viridescens'' |bird = پرپل فنچ<br>''Haemorhous purpureus'' |butterfly = ڪارنر بلو<br>''Lycaeides melissa samuelis'' |dog = چنوڪ |crustacean = |fish = بروڪ ٽرائوٽ (مٺي پاڻي جي) <br>"سالويلينس فونٽيناليس" <br> ڌاري واري باس (کاري پاڻي جي) <br>"مورون سيڪسٽيليس" |flower = پرپل لائيلڪ<br> ''Syringa vulgaris'' |grass = |insect = مڪڙي<br>"ڪوڪينيليڊي" |mammal = اڇي دم وارو هرڻ <br>''Odocoileus virginianus'' |reptile = |tree = وائٽ برچ (صنوبر) <br>''Betula papyrifera'' |beverage = |colors = |dance = |dinosaur = |fossil = |food = <nowiki>potato|White Potato]]</nowiki><br>Berry: [[Blackberry]] <ref>{{Cite news| url=https://www.wmur.com/article/blackberry-now-the-state-berry-of-nh/10033756| last1=Fehlau| first1=Erin| title=Blackberry now the state berry of NH| work=WMUR News| date=June 16, 2017| access-date=December 30, 2019}}</ref> |gemstone = [[Smoky quartz]] |mineral = [[Beryl]] |instrument = |poem = |rock = [[Granite]] |shell = |ship = |slogan = |soil = |sport = اسڪيئنگ |tartan = [[New Hampshire state tartan]] |toy = |image_emblem_size = 100px |image_emblem = NH_state_emblem.jpg |emblem_link = Emblem of New Hampshire |image_route = NH Route 16.svg |image_quarter = 2000 NH Proof.png |quarter_release_date = 2000 }} '''نيو هيمپشائر''' (New Hampshire) [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|گڏيل رياستن]] جي اتر اوڀر جي [[نيو انگلينڊ]] علائقي ۾ هڪ رياست آهي. هن جون سرحدون ڏکڻ ۾ [[مئساچوسٽس]]، اولهه ۾ [[ورمونٽ]]، اوڀر ۾ [[مئن]] جي نار (Bay of Maine) ۽ اتر ۾ ڪينيڊين صوبي [[ڪيوبيڪ]] سان لڳن ٿيون. 50 يو ايس جي رياستن مان، نيو هيمپشائر پنجين ننڍي علائقي جي لحاظ کان ۽ ڏهين نمبر تي گھٽ آبادي واري رياست آهي، جنهن جي آبادي سال 2020ع جي مردم شماري جي مطابق 13,77,529 آهي. ڪونڪورڊ رياست جي گاديءَ جو هنڌ آهي ۽ مانچسٽر تمام گهڻي آبادي وارو شهر آهي. نيو هيمپشائر جو نعرو، "جيو آزاد يا مرو"، آمريڪي انقلابي جنگ ۾ ان جي ڪردار کي ظاهر ڪري ٿو؛ ان جي عرفيت، "گرينائيٽ اسٽيٽ"، ان جي وسيع گرينائيٽ فارميشن ۽ کوٽائي ڏانهن اشارو ڪري ٿو. <ref>{{cite web|url=http://www.visitnh.gov/welcome-to-nh/state-facts.aspx|title=Visit NH: State Facts|publisher=NH Department of Resources and Economic Development|archive-url=https://web.archive.org/web/20101014112959/http://www.visitnh.gov/welcome-to-nh/state-facts.aspx|archive-date=October 14, 2010|access-date=August 30, 2010|url-status=dead}}</ref> آمريڪا جي صدارتي اليڪشن جي چڪر ۾ پهرين پرائمري (آئووا ڪاڪس کان پوءِ) منعقد ڪرڻ ۽ ان جي نتيجي ۾ آمريڪي چونڊ سياست تي اثر انداز ٿيڻ لاءِ سڄي ملڪ ۾ مشهور آهي. نيو هيمپشائر هزارين سالن تائين الگونڪوین (Algonquian) ڳالهائيندڙ ماڻهن جهڙوڪ ابينڪي جي آبادي هئي. يورپين 17 صدي جي شروعات ۾ پهتا، انگريزن ڪجهه ابتدائي غير مقامي آباديون قائم ڪيون. نيو هيمپشائر جو صوبو سال 1629ع ۾ قائم ٿيو، جنهن جو نالو انگريزي ڪائونٽي آف هيمپشائر جي نالي تي رکيو ويو. 1760ع واري ڏهاڪي دوران برطانوي نوآبادين ۽ تاج جي وچ ۾ وڌندڙ ڇڪتاڻ کان پوءِ، نيو هيمپشائر بغاوت جي ابتدائي عملن مان هڪ کي ڏٺو، 1774ع ۾ انگريزن کان فورٽ وليم ۽ ميري جي قبضي سان. برطانوي اتر آمريڪي ڪالونيون هڪ آزاد حڪومت ۽ رياستي آئين قائم ڪرڻ لاءِ؛ ڇهن مهينن کان پوء، هن آمريڪا جي آزاديء جي اعلان تي دستخط ڪيو ۽ برطانيه جي خلاف جنگ ۾ فوج، ٻيڙيون ۽ سامان شامل ڪيو. جون 1788ع ۾، اها نائين رياست هئي جنهن آمريڪي آئين جي تصديق ڪئي، ان دستاويز کي اثر ۾ آڻيندي. 19 صدي جي وچ ڌاري، نيو هيمپشائر غلامي جي خاتمي جو هڪ سرگرم مرڪز هو ۽ آمريڪا جي گهرو ويڙهه دوران 32,000 يونين سپاهين جي ويجهو ميدان ۾ آيو. جنگ کان پوءِ، رياست تيزيءَ سان صنعتي ترقي ۽ آباديءَ جي واڌ کي ڏٺو، ٽيڪسٽائل جي پيداوار، جوتا سازي، ۽ ڪاغذ سازي جو مرڪز بڻجي ويو؛ مانچسٽر ۾ اموسڪیگ (Amoskeag) ٺاھڻ واري ڪمپني ھڪڙي وقت ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو ڪپهه جي ڪپڙي جو پلانٽ ھو. میریميڪ ۽ ڪنيڪٽیڪٽ درياءَ صنعتي ملن سان جڙيل هئا، جن مان گھڻا ڪينيڊا ۽ يورپ جا مزدور ملازم هئا. فرينچ ڪينيڊين مهاجرن جي سڀ کان اهم آمد ٺاهي ۽ اڄ سڀني نيو هيمپشائر جي رهاڪن جو تقريبا هڪ چوٿون فرانسيسي آمريڪي نسل آهي. هڪ ملڪي رجحان جي عڪاسي ڪندي، نيو هیمپشائر جي صنعتي شعبي ٻي عالمي جنگ کان پوء رد ڪيو. سال 1950ع کان وٺي، ان جي معيشت ۾ مالي ۽ پيشه ورانه خدمتون، ريئل اسٽيٽ، تعليم، نقل و حمل ۽ اعلي ٽيڪنالاجي شامل ڪرڻ لاء متنوع، پيداوار اڃا به قومي اوسط کان وڌيڪ آهي. 1950ع جي ڏهاڪي جي شروعات ۾، ان جي آبادي وڌي وئي جيئن وڏيون شاهراهن ان کي [[بوسٽن|گريٽر بوسٽن]] سان ڳنڍيو ۽ وڌيڪ مسافرن جي شهرن ڏانهن وڌيو. نيو هیمپشائر امير ترين ۽ سڀ کان وڌيڪ تعليم يافته رياستن مان آهي. اها نو رياستن مان هڪ آهي جنهن ۾ انڪم ٽيڪس کان سواءِ، سيلز، سرمائيداري حاصلات، يا وراثت تي ڪو به ٽيڪس نه آهي جڏهن ته تعليم کي فنڊ ڏيڻ لاءِ مقامي پراپرٽي ٽيڪس تي گهڻو انحصار ڪيو وڃي. نتيجي طور، ان جي رياستي ٽيڪس جو بار ملڪ ۾ سڀ کان گهٽ آهي. اهو ميٽرڪ ۾ مٿين ڏهن رياستن ۾ شامل آهي جهڙوڪ گورننس، صحت جي سار سنڀار، سماجي اقتصادي موقع ۽ مالي استحڪام. نيو هيمپشائر گهٽ ۾ گهٽ مذهبي رياستن مان هڪ آهي ۽ پنهنجي آزاد خيال سياسي ثقافت لاءِ مشهور آهي. اهو تازو ئي صدارتي چونڊن ۾ هڪ Swing رياست هو. ان جي جبلن واري ۽ وڏي جنگل واري علائقي سان، نيو هيمپشائر ۾ هڪ وڌندڙ سياحت وارو شعبو آهي جيڪو ٻاهرين تفريح تي مرڪز آهي. اهو اوڀر ساحل تي ڪجهه بلند اسڪائي جبلن تي آهي ۽ سياري جي راندين لاء هڪ اهم منزل آهي؛ مونادنوڪ جبل آمريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ چڙھيل جبلن مان آھي. ٻيون سرگرميون شامل آھن زوال جي پوک جو مشاهدو ڪرڻ، ڪيترن ئي ڍنڍن ۽ سامونڊي ڪناري سان سمر ڪوٽيز، لائوڊن ۾ نيو ھيمپشائر موٽر اسپيڊ وي تي موٽر اسپورٽس ۽ موٽرسائيڪل ھفتو، ويرس بيچ ۾ منعقد ڪيل ھڪ مقبول موٽرسائيڪل ريلي. لاکونيا ۾. وائيٽ مائونٽين نيشنل فاريسٽ ۾ ورمونٽ ۽ مين جي وچ ۾ اڪثر اپالاچين پيچرو شامل آهي، ۽ ان ۾ مائونٽ واشنگٽن آٽو روڊ آهي، جتي سياح 6,288 فوٽ (1,917 ميٽر) مائونٽ واشنگٽن جي چوٽيءَ تي چڙهي سگهن ٿا. == تاريخ == ==جاگرافي== [[فائل:USA_Names_New_Hampshire.png|thumb|نيو هيمپشائر]] ==آبادي== ==قانون ۽ حڪومت== ==معيشت== ==ٽرانسپورٽ== ==تعليم== ==ثقافت== ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=New Hampshire}} ===ریاستي حڪومت=== * {{official website|http://www.nh.gov/}} * [http://www.nh.gov/nhinfo/ New Hampshire Almanac] * [http://www.visitnh.gov/ Visitnh.gov], New Hampshire Office of Travel and Tourism Development ===آمريڪي حڪومت=== * [https://www.loc.gov/rr/program/bib/states/newhampshire/ New Hampshire State Guide from the Library of Congress] * [https://web.archive.org/web/20080516020523/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=NH Energy Facts for New Hampshire] * [http://www.ers.usda.gov/data-products/state-fact-sheets/state-data.aspx?StateFIPS=33&StateName=New%20Hampshire#.U8Q0PbEXtQs New Hampshire State Facts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160819115827/http://www.ers.usda.gov/data-products/state-fact-sheets/state-data.aspx?StateFIPS=33&StateName=New%20Hampshire#.U8Q0PbEXtQs |date=2016-08-19 }}, USDA Economic Research Service * [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=NH USGS real-time, geographic, and other scientific resources of New Hampshire] ===بیا=== * {{curlie|Regional/North_America/United_States/New_Hampshire}} * [https://www.imdb.com/search/text?realm=title&field=locations&q=New+Hampshire Internet Movie Database listing of films shot in the state] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010203705/https://www.imdb.com/search/text?realm=title&field=locations&q=New+Hampshire |date=2017-10-10 }} * [http://www.nhhistory.org/ New Hampshire Historical Society] * [https://www.nhrocks.com/ NH Rocks] New Hampshire Statewide Destination Marketing Organization {{Clear}} {{s-start}} {{s-bef|before=[[South Carolina]]}} {{s-ttl|title=[[List of U.S. states by date of admission to the Union]]|years=Ratified [[United States Constitution|Constitution]] on June 21, 1788 (9th)}} {{s-aft|after=[[Virginia]]}} {{s-end}} {{Portal bar|New England|New Hampshire}} {{Authority control}} {{coord|43.5|-71.5|dim:200000_region:US-NH_type:adm1st|name=State of New Hampshire|display=title}} [[زمرو:نيو هئمشائر]] [[زمرو:نيو انگلينڊ]] [[زمرو:اوڀرين اتر آمريڪا]] [[زمرو:نيو انگلينڊ جي رياستون]] [[زمرو:اوڀرين اتر آمريڪا جون رياستون]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جون رياستون]] [[زمرو:آمريڪا ۾ 1788 ادارا]] [[زمرو:مين لينڊ/متصل آمريڪا]] [[زمرو:1788 ۾ قائم ٿيندڙ رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:آمريڪا جي اوڀر ساحل جون رياستون]] oarumjo2t58z1ko6lk5dev8nd5iv12k 0 77766 414560 360633 2026-09-23T07:02:43Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414560 wikitext text/x-wiki {{short description|U.S. state}} {{about|the U.S. state}} {{Infobox U.S. state | name = Nevada | image_flag = Flag of Nevada.svg | flag_link = Flag of Nevada | image_seal = State Seal of Nevada.svg | image_map = Nevada in United States.svg | nickname = The Silver State (official);<br />The Sagebrush State; The Battle Born State | population_demonym = Nevadan | motto = All for Our Country | anthem = "[[Home Means Nevada]]"<br /> | Former = [[Nevada Territory]], [[Utah Territory]], [[Arizona Territory]] | seat = [[Carson City, Nevada|Carson City]] | LargestCity = [[Las Vegas]] | LargestCounty = [[Clark County, Nevada|Clark]] | LargestMetro = [[Las Vegas Valley]] | Governor = [[Joe Lombardo]] ([[Republican Party (United States)|R]]) | Lieutenant Governor = [[Stavros Anthony]] (R) | Legislature = [[Nevada Legislature]] | Upperhouse = [[Nevada Senate|Senate]] | Lowerhouse = [[Nevada Assembly|Assembly]] | Judiciary = [[Supreme Court of Nevada]] | Senators = {{nowrap|[[Catherine Cortez Masto]] ([[Democratic Party (United States)|D]])}} <br> {{nowrap|[[Jacky Rosen]] (D)}} | Representative = 3 Democrats <br/> 1 Republican | postal_code = NV | TradAbbreviation = Nev. | OfficialLang = [[Template:Official languages of U.S. states and territories|None]] | area_rank = 7th | area_total_sq_mi = [[List of U.S. states and territories by area|110,577]] | area_total_km2 = 286,382 | area_land_sq_mi = 109,781.18 | area_land_km2 = 284,332 | area_water_sq_mi = 791 | area_water_km2 = 2,048 | area_water_percent = 0.72 | population_as_of = 2020 | population_rank = 32nd | 2010Pop = 3,104,614 | population_density_rank = 42nd | 2000DensityUS = 26.8 | 2000Density = 10.3 | MedianHouseholdIncome = $60,365<ref>{{cite web |title=United States Median Household Income |url=https://www.census.gov/search-results.html?searchType=web&cssp=SERP&q=median%20household%20income |website=United States Census Bureau |access-date=April 27, 2021 |archive-date=April 27, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210427153806/https://www.census.gov/search-results.html?searchType=web&cssp=SERP&q=median%20household%20income |url-status=live }}</ref> | IncomeRank = [[List of U.S. states and territories by income#States and territories ranked by median household income|24th]] | AdmittanceOrder = 36th | AdmittanceDate = October 31, 1864 | timezone1 = [[Pacific Time Zone|Pacific]] | utc_offset1 = −08:00 | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | timezone1_location = | timezone2 = | utc_offset2 = | timezone2_DST = | utc_offset2_DST = | timezone2_location = | Longitude = 114° 2′ W to 120° W | Latitude = 35° N to 42° N | width_mi = 322 | width_km = 519 | length_mi = 492 | length_km = 787 | elevation_max_point = [[Boundary Peak (Nevada)|Boundary Peak]]<ref>{{cite ngs|id=HR2576|designation=Boundary|access-date=October 20, 2011}}</ref><ref name=USGS>{{cite web|url=http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html |title=Elevations and Distances in the United States |publisher=[[United States Geological Survey]] |year=2009 |access-date=October 24, 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111015012701/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html |archive-date=October 15, 2011 }}</ref>{{Efn|name=NAVD88|Elevation to [[North American Vertical Datum of 1988]].}}{{Efn|The distinction of highest point in Nevada goes to the summit of Boundary Peak, so named because it is very near the Nevada–California border, at the northern terminus of the White Mountains. However, Boundary Peak can be considered a subsidiary summit of Montgomery Peak, whose summit is in California, since the [[topographic prominence]] of Boundary Peak is only {{convert|253|ft}}, which falls under the often used {{convert|300|ft|adj=on}} cutoff for an independent peak. Also, Boundary Peak is less than {{convert|1|mi}} away from its higher neighbor. Hence Boundary Peak can be described as not being wholly within Nevada. By contrast, the prominence of Wheeler Peak, {{convert|13063|ft}}, is quite large and in fact it is the twelfth largest in the contiguous United States. Wheeler Peak is the highest point in a radius of more than {{convert |200|sqmi}} and is entirely within the state of Nevada.}} | elevation_max_ft = 13,147 | elevation_max_m = 4007.1 | elevation_ft = 5,500 | elevation_m = 1680 | elevation_min_point = [[Colorado River]] at {{nowrap|California border}}<ref name=USGS/>{{Efn|name=NAVD88}} | elevation_min_ft = 481 | elevation_min_m = 147 | iso_code = US-NV | website = https://nv.gov | Capital = Carson City, Nevada | Representatives = }} {{Infobox region symbols|country=United States | state = Nevada | bird = [[Mountain bluebird]] (''Sialia currucoides'') | butterfly = | crustacean = | fish = [[Lahontan cutthroat trout]] (''Oncorhynchus clarkii henshawi'') | flower = [[Sagebrush]] (''Artemisia tridentata'') | horse = | insect = [[Argia vivida|Vivid Dancer Damselfly]] (''Argia vivida'') | mammal = [[Desert bighorn sheep]] | reptile = [[Desert tortoise]] (''Gopherus agassizii'') | tree = [[Bristlecone pine]], [[Pinus monophylla|Single-leaf Piñon]] (''Pinus monophylla'') | beverage = | colors =Silver, Blue | dance = | food = | fossil = [[Shonisaurus|Ichthyosaur]] (''Shonisaurus popularis'') | gemstone =Virgin Valley Black Fire Opal | mineral = [[Silver]] | instrument = | poem = | rock = [[Sandstone]] | shell = | slogan = | soil = [[Orovada (soil)|Orovada]] series | sport = | toy = | other = Element: [[Neon]] | image_route = Nevada 147.svg | image_quarter = 2006 NV Proof.png | quarter_release_date = 2006 | song=[[Home Means Nevada]]|grass=[[Oryzopsis hymenoides|Indian Rice Grass]] }} '''نيواڊا''' (Nevada) [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا جي گڏيل رياستن]] جي هڪ رياست آهي. نيواڊا آمريڪا جي مغربي علائقي ۾ هڪ زمين سان گھريل رياست آهي. ان جي سرحد اتر اولهه ۾ اوريگون سان آهي. اتر اوڀر ۾ آئيڊاهو سان. اولهه ۾ ڪيليفورنيا سان. ڏکڻ اوڀر ۾ ايريزونا ۽ اوڀر ۾ يوٽا سان. نيواڊا آمريڪا جي 7 هين سڀ کان وڌيڪ وسيع (32 هين سڀ کان وڌيڪ آبادي واري ۽ 9 هين گهٽ ۾ گهٽ آبادي واري) رياست آهي. نيواڊا جي تقريبن ٽي چوٿون ماڻهو ڪلارڪ ڪائونٽي ۾ رهن ٿا. جنهن ۾ لاس ويگاس-پيراڊائز ميٽروپوليٽن علائقو شامل آهي (رياست جي چئن وڏن شامل ڪيل شهرن مان ٽي شامل آهن). نيواڊا جي گاديءَ جو هنڌ ڪارسن سٽي آهي. لاس ويگاس رياست جو سڀ کان وڏو شهر آهي. نيواڊا کي سرڪاري طور تي "سلور اسٽيٽ" جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو ڇاڪاڻ ته ان جي تاريخ ۽ معيشت ۾ چاندي جي اهميت آهي. ان کي "بيٽل بورن اسٽيٽ" جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ڇاڪاڻ ته ان کي سول وار دوران رياست جو درجو حاصل ٿيو (لفظ "بيٽل بورن" ان جي رياستي جهنڊي تي پڻ نظر اچن ٿا)؛ ابراهام لنڪن جي صدارت جي ڪري، يونين کي نئين رياست جي حمايت مان تمام گهڻو فائدو ٿيو، جنهن ۾ ان وقت پيدا ٿيندڙ چاندي جي معدنيات ۾ تقريبن 400 ملين ڊالر جي مالي مدد شامل ڪئي وئي. '''Nevada''' ({{IPAc-en|n|ə|ˈ|v|æ|d|ə|,|_|-|v|ɑː|-|audio=en-us-nevada.ogg}} {{respell|nə|VAD|ə|,_|-|VAH|-}},<ref>{{Cite Merriam-Webster|Nevada|accessdate=2024-03-08}}</ref><ref>{{cite LPD|3}}</ref> {{IPA-es|neˈβaða|lang}}) is a landlocked [[U.S. state|state]] in the [[Western United States|Western]] region of the [[United States]].{{Efn|Also sometimes placed in the [[Mountain States|Mountain West]] and [[Southwestern United States]].}} It borders [[Oregon]] to the northwest, [[Idaho]] to the northeast, [[California]] to the west, [[Arizona]] to the southeast, and [[Utah]] to the east. Nevada is the [[List of U.S. states and territories by area|7th-most extensive]], the [[List of U.S. states and territories by population|32nd-most populous]], and the [[List of U.S. states and territories by population density|9th-least densely populated]] of the U.S. states. Nearly three-quarters of Nevada's people live in [[Clark County, Nevada|Clark County]], which contains the [[Las Vegas–Paradise, NV MSA|Las Vegas–Paradise metropolitan area]],<ref>{{cite web |title=Metropolitan and Micropolitan Statistical Areas Population Totals: 2010-2017 |url=https://census.gov/data/tables/2017/demo/popest/total-metro-and-micro-statistical-areas.html |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20180926205910/https://census.gov/data/tables/2017/demo/popest/total-metro-and-micro-statistical-areas.html |archive-date=September 26, 2018 |access-date=March 2, 2019 |website=2017 Population Estimates |publisher=[[United States Census Bureau]], Population Division}}</ref> including three of the state's four largest incorporated cities.<ref>{{cite web |title=City and Town Population Totals: 2010-2017 |url=https://census.gov/data/tables/2017/demo/popest/total-cities-and-towns.html |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328165215/https://census.gov/data/tables/2017/demo/popest/total-cities-and-towns.html |archive-date=March 28, 2019 |access-date=March 2, 2019 |website=United States Census Bureau}}</ref> Nevada's capital is [[Carson City, Nevada|Carson City]]. [[Las Vegas]] is the largest city in the state. Nevada is officially known as the "Silver State" because of the importance of silver to its history and economy. It is also known as the "Battle Born State" because it achieved statehood during the [[American Civil War|Civil War]] (the words "Battle Born" also appear on [[Flag of Nevada|its state flag]]); due to the [[Presidency of Abraham Lincoln|presidency]] of [[Abraham Lincoln]], the Union benefited immensely from the support of newly awarded statehood by the infusion of the monetary support of nearly $400 million in silver ore generated at the time by the [[Comstock Lode]].<ref>{{cite web|url=https://thenevadaindependent.com/article/the-almanac-of-american-politics-on-nevada-and-lombardo|title=The Almanac of American Politics on Nevada and Lombardo|date=July 13, 2023 }}</ref> It is also known as the "[[Sagebrush]] State", for the native plant of the same name; and as the "[[Sage grouse|Sage-hen]] State".<ref>{{Cite Americana|wstitle= Sage-brush State}}</ref> The state's name means "snowy" in Spanish, referring to Nevada's small overlap with the [[Sierra Nevada]] mountain range; however, the rest of Nevada is largely [[desert]] and [[Semi-arid climate|semi-arid]], much of it within the [[Great Basin]]. Areas south of the Great Basin are within the [[Mojave Desert]], while [[Lake Tahoe]] and the Sierra Nevada lie on the western edge. About 86% of the state's land is managed by various jurisdictions of the [[Federal government of the United States|U.S. federal government]], both civilian and military.<ref>{{cite web |url=http://www.nv.blm.gov/landsales/LandFedAcresAgency.pdf |title=Federal Land Acres in Nevada | archive-url=https://web.archive.org/web/20060930112237/http://www.nv.blm.gov/landsales/LandFedAcresAgency.pdf | archive-date=September 30, 2006|access-date=May 7, 2009 |publisher=U.S. Dept. of the Interior, Bureau of Land Management}}</ref> [[Native Americans in the United States|American Indians]] of the [[Paiute]], [[Shoshone]], and [[Washoe people|Washoe]] tribes inhabit what is now Nevada. The first Europeans to explore the region were Spanish. They called the region ''Nevada'' (snowy) because of the snow which covered the mountains in winter, similar to the [[Sierra Nevada (Spain)|Sierra Nevada in Spain]]. The area formed from mostly [[Alta California]] and part of [[Santa Fe de Nuevo México|Nuevo México]]'s territory within the [[Viceroyalty of New Spain]], which gained independence as Mexico in 1821. The United States annexed the area in 1848 after its victory in the [[Mexican–American War]], and it was incorporated as part of the [[New Mexico Territory|New Mexico]] and [[Utah Territory]] in 1850. The discovery of silver at the [[Comstock Lode]] in 1859 led to a population boom that became an impetus to the creation of [[Nevada Territory]] out of western Utah Territory in 1861. Nevada became the 36th state on October 31, 1864, as the second of two states added to the Union during the Civil War (the first being [[West Virginia]]).<ref>Rocha, Guy [http://nsla.nevadaculture.org//index.php?option=com_content&task=view&id=674&Itemid=418 "Myth No.{{spaces}}12{{snd}}Why Did Nevada Become a State?"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131024003357/http://nsla.nevadaculture.org//index.php?option=com_content&task=view&id=674&Itemid=418 |date=October 24, 2013 }}, Nevada State Library and Archives, accessed January 9, 2011</ref> Nevada is known for its [[libertarian]] laws. In 1940, with a [[List of U.S. states by historical population|population]] of just over 110,000 people, Nevada was by far the least-populated state, with less than half the population of the next least-populous state, [[Wyoming]].<ref name="Census1900">{{cite web |title=Race and Hispanic Origin: 1790 to 1990 by State |url=https://www.census.gov/population/www/documentation/twps0056/tabs15-65.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141121134738/http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0056/tabs15-65.pdf |archive-date=November 21, 2014 |access-date=July 16, 2014 |website= |publisher=US Census}}</ref> However, legalized [[Gambling in the United States|gambling]] and [[Marriage law|lenient marriage and divorce laws]] transformed Nevada into a major tourist destination in the 20th century.<ref>{{Cite news |archive-url = https://web.archive.org/web/20170712131210/https://lasvegassun.com/news/2000/aug/11/where-i-stand----bill-bible-protect-gamings-legacy/ | archive-date = 12 July 2017 |series=Where I Stand (opinion) | author = Bill Bible |title= Protect gaming's legacy |newspaper = Las Vegas Sun |date=11 August 2000 |url=https://lasvegassun.com/news/2000/aug/11/where-i-stand----bill-bible-protect-gamings-legacy/|access-date=2023-03-17}}</ref><ref>{{Cite news | archive-url = https://web.archive.org/web/20171229083632/http://www.slate.com/articles/arts/culturebox/2010/07/betty_goes_reno.html | archive-date = 29 December 2017 |last=Jain|first=Priya|date=21 July 2010|title=Betty Goes Reno|language=en-US|work=Slate|url=https://slate.com/culture/2010/07/a-visit-to-the-glamorous-divorce-ranches-of-the-mad-men-era.html|access-date=2023-03-17|issn=1091-2339}}</ref> Nevada is the only U.S. state where [[Prostitution in Nevada|prostitution]] is legal, though it is illegal in its most populated regions{{snd}}Clark County (Las Vegas), [[Washoe County, Nevada|Washoe County]] (Reno) and Carson City (which, as an independent city, is not within the boundaries of any county). The tourism industry remains Nevada's largest employer,<ref>[http://detr.state.nv.us/Press/UI_Rate_Releases/2010/Nov_2010_emp_stats.pdf "Nevada Employment & Unemployment Estimates for November 2010"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525073633/http://detr.state.nv.us/Press/UI_Rate_Releases/2010/Nov_2010_emp_stats.pdf |date=May 25, 2017 }}, Nevada Department of Employment, Training, and Rehabilitation.</ref> with mining continuing as a substantial sector of the economy: Nevada is the fourth-largest producer of gold in the world.<ref>{{Cite web|date=2018-02-23|title=Mining FAQs |publisher= Nevada Mining Association|url=https://www.nevadamining.org/education/faqs/|access-date=2023-03-17|language=en-US | archive-url=https://web.archive.org/web/20180123200859/http://www.nevadamining.org/faq/index.php |archive-date=January 23, 2018}}</ref> Nevada is the driest state, and over time, and influenced by [[climate change]], [[drought]]s in Nevada have been increasing in frequency and severity,<ref>{{cite web |url=https://m.lasvegassun.com/news/2022/feb/15/west-megadrought-worsens-to-driest-in-at-least-120/ |title=West megadrought worsens to driest in at least 1,200 years |work=Las Vegas Sun |last=Bornstein |first=Seth |agency=Associated Press |date=February 15, 2022 |access-date=September 12, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220306024048/https://m.lasvegassun.com/news/2022/feb/15/west-megadrought-worsens-to-driest-in-at-least-120/ |archive-date=March 6, 2022 }}</ref> putting a further strain on Nevada's [[water security]]. [[فائل:USA_Names_Nevada.png|thumb|نيواڊا]] [[فائل:Las_Vegas_Strip.png|thumb|لاس ويگاس]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|Idaho|voy=Idaho}} * {{Citation | url = http://www.idaho.gov/ | title = State of Idaho government}}. * [https://www.loc.gov/rr/program/bib/states/idaho/index.html/ Idaho State Guide, from the Library of Congress] * {{curlie|Regional/North_America/United_States/Idaho}} * {{Citation | url = http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=ID | title = Energy Profile for Idaho | publisher = DoE | place = [[United States of America|US]] | access-date = December 1, 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101117133720/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=ID | archive-date = November 17, 2010 | url-status = dead}}. * {{Citation | url = http://www.parksandrecreation.idaho.gov/ | title = Idaho Department of Parks and Recreation}}. * {{Citation | url = http://www.usnewspapers.org/state/idaho | contribution = Idaho Newspapers | title = US newspapers | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20120620062930/http://www.usnewspapers.org/state/idaho/ | archive-date = June 20, 2012}}. * {{Citation | url = http://wikis.ala.org/godort/index.php/Idaho | title = Idaho State Databases | format = wiki | publisher = Government Documents Roundtable of the American Library Association | access-date = June 12, 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080515221248/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Idaho | archive-date = May 15, 2008 | url-status = dead }}—Annotated list of searchable databases produced by Idaho state agencies. * {{Citation | url = http://www.ers.usda.gov/data-products/state-fact-sheets/state-data.aspx?StateFIPS=16&Statestate=Idaho#.U8Lah_ldUeo | title = Idaho State Facts | publisher = USDA }}{{مئل ڳنڍڻو|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. * {{Citation | url = http://www.nps.gov/history/NR/twhp/wwwlps/lessons/4logcabins/4logcabins.htm | title = Log Cabins in America: The Finnish Experience | publisher = National Park Service | type = teaching with Historic Places (TwHP) lesson plan | access-date = 2026-03-04 | archive-date = 2014-07-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140713221628/http://www.nps.gov/history/NR/twhp/wwwlps/lessons/4logcabins/4logcabins.htm | url-status = dead}}. * {{Citation | url = http://gov.idaho.gov/fyi/history/history_index.html | title = The History of Idaho | publisher = State government | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20080509090534/http://gov.idaho.gov/fyi/history/history_index.html | archive-date = May 9, 2008}}. * {{Citation | url = http://quickfacts.census.gov/qfd/states/16000.html | place = US | publisher = Census Bureau | title = Quick facts | contribution = States | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20120611033538/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/16000.html | archive-date = June 11, 2012}}. * {{Citation | url = http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=ID | publisher = USGS | title = Real-time, geographic, and other scientific resources of Idaho | access-date = January 18, 2007 | archive-date = December 9, 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20161209115436/https://www2.usgs.gov/state/state.asp?State=ID | url-status = dead }}. * {{Citation | url = http://www.visitidaho.org/ | title = Visit Idaho | type = official state tourism website}}. * {{Citation | url = https://uspopulation2019.com/population-of-idaho-2019.html | title = Idaho population of 2019}}. * {{osmrelation-inline|162116}} {{s-start}} {{s-bef|before=[[Washington (state)|Washington]]}} {{s-ttl|title=[[List of U.S. states by date of statehood]]|years=Admitted on July 3, 1890 (43rd)}} {{s-aft|after=[[Wyoming]]}} {{s-end}} {{Navboxes | title = [[File:Nuvola apps kpdf2.png|25px]] Topics related to Idaho | state = off | list1 = {{Idaho|expanded}} {{United States political divisions}} {{United States topics}} }} {{Authority control}} {{coord|45|-115|dim:500000_region:US-ID_type:adm1st|name=State of Idaho|display=title}} [[زمرو:نيواڊا]] [[زمرو:اولهائين آمريڪا]] [[زمرو:اولهائين آمريڪا جون مائونٽئن رياستون]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جون رياستون]] [[Category:1890 establishments in the United States]] [[Category:States and territories established in 1890]] [[Category:Western United States]] [[Category:Contiguous United States]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جون رياستون]] n3xad8tf5aubfo83bp7zcm9mqox6pfi 0 77775 414466 373185 2026-09-22T23:31:31Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414466 wikitext text/x-wiki {{short description|U.S. state}} {{Infobox U.S. state | name = آئيڊاهو<br>Idaho | official_name = | native_name = | image_flag = Flag of Idaho.svg | flag_link = Flag of Idaho | image_seal = Seal of Idaho.svg | image_map = Idaho in United States.svg | nickname = پوتاتو ریاست، جيم ریاست (سرڪاري) | motto = ''[[Esto perpetua]]'' ([[Latin (language)|Latin]] "ان کي دائم رهڻ ڏيو"<ref>{{cite web |title=Facts & Symbols |url=https://www.idaho.gov/about-idaho/facts-symbols/ |website=The Official Website of the State of Idaho |publisher=Access Idaho |access-date=May 8, 2023}}</ref> | anthem = "هتي اسان آئيڊاهو آهيون" | Former = اوريگون علائقو، واشنگٽن جو علائقو، آئيڊاهو علائقو | population_demonym = Idahoan | گاديء جو ھنڌ = بوائس | OfficialLang = [[English language|English]]<ref>{{cite web|title=Idaho Statutes (73-121)|publisher=State of Idaho|year=2017|url=https://legislature.idaho.gov/statutesrules/idstat/title73/t73ch1/sect73-121/|access-date=December 7, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171208122627/https://legislature.idaho.gov/statutesrules/idstat/title73/t73ch1/sect73-121/|archive-date=December 8, 2017|url-status=dead}}</ref> | LargestCity = گاديء جو ھنڌ | LargestCounty = [[Ada County, Idaho|Ada]] | LargestMetro = | گورنر = براڊ لٽل (ريپبلڪن) | نائب گورنر = اسکاٽ بيڊڪي (ريپبلڪن) | Legislature = [[Idaho Legislature|Legislature]] | Upperhouse = [[Idaho Senate|Senate]] | Lowerhouse = [[Idaho House of Representatives|House of Representatives]] | Judiciary = [[Idaho Supreme Court]] | Senators = [[Mike Crapo]] (R) <br />[[Jim Risch]] (R) | Representative = [[Idaho's 1st congressional district|1]]. [[Russ Fulcher]] (R) <br />[[Idaho's 2nd congressional district|2]]. [[Mike Simpson]] (R) | MedianHouseholdIncome = $76918<ref>{{cite web | url=https://fred.stlouisfed.org/series/MEHOINUSIDA646N | title=Median Household Income in Idaho }}</ref> | IncomeRank = [[List of U.S. states and territories by income#States and territories ranked by median household income|31st]] | postal_code = ID | area_rank = 11th | area_total_sq_mi = 83,570<ref>[https://www.census.gov] United States Census Bureau—Population, Housing Units, Area, and Density: 2010</ref> | area_total_km2 = 216,444 | area_land_sq_mi = 82,644 | area_land_km2 = 214,046 | area_water_sq_mi = 927 | area_water_km2 = 2,399 | area_water_percent = 1.11 | population_rank = 38th | 2010Pop = 1,964,727 | population_density_rank = 44th | AdmittanceOrder = 43هون | AdmittanceDate = يونين ۾ داخل ٿيو: 3 جولاءِ 1890ع | timezone1 = [[Mountain Time Zone|Mountain]] | utc_offset1 = −07:00 | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | timezone1_location = | timezone2 = | utc_offset2 = | timezone2_DST = | utc_offset2_DST = | timezone2_location = | Latitude = [[42nd parallel north|42° N]] to [[49th parallel north|49° N]] | Longitude = 111°03′ W to 117°15′ W | width_mi = 305 | width_km = 491 | length_mi = 479 | length_km = 771 | elevation_max_point = بورا چوٽي<ref>{{cite ngs|id=PZ0770|designation=Beauty Reset|access-date=October 20, 2011}}</ref><ref name=USGS>{{cite web|url=http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html|title=Elevations and Distances in the United States|publisher=[[United States Geological Survey]]|year=2001|access-date=October 21, 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111015012701/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html|archive-date=October 15, 2011}}</ref>{{efn|name=NAVD88|Elevation adjusted to [[North American Vertical Datum of 1988]].}} | elevation_max_ft = 12,662 | elevation_max_m = 3,859 | elevation_ft = 5,000 | elevation_m = 1,520 | elevation_min_point = اسنیڪ ندي ۽ ڪلیرواٽر نديءَ جو سنگم؛ ليوسٽن<ref name=USGS/>{{efn|name=NAVD88}} | elevation_min_ft = 713 | elevation_min_m = 217 | iso_code = US-ID | website = idaho.gov | 2010DensityUS = 23.63 | 2010Density = 8.33 | Capital = | Representatives = }} '''آئيڊئهو''' (Idaho؛ {{IPAc-en|audio=en-us-Idaho.ogg|ˈ|aɪ|d|ə|h|oʊ}} {{Respell|EYE|də|hoh}}) [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا جي گڏيل رياستن]] جی ھڪ لينڊ لاڪڊ رياست آھي جيڪا مائونٽين ويسٽ آمريڪا جي اولهائين علائقي ۾ آھي. اهو اتر ۾ [[برٽش ڪولمبيا]] جي صوبي سان ڪئناڊا-آمريڪا جي حد جو هڪ ننڍڙو حصو آهي. ان جون حدون اوڀر ۾ [[مونٽانا]] ۽ [[وايومنگ]]، ڏکڻ ۾ [[نيواڊا]] ۽ [[يوٽاہ]] ۽ اولهه ۾ [[واشنگٽن رياست|واشنگٽن]] ۽ [[اوريگون|اوريگن]] سان لڳن ٿيون. رياست جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[بوئيسي|بوئسي]] آهي. 83,569 چورس ميل (2,16,440 اسڪوائر ڪلوميٽر) جي ايراضيءَ سان، آئيڊاهو زميني ايراضيءَ جي لحاظ کان 14هين وڏي رياست آهي. تقريبن 18 لک جي آبادي سان، اهو 50 آمريڪي رياستن مان 13 هين گهٽ ۾ گهٽ آبادي وارو ۽ 7 هين گهٽ ۾ گهٽ گنجان آبادي جي حيثيت رکي ٿو. هزارين سالن تائين، ۽ يورپي نوآبادياتي کان اڳ، آئيڊاهو مقامي ماڻهن طرفان آباد ڪيو ويو هو. 19هين صدي جي شروعات ۾، آئيڊاهو کي اوريگن رياست جو حصو سمجهيو ويندو هو، جيڪو آمريڪا ۽ برطانوي سلطنت جي وچ ۾ تڪرار جو علائقو هو. اهو سرڪاري طور تي 1846ع جي اوريگون معاهدي تي دستخط ٿيڻ سان يو ايس جو علائقو بڻجي ويو، پر 1863ع تائين هڪ الڳ آئيڊاهو علائقو منظم نه ڪيو ويو، ان جي بدران اوگراون ٽيريٽري ۽ واشنگٽن جي علائقي ۾ وقتن لاءِ شامل ڪيو ويو. آئيڊاهو آخرڪار 3 جولاء 1890ع تي يونين ۾ داخل ڪيو ويو، 43 هين رياست بڻجي ويو. پئسفڪ شمال مغربي جو حصو بڻجڻ (۽ لاڳاپيل ڪاسڪیڊیا بائیو ریجن)، آئيڊاهو ڪيترن ئي مختلف جاگرافيائي ۽ موسمي علائقن ۾ ورهايل آهي. رياست جو اُتر، نسبتاً اڪيلائيءَ وارو آئيڊاهو پان ھینڊل، مشرقي واشنگٽن سان ويجھو جڙيل آهي، جنهن سان اهو پئسفڪ ٽائم زون شيئر ڪري ٿو. باقي رياست جبل جي وقت واري علائقي کي استعمال ڪري ٿي. رياست جي ڏکڻ ۾ سانپ نديءَ جو ميدان شامل آهي (جنهن ۾ اڪثر آبادي ۽ زرعي زمين آهي)، ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ وڏي بيسن جو حصو شامل آهي. آئيڊاهو ڪافي جبل آهي ۽ راڪي جبلن جي ڪيترن ئي حصن تي مشتمل آهي. گڏيل ریاستن جي ٻيلي سروس آئيڊاهو جي زمين جو 38 سيڪڙو آهي، جيڪا ڪنهن به رياست جو سڀ کان وڏو تناسب آھي.<ref>[https://web.archive.org/web/20110727120656/http://www.wildlandfire.com/docs/2007/western-states-data-public-land.htm "Western States Data Public Land Acreage"], ''wildlandfire.com''. Archived on July 27, 2011. Retrieved January 3, 2020.</ref> رياستي معيشت لاءِ اهم صنعتون جن ۾ پيداوار، [[زراعت]]، [[کاڻ کوٽائي|کان کني]]، جنگلات ۽ [[سياحت]] شامل آهن. ڪيتريون ئي سائنس ۽ ٽيڪنالاجي ڪمپنيون يا ته هيڊ ڪوارٽر آئيڊاهو ۾ آهن يا اتي ڪارخانا آهن، ۽ رياست پڻ آئيڊاهو نيشنل ليبارٽري تي مشتمل آهي، جيڪا ملڪ جي سڀ کان وڏي ڊپارٽمينٽ آف انرجي سهولت آهي. آئيڊاهو جو زرعي شعبو ڪيترن ئي شين جي فراهمي فراهم ڪري ٿو، پر رياست پنهنجي آلو جي فصل لاءِ مشهور آهي، جيڪا سڄي ملڪ جي پيداوار جو هڪ ٽيون حصو شامل آهي. رياست جو سرڪاري نالو "جيم اسٽيٽ" (Gem State) آھي.<ref>{{cite web|url=https://digitalatlas.cose.isu.edu/geog/explore/essay.pdf|title=Origins of the Name "Idaho" and How Idaho Became a Territory in 1863|last=Wells|first=Merle W|archive-url=https://web.archive.org/web/20190406151232/https://digitalatlas.cose.isu.edu/geog/explore/essay.pdf|archive-date=April 6, 2019|access-date=January 16, 2019|url-status=live}}</ref> ==نالو== ==تاريخ== ==جاگرافي== [[فائل:USA_Names_Idaho.png|thumb|آئيڊاهو]] ==آبادي== ==قانون ۽ حڪومت== ==معيشت== ==توانائي== ==ٽرانسپورٽ== ==تعليم== ==ثقافت== آئيڊاهو رياست جي جون علامتون آئيڊاهو جو جهنڊو آئيڊاهو جي مهر جاندار علامتون امفيبين: ٽائيگر سلاميندر پکي: جبل جو نيرو پکي ريپٽر: پيريگرائن فالڪن مڇي: ڪٽهڙو ٽراوٽ گل: سرنگا گھوڙي جو نسل: اپالوسا حشر: بادشاهه تتل وڻ : مغربي اڇو پائن غيرجاندار علامتون رقص: چورس ناچ کاڌو ميوو: هڪل بيري ڀاڄيون: آلو فوسل: هيگرمين گھوڙو قيمتي پٿر: اسٽار گارنٽ مٽي: ٽي بيئر رياستي روٽ نشان ==رانديون== ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|Idaho|voy=Idaho}} * {{Citation | url = http://www.idaho.gov/ | title = State of Idaho government}}. * [https://www.loc.gov/rr/program/bib/states/idaho/index.html/ Idaho State Guide, from the Library of Congress] * {{curlie|Regional/North_America/United_States/Idaho}} * {{Citation | url = http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=ID | title = Energy Profile for Idaho | publisher = DoE | place = [[United States of America|US]] | access-date = December 1, 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101117133720/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=ID | archive-date = November 17, 2010 | url-status = dead}}. * {{Citation | url = http://www.parksandrecreation.idaho.gov/ | title = Idaho Department of Parks and Recreation}}. * {{Citation | url = http://www.usnewspapers.org/state/idaho | contribution = Idaho Newspapers | title = US newspapers | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20120620062930/http://www.usnewspapers.org/state/idaho/ | archive-date = June 20, 2012}}. * {{Citation | url = http://wikis.ala.org/godort/index.php/Idaho | title = Idaho State Databases | format = wiki | publisher = Government Documents Roundtable of the American Library Association | access-date = June 12, 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080515221248/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Idaho | archive-date = May 15, 2008 | url-status = dead }}—Annotated list of searchable databases produced by Idaho state agencies. * {{Citation | url = http://www.ers.usda.gov/data-products/state-fact-sheets/state-data.aspx?StateFIPS=16&Statestate=Idaho#.U8Lah_ldUeo | title = Idaho State Facts | publisher = USDA }}{{مئل ڳنڍڻو|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. * {{Citation | url = http://www.nps.gov/history/NR/twhp/wwwlps/lessons/4logcabins/4logcabins.htm | title = Log Cabins in America: The Finnish Experience | publisher = National Park Service | type = teaching with Historic Places (TwHP) lesson plan | access-date = 2024-07-30 | archive-date = 2014-07-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140713221628/http://www.nps.gov/history/NR/twhp/wwwlps/lessons/4logcabins/4logcabins.htm | url-status = dead}}. * {{Citation | url = http://gov.idaho.gov/fyi/history/history_index.html | title = The History of Idaho | publisher = State government | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20080509090534/http://gov.idaho.gov/fyi/history/history_index.html | archive-date = May 9, 2008}}. * {{Citation | url = http://quickfacts.census.gov/qfd/states/16000.html | place = US | publisher = Census Bureau | title = Quick facts | contribution = States | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20120611033538/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/16000.html | archive-date = June 11, 2012}}. * {{Citation | url = http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=ID | publisher = USGS | title = Real-time, geographic, and other scientific resources of Idaho | access-date = January 18, 2007 | archive-date = December 9, 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20161209115436/https://www2.usgs.gov/state/state.asp?State=ID | url-status = dead }}. * {{Citation | url = http://www.visitidaho.org/ | title = Visit Idaho | type = official state tourism website}}. * {{Citation | url = https://uspopulation2019.com/population-of-idaho-2019.html | title = Idaho population of 2019}}. * {{osmrelation-inline|162116}} {{s-start}} {{s-bef|before=[[Washington (state)|Washington]]}} {{s-ttl|title=[[List of U.S. states by date of statehood]]|years=Admitted on July 3, 1890 (43rd)}} {{s-aft|after=[[Wyoming]]}} {{s-end}} {{Navboxes | title = [[File:Nuvola apps kpdf2.png|25px]] Topics related to Idaho | state = off | list1 = {{Idaho|expanded}} {{United States political divisions}} {{United States topics}} }} {{Authority control}} {{coord|45|-115|dim:500000_region:US-ID_type:adm1st|name=State of Idaho|display=title}} [[زمرو:آئيڊاهو]] [[زمرو:اولهائين آمريڪا]] [[زمرو:اولهائين آمريڪا جون مائونٽئن رياستون]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جون رياستون]] [[Category:1890 establishments in the United States]] [[Category:States and territories established in 1890]] [[Category:Western United States]] [[Category:Contiguous United States]] 3t4jsh6l29glietxkgpi9tnvoowrash 0 78038 414575 388586 2026-09-23T07:34:06Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414575 wikitext text/x-wiki {{Infobox River|name=ينيسي<br>Yenisey|name_other=|image=Слияние рек Енисей.jpg|image_size=|image_caption=ڪزل جي ويجهو کا-کیم ۽ پيئ۔کيم ندین جو سنگم|map=Yeniseirivermap.png|map_size=|map_caption=ينيسي جو طاس بائيڪال ڍنڍ سميت|pushpin_map=|pushpin_map_size=|pushpin_map_caption=<!---------------------- LOCATION -->|subdivision_type1=ملڪ|subdivision_name1=[[روس]]، [[منگوليا]]|subdivision_type2=|subdivision_name2=|subdivision_type3=علائقو|subdivision_name3=تووا، ڪراسنويارسڪ ڪرائي، خاڪسيا، ارکوتسڪ اوبلاست، بورياتيا، زبائڪالسڪي ڪرائي|subdivision_type4=|subdivision_name4=|subdivision_type5=شھر|subdivision_name5=ڪزل، شاگونار، سيانوگورسڪ، ڊیونوگورسڪ، ابڪان، ينيسيسڪ، ليسوسائبرسڪ، اگارڪا، ڊوڊنڪا <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS -->|length=3,487 ڪلوميٽر (2,167 ميل)<ref name="Yenisey River">{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Yenisey-River|title=Yenisey River}}</ref>|width_min=90 ميٽر (300 فوٽ)<ref name="Yenisey River">{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Yenisey-River|title=Yenisey River}}</ref>|width_avg=3,120 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ 1,10,000ڪعبي فوٽ في سيڪنڊ|width_max=5,000 ميٽر (16,000 فوٽ)<ref name="The Yenisei River">{{cite web|url=https://www.bestourism.com/items/di/7760?title=Manchac-Swamp&b=332|title=The Yenisei River}}</ref><ref name="Yenisey River">{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Yenisey-River|title=Yenisey River}}</ref>|depth_min=5 ميٽر (16 فوٽ)<ref name="Yenisey River">{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Yenisey-River|title=Yenisey River}}</ref>|depth_avg=14 ميٽر (46 فوٽ)<ref name="The Yenisei River">{{cite web|url=https://www.bestourism.com/items/di/7760?title=Manchac-Swamp&b=332|title=The Yenisei River}}</ref>|depth_max=66 ميٽر (217 فوٽ)<ref name="The Yenisei River">{{cite web|url=https://www.bestourism.com/items/di/7760?title=Manchac-Swamp&b=332|title=The Yenisei River}}</ref>|discharge1_location=اگارڪا، روس (طاس جي ماپ: 24,40,000 چورس ڪلوميٽر (9,40,000 چورس ميل)<ref name="Station: Igarka">{{cite web|url=http://www.grdc.sr.unh.edu/html/Polygons/P2909150.html|title=Station: Igarka|work=Yenisei Basin|publisher=UNH / GRDC|access-date=31 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924023631/http://www.grdc.sr.unh.edu/html/Polygons/P2909150.html|archive-date=24 September 2015|url-status=live}}</ref> {{convert|2,442,735|km2|abbr=on}}<ref name="online.ucpress.edu">{{cite journal|url=https://online.ucpress.edu/elementa/article/9/1/00098/117201/Changing-freshwater-contributions-to-the-ArcticA|doi=10.1525/elementa.2020.00098 |title=Changing freshwater contributions to the Arctic |year=2021 |last1=Stadnyk |first1=Tricia A. |last2=Tefs |first2=A. |last3=Broesky |first3=M. |last4=Déry |first4=S. J. |last5=Myers |first5=P. G. |last6=Ridenour |first6=N. A. |last7=Koenig |first7=K. |last8=Vonderbank |first8=L. |last9=Gustafsson |first9=D. |journal=Elementa: Science of the Anthropocene |volume=9 |issue=1 |page=00098 |s2cid=236682638 |doi-access=free |bibcode=2021EleSA...9...98S }}</ref>)|discharge1_min={{convert|3,120|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Station: Igarka">{{cite web|url=http://www.grdc.sr.unh.edu/html/Polygons/P2909150.html|title=Station: Igarka|work=Yenisei Basin|publisher=UNH / GRDC|access-date=31 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924023631/http://www.grdc.sr.unh.edu/html/Polygons/P2909150.html|archive-date=24 September 2015|url-status=live}}</ref>|discharge1_avg=(Period of data: 1971–2015){{convert|19,499|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="online.ucpress.edu"/> {{convert|18,050|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Station: Igarka">{{cite web|url=http://www.grdc.sr.unh.edu/html/Polygons/P2909150.html|title=Station: Igarka|work=Yenisei Basin|publisher=UNH / GRDC|access-date=31 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924023631/http://www.grdc.sr.unh.edu/html/Polygons/P2909150.html|archive-date=24 September 2015|url-status=live}}</ref> (Period of data: 1999–2008) {{convert|636|km3/year|m3/s|abbr=on}}<ref name="River Discharge">{{cite web|url=http://www.arctic.noaa.gov/Report-Card/Report-Card-2018/ArtMID/7878/ArticleID/786/Riser-Discharge|title=River Discharge}}</ref>|discharge1_max={{convert|112,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Station: Igarka">{{cite web|url=http://www.grdc.sr.unh.edu/html/Polygons/P2909150.html|title=Station: Igarka|work=Yenisei Basin|publisher=UNH / GRDC|access-date=31 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924023631/http://www.grdc.sr.unh.edu/html/Polygons/P2909150.html|archive-date=24 September 2015|url-status=live}}</ref> <!---------------------- BASIN FEATURES -->|source1=منگاراگيان۔گول|source1_location=ڊوڊ۔تئگاسن۔نورو ريج، [[منگوليا]]|source1_coordinates={{coord|50|43|46|N|98|39|49|E|display=inline}}|source1_elevation=3,351 ميٽر (10,994 فوٽ)|source2=سڀ کان پري جو ذريعو:<br> ينيسي۔انگارا۔سیلینگا۔آئيڊر سسٽم|source2_location=کنگائي جبل|source2_coordinates={{coord|47|54|47|N|97|57|1|E|}}|source2_elevation=2,850 میتر (9،350 فوٽ)|mouth=ينيسي جي نار|mouth_location=[[آرڪٽڪ سمنڊ]]، روس|mouth_coordinates={{coord|71|50|0|N|82|40|0|E|region:CN_type:river_source:dewiki|display=title,inline}}|mouth_elevation=|progression=|river_system=|basin_size={{convert|2,554,482|km2|mi2|abbr=on}} to {{convert|2,580,000|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Yenisey River">{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Yenisey-River|title=Yenisey River}}</ref>|tributaries_left=|tributaries_right=انگارا، پوڊڪامینايا ٽنگسڪا، نزنيايا ٽنگسڪا|custom_label=|custom_data=|discharge2_location=[[Dudinka]], Russia (Basin size {{convert|2,540,000|km2|abbr=on}})|discharge2_avg=(Period of data: 1999–2008) {{convert|673|km3/year|m3/s|abbr=on}}<ref name="River Discharge">{{cite web|url=http://www.arctic.noaa.gov/Report-Card/Report-Card-2018/ArtMID/7878/ArticleID/786/Riser-Discharge|title=River Discharge}}</ref>|discharge3_location=[[Yenisey Gulf]] (near mouth) ڊيٽا جو عرصو: 1971–2015) 19,499 m3/s (6,88,600 cu ft/s) 18,050 m3/s (637,000 cu ft/s) (ڊيٽا جو عرصو: 1999–2008) 636 km3/سال. 1,12,000 m3/s (40,00,000 cu ft/s). Dudinka، روس. (بيسن جي ماپ 25,40,000 km2 (9,80,000 sq mi). (ڊيٽا جو عرصو: 1999–2008) 673 km3/سال. Yenisey خليج. (وات جي ويجهو) 2,700 m3/s (95,000 cu ft/s). (ڊيٽا جو عرصو: 1984–2018) 637 km3/سال. (ڊيٽا جو عرصو: 1940–2017) 588 km3/سال. 620 ڪلوميٽر 3/سال. 1,90,000 m3/s (67,00,000 cu ft/s). 25,54,482 km2 (9,86291 sq mi) to 25,80,000 km2 (10,00,000 sq mi).|discharge3_min={{convert|2,700|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="The Yenisei River">{{cite web|url=https://www.bestourism.com/items/di/7760?title=Manchac-Swamp&b=332|title=The Yenisei River}}</ref>|discharge3_avg=(Period of data: 1984–2018){{convert|637|km3/year|m3/s|abbr=on}} (Period of data: 1940–2017) {{convert|588|km3/year|m3/s|abbr=on}}<ref name="River Discharge">{{cite web|url=http://www.arctic.noaa.gov/Report-Card/Report-Card-2018/ArtMID/7878/ArticleID/786/Riser-Discharge|title=River Discharge}}</ref> {{convert|620|km3/year|m3/s|abbr=on}}<ref name="Yenisey River">{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Yenisey-River|title=Yenisey River}}</ref>|discharge3_max={{convert|190,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="The Yenisei River">{{cite web|url=https://www.bestourism.com/items/di/7760?title=Manchac-Swamp&b=332|title=The Yenisei River}}</ref>|extra={{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=2 |height=250 | stroke-width=1.5 |coord {{WikidataCoord|display=i}}}}}} '''ينيسي دریاھہ''' (Yenesi؛ روسي: Енисе́й)<ref>A.Ochir. </ref> دنيا جو پنجون ڊگهو درياهه وارو نظام آهي ۽ [[آرڪٽڪ سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪرڻ وارو سڀ کان وڏو درياهه آهي. [[منگوليا]] ۾ منگاراگن۔گول (<small>Mungaragiyn</small>-<small>gol</small>) ۾ اڀري،اهو ڪارا سمنڊ ۾ ينيسي جي نار ۾ وڃڻ کان اڳ [[ڍنڍ بيڪال]] ۽ ڪراسنویارسڪ ڊيم ذريعي اتر طرف رستي تي هلي ٿو. ينيسي اولهه ۾ اولهه سائبيريا جي ميدان کي مرڪزي سائبيرين پليٽ کان اوڀر ۾ ورهائي ٿو. اهو مرڪزي [[سائبيريا]] جو هڪ وڏو حصی کی پاڻي ڏئي ٿو. اهو ٽن وڏن سائبرين دريائن مان هڪ مرڪزي درياء آهي جيڪو [[آرڪٽڪ سمنڊ]] ۾ وهندو آهي (ٻيا ٻه اوب ۽ [[لئنا ندي|لينا]] آهن). ينيسي جي وڌ ۾ وڌ کوٽائي 61 ميٽر (200 فوٽ) ۽ سراسري کوٽائي 14 ميٽر (45 فوٽ) آھي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category|Yenisei River}} {{EB1911 poster|Yenisei}} * [http://www.boston.com/bigpicture/2012/11/yenisei_river_seasons.html Photos of river around Krasnoyarsk area at Boston.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121127182809/http://www.boston.com/bigpicture/2012/11/yenisei_river_seasons.html |date=2012-11-27 }} * [http://www.hakluyt.com/PDF/Barr_Yenisey.pdf. William Barr, "German paddle-steamers on the Yenisey 1878-84", ''The Journal of the Hakluyt Society'', August 2014.]{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{osmrelation-inline|181988|bullet=no}} {{Regions of Asia}} {{Rivers of Russia}} {{Authority control}} [[زمرو:يينيسي درياهه]] [[زمرو:يينيسي نيڪال جو طاس]] [[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]] [[زمرو:روس جا درياهه]] [[زمرو:ٽووا جا درياهه]] [[زمرو:ڪزل جا درياهه]] [[زمرو:خاڪئسيا جا درياهه]] [[زمرو:منگوليا جا درياهه]] [[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:ايشيا جا بين الاقوامي درياهه]] [[زمرو:سائبيريا جا درياهه]] [[زمرو:روس ۾ پيچدار درياهه]] [[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:اولهائين سائبيريا جو ميدان]] [[زمرو:ڪراسنويارسڪ ڪرائي جا درياهه]] d0cpfo9xqe7gbhvheu5h5y0p747qw0s 0 78847 414577 405787 2026-09-23T07:41:48Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414577 wikitext text/x-wiki {{short description|Railway locomotive that produces its pulling power through a steam engine}} [[File:Number 4468 Mallard in York.jpg|thumb|<small>'''مالارڊ''' ([[LNER Class A4 4468 Mallard|LNER Class A4 4468 ''Mallard'']]) سرڪاري طور تي تيز ترين ٻاڦ وارو لوڪوموٽیو هيو جيڪا 3 جولاء 1938ع تي 126 ميل في ڪلاڪ جي رفتار تائين پهتو.</small>]] [[File:Flying Scotsman in Doncaster.JPG|thumb|<small>'''فلائنگ اسڪاٽسمين''' ([[LNER Class A3 4472 Flying Scotsman|LNER Class A3 4472 ''Flying Scotsman'']]) آفیشیلي پهريون ٻاڦ وارو لوڪوموٽیو ھو جيڪو 30 نومبر، 1934ع تي 100 ميل في ڪلاڪ جي رفتار تي پهتو.</small> ]] [[File:41018 Schiefe Ebene Nov 2016.webm|thumb|41 018 شيف ايبيني تي چڙهڻ 01 1066 سان پشر لوڪوموٽو (وڊيو).]] '''ٻاڦ وارو ريلوي انجڻ''' (Steam Locomotive) هڪ لوڪوموٽیو آهي جيڪو ٻاڦ جي توسيع جي ذريعي پاڻ کي ۽ ٻين گاڏين کي ھلائڻ جي قوت فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/bub_gb_jCJMAAAAMAAJ|title=Locomotive dictionary; an illustrated vocabulary of terms which designate American Railroad locomotives, their parts, attachments and details of construction, with definitions and illustrations of typical British locomotive practice; five thousand one hundred and forty-eight illustrations|last=Fowler|first=George Little|date=1906|publisher=[[Railroad Gazette]]|isbn=978-0-912318-20-2|location=New York}}</ref> {{rp|80}} ان کي جلائيندڙ مواد (عام طور تي ڪوئلي، تيل يا ڪاٺ) کي ٻارڻ ذريعي انجڻ جي بوائلر ۾ پاڻيءَ کي ان جاءِ تي گرم ڪيو ويندو آهي جتي اهو گيس بڻجي ويندو آهي ۽ ان جو حجم 1,700 ڀيرا وڌي ويندو آهي. فنڪشنل طور تي، اهو ڦيڻن تي هڪ ٻاڦ وارو انجڻ آهي. <ref>{{cite web|url=https://www.british-history.ac.uk/vch/ches/vol5/pt2/pp91-94|title=Railways|website=British History Online}}</ref> اڪثر انجڻين ۾، ٻاڦ کي سلندر جی ٻن طرفن ۾ متبادل طور تي داخل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ پسٽن ميڪانياتي طور تي لوڪوموٽیو جي مکيه ڦيڻن سان ڳنڍيل هوندا آهن. ٻارڻ ۽ پاڻي جي فراهمي عام طور تي يا ته خود انجڻ تي يا ان سان ملندڙ ٽريلر سان کڻي ويندي آهي. ھن عام ڊيزائن ۾ برقي طور تي ھلندڙ بوائلر، پسٽن جي جاءِ تي ٽربائن ۽ ٻاھران ٻاھر پيدا ٿيل ٻاڦ استعمال ڪندي، تبديليون شامل آھن. ٻاڦ وارا ريلوي انجن پهريون ڀيرو برطانيه ۾ 19ھین صدي جي شروعات ۾ ترقي ڪيا ويا ۽ 20ھین صدي جي وچ تائين ريلوي ٽرانسپورٽ لاء استعمال ڪيا ويا. رچرڊ ٽريویٿڪ پهريون ٻاڦ وارو ريلوي انجڻ ٺاهيو جيڪو 1804ع ۾ پین۔یو۔دارین (Pen-y-darren) تي لوڊ کی هڪ فاصلي تائين ھلائڻ لاءِ مشهور هو، جيتوڻيڪ هن 1802ع ۾ ڪولبروڪڊيل ۾ آزمائشي لاءِ اڳوڻو لوڪوموٽیو تيار ڪيو ھو.<ref>{{cite book|title=Richard Trevithick; Giant of Steam|url=https://archive.org/details/richardtrevithic0000burt|author=Anthony Burton|publisher=[[Aurum Press]]|year=2000|isbn=1-85410-878-6|pages=85–94}}</ref> سلامانڪا، 1812ع ۾ ميٿيو مري پاران مڊلٽن ريلوي لاءِ ٺاهيو ويو، پهريون تجارتي طور تي ڪامياب ٻاڦ وارو ريلوي انجن هو.<ref name="Hamilton Ellis 1968 202">{{cite book|title=The Pictorial Encyclopedia of Railways|url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829|author=Hamilton Ellis|publisher=[[Hamlyn (publisher)|Hamlyn Publishing Group]]|year=1968|page=[https://archive.org/details/bwb_KP-570-829/page/20 20]}}</ref> "لوڪوموشن نمبر 1"، جارج اسٽيفنسن ۽ سندس پٽ رابرٽ جي ڪمپني رابرٽ اسٽيفنسن اينڊ ڪمپني پاران ٺاهيو ويو، 1825ع ۾ عوامي ريلوي، اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي تي مسافرن کي کڻڻ لاءِ پهريون ٻاڦ وارو ريلوي انجن هو. 1830ع ۾ جارج اسٽيفنسن پهرين عوامي انٽر سٽي ريلوي، ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي کي کوليو، 1829ع ۾ رين هل ٽرائلز ۾ "راڪٽ" (ٻاڦ وارو ريلوي انجن) جي ڪاميابيءَ کان پوءِ اهو ثابت ڪيو ويو ته ٻاڦ وارا ريلوي انجن اهڙا فرض سرانجام ڏئي سگهن ٿا. رابرٽ اسٽيفنسن اينڊ ڪمپني پهرين ڏهاڪن ۾ اسٽيم انجڻين جو اڳوڻو بلڊر هو، جيڪو اسٽيم جي پهرين ڏهاڪن ۾ برطانيه، آمريڪا ۽ يورپ جي اڪثر ملڪن ۾ ريلوي لاءِ اسٽيم ٺاهيو ويو.<ref>Ellis, Hamilton (1968). The Pictorial Encyclopedia of Railways. pp. 24–30. Hamlyn Publishing Group.</ref> ٻاڦ واري دور جي پڄاڻيءَ تي، هڪ ڊگھي عرصي کان انگريزن جو رفتار تي زور هڪ رڪارڊ ۾ پڄاڻيءَ تي پهتو، جيڪو اڃا تائين اڻ ٽٽل، مالارد (LNER Class A4 4468 Mallard) پاران، 126 ميل في ڪلاڪ (203 ڪلوميٽر في ڪلاڪ)، <ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/av/uk-23158002/magnificent-mallard-world-s-fastest-steam-locomotive|title=Magnificent Mallard: World's fastest steam locomotive|date=17 February 2018}}</ref> جيتوڻيڪ اتي ڊگهي عرصي کان دعوائون آهن ته "پنسلوانيا ريلوي ڪلاس S1" پھریون 150 ميل في ڪلاڪ جي رفتار حاصل ڪئي، جيتوڻيڪ اهو ڪڏهن به سرڪاري طور تي ثابت نه ڪيو ويو.<ref>{{cite book|last=Reed|first=Brian|date=1972|title=Loco Profile 24: Pennsylvania Duplexii |publisher=Profile Publications Ltd.}}</ref><ref>{{cite book|last=Pennypacker|first=Bert|date=1962|title=Pennsy Power: Steam and Electric Locomotives of the Pennsylvania Railroad, 1900-1957|publisher=Alvin Staufer}}</ref><ref>{{cite book|date=24 June 1939|title="High-Capacity Locomotive for Fast Service" Railway Age Vol. 106, No. 25 |publisher=Simmons-Boardman Publishing Corporation}}</ref><ref>{{cite book|last=M. Grant|first=Roderick|date=December 1941|title="Riding the Gargantua of the Rails"|publisher=Popular Mechanics}}</ref> آمريڪا ۾، وڏين لوڊنگ گيجز تمام وڏا، ڳري لوڪوموٽیو جهڙوڪ يونين پئسفڪ بگ بوائي، جنهن جو وزن 540 ڊگھو ٽن هو ۽ ڇڪڻ جي طاقت 1,35,375 ارگ۔پائونڊ (6,02,180 نيوٽن) هئي، جي ترقيءَ جي اجازت ڏني.<ref>{{cite book|title=Big Boy|last1=Kratville|first1=William|date=1972|publisher=Kratville Publications}}</ref> سال1900ع جي شروعات ۾، ٻاڦ واري انجڻ کي آهستي آهستي اليڪٽرڪ ۽ ڊيزل انجڻين جي ڀيٽ ۾ تبديل ڪيو ويو، سال 1930ع جي آخر ۾ ريل گاڏيون مڪمل طور تي برقي ۽ ڊيزل پاور ۾ تبديل ٿي ويون. ٻاڦ واري لوڪوموٽیو جي اڪثريت 1980ع جي ڏهاڪي تائين باقاعده سروس تان رٽائر ٿي ويا، جيتوڻيڪ ڪيترائي سياحتي ۽ ورثي واري لائين تي هلندا رهيا.<ref>{{cite ODNB|title=Blenkinsop, John|url=https://www.oxforddnb.com/display/10.1093/ref:odnb/9780198614128.001.0001/odnb-9780198614128-e-2637|doi=10.1093/ref:odnb/2637}}</ref> == تاريخ == ==اجزاء== ==فٽنگ ۽ آلات== ==تبديليون== ==درجه بندي== ==ڪارڪردگي== ==ٺاهيندڙ== ==عام استعمال ۾ ٻاڦ جو خاتمو== ==بحالي== ==موسمي تبديليون== ==مشهور ڪلچر ۾== ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|ٻاڦ وارو ريلوي انجڻ}} {{Library resources box}} * [https://www.bbc.co.uk/archive/steamtrains/index.shtml TV and Radio programmes from the BBC archives celebrating steam trains] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190430101606/http://www.bbc.co.uk/archive/steamtrains/index.shtml |date=2019-04-30 }} * [http://www.steamlocomotive.com/ Database of surviving steam locomotives in North America] * [http://www.heritagerailways.com/ UK heritage railways and preserved locomotives database] * [http://www.advanced-steam.org/ Advanced Steam Traction Trust] * [https://www.railwayphotography.co.uk/mainline-steam-trains/ UK Steam Train Photos]{{مئل ڳنڍڻو|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Steam Locomotive}} [[زمرو:ٻاڦ وارو ريلوي انجن]] [[زمرو:ٻاڦ وارو انجن]] [[زمرو:حرارتي انجن]] [[زمرو:ٻاڦ واري گاڏيون]] [[زمرو:برطانوي ايجادون]] [[زمرو:ٻاهرين ساڙ وارو انجڻ]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] lbxc3h348qcuso2f3ow4kx19nxqc0bl 0 80685 414580 407648 2026-09-23T08:33:55Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414580 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون|مھينو مارچ ۲۰۲۶}} '''چانڪيا''' (ISO: Cāṇakya, تلفظ: ⓘ؛ 375–283 ق.م) هڪ قديم ڀارتي دانشور هو، جيڪو استاد، مصنف، حڪمت عملي جو ماهر، فلسفي، معاشيات دان، قانوندان ۽ [[سياستدان]] طور سرگرم رهيو. هن کي روايتي طور تي '''ڪوٽليا''' يا '''وشنوگپت''' سڏيو ويندو آهي، جنهن قديم ڀارتي سياسي ڪتاب [[ارٿ شاستر]] لکيو، جيڪو تقريباً چوٿين صدي ق.م کان ٽين صدي عيسوي جي وچ ۾ لکيو ويو. چانڪيا کي ڀارت ۾ سياسي سائنس ۽ معاشيات جو باني سمجهيو ويندو آهي، ۽ هن جو ڪم ڪلاسيڪي معاشيات جو اهم پيش رو آهي. هن جا لکيل ڪتاب گپت سلطنت جي آخر ۾ ڇهين صدي عيسوي ۾ وڃائجي ويا ۽ 20هين صدي جي شروعات ۾ ٻيهر دريافت ٿيا. تقريباً 321 ق.م ۾، چانڪيا پهرين موريا حڪمران چندرگپت جي اقتدار حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڪئي، ۽ هن کي موريا سلطنت قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪرڻ جو ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو. چانڪيا چندرگپت موريا ۽ ان جي پٽ بندوسار جي چيف صلاحڪار ۽ وزيراعظم طور خدمتون انجام ڏنيون. {{Infobox person | name = چانڪيا (چاڻڪيه) | image = Chanakya artistic depiction.jpg | caption = چانڪيا جيئن [[آر. شامساسٽري]] جي 1915ع واري ترجمي ''[[ارٿ شاستر]]'' جي سرورق تي ڏيکاريل آهي | birth_place = چانڪه ڳوٺ، گولا علائقو، [[ڏکڻ هندستان]] (جين روايتون){{sfn|Trautmann|1971|p=21}}<br />يا [[تڪششيلا]] (ٻڌ روايتون){{sfn|Trautmann|1971|p=12}} | death_place = [[پاٽليپتر]]، [[موريا سلطنت]] | occupation = [[سياسي صلاحڪار]]، [[وزيراعظم]] | era = چوٿين صدي ق م – ٽئين صدي ق م | known_for = [[موريا سلطنت]] جي قيام ۾ نمايان ڪردار | succession = | relatives = چانڪه (والد) }} '''چانڪيا''' ('''چاڻڪيہ''') ([[آءِ ايس او 15919]]: ''{{IAST|Cāṇakya}}'', चाणक्य، {{pronunciation|Chanakya.ogg}})، ڏند ڪٿائي روايتن موجب {{efn-la|name="Trautman_1971_semi-legendary"}} جيڪي چوٿين کان يارهين صدي عيسويءَ تائين مختلف روايتن ۾ محفوظ رهيون، هڪ [[برهمڻ]] هو جنهن پهرئين موريا شهنشاهه [[چندرگپت موريا|چندرگپت]] کي اقتدار حاصل ڪرڻ ۽ [[موريا سلطنت]] قائم ڪرڻ ۾ مدد ڏني۔ انهن بيانن موجب چانڪيا، چندرگپت موريا ۽ سندس پٽ [[بندوسار]] ٻنهي جو مکيه صلاحڪار ۽ وزيراعظم رهيو.<ref>{{Cite web|date=2020-08-20|title=Mauryan Empire|url=https://education.nationalgeographic.org/resource/mauryan-empire|access-date=2022-01-20|website=National Geographic Society|language=en}}</ref> روايتي طور تي چانڪيا کي '''ڪائوٽليا''' ۽ ساڳي طرح '''وشنوگپت''' سان پڻ سڃاتو ويو آهي، جيڪو قديم هندستاني سياسي ۽ معاشي تصنيف ''[[ارٿ شاستر]]'' جو مصنف سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Mabbett">{{cite journal |last1=Mabbett |first1=I. W. |title=The Date of the Arthaśāstra |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_april-june-1964_84_2/page/162 |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=84 |issue=2 |pages=162–169 |issn=0003-0279 |doi=10.2307/597102 |jstor=597102 |year=1964 |publisher=American Oriental Society }}</ref> هاڻي گهڻي امڪان سان اهو خيال ڪيو وڃي ٿو ته ''ارٿ شاستر'' موريا دور کان ڪيتريون صديون پوءِ، عيسوي دور جي ابتدائي صدين ۾، ڪيترن ليکڪن پاران ترتيب ڏنو ويو هو؛ چانڪيا سان ان جي نسبت شايد ڪتاب کي وقار بخشڻ لاءِ ڪئي وئي هئي۔{{sfn|Olivelle|2013|loc=Introduction}}<ref>{{cite book|title=Transaction and Hierarchy|date = 9 August 2017|url=https://books.google.com/books?id=AOsrDwAAQBAJ|page=56|publisher=Routledge|isbn=978-1351393966}}</ref>{{efn-la|name="date_authorship"}} ==چانڪيا–چندرگپت ڪٿا (ڏند ڪٿا)== [[File:Nanda Empire, c.325 BCE.png|thumb|کاٻو|ڌنا نند جي سلطنت، {{circa|323 BCE}}]] چاڻڪيا بابت ڪا مستند تاريخي ڄاڻ دستياب نه آهي: هن بابت بيان ڏند ڪٿائن مان ملن ٿا۔{{efn-la|name="Trautman_1971_semi-legendary"}} [[ٿامس ٽراٽمين]] قديم چانڪيا–چندرگپت ڪٿا جون چار الڳ روايتون بيان ڪري ٿو:<ref name="Namita2008">{{cite book |author=Namita Sanjay Sugandhi |title=Between the Patterns of History: Rethinking Mauryan Imperial Interaction in the Southern Deccan |url=https://www.academia.edu/1956032 |access-date=2024-12-09 |year=2008 |isbn=978-0-549-74441-2 |pages=88–89 }}</ref> * ٻڌ روايت: ''[[مهاونسا]]'' (5هين–6هين صدي عيسوي) ۽ ان تي شرح ''وامساتٿاپڪاسني'' (پالي ٻولي) * جين روايت: ''[[پريششتپروَن]]'' (12هين صدي عيسوي) [[هيماچندر]] طرفان، جيڪا پهرين کان اٺين صدي عيسويءَ جي ماخذن تي ٻڌل آهي * ڪشميري روايت: ''[[ڪٿاسريت ساگر]]'' (11هين صدي عيسوي) سومديو طرفان، ۽ ''بريهت ڪٿا منجري'' ڪشيمندر طرفان * [[وشاڪهادت]] جي روايت: ''[[مدراراکشس]]'' (4هين–8هين صدي عيسوي)، سنسڪرت ناٽڪ؛ گهڻو ڪري افسانوي{{sfn|Trautmann|1971|p=43}} چارئي روايتن ۾ چانڪيا پاڻ کي نند بادشاهه کان بي عزت محسوس ڪري ٿو ۽ کيس تباهه ڪرڻ جو قسم کڻي ٿو۔ نند کي تخت تان هٽائڻ کان پوءِ، هو چندرگپت کي نئون بادشاهه بڻائي ٿو۔ === ٻڌ روايت (5هين–6هين صدي عيسوي) === ====ماخذ==== چانڪيا ۽ چندرگپت جي ڏند ڪٿا پالي ٻوليءَ جي ٻڌ تواريخن ۾ تفصيل سان بيان ٿيل آهي، جيڪي [[سري لنڪا]] ۾ محفوظ رهيون۔ قديم ترين تواريخ ''[[ديپاونسا]]'' ۾ هن ڪٿا جو ذڪر ناهي۔{{sfn|Trautmann|1971|p=11}} سڀ کان پراڻو ٻڌ ماخذ جيڪو هن ڪٿا جو ذڪر ڪري ٿو، اهو ''[[مهاونسا]]'' آهي، جيڪو عام طور پنجين ۽ ڇهين صدي عيسويءَ جي وچ وارو سمجهيو وڃي ٿو۔ ''وامساتٿاپڪاسني'' (جنهن کي ''مهاونسا ٽيڪا'' به سڏيو وڃي ٿو)، ''مهاونسا'' تي هڪ شرح آهي، جيڪا ڪٿا بابت وڌيڪ تفصيل مهيا ڪري ٿي۔ ان جو مصنف نامعلوم آهي، ۽ ان جي تاريخ ڇهين کان تيرهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ ڏني وڃي ٿي۔{{sfn|Trautmann|1971|p=16}} ٻيا ڪجهه متن به اضافي تفصيل مهيا ڪن ٿا؛ مثال طور ''[[مها بودهي ونسا]]'' ۽ ''[[اٽٺڪٿا]]'' انهن نَو نند بادشاهن جا نالا ڏين ٿا جيڪي چندرگپت کان اڳ حڪمران هئا۔{{sfn|Trautmann|1971|p=11}}{{sfn|Trautmann|1971|pp=18}} ====بيان==== ٻڌ ڏند ڪٿا موجب، [[نند گهراڻو|نند شهنشاهه]] جيڪي چندرگپت کان اڳ هئا، اڳ ۾ ڦورن مان حڪمران بڻيا هئا۔{{sfn|Trautmann|1971|p=11}} چانڪيا (''مهاونسا'' ۾ IAST: Cāṇakka) تڪاسِلا ([[تڪششيلا]]) جو هڪ [[برهمڻ]] هو۔ هو ٽنهي [[ويد]]ن ۽ سياست ۾ ماهر هو۔ هو ڪُتي جهڙن ڏندن سان ڄائو هو، جيڪي بادشاهيءَ جي نشاني سمجهيا ويندا هئا۔ سندس ماءُ ڊڄي ٿي ته هو بادشاهه بڻجي کيس وساري ڇڏيندو۔{{sfn|Trautmann|1971|p=12}} کيس راضي ڪرڻ لاءِ چانڪيا پنهنجا ڏند ٽوڙي ڇڏيا۔{{sfn|Trautmann|1971|p=13}} چانڪيا جو چهرو بدصورت هو، ٽٽل ڏند ۽ وڪريل پير هن جي شڪل کي وڌيڪ نمايان بڻائيندا هئا۔ هڪ ڏينهن شهنشاهه [[ڌنا نند]] برهمڻن لاءِ دان جي تقريب رکي۔ چانڪيا پوپھپورا ([[پشپپورا]]) ويو۔ شهنشاهه هن جي صورت ڏسي کيس مجلس مان ڪڍڻ جو حڪم ڏنو۔ چانڪيا ڪاوڙ ۾ پنهنجو [[جنيو]] ٽوڙي شهنشاهه کي لعنت ڏني۔ شهنشاهه کيس گرفتار ڪرڻ جو حڪم ڏنو، پر چانڪيا هڪ [[آجيوڪ]] جي روپ ۾ ڀڄي نڪتو۔{{sfn|Trautmann|1971|p=13}} هو ڌنانند جي پٽ پبتا سان دوستي ڪري کيس تخت سنڀالڻ لاءِ اڀاريو۔ شهزادي طرفان ڏنل [[مُهر]] جي مدد سان هو ڳجهي دروازي مان محل مان نڪري ويو۔{{sfn|Trautmann|1971|p=13}} چانڪيا [[وندهيا جبلن]] جي ٻيلي ۾ ويو، جتي هن ڳجهي طريقي سان هڪ سڪو اٺ سڪن ۾ تبديل ڪري 800 ملين سون جا سڪا (''[[ڪرشيپڻا|ڪهپڻا]]'') تيار ڪيا۔ پوءِ هن ڌنا نند جي جاءِ تي مناسب ماڻهو ڳولڻ شروع ڪيو۔ هڪ ڏينهن هن ٻارن کي راند ڪندي ڏٺو، جتي نوجوان چندرگپت (''مهاونسا'' ۾ چنداگتّا) بادشاهه بڻيل هو۔ هو ڦورن کي سزا ڏئي پوءِ معجزاتي نموني سندن عضوا ٻيهر جوڙي ڇڏيندو هو۔ چندرگپت اصل ۾ شاهوڪار خاندان مان هو، پر سندس پيءُ هڪ غاصب هٿان قتل ٿيو ۽ [[ديوتا]]ن سندس ماءُ کي مجبور ڪيو ته کيس ڇڏي ڏئي۔ چانڪيا هن جي صلاحيتن کان متاثر ٿيو ۽ هزار سون جا سڪا ڏئي کيس پاڻ سان وٺي ويو۔{{sfn|Trautmann|1971|p=14}} (باقي بيان اصل ترتيب موجب جاري رکيو ويو آهي، جيئن ٻڌ روايت ۾ بيان ٿيل آهي، جنهن ۾ نند جي شڪست، پاٽليپتر تي قبضي، بندوسار جي پيدائش، ۽ پوءِ چانڪيا جي انجام بابت مختلف روايتون شامل آهن۔) === جين روايت (12هين صدي عيسوي، پهرين–اٺين صدي عيسوي ماخذن تي ٻڌل) === ====ماخذ==== چندرگپت–چانڪيا ڪٿا [[شويتامبر]] جين مت جي ڪيترين ئي شرحُن ۾ ملي ٿي۔ سڀ کان مشهور نسخو ''ستهويراولي چرت'' يا ''پريششت پروَن'' ۾ آهي، جيڪو 12هين صديءَ جي ليکڪ [[هيماچندر]] لکيو۔{{sfn|Trautmann|1971|p=21}} هيماچندر جو بيان پراڪرت ''ڪٿانڪ'' ادب تي ٻڌل آهي، جيڪو پهرين کان اٺين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ ترتيب ڏنو ويو۔{{sfn|Trautmann|1971|p=29}} ====بيان==== جين روايت موجب، چانڪيا ٻن جين گِرهاستن (''[[شراوڪ]]'')، چانن ۽ چانيشوريءَ جو پٽ هو۔ سندس ڄمڻ جو هنڌ گولا [[وشيه]] جو چانڪه ڳوٺ هو۔{{sfn|Trautmann|1971|p=21}} هيماچندر کيس [[دراوڙ]] (ڊراملا) سڏي ٿو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو [[ڏکڻ هندستان]] جو رهواسي هو۔<ref>{{cite book|author=Kallidaikurichi Aiyah Nilakanta Sastri|url=https://books.google.com/books?id=YoAwor58utYC&pg=PA148|title=Age of the Nandas and Mauryas|publisher=Motilal Banarsidass|year=1988|isbn=978-81-208-0466-1|page=148}}</ref> (جين بيان ۾ نند جي بي عزتي، چندرگپت جي ڳولا، پاروتڪ سان اتحاد، پاٽليپتر تي قبضو، بندوسار جي پيدائش، ۽ آخر ۾ چانڪيا جي ''[[سليخنا]]'' ذريعي وفات جو ذڪر شامل آهي۔) === ڪشميري روايت (۱۱هين صدي عيسوي) === ====ماخذ==== [[ڪشيميندر]] جو ''بريهت ڪٿا-منجري'' ۽ سومديو جو ''[[ڪٿا سريت ساگر]]'' ۱۱هين صدي عيسويءَ جا [[ڪشمير]]ي سنسڪرت ڏند ڪٿائن جا ٻه مجموعا آهن۔ ٻئي هاڻي گم ٿيل پراڪرت ٻوليءَ جي ''بريهت ڪٿا-سريت-ساگر'' تي ٻڌل آهن، جيڪو پاڻ هاڻي گم ٿيل [[پئيشاچي]] ٻوليءَ جي ''[[بريهت ڪٿا]]'' (ٽين صدي عيسويءَ کان اڳ) جو ماخوذ هو، جنهن کي ''[[گڻاڍيه]]'' سان منسوب ڪيو وڃي ٿو۔ انهن مجموعن ۾ چانڪيا–چندرگپت واري ڪٿا ۾ هڪ ٻيو ڪردار پڻ اچي ٿو، جنهن جو نالو شڪاتال آهي (IAST: Śakaṭāla)۔{{sfn|Trautmann|1971|p=31–33}} ====ڪشميري بيان==== ڪشميري روايت موجب ڪٿا هن ريت آهي: وراروچي (جنهن کي [[ڪاتياين]] سان سڃاتو وڃي ٿو)، اندرادتت ۽ ويادي—اهي ٽيئي [[رشي|سنت]] ورش جا شاگرد هئا۔ هڪ ڀيري پنهنجي [[گرو]] ورش جي طرفان، اهي [[ايوڌيا]] ڏانهن ويا ته شهنشاهه نند کان [[گروڏکشنا]] (گرو جي فيس) حاصل ڪن۔ جڏهن اهي نند سان ملڻ پهتا ته شهنشاهه وفات ڪري ويو۔ اندرادتت پنهنجي [[يوگ|يوگِي]] قوتن سان نند جي جسم ۾ داخل ٿيو ۽ وراروچي جي درخواست موجب ڏهه ملين سون جا [[دينار]] (سون جا سڪا) ڏنا۔ درٻار جي وزير شڪاتال سمجهي ويو ته ڇا ٿي رهيو آهي، تنهنڪري هن اندرادتت جي اصل جسم کي ساڙي ڇڏيو۔ پر جعلي شهنشاهه (يعني اندرادتت نند جي جسم ۾، جنهن کي يوگنند به سڏيو ويو) خلاف قدم کڻڻ کان اڳ ئي شهنشاهه شڪاتال کي گرفتار ڪرائي ڇڏيو۔ شڪاتال ۽ سندس سئو پٽ قيد ڪيا ويا ۽ کين اهڙو کاڌو ڏنو ويو جيڪو رڳو هڪ ڄڻي جي لاءِ ڪافي هو۔ شڪاتال جا سئو پٽ بک ۾ مري ويا، ته جيئن سندن پيءُ زنده رهي ۽ بدلو وٺي سگهي۔{{sfn|Trautmann|1971|p=31}} ان ئي دوران جعلي شهنشاهه وراروچي کي پنهنجو وزير مقرر ڪيو۔ جيئن جيئن شهنشاهه جو ڪردار وڌيڪ بگڙندو ويو، وراروچي بيزار ٿي ٻيلو وڃي سنياسي بڻجي ويٺو۔ پوءِ شڪاتال کي ٻيهر وزارت ملي، پر هو بدلي جي رٿا ٺاهيندو رهيو۔ هڪ ڏينهن شڪاتال کي چانڪيا مليو—هڪ [[برهمڻ]]، جيڪو پنهنجي رستي ۾ ايندڙ سڀ گاهه اُکوڙي رهيو هو، ڇاڪاڻ⁠ته گاهه جي هڪ تنڪي سندس پير چڀيو هو۔ شڪاتال سمجهي ويو ته اهڙو انتقامي ماڻهو جعلي شهنشاهه کي تباهه ڪرڻ لاءِ ڪم اچي سگهي ٿو۔ هن چانڪيا کي درٻار ۾ گهرايو ۽ واعدو ڪيو ته رسم واري عمل جي صدارت ڪرڻ عيوض کيس هڪ لک سون جا سڪا ڏيندو۔{{sfn|Trautmann|1971|p=31}} شڪاتال چانڪيا کي پنهنجي گهر ۾ رهائش ڏني ۽ وڏي عزت ڪئي۔ پر جڏهن چانڪيا درٻار ۾ پهتو ته شڪاتال هڪ ٻئي برهمڻ سوبندهو کي رسم جي صدارت لاءِ مقرر ڪرائي ڇڏيو۔ چانڪيا پاڻ کي بي عزت سمجهيو، پر شڪاتال ان بي عزتي جو الزام شهنشاهه تي وڌو۔ چانڪيا پوءِ پنهنجو چوٽي/چُٽو ([[شيکا]]) کولي ڇڏيو ۽ قسم کنيو ته جيستائين شهنشاهه تباهه نه ٿيندو، تيسين هو چوٽي ٻيهر نه ٻڌندو۔ شهنشاهه سندس گرفتاريءَ جو حڪم ڏنو، پر چانڪيا ڀڄي شڪاتال جي گهر پهتو۔ اتي شڪاتال جي مهيا ڪيل سامان سان هن جادوي رسم ڪئي، جنهن سبب شهنشاهه بيمار ٿي پيو۔ ستن ڏينهن کان پوءِ شهنشاهه تپ ۾ مري ويو۔{{sfn|Trautmann|1971|p=32}} ان کان پوءِ شڪاتال جعلي شهنشاهه جي پٽ هيرڻيه گپت کي قتل ڪرائي ڇڏيو۔ هن حقيقي شهنشاهه نند جي پٽ چندرگپت کي نئون شهنشاهه مقرر ڪيو (ڪشيميندر جي روايت ۾ نئون شهنشاهه مقرر ڪرڻ وارو چانڪيا آهي)۔ شڪاتال چانڪيا کي درٻار جو مُک پُجاري (''[[راج پوروهيت]]'') به بڻايو۔ بدلو پورو ٿيڻ کان پوءِ شڪاتال ٻيلو هليو ويو ۽ سنياسي بڻجي رهيو۔{{sfn|Trautmann|1971|p=32}} === مُدراراکشس روايت (۴هين–۸هين صدي عيسوي) === ====ماخذ==== ''[[مدراراکشس]]'' (“[[مهُر جو انگوزو|مهُر واري انگوزي]]” [[راڪشس (اماتيہ)|راڪشس]] جي) [[وشاڪهادت]] جو سنسڪرت ناٽڪ آهي۔ ان جي تاريخ يقيني ناهي، پر هن ۾ [[هُون]]ن جو ذڪر اچي ٿو، جن [[گُپت سلطنت]] واري دؤر ۾ اتر هندستان تي حملا ڪيا؛ تنهنڪري اهو ناٽڪ گپت دؤر کان اڳ لکيل ٿي نه ٿو سگهي۔{{sfn|Trautmann|1971|pp=41–43}} ان جي تاريخ ڪٿي ڪٿي چوٿين صديءَ جي پڇاڙي{{sfn|Varadpande|2005|p=223}} ۽ ڪٿي ڪٿي اٺين صديءَ تائين ڏني وئي آهي۔{{sfn|Upinder Singh|2016|p=30}} ''مدراراکشس'' واري ڪٿا ۾ اهڙا بيان به آهن جيڪي ٻين روايتن ۾ نه ملن ٿا؛ انهيءَ فرق سبب ٽراٽمين جو خيال آهي ته ان جو وڏو حصو افسانوي/ڏند ڪٿائي آهي ۽ تاريخي بنياد نٿو رکي۔{{sfn|Trautmann|1971|p=43}} ====مُدراراکشس جو بيان (۴هين–۸هين صدي عيسوي)==== ''مدراراکشس'' واري روايت موجب، شهنشاهه نند هڪ ڀيري چانڪيا کي “سلطنت جي پهرين سيٽ” تان هٽايو (شايد هن مان مراد درٻار مان ڪڍڻ آهي)۔ انهيءَ سبب چانڪيا قسم کنيو ته هو پنهنجي چوٽي (''[[شيکا]]'') تيسين نه ٻڌندو جيستائين نند جي مڪمل تباهي نه ٿي وڃي۔ چانڪيا نند کي تخت تان هٽائڻ ۽ ان جي بدران چندرگپت کي آڻڻ جو منصوبو ٺاهيو، جيڪو نند جو ننڍي راڻيءَ مان ڄاول پٽ هو۔ چانڪيا چندرگپت جو اتحاد هڪ طاقتور بادشاهه پروتيشور/پرووت (يا پرووتيشور) سان جوڙايو، ۽ ٻنهي حڪمرانن اهو طئي ڪيو ته نند کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ سندس علائقو پاڻ ۾ ورهائيندا۔ گڏيل فوج ۾ [[باهليڪ]]، [[ڪرات]]، [[پارسي]]، [[ڪامبوج]]، [[شاڪ]] ۽ [[ياون]] سپاهي شامل هئا۔ فوج [[پاٽليپتر]] (ڪوسومپورا) تي ڪاهه ڪئي ۽ نندن کي شڪست ڏني۔{{sfn|Trautmann|1971|pp=36–37}} ڪجهه عالمن وٽ پرووت کي [[پورس بادشاهه]] سان به سڃاتو ويو آهي۔{{sfn|Varadpande|2005|pp=227–230}} نند جو وزيراعظم [[راڪشس (اماتيہ)|راڪشس]] پاٽليپتر مان بچي ويو ۽ حمله آورن خلاف مزاحمت جاري رکي۔ هن چندرگپت کي قتل ڪرڻ لاءِ هڪ [[وشا ڪنيا]] (زهر واري ڇوڪري/قاتله) موڪلي۔ چانڪيا اها سازش ائين موڙي جو اها ڇوڪري پرووت کي ماري ڇڏي، ۽ الزام راڪشس تي اچي ويو۔ پر پرووت جي پٽ ملاياڪيتو کي پنهنجي پيءُ جي موت جي حقيقت معلوم ٿي ۽ هو راڪشس جي ڌر ڏانهن هليو ويو۔ چانڪيا جو جاسوس ڀگورايڻيه ملاياڪيتو سان گڏ رهيو، سندس دوست ٿيڻ جو ناٽڪ ڪندي۔{{sfn|Trautmann|1971|p=37}} راڪشس چندرگپت کي مارڻ جون رٿائون ڪندو رهيو، پر چانڪيا انهن سڀني کي ناڪام بڻايو۔ مثال طور، هڪ ڀيري راڪشس قاتلن کي سرنگهه وسيلي چندرگپت جي سمهڻ واري ڪمري تائين پهچائڻ جو بندوبست ڪيو؛ چانڪيا کي کين کاڌي جا ٽڪرا کڻندڙ ڪوڏين جي قطار مان خبر پئي، پوءِ هن قاتلن کي ساڙائي ماري ڇڏيو۔{{sfn|Trautmann|1971|p=38}} ان ئي دوران پرووت جو ڀاءُ وئيروڌڪه پنهنجي ڀاءُ جي سلطنت جو حڪمران بڻيو۔ چانڪيا کيس يقين ڏياريو ته راڪشس سندس ڀاءُ جي قتل جو ذميوار آهي، ۽ واعدو ڪيو ته نند جي سلطنت جو اڌ کيس ڏيندو۔ ڳجهي طرح چانڪيا وئيروڌڪه کي مروائڻ جي رٿا ٺاهي۔ هن کي خبر هئي ته پاٽليپتر جو مُک معمار راڪشس جو وفادار آهي؛ هن ان کان چندرگپت جي جلوس لاءِ هڪ [[فاتحانه محراب]] ٺهرائڻ لاءِ چيو۔ چانڪيا نجومي سبب ٻڌائي جلوس اڌ رات جو رکيائين، پر اصل مقصد اوندهه سبب گهٽ ڏيکاءُ هو۔ پوءِ هن وئيروڌڪه کي چندرگپت جي هاٿي تي اڳواڻي ڪرائي ۽ کيس چندرگپت جي محافظن سان گڏ رکيو۔ جيئن توقع هئي، راڪشس جي وفادارن محراب انهن تي ڪيرايو جن کي هو چندرگپت سمجهيا ٿي۔ وئيروڌڪه مري ويو ۽ ٻيهر الزام راڪشس تي اچي ويو۔{{sfn|Trautmann|1971|p=37}} ان کان پوءِ ملاياڪيتو ۽ راڪشس پنجن بادشاهن سان اتحاد ڪيو: ڪولوتا (ڪولو) جو چيراورمن، [[پارسي]] جو ميگهڪش، [[ملايا جبل]] جو نرسِمها، [[ڪشمير راڄ]] جو پشڪرڪش، ۽ [[سنڌو راڄ]] جو سنڌوسين۔ هن گڏيل فوج ۾ [[چيدي راڄ]]، [[گنڌارا]]، [[هُون]]، [[خاسا]]، [[مگڌ]]، [[شاڪ]] ۽ [[ياون]] علائقن جا سپاهي به شامل هئا۔{{sfn|Trautmann|1971|p=38}} پاٽليپتر ۾ چانڪيا جي هڪ ايجنٽ کيس ٻڌايو ته راڪشس جا ٽي وفادار اڃا راڄڌانيءَ ۾ موجود آهن: جين ڀيڪشو جيو-سدهي، ليکڪ شڪات-داسا، ۽ جواهري ڪاريگرن جي گِلڊ جو سردار چندن-داسا۔ انهن مان جيو-سدهي حقيقت ۾ چانڪيا جو جاسوس هو، پر ٻين جاسوسن کي به خبر نه هئي۔ چندن-داسا راڪشس جي زال کي پناهه ڏني هئي، جنهن اڻ ڄاڻائيءَ ۾ پنهنجي مڙس جو مهُر وارو انگوزو (''مدرا'') ڪيرائي ڇڏيو۔ چانڪيا جي ايجنٽ اهو انگوزو هٿ ڪري چانڪيا وٽ آندو۔ هن مهُر سان چانڪيا ملاياڪيتو ڏانهن خط موڪليو ته تنهنجا ساٿي دغاباز آهن، ۽ چندرگپت جي ڪجهه شهزادن کي به ملاياڪيتو ڏانهن ظاهري بغاوت لاءِ موڪليو۔ ان کان سواءِ، چانڪيا شڪات-داسا کي قتل ڪرائڻ جو حڪم ڏنو، پر پوءِ سيدهارٿڪ (چانڪيا جو جاسوس) کي چالاڪيءَ سان “بچائيندڙ” بڻايو، جيئن هو راڪشس وٽ پهچي وڃي۔{{sfn|Trautmann|1971|p=38}} جڏهن شڪات-داسا ۽ سيدهارٿڪ راڪشس وٽ پهتا ته سيدهارٿڪ مهُر وارو انگوزو ڏيکاريو ۽ چيو ته اهو چندن-داسا جي گهر مان مليو۔ ان جي انعام ۾ راڪشس کيس ڪجهه جواهر ڏنا، جيڪي ملاياڪيتو کيس تحفي طور ڏنا هئا۔ ٿوري دير کان پوءِ، چانڪيا جو ٻيو ايجنٽ، جواهريءَ جي ويس ۾، پرووت جا جواهر راڪشس کي وڪڻي آيو۔{{sfn|Trautmann|1971|p=39}} ٿوري عرصي بعد راڪشس پنهنجي جاسوسن کي موسيقارن جي ويس ۾ چندرگپت جي درٻار ڏانهن موڪليو۔ پر چانڪيا کي پنهنجي جاسوسن وسيلي سڀ ڄاڻ هئي؛ راڪشس جي جاسوسن آڏو چانڪيا ۽ چندرگپت ظاهري تڪرار جو ناٽڪ ڪيائون۔ چندرگپت چانڪيا کي برطرف ڪرڻ جو ڏيک ڏنو ۽ چيو ته راڪشس وڌيڪ سٺو وزير هوندو۔ ساڳئي وقت ملاياڪيتو جڏهن راڪشس جي گهر ڏانهن وڃي رهيو هو ته چانڪيا جي جاسوس ڀگورايڻيه سان ڳالهه ٻولهه ٿي، جنهن ملاياڪيتو کي راڪشس تي شڪ ۾ وجهي ڇڏيو—هن چيو ته راڪشس کي رڳو چانڪيا سان نفرت آهي، ۽ هو نند جي پٽ چندرگپت جي خدمت لاءِ تيار ٿي سگهي ٿو۔ پوءِ هڪ قاصد راڪشس وٽ آيو ۽ ٻڌايو ته چندرگپت چانڪيا کي ڪڍي راڪشس جي ساراهه ڪئي آهي؛ ان سان ملاياڪيتو جو شڪ وڌيڪ پڪو ٿي ويو۔{{sfn|Trautmann|1971|p=39}} ملاياڪيتو پوءِ راڪشس کان سواءِ پاٽليپتر تي حملو ڪرڻ جو فيصلو ڪيو۔ هن جين ڀيڪشو جيو-سدهي کان جلوس شروع ڪرڻ لاءِ سعد وقت پڇيو؛ جيو-سدهي، جيڪو چانڪيا جو جاسوس هو، کيس چيو ته فوراً روانو ٿي سگهي ٿو۔{{sfn|Trautmann|1971|p=39}} جيو-سدهي کيس اهو به يقين ڏياريو ته راڪشس سندس پيءُ جي موت جو ذميوار آهي، پر ڀگورايڻيه کيس راڪشس کي نقصان نه پهچائڻ لاءِ چيو۔ ٿوري دير پوءِ چانڪيا جو جاسوس سيدهارٿڪ پاڻ کي راڪشس جو ايجنٽ ڏيکاري، جعلي خط سميت پڪڙجڻ جو ناٽڪ ڪيو۔ هو راڪشس جا ڏنل جواهر پاتل هو، ۽ خط راڪشس جي مهُر سان بند هو۔ خط ۾ لکيل هو ته راڪشس رڳو چانڪيا کي وزيراعظم جي عهدي تان هٽائي پاڻ اهو عهدو وٺڻ چاهي ٿو، ۽ ملاياڪيتو جا پنج ساٿي زمين ۽ دولت جي عيوض چندرگپت ڏانهن وڃي سگهن ٿا۔ ملاياڪيتو غصي ۾ راڪشس کي گهرايو۔ راڪشس جڏهن آيو ته هو پرووت جا جواهر پاتل هو، جيڪي چانڪيا جي ايجنٽ کيس وڪڻيا هئا۔ جڏهن ملاياڪيتو اهي جواهر ڏٺا ته کيس يقين ٿي ويو ته واقعي سازش آهي، ۽ هن پنهنجي پنجن ساٿين کي بي رحميءَ سان قتل ڪرائي ڇڏيو۔{{sfn|Trautmann|1971|p=40}} باقي ساٿي، انهن پنجن جي قتل تي نفرت ڪندي، ملاياڪيتو کي ڇڏي ويا۔ راڪشس ڀڄي ويو، پر چانڪيا جا جاسوس کيس پيڇو ڪندا رهيا۔ چانڪيا جو هڪ جاسوس، چندن-داسا جي دوست جي روپ ۾، راڪشس سان رابطو ڪيو ۽ چيو ته چندن-داسا کي راڪشس جي ڪٽنب جي جاءِ نه ٻڌائڻ سبب قتل ڪيو پيو وڃي۔ اهو ٻڌي راڪشس پاٽليپتر ڏانهن موٽيو ته پاڻ کي حوالي ڪري ۽ چندن-داسا کي بچائي۔ جڏهن هو پهتو ته چانڪيا سندس وفاداريءَ تي خوش ٿي کيس معافي ڏني۔ راڪشس چندرگپت سان وفاداري جو عهد ڪيو ۽ وزيراعظم ٿيڻ تي راضي ٿيو، شرط اهو ته چندن-داسا آزاد ڪيو وڃي ۽ ملاياڪيتو کي به معافي ملي۔ پوءِ چانڪيا پنهنجو چوٽو ٻڌي ڇڏيو، مقصد حاصل ٿيڻ کان پوءِ گوشه نشين ٿي ويو۔{{sfn|Trautmann|1971|p=40}} == پسمنظر == === معلومات جا ذريعا === چانڪيا بابت تاريخي دستاويزي معلومات محدود آهي: جيڪو ڪجهہ ڄاڻايل آهي، اهو اڌ-افسانوي حوالن تان ملي ٿو. ٿامس ٽرائوٽمين چانڪيا-چندرگپت جي ڪهاڻي جا چار الڳ حوالا بيان ڪري ٿو: {| class="wikitable" |- ! ڪهاڻي جا نسخا !! مثالي متن |- | ٻُڌمت جو نسخو || مهاومس ۽ ان جي تشريح ومسٿاپڪاسني (پالي ٻولي) |- | جيني نسخو || پريششتا پروان، هيمچندر طرفان |- | ڪشميري نسخو || ڪٿاسرت ساگر، سومديو طرفان؛ برھت ڪٿا منجري، ڪشميندر طرفان |- | وشاکادت جو نسخو || مدرارڪشس، وشاکادت جو سنسڪرت ڊرامو |- |} انهن سڀني نسخن ۾، چانڪيا نندا بادشاھ پاران بي عزت ڪيل محسوس ڪري ٿو ۽ ان کي تباھ ڪرڻ جو عهد ڪري ٿو. نندا خاندان کي ختم ڪرڻ کان پوءِ، هو چندرگپت کي نئين بادشاھ طور مقرر ڪري ٿو. === ٻُڌمت جو نسخو === چانڪيا ۽ چندرگپت جي ڪهاڻي سري لنڪا جي پالي ٻوليءَ جي ٻُڌ تاريخن ۾ بيان ٿيل آهي. هي ڪهاڻي قديم ترين تاريخ ديپونس ۾ نہ ٿي ملي. مهاونس، جيڪو عام طور تي پنجين ۽ ڇهين صدي عيسوي جي وچ ۾ لکيو ويو، ان ڪهاڻي جو قديم ترين ذريعو آهي. ونسٿاپڪاسني (مهاونس ٽڪا طور پڻ مشهور) ان تي وڌيڪ تفصيل ڏئي ٿو. === جيني نسخو === چانڪيا-چندرگپت ڪهاڻي جيني متنن ۾ پڻ بيان ٿيل آهي، جنهن جو تفصيلي نسخو 12هين صديءَ جي هيمچندر جي لکڻي پريششتا پروان ۾ ملي ٿو. === ڪشميري نسخو === ڪشميري ادب ۾، برھت ڪٿا منجري ۽ ڪٿاسرت ساگر ۾ هي ڪهاڻي ملي ٿي، جيڪا پراڪرت ٻولي جي هاڻي وڃايل ڪتاب برھت ڪٿا تي ٻڌل آهي. === مدرارڪشس نسخو === مدرارڪشس وشاکادت طرفان لکيل هڪ سنسڪرت ڊرامو آهي، جنهن ۾ چانڪيا-چندرگپت جي ڪهاڻي جو الڳ بيان آهي. === ڪوٽليا يا وشنوگپت سان سڃاڻپ === ارٿ شاستر جي ليکڪ کي روايتي طور تي چانڪيا سان منصوب ڪيو ويو آهي. متن ۾ ليکڪ لاءِ "ڪوٽليا" جو نالو ڏنل آهي، جيڪو سندس گوتر (خاندان) جو نالو ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ هڪ آيت ۾ کيس "وشنوگپت" چيو ويو آهي. == ورثو == {{see also|:زمرو: چاڻڪيہ تي ڪتاب}} چانڪيا کي هندستان ۾ هڪ وڏو مفڪر ۽ سفير سمجهيو وڃي ٿو۔ ڪيترائي هندستاني قوم پرست هن کي انهن ابتدائي ماڻهن مان هڪ قرار ڏين ٿا، جن سڄي [[هندستاني برِصغير]] تي پکڙيل هڪ متحد هندستان جو تصور ڏنو۔ [[ڀارت جو قومي سلامتي صلاحڪار|ڀارت جي اڳوڻي قومي سلامتي صلاحڪار]] [[شِو شنڪر مينن]] چانڪيا جي ''[[ارٿشاستر]]'' جي ساراهه ڪئي ته ان ۾ طاقت بابت بيان نهايت صحيح ۽ زمانن کان آزاد انداز ۾ ڏنل آهن۔ وڌيڪ، هن حڪمتِ عملي وارن معاملن تي نظر وسيع ڪرڻ لاءِ هن ڪتاب جي مطالعي جي سفارش به ڪئي۔<ref name="India needs to develop its own doctrine for strategic autonomy: NSA">{{cite news|title=India needs to develop its own doctrine for strategic autonomy: NSA|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/india-needs-to-develop-its-own-doctrine-for-strategic-autonomy-nsa/articleshow/16868737.cms|access-date=18 October 2012|newspaper=The Economic Times|date=18 October 2012|agency=Press Trust of India|location=New Delhi}}</ref> === ڪوٽليا سان سڃاڻپ، ''ارٿشاستر'' جي ليکڪ طور === {{see also|Arthashastra#Authorship|l1=ارتھشاستر جي ليکڪيت}} {{Quote box |quote = ارٿشاستر رياستي تدبيرن بابت هڪ سنجيده دستور آهي—رياست ڪيئن هلائجي—هڪ اعليٰ مقصد جي شعور سان، پنهنجن حڪمن ۾ صاف ۽ سڌو، ۽ رياست هلائڻ جي عملي تجربي جو نتيجو۔ اهو رڳو معياري/ضابطي وارو متن نه، پر رياست هلائڻ جي هنر جو حقيقت پسند بيان آهي۔ |source = — [[شِو شنڪر مينن]]، [[ڀارت جو قومي سلامتي صلاحڪار|قومي سلامتي صلاحڪار]]<ref name="India needs to develop its own doctrine for strategic autonomy: NSA"/> |width = 25% }} روايتي طور چانڪيا سان ٻه ڪتاب منسوب ڪيا وڃن ٿا: ''[[ارٿشاستر]]'',<ref name="Shamasastry1905">{{cite book |title=Kautilya's Arthashastra |year=1905 |translator-last=Shamasastry|translator-first=R. |url=https://archive.org/details/Arthashastra_English_Translation |access-date=2020-08-23}}</ref> ۽ ''[[چانڪيا نيتي|چانڪيا نيتي]]'' (جنهن کي ''چانڪيا نيتي-شاستر'' به چيو وڃي ٿو)،<ref name="Miles1981">{{cite book |title=Sri Chanakya Niti-shastra; the Political Ethics of Chanakya Pandit Hardcover |year=1981 |translator-first=Miles |translator-last=Davis |translator-first2=V. Badarayana |translator-last2=Murthy |url=http://www.hinduism.co.za/chanakya.htm |access-date=2014-08-15 |publisher=Ram Kumar Press |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140716182652/http://www.hinduism.co.za/chanakya.htm |archive-date=16 July 2014}}</ref> جيڪا [[افورزم]]ن جو هڪ مجموعو آهي—چيو وڃي ٿو ته چانڪيا مختلف [[شاستر]]ن مان چونڊي ترتيب ڏنو۔<ref name="Miles1981"/> شروعاتي دؤر ۾ ئي چانڪيا ڏانهن ڪتاب منسوب ڪرڻ تي سوال اٿاريا ويا،{{sfn|Kane|1926|p=87}}{{efn-la|'''چانڪيا ڏانهن منسوب ڪرڻ تي شروعاتي اعتراض:'''<br>{{harvtxt|Kane|1926|p=87}}: "Keith [1916] and Winternitz hold that the extant Kautiliya is not the work of the Maurya minister."<br>* {{harvtxt|Bhandarkar|1926|p=67}}: "Soon after the Arthašāstra of Kautalya was published, it came to be more assiduously studied in Europe than even in India; and a view of diametrically opposite character was being formulated, namely, that the work belonged not to the fourth century B. C. but to the fourth century A. D. This is now the view which is generally held by European Sanskritists, and the late Sir Ramkrishna Bhandarkar iś perhaps the only Indian scholar who has expressed a similar opinion.opinion. The arguments on which this view is based were marshalled and enunciated by Prof. Jolly and Prof. Winternitz [1924], and were briefly indicated in a short but lucid note by Prof. Keith [1916]."}} ۽ ۱۹۶۵ع کان پوءِ جي جديد تحقيق چانڪيا ڏانهن اهڙي منسوبت کي رد ڪري ٿي،{{efn-la|name="date_authorship"|See [[Arthashastra#Authorship|Arthashastra, note on dating and authorship]]].}} ۽ ''ارتھشاستر'' کي ڪيترن اڳين متنن جي گڏيل ترتيب سمجهي ٿي، جيڪي مختلف ليکڪن لکيا؛ پوءِ انهن کي عيسوي دؤر جي شروعات جي لڳ ڀڳ هڪ نئين متن ۾ گڏ ڪيو ويو، ۽ پوءِ هن متن ۾ پهرين صدي عيسويءَ جي پڇاڙي يا ٻي صديءَ ۾ وڏي تدوين/واڌارو ٿيو۔{{sfn|Olivelle|2013|loc=Introduction}}{{sfn|McClish|2009}}{{sfn|McClish|2019}}{{sfn|Trautmann|2016}} [[پيٽرڪ اوليويل]] لکي ٿو ته متن جي سڀ کان پراڻي پرت، يعني “ڪوٽليا جا ماخذ”، ۱۵۰ ق.م کان ۵۰ عيسويءَ واري دؤر سان لاڳاپيل آهي۔ ان کان پوءِ “ڪوٽليا ريسينشن” وارو مرحلو—جنهن ۾ انهن ماخذن جا حصا گڏ ڪري نئون ''شاستر'' تيار ڪيو ويو—۵۰ کان ۱۲۵ عيسويءَ تائين تاريخ ڪري سگهجي ٿو۔ آخر ۾ “شاستريڪ تدوين” (يعني اڄ اسان وٽ موجود صورت) ۱۷۵ کان ۳۰۰ عيسويءَ جي دؤر سان منسوب ڪئي وڃي ٿي۔{{sfn|Olivelle|2013|loc=Introduction}} ''ارٿشاستر'' پنهنجي ليکڪ کي ڪوٽليا سڏيندي آهي، جيڪو هڪ [[گوتر]] يا ڪُلن جو نالو آهي—سواءِ هڪ شعر جي، جنهن ۾ کيس ذاتي نالي وشنوگپت سڏيو ويو آهي۔{{efn-la|{{harvtxt|Trautmann|1971|p=5}}: "the very last verse of the work [...] is the unique instance of the personal name Vishnugupta rather than the ''gotra'' name Kautilya in the ''Arthashastra''." According to Trautmann, Kauṭilya is presumably the name of the author's [[gotra]] (clan). {{harvtxt|Trautmann|1971|p=10}}: "while in his character as author of an ''Arthashastra'' he is generally referred to by his ''[[gotra]]'' name, Kautilya."}} سنسڪرت ادب جي سڀ کان پراڻن متنن مان، جنهن چانڪيا کي وشنوگپت سان کُلي طرح سڃاتو، ''[[پنچتنتر]]'' (ٻي صدي عيسوي) آهي۔<ref>Mabbett 1964: "References to the work in other Sanskrit literature attribute it variously to Vishnugupta, Chanakya and Kautilya. The same individual is meant in each case. The Panchatantra explicitly identifies Chanakya with Vishnugupta."</ref>{{request quotation|date=April 2019}} ڪ۔ سي۔ اوجھا جو خيال آهي ته وشنوگپت کي ڪوٽليا سان روايتي سڃاڻپ متن جي ايڊيٽر ۽ اصل واضع ڪندڙ جي گڊمڊ ٿيڻ سبب ٿي؛ هن جي نظر ۾ وشنوگپت ڪوٽليا جي اصل ڪم جو هڪ تدوين ڪندڙ هو۔<ref name="Mabbett"/> آر۔ پي۔ ڪانگلي، ۱۹۶۰ع واري ڏهاڪي ۾ لکندي، موريه دؤر جي وزيراعظم چانڪيا ڏانهن روايتي منسوبت کي قابلِ قبول سمجهيو، تنهنڪري ''ارتھشاستر'' کي موريه دؤر سان تاريخ ڏنائين۔{{sfn|Olivelle|2013|p=33}} پر ڪانگلي کان پوءِ واري تنقيدي تحقيق—مثلاً [[ٿامس ٽراٽمين]] ۽ [[پيٽرڪ اوليويل]]، [[ٿامس بَرو]] جي پيروي ڪندي—چانڪيا ۽ ڪوٽليا جي سڃاڻپ کي رد ڪري ٿي،{{efn-la|name="Trautman_1971_identification"}} ۽ ان کي [[گُپت سلطنت]] واري دؤر جي پوءِ واري ترقي قرار ڏئي ٿي۔ ٽراٽمين ٻڌائي ٿو ته چانڪيا بابت اڳين ماخذن مان ڪو به ماخذ ''ارٿشاستر'' جي ليکڪيت جو ذڪر نٿو ڪري،{{sfn|Olivelle|2013|p=33}} ۽ اوليويل نوٽ ڪري ٿو ته “چانڪيا” جو نالو متن ۾ مڪمل طور غير حاضر آهي۔{{sfn|Olivelle|2013|p=34}} سڃاڻپ ''ارتھشاستر'' جي آخري کان اڳ واري پيراگراف ۾ اچي ٿي، جتي “چانڪيا” جو نالو کڻي لکڻ کان سواءِ اهو چيو وڃي ٿو ته هي رسالو اُن شخص لکيو جنهن ملڪ کي [[نند سلطنت|نند بادشاهن]] کان بچايو۔{{sfn|Olivelle|2013|p=34, 36}} اهو ئي [[موريه سلطنت|موريه]] وزيراعظم چانڪيا آهي، جنهن نند گهراڻي کي ختم ڪرڻ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو۔ گُپت گهراڻي پاڻ کي موريه گهراڻي جا جائز وارث ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي—انهن “چندرگپت” ۽ “گپت” جهڙا نالا به اختيار ڪيا—۽ اهڙو ئي ربط ''مدرارڪشس'' ناٽڪ ۾ به ملي ٿو، جيڪو گُپتن جي زماني ۾ ترتيب ڏنو ويو۔{{sfn|Olivelle|2013|p=34}} هي شعر غالباً پوءِ جو داخل ڪيل اضافو آهي؛ ۽ اوليويل جي راءِ آهي ته اهو سياسي رسالي جي ليکڪ کي مشهور موريه وزيراعظم سان ملائڻ جي ڪوشش هئي۔{{sfn|Olivelle|2013|p=34-35}} تحقيقي حلقن ۾ چانڪيا ڏانهن جاري منسوبت لاءِ ڪيترائي سبب ڏنا وڃن ٿا؛ شروع کان ئي اها منسوبت “گهڻي حد تائين” روايت جي اثر هيٺ رهي آهي،{{sfn|McClish2009|p=4}} جنهن ڪري ڪيترن عالمن وٽ موريه دؤر واري تاريخ بندي اڳواٽ مفروضو بڻجي وئي۔{{sfn|Olivelle|2013}} هڪ سبب هندستاني قوم پرستن جو قبول عام آهي، جن هن متن کي “هندستان جي ماضي ۾ عملي ۽ سگهاري خودحڪمرانيءَ جي روايت” جي شاهدي سمجهيو۔{{sfn|McClish2009|p=3}} ٽراٽمين موجب، “قوم پرست خواهشون ڄڻ وڌيڪ مضبوط ٿي لڳيون جڏهن سخت مرڪزي سلطنتن ۽ مقامي سياسي نظرين جي اسڪولن جو وجود ڏيکاريو ويو۔”{{sfn|McClish2009|p=3}} وڌيڪ اهو به ته ڪوٽليا سان سڃاڻپ “ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين طاقتور گهراڻي: موريه سلطنت” سان هڪ سڌو جوڙ پيدا ڪيو؛{{sfn|McClish2009|p=3}} ۽ “هن دور بابت ماخذن جي شديد کوٽ سبب ڪيترن عالمن ۾ اهو لالچ پيدا ٿيو ته ''ارٿشاستر'' کي انهيءَ دور جو ذريعو بڻائجي، جيتوڻيڪ پٺڀرائيءَ وارو ثبوت گهٽ هو۔”{{sfn|McClish2009|p=4}} مِڪ ڪليش موجب، “اِنڊالاجسٽن جي اندر اهڙو ذريعو هٿ ڪرڻ جي خواهش متن جي تَرتيب وارين نتيجن تي مضبوط اثر وڌو۔”{{sfn|McClish2009|p=4}} ڪوٽليا جا ڪم ڇهين صدي عيسويءَ ۾ [[گُپت سلطنت]] جي پڇاڙيءَ وٽ گم ٿي ويا، ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ٻيهر سامهون آيا، جڏهن ''ارٿشاستر'' ۱۹۰۵ع ۾ لائبريرين [[آر۔ شمساشتري|رودرپٽنه شمساشتري]] کي هڪ اڻ فهرست ٿيل قديمي [[کجيءَ جي پنن جا مخطوطا|کجيءَ جي پنن وارن مخطوطن]] جي مجموعي ۾ مليو، جيڪو هڪ اڻڄاتل [[پنڊت]] طرفان [[اورينٽل ريسرچ انسٽيٽيوٽ، ميسور]] کي ڏنو ويو هو۔<ref>{{cite news|last1=Srinivasaraju|first1=Sugata|title=Year of the Guru|url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/year-of-the-guru/250522|access-date=17 March 2018|work=Outlook India|date=27 July 2009|archive-date=12 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121012211517/http://www.outlookindia.com/article.aspx?250522|url-status=dead}}</ref> هن متن ۾ [[پئسي واري پاليسي|مالي پاليسي]] ۽ [[محصولي پاليسي]]، [[مالي مدد|فلاح]]، [[بين الاقوامي لاڳاپا]] ۽ [[فوجي حڪمتِ عملي|جنگي حڪمتِ عملين]] تي تفصيلي بحث آهي۔ متن حڪمران جا فرض به بيان ڪري ٿو۔<ref>Paul Halsall. [https://resources.saylor.org/wwwresources/archived/site/wp-content/uploads/2012/06/ECON301-1.3.pdf Indian History Sourcebook: Kautilya: from the Arthashastra c. 250 BC] Retrieved 19 June 2012</ref>{{unreliable source?|date=March 2016}} ڪوٽليا جنگ لاءِ [[ڌرم-يُڌ]] (سڌي جنگ) کان سواءِ ٻيا اصطلاح به استعمال ڪري ٿو، جهڙوڪ [[ڪوٽا-يُڌ]] (ناانصاف جنگ)۔<ref>{{Cite web|title=Workshop on Kautilya: Creating Strategic Vocabulary|url=https://idsa.in/event/WorkshoponKautilyaCreatingStrategicVocabulary|url-status=live|access-date=2021-11-11|website=Manohar Parrikar Institute for Defence Studies and Analyses|archive-url=https://web.archive.org/web/20130329143043/http://www.idsa.in:80/event/WorkshoponKautilyaCreatingStrategicVocabulary |archive-date=29 March 2013 }}</ref> ڪوٽليا جي ڪم کي [[ڪلاسيڪي معاشيات]] جو هڪ اهم اڳواڻو پڻ سمجهيو وڃي ٿو۔<ref name="bss.sfsu.edu">Waldauer, C., Zahka, W.J. and Pal, S. 1996. [https://ideas.repec.org/a/dse/indecr/v35y1996i1p101-108.html Kauṭilya's Arthashastra: A neglected precursor to classical economics]. ''Indian Economic Review'', Vol. XXXI, No. 1, pp. 101–108.</ref><ref>Tisdell, C. 2003. [https://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:84337 A Western perspective of Kauṭilya's Arthashastra: does it provide a basis for economic science?] ''Economic Theory, Applications and Issues Working Paper No. 18''. Brisbane: School of Economics, The University of Queensland.</ref><ref>Sihag, B.S. 2007. Kauṭilya on institutions, governance, knowledge, ethics and prosperity. ''Humanomics'' 23 (1): 5–28.</ref> ۽ ڪوٽليا کي چانڪيا سان سڃاڻپ جي بنياد تي، ڪي۔ اين۔ جها چانڪيا کي ڀارت ۾ [[سياسي سائنس]] ۽ معاشيات جي ميدان جو اڳواڻ قرار ڏئي ٿو۔<ref>L. K. Jha, K. N. Jha (1998). "Chanakya: the pioneer economist of the world", ''International Journal of Social Economics'' '''25''' (2–4), p. 267–282.</ref> === نالا رکڻ === نئين دهلي ۾ سفارتي علائقي کي [[چانڪياپوري]] چانڪيا جي نالي تي رکيو ويو آهي۔ هن جي نالي سان منسوب ادارن ۾ [[ٽريننگ شپ چانڪيا]]، [[چانڪيا نيشنل لا يونيورسٽي]] ۽ چانڪيا انسٽيٽيوٽ آف پبلڪ ليڊرشپ شامل آهن۔ [[ميسور]] ۾ “چانڪيا سرڪل” به هن جي نالي تي آهي۔<ref>{{Cite book|url= https://books.google.com/books?id=5APECQAAQBAJ&pg=PA8 |title=Chanakya's Views on Administration |last=Yelegaonkar |first=Dr Shrikant |date=23 April 2015 |publisher=Lulu.com |isbn=978-1329082809 |pages=8 |language=en}}</ref>{{self-published inline|date=February 2020}} === عوامي ثقافت ۾ === ==== ناٽڪ ==== چانڪيا بابت ڏند ڪٿائن تي ڪيترن جديد روپن ۾ نيم افسانوي انداز سان سندس ڪهاڻي ٻڌائي وئي آهي۔ ''[[چندرگپت (ناٽڪ)|چندرگپت]]'' (۱۹۱۱) ۾—[[دويجندرلال راءِ]] جي ناٽڪ ۾—نند بادشاهه پنهنجي سڳي/اڌ ڀاءُ چندرگپت کي جلاوطن ڪري ٿو، جيڪو پوءِ [[سڪندر اعظم]] جي فوج ۾ شامل ٿئي ٿو۔ پوءِ چانڪيا ۽ ڪاتياين (مگڌ جو اڳوڻو وزيراعظم) جي مدد سان چندرگپت نند کي شڪست ڏئي ٿو، ۽ چانڪيا نند کي قتل ڪرائي ٿو۔<ref name= sourcessukumar>{{cite book |last1=Ray |first1= Dwijendralal |editor1-first=Sukumar |editor1-last=Bandyopadhyay |title=Dwijendralaler Chandragupta |trans-title=Chandragupta by Dwindralal |edition=4th |year=1969 |publisher=Modern Book Agency |location=[[Kolkata]] |language=bn |pages=Preface–10–14 |trans-chapter=Preface: Historic References |chapter=Bhumika: Aitihasikata }}</ref> ==== فلم ۽ ٽيليويزن ==== * چانڪيا ۽ چندرگپت جي ڪهاڻي ۱۹۷۷ع جي تيلگو فلم ''[[چانڪيا چندرگپت]]'' ۾ ڏيکاري وئي۔ [[اڪڪينيڻي ناگيشور راؤ]] چانڪيا جو ڪردار ادا ڪيو ۽ [[اين۔ ٽي۔ رام راؤ]] چندرگپت جو ڪردار نڀايو۔<ref>{{Citation|title=Chanakya Chandragupta (1977)|date=25 August 1977|url=https://www.imdb.com/title/tt0259242/|access-date=2017-05-24}}</ref> * ۱۹۹۱ع جي ٽي وي سيريز ''[[چانڪيا (ٽي وي سيريز)|چانڪيا]]'' چانڪيا جي حياتي ۽ زماني جو هڪ نمايان بيان آهي، جيڪو ''مدراراڪشس'' تي ٻڌل آهي۔ عنواني ڪردار [[چندرپراڪاش دوي ويدي]] ادا ڪيو۔ * ''[[چندرگپت موريه (۲۰۱۱ ٽي وي سيريز)|چندرگپت موريه]]''—۲۰۱۱ع جي ٽي وي سيريز—[[اين ڊي ٽي وي اِميجِن]] تي نشر ٿي، ۽ چندرگپت موريه ۽ چانڪيا جي حياتيءَ تي حياتياتي سيريز آهي؛ ان جي پروڊڪشن [[ساگر آرٽس]] ڪئي۔ هن سيريز ۾ چانڪيا جو ڪردار [[منيش واڌوا]] ادا ڪيو۔ * ۲۰۱۵ع جي [[ڪَلرز ٽي وي]] ڊراما ''[[چڪروَرتِن اشوڪ سمرات]]'' ۾ چانڪيا، چندرگپت جي پٽ بندوسار جي زماني ۾ ڏيکاريل آهي۔ * ۲۰۱۷–۲۰۱۸ع جي تاريخي ڊراما ٽي وي سيريز ''[[پورس (ٽي وي سيريز)|پورس]]'' ۾ چانڪيا جو ڪردار [[چيتن پنڊت]] ۽ [[ترون کهنّا (ٽي وي اداڪار)|ترون کهنّا]] ادا ڪيو۔ * ۲۰۱۸–۲۰۱۹ع جي تاريخي ڊراما ٽي وي سيريز ''[[چندرگپت موريه (۲۰۱۸ ٽي وي سيريز)|چندرگپت موريه]]'' ۾ چانڪيا جو ڪردار [[ترون کهنّا (ٽي وي اداڪار)|ترون کهنّا]] ادا ڪيو۔ ==== ارٿشاستر ==== * اشوڪ آر۔ گاردے جو ڪتاب ''Chanakya on Management'' ۾ ''راج-نيتي'' بابت ۲۱۶ سُوتر شامل آهن؛ هر سُوتر جو ترجمو ۽ تشريح ڏنل آهي۔ * [[رتن لال باسو]] ۽ راجڪمار سين: ''Ancient Indian Economic Thought, Relevance for Today''، {{ISBN|81-316-0125-0}}، راوت پبليڪيشنز، نئين دهلي، ۲۰۰۸—هن ۾ ''ارٿشاستر'' ۾ بيان ٿيل معاشي تصورَ ۽ اڄ جي دنيا لاءِ انهن جي لاڳاپي تي بحث آهي۔ * ۲۰۰۹ع ۾ ڪيترن نامور ماهرن ڪوٽليا جي فڪر جا مختلف پاسا هڪ بين الاقوامي ڪانفرنس ۾ بحث هيٺ آندا، جيڪا [[اورينٽل ريسرچ انسٽيٽيوٽ، ميسور]] (ڀارت) ۾ ٿي—''ارٿشاستر'' جي مخطوطه جي ۱۹۰۵ع واري دريافت جي سؤ سالا تقريب ملهائڻ لاءِ، جيڪا [[آر۔ شمساشتري|آر۔ شمساشتري]] ڪئي هئي۔ ڪانفرنس جا گهڻا مقالا راجڪمار سين ۽ [[رتن لال باسو]] جي ايڊٽ ڪيل جلد ۾ گڏ ڪيا ويا۔<ref>Raj Kumar Sen & Ratan Lal Basu (eds): ''Economics in Arthashastra'', {{ISBN|81-7629-819-0}}, Deep& Deep Publications Pvt. Ltd., New Delhi, 2006</ref><ref name=outlook>{{cite news|last=Srinivasaraju |first=Sugata |title=Year of the Guru |url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?250522 |access-date=8 March 2012 |newspaper=Outlook India |date=27 July 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012211517/http://www.outlookindia.com/article.aspx?250522 |archive-date=12 October 2012 }}</ref> * {{cite book | author=Pavan Choudary | title=Chanakya's Political Wisdom | publisher=Wisdom Village Publications Division | isbn=978-81-906555-0-7| date=2 February 2009 | ref=none}}، چانڪيا بابت سياسي تبصرو۔ * {{citation | last= Sihag | first = Balbir Singh | title = Kautilya: The True Founder of Economics | year=2014 | publisher = Vitasta Publishing Pvt.Ltd | isbn = 978-81-925354-9-4 | ref=none}} * راڌا ڪرشنن پِلّئي چانڪيا بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا: :* "Chanakya in the Classroom: Life Lessons for Students"،<ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=Chanakya in the Classroom: Life Lessons for Students|url=https://rupapublications.co.in/books/chanakya-in-the-classroom-life-lessons-for-students/|access-date=2021-02-06|website=Rupa Publications|language=en-US}}</ref> :* "Chanakya Neeti: Strategies for Success"، "Chanakya in You"، "Chanakya and the Art of War"، "Corporate Chanakya"،<ref>{{Cite web|last=Sethi|first=Vinay|date=December 2015|title=Corporate Citizen|url=https://corporatecitizen.in/issue19/tete-a-tete-the-corporate-chanakya.html|access-date=2021-02-06|website=corporatecitizen.in}}</ref> :* "Corporate Chanakya on Management" ۽ "Corporate Chanakya on Leadership"۔<ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=Books - Radhakrishnan Pillai|url=https://www.crossword.in/books/search?q=Radhakrishnan%20Pillai|access-date=2021-02-06|website=www.crossword.in|language=en|archive-date=28 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170628113207/http://www.crossword.in/books/search?q=Radhakrishnan%20Pillai|url-status=dead}}</ref> == ماخذ == {{refbegin}} <!-- ب --> * {{cite journal | last =Bhandarkar | first =D. R. | year =1926 | title = ڪوٽليا جي تاريخ | journal =Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute | volume =7 | issue =1/2 | pages =65–84 | jstor =44082682 | url =https://www.jstor.org/stable/44082682}} <!-- ڪ --> * {{cite journal | last =Kane| first =P. V. |year =1926 | title = ڪوٽليا جي ارٿشاستر | journal =Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute | jstor =44082683 | url =https://www.jstor.org/stable/44082683}} <!-- م --> * {{cite book | last =McClish | first =Mark Richard | year =2009 | title = سياسي برهمڻ واد ۽ رياست: ارٿشاستر جي تَرتيب جي تاريخ | publisher =The University of Texas at Austin}} * {{cite book | last =McClish | first =Mark | year =2019 | title = ارٿشاستر جي تاريخ | publisher =Cambridge University Press}} <!-- * {{citation |last=Mookerji |first=Radha Kumud |author-link=Radha Kumud Mukherjee |title=Chandragupta Maurya and his times |url=https://books.google.com/books?id=i-y6ZUheQH8C |edition=4th |year=1988 |orig-year=first published in 1966 |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |isbn=81-208-0433-3 }} --> <!-- ا --> * {{citation | last=Olivelle | first = Patrick | author-link=Patrick Olivelle | title = بادشاهه، حڪمراني، ۽ قديم هندستان ۾ قانون: ڪوٽليا جو ارٿشاستر | year=2013 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford UK | isbn = 978-0199891825| url = https://books.google.com/books?id=6MlgU0oQb4sC|access-date=2016-02-20}} <!-- ر --> * {{citation |last=Rice |first=B. Lewis |author-link=B. Lewis Rice |url=https://books.google.com/books?id=EMUUAAAAYAAJ |title= ايپيگرافيئا ڪرناٽڪا |volume=II: Inscriptions and Sravana Belgola |publisher=Mysore Government Central Press |location=Bangalore |year=1889 }} <!-- س --> * {{citation |last=Singh |first=Upinder |author-link=Upinder Singh |title= قديم ۽ ابتدائي وچئين دور جي هندستان جي تاريخ: پٿر جي دؤر کان ٻارهين صديءَ تائين |url=https://books.google.com/books?id=Pq2iCwAAQBAJ |publisher=[[Pearson Education]] |year=2016 |isbn=978-93-325-6996-6 |ref={{sfnref|Upinder Singh|2016}} }} <!-- ٽ --> * {{citation |first=Thomas R. |last=Trautmann |author-link=Thomas Trautmann |title= ڪوٽليا ۽ ارٿشاستر: متن جي ليکڪيت ۽ ارتقا بابت شمارياتي جاچ |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.107863/page/n27/mode/2up |year=1971 |publisher=Brill }} * {{cite book | last =Trautmann | first =Thomas R. | year = 2016 | title = ارٿشاستر: دولت جو علم | publisher =Penguin UK}} <!-- و --> * {{citation |first=Manohar Laxman |last=Varadpande |title= هندستاني ٿييٽر جي تاريخ |url=https://books.google.com/books?id=fOZB7MbeMrAC&pg=PA223 |year=2005 |publisher=Abhinav |isbn=978-81-7017-430-1 }} {{refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{commons category|Chanakya}} {{Wiktionary|Chanakya}} {{wikiquote}} * [https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/kautilya-arthashastra ڪوٽليا ارٿشاستر] آر۔ شمساشتري جو انگريزي ترجمو 1956 (نظرثاني ٿيل ايڊيشن: IAST ڊائڪرٽڪس ۽ گڏيل گلاسري سان) * [https://web.archive.org/web/20140716182652/http://www.hinduism.co.za/chanakya.htm چانڪيا نيتي شاستر]: مائلز ڊيوس جو انگريزي ترجمو {{هندستاني فلسفو}} {{سياسي فلسفو}} {{Authority control}} [[زمرو:چانڪيا| ]] [[زمرو:چوٿين صدي قبل مسيح جا هندستاني فلسفي]] [[زمرو:هندو فلسفي ۽ عالمِ دين]] [[زمرو:موريا سلطنت جا ماڻهو]] [[زمرو:چوٿين صدي قبل مسيح جا هندو]] [[زمرو:ٽيڪسيلا تحصيل]] [[زمرو:چندرگپت موريا]] [[زمرو:ايشيائي ماڻهو جن جي وجود بابت اختلاف آهي]] ==== افسانو ==== * ''چاڻڪيہ'' (۲۰۰۱) — بي۔ ڪي۔ چتورويدي<ref name="BKChaturvedi2001">{{cite book | author=B. K. Chaturvedi | title=Chanakya | url=https://books.google.com/books?id=ArAaNTn7FwIC | access-date=2012-06-06 | year=2001 | publisher=Diamond Pocket Books | isbn=978-81-7182-143-3}}</ref> * ''[[Chanakya's Chant]]'' — [[اشوين سنگهي]] جو افسانوي ناول، جنهن ۾ قديم هندستان ۾ سياسي حڪمتِ عملي ساز طور چانڪيا جي زندگي بيان ٿيل آهي۔ ناول ٻه متوازي ڪهاڻيون ٻڌائي ٿو: پهرين چانڪيا ۽ سندس رٿائون جن سان هن چندرگپت موريه کي [[مگڌ]] جي تخت تي آندو؛ ٻي جديد زماني جي ڪردار گنگاساگر مشرا جي، جيڪو هڪ جھوپڙيءَ جي ٻار کي انڊيا جي وزيراعظم جي مقام تائين آڻڻ جو ارادو ڪري ٿو۔ * ''[[دي ايمپررس رڊلز]] (شھنشاھ جون ڳجھارتون)'' — ستيا رٿ نائڪ جو ناول، جنهن ۾ چانڪيا جي زندگيءَ جا مشهور قصا شامل آهن۔ * موريه سلطنت جي قيام ۾ ڪوٽليا جو ڪردار هڪ تاريخي/روحاني ناول ''ڪورٽيسن اينڊ دي ساڌو'' (درٻاري ۽ ساڌو) جو مرڪزي موضوع آهي، جنهن جو ليکڪ ميسور اين۔ پرڪاش آهي۔<ref>''The Courtesan and the Sadhu, A Novel about Maya, Dharma, and God'', October 2008, Dharma Vision, {{ISBN|978-0-9818237-0-6}}, {{LCCN|2008934274}}</ref> * ڀارت جي ثقافتي ورثي ۾ چانڪيا جي حصي (ڪناڊا ۾) بابت [[شتاواڌاني گنيش]] جو ڪم، عنوان Bharatada Samskrutige Chanakyana Kodugegalu۔<ref>{{cite web|url=http://www.spiritualbangalore.com/knowledge-center/audios/shatavadhani-dr-r-ganesh/bharatiya-samskrutige-chanakyana-kodugegalu-part-2-shatavadhani-dr-r-ganesh/ |title=Bharatiya Samskrutige Chanakyana Kodugegalu Part 1&nbsp;– Shatavadhani Dr.R.Ganesh&nbsp;— Spiritual Bangalore |work=spiritualbangalore.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140302045721/http://www.spiritualbangalore.com/knowledge-center/audios/shatavadhani-dr-r-ganesh/bharatiya-samskrutige-chanakyana-kodugegalu-part-2-shatavadhani-dr-r-ganesh/ |archive-date=2 March 2014 }}</ref> ==حوالا== {{حوالا|2}} 36ltzlnvetjiu5s7qohazm1jjmmwyt7 0 81129 414519 402709 2026-09-23T05:10:37Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414519 wikitext text/x-wiki {{Short description|1=Somalia Overview of and topical guide to Somaliland}} {{See also|Index of Somaliland-related articles}} <!--... Attention: THIS IS AN OUTLINE part of the set of 830+ outlines listed at [[Wikipedia:Contents/Outlines]]. Wikipedia outlines are a special type of list article. They make up one of Wikipedia's content navigation systems See [[Wikipedia: Outlines]] and [[Wikipedia:WikiProject Outlines]] for more details. Further improvements to this outline are on the way...--> {{multiple image | align = right | image1 = Flag of Somaliland.svg | width1 = 219 | alt1 = Right | caption1 = The [[flag of Somaliland]] | image2 = Emblem of Somaliland.svg | width2 = 110 | alt2 = Right | caption2 = The [[national emblem of Somaliland]] | footer = | direction = | total_width = }} [[Image:Somaliland (orthographic projection).svg|thumb|Map of [[Somaliland]]]] [[Image:Map of Somaliland.svg|thumb|An enlargeable map of [[Somaliland]]]] [[Image:Somaliland CIA map PL.jpg|thumb|An enlargeable map of [[Somaliland]]]] [[Image:Blank Somaliland Map.svg |thumb|نقشو جيڪا [[صوماليا|صوماليه]] ۾ [[صوماليا لينڊ|صومالي لينڊ]] جي دعوي واري علائقي جي حد کي ظاهر ڪندو آهي.]] هيٺ ڏنل خاڪو صومالي لينڊ جي هڪ جائزو ۽ موضوعي گائيڊ طور مهيا ڪيو ويو آهي: '''[[صوماليا لينڊ|صومالي لينڊ]]''' ([[صومالي ٻولي|صومالي]]؛ [[عربي ٻولي|عربي]]) هڪ بين الاقوامي طور تي غير تسليم ٿيل ملڪ آهي.<ref>{{Cite web|url=http://www.chr.up.ac.za/hr_docs/countries/docs/charterfeb04.pdf|title=The Transitional Federal Charter of the Somali Republic|date=2004-02-01|publisher=[[University of Pretoria]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20081218004011/http://www.chr.up.ac.za/hr_docs/countries/docs/charterfeb04.pdf|archive-date=2008-12-18|access-date=2010-02-02|url-status=dead}} "The Somali Republic shall have the following boundaries. (a) North; Gulf of Aden. (b) North West; Djibouti. (c) West; Ethiopia. (d) South south-west; Kenya. (e) East; Indian Ocean."</ref> صومالي لينڊ جي حڪومت هن علائقي کي برطانوي صومالي لينڊ جي حفاظت واري رياست (Protectorate) جي جانشين رياست سمجهي ٿي. جيڪا سال 1960ع ۾ ڪجهه ڏينهن لاءِ صومالي لينڊ جي رياست جي طور الگ وجود رکندي،<ref name="The New York Times3">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1960/06/26/archives/somaliland-marks-independence-after-73-years-of-british-rule.html|title=Somaliland Marks Independence After 73 Years of British Rule|date=1960-06-26|work=The New York Times|access-date=2008-06-20|page=6|format=fee required}}</ref><ref name="bbc.co.uk3">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-10740852|title=How Britain said farewell to its Empire|date=2010-07-23|work=BBC News}}</ref> ساڳئي هفتي تي صوماليه جي ٽرسٽ ٽيريٽري (اڳوڻي اطالوي صومالي لينڊ) سان متحد ٿي، هڪ متحد خودمختيار رياست، [[صوماليا|صومالي جمهوريه]] ٺاهي.<ref name="The New York Times">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1960/06/26/archives/somaliland-marks-independence-after-73-years-of-british-rule.html|title=Somaliland Marks Independence After 73 Years of British Rule|date=1960-06-26|work=The New York Times|access-date=2008-06-20|page=6|format=fee required}}</ref><ref name="bbc.co.uk">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-10740852|title=How Britain said farewell to its Empire|date=2010-07-23|work=BBC News}}</ref><ref name="Encybr">Encyclopædia Britannica, ''The New Encyclopædia Britannica'', (Encyclopædia Britannica: 2002), p.835</ref><ref name="buluugleey.com">{{cite web|url=http://www.buluugleey.com/warkiidanbe/Governance.htm |title=The dawn of the Somali nation-state in 1960 |publisher=Buluugleey.com |access-date=2009-02-25 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20090116055005/http://www.buluugleey.com/warkiidanbe/Governance.htm |archive-date=2009-01-16 }}</ref><ref name="Tmotss">{{cite web|url=http://www.strategypage.com/htmw/htwin/articles/20060809.aspx |title=The making of a Somalia state |publisher=Strategypage.com |date=2006-08-09 |access-date=2009-02-25}}</ref> {{multiple image | align = right | image1 = Flag of Somaliland.svg | width1 = 219 | alt1 = Right | caption1 = The [[flag of Somaliland]] | image2 = Emblem of Somaliland.svg | width2 = 110 | alt2 = Right | caption2 = The [[national emblem of Somaliland]] | footer = | direction = | total_width = }} [[Image:Somaliland (orthographic projection).svg|thumb|Map of [[Somaliland]]]] [[Image:Map of Somaliland.svg|thumb|An enlargeable map of [[Somaliland]]]] [[Image:Somaliland CIA map PL.jpg|thumb|An enlargeable map of [[Somaliland]]]] [[File:Somaliland regions.svg|thumb|left|330px|Map of Somaliland regions]] ==عام حوالا== * ملڪ جو عام نالو: صومالي لينڊ * ملڪ جو سرڪاري نالو: جمهوريه صومالي لينڊ * عام مقامي نالو: ** [[صومالي ٻولي|صومالي]]: صومالي لينڊ ** عربي: ارض الصومال * عام اختتامي نالو: * سرڪاري اختتامي نالو: * صفت: صومالي * نام: صومالي لينڊر * ISO ملڪ ڪوڊ: ** ISO علائقائي ڪوڊ: ** انٽرنيٽ ملڪ ڪوڊ: * مٿين سطح جو ڊومين: ڪو به نه ==صومالي لينڊ جي جاگرافي== ==صومالي لينڊ جي حڪومت ۽ سياست== ==صومالي لينڊ جي تاريخ== ==صومالي لينڊ جي ثقافت== ==صومالي لينڊ جي معيشت ۽ انفراسٽرڪچر== * صومالي لينڊ جي معيشت * صومالي لينڊ ۾ زراعت * صومالي لينڊ ۾ بينڪنگ * صومالي لينڊ جو بينڪ * صومالي لينڊ ۾ ڪميونيڪيشن * صومالي لينڊ ۾ انٽرنيٽ * صومالي لينڊ جون ڪمپنيون * ISO 4217: ڪو به نه * صومالي لينڊ جي اقتصادي تاريخ * صومالي لينڊ ۾ توانائي * صومالي لينڊ ۾ صحت جي سار سنڀال * صومالي لينڊ ۾ کان کني * صومالي لينڊ اسٽاڪ ايڪسچينج * صومالي لينڊ ۾ سياحت * صومالي لينڊ ۾ ٽيليڪميونيڪيشن * صومالي لينڊ ۾ ٽرانسپورٽ * صومالي لينڊ ۾ هوائي اڏا. * صومالي لينڊ ۾ تعليم * صومالي لينڊ ۾ يونيورسٽيون ==پڻ ڏسو== [[:باب:آفريڪا]] * [[آفريڪا جو خاڪو]] * [[صوماليا]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikiatlas|Somaliland}} * [https://www.govsomaliland.org/ Somaliland official website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251229033406/https://govsomaliland.org/ |date=2025-12-29 }} * [http://findarticles.com/p/articles/mi_m2242/is_1679_287/ai_n27865671?tag=artBody;col1 Democracy Comes of Age in Somaliland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081208223240/http://findarticles.com/p/articles/mi_m2242/is_1679_287/ai_n27865671?tag=artBody;col1 |date=2008-12-08 }} Contemporary Review, 2005, Stefan Simanowitz * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/country_profiles/3794847.stm Somaliland BBC Country Profile] * [http://www.bekkin.ru/eng/index.php?rub=16&art=254 Somaliland - Interest free but not yet Shari’ah-compliant economy] * [https://publications.parliament.uk/pa/cm200304/cmhansrd/vo040204/halltext/40204h03.htm United Kingdom parliamentary debate on recognition of Somaliland], February 4, 2004 led by [[Tony Worthington]] * [http://www.afrol.com/articles/10294 Somaliland recognition finds enhanced support] {{DEFAULTSORT:Somaliland}} [[زمرو:آفريڪا]] [[زمرو:صوماليا]] [[زمرو:صومالي لينڊ]] [[زمرو:ملڪن جا خاڪا]] [[زمرو:صومالي لينڊ سان لاڳاپيل فهرستون]] ==حوالا== {{حوالا}} tqfruukbc58kxz0gfn45xlzzlol85lv 0 81627 414585 407408 2026-09-23T09:01:53Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414585 wikitext text/x-wiki {{Short description|Austrian immunologist (1868–1943)}} {{Infobox scientist | name = ڪارل لينڊسٽينر<br>Karl Landsteiner | honorific_suffix = ForMemRS | image = Karl Landsteiner nobel.jpg | alt = | caption = | birth_date = {{Birth date|df=yes|1868|6|14|}} | birth_place = باڊين بائي وين، [[آسٽريا|آسٽريا-هنگري]] | death_date = {{death date and age|df=yes|1943|6|26|1868|6|14}} | death_place = [[نيو يارڪ شهر]]، [[گڏيل رياستون]] | citizenship = {{plainlist| * {{پرچم|آسٽريا}} * {{پرچم|آمريڪا}} (1929ع کانپوء)<ref> {{Cite journal|last1=Dorner|first1=Friedrich|last2=Schwarz|first2=Hans Peter|date=2003|title=Karl Landsteiner and his major contributions to haematology|url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-haematology_2003-05_121_4/page/556|journal=British Journal of Haematology|volume=121|issue=4 |pages=556–565|doi=10.1046/j.1365-2141.2003.04295.x |pmid=12752096 |s2cid=36393411 |doi-access=free}}</ref>}} | fields = * [[طب]] * [[وائرولاجي]] | alma_mater = ويانا يونيورسٽي (MD) 1891ع | workplaces = {{indented plainlist| * ويانا يونيورسٽي * طبي تحقيق لاء راڪفيلر انسٽيٽيوٽ}} | doctoral_advisor = | doctoral_students = | known_for = رت جي گروپن جي سرشتي جي تحقيق، رئسس (Rh Factor) جي دريافت، پوليو وائرس جي دريافت | awards = {{indented plainlist| * [[نوبل انعام|طب يا فزيالوجي ۾ نوبل انعام]] (1930) * ڪئميرون پرائز (1938) * لاسڪر ايوارڊ (1946) وفاتي کانپوء}} | footnotes = | signature = Karl Landsteiner signature.png }} '''ڪارل لينڊسٽينر''' (Karl Landstiener؛ 14 جون، 1868ع - 26 جون، 1943ع)، هڪ آسٽريائي-آمريڪي طب ۽ حياتيات جو ماهر ۽ اميونولوجسٽ هو.<ref>[https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/biography/Landsteiner.html "Karl Landsteiner", Jewish Virtual Library]</ref> هن پيشه وارانه موقعن لاءِ، پنهنجي خاندان سان گڏ سال 1923ع ۾ 55 سالن جي عمر ۾ نيويارڪ ڏانهن هجرت ڪئي ۽ راڪفيلر انسٽيٽيوٽ لاءِ ڪم ڪيو.<ref name="Nobel2">{{cite book|title=Nobel Lectures, Physiology or Medicine 1922–1941|date=1965|publisher=Elsevier Publishing Company|location=Amsterdam|chapter=Karl Landsteiner|access-date=12 June 2018|chapter-url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1930/landsteiner-bio.html}}</ref> هن سال 1901ع ۾ رت جي مکيه گروپن ۾ فرق ڪيو، رت ۾ ايگلوٽينن جي موجودگيءَ جي سڃاڻپ کان وٺي رت جي گروپن جي درجي بندي جو جديد نظام جوڙيو. سال 1937 ۾، اليگزينڊر ايس وينر سان گڏ، هن ريسس عنصر (Rhesus factor) جي نشاندهي ڪئي، اهڙيء طرح ڊاڪٽرن کي مريض جي زندگي کي خطري ۾ وڃي بغير رت جي منتقلي ڪرڻ جي قابل بڻائي. <!-- It is worth mentioning about the contribution of [[Jan Janský]] in this field who discovered four types of blood (I, II, II IV). --> هن سال 1909ع ۾ ڪونسٽنٽن ليوئڊيٽي ۽ ايرون پاپر سان گڏجي پوليو جو وائرس دريافت ڪيو. هن کي سال 1926ع ۾ ارونسن انعام مليو. سال 1930ع ۾ هن طب يا فزيالوجي جو نوبل انعام حاصل ڪيو . هن کي سال 1946ع ۾، انهن جي وفاتي کانپوء لاسڪر ايوارڊ سان نوازيو ويو. هن کي "رت جي منتقلي جي طب جو پيءُ" قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite book|title=Basic and Clinical Immunology by Names|last=Shurin|first=Michael R.|last2=Shurin|first2=Galina V.|last3=Shurin|first3=Ken M.|date=2022|publisher=Springer Nature|isbn=978-3-031-14528-5|page=83}}</ref><ref>{{cite journal|last=Wiener|first=A. S.|year=1968|title=Karl Landsteiner: Father of Blood Grouping and Immunochemistry|journal=Acta Geneticae Medicae et Gemellologiae|volume=17|issue=4|pages=641–646|doi=10.1017/s112096230001249x|pmid=4895093|doi-access=free}}</ref> ==پڻ ڏسو== [[:باب:طب ۽ صحت]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Karl Landsteiner}} * {{Nobelprize}} including the Nobel Lecture, 11 December 1930 ''On Individual Differences in Human Blood'' * [https://www.pathologysnt.com/menu/famous-scientists-eng/landsteiner-karl Karl Landsteiner]. Pathology SNT * [http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/landsteiner-karl.pdf Karl Landsteiner 1868—1943] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240117042534/https://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/landsteiner-karl.pdf |date=2024-01-17 }} A Biographical Memoir by Michael Heidelberger * [https://web.archive.org/web/20070311001529/http://www.laskerfoundation.org/awards/library/1946clinical.shtml 1946 Lasker award for clinical medicine] * [http://osulibrary.oregonstate.edu/specialcollections/coll/pauling/blood/people/landsteiner.html Key Participants: Karl Landsteiner] – ''It's in the Blood! A Documentary History of Linus Pauling, Hemoglobin, and Sickle Cell Anemia'' * [http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/landsteiner-karl.pdf National Academy of Sciences Biographical Memoir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240117042534/https://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/landsteiner-karl.pdf |date=2024-01-17 }} {{Nobel Prize in Physiology or Medicine|state=collapsed}} {{1930 Nobel Prize winners}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Landsteiner, Karl}} [[Category:1868 births]] [[Category:1943 deaths]] [[Category:Nobel laureates in Physiology or Medicine]] [[Category:Austrian Nobel laureates]] [[Category:Nobel laureates from Austria-Hungary]] [[Category:Austrian emigrants to the United States]] [[Category:Austrian Jews]] [[Category:Austrian pathologists]] [[Category:Jewish physicians]] [[Category:Jewish Nobel laureates]] [[Category:Austrian immunologists]] [[Category:Converts to Roman Catholicism from Judaism]] [[Category:Austrian Roman Catholics]] [[Category:Scientists from Baden bei Wien]] [[Category:People educated at Gymnasium Wasagasse]] [[Category:Recipients of the Lasker–DeBakey Clinical Medical Research Award]] [[Category:Members of the German National Academy of Sciences Leopoldina]] [[Category:Members of the United States National Academy of Sciences]] [[Category:Foreign members of the Royal Society]] [[Category:Expatriates from Austria-Hungary in Germany]] [[Category:Austrian expatriates in the Netherlands]] [[Category:Members of the American Philosophical Society]] [[Category:Pathologists from Austria-Hungary]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ماھر طب]] [[زمرو:نوبل انعام يافته]] [[زمرو:آمريڪي شخصيتون]] [[زمرو:1868ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1943ع جون فوتگيون]] [[زمرو:طب ۽ فزيالاجي ۾ نوبل انعام کٽيندڙ]] hmv7emb4t0tq3z8ke00zqsn1y02mg20 0 83267 414518 402708 2026-09-23T05:10:35Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414518 wikitext text/x-wiki {{Short description|1=Somalia Overview of and topical guide to Somaliland}} {{See also|Index of Somaliland-related articles}} <!--... Attention: THIS IS AN OUTLINE part of the set of 830+ outlines listed at [[Wikipedia:Contents/Outlines]]. Wikipedia outlines are a special type of list article. They make up one of Wikipedia's content navigation systems See [[Wikipedia: Outlines]] and [[Wikipedia:WikiProject Outlines]] for more details. Further improvements to this outline are on the way...--> {{multiple image | align = right | image1 = Flag of Somaliland.svg | width1 = 219 | alt1 = Right | caption1 = The [[flag of Somaliland]] | image2 = Emblem of Somaliland.svg | width2 = 110 | alt2 = Right | caption2 = The [[national emblem of Somaliland]] | footer = | direction = | total_width = }} [[Image:Somaliland (orthographic projection).svg|thumb|Map of [[Somaliland]]]] [[Image:Map of Somaliland.svg|thumb|An enlargeable map of [[Somaliland]]]] [[Image:Somaliland CIA map PL.jpg|thumb|An enlargeable map of [[Somaliland]]]] [[File:Somaliland regions.svg|thumb|left|330px|Map of Somaliland regions]] '''صومالي لينڊ''' (Somaliland) [[آفريڪي سڱ]] ۾ واقع هڪ بين الاقوامي طور تي اڻ ڄاتل (Unrecognised) ملڪ آھي ۽ [[هرگيسا|هرگيسا شھر]] راڄڌاني طور ڪم ڪندو آهي.<ref>{{Cite web|url=http://www.chr.up.ac.za/hr_docs/countries/docs/charterfeb04.pdf|title=The Transitional Federal Charter of the Somali Republic|date=2004-02-01|publisher=[[University of Pretoria]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20081218004011/http://www.chr.up.ac.za/hr_docs/countries/docs/charterfeb04.pdf|archive-date=2008-12-18|access-date=2010-02-02|url-status=dead}} "The Somali Republic shall have the following boundaries. (a) North; Gulf of Aden. (b) North West; Djibouti. (c) West; Ethiopia. (d) South south-west; Kenya. (e) East; Indian Ocean."</ref> صومالي لينڊ جي حڪومت ان علائقي کي برٽش صومالي لينڊ جي محافظ رياست جي جانشين رياست جي حيثيت سان سمجهي ٿي، جيڪا 1960ع ۾ ڪجهه ڏينهن لاءِ صومالي لينڊ جي رياست طور آزاد ٿي هئي، <ref name="The New York Times2">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1960/06/26/archives/somaliland-marks-independence-after-73-years-of-british-rule.html|title=Somaliland Marks Independence After 73 Years of British Rule|date=1960-06-26|work=The New York Times|access-date=2008-06-20|page=6|format=fee required}}</ref><ref name="bbc.co.uk2">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-10740852|title=How Britain said farewell to its Empire|date=2010-07-23|work=BBC News}}</ref> ان کان اڳ انھي هفتي، رضاڪارانه طور تي، صومالي جمهوريه ٺاهڻ لاء، [[صوماليا]] (اڳوڻي اطالوي صومالي لينڊ) جي اعتماد واري علائقي سان اتحاد ڪيو.<ref name="The New York Times">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1960/06/26/archives/somaliland-marks-independence-after-73-years-of-british-rule.html|title=Somaliland Marks Independence After 73 Years of British Rule|date=1960-06-26|work=The New York Times|access-date=2008-06-20|page=6|format=fee required}}</ref><ref name="bbc.co.uk">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-10740852|title=How Britain said farewell to its Empire|date=2010-07-23|work=BBC News}}</ref><ref name="Encybr">Encyclopædia Britannica, ''The New Encyclopædia Britannica'', (Encyclopædia Britannica: 2002), p.835</ref><ref name="buluugleey.com">{{cite web|url=http://www.buluugleey.com/warkiidanbe/Governance.htm |title=The dawn of the Somali nation-state in 1960 |publisher=Buluugleey.com |access-date=2009-02-25 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20090116055005/http://www.buluugleey.com/warkiidanbe/Governance.htm |archive-date=2009-01-16 }}</ref><ref name="Tmotss">{{cite web|url=http://www.strategypage.com/htmw/htwin/articles/20060809.aspx |title=The making of a Somalia state |publisher=Strategypage.com |date=2006-08-09 |access-date=2009-02-25}}</ref> ==عام حوالو== ==صومالي لينڊ جي جاگرافي== ==صومالي لينڊ جي حڪومت ۽ سياست== ==صومالي لينڊ جي تاريخ== ==صومالي لينڊ جي ثقافت== ==صومالي لينڊ جي معيشت ۽ انفراسٽرڪچر== ==صومالي لينڊ ۾ تعليم== == پڻ ڏسو== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikiatlas|Somaliland}} * [https://www.govsomaliland.org/ Somaliland official website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251229033406/https://govsomaliland.org/ |date=2025-12-29 }} * [http://findarticles.com/p/articles/mi_m2242/is_1679_287/ai_n27865671?tag=artBody;col1 Democracy Comes of Age in Somaliland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081208223240/http://findarticles.com/p/articles/mi_m2242/is_1679_287/ai_n27865671?tag=artBody;col1 |date=2008-12-08 }} Contemporary Review, 2005, Stefan Simanowitz * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/country_profiles/3794847.stm Somaliland BBC Country Profile] * [http://www.bekkin.ru/eng/index.php?rub=16&art=254 Somaliland - Interest free but not yet Shari’ah-compliant economy] * [https://publications.parliament.uk/pa/cm200304/cmhansrd/vo040204/halltext/40204h03.htm United Kingdom parliamentary debate on recognition of Somaliland], February 4, 2004 led by [[Tony Worthington]] * [http://www.afrol.com/articles/10294 Somaliland recognition finds enhanced support] {{DEFAULTSORT:Somaliland}} [[زمرو:صومالي لينڊ]] [[زمرو:اوڀر آفريڪا]] [[زمرو:تڪراري علائقا]] [[زمرو:آفريڪا ۾ تڪراري علائقا]] [[زمرو:1991 ۾ ٺاهيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:عربي ٻولي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] ==حوالا== {{حوالا}} k8b4cnq2ufjjecm7gi1rn5998z5dj3r 3 84778 414455 331028 2026-09-22T21:38:51Z Mfield 22010 Mfield صفحي [[واپرائيندڙ بحث:DrogowySzymek]] کي [[واپرائيندڙ بحث:Wikisz1]] ڏانھن چوريو: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/DrogowySzymek|DrogowySzymek]]" to "[[Special:CentralAuth/Wikisz1|Wikisz1]]" 331028 wikitext text/x-wiki {{سانچو:سماجي ڳنڍڻن تي سنڌي وڪيپيڊيا}} <div style="padding:5px;font-size:medium"><center style="word-spacing:1ex">[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخاني جي صفحي تي پنھنجون سفارشون ڏيو]] </center></div> {| bgcolor="#ADDFAD" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border-top:2px dashed #3eb2c9;border-bottom:2px dashed #3eb2c9;padding: 5px 20px 25px;" |<span style="font-family:MB Lateefi;float:left">'''[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخانو]]'''</span> <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> [[عڪس:Wikipedia laurier wp.png|left|200px]] <center><big>'''بزمِ سنڌي وڪيپيڊيا ۾ ڀلي ڪري آيا''' ''{{PAGENAME}}'''</big></center>'' '''السلام عليڪم! اسان اميد ڪريون ٿا تہ توھان سنڌي وڪيپيڊيا جي لاء بھترين اضافو ثابت ٿيندئو'''.<br> * وڪيپيڊيا ھڪ کليل ڄاڻ چيڪلو آھي جنھن کي اسان سڀ ملي ڪري لکندا ۽ سنواريندا آھيون. وڪيپيڊيا منصوبي جي شروعات جنوري 2001ع ۾ ٿي، جڏھن تہ سنڌي وڪيپيڊيا فيبروري 2006ع ۾ عمل آئي. في الحال ھن وڪيپيڊيا ۾ '''{{NUMBEROFARTICLES}}''' [[Special:Allpages|مضمون]] موجود آھن.<br /> * ھن چيڪلي (انسائيڪلوپيڊيا) ۾ توھان مضمون نويسي، سنوار ۽ تصحيح کان پھريان ھيٺين صفحن تي ضرور نظر وجھو.''' * صفحن جي ظاھريت جي تبديلي ۽ طریقيڪار جي لاءِ ڏسو '''[[خاص:ترجيحات|ترجيحون]]'''. <Font - size=4> '''اصول ۽ قاعدا''' </Font - size> <Font - size=3> '''توھان جو واپرائيندڙ ۽ بحث صفحو''' </Font - size><br> ھتي توھانجو [[خاص:Mypage|'''مخصوص واپرائيندڙ صفحو بہ ھوندو''']] جتي توھان [[:زمرو:يوزر سانچا|پنھنجو تعارف لکي سگھو ٿا]]، ۽ توهانجي [[خاص:Mytalk|واپرائيندڙ بحث]] تي ٻيا رڪنَ توھان سان رابطو ڪري سگھن ٿا ۽ توھان ڏي پيغام موڪلي سگھن ٿا. * '''ڪنھن ٻئي رڪن کي پيغام موڪلڻ وقت ھنن امرن جو خاص خيال رکو''': ** '''جيڪڏھن ضرورت هجي تہ پيغام کي عنوان ضرور ڏيو'''. ** '''پيغام جي آخر ۾ پنهنجي صحيح ضرور وجھو، ان جي لاءِ هي علامت درج ڪريو'''--&#126;&#126;&#126;&#126;''' يا ھن ([[عڪس:Insert-signature.png|link=]]) بٽڻ تي ٽڙڪ ڪريو'''. ** '''[[Wikipedia:اصول بحث|اظھار بحث جي آدابن]] جو خصوصي خيال رکو'''. <Font - size=3> '''تعاون''' </Font - size> * '''وڪيپيڊيا جي ڪنھن بہ صفحي جي سڄي پاسي ڳوليو جو خانو نظر ايندو آھي. جنھن موضوع تي مضمون ٺاھڻ چاھيو تہ ڳوليو جي خاني ۾ لکو، ۽ ڳوليو تي ٽڙڪ ڪريو'''. <inputbox>type=search</inputbox> * '''توھان جي موضوع سان ملندڙ جلندڙ صفحا نظر ايندا. اھو اطمينان ڪرڻ کان پوء تہ توھان جي گهربل موضوع تي پھريان کان مضمون موجود ناھي، توھان نئون صفحو ٺاھي سگھو ٿا واضع هجي تہ ھڪ موضوع تي ھڪ کان وڌيڪ مضمون ٺاھڻ جي اجازت ناھي. توھان ھيٺ ڏنل خانو بہ استعمال ڪري سگھو ٿا'''. <inputbox>type=create</inputbox> * '''لکڻ کان پهرئين ھن ڳالھ جو يقين ڪريو تہ جنھن عنوان تي توھان لکي رھيا آھيو ان تي يا ان سان ملندڙ عنوانن تي وڪي ۾ ڪوئي مضمون نہ ھجي. ان جي لاء توھان ڳوليو جي خاني ۾ عنوان ۽ ان جا هم معنيٰ لفظ (اهڙا لفظ جن جي معني هڪ هجي) لکي ڳولا ڪريو'''.</center> |} -- توھان جي مدد جي لاء ھر وقت حاضر، اوهان جو خادم --[[واپرائيندڙ:KaleemBot|KaleemBot]] ([[واپرائيندڙ بحث:KaleemBot|ڳالھ]]) 19:57, 9 سيپٽمبر 2025 ( يو.ٽي.سي) 07zfsv662enqpqms62nd970iwedb067 0 86297 414574 339815 2026-09-23T07:33:28Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414574 wikitext text/x-wiki {{Short description|National park in the western United States}} {{Infobox protected area | name = Yellowstone National Park | iucn_category = II | iucn_ref = <ref>{{Cite web |url=https://protectedplanet.net/yellowstone-national-park |title=Yellowstone in United States of America |website=protectedplanet.net |publisher=IUCN |access-date=December 31, 2018 |archive-date=August 27, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827123420/https://www.protectedplanet.net/yellowstone-national-park |url-status=dead }}</ref> | photo = Grand Canyon of yellowstone.jpg | photo_caption = [[Grand Canyon of the Yellowstone]] | photo_width = 250px | photo_alt = Lower Yellowstone Falls | nearest_town = [[West Yellowstone, Montana]] | location = {{plainlist| * '''Country:''' [[United States]] * '''States:''' [[Wyoming]], [[Montana]], [[Idaho]] * '''County:''' ** ''WY:'' [[Park County, Wyoming|Park]], [[Teton County, Wyoming|Teton]] ** ''MT:'' [[Gallatin County, Montana|Gallatin]], [[Park County, Montana|Park]] ** ''ID:'' [[Fremont County, Idaho|Fremont]] }} | map = Wyoming#USA | map_caption = Location of Yellowstone National Park | relief = 1 | elevation = {{cvt|8104|ft}} | coordinates = {{Coord|44.6|N|110.5|W|region:US-WY_type:landmark|display=inline,title}} | coords_ref = <ref>{{cite gnis |id=1609331 |name=Yellowstone National Park |entry-date=August 31, 1992 |access-date=October 13, 2020 }}</ref> | established = {{start date and age|1872|03|01}} | area_acre = 2219791 | area_ref = <ref name="acres">{{NPS area |year=2011 |access-date=March 8, 2012 }}</ref> | visitation_num = 4,744,353 | visitation_year = 2024 | visitation_ref = <ref>{{cite web |title=Annual Park Ranking Report for Recreation Visits in: 2023 |url=https://irma.nps.gov/Stats/SSRSReports/National%20Reports/Annual%20Park%20Ranking%20Report%20(1979%20-%20Last%20Calendar%20Year) |website=nps.gov |publisher=National Park Service |access-date=March 23, 2024 |archive-date=July 13, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150713070837/https://irma.nps.gov/Stats/SSRSReports/National%20Reports/Annual%20Park%20Ranking%20Report%20(1979%20-%20Last%20Calendar%20Year) |url-status=live }}</ref> | governing_body = U.S. [[National Park Service]] | website = {{Official URL}} | embedded1 = {{designation list | embed = yes |designation1 = WHS |designation1_type = Natural |designation1_criteria = vii, viii, ix, x |designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/28 28]<ref name=whs>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/28 |title=Yellowstone National Park |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=March 24, 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170224234321/https://whc.unesco.org/en/list/28 |archive-date=February 24, 2017 }}</ref> | designation1_date = 1978 (2nd [[World Heritage Committee|session]]) | designation1_free1name = Region | designation1_free1value = [[List of World Heritage Sites in North America|The Americas]] | designation1_free3name = [[List of World Heritage in Danger|Endangered]] | designation1_free3value = 1995–2003 }} }} '''ييلو اسٽون نيشنل پارڪ''' (<small>Yellowstone National Park</small>)، گڏيل رياستن [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جو هڪ [[قومي پارڪ]] آهي، جيڪو رياست، [[وايومنگ]] جي اتر اولهه ڪنڊ ۾ واقع آهي، جنهن جا ننڍا حصا [[مونٽانا]] ۽ [[آئيڊاهو]] تائين پکڙيل آهن. <small>'''42هين آمريڪي ڪانگريس'''</small> پاران "ييلو اسٽون نيشنل پارڪ پروٽيڪشن ايڪٽ" ذريعي قائم ڪيو ويو پارڪ، صدر [[يوليسس ايس گرانٽ]] پاران <small>'''1 مارچ 1872'''</small>ع تي قانون طور تي دستخط ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Yellowstone, the First National Park |website=[[Library of Congress]] |url=https://www.loc.gov/collections/national-parks-maps/articles-and-essays/yellowstone-the-first-national-park/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170511161904/https://www.loc.gov/collections/national-parks-maps/articles-and-essays/yellowstone-the-first-national-park/ |archive-date=May 11, 2017 }}</ref><ref>{{cite web |title=An Act to set apart a certain tract of Land lying near the Head-waters of the Yellowstone River as a Public Park |website=[[Library of Congress]] |url=https://www.loc.gov/law/help/statutes-at-large/42nd-congress/session-2/c42s2ch24.pdf |access-date=March 29, 2021 |archive-date=March 29, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210329142647/https://www.loc.gov/law/help/statutes-at-large/42nd-congress/session-2/c42s2ch24.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="memory.loc.gov">{{cite web |url=http://memory.loc.gov/cgi-bin/query/r?ammem/consrvbib:@field(NUMBER+@band(amrvl+vl002)) |title=U.S. Statutes at Large, Vol. 17, Chap. 24, pp. 32–33. "An Act to set apart a certain Tract of Land lying near the Headwaters of the Yellowstone River as a public Park." [S. 392] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130624113613/http://memory.loc.gov/cgi-bin/query/r?ammem%2Fconsrvbib%3A%40field%28NUMBER+%40band%28amrvl+vl002%29%29 |archive-date=June 24, 2013 }}</ref><ref>{{Cite web |date=September 8, 2021 |title=Act Establishing Yellowstone National Park (1872) |url=https://www.archives.gov/milestone-documents/act-establishing-yellowstone-national-park |access-date=May 23, 2022 |website=National Archives |language=en |archive-date=September 13, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240913125541/https://www.archives.gov/milestone-documents/act-establishing-yellowstone-national-park |url-status=live }}</ref> ييلو اسٽون آمريڪا ۾ پهريون قومي پارڪ هو ۽ ان کي وڏي پيماني تي دنيا جو پهريون قومي پارڪ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="UNESCO2">{{cite web|url=http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=USA+26&mode=all|title=Biosphere Reserve Information – United States – Yellowstone|date=August 17, 2000|website=UNESCO – MAB Biosphere Reserves Directory|publisher=[[UNESCO]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070804045827/http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?mode=all&code=USA%2026|archive-date=August 4, 2007|access-date=August 14, 2016|url-status=live}}</ref> پارڪ پنهنجي جهنگلي جيوت ۽ ان جي ڪيترن ئي جيوتھرمل خاصيتن، خاص طور تي "اولڊ فيٿ فلز گيزر" (Old Faithfull Geyser)، هڪ گرم پاني جو چشمو ۽ قدرتي ڦوهارو، ان جي سڀ کان مشهور خاصيتن مان هڪ، لاء مشهور آهي. <ref name="facts2">{{cite web|url=https://www.nps.gov/yell/planyourvisit/parkfacts.htm|title=Park Facts|date=December 22, 2015|publisher=National Park Service|archive-url=https://web.archive.org/web/20151213022802/http://www.nps.gov/yell/planyourvisit/parkfacts.htm|archive-date=December 13, 2015|access-date=December 27, 2015|url-status=live}}</ref> جڏهن ته اهو ڪيترن ئي قسمن جي حياتي جي دائرن (Biomes) جي نمائندگي ڪري ٿو، ذيلي الپائني ٻيلو سڀ کان وڌيڪ حصو آهي. اهو ڏکڻ مرڪزي راڪيز ٻيلن جي ماحولياتي خطي جو حصو آهي. جڏهن ته اصلي آمريڪي گهٽ ۾ گهٽ 11,000 سالن کان ييلو اسٽون علائقي ۾ رهندا آيا آهن،<ref>{{cite web|url=https://home.nps.gov/yell/learn/historyculture/index.htm|title=Yellowstone, History and Culture|publisher=National Park Service|archive-url=https://web.archive.org/web/20130922144249/http://www.nps.gov/yell/historyculture/index.htm|archive-date=September 22, 2013|access-date=May 8, 2011|url-status=live}}</ref> 19هين صدي جي شروعات کان وچ تائين جبلن جي ماڻهن جي دورن کان سواء، منظم ڳولا 1860ع جي آخر تائين شروع نه ٿي هئي. پارڪ جو انتظام ۽ ڪنٽرول اصل ۾ آمريڪا جي گهرو کاتي جي اختيار هيٺ هو ۽ پارڪ جي نگراني ڪرڻ واري گهرو کاتي جو اول سيڪرٽري ڪولمبس ڊيلانو هو. بهرحال، آمريڪي فوج کي آخرڪار ييلو اسٽون جي انتظام جي نگراني جو ڪم، 1886 ۽ 1916 جي وچ ۾ 30 سالن تائين، سونپيو ويو.<ref>{{cite web|url=https://www.archives.gov/research/guide-fed-records/groups/079.html#79.7.16|title=eRecords of the National Park Service [NPS]|website=National Archives|archive-url=https://web.archive.org/web/20141016131056/http://www.archives.gov/research/guide-fed-records/groups/079.html#79.7.16|archive-date=October 16, 2014|access-date=January 9, 2016|url-status=live}}</ref> سال1917ع ۾ پارڪ جي انتظاميه نيشنل پارڪ سروس، جيڪا گذريل سال ٺاهي وئي هئي، ڏانهن منتقل ڪئي وئي. سوين اڏاوتون ٺاهيون ويون آهن ۽ انهن جي تعميراتي ۽ تاريخي اهميت لاءِ محفوظ آهن ۽ قديم آثار جا محقق هتان هڪ هزار کان وڌيڪ آثار قديمه جي جڳهن جي دريافت ڪيا آهن. پارڪ، ڍنڍن، وادين، دريائن ۽ جبلن جي سلسلن سان، <small>'''3,468.4'''</small> چورس ميل (<small>'''8,983'''</small> چورس ڪلوميٽر) جي ايراضي تي پکڙيل آهي.<ref name="facts3">{{cite web|url=https://www.nps.gov/yell/planyourvisit/parkfacts.htm|title=Park Facts|date=December 22, 2015|publisher=National Park Service|archive-url=https://web.archive.org/web/20151213022802/http://www.nps.gov/yell/planyourvisit/parkfacts.htm|archive-date=December 13, 2015|access-date=December 27, 2015|url-status=live}}</ref> ييلو اسٽون ڍنڍ اتر آمريڪا جي سڀ کان وڏين اوچائي وارين ڍنڍن مان هڪ آهي ۽ ييلو اسٽون ڪالڊيرا، اتر آمريڪي کنڊ تي سڀ کان وڏي آتش فشان جو هڪ حصو ڍڪي ٿي. ڪالڊيرا کي هڪ غير فعال آتش فشان سمجهيو ويندو آهي. اهو گذريل 20 لک سالن ۾ ٻه ڀيرا زبردست طاقت سان ڦاٽو آهي.<ref>{{cite web|url=https://volcanoes.usgs.gov/yvo/about/faq/faqhistory.php|title=Questions About Yellowstone Volcanic History|publisher=United States Geological Survey, Yellowstone Volcano Observatory|archive-url=https://web.archive.org/web/20110630222634/http://volcanoes.usgs.gov/yvo/about/faq/faqhistory.php|archive-date=June 30, 2011|access-date=May 6, 2011|url-status=live}}</ref> دنيا جا اڌ کان وڌيڪ گيزر (قدرتي گرم پاني جا چشما ۽ ڦوهارا)<ref>{{cite web|url=https://volcanoes.usgs.gov/yvo/about/faq/faqhistory.php|title=Questions About Yellowstone Volcanic History|publisher=United States Geological Survey, Yellowstone Volcano Observatory|archive-url=https://web.archive.org/web/20110630222634/http://volcanoes.usgs.gov/yvo/about/faq/faqhistory.php|archive-date=June 30, 2011|access-date=May 6, 2011|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Johnson|first1=JB|last2=Anderson|first2=JF|last3=Anthony|first3=RE|last4=Sciotto|first4=M|date=April 15, 2013|title=Detecting geyser activity with infrasound|url=https://scholarworks.boisestate.edu/cgi/viewcontent.cgi?httpsredir=1&article=1155&context=geo_facpubs|journal=Journal of Volcanology and Geothermal Research|volume=256|pages=105–117|bibcode=2013JVGR..256..105J|doi=10.1016/j.jvolgeores.2013.02.016|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20180805203931/https://scholarworks.boisestate.edu/cgi/viewcontent.cgi?httpsredir=1&article=1155&context=geo_facpubs|archive-date=August 5, 2018|access-date=August 5, 2018|s2cid=129588636|url-status=live}}</ref> ۽ هائڊروٿرمل خاصيتون يلو اسٽون نيشنل پارڪ ۾ موجود آهن،<ref name="britannica2">{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Yellowstone-National-Park/Physical-features|title=Yellowstone National Park|website=Encyclopædia Britannica|archive-url=https://web.archive.org/web/20180805205512/https://www.britannica.com/place/Yellowstone-National-Park/Physical-features|archive-date=August 5, 2018|access-date=August 5, 2018|quote=Yellowstone's principal attractions, however, are its some 10,000 hydrothermal features, which constitute roughly half of all those known in the world.|url-status=live}}</ref> جيڪيون هن جاري آتش فشاني جي ڪري زنده آهن. لاوا وهندو رهندو آهي ۽ آتش فشاني ڦاٽڻ کان پٿر ييلو اسٽون جي زميني علائقي جي وڏي حصي کي ڍڪيندا آهن. پارڪ گريٽر ييلو اسٽون ماحولياتي نظام، ڌرتيء جي اترين معتدل علائقي ۾ سڀ کان وڏو باقي ۽ تقريبن برقرار ماحولياتي نظام، جو مرڪز آهي. <ref name="ecosystem2">{{cite web|url=https://biology.usgs.gov/s+t/noframe/r114.htm|title=The Greater Yellowstone Ecosystem|last=Schullery|first=Paul|website=Our Living Resources|publisher=U.S. Geological Survey|archive-url=https://web.archive.org/web/20060925064249/http://biology.usgs.gov/s%2Bt/noframe/r114.htm|archive-date=September 25, 2006|access-date=March 13, 2007|url-status=dead}}</ref> 1978ع ۾ ييلو اسٽون نيشنل پارڪ کي يونيسڪو جي عالمي ورثي واري ماڳ طور نامزد ڪيو ويو. مماليه جانورن، پکين، مڇين، رڙيون پائيندڙ ۽ جل ٿيلين جي سوين قسمن کي دستاويز ڪيو ويو آهي. جن ۾ ڪيترائي يا ته خطري ۾ آهن يا خطري جي زد ۾ آهن.<ref name="facts4">{{cite web|url=https://www.nps.gov/yell/planyourvisit/parkfacts.htm|title=Park Facts|date=December 22, 2015|publisher=National Park Service|archive-url=https://web.archive.org/web/20151213022802/http://www.nps.gov/yell/planyourvisit/parkfacts.htm|archive-date=December 13, 2015|access-date=December 27, 2015|url-status=live}}</ref> وسيع ٻيلن ۽ گاهه جي ميدانن ۾ ٻوٽن جون منفرد جنسون پڻ شامل آهن. ييلو اسٽون پارڪ آمريڪا جي ويجهو سڀ کان وڏو ۽ مشهور ميگا فاونا مقام آهي. پارڪ ۾ گرزلي رڇ، ڪوگر، بگھڙ ۽ بائسن ۽ ايلڪ جا آزاد ريڍار آباد آهن. ييلو اسٽون پارڪ جو بائسن هرڊ آمريڪا ۾ سڀ کان پراڻو ۽ سڀ کان وڏو عوامي بائسن هرڊ آهي. پارڪ ۾ هر سال ٻيلن ۾ باهه لڳندي آهي. سال 1988ع جي وڏي ٻيلي جي باهه ۾ پارڪ جو ٽيون حصو سڙي ويو. ييلو اسٽون ۾ ڪيترائي تفريحي موقعا آهن، جنهن ۾ پيدل سفر، ڪئمپنگ، ٻيڙيون هلائڻ، مڇي جو شڪار ۽ سير تفريح شامل آهن. پڪا روڊ اهم جيوتھرمل علائقن، انهي سان گڏ ڪجهه ڍنڍن ۽ آبشارن تائين ويجهي رسائي فراهم ڪن ٿا. سياري دوران، سياح اڪثر ڪري پارڪ تائين رهنمائي واري دورن ذريعي پهچندا آهن، جيڪا برفاني ڪوچ يا سنو موبائيل استعمال ڪندا آهن.<ref>Rediscovering Yellowstone. [https://enduringworld.org/rediscovering-yellowstone/ Enduring World] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161030231420/http://enduringworld.org/rediscovering-yellowstone|date=October 30, 2016}}. Retrieved July 16, 2020.</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|wikt=no<!-- |commons -->|b=no|n=no|q=no<!-- |s -->|v=no |voy=Yellowstone National Park|species=no|d=no}} * {{Official website}} of the [https://www.nps.gov/index.htm National Park Service] * [https://www.usgs.gov/center-news/travertine-yellowstone-s-hydrothermal-timekeeper?qt-news_science_products=4#qt-news_science_products Travertine: Yellowstone's Hydrothermal Timekeeper] USGS May 24, 2021 * [https://www.loc.gov/rr/program/bib/ourdocs/yellowstone.html Act Establishing Yellowstone National Park] from the [https://www.loc.gov/ Library of Congress] * [http://www.yellowstone-online.com/history/yhfour.html Congressional Acts Pertaining to Yellowstone] * [https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaa5648 The Yellowstone magmatic system from the mantle plume to the upper crust] at [https://www.science.org/ Science] (registration required) * [https://archive.org/details/yellowstonebrighamyounguniv BYU Larsen Yellowstone collection] at the [[L. Tom Perry Special Collections Library]] of [[Brigham Young University]] * {{cite EB9 |wstitle = Yellowstone National Park |volume= XXIV |last= Gannett |first= Henry |author-link= Henry Gannett| page=736–738 |short=1 }} * {{Cite EB1911 |wstitle= Yellowstone National Park |volume = 28 |pages=912-913 |short=1}} * [https://www.nationalgeographic.com/search?q=Yellowstone Yellowstone articles, photos and videos] at [https://www.nationalgeographic.com/ National Geographic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |date=2012-03-26 }} * [https://library.usgs.gov/photo/#/yellowstone Photographic library of the U.S. Geological Survey] ({{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20111122133325/http://libraryphoto.cr.usgs.gov/cgi-bin/search.cgi?seach_mode=exact&selection=Yellowstone+National+Park%7CYellowstone+National+Park archive]}}) * {{Internet Archive short film|id=gov.archives.arc.93712|name=A Visit to Yellowstone National Park (c. 1932)}} * {{Internet Archive short film|id=gov.archives.arc.52645|name=Four Seasons of Yellowstone (1970)}} * {{Internet Archive short film|id=gov.ntis.ava04043vnb1|name=Fantastic Yellowstone (1997)}} * [[Historic American Engineering Record]] (HAER) documentation: ** {{HAER |survey=MT-91 |id=mt0307 |title=West Entrance Road, West Yellowstone, Gallatin County, MT |data=11 |link=no}} ** {{HAER |survey=MT-92 |id=mt0308 |title=Gallatin Entrance Road, West Yellowstone, Gallatin County, MT |data=15 |link=no}} ** {{HAER |survey=MT-93 |id=mt0309 |title=North Entrance Road, Gardiner, Park County, MT |color=1 |data=10 |cap=1 |link=no}} {{Yellowstone history}} {{Ulysses S. Grant}} {{Protected areas of Wyoming}} {{Protected areas of Montana}} {{Protected areas of Idaho}} {{National parks of the United States}} {{World Heritage Sites in the United States of America}} {{Idaho}} {{Montana}} {{Wyoming}} {{Authority control}} [[زمرو:يلو اسٽون نيشنل پارڪ]] [[زمرو:قومي پارڪ]] [[زمرو:آمريڪا جا قومي پارڪ]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ قومي پارڪ]] [[زمرو:آئيڊاهو ۾ قومي پارڪ]] [[زمرو:مونٽانا ۾ قومي پارڪ]] [[زمرو:وايومنگ ۾ قومي پارڪ]] [[زمرو:آمريڪا ۾ عالمي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:وايومنگ جي تاريخ]] [[زمرو:ييلو اسٽون ڪالڊرا]] [[زمرو:وايومنگ جا علائقا]] [[زمرو:وائيومنگ جا گيزر]] [[زمرو:راڪي جبلن جي تاريخ]] [[زمرو:راڪي جبلن جا قومي پارڪ]] [[زمرو:آئڊاهو ۾ سول ڪنزرويشن ڪورپس]] [[زمرو:مونٽانا ۾ سول ڪنزرويشن ڪورپس]] [[زمرو:وائيومنگ ۾ سول ڪنزرويشن ڪورپس]] [[زمرو: 1872 ۾ قائم ٿيل محفوظ علائقا]] [[زمرو:گريٽر ييلو اسٽون جو ماحولياتي نظام]] [[زمرو:ٽيٽن ڪائونٽي، وومنگ جا گرم چشما]] [[زمرو:گرم چشما وايومنگ جا گرم چشما]] [[زمرو:آمريڪا جا حياتي جي دائرن جا محفوظ علائقا]] [[زمرو:پارڪ ڪائونٽي، وومنگ جون زميني شڪلون]] [[زمرو:ٽيٽن ڪائونٽي، وومنگ جون زميني شڪلون]] [[زمرو:فريمونٽ ڪائونٽي، آئيڊاهو جا محفوظ علائقا]] [[زمرو: گيليٽن ڪائونٽي، مونٽانا جا محفوظ علائقا]] [[زمرو:مونٽانا ۾ تاريخي آمريڪي انجنيئرنگ رڪارڊ]] py4k5o86bmdf5cla9hzhcx8mno20wz9 0 87222 414535 412658 2026-09-23T05:27:44Z Veritas Sapientiae 16362 Reverted cross-wiki vandalism, see [[:m:Special:Diff/31072138|SRG]] – if you find this edit constructive, feel free to revert me. 342901 wikitext text/x-wiki {{short description|Medical University in Pakistan}} {{distinguish|خيبر ميڊيڪل ڪاليج}} {{Infobox university | name = Khyber Medical University | native_name = {{Nastaliq|جامعہ طبی خیبر}} | image_name = KMU_Peshawar.jpg | image_size = | image_alt = | caption = لوگو | latin_name =Khyber Medical University | motto = | motto_lang = | mottoeng = | established = {{Start date and age|2007}} | closed = <!-- {{End date|YYYY}} --> | type = عوامي | affiliation = [[ڪاليج آف فزيشنز اينڊ سرجنز پاڪستان]]<br>[[هائر ايجوڪيشن ڪميشن (پاڪستان)]]<br>[[پاڪستان ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪائونسل]]<br>[[پاڪستان ميڊيڪل ڪميشن]]<br>[[پاڪستان ميڊيڪل ريسرچ ڪائونسل]]<br>[[پاڪستان نرسنگ ڪائونسل]] | officer_in_charge = | chairman = | chancellor = خيبر پختونخواه جو گورنر | president = | vice-president = | superintendent = | provost = | vice_chancellor = ڊاڪٽر ضياءُ الحق | rector = | principal = | dean = | director = | head_label = | head = | academic_staff = | administrative_staff = | students = 48000 | undergrad = 4000 | postgrad = 220 | doctoral = | other = | city = [[پشاور]] | state ={{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | province = [[خيبر پختونخواه]] | country = {{flag|Pakistan}} | coor = | campus =Abbotabad . Sawat . Dera Ismail Khan . Mardan | former_names =Khyber Medical College | free_label = | free = | colours = {{flagicon|Poland}} | athletics =Cricket . Football | sports =Cricket . Football | nickname = KMU | mascot = | affiliations = | website = {{URL|http://www.kmu.edu.pk|kmu.edu.pk}} | logo = | footnotes = }} '''خيبر ميڊيڪل يونيورسٽي''' (اردو:جامعہ طبی خیبر؛ پشتو: د خیبر طبي پوهنتون)، مختصر طور تي '''KMU'''، هڪ عوامي تحقيق جي [[يونيورسٽي]] آهي جيڪا پاڪستان جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جي شهر [[پشاور]] ۾ واقع آهي.<ref name="uniRank2">[https://www.4icu.org/reviews/10825.htm Khyber Medical University - University Overview on uniRank, University Rankings website (Australia)] Retrieved 12 February 2022</ref><ref name="uniRank3">[https://www.4icu.org/reviews/10825.htm Khyber Medical University - University Overview on uniRank, University Rankings website (Australia)] Retrieved 12 February 2022</ref> جنوري 2007ع ۾ قائم ڪيل، يونيورسٽي ۾ ڪيترائي جزوي ڪاليج ۽ ادارا شامل آهن، انهي سان گڏ لاڳاپيل انڊر گريجوئيٽ ۽ پوسٽ گريجوئيٽ [[طب|طبي]] ۽ ڊينٽل ڪاليج ادارا ۽ لاڳاپيل صحت سائنس ۾ مختلف پروگرام شامل آهن.<ref name="HEC">{{حوالو ويب|url=http://www.hec.gov.pk/ourinstitutes/pages/default.aspx|title=Khyber Medical University is on the list of recognized institutions|date=31 October 2009|website=Higher Education Commission of Pakistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029200812/http://www.hec.gov.pk/ourinstitutes/pages/default.aspx|archive-date=29 October 2013|access-date=12 February 2022}}</ref><ref name="uniRank">[https://www.4icu.org/reviews/10825.htm Khyber Medical University - University Overview on uniRank, University Rankings website (Australia)] Retrieved 12 February 2022</ref> ==الحاق== ==الحاق ڪاليج انسٽيٽيوٽ== * محبوب اسڪول آف فزيوٿراپي، [[پشاور]] * نيشنل انسٽيٽيوٽ آف هيلٿ اينڊ مئنيجمينٽ سائنسز، پشاور * نارٿ ويسٽ ڪاليج آف فزيڪل ٿراپي، پشاور * پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ڪميونٽي اوٿٿلمولوجي، پشاور * پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف پروٿيڪس اينڊ آرٿوٽڪس سائنسز، پشاور * آر ايم آءِ اسڪول آف الائيڊ هيلٿ سائنسز، پشاور * آر ايم آءِ ڪاليج آف ريهيبليٽيشن سائنس، پشاور * سرحد انسٽيٽيوٽ آف هيلٿ سائنسز، پشاور * اڌيانا انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز، پشاور. ==پڻ ڏسو== * [[بولان يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]]، [[ڪوئيٽا]]، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] * [[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]، [[لاهور]] * [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]]، جامشورو [[سنڌ]] * [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]]، [[ڪراچي]] * [[پاڪستان ۾ يونيورسٽين جي فھرست]] Established in January 2007,<ref name=uniRank/><ref name="WHO">[https://www.who.int/workforcealliance/members_partners/member_list/khyber/en/ Profile of Khyber Medical University on World Health Organization (WHO) Global Health Workforce Alliance website] Retrieved 13 February 2022</ref> the university comprises several constituent colleges and institutes, as well as affiliated [[undergraduate]] and [[postgraduate]] [[medical]] and [[Dentistry|dental]] institutions, and various programs in the allied health sciences.<ref name=HEC>{{cite web|url=http://www.hec.gov.pk/ourinstitutes/pages/default.aspx |date=31 October 2009|archive-date=29 October 2013|access-date=12 February 2022|url-status=dead |website=Higher Education Commission of Pakistan website|title=Khyber Medical University is on the list of recognized institutions|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029200812/http://www.hec.gov.pk/ourinstitutes/pages/default.aspx}}</ref><ref name=uniRank/><ref name=EduRank>[https://edurank.org/uni/khyber-medical-university/ Khyber Medical University ranking and statistics on edurank.org website] Retrieved 12 February 2022</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== [[زمرو:خيبر پختونخوا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا ۾ تعليم]] [[زمرو:پاڪستان ۾ يونيورسٽيون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ تعليمي ادارا]] [[زمرو:پاڪستان ۾ يونيورسٽيون]] [[زمرو:خيبر پختونخوا ۾ يونيورسٽيون]] [[زمرو:خيبر پختونخوا ۾ تعليمي ادارا]] [[زمرو:پاڪستان ۾ سرڪاري يونيورسٽيون]] 3zwc61vtvpn221mun1f2vaqms990v1q 0 88361 414473 391380 2026-09-23T01:04:11Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414473 wikitext text/x-wiki {{Short description|International governing body of association football}} {{About|the association football body|the video game franchise|FIFA (video game series){{!}}''FIFA'' (video game series)|other uses|Fifa (disambiguation)}} {{distinguish|FIBA}} {{Infobox organisation | name = فيفا<br>FIFA | full_name = '''''Fédération Internationale de Football Association''''' | alt = "FIFA" written in bold blue | logo = FIFA logo without slogan.svg | logo_size = 230 | map = World Map FIFA.svg | map_size = 320 | map_caption = مقامي ڪنفيڊريشنن جي لحاظ کان فيفا جي ميمبر رياستن جو نقشو | founded = {{Start date and age|1904|5|21|df=y}} | founder = رابرٽ گويرن | founding_location = Paris, France | type = بين الاقوامي راندين جي فيڊريشن | headquarters = * عالمي دفتر: ** زيورخ، سوئزرلينڊ * بر اعظمي دفتر:<ref name="offices"> {{cite web |url=https://inside.fifa.com/about-fifa/president/news/new-office-rabat-morocco-opening-infantino-akhannouch-lekjaa |title=FIFA President signs agreement with Moroccan authorities to open FIFA Africa Office in Rabat |publisher=Fédération Internationale de Football Association|work=FIFA.com |access-date=4 January 2025 |quote=FIFA has similar offices in Paris, Miami and Jakarta which reinforce engagement with all regions and show FIFA's commitment to developing football across the globe.}}</ref> ** [[رباط]]، [[مراڪش]] ([[Confederation of African Football|CAF]]) ** [[جڪارتا]]، [[انڊونيشيا]] ([[Asian Football Confederation|AFC]]) ** [[پيرس]]، [[فرانس]] ([[UEFA]]) ** [[ميامي]]، [[امريڪا جون گڏيل رياستون]] ([[CONCACAF]]) | leader_title = صدر | leader_name = گياني انفئنٽينو | leader_title2 = سينيئر نائب صدر | leader_name2 = [[Salman bin Ibrahim Al Khalifa]] ([[List of presidents of AFC|AFC]]) | leader_title3 = Vice-presidents | leader_name3 = {{Plainlist| * [[Alejandro Domínguez (football executive)|Alejandro Domínguez]] ([[List of presidents of CONMEBOL|CONMEBOL]]) * [[Aleksander Čeferin]] ([[List of presidents of UEFA|UEFA]]) * [[Lambert Maltock]] ([[List of presidents of OFC|OFC]]) * [[Patrice Motsepe]] ([[List of presidents of CAF|CAF]]) * [[Victor Montagliani]] ([[List of presidents of CONCACAF|CONCACAF]]) * [[Sándor Csányi (banker)|Sándor Csányi]] (UEFA)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/about-fifa/committees/committee=1882019/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428142618/http://www.fifa.com/about-fifa/committees/committee=1882019/index.html |url-status=dead |archive-date=28 April 2015 |title=FIFA Committees – FIFA Council |publisher=Fédération Internationale de Football Association|work=FIFA.com |access-date=19 December 2016}}</ref> * [[Debbie Hewitt]] (UEFA) }} | leader_title4 = Secretary general | leader_name4 = [[Mattias Grafström]] | main_organ = [[FIFA Congress]] | subsidiaries = {{Plainlist| * [[Asian Football Confederation|AFC]] (Asia and Australia) * [[Confederation of African Football|CAF]] (Africa) * [[CONCACAF]] (North, Central America and Caribbean) * [[CONMEBOL]] (South America) * [[Oceania Football Confederation|OFC]] (Oceania) * [[UEFA]] (Europe) }} | affiliations = [[International Olympic Committee]]<br />[[International Football Association Board]] | membership = [[List of men's national association football teams|211 national associations]] | staff = 700+<ref>{{cite web |title=FIFA Annual Report |publisher=FIFA |url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/annual-report |access-date=16 December 2025 }}</ref> | website = {{URL|https://www.fifa.com/|FIFA.com}} }} '''ايسوسيئيشن فٽبال جي بين الاقوامي فيڊريشن''' (<small>Fédération Internationale de Football Association،</small> <small>'''FIFA'''</small>)<ref>[https://www.olympics.com/ioc/news/joining-forces-to-protect-integrity Joining forces to protect integrity] International Olympic Committee, 12 July 2022</ref>[[ايسوسيئيشن فٽبال]]، بيچ فٽبال ۽ [[فٽبال|فٽسال]] جي هڪ بين الاقوامي ريگيوليٽري گورننگ باڊي آهي. اها <small>'''21'''</small> مئي <small>'''1904'''</small>ع تي، [[اسپين]]، [[سوئيزرلينڊ|سوئٽزرلينڊ]]، [[بيلجيم]]، [[ڊينمارڪ|ڊنمارڪ]]، [[فرانس]]، [[جرمني]]، [[نيدرلينڊز|هالينڊ]] ۽ [[سويڊن]] جي قومي ايسوسيئيشنن جي بين الاقوامي مقابلي جي نگراني ڪرڻ لاءِ قائم ڪئي وئي هئي. [[زيورخ]]، [[سوئٽزرلينڊ]] ۾ هيڊڪوارٽر رکندڙ، ان جي ميمبرشپ هاڻي 211 قومي ايسوسيئيشنن تي مشتمل آهي. هن جي ميمبر قومي ايسوسيئيشنن کي لازم آهي ته هنن ڇهن علائقائي ڪنفيڊريشنن؛ [[آفريڪا]] ۾ <small>'''CAF'''</small>، [[ايشيا]] ۾ <small>'''AFC'''</small>، [[يُورَپ|يورپ]] ۾ <small>'''UEFA'''</small>، [[اتر آمريڪا|اتر]] ۽ [[وچ آمريڪا]] ۽ [[ڪيريبيئن علائقو|ڪيريبين]] ۾ <small>'''CONCACAF'''</small>، [[اوشينيا]] ۾ <small>'''OFC'''</small> ۽ [[ڏکڻ آمريڪا]] ۾ <small>'''CONMEBOL'''</small>، مان هڪ جو ميمبر پڻ هجڻ. FIFA is a sports governing body that organises football events all over the world. FIFA outlines several objectives in its organisational statutes, including growing football internationally, ensuring it is accessible to everyone, and advocating for integrity and fair play.<ref>{{Cite web |url=http://www.fifa.com/about-fifa/who-we-are/the-statutes.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150423052123/http://www.fifa.com/about-fifa/who-we-are/the-statutes.html |url-status=dead |archive-date=23 April 2015 |title=FIFA Statutes |publisher=Fédération Internationale de Football Association|work=FIFA.com |access-date=10 July 2019}}</ref> It is responsible for organising and promoting football's major international [[tournaments]], notably the [[FIFA World Cup|World Cup]] which began in 1930, and the [[FIFA Women's World Cup|Women's World Cup]] which commenced in 1991. Although FIFA does not solely set the [[Laws of the Game (association football)|laws of the game]], that being the responsibility of the [[International Football Association Board]] of which FIFA is a member, it applies and enforces the rules across all FIFA competitions.<ref>{{Cite web |url=http://www.fifa.com/about-fifa/ifab/about-ifab.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905193502/http://www.fifa.com/about-fifa/ifab/about-ifab.html |url-status=dead |archive-date=5 September 2015 |title=About FIFA: Organisation |publisher=Fédération Internationale de Football Association|work=FIFA.com |access-date=10 July 2019}}</ref> All FIFA tournaments generate revenue from sponsorships; in 2022, FIFA had revenues of over US$5.8 billion, ending the 2019–2022 cycle with a net positive of $1.2 billion, and cash reserves of over $3.9 billion.<ref>{{Cite web |url=https://publications.fifa.com/en/annual-report-2022/finances/2019-2022-cycle-in-review/2022-financial-highlights/ |title=2022 Financial Highlights |publisher=Fédération Internationale de Football Association|work=FIFA.com |date= |access-date=7 April 2023}}</ref> Reports by investigative journalists have linked FIFA leadership with corruption, bribery, and [[vote-rigging]] related to the election of [[List of FIFA presidents|FIFA president]] [[Sepp Blatter]] and the organisation's decision to [[2018 and 2022 FIFA World Cup bids|award the 2018 and 2022 World Cups]] to Russia and Qatar, respectively. These allegations led to the [[2015 FIFA corruption case|indictments of nine high-ranking FIFA officials and five corporate executives]] by the [[US Department of Justice]] on charges including [[racketeering]], [[wire fraud]], and [[money laundering]]. On 27 May 2015, several of these officials were arrested by Swiss authorities, who launched a simultaneous but separate criminal investigation into how the organisation awarded the 2018 and 2022 World Cups. Those among these officials who were also indicted in the US are expected to be extradited to face charges there as well.<ref>{{cite news |title=FIFA officials arrested on corruption charges; Sepp Blatter isn't among them |newspaper=The New York Times |date=27 May 2015 |url=https://www.nytimes.com/2015/05/28/sports/soccer/fifa-officials-arrested-on-corruption-charges-blatter-isnt-among-them.html |access-date=1 March 2017 |archive-date=27 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150527083026/http://www.nytimes.com/2015/05/28/sports/soccer/fifa-officials-arrested-on-corruption-charges-blatter-isnt-among-them.html |url-status=live |last1=Clifford |first1=Stephanie |last2=Apuzzo |first2=Matt }}</ref><ref name="DOJ presser">{{cite web |url=https://www.justice.gov/opa/pr/nine-fifa-officials-and-five-corporate-executives-indicted-racketeering-conspiracy-and |title=Nine FIFA Officials and Five Corporate Executives Indicted for Racketeering Conspiracy and Corruption |date=27 May 2015 |access-date=27 May 2015 |publisher=US DOJ Office of Public Affairs |archive-date=27 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150527093831/http://www.justice.gov/opa/pr/nine-fifa-officials-and-five-corporate-executives-indicted-racketeering-conspiracy-and |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-soccer-fifa-arrests-idUSKBN0OC0B020150527 |title=World soccer rocked as top officials held in U.S., Swiss graft cases |date=27 May 2015 |access-date=27 May 2015 |first1=Mike |last1=Collett |first2=Brian |last2=Homewood |work=Reuters |archive-date=24 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924220154/http://www.reuters.com/article/2015/05/27/us-soccer-fifa-arrests-idUSKBN0OC0B020150527 |url-status=live}}</ref> Many officials were suspended by [[FIFA Ethics Committee|FIFA's ethics committee]] including [[Sepp Blatter]]<ref>{{Cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/fifa/12061288/Sepp-Blatter-and-Michel-Platini-banned-for-eight-years-by-Fifa-live.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/sport/football/fifa/12061288/Sepp-Blatter-and-Michel-Platini-banned-for-eight-years-by-Fifa-live.html |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=Sepp Blatter and Michel Platini banned for eight years by Fifa |work=The Daily Telegraph |access-date=24 March 2017}}{{cbignore}}</ref> and [[Michel Platini]].<ref>{{Cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/sepp-blatter/12062418/Rise-and-fall-of-Michel-Platini-the-self-proclaimed-football-man-who-forgot-the-meaning-of-integrity.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/sport/football/sepp-blatter/12062418/Rise-and-fall-of-Michel-Platini-the-self-proclaimed-football-man-who-forgot-the-meaning-of-integrity.html |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=Rise and fall of Michel Platini – the self-proclaimed 'football man' who forgot the meaning of integrity |work=The Daily Telegraph |access-date=24 March 2017}}{{cbignore}}</ref> In early 2017, reports became public about FIFA president [[Gianni Infantino]] attempting to prevent the re-elections<ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/football/2017/mar/02/fifa-gianni-infantino-survey |title=Trust in Fifa has improved only slightly under Gianni Infantino, survey finds |last=Conn |first=David |date=2 March 2017 |work=The Guardian |access-date=24 March 2017 |issn=0261-3077 |archive-date=24 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170324002209/https://www.theguardian.com/football/2017/mar/02/fifa-gianni-infantino-survey |url-status=live }}</ref> of both chairmen of the ethics committee, [[Cornel Borbély]] and [[Hans-Joachim Eckert]], during the FIFA congress in May 2017.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/reuters/2017/03/15/sports/soccer/15reuters-soccer-fifa-ethics.html |title=FIFA Ethics Chiefs Facing Uncertain Future |agency=Reuters |date=15 March 2017 |work=The New York Times |access-date=24 March 2017 |issn=0362-4331}} {{مئل ڳنڍڻو|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.insideworldfootball.com/2017/02/27/infantino-1-ethics-bigwigs-next-stop-personal-reform-agenda/ |title=Infantino at 1. Are the Ethics bigwigs the next stop on his personal 'reform' agenda? |date=27 February 2017 |website=Inside World Football |access-date=24 March 2017 |archive-date=25 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170325201411/http://www.insideworldfootball.com/2017/02/27/infantino-1-ethics-bigwigs-next-stop-personal-reform-agenda/ |url-status=live }}</ref> On 9 May 2017, following Infantino's proposal,<ref name="Reuters">{{Cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-soccer-fifa-ethics-idUSKBN1860OS |title=FIFA Ethics Committee still investigating 'hundreds' of cases: Borbely |date=10 May 2017 |work=Reuters |access-date=10 May 2017 |archive-date=10 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170510091326/http://www.reuters.com/article/us-soccer-fifa-ethics-idUSKBN1860OS |url-status=live }}</ref> the [[FIFA Council]] decided not to renew the mandates of Borbély and Eckert.<ref name="Reuters"/> Together with the chairmen, 11 of 13 committee members were removed. FIFA has been suspected of corruption regarding the [[Qatar 2022 FIFA World Cup bid]].<ref>{{Cite web |last=Ellis |first=Sam |date=9 December 2022 |title=How FIFA corrupted the World Cup |url=https://www.vox.com/videos/2022/12/9/23502398/fifa-corruput-world-cup-football |access-date=10 January 2023 |website=Vox |language=en}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:راند]] [[زمرو:راند جي تنظيمون]] [[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال]] [[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال جي بين الاقوامي فيڊريشن]] n20a8gli27u6qkgwi7rhnwakaadn5nx 14 94950 414491 371493 2026-09-23T03:19:18Z Ibne maryam 17680 /* */ 414491 wikitext text/x-wiki [[زمرو:خاص علائقا]] [[زمرو:يورپي يونين]] [[زمرو:خاص اقتصادي منطقات]] troz24u30pj62199r8ef023yuzrqxhq 14 94951 414490 410773 2026-09-23T03:18:26Z Ibne maryam 17680 /* */ 414490 wikitext text/x-wiki [[زمرو:معيشت]] [[زمرو:علائقا بلحاظ قسم]] [[زمرو:خاص اقتصادي منطقات]] 5lpim5dc62dgcdfp161o7zl1xcpu0ch 14 102279 414406 409897 2026-09-22T12:51:27Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[زمرو:اسپين جا ماڻهو]] کي [[زمرو:اسپين جون شخصيتون]] ڏانھن چوريو 409897 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:يورپ جا ماڻهو]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ ملڪ]] 5tu4yj8966i3p8z3p7kkoi6cpglzs7a 414408 414406 2026-09-22T12:52:10Z Ibne maryam 17680 414408 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:يورپ جون شخصيتون]] [[زمرو:شخصيتون بلحاظ ملڪ]] 1d1iogz4k3v6heimtyjcmww60zqloos 414409 414408 2026-09-22T12:52:41Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:يورپ جون شخصيتون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 414409 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:شخصيتون بلحاظ ملڪ]] bkesij857b25yvum92vo2kxgwrcd2qc 0 102601 414484 412037 2026-09-23T03:05:35Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414484 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = خير محمد آريجا | native_name = خير محمد آريجا | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جون ٽائون ڪميٽيون|شهر ۽ ٽائون ڪميٽي]] | image_skyline = | image_caption = | image_map = Larkana District.jpg | mapsize = 250px | map_caption = [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو انتظامي نقشو؛ [[باقراڻي تعلقو]] وچئين حصي ۾ ڏيکاريل آهي | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name3 = [[باقراڻي تعلقو]] | government_type = [[ٽائون ڪميٽي]] | government_footnotes = <ref name="ECP2022">{{cite web |title=Appointment of District Returning Officers, Returning Officers and Assistant Returning Officers for Local Government Elections in Sindh |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/67780.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |date=13 April 2022 |access-date=11 September 2026 }}</ref> | population_total = 26,047 | population_as_of = 2023 | population_footnotes = <ref name="PBS2023">{{cite web |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 77111 }} '''خير محمد آريجا''' [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جي [[باقراڻي تعلقو|باقراڻي تعلقي]] ۾ واقع هڪ تاريخي شهر ۽ [[ٽائون ڪميٽي]] آهي. سرڪاري آدمشماريءَ جي رڪارڊ ۾ شهر '''آريجا ٽائون ڪميٽي''' جي نالي سان درج آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ان جي آبادي '''26,047''' هئي، جنهن ۾ 13,455 مرد ۽ 12,592 عورتون شامل هيون.<ref name="PBS2023"/> 2017ع ۾ شهر جي آبادي 20,608 هئي؛ اهڙيءَ طرح 2017ع کان 2023ع دوران سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح لڳ ڀڳ 3.99 سيڪڙو رهي.<ref name="PBS2023"/> خير محمد آريجا تاريخي طور ديني تعليم، عالمن ۽ مدرسن لاءِ سڃاتو وڃي ٿو. [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب هتي 18هين صديءَ ۾ هڪ اهم ديني درسگاهه قائم ٿي، جنهن مان سنڌ جي ڪيترن معروف عالمن تعليم حاصل ڪئي.<ref name="SindhianaMadrasas">{{cite web |title=خير محمد آريجا جا مدرسا |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AE%D9%8A%D8%B1+%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF+%D8%A2%D8%B1%D9%8A%D8%AC%D8%A7+%D8%AC%D8%A7+%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B3%D8%A7 |publisher=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> شهر [[ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ]] جي قائم ڪيل '''گل حيات انسٽيٽيوٽ''' سبب پڻ سنڌ جي تاريخي، ادبي ۽ تحقيقي حلقن ۾ سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="GulHayat">{{cite web |title=About Us |url=https://drpathan.com/about-us/ |publisher=گل حيات انسٽيٽيوٽ |access-date=11 September 2026 }}</ref> [[File:Larkana District.jpg|thumb|left|280px|[[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جا چار تعلقا؛ خير محمد آريجا [[باقراڻي تعلقو|باقراڻي تعلقي]] ۾ واقع آهي.]] == نالو == شهر جو نالو '''خير محمد آريجا''' يا '''خير محمد آريجو''' ٻنهي صورتن ۾ مقامي تاريخي ادب ۾ ملي ٿو. سنڌ جي ماڳن سان لاڳاپيل چوڻين بابت هڪ ماخذ ۾ لاڙڪاڻي ۽ قمبر-شهدادڪوٽ جي آريجا برادريءَ جي وڏين آبادين مان خير محمد آريجا کي سڀ کان اهم آبادين مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Proverbs">{{cite web |title=آريجا |url=https://books.sindhsalamat.com/book/366/read/18551 |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |access-date=11 September 2026 }}</ref> ساڳئي ماخذ موجب شهر سان ''خير محمد آريجو'' نالي هڪ مذهبي بزرگ جي روايت پڻ لاڳاپيل آهي. هن بابت مقامي روايتن ۾ مذهبي پابندي ۽ سادگيءَ جا قصا بيان ڪيا ويا آهن، جن مان شهر بابت هڪ مشهور سنڌي چوڻي پڻ وجود ۾ آئي.<ref name="Proverbs"/> == تاريخ == خير محمد آريجا جي شروعات ۽ اوسر بابت تفصيلي مقامي تاريخ ڊاڪٽر غلام علي همت علي سانگي پنهنجي لاڙڪاڻي بابت لکيل ڪتاب ۾ ڏني آهي. ان ماخذ موجب موجوده شهر جي ابتدائي آبادي مخدوم شهاب الدين مڱريي جي خاندان سان منسوب ڪئي وڃي ٿي، جنهن هن علائقي ۾ اچي وسندي، مسجد ۽ ديني مدرسو قائم ڪيو. ان ابتدائي آباديءَ کي '''مخدوم شهاب الدين مڱريو پيرزادو ڳوٺ''' سڏيو ويندو هو.<ref name="LarkanaHistory">{{cite web |title=خير محمد آريجو ڳوٺ |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1069/read/54769 |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |access-date=11 September 2026 }}</ref> ساڳئي مقامي تاريخ موجب وقت سان گڏ آريجا برادريءَ جي آبادي ۽ زمينداريءَ ۾ واڌ ٿي ۽ وسندي خير محمد آريجا جي نالي سان مشهور ٿي. [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن جي دور]] ۾ هتي ديني تعليم جي سرگرمين ۾ واڌ آئي، جڏهن ته [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن جي دور]] ۾ شهر وڌيڪ وڌيو. ماخذ موجب ٽالپر دور ۾ هتي سرڪاري انتظام سان لاڳاپيل هڪ ديرو پڻ قائم هو.<ref name="LarkanaHistory"/> هڪ ٻئي سفرنامي ۽ تاريخي بيان ۾ خير محمد آريجا کي لاڙڪاڻي جي قديم ۽ مشهور ڳوٺن مان شمار ڪندي ان جي قيام کي ڪلهوڙا دور کان اڳ يا ان جي شروعاتي دور سان ڳنڍيو ويو آهي. ان بيان موجب شهر جي پراڻي شهرت خاص طور مخدوم شهاب الدين ۽ علامه محمد آريجوي جي علمي سرگرمين سبب هئي.<ref name="HistoricVillages">{{cite web |title=لاڙڪاڻي جا ڪجهه تاريخي ڳوٺ |url=https://books.sindhsalamat.com/book/21/read/275 |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |access-date=11 September 2026 }}</ref> === پراڻو انتظامي تعلق === خير محمد آريجا بابت پراڻن ڪتابن ۽ سوانحي ماخذن ۾ اڪثر '''تعلقو ڏوڪري''' لکيل ملي ٿو. اهو ان وقت جي انتظامي ورهاست سان واسطو رکي ٿو، جڏهن اڄوڪو باقراڻي تعلقو ڏوڪري تعلقي جو حصو هو. موجوده سرڪاري رڪارڊ خير محمد آريجا کي '''باقراڻي تعلقي''' ۽ آريجا ٽائون ڪميٽي ۾ شامل ڪري ٿو.<ref name="ECP2022"/> مثال طور، ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ بابت پراڻي سوانح ۾ سندس جنم هن ڳوٺ ۾ ”تعلقو ڏوڪري“ لکيل آهي، جڏهن ته گل حيات انسٽيٽيوٽ جي هاڻوڪي سرڪاري پتي ۾ صاف طور '''خير محمد آريجا، تعلقو باقراڻي، ضلعو لاڙڪاڻو''' ڄاڻايل آهي.<ref name="DurSindhiana">{{cite web |title=پٺاڻ درمحمد ڊاڪٽر |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%BE%D9%BA%D8%A7%DA%BB+%D8%AF%D8%B1%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF+%DA%8A%D8%A7%DA%AA%D9%BD%D8%B1 |publisher=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] |access-date=11 September 2026 }}</ref><ref name="GulHayat"/> == آبادي == پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب خير محمد آريجا/آريجا ٽائون ڪميٽي جي آبادي 2017ع ۾ 20,608 هئي، جيڪا 2023ع ۾ وڌي 26,047 ٿي وئي.<ref name="PBS2023"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''خير محمد آريجا جي آبادي''' |- style="background:#355c7d; color:white;" ! آدمشماري ! ڪل آبادي ! مرد ! عورتون ! گذريل آدمشماريءَ کان واڌ |- style="background:#edf5fb;" | '''2017ع''' | 20,608 | 10,412 | 10,190 | — |- style="background:#fff3d6;" | '''2023ع''' | 26,047 | 13,455 | 12,592 | لڳ ڀڳ 26.4٪ |} <small>ذريعو: [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]].<ref name="PBS2023"/></small> 2023ع ۾ شهر جي سراسري گهريلو جسامت 5.59 ماڻهو في گهر هئي، جڏهن ته 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني واڌ جي شرح 3.99 سيڪڙو درج ڪئي وئي.<ref name="PBS2023"/> == رهائش ۽ بنيادي سهولتون == 2023ع جي رهائشي آدمشماريءَ موجب آريجا ٽائون ڪميٽي ۾ '''4,663 رهائشي گهر''' هئا. انهن مان 1,228 پڪا، 581 نيم پڪا ۽ 2,854 ڪچا گهر درج ڪيا ويا.<ref name="PBSHousing">{{cite web |title=Table 34: Selected Housing Statistics of Urban Localities, Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_34_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''رهائشي گهرن جي بناوت، 2023ع''' |- style="background:#7067a8; color:white;" ! ڪل گهر ! پڪا ! نيم پڪا ! ڪچا |- style="background:#eeeafd;" | '''4,663''' | 1,228 | 581 | 2,854 |} <small>ذريعو: پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس.<ref name="PBSHousing"/></small> آدمشماريءَ جي ساڳئي جدول ۾ شهر جي گهرن لاءِ پاڻي، بجلي، گئس ۽ ٻين بنيادي سهولتن بابت پڻ انگ اکر ڏنا ويا آهن.<ref name="PBSHousing"/> == ديني ۽ علمي تاريخ == خير محمد آريجا جي سڃاڻپ جو اهم حصو ان جي ديني درسگاهن جي تاريخ آهي. [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب علامه محمد آريجوي 1160هه/1747ع ڌاري هتي هڪ ديني مدرسو قائم ڪيو. هن درسگاهه ۾ سنڌ جي مشهور صوفي ۽ عالم '''سيد محمد راشد روضي ڌڻي''' پڻ درس نظامي ۽ حديث جي تعليم حاصل ڪئي.<ref name="SindhianaMadrasas"/> علامه محمد آريجوي کان پوءِ علامه غلام حسين آريجوي هتي ديني تعليم جو سلسلو جاري رکيو. هن علمي روايت سان مولانا تاج محمد آريجوي، مولانا حڪيم غلام عمر آريجو ۽ ٻين عالمن جا نالا لاڳاپيل آهن.<ref name="SindhianaMadrasas"/> تاريخي مطالعي ۾ علامه محمد آريجوي کي پنهنجي دور جي وڏن ديني استادن مان شمار ڪيو ويو آهي. هڪ تاريخي بيان موجب سندس علمي شهرت ايتري هئي جو کيس پنهنجي زماني جو '''استاد ڪل''' سڏيو ويندو هو.<ref name="HistoricVillages"/> === مدرسه شمس العلوم === مولانا '''تاج محمد رضائي''' خير محمد آريجا ۾ 1347هه/1928ع ۾ هڪ ديني درسگاهه قائم ڪيو، جنهن جو نالو '''مدرسه شمس العلوم''' رکيو ويو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب هي مدرسو پوءِ به ديني تعليم جو مرڪز رهيو.<ref name="TajMuhammad">{{cite web |title=تاج محمد رضائي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AA%D8%A7%D8%AC+%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF+%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D8%A6%D9%8A |publisher=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> مولانا تاج محمد رضائي تفسير، فقهه، عقائد ۽ عربي گرامر جو عالم ۽ شاعر هو. سنڌولوجيڪل اڀياس ۾ پڻ کيس خير محمد آريجا جو عالم ڄاڻائيندي سندس علمي ڪم ۽ شاگردن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="Sindhological">{{cite journal |title=Religious Scholars of Sindh |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Sindhological_Studies_%282001_Vol_19%29-Shoukat_Hussain_Shoro-2001-cs.pdf |journal=Sindhological Studies |volume=19 |year=2001 |access-date=11 September 2026 }} {{مئل ڳنڍڻو|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == گل حيات انسٽيٽيوٽ == '''گل حيات انسٽيٽيوٽ''' خير محمد آريجا ۾ قائم هڪ تحقيقي، تعليمي ۽ سماجي ڀلائيءَ وارو ادارو آهي. ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ هن اداري جو بنياد آگسٽ 1990ع ۾ وڌو.<ref name="GulHayat"/> اداري جو بنيادي مقصد سنڌ جي تاريخ، ثقافت، ادب، تعليم، صحافت ۽ سماجي تاريخ سان لاڳاپيل دستاويزن ۽ ماخذن کي گڏ ڪرڻ ۽ محفوظ ڪرڻ آهي. ان جي مجموعن ۾ سنڌ جي سياسي تحريڪن، ادبي تاريخ، صحافت، سماجي تنظيمن، پاڪستان تحريڪ ۽ برطانوي دور جي سنڌ بابت مواد شامل آهي.<ref name="GulHayat"/> گل حيات انسٽيٽيوٽ تحقيق ڪندڙن، ايم فل ۽ پي ايڇ ڊي شاگردن کي ماخذن تائين رسائي ۽ تحقيقي رهنمائي پڻ فراهم ڪندو رهيو آهي.<ref name="GulHayat2">{{cite web |title=Gul Hayat Institute |url=https://drpathan.com/gul-hayat-institute-2/ |publisher=گل حيات انسٽيٽيوٽ |date=7 April 2025 |access-date=11 September 2026 }}</ref> 1998ع ۾ ايمسٽرڊيم جي '''انٽرنيشنل انسٽيٽيوٽ آف سوشل هسٽري''' خير محمد آريجا ۾ گل حيات انسٽيٽيوٽ طرفان سنڌ جي سماجي تاريخ جو مواد محفوظ ڪرڻ جي ڪوششن کي ساراهيو ۽ ٻنهي ادارن وچ ۾ علمي سهڪار جي تجويز ڏني.<ref name="IISH">{{cite web |title=People Speak About Gulhayat |url=https://drpathan.com/people-speak-about-gulhayat/ |publisher=گل حيات انسٽيٽيوٽ |access-date=11 September 2026 }}</ref> == تعليم == خير محمد آريجا ۽ آريجا ٽائون ڪميٽي اندر ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين لاءِ سرڪاري پرائمري ۽ سيڪنڊري اسڪول موجود آهن. سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽري موجب شهر ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول خير محمد آريجا''' ۽ '''گورنمينٽ گرلز هاءِ اسڪول خير محمد آريجا''' قائم آهن. انهن جا سيمس ڪوڊ ترتيبوار 413040325 ۽ 413040329 آهن.<ref name="SchoolDirectory">{{cite web |title=School Directory – District Larkana |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/13-District_Larkana.pdf |publisher=Reform Support Unit, School Education and Literacy Department, Government of Sindh |access-date=11 September 2026 }}</ref> شهر ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول خير محمد آريجا''' پڻ موجود آهي، جڏهن ته آريجا واري تعليمي انتظامي يونٽ اندر قلندر آباد، پنجو ديرو، داتو سهڙو، عبدالصمد تونيو، ميان جو ڳوٺ ۽ ٻين آبادين ۾ سرڪاري پرائمري اسڪول درج ٿيل آهن.<ref name="SchoolDirectory"/> 2025ع جي سنڌ تعليم کاتي جي سرڪاري حڪمن ۾ پڻ گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول خير محمد آريجا ۽ گورنمينٽ گرلز هاءِ اسڪول خير محمد آريجا فعال سرڪاري ادارن طور درج آهن.<ref name="Education2025">{{cite web |title=Transfer and Posting Order |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/110983%20Order%20for%20transfer%20and%20posting%20as%20HST%20in%20respect%20of%20Mr%20Aarif%20Hussain%2CHST%2CID%20No.10818204.PDF |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh |date=14 March 2025 |access-date=11 September 2026 }}</ref> نيشنل ڪميشن فار هيومن ڊولپمينٽ جي رڪارڊ ۾ پڻ خير محمد آريجا واري علائقي ۾ ميان جو ڳوٺ ۽ قلندر آباد سميت تعليمي مرڪز درج ٿيل آهن.<ref name="NCHD">{{cite web |title=Sindh Schools List |url=https://nchd.org.pk/SiteImage/Misc/files/sindh%20list.pdf |publisher=National Commission for Human Development |access-date=11 September 2026 }}</ref> == صحت == خير محمد آريجا ۾ '''تعلقه هيڊڪوارٽر اسپتال باقراڻي @ آريجا''' واقع آهي. [[پيپلز پرائمري هيلٿ ڪيئر انيشيئيٽو سنڌ]] جي رڪارڊ ۾ هن اسپتال کي باقراڻي تعلقي جي مرڪزي صحت اداري طور ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="PPHI">{{cite web |title=CEO's Field Visit to THQ Bakrani @ Arija and RHC Banguldero in District Larkano |url=https://pphisindh.org/home/news_slide.php?id=284 |publisher=[[پيپلز پرائمري هيلٿ ڪيئر انيشيئيٽو سنڌ]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> اسپتال ۾ تعلقي سطح تي عام علاج، ايمرجنسي ۽ بنيادي طبي خدمتون فراهم ڪيون وڃن ٿيون، جڏهن ته پي پي ايڇ آءِ طرفان اداري جي خدمتن ۽ سهولتن جي نگراني جا دورا پڻ ڪيا ويا آهن.<ref name="PPHI"/> == مقامي حڪومت == خير محمد آريجا سنڌ جي مڪاني حڪومت واري نظام ۾ '''آريجا ٽائون ڪميٽي''' جي نالي سان هڪ شهري مڪاني ادارو آهي. اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان 2022ع جي بلدياتي چونڊن لاءِ آريجا ٽائون ڪميٽي کي الڳ چونڊ دائري طور درج ڪيو.<ref name="ECP2022"/> اليڪشن ڪميشن جي سرڪاري رڪارڊ ۾ آريجا ٽائون ڪميٽي باقراڻي تعلقي ۾ ڏيکاريل آهي، جڏهن ته چونڊيل مقامي نمائندن جا رهائشي پتا پڻ ”ڳوٺ ۽ پوسٽ آفيس خير محمد آريجا، تعلقو باقراڻي، ضلعو لاڙڪاڻو“ طور درج آهن.<ref name="ECPMembers">{{cite web |title=Notification of Returned Candidates of Local Government |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/43529.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> 2022ع واري چونڊ انتظام ۾ آريجا ۽ ڳيريلو کي باقراڻي تعلقي جون ٻه الڳ ٽائون ڪميٽيون قرار ڏنو ويو هو.<ref name="ECP2022"/> == معيشت == خير محمد آريجا لاڙڪاڻي جي زرعي ميداني خطي ۾ واقع آهي. مقامي تاريخي بيانن ۾ علائقي جي زمين کي زرخيز ۽ باغن لاءِ موزون قرار ڏنو ويو آهي ۽ خاص طور انب، زيتون ۽ ليمن جهڙن باغن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="LarkanaHistory"/> [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جي زرعي معيشت وڏي پيماني تي واهن جي آبپاشيءَ سان ڳنڍيل آهي. ضلعي مان رائيس ڪئنال ۽ دادو ڪئنال سميت وڏا آبپاشي واهه گذرن ٿا، جيڪي زرعي زمينن لاءِ پاڻيءَ جا اهم ذريعا آهن.<ref name="LarkanaWater">{{cite web |title=Environmental Impact Assessment – Installation of Incinerators for Disposal of Biomedical Waste in District Larkana |url=https://urckarachi.org/wp-content/uploads/2015/12/Final-Report-EIA-Waste-Incinerators-Larkana-051020.pdf |access-date=11 September 2026 }}</ref> [[File:Dadu Canal (Panj More) - panoramio.jpg|thumb|280px|[[دادو واهه]] جي هڪ تصوير؛ لاڙڪاڻي ۽ ڀرپاسي واري زرعي پٽيءَ جي معيشت واهن جي آبپاشيءَ سان ڳنڍيل آهي.]] == سماج ۽ ثقافت == مقامي تاريخي ماخذن موجب خير محمد آريجا ۾ مختلف سنڌي برادريون آباد رهيون آهن، جن ۾ آريجا، ابڙا، بروهي، ڀٽي، مڱريا، ماڇي، ميربحر، منگي، ڪلهوڙا، ڪنڀر، سيد، سومرا، سيال، چنا، پٺاڻ، کوکر، پيرزادا ۽ شيخ وغيره شامل آهن.<ref name="LarkanaHistory"/> هن فهرست کي تاريخي سماجي بيان طور ڏسڻ گهرجي؛ جديد سرڪاري آدمشماري ذات يا برادريءَ موجب اهڙي شهري ورهاست شايع نٿي ڪري. خير محمد آريجا سنڌي لوڪ چوڻين ۾ پڻ ذڪر ٿيل آهي. آريجن بابت هڪ مشهور چوڻي شهر جي مذهبي ۽ سماجي روايتن سان ڳنڍيل ٻڌائي وڃي ٿي.<ref name="Proverbs"/> == مشهور شخصيتون == === ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ === [[ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ]] سنڌي اديب، تاريخدان، محقق ۽ تعليمدان 25 مئي 1945ع تي خير محمد آريجا ۾ ڄائو. هن سنڌ جي تاريخ ۽ ادب بابت وسيع تحقيقي ڪم ڪيو ۽ 1990ع ۾ پنهنجي اباڻي شهر ۾ گل حيات انسٽيٽيوٽ قائم ڪيو.<ref name="DurSindhiana"/><ref name="GulHayat"/> === مولانا تاج محمد رضائي === مولانا تاج محمد رضائي خير محمد آريجا سان تعلق رکندڙ ديني عالم، شاعر ۽ نثرنگار هو. هن 1928ع ۾ شهر ۾ مدرسه شمس العلوم جو بنياد وڌو ۽ فقهي، ديني ۽ درسي موضوعن تي ڪيترائي ڪتاب لکيا.<ref name="TajMuhammad"/> === علامه محمد آريجوي === علامه محمد آريجوي 18هين صديءَ جو مشهور عالم ۽ مدرس هو، جنهن خير محمد آريجا ۾ ديني درسگاهه قائم ڪئي. سندس شاگردن ۾ سيد محمد راشد روضي ڌڻي جو نالو خاص طور ذڪر ڪيو وڃي ٿو.<ref name="SindhianaMadrasas"/> == پوسٽ ۽ رابطي جون سهولتون == پوسٽل رڪارڊن موجب خير محمد آريجا جو پوسٽل ڪوڊ '''77111''' آهي.<ref name="Postal">{{cite web |title=Larkana Postal Codes |url=https://www.mapanet.eu/en/postal-codes/?C=PK&L=0&n=6&o=&page=11&r1=08&r2=07 |access-date=11 September 2026 }}</ref> ڳوٺ جو پوسٽ آفيس وارو نالو ڪيترن سرڪاري تعليمي ۽ چونڊ دستاويزن ۾ '''پوسٽ آفيس خير محمد آريجا''' طور استعمال ٿيل آهي.<ref name="SchoolDirectory"/><ref name="ECPMembers"/> == پڻ ڏسو == * [[باقراڻي تعلقو]] * [[باقراڻي]] * [[ڳيريلو]] * [[لاڙڪاڻو ضلعو]] * [[ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ]] * [[سنڌ جون ٽائون ڪميٽيون]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس] * [https://ecp.gov.pk اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240508030526/https://www.ecp.gov.pk/ |date=2024-05-08 }} * [https://www.sindheducation.gov.pk سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260615114849/https://sindheducation.gov.pk/ |date=2026-06-15 }} * [https://pphisindh.org پيپلز پرائمري هيلٿ ڪيئر انيشيئيٽو سنڌ] * [https://drpathan.com گل حيات انسٽيٽيوٽ] [[زمرو:باقراڻي تعلقو]] [[زمرو:لاڙڪاڻو ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون ٽائون ڪميٽيون]] huma75ly4ws4ueov7y4ccyxthd43ma3 0 102603 414590 413579 2026-09-23T09:39:14Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414590 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ڳيريلو | native_name = ڳيريلو | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جون ٽائون ڪميٽيون|شهر ۽ ٽائون ڪميٽي]] | image_skyline = | image_caption = | image_map = Sindh Dist Larkana.svg | mapsize = 250px | map_caption = [[سنڌ]] ۾ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو مقام | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = 250 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|27|26|07|N|68|04|34|E|region:PK-SD|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name3 = [[باقراڻي تعلقو]] | government_type = [[ٽائون ڪميٽي]] | leader_title = چيئرمين | leader_name = | unit_pref = Metric | population_total = 14,726 | population_as_of = 2023 | population_footnotes = <ref name="PBS2023Urban">{{cite web |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 77120 }} '''ڳيريلو''' [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جي [[باقراڻي تعلقو|باقراڻي تعلقي]] ۾ واقع هڪ ننڍڙو تاريخي شهر ۽ [[ٽائون ڪميٽي]] آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري آدمشماريءَ ۾ اهو '''ڳيريلو ٽائون ڪميٽي''' جي نالي سان شهري آبادي طور درج آهي. شهر جي ڪل آبادي 14,726 هئي، جنهن ۾ 7,770 مرد ۽ 6,956 عورتون شامل هيون.<ref name="PBS2023Urban"/> 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ ڳيريلي جي آبادي 11,597 هئي، تنهنڪري ڇهن سالن دوران شهر جي آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو واڌ ٿي. 2017ع کان 2023ع تائين ان جي سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح 4.07 سيڪڙو رهي.<ref name="PBS2017Urban">{{cite web |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Census 2017 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07802.pdf |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=11 September 2026 }}</ref><ref name="PBS2023Urban"/> ڳيريلو لاڙڪاڻي جي قديم آبادين مان هڪ آهي. تاريخي ماخذن موجب موجوده ڳوٺ جي آبادي گهٽ ۾ گهٽ 16هين صديءَ تائين پوئتي وڃي ٿي ۽ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] ۾ هي علائقو سياسي، مذهبي ۽ واپاري لحاظ کان اهم مرڪز رهيو.<ref name="Kalhoro2012">{{cite book |last=Kalhoro |first=Zulfiqar Ali |title=Kamber, Shahdadkot & Miro Khan: Stories of Past & Present |year=2012 |url=https://www.scribd.com/document/95764266/Kamber-Shahdadkot-amp-Miro-Khan-Stories-of-Past-amp-Present-as-Told-by-Zulfiqar-Ali-Kalhoro-2012 |access-date=11 September 2026 }}</ref> [[File:Sindh Dist Larkana.svg|thumb|left|280px|[[سنڌ]] ۾ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو مقام.]] == جاگرافي == ڳيريلو اتر سنڌ جي زرعي ميداني علائقي ۾، [[ڏوڪري]] کان لڳ ڀڳ 7 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي. کليل جاگرافيائي ڊيٽابيسن موجب شهر جو مرڪزي مقام لڳ ڀڳ 27.435° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68.076° اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تي آهي ۽ ان جي اوچائي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 58 ميٽر آهي.<ref name="Mapcarta">{{cite web |title=Garello Map |url=https://mapcarta.com/N11232930572 |website=Mapcarta |access-date=11 September 2026 }}</ref> شهر جي ڀرپاسي ۾ اسلام آباد، غلام علي زهراڻي، فقير محمد کوکر، جهنجهڻ، پٽارو، جتوئي، علي خان پنهور ۽ ٻيون ڳوٺاڻيون آباديون واقع آهن.<ref name="Mapcarta"/> ڳيريلو زرعي علائقي جي وچ ۾ واقع آهي ۽ ان جي ڀرپاسي واري زمين واهن ۽ واٽر ڪورسن وسيلي آباد ٿئي ٿي. تاريخي ماخذن ۾ هن علائقي جي زمين کي زرعي لحاظ کان زرخيز قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="GerelloHistory">{{cite web |title=ڳيريلو |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/1069/read/54751 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |access-date=11 September 2026 }}</ref> == نالو == ڳيريلي جي نالي جي اصل بابت هڪ کان وڌيڪ روايتون موجود آهن. تاريخدان ذوالفقار علي ڪلهوڙي موجب '''ڳيريلو''' اصل ۾ قمبر واري علائقي ۾ چانڊيا قبيلي جي جاگير مان وهندڙ '''ڳيريلو نئن''' جو نالو هو. ان روايت موجب نئن جي ڪنارن وٽ رهندڙ ماڻهن 16هين صديءَ ۾ هن علائقي ڏانهن لڏي اچي وسندي قائم ڪئي ۽ پنهنجي پراڻي علائقي جي نسبت سان ان جو نالو ڳيريلو رکيو.<ref name="Kalhoro2012"/> [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] پڻ قمبر واري علائقي ۾ '''ڳيريلو نئن''' جو ذڪر ڪري ٿي، جيڪا کيرٿر مان برساتي پاڻي کڻي چانڊين جي جاگير واري زمين کي سيراب ڪندي آهي.<ref name="SindhianaNain">{{cite web |title=سنڌ جون نئيون |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C+%D8%AC%D9%88%D9%86+%D9%86%D8%A6%D9%8A%D9%88%D9%86 |publisher=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> هڪ ٻي مقامي لوڪ روايت موجب ڪلهوڙا دور جي هڪ عملدار شڪار دوران هڪ ڳيرو ماريو، جنهن کان پوءِ ان جي مادي به ساڳئي جاءِ تي مري وئي. روايت موجب ماديءَ جي وفاداريءَ کان متاثر ٿي هن وسندي کي ”ڳيري جي لوءِ“ مان '''ڳيريلو''' نالو ڏنو ويو.<ref name="GerelloHistory"/> هيءَ روايت لوڪ ڪهاڻيءَ جي نوعيت جي آهي ۽ تاريخي ماخذن ۾ نالي جي نئن سان لاڳاپيل تشريح کان مختلف آهي. == تاريخ == === ابتدائي آبادي === هڪ تاريخي تحقيق موجب ڳيريلو 16هين صديءَ ۾ آباد ٿيو. ان تحقيق ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته قمبر جي چانڊيا جاگير واري ڳيريلو نئن جي ڪناري کان آيل ماڻهن هتي نئين آبادي قائم ڪئي، جيڪا پوءِ ساڳئي نالي سان مشهور ٿي.<ref name="Kalhoro2012"/> ڳيريلو بعد ۾ ڪلهوڙن جي تحريڪ ۽ سندن سياسي عروج سان پڻ لاڳاپيل رهيو. تاريخدان ذوالفقار علي ڪلهوڙي جي تحقيق موجب شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو ڪلهوڙن لاءِ ڊگهي عرصي تائين هڪ '''دائري''' يا سياسي ۽ روحاني مرڪز جي حيثيت رکندو هو.<ref name="Kalhoro2012"/> === ڪلهوڙا دور === 17هين ۽ 18هين صديءَ ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] سنڌ جي سياسي طاقت طور اڀريو. ڳيريلو سندن شروعاتي اثر واري علائقي ۾ شامل هو. تاريخي ماخذن ۾ هن علائقي جي ڀرپاسي ۾ ڪلهوڙن ۽ مغل لشڪر وچ ۾ ويڙهه جو پڻ ذڪر ملي ٿو.<ref name="Kalhoro2012"/> سنڌ جي تاريخي ماڳن بابت تحقيق ۾ ڳيريلي سان لاڳاپيل هڪ پراڻي مقبري جا آثار پڻ درج ڪيا ويا آهن. ''The Lost Glory of Larkana'' ۾ مقبري جي اڏاوت، سرن، محرابي پينلن، گنبذ جي ڍانچي ۽ اندروني سجاوٽ جو تفصيلي بيان ڏنل آهي.<ref name="LostGlory">{{cite book |title=The Lost Glory of Larkana Including Kamber Shahdadkot District |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/The_Lost_Glory_of_Larkana-Dr_Syed_Shakir_Ali_Shah-2022-cs.pdf |year=2022 |access-date=11 September 2026 }} {{مئل ڳنڍڻو|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === تاريخي مسجد === تاريخي تحقيق موجب ڳيريلي ۾ هڪ '''ٽن گنبذن واري قديم مسجد''' پڻ موجود رهي آهي، جنهن کي ڪاشيءَ جي سرن سان سينگاريل ڄاڻايو ويو آهي. هڪ تحقيقي ماخذ ان مسجد جي تعمير کي [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد ڪلهوڙي]] سان منسوب ڪري ٿو، پر اها نسبت روايتي بيان تي ٻڌل هجڻ سبب قطعي طور ثابت ٿيل تاريخ طور نه پر منسوب روايت طور ڏني وڃي ٿي.<ref name="Kalhoro2012"/> مقامي تاريخي بيان ۾ پڻ ڳيريلي جي هڪ پراڻي جامع مسجد ۽ ڪلهوڙا دور سان منسوب مقبري جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="GerelloHistory"/> === واپاري مرڪز === ڳيريلو تاريخي طور هڪ مقامي واپاري مرڪز پڻ رهيو. ذوالفقار علي ڪلهوڙي موجب ڪنهن زماني ۾ هي هڪ اهم بازار وارو شهر هو ۽ ورهاڱي کان اڳ هندو واپاري شهر جي واپار ۾ نمايان حيثيت رکندا هئا.<ref name="Kalhoro2012"/> مقامي تاريخ مطابق شهر ۾ هندو واپارين جون عمارتون، بنگلا ۽ دڪان موجود هئا. 1947ع جي [[ورهاڱو هندستان|ورهاڱي]] کان پوءِ هندو آباديءَ جي لڏپلاڻ سان شهر جي سماجي ۽ ملڪيت واري ڍانچي ۾ وڏي تبديلي آئي.<ref name="GerelloHistory"/> == انتظامي تاريخ == 20هين صديءَ جي گهڻي حصي تائين ڳيريلو [[ڏوڪري تعلقو|ڏوڪري تعلقي]] ۾ شامل هو. 2002ع جي اليڪشن ڪميشن جي سرڪاري حدبنديءَ ۾ به '''ڳيريلو ٽائون''' ۽ ڳيريلو تپيدار سرڪل کي ڏوڪري تعلقي ۾ ڏيکاريو ويو آهي.<ref name="ECP2002">{{cite web |title=Delimitation of Provincial Assembly Constituencies – Sindh Province 2002 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/3/Sindh%20Province%202002.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> [[باقراڻي تعلقو]] بعد ۾ ڏوڪري تعلقي مان الڳ انتظامي يونٽ طور قائم ٿيو. اليڪشن ڪميشن جي بعد واري رڪارڊ ۾ '''ڳيريلو ايس ٽي سي، ڳيريلو ٽائون ۽ ڳيريلو ٽي سي''' کي نئين ٺهيل باقراڻي تعلقي ۾ شامل ڏيکاريو ويو آهي.<ref name="ECPBakrani">{{cite web |title=Delimitation of Constituencies |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2008-nrp9.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> ان ڪري پراڻن ڪتابن يا سوانحي ماخذن ۾ ڳيريلي کي ”تعلقو ڏوڪري“ لکيل ڏسڻ تاريخي طور درست آهي، پر شهر جي '''موجوده انتظامي حيثيت باقراڻي تعلقو''' آهي. == آبادي == 2017ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ ۾ ڳيريلو ٽائون ڪميٽي جي ڪل آبادي 11,597 هئي، جنهن ۾ 5,862 مرد ۽ 5,735 عورتون شامل هيون.<ref name="PBS2017Urban"/> 2023ع ۾ آبادي وڌي 14,726 ٿي وئي، جنهن ۾ 7,770 مرد ۽ 6,956 عورتون هيون. آدمشماريءَ ۾ ڪو ٽرانسجينڊر رهواسي درج نه ٿيو. شهر ۾ سراسري گهريلو جسامت 6.09 ماڻهو في گهر هئي.<ref name="PBS2023Urban"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''ڳيريلو ٽائون ڪميٽي جي آبادي''' |- style="background:#355c7d; color:white;" ! آدمشماري ! ڪل آبادي ! مرد ! عورتون ! سراسري گهريلو جسامت |- style="background:#eaf3f8;" | '''2017ع''' | 11,597 | 5,862 | 5,735 | 5.71 |- style="background:#fff3d6;" | '''2023ع''' | 14,726 | 7,770 | 6,956 | 6.09 |} <small>ذريعو: [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]].<ref name="PBS2017Urban"/><ref name="PBS2023Urban"/></small> 2017ع کان 2023ع تائين ڳيريلي جي شهري آباديءَ ۾ '''3,129''' ماڻهن جو اضافو ٿيو، يعني مجموعي واڌ لڳ ڀڳ '''27.0 سيڪڙو''' هئي.<ref name="PBS2017Urban"/><ref name="PBS2023Urban"/> === آدمشماريءَ ۾ ساڳئي نالي واري ڳوٺاڻي آبادي === پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري رڪارڊ ۾ '''ڳيريلو ٽائون ڪميٽي''' کان سواءِ '''ايڊيشنل ڳيريلو ٽي سي''' اندر ”ڳيريلو“ نالي هڪ ڳوٺاڻي شمارياتي آبادي به الڳ درج آهي، جنهن جي آبادي 6,114 هئي.<ref name="PBSRural2023">{{cite web |title=Table 31: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_31_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> اهي ٻئي انگ هڪٻئي سان ملائڻ نه گهرجن: '''14,726''' شهر/ٽائون ڪميٽي جي شهري آبادي آهي، جڏهن ته '''6,114''' ساڳئي نالي واري الڳ ڳوٺاڻي شمارياتي آبادي جو انگ آهي.<ref name="PBS2023Urban"/><ref name="PBSRural2023"/> == خواندگي == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ڳيريلو ٽائون ڪميٽي ۾ 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگي شرح '''51.94 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح '''62.40 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''40.18 سيڪڙو''' هئي.<ref name="PBSUrbanStats">{{cite web |title=Table 33: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_33_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:75%; text-align:center;" |+ '''خواندگي، 2023ع''' |- style="background:#287271; color:white;" ! زمرو ! خواندگي شرح |- style="background:#e6f4f1;" | '''مجموعي''' | 51.94٪ |- style="background:#fff4df;" | '''مرد''' | 62.40٪ |- style="background:#e6f4f1;" | '''عورتون''' | 40.18٪ |} <small>ذريعو: پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس.<ref name="PBSUrbanStats"/></small> ساڳئي شمارياتي جدول موجب ڳيريلو ٽائون ڪميٽي جي 14,726 رهواسين مان 14,621 مسلمان ۽ 105 غير مسلم آباديءَ سان تعلق رکندڙ ماڻهو درج ٿيا.<ref name="PBSUrbanStats"/> == رهائش ۽ بنيادي سهولتون == 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ڳيريلو ٽائون ڪميٽي ۾ مجموعي طور '''2,418 رهائشي گهر''' درج ٿيا. انهن مان 1,115 پڪا، 233 نيم پڪا ۽ 1,070 ڪچا هئا.<ref name="PBSHousing2023">{{cite web |title=Table 34: Selected Housing Statistics of Urban Localities, Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_34_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي انگن موجب 2,374 گهرن لاءِ پيئڻ جو پاڻي، 1,014 لاءِ بجلي ۽ 1,271 لاءِ گئس جي سهولت درج ڪئي وئي.<ref name="PBSHousing2023"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''ڳيريلو ٽائون ڪميٽي ۾ رهائش ۽ بنيادي سهولتون، 2023ع''' |- style="background:#6b4f9b; color:white;" ! ڪل گهر ! پڪا ! نيم پڪا ! ڪچا ! پيئڻ جو پاڻي ! بجلي ! گئس |- style="background:#f2edf8;" | '''2,418''' | 1,115 | 233 | 1,070 | 2,374 | 1,014 | 1,271 |} <small>ذريعو: پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس.<ref name="PBSHousing2023"/></small> == تعليم == ڳيريلو باقراڻي تعلقي جو هڪ مقامي تعليمي مرڪز پڻ آهي. سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول ڳيريلو'''، '''گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول ڳيريلو''' ۽ شهر جا ٻيا پرائمري اسڪول درج آهن.<ref name="RSU2015">{{cite web |title=School Budget and Institution List – District Larkana |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/FMIS/distbudget201516/Larkana.pdf |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> سرڪاري تعليمي رڪارڊ موجب گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول ڳيريلو جو سيمس ڪوڊ '''413040334''' آهي.<ref name="RSUSAT">{{cite web |title=Standardized Achievement Test Schedule, District Larkana |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SAT/SAT%20Time%20Schedule%2006-02-2015.pdf |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh |access-date=11 September 2026 }}</ref> 2025ع جي سنڌ تعليم کاتي جي سرڪاري حڪم ۾ پڻ گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول ڳيريلو کي فعال تعليمي اداري طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="Education2025">{{cite web |title=Transfer and Posting Order |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/113580%20Order%20for%20transfer%20and%20posting%20of%20Mr%20Bashir%20Ahmed%20Jiskani%2CAssistant%20%28BS-16%29%20ID%20No.10232499.PDF |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]] |date=16 April 2025 |access-date=11 September 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت جي 2025–26ع واري بجيٽ ۾ '''گورنمينٽ گرلز هاءِ اسڪول ڳيريلو، تعلقو باقراڻي''' لاءِ پڻ بجيٽ مختص ڪيل آهي.<ref name="Budget2025">{{cite web |title=Secondary Education III – Budget Estimates 2025–26 |url=https://finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CVOLUME_III_Detail%5CSC21204-Secondary+-+III.pdf |publisher=Finance Department, Government of Sindh |access-date=11 September 2026 }}</ref> == صحت == ڳيريلي ۾ '''رورل هيلٿ سينٽر ڳيريلو''' قائم آهي، جيڪو شهر ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ بنيادي صحت جون خدمتون مهيا ڪري ٿو. 2021ع ۾ سنڌ حڪومت ۽ [[پيپلز پرائمري هيلٿ ڪيئر انيشيئيٽو سنڌ]] وچ ۾ ٿيل معاهدي تحت لاڙڪاڻي ضلعي جا اٺ وڏا سرڪاري صحت مرڪز پي پي ايڇ آءِ حوالي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. انهن ۾ '''رورل هيلٿ سينٽر ڳيريلو''' پڻ شامل هو.<ref name="DawnHealth">{{cite news |title=Eight govt hospitals in Larkana being handed over to PPHI |url=https://www.dawn.com/news/1672759 |work=Dawn |date=2 February 2022 |access-date=11 September 2026 }}</ref> سنڌ جي نيشنل هيلٿ سپورٽ پروگرام جي 2026ع واري صحت مرڪزن جي ڪارڪردگي ڊيش بورڊ ۾ پڻ '''رورل هيلٿ سينٽر ڳيريلو، ضلعو لاڙڪاڻو''' پي پي ايڇ آءِ جي انتظام هيٺ درج آهي.<ref name="NHSP2026">{{cite web |title=Health Facility Ranking Dashboard — Sindh |url=https://nhsp.gos.pk/wp-content/uploads/2026/04/shhaid.html |publisher=Government of Sindh |access-date=11 September 2026 }}</ref> == مقامي حڪومت == ڳيريلو موجوده مڪاني حڪومت واري نظام ۾ '''ٽائون ڪميٽي ڳيريلو''' جي حيثيت رکي ٿو. اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي سرڪاري رڪارڊ ۾ ٽائون ڪميٽي ڳيريلو کي باقراڻي تعلقي، ضلعي لاڙڪاڻي ۾ درج ڪيو ويو آهي.<ref name="ECPMembers">{{cite web |title=Notification of Returned Candidates of Local Governments |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/43529.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> اليڪشن ڪميشن جي تازي سرڪاري نوٽيفڪيشن موجب ٽائون ڪميٽي ڳيريلي جي چيئرمين طور '''عرفان احمد جتوئي''' ۽ وائيس چيئرمين طور '''ظهور احمد ڪماريه''' جا نالا درج آهن؛ ٻئي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان لاڳاپيل ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="ECPMembers"/> ان کان اڳ ڳيريلو يونين ڪائونسل جي صورت ۾ پڻ ڪم ڪندو رهيو. آڊيٽر جنرل آف پاڪستان جي 2011–12ع واري مقامي حڪومت جي آڊٽ فهرست ۾ '''يونين ڪائونسل ڳيريلو، تعلقو باقراڻي، ضلعو لاڙڪاڻو''' صاف طور درج آهي.<ref name="AGP">{{cite web |title=Audit Report on the Accounts of District Government Larkana |url=https://agp.gov.pk/SiteImage/Policy/UA%20Report%20larkana%202013-14.pdf |publisher=Auditor-General of Pakistan |access-date=11 September 2026 }}</ref> 2017ع تائين باقراڻي جي اڳوڻي تعلقي ميونسپل انتظاميه جي جاءِ تي ڳيريلو ۽ آريجا جون ٽائون ڪميٽيون قائم ڪيون ويون هيون.<ref name="DailyTimes">{{cite news |title=400 TMA employees unpaid for past four months |url=https://dailytimes.com.pk/20395/400-tma-employees-unpaid-for-past-four-months/ |work=Daily Times |date=30 March 2017 |access-date=11 September 2026 }}</ref> == رستا ۽ آمدرفت == ڳيريلو مقامي روڊن وسيلي [[باقراڻي]]، [[ڏوڪري]]، لاڙڪاڻو ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن سان ڳنڍيل آهي. شهر کان ڏوڪري لڳ ڀڳ 7 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف آهي.<ref name="Mapcarta"/> 2025ع ۾ ''Dawn'' ۾ ڇپيل هڪ شهري خط ۾ ڳيريلو کان عمر ڀيو ۽ باقراڻي کان ڳيريلو ويندڙ رستن جي نامڪمل تعمير جو مسئلو اٿاريو ويو، جنهن مان انهن رستن جي مقامي آمدرفت لاءِ اهميت ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="DawnRoad">{{cite news |title=Incomplete roads |url=https://www.dawn.com/news/1887149 |work=Dawn |date=23 January 2025 |access-date=11 September 2026 }}</ref> شهر جي ڀرپاسي ۾ حيدر بخش جتوئي ريلوي اسٽيشن ۽ باقراڻي روڊ ريلوي اسٽيشن پڻ واقع آهن.<ref name="Mapcarta"/> == معيشت == ڳيريلي جي معيشت تاريخي طور زراعت ۽ واپار سان لاڳاپيل رهي آهي. شهر ڀرپاسي جي زرعي آبادين لاءِ ننڍي بازار ۽ واپاري مرڪز طور ڪم ڪندو رهيو آهي. تاريخي ماخذ ڳيريلي کي ڪنهن دور ۾ علائقي جو اهم واپاري مرڪز ڄاڻائين ٿا، جتي ورهاڱي کان اڳ هندو واپارين جو وڏو ڪردار هو.<ref name="Kalhoro2012"/> جديد دور ۾ شهر ۽ ڀرپاسي جي معيشت ۾ زراعت، زرعي مزدوري، اناج ۽ سارين جي واپار، ننڍي ڪاروبار، سرڪاري نوڪرين ۽ مقامي خدمتن جو حصو آهي. ڳيريلو ۽ باقراڻي وارو علائقو سنڌ جي انهن علائقن ۾ شامل آهي جتي سارين جي پيداوار ۽ ان سان لاڳاپيل ڪاروبار اهم معاشي سرگرمي آهي. == ثقافت ۽ ادب == ڳيريلو سنڌي ادبي سرگرمين سان پڻ لاڳاپيل رهيو آهي. [[سنڌي ادبي سنگت]] جي ڳيريلو شاخ مقامي سطح تي ادبي سرگرمين جو مرڪز رهي آهي. سنڌي شاعر ۽ ليکڪ '''ابرار حسين ابڙو''' 21 مارچ 1974ع تي ڳيريلي ۾ پيدا ٿيو. [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب هو 1996ع ۾ ٿوري عرصي لاءِ سنڌي ادبي سنگت ڳيريلو شاخ جو سيڪريٽري پڻ رهيو ۽ '''ڳيريلو هسٽاريڪل سوسائٽي''' سان پڻ وابسته رهيو.<ref name="AbrarAbro">{{cite web |title=ابرار ابڙو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%B1+%D8%A7%D8%A8%DA%99%D9%88 |publisher=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> ابرار ابڙي شاعري، غزل، نظم، ڪهاڻين ۽ ادبي اڀياس ۾ ڪم ڪيو آهي. سندس شاعريءَ جو مجموعو '''اکين کي پنڌ ڪرڻو آ''' 2023ع ۾ ڇپيو.<ref name="AbrarAbro"/> == پوليس ۽ امن امان == ڳيريلي ۾ سنڌ پوليس جي '''پوليس اسٽيشن ڳيريلو''' موجود آهي. سنڌ هاءِ ڪورٽ جي لاڙڪاڻي سرڪٽ ۽ سنڌ جي ضلعي عدالتن جي سرڪاري عدالتي رڪارڊ ۾ ڪيترن ڪيسن ۾ پوليس اسٽيشن ڳيريلو جو نالو اچي ٿو.<ref name="SHC">{{cite web |title=Case Profile – SHO PS Gerello |url=https://cases.shc.gov.pk/khi/web/index.php?id=431343&r=cases%2Fview |publisher=[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> == پوسٽ ۽ مواصلات == [[پاڪستان پوسٽ]] جي سرڪاري پوسٽ ڪوڊ ڊائريڪٽري موجب '''ڳيريلو''' جو پوسٽل ڪوڊ '''77120''' آهي ۽ ان جو اڪائونٽ آفيس [[لاڙڪاڻو]] جنرل پوسٽ آفيس آهي.<ref name="PakistanPost">{{cite web |title=Post Code Directory |url=https://pakpost.gov.pk/postcodes.php |publisher=[[پاڪستان پوسٽ]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[باقراڻي تعلقو]] * [[باقراڻي]] * [[خير محمد آريجا]] * [[ڏوڪري]] * [[لاڙڪاڻو ضلعو]] * [[ڪلهوڙا خاندان]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس] * [https://ecp.gov.pk اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240508030526/https://www.ecp.gov.pk/ |date=2024-05-08 }} * [https://www.sindheducation.gov.pk سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260615114849/https://sindheducation.gov.pk/ |date=2026-06-15 }} * [https://pakpost.gov.pk پاڪستان پوسٽ] [[زمرو:باقراڻي تعلقو]] [[زمرو:لاڙڪاڻو ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون ٽائون ڪميٽيون]] o02x3icqz0ea59nnjpmphce32jlwira 0 102606 414478 412034 2026-09-23T02:05:35Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414478 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بکوديرو | other_name = Bakho Dero | native_name = بکو ديرو | native_name_lang = sd | settlement_type = ڳوٺ | image_skyline = | image_caption = | image_map = Larkana District.jpg | mapsize = 250px | map_caption = [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو انتظامي نقشو؛ [[باقراڻي تعلقو]] وچئين حصي ۾ ڏيکاريل آهي | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = 250 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|27|25|54|N|68|08|04|E|region:PK-SD|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name3 = [[باقراڻي تعلقو]] | subdivision_type4 = مقامي انتظامي علائقو | subdivision_name4 = مهرابپور | unit_pref = Metric | elevation_m = 42 | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 77081 }} '''بکوديرو''' يا '''بکو ديرو''' [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جي [[باقراڻي تعلقو|باقراڻي تعلقي]] ۾ واقع هڪ پراڻو ڳوٺ آهي. ڳوٺ خاص طور سنڌ جي مشهور هاري اڳواڻ، شاعر، اديب ۽ سياستدان '''[[حيدر بخش جتوئي]]''' جي جنم ڀومي طور سڃاتو وڃي ٿو. حيدر بخش جتوئي 7 آڪٽوبر 1901ع تي بکوديري ۾ ڄائو، جنهن سبب هن ننڍڙي ڳوٺ کي سنڌ جي جديد سياسي ۽ هاري تحريڪ جي تاريخ ۾ نمايان حيثيت حاصل آهي.<ref name="SindhianaJatoi">{{cite web |title=حيدر بخش جتوئي ڪامريڊ |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AD%D9%8A%D8%AF%D8%B1+%D8%A8%D8%AE%D8%B4+%D8%AC%D8%AA%D9%88%D8%A6%D9%8A+%DA%AA%D8%A7%D9%85%D8%B1%D9%8A%DA%8A |publisher=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> اڄڪلهه بکوديرو باقراڻي تعلقي جي مهرابپور واري مقامي انتظامي ۽ تعليمي علائقي ۾ شامل آهي. سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول حيدر بخش جتوئي، بکوديرو''' ۽ بکوديرو جا ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جا پرائمري اسڪول '''باقراڻي تعلقو، مهرابپور''' هيٺ درج آهن.<ref name="SELD-SAT">{{cite web |title=Standardized Achievement Test Schedule – District Larkana |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SAT/SAT%20Time%20Schedule%2006-02-2015.pdf |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> [[File:Larkana District.jpg|thumb|left|280px|[[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جا چار تعلقا؛ بکوديرو هاڻي [[باقراڻي تعلقو|باقراڻي تعلقي]] ۾ واقع آهي.]] == نالو == سرڪاري انگريزي رڪارڊ ۾ ڳوٺ جو نالو مختلف صورتن ۾ '''Bakho Dero'''، '''Bakhodero''' ۽ ڪڏهن '''Bakadero''' لکيل ملي ٿو، جڏهن ته سنڌي ۾ '''بکو ديرو''' ۽ گڏيل صورت '''بکوديرو''' ٻئي استعمال ٿين ٿا.<ref name="FallingRain">{{cite web |title=Maps, Weather, and Airports for Bakadero, Pakistan |url=https://www.fallingrain.com/world/PK/05/Bakadero.html |website=Falling Rain |access-date=11 September 2026 }}</ref> سنڌ جي ”ديرو“ نالي ماڳن بابت شايع ٿيل هڪ فهرست ۾ پڻ '''بکو ديرو، تعلقو باقراڻي، ضلعو لاڙڪاڻو''' طور درج ٿيل آهي.<ref name="Nehan">{{cite book |title=نينهن |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/%D9%86%D9%8A%D9%86%DA%BE%D9%86-%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%AD%D9%85%D9%B0%D9%86_%D9%BE%D9%8A%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%88-2022-%D8%AA%D9%8A%D8%A7%D8%B1.pdf |year=2022 |access-date=11 September 2026 }} {{مئل ڳنڍڻو|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == جاگرافي == بکوديرو اتر سنڌ جي لاڙڪاڻي واري زرخيز ميداني علائقي ۾ واقع آهي. جاگرافيائي ڊيٽابيس موجب ڳوٺ جو مرڪزي مقام لڳ ڀڳ 27°25′54″ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68°08′04″ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تي آهي. ان جي اوچائي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 42 ميٽر آهي.<ref name="FallingRain"/> بکوديرو [[ڏوڪري]]، [[باقراڻي]]، [[ڳيريلو]] ۽ مهرابپور واري ڳوٺاڻي پٽي جي ويجهو واقع آهي. هن علائقي جون زمينون لاڙڪاڻي جي وسيع آبپاشي نظام جو حصو آهن، جتي زراعت مقامي معيشت جي بنيادي سرگرمين مان آهي. [[File:Dadu Canal (Panj More) - panoramio.jpg|thumb|280px|[[دادو واهه]]؛ لاڙڪاڻي ۽ باقراڻي واري زرعي پٽيءَ جي آبپاشي نظام جو حصو.]] باقراڻي تعلقي ۾ سارين، ڪڻڪ، ساڳ، گوبي، بصر ۽ شلجم سميت ڪيترائي فصل ۽ ڀاڄيون پوکيون وڃن ٿيون، جڏهن ته دادو واهه ۽ رائيس واهه تعلقي جي زرعي زمينن لاءِ اهم آبپاشي ذريعا آهن.<ref name="BakraniInfo">{{cite web |title=Bakrani Tehsil |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Bakrani_Tehsil |access-date=11 September 2026 }}</ref> == انتظامي تاريخ == بکوديرو تاريخي طور [[ڏوڪري تعلقو|ڏوڪري تعلقي]] ۾ شامل هو. ان ڪري پراڻن سوانحي، تعليمي، پوسٽل ۽ تاريخي ماخذن ۾ ڳوٺ جي پتي سان '''تعلقو ڏوڪري''' لکيل ملي ٿو.<ref name="UVAS">{{cite web |title=Alumni Directory |url=https://www.uvas.edu.pk/doc/alumni/2013/Alumni-Directory.pdf |publisher=University of Veterinary and Animal Sciences |access-date=11 September 2026 }}</ref> مثال طور [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] جي حيدر بخش جتوئي بابت داخلا ۾ سندس جنم هنڌ '''ڳوٺ بکو ديرو، تعلقو ڏوڪري''' ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="SindhianaJatoi"/> اهو سندس 1901ع واري جنم وقت جي انتظامي حيثيت مطابق درست آهي. بعد ۾ ڏوڪري تعلقي جي نئين سر انتظامي ورهاست دوران '''باقراڻي تعلقو''' الڳ قائم ڪيو ويو. اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي حدبنديءَ واري سرڪاري دستاويز ۾ باقراڻي کي صاف طور '''نئون ٺهيل تعلقو''' ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="ECPBakrani">{{cite web |title=Delimitation of Constituencies – Larkana District |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2008-nrp9.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> نئين انتظامي ترتيب کان پوءِ بکوديرو باقراڻي تعلقي ۾ شامل ٿيو. سنڌ تعليم کاتي جي جديد سرڪاري رڪارڊ ۾ بکوديرو، مهرابپور يونين ڪائونسل ۽ باقراڻي تعلقي هيٺ درج آهي.<ref name="SELD-SAT"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''بکوديري جي انتظامي حيثيت''' |- style="background:#355c7d; color:white;" ! دور ! تعلقو ! ضلعو ! حيثيت |- style="background:#edf5fb;" | '''پراڻو انتظامي دور''' | [[ڏوڪري تعلقو|ڏوڪري]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | ڏوڪري تعلقي جو ڳوٺ |- style="background:#fff3d6;" | '''موجوده دور''' | [[باقراڻي تعلقو|باقراڻي]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | مهرابپور واري مقامي انتظامي علائقي جو ڳوٺ |} <small>ذريعا: اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان ۽ سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو.<ref name="ECPBakrani"/><ref name="SELD-SAT"/></small> == حيدر بخش جتوئي ۽ بکوديرو == بکوديري جي تاريخي سڃاڻپ [[حيدر بخش جتوئي]] سان گهري نموني ڳنڍيل آهي. هو 7 آڪٽوبر 1901ع تي هتي فقير الله داد جتوئي جي گهر ۾ ڄائو.<ref name="SindhianaJatoi"/> حيدر بخش جتوئي سنڌ جي هاري تحريڪ جي اهم ترين اڳواڻن مان هو. هن اعليٰ تعليم حاصل ڪرڻ کان پوءِ برطانوي دور ۾ سنڌ جي روينيو کاتي ۾ ڪم ڪيو ۽ آخرڪار ڊپٽي ڪليڪٽر جي عهدي تائين پهتو. 1940ع واري ڏهاڪي ۾ سرڪاري ملازمت ڇڏي هن پنهنجي زندگي سنڌ جي هارين، پورهيتن ۽ سياسي حقن جي جدوجهد لاءِ وقف ڪئي.<ref name="Khamisani">{{cite book |last=Khamisani |first=Amena |title=Sind's Contribution to English |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Sind%27S_Contribution_To_English-Professor_%20Amena_Khamisani-1975-Complete.pdf |year=1975 |access-date=11 September 2026 }} {{مئل ڳنڍڻو|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> پروفيسر امينه خميساڻي پنهنجي ڪتاب ''Sind's Contribution to English'' ۾ حيدر بخش جتوئي کي بکو ديرو، ضلعو لاڙڪاڻو سان تعلق رکندڙ سنڌ جو مشهور هاري اڳواڻ ڄاڻايو آهي ۽ لکي ٿي ته هن پنهنجي ابتدائي تعليم پنهنجي ڳوٺ مان حاصل ڪئي هئي.<ref name="Khamisani"/> [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب جتوئي سنڌي ست درجا پڙهڻ کان پوءِ 1918ع ۾ فائنل جو امتحان سڄي سنڌ ۾ پهرئين نمبر سان پاس ڪيو، پوءِ لاڙڪاڻي جي مدرسة الاسلام مان مئٽرڪ ۽ ڊي. جي. سنڌ ڪاليج مان بي. اي آنرز جي تعليم حاصل ڪئي.<ref name="SindhianaJatoi"/> حيدر بخش جتوئي سنڌ هاري ڪاميٽيءَ جو اڳواڻ، شاعر ۽ ليکڪ پڻ هو ۽ هن هارين جي زميني ۽ معاشي حقن، سنڌ جي صوبائي حقن ۽ ون يونٽ جي مخالفت لاءِ ڊگهي جدوجهد ڪئي. سندس لکڻين ۽ شاعريءَ ۾ ''جيئي سنڌ''، زمينداري نظام، هارين جي حقن ۽ سنڌ جي معاشي مسئلن بابت ڪم شامل آهي.<ref name="SindhLibrary">{{cite web |title=حيدر بخش جتوئي جا ڪتاب |url=https://lib.sindh.org/kitaab?keyword=author&title=Hyder+Bakhsh+Jatoi |publisher=سنڌ حڪومت، ثقافت کاتو |access-date=11 September 2026 }}</ref> بکوديرو انهيءَ ڪري سنڌ جي هاري ۽ ترقي پسند سياسي تاريخ سان لاڳاپيل هڪ علامتي ڳوٺ پڻ سمجهيو وڃي ٿو. == تعليم == بکوديري ۾ سرڪاري پرائمري کان هاءِ اسڪول سطح تائين تعليمي ادارا موجود آهن. سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتي جي رڪارڊ موجب شهر/ڳوٺ جا اهم سرڪاري تعليمي ادارا هي آهن:<ref name="SELD-SAT"/><ref name="SchoolDirectory">{{cite web |title=District Larkana Government School Directory |url=https://www.yumpu.com/it/document/view/10563919/district-larkana |access-date=11 September 2026 }}</ref> * '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول حيدر بخش جتوئي، بکوديرو''' — سيمس ڪوڊ 413040331 * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول بکوديرو''' — سيمس ڪوڊ 413040078 * '''گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول بکوديرو''' — سيمس ڪوڊ 413040129 * '''گورنمينٽ گرلز لوئر سيڪنڊري اسڪول بکوديرو''' — سيمس ڪوڊ 413040314 سنڌ تعليم کاتي جي اسڪول ڪلسٽرنگ رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول حيدر بخش جتوئي بکوديرو''' کي مهرابپور ڪلسٽر جو مرڪزي اسڪول ڄاڻايو ويو آهي، جنهن سان لڳ ڀڳ 18 اسڪول لاڳاپيل آهن.<ref name="Cluster">{{cite web |title=Clustering Hub Schools List – District Larkana |url=https://www.scribd.com/document/938622074/Clustering-Hub-Schools-List-DISTRICT-LARKANA |access-date=11 September 2026 }}</ref> سنڌ تعليم کاتي جي 2015ع واري معياري امتحاني رڪارڊ ۾ پڻ گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول حيدر بخش جتوئي بکوديرو کي باقراڻي تعلقي جي مهرابپور يونين ڪائونسل هيٺ درج ڪيو ويو آهي.<ref name="SELD-SAT"/> === حيدر بخش جتوئي هاءِ اسڪول === ڳوٺ جو اهم ثانوي تعليمي ادارو '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول حيدر بخش جتوئي، بکوديرو''' آهي، جنهن جو نالو ڳوٺ جي مشهور سپوت حيدر بخش جتوئي جي نالي تي رکيل آهي. سنڌ تعليم کاتي جي استاد مقرري ۽ پگهارن واري سرڪاري رڪارڊ ۾ به هي اسڪول '''GBHS Hyder Bux Jatoi (Bakho Dero)، مهرابپور، باقراڻي''' طور درج آهي.<ref name="JSTSalary">{{cite web |title=Release of Salaries of JSTs – District Larkana |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Salary/Release%20of%20salaries%20JST%20Larkana.pdf |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> == مقامي انتظام == سنڌ تعليم کاتي ۽ ٻين سرڪاري انتظامي رڪارڊن ۾ بکوديرو '''مهرابپور''' يونين ڪائونسل/مقامي انتظامي علائقي سان لاڳاپيل ڏيکاريل آهي.<ref name="SELD-SAT"/> مهرابپور واري علائقي ۾ بکوديرو کان سواءِ مهرابپور، ٻڌو وهڻ جتوئي، واهوچا، لالا جا ڀاڻ، علي خان پنهور، حاجي اقبال کروس ۽ ٻيون ڀرپاسي واريون آباديون شامل آهن.<ref name="Cluster"/> == رستا ۽ آمدرفت == بکوديرو ڳوٺاڻن رستن وسيلي مهرابپور، باقراڻي، ڏوڪري ۽ ڳيريلو سان ڳنڍيل آهي. اليڪشن ڪميشن جي جديد پولنگ اسڪيم ۾ بکوديرو ۽ مهرابپور واري علائقي جا ڪيترائي شمارياتي بلاڪ ۽ پولنگ اسٽيشنون گڏيل چونڊ علائقي طور درج ٿيل آهن.<ref name="Polling">{{cite web |title=Polling Scheme NA-195 Larkana-II |url=https://www.scribd.com/document/983449633/NA-195-Larkana |access-date=11 September 2026 }}</ref> بکوديري جي نالي سان الڳ پوسٽ آفيس پڻ سرڪاري تعليمي رڪارڊن ۾ استعمال ٿيل ملي ٿي، جتي ڀرپاسي جي ڪيترن ڳوٺن لاءِ پتو '''P/O Bakho Dero''' لکيل آهي.<ref name="SELD-SAT"/> == پوسٽل ڪوڊ == پوسٽل ڪوڊ ڊائريڪٽرين موجب بکوديري جو پوسٽل ڪوڊ '''77081''' آهي. ساڳئي پوسٽل دائري ۾ مهرابپور جتوئي، بکش جتوئي، حاجي يار محمد جتوئي، لالي جا ڀاڻ ۽ بکر ڪريرا جهڙيون آباديون پڻ درج آهن.<ref name="Postal">{{cite web |title=Larkana Postal Codes |url=https://www.mapanet.eu/EN/postal-codes/?C=PK&L=0&n=4&o=&page=3&r1=08&r2=07&r3=&r4= |access-date=11 September 2026 }}</ref> == معيشت == بکوديرو زرعي علائقي ۾ واقع هئڻ سبب مقامي معيشت جو بنيادي دارومدار زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل ڪمن تي آهي. باقراڻي تعلقي ۾ خاص طور ساريون ۽ ڪڻڪ اهم فصل آهن، جڏهن ته سبزين ۽ مال پالڻ سان پڻ ڳوٺاڻن جي معيشت لاڳاپيل آهي.<ref name="BakraniInfo"/> علائقي جي زرعي زمينن لاءِ دادو واهه، رائيس واهه ۽ انهن مان نڪرندڙ ننڍيون شاخون اهم آبپاشي ذريعا آهن. == سماجي ۽ تاريخي اهميت == بکوديرو آباديءَ جي لحاظ کان ننڍو ڳوٺ آهي، پر حيدر بخش جتوئي سان وابستگيءَ سبب سنڌ جي جديد سياسي تاريخ ۾ ان جي اهميت ان جي جسامت کان گهڻي آهي. سنڌي اخبارن ۽ تحقيقي مضمونن ۾ جتوئي جي جنم ڏينهن ۽ ورسيءَ جي موقعي تي بکوديرو کي بار بار سندس جنم ڀومي طور ياد ڪيو وڃي ٿو. 2025ع ۾ ''عوامي آواز'' ۾ حيدر بخش جتوئي بابت ڇپيل مضمون ۾ پڻ 7 آڪٽوبر 1901ع تي سندس جنم بکوديري ۾ ڄاڻايو ويو.<ref name="AwamiAwaz">{{cite news |title=هارين جي حقن جو محافظ ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي |url=https://awamiawaz.pk/1316708 |work=عوامي آواز |date=7 October 2025 |access-date=11 September 2026 }}</ref> ''سنڌ ايڪسپريس'' پڻ حيدر بخش جتوئي کي بکوديري ۾ پيدا ٿيل سنڌ جي هاري تحريڪ ۽ ترقي پسند سياست جي اهم اڳواڻ طور بيان ڪيو آهي.<ref name="SindhExpress">{{cite news |title=حيدر بخش جتوئي: هڪ ثابت قدم انقلابي |url=https://sindhexpress.com.pk/editorial/story/34689/ |work=سنڌ ايڪسپريس |access-date=11 September 2026 }}</ref> == مشهور شخصيتون == === حيدر بخش جتوئي === '''[[حيدر بخش جتوئي]]''' (1901ع–1970ع) بکوديري جي سڀ کان مشهور شخصيت آهي. هو سنڌ هاري ڪاميٽيءَ جو صدر، سياسي ڪارڪن، شاعر، اديب ۽ هارين جي حقن جو اڳواڻ هو.<ref name="SindhianaJatoi"/> هن زمينداري ۽ هاري نظام، سنڌ جي حقن، ون يونٽ ۽ سماجي انصاف بابت وڏي تعداد ۾ پمفليٽ، مضمون ۽ ڪتاب لکيا. سنڌ حڪومت جي لائبريري رڪارڊ ۾ سندس ''آزادي قوم''، ''جيئي سنڌ''، ''زميندار شاهي'' ۽ سنڌ جي زميني ٽيڪسن بابت انگريزي تصنيفون محفوظ آهن.<ref name="SindhLibrary"/> سندس نالي سان بکوديري ۾ قائم هاءِ اسڪول ڳوٺ جي تعليمي ۽ تاريخي سڃاڻپ جو اهم حصو آهي.<ref name="JSTSalary"/> == پڻ ڏسو == * [[حيدر بخش جتوئي]] * [[باقراڻي تعلقو]] * [[مهرابپور]] * [[ڳيريلو]] * [[ڏوڪري]] * [[ڏوڪري تعلقو]] * [[لاڙڪاڻو ضلعو]] * [[سنڌ هاري ڪاميٽي]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindheducation.gov.pk سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260615114849/https://sindheducation.gov.pk/ |date=2026-06-15 }} * [https://ecp.gov.pk اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240508030526/https://www.ecp.gov.pk/ |date=2024-05-08 }} * [https://encyclopediasindhiana.org انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا] [[زمرو:باقراڻي تعلقو]] [[زمرو:لاڙڪاڻو ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]] 1p7cnkdin09t6dxjhl3qy51g637zpas 0 102623 414479 411489 2026-09-23T02:09:06Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414479 wikitext text/x-wiki {{Short description|ميرو خان تعلقي، سنڌ جو شهر}} {{Infobox settlement | name = بهرام هيٺيون | other_name = بهرام | native_name = Behram Haithhiyon | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا شهر|شهر]] ۽ [[ٽائون ڪميٽي]] | image_skyline = | image_caption = | image_map = Mirokhan Taluka.jpg | mapsize = 250px | map_caption = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] ۾ [[ميرو خان تعلقو]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = 240 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[ميرو خان تعلقو]] | government_type = [[ٽائون ڪميٽي]] | unit_pref = Metric | elevation_m = 49 | population_total = 26,679 | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = <ref name="PBS2023urban">{{cite web |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 77260 }} '''بهرام هيٺيون'''، عام طور '''بهرام'''، [[سنڌ]] جي [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جي [[ميرو خان تعلقو|ميرو خان تعلقي]] ۾ واقع هڪ ننڍو شهر ۽ [[ٽائون ڪميٽي]] آهي. جديد پاڪستاني آدمشماريءَ ۾ هن کي '''بهرام ٽائون ڪميٽي''' جي نالي سان درج ڪيو وڃي ٿو. 2023ع جي آدمشماري موجب شهر جي ڪل آبادي '''26,679''' هئي، جنهن ۾ 14,061 مرد، 12,617 عورتون ۽ هڪ ٽئين جنس سان تعلق رکندڙ فرد شامل هو.<ref name="PBS2023urban"/> بهرام قمبر–شهدادڪوٽ واري اهم روڊ پٽيءَ سان ڳنڍيل آهي ۽ تاريخي طور ريلوي اسٽيشن، زرعي واپار، سارين جي ڪارخانن، مقامي بازار، تعليم ۽ صحت جي سهولتن سبب ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ مرڪزي آبادي طور وڌيو. [[File:Mirokhan Taluka.jpg|thumb|left|280px|[[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] ۾ [[ميرو خان تعلقو]] ڳاڙهي رنگ سان نمايان.]] == نالو ۽ انتظامي سڃاڻپ == سرڪاري شهري آدمشماريءَ ۾ شهر کي '''BEHRAM TC''' لکيو ويو آهي، جڏهن ته سنڌ بورڊ آف روينيو جي ديهن واري فهرست ۾ ميرو خان تعلقي اندر '''Behram Hethyoon''' ۽ '''Behram Mathyon''' الڳ ديهون طور درج آهن.<ref name="SindhZameen">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |access-date=12 September 2026 }}</ref> انهيءَ ڪري '''بهرام ٽائون ڪميٽي'''، '''بهرام هيٺيون ديهه''' ۽ '''بهرام مٿيون ديهه''' کي هڪ ئي انتظامي اڪائي نه سمجهڻ گهرجي. شهر سان ساڳي نالي واري ڳوٺاڻي آبادي به علائقي ۾ موجود آهي، جنهن سبب جاگرافيائي ۽ شمارياتي حوالن ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. هڪ کليل جاگرافيائي ڊيٽابيس ۾ ''Behram Hathiun'' نالي ڳوٺاڻو هنڌ لڳ ڀڳ 27.682° اتر ۽ 67.980° اوڀر تي درج آهي، جيڪو جديد شهري ٽائون ڪميٽي جي شمارياتي حدن سان لازمي طور هڪجهڙو نه آهي.<ref name="Mapcarta">{{cite web |title=Behram Hathiun |url=https://mapcarta.com/N10093536318 |website=Mapcarta |access-date=12 September 2026 }}</ref> == تاريخ == بهرام جي جديد شهري واڌ ويجهه تاريخي ريلوي رابطي سان ويجهي نموني ڳنڍيل رهي آهي. برطانوي دور ۾ لاڙڪاڻي کان شهدادڪوٽ ۽ اڳتي جيڪب آباد ڏانهن ريلوي لائين وڇائي وئي، جنهن تي '''بهرام هيٺيون ريلوي اسٽيشن''' پڻ قائم هئي. ريلوي ماخذن ۾ اسٽيشن جو نالو '''Bahram Hathiun''' ڏنو ويو آهي ۽ ان جو اسٽيشن ڪوڊ '''BRHN''' هو.<ref name="RailStation">{{cite web |title=Bahram Hathiun railway station |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Bahram_Hathiun_railway_station |access-date=12 September 2026 }}</ref> ضلعي جي تاريخي پروفائيل موجب لاڙڪاڻو–قمبر–شهدادڪوٽ واري هلڪي ريلوي رستي تي اهم اسٽيشنن ۾ لاڙڪاڻو، بيرو چانڊيو، پير محمد متلو، قمبر، '''بهرام هيٺيون'''، غلام محمد ڪاريرو، سيلرا شهدادڪوٽ ۽ ڀرڳڙي شامل هئا.<ref name="DistrictProfile">{{cite web |title=The Profile of District Kamber Shahdadkot Sindh Pakistan |url=https://www.scribd.com/doc/99575060/The-Profile-of-District-Kamber-Shahdadkot-Sindh-Pakistan-2012 |year=2012 |access-date=12 September 2026 }}</ref> هڪ تاريخي ريلوي ماخذ موجب لاڙڪاڻو–جيڪب آباد لائيٽ ريلوي 1924ع ۾ تنگ گيج طور ڪم شروع ڪيو ۽ 1956ع ۾ لاڙڪاڻو–شهدادڪوٽ حصي کي براڊ گيج ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref name="RailHistory">{{cite web |title=Larkana–Jacobabad Light Railway |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Larkana%E2%80%93Jacobabad_Light_Railway |access-date=12 September 2026 }}</ref> پاڪستان جي آڊيٽر جنرل جي 2022–23ع واري رپورٽ موجب '''لاڙڪاڻو–شهدادڪوٽ–جيڪب آباد ريلوي سيڪشن 2009ع کان بند''' هو ۽ بند ٿيڻ کان پوءِ ان تي مسافر يا مال گاڏي نه هلي.<ref name="AGPRail">{{cite web |title=Audit Report 2022–23 |url=https://www.agp.gov.pk/SiteImage/Policy/Audit%20Report%202022-23.pdf |publisher=Auditor-General of Pakistan |access-date=12 September 2026 }}</ref> 2018ع جي هڪ رپورٽ پڻ ڄاڻائي ٿي ته قمبر–شهدادڪوٽ ٽرين سروس 2009ع کان بند هئي.<ref name="DailyTimesRail">{{cite news |title=Larkana Railway Station: a historic site falls victim to state neglect |url=https://dailytimes.com.pk/252388/larkana-railway-station-a-historic-site-falls-victim-to-state-neglect/ |work=Daily Times |date=12 June 2018 |access-date=12 September 2026 }}</ref> ريلوي سروس جي خاتمي کان پوءِ بهرام هيٺيون ريلوي اسٽيشن غيرفعال ٿي وئي، جڏهن ته شهر جي آمدرفت جو دارومدار روڊن تي وڌي ويو. == جاگرافي == بهرام ميرو خان تعلقي جي زرعي ميداني علائقي ۾ واقع آهي. علائقو سنڌو ماٿريءَ جي هموار آبپاشي هيٺ زمينن جو حصو آهي، جتي واهن ۽ واٽر ڪورسن جي مدد سان زراعت ڪئي وڃي ٿي. شهر قمبر–شهدادڪوٽ واري روڊ نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل هجڻ سبب [[قمبر]]، [[شهدادڪوٽ]]، [[ميرو خان]] ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن لاءِ مقامي آمدرفت جو مرڪز آهي. بهرام سان لاڳاپيل ڀرپاسي وارين آبادين ۾ بُٺي، حاڪم شاهه، جاڙي جي ڊٻ، ڪور محبت، ڪڙيرا ۽ ٻيون ڳوٺاڻيون وسنديون شامل آهن. سنڌ تعليم کاتي جا اسڪولي پتا پڻ ڪيترن ڳوٺن لاءِ '''P.O. Bahram, Taluka Miro Khan''' استعمال ڪن ٿا.<ref name="SchoolDirectory">{{cite web |title=District and Taluka wise School Directory with old and new SEMIS ID – Kambar Shahdadkot |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/27-District_Kambar-Shahdadkot.pdf |publisher=Reform Support Unit, School Education and Literacy Department, Government of Sindh |access-date=12 September 2026 }}</ref> == آبادي == 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ بهرام ٽائون ڪميٽي جي آبادي '''21,042''' هئي، جنهن ۾ 10,758 مرد، 10,279 عورتون ۽ 5 ٽئين جنس سان تعلق رکندڙ ماڻهو شامل هئا.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=District Census Report Kambar Shahdadkot – Selected Population Statistics of Urban Localities, Census 2017 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/District077_Combined.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> 2023ع ۾ اها آبادي وڌي '''26,679''' ٿي وئي. ڇهن سالن دوران شهر جي آباديءَ ۾ 5,637 ماڻهن، يعني لڳ ڀڳ '''26.8 سيڪڙو''' واڌ ٿي. سراسري سالياني واڌ جي شرح '''4.05 سيڪڙو''' هئي.<ref name="PBS2023urban"/> {| class="wikitable sortable" style="width:85%; text-align:center;" |+ style="background:#345995; color:white; font-size:115%;" | '''بهرام ٽائون ڪميٽي جي آبادي''' |- style="background:#dceaf7;" ! آدمشماري ! ڪل آبادي ! مرد ! عورتون ! سراسري گهريلو جسامت |- style="background:#f5fbff;" | 2017ع | 21,042 | 10,758 | 10,279 | 6.15 |- style="background:#fff3d6;" | 2023ع | '''26,679''' | 14,061 | 12,617 | 7.55 |} <small>ذريعا: [[پاڪستان شماريات بيورو]].<ref name="PBS2017"/><ref name="PBS2023urban"/></small> == خواندگي == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب بهرام ٽائون ڪميٽي ۾ 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگي شرح '''38.30 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها '''50.94 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''24.91 سيڪڙو''' هئي.<ref name="PBS2023stats">{{cite web |title=Table 33: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_33_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> 2017ع ۾ مجموعي خواندگي 42.50 سيڪڙو، مردن ۾ 54.67 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 29.63 سيڪڙو هئي.<ref name="PBS2017"/> {| class="wikitable" style="width:72%; text-align:center;" |+ style="background:#287271; color:white;" | '''بهرام ۾ خواندگي''' |- style="background:#e6f4f1;" ! آدمشماري ! مجموعي ! مرد ! عورتون |- | 2017ع | 42.50٪ | 54.67٪ | 29.63٪ |- style="background:#fff4df;" | 2023ع | 38.30٪ | 50.94٪ | 24.91٪ |} <small>ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.<ref name="PBS2017"/><ref name="PBS2023stats"/></small> 2023ع ۾ 2,023 مرد ۽ 1,175 عورتون پرائمري پاس پر مئٽرڪ کان هيٺ تعليم رکندڙ هيون، جڏهن ته 1,296 مرد ۽ 422 عورتون مئٽرڪ يا ان کان مٿي پر ڊگري کان هيٺ تعليم رکندڙ هيون. 526 مرد ۽ 82 عورتون ڊگري يا ان کان وڌيڪ تعليم رکندڙ درج ٿيون.<ref name="PBS2023stats"/> == رهائش ۽ بنيادي سهولتون == 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ بهرام ٽائون ڪميٽي ۾ '''3,534 رهائشي گهر''' هئا. انهن مان 882 پڪا، 997 نيم پڪا ۽ 1,655 ڪچا هئا.<ref name="PBS2023housing">{{cite web |title=Table 34: Selected Housing Statistics of Urban Localities, Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_34_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#77567A; color:white;" | '''بهرام ۾ رهائش ۽ بنيادي سهولتون، 2023ع''' |- style="background:#eee8f0;" ! ڪل گهر ! پڪا ! نيم پڪا ! ڪچا ! پيئڻ جو پاڻي ! بجلي ! گئس ! باورچی خانو ! غسل خانو ! بيت الخلا |- | 3,534 | 882 | 997 | 1,655 | 2,031 | 636 | 740 | 2,133 | 2,467 | 2,702 |} <small>ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.<ref name="PBS2023housing"/></small> 2017ع ۾ شهر ۾ 3,372 گهر هئا؛ انهن مان 1,511 پڪا، 376 نيم پڪا ۽ 1,485 ڪچا گهر هئا.<ref name="PBS2017"/> == ٻولي == بهرام سنڌي ٻوليءَ واري علائقي ۾ واقع آهي ۽ مقامي سماجي، تعليمي ۽ واپاري زندگيءَ ۾ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] بنيادي ٻولي طور استعمال ٿئي ٿي. سنڌ تعليم کاتي جي سرڪاري اسڪولي رڪارڊ ۾ بهرام ٽائون ڪميٽي جي ڪيترن اسڪولن لاءِ تدريسي ٻولي '''سنڌي''' درج ٿيل آهي.<ref name="SchoolLanguage">{{cite web |title=List of Schools – Annexure I |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/Tenders/List-of-Schools-Annexure-I.pdf |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh |access-date=12 September 2026 }}</ref> شهر ۽ ڀرپاسي ۾ مختلف سنڌي ۽ بلوچ برادرين جا ماڻهو آباد آهن؛ پر جديد آدمشماري ذات يا قبيلن موجب شهري انگ جاري نٿي ڪري، تنهنڪري ڪنهن هڪ برادريءَ جو عددي حصو مقرر ڪرڻ مناسب ناهي. == تعليم == بهرام ميرو خان تعلقي جو هڪ اهم تعليمي مرڪز آهي. سنڌ تعليم کاتي جي اسڪول ڊائريڪٽري ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول بهرام''' باقاعدي هاءِ اسڪول طور درج آهي، جنهن جو سيمس ڪوڊ '''427020193''' آهي.<ref name="GBHS">{{cite web |title=District and Taluka wise School Directory – Kambar Shahdadkot |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/27-District_Kambar-Shahdadkot.pdf |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh |access-date=12 September 2026 }}</ref> سرڪاري تعليمي رڪارڊ موجب بهرام ٽائون ڪميٽي ۾ هي اهم اسڪول شامل آهن:<ref name="SchoolLanguage"/> * '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول بهرام''' * '''گورنمينٽ گرلز هاءِ اسڪول بهرام''' * '''گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول بهرام''' * مختلف ڳوٺاڻين آبادين جا سرڪاري پرائمري اسڪول سنڌ تعليم کاتي جي 2023ع واري استاد مقرري رڪارڊ ۾ به گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول بهرام کي '''TC Bahram، Taluka Miro Khan''' تحت درج ڪيو ويو آهي.<ref name="TeacherRecord">{{cite web |title=JESTs District Kamber Shahdadkot |url=https://sindheducation.gov.pk/Contents/Salary/JDB_PST_JEST_21_22/08%20JESTs%20District%20Kamber%20Shahdadkot.PDF |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh |access-date=12 September 2026 }}</ref> == صحت == بهرام ۾ '''بنيادي صحت يونٽ بهرام''' موجود آهي. سنڌ جي صحت سهولتن جي رڪارڊ ۾ هن کي '''BHU Behram، District Kambar Shahdadkot''' طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="BHU">{{cite web |title=Sindh Directory of Support Services |url=https://las.org.pk/media/pdfs/content/Sindh-Directory-of-Support-Services-for-Women-Girls-Violence-Abuse.pdf |access-date=12 September 2026 }}</ref> صحت سهولتن جي هڪ ٻي فهرست ۾ پڻ '''BHU Behram''' کي ميرو خان تعلقي هيٺ ۽ پي پي ايڇ آءِ جي انتظام سان درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=List of Health Facilities, BHUs and RHCs |url=https://www.scribd.com/document/1068337003/List-of-HFs-BHUs-RHCs-in-15-Districts |access-date=12 September 2026 }}</ref> بهرام ۾ خانداني ڀلائي مرڪز پڻ قائم آهي، جنهن جو پراڻو سرڪاري پتو '''بنيادي صحت يونٽ ڀرسان، بُٺي روڊ، بهرام''' ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="FWC">{{cite web |title=Population Welfare Department Sindh – Service Centres |url=https://doczz.net/doc/3152899/population-bookl-layout---population-welfare-department-s... |access-date=12 September 2026 }}</ref> 2005ع ۾ ''ڊان'' رپورٽ ڪئي ته بهرام بنيادي صحت يونٽ جي ڪجهه عمارتن تي پوليس جو قبضو هو، جيڪو ان وقت ضلعي جي صحت سهولتن سان لاڳاپيل هڪ انتظامي مسئلو هو.<ref name="DawnBHU">{{cite news |title=Hospital, health unit buildings occupied by police |url=https://www.dawn.com/news/155496 |work=[[ڊان]] |date=6 September 2005 |access-date=12 September 2026 }}</ref> == پوليس ۽ امن امان == بهرام ۾ '''پوليس اسٽيشن بهرام''' قائم آهي. سنڌ پوليس جي موجوده سرڪاري ويب سائيٽ تي ''PS Behram'' قمبر شهدادڪوٽ پوليس ضلعي جي پوليس اسٽيشنن مان هڪ طور درج آهي.<ref name="Police">{{cite web |title=Police Stations – Kambar Shahdadkot |url=https://sindhpolice.gov.pk/kambar/police-station |publisher=[[سنڌ پوليس]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> سنڌ جي ضلعي عدالتن جي عدالتي رڪارڊن ۾ پڻ ''P.S. Behram'' سان لاڳاپيل فوجداري ڪيس درج ٿين ٿا، جنهن مان هن ٿاڻي جي باقاعدي عدالتي اختيار جي تصديق ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Release Writ – Police Station Behram |url=https://cases.districtcourtssindh.gos.pk/release-writs/view/28216 |publisher=District Courts Sindh |date=15 June 2024 |access-date=12 September 2026 }}</ref> == معيشت == بهرام جي معيشت جو بنياد ڀرپاسي جي زرعي زمينن، زرعي واپار ۽ مقامي خدمتن تي آهي. ميرو خان تعلقو ۽ سڄو قمبر شهدادڪوٽ ضلعو سنڌ جي چانورن ۽ ڪڻڪ پيدا ڪندڙ اهم علائقن مان آهي. شهر ۾ سارين جي صفائي ۽ چانور تيار ڪرڻ سان لاڳاپيل رائيس ملون، اناج جي خريد و فروخت، ريزڪي دڪان، زرعي دوائن ۽ ڀاڻ جا ڪاروبار، ننڍا ورڪشاپ ۽ روزاني استعمال جي شين جا دڪان مقامي معيشت جو حصو آهن. شهر جو بازار وارو ڪردار ان ڪري به اهم آهي جو ڀرپاسي جي ڳوٺن جا رهواسي تعليم، علاج، خريداري، پوليس ۽ ٽرانسپورٽ لاءِ بهرام اچن ٿا. [[File:Colours of Juar.jpg|thumb|260px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ جوئر جو فصل؛ ضلعي جي معيشت وڏي حد تائين زراعت سان ڳنڍيل آهي.]] == ريلوي == '''بهرام هيٺيون ريلوي اسٽيشن''' لاڙڪاڻو–شهدادڪوٽ–جيڪب آباد واري تاريخي ريلوي رستي تي واقع هئي. پاڪستان ريلوي جي اسٽيشنن جي تاريخي فهرستن ۾ ان جو ڪوڊ '''BRHN''' ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="RailStation"/> ريلوي جي اچڻ سان وسنديءَ کي واپار، اچ وڃ ۽ آباديءَ جي واڌ ۾ فائدو ٿيو ۽ ننڍڙو ڳوٺ آهستي آهستي شهري مرڪز بڻيو. پاڪستان ريلوي جي سرڪاري آڊٽ موجب لاڙڪاڻو–شهدادڪوٽ–جيڪب آباد سيڪشن 2009ع کان بند رهيو آهي.<ref name="AGPRail"/> ريلوي سروس جي بند ٿيڻ کان پوءِ اسٽيشن ۽ ريلوي سان لاڳاپيل ڍانچو غيرفعال ۽ زبون حالت ۾ اچي ويو. == روڊ ۽ آمدرفت == ريلوي بند ٿيڻ کان پوءِ شهر جي آمدرفت جو دارومدار بنيادي طور روڊ ٽرانسپورٽ تي آهي. قمبر ۽ شهدادڪوٽ جي وچ وارو علائقائي رستو بهرام کي ضلعي جي ٻن وڏن شهرن سان ڳنڍي ٿو. سنڌ حڪومت جي 2024ع واري پاڻي ۽ نيڪال بابت ماحولياتي رپورٽ ۾ ميرو خان تعلقي جي منصوبن تائين رسائي لاءِ قمبر کان شهدادڪوٽ طرف ويندڙ '''اين-455''' شاهراهه واري پٽي جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="ESSR">{{cite web |title=Environmental and Social Screening Report – District Qambar Shahdadkot |url=https://sferp.gos.pk/wp-content/uploads/2024/05/ESSR_District_Qambar-Shahdadkot-V1.0_May-2024.pdf |publisher=Government of Sindh |date=May 2024 |access-date=12 September 2026 }}</ref> == پوسٽ ۽ رابطي جون سهولتون == بهرام جو پوسٽل ڪوڊ '''77260''' آهي ۽ پراڻن ۽ جديد سرڪاري تعليمي رڪارڊن ۾ ڪيترن ڀرپاسي جي ڳوٺن لاءِ پتو '''P.O. Bahram''' استعمال ٿيل ملي ٿو.<ref name="PostCode">{{cite web |title=Pakistan Postcodes |url=https://www.parcelforce.com/sites/default/files/PK%20Postcodes%20Aug19%20v1%20090819_0.pdf |access-date=12 September 2026 }}</ref><ref name="SchoolDirectory"/> == سماج == بهرام ۽ ڀرپاسي واري علائقي ۾ مگسي، بروهي، کوسا ۽ ٻين سنڌي ۽ بلوچ برادرين جا ماڻهو آباد آهن. جديد سرڪاري آدمشماري ذاتين موجب تفصيلي انگ جاري نٿي ڪري، تنهنڪري انهن برادرين جو صحيح عددي تناسب بيان نٿو ڪري سگهجي. روزمره جي زندگيءَ، اسڪولن، بازار ۽ مقامي رابطي ۾ سنڌي ٻولي غالب آهي.<ref name="SchoolLanguage"/> == ڀرپاسي جا علائقا == بهرام جي ڀرپاسي ۾ ڪيترائي ننڍا ڳوٺ ۽ وسنديون آهن، جن ۾: * [[بُٺي]] * حاڪم شاهه * جاڙي جي ڊٻ * ڪڙيرا * ڪور محبت * ٺارو واڍو * ڀرمي * بهرام مٿيون سرڪاري روينيو رڪارڊ ميرو خان تعلقي ۾ بهرام هيٺيون ۽ بهرام مٿيون ٻنهي ديهن جي موجودگيءَ جي تصديق ڪري ٿو.<ref name="SindhZameen"/> == پڻ ڏسو == * [[ميرو خان تعلقو]] * [[ميرو خان]] * [[بهرام مٿيون]] * [[قمبر]] * [[شهدادڪوٽ]] * [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] * [[لاڙڪاڻو–جيڪب آباد ريلوي]] == حوالا == {{حوالا|2}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان شماريات بيورو] * [https://www.sindheducation.gov.pk سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260615114849/https://sindheducation.gov.pk/ |date=2026-06-15 }} * [https://sindhpolice.gov.pk سنڌ پوليس] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260611154329/https://www.sindhpolice.gov.pk/ |date=2026-06-11 }} * [https://sindhzameen.gos.pk سنڌ زمين] [[زمرو:ميرو خان تعلقو]] [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون ٽائون ڪميٽيون]] [[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]] 7wj9ydu045uzk3r60ovip2cbo8mlbxr 0 102684 414493 411691 2026-09-23T03:39:28Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414493 wikitext text/x-wiki {{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جي ديهه ۽ ڳوٺاڻي آبادي}} {{Infobox settlement | name = رپ | native_name = رِپ | native_name_lang = sd | other_name = Rip | settlement_type = [[سنڌ جون ديهون|ديهه]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_relief = yes | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[شڪارپور ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[شڪارپور تعلقو]] | population_total = 4803 | population_as_of = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_footnotes = <ref name="PBS2023">{{cite web |title=Table 32: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_32_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | area_code_type = ڊائلنگ ڪوڊ | area_code = 0726 }} '''رپ''' ({{lang-en|Rip}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻي ڊويزن]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ واقع هڪ [[سنڌ جون ديهون|ديهه]] ۽ ڳوٺاڻو علائقو آهي. [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب رپ جي آبادي '''4,803''' هئي، جنهن ۾ 2,384 مرد ۽ 2,419 عورتون شامل هيون.<ref name="PBS2023"/> رپ شڪارپور تعلقي جي سرڪاري روينيو ديهن مان هڪ آهي. تعلقي جي ديهن جي فهرست ۾ ان سان گڏ [[پير جليل]]، [[قاضي واهه]]، [[راڄ واهه]]، [[رئيس واهه]]، [[راهوجا]]، [[شاهل]] ۽ ٻين ديهن جا نالا درج آهن.<ref name="DehList">{{cite web |title=شڪارپور |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-shikarpur/ |website=سنڌ ائٽلس |access-date=13 September 2026 |language=sd}}</ref> == نالو == [[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو|سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري]] جي آن لائين ''جامع سنڌي لغات'' ۾ '''رپ''' کي اسم خاص طور سنڌ جي ڪيترن تعلقن ۾ موجود ديهن جو نالو ڄاڻايو ويو آهي، جن ۾ [[شڪارپور تعلقو]] پڻ شامل آهي.<ref name="Dictionary">{{cite web |title=رپ |url=https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=رپ |website=آن لائين سنڌي ڊڪشنريون |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]] |access-date=13 September 2026 |language=sd}}</ref> لغت ۾ ''رپُ'' جي هڪ معنيٰ اهڙي سخت ۽ هيٺاهين زمين پڻ ڄاڻايل آهي، جنهن ۾ پوک نه ٿئي، جڏهن تہ ''رِپَ'' جون معنائون دشمن، آفت يا مصيبت وغيره ڏنل آهن.<ref name="Dictionary"/> بهرحال، دستياب ماخذن مان اهو ثابت نٿو ٿئي تہ شڪارپور واري ديهه جو نالو انهن مان ڪهڙي معنيٰ جي بنياد تي پيو، تنهنڪري نالي جي اصل بابت قطعي دعويٰ ڪرڻ مناسب ناهي. == انتظامي حيثيت == رپ [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] جي 49 روينيو ديهن مان هڪ آهي. بورڊ آف روينيو سنڌ تي ٻڌل شڪارپور تعلقي جي ديهن جي فهرست ۾ ان جو نالو انگريزيءَ ۾ '''Rip''' لکيل ۽ ترتيب نمبر 44 تي درج آهي.<ref name="DehList"/> {| class="wikitable" style="width:82%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#315b7d; color:white; font-size:115%;" | '''رپ جي انتظامي سڃاڻپ''' |- ! style="background:#dceaf3;" | انتظامي سطح ! style="background:#dceaf3;" | نالو |- | ملڪ | [[پاڪستان]] |- style="background:#f5f9fc;" | صوبو | [[سنڌ]] |- | ڊويزن | [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] |- style="background:#f5f9fc;" | ضلعو | [[شڪارپور ضلعو]] |- | تعلقو | [[شڪارپور تعلقو]] |- style="background:#f5f9fc;" | روينيو ديهه | '''رپ''' |} == آبادي == [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي 2023ع جي آدمشماريءَ جي انفرادي ڳوٺاڻين آبادين واري سرڪاري جدول ۾ رپ جي ڪل آبادي '''4,803''' درج آهي.<ref name="PBS2023"/> ان مان '''2,384 مرد''' ۽ '''2,419 عورتون''' هيون. اهڙيءَ ريت عورتن جو تعداد مردن کان 35 وڌيڪ هو.<ref name="PBS2023"/> {| class="wikitable" style="width:75%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#41644a; color:white; font-size:115%;" | '''رپ جي آبادي — 2023ع''' |- ! style="background:#dce9dc;" | زمرو ! style="background:#dce9dc;" | تعداد ! style="background:#dce9dc;" | سيڪڙو |- | مرد | 2,384 | 49.64٪ |- style="background:#f4f8f4;" | عورتون | 2,419 | 50.36٪ |- ! style="background:#cfe2cf;" | ڪل ! style="background:#cfe2cf;" | '''4,803''' ! style="background:#cfe2cf;" | '''100٪''' |} <ref name="PBS2023"/> == گهر ۽ رهائش == 2017ع جي آدمشماريءَ جي ڳوٺاڻين آبادين بابت رهائشي خصوصيتن واري جدول ۾ رپ لاءِ '''650 گهر''' درج ڪيا ويا هئا. ساڳئي سرڪاري جدول موجب ان وقت رپ ۾ سراسري گهريلو سائيز '''5.63 فرد في گهر''' هئي.<ref name="PBS2017Housing">{{cite web |title=Table 24: Selected Housing Characteristics of Rural Localities |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07924.pdf |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="width:70%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#755c48; color:white;" | '''2017ع جون چونڊيل رهائشي خصوصيتون''' |- ! style="background:#eee3d9;" | خصوصيت ! style="background:#eee3d9;" | انگ |- | گهر | 650 |- style="background:#faf6f2;" | سراسري گهريلو سائيز | 5.63 فرد |} <ref name="PBS2017Housing"/> == جاگرافي == رپ اتر سنڌ جي [[سنڌو ماٿري]] واري ميداني علائقي ۾، شڪارپور تعلقي جي ڳوٺاڻي حصي ۾ واقع آهي. روينيو فهرست ۾ رپ سان گڏ [[راڄ واهه]]، [[قاضي واهه]]، [[پير جليل]]، [[راهوجا]] ۽ [[رئيس واهه]] جهڙيون ديهون پڻ شڪارپور تعلقي ۾ درج آهن.<ref name="DehList"/> [[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|thumb|[[شڪارپور ضلعو]]، جنهن جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ رپ واقع آهي]] رپ ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو شڪارپور ضلعي جي ان زرعي ميداني خطي جو حصو آهي، جتي ڳوٺاڻيون آباديون روينيو ديهن ۾ ورهايل آهن. == مردم شماري ۽ چونڊ بلاڪ == چونڊ رڪارڊ ۾ رپ کي الڳ مردم شماري علائقي طور پڻ سڃاتو ويو آهي. رپ سان '''307010401، 307010402 ۽ 307010403''' نمبر وارا مردم شماري بلاڪ لاڳاپيل رهيا آهن.<ref name="Electoral">{{cite web |title=Consolidated Shikarpur NA Wise Electoral Areas |url=https://www.scribd.com/document/1059415626/Consolidated-Shikarpur-NA-Wise-198-199 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> چونڊ رڪارڊ ۾ انهن بلاڪن سان گڏ [[پير جليل]] جا 307010404 ۽ 307010405 بلاڪ به ساڳئي پولنگ انتظام هيٺ ڏيکاريل آهن.<ref name="Electoral"/> رپ لاءِ استعمال ٿيل پولنگ اسٽيشنن مان '''گورنمينٽ پرائمري اسڪول محمد اسلم بروهي''' جو نالو پڻ چونڊ دستاويزن ۾ اچي ٿو.<ref name="Electoral"/> == علائقائي لاڳاپا == [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي 2022ع جي هڪ سرڪاري دستاويز ۾ هڪ درخواستگذار جو پتو '''P.O. Jagin Rip, Tehsil and District Shikarpur''' درج آهي.<ref name="ECP2022">{{cite web |title=Cases Fixed for Hearing Before the Election Commission of Pakistan |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/68055.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |year=2022 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> اهڙي سرڪاري پتي مان رپ جو [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ]] واري علائقي ۽ پوسٽل نيٽ ورڪ سان مقامي لاڳاپو ظاهر ٿئي ٿو، جيتوڻيڪ ان مان ٻنهي ديهن جون صحيح جاگرافيائي حدون مقرر نٿيون ڪري سگهجن. == معيشت == رپ شڪارپور تعلقي جي ڳوٺاڻي علائقي جو حصو آهي. شڪارپور ضلعي جي ڳوٺاڻي معيشت جو بنياد وڏي حد تائين زراعت، آبپاشي، چوپائي مال ۽ انهن سان لاڳاپيل روزگار تي آهي. رپ لاءِ الڳ فصلوار پيداوار، زمين جي استعمال يا روزگار بابت تفصيلي سرڪاري انگ اکر دستياب نه هجڻ سبب ڪنهن مخصوص فصل يا معاشي سرگرميءَ کي ديهه جي سڀ کان وڏي صنعت قرار ڏيڻ مناسب ناهي. == رپ نالي جون ٻيون ديهون == '''رپ''' نالو صرف شڪارپور تائين محدود ناهي. ''جامع سنڌي لغات'' موجب سنڌ ۾ سانگهڙ، دادو، خيرپور ناٿن شاهه، شڪارپور، روهڙي، جيمس آباد ۽ ميرو خان تعلقن ۾ پڻ ''رپ'' نالي ديهون رهيون آهن.<ref name="Dictionary"/> ساڳئي لغوي ماخذ ۾ '''رپ ميرداد''' کي [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] ۽ '''مياڻي رپ''' کي [[ڳڙهي ياسين تعلقو|ڳڙهي ياسين تعلقي]] جي ديهه طور الڳ سڃاتو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=رپ ميرداد |url=https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=رپ+ميرداد |website=آن لائين سنڌي ڊڪشنريون |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]] |access-date=13 September 2026 |language=sd}}</ref><ref>{{cite web |title=مياڻي رپ |url=https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=مياڻي+رپ |website=آن لائين سنڌي ڊڪشنريون |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]] |access-date=13 September 2026 |language=sd}}</ref> تنهنڪري شڪارپور تعلقي واري ديهه کي ٻين ساڳئي نالي وارين آبادين کان ڌار ڪرڻ لاءِ '''رپ، شڪارپور''' جو عنوان مناسب آهي. == پڻ ڏسو == * [[شڪارپور تعلقو]] * [[شڪارپور ضلعو]] * [[جاڳڻ]]، شڪارپور * [[پير جليل]] * [[قاضي واھ]] * [[راڄ واھ]] * [[مير ڏاهو جاگير]] * [[علي بهار، شڪارپور]] * [[دستي، شڪارپور]] * [[جهان واھ]] * [[همايون شريف]] * [[سلطان ڪوٽ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.pbs.gov.pk/ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس] * [https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=رپ سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو — رپ] {{مئل ڳنڍڻو|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[زمرو:رپ، شڪارپور]] [[زمرو:شڪارپور تعلقو]] [[زمرو:شڪارپور ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جون ديهون]] [[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]] [[زمرو:سنڌ جون وسنديون]] rxph3wo5h39cw3ziy8r75lzshhzczjn 0 102702 414508 411724 2026-09-23T04:41:24Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414508 wikitext text/x-wiki {{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جي ديهه ۽ ڳوٺاڻي آبادي}} {{Infobox settlement | name = شاھل | native_name = شاھل سڌايو | native_name_lang = sd | other_name = Shahal Sadhayo | settlement_type = [[ديهه]] ۽ [[ڳوٺ]] | image_skyline = | image_caption = | image_map = Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg | map_caption = سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label = شاھل | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[شڪارپور ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[شڪارپور تعلقو]] | population_total = 4172 | population_as_of = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_footnotes = <ref name="PBS2023">{{cite web |title=Table 31: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_31_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''شاھل''' ({{lang-en|Shahal}})، جنهن کي '''شاھل سڌايو''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ واقع هڪ [[ديهه]] ۽ ڳوٺاڻي آبادي آهي. [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب شاھل جي آبادي '''4,172''' هئي، جنهن ۾ '''2,207 مرد''' ۽ '''1,965 عورتون''' شامل هيون.<ref name="PBS2023"/> [[سنڌ بورڊ آف روينيو]] جي ديهن جي انتظامي فهرست ۾ پڻ '''Shahal''' کي شڪارپور تعلقي جي الڳ ديهه طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="BOR">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=[[سنڌ بورڊ آف روينيو]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> سرڪاري تعليمي رڪارڊ، چونڊ رڪارڊ ۽ مقامي خبرن ۾ هن آباديءَ جو نالو گهڻو ڪري '''شاھل سڌايو''' جي صورت ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="SEL">{{cite web |title=Supply and Delivery of Sports Material in Public Sector Schools of Sindh |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Others/SUPPLY%20AND%20DELIVERY%20OF%20SPORTS%20MATERIAL%20IN%20PUBLIC%20SECTOR%20SCHOOLS%20OF%20SINDH.pdf |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> == انتظامي حيثيت == شاھل شڪارپور تعلقي جي روينيو ديهن مان هڪ آهي. سنڌ جي سرڪاري روينيو فهرست تي ٻڌل شڪارپور تعلقي جي ديهن جي فهرست ۾ شاھل کي الڳ ديهه طور شامل ڪيو ويو آهي.<ref name="BOR"/> {| class="wikitable" style="width:80%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#365f7d; color:white; font-size:115%;" | '''شاھل جي انتظامي سڃاڻپ''' |- ! style="background:#d9eaf4;" | انتظامي سطح ! style="background:#d9eaf4;" | نالو |- | ملڪ | [[پاڪستان]] |- style="background:#f4f9fc;" | صوبو | [[سنڌ]] |- | ڊويزن | [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] |- style="background:#f4f9fc;" | ضلعو | [[شڪارپور ضلعو]] |- | تعلقو | [[شڪارپور تعلقو]] |- style="background:#f4f9fc;" | روينيو اڪائي | ديهه شاھل |} == شاھل ٽي سي == 2023ع جي مردم شماريءَ ۾ '''شاھل ٽي سي''' نالي هڪ وڏي ڳوٺاڻي مردم شماري اڪائي پڻ درج ٿيل آهي، جنهن جي مجموعي آبادي '''17,594''' هئي. ان ۾ 9,064 مرد ۽ 8,530 عورتون شامل هيون.<ref name="PBS2023"/> اهو انگ شاھل ڳوٺ جي 4,172 آبادي کان الڳ آهي. شاھل ٽي سي ۾ شاھل کان سواءِ ٻين آبادين کي پڻ شامل ڪيو ويو آهي، جن ۾ '''ٻيلو عبدل/عبدل''' ۽ '''چوڊيو جاگير''' جهڙيون آباديون شامل آهن.<ref name="PBS2023"/> {| class="wikitable" style="width:80%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#704214; color:white; font-size:115%;" | '''شاھل ٽي سي جون ڪجهه آباديون، 2023ع''' |- ! style="background:#f1dfc5;" | آبادي ! style="background:#f1dfc5;" | ڪل آبادي |- | [[ٻيلو عبدل|ٻيلو عبدل / عبدل]] | 7,144 |- style="background:#fff8ed;" | [[چوڊيو جاگير]] | 3,047 |- | '''شاھل''' | '''4,172''' |- ! style="background:#ead7bc;" | '''شاھل ٽي سي جو مجموعو''' ! style="background:#ead7bc;" | '''17,594''' |} <ref name="PBS2023"/> == آبادي == 2023ع جي آدمشماري موجب شاھل جي آبادي 4,172 هئي. ان ۾ 2,207 مرد ۽ 1,965 عورتون شامل هيون.<ref name="PBS2023"/> {| class="wikitable" style="width:68%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#41644a; color:white; font-size:115%;" | '''شاھل جي آبادي، 2023ع''' |- ! style="background:#dcebdc;" | زمرو ! style="background:#dcebdc;" | آبادي |- | مرد | 2,207 |- style="background:#f4f9f4;" | عورتون | 1,965 |- ! style="background:#cfe2cf;" | ڪل ! style="background:#cfe2cf;" | '''4,172''' |} <ref name="PBS2023"/> ساڳئي مردم شماري موجب شاھل ۾ 18 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارن ماڻهن جو تعداد '''2,272''' ۽ 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارن جو تعداد '''1,581''' هو، جڏهن تہ 60 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارن جو تعداد '''137''' درج ڪيو ويو.<ref name="PBS2023"/> == خواندگي ۽ تعليم == 2023ع جي مردم شماري موجب شاھل جي 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي شرحِ خواندگي '''17.3٪''' هئي. مردن ۾ خواندگي '''26.3٪''' ۽ عورتن ۾ '''7.7٪''' هئي.<ref name="PBS2023"/> {| class="wikitable" style="width:68%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#654b73; color:white; font-size:115%;" | '''شاھل ۾ شرحِ خواندگي، 2023ع''' |- ! style="background:#eadff0;" | زمرو ! style="background:#eadff0;" | شرح |- | مرد | 26.3٪ |- style="background:#faf7fb;" | عورتون | 7.7٪ |- ! style="background:#e1d3e8;" | مجموعي ! style="background:#e1d3e8;" | '''17.3٪''' |} <ref name="PBS2023"/> مردم شماري ۾ تعليمي حاصلات بابت پڻ انگ درج ٿيل آهن. شاھل ۾ 133 مرد ۽ 33 عورتون پرائمري کان مٿي پر ميٽرڪ کان هيٺ تعليم رکندڙ هيون؛ 92 مرد ۽ 2 عورتون ميٽرڪ کان مٿي پر ڊگري کان هيٺ، جڏهن تہ 42 مرد ڊگري يا ان کان وڌيڪ تعليم يافته درج ڪيا ويا.<ref name="PBS2023"/> === سرڪاري اسڪول === شاھل سڌايو ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول شاھل سڌايو''' قائم آهي. سنڌ اسڪول ايجوڪيشن کاتي جي رڪارڊ موجب اسڪول جو '''سيمس ڪوڊ 414040264''' آهي ۽ اهو شڪارپور تعلقي ۾ واقع سرڪاري پرائمري اسڪول آهي.<ref name="SEL"/> [[ريفارم سپورٽ يونٽ، سنڌ]] جي تعليمي فهرست ۾ ساڳئي اسڪول کي '''GBPS - Shahal Sadhayo''' طور درج ڪيو ويو آهي. فهرست مطابق اسڪول سنڌي ميڊيم ۽ گڏيل داخلا وارو پرائمري ادارو هو.<ref name="RSU">{{cite web |title=Class I-II List for Schools – Annexure I |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/Tenders/List-of-Schools-Annexure-I.pdf |publisher=Reform Support Unit, School Education Department, Government of Sindh |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> تعليمي رڪارڊ جي هڪ فهرست ۾ هن اسڪول لاءِ 107 شاگردن ۽ 35 شاگردياڻين جو انگ پڻ درج آهي؛ اهي انگ مخصوص رپورٽنگ دور سان لاڳاپيل آهن ۽ موجوده داخلا طور نه پڙهڻ گهرجن.<ref name="RSU"/> == مذهب == 2023ع جي مردم شماري موجب شاھل جي 4,172 رهواسين مان '''4,163 مسلمان''' ۽ '''9''' ماڻهو ٻين مذهبي برادرين سان تعلق رکندڙ هئا.<ref name="PBS2023"/> {| class="wikitable" style="width:58%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#486b6b; color:white;" | '''شاھل ۾ مذهبي آبادي، 2023ع''' |- ! style="background:#dce8e8;" | زمرو ! style="background:#dce8e8;" | آبادي |- | [[اسلام|مسلمان]] | 4,163 |- style="background:#f4f8f8;" | ٻيون مذهبي برادريون | 9 |- ! style="background:#d3e3e3;" | ڪل ! style="background:#d3e3e3;" | '''4,172''' |} <ref name="PBS2023"/> == مڪاني حڪومت == 2015ع جي سنڌ مڪاني چونڊن ۾ شڪارپور ضلعي اندر '''يونين ڪائونسل نمبر 5 شاھل''' قائم هئي. چونڊ نتيجن موجب '''شاهده علي سڌايو'''{{efn|انگريزي چونڊ رڪارڊ ۾ نالو ''Shahid Ali Sadhayo'' لکيل آهي.}} چيئرمين ۽ '''نادر''' وائيس چيئرمين چونڊيا ويا؛ ٻنهي جو تعلق [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان ڄاڻايو ويو.<ref name="PakVoter2015">{{cite web |title=Sindh Local Government Elections 2015 Results – Shikarpur |url=https://pakvoter.org/wp-content/pdfs/Sindh%20Local%20Government%20Elections%202015%20Results/Shikarpur.pdf |publisher=PakVoter |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> ساڳئي نتيجي ۾ يونين ڪائونسل جي وارڊن سان علي آباد چانڊيو، چوهر خان ڀرچونڊ، عطار جي وانڍ، چوڊيو سڌايو ۽ عبدل جهڙين آبادين جا نالا پڻ ملن ٿا.<ref name="PakVoter2015"/> {| class="wikitable" style="width:75%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#7b4b94; color:white;" | '''يونين ڪائونسل شاھل، 2015ع''' |- ! style="background:#eadcf1;" | عهدو ! style="background:#eadcf1;" | چونڊيل نمائندو ! style="background:#eadcf1;" | جماعت |- | چيئرمين | شاهد علي سڌايو | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- style="background:#fcf8fd;" | وائيس چيئرمين | نادر | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} <ref name="PakVoter2015"/> == چونڊ تاريخ == 2002ع جي صوبائي تڪبندين جي سرڪاري گزيٽ ۾ '''شاھل ٽي سي''' کي شڪارپور تعلقي جي سلطان ڪوٽ سپروائيزري تپيدار سرڪل سان لاڳاپيل علائقو ڄاڻايو ويو هو. ان وقت شاھل ۽ همايون وارا ٽي سي '''پي ايس-12 شڪارپور-4''' ۾ شامل هئا.<ref name="ECP2002">{{cite web |title=Delimitation of Constituencies, Sindh Province, 2002 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/3/Sindh%20Province%202002.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |date=28 June 2002 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> هي پراڻو انتظامي رڪارڊ شاھل جي مردم شماري ۽ روينيو سطح تي الڳ انتظامي سڃاڻپ جي تاريخي موجودگي پڻ ڏيکاري ٿو. == جاگرافي ۽ معيشت == شاھل اتر سنڌ جي [[سنڌو ماٿري]] جي زرعي ميداني پٽيءَ ۾ واقع آهي. شڪارپور تعلقي جي ٻين ڳوٺاڻن علائقن وانگر هتان جي ڀرپاسي جي زمينن ۾ زراعت اهم معاشي سرگرمي آهي. ڊسمبر 2019ع ۾ ماڪڙ جي هڪ وڏي حملي دوران شاھل سڌايو جي فصلن کي پڻ نقصان پهتو. ''ڊان'' جي رپورٽ موجب شڪارپور ضلعي ۾ ماڪڙ جا ڪٽڪ ميان صاحب، جاڳڻ، فتحپور، همايون، '''شاھل سڌايو'''، رحيم آباد، پير بخش شجراع ۽ سلطان ڪوٽ سميت ڪيترن ڳوٺن ۽ يونين ڪائونسلن جي ربيع فصلن ۽ وڻن تي حملو ڪيو.<ref name="DawnLocust">{{cite news |title=Locusts ravage crops in Shikarpur, Mirpurkhas |url=https://www.dawn.com/news/1520505 |work=[[ڊان]] |date=5 December 2019 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> ان واقعي مان علائقي جي زرعي نوعيت ۽ مقامي معيشت جي فصلن تي دارومدار جو پڻ اندازو ٿئي ٿو. == سماجي تاريخ == برطانوي دور جي شڪارپور تعلقي سان لاڳاپيل مقامي تاريخي رڪارڊن ۾ شاھل جو نالو پڻ ملي ٿو. ڊاڪٽر درمحمد پٺاڻ پاران گڏ ڪيل برطانوي دور جي مقامي معززن ۽ درٻارين جي فهرست ۾ '''بهادر خان حيدر خان سڌايو''' کي شاھل سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Justice of Peace – Shikarpur Taluka |url=https://drpathan.com/justice-of-pace/ |website=Dr Pathan |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> اهو حوالو ظاهر ڪري ٿو تہ ''شاھل'' نالو گهٽ ۾ گهٽ نوآبادياتي دور جي انتظامي ۽ مقامي سماجي رڪارڊ ۾ موجود هو، البت ڳوٺ جي قيام جي صحيح تاريخ يا باني بابت قابلِ اعتماد تاريخي ثبوت دستياب نه آهن. == نالو == سرڪاري روينيو ۽ آدمشماري رڪارڊ ۾ نالو مختصر صورت ۾ '''شاھل''' (Shahal) لکيل آهي، جڏهن تہ اسڪول، چونڊ ۽ اخباري ذريعن ۾ آبادي کي '''شاھل سڌايو''' (Shahal Sadhayo) پڻ سڏيو ويو آهي.<ref name="PBS2023"/><ref name="SEL"/><ref name="DawnLocust"/> ''سڌايو'' جو اضافو مقامي آباديءَ يا برادري سان نسبت طور استعمال ٿيندو نظر اچي ٿو، پر دستياب معتبر ماخذن مان هن نالي جي اصل يا شاھل جي ڪنهن مخصوص تاريخي شخص سان نسبت جي تصديق نه ٿي سگهي آهي. == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]] </gallery> == پڻ ڏسو == * [[شڪارپور تعلقو]] * [[شڪارپور ضلعو]] * [[شڪارپور]] * [[همايون شريف]] * [[سلطان ڪوٽ]] * [[جاڳڻ]] * [[لوڊرا]] * [[مريد سيٺار]] * [[ڪرن شريف]] * [[چوڊيو جاگير]] * [[ٻيلو عبدل]] == حوالا == {{Notelist}} {{حوالا|2}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.pbs.gov.pk/ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس] * [https://sindhzameen.gos.pk/ سنڌ بورڊ آف روينيو] * [https://www.sindheducation.gov.pk/ سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260615114849/https://sindheducation.gov.pk/ |date=2026-06-15 }} {{Shikarpur District}} [[زمرو:شاھل]] [[زمرو:شڪارپور تعلقو]] [[زمرو:شڪارپور ضلعو]] [[زمرو:شڪارپور ضلعي جون ديهون]] [[زمرو:سنڌ جون ديهون]] [[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]] [[زمرو:سنڌ جون وسنديون]] [[زمرو:شڪارپور ضلعي جون يونين ڪائونسلون]] adbp4lyk4rfg3df56hqx90mohgpa0lp 0 102715 414486 411795 2026-09-23T03:10:24Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414486 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جو صوفي شاعر ۽ درويش}} {{Infobox religious biography | name = داتا فيض درياهه شاهه | birth_name = سيد فيض محمد شاهه جيلاني | other_names = فيض درياهه شاهه، داتا فيض درياهه | birth_date = 1863ع | birth_place = [[انباهه شريف]]، لڳ [[چڪ، شڪارپور|چڪ]]، موجوده [[لکي غلام شاهه تعلقو]]، [[شڪارپور ضلعو]]، [[سنڌ]] | death_date = {{death date and age|1907|11|18|1863}} | death_place = [[انباهه شريف]]، [[سنڌ]] | resting_place = درگاهه داتا فيض درياهه شاهه، [[انباهه شريف]] | religion = [[اسلام]] | denomination = [[تصوف]] | school = [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي]] روايت | father = سيد پير شاهه جيلاني | known_for = [[تصوف]]، [[سنڌي شاعري]]، [[ڪافي (شاعري)|ڪافي]] | occupation = صوفي، شاعر | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] }} '''داتا فيض درياهه شاهه''' (اصل نالو '''سيد فيض محمد شاهه جيلاني'''؛ 1863ع – 18 نومبر 1907ع) [[سنڌ]] جو صوفي درويش ۽ شاعر هو، جنهن جو تعلق [[انباهه شريف]]، لڳ [[چڪ، شڪارپور|چڪ]]، موجوده [[لکي غلام شاهه تعلقو|لکي غلام شاهه تعلقي]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] سان هو.<ref name="Sindhiana">{{cite web |title=داتا فيض درياھہ شاھہ |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AF%D8%A7%D8%AA%D8%A7+%D9%81%D9%8A%D8%B6+%D8%AF%D8%B1%D9%8A%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] |publisher=[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] |access-date=13 September 2026 |language=sd}}</ref><ref name="Bukhari">{{cite book |last=بخاري |first=آزاد |title=چَڪَ جا چندن هارَ |chapter=داتا فيض درياهه شاهه |url=https://books.sindhsalamat.com/book/645/read/34378 |via=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd}}</ref> سندس شاعريءَ جو مرڪزي موضوع [[تصوف]]، وحدت، عشق، معرفت، خودشناسي ۽ رندي هو. سندس ڪلام تي [[سچل سرمست]] ۽ [[بيدل فقير]] جي صوفياڻي روايت جو اثر ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Bukhari"/><ref name="AdabiLakhi">{{cite web |title=باب پنجون: انگريزن جو دور (1843ع–1947ع) |work=ادبي تاريخ تعلقي لکيءَ جي |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2081/read/64797 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |access-date=13 September 2026 |language=sd}}</ref> سندس مريدن ۾ مسلمانن سان گڏ هندو پڻ شامل هئا، جنهن ڪري انباهه شريف جي صوفياڻي روايت کي سنڌ جي مذهبي ۽ ثقافتي رواداريءَ جي هڪ مثال طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="TNS">{{cite news |last=Kalhoro |first=Zulfiqar Ali |title=Exploring the sacred |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/1048581-exploring-the-sacred |work=The News on Sunday |date=12 March 2023 |access-date=13 September 2026 |language=en}} </ref> == شروعاتي زندگي == داتا فيض درياهه شاهه 1280هه، لڳ ڀڳ 1863ع ۾، چڪ ڀرسان '''انباهه''' يا '''هنباهه''' نالي ڳوٺ ۾ پيدا ٿيو.<ref name="Sindhiana"/><ref name="Bukhari"/> سندس والد سيد پير محمد شاهه جيلاني، [[نوشهرو فيروز]] جي صوفي بزرگ '''شاهه نصير''' جو معتقد ۽ طالب هو.<ref name="Sindhiana"/> سندس خاندان ۾ ٽي ڀائر ڄاڻايا وڃن ٿا: سيد تاج محمد شاهه، سيد فيض محمد شاهه ۽ سيد جان محمد شاهه. فيض محمد وچيون پٽ هو.<ref name="Sindhiana"/> انباهه شريف موجوده دور ۾ [[چڪ، شڪارپور|چڪ]] شهر کان لڳ ڀڳ هڪ ڪلوميٽر اتر طرف [[لکي غلام شاهه تعلقو|لکي غلام شاهه تعلقي]] ۾ واقع آهي. ڳوٺ داتا فيض درياهه شاهه ۽ ٻين صوفي بزرگن جي درگاهن سبب مشهور ٿيو.<ref name="TNS"/> == تعليم == داتا فيض درياهه شاهه جي شروعاتي ديني ۽ ادبي تعليم سيد ڏنل (ڌنل) شاهه وٽ ٿي، جيڪو ڳوٺ عظمت جو رهواسي ۽ شاهه نصير جو طالب هو.<ref name="Sindhiana"/><ref name="AdabiLakhi"/> مختلف ماخذن موجب هن سنڌي ۽ فارسي پڙهي؛ هڪ جديد تحقيقي بيان عربيءَ کي پڻ سندس تعليم ۾ شامل ڪري ٿو.<ref name="TNS"/> فارسيءَ تي سندس اهڙي دسترس هئي جو هن فارسيءَ ۾ پڻ شاعري ڪئي. جديد تحقيق ۾ سندس شاعري سنڌي، سرائڪي ۽ فارسي ٽنهي ٻولين ۾ ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="TNS"/> == روحاني سلسلو == داتا فيض درياهه جي روحاني پسمنظر تي نوشهري فيروز جي شاهه نصير جي روايت جو نمايان اثر هو. سندس والد شاهه نصير سان وابسته هو ۽ فيض درياهه پڻ پنهنجي والد سان گڏ سندس درگاهه تي ويندو هو.<ref name="TNS"/> سندس سلسلي بابت ماخذن ۾ ٿورو فرق آهي. ڪجهه تحقيق کيس [[قادري سلسلو|قادري صوفي]] ڄاڻائي ٿي، جڏهن تہ انباهه شريف جي روايتي مواد مان سندس خاندان ۽ درگاهه ۾ [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي]] ۽ قادري ٻنهي سلسلن جو اثر ظاهر ٿئي ٿو.<ref name="TNS"/> انهيءَ ڪري سندس روحاني روايت کي صرف هڪ سلسلي تائين محدود ڪرڻ بدران قادري–نقشبندي اثرن سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو. روايتي سوانحي ماخذن موجب هو ڪجهه عرصو روحاني استغراق ۽ مجذوبيءَ واري ڪيفيت ۾ رهيو ۽ پوءِ سالڪيءَ ڏانهن موٽڻ کان پوءِ سندس شاعري ۽ روحاني تدريس وڌيڪ نمايان ٿي.<ref name="Sindhiana"/><ref name="Bukhari"/> == شاعري == داتا فيض درياهه شاهه سنڌ جي رندي صوفي شاعريءَ سان تعلق رکي ٿو. سندس ڪلام ۾ عشق، وحدت، فنا، بقا، معرفت، خودشناسي ۽ ''اناالحق'' جهڙا صوفياڻا تصور بار بار ملن ٿا.<ref name="Bukhari"/><ref name="AdabiLakhi"/> سندس شاعريءَ جي اسلوب کي [[سچل سرمست]] ۽ [[بيدل فقير|بيدل روهڙائي]] جي رندي ۽ وحدت الوجودي شاعريءَ سان ڀيٽيو ويو آهي. ڪافين ۾ رواني، تجنيس حرفي ۽ وائيءَ سان مشابهت رکندڙ فني جوڙجڪ پڻ سندس شاعريءَ جون خاصيتون ڄاڻايون ويون آهن.<ref name="Bukhari"/> === ''ميرل'' جو نالو === داتا فيض درياهه جي شاعريءَ جي هڪ غيرمعمولي خصوصيت اها آهي تہ هو ڪيترين ڪافين ۾ پنهنجي نالي بدران '''ميرل''' استعمال ڪري ٿو. ميرل فقير جاگيراڻي سندس انتهائي ويجهو طالب هو. سنڌيانا ۽ ٻين ادبي ماخذن موجب فيض درياهه کيس عقيدت ۽ محبت وچان ''بابا ميرل'' سڏيندو هو ۽ پنهنجي شاعريءَ ۾ پڻ سندس نالو استعمال ڪندو هو.<ref name="Sindhiana"/><ref name="AdabiLakhi"/> ميرل فقير جاگيراڻي کانسواءِ لونگ فقير لاشاري ۽ ٻين فقيرن داتا فيض درياهه جو ڪلام ڳائي ان کي سنڌ جي صوفياڻي موسيقيءَ جي روايت ۾ ڦهلائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="TNS"/> == طالب ۽ عقيدتمند == داتا فيض درياهه شاهه جي حلقۂ اثر جي هڪ نمايان خصوصيت مختلف مذهبي پسمنظر رکندڙ ماڻهن جي شموليت هئي. سندس طالبن ۽ عقيدتمندن ۾ مسلمانن سان گڏ هندو صوفي ۽ شاعر پڻ شامل هئا.<ref name="TNS"/><ref name="Bukhari"/> ذريعن ۾ سندس طالبن يا عقيدتمندن طور '''ميرل فقير جاگيراڻي، لونگ فقير لاشاري، رکيل فقير، شيرل فقير، هرگوبند رام، ڀائي هاسا رام''' ۽ '''ڀائي گرڏنو''' سميت ڪيترن جا نالا ملن ٿا.<ref name="TNS"/><ref name="Bukhari"/> [[هاسا رام هاسا]] سنڌي ۽ هنديءَ ۾ شاعري ڪندو هو ۽ پنهنجي مرشد داتا فيض درياهه جي واکاڻ ۾ پڻ شعر چيائين.<ref name="NaseerLegacy">{{cite web |last=Kalhoro |first=Zulfiqar Ali |title=Legacy of Love and Pluralism |url=https://sindhcourier.com/legacy-of-love-and-pluralism/ |website=Sindh Courier |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> هرگوبند رام، جيڪو [[مير علي مراد خان ٽالپر]] جي انتظام هيٺ ملازم رهيو هو، بعد ۾ فيض درياهه سان وابسته ٿيو ۽ سندس لاءِ هڪ عمارت ٺهرايائين، جيڪا '''فيض محل''' جي نالي سان مشهور ٿي. پوءِ درگاهه جي گادي نشينن ان عمارت ۾ واڌارا ۽ مرمت ڪرائي.<ref name="TNS"/> == بين المذهبي اثر == داتا فيض درياهه جي درگاهه جي تاريخ ۾ مسلمان ۽ هندو عقيدتمندن جي گڏيل موجودگي نمايان رهي آهي. جديد ميداني تحقيق مطابق انباهه شريف جو درگاهي مجموعو اڄ به مختلف مذهبي پسمنظر رکندڙ زائرين کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿو.<ref name="TNS"/> داتا فيض درياهه جي هندو طالبن ۾ هرگوبند رام، هاسا رام ۽ گرڏنو جا نالا خاص طور درج ٿيل آهن. اهڙي طرح سندس والد جي مرشد شاهه نصير جي تعليم ۾ پڻ مسلمان–هندو اتحاد ۽ مذهبي رواداريءَ کي اهميت حاصل هئي.<ref name="TNS"/><ref name="NaseerLegacy"/> == وفات == داتا فيض درياهه شاهه شادي نه ڪئي ۽ سڄي عمر مجرد رهيو.<ref name="Sindhiana"/><ref name="TNS"/> هن '''11 شوال 1325هه مطابق 18 نومبر 1907ع''' تي وفات ڪئي.<ref name="Sindhiana"/><ref name="Bukhari"/> سندس تدفين انباهه شريف ۾ ٿي، جتي سندس درگاهه قائم آهي. سندس ياد ۾ شوال مهيني دوران ساليانو عرس منعقد ٿيڻ جي روايت رهي آهي.<ref name="Sindhiana"/> == درگاهه داتا فيض درياهه == [[File:Data Faiz Darya shrine.jpg|thumb|داتا فيض درياهه شاهه جي درگاهه، انباهه شريف]] <!-- مٿيون فائيل نالو وڪيميڊيا ڪامنز تي تصديق ڪرڻ کان پوءِ ئي استعمال ڪيو وڃي. --> انباهه شريف جو '''درگاهه داتا فيض درياهه شاهه''' وارو مجموعو علائقي جي اهم صوفي ماڳن مان آهي. ان ۾ داتا فيض درياهه جو مقبرو، سندس جانشينن جون قبرون، ويهڪون ۽ '''فيض محل''' شامل آهن.<ref name="TNS"/> مقبري جي اڏاوت بابت محفوظ روايت موجب پنج گنبذن واري عمارت جي تعمير '''چرن سنگهه''' نالي امرتسر جي هڪ ڪاريگر سان منسوب آهي، جيڪو داتا ولايت شاهه جو عقيدتمند هو. بعد ۾ اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ سندس نالو '''محمد صالح شيخ''' ٿيو. هن مقبري جي تعمير سان گڏ ورانڊي جي گنبذن اندر مختلف مقدس ماڳن جون تصويرون پڻ ٺاهيون.<ref name="TNS"/> مقبري جي مرڪزي حصي ۾ داتا فيض درياهه ۽ پهرئين گادي نشين بگن شاهه اول جون قبرون آهن، جڏهن تہ ڏاکڻي ورانڊي ۾ داتا ولايت شاهه ۽ بگن شاهه ثانيءَ جون قبرون واقع آهن.<ref name="TNS"/> === فيض محل === درگاهه جي احاطي ۾ '''فيض محل''' نالي عمارت پڻ موجود آهي، جيڪا داتا فيض درياهه جي هندو طالب هرگوبند رام ٺهرائي هئي. شروعات ۾ اها هڪ ڪمري واري عمارت هئي؛ بعد ۾ داتا ولايت شاهه ۽ ٻين گادي نشينن ان ۾ ورانڊا ۽ ٻيا حصا شامل ڪرايا.<ref name="TNS"/> == گادي نشيني == داتا فيض درياهه کي اولاد نه هو. سندس وفات کان پوءِ سندس ڀائٽي '''سيد پير شاهه ثاني'''، المعروف '''داتا بگن شاهه اول'''، درگاهه جي سنڀال سنڀالي.<ref name="TNS"/> {| class="wikitable" style="width:95%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#5b3a29;color:white;padding:8px;" | '''درگاهه داتا فيض درياهه جي گاديءَ جو سلسلو''' |- style="background:#d9ead3;" ! شخصيت ! حيثيت ! اهم ڄاڻ |- | '''داتا فيض درياهه شاهه''' | باني روحاني شخصيت | وفات 1907ع |- style="background:#fff2cc;" | '''داتا بگن شاهه اول''' | پهريون گادي نشين | داتا فيض درياهه جو ڀائٽو |- | '''داتا ولايت شاهه''' | ٻيو گادي نشين | سنڌي ۽ سرائڪي صوفي شاعر؛ وفات 7 مارچ 1982ع |- style="background:#d9eaf7;" | '''داتا بگن شاهه ثاني''' | ٽيون گادي نشين | صوفي شاعر؛ وفات 2003ع |- | '''سيد جان محمد شاهه''' | جانشين | بگن شاهه ثانيءَ جو فرزند |} <ref name="TNS"/> == صوفياڻي موسيقيءَ تي اثر == انباهه شريف جي درگاهه صوفياڻي راڳ ۽ ڪافيءَ جي روايت سان پڻ لاڳاپيل رهي آهي. داتا فيض درياهه ۽ سندس جانشين داتا ولايت شاهه جو ڪلام مختلف فقيرن ۽ صوفي ڳائڻن ذريعي ڳايو ويندو رهيو.<ref name="TNS"/> سنڌ جي مشهور صوفي ڳائڻي '''مائي بيگم فقيرياڻي''' پڻ انباهه جي درگاهه سان وابسته هئي. هوءَ داتا ولايت شاهه جي طالب ٿي ۽ پنهنجي محفلن ۾ داتا فيض درياهه ۽ داتا ولايت شاهه جو ڪلام ڳائيندي هئي.<ref>{{cite book |title=حال فقيري: سوانح حيات مائي بيگم فقيرياڻي |chapter=وڏن جو احوال |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/571/read/30650 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd}}</ref> اهڙي راڳي روايت داتا فيض درياهه جي شاعريءَ کي سندس حياتيءَ کان پوءِ به سنڌ جي مختلف علائقن تائين پهچائڻ جو ذريعو بڻي. == ادبي ورثو == داتا فيض درياهه جو ڪلام مڪمل طور ڇپيل صورت ۾ محفوظ نه رهي سگهيو. ادبي تحقيق موجب سندس ڪلام جا قلمي ۽ گڏ ڪيل نسخا مختلف هنڌن تي محفوظ رهيا آهن، جن ۾ [[سنڌي ادبي بورڊ]] ۽ چڪ جي شاهه عبداللطيف لائبريري جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="AdabiLakhi"/><ref name="Bukhari"/> سندس ڪلام جو هڪ بياض '''قلندري خطاب''' جي نالي سان پڻ ڇپيو، جڏهن تہ داتا فيض درياهه ۽ انباهه جي صوفياڻي روايت بابت بعد جي محققن ۽ مرتب ڪندڙن مختلف ڪتابن ۾ مواد محفوظ ڪيو آهي.<ref name="Bukhari"/> سندس شاعري سنڌ جي ان صوفياڻي ادبي ڌارا جو حصو سمجهي وڃي ٿي، جنهن ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]] ۽ [[بيدل فقير]] کان پوءِ عشق ۽ وحدت جي تصورن کي ڪافي ۽ وائيءَ جي مقامي صنفن وسيلي بيان ڪيو ويو. == پڻ ڏسو == * [[انباهه شريف]] * [[چڪ، شڪارپور]] * [[لکي غلام شاهه تعلقو]] * [[شڪارپور ضلعو]] * [[شاهه نصير]] * [[سچل سرمست]] * [[بيدل فقير]] * [[سنڌي صوفي شاعري]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=بخاري |first=آزاد |title=چَڪَ جا چندن هارَ |chapter=داتا فيض درياهه شاهه |url=https://books.sindhsalamat.com/book/645/read/34378 |via=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd}} * {{cite book |title=قلندري خطاب |language=sd}} * {{cite book |title=انباهه ۾ آڙاهه: داتا ولايت شاهه جو ڪلام |editor-first=شفيع محمد |editor-last=سومرو |year=1990 |language=sd}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AF%D8%A7%D8%AA%D8%A7+%D9%81%D9%8A%D8%B6+%D8%AF%D8%B1%D9%8A%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81 انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا – داتا فيض درياهه شاهه] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260913033103/https://encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25D8%25AF%25D8%25A7%25D8%25AA%25D8%25A7%2B%25D9%2581%25D9%258A%25D8%25B6%2B%25D8%25AF%25D8%25B1%25D9%258A%25D8%25A7%25DA%25BE%25DB%2581%2B%25D8%25B4%25D8%25A7%25DA%25BE%25DB%2581 |date=2026-09-13 }} {{Authority control}} [[زمرو:سنڌي صوفي]] [[زمرو:سنڌي شاعر]] [[زمرو:صوفي شاعر]] [[زمرو:شڪارپور ضلعي جون شخصيتون]] [[زمرو:1863ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1907ع ۾ وفات ٿيل]] mlws9iw869ptgya4smx8pj4a7z45t3c 0 102771 414553 411955 2026-09-23T06:35:03Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414553 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڳڙهي خيرو تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = ميرانپور | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ ميرانپور جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] | government_type = [[يونين ڪائونسل]] | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''ميرانپور''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو تعلقي]] ۾ واقع هڪ [[يونين ڪائونسل]] ۽ ديهه آهي.<ref name="LG2022">{{cite web |title=جيڪب آباد ضلعي جي ڪائونسلن بابت نوٽيفڪيشن |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf |publisher=سنڌ حڪومت، مقامي حڪومت ۽ هائوسنگ ٽائون پلاننگ کاتو |date=27 April 2022 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref><ref name="BORDehs">{{cite web |title=سنڌ جي ديهن جي فهرست |url=https://sindhzameen.gos.pk/demo_Registries/pdf/listofdeh.pdf |publisher=بورڊ آف روينيو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت جي 2022ع واري مقامي حڪومت جي جوڙجڪ موجب ميرانپور [[ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد]] جي '''يونين ڪائونسل نمبر 1''' آهي.<ref name="LG2022" /> == انتظام == سنڌ حڪومت جي مقامي حڪومت ۽ هائوسنگ ٽائون پلاننگ کاتي پاران 27 اپريل 2022ع تي [[سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ، 2013ع]] جي سيڪشن 16 تحت جاري ڪيل نوٽيفڪيشن ۾ ميرانپور کي ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد جي '''يونين ڪائونسل نمبر 1''' طور درج ڪيو ويو.<ref name="LG2022" /> ساڳئي نئين انتظامي ترتيب ۾ ميرانپور کان پوءِ [[خدا آباد يونين ڪائونسل|خدا آباد]] کي يونين ڪائونسل نمبر 2، [[جهانپور]] کي نمبر 3 ۽ [[شيرانپور]] کي نمبر 4 مقرر ڪيو ويو.<ref name="LG2022" /> پراڻن تعليمي رڪارڊن ۾ ميرانپور کي '''6-ميرانپور''' ڪوڊ سان درج ڪيو ويو هو.<ref name="Education2015">{{cite web |title=جيڪب آباد ضلعي جي تعليمي بجيٽ 2015–16ع |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/FMIS/distbudget201516/Jacobabad.pdf |publisher=ريفارم سپورٽ يونٽ، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> هي پراڻو تعليمي ۽ انتظامي ڪوڊ آهي؛ موجوده مڪاني حڪومت جي يو سي نمبر سان ان کي نه ملائڻ گهرجي. == ديهه ميرانپور == '''ميرانپور''' ساڳئي وقت ڳڙهي خيرو تعلقي جي هڪ روينيو ديهه پڻ آهي. [[بورڊ آف روينيو سنڌ]] جي سرڪاري ديهه فهرست موجب ميرانپور ڳڙهي خيرو تعلقي جي '''ديهه نمبر 40''' آهي.<ref name="BORDehs" /> ديهه فهرست ۾ ميرانپور کان اڳ '''مائري''' ۽ ان کان پوءِ '''مراد علي'''، '''محمدپور''' ۽ '''نئون واهه''' جون ديهون درج ٿيل آهن.<ref name="BORDehs" /> == آبادي == [[پاڪستان ۾ 2023ع جي آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] جي ڳوٺاڻي آبادين واري سرڪاري جدول ۾ '''ميرانپور ٽي سي''' جي ڪُل آبادي '''5,299''' درج ڪئي وئي. انهن مان 2,638 مرد ۽ 2,661 عورتون هيون.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=2023ع جي آدمشماري: انفرادي ڳوٺاڻين آبادين جا چونڊيل آبادي انگ |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_31_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> ساڳئي آدمشماريءَ موجب ميرانپور ٽي سي ۾ 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي خواندگيءَ جي شرح '''57.0 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح 65.8 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 48.1 سيڪڙو هئي.<ref name="PBS2023" /> {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! style="background:#4F81BD;color:white;" | انگ ! style="background:#4F81BD;color:white;" | 2023ع |- | ڪُل آبادي || 5,299 |- | مرد || 2,638 |- | عورتون || 2,661 |- | خواندگي || 57.0٪ |- | مردن جي خواندگي || 65.8٪ |- | عورتن جي خواندگي || 48.1٪ |} اهي انگ آدمشماريءَ جي '''ميرانپور ٽي سي''' جا آهن؛ انهن کي موجوده يونين ڪائونسل ميرانپور جي ڪُل آبادي نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="PBS2023" /> == ميرانپور ٻرڙو == '''ميرانپور ٻرڙو''' ڳڙهي خيرو تعلقي جي ميرانپور واري علائقي جي هڪ پراڻي آبادي آهي. سنڌ حڪومت جي تعليمي رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول ميرانپور ٻرڙو''' کي ميرانپور يو سي هيٺ درج ڪيو ويو آهي، جڏهن ته ميرانپور ۽ ميرانپور ٻرڙو جي نالن سان ٻيا پرائمري ۽ گرلس اسڪول پڻ ساڳئي يو سي ۾ موجود رهيا آهن.<ref name="SAT">{{cite web |title=شاگردن جي جائزي جو شيڊيول، ضلعو جيڪب آباد |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/SAT/SAT%20Time%20Schedule%2006-02-2015.pdf |publisher=تعليم ۽ خواندگي کاتو، سنڌ حڪومت |year=2015 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> سنڌ جي ثقافتي ورثي جي تحفظ لاءِ قائم اداري موجب ميرانپور ٻرڙو، [[دوداپور]] کان لڳ ڀڳ 20 ڪلوميٽر پري ڳڙهي خيرو تعلقي ۾ واقع هڪ قديم آبادي آهي، جتي پراڻي آباديءَ ۽ آثار قديمه جا نشان موجود آهن.<ref name="Heritage">{{cite web |title=ميرانپور ٻرڙو جو آثار قديمه وارو ماڳ، جيڪب آباد |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/archaeological-site-miranpur-burirro.php |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> ميرانپور ٻرڙو بابت تاريخي روايتن موجب هتي ماضيءَ ۾ هندو واپارين جي وڏي آبادي رهندي هئي. بعد ۾ پراڻين عمارتن جو وڏو حصو ختم ٿي ويو ۽ سندن جاءِ تي جديد اڏاوتون ٺهيون.<ref name="Heritage" /> ڳوٺ کان ٻاهر هڪ قديم دڙو موجود آهي، جتان پراڻي مٽيءَ جي ٿانون جا ٽڪرا ۽ ٻين آثارن جا نشان مليا آهن. سنڌ جي ثقافتي ورثي واري اداري موجب ماڳ جو ڪجهه حصو زرعي استعمال هيٺ پڻ اچي چڪو آهي.<ref name="Heritage" /> == خليفو نبي بخش ٻرڙو جو مقبرو == ميرانپور ٻرڙو جي قديم ماڳ جي وچ ۾ '''خليفو نبي بخش ٻرڙو''' جو مقبرو واقع آهي. ثقافتي ورثي واري رڪارڊ موجب خليفو نبي بخش [[سلطان باهو]] جو مريد هو، پر سندس پيدائش ۽ وفات جون صحيح تاريخون معلوم ناهن.<ref name="Heritage" /> مقبري جي اندر پراڻي نقش نگاري ۽ ڀتين تي آرائشي ڪم جا نشان موجود آهن. ٻوڏن ۽ وقت جي اثر سبب مقبري ۽ ان سان لاڳاپيل قديم ماڳ کي نقصان پهتو آهي.<ref name="Heritage" /> == تعليم == ميرانپور يونين ڪائونسل ۾ ڪيترائي سرڪاري تعليمي ادارا موجود آهن. [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن لاڙڪاڻو]] جي الحاق يافته ادارن واري فهرست ۾ '''گورنمينٽ هاءِ اسڪول ميرانپور''' جيڪب آباد ضلعي جي سرڪاري ثانوي اسڪولن ۾ شامل آهي.<ref name="BISELarkana">{{cite web |title=جيڪب آباد ضلعي جا ايس ايس سي الحاق يافته ادارا |url=https://www.biselrk.edu.pk/SSC-notification/SSC_Affiliated_institutions_District_jacobabad.pdf |publisher=بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن لاڙڪاڻو |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽري ۾ ميرانپور يو سي هيٺ '''گورنمينٽ گرلس لوئر سيڪنڊري اسڪول ميرانپور'''، '''گورنمينٽ گرلس لوئر سيڪنڊري اسڪول تاجوديرو'''، '''گورنمينٽ بوائز لوئر سيڪنڊري اسڪول گلاب مري''' ۽ '''گورنمينٽ بوائز لوئر سيڪنڊري اسڪول تاجوديرو''' درج ٿيل آهن.<ref name="SchoolDirectory">{{cite web |title=اسڪول ڊائريڪٽري، ضلعو جيڪب آباد |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/12-District_Jacobabad.pdf |publisher=ريفارم سپورٽ يونٽ، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> ٻين سرڪاري تعليمي ادارن ۾ '''گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول ميرانپور'''، '''گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول گلاب مري'''، '''گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول تاجوديرو'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول مٺو خان کوسو'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول چندن رند'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول جاني وانڍ'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول علي بخش بروهي''' ۽ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول شربت بروهي''' شامل رهيا آهن.<ref name="Education2015" /><ref name="SAT" /> == صحت == ميرانپور ۾ سرڪاري بنيادي صحت سهولت پڻ موجود آهي. [[وفاقي ڊائريڪٽوريٽ آف اميونائيزيشن]] جي مارچ 2023ع واري سنڌ جي حفاظتي ٽڪن جي مرڪزن واري فهرست ۾ '''ڊي سي ڊي ميرانپور''' کي ضلعو جيڪب آباد، تعلقو ڳڙهي خيرو ۽ يو سي ميرانپور هيٺ سرڪاري حفاظتي ٽڪن جي مرڪز طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="EPI">{{cite web |title=سنڌ ۾ حفاظتي ٽڪن جي مرڪزن جي فهرست |url=https://www.epi.gov.pk/wp-content/uploads/2023/04/List-of-EPI-Centers-in-Sindh_March-2023.pdf |publisher=وفاقي ڊائريڪٽوريٽ آف اميونائيزيشن |date=March 2023 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> هي رڪارڊ ميرانپور جي ڳڙهي خيرو تعلقي سان موجوده انتظامي وابستگيءَ جي پڻ تصديق ڪري ٿو.<ref name="EPI" /> == امن امان == ميرانپور ٻرڙو ۾ [[سنڌ پوليس]] جو پوليس ٿاڻو پڻ موجود آهي. مختلف سرڪاري ۽ معتبر اخباري رڪارڊن ۾ '''ميرانپور پوليس اسٽيشن''' کي ڳڙهي خيرو واري علائقي جي پوليس ٿاڻي طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="Dawn2026">{{cite news |title=جيڪب آباد ۾ ٻن قبائلي ماڻهن جي قتل کان پوءِ احتجاج |url=https://www.dawn.com/news/2024484 |work=ڊان |date=22 August 2026 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> سنڌ پوليس جي سرڪاري دستاويز ۾ پڻ '''ميرانپور ٻرڙو، تعلقو ڳڙهي خيرو، ضلعو جيڪب آباد''' جا پتا درج ٿيل آهن، جيڪي علائقي جي انتظامي سڃاڻپ جي تصديق ڪن ٿا.<ref name="SindhPolice">{{cite web |title=ضلعي جيڪب آباد جي اميدوارن جي تصديق واري فهرست |url=https://sbvs.sindhpolice.gov.pk/images/67272509a818a.pdf |publisher=سنڌ پوليس |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == تاريخي ذڪر == ميرانپور کي جيڪب آباد جي اترئين علائقي جي پراڻين آبادين مان شمار ڪيو ويو آهي. جيڪب آباد جي تاريخ بابت مومن بلو جي ڪتاب ۾ ميرانپور کي هڪ قديم شهر ۽ ٻرڙو برادريءَ جي اهم آبادي طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Bullo">{{cite book |last=بلو |first=مومن |title=اپر سنڌ فرنٽيئر کان جيڪب آباد تائين |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/From_Upper_Scinde_Forntier_to_Jacobabad-Momin_Bullo-2011-complete.pdf |year=2011 |language=en }} {{مئل ڳنڍڻو|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] * [[ڳڙهي خيرو]] * [[دوداپور]] * [[تاجوديرو (ڳڙهي خيرو)|تاجوديرو]] * [[خدا آباد يونين ڪائونسل]] * [[جھانپور]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقو]] [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقي جون ديهون]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] dyce4yuyiwgv9s6a5h4qpxio8xuupbv 0 102792 414489 412009 2026-09-23T03:15:37Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414489 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڳڙهي خيرو تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = دوداپور | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | image_skyline = Lal Shah Bari.jpg | image_caption = دوداپور يونين ڪائونسل ۾ [[لعل شاهه باري جي درگاهه]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ دوداپور جو مقام | coordinates = {{coord|28.05842|68.17007|region:PK-SD|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] | government_type = [[يونين ڪائونسل]] | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''دوداپور''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو تعلقي]] جي هڪ [[يونين ڪائونسل]]، روينيو ديهه ۽ ڳوٺاڻي آبادي آهي.<ref name="SindhAtlas">{{cite web |title=ڳڙهي خيرو |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-garhi-khairo/ |website=سنڌ ائٽلس |language=sd |access-date=14 September 2026 }}</ref> دوداپور ڳڙهي خيرو تعلقي جي ڳوٺاڻي زرعي پٽي ۾ واقع آهي ۽ ڳڙهي خيرو ڏانهن ويندڙ رستي سان ڳنڍيل آهي.<ref name="EFT">{{cite web |title=Otaq of Sardar Mumtaz Ali Khan Bhutto, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/otaq-sardar-mumtaz-ali-khan-bhutto.php |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> يونين ڪائونسل جي حدن ۾ [[لعل شاهه باري جي درگاهه]] واقع آهي، جيڪا ڳڙهي خيرو تعلقي جي صوفي مذهبي ماڳن مان هڪ آهي.<ref name="AtlasLal">{{cite web |title=Garhi Khairo |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-garhi-khairo/ |website=Sindh Atlas |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == نالو ۽ تاريخ == سنڌ جي ورثي بابت [[اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ]] طرفان شايع ڪيل تاريخي مواد موجب دوداپور ڳوٺ کي مقامي زميندار '''دودا خان ڀٽو''' آباد ڪيو هو.<ref name="EFT" /> دودا خان ڀٽو سنڌ جي اڳوڻي وڏي وزير [[ممتاز علي ڀٽو]] جو پڙڏاڏو هو.<ref name="EFT" /> مومن بلو جي ڪتاب ''From Upper Scinde Frontier to Jacobabad'' ۾ پڻ دوداپور جي بنياد کي دودا خان ڀٽو سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref name="Bullo">{{cite book |last=Bullo |first=Momin |title=From Upper Scinde Frontier to Jacobabad |year=2011 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/From_Upper_Scinde_Forntier_to_Jacobabad-Momin_Bullo-2011-complete.pdf |language=en }} {{مئل ڳنڍڻو|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> تاريخي بيان موجب دودا خان ڀٽو علائقي جو زميندار هو ۽ سندس خاندان جون زرعي زمينون دوداپور کان علاوه [[سوني واهه]]، [[واهه علي حيدر]] ۽ [[ڪور خيرو ڳچل]] جي ديهن تائين پکڙيل هيون.<ref name="EFT" /><ref name="Bullo" /> == انتظام == دوداپور [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو تعلقي]] جي يونين ڪائونسلن مان هڪ آهي. سنڌ حڪومت جي جديد تعليمي انتظامي رڪارڊ ۾ ان کي صاف طور: '''جيڪب آباد ضلعو — ڳڙهي خيرو تعلقو — دوداپور''' طور الڳ يو سي/تعليمي ڪلسٽر ڏيکاريو ويو آهي.<ref name="Cluster">{{cite web |title=Cluster Wise School List, District Jacobabad |url=https://www.scribd.com/document/1060812218/New-Remaining-GT-SC-Cluster-Wise-Jacobabad |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> دوداپور ڪلسٽر جو ڪوڊ '''JK07005''' ۽ مرڪزي تعليمي ادارو '''گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول دوداپور''' آهي.<ref name="Cluster" /> پراڻن سرڪاري اسڪول رڪارڊن ۾ دوداپور جا ڪجهه تعليمي ادارا '''خدا آباد''' يونين ڪائونسل هيٺ درج هئا.<ref name="OldDirectory">{{cite web |title=District and Taluka wise School Directory with old and new SEMIS ID |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/12-District_Jacobabad.pdf |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> موجوده رڪارڊ ۾ دوداپور الڳ انتظامي/تعليمي يو سي طور اچي ٿو، تنهنڪري پراڻي خدا آباد واري حدبنديءَ کي موجوده دوداپور جي حدن سان هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Cluster" /> == ديهه دوداپور == '''دوداپور''' ساڳئي وقت ڳڙهي خيرو تعلقي جي هڪ [[ديهه]] پڻ آهي. بورڊ آف روينيو سنڌ جي سرڪاري فهرست تي ٻڌل ديهن جي ترتيب ۾ دوداپور '''ديهه نمبر 11''' آهي.<ref name="SindhAtlas" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#376A8A;color:white;" | ديهه نمبر ! style="background:#376A8A;color:white;" | ديهه |- | 9 || [[ڏاترڏنو مهيسر]] |- | 10 || [[ڏتل واهه]] |- | 11 || '''دوداپور''' |- | 12 || [[ڊٻ مورايو]] |- | 13 || [[دنياپور]] |} '''يونين ڪائونسل دوداپور، ديهه دوداپور ۽ دوداپور ڳوٺ''' انتظامي ۽ شمارياتي لحاظ کان لازمي طور ساڳيون حدون نٿا رکن؛ تنهنڪري ديهه يا ڳوٺ جي آباديءَ کي بغير سرڪاري تصديق جي سڄي يونين ڪائونسل جي آبادي نه سمجهڻ گهرجي. == جاگرافي == دوداپور ڳڙهي خيرو تعلقي جي ميداني ۽ زرعي علائقي ۾ واقع آهي. جغرافيائي ڊيٽا موجب دوداپور جي مرڪزي آبادي لڳ ڀڳ '''28.05842° اتر ۽ 68.17007° اوڀر''' تي واقع آهي.<ref name="Map">{{cite web |title=Doda Pur |url=https://mapcarta.com/W1143778941 |website=Mapcarta |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> مرڪزي آباديءَ جي ڀرسان '''دوداپور تلاءُ''' پڻ موجود آهي.<ref name="Map" /> [[لعل شاهه باري]] جي آبادي ۽ درگاهه دوداپور کان لڳ ڀڳ 9 ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه طرف واقع آهي.<ref name="Map" /> == تعليم == دوداپور ڳڙهي خيرو تعلقي جو هڪ اهم ڳوٺاڻو تعليمي مرڪز آهي. موجوده سنڌ تعليمي رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول دوداپور''' کي دوداپور ڪلسٽر جو مرڪزي اسڪول قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Cluster" /> اسڪول جو '''سيمس ڪوڊ 412010382''' آهي، سطح هائير سيڪنڊري ۽ تعليم جو ذريعو '''سنڌي''' درج ٿيل آهي.<ref name="Cluster" /> سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽري ۾ ساڳيو ادارو اڳ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول دوداپور''' طور درج هو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان کي بعد ۾ هائير سيڪنڊري سطح تائين ترقي ڏني وئي.<ref name="OldDirectory" /> سنڌ حڪومت جي تعليمي انتظامي رڪارڊ ۾ اسڪول جو سيمس ڪوڊ ساڳيو '''412010382''' برقرار رهيو آهي.<ref name="DDO">{{cite web |title=DDO Powers 2015–16 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/SSB/DDOPowers/DDOPowers2015-16.pdf |publisher=School Education Department, Government of Sindh |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == دوداپور تعليمي ڪلسٽر == موجوده تعليمي رڪارڊ موجب دوداپور ڪلسٽر ۾ سيڪنڊري، مڊل ۽ پرائمري سطح جا ڪيترائي اسڪول شامل آهن.<ref name="Cluster" /> {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! style="background:#4C7899;color:white;" | سيمس ڪوڊ ! style="background:#4C7899;color:white;" | اسڪول ! style="background:#4C7899;color:white;" | سطح |- | 412010382 || گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول دوداپور || هائير سيڪنڊري |- | 412010373 || گورنمينٽ گرلس لوئر سيڪنڊري اسڪول دوداپور || مڊل |- | 412010386 || گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول پنھون ڀٽي || سيڪنڊري |- | 412010265 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول زور ڳڙهه || پرائمري |- | 412010255 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول پنھل لوهار || پرائمري |- | 412010263 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول يعقوب لوهار || پرائمري |- | 412010334 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول حاجي خان ڪٽوهر || پرائمري |- | 412010250 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول خدا آباد، حسين بخش بروهي || پرائمري |- | 412010249 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول خدا آباد ڀٽو || پرائمري |- | 412010195 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول دراني ڪٽوهر || پرائمري |- | 412010256 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول ٻيلو وانڍ || پرائمري |- | 412010305 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول ڪوٽڙي || پرائمري |- | 412010203 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول فضل دين بروهي || پرائمري |- | 412010300 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول تاجوديرو ٻيون || پرائمري |} هيءَ فهرست دوداپور جي '''موجوده تعليمي ڪلسٽر''' جي آهي؛ هر اسڪول جو ڳوٺ لازمي طور ديهه دوداپور اندر هجڻ ضروري ناهي.<ref name="Cluster" /> == ڇوڪرين جي تعليم == دوداپور ۾ ڇوڪرين لاءِ پڻ سرڪاري تعليمي ادارا موجود آهن. پراڻي سنڌ حڪومت جي تعليمي بجيٽ ۾ '''گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول دوداپور''' جا گهٽ ۾ گهٽ ٻه الڳ سيمس ڪوڊ '''412010134''' ۽ '''412010156''' درج ٿيل آهن.<ref name="Budget">{{cite web |title=District Education Budget 2015–16, Jacobabad |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/FMIS/distbudget201516/Jacobabad.pdf |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh |year=2015 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ساڳئي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ گرلس لوئر سيڪنڊري اسڪول دوداپور'''، سيمس ڪوڊ '''412010373'''، پڻ موجود آهي.<ref name="Budget" /> موجوده ڪلسٽر رڪارڊ ۾ به هي گرلس لوئر سيڪنڊري اسڪول دوداپور ڪلسٽر جو حصو آهي.<ref name="Cluster" /> == صحت == دوداپور ۾ ماءُ ۽ ٻار جي صحت سان لاڳاپيل سرڪاري صحت مرڪز موجود آهي. [[سنڌ حڪومت]] جي ڪميونيڪيبل ڊزيز ڪنٽرول پروگرام جي سينٽينل سائيٽن واري سرڪاري فهرست ۾ '''ايم سي ايڇ سي دوداپور''' کي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي صحت مرڪزن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="CDC">{{cite web |title=Sentinel Sites |url=https://cdc.gos.pk/sentinel_sites.php |publisher=Communicable Disease Control, Health Department, Government of Sindh |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> هي مرڪز علائقي ۾ ماءُ ۽ ٻار جي صحت ۽ بيمارين جي نگرانيءَ سان لاڳاپيل بنيادي صحت جي ڍانچي جو حصو آهي.<ref name="CDC" /> == لعل شاهه باري جي درگاهه == [[File:Lal Shah Bari.jpg|thumb|[[لعل شاهه باري جي درگاهه]]، دوداپور يونين ڪائونسل]] '''[[لعل شاهه باري جي درگاهه]]''' دوداپور يونين ڪائونسل جي اهم مذهبي ماڳن مان هڪ آهي.<ref name="AtlasLal" /> درگاهه لعل شاهه باري نالي ڳوٺاڻي آباديءَ ۾ واقع آهي.<ref name="LalMap">{{cite web |title=Lal Shah Bari |url=https://mapcarta.com/34844654 |website=Mapcarta |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> هيءَ درگاهه صوفي بزرگ '''پير سيد لعل شاهه باري''' سان منسوب آهي ۽ مسجد ۽ صوفي مزار تي مشتمل مذهبي ماڳ آهي.<ref name="Shrine">{{cite web |title=Shrine of Lal Shah Bari |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Shrine_of_Lal_Shah_Bari |website=Wikipedia |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> لعل شاهه باري واري آباديءَ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول پير لعل شاهه''' پڻ قائم آهي، جنهن جو سنڌ ايمس ڪوڊ '''412010257''' آهي.<ref name="LalSchool">{{cite web |title=GBPS Pir Lal Shah |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q67047319 |website=Wikidata |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == تاريخي اوطاق == [[File:Sardar Mumtaz Ali Khan Bhutto Otaq.jpg|thumb|دوداپور سان لاڳاپيل ڀٽو خاندان جي تاريخي اوطاق، جيڪڏهن هي فائيل وڪيميڊيا ڪامنز تي موجود هجي ته استعمال ڪيو وڃي]] سنڌ جي ورثي واري رڪارڊ موجب دوداپور ۾ [[ممتاز علي ڀٽو]] جي خاندان سان لاڳاپيل هڪ پراڻي '''اوطاق''' موجود آهي.<ref name="EFT" /> اوطاق ڳڙهي خيرو ڏانهن ويندڙ مکيه رستي جي ڀرسان واقع آهي ۽ ان کي ممتاز علي ڀٽو جي ڏاڏي تعمير ڪرايو هو. پراڻي اوطاق سان هڪ ننڍڙي پراڻي مسجد پڻ ڳنڍيل آهي.<ref name="EFT" /><ref name="Bullo" /> بعد ۾ پراڻي عمارت جي ڀرسان ڀٽو خاندان طرفان نئين مهمان خاني جي تعمير پڻ ڪئي وئي.<ref name="EFT" /> اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ هن اوطاق کي جيڪب آباد ضلعي جي دستاويز ڪيل ورثي وارن ماڳن ۾ شامل ڪيو آهي.<ref name="EFTList">{{cite web |title=Explore District Jacobabad Incomplete Sites |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/pending/jacobabad.php |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == سماجي جوڙجڪ == 2011ع ۾ ڪيل ميداني دوري تي ٻڌل مومن بلو جي تاريخي بيان موجب دوداپور ڳوٺ ۾ چنا، منگي، ڪوري، سيد، شيخ ۽ ڪنڀر برادرين جا ماڻهو آباد هئا.<ref name="Bullo" /> هي بيان مخصوص ڳوٺ ۽ ان وقت جي مشاهدي بابت آهي، تنهنڪري ان کي موجوده پوري يونين ڪائونسل جي نسلي يا ذاتي جوڙجڪ طور نه سمجهڻ گهرجي. == معيشت == دوداپور ڳڙهي خيرو تعلقي جي زرعي پٽي جو حصو آهي. تاريخي زمينداري رڪارڊ دوداپور، سوني واهه، واهه علي حيدر ۽ ڪور خيرو ڳچل جي ديهن ۾ زرعي زمينن جي گڏيل ملڪيتن جو ذڪر ڪري ٿو.<ref name="EFT" /> علائقي جي آبادين جي روايتي معيشت زراعت، مال پالڻ ۽ انهن سان لاڳاپيل ڳوٺاڻين سرگرمين سان ڳنڍيل رهي آهي. == مواصلات == دوداپور ڳڙهي خيرو ڏانهن ويندڙ رستي تي واقع آهي.<ref name="EFT" /> تاريخي اوطاق پڻ مکيه ڳڙهي خيرو روڊ جي ڀرسان واقع هجڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Bullo" /> 2026ع جي هڪ رپورٽ ۾ محمد ملوڪ لوهار ڳوٺ جي رهواسين طرفان احتجاج دوران '''جيڪب آباد–ڳڙهي خيرو روڊ''' جو ويجهو حصو بند ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو؛ دوداپور پوليس ان واقعي جي جاچ ڪئي هئي.<ref name="Dawn2026">{{cite news |title=Youth, minor girl killed in armed attack on family in Jacobabad village |url=https://www.dawn.com/news/1986648 |work=Dawn |date=30 March 2026 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == پوليس == دوداپور ۾ پوليس ٿاڻو موجود آهي. سنڌ جي ضلعي عدالتن جي 2026ع واري سرڪاري عدالتي رڪارڊ ۾ '''پوليس اسٽيشن دوداپور، جيڪب آباد''' جا فوجداري ڪيس درج ٿيل آهن.<ref name="Courts">{{cite web |title=Release Writes – Jacobabad |url=https://cases.districtcourtssindh.gos.pk/release-writs/list/21 |publisher=District Courts of Sindh |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> مارچ 2026ع ۾ پڻ دوداپور پوليس ٿاڻي جي عملدارن محمد ملوڪ لوهار ڳوٺ ۾ ٿيل هٿياربند حملي جي جاچ ۽ شڪي ماڻهن جي حراست جي تصديق ڪئي هئي.<ref name="Dawn2026" /> == پڻ ڏسو == * [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] * [[ڳڙهي خيرو]] * [[لعل شاهه باري جي درگاهه]] * [[لعل شاهه باري]] * [[خدا آباد يونين ڪائونسل]] * [[محمدپور]] * [[ميرانپور (ڳڙهي خيرو)|ميرانپور]] * [[جهانپور]] * [[شيرانپور]] * [[ڪور خيرو]] * [[سوني واهه]] * [[واهه علي حيدر]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:دوداپور]] [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقو]] [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقي جون ديهون]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] od8a0iysexlmb14220s60l27v9l1lmb 0 102997 414494 413564 2026-09-23T03:42:12Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414494 wikitext text/x-wiki {{short description|Visible features of a land area}} {{other uses}} {{multiple image | align = center | direction = vertical | image1 = Cumulus Clouds over Yellow Prairie2.jpg | width1 = 220 | caption1 =هڪ گھاس جو ميدان (Prairie): بيڊلينڊز نيشنل پارڪ، [[ڏکڻ ڊڪوٽا]]، [[آمريڪا]] | image2 = Rainforest Fatu Hiva.jpg | width2 = 220 | caption2 = [[ٽراپڪس|استوائي خطي]] جا برساتي ٻيلا (Tropical rainforest): فاتو هيوا ٻيٽ، مارڪيساس ٻيٽ، [[فرينچ پولينيشيا]] }} {{multiple image | align = right | direction = horizontal | image1 = Tundra in Siberia.jpg | caption1 = [[سائبيريا]] ۾ [[ٽنڊرا]] | width1 = 220 | image2 = Picea glauca taiga.jpg | width2 = 220 | caption2 = [[ٽائيگا]]، [[الاسڪا]]، [[آمريڪا]] }} {{multiple image | align = right | direction = horizontal | image1 = Agasthiyamalai range and Tirunelveli rainshadow.jpg | width1 = 220 | caption1 = هڪ [[سوانا]]: [[ڀارت]] جي علائقي ترونيلويلي جو "برسات کان محروم" (rainshadow) علائقو | image2 = EE-Lahemaa-Bagno Viru.jpg | width2 = 220 | caption2 = هڪ [[آبستان]]: [[اسٽونيا]] ۾ "لاهيما نيشنل پارڪ: }} {{multiple image | align = right | direction = horizontal | image1 = Grosser Aletschgletscher 3178.JPG | width1 = 220 | caption1 = اليٽش گليشيئر (Aletsch Glacier)، سوئس [[الپس]] جو سڀ کان وڏو [[گليشيئر]] | image2 = 040719 172 dorset marnhull2.jpg | width2 = 220 | caption2 = جديد زرعي فارمن جا وسيع ميدان، ڊورسيٽ، [[انگلينڊ]] }} '''زميني منظرنامو''' (<small>landscape</small>) ڪنهن علائقي جي [[جاگرافيائي بيھڪ نظام|زميني بيهڪ]]، ان جي جاگرافيائي شڪلن (جهڙوڪ [[جبل]] ۽ ٽڪريون) ۽ انهن جي قدرتي يا انساني ٺاهيل شين سان ميلاپ جو نالو آهي؛ اڪثر ڪري ان جو جائزو ان جي [[جماليات|جمالياتي حسن]] جي تناظر ۾ ورتو ويندو آهي.<ref name="New Oxford American Dictionary">''New Oxford American Dictionary''.</ref> زميني منظرنامي ۾ مختلف عنصر؛ ارضياتي-طبعي) لحاظ کان طئي ٿيل زميني بناوٽون جهڙوڪ جبل، ٽڪريون ۽ آبي ذخيرا ([[درياھ|درياهه]]، [[ڍنڍ|ڍنڍون]]، تلاءُ ۽ [[سمنڊ]])؛ [[ڌرتي|زمين]] تي موجود جاندار عنصر جهڙوڪ مقامي [[ٻوٽا|نباتات]]؛ انساني سرگرمين سان لاڳاپيل عنصر جهڙوڪ زمين جو استعمال، [[عمارت|عمارتون]] ۽ تعميرات ۽ عارضي عنصر جهڙوڪ [[روشني]] ۽ [[آبھوا|موسم جون حالتون]] شامل هونديون آهن. هزارين سالن دوران جڙيل، زميني بناوتن جي طبعي اصل ۽ انساني موجودگيءَ جي ثقافتي اثرن جو هي ميلاپ، ماڻهن ۽ ان جاءِ جي وچ ۾ هڪ اهڙي زندهه ڳانڍاپي يا ميلاپ جي عڪاسي ڪري ٿو جيڪو مقامي ۽ قومي سڃاڻپ لاءِ انتهائي اهم آهي. ڪنهن علائقي جي جاگرافيائي منظرنامي (<small>landscape</small>) جي نوعيت اتي رهندڙ ماڻهن جي پنهنجي سڃاڻپ ۽ ان علائقي جي انفراديت کي طئي ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي، جيڪا ان کي ٻين علائقن کان مختلف بڻائي ٿي. اهو ماڻهن جي زندگين لاءِ هڪ متحرڪ پس منظر جو ڪم ڏئي ٿو. منظرنامو مختلف شڪلين وارو، جهڙوڪ [[ٻهراڙي علائقو|زرعي زمين]]، [[پارڪ]] يا ويران جهنگلي علائقو ٿي سگهي ٿو. ڌرتيء تي وسيع قسم جا منظرناما موجود آهن، جن ۾ [[قطبي دائرو|قطبي علائقن]] جا برفاني منظرناما، جابلا علائقا، وسيع خشڪ [[ريگستان]]، [[ٻيٽ]]، ساحلي علائقا، گهاٽا [[ٻيلا]] (جهڙوڪ بوريل ۽ استوائي برساتي ٻيلا) ۽ معتدل توڙي [[ٽراپڪس|استوائي علائقن]] جا زرعي منظرناما شامل آهن. ڪنهن علائقي جي ظاهري خد وخال يا منظرنامي ۾ تبديلي آڻڻ واري عمل کي "لينڊ اسڪيپنگ" (landscaping) چيو ويندو آهي. ==تعريف ۽ لفظي ماخذ== [[File:Stanisław Masłowski (1853-1926), Autumn landscape in Rybiniszki, 1902.jpeg|left|thumb|رائيبازنسڪي، [[ليٽويا|لاتويا]] ۾ خزاں جو منظر- واٽر ڪلر - اسٽانيسلاف ميسلووسڪي 1902 (نيشنل ميوزيم [[وارسا]]، [[پولينڊ]] ۾)]] [[File:Lisse, Netherlands - panoramio (44).jpg|thumb|left|ڏکڻ هالينڊ ۾ هڪ عام ڊچ منظرنامو]] پس منظر يا حوالي جي لحاظ کان منظرنامي (<small>landscape</small>) جي تعريف جا ڪيترائي رخ آهن.<ref>{{Cite journal|date=2018-06-01|title=Methods for landscape characterisation and mapping: A systematic review|journal=Land Use Policy|language=en|volume=75|pages=557–569|doi=10.1016/j.landusepol.2018.04.022|issn=0264-8377|doi-access=free|last1=Simensen|first1=Trond|last2=Halvorsen|first2=Rune|last3=Erikstad|first3=Lars|hdl=10852/64958|hdl-access=free}}</ref> عام استعمال ۾، ان مان مراد يا ته ڪنهن علائقي, عام طور ڳوٺاڻي جون سموريون نظر ايندڙ خاصيتون هونديون آهن، جن کي اڪثر [[جماليات|جمالياتي خوبصورتي]] جي نظر سان ڏٺو ويندو آهي؛ يا وري ان مان مراد ڪنهن ڳوٺاڻي علائقي، خاص طور تي "منظرنامي جي مصوري" (<small>landscape</small> <small>painting</small>) جي صنف ۾, جي تصويري عڪاسي هوندي آهي. جڏهن ماڻهو ڄاڻي واڻي زمين جي ڪنهن ٽڪري جي جمالياتي ظاهري شڪل کي بهتر بڻائيندا آهن, مثال طور زمين جي بيهڪ يا اڀار (<small>contours</small>) ۽ [[ٻوٽا|نباتات]] وغيره ۾ تبديلي آڻي, ته چيو ويندو آهي ته ان زمين کي "منظرنامي جي ترتيب" (<small>landscaped</small>) ڏني وئي آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه تعريفن موجب ان جو نتيجو شايد "منظرنامو" نه به سڏجي.<ref name="New Oxford American Dictionary" /> رنگين منظرناما (<small>Color</small> <small>landscapes</small>) مصنوعي عنصرن، جهڙوڪ [[عمارت|عمارتن]]، [[رستو|رستن]] ۽ پيادل هلڻ وارن رستن کي قدرتي خاصيتن جهڙوڪ [[جبل|جبلن]]، [[ٻيلو|ٻيلن]]، [[ٻوٽا|ٻوٽن]]، [[آسمان]] ۽ [[درياھ|دريائن]] سان گڏين ٿا. پري ۽ ويجهي منظرن جو هي ميلاپ ماڻهن جي جذبات تي گهرو اثر وجهي سگهي ٿو. جيئن جيئن شهريت تيزيءَ سان وڌي رهي آهي، شهرن لاءِ پنهنجي منفرد سڃاڻپ ۽ ماحول کي نمايان ڪرڻ ۽ ان جي علامت بڻائڻ لاءِ ”شهري رنگين منظرنامي جي ڊيزائن“ (<small>urban</small> <small>color</small> <small>landscape</small> <small>design</small>) ضروري بڻجي وئي آهي. تنهن هوندي به، هن تبديلي ڪجهه چئلينج پيدا ڪيا آهن. پهريون، ڪجهه شهرن ۾ روايتي رنگين منظرنامن تي قدرتي جاگرافي، [[موسم]]، مقامي مواد، نسلي ثقافت، مذهب ۽ سماجي-اقتصادي عنصرن جو گهرو اثر رهيو آهي. ٻيو، ”رنگن جي آلودگي“ (<small>color</small> <small>pollution</small>) جو وڌندڙ مسئلو, جيڪو چمڪندڙ ۽ گهري رنگن وارين عمارتن، بل بورڊن ۽ روشنين جي ڍيرن ذريعي پيدا ٿئي ٿو, ماڻهن تي جسماني ۽ نفسياتي طور تي منفي اثر وجهي ٿو. ٽيون، شهرن جي وچ ۾ رنگن جي هڪجهڙائي سبب ثقافتي سڃاڻپ ختم ٿي رهي آهي، ڇاڪاڻ ته ڪيتريون ئي جديد عمارتون ساڳين رنگن جي ميلاپ (<small>palettes</small>) کي اپنائين ٿيون، جنهن سان مقامي خاصيتون گهٽجي وڃن ٿيون. محققن رنگين منظرنامن جي انهن مسئلن کي حل ڪرڻ ۽ شهرن جي منفرد سڃاڻپ برقرار رکڻ توڙي متحرڪ ۽ جذباتي طور تي متاثر ڪندڙ شهري ماحول پيدا ڪرڻ ۾ مدد لاءِ وڌيڪ مربوط شهري منظرنامي وارا طريقا تجويز ڪيا آهن.<ref>Zeng, et al. Chromaticity Analysis on Ethnic Minority Color Landscape Culture in Tibetan Area: A Semantic Differential Approach. Appl. Sci. 2024, 14, 4672. https://doi.org/10.3390/app14114672</ref> لفظ ”لئنڊ اسڪيپ“ (''<small>landscipe</small>'' <small>or ''landscaef''</small>) [[انگلينڊ]] ۾ ۽ ان ڪري [[انگريزي ٻولي|انگريزي ٻوليءَ]] ۾, پنجين صديءَ کان پوءِ، اينگلو-سئڪسن (<small>Anglo-Saxons</small>) جي آمد کانپوءِ آيو؛ اهي اصطلاح زمين تي انسان جي ٺاهيل جڳهن جي نظام ڏانهن اشارو ڪندا هئا. ”لئنڊ اسڪيپ“ جو اصطلاح سورهين صديءَ جي شروعات ۾ ان مصوري لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو جنهن جو بنيادي موضوع قدرتي منظر هوندو هو.<ref name="olw1">[[Kenneth Olwig|Olwig K.R.]], Recovering the Substantive Nature of Landscape, ''Annals of the A.A.G''(1996), 86, 4, 630-653</ref> لفظ ”لئنڊ“ (<small>land</small> - جيڪو [[جرمن ٻوليون|جرمن]] نسل جو لفظ آهي) ان معنيٰ ۾ وٺي سگهجي ٿو جنهن سان ماڻهن جو تعلق هجي (جيئن انگلينڊ [[انگريز|انگريزن]] جي سرزمين آهي).<ref name="olwig3">Olwig K.R., Representation and Alienation in the Political Landscape, ''cultural geographies'' (2005) 12, 19-40</ref> ان سان گڏ لڳل پڇاڙي (<small>suffix</small>) "-<small>schaft</small>“ جو تعلق فعل ”<small>schaffen</small>“ سان آهي، جنهن ڪري لفظ ”-<small>ship</small>“ ۽ ”<small>shape</small>“ پڻ لفظي ماخذ جي لحاظ کان پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن.<ref name="olwig3" /> هن لفظ جي جديد صورت، جنهن ۾ قدرتي منظرن جو مفهوم شامل آهي، سورهين صديءَ جي آخر ۾ سامهون آئي؛ ان وقت ڊچ مصورن ”<small>landschap</small>“ جي اصطلاح کي متعارف ڪرايو هو، جنهن کي اهي خشڪي واري علائقي جي قدرتي يا ڳوٺاڻن منظرن تي ٻڌل تصويرن لاءِ استعمال ڪندا هئا.<ref>Makhzoumi J. and Pungetti G., Ecological Landscape Design and Planning, Spon Routledge,(1999)</ref> لغتن ۾ ”لينڊ اسڪيپ“ (منظرنامي) بابت جيڪو عام تصور ملي ٿو، ان جا ٻه مفهوم آهن: هڪ خاص ۽ ٻيو عام. خاص مفهوم مان مراد زمين جي سطح جو ڪو مخصوص حصو آهي، جڏهن ته عام مفهوم مان مراد اهو منظر آهي جيڪو ڪو ڏسندڙ پنهنجي اکين سان ڏسي سگهي ٿو. هن ٻئي مفهوم (يا استعمال) جو مثال 1662ع ۾ شايع ٿيل "بڪ آف ڪامن پريئر" (<small>Book of Common Prayer</small>) ۾ ملي ٿو: " ::<small>Could we but climb where Moses stood,</small> ::<small>And view the landscape over.</small> ::'''<small>ڪاش اسان ان هنڌ چڙهي سگهون جتي موسيٰ بيٺا هئا،</small>''' ::'''<small>۽ اتان ان منظرنامي جو نظارو ڪري سگهون</small>.''' ::(<small>جنرل همنز، شعر نمبر 536</small>).<ref>Found via Google Ngram</ref> [[File:El Turbó (Baixa Ribagorça).jpg|thumb|[[Pre-Pyrenees]] and [[Pyrenees]]]] There are several words that are frequently associated with the word landscape: * Scenery: The natural features of a landscape considered in terms of their appearance, esp. when picturesque: spectacular views of mountain scenery.<ref name="New Oxford American Dictionary"/> * [[Setting (narrative)|Setting]]: In works of narrative (especially [[fiction]]al), it includes the [[time|historical moment in time]] and [[location (geography)|geographic location]] in which a [[storytelling|story]] takes place, and helps initiate the main [[Theatrical scenery|backdrop]] and [[Mood (psychology)|mood]] for a story.<ref>[[#Obstfeld|Obstfeld]], 2002, p. 1, 65, 115, 171.</ref> * [[Picturesque]]: The word literally means "in the manner of a picture; fit to be made into a picture", and used as early as 1703 (''Oxford English Dictionary''), and derived from an Italian term ''pittoresco'', "in the manner of a painter". [[William Gilpin (priest)|Gilpin]]'s ''Essay on Prints'' (1768) defined ''picturesque'' as "a term expressive of that peculiar kind of beauty, which is agreeable in a picture" (p. xii). * A view: "A sight or prospect of some landscape or extended scene; an extent or area covered by the eye from one point" (OED). * [[Wilderness]]: An uncultivated, uninhabited, and inhospitable region.<ref name="New Oxford American Dictionary"/> See also [[Natural landscape]]. * [[Cityscape]] (also townscape): The urban equivalent of a landscape. In the [[visual arts]] a cityscape (urban landscape) is an artistic representation, such as a [[painting]], [[drawing]], [[Publishing|print]] or [[photograph]], of the physical aspects of a [[city]] or urban area. * [[Seascape]]: A [[photograph]], [[painting]], or other [[work of art]] which depicts the [[sea]], in other words an example of [[marine art]]. ==طبعي منظرنامو== ===Geomorphology: The physical evolution of landscape=== [[Geomorphology]] is the scientific study of the origin and evolution of [[topographic]] and [[bathymetric]] features created by physical or chemical processes operating at or near Earth's surface. Geomorphologists seek to understand why landscapes look the way they do, to understand landform history and dynamics and to predict changes through a combination of field observations, physical experiments and [[landscape evolution model|numerical modeling]]. Geomorphology is practiced within [[physical geography]], [[geology]], [[geodesy]], [[engineering geology]], [[archaeology]] and [[geotechnical engineering]]. This broad base of interests contributes to many research styles and interests within the field.<ref>Summerfield, M.A., 1991, ''Global Geomorphology'', Pearson Education Ltd, {{ISBN|0-582-30156-4}}.</ref> The surface of [[Earth]] is modified by a combination of surface processes that sculpt landscapes, and geologic processes that cause [[tectonic uplift]] and [[subsidence]], and shape the [[coastal geography]]. Surface processes comprise the action of [[water]], [[wind]], [[ice]], [[wildfire|fire]], and living things on the surface of the Earth, along with chemical reactions that form [[soil]]s and alter material properties, the stability and rate of change of [[topography]] under the force of [[gravity]], and other factors, such as (in the very recent past) human alteration of the landscape. Many of these factors are strongly mediated by [[climate]]. Geologic processes include the uplift of [[mountain range]]s, the growth of [[volcano]]es, [[isostasy|isostatic]] changes in land surface elevation (sometimes in response to surface processes), and the formation of deep [[sedimentary basins]] where the surface of Earth drops and is filled with material [[erosion|eroded]] from other parts of the landscape. The Earth surface and its topography therefore are an intersection of climatic, [[hydrology|hydrologic]], and [[biology|biologic]] action with geologic processes. ====List of different types of landscape==== {{see also|List of landforms}} [[Desert]], [[Plain]], [[Taiga]], [[Tundra]], [[Wetland]], [[Mountain]], [[Mountain range]], [[Cliff]], [[Coast]], [[Littoral zone]], [[Glacier]], [[Polar regions of Earth]], [[Shrubland]], [[Forest]], [[Rainforest]], [[Woodland]], [[Jungle]], [[Moorland|Moors]], [[Steppe]], [[Valley]]. {{Wide image|Panorama puy de dome sud.jpg|1200px| Panorama of the [[Chaîne des Puys]] from [[Puy de Dôme]] in winter. [[Massif Central]], [[France]]. An example of how past volcanic activity shaped a landscape}} ===Landscape ecology=== {{main|Landscape ecology}} [[Landscape ecology]] is the science of studying and improving relationships between ecological processes in the environment and particular ecosystems. This is done within a variety of landscape scales, development spatial patterns, and organizational levels of research and policy.<ref>Wu, J. 2006. Cross-disciplinarity, landscape ecology, and sustainability science. Landscape Ecology 21:1-4.</ref><ref name="wu-2007">Wu, J. and R. Hobbs (Eds). 2007. Key Topics in Landscape Ecology. Cambridge University Press, Cambridge.</ref><ref>Wu, J. 2008. Landscape ecology. In: S. E. Jorgensen (ed), Encyclopedia of Ecology. Elsevier, Oxford.</ref> Landscape is a central concept in landscape ecology. It is, however, defined in quite different ways. For example:<ref>Kirchhoff, T., Trepl, L. and V. Vicenzotti, V. 2012: What is landscape ecology? An analysis and evaluation of six different conceptions. Landscape Research online first.</ref> [[Carl Troll]] conceives of landscape not as a mental construct but as an objectively given 'organic entity', a ''harmonic individuum of space''.<ref>Troll, C. 2007: The geographic landscape and its investigation. In: Wiens, J.A., Moss, M.R., Turner, M.G. & Mladenoff, D.J. (eds): Foundation papers in landscape ecology. New York, Columbia University Press:71–101 [First published as: Troll, C. 1950: Die geographische Landschaft und ihre Erforschung. Studium Generale 3(4/5):163–181].</ref> [[Ernst Neef]]<ref>Neef, E. 1967: Die theoretischen Grundlagen der Landschaftslehre. Haack, Gotha; cf. Haase, G. and H. Richter 1983: Current trends in landscape research. GeoJournal 7(2):107–119.</ref> defines landscapes as sections within the uninterrupted earth-wide interconnection of geofactors which are defined as such on the basis of their uniformity in terms of a specific land use, and are thus defined in an anthropocentric and relativistic way. According to [[Richard Forman]] and [[Michael Godron]],<ref>Forman, R.T.T. and M. Godron, M. 1981: Patches and structural components for a landscape ecology. BioScience 31(10):733–740; Forman, R.T.T. and M. Godron 1986: Landscape ecology. Wiley, New York.</ref> a landscape is a heterogeneous land area composed of a cluster of interacting ecosystems that is repeated in similar form throughout, whereby they list woods, meadows, marshes and villages as examples of a landscape's ecosystems, and state that a landscape is an area at least a few kilometres wide. [[John A. Wiens]]<ref>Wiens, J.A. and B.T. Milne, B.T. 1989: Scaling of 'landscapes' in landscape ecology, or, landscape ecology from the beetle's perspective. Landscape Ecology 3(2):87–96; Wiens, J.A.: The science and practice of landscape ecology. In: Klopatek, J.M. and R.H. Gardner (eds) 1999: Landscape ecological analyses: issues and applications. Springer, New York:371–383.</ref> opposes the traditional view expounded by [[Carl Troll]], Isaak S. Zonneveld, Zev Naveh, Richard T. T. Forman/Michel Godron and others that landscapes are arenas in which humans interact with their environments on a kilometre-wide scale; instead, he defines 'landscape'—regardless of scale—as "the template on which spatial patterns influence ecological processes".<ref>Wiens, J.A. 1999: The science and practice of landscape ecology. In: Klopatek, J.M. and R.H. Gardner (eds): Landscape ecological analyses: issues and applications. Springer, New York:371–383; cf. Wiens, J.A. 2005: ''Toward a unified landscape ecology''. In: Wiens, J.A. and M.R. Moss (eds): Issues and perspectives in landscape ecology. Cambridge University Press, Cambridge:365–373.</ref> Some define 'landscape' as an area containing two or more [[ecosystem]]s in close proximity.<ref name="Sanderson-2000">Sanderson, J. and L. D. Harris (eds.). 2000. Landscape Ecology: A Top-Down Approach. Lewis Publishers, Boca Raton, Florida, USA.</ref> ===Landscape science=== The discipline of landscape science has been described as "bring[ing] landscape ecology and urban ecology together with other disciplines and cross-disciplinary fields to identify patterns and understand social-ecological processes influencing landscape change".<ref name="elsevier">{{cite web |title=Landscape and Urban Planning: An International Journal of Landscape Science, Planning and Design |url=https://www.journals.elsevier.com/landscape-and-urban-planning |publisher=Elsevier |access-date=12 January 2019}}</ref> A 2000 paper entitled "Geography and landscape science" states that "The whole of the disciplines involved in landscape research will be referred to as landscape science, although this term was used first in 1885 by the geographers Oppel and Troll".<ref name="antrop">{{cite journal |last1=Antrop |first1=Marc |title=Geography and landscape science |journal= Belgeo|date=2000 |volume=Special issue: 29th International Geographical Congress |issue=1-2-3-4 |pages=9–36 |doi=10.4000/belgeo.13975 |doi-access=free }}</ref> A 2013 guest editorial defines landscape science as "research that seeks to understand the relationship between people and their environment, with a focus on [[land use change]] and data pertaining to land resources at the landscape scale".<ref name="robinson">{{cite journal |last1=Robinson |first1=Guy M. |author-link=Guy M. Robinson |last2=Carson |first2=Doris A. |title=Applying Landscape Science to Natural Resource Management |journal=Ecology and Society |volume=18 |issue=1 |page=32 |doi=10.5751/ES-05639-180132 |year=2013 |doi-access=free |hdl=10535/8798 |hdl-access=free }}</ref> The ''[[Great Soviet Encyclopedia]]'' of 1979 defines landscape science as "the branch of physical geography that deals with natural territorial complexes (or geographic complexes, geosystems) as structural parts of the earth's geographic mantle" and states that "The basis of landscape science is the theory that the geographic landscape is the primary element in the physicogeo-graphical differentiation of the earth. Landscape science deals with the origin, structure, and dynamics of landscapes, the laws of the development and arrangement of landscapes, and the transformation of landscapes by the economic activity of man.", and asserts that it was founded in Russia in the early 20th century by L. S. Berg and others, and outside Russia by the German S. Passarge.<ref name="soviet">{{cite book |title=The Great Soviet Encyclopedia |date=1979 |chapter-url=https://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Landscape+Science |access-date=12 January 2019 |chapter=Landscape Science}}</ref> The conception of landscape as the relationship between various components of natural environments and geochemistry was devoted by soviet scientist Viktor Sochava, based on the ideas of American geographer [[George Van Dyne]].<ref>Valerian A. Snytko, Alexey V. Sobisevich [https://revistaig.emnuvens.com.br/rig/article/view/723 Scientific path of Viktor Borisovich Sochava and his contributions for landscape analysis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260919041951/https://revistaig.emnuvens.com.br/rig/article/view/723 |date=2026-09-19 }} // Revista do Instituto Geológico, São Paulo, 41 (3), 1-7, 2020. P. 1-7.</ref> ===Integrated landscape management=== [[Integrated landscape management]] is a way of managing a landscape that brings together multiple stakeholders, who collaborate to integrate policy and practice for their different land use objectives, with the purpose of achieving sustainable landscapes.<ref name="Reed">{{cite journal|last1=Reed|first1=J|last2=Deakin|first2=E|last3=Sunderland|first3=T|title=What are 'Integrated Landscape Approaches' and how effectively have they been implemented in the tropics: a systematic map protocol|journal=Environmental Evidence|date=2015|volume=4|issue=2|page=2|doi=10.1186/2047-2382-4-2|doi-access=free|bibcode=2015EnvEv...4....2R|url=http://www.cifor.org/library/5422/what-are-integrated-landscape-approaches-and-how-effectively-have-they-been-implemented-in-the-tropics-a-systematic-map-protocol/|issn=2047-2382}}</ref><ref name="LSLB">{{cite book|last1=Denier|first1=L|last2=Scherr|first2=S|last3=Shames|first3=S|last4=Chatterton|first4=P|last5=Hovani|first5=L|last6=Stam|first6=N|title=The Little Sustainable Landscapes Book|date=2015|publisher=Global Canopy Programme|location=Oxford|url=http://globalcanopy.org/sustainablelandscapes}}</ref> It recognises that, for example, one river basin can supply water for towns and agriculture, timber and food crops for smallholders and industry, and habitat for biodiversity; the way in which each one of these sectors pursues its goals can have impacts on the others. The intention is to minimise conflict between these different land use objectives and [[ecosystem services]].<ref name="LSLB" /> This approach draws on landscape ecology, as well as many related fields that also seek to integrate different land uses and users, such as [[watershed management]].<ref name="Reed"/> Proponents of integrated landscape management argue that it is well-suited to address complex global challenges, such as those that are the focus of the [[Sustainable Development Goals]].<ref name="SDG briefing">{{cite journal|last1=Landscapes for People Food and Nature|title=Integrated Landscape Management: The Means of Implementation for the Sustainable Development Goals|journal=Landscapes for People Food and Nature Briefing|date=2015|url=http://peoplefoodandnature.org/wp-content/uploads/2015/09/ILM-for-the-SDGs-Two-Page-Statement-Sept-21-2015-FINAL-FINAL.pdf}}</ref> Integrated landscape management is increasingly taken up at the national,<ref>{{cite web|title=GMS Workshop on Landscape Approaches|url=http://www.gms-eoc.org/events/gms-workshop-on-landscape-approaches|website=Greater Mekong Subregion - Core Environment Program}}</ref><ref name="IINDC">{{cite web|last1=Republic of Indonesia|title=Intended Nationally Determined Contribution|url=http://www4.unfccc.int/submissions/INDC/Published%20Documents/Indonesia/1/INDC_REPUBLIC%20OF%20INDONESIA.pdf|website=UNFCCC submissions}}</ref> local<ref>Landscapes for People Food and nature case studies http://peoplefoodandnature.org/analysis/all-publications/case-studies/</ref> and international level, for example the [[UN Environment Programme]] states that "UNEP champions the landscape approach de facto as it embodies the main elements of integrated [[ecosystem management]]". ===Landscape archaeology=== {{Main|Landscape archaeology|Historical ecology}} [[File:Medieval Ridge and Furrow above Wood Stanway - geograph.org.uk - 640050.jpg|220px|left|thumb|[[Medieval]] Ridge and Furrow above [[Wood Stanway]], [[Gloucestershire]], England.]] Landscape archaeology or [[landscape history]] is the study of the way in which humanity has changed the physical appearance of the environment - both present and past. Landscape generally refers to both natural environments and environments constructed by human beings.<ref name="Nicole">Branton, Nicole (2009) Landscape Approaches in Historical Archaeology: The Archaeology of Places. In International Handbook of Historic Archaeology, Majewski, Teresita and [[David Gaimster|Gaimster, David]], eds. Springer:</ref> [[Natural landscape]]s are considered to be environments that have not been altered by humans in any shape or form.<ref name="Hood">Hood, Edward J. (1996) "Social Relations and the Cultural Landscape". In Landscape Archaeology:Reading and Interpreting the American Historical Landscape. Yamin, Rebecca and Karen Bescherer Metheny, eds. Knoxville:The University of Tennessee Press.</ref> [[Cultural landscapes]], on the other hand, are environments that have been altered in some manner by people (including temporary structures and places, such as campsites, that are created by human beings).<ref name="Wood">Spencer-Wood, Suzanne M. and Sherene Baugher. (2010) "Introduction to the Historical Archaeology of Powered Cultural Landscapes." International Journal of Historical Archaeology 14, pp. 463-474.</ref> Among archaeologists, the term landscape can refer to the meanings and alterations people mark onto their surroundings.<ref name="Wood" /><ref name="garden" /> As such, landscape archaeology is often employed to study the human use of land over extensive periods of time.<ref name="garden">Gleason, Kathryn L. (1994). "To Bound and to Cultivate: An Introduction to the Archaeology of Gardens and Fields. In The Archaeology of Garden and Field. Miller, Naomi F. and Kathryn L. Gleason, eds. Philadelphia:University of Pennsylvania Press</ref><ref>Erika Martin Seibert. [https://web.archive.org/web/20090531144737/http://www.nps.gov/nr/publications/guidance/NR_workshop_3-11-09/Archeol_and_landscapes_Erika.doc "Archaeology and Landscape"], Accessed December 12, 2010.</ref> Landscape archaeology can be summed up by Nicole Branton's statement: :"the landscapes in landscape archaeology may be as small as a single household or garden or as large as an empire", and "although resource exploitation, class, and power are frequent topics of landscape archaeology, landscape approaches are concerned with spatial, not necessarily ecological or economic, relationships. While similar to [[settlement archaeology]] and ecological archaeology, landscape approaches model places and spaces as dynamic participants in past behavior, not merely setting (affecting human action), or artifact (affected by human action)".<ref name="Nicole" /> ===Cultural landscape=== [[File:Inside the Batad rice terraces.jpg|thumb|The Batad rice terraces, The [[Rice Terraces of the Philippine Cordilleras]], the first site to be included in the [[World Heritage Site|UNESCO World Heritage List]] cultural landscape category in 1995.<ref name=not-danger>{{cite news|last=Malig|first=Jojo|title=Philippine rice terraces no longer in danger|url=http://www.abs-cbnnews.com/-depth/06/26/12/philippine-rice-terraces-no-longer-danger|access-date=26 June 2012|newspaper=[[ABS-CBN News]]|date=26 June 2012|archive-date=26 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120626173348/http://www.abs-cbnnews.com/-depth/06/26/12/philippine-rice-terraces-no-longer-danger|url-status=dead}}</ref>]] The concept of [[cultural landscapes]] can be found in the European tradition of [[landscape art|landscape painting]].<ref>PANNELL, S (2006) Reconciling Nature and Culture in a Global Context: Lessons form the World Heritage List. James Cook University. Cairns, Australia. Page 62</ref> From the 16th century onwards, many European artists painted landscapes in favor of people, diminishing the people in their paintings to figures subsumed within broader, regionally specific landscapes.<ref name="GIBS1989">GIBSON, W.S (1989) Mirror of the Earth: The World Landscape in Sixteenth-Century Flemish Painting. Princeton University Press, Princeton, New Jersey</ref> The geographer [[Otto Schlüter]] is credited with having first formally used "cultural landscape" as an academic term in the early 20th century.<ref name="JAMA1981">JAMES, P.E & MARTIN, G (1981) ''All Possible Worlds: A History of Geographical Ideas''. John Wiley & Sons. New York, p. 177.</ref> In 1908, Schlüter argued that by defining [[geography]] as a ''Landschaftskunde'' (landscape science) this would give geography a logical subject matter shared by no other discipline.<ref name="JAMA1981"/><ref>ELKINS, T.H (1989) ''Human and Regional Geography in the German-speaking lands in the first forty years of the Twentieth Century''. ENTRIKEN, J. Nicholas & BRUNN, Stanley D (Eds) Reflections on Richard Hartshorne's The nature of geography. Occasional publications of the Association of the American Geographers, Washington DC. Page 27</ref> He defined two forms of landscape: the ''Urlandschaft'' (transl. original landscape) or landscape that existed before major human induced changes and the ''Kulturlandschaft'' (transl. 'cultural landscape') a landscape created by human culture. The major task of geography was to trace the changes in these two landscapes. It was [[Carl O. Sauer]], a [[human geography|human geographer]], who was probably the most influential in promoting and developing the idea of cultural landscapes.<ref>JAMES, P.E & MARTIN, G (1981) All Possible Worlds: A History of Geographical Ideas. John Wiley & Sons. New York. Page 321-324.</ref> Sauer was determined to stress the agency of culture as a force in shaping the visible features of the Earth's surface in delimited areas. Within his definition, the physical environment retains a central significance, as the medium with and through which human cultures act.<ref name ="SAUE1925">SAUER, C (1925) ''The Morphology of Landscape''. University of California Publications in Geography. Number 22. Pages 19-53</ref> His classic definition of a 'cultural landscape' reads as follows: <blockquote> The cultural landscape is fashioned from a [[natural landscape]] by a cultural group. Culture is the agent, the natural area is the medium, the cultural landscape is the result.</blockquote> A cultural landscape, as defined by the [[World Heritage Site|World Heritage Committee]], is the "cultural properties [that] represent the combined works of nature and of man."<ref>UNESCO (2012) Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention [https://whc.unesco.org/archive/opguide12-en.pdf]. UNESCO World Heritage Centre. Paris. Page 14.</ref> The World Heritage Committee identifies three categories of cultural landscape, ranging from (i) those landscapes most deliberately 'shaped' by people, through (ii) full range of 'combined' works, to (iii) those least evidently 'shaped' by people (yet highly valued). The three categories extracted from the Committee's Operational Guidelines, are as follows:<ref>UNESCO (2005) Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention. UNESCO World Heritage Centre. Paris. Page 84.</ref> # "A landscape designed and created intentionally by man"; # an "organically evolved landscape" which may be a "[[relict (geology)|relict (or fossil) landscape]]" or a "continuing landscape"; and # an "associative cultural landscape" which may be valued because of the "religious, artistic or cultural associations of the natural element". ==منظرنامي بابت انساني تصور ۽ عڪاسي== ===Landscape gardens=== [[File:Stourhead garden.jpg|left|thumb|[[Stourhead]] garden, [[Wiltshire]], England ]] [[File:Jichang Yuan.jpg|thumb|upright|[[Jichang Garden]] in [[Wuxi]] (1506–1521) ]] {{See also|Landscaping|Landscape design|Landscape architecture|Garden|Park}} The [[Chinese garden]] is a landscape garden style which has evolved over three thousand years. It includes both the vast gardens of the Chinese emperors and members of the Imperial Family, built for pleasure and to impress, and the more intimate gardens created by scholars, poets, former government officials, soldiers and merchants, made for reflection and escape from the outside world. They create an idealized miniature landscape, which is meant to express the harmony that should exist between man and nature.<ref>Michel Baridon, ''Les Jardins - paysagistes, jardiners, poḕts''. p. 348</ref> A typical Chinese garden is enclosed by walls and includes one or more ponds, [[scholar's rock]]s, trees and flowers, and an assortment of halls and pavilions within the garden, connected by winding paths and zig-zag galleries. By moving from structure to structure, visitors can view a series of carefully composed scenes, unrolling like a scroll of landscape paintings.<ref>Records of the 21st conference of the UNESCO World Heritage Committee, describing Classical Chinese garden design and the gardens of Suzhou.</ref> The [[English landscape garden]], also called English landscape park or simply the 'English garden', is a style of parkland garden intended to look as though it might be a natural landscape, although it may be very extensively re-arranged. It emerged in England in the early 18th century, and spread across Europe, replacing the more formal, symmetrical ''[[jardin à la française]]'' of the 17th century as the principal style for large parks and gardens in Europe.<ref>Yves-Marie Allain and Janine Christiany, ''L'Art des jardins en Europe'', Citadelles and Mazenod, Paris, 2006.</ref> The English garden (and later [[French landscape garden]]) presented an idealized view of nature. It drew inspiration from paintings of landscapes by [[Claude Lorrain]] and [[Nicolas Poussin]], and from the classic [[Chinese gardens]] of the East,<ref name=Boults/> which had recently been described by European travellers and were realized in the Anglo-Chinese garden,<ref name=Boults>{{cite book|title=Illustrated History of Landscape Design|author=Boults, Elizabeth and Chip Sullivan|publisher=[[John Wiley and Sons]]|year=2010|isbn=978-0-470-28933-4|page=175}}</ref> and the philosophy of [[Jean-Jacques Rousseau]] (1712 – 1778). The English garden usually included a lake, sweeps of gently rolling lawns set against groves of trees, and recreations of classical temples, Gothic ruins, bridges, and other picturesque architecture, designed to recreate an idyllic pastoral landscape. The work of [[Capability Brown|Lancelot "Capability" Brown]] and [[Humphry Repton]] was particularly influential. By the end of the 18th century the English garden was being imitated by the French landscape garden, and as far away as St. Petersburg, Russia, in [[Pavlovsk, Saint Petersburg|Pavlovsk]], the gardens of the future [[Emperor Paul]]. It also had a major influence on the form of the [[public parks]] and gardens which appeared around the world in the 19th century.<ref>Lucia Impelluso, ''Jardins, potagers et labyrinthes'', Mondatori Electra, Milan</ref> ===Landscape architecture=== [[File:Central park manhattan 2 New York photo Don Ramey Logan.jpg|thumb|[[Central Park]], [[New York City]], US, designed by [[Frederick Law Olmsted]]. ]] [[Landscape architecture]] is a multi-disciplinary field, incorporating aspects of [[botany]], [[horticulture]], the [[fine art]]s, [[architecture]], [[industrial design]], [[geology]] and the [[earth sciences]], [[environmental psychology]], [[geography]], and [[ecology]]. The activities of a landscape architect can range from the creation of public parks and parkways to site planning for campuses and corporate office parks, from the design of residential estates to the design of civil [[infrastructure]] and the management of large [[wilderness]] areas or [[Land reclamation|reclamation]] of degraded landscapes such as mines or [[landfill]]s. Landscape architects work on all types of structures and external space&nbsp;– large or small, [[urban area|urban]], [[suburban]] and [[rural]], and with "hard" (built) and "soft" (planted) materials, while paying attention to ecological [[Sustainable development|sustainability]]. For the period before 1800, the history of landscape gardening (later called landscape architecture) is largely that of master planning and [[garden design]] for [[manor houses]], [[palace]]s and royal properties, religious complexes, and centers of government. An example is the extensive work by [[André Le Nôtre]] at [[Vaux-le-Vicomte]] and at the [[Palace of Versailles]] for King [[Louis XIV]] of France. The first person to write of making a landscape was [[Joseph Addison]] in 1712. The term landscape architecture was invented by [[Gilbert Laing Meason]] in 1828 and was first used as a professional title by [[Frederick Law Olmsted]] in 1863. During the latter 19th century, the term [[landscape architect]] became used by professional people who designed landscapes. [[Frederick Law Olmsted]] used the term 'landscape architecture' as a profession for the first time when designing [[Central Park]], [[New York City]], US. Here the combination of traditional landscape gardening and the emerging field of city planning gave landscape architecture its unique focus. This use of the term landscape architect became established after [[Frederick Law Olmsted Jr.]] and others founded the [[American Society of Landscape Architects]] (ASLA) in 1899. ===Landscape and literature=== {{See also|Pastoral|British regional literature|American literary regionalism}} ====The earliest landscape literature==== [[File:Damarri001.jpg|thumb|The [[Djabugay people|Djabugay]] language group's mythical being, ''Damarri'', transformed into a mountain range, is seen lying on his back above the [[Barron Gorge National Park|Barron River Gorge]], looking upwards to the skies, within north-east Australia's wet tropical forested landscape]] Possibly the earliest landscape literature is found in [[Australian Aboriginal mythology|Australian aboriginal myths]] (also known as [[Dreamtime]] or Dreaming stories, [[songlines]], or Aboriginal [[oral literature]]), the stories [[ritual|traditionally performed]] by [[Indigenous Australians|Aboriginal peoples]]<ref>Morris, C. (1994) "Oral Literature" in Horton, David (General Editor)</ref> within each of the [[language group]]s across Australia. All such myths variously tell significant truths within each Aboriginal group's local [[cultural landscape|landscape]]. They effectively layer the whole of the Australian continent's topography with cultural nuance and deeper meaning, and empower selected audiences with the accumulated wisdom and knowledge of Australian Aboriginal ancestors back to [[time immemorial]].<ref>Morris, C. (1995) "An Approach to Ensure Continuity and Transmission of the Rainforest Peoples' Oral Tradition", in Fourmile, H; Schnierer, S.; & Smith, A. (Eds) ''An Identification of Problems and Potential for Future Rainforest Aboriginal Cultural Survival and Self-Determination in the Wet Tropics.'' Centre for Aboriginal and Torres Strait Islander Participation Research and Development. Cairns, Australia</ref> In the [[Western culture|West]] [[pastoral]] poetry represent the earliest form of landscape literature, though this literary genre presents an idealized landscape peopled by shepherds and shepherdesses, and creates "an image of a peaceful uncorrupted existence; a kind of [[fall of man|prelapsarian]] world".<ref>J. A. Cuddon, P. 644.</ref> The pastoral has its origins in the works of the Greek poet [[Theocritus]] (c. 316 - c. 260 BC). The [[Romanticism|Romantic period]] poet [[William Wordsworth]] created a modern, more realistic form of pastoral with ''[[Michael (poem)|Michael, A Pastoral Poem]]'' (1800).<ref>Peter V. Marinetti, ''Pastoral''. London: Methuen, 1971, p.4.</ref> An early form of landscape poetry, [[Shanshui poetry]], developed in China during the third and fourth centuries A.D.<ref name="Yip, 130">Yip, 130</ref> [[File:Hambledon Hill towards Stourton Tower 20070730.jpg|thumb|left|The [[Vale of Blackmore]], the main setting for [[Thomas Hardy]]'s novel ''[[Tess of the d'Urbervilles]]''. [[Hambledon Hill]] towards [[King Alfred's Tower|Stourton Tower]] ]] ====Topographical poetry==== [[Topographical poetry]] is a [[genre]] of poetry that describes, and often praises, a landscape or place. [[John Denham (poet)|John Denham]]'s 1642 poem "Cooper's Hill" established the genre, which peaked in popularity in 18th-century England. Examples of [[Topography|topographical]] verse date, however, to the [[Late Classical]] period, and can be found throughout the [[Medieval]] era and during the [[Renaissance]]. Though the earliest examples come mostly from continental Europe, the topographical poetry in the tradition originating with Denham concerns itself with the classics, and many of the various types of topographical verse, such as river, ruin, or hilltop poems were established by the early 17th century.<ref>Aubin, Robert Arnold. ''Topographical Poetry in XVIII-Century England''. New York: The Modern Language Association of America, 1936, p. 3.</ref> [[Alexander Pope]]'s "Windsor Forest" (1713) and [[John Dyer]]'s "[[Grongar Hill]]' (1762) are two other familiar examples. [[George Crabbe]], the [[Suffolk]] regional poet, also wrote topographical poems, as did [[William Wordsworth]], of which ''[[Lines written a few miles above Tintern Abbey]]'' is an obvious example.<ref>L. A. Cuddon, ''Dictionary of Literary Terms''. London: Penguin, 1999, p. 922</ref> More recently, [[Matthew Arnold]]'s "[[The Scholar Gipsy]]" (1853) praises the [[Oxfordshire]] countryside, and [[W. H. Auden]]'s "[[In Praise of Limestone]]" (1948) uses a [[limestone]] landscape as an allegory.<ref name="France">{{cite journal|author=France, Alan W.|title=Gothic North and the Mezzogiorno in Auden's 'In Praise of Limestone'|journal=[[Renascence (journal)|Renascence]]|volume=42|issue=3|year=1990|pages=141–148|doi=10.5840/renascence199042319}}</ref> Subgenres of topographical poetry include the [[country house poems|country house poem]], written in 17th-century England to compliment a wealthy patron, and the [[prospect poem]], describing the view from a distance or a temporal view into the future, with the sense of opportunity or expectation. When understood broadly as landscape poetry and when assessed from its establishment to the present, topographical poetry can take on many formal situations and types of places. Kenneth Baker, in his "Introduction to ''The Faber Book of Landscape Poetry'', identifies 37 varieties and compiles poems from the 16th through the 20th centuries—from [[Edmund Spenser]] to [[Sylvia Plath]]—correspondent to each type, from "Walks and Surveys", to "Mountains, Hills, and the View from Above", to "Violation of Nature and the Landscape", to "Spirits and Ghosts."<ref>Baker, Kenneth, ed. ''The Faber Book of Landscape Poetry.'' New York: Faber and Faber, 2000.</ref> Common aesthetic registers of which topographical poetry makes use include [[pastoral]] imagery, the [[sublime (philosophy)|sublime]], and the [[picturesque]], which include images of rivers, ruins, moonlight, birdsong, and clouds, peasants, mountains, caves, and waterscapes. Though describing a landscape or scenery, topographical poetry often, at least implicitly, addresses a political issue or the meaning of [[nationalism|nationality]] in some way. The description of the landscape therefore becomes a poetic vehicle for a political message. For example, in John Denham's "Cooper's Hill", the speaker discusses the merits of the recently executed [[Charles I of England|Charles I]].<ref>John Denham, "Cooper's Hill", (ll.111-119)</ref> ====The Romantic era in Britain==== {{Quote box |width=300px |align=right |quoted=true |bgcolor=#FFFFF0 |salign=right |quote =<poem> '''The Vision on Mount [[Snowdon]]''' .................................and on the shore I found myself of a huge sea of mist, Which meek and silent rested at my feet. A hundred hills their dusky backs upheaved All over this still ocean, and beyond, Far, far beyond, the vapours shot themselves In headlands, tongues, and promontory shapes, Into the sea, the real sea, that seemed To dwindle and give up its majesty, Usurped upon as far as sight could reach. </poem>|source =from ''[[The Prelude]]'' (1805), Book 13, lines 41-51.<br>by [[William Wordsworth]] }} One important aspect of British [[Romantic poetry|Romanticism]]&nbsp;– evident in painting and literature as well as in politics and philosophy&nbsp;– was a change in the way people perceived and valued the landscape. In particular, after [[William Gilpin (priest)|William Gilpin]]'s ''Observations on the River Wye'' was published in 1770, the idea of the [[picturesque]] began to influence artists and viewers. Gilpin advocated approaching the landscape "by the rules of picturesque beauty,"<ref>Gilpin, William, quoted in Baker, Kenneth, ed. ''The Faber Book of Landscape Poetry.'' New York: Faber and Faber, 2000, p. xxvi</ref> which emphasized contrast and variety. [[Edmund Burke]]'s ''[[A Philosophical Enquiry into the Origin of Our Ideas of the Sublime and Beautiful]]'' (1757) was also an influential text, as was [[Longinus (literature)|Longinus]]' ''On the Sublime'' (early A.D., Greece), which was translated into English from the French in 1739. From the 18th century, a taste for the sublime in the natural landscape emerged alongside the idea of the sublime in language; that is elevated rhetoric or speech.<ref>In the late 17th century in England, [[John Dennis (dramatist)|John Dennis]] brought attention to Longinus' argument for the emotive power of figurative language in poetry.</ref> A topographical poem that influenced the Romantics, was [[James Thomson (poet, born 1700)|James Thomson]]'s ''[[The Seasons (Thomson poem)|The Seasons]]'' (1726–30).<ref>Fulford, Tim. ''Landscape, Liberty, and Authority: Poetry, Criticism, and Politics from Thomson to Wordsworth.'' New York: Cambridge University Press, 1996., p. 21'</ref> The changing landscape, brought about by the [[Industrial Revolution|industrial]] and [[British Agricultural Revolution|agricultural revolution]]s, with the expansion of the city and depopulation of the countryside, was another influences on the growth of the [[Romantic movement]] in Britain. The poor condition of workers, the new class conflicts, and the pollution of the environment all led to a reaction against urbanism and industrialisation and a new emphasis on the beauty and value of [[nature]] and landscape.<ref>Encyclopædia Britannica. "Romanticism". Retrieved 30 January 2008, from Encyclopædia Britannica Online. Britannica.com. Retrieved 24 August 2010.</ref> However, it was also a revolt against aristocratic social and political norms of the [[Age of Enlightenment]], as well a reaction against the scientific [[rationalization (sociology)|rationalisation]] of nature.<ref>Christopher Casey, (October 30, 2008). ""Grecian Grandeurs and the Rude Wasting of Old Time": Britain, the Elgin Marbles, and Post-Revolutionary Hellenism". ''Foundations''. Volume III, Number 1. Retrieved 25 June 2009.</ref> The poet [[William Wordsworth]] was a major contributor to the literature of landscape,<ref>Margaret Drabble, ''A Writer's Britain'' (originally subtitled "Landscape in literature", 1979). New York: Thames & Hudson, 2000, p. 152.</ref> as was his contemporary poet and novelist [[Walter Scott]]. Scott's influence was felt throughout Europe, as well as on major [[Victorian novel]]ists in Britain, such as [[Emily Brontë]], [[Mrs Gaskell]], [[George Eliot]], and [[Thomas Hardy]], as well as [[John Cowper Powys]] in the 20th-century.<ref>{{cite web |url=http://www.scottsabbotsford.co.uk/history/ |title=Walter Scott was the foremost literary figure of his days |access-date=2011-04-09}}</ref><ref>Drabble, p. 170</ref> [[Margaret Drabble]] in ''A Writer's Britain'' suggests that Thomas Hardy "is perhaps the greatest writer of rural life and landscape" in English.<ref>Drabble, p.91</ref> ====Europe==== Among European writers influenced by Scott were Frenchmen [[Honoré de Balzac]] and [[Alexandre Dumas]] and Italian [[Alessandro Manzoni]].<ref>Drabble, p. 166; [http://www.france.fr/en/literature-and-french-language/alexandre-dumas-1802-1870.html/ "Alexandre Dumas": The official French site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140515044747/http://www.france.fr/en/literature-and-french-language/alexandre-dumas-1802-1870.html |date=2014-05-15 }}</ref> Manzoni's famous novel ''[[The Betrothed]]'' was inspired by [[Walter Scott]]'s ''[[Ivanhoe]]''.<ref>From Georg Lukàcs, "The Historical Novel" (1969): "In Italy Scott found a successor who, though in a single, isolated work, nevertheless broadened his tendencies with superb originality, in some respect surpassing him. We refer, of course, to Manzoni's ''I Promessi Sposi'' (The Betrothed). Scott himself recognized Manzoni's greatness. When in Milan Manzoni told him that he was his pupil, Scott replied that in that case Manzoni's was his best work. It is, however, very characteristic that while Scott was able to write a profusion of novels about English and Scottish society, Manzoni confined himself to this single masterpiece."</ref> ====North America==== Also influenced by Romanticism's approach to landscape was the American novelist [[Fenimore Cooper]], who was admired by [[Victor Hugo]] and Balzac and characterized as the "American [[Walter Scott|Scott]]."<ref>[[#Phillips|Phillips, 1913]], p. 160</ref> ====China==== Landscape in [[Chinese poetry]] has often been closely tied to Chinese landscape painting, which developed much earlier than in the West. Many poems evoke specific paintings, and some are written in more empty areas of the scroll itself. Many painters also wrote poetry, especially in the [[scholar-official]] or literati tradition. Landscape images were present in the early ''[[Shijing]]'' and the ''[[Chuci]]'', but in later poetry the emphasis changed, as in painting to the ''[[Shan shui]]'' ({{lang-zh|山水}} lit. "mountain-water") style featuring wild mountains, rivers and lakes, rather than landscape as a setting for a human presence.<ref name="Yip, 130"/> [[Shanshui poetry]] {{CJKV|t=山水詩|s=山水诗}} developed in China during the third and fourth centuries AD<ref name="Yip, 130">Yip, 130</ref> and left most of the varied landscapes of China largely unrepresented. ''Shan shui'' painting and poetry shows imaginary landscapes, though with features typical of some parts of South China; they remain popular to the present day. [[Fields and Gardens poetry]] ({{lang-zh|t=田園詩|s=田园诗|p=tiányuán shī|w=t'ien-yuan-shih|l=fields and gardens poetry}}), in [[Chinese poetry|poetry]] was a contrasting poetic movement which lasted for centuries, with a focused on the nature found in gardens, in backyards, and in the cultivated countryside. Fields and Gardens poetry is one of many [[Classical Chinese poetry genres]]. One of the main practitioners of the Fields and Gardens poetry genre was Tao Yuanming (also known as [[Tao Yuanming|Tao Qian]] (365–427), among other names or versions of names).<ref>Yip, 163-169</ref> Tao Yuanming has been regarded as the first great poet associated with the Fields and Gardens poetry genre.<ref>Watson, 79</ref> ===Landscape art=== {{Main|Landscape photography|Conservation photography|Aerial photography}} [[File:Adams The Tetons and the Snake River.jpg|thumb|''The Tetons and the Snake River'' (1942) photograph by [[Ansel Adams]]]] ====Landscape photography==== Many landscape photographs show little or no human activity and are created in the pursuit of a pure, unsullied depiction of [[nature]]<ref name="Photography: A Cultural History 136">Mary Warner Marien (2006). ''Photography: A Cultural History''. Laurence King Publishing. Page 136.</ref> devoid of human influence, instead featuring subjects such as strongly defined landforms, weather, and ambient light. As with most forms of art, the definition of a landscape photograph is broad, and may include urban settings, industrial areas, and [[nature photography]]. Notable landscape photographers include [[Ansel Adams]], [[Galen Rowell]], [[Edward Weston]], [[Ben Heine]], Mark Gray and [[Judges Postcards|Fred Judge]]. ====Landscape painting==== {{Main|Landscape painting|Aerial landscape art}} [[File:Salomon van Ruisdael Deventer.jpg|left|thumb|[[Salomon van Ruisdael]], "View of Deventer" (1657). ]] The earliest forms of art around the world depict little that could really be called [[Landscape painting|landscape]], although ground-lines and sometimes indications of mountains, trees or other natural features are included. The earliest "pure landscapes" with no human figures are [[fresco]]s from [[Minoan civilization|Minoan Greece]] of around 1500 BCE.<ref>Honour & Fleming, 53. The only very complete example is now in the [[National Archaeological Museum, Athens]]</ref> Hunting scenes, especially those set in the enclosed vista of the reed beds of the [[Nile Delta]] from Ancient Egypt, can give a strong sense of place, but the emphasis is on individual plant forms and human and animal figures rather than the overall landscape setting. For a coherent depiction of a whole landscape, some rough system of perspective, or scaling for distance, is needed, and this seems from literary evidence to have first been developed in [[Ancient Greece]] in the [[Hellenistic]] period, although no large-scale examples survive. More [[Ancient Roman art|ancient Roman]] landscapes survive, from the 1st century BCE onwards, especially frescos of landscapes decorating rooms that have been preserved at archaeological sites of [[Pompeii]], [[Herculaneum]] and elsewhere, and [[mosaic]]s.<ref>Honour & Fleming, 150-151</ref> The Chinese [[Ink and wash painting|ink painting]] tradition of [[shan shui]] ("mountain-water"), or "pure" landscape, in which the only sign of human life is usually a sage, or a glimpse of his hut, uses sophisticated landscape backgrounds to figure subjects, and landscape art of this period retains a classic and much-imitated status within the Chinese tradition. Both the Roman and Chinese traditions typically show grand panoramas of imaginary landscapes, generally backed with a range of spectacular mountains – in China often with waterfalls and in Rome often including sea, lakes or rivers. These were frequently used to bridge the gap between a foreground scene with figures and a distant panoramic vista, a persistent problem for landscape artists. A major contrast between landscape painting in the West and East Asia has been that while in the West until the 19th century it occupied a low position in the accepted [[hierarchy of genres]], in East Asia the classic Chinese mountain-water ink painting was traditionally the most prestigious form of visual art. However, in the West, history painting came to require an extensive landscape background where appropriate, so the theory did not entirely work against the development of landscape painting – for several centuries landscapes were regularly promoted to the status of history painting by the addition of small figures to make a narrative scene, typically religious or mythological. {{Clear}} [[Dutch Golden Age painting]] of the 17th century saw the dramatic growth of landscape painting, in which many artists specialized, and the development of extremely subtle realist techniques for depicting light and weather. The popularity of landscapes in the [[Netherlands]] was in part a reflection of the virtual disappearance of religious painting in a [[Calvinist]] society, and the decline of religious painting in the 18th and 19th centuries all over Europe combined with [[Romanticism]] to give landscapes a much greater and more prestigious place in 19th-century art than they had assumed before. In England, landscapes had initially been mostly backgrounds to portraits, typically suggesting the parks or estates of a landowner, though mostly painted in London by an artist who had never visited the site. The English tradition was founded by [[Anthony van Dyck]] and other, mostly [[Flemish people|Flemish]], artists working in England. By the beginning of the 19th century the English artists with the highest modern reputations were mostly dedicated landscapists, showing the wide range of [[Romanticism|Romantic]] interpretations of the English landscape found in the works of [[John Constable]], [[J. M. W. Turner]] and [[Samuel Palmer]]. However all these had difficulty establishing themselves in the contemporary art market, which still preferred history paintings and portraits.<ref>Reitlinger, 74-75, 85-87</ref> [[File:Cole Thomas The Course of Empire The Arcadian or Pastoral State 1836.jpg|thumb|[[Thomas Cole]] "The Course of Empire The Arcadian or Pastoral State", US, 1836.]] [[File:Laurent Guetal Le lac de l'Eychauda.jpg|thumb|[[Laurent Guétal]], ''[[Lac de l'Eychauda]]'', France, 1886, [[Museum of Grenoble]].]] In Europe, as [[John Ruskin]] said,<ref>''[[Modern Painters]]'', volume three, "Of the novelty of landscape".</ref> and [[Sir Kenneth Clark]] confirmed, landscape painting was the "chief artistic creation of the nineteenth century", and "the dominant art", with the result that in the following period people were "apt to assume that the appreciation of natural beauty and the painting of landscape is a normal and enduring part of our spiritual activity"<ref>Clark, 15-16.</ref> The Romantic movement intensified the existing interest in landscape art, and remote and wild landscapes, which had been one recurring element in earlier landscape art, now became more prominent. The German [[Caspar David Friedrich]] had a distinctive style, influenced by his [[Art of Denmark|Danish training]]. To this he added a quasi-mystical Romanticism. French painters were slower to develop landscape painting, but from about the 1830s [[Jean-Baptiste-Camille Corot]] and other painters in the [[Barbizon School]] established a French landscape tradition that would become the most influential in Europe for a century, with the [[Impressionist]]s and [[Post-Impressionist]]s for the first time making landscape painting the main source of general stylistic innovation across all types of painting. In the [[United States]], the [[Hudson River School]], prominent in the middle to late 19th century, is probably the best-known native development in landscape art. These painters created works of mammoth scale that attempted to capture the epic scope of the landscapes that inspired them. The work of [[Thomas Cole]], the school's generally acknowledged founder, has much in common with the philosophical ideals of European landscape paintings — a kind of secular faith in the spiritual benefits to be gained from the contemplation of natural beauty. Some of the later Hudson River School artists, such as [[Albert Bierstadt]], created less comforting works that placed a greater emphasis (with a great deal of Romantic exaggeration) on the raw, even terrifying power of nature. The best examples of Canadian landscape art can be found in the works of the [[Group of Seven (artists)|Group of Seven]], prominent in the 1920s.<ref>"Landscapes" in [http://www.collectionscanada.ca/virtual-vault/026018-119.01-e.php?q1=Landscape&PHPSESSID=709io6475tfesngi2m7226o454 Virtual Vault] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312150933/http://www.collectionscanada.ca/virtual-vault/026018-119.01-e.php?q1=Landscape&PHPSESSID=709io6475tfesngi2m7226o454 |date=2016-03-12 }}, an online exhibition of Canadian historical art at Library and Archives Canada</ref> [[Emily Carr]] was also closely associated with the Group of Seven, though was never an official member. Although certainly less dominant in the period after World War I, many significant artists still painted landscapes in the wide variety of styles exemplified by [[Neil Welliver]], [[Alex Katz]], [[Milton Avery]], [[Peter Doig]], [[Andrew Wyeth]], [[David Hockney]] and [[Sidney Nolan]]. The term [[neo-romanticism]] is applied in British art history, to a loosely affiliated school of landscape painting that emerged around 1930 and continued until the early 1950s.<ref>It was first labeled in March 1942 by the critic [[Raymond Mortimer]] in the ''New Statesman''.</ref> These painters looked back to 19th-century artists such as [[William Blake]] and [[Samuel Palmer]], but were also influenced by French cubist and post-cubist artists such as [[Pablo Picasso]], [[André Masson]], and [[Pavel Tchelitchew]].<ref>{{wikicite|ref={{harvid|Clarke and Clarke|2001}}|reference=Clarke, Michael, and Deborah Clarke. 2001. "Neo-Romanticism". ''The Concise Oxford Dictionary of Art Terms''. Oxford and New York: Oxford University Press.}}</ref><ref>{{wikicite|ref={{harvid|Hopkins|2001}}|reference=Hopkins, Justine. 2001. "Neo-Romanticism". ''The Oxford Companion to Western Art'', edited by Hugh Brigstocke. Oxford and New York: Oxford University Press. {{ISBN|978-0-19-866203-7}}.}}</ref> This movement was motivated in part as a response to the threat of invasion during World War II. Artists particularly associated with the initiation of this movement included [[Paul Nash (artist)|Paul Nash]], [[John Piper (artist)|John Piper]], [[Henry Moore]], [[Ivon Hitchens]], and especially [[Graham Sutherland]]. A younger generation included [[John Minton (artist)|John Minton]], [[Michael Ayrton]], [[John Craxton]], [[Keith Vaughan]], [[Robert Colquhoun]], and [[Robert MacBryde]].<ref>{{wikicite|ref={{harvid|Button|1996}}|reference=Button, Virginia. 1996. "Neo-Romanticism". ''Dictionary of Art'', 34 volumes, edited by Jane Turner. New York: Grove's Dictionaries. {{ISBN|9781884446009}}.}}</ref> ==مختلف دورن جي منظرنامي جي گيلري== <gallery widths="154px" heights="154px"> File:Römischer Meister um 125 v. Chr. 001.jpg|"[[اوڊيسي]]" جي منظر واري قدرتي منظرن جي تصوير، [[روم]]، تقريبن 60-40 قبل مسيح. File:Raphael - Madonna in the Meadow - Google Art Project.jpg|''رافيل'' ''پاران، "ميڊونا ان دي ميڊو (1505ع - 1506ع)'' File:Spring in Kiangnan.jpg|''"''ڪيانگنان ۾ بهار" (1547ع)، وين چينگ-منگ پاران (هيٺئين حصي جي تفصيل) File:Claude Lorrain 014.jpg|ڪلاڊ لورين پاران، "قدرتي منظرنامو: [[اپولو]] پاران اڊميٽ جي ڌڻ جي حفاظت ۽ مرڪري پاران انهن جي چوري" (1645ع) File:Unspunnen - Louise Elisabeth Vigée Le Brun.jpg|ايلزبيٿ وگي لي برن پاران، "لا فيٽ ڊيس برجرس سوئس آ انسپنن" (1808/1809ع) File:Albert Bierstadt - Matterhorn.jpg|البرٽ بيئر اسٽاڊٽ پاران، "[[ميٽرهارن|ميٽر هورن]]" (لڳ ڀڳ 1867ع) File:Wheat Fields at Auvers Under Clouded Sky 1890 Vincent van Gogh.jpg|[[ونسينٽ وان گوگ|ونسنٽ وان گوگ]] پاران، "اوورس (<small>Auvers</small>) ۾ ڪڪرن هيٺ ڪڻڪ جون پوکيل ٻنيون" (1890ع) File:Pablo Picasso, 1908, Paysage aux deux figures (Landscape with Two Figures), oil on canvas, 60 x 73 cm, Musée Picasso, Paris.jpg|[[Pablo Picasso]], 1908, ''Paysage aux deux figures'' (Landscape with Two Figures) پابلو پڪاسو (Pablo Picasso)، 1908، ”پيسيج آ ڊيو فيگرز“ (Paysage aux deux figures / ٻن شڪلين وارو قدرتي منظر). * File:Paul Nash Wire 1918-19.jpg|پال ناش پاران، "وائر" (1918ع) File:Carl Brandt - Norrländskt vinterlandskap med Åreskutan i fonden.jpg|ڪارل برانڊٽ پاران، "آريسڪوٽن (Åreskutan)، قدرتي منظر"، 1921ع ([[سويڊن]]) File:EmilyCarr - Odds and Ends.png|ايميلي ڪار پاران، "آڊز اينڊ اينڊز" (Odds and Ends)، 1939ع ([[برٽش ڪولمبيا]]، [[ڪينيڊا]]) File:Sommergewitter in Algerien 1971.jpg|بيٽينا هينن-آئيچ، "[[الجزائر]] ۾ اونهاري جو طوفان" (Sommergewitter in Algerien) (1971ع) </gallery> ==پڻ ڏسو== * [[باغباني]] * [[فن تعمير]] * [[جماليات]] * [[ڊزني لينڊ]] * [[گلن جي گھڙي]] * منظرنامي جي تاريخ ۾ حدون * منظرنامي جي ماحوليات * هارڊ اسڪيپ * منظرنامي وارن باغن جي فهرست * سافٽ اسڪيپ * ساؤنڊ اسڪيپ * منظرنامي سان لاڳاپيل ڏند ڪٿائون * ارضي بناوٽ * ٽاسڪ اسڪيپ ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Wiktionary|landscape}} * [https://www.theguardian.com/books/audio/2010/aug/04/jonathan-raban-landscape-literature ''Guardian'' podcasts: "Landscape and literature"] * [https://theworldagriculture.com/plan-and-execute-landscape-projects] Plan & Execute landscape projects * [https://alelandscapesltd.co.uk/ ALE Landscapes Ltd – Official website] {{Authority control}} [[زمرو:زميني منظرنامو|زميني منظرنامو]] [[زمرو:زمين]] [[زمرو:جماليات]] [[زمرو:ٽوپولاجي]] [[زمرو:شڪليات]] [[زمرو:فن جا ڪم]] [[زمرو:ڌرتي جي ايراضي جو استعمال]] 4ybtytvbsem1ds8tv9la3nkp868nxp7 0 103172 414376 414375 2026-09-22T12:04:39Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:لائبريريون]]; added [[Category:ڪتب خانا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 414376 wikitext text/x-wiki {{short description|Public library in Madrid, Spain}} {{Infobox library | native_name = Biblioteca Nacional de España | native_name_lang = es | name = اسپين جي قومي لائبريري<br> National Library of Spain | logo = Biblioteca_Nacional_de_España_Logo.svg | logo_size = 100px | image = Biblioteca Nacional de España (Madrid) 09.jpg | country = Spain | location = [[Madrid]] | established = {{Start date and age|1711|paren=yes}} | ref_legal_mandate = Royal Decree 1581/1991 on 31 October | items_collected = [[book]]s, [[Academic journal|journal]]s, [[newspaper]]s, [[magazine]]s, [[Sound recording|sound and music recordings]], [[patent]]s, [[database]]s, [[map]]s, [[Postage stamp|stamps]], [[Printmaking|prints]], [[drawing]]s and [[manuscript]]s | collection_size = 26,000,000 items, including 15,000,000 books and other printed materials, 30,000 manuscripts, 143,000 newspapers and serials, 4,500,000 graphic materials, 510,000 music scores, etc. | legal_deposit = Yes, by Decree on 23 December 1957 | req_to_access = Access to reproductions and post-1958 materials is open to Biblioteca Nacional library card holders. Access to pre-1958 materials is only allowed with a researcher card.<ref>{{cite web|title=Carnés de la Biblioteca|url=http://www.bne.es/es/Servicios/InformacionPractica/CarnesBNE/index.html|website=www.bne.es|access-date=4 February 2017|language=es|date=20 March 2012}}</ref> Materials in exceptional circumstances are subject to special restrictions.<ref>{{cite web|title=Carné de investigador. Biblioteca Nacional de España|url=http://www.bne.es/es/Servicios/InformacionPractica/CarnesBNE/DocumentacionInvestigador/|website=www.bne.es|access-date=4 February 2017|language=es|date=12 December 2011}}</ref> | members = 115,707 readers in 2007. The web users in the same year were 1,800,935. | budget = €47,380,860 | director = [[Ana Santos Aramburo]] (since 2013) | num_employees = 1025 (including external employees) | website = {{URL|https://www.bne.es}} | module = {{Infobox historic site | embed = yes | designation1 = Spain | designation1_offname = {{lang|es|Biblioteca Nacional de España}} | designation1_type = Non-movable | designation1_criteria = Monument | designation1_date = 1983 | designation1_number = RI-51-0004908 }} }} '''اسپين جي قومي لائبريري''' ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]: Biblioteca Nacional de España) [[اسپين]] جي [[قومي لائبريري]] آهي. اها ملڪ جي سڀ کان وڏي عوامي لائبريري آهي ۽ دنيا جي وڏين لائبريرين مان هڪ آهي. 1711ع ۾ قائم ٿيل هيءَ لائبريري 1990ع کان وٺي ثقافت واري وزارت سان لاڳاپيل هڪ خودمختيار ادارو آهي. ان جو هيڊ ڪوارٽر [[ميڊرڊ]] ۾ پئسيو ڊي ريڪوليٽوس (<small>Paseo de Recoletos</small>) تي واقع آهي، جتي اها "قديم آثار جي قومي ميوزيم" (<small>National Archaeological Muse</small>um) سان گڏ هڪ ئي عمارت ۾ موجود آهي. == تاريخ == The library was founded by King [[Philip V of Spain|Philip V]] in 1711 as the Royal Library or Palace Public Library. The Royal Letters Patent that he granted, the predecessor of the current legal deposit requirement, made it mandatory for printers to submit a copy of every book printed in Spain to the library. In 1836, the [[Monarchy of Spain|Crown]] transferred the library to the [[Ministry of Governance]] and it was renamed as National Library. A year later, women were allowed access to the library for the first time, after a petition from writer [[Antonia Gutiérrez]] was granted by Queen Regent [[Maria Christina of the Two Sicilies|Maria Christina]].<ref>{{Cite news |url=http://cultura.elpais.com/cultura/2013/03/07/actualidad/1362683501_440362.html |title=Leer era cosa de hombres |trans-title=Reading Was a Man's Thing |first=Tereixa |last=Constenla |newspaper=[[El País]] |place=Madrid |language=es |date=2013-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130311085033/http://cultura.elpais.com/cultura/2013/03/07/actualidad/1362683501_440362.html |archive-date=2013-03-11 |url-status=deviated |access-date=2023-09-25}}</ref> During the 19th century, confiscations, purchases and donations enabled the National Library to acquire the majority of the antique and valuable books that it currently holds. In 1892, the building was used to host the [[Historical American Exposition]]. On 16 March 1896, the National Library opened to the public in the same building in which it is currently housed and included a vast Reading Room on the main floor designed to hold 320 readers. In 1931, the Reading Room was reorganised, providing it with a major collection of reference works, and the General Reading Room was created to cater for students, workers and general readers. During the [[Spanish Civil War]] close to 500,000 volumes were collected by a Confiscation Committee and stored in the National Library to safeguard works of art and books held until then in religious establishments, palaces and private houses. During the 20th century numerous modifications were made to the building to adapt its rooms and repositories to its constantly expanding collections, to the growing volume of material received following the modification to the [[Legal Deposit]] requirement in 1958,<ref name="libraryused">{{cite web |date=2014-08-11 |title=Cronología. National Library of Spain |url=http://www.bne.es/en/LaBNE/Historia/Cronologia/index.html |access-date=5 May 2017 |archive-date=6 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211206141218/http://www.bne.es/en/LaBNE/Historia/Cronologia/index.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date=2009-01-27 |title=Depósito legal |url=http://www.bne.es/en/Colecciones/Adquisiciones/DepositoLegal/index.html |access-date=2022-04-15 |website=Biblioteca Nacional de España |language=es |archive-date=21 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421203913/http://www.bne.es/en/Colecciones/Adquisiciones/DepositoLegal/index.html |url-status=dead }}</ref> and to the numerous works purchased by the library. Among this building work, some of the most noteworthy changes were the alterations made in 1955 to triple the capacity of the library's repositories, and those started in 1986 and completed in 2000, which led to the creation of the new building in [[Alcalá de Henares]] and complete remodelling of the building on [[Paseo de Recoletos]], Madrid.<ref name="libraryused" /> In 1986, when Spain's main bibliographic institutions – the National Newspaper Library (''Hemeroteca Nacional''), the Hispanic Bibliographic Institute (''Instituto Bibliográfico Hispánico'') and the Centre for Documentary and Bibliographic Treasures (''Centro del Tesoro Documental y Bibliográfico'') – were incorporated into the National Library, the library was established as the State Repository of Spain's Cultural Memory (''Centro Estatal Depositario de la Memoria Cultural Española''), making all of Spain's bibliographic output on any media available to the Spanish Library System and national and international researchers and cultural and educational institutions. In 1990 it was made an [[List of agencies in Spain|autonomous agency]] attached to the [[Ministry of Culture (Spain)|Ministry of Culture]]. The Madrid headquarters are shared with the [[National Archaeological Museum (Madrid)|National Archaeological Museum]]. ==لائبريري جي نمايان خاصيتون== The National Library is Spain's highest library institution and is head of the Spanish Library System. As the country's national library, it is the centre responsible for identifying, preserving, conserving, and disseminating information about Spain's documentary heritage, and it aspires to be an essential point of reference for research into Spanish culture. In accordance with its Articles of Association, passed by Royal Decree 1581/1991 (R.D. 1581/1991) of 31 October 1991, its principal functions are to: * Compile, catalogue, and conserve bibliographic archives produced in any language of the Spanish state, or any other language, for the purposes of research, culture, and information. * Promote research through the study, loan, and reproduction of its bibliographic archive. * Disseminate information on Spain's bibliographic output based on the entries received through the legal deposit requirement. The library's collection consists of more than 26,000,000 items, including 15,000,000 books and other printed materials, 4,500,000 graphic materials, 600,000 sound recordings, 510,000 music scores, more than 500,000 microforms, 500,000 maps, 143,000 newspapers and serials, 90,000 audiovisuals, 90,000 electronic documents, and 30,000 manuscripts. The current director of the National Library is Ana Santos Aramburo, appointed in 2013. Former directors include her predecessors [[Glòria Pérez-Salmerón]] (2010–2013) and [[Milagros del Corral]] (2007–2010) as well as historian [[Juan Pablo Fusi]] (1996–2000) and author [[Rosa Regàs]] (2004–2007). Given its role as the [[legal deposit]] for the whole of Spain, since 1991 it has kept most of the overflowing collection at a secondary site in [[Alcalá de Henares]], near [[Madrid]]. The National Library provides access to its collections through the following library services: * Guidance and general information on the institution and other libraries. * Bibliographic information about its collection and those held by other libraries or library systems. * Access to its automated catalogue, which currently contains close to 3,000,000 bibliographic records encompassing all of its collections. * Archive consultation in the library's reading rooms. * Interlibrary loans. * Archive reproduction. <gallery> File:Madrid - Biblioteca Nacional 02.jpg|Stairs and main entrance with monuments to San Isidoro, Alonso Berruguete, Alfonso X el Sabio by José Alcoverro File:Biblioteca Nacional de España (Madrid) 02.jpg|Statue of [[Allegory of Hispania|Hispania]] by [[Agustí Querol]] above the library Image:Page of Lay of the Cid.jpg|A page from the manuscript of [[The Lay of the Cid]] Image:Menéndez y Pelayo Biblioteca Nacional España.jpg|[[Statue of Marcelino Menéndez y Pelayo]] in the lobby of the B.N.E. File:Biblioteca Nacional de España en Alcalá de Henares (RPS 10-03-2012).png|Building of the National Library of Spain in [[Alcalá de Henares]] </gallery> == پڻ ڏسو == * {{illm|Biblioteca Digital Hispánica|es}}, digital library launched in 2008 by the {{lang|es|Biblioteca Nacional de España}} * [[List of libraries in Spain]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category-inline|Biblioteca Nacional de España}} * [http://www.bne.es/en/Inicio/index.html Official site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140604085934/http://www.bne.es/en/Inicio/index.html |date=4 June 2014 }} {{in lang|en}} * [http://catalogo.bne.es/uhtbin/cgisirsi/2OSYj5IGQQ/BNMADRID/317170055/111/ENGLISH Official web catalog] {{in lang|en}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Biblioteca Nacional De Espana}} [[زمرو:اسپين جي قومي لائبريري]] [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:قومي لائبريريون|اسپين]] [[زمرو:اسپين جي ثقافت]] [[زمرو:ڊيپازٽري لائبريريون]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ لائبريريون]] [[زمرو:اسپين جو فلپ پنجون]] [[زمرو:اسپين جون قومي لائبريريون]] [[زمرو:يورپ جون قومي لائبريريون]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:1711ع ۾ قائم ٿيل لائبريريون]] [[زمرو:اسپين ۾ 1711ع ۾ قائم ٿيل ادارا]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ بين ڊي انٽريس ڪلچرل يادگار]] [[زمرو:ميڊرڊ جي ريڪوليٽوس پاڙي ۾ عمارتون ۽ اڏاوتون]] [[زمرو:اسپين ۾ عالمي نمائش واري طرز جي اڏاوت]] [[زمرو:1711ع]] [[زمرو:1711ع جا قيام]] [[زمرو:ادارا]] [[زمرو:ميڊرڊ]] [[زمرو:ڪتب خانا]] [[زمرو:اسپين ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:يورپ ۾ قومي لائبريريون]] [[زمرو:يورپ ۾ عمارتون ۽ ساختون]] f7bqt9bqotqo5djl0g8hzti7w7blr2d 414377 414376 2026-09-22T12:07:15Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 414377 wikitext text/x-wiki {{short description|Public library in Madrid, Spain}} {{Infobox library | native_name = Biblioteca Nacional de España | native_name_lang = es | name = اسپين جي قومي لائبريري<br> National Library of Spain | logo = Biblioteca_Nacional_de_España_Logo.svg | logo_size = 100px | image = Biblioteca Nacional de España (Madrid) 09.jpg | country = Spain | location = [[Madrid]] | established = {{Start date and age|1711|paren=yes}} | ref_legal_mandate = Royal Decree 1581/1991 on 31 October | items_collected = [[book]]s, [[Academic journal|journal]]s, [[newspaper]]s, [[magazine]]s, [[Sound recording|sound and music recordings]], [[patent]]s, [[database]]s, [[map]]s, [[Postage stamp|stamps]], [[Printmaking|prints]], [[drawing]]s and [[manuscript]]s | collection_size = 26,000,000 items, including 15,000,000 books and other printed materials, 30,000 manuscripts, 143,000 newspapers and serials, 4,500,000 graphic materials, 510,000 music scores, etc. | legal_deposit = Yes, by Decree on 23 December 1957 | req_to_access = Access to reproductions and post-1958 materials is open to Biblioteca Nacional library card holders. Access to pre-1958 materials is only allowed with a researcher card.<ref>{{cite web|title=Carnés de la Biblioteca|url=http://www.bne.es/es/Servicios/InformacionPractica/CarnesBNE/index.html|website=www.bne.es|access-date=4 February 2017|language=es|date=20 March 2012}}</ref> Materials in exceptional circumstances are subject to special restrictions.<ref>{{cite web|title=Carné de investigador. Biblioteca Nacional de España|url=http://www.bne.es/es/Servicios/InformacionPractica/CarnesBNE/DocumentacionInvestigador/|website=www.bne.es|access-date=4 February 2017|language=es|date=12 December 2011}}</ref> | members = 115,707 readers in 2007. The web users in the same year were 1,800,935. | budget = €47,380,860 | director = [[Ana Santos Aramburo]] (since 2013) | num_employees = 1025 (including external employees) | website = {{URL|https://www.bne.es}} | module = {{Infobox historic site | embed = yes | designation1 = Spain | designation1_offname = {{lang|es|Biblioteca Nacional de España}} | designation1_type = Non-movable | designation1_criteria = Monument | designation1_date = 1983 | designation1_number = RI-51-0004908 }} }} '''اسپين جي قومي لائبريري''' ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]: Biblioteca Nacional de España) [[اسپين]] جي [[قومي لائبريري]] آهي. اها ملڪ جي سڀ کان وڏي عوامي لائبريري آهي ۽ دنيا جي وڏين لائبريرين مان هڪ آهي. 1711ع ۾ قائم ٿيل هيءَ لائبريري 1990ع کان وٺي ثقافت واري وزارت سان لاڳاپيل هڪ خودمختيار ادارو آهي. ان جو هيڊ ڪوارٽر [[ميڊرڊ]] ۾ پئسيو ڊي ريڪوليٽوس (<small>Paseo de Recoletos</small>) تي واقع آهي، جتي اها "قديم آثار جي قومي ميوزيم" (<small>National Archaeological Muse</small>um) سان گڏ هڪ ئي عمارت ۾ موجود آهي. == تاريخ == The library was founded by King [[Philip V of Spain|Philip V]] in 1711 as the Royal Library or Palace Public Library. The Royal Letters Patent that he granted, the predecessor of the current legal deposit requirement, made it mandatory for printers to submit a copy of every book printed in Spain to the library. In 1836, the [[Monarchy of Spain|Crown]] transferred the library to the [[Ministry of Governance]] and it was renamed as National Library. A year later, women were allowed access to the library for the first time, after a petition from writer [[Antonia Gutiérrez]] was granted by Queen Regent [[Maria Christina of the Two Sicilies|Maria Christina]].<ref>{{Cite news |url=http://cultura.elpais.com/cultura/2013/03/07/actualidad/1362683501_440362.html |title=Leer era cosa de hombres |trans-title=Reading Was a Man's Thing |first=Tereixa |last=Constenla |newspaper=[[El País]] |place=Madrid |language=es |date=2013-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130311085033/http://cultura.elpais.com/cultura/2013/03/07/actualidad/1362683501_440362.html |archive-date=2013-03-11 |url-status=deviated |access-date=2023-09-25}}</ref> During the 19th century, confiscations, purchases and donations enabled the National Library to acquire the majority of the antique and valuable books that it currently holds. In 1892, the building was used to host the [[Historical American Exposition]]. On 16 March 1896, the National Library opened to the public in the same building in which it is currently housed and included a vast Reading Room on the main floor designed to hold 320 readers. In 1931, the Reading Room was reorganised, providing it with a major collection of reference works, and the General Reading Room was created to cater for students, workers and general readers. During the [[Spanish Civil War]] close to 500,000 volumes were collected by a Confiscation Committee and stored in the National Library to safeguard works of art and books held until then in religious establishments, palaces and private houses. During the 20th century numerous modifications were made to the building to adapt its rooms and repositories to its constantly expanding collections, to the growing volume of material received following the modification to the [[Legal Deposit]] requirement in 1958,<ref name="libraryused">{{cite web |date=2014-08-11 |title=Cronología. National Library of Spain |url=http://www.bne.es/en/LaBNE/Historia/Cronologia/index.html |access-date=5 May 2017 |archive-date=6 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211206141218/http://www.bne.es/en/LaBNE/Historia/Cronologia/index.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date=2009-01-27 |title=Depósito legal |url=http://www.bne.es/en/Colecciones/Adquisiciones/DepositoLegal/index.html |access-date=2022-04-15 |website=Biblioteca Nacional de España |language=es |archive-date=21 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421203913/http://www.bne.es/en/Colecciones/Adquisiciones/DepositoLegal/index.html |url-status=dead }}</ref> and to the numerous works purchased by the library. Among this building work, some of the most noteworthy changes were the alterations made in 1955 to triple the capacity of the library's repositories, and those started in 1986 and completed in 2000, which led to the creation of the new building in [[Alcalá de Henares]] and complete remodelling of the building on [[Paseo de Recoletos]], Madrid.<ref name="libraryused" /> In 1986, when Spain's main bibliographic institutions – the National Newspaper Library (''Hemeroteca Nacional''), the Hispanic Bibliographic Institute (''Instituto Bibliográfico Hispánico'') and the Centre for Documentary and Bibliographic Treasures (''Centro del Tesoro Documental y Bibliográfico'') – were incorporated into the National Library, the library was established as the State Repository of Spain's Cultural Memory (''Centro Estatal Depositario de la Memoria Cultural Española''), making all of Spain's bibliographic output on any media available to the Spanish Library System and national and international researchers and cultural and educational institutions. In 1990 it was made an [[List of agencies in Spain|autonomous agency]] attached to the [[Ministry of Culture (Spain)|Ministry of Culture]]. The Madrid headquarters are shared with the [[National Archaeological Museum (Madrid)|National Archaeological Museum]]. ==لائبريري جي نمايان خاصيتون== The National Library is Spain's highest library institution and is head of the Spanish Library System. As the country's national library, it is the centre responsible for identifying, preserving, conserving, and disseminating information about Spain's documentary heritage, and it aspires to be an essential point of reference for research into Spanish culture. In accordance with its Articles of Association, passed by Royal Decree 1581/1991 (R.D. 1581/1991) of 31 October 1991, its principal functions are to: * Compile, catalogue, and conserve bibliographic archives produced in any language of the Spanish state, or any other language, for the purposes of research, culture, and information. * Promote research through the study, loan, and reproduction of its bibliographic archive. * Disseminate information on Spain's bibliographic output based on the entries received through the legal deposit requirement. The library's collection consists of more than 26,000,000 items, including 15,000,000 books and other printed materials, 4,500,000 graphic materials, 600,000 sound recordings, 510,000 music scores, more than 500,000 microforms, 500,000 maps, 143,000 newspapers and serials, 90,000 audiovisuals, 90,000 electronic documents, and 30,000 manuscripts. The current director of the National Library is Ana Santos Aramburo, appointed in 2013. Former directors include her predecessors [[Glòria Pérez-Salmerón]] (2010–2013) and [[Milagros del Corral]] (2007–2010) as well as historian [[Juan Pablo Fusi]] (1996–2000) and author [[Rosa Regàs]] (2004–2007). Given its role as the [[legal deposit]] for the whole of Spain, since 1991 it has kept most of the overflowing collection at a secondary site in [[Alcalá de Henares]], near [[Madrid]]. The National Library provides access to its collections through the following library services: * Guidance and general information on the institution and other libraries. * Bibliographic information about its collection and those held by other libraries or library systems. * Access to its automated catalogue, which currently contains close to 3,000,000 bibliographic records encompassing all of its collections. * Archive consultation in the library's reading rooms. * Interlibrary loans. * Archive reproduction. <gallery> File:Madrid - Biblioteca Nacional 02.jpg|Stairs and main entrance with monuments to San Isidoro, Alonso Berruguete, Alfonso X el Sabio by José Alcoverro File:Biblioteca Nacional de España (Madrid) 02.jpg|Statue of [[Allegory of Hispania|Hispania]] by [[Agustí Querol]] above the library Image:Page of Lay of the Cid.jpg|A page from the manuscript of [[The Lay of the Cid]] Image:Menéndez y Pelayo Biblioteca Nacional España.jpg|[[Statue of Marcelino Menéndez y Pelayo]] in the lobby of the B.N.E. File:Biblioteca Nacional de España en Alcalá de Henares (RPS 10-03-2012).png|Building of the National Library of Spain in [[Alcalá de Henares]] </gallery> == پڻ ڏسو == * {{illm|Biblioteca Digital Hispánica|es}}, digital library launched in 2008 by the {{lang|es|Biblioteca Nacional de España}} * [[List of libraries in Spain]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category-inline|Biblioteca Nacional de España}} * [http://www.bne.es/en/Inicio/index.html Official site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140604085934/http://www.bne.es/en/Inicio/index.html |date=4 June 2014 }} {{in lang|en}} * [http://catalogo.bne.es/uhtbin/cgisirsi/2OSYj5IGQQ/BNMADRID/317170055/111/ENGLISH Official web catalog] {{in lang|en}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Biblioteca Nacional De Espana}} [[زمرو:اسپين جي قومي لائبريري]] [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:قومي لائبريريون|اسپين]] [[زمرو:اسپين جي ثقافت]] [[زمرو:جمعي لائبريريون]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ لائبريريون]] [[زمرو:اسپين جو فلپ پنجون]] [[زمرو:اسپين جون قومي لائبريريون]] [[زمرو:يورپ جون قومي لائبريريون]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:1711ع ۾ قائم ٿيل لائبريريون]] [[زمرو:اسپين ۾ 1711ع ۾ قائم ٿيل ادارا]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ بين ڊي انٽريس ڪلچرل يادگار]] [[زمرو:ميڊرڊ جي ريڪوليٽوس پاڙي ۾ عمارتون ۽ اڏاوتون]] [[زمرو:اسپين ۾ عالمي نمائش واري طرز جي اڏاوت]] [[زمرو:1711ع]] [[زمرو:1711ع جا قيام]] [[زمرو:ادارا]] [[زمرو:ميڊرڊ]] [[زمرو:ڪتب خانا]] [[زمرو:اسپين ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:يورپ ۾ قومي لائبريريون]] [[زمرو:يورپ ۾ عمارتون ۽ ساختون]] 4qoxowd23nzw3zbzolejsljr8ed12ld 414378 414377 2026-09-22T12:07:38Z Ibne maryam 17680 new key for [[Category:قومي لائبريريون]]: "اسپ" [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 414378 wikitext text/x-wiki {{short description|Public library in Madrid, Spain}} {{Infobox library | native_name = Biblioteca Nacional de España | native_name_lang = es | name = اسپين جي قومي لائبريري<br> National Library of Spain | logo = Biblioteca_Nacional_de_España_Logo.svg | logo_size = 100px | image = Biblioteca Nacional de España (Madrid) 09.jpg | country = Spain | location = [[Madrid]] | established = {{Start date and age|1711|paren=yes}} | ref_legal_mandate = Royal Decree 1581/1991 on 31 October | items_collected = [[book]]s, [[Academic journal|journal]]s, [[newspaper]]s, [[magazine]]s, [[Sound recording|sound and music recordings]], [[patent]]s, [[database]]s, [[map]]s, [[Postage stamp|stamps]], [[Printmaking|prints]], [[drawing]]s and [[manuscript]]s | collection_size = 26,000,000 items, including 15,000,000 books and other printed materials, 30,000 manuscripts, 143,000 newspapers and serials, 4,500,000 graphic materials, 510,000 music scores, etc. | legal_deposit = Yes, by Decree on 23 December 1957 | req_to_access = Access to reproductions and post-1958 materials is open to Biblioteca Nacional library card holders. Access to pre-1958 materials is only allowed with a researcher card.<ref>{{cite web|title=Carnés de la Biblioteca|url=http://www.bne.es/es/Servicios/InformacionPractica/CarnesBNE/index.html|website=www.bne.es|access-date=4 February 2017|language=es|date=20 March 2012}}</ref> Materials in exceptional circumstances are subject to special restrictions.<ref>{{cite web|title=Carné de investigador. Biblioteca Nacional de España|url=http://www.bne.es/es/Servicios/InformacionPractica/CarnesBNE/DocumentacionInvestigador/|website=www.bne.es|access-date=4 February 2017|language=es|date=12 December 2011}}</ref> | members = 115,707 readers in 2007. The web users in the same year were 1,800,935. | budget = €47,380,860 | director = [[Ana Santos Aramburo]] (since 2013) | num_employees = 1025 (including external employees) | website = {{URL|https://www.bne.es}} | module = {{Infobox historic site | embed = yes | designation1 = Spain | designation1_offname = {{lang|es|Biblioteca Nacional de España}} | designation1_type = Non-movable | designation1_criteria = Monument | designation1_date = 1983 | designation1_number = RI-51-0004908 }} }} '''اسپين جي قومي لائبريري''' ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]: Biblioteca Nacional de España) [[اسپين]] جي [[قومي لائبريري]] آهي. اها ملڪ جي سڀ کان وڏي عوامي لائبريري آهي ۽ دنيا جي وڏين لائبريرين مان هڪ آهي. 1711ع ۾ قائم ٿيل هيءَ لائبريري 1990ع کان وٺي ثقافت واري وزارت سان لاڳاپيل هڪ خودمختيار ادارو آهي. ان جو هيڊ ڪوارٽر [[ميڊرڊ]] ۾ پئسيو ڊي ريڪوليٽوس (<small>Paseo de Recoletos</small>) تي واقع آهي، جتي اها "قديم آثار جي قومي ميوزيم" (<small>National Archaeological Muse</small>um) سان گڏ هڪ ئي عمارت ۾ موجود آهي. == تاريخ == The library was founded by King [[Philip V of Spain|Philip V]] in 1711 as the Royal Library or Palace Public Library. The Royal Letters Patent that he granted, the predecessor of the current legal deposit requirement, made it mandatory for printers to submit a copy of every book printed in Spain to the library. In 1836, the [[Monarchy of Spain|Crown]] transferred the library to the [[Ministry of Governance]] and it was renamed as National Library. A year later, women were allowed access to the library for the first time, after a petition from writer [[Antonia Gutiérrez]] was granted by Queen Regent [[Maria Christina of the Two Sicilies|Maria Christina]].<ref>{{Cite news |url=http://cultura.elpais.com/cultura/2013/03/07/actualidad/1362683501_440362.html |title=Leer era cosa de hombres |trans-title=Reading Was a Man's Thing |first=Tereixa |last=Constenla |newspaper=[[El País]] |place=Madrid |language=es |date=2013-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130311085033/http://cultura.elpais.com/cultura/2013/03/07/actualidad/1362683501_440362.html |archive-date=2013-03-11 |url-status=deviated |access-date=2023-09-25}}</ref> During the 19th century, confiscations, purchases and donations enabled the National Library to acquire the majority of the antique and valuable books that it currently holds. In 1892, the building was used to host the [[Historical American Exposition]]. On 16 March 1896, the National Library opened to the public in the same building in which it is currently housed and included a vast Reading Room on the main floor designed to hold 320 readers. In 1931, the Reading Room was reorganised, providing it with a major collection of reference works, and the General Reading Room was created to cater for students, workers and general readers. During the [[Spanish Civil War]] close to 500,000 volumes were collected by a Confiscation Committee and stored in the National Library to safeguard works of art and books held until then in religious establishments, palaces and private houses. During the 20th century numerous modifications were made to the building to adapt its rooms and repositories to its constantly expanding collections, to the growing volume of material received following the modification to the [[Legal Deposit]] requirement in 1958,<ref name="libraryused">{{cite web |date=2014-08-11 |title=Cronología. National Library of Spain |url=http://www.bne.es/en/LaBNE/Historia/Cronologia/index.html |access-date=5 May 2017 |archive-date=6 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211206141218/http://www.bne.es/en/LaBNE/Historia/Cronologia/index.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date=2009-01-27 |title=Depósito legal |url=http://www.bne.es/en/Colecciones/Adquisiciones/DepositoLegal/index.html |access-date=2022-04-15 |website=Biblioteca Nacional de España |language=es |archive-date=21 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421203913/http://www.bne.es/en/Colecciones/Adquisiciones/DepositoLegal/index.html |url-status=dead }}</ref> and to the numerous works purchased by the library. Among this building work, some of the most noteworthy changes were the alterations made in 1955 to triple the capacity of the library's repositories, and those started in 1986 and completed in 2000, which led to the creation of the new building in [[Alcalá de Henares]] and complete remodelling of the building on [[Paseo de Recoletos]], Madrid.<ref name="libraryused" /> In 1986, when Spain's main bibliographic institutions – the National Newspaper Library (''Hemeroteca Nacional''), the Hispanic Bibliographic Institute (''Instituto Bibliográfico Hispánico'') and the Centre for Documentary and Bibliographic Treasures (''Centro del Tesoro Documental y Bibliográfico'') – were incorporated into the National Library, the library was established as the State Repository of Spain's Cultural Memory (''Centro Estatal Depositario de la Memoria Cultural Española''), making all of Spain's bibliographic output on any media available to the Spanish Library System and national and international researchers and cultural and educational institutions. In 1990 it was made an [[List of agencies in Spain|autonomous agency]] attached to the [[Ministry of Culture (Spain)|Ministry of Culture]]. The Madrid headquarters are shared with the [[National Archaeological Museum (Madrid)|National Archaeological Museum]]. ==لائبريري جي نمايان خاصيتون== The National Library is Spain's highest library institution and is head of the Spanish Library System. As the country's national library, it is the centre responsible for identifying, preserving, conserving, and disseminating information about Spain's documentary heritage, and it aspires to be an essential point of reference for research into Spanish culture. In accordance with its Articles of Association, passed by Royal Decree 1581/1991 (R.D. 1581/1991) of 31 October 1991, its principal functions are to: * Compile, catalogue, and conserve bibliographic archives produced in any language of the Spanish state, or any other language, for the purposes of research, culture, and information. * Promote research through the study, loan, and reproduction of its bibliographic archive. * Disseminate information on Spain's bibliographic output based on the entries received through the legal deposit requirement. The library's collection consists of more than 26,000,000 items, including 15,000,000 books and other printed materials, 4,500,000 graphic materials, 600,000 sound recordings, 510,000 music scores, more than 500,000 microforms, 500,000 maps, 143,000 newspapers and serials, 90,000 audiovisuals, 90,000 electronic documents, and 30,000 manuscripts. The current director of the National Library is Ana Santos Aramburo, appointed in 2013. Former directors include her predecessors [[Glòria Pérez-Salmerón]] (2010–2013) and [[Milagros del Corral]] (2007–2010) as well as historian [[Juan Pablo Fusi]] (1996–2000) and author [[Rosa Regàs]] (2004–2007). Given its role as the [[legal deposit]] for the whole of Spain, since 1991 it has kept most of the overflowing collection at a secondary site in [[Alcalá de Henares]], near [[Madrid]]. The National Library provides access to its collections through the following library services: * Guidance and general information on the institution and other libraries. * Bibliographic information about its collection and those held by other libraries or library systems. * Access to its automated catalogue, which currently contains close to 3,000,000 bibliographic records encompassing all of its collections. * Archive consultation in the library's reading rooms. * Interlibrary loans. * Archive reproduction. <gallery> File:Madrid - Biblioteca Nacional 02.jpg|Stairs and main entrance with monuments to San Isidoro, Alonso Berruguete, Alfonso X el Sabio by José Alcoverro File:Biblioteca Nacional de España (Madrid) 02.jpg|Statue of [[Allegory of Hispania|Hispania]] by [[Agustí Querol]] above the library Image:Page of Lay of the Cid.jpg|A page from the manuscript of [[The Lay of the Cid]] Image:Menéndez y Pelayo Biblioteca Nacional España.jpg|[[Statue of Marcelino Menéndez y Pelayo]] in the lobby of the B.N.E. File:Biblioteca Nacional de España en Alcalá de Henares (RPS 10-03-2012).png|Building of the National Library of Spain in [[Alcalá de Henares]] </gallery> == پڻ ڏسو == * {{illm|Biblioteca Digital Hispánica|es}}, digital library launched in 2008 by the {{lang|es|Biblioteca Nacional de España}} * [[List of libraries in Spain]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category-inline|Biblioteca Nacional de España}} * [http://www.bne.es/en/Inicio/index.html Official site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140604085934/http://www.bne.es/en/Inicio/index.html |date=4 June 2014 }} {{in lang|en}} * [http://catalogo.bne.es/uhtbin/cgisirsi/2OSYj5IGQQ/BNMADRID/317170055/111/ENGLISH Official web catalog] {{in lang|en}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Biblioteca Nacional De Espana}} [[زمرو:اسپين جي قومي لائبريري]] [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:قومي لائبريريون|اسپ]] [[زمرو:اسپين جي ثقافت]] [[زمرو:جمعي لائبريريون]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ لائبريريون]] [[زمرو:اسپين جو فلپ پنجون]] [[زمرو:اسپين جون قومي لائبريريون]] [[زمرو:يورپ جون قومي لائبريريون]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:1711ع ۾ قائم ٿيل لائبريريون]] [[زمرو:اسپين ۾ 1711ع ۾ قائم ٿيل ادارا]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ بين ڊي انٽريس ڪلچرل يادگار]] [[زمرو:ميڊرڊ جي ريڪوليٽوس پاڙي ۾ عمارتون ۽ اڏاوتون]] [[زمرو:اسپين ۾ عالمي نمائش واري طرز جي اڏاوت]] [[زمرو:1711ع]] [[زمرو:1711ع جا قيام]] [[زمرو:ادارا]] [[زمرو:ميڊرڊ]] [[زمرو:ڪتب خانا]] [[زمرو:اسپين ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:يورپ ۾ قومي لائبريريون]] [[زمرو:يورپ ۾ عمارتون ۽ ساختون]] j9ksco57ba5ym53be9fp60v9tqrubw8 414379 414378 2026-09-22T12:08:24Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:قومي لائبريريون]]; added [[Category:قومي ڪتب خانا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 414379 wikitext text/x-wiki {{short description|Public library in Madrid, Spain}} {{Infobox library | native_name = Biblioteca Nacional de España | native_name_lang = es | name = اسپين جي قومي لائبريري<br> National Library of Spain | logo = Biblioteca_Nacional_de_España_Logo.svg | logo_size = 100px | image = Biblioteca Nacional de España (Madrid) 09.jpg | country = Spain | location = [[Madrid]] | established = {{Start date and age|1711|paren=yes}} | ref_legal_mandate = Royal Decree 1581/1991 on 31 October | items_collected = [[book]]s, [[Academic journal|journal]]s, [[newspaper]]s, [[magazine]]s, [[Sound recording|sound and music recordings]], [[patent]]s, [[database]]s, [[map]]s, [[Postage stamp|stamps]], [[Printmaking|prints]], [[drawing]]s and [[manuscript]]s | collection_size = 26,000,000 items, including 15,000,000 books and other printed materials, 30,000 manuscripts, 143,000 newspapers and serials, 4,500,000 graphic materials, 510,000 music scores, etc. | legal_deposit = Yes, by Decree on 23 December 1957 | req_to_access = Access to reproductions and post-1958 materials is open to Biblioteca Nacional library card holders. Access to pre-1958 materials is only allowed with a researcher card.<ref>{{cite web|title=Carnés de la Biblioteca|url=http://www.bne.es/es/Servicios/InformacionPractica/CarnesBNE/index.html|website=www.bne.es|access-date=4 February 2017|language=es|date=20 March 2012}}</ref> Materials in exceptional circumstances are subject to special restrictions.<ref>{{cite web|title=Carné de investigador. Biblioteca Nacional de España|url=http://www.bne.es/es/Servicios/InformacionPractica/CarnesBNE/DocumentacionInvestigador/|website=www.bne.es|access-date=4 February 2017|language=es|date=12 December 2011}}</ref> | members = 115,707 readers in 2007. The web users in the same year were 1,800,935. | budget = €47,380,860 | director = [[Ana Santos Aramburo]] (since 2013) | num_employees = 1025 (including external employees) | website = {{URL|https://www.bne.es}} | module = {{Infobox historic site | embed = yes | designation1 = Spain | designation1_offname = {{lang|es|Biblioteca Nacional de España}} | designation1_type = Non-movable | designation1_criteria = Monument | designation1_date = 1983 | designation1_number = RI-51-0004908 }} }} '''اسپين جي قومي لائبريري''' ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]: Biblioteca Nacional de España) [[اسپين]] جي [[قومي لائبريري]] آهي. اها ملڪ جي سڀ کان وڏي عوامي لائبريري آهي ۽ دنيا جي وڏين لائبريرين مان هڪ آهي. 1711ع ۾ قائم ٿيل هيءَ لائبريري 1990ع کان وٺي ثقافت واري وزارت سان لاڳاپيل هڪ خودمختيار ادارو آهي. ان جو هيڊ ڪوارٽر [[ميڊرڊ]] ۾ پئسيو ڊي ريڪوليٽوس (<small>Paseo de Recoletos</small>) تي واقع آهي، جتي اها "قديم آثار جي قومي ميوزيم" (<small>National Archaeological Muse</small>um) سان گڏ هڪ ئي عمارت ۾ موجود آهي. == تاريخ == The library was founded by King [[Philip V of Spain|Philip V]] in 1711 as the Royal Library or Palace Public Library. The Royal Letters Patent that he granted, the predecessor of the current legal deposit requirement, made it mandatory for printers to submit a copy of every book printed in Spain to the library. In 1836, the [[Monarchy of Spain|Crown]] transferred the library to the [[Ministry of Governance]] and it was renamed as National Library. A year later, women were allowed access to the library for the first time, after a petition from writer [[Antonia Gutiérrez]] was granted by Queen Regent [[Maria Christina of the Two Sicilies|Maria Christina]].<ref>{{Cite news |url=http://cultura.elpais.com/cultura/2013/03/07/actualidad/1362683501_440362.html |title=Leer era cosa de hombres |trans-title=Reading Was a Man's Thing |first=Tereixa |last=Constenla |newspaper=[[El País]] |place=Madrid |language=es |date=2013-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130311085033/http://cultura.elpais.com/cultura/2013/03/07/actualidad/1362683501_440362.html |archive-date=2013-03-11 |url-status=deviated |access-date=2023-09-25}}</ref> During the 19th century, confiscations, purchases and donations enabled the National Library to acquire the majority of the antique and valuable books that it currently holds. In 1892, the building was used to host the [[Historical American Exposition]]. On 16 March 1896, the National Library opened to the public in the same building in which it is currently housed and included a vast Reading Room on the main floor designed to hold 320 readers. In 1931, the Reading Room was reorganised, providing it with a major collection of reference works, and the General Reading Room was created to cater for students, workers and general readers. During the [[Spanish Civil War]] close to 500,000 volumes were collected by a Confiscation Committee and stored in the National Library to safeguard works of art and books held until then in religious establishments, palaces and private houses. During the 20th century numerous modifications were made to the building to adapt its rooms and repositories to its constantly expanding collections, to the growing volume of material received following the modification to the [[Legal Deposit]] requirement in 1958,<ref name="libraryused">{{cite web |date=2014-08-11 |title=Cronología. National Library of Spain |url=http://www.bne.es/en/LaBNE/Historia/Cronologia/index.html |access-date=5 May 2017 |archive-date=6 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211206141218/http://www.bne.es/en/LaBNE/Historia/Cronologia/index.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date=2009-01-27 |title=Depósito legal |url=http://www.bne.es/en/Colecciones/Adquisiciones/DepositoLegal/index.html |access-date=2022-04-15 |website=Biblioteca Nacional de España |language=es |archive-date=21 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421203913/http://www.bne.es/en/Colecciones/Adquisiciones/DepositoLegal/index.html |url-status=dead }}</ref> and to the numerous works purchased by the library. Among this building work, some of the most noteworthy changes were the alterations made in 1955 to triple the capacity of the library's repositories, and those started in 1986 and completed in 2000, which led to the creation of the new building in [[Alcalá de Henares]] and complete remodelling of the building on [[Paseo de Recoletos]], Madrid.<ref name="libraryused" /> In 1986, when Spain's main bibliographic institutions – the National Newspaper Library (''Hemeroteca Nacional''), the Hispanic Bibliographic Institute (''Instituto Bibliográfico Hispánico'') and the Centre for Documentary and Bibliographic Treasures (''Centro del Tesoro Documental y Bibliográfico'') – were incorporated into the National Library, the library was established as the State Repository of Spain's Cultural Memory (''Centro Estatal Depositario de la Memoria Cultural Española''), making all of Spain's bibliographic output on any media available to the Spanish Library System and national and international researchers and cultural and educational institutions. In 1990 it was made an [[List of agencies in Spain|autonomous agency]] attached to the [[Ministry of Culture (Spain)|Ministry of Culture]]. The Madrid headquarters are shared with the [[National Archaeological Museum (Madrid)|National Archaeological Museum]]. ==لائبريري جي نمايان خاصيتون== The National Library is Spain's highest library institution and is head of the Spanish Library System. As the country's national library, it is the centre responsible for identifying, preserving, conserving, and disseminating information about Spain's documentary heritage, and it aspires to be an essential point of reference for research into Spanish culture. In accordance with its Articles of Association, passed by Royal Decree 1581/1991 (R.D. 1581/1991) of 31 October 1991, its principal functions are to: * Compile, catalogue, and conserve bibliographic archives produced in any language of the Spanish state, or any other language, for the purposes of research, culture, and information. * Promote research through the study, loan, and reproduction of its bibliographic archive. * Disseminate information on Spain's bibliographic output based on the entries received through the legal deposit requirement. The library's collection consists of more than 26,000,000 items, including 15,000,000 books and other printed materials, 4,500,000 graphic materials, 600,000 sound recordings, 510,000 music scores, more than 500,000 microforms, 500,000 maps, 143,000 newspapers and serials, 90,000 audiovisuals, 90,000 electronic documents, and 30,000 manuscripts. The current director of the National Library is Ana Santos Aramburo, appointed in 2013. Former directors include her predecessors [[Glòria Pérez-Salmerón]] (2010–2013) and [[Milagros del Corral]] (2007–2010) as well as historian [[Juan Pablo Fusi]] (1996–2000) and author [[Rosa Regàs]] (2004–2007). Given its role as the [[legal deposit]] for the whole of Spain, since 1991 it has kept most of the overflowing collection at a secondary site in [[Alcalá de Henares]], near [[Madrid]]. The National Library provides access to its collections through the following library services: * Guidance and general information on the institution and other libraries. * Bibliographic information about its collection and those held by other libraries or library systems. * Access to its automated catalogue, which currently contains close to 3,000,000 bibliographic records encompassing all of its collections. * Archive consultation in the library's reading rooms. * Interlibrary loans. * Archive reproduction. <gallery> File:Madrid - Biblioteca Nacional 02.jpg|Stairs and main entrance with monuments to San Isidoro, Alonso Berruguete, Alfonso X el Sabio by José Alcoverro File:Biblioteca Nacional de España (Madrid) 02.jpg|Statue of [[Allegory of Hispania|Hispania]] by [[Agustí Querol]] above the library Image:Page of Lay of the Cid.jpg|A page from the manuscript of [[The Lay of the Cid]] Image:Menéndez y Pelayo Biblioteca Nacional España.jpg|[[Statue of Marcelino Menéndez y Pelayo]] in the lobby of the B.N.E. File:Biblioteca Nacional de España en Alcalá de Henares (RPS 10-03-2012).png|Building of the National Library of Spain in [[Alcalá de Henares]] </gallery> == پڻ ڏسو == * {{illm|Biblioteca Digital Hispánica|es}}, digital library launched in 2008 by the {{lang|es|Biblioteca Nacional de España}} * [[List of libraries in Spain]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category-inline|Biblioteca Nacional de España}} * [http://www.bne.es/en/Inicio/index.html Official site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140604085934/http://www.bne.es/en/Inicio/index.html |date=4 June 2014 }} {{in lang|en}} * [http://catalogo.bne.es/uhtbin/cgisirsi/2OSYj5IGQQ/BNMADRID/317170055/111/ENGLISH Official web catalog] {{in lang|en}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Biblioteca Nacional De Espana}} [[زمرو:اسپين جي قومي لائبريري]] [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:قومي ڪتب خانا|اسپ]] [[زمرو:اسپين جي ثقافت]] [[زمرو:جمعي لائبريريون]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ لائبريريون]] [[زمرو:اسپين جو فلپ پنجون]] [[زمرو:اسپين جون قومي لائبريريون]] [[زمرو:يورپ جون قومي لائبريريون]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:1711ع ۾ قائم ٿيل لائبريريون]] [[زمرو:اسپين ۾ 1711ع ۾ قائم ٿيل ادارا]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ بين ڊي انٽريس ڪلچرل يادگار]] [[زمرو:ميڊرڊ جي ريڪوليٽوس پاڙي ۾ عمارتون ۽ اڏاوتون]] [[زمرو:اسپين ۾ عالمي نمائش واري طرز جي اڏاوت]] [[زمرو:1711ع]] [[زمرو:1711ع جا قيام]] [[زمرو:ادارا]] [[زمرو:ميڊرڊ]] [[زمرو:ڪتب خانا]] [[زمرو:اسپين ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:يورپ ۾ قومي لائبريريون]] [[زمرو:يورپ ۾ عمارتون ۽ ساختون]] 91oduz5c9a0xp56vh29m6th5vxg14qs 414381 414379 2026-09-22T12:14:16Z Ibne maryam 17680 414381 wikitext text/x-wiki {{short description|Public library in Madrid, Spain}} {{Infobox library | native_name = Biblioteca Nacional de España | native_name_lang = es | name = اسپين جي قومي لائبريري<br> National Library of Spain | logo = Biblioteca_Nacional_de_España_Logo.svg | logo_size = 100px | image = Biblioteca Nacional de España (Madrid) 09.jpg | country = Spain | location = [[Madrid]] | established = {{Start date and age|1711|paren=yes}} | ref_legal_mandate = Royal Decree 1581/1991 on 31 October | items_collected = [[book]]s, [[Academic journal|journal]]s, [[newspaper]]s, [[magazine]]s, [[Sound recording|sound and music recordings]], [[patent]]s, [[database]]s, [[map]]s, [[Postage stamp|stamps]], [[Printmaking|prints]], [[drawing]]s and [[manuscript]]s | collection_size = 26,000,000 items, including 15,000,000 books and other printed materials, 30,000 manuscripts, 143,000 newspapers and serials, 4,500,000 graphic materials, 510,000 music scores, etc. | legal_deposit = Yes, by Decree on 23 December 1957 | req_to_access = Access to reproductions and post-1958 materials is open to Biblioteca Nacional library card holders. Access to pre-1958 materials is only allowed with a researcher card.<ref>{{cite web|title=Carnés de la Biblioteca|url=http://www.bne.es/es/Servicios/InformacionPractica/CarnesBNE/index.html|website=www.bne.es|access-date=4 February 2017|language=es|date=20 March 2012}}</ref> Materials in exceptional circumstances are subject to special restrictions.<ref>{{cite web|title=Carné de investigador. Biblioteca Nacional de España|url=http://www.bne.es/es/Servicios/InformacionPractica/CarnesBNE/DocumentacionInvestigador/|website=www.bne.es|access-date=4 February 2017|language=es|date=12 December 2011}}</ref> | members = 115,707 readers in 2007. The web users in the same year were 1,800,935. | budget = €47,380,860 | director = [[Ana Santos Aramburo]] (since 2013) | num_employees = 1025 (including external employees) | website = {{URL|https://www.bne.es}} | module = {{Infobox historic site | embed = yes | designation1 = Spain | designation1_offname = {{lang|es|Biblioteca Nacional de España}} | designation1_type = Non-movable | designation1_criteria = Monument | designation1_date = 1983 | designation1_number = RI-51-0004908 }} }} '''اسپين جي قومي لائبريري''' ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]: Biblioteca Nacional de España) [[اسپين]] جي [[قومي لائبريري]] آهي. اها ملڪ جي سڀ کان وڏي عوامي لائبريري آهي ۽ دنيا جي وڏين لائبريرين مان هڪ آهي. 1711ع ۾ قائم ٿيل هيءَ لائبريري 1990ع کان وٺي ثقافت واري وزارت سان لاڳاپيل هڪ خودمختيار ادارو آهي. ان جو هيڊ ڪوارٽر [[ميڊرڊ]] ۾ پئسيو ڊي ريڪوليٽوس (<small>Paseo de Recoletos</small>) تي واقع آهي، جتي اها "قديم آثار جي قومي ميوزيم" (<small>National Archaeological Muse</small>um) سان گڏ هڪ ئي عمارت ۾ موجود آهي. == تاريخ == The library was founded by King [[Philip V of Spain|Philip V]] in 1711 as the Royal Library or Palace Public Library. The Royal Letters Patent that he granted, the predecessor of the current legal deposit requirement, made it mandatory for printers to submit a copy of every book printed in Spain to the library. In 1836, the [[Monarchy of Spain|Crown]] transferred the library to the [[Ministry of Governance]] and it was renamed as National Library. A year later, women were allowed access to the library for the first time, after a petition from writer [[Antonia Gutiérrez]] was granted by Queen Regent [[Maria Christina of the Two Sicilies|Maria Christina]].<ref>{{Cite news |url=http://cultura.elpais.com/cultura/2013/03/07/actualidad/1362683501_440362.html |title=Leer era cosa de hombres |trans-title=Reading Was a Man's Thing |first=Tereixa |last=Constenla |newspaper=[[El País]] |place=Madrid |language=es |date=2013-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130311085033/http://cultura.elpais.com/cultura/2013/03/07/actualidad/1362683501_440362.html |archive-date=2013-03-11 |url-status=deviated |access-date=2023-09-25}}</ref> During the 19th century, confiscations, purchases and donations enabled the National Library to acquire the majority of the antique and valuable books that it currently holds. In 1892, the building was used to host the [[Historical American Exposition]]. On 16 March 1896, the National Library opened to the public in the same building in which it is currently housed and included a vast Reading Room on the main floor designed to hold 320 readers. In 1931, the Reading Room was reorganised, providing it with a major collection of reference works, and the General Reading Room was created to cater for students, workers and general readers. During the [[Spanish Civil War]] close to 500,000 volumes were collected by a Confiscation Committee and stored in the National Library to safeguard works of art and books held until then in religious establishments, palaces and private houses. During the 20th century numerous modifications were made to the building to adapt its rooms and repositories to its constantly expanding collections, to the growing volume of material received following the modification to the [[Legal Deposit]] requirement in 1958,<ref name="libraryused">{{cite web |date=2014-08-11 |title=Cronología. National Library of Spain |url=http://www.bne.es/en/LaBNE/Historia/Cronologia/index.html |access-date=5 May 2017 |archive-date=6 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211206141218/http://www.bne.es/en/LaBNE/Historia/Cronologia/index.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date=2009-01-27 |title=Depósito legal |url=http://www.bne.es/en/Colecciones/Adquisiciones/DepositoLegal/index.html |access-date=2022-04-15 |website=Biblioteca Nacional de España |language=es |archive-date=21 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421203913/http://www.bne.es/en/Colecciones/Adquisiciones/DepositoLegal/index.html |url-status=dead }}</ref> and to the numerous works purchased by the library. Among this building work, some of the most noteworthy changes were the alterations made in 1955 to triple the capacity of the library's repositories, and those started in 1986 and completed in 2000, which led to the creation of the new building in [[Alcalá de Henares]] and complete remodelling of the building on [[Paseo de Recoletos]], Madrid.<ref name="libraryused" /> In 1986, when Spain's main bibliographic institutions – the National Newspaper Library (''Hemeroteca Nacional''), the Hispanic Bibliographic Institute (''Instituto Bibliográfico Hispánico'') and the Centre for Documentary and Bibliographic Treasures (''Centro del Tesoro Documental y Bibliográfico'') – were incorporated into the National Library, the library was established as the State Repository of Spain's Cultural Memory (''Centro Estatal Depositario de la Memoria Cultural Española''), making all of Spain's bibliographic output on any media available to the Spanish Library System and national and international researchers and cultural and educational institutions. In 1990 it was made an [[List of agencies in Spain|autonomous agency]] attached to the [[Ministry of Culture (Spain)|Ministry of Culture]]. The Madrid headquarters are shared with the [[National Archaeological Museum (Madrid)|National Archaeological Museum]]. ==لائبريري جي نمايان خاصيتون== The National Library is Spain's highest library institution and is head of the Spanish Library System. As the country's national library, it is the centre responsible for identifying, preserving, conserving, and disseminating information about Spain's documentary heritage, and it aspires to be an essential point of reference for research into Spanish culture. In accordance with its Articles of Association, passed by Royal Decree 1581/1991 (R.D. 1581/1991) of 31 October 1991, its principal functions are to: * Compile, catalogue, and conserve bibliographic archives produced in any language of the Spanish state, or any other language, for the purposes of research, culture, and information. * Promote research through the study, loan, and reproduction of its bibliographic archive. * Disseminate information on Spain's bibliographic output based on the entries received through the legal deposit requirement. The library's collection consists of more than 26,000,000 items, including 15,000,000 books and other printed materials, 4,500,000 graphic materials, 600,000 sound recordings, 510,000 music scores, more than 500,000 microforms, 500,000 maps, 143,000 newspapers and serials, 90,000 audiovisuals, 90,000 electronic documents, and 30,000 manuscripts. The current director of the National Library is Ana Santos Aramburo, appointed in 2013. Former directors include her predecessors [[Glòria Pérez-Salmerón]] (2010–2013) and [[Milagros del Corral]] (2007–2010) as well as historian [[Juan Pablo Fusi]] (1996–2000) and author [[Rosa Regàs]] (2004–2007). Given its role as the [[legal deposit]] for the whole of Spain, since 1991 it has kept most of the overflowing collection at a secondary site in [[Alcalá de Henares]], near [[Madrid]]. The National Library provides access to its collections through the following library services: * Guidance and general information on the institution and other libraries. * Bibliographic information about its collection and those held by other libraries or library systems. * Access to its automated catalogue, which currently contains close to 3,000,000 bibliographic records encompassing all of its collections. * Archive consultation in the library's reading rooms. * Interlibrary loans. * Archive reproduction. <gallery> File:Madrid - Biblioteca Nacional 02.jpg|Stairs and main entrance with monuments to San Isidoro, Alonso Berruguete, Alfonso X el Sabio by José Alcoverro File:Biblioteca Nacional de España (Madrid) 02.jpg|Statue of [[Allegory of Hispania|Hispania]] by [[Agustí Querol]] above the library Image:Page of Lay of the Cid.jpg|A page from the manuscript of [[The Lay of the Cid]] Image:Menéndez y Pelayo Biblioteca Nacional España.jpg|[[Statue of Marcelino Menéndez y Pelayo]] in the lobby of the B.N.E. File:Biblioteca Nacional de España en Alcalá de Henares (RPS 10-03-2012).png|Building of the National Library of Spain in [[Alcalá de Henares]] </gallery> == پڻ ڏسو == * {{illm|Biblioteca Digital Hispánica|es}}, digital library launched in 2008 by the {{lang|es|Biblioteca Nacional de España}} * [[List of libraries in Spain]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category-inline|Biblioteca Nacional de España}} * [http://www.bne.es/en/Inicio/index.html Official site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140604085934/http://www.bne.es/en/Inicio/index.html |date=4 June 2014 }} {{in lang|en}} * [http://catalogo.bne.es/uhtbin/cgisirsi/2OSYj5IGQQ/BNMADRID/317170055/111/ENGLISH Official web catalog] {{in lang|en}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Biblioteca Nacional De Espana}} [[زمرو:اسپين جي قومي لائبريري]] [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:قومي ڪتب خانا|اسپين]] [[زمرو:اسپين جي ثقافت]] [[زمرو:جمعي لائبريريون]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ لائبريريون]] [[زمرو:اسپين جو فلپ پنجون]] [[زمرو:اسپين جون قومي لائبريريون]] [[زمرو:يورپ جون قومي لائبريريون]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:1711ع ۾ قائم ٿيل لائبريريون]] [[زمرو:اسپين ۾ 1711ع ۾ قائم ٿيل ادارا]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ بين ڊي انٽريس ڪلچرل يادگار]] [[زمرو:ميڊرڊ جي ريڪوليٽوس پاڙي ۾ عمارتون ۽ اڏاوتون]] [[زمرو:اسپين ۾ عالمي نمائش واري طرز جي اڏاوت]] [[زمرو:1711ع]] [[زمرو:1711ع جا قيام]] [[زمرو:ادارا]] [[زمرو:ميڊرڊ]] [[زمرو:ڪتب خانا]] [[زمرو:اسپين ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:يورپ ۾ قومي لائبريريون]] [[زمرو:يورپ ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:قومي ڪتب خانا|اسپين]] [[زمرو:اسپين جي ثقافت]] [[زمرو:جمعي لائبريريون]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ لائبريريون]] [[زمرو:اسپين جو فلپ پنجون]] [[زمرو:اسپين جون قومي لائبريريون]] [[زمرو:يورپ جون قومي لائبريريون]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:1711ع ۾ قائم ٿيل لائبريريون]] [[زمرو:اسپين ۾ 1711ع ۾ قائم ٿيل ادارا]] 9d5id9qhldk043bpdsfjq0eoutw4365 414383 414381 2026-09-22T12:18:07Z Ibne maryam 17680 414383 wikitext text/x-wiki {{short description|Public library in Madrid, Spain}} {{Infobox library | native_name = Biblioteca Nacional de España | native_name_lang = es | name = اسپين جي قومي لائبريري<br> National Library of Spain | logo = Biblioteca_Nacional_de_España_Logo.svg | logo_size = 100px | image = Biblioteca Nacional de España (Madrid) 09.jpg | country = Spain | location = [[Madrid]] | established = {{Start date and age|1711|paren=yes}} | ref_legal_mandate = Royal Decree 1581/1991 on 31 October | items_collected = [[book]]s, [[Academic journal|journal]]s, [[newspaper]]s, [[magazine]]s, [[Sound recording|sound and music recordings]], [[patent]]s, [[database]]s, [[map]]s, [[Postage stamp|stamps]], [[Printmaking|prints]], [[drawing]]s and [[manuscript]]s | collection_size = 26,000,000 items, including 15,000,000 books and other printed materials, 30,000 manuscripts, 143,000 newspapers and serials, 4,500,000 graphic materials, 510,000 music scores, etc. | legal_deposit = Yes, by Decree on 23 December 1957 | req_to_access = Access to reproductions and post-1958 materials is open to Biblioteca Nacional library card holders. Access to pre-1958 materials is only allowed with a researcher card.<ref>{{cite web|title=Carnés de la Biblioteca|url=http://www.bne.es/es/Servicios/InformacionPractica/CarnesBNE/index.html|website=www.bne.es|access-date=4 February 2017|language=es|date=20 March 2012}}</ref> Materials in exceptional circumstances are subject to special restrictions.<ref>{{cite web|title=Carné de investigador. Biblioteca Nacional de España|url=http://www.bne.es/es/Servicios/InformacionPractica/CarnesBNE/DocumentacionInvestigador/|website=www.bne.es|access-date=4 February 2017|language=es|date=12 December 2011}}</ref> | members = 115,707 readers in 2007. The web users in the same year were 1,800,935. | budget = €47,380,860 | director = [[Ana Santos Aramburo]] (since 2013) | num_employees = 1025 (including external employees) | website = {{URL|https://www.bne.es}} | module = {{Infobox historic site | embed = yes | designation1 = Spain | designation1_offname = {{lang|es|Biblioteca Nacional de España}} | designation1_type = Non-movable | designation1_criteria = Monument | designation1_date = 1983 | designation1_number = RI-51-0004908 }} }} '''اسپين جي قومي لائبريري''' ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]: Biblioteca Nacional de España) [[اسپين]] جي [[قومي لائبريري]] آهي. اها ملڪ جي سڀ کان وڏي عوامي لائبريري آهي ۽ دنيا جي وڏين لائبريرين مان هڪ آهي. 1711ع ۾ قائم ٿيل هيءَ لائبريري 1990ع کان وٺي ثقافت واري وزارت سان لاڳاپيل هڪ خودمختيار ادارو آهي. ان جو هيڊ ڪوارٽر [[ميڊرڊ]] ۾ پئسيو ڊي ريڪوليٽوس (<small>Paseo de Recoletos</small>) تي واقع آهي، جتي اها "قديم آثار جي قومي ميوزيم" (<small>National Archaeological Muse</small>um) سان گڏ هڪ ئي عمارت ۾ موجود آهي. == تاريخ == The library was founded by King [[Philip V of Spain|Philip V]] in 1711 as the Royal Library or Palace Public Library. The Royal Letters Patent that he granted, the predecessor of the current legal deposit requirement, made it mandatory for printers to submit a copy of every book printed in Spain to the library. In 1836, the [[Monarchy of Spain|Crown]] transferred the library to the [[Ministry of Governance]] and it was renamed as National Library. A year later, women were allowed access to the library for the first time, after a petition from writer [[Antonia Gutiérrez]] was granted by Queen Regent [[Maria Christina of the Two Sicilies|Maria Christina]].<ref>{{Cite news |url=http://cultura.elpais.com/cultura/2013/03/07/actualidad/1362683501_440362.html |title=Leer era cosa de hombres |trans-title=Reading Was a Man's Thing |first=Tereixa |last=Constenla |newspaper=[[El País]] |place=Madrid |language=es |date=2013-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130311085033/http://cultura.elpais.com/cultura/2013/03/07/actualidad/1362683501_440362.html |archive-date=2013-03-11 |url-status=deviated |access-date=2023-09-25}}</ref> During the 19th century, confiscations, purchases and donations enabled the National Library to acquire the majority of the antique and valuable books that it currently holds. In 1892, the building was used to host the [[Historical American Exposition]]. On 16 March 1896, the National Library opened to the public in the same building in which it is currently housed and included a vast Reading Room on the main floor designed to hold 320 readers. In 1931, the Reading Room was reorganised, providing it with a major collection of reference works, and the General Reading Room was created to cater for students, workers and general readers. During the [[Spanish Civil War]] close to 500,000 volumes were collected by a Confiscation Committee and stored in the National Library to safeguard works of art and books held until then in religious establishments, palaces and private houses. During the 20th century numerous modifications were made to the building to adapt its rooms and repositories to its constantly expanding collections, to the growing volume of material received following the modification to the [[Legal Deposit]] requirement in 1958,<ref name="libraryused">{{cite web |date=2014-08-11 |title=Cronología. National Library of Spain |url=http://www.bne.es/en/LaBNE/Historia/Cronologia/index.html |access-date=5 May 2017 |archive-date=6 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211206141218/http://www.bne.es/en/LaBNE/Historia/Cronologia/index.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date=2009-01-27 |title=Depósito legal |url=http://www.bne.es/en/Colecciones/Adquisiciones/DepositoLegal/index.html |access-date=2022-04-15 |website=Biblioteca Nacional de España |language=es |archive-date=21 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421203913/http://www.bne.es/en/Colecciones/Adquisiciones/DepositoLegal/index.html |url-status=dead }}</ref> and to the numerous works purchased by the library. Among this building work, some of the most noteworthy changes were the alterations made in 1955 to triple the capacity of the library's repositories, and those started in 1986 and completed in 2000, which led to the creation of the new building in [[Alcalá de Henares]] and complete remodelling of the building on [[Paseo de Recoletos]], Madrid.<ref name="libraryused" /> In 1986, when Spain's main bibliographic institutions – the National Newspaper Library (''Hemeroteca Nacional''), the Hispanic Bibliographic Institute (''Instituto Bibliográfico Hispánico'') and the Centre for Documentary and Bibliographic Treasures (''Centro del Tesoro Documental y Bibliográfico'') – were incorporated into the National Library, the library was established as the State Repository of Spain's Cultural Memory (''Centro Estatal Depositario de la Memoria Cultural Española''), making all of Spain's bibliographic output on any media available to the Spanish Library System and national and international researchers and cultural and educational institutions. In 1990 it was made an [[List of agencies in Spain|autonomous agency]] attached to the [[Ministry of Culture (Spain)|Ministry of Culture]]. The Madrid headquarters are shared with the [[National Archaeological Museum (Madrid)|National Archaeological Museum]]. ==لائبريري جي نمايان خاصيتون== The National Library is Spain's highest library institution and is head of the Spanish Library System. As the country's national library, it is the centre responsible for identifying, preserving, conserving, and disseminating information about Spain's documentary heritage, and it aspires to be an essential point of reference for research into Spanish culture. In accordance with its Articles of Association, passed by Royal Decree 1581/1991 (R.D. 1581/1991) of 31 October 1991, its principal functions are to: * Compile, catalogue, and conserve bibliographic archives produced in any language of the Spanish state, or any other language, for the purposes of research, culture, and information. * Promote research through the study, loan, and reproduction of its bibliographic archive. * Disseminate information on Spain's bibliographic output based on the entries received through the legal deposit requirement. The library's collection consists of more than 26,000,000 items, including 15,000,000 books and other printed materials, 4,500,000 graphic materials, 600,000 sound recordings, 510,000 music scores, more than 500,000 microforms, 500,000 maps, 143,000 newspapers and serials, 90,000 audiovisuals, 90,000 electronic documents, and 30,000 manuscripts. The current director of the National Library is Ana Santos Aramburo, appointed in 2013. Former directors include her predecessors [[Glòria Pérez-Salmerón]] (2010–2013) and [[Milagros del Corral]] (2007–2010) as well as historian [[Juan Pablo Fusi]] (1996–2000) and author [[Rosa Regàs]] (2004–2007). Given its role as the [[legal deposit]] for the whole of Spain, since 1991 it has kept most of the overflowing collection at a secondary site in [[Alcalá de Henares]], near [[Madrid]]. The National Library provides access to its collections through the following library services: * Guidance and general information on the institution and other libraries. * Bibliographic information about its collection and those held by other libraries or library systems. * Access to its automated catalogue, which currently contains close to 3,000,000 bibliographic records encompassing all of its collections. * Archive consultation in the library's reading rooms. * Interlibrary loans. * Archive reproduction. <gallery> File:Madrid - Biblioteca Nacional 02.jpg|Stairs and main entrance with monuments to San Isidoro, Alonso Berruguete, Alfonso X el Sabio by José Alcoverro File:Biblioteca Nacional de España (Madrid) 02.jpg|Statue of [[Allegory of Hispania|Hispania]] by [[Agustí Querol]] above the library Image:Page of Lay of the Cid.jpg|A page from the manuscript of [[The Lay of the Cid]] Image:Menéndez y Pelayo Biblioteca Nacional España.jpg|[[Statue of Marcelino Menéndez y Pelayo]] in the lobby of the B.N.E. File:Biblioteca Nacional de España en Alcalá de Henares (RPS 10-03-2012).png|Building of the National Library of Spain in [[Alcalá de Henares]] </gallery> == پڻ ڏسو == * {{illm|Biblioteca Digital Hispánica|es}}, digital library launched in 2008 by the {{lang|es|Biblioteca Nacional de España}} * [[List of libraries in Spain]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category-inline|Biblioteca Nacional de España}} * [http://www.bne.es/en/Inicio/index.html Official site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140604085934/http://www.bne.es/en/Inicio/index.html |date=4 June 2014 }} {{in lang|en}} * [http://catalogo.bne.es/uhtbin/cgisirsi/2OSYj5IGQQ/BNMADRID/317170055/111/ENGLISH Official web catalog] {{in lang|en}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Biblioteca Nacional De Espana}} [[زمرو:اسپين جي قومي لائبريري]] [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:قومي ڪتب خانا|اسپين]] [[زمرو:اسپين جي ثقافت]] [[زمرو:جمعي لائبريريون]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ لائبريريون]] [[زمرو:اسپين جو فلپ پنجون]] [[زمرو:اسپين جون قومي لائبريريون]] [[زمرو:يورپ جون قومي لائبريريون]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:1711ع ۾ قائم ٿيل لائبريريون]] [[زمرو:اسپين ۾ 1711ع ۾ قائم ٿيل ادارا]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ بين ڊي انٽريس ڪلچرل يادگار]] [[زمرو:ميڊرڊ جي ريڪوليٽوس پاڙي ۾ عمارتون ۽ اڏاوتون]] [[زمرو:اسپين ۾ عالمي نمائش واري طرز جي اڏاوت]] ms0xf1r70tfwvs5q4gfap95uhsvjsr3 414394 414383 2026-09-22T12:34:25Z Ibne maryam 17680 414394 wikitext text/x-wiki {{short description|Public library in Madrid, Spain}} {{Infobox library | native_name = Biblioteca Nacional de España | native_name_lang = es | name = اسپين جي قومي لائبريري<br> National Library of Spain | logo = Biblioteca_Nacional_de_España_Logo.svg | logo_size = 100px | image = Biblioteca Nacional de España (Madrid) 09.jpg | country = Spain | location = [[Madrid]] | established = {{Start date and age|1711|paren=yes}} | ref_legal_mandate = Royal Decree 1581/1991 on 31 October | items_collected = [[book]]s, [[Academic journal|journal]]s, [[newspaper]]s, [[magazine]]s, [[Sound recording|sound and music recordings]], [[patent]]s, [[database]]s, [[map]]s, [[Postage stamp|stamps]], [[Printmaking|prints]], [[drawing]]s and [[manuscript]]s | collection_size = 26,000,000 items, including 15,000,000 books and other printed materials, 30,000 manuscripts, 143,000 newspapers and serials, 4,500,000 graphic materials, 510,000 music scores, etc. | legal_deposit = Yes, by Decree on 23 December 1957 | req_to_access = Access to reproductions and post-1958 materials is open to Biblioteca Nacional library card holders. Access to pre-1958 materials is only allowed with a researcher card.<ref>{{cite web|title=Carnés de la Biblioteca|url=http://www.bne.es/es/Servicios/InformacionPractica/CarnesBNE/index.html|website=www.bne.es|access-date=4 February 2017|language=es|date=20 March 2012}}</ref> Materials in exceptional circumstances are subject to special restrictions.<ref>{{cite web|title=Carné de investigador. Biblioteca Nacional de España|url=http://www.bne.es/es/Servicios/InformacionPractica/CarnesBNE/DocumentacionInvestigador/|website=www.bne.es|access-date=4 February 2017|language=es|date=12 December 2011}}</ref> | members = 115,707 readers in 2007. The web users in the same year were 1,800,935. | budget = €47,380,860 | director = [[Ana Santos Aramburo]] (since 2013) | num_employees = 1025 (including external employees) | website = {{URL|https://www.bne.es}} | module = {{Infobox historic site | embed = yes | designation1 = Spain | designation1_offname = {{lang|es|Biblioteca Nacional de España}} | designation1_type = Non-movable | designation1_criteria = Monument | designation1_date = 1983 | designation1_number = RI-51-0004908 }} }} '''اسپين جي قومي لائبريري''' ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]: Biblioteca Nacional de España) [[اسپين]] جي [[قومي لائبريري]] آهي. اها ملڪ جي سڀ کان وڏي عوامي لائبريري آهي ۽ دنيا جي وڏين لائبريرين مان هڪ آهي. 1711ع ۾ قائم ٿيل هيءَ لائبريري 1990ع کان وٺي ثقافت واري وزارت سان لاڳاپيل هڪ خودمختيار ادارو آهي. ان جو هيڊ ڪوارٽر [[ميڊرڊ]] ۾ پئسيو ڊي ريڪوليٽوس (<small>Paseo de Recoletos</small>) تي واقع آهي، جتي اها "قديم آثار جي قومي ميوزيم" (<small>National Archaeological Muse</small>um) سان گڏ هڪ ئي عمارت ۾ موجود آهي. == تاريخ == The library was founded by King [[Philip V of Spain|Philip V]] in 1711 as the Royal Library or Palace Public Library. The Royal Letters Patent that he granted, the predecessor of the current legal deposit requirement, made it mandatory for printers to submit a copy of every book printed in Spain to the library. In 1836, the [[Monarchy of Spain|Crown]] transferred the library to the [[Ministry of Governance]] and it was renamed as National Library. A year later, women were allowed access to the library for the first time, after a petition from writer [[Antonia Gutiérrez]] was granted by Queen Regent [[Maria Christina of the Two Sicilies|Maria Christina]].<ref>{{Cite news |url=http://cultura.elpais.com/cultura/2013/03/07/actualidad/1362683501_440362.html |title=Leer era cosa de hombres |trans-title=Reading Was a Man's Thing |first=Tereixa |last=Constenla |newspaper=[[El País]] |place=Madrid |language=es |date=2013-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130311085033/http://cultura.elpais.com/cultura/2013/03/07/actualidad/1362683501_440362.html |archive-date=2013-03-11 |url-status=deviated |access-date=2023-09-25}}</ref> During the 19th century, confiscations, purchases and donations enabled the National Library to acquire the majority of the antique and valuable books that it currently holds. In 1892, the building was used to host the [[Historical American Exposition]]. On 16 March 1896, the National Library opened to the public in the same building in which it is currently housed and included a vast Reading Room on the main floor designed to hold 320 readers. In 1931, the Reading Room was reorganised, providing it with a major collection of reference works, and the General Reading Room was created to cater for students, workers and general readers. During the [[Spanish Civil War]] close to 500,000 volumes were collected by a Confiscation Committee and stored in the National Library to safeguard works of art and books held until then in religious establishments, palaces and private houses. During the 20th century numerous modifications were made to the building to adapt its rooms and repositories to its constantly expanding collections, to the growing volume of material received following the modification to the [[Legal Deposit]] requirement in 1958,<ref name="libraryused">{{cite web |date=2014-08-11 |title=Cronología. National Library of Spain |url=http://www.bne.es/en/LaBNE/Historia/Cronologia/index.html |access-date=5 May 2017 |archive-date=6 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211206141218/http://www.bne.es/en/LaBNE/Historia/Cronologia/index.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date=2009-01-27 |title=Depósito legal |url=http://www.bne.es/en/Colecciones/Adquisiciones/DepositoLegal/index.html |access-date=2022-04-15 |website=Biblioteca Nacional de España |language=es |archive-date=21 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421203913/http://www.bne.es/en/Colecciones/Adquisiciones/DepositoLegal/index.html |url-status=dead }}</ref> and to the numerous works purchased by the library. Among this building work, some of the most noteworthy changes were the alterations made in 1955 to triple the capacity of the library's repositories, and those started in 1986 and completed in 2000, which led to the creation of the new building in [[Alcalá de Henares]] and complete remodelling of the building on [[Paseo de Recoletos]], Madrid.<ref name="libraryused" /> In 1986, when Spain's main bibliographic institutions – the National Newspaper Library (''Hemeroteca Nacional''), the Hispanic Bibliographic Institute (''Instituto Bibliográfico Hispánico'') and the Centre for Documentary and Bibliographic Treasures (''Centro del Tesoro Documental y Bibliográfico'') – were incorporated into the National Library, the library was established as the State Repository of Spain's Cultural Memory (''Centro Estatal Depositario de la Memoria Cultural Española''), making all of Spain's bibliographic output on any media available to the Spanish Library System and national and international researchers and cultural and educational institutions. In 1990 it was made an [[List of agencies in Spain|autonomous agency]] attached to the [[Ministry of Culture (Spain)|Ministry of Culture]]. The Madrid headquarters are shared with the [[National Archaeological Museum (Madrid)|National Archaeological Museum]]. ==لائبريري جي نمايان خاصيتون== The National Library is Spain's highest library institution and is head of the Spanish Library System. As the country's national library, it is the centre responsible for identifying, preserving, conserving, and disseminating information about Spain's documentary heritage, and it aspires to be an essential point of reference for research into Spanish culture. In accordance with its Articles of Association, passed by Royal Decree 1581/1991 (R.D. 1581/1991) of 31 October 1991, its principal functions are to: * Compile, catalogue, and conserve bibliographic archives produced in any language of the Spanish state, or any other language, for the purposes of research, culture, and information. * Promote research through the study, loan, and reproduction of its bibliographic archive. * Disseminate information on Spain's bibliographic output based on the entries received through the legal deposit requirement. The library's collection consists of more than 26,000,000 items, including 15,000,000 books and other printed materials, 4,500,000 graphic materials, 600,000 sound recordings, 510,000 music scores, more than 500,000 microforms, 500,000 maps, 143,000 newspapers and serials, 90,000 audiovisuals, 90,000 electronic documents, and 30,000 manuscripts. The current director of the National Library is Ana Santos Aramburo, appointed in 2013. Former directors include her predecessors [[Glòria Pérez-Salmerón]] (2010–2013) and [[Milagros del Corral]] (2007–2010) as well as historian [[Juan Pablo Fusi]] (1996–2000) and author [[Rosa Regàs]] (2004–2007). Given its role as the [[legal deposit]] for the whole of Spain, since 1991 it has kept most of the overflowing collection at a secondary site in [[Alcalá de Henares]], near [[Madrid]]. The National Library provides access to its collections through the following library services: * Guidance and general information on the institution and other libraries. * Bibliographic information about its collection and those held by other libraries or library systems. * Access to its automated catalogue, which currently contains close to 3,000,000 bibliographic records encompassing all of its collections. * Archive consultation in the library's reading rooms. * Interlibrary loans. * Archive reproduction. <gallery> File:Madrid - Biblioteca Nacional 02.jpg|Stairs and main entrance with monuments to San Isidoro, Alonso Berruguete, Alfonso X el Sabio by José Alcoverro File:Biblioteca Nacional de España (Madrid) 02.jpg|Statue of [[Allegory of Hispania|Hispania]] by [[Agustí Querol]] above the library Image:Page of Lay of the Cid.jpg|A page from the manuscript of [[The Lay of the Cid]] Image:Menéndez y Pelayo Biblioteca Nacional España.jpg|[[Statue of Marcelino Menéndez y Pelayo]] in the lobby of the B.N.E. File:Biblioteca Nacional de España en Alcalá de Henares (RPS 10-03-2012).png|Building of the National Library of Spain in [[Alcalá de Henares]] </gallery> == پڻ ڏسو == * {{illm|Biblioteca Digital Hispánica|es}}, digital library launched in 2008 by the {{lang|es|Biblioteca Nacional de España}} * [[List of libraries in Spain]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category-inline|Biblioteca Nacional de España}} * [http://www.bne.es/en/Inicio/index.html Official site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140604085934/http://www.bne.es/en/Inicio/index.html |date=4 June 2014 }} {{in lang|en}} * [http://catalogo.bne.es/uhtbin/cgisirsi/2OSYj5IGQQ/BNMADRID/317170055/111/ENGLISH Official web catalog] {{in lang|en}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Biblioteca Nacional De Espana}} [[زمرو:اسپين جي قومي لائبريري]] [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:قومي ڪتب خانا|اسپين]] [[زمرو:اسپين جي ثقافت]] [[زمرو:جمعي لائبريريون]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ لائبريريون]] [[زمرو:اسپين جو فلپ پنجون]] [[زمرو:اسپين ۾ قومي لائبريريون]] [[زمرو:يورپ ۾ قومي لائبريريون]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:1711ع ۾ قائم ٿيل لائبريريون]] [[زمرو:اسپين ۾ 1711ع ۾ قائم ٿيل ادارا]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ بين ڊي انٽريس ڪلچرل يادگار]] [[زمرو:ميڊرڊ جي ريڪوليٽوس پاڙي ۾ عمارتون ۽ اڏاوتون]] [[زمرو:اسپين ۾ عالمي نمائش واري طرز جي اڏاوت]] fcc8w9uk2wmieko3lupumqayq90gr30 414411 414394 2026-09-22T13:23:31Z Ibne maryam 17680 /* تاريخ */ 414411 wikitext text/x-wiki {{short description|Public library in Madrid, Spain}} {{Infobox library | native_name = Biblioteca Nacional de España | native_name_lang = es | name = اسپين جي قومي لائبريري<br> National Library of Spain | logo = Biblioteca_Nacional_de_España_Logo.svg | logo_size = 100px | image = Biblioteca Nacional de España (Madrid) 09.jpg | country = Spain | location = [[Madrid]] | established = {{Start date and age|1711|paren=yes}} | ref_legal_mandate = Royal Decree 1581/1991 on 31 October | items_collected = [[book]]s, [[Academic journal|journal]]s, [[newspaper]]s, [[magazine]]s, [[Sound recording|sound and music recordings]], [[patent]]s, [[database]]s, [[map]]s, [[Postage stamp|stamps]], [[Printmaking|prints]], [[drawing]]s and [[manuscript]]s | collection_size = 26,000,000 items, including 15,000,000 books and other printed materials, 30,000 manuscripts, 143,000 newspapers and serials, 4,500,000 graphic materials, 510,000 music scores, etc. | legal_deposit = Yes, by Decree on 23 December 1957 | req_to_access = Access to reproductions and post-1958 materials is open to Biblioteca Nacional library card holders. Access to pre-1958 materials is only allowed with a researcher card.<ref>{{cite web|title=Carnés de la Biblioteca|url=http://www.bne.es/es/Servicios/InformacionPractica/CarnesBNE/index.html|website=www.bne.es|access-date=4 February 2017|language=es|date=20 March 2012}}</ref> Materials in exceptional circumstances are subject to special restrictions.<ref>{{cite web|title=Carné de investigador. Biblioteca Nacional de España|url=http://www.bne.es/es/Servicios/InformacionPractica/CarnesBNE/DocumentacionInvestigador/|website=www.bne.es|access-date=4 February 2017|language=es|date=12 December 2011}}</ref> | members = 115,707 readers in 2007. The web users in the same year were 1,800,935. | budget = €47,380,860 | director = [[Ana Santos Aramburo]] (since 2013) | num_employees = 1025 (including external employees) | website = {{URL|https://www.bne.es}} | module = {{Infobox historic site | embed = yes | designation1 = Spain | designation1_offname = {{lang|es|Biblioteca Nacional de España}} | designation1_type = Non-movable | designation1_criteria = Monument | designation1_date = 1983 | designation1_number = RI-51-0004908 }} }} '''اسپين جي قومي لائبريري''' ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]: Biblioteca Nacional de España) [[اسپين]] جي [[قومي لائبريري]] آهي. اها ملڪ جي سڀ کان وڏي عوامي لائبريري آهي ۽ دنيا جي وڏين لائبريرين مان هڪ آهي. 1711ع ۾ قائم ٿيل هيءَ لائبريري 1990ع کان وٺي ثقافت واري وزارت سان لاڳاپيل هڪ خودمختيار ادارو آهي. ان جو هيڊ ڪوارٽر [[ميڊرڊ]] ۾ پئسيو ڊي ريڪوليٽوس (<small>Paseo de Recoletos</small>) تي واقع آهي، جتي اها "قديم آثار جي قومي ميوزيم" (<small>National Archaeological Muse</small>um) سان گڏ هڪ ئي عمارت ۾ موجود آهي. == تاريخ == هن لائبريري جو بنياد بادشاهه فلپ پنجون سال <small>1711</small>ع ۾ "شاهي لائبريري" يا "محل جي عوامي لائبريري" طور رکيو هو. هن پاران جاري ڪيل شاهي فرمان (<small>Royal</small> <small>Letters Patent</small>)، جيڪو اڄوڪي "قانوني جمع ڪرائڻ واري شرط" (<small>legal deposit requirement</small>) جو اڳوڻو روپ هو، ڇپائيندڙن لاءِ لازمي قرار ڏنو ته اهي اسپين ۾ ڇپجندڙ هر ڪتاب جي هڪ ڪاپي لائبريريءَ ۾ جمع ڪرائين. سال 1836ع ۾، شاهي انتظاميا اها لائبريري "وزارتِ انتظام" (<small>Ministry of Governance</small>) جي حوالي ڪري ڇڏي ۽ ان جو نالو تبديل ڪري "قومي لائبريري" (<small>National Library</small>) رکيو ويو. هڪ سال بعد، ليکڪا انتونيا گٽيرز (<small>Antonia Gutiérrez</small>) جي درخواست کي "ڪوئن ريجنٽ ماريا ڪرسٽينا" (<small>Queen Regent</small> <small>Maria Christina)</small> پاران منظور ڪرڻ کانپوءِ، پهرين ڀيرا عورتن کي لائبريريءَ ۾ اچڻ جي اجازت ملي.<ref>{{Cite news |url=http://cultura.elpais.com/cultura/2013/03/07/actualidad/1362683501_440362.html |title=Leer era cosa de hombres |trans-title=Reading Was a Man's Thing |first=Tereixa |last=Constenla |newspaper=[[El País]] |place=Madrid |language=es |date=2013-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130311085033/http://cultura.elpais.com/cultura/2013/03/07/actualidad/1362683501_440362.html |archive-date=2013-03-11 |url-status=deviated |access-date=2023-09-25}}</ref> 19هين صديءَ دوران، ضبطين، خريداريءَ ۽ عطين جي ذريعي قومي لائبريري اهي اڪثر قديم ۽ قيمتي ڪتاب حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي جيڪي اڄ ان وٽ موجود آهن. سال <small>1892</small>ع ۾، هن عمارت کي "تاريخي آمريڪي نمائش <small>(Historical American Exposition)</small> جي ميزباني لاءِ استعمال ڪيو ويو. <small>16</small> مارچ <small>1896</small>ع تي، قومي لائبريري عوام لاءِ ان ئي عمارت ۾ کولي وئي جتي اها اڄ به قائم آهي؛ ان ۾ مکيه منزل تي هڪ وسيع "مطالعي وارو ڪمرو" (<small>Reading Room</small>) شامل هو جنهن ۾ <small>320</small> پڙهندڙن جي ويهڻ جي گنجائش هئي. 1931ع ۾، مطالعي واري ڪمري کي نئين سر ترتيب ڏنو ويو ۽ ان ۾ حوالا جاتي ڪتابن (<small>reference</small> <small>works</small>) جو وڏو ذخيرو مهيا ڪيو ويو، ان سان گڏوگڏ شاگردن، مزدورن ۽ عام پڙهندڙن جي سهولت لاءِ هڪ "عام مطالعي وارو ڪمرو" (<small>General Reading Room</small>) پڻ قائم ڪيو ويو. اسپين جي گهرو ويڙهه دوران، هڪ "ضبطي ڪميٽي" (<small>Confiscation Committee</small>) تقريبن <small>5</small> لک (<small>500,000</small>) ڪتاب گڏ ڪري قومي لائبريريءَ ۾ محفوظ ڪئي؛ انهن جو مقصد مذهبي ادارن، محلن ۽ گهرن ۾ موجود فن پارن ۽ ڪتابن جي حفاظت ڪرڻ هو. <small>20</small>هين صديءَ دوران، عمارت ۾ ڪيتريون ئي تبديليون ڪيون ويون ته جيئن ان جا ڪمرا ۽ ذخيري جا حصا (<small>repositories</small>) وڌندڙ ڪتابن جي ذخيري، <small>1958</small>ع ۾ <ref>{{Cite web |last= |first= |date=2009-01-27 |title=Depósito legal |url=http://www.bne.es/en/Colecciones/Adquisiciones/DepositoLegal/index.html |access-date=2022-04-15 |website=Biblioteca Nacional de España |language=es |archive-date=21 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421203913/http://www.bne.es/en/Colecciones/Adquisiciones/DepositoLegal/index.html |url-status=dead }}</ref> "قانوني جمع ڪرائڻ واري شرط" ۾ تبديليءَ کان پوء ملندڙ مواد جي وڌندڙ مقدار ۽ لائبريريءَ پاران خريد ڪيل ڪيترن ئي ڪتابن جي مطابق ٺاهي سگهجن. تعميراتي ڪمن مان ڪجهه اهم ترين تبديليون اهي هيون جيڪي سال <small>1955</small>ع ۾ ڪيون ويون ته جيئن لائبريريءَ جي ذخيري جي گنجائش کي ٽي ڀيرا وڌائي سگهجي ۽ اهي ڪم جيڪي <small>1986</small>ع ۾ شروع ٿيا ۽ <small>2000</small>ع ۾ مڪمل ٿيا؛ انهن جي نتيجي ۾ "الڪالا ڊي هينارس" (<small>Alcalá</small> <small>de Henares</small>) ۾ نئين عمارت جي تعمير ۽ ميڊريز جي "پاسيو ڊي ريڪوليٽوس" (<small>Paseo de Recoletos</small>) واري عمارت جي مڪمل نئين سر تعمير (<small>remodelling</small>) عمل ۾ آئي.<ref name="libraryused">{{cite web |date=2014-08-11 |title=Cronología. National Library of Spain |url=http://www.bne.es/en/LaBNE/Historia/Cronologia/index.html |access-date=5 May 2017 |archive-date=6 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211206141218/http://www.bne.es/en/LaBNE/Historia/Cronologia/index.html |url-status=dead }}</ref> سال <small>1986</small>ع ۾، جڏهن اسپين جا مکيه ڪتاب جمع ڪرڻ جا ادارا؛ نيشنل نيوز پيپر لائبريري (<small>Hemeroteca</small> <small>Nacional</small>)، هسپانڪ ببلوگرافڪ انسٽيٽيوٽ (<small>Instituto Bibliográfico Hispánico</small>) ۽ سينٽر فار ڊاڪيومينٽري اينڊ ببلوگرافڪ ٽريزورس سينٽرل ڊاڪيومينٽري ببليوگرافڪ ٽيسورس، قومي لائبريري سان ڳنڍيا ويا، نيشنل لائبريري ۾ شامل ڪيل، لائبريري اسپين جي ثقافتي ياداشت جي رياستي ذخيري (<small>Centro</small> <small>Estatal</small> <small>Depositario de la Memoria Cultural</small> <small>Española</small>) جي طور تي قائم ڪئي وئي، اسپين جي لائبريري سسٽم ۽ قومي ۽ بين الاقوامي محققن ۽ ثقافتي ۽ تعليمي ادارن لاءِ موجود ڪنهن به ميڊيا تي اسپين جو سڀني ڪتابيات جو آئوٽ پٽ ٺاهيندي. سال <small>1990</small>ع ۾ ان کي لائبريريءَ سان منسلڪ هڪ خودمختيار ادارو بڻايو ويو. In 1986, when Spain's main bibliographic institutions – the National Newspaper Library (''Hemeroteca Nacional''), the Hispanic Bibliographic Institute (''Instituto Bibliográfico Hispánico'') and the Centre for Documentary and Bibliographic Treasures (''Centro del Tesoro Documental y Bibliográfico'') – were incorporated into the National Library, the library was established as the State Repository of Spain's Cultural Memory (''Centro Estatal Depositario de la Memoria Cultural Española''), making all of Spain's bibliographic output on any media available to the Spanish Library System and national and international researchers and cultural and educational institutions. In 1990 it was made an [[List of agencies in Spain|autonomous agency]] attached to the [[Ministry of Culture (Spain)|Ministry of Culture]]. The Madrid headquarters are shared with the [[National Archaeological Museum (Madrid)|National Archaeological Museum]]. ==لائبريري جي نمايان خاصيتون== The National Library is Spain's highest library institution and is head of the Spanish Library System. As the country's national library, it is the centre responsible for identifying, preserving, conserving, and disseminating information about Spain's documentary heritage, and it aspires to be an essential point of reference for research into Spanish culture. In accordance with its Articles of Association, passed by Royal Decree 1581/1991 (R.D. 1581/1991) of 31 October 1991, its principal functions are to: * Compile, catalogue, and conserve bibliographic archives produced in any language of the Spanish state, or any other language, for the purposes of research, culture, and information. * Promote research through the study, loan, and reproduction of its bibliographic archive. * Disseminate information on Spain's bibliographic output based on the entries received through the legal deposit requirement. The library's collection consists of more than 26,000,000 items, including 15,000,000 books and other printed materials, 4,500,000 graphic materials, 600,000 sound recordings, 510,000 music scores, more than 500,000 microforms, 500,000 maps, 143,000 newspapers and serials, 90,000 audiovisuals, 90,000 electronic documents, and 30,000 manuscripts. The current director of the National Library is Ana Santos Aramburo, appointed in 2013. Former directors include her predecessors [[Glòria Pérez-Salmerón]] (2010–2013) and [[Milagros del Corral]] (2007–2010) as well as historian [[Juan Pablo Fusi]] (1996–2000) and author [[Rosa Regàs]] (2004–2007). Given its role as the [[legal deposit]] for the whole of Spain, since 1991 it has kept most of the overflowing collection at a secondary site in [[Alcalá de Henares]], near [[Madrid]]. The National Library provides access to its collections through the following library services: * Guidance and general information on the institution and other libraries. * Bibliographic information about its collection and those held by other libraries or library systems. * Access to its automated catalogue, which currently contains close to 3,000,000 bibliographic records encompassing all of its collections. * Archive consultation in the library's reading rooms. * Interlibrary loans. * Archive reproduction. <gallery> File:Madrid - Biblioteca Nacional 02.jpg|Stairs and main entrance with monuments to San Isidoro, Alonso Berruguete, Alfonso X el Sabio by José Alcoverro File:Biblioteca Nacional de España (Madrid) 02.jpg|Statue of [[Allegory of Hispania|Hispania]] by [[Agustí Querol]] above the library Image:Page of Lay of the Cid.jpg|A page from the manuscript of [[The Lay of the Cid]] Image:Menéndez y Pelayo Biblioteca Nacional España.jpg|[[Statue of Marcelino Menéndez y Pelayo]] in the lobby of the B.N.E. File:Biblioteca Nacional de España en Alcalá de Henares (RPS 10-03-2012).png|Building of the National Library of Spain in [[Alcalá de Henares]] </gallery> == پڻ ڏسو == * {{illm|Biblioteca Digital Hispánica|es}}, digital library launched in 2008 by the {{lang|es|Biblioteca Nacional de España}} * [[List of libraries in Spain]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category-inline|Biblioteca Nacional de España}} * [http://www.bne.es/en/Inicio/index.html Official site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140604085934/http://www.bne.es/en/Inicio/index.html |date=4 June 2014 }} {{in lang|en}} * [http://catalogo.bne.es/uhtbin/cgisirsi/2OSYj5IGQQ/BNMADRID/317170055/111/ENGLISH Official web catalog] {{in lang|en}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Biblioteca Nacional De Espana}} [[زمرو:اسپين جي قومي لائبريري]] [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:قومي ڪتب خانا|اسپين]] [[زمرو:اسپين جي ثقافت]] [[زمرو:جمعي لائبريريون]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ لائبريريون]] [[زمرو:اسپين جو فلپ پنجون]] [[زمرو:اسپين ۾ قومي لائبريريون]] [[زمرو:يورپ ۾ قومي لائبريريون]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:1711ع ۾ قائم ٿيل لائبريريون]] [[زمرو:اسپين ۾ 1711ع ۾ قائم ٿيل ادارا]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ بين ڊي انٽريس ڪلچرل يادگار]] [[زمرو:ميڊرڊ جي ريڪوليٽوس پاڙي ۾ عمارتون ۽ اڏاوتون]] [[زمرو:اسپين ۾ عالمي نمائش واري طرز جي اڏاوت]] hir3k9b58kujwluxtzs518x3tiurp8q 414412 414411 2026-09-22T13:26:42Z Ibne maryam 17680 /* تاريخ */ 414412 wikitext text/x-wiki {{short description|Public library in Madrid, Spain}} {{Infobox library | native_name = Biblioteca Nacional de España | native_name_lang = es | name = اسپين جي قومي لائبريري<br> National Library of Spain | logo = Biblioteca_Nacional_de_España_Logo.svg | logo_size = 100px | image = Biblioteca Nacional de España (Madrid) 09.jpg | country = Spain | location = [[Madrid]] | established = {{Start date and age|1711|paren=yes}} | ref_legal_mandate = Royal Decree 1581/1991 on 31 October | items_collected = [[book]]s, [[Academic journal|journal]]s, [[newspaper]]s, [[magazine]]s, [[Sound recording|sound and music recordings]], [[patent]]s, [[database]]s, [[map]]s, [[Postage stamp|stamps]], [[Printmaking|prints]], [[drawing]]s and [[manuscript]]s | collection_size = 26,000,000 items, including 15,000,000 books and other printed materials, 30,000 manuscripts, 143,000 newspapers and serials, 4,500,000 graphic materials, 510,000 music scores, etc. | legal_deposit = Yes, by Decree on 23 December 1957 | req_to_access = Access to reproductions and post-1958 materials is open to Biblioteca Nacional library card holders. Access to pre-1958 materials is only allowed with a researcher card.<ref>{{cite web|title=Carnés de la Biblioteca|url=http://www.bne.es/es/Servicios/InformacionPractica/CarnesBNE/index.html|website=www.bne.es|access-date=4 February 2017|language=es|date=20 March 2012}}</ref> Materials in exceptional circumstances are subject to special restrictions.<ref>{{cite web|title=Carné de investigador. Biblioteca Nacional de España|url=http://www.bne.es/es/Servicios/InformacionPractica/CarnesBNE/DocumentacionInvestigador/|website=www.bne.es|access-date=4 February 2017|language=es|date=12 December 2011}}</ref> | members = 115,707 readers in 2007. The web users in the same year were 1,800,935. | budget = €47,380,860 | director = [[Ana Santos Aramburo]] (since 2013) | num_employees = 1025 (including external employees) | website = {{URL|https://www.bne.es}} | module = {{Infobox historic site | embed = yes | designation1 = Spain | designation1_offname = {{lang|es|Biblioteca Nacional de España}} | designation1_type = Non-movable | designation1_criteria = Monument | designation1_date = 1983 | designation1_number = RI-51-0004908 }} }} '''اسپين جي قومي لائبريري''' ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]: Biblioteca Nacional de España) [[اسپين]] جي [[قومي لائبريري]] آهي. اها ملڪ جي سڀ کان وڏي عوامي لائبريري آهي ۽ دنيا جي وڏين لائبريرين مان هڪ آهي. 1711ع ۾ قائم ٿيل هيءَ لائبريري 1990ع کان وٺي ثقافت واري وزارت سان لاڳاپيل هڪ خودمختيار ادارو آهي. ان جو هيڊ ڪوارٽر [[ميڊرڊ]] ۾ پئسيو ڊي ريڪوليٽوس (<small>Paseo de Recoletos</small>) تي واقع آهي، جتي اها "قديم آثار جي قومي ميوزيم" (<small>National Archaeological Muse</small>um) سان گڏ هڪ ئي عمارت ۾ موجود آهي. == تاريخ == هن لائبريري جو بنياد بادشاهه فلپ پنجون سال <small>1711</small>ع ۾ "شاهي لائبريري" يا "محل جي عوامي لائبريري" طور رکيو هو. هن پاران جاري ڪيل شاهي فرمان (<small>Royal</small> <small>Letters Patent</small>)، جيڪو اڄوڪي "قانوني جمع ڪرائڻ واري شرط" (<small>legal deposit requirement</small>) جو اڳوڻو روپ هو، ڇپائيندڙن لاءِ لازمي قرار ڏنو ته اهي اسپين ۾ ڇپجندڙ هر ڪتاب جي هڪ ڪاپي لائبريريءَ ۾ جمع ڪرائين. سال 1836ع ۾، شاهي انتظاميا اها لائبريري "وزارتِ انتظام" (<small>Ministry of Governance</small>) جي حوالي ڪري ڇڏي ۽ ان جو نالو تبديل ڪري "قومي لائبريري" (<small>National Library</small>) رکيو ويو. هڪ سال بعد، ليکڪا انتونيا گٽيرز (<small>Antonia Gutiérrez</small>) جي درخواست کي "ڪوئن ريجنٽ ماريا ڪرسٽينا" (<small>Queen Regent</small> <small>Maria Christina)</small> پاران منظور ڪرڻ کانپوءِ، پهرين ڀيرا عورتن کي لائبريريءَ ۾ اچڻ جي اجازت ملي.<ref>{{Cite news |url=http://cultura.elpais.com/cultura/2013/03/07/actualidad/1362683501_440362.html |title=Leer era cosa de hombres |trans-title=Reading Was a Man's Thing |first=Tereixa |last=Constenla |newspaper=[[El País]] |place=Madrid |language=es |date=2013-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130311085033/http://cultura.elpais.com/cultura/2013/03/07/actualidad/1362683501_440362.html |archive-date=2013-03-11 |url-status=deviated |access-date=2023-09-25}}</ref> 19هين صديءَ دوران، ضبطين، خريداريءَ ۽ عطين جي ذريعي قومي لائبريري اهي اڪثر قديم ۽ قيمتي ڪتاب حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي جيڪي اڄ ان وٽ موجود آهن. سال <small>1892</small>ع ۾، هن عمارت کي "تاريخي آمريڪي نمائش <small>(Historical American Exposition)</small> جي ميزباني لاءِ استعمال ڪيو ويو. <small>16</small> مارچ <small>1896</small>ع تي، قومي لائبريري عوام لاءِ ان ئي عمارت ۾ کولي وئي جتي اها اڄ به قائم آهي؛ ان ۾ مکيه منزل تي هڪ وسيع "مطالعي وارو ڪمرو" (<small>Reading Room</small>) شامل هو جنهن ۾ <small>320</small> پڙهندڙن جي ويهڻ جي گنجائش هئي. 1931ع ۾، مطالعي واري ڪمري کي نئين سر ترتيب ڏنو ويو ۽ ان ۾ حوالا جاتي ڪتابن (<small>reference</small> <small>works</small>) جو وڏو ذخيرو مهيا ڪيو ويو، ان سان گڏوگڏ شاگردن، مزدورن ۽ عام پڙهندڙن جي سهولت لاءِ هڪ "عام مطالعي وارو ڪمرو" (<small>General Reading Room</small>) پڻ قائم ڪيو ويو. اسپين جي گهرو ويڙهه دوران، هڪ "ضبطي ڪميٽي" (<small>Confiscation Committee</small>) تقريبن <small>5</small> لک (<small>500,000</small>) ڪتاب گڏ ڪري قومي لائبريريءَ ۾ محفوظ ڪئي؛ انهن جو مقصد مذهبي ادارن، محلن ۽ گهرن ۾ موجود فن پارن ۽ ڪتابن جي حفاظت ڪرڻ هو. <small>20</small>هين صديءَ دوران، عمارت ۾ ڪيتريون ئي تبديليون ڪيون ويون ته جيئن ان جا ڪمرا ۽ ذخيري جا حصا (<small>repositories</small>) وڌندڙ ڪتابن جي ذخيري، <small>1958</small>ع ۾ <ref>{{Cite web |last= |first= |date=2009-01-27 |title=Depósito legal |url=http://www.bne.es/en/Colecciones/Adquisiciones/DepositoLegal/index.html |access-date=2022-04-15 |website=Biblioteca Nacional de España |language=es |archive-date=21 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421203913/http://www.bne.es/en/Colecciones/Adquisiciones/DepositoLegal/index.html |url-status=dead }}</ref> "قانوني جمع ڪرائڻ واري شرط" ۾ تبديليءَ کان پوء ملندڙ مواد جي وڌندڙ مقدار ۽ لائبريريءَ پاران خريد ڪيل ڪيترن ئي ڪتابن جي مطابق ٺاهي سگهجن. تعميراتي ڪمن مان ڪجهه اهم ترين تبديليون اهي هيون جيڪي سال <small>1955</small>ع ۾ ڪيون ويون ته جيئن لائبريريءَ جي ذخيري جي گنجائش کي ٽي ڀيرا وڌائي سگهجي ۽ اهي ڪم جيڪي <small>1986</small>ع ۾ شروع ٿيا ۽ <small>2000</small>ع ۾ مڪمل ٿيا؛ انهن جي نتيجي ۾ "الڪالا ڊي هينارس" (<small>Alcalá</small> <small>de Henares</small>) ۾ نئين عمارت جي تعمير ۽ ميڊريز جي "پاسيو ڊي ريڪوليٽوس" (<small>Paseo de Recoletos</small>) واري عمارت جي مڪمل نئين سر تعمير (<small>remodelling</small>) عمل ۾ آئي.<ref name="libraryused">{{cite web |date=2014-08-11 |title=Cronología. National Library of Spain |url=http://www.bne.es/en/LaBNE/Historia/Cronologia/index.html |access-date=5 May 2017 |archive-date=6 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211206141218/http://www.bne.es/en/LaBNE/Historia/Cronologia/index.html |url-status=dead }}</ref> سال <small>1986</small>ع ۾، جڏهن اسپين جا مکيه ڪتاب جمع ڪرڻ جا ادارا؛ نيشنل نيوز پيپر لائبريري (<small>Hemeroteca</small> <small>Nacional</small>)، هسپانڪ ببلوگرافڪ انسٽيٽيوٽ (<small>Instituto Bibliográfico Hispánico</small>) ۽ سينٽر فار ڊاڪيومينٽري اينڊ ببلوگرافڪ ٽريزورس سينٽرل ڊاڪيومينٽري ببليوگرافڪ ٽيسورس، قومي لائبريري سان ڳنڍيا ويا، نيشنل لائبريري ۾ شامل ڪيل، لائبريري "اسپين جي ثقافتي ياداشت جي رياستي ذخيري" (<small>Centro</small> <small>Estatal</small> <small>Depositario de la Memoria Cultural</small> <small>Española</small>) جي طور تي قائم ڪئي وئي، جيڪي اسپين جي لائبريري سسٽم ۽ قومي ۽ بين الاقوامي محققن ۽ ثقافتي ۽ تعليمي ادارن لاءِ موجود ڪنهن به ميڊيا تي اسپين جو سڀني ڪتابيات جو آئوٽ پٽ ٺاهيندي. <small>1990</small>ع ۾ ان کي ثقافت واري وزارت سان لاڳاپيل هڪ خودمختيار ادارو بڻايو ويو. ميڊريز ۾ ان جو هيڊ ڪوارٽر ”نيشنل آرڪيالاجيڪل ميوزيم“ (قومي آثارِ قديمه جي عجائب گھر) سان گڏيل طور تي قائم آهي. ==لائبريري جي نمايان خاصيتون== The National Library is Spain's highest library institution and is head of the Spanish Library System. As the country's national library, it is the centre responsible for identifying, preserving, conserving, and disseminating information about Spain's documentary heritage, and it aspires to be an essential point of reference for research into Spanish culture. In accordance with its Articles of Association, passed by Royal Decree 1581/1991 (R.D. 1581/1991) of 31 October 1991, its principal functions are to: * Compile, catalogue, and conserve bibliographic archives produced in any language of the Spanish state, or any other language, for the purposes of research, culture, and information. * Promote research through the study, loan, and reproduction of its bibliographic archive. * Disseminate information on Spain's bibliographic output based on the entries received through the legal deposit requirement. The library's collection consists of more than 26,000,000 items, including 15,000,000 books and other printed materials, 4,500,000 graphic materials, 600,000 sound recordings, 510,000 music scores, more than 500,000 microforms, 500,000 maps, 143,000 newspapers and serials, 90,000 audiovisuals, 90,000 electronic documents, and 30,000 manuscripts. The current director of the National Library is Ana Santos Aramburo, appointed in 2013. Former directors include her predecessors [[Glòria Pérez-Salmerón]] (2010–2013) and [[Milagros del Corral]] (2007–2010) as well as historian [[Juan Pablo Fusi]] (1996–2000) and author [[Rosa Regàs]] (2004–2007). Given its role as the [[legal deposit]] for the whole of Spain, since 1991 it has kept most of the overflowing collection at a secondary site in [[Alcalá de Henares]], near [[Madrid]]. The National Library provides access to its collections through the following library services: * Guidance and general information on the institution and other libraries. * Bibliographic information about its collection and those held by other libraries or library systems. * Access to its automated catalogue, which currently contains close to 3,000,000 bibliographic records encompassing all of its collections. * Archive consultation in the library's reading rooms. * Interlibrary loans. * Archive reproduction. <gallery> File:Madrid - Biblioteca Nacional 02.jpg|Stairs and main entrance with monuments to San Isidoro, Alonso Berruguete, Alfonso X el Sabio by José Alcoverro File:Biblioteca Nacional de España (Madrid) 02.jpg|Statue of [[Allegory of Hispania|Hispania]] by [[Agustí Querol]] above the library Image:Page of Lay of the Cid.jpg|A page from the manuscript of [[The Lay of the Cid]] Image:Menéndez y Pelayo Biblioteca Nacional España.jpg|[[Statue of Marcelino Menéndez y Pelayo]] in the lobby of the B.N.E. File:Biblioteca Nacional de España en Alcalá de Henares (RPS 10-03-2012).png|Building of the National Library of Spain in [[Alcalá de Henares]] </gallery> == پڻ ڏسو == * {{illm|Biblioteca Digital Hispánica|es}}, digital library launched in 2008 by the {{lang|es|Biblioteca Nacional de España}} * [[List of libraries in Spain]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category-inline|Biblioteca Nacional de España}} * [http://www.bne.es/en/Inicio/index.html Official site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140604085934/http://www.bne.es/en/Inicio/index.html |date=4 June 2014 }} {{in lang|en}} * [http://catalogo.bne.es/uhtbin/cgisirsi/2OSYj5IGQQ/BNMADRID/317170055/111/ENGLISH Official web catalog] {{in lang|en}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Biblioteca Nacional De Espana}} [[زمرو:اسپين جي قومي لائبريري]] [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:قومي ڪتب خانا|اسپين]] [[زمرو:اسپين جي ثقافت]] [[زمرو:جمعي لائبريريون]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ لائبريريون]] [[زمرو:اسپين جو فلپ پنجون]] [[زمرو:اسپين ۾ قومي لائبريريون]] [[زمرو:يورپ ۾ قومي لائبريريون]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:1711ع ۾ قائم ٿيل لائبريريون]] [[زمرو:اسپين ۾ 1711ع ۾ قائم ٿيل ادارا]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ بين ڊي انٽريس ڪلچرل يادگار]] [[زمرو:ميڊرڊ جي ريڪوليٽوس پاڙي ۾ عمارتون ۽ اڏاوتون]] [[زمرو:اسپين ۾ عالمي نمائش واري طرز جي اڏاوت]] 3wqiux9y6jjkk2nxex5dsmaivf8lo38 414413 414412 2026-09-22T13:35:50Z Ibne maryam 17680 /* لائبريري جي نمايان خاصيتون */ 414413 wikitext text/x-wiki {{short description|Public library in Madrid, Spain}} {{Infobox library | native_name = Biblioteca Nacional de España | native_name_lang = es | name = اسپين جي قومي لائبريري<br> National Library of Spain | logo = Biblioteca_Nacional_de_España_Logo.svg | logo_size = 100px | image = Biblioteca Nacional de España (Madrid) 09.jpg | country = Spain | location = [[Madrid]] | established = {{Start date and age|1711|paren=yes}} | ref_legal_mandate = Royal Decree 1581/1991 on 31 October | items_collected = [[book]]s, [[Academic journal|journal]]s, [[newspaper]]s, [[magazine]]s, [[Sound recording|sound and music recordings]], [[patent]]s, [[database]]s, [[map]]s, [[Postage stamp|stamps]], [[Printmaking|prints]], [[drawing]]s and [[manuscript]]s | collection_size = 26,000,000 items, including 15,000,000 books and other printed materials, 30,000 manuscripts, 143,000 newspapers and serials, 4,500,000 graphic materials, 510,000 music scores, etc. | legal_deposit = Yes, by Decree on 23 December 1957 | req_to_access = Access to reproductions and post-1958 materials is open to Biblioteca Nacional library card holders. Access to pre-1958 materials is only allowed with a researcher card.<ref>{{cite web|title=Carnés de la Biblioteca|url=http://www.bne.es/es/Servicios/InformacionPractica/CarnesBNE/index.html|website=www.bne.es|access-date=4 February 2017|language=es|date=20 March 2012}}</ref> Materials in exceptional circumstances are subject to special restrictions.<ref>{{cite web|title=Carné de investigador. Biblioteca Nacional de España|url=http://www.bne.es/es/Servicios/InformacionPractica/CarnesBNE/DocumentacionInvestigador/|website=www.bne.es|access-date=4 February 2017|language=es|date=12 December 2011}}</ref> | members = 115,707 readers in 2007. The web users in the same year were 1,800,935. | budget = €47,380,860 | director = [[Ana Santos Aramburo]] (since 2013) | num_employees = 1025 (including external employees) | website = {{URL|https://www.bne.es}} | module = {{Infobox historic site | embed = yes | designation1 = Spain | designation1_offname = {{lang|es|Biblioteca Nacional de España}} | designation1_type = Non-movable | designation1_criteria = Monument | designation1_date = 1983 | designation1_number = RI-51-0004908 }} }} '''اسپين جي قومي لائبريري''' ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]: Biblioteca Nacional de España) [[اسپين]] جي [[قومي لائبريري]] آهي. اها ملڪ جي سڀ کان وڏي عوامي لائبريري آهي ۽ دنيا جي وڏين لائبريرين مان هڪ آهي. 1711ع ۾ قائم ٿيل هيءَ لائبريري 1990ع کان وٺي ثقافت واري وزارت سان لاڳاپيل هڪ خودمختيار ادارو آهي. ان جو هيڊ ڪوارٽر [[ميڊرڊ]] ۾ پئسيو ڊي ريڪوليٽوس (<small>Paseo de Recoletos</small>) تي واقع آهي، جتي اها "قديم آثار جي قومي ميوزيم" (<small>National Archaeological Muse</small>um) سان گڏ هڪ ئي عمارت ۾ موجود آهي. == تاريخ == هن لائبريري جو بنياد بادشاهه فلپ پنجون سال <small>1711</small>ع ۾ "شاهي لائبريري" يا "محل جي عوامي لائبريري" طور رکيو هو. هن پاران جاري ڪيل شاهي فرمان (<small>Royal</small> <small>Letters Patent</small>)، جيڪو اڄوڪي "قانوني جمع ڪرائڻ واري شرط" (<small>legal deposit requirement</small>) جو اڳوڻو روپ هو، ڇپائيندڙن لاءِ لازمي قرار ڏنو ته اهي اسپين ۾ ڇپجندڙ هر ڪتاب جي هڪ ڪاپي لائبريريءَ ۾ جمع ڪرائين. سال 1836ع ۾، شاهي انتظاميا اها لائبريري "وزارتِ انتظام" (<small>Ministry of Governance</small>) جي حوالي ڪري ڇڏي ۽ ان جو نالو تبديل ڪري "قومي لائبريري" (<small>National Library</small>) رکيو ويو. هڪ سال بعد، ليکڪا انتونيا گٽيرز (<small>Antonia Gutiérrez</small>) جي درخواست کي "ڪوئن ريجنٽ ماريا ڪرسٽينا" (<small>Queen Regent</small> <small>Maria Christina)</small> پاران منظور ڪرڻ کانپوءِ، پهرين ڀيرا عورتن کي لائبريريءَ ۾ اچڻ جي اجازت ملي.<ref>{{Cite news |url=http://cultura.elpais.com/cultura/2013/03/07/actualidad/1362683501_440362.html |title=Leer era cosa de hombres |trans-title=Reading Was a Man's Thing |first=Tereixa |last=Constenla |newspaper=[[El País]] |place=Madrid |language=es |date=2013-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130311085033/http://cultura.elpais.com/cultura/2013/03/07/actualidad/1362683501_440362.html |archive-date=2013-03-11 |url-status=deviated |access-date=2023-09-25}}</ref> 19هين صديءَ دوران، ضبطين، خريداريءَ ۽ عطين جي ذريعي قومي لائبريري اهي اڪثر قديم ۽ قيمتي ڪتاب حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي جيڪي اڄ ان وٽ موجود آهن. سال <small>1892</small>ع ۾، هن عمارت کي "تاريخي آمريڪي نمائش <small>(Historical American Exposition)</small> جي ميزباني لاءِ استعمال ڪيو ويو. <small>16</small> مارچ <small>1896</small>ع تي، قومي لائبريري عوام لاءِ ان ئي عمارت ۾ کولي وئي جتي اها اڄ به قائم آهي؛ ان ۾ مکيه منزل تي هڪ وسيع "مطالعي وارو ڪمرو" (<small>Reading Room</small>) شامل هو جنهن ۾ <small>320</small> پڙهندڙن جي ويهڻ جي گنجائش هئي. 1931ع ۾، مطالعي واري ڪمري کي نئين سر ترتيب ڏنو ويو ۽ ان ۾ حوالا جاتي ڪتابن (<small>reference</small> <small>works</small>) جو وڏو ذخيرو مهيا ڪيو ويو، ان سان گڏوگڏ شاگردن، مزدورن ۽ عام پڙهندڙن جي سهولت لاءِ هڪ "عام مطالعي وارو ڪمرو" (<small>General Reading Room</small>) پڻ قائم ڪيو ويو. اسپين جي گهرو ويڙهه دوران، هڪ "ضبطي ڪميٽي" (<small>Confiscation Committee</small>) تقريبن <small>5</small> لک (<small>500,000</small>) ڪتاب گڏ ڪري قومي لائبريريءَ ۾ محفوظ ڪئي؛ انهن جو مقصد مذهبي ادارن، محلن ۽ گهرن ۾ موجود فن پارن ۽ ڪتابن جي حفاظت ڪرڻ هو. <small>20</small>هين صديءَ دوران، عمارت ۾ ڪيتريون ئي تبديليون ڪيون ويون ته جيئن ان جا ڪمرا ۽ ذخيري جا حصا (<small>repositories</small>) وڌندڙ ڪتابن جي ذخيري، <small>1958</small>ع ۾ <ref>{{Cite web |last= |first= |date=2009-01-27 |title=Depósito legal |url=http://www.bne.es/en/Colecciones/Adquisiciones/DepositoLegal/index.html |access-date=2022-04-15 |website=Biblioteca Nacional de España |language=es |archive-date=21 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421203913/http://www.bne.es/en/Colecciones/Adquisiciones/DepositoLegal/index.html |url-status=dead }}</ref> "قانوني جمع ڪرائڻ واري شرط" ۾ تبديليءَ کان پوء ملندڙ مواد جي وڌندڙ مقدار ۽ لائبريريءَ پاران خريد ڪيل ڪيترن ئي ڪتابن جي مطابق ٺاهي سگهجن. تعميراتي ڪمن مان ڪجهه اهم ترين تبديليون اهي هيون جيڪي سال <small>1955</small>ع ۾ ڪيون ويون ته جيئن لائبريريءَ جي ذخيري جي گنجائش کي ٽي ڀيرا وڌائي سگهجي ۽ اهي ڪم جيڪي <small>1986</small>ع ۾ شروع ٿيا ۽ <small>2000</small>ع ۾ مڪمل ٿيا؛ انهن جي نتيجي ۾ "الڪالا ڊي هينارس" (<small>Alcalá</small> <small>de Henares</small>) ۾ نئين عمارت جي تعمير ۽ ميڊريز جي "پاسيو ڊي ريڪوليٽوس" (<small>Paseo de Recoletos</small>) واري عمارت جي مڪمل نئين سر تعمير (<small>remodelling</small>) عمل ۾ آئي.<ref name="libraryused">{{cite web |date=2014-08-11 |title=Cronología. National Library of Spain |url=http://www.bne.es/en/LaBNE/Historia/Cronologia/index.html |access-date=5 May 2017 |archive-date=6 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211206141218/http://www.bne.es/en/LaBNE/Historia/Cronologia/index.html |url-status=dead }}</ref> سال <small>1986</small>ع ۾، جڏهن اسپين جا مکيه ڪتاب جمع ڪرڻ جا ادارا؛ نيشنل نيوز پيپر لائبريري (<small>Hemeroteca</small> <small>Nacional</small>)، هسپانڪ ببلوگرافڪ انسٽيٽيوٽ (<small>Instituto Bibliográfico Hispánico</small>) ۽ سينٽر فار ڊاڪيومينٽري اينڊ ببلوگرافڪ ٽريزورس سينٽرل ڊاڪيومينٽري ببليوگرافڪ ٽيسورس، قومي لائبريري سان ڳنڍيا ويا، نيشنل لائبريري ۾ شامل ڪيل، لائبريري "اسپين جي ثقافتي ياداشت جي رياستي ذخيري" (<small>Centro</small> <small>Estatal</small> <small>Depositario de la Memoria Cultural</small> <small>Española</small>) جي طور تي قائم ڪئي وئي، جيڪي اسپين جي لائبريري سسٽم ۽ قومي ۽ بين الاقوامي محققن ۽ ثقافتي ۽ تعليمي ادارن لاءِ موجود ڪنهن به ميڊيا تي اسپين جو سڀني ڪتابيات جو آئوٽ پٽ ٺاهيندي. <small>1990</small>ع ۾ ان کي ثقافت واري وزارت سان لاڳاپيل هڪ خودمختيار ادارو بڻايو ويو. ميڊريز ۾ ان جو هيڊ ڪوارٽر ”نيشنل آرڪيالاجيڪل ميوزيم“ (قومي آثارِ قديمه جي عجائب گھر) سان گڏيل طور تي قائم آهي. ==لائبريري جي نمايان خاصيتون== قومي لائبريري اسپين جو سڀ کان وڏو لائبرري ادارو آهي ۽ اسپيني لائبريري نظام جي سربراهه حيثيت رکي ٿي. ملڪ جي قومي لائبريريءَ جي حيثيت ۾، هي ادارو اسپين جي دستاويزي ورثي بابت معلومات جي سڃاڻپ، حفاظت، تحفظ ۽ اشاعت جو ذميوار مرڪز آهي ۽ ان جو مقصد اسپيني ثقافت بابت تحقيق لاءِ هڪ اهم حوالن جو مرڪز بڻجڻ آهي. <small>31</small> آڪٽوبر <small>1991</small>ع جي شاهي فرمان <small>1581/1991</small> (R.<small>D. 1581/1991</small>) تحت منظور ٿيل ان جي ضابطن (Articles of Association) مطابق، ان جا بنيادي فرض هيٺيان آهن: * تحقيق، ثقافت ۽ معلومات جي مقصدن لاءِ اسپيني رياست جي ڪنهن به ٻوليءَ يا ڪنهن ٻي ٻوليءَ ۾ تيار ڪيل ڪتابي ذخيري (bibliographic archives) کي گڏ ڪرڻ، ان جي فهرست سازي ڪرڻ ۽ ان کي محفوظ ڪرڻ. * پنهنجي ڪتابي ذخيري جي مطالعي، عارضي فراهمي (loan) ۽ نقل تيار ڪرڻ (reproduction) ذريعي تحقيق کي هٿي ڏيڻ. * قانوني جمع ڪرائڻ جي گهرج (legal deposit requirement) تحت حاصل ٿيل اندراجن جي بنياد تي اسپين جي ڪتابي پيداوار بابت معلومات پکيڙڻ. # As the country's national library, it is the centre responsible for identifying, preserving, conserving, and disseminating information about Spain's documentary heritage, and it aspires to be an essential point of reference for research into Spanish culture. In accordance with its Articles of Association, passed by Royal Decree 1581/1991 (R.D. 1581/1991) of 31 October 1991, its principal functions are to: * Compile, catalogue, and conserve bibliographic archives produced in any language of the Spanish state, or any other language, for the purposes of research, culture, and information. * Promote research through the study, loan, and reproduction of its bibliographic archive. * Disseminate information on Spain's bibliographic output based on the entries received through the legal deposit requirement. The لائبرريءَ جي مجموعي ۾ 26 ملين (2 ڪروڙ 60 لک) کان وڌيڪ شيون شامل آهن، جن ۾ 15 ملين ڪتاب ۽ ٻيو ڇپيل مواد، 4.5 ملين گرافڪ مواد، 600,000 آڊيو رڪارڊنگز، 510,000 موسيقيءَ جا اسڪور (music scores)، 500,000 کان وڌيڪ مائڪرو فارمز، 500,000 نقشا، 143,000 اخبارون ۽ رسالا (serials)، 90,000 آڊيو-ويزيوئل مواد، 90,000 اليڪٽرانڪ دستاويز ۽ 30,000 قلمي نسخا شامل آهن. # قومي لائبرريءَ جي موجوده ڊائريڪٽر ”انا سانتوس ارامبورو“ (Ana Santos Aramburo) آهي، جنهن کي 2013 ۾ مقرر ڪيو ويو هو. اڳوڻن ڊائريڪٽرن ۾ سندس اڳوڻيون عهديدار ”گلوريا پيريز-سالمرون“ (2010-2013) ۽ ”ملاگروس ڊيل ڪورال“ (2007-2010) سان گڏوگڏ تاريخ دان ”خوان پابلو فوسي“ (1996-2000) ۽ ليکڪا ”روزا ريگاس“ (2004-2007) شامل آهن. # سڄي اسپين لاءِ ”قانوني جمع“ (legal deposit) واري پنهنجي ڪردار سبب، 1991ع کان وٺي هن پنهنجي وسيع ذخيري جو وڏو حصو ميڊرڊ جي ويجهو، الڪالا ڊي هينارس (Alcalá de Henares) ۾ واقع هڪ ٻئي مرڪز تي رکيو آهي. # نيشنل لائبريري هيٺين خدمتن ذريعي پنهنجي ذخيري تائين رسائي فراهم ڪري ٿي: * اداري ۽ ٻين لائبريريون بابت رهنمائي ۽ عام معلومات. * پنهنجي ذخيري ۽ ٻين لائبريرين يا لائبريري سسٽمز وٽ موجود مواد بابت ببليوگرافڪ (ڪتابي) معلومات. * ان جي خودڪار فهرست (automated catalogue) تائين رسائي، جنهن ۾ هن وقت تقريباً 30 لک (3 ملين) ببليوگرافڪ رڪارڊ موجود آهن جيڪي ان جي سموري ذخيري تي مشتمل آهن. * لائبريري جي پڙهڻ وارن ڪمرن ۾ آرڪائيو (محفوظ رڪارڊ) جو مطالعو. * لائبريرين جي وچ ۾ ڪتابن جي ڏي وٺ (Interlibrary loans). * آرڪائيو مواد جون نقلون تيار ڪرڻ يا حاصل ڪرڻ. library's collection consists of more than 26,000,000 items, including 15,000,000 books and other printed materials, 4,500,000 graphic materials, 600,000 sound recordings, 510,000 music scores, more than 500,000 microforms, 500,000 maps, 143,000 newspapers and serials, 90,000 audiovisuals, 90,000 electronic documents, and 30,000 manuscripts. The current director of the National Library is Ana Santos Aramburo, appointed in 2013. Former directors include her predecessors [[Glòria Pérez-Salmerón]] (2010–2013) and [[Milagros del Corral]] (2007–2010) as well as historian [[Juan Pablo Fusi]] (1996–2000) and author [[Rosa Regàs]] (2004–2007). Given its role as the [[legal deposit]] for the whole of Spain, since 1991 it has kept most of the overflowing collection at a secondary site in [[Alcalá de Henares]], near [[Madrid]]. The National Library provides access to its collections through the following library services: * Guidance and general information on the institution and other libraries. * Bibliographic information about its collection and those held by other libraries or library systems. * Access to its automated catalogue, which currently contains close to 3,000,000 bibliographic records encompassing all of its collections. * Archive consultation in the library's reading rooms. * Interlibrary loans. * Archive reproduction. <gallery> File:Madrid - Biblioteca Nacional 02.jpg|Stairs and main entrance with monuments to San Isidoro, Alonso Berruguete, Alfonso X el Sabio by José Alcoverro File:Biblioteca Nacional de España (Madrid) 02.jpg|Statue of [[Allegory of Hispania|Hispania]] by [[Agustí Querol]] above the library Image:Page of Lay of the Cid.jpg|A page from the manuscript of [[The Lay of the Cid]] Image:Menéndez y Pelayo Biblioteca Nacional España.jpg|[[Statue of Marcelino Menéndez y Pelayo]] in the lobby of the B.N.E. File:Biblioteca Nacional de España en Alcalá de Henares (RPS 10-03-2012).png|Building of the National Library of Spain in [[Alcalá de Henares]] </gallery> == پڻ ڏسو == * {{illm|Biblioteca Digital Hispánica|es}}, digital library launched in 2008 by the {{lang|es|Biblioteca Nacional de España}} * [[List of libraries in Spain]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category-inline|Biblioteca Nacional de España}} * [http://www.bne.es/en/Inicio/index.html Official site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140604085934/http://www.bne.es/en/Inicio/index.html |date=4 June 2014 }} {{in lang|en}} * [http://catalogo.bne.es/uhtbin/cgisirsi/2OSYj5IGQQ/BNMADRID/317170055/111/ENGLISH Official web catalog] {{in lang|en}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Biblioteca Nacional De Espana}} [[زمرو:اسپين جي قومي لائبريري]] [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:قومي ڪتب خانا|اسپين]] [[زمرو:اسپين جي ثقافت]] [[زمرو:جمعي لائبريريون]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ لائبريريون]] [[زمرو:اسپين جو فلپ پنجون]] [[زمرو:اسپين ۾ قومي لائبريريون]] [[زمرو:يورپ ۾ قومي لائبريريون]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:1711ع ۾ قائم ٿيل لائبريريون]] [[زمرو:اسپين ۾ 1711ع ۾ قائم ٿيل ادارا]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ بين ڊي انٽريس ڪلچرل يادگار]] [[زمرو:ميڊرڊ جي ريڪوليٽوس پاڙي ۾ عمارتون ۽ اڏاوتون]] [[زمرو:اسپين ۾ عالمي نمائش واري طرز جي اڏاوت]] 9a5cqva7gqwm1axwkl065en8oek6195 414414 414413 2026-09-22T14:15:59Z Ibne maryam 17680 /* لائبريري جي نمايان خاصيتون */ 414414 wikitext text/x-wiki {{short description|Public library in Madrid, Spain}} {{Infobox library | native_name = Biblioteca Nacional de España | native_name_lang = es | name = اسپين جي قومي لائبريري<br> National Library of Spain | logo = Biblioteca_Nacional_de_España_Logo.svg | logo_size = 100px | image = Biblioteca Nacional de España (Madrid) 09.jpg | country = Spain | location = [[Madrid]] | established = {{Start date and age|1711|paren=yes}} | ref_legal_mandate = Royal Decree 1581/1991 on 31 October | items_collected = [[book]]s, [[Academic journal|journal]]s, [[newspaper]]s, [[magazine]]s, [[Sound recording|sound and music recordings]], [[patent]]s, [[database]]s, [[map]]s, [[Postage stamp|stamps]], [[Printmaking|prints]], [[drawing]]s and [[manuscript]]s | collection_size = 26,000,000 items, including 15,000,000 books and other printed materials, 30,000 manuscripts, 143,000 newspapers and serials, 4,500,000 graphic materials, 510,000 music scores, etc. | legal_deposit = Yes, by Decree on 23 December 1957 | req_to_access = Access to reproductions and post-1958 materials is open to Biblioteca Nacional library card holders. Access to pre-1958 materials is only allowed with a researcher card.<ref>{{cite web|title=Carnés de la Biblioteca|url=http://www.bne.es/es/Servicios/InformacionPractica/CarnesBNE/index.html|website=www.bne.es|access-date=4 February 2017|language=es|date=20 March 2012}}</ref> Materials in exceptional circumstances are subject to special restrictions.<ref>{{cite web|title=Carné de investigador. Biblioteca Nacional de España|url=http://www.bne.es/es/Servicios/InformacionPractica/CarnesBNE/DocumentacionInvestigador/|website=www.bne.es|access-date=4 February 2017|language=es|date=12 December 2011}}</ref> | members = 115,707 readers in 2007. The web users in the same year were 1,800,935. | budget = €47,380,860 | director = [[Ana Santos Aramburo]] (since 2013) | num_employees = 1025 (including external employees) | website = {{URL|https://www.bne.es}} | module = {{Infobox historic site | embed = yes | designation1 = Spain | designation1_offname = {{lang|es|Biblioteca Nacional de España}} | designation1_type = Non-movable | designation1_criteria = Monument | designation1_date = 1983 | designation1_number = RI-51-0004908 }} }} '''اسپين جي قومي لائبريري''' ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]: Biblioteca Nacional de España) [[اسپين]] جي [[قومي لائبريري]] آهي. اها ملڪ جي سڀ کان وڏي عوامي لائبريري آهي ۽ دنيا جي وڏين لائبريرين مان هڪ آهي. 1711ع ۾ قائم ٿيل هيءَ لائبريري 1990ع کان وٺي ثقافت واري وزارت سان لاڳاپيل هڪ خودمختيار ادارو آهي. ان جو هيڊ ڪوارٽر [[ميڊرڊ]] ۾ پئسيو ڊي ريڪوليٽوس (<small>Paseo de Recoletos</small>) تي واقع آهي، جتي اها "قديم آثار جي قومي ميوزيم" (<small>National Archaeological Muse</small>um) سان گڏ هڪ ئي عمارت ۾ موجود آهي. == تاريخ == هن لائبريري جو بنياد بادشاهه فلپ پنجون سال <small>1711</small>ع ۾ "شاهي لائبريري" يا "محل جي عوامي لائبريري" طور رکيو هو. هن پاران جاري ڪيل شاهي فرمان (<small>Royal</small> <small>Letters Patent</small>)، جيڪو اڄوڪي "قانوني جمع ڪرائڻ واري شرط" (<small>legal deposit requirement</small>) جو اڳوڻو روپ هو، ڇپائيندڙن لاءِ لازمي قرار ڏنو ته اهي اسپين ۾ ڇپجندڙ هر ڪتاب جي هڪ ڪاپي لائبريريءَ ۾ جمع ڪرائين. سال 1836ع ۾، شاهي انتظاميا اها لائبريري "وزارتِ انتظام" (<small>Ministry of Governance</small>) جي حوالي ڪري ڇڏي ۽ ان جو نالو تبديل ڪري "قومي لائبريري" (<small>National Library</small>) رکيو ويو. هڪ سال بعد، ليکڪا انتونيا گٽيرز (<small>Antonia Gutiérrez</small>) جي درخواست کي "ڪوئن ريجنٽ ماريا ڪرسٽينا" (<small>Queen Regent</small> <small>Maria Christina)</small> پاران منظور ڪرڻ کانپوءِ، پهرين ڀيرا عورتن کي لائبريريءَ ۾ اچڻ جي اجازت ملي.<ref>{{Cite news |url=http://cultura.elpais.com/cultura/2013/03/07/actualidad/1362683501_440362.html |title=Leer era cosa de hombres |trans-title=Reading Was a Man's Thing |first=Tereixa |last=Constenla |newspaper=[[El País]] |place=Madrid |language=es |date=2013-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130311085033/http://cultura.elpais.com/cultura/2013/03/07/actualidad/1362683501_440362.html |archive-date=2013-03-11 |url-status=deviated |access-date=2023-09-25}}</ref> 19هين صديءَ دوران، ضبطين، خريداريءَ ۽ عطين جي ذريعي قومي لائبريري اهي اڪثر قديم ۽ قيمتي ڪتاب حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي جيڪي اڄ ان وٽ موجود آهن. سال <small>1892</small>ع ۾، هن عمارت کي "تاريخي آمريڪي نمائش <small>(Historical American Exposition)</small> جي ميزباني لاءِ استعمال ڪيو ويو. <small>16</small> مارچ <small>1896</small>ع تي، قومي لائبريري عوام لاءِ ان ئي عمارت ۾ کولي وئي جتي اها اڄ به قائم آهي؛ ان ۾ مکيه منزل تي هڪ وسيع "مطالعي وارو ڪمرو" (<small>Reading Room</small>) شامل هو جنهن ۾ <small>320</small> پڙهندڙن جي ويهڻ جي گنجائش هئي. 1931ع ۾، مطالعي واري ڪمري کي نئين سر ترتيب ڏنو ويو ۽ ان ۾ حوالا جاتي ڪتابن (<small>reference</small> <small>works</small>) جو وڏو ذخيرو مهيا ڪيو ويو، ان سان گڏوگڏ شاگردن، مزدورن ۽ عام پڙهندڙن جي سهولت لاءِ هڪ "عام مطالعي وارو ڪمرو" (<small>General Reading Room</small>) پڻ قائم ڪيو ويو. اسپين جي گهرو ويڙهه دوران، هڪ "ضبطي ڪميٽي" (<small>Confiscation Committee</small>) تقريبن <small>5</small> لک (<small>500,000</small>) ڪتاب گڏ ڪري قومي لائبريريءَ ۾ محفوظ ڪئي؛ انهن جو مقصد مذهبي ادارن، محلن ۽ گهرن ۾ موجود فن پارن ۽ ڪتابن جي حفاظت ڪرڻ هو. <small>20</small>هين صديءَ دوران، عمارت ۾ ڪيتريون ئي تبديليون ڪيون ويون ته جيئن ان جا ڪمرا ۽ ذخيري جا حصا (<small>repositories</small>) وڌندڙ ڪتابن جي ذخيري، <small>1958</small>ع ۾ <ref>{{Cite web |last= |first= |date=2009-01-27 |title=Depósito legal |url=http://www.bne.es/en/Colecciones/Adquisiciones/DepositoLegal/index.html |access-date=2022-04-15 |website=Biblioteca Nacional de España |language=es |archive-date=21 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421203913/http://www.bne.es/en/Colecciones/Adquisiciones/DepositoLegal/index.html |url-status=dead }}</ref> "قانوني جمع ڪرائڻ واري شرط" ۾ تبديليءَ کان پوء ملندڙ مواد جي وڌندڙ مقدار ۽ لائبريريءَ پاران خريد ڪيل ڪيترن ئي ڪتابن جي مطابق ٺاهي سگهجن. تعميراتي ڪمن مان ڪجهه اهم ترين تبديليون اهي هيون جيڪي سال <small>1955</small>ع ۾ ڪيون ويون ته جيئن لائبريريءَ جي ذخيري جي گنجائش کي ٽي ڀيرا وڌائي سگهجي ۽ اهي ڪم جيڪي <small>1986</small>ع ۾ شروع ٿيا ۽ <small>2000</small>ع ۾ مڪمل ٿيا؛ انهن جي نتيجي ۾ "الڪالا ڊي هينارس" (<small>Alcalá</small> <small>de Henares</small>) ۾ نئين عمارت جي تعمير ۽ ميڊريز جي "پاسيو ڊي ريڪوليٽوس" (<small>Paseo de Recoletos</small>) واري عمارت جي مڪمل نئين سر تعمير (<small>remodelling</small>) عمل ۾ آئي.<ref name="libraryused">{{cite web |date=2014-08-11 |title=Cronología. National Library of Spain |url=http://www.bne.es/en/LaBNE/Historia/Cronologia/index.html |access-date=5 May 2017 |archive-date=6 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211206141218/http://www.bne.es/en/LaBNE/Historia/Cronologia/index.html |url-status=dead }}</ref> سال <small>1986</small>ع ۾، جڏهن اسپين جا مکيه ڪتاب جمع ڪرڻ جا ادارا؛ نيشنل نيوز پيپر لائبريري (<small>Hemeroteca</small> <small>Nacional</small>)، هسپانڪ ببلوگرافڪ انسٽيٽيوٽ (<small>Instituto Bibliográfico Hispánico</small>) ۽ سينٽر فار ڊاڪيومينٽري اينڊ ببلوگرافڪ ٽريزورس سينٽرل ڊاڪيومينٽري ببليوگرافڪ ٽيسورس، قومي لائبريري سان ڳنڍيا ويا، نيشنل لائبريري ۾ شامل ڪيل، لائبريري "اسپين جي ثقافتي ياداشت جي رياستي ذخيري" (<small>Centro</small> <small>Estatal</small> <small>Depositario de la Memoria Cultural</small> <small>Española</small>) جي طور تي قائم ڪئي وئي، جيڪي اسپين جي لائبريري سسٽم ۽ قومي ۽ بين الاقوامي محققن ۽ ثقافتي ۽ تعليمي ادارن لاءِ موجود ڪنهن به ميڊيا تي اسپين جو سڀني ڪتابيات جو آئوٽ پٽ ٺاهيندي. <small>1990</small>ع ۾ ان کي ثقافت واري وزارت سان لاڳاپيل هڪ خودمختيار ادارو بڻايو ويو. ميڊريز ۾ ان جو هيڊ ڪوارٽر ”نيشنل آرڪيالاجيڪل ميوزيم“ (قومي آثارِ قديمه جي عجائب گھر) سان گڏيل طور تي قائم آهي. ==لائبريري جي نمايان خاصيتون== قومي لائبريري اسپين جو سڀ کان وڏو لائبرري ادارو آهي ۽ اسپيني لائبريري نظام جي سربراهه حيثيت رکي ٿي. ملڪ جي قومي لائبريريءَ جي حيثيت ۾، هي ادارو اسپين جي دستاويزي ورثي بابت معلومات جي سڃاڻپ، حفاظت، تحفظ ۽ اشاعت جو ذميوار مرڪز آهي ۽ ان جو مقصد اسپيني ثقافت بابت تحقيق لاءِ هڪ اهم حوالن جو مرڪز بڻجڻ آهي. <small>31</small> آڪٽوبر <small>1991</small>ع جي شاهي فرمان <small>(R.D. 1581/1991</small>) تحت منظور ٿيل ان جي ضابطن (<small>Articles</small> <small>of</small> <small>Association</small>) مطابق، ان جا بنيادي فرض هيٺيان آهن: * تحقيق، ثقافت ۽ معلومات جي مقصدن لاءِ اسپيني رياست جي ڪنهن به ٻوليءَ يا ڪنهن ٻي ٻوليءَ ۾ تيار ڪيل ڪتابي ذخيري کي گڏ ڪرڻ، ان جي فهرست سازي ڪرڻ ۽ ان کي محفوظ ڪرڻ. * پنهنجي ڪتابي ذخيري جي مطالعي، عارضي فراهمي ۽ نقل تيار ڪرڻ ذريعي تحقيق کي هٿي ڏيڻ. * قانوني جمع ڪرائڻ جي گهرج تحت حاصل ٿيل اندراجن جي بنياد تي اسپين جي ڪتابي پيداوار بابت معلومات پکيڙڻ. لائبريريءَ جي مجموعي ۾ <small>26</small> ملين <small>(2</small> ڪروڙ <small>60</small> لک) کان وڌيڪ شيون شامل آهن، جن ۾ <small>15</small> ملين ڪتاب ۽ ٻيو ڇپيل مواد، <small>4.5</small> ملين گرافڪ مواد، <small>600,000</small> آڊيو رڪارڊنگ، <small>510,000</small> موسيقيءَ جا اسڪور، <small>500,000</small> کان وڌيڪ مائڪرو فلمز، <small>500,000</small> نقشا، <small>143,000</small> اخبارون ۽ رسالا، <small>90,000</small> آڊيو-ويزيوئل مواد، <small>90,000</small> اليڪٽرانڪ دستاويز ۽ <small>30,000</small> قلمي نسخا شامل آهن. قومي لائبريريءَ جي موجوده ڊائريڪٽر "انا سانتوس ارامبورو" (<small>Ana Santos Aramburo</small>) آهي، جنهن کي <small>2013</small>ع ۾ مقرر ڪيو ويو هو. اڳوڻن ڊائريڪٽرن ۾ سندس اڳوڻيون عهديدار "گلوريا پيريز-سالمرون" (<small>2010</small>-<small>2013</small>ع) ۽ "ملاگروس ڊيل ڪورال" (<small>2007</small>-<small>2010</small>ع) سان گڏوگڏ تاريخ دان "خوان پابلو فوسي" (<small>1996</small>-<small>2000</small>ع) ۽ ليکڪا "روزا ريگاس" (<small>2004</small>-<small>2007</small>ع) شامل آهن. سڄي اسپين لاءِ "قانوني جمع" (<small>legal</small> <small>deposit</small>) واري پنهنجي ڪردار سبب، <small>1991</small>ع کان وٺي هن پنهنجي وسيع ذخيري جو وڏو حصو ميڊرڊ جي ويجهو، الڪالا ڊي هينارس (<small>Alcalá de Henares</small>) ۾ واقع هڪ ٻئي مرڪز تي رکيو آهي. نيشنل لائبريري هيٺين خدمتن ذريعي پنهنجي ذخيري تائين رسائي فراهم ڪري ٿي: * اداري ۽ ٻين لائبريريون بابت رهنمائي ۽ عام معلومات. * پنهنجي ذخيري ۽ ٻين لائبريرين يا لائبريري سسٽمز وٽ موجود مواد بابت ببليوگرافڪ (ڪتابي) معلومات. * ان جي خودڪار فهرست تائين رسائي، جنهن ۾ هن وقت تقريباً 30 لک (3 ملين) ببليوگرافڪ رڪارڊ موجود آهن جيڪي ان جي سموري ذخيري تي مشتمل آهن. * لائبريري جي پڙهڻ وارن ڪمرن ۾ آرڪائيو (محفوظ رڪارڊ) جو مطالعو. * لائبريرين جي وچ ۾ ڪتابن جي ڏي وٺ * آرڪائيو مواد جون نقلون تيار ڪرڻ يا حاصل ڪرڻ. <gallery> File:Madrid - Biblioteca Nacional 02.jpg|Stairs and main entrance with monuments to San Isidoro, Alonso Berruguete, Alfonso X el Sabio by José Alcoverro File:Biblioteca Nacional de España (Madrid) 02.jpg|Statue of [[Allegory of Hispania|Hispania]] by [[Agustí Querol]] above the library Image:Page of Lay of the Cid.jpg|A page from the manuscript of [[The Lay of the Cid]] Image:Menéndez y Pelayo Biblioteca Nacional España.jpg|[[Statue of Marcelino Menéndez y Pelayo]] in the lobby of the B.N.E. File:Biblioteca Nacional de España en Alcalá de Henares (RPS 10-03-2012).png|Building of the National Library of Spain in [[Alcalá de Henares]] </gallery> == پڻ ڏسو == * {{illm|Biblioteca Digital Hispánica|es}}, digital library launched in 2008 by the {{lang|es|Biblioteca Nacional de España}} * [[List of libraries in Spain]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category-inline|Biblioteca Nacional de España}} * [http://www.bne.es/en/Inicio/index.html Official site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140604085934/http://www.bne.es/en/Inicio/index.html |date=4 June 2014 }} {{in lang|en}} * [http://catalogo.bne.es/uhtbin/cgisirsi/2OSYj5IGQQ/BNMADRID/317170055/111/ENGLISH Official web catalog] {{in lang|en}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Biblioteca Nacional De Espana}} [[زمرو:اسپين جي قومي لائبريري]] [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:قومي ڪتب خانا|اسپين]] [[زمرو:اسپين جي ثقافت]] [[زمرو:جمعي لائبريريون]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ لائبريريون]] [[زمرو:اسپين جو فلپ پنجون]] [[زمرو:اسپين ۾ قومي لائبريريون]] [[زمرو:يورپ ۾ قومي لائبريريون]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:1711ع ۾ قائم ٿيل لائبريريون]] [[زمرو:اسپين ۾ 1711ع ۾ قائم ٿيل ادارا]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ بين ڊي انٽريس ڪلچرل يادگار]] [[زمرو:ميڊرڊ جي ريڪوليٽوس پاڙي ۾ عمارتون ۽ اڏاوتون]] [[زمرو:اسپين ۾ عالمي نمائش واري طرز جي اڏاوت]] 42lzp9ifx48fu785xmucesbz79e7q77 414415 414414 2026-09-22T14:20:01Z Ibne maryam 17680 /* پڻ ڏسو */ 414415 wikitext text/x-wiki {{short description|Public library in Madrid, Spain}} {{Infobox library | native_name = Biblioteca Nacional de España | native_name_lang = es | name = اسپين جي قومي لائبريري<br> National Library of Spain | logo = Biblioteca_Nacional_de_España_Logo.svg | logo_size = 100px | image = Biblioteca Nacional de España (Madrid) 09.jpg | country = Spain | location = [[Madrid]] | established = {{Start date and age|1711|paren=yes}} | ref_legal_mandate = Royal Decree 1581/1991 on 31 October | items_collected = [[book]]s, [[Academic journal|journal]]s, [[newspaper]]s, [[magazine]]s, [[Sound recording|sound and music recordings]], [[patent]]s, [[database]]s, [[map]]s, [[Postage stamp|stamps]], [[Printmaking|prints]], [[drawing]]s and [[manuscript]]s | collection_size = 26,000,000 items, including 15,000,000 books and other printed materials, 30,000 manuscripts, 143,000 newspapers and serials, 4,500,000 graphic materials, 510,000 music scores, etc. | legal_deposit = Yes, by Decree on 23 December 1957 | req_to_access = Access to reproductions and post-1958 materials is open to Biblioteca Nacional library card holders. Access to pre-1958 materials is only allowed with a researcher card.<ref>{{cite web|title=Carnés de la Biblioteca|url=http://www.bne.es/es/Servicios/InformacionPractica/CarnesBNE/index.html|website=www.bne.es|access-date=4 February 2017|language=es|date=20 March 2012}}</ref> Materials in exceptional circumstances are subject to special restrictions.<ref>{{cite web|title=Carné de investigador. Biblioteca Nacional de España|url=http://www.bne.es/es/Servicios/InformacionPractica/CarnesBNE/DocumentacionInvestigador/|website=www.bne.es|access-date=4 February 2017|language=es|date=12 December 2011}}</ref> | members = 115,707 readers in 2007. The web users in the same year were 1,800,935. | budget = €47,380,860 | director = [[Ana Santos Aramburo]] (since 2013) | num_employees = 1025 (including external employees) | website = {{URL|https://www.bne.es}} | module = {{Infobox historic site | embed = yes | designation1 = Spain | designation1_offname = {{lang|es|Biblioteca Nacional de España}} | designation1_type = Non-movable | designation1_criteria = Monument | designation1_date = 1983 | designation1_number = RI-51-0004908 }} }} '''اسپين جي قومي لائبريري''' ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]: Biblioteca Nacional de España) [[اسپين]] جي [[قومي لائبريري]] آهي. اها ملڪ جي سڀ کان وڏي عوامي لائبريري آهي ۽ دنيا جي وڏين لائبريرين مان هڪ آهي. 1711ع ۾ قائم ٿيل هيءَ لائبريري 1990ع کان وٺي ثقافت واري وزارت سان لاڳاپيل هڪ خودمختيار ادارو آهي. ان جو هيڊ ڪوارٽر [[ميڊرڊ]] ۾ پئسيو ڊي ريڪوليٽوس (<small>Paseo de Recoletos</small>) تي واقع آهي، جتي اها "قديم آثار جي قومي ميوزيم" (<small>National Archaeological Muse</small>um) سان گڏ هڪ ئي عمارت ۾ موجود آهي. == تاريخ == هن لائبريري جو بنياد بادشاهه فلپ پنجون سال <small>1711</small>ع ۾ "شاهي لائبريري" يا "محل جي عوامي لائبريري" طور رکيو هو. هن پاران جاري ڪيل شاهي فرمان (<small>Royal</small> <small>Letters Patent</small>)، جيڪو اڄوڪي "قانوني جمع ڪرائڻ واري شرط" (<small>legal deposit requirement</small>) جو اڳوڻو روپ هو، ڇپائيندڙن لاءِ لازمي قرار ڏنو ته اهي اسپين ۾ ڇپجندڙ هر ڪتاب جي هڪ ڪاپي لائبريريءَ ۾ جمع ڪرائين. سال 1836ع ۾، شاهي انتظاميا اها لائبريري "وزارتِ انتظام" (<small>Ministry of Governance</small>) جي حوالي ڪري ڇڏي ۽ ان جو نالو تبديل ڪري "قومي لائبريري" (<small>National Library</small>) رکيو ويو. هڪ سال بعد، ليکڪا انتونيا گٽيرز (<small>Antonia Gutiérrez</small>) جي درخواست کي "ڪوئن ريجنٽ ماريا ڪرسٽينا" (<small>Queen Regent</small> <small>Maria Christina)</small> پاران منظور ڪرڻ کانپوءِ، پهرين ڀيرا عورتن کي لائبريريءَ ۾ اچڻ جي اجازت ملي.<ref>{{Cite news |url=http://cultura.elpais.com/cultura/2013/03/07/actualidad/1362683501_440362.html |title=Leer era cosa de hombres |trans-title=Reading Was a Man's Thing |first=Tereixa |last=Constenla |newspaper=[[El País]] |place=Madrid |language=es |date=2013-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130311085033/http://cultura.elpais.com/cultura/2013/03/07/actualidad/1362683501_440362.html |archive-date=2013-03-11 |url-status=deviated |access-date=2023-09-25}}</ref> 19هين صديءَ دوران، ضبطين، خريداريءَ ۽ عطين جي ذريعي قومي لائبريري اهي اڪثر قديم ۽ قيمتي ڪتاب حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي جيڪي اڄ ان وٽ موجود آهن. سال <small>1892</small>ع ۾، هن عمارت کي "تاريخي آمريڪي نمائش <small>(Historical American Exposition)</small> جي ميزباني لاءِ استعمال ڪيو ويو. <small>16</small> مارچ <small>1896</small>ع تي، قومي لائبريري عوام لاءِ ان ئي عمارت ۾ کولي وئي جتي اها اڄ به قائم آهي؛ ان ۾ مکيه منزل تي هڪ وسيع "مطالعي وارو ڪمرو" (<small>Reading Room</small>) شامل هو جنهن ۾ <small>320</small> پڙهندڙن جي ويهڻ جي گنجائش هئي. 1931ع ۾، مطالعي واري ڪمري کي نئين سر ترتيب ڏنو ويو ۽ ان ۾ حوالا جاتي ڪتابن (<small>reference</small> <small>works</small>) جو وڏو ذخيرو مهيا ڪيو ويو، ان سان گڏوگڏ شاگردن، مزدورن ۽ عام پڙهندڙن جي سهولت لاءِ هڪ "عام مطالعي وارو ڪمرو" (<small>General Reading Room</small>) پڻ قائم ڪيو ويو. اسپين جي گهرو ويڙهه دوران، هڪ "ضبطي ڪميٽي" (<small>Confiscation Committee</small>) تقريبن <small>5</small> لک (<small>500,000</small>) ڪتاب گڏ ڪري قومي لائبريريءَ ۾ محفوظ ڪئي؛ انهن جو مقصد مذهبي ادارن، محلن ۽ گهرن ۾ موجود فن پارن ۽ ڪتابن جي حفاظت ڪرڻ هو. <small>20</small>هين صديءَ دوران، عمارت ۾ ڪيتريون ئي تبديليون ڪيون ويون ته جيئن ان جا ڪمرا ۽ ذخيري جا حصا (<small>repositories</small>) وڌندڙ ڪتابن جي ذخيري، <small>1958</small>ع ۾ <ref>{{Cite web |last= |first= |date=2009-01-27 |title=Depósito legal |url=http://www.bne.es/en/Colecciones/Adquisiciones/DepositoLegal/index.html |access-date=2022-04-15 |website=Biblioteca Nacional de España |language=es |archive-date=21 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421203913/http://www.bne.es/en/Colecciones/Adquisiciones/DepositoLegal/index.html |url-status=dead }}</ref> "قانوني جمع ڪرائڻ واري شرط" ۾ تبديليءَ کان پوء ملندڙ مواد جي وڌندڙ مقدار ۽ لائبريريءَ پاران خريد ڪيل ڪيترن ئي ڪتابن جي مطابق ٺاهي سگهجن. تعميراتي ڪمن مان ڪجهه اهم ترين تبديليون اهي هيون جيڪي سال <small>1955</small>ع ۾ ڪيون ويون ته جيئن لائبريريءَ جي ذخيري جي گنجائش کي ٽي ڀيرا وڌائي سگهجي ۽ اهي ڪم جيڪي <small>1986</small>ع ۾ شروع ٿيا ۽ <small>2000</small>ع ۾ مڪمل ٿيا؛ انهن جي نتيجي ۾ "الڪالا ڊي هينارس" (<small>Alcalá</small> <small>de Henares</small>) ۾ نئين عمارت جي تعمير ۽ ميڊريز جي "پاسيو ڊي ريڪوليٽوس" (<small>Paseo de Recoletos</small>) واري عمارت جي مڪمل نئين سر تعمير (<small>remodelling</small>) عمل ۾ آئي.<ref name="libraryused">{{cite web |date=2014-08-11 |title=Cronología. National Library of Spain |url=http://www.bne.es/en/LaBNE/Historia/Cronologia/index.html |access-date=5 May 2017 |archive-date=6 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211206141218/http://www.bne.es/en/LaBNE/Historia/Cronologia/index.html |url-status=dead }}</ref> سال <small>1986</small>ع ۾، جڏهن اسپين جا مکيه ڪتاب جمع ڪرڻ جا ادارا؛ نيشنل نيوز پيپر لائبريري (<small>Hemeroteca</small> <small>Nacional</small>)، هسپانڪ ببلوگرافڪ انسٽيٽيوٽ (<small>Instituto Bibliográfico Hispánico</small>) ۽ سينٽر فار ڊاڪيومينٽري اينڊ ببلوگرافڪ ٽريزورس سينٽرل ڊاڪيومينٽري ببليوگرافڪ ٽيسورس، قومي لائبريري سان ڳنڍيا ويا، نيشنل لائبريري ۾ شامل ڪيل، لائبريري "اسپين جي ثقافتي ياداشت جي رياستي ذخيري" (<small>Centro</small> <small>Estatal</small> <small>Depositario de la Memoria Cultural</small> <small>Española</small>) جي طور تي قائم ڪئي وئي، جيڪي اسپين جي لائبريري سسٽم ۽ قومي ۽ بين الاقوامي محققن ۽ ثقافتي ۽ تعليمي ادارن لاءِ موجود ڪنهن به ميڊيا تي اسپين جو سڀني ڪتابيات جو آئوٽ پٽ ٺاهيندي. <small>1990</small>ع ۾ ان کي ثقافت واري وزارت سان لاڳاپيل هڪ خودمختيار ادارو بڻايو ويو. ميڊريز ۾ ان جو هيڊ ڪوارٽر ”نيشنل آرڪيالاجيڪل ميوزيم“ (قومي آثارِ قديمه جي عجائب گھر) سان گڏيل طور تي قائم آهي. ==لائبريري جي نمايان خاصيتون== قومي لائبريري اسپين جو سڀ کان وڏو لائبرري ادارو آهي ۽ اسپيني لائبريري نظام جي سربراهه حيثيت رکي ٿي. ملڪ جي قومي لائبريريءَ جي حيثيت ۾، هي ادارو اسپين جي دستاويزي ورثي بابت معلومات جي سڃاڻپ، حفاظت، تحفظ ۽ اشاعت جو ذميوار مرڪز آهي ۽ ان جو مقصد اسپيني ثقافت بابت تحقيق لاءِ هڪ اهم حوالن جو مرڪز بڻجڻ آهي. <small>31</small> آڪٽوبر <small>1991</small>ع جي شاهي فرمان <small>(R.D. 1581/1991</small>) تحت منظور ٿيل ان جي ضابطن (<small>Articles</small> <small>of</small> <small>Association</small>) مطابق، ان جا بنيادي فرض هيٺيان آهن: * تحقيق، ثقافت ۽ معلومات جي مقصدن لاءِ اسپيني رياست جي ڪنهن به ٻوليءَ يا ڪنهن ٻي ٻوليءَ ۾ تيار ڪيل ڪتابي ذخيري کي گڏ ڪرڻ، ان جي فهرست سازي ڪرڻ ۽ ان کي محفوظ ڪرڻ. * پنهنجي ڪتابي ذخيري جي مطالعي، عارضي فراهمي ۽ نقل تيار ڪرڻ ذريعي تحقيق کي هٿي ڏيڻ. * قانوني جمع ڪرائڻ جي گهرج تحت حاصل ٿيل اندراجن جي بنياد تي اسپين جي ڪتابي پيداوار بابت معلومات پکيڙڻ. لائبريريءَ جي مجموعي ۾ <small>26</small> ملين <small>(2</small> ڪروڙ <small>60</small> لک) کان وڌيڪ شيون شامل آهن، جن ۾ <small>15</small> ملين ڪتاب ۽ ٻيو ڇپيل مواد، <small>4.5</small> ملين گرافڪ مواد، <small>600,000</small> آڊيو رڪارڊنگ، <small>510,000</small> موسيقيءَ جا اسڪور، <small>500,000</small> کان وڌيڪ مائڪرو فلمز، <small>500,000</small> نقشا، <small>143,000</small> اخبارون ۽ رسالا، <small>90,000</small> آڊيو-ويزيوئل مواد، <small>90,000</small> اليڪٽرانڪ دستاويز ۽ <small>30,000</small> قلمي نسخا شامل آهن. قومي لائبريريءَ جي موجوده ڊائريڪٽر "انا سانتوس ارامبورو" (<small>Ana Santos Aramburo</small>) آهي، جنهن کي <small>2013</small>ع ۾ مقرر ڪيو ويو هو. اڳوڻن ڊائريڪٽرن ۾ سندس اڳوڻيون عهديدار "گلوريا پيريز-سالمرون" (<small>2010</small>-<small>2013</small>ع) ۽ "ملاگروس ڊيل ڪورال" (<small>2007</small>-<small>2010</small>ع) سان گڏوگڏ تاريخ دان "خوان پابلو فوسي" (<small>1996</small>-<small>2000</small>ع) ۽ ليکڪا "روزا ريگاس" (<small>2004</small>-<small>2007</small>ع) شامل آهن. سڄي اسپين لاءِ "قانوني جمع" (<small>legal</small> <small>deposit</small>) واري پنهنجي ڪردار سبب، <small>1991</small>ع کان وٺي هن پنهنجي وسيع ذخيري جو وڏو حصو ميڊرڊ جي ويجهو، الڪالا ڊي هينارس (<small>Alcalá de Henares</small>) ۾ واقع هڪ ٻئي مرڪز تي رکيو آهي. نيشنل لائبريري هيٺين خدمتن ذريعي پنهنجي ذخيري تائين رسائي فراهم ڪري ٿي: * اداري ۽ ٻين لائبريريون بابت رهنمائي ۽ عام معلومات. * پنهنجي ذخيري ۽ ٻين لائبريرين يا لائبريري سسٽمز وٽ موجود مواد بابت ببليوگرافڪ (ڪتابي) معلومات. * ان جي خودڪار فهرست تائين رسائي، جنهن ۾ هن وقت تقريباً 30 لک (3 ملين) ببليوگرافڪ رڪارڊ موجود آهن جيڪي ان جي سموري ذخيري تي مشتمل آهن. * لائبريري جي پڙهڻ وارن ڪمرن ۾ آرڪائيو (محفوظ رڪارڊ) جو مطالعو. * لائبريرين جي وچ ۾ ڪتابن جي ڏي وٺ * آرڪائيو مواد جون نقلون تيار ڪرڻ يا حاصل ڪرڻ. <gallery> File:Madrid - Biblioteca Nacional 02.jpg|Stairs and main entrance with monuments to San Isidoro, Alonso Berruguete, Alfonso X el Sabio by José Alcoverro File:Biblioteca Nacional de España (Madrid) 02.jpg|Statue of [[Allegory of Hispania|Hispania]] by [[Agustí Querol]] above the library Image:Page of Lay of the Cid.jpg|A page from the manuscript of [[The Lay of the Cid]] Image:Menéndez y Pelayo Biblioteca Nacional España.jpg|[[Statue of Marcelino Menéndez y Pelayo]] in the lobby of the B.N.E. File:Biblioteca Nacional de España en Alcalá de Henares (RPS 10-03-2012).png|Building of the National Library of Spain in [[Alcalá de Henares]] </gallery> == پڻ ڏسو == * [[آرسنل جي لائبريري]] [[آرسنل جي لائبريري|(برطانيه)]] * [[جمهوريه چيڪ جي نيشنل لائبريري]] * [[فرانس جي نيشنل لائبريري]] * [[قومي ڊائيٽ لائبريري]] [[قومي ڊائيٽ لائبريري|(جرمني)]] * [[لائبريري آف ڪانگريس]] [[لائبريري آف ڪانگريس|(امريڪا)]] * [[پاڪستان جي قومي لائبريري]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category-inline|Biblioteca Nacional de España}} * [http://www.bne.es/en/Inicio/index.html Official site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140604085934/http://www.bne.es/en/Inicio/index.html |date=4 June 2014 }} {{in lang|en}} * [http://catalogo.bne.es/uhtbin/cgisirsi/2OSYj5IGQQ/BNMADRID/317170055/111/ENGLISH Official web catalog] {{in lang|en}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Biblioteca Nacional De Espana}} [[زمرو:اسپين جي قومي لائبريري]] [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:قومي ڪتب خانا|اسپين]] [[زمرو:اسپين جي ثقافت]] [[زمرو:جمعي لائبريريون]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ لائبريريون]] [[زمرو:اسپين جو فلپ پنجون]] [[زمرو:اسپين ۾ قومي لائبريريون]] [[زمرو:يورپ ۾ قومي لائبريريون]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:1711ع ۾ قائم ٿيل لائبريريون]] [[زمرو:اسپين ۾ 1711ع ۾ قائم ٿيل ادارا]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ بين ڊي انٽريس ڪلچرل يادگار]] [[زمرو:ميڊرڊ جي ريڪوليٽوس پاڙي ۾ عمارتون ۽ اڏاوتون]] [[زمرو:اسپين ۾ عالمي نمائش واري طرز جي اڏاوت]] e0s9i5x41aa4jnv5cnjlfj30k9azc04 414416 414415 2026-09-22T14:30:26Z Ibne maryam 17680 /* لائبريري جي نمايان خاصيتون */ 414416 wikitext text/x-wiki {{short description|Public library in Madrid, Spain}} {{Infobox library | native_name = Biblioteca Nacional de España | native_name_lang = es | name = اسپين جي قومي لائبريري<br> National Library of Spain | logo = Biblioteca_Nacional_de_España_Logo.svg | logo_size = 100px | image = Biblioteca Nacional de España (Madrid) 09.jpg | country = Spain | location = [[Madrid]] | established = {{Start date and age|1711|paren=yes}} | ref_legal_mandate = Royal Decree 1581/1991 on 31 October | items_collected = [[book]]s, [[Academic journal|journal]]s, [[newspaper]]s, [[magazine]]s, [[Sound recording|sound and music recordings]], [[patent]]s, [[database]]s, [[map]]s, [[Postage stamp|stamps]], [[Printmaking|prints]], [[drawing]]s and [[manuscript]]s | collection_size = 26,000,000 items, including 15,000,000 books and other printed materials, 30,000 manuscripts, 143,000 newspapers and serials, 4,500,000 graphic materials, 510,000 music scores, etc. | legal_deposit = Yes, by Decree on 23 December 1957 | req_to_access = Access to reproductions and post-1958 materials is open to Biblioteca Nacional library card holders. Access to pre-1958 materials is only allowed with a researcher card.<ref>{{cite web|title=Carnés de la Biblioteca|url=http://www.bne.es/es/Servicios/InformacionPractica/CarnesBNE/index.html|website=www.bne.es|access-date=4 February 2017|language=es|date=20 March 2012}}</ref> Materials in exceptional circumstances are subject to special restrictions.<ref>{{cite web|title=Carné de investigador. Biblioteca Nacional de España|url=http://www.bne.es/es/Servicios/InformacionPractica/CarnesBNE/DocumentacionInvestigador/|website=www.bne.es|access-date=4 February 2017|language=es|date=12 December 2011}}</ref> | members = 115,707 readers in 2007. The web users in the same year were 1,800,935. | budget = €47,380,860 | director = [[Ana Santos Aramburo]] (since 2013) | num_employees = 1025 (including external employees) | website = {{URL|https://www.bne.es}} | module = {{Infobox historic site | embed = yes | designation1 = Spain | designation1_offname = {{lang|es|Biblioteca Nacional de España}} | designation1_type = Non-movable | designation1_criteria = Monument | designation1_date = 1983 | designation1_number = RI-51-0004908 }} }} '''اسپين جي قومي لائبريري''' ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]: Biblioteca Nacional de España) [[اسپين]] جي [[قومي لائبريري]] آهي. اها ملڪ جي سڀ کان وڏي عوامي لائبريري آهي ۽ دنيا جي وڏين لائبريرين مان هڪ آهي. 1711ع ۾ قائم ٿيل هيءَ لائبريري 1990ع کان وٺي ثقافت واري وزارت سان لاڳاپيل هڪ خودمختيار ادارو آهي. ان جو هيڊ ڪوارٽر [[ميڊرڊ]] ۾ پئسيو ڊي ريڪوليٽوس (<small>Paseo de Recoletos</small>) تي واقع آهي، جتي اها "قديم آثار جي قومي ميوزيم" (<small>National Archaeological Muse</small>um) سان گڏ هڪ ئي عمارت ۾ موجود آهي. == تاريخ == هن لائبريري جو بنياد بادشاهه فلپ پنجون سال <small>1711</small>ع ۾ "شاهي لائبريري" يا "محل جي عوامي لائبريري" طور رکيو هو. هن پاران جاري ڪيل شاهي فرمان (<small>Royal</small> <small>Letters Patent</small>)، جيڪو اڄوڪي "قانوني جمع ڪرائڻ واري شرط" (<small>legal deposit requirement</small>) جو اڳوڻو روپ هو، ڇپائيندڙن لاءِ لازمي قرار ڏنو ته اهي اسپين ۾ ڇپجندڙ هر ڪتاب جي هڪ ڪاپي لائبريريءَ ۾ جمع ڪرائين. سال 1836ع ۾، شاهي انتظاميا اها لائبريري "وزارتِ انتظام" (<small>Ministry of Governance</small>) جي حوالي ڪري ڇڏي ۽ ان جو نالو تبديل ڪري "قومي لائبريري" (<small>National Library</small>) رکيو ويو. هڪ سال بعد، ليکڪا انتونيا گٽيرز (<small>Antonia Gutiérrez</small>) جي درخواست کي "ڪوئن ريجنٽ ماريا ڪرسٽينا" (<small>Queen Regent</small> <small>Maria Christina)</small> پاران منظور ڪرڻ کانپوءِ، پهرين ڀيرا عورتن کي لائبريريءَ ۾ اچڻ جي اجازت ملي.<ref>{{Cite news |url=http://cultura.elpais.com/cultura/2013/03/07/actualidad/1362683501_440362.html |title=Leer era cosa de hombres |trans-title=Reading Was a Man's Thing |first=Tereixa |last=Constenla |newspaper=[[El País]] |place=Madrid |language=es |date=2013-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130311085033/http://cultura.elpais.com/cultura/2013/03/07/actualidad/1362683501_440362.html |archive-date=2013-03-11 |url-status=deviated |access-date=2023-09-25}}</ref> 19هين صديءَ دوران، ضبطين، خريداريءَ ۽ عطين جي ذريعي قومي لائبريري اهي اڪثر قديم ۽ قيمتي ڪتاب حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي جيڪي اڄ ان وٽ موجود آهن. سال <small>1892</small>ع ۾، هن عمارت کي "تاريخي آمريڪي نمائش <small>(Historical American Exposition)</small> جي ميزباني لاءِ استعمال ڪيو ويو. <small>16</small> مارچ <small>1896</small>ع تي، قومي لائبريري عوام لاءِ ان ئي عمارت ۾ کولي وئي جتي اها اڄ به قائم آهي؛ ان ۾ مکيه منزل تي هڪ وسيع "مطالعي وارو ڪمرو" (<small>Reading Room</small>) شامل هو جنهن ۾ <small>320</small> پڙهندڙن جي ويهڻ جي گنجائش هئي. 1931ع ۾، مطالعي واري ڪمري کي نئين سر ترتيب ڏنو ويو ۽ ان ۾ حوالا جاتي ڪتابن (<small>reference</small> <small>works</small>) جو وڏو ذخيرو مهيا ڪيو ويو، ان سان گڏوگڏ شاگردن، مزدورن ۽ عام پڙهندڙن جي سهولت لاءِ هڪ "عام مطالعي وارو ڪمرو" (<small>General Reading Room</small>) پڻ قائم ڪيو ويو. اسپين جي گهرو ويڙهه دوران، هڪ "ضبطي ڪميٽي" (<small>Confiscation Committee</small>) تقريبن <small>5</small> لک (<small>500,000</small>) ڪتاب گڏ ڪري قومي لائبريريءَ ۾ محفوظ ڪئي؛ انهن جو مقصد مذهبي ادارن، محلن ۽ گهرن ۾ موجود فن پارن ۽ ڪتابن جي حفاظت ڪرڻ هو. <small>20</small>هين صديءَ دوران، عمارت ۾ ڪيتريون ئي تبديليون ڪيون ويون ته جيئن ان جا ڪمرا ۽ ذخيري جا حصا (<small>repositories</small>) وڌندڙ ڪتابن جي ذخيري، <small>1958</small>ع ۾ <ref>{{Cite web |last= |first= |date=2009-01-27 |title=Depósito legal |url=http://www.bne.es/en/Colecciones/Adquisiciones/DepositoLegal/index.html |access-date=2022-04-15 |website=Biblioteca Nacional de España |language=es |archive-date=21 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421203913/http://www.bne.es/en/Colecciones/Adquisiciones/DepositoLegal/index.html |url-status=dead }}</ref> "قانوني جمع ڪرائڻ واري شرط" ۾ تبديليءَ کان پوء ملندڙ مواد جي وڌندڙ مقدار ۽ لائبريريءَ پاران خريد ڪيل ڪيترن ئي ڪتابن جي مطابق ٺاهي سگهجن. تعميراتي ڪمن مان ڪجهه اهم ترين تبديليون اهي هيون جيڪي سال <small>1955</small>ع ۾ ڪيون ويون ته جيئن لائبريريءَ جي ذخيري جي گنجائش کي ٽي ڀيرا وڌائي سگهجي ۽ اهي ڪم جيڪي <small>1986</small>ع ۾ شروع ٿيا ۽ <small>2000</small>ع ۾ مڪمل ٿيا؛ انهن جي نتيجي ۾ "الڪالا ڊي هينارس" (<small>Alcalá</small> <small>de Henares</small>) ۾ نئين عمارت جي تعمير ۽ ميڊريز جي "پاسيو ڊي ريڪوليٽوس" (<small>Paseo de Recoletos</small>) واري عمارت جي مڪمل نئين سر تعمير (<small>remodelling</small>) عمل ۾ آئي.<ref name="libraryused">{{cite web |date=2014-08-11 |title=Cronología. National Library of Spain |url=http://www.bne.es/en/LaBNE/Historia/Cronologia/index.html |access-date=5 May 2017 |archive-date=6 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211206141218/http://www.bne.es/en/LaBNE/Historia/Cronologia/index.html |url-status=dead }}</ref> سال <small>1986</small>ع ۾، جڏهن اسپين جا مکيه ڪتاب جمع ڪرڻ جا ادارا؛ نيشنل نيوز پيپر لائبريري (<small>Hemeroteca</small> <small>Nacional</small>)، هسپانڪ ببلوگرافڪ انسٽيٽيوٽ (<small>Instituto Bibliográfico Hispánico</small>) ۽ سينٽر فار ڊاڪيومينٽري اينڊ ببلوگرافڪ ٽريزورس سينٽرل ڊاڪيومينٽري ببليوگرافڪ ٽيسورس، قومي لائبريري سان ڳنڍيا ويا، نيشنل لائبريري ۾ شامل ڪيل، لائبريري "اسپين جي ثقافتي ياداشت جي رياستي ذخيري" (<small>Centro</small> <small>Estatal</small> <small>Depositario de la Memoria Cultural</small> <small>Española</small>) جي طور تي قائم ڪئي وئي، جيڪي اسپين جي لائبريري سسٽم ۽ قومي ۽ بين الاقوامي محققن ۽ ثقافتي ۽ تعليمي ادارن لاءِ موجود ڪنهن به ميڊيا تي اسپين جو سڀني ڪتابيات جو آئوٽ پٽ ٺاهيندي. <small>1990</small>ع ۾ ان کي ثقافت واري وزارت سان لاڳاپيل هڪ خودمختيار ادارو بڻايو ويو. ميڊريز ۾ ان جو هيڊ ڪوارٽر ”نيشنل آرڪيالاجيڪل ميوزيم“ (قومي آثارِ قديمه جي عجائب گھر) سان گڏيل طور تي قائم آهي. ==لائبريري جي نمايان خاصيتون== قومي لائبريري اسپين جو سڀ کان وڏو لائبرري ادارو آهي ۽ اسپيني لائبريري نظام جي سربراهه حيثيت رکي ٿي. ملڪ جي قومي لائبريريءَ جي حيثيت ۾، هي ادارو اسپين جي دستاويزي ورثي بابت معلومات جي سڃاڻپ، حفاظت، تحفظ ۽ اشاعت جو ذميوار مرڪز آهي ۽ ان جو مقصد اسپيني ثقافت بابت تحقيق لاءِ هڪ اهم حوالن جو مرڪز بڻجڻ آهي. <small>31</small> آڪٽوبر <small>1991</small>ع جي شاهي فرمان <small>(R.D. 1581/1991</small>) تحت منظور ٿيل ان جي ضابطن (<small>Articles</small> <small>of</small> <small>Association</small>) مطابق، ان جا بنيادي فرض هيٺيان آهن: * تحقيق، ثقافت ۽ معلومات جي مقصدن لاءِ اسپيني رياست جي ڪنهن به ٻوليءَ يا ڪنهن ٻي ٻوليءَ ۾ تيار ڪيل ڪتابي ذخيري کي گڏ ڪرڻ، ان جي فهرست سازي ڪرڻ ۽ ان کي محفوظ ڪرڻ. * پنهنجي ڪتابي ذخيري جي مطالعي، عارضي فراهمي ۽ نقل تيار ڪرڻ ذريعي تحقيق کي هٿي ڏيڻ. * قانوني جمع ڪرائڻ جي گهرج تحت حاصل ٿيل اندراجن جي بنياد تي اسپين جي ڪتابي پيداوار بابت معلومات پکيڙڻ. لائبريريءَ جي مجموعي ۾ <small>26</small> ملين <small>(2</small> ڪروڙ <small>60</small> لک) کان وڌيڪ شيون شامل آهن، جن ۾ <small>15</small> ملين ڪتاب ۽ ٻيو ڇپيل مواد، <small>4.5</small> ملين گرافڪ مواد، <small>600,000</small> آڊيو رڪارڊنگ، <small>510,000</small> موسيقيءَ جا اسڪور، <small>500,000</small> کان وڌيڪ مائڪرو فلمز، <small>500,000</small> نقشا، <small>143,000</small> اخبارون ۽ رسالا، <small>90,000</small> آڊيو-ويزيوئل مواد، <small>90,000</small> اليڪٽرانڪ دستاويز ۽ <small>30,000</small> قلمي نسخا شامل آهن. قومي لائبريريءَ جي موجوده ڊائريڪٽر "انا سانتوس ارامبورو" (<small>Ana Santos Aramburo</small>) آهي، جنهن کي <small>2013</small>ع ۾ مقرر ڪيو ويو هو. اڳوڻن ڊائريڪٽرن ۾ سندس اڳوڻيون عهديدار "گلوريا پيريز-سالمرون" (<small>2010</small>-<small>2013</small>ع) ۽ "ملاگروس ڊيل ڪورال" (<small>2007</small>-<small>2010</small>ع) سان گڏوگڏ تاريخ دان "خوان پابلو فوسي" (<small>1996</small>-<small>2000</small>ع) ۽ ليکڪا "روزا ريگاس" (<small>2004</small>-<small>2007</small>ع) شامل آهن. سڄي اسپين لاءِ "قانوني جمع" (<small>legal</small> <small>deposit</small>) واري پنهنجي ڪردار سبب، <small>1991</small>ع کان وٺي هن پنهنجي وسيع ذخيري جو وڏو حصو ميڊرڊ جي ويجهو، الڪالا ڊي هينارس (<small>Alcalá de Henares</small>) ۾ واقع هڪ ٻئي مرڪز تي رکيو آهي. نيشنل لائبريري هيٺين خدمتن ذريعي پنهنجي ذخيري تائين رسائي فراهم ڪري ٿي: * اداري ۽ ٻين لائبريريون بابت رهنمائي ۽ عام معلومات. * پنهنجي ذخيري ۽ ٻين لائبريرين يا لائبريري سسٽمز وٽ موجود مواد بابت ببليوگرافڪ (ڪتابي) معلومات. * ان جي خودڪار فهرست تائين رسائي، جنهن ۾ هن وقت تقريباً 30 لک (3 ملين) ببليوگرافڪ رڪارڊ موجود آهن جيڪي ان جي سموري ذخيري تي مشتمل آهن. * لائبريري جي پڙهڻ وارن ڪمرن ۾ آرڪائيو (محفوظ رڪارڊ) جو مطالعو. * لائبريرين جي وچ ۾ ڪتابن جي ڏي وٺ * آرڪائيو مواد جون نقلون تيار ڪرڻ يا حاصل ڪرڻ. <gallery> File:Madrid - Biblioteca Nacional 02.jpg|سين اسيدورو، الونسو بيروگيوٽ، الفونسو ايڪس ايل سبيو، جوس الڪوورورو جي يادگار سان گڏ سيڙهي ۽ مکيه داخلو. File:Biblioteca Nacional de España (Madrid) 02.jpg|لائبريري جي مٿان "هسپانيا" جو مجسمو - اگسٽي ڪورول طرفان Image:Page of Lay of the Cid.jpg|"دي لي آف دي سڊ" جي مسودي مان هڪ صفحو Image:Menéndez y Pelayo Biblioteca Nacional España.jpg|<small>B.N.E</small> جي لابي ۾ مارسلينو ميننڊز پلايو جو مجسمو. File:Biblioteca Nacional de España en Alcalá de Henares (RPS 10-03-2012).png|الڪالا ڊي هينارس ۾ لائبريري جي عمارت </gallery> == پڻ ڏسو == * [[آرسنل جي لائبريري]] [[آرسنل جي لائبريري|(برطانيه)]] * [[جمهوريه چيڪ جي نيشنل لائبريري]] * [[فرانس جي نيشنل لائبريري]] * [[قومي ڊائيٽ لائبريري]] [[قومي ڊائيٽ لائبريري|(جرمني)]] * [[لائبريري آف ڪانگريس]] [[لائبريري آف ڪانگريس|(امريڪا)]] * [[پاڪستان جي قومي لائبريري]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category-inline|Biblioteca Nacional de España}} * [http://www.bne.es/en/Inicio/index.html Official site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140604085934/http://www.bne.es/en/Inicio/index.html |date=4 June 2014 }} {{in lang|en}} * [http://catalogo.bne.es/uhtbin/cgisirsi/2OSYj5IGQQ/BNMADRID/317170055/111/ENGLISH Official web catalog] {{in lang|en}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Biblioteca Nacional De Espana}} [[زمرو:اسپين جي قومي لائبريري]] [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:قومي ڪتب خانا|اسپين]] [[زمرو:اسپين جي ثقافت]] [[زمرو:جمعي لائبريريون]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ لائبريريون]] [[زمرو:اسپين جو فلپ پنجون]] [[زمرو:اسپين ۾ قومي لائبريريون]] [[زمرو:يورپ ۾ قومي لائبريريون]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:1711ع ۾ قائم ٿيل لائبريريون]] [[زمرو:اسپين ۾ 1711ع ۾ قائم ٿيل ادارا]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ بين ڊي انٽريس ڪلچرل يادگار]] [[زمرو:ميڊرڊ جي ريڪوليٽوس پاڙي ۾ عمارتون ۽ اڏاوتون]] [[زمرو:اسپين ۾ عالمي نمائش واري طرز جي اڏاوت]] 000gx8kifpu4yfauqxdvi85v6ipn2tz 14 103175 414380 2026-09-22T12:11:57Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:1710ع جو ڏهاڪو]] [[زمرو:ارڙهين صدي جا سال]] 414380 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1710ع جو ڏهاڪو]] [[زمرو:ارڙهين صدي جا سال]] 48gjku96734jal7sja8eev7n46lmp1h 14 103176 414382 2026-09-22T12:17:12Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:قومي ڪتب خانا|اسپين]] [[زمرو:جمعي لائبريريون]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ لائبريريون]] [[زمرو:اسپين جون قومي لائبريريون]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:يورپ جون قومي لائبريريون]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:اسپين جون لائبريريون]] [[زمرو:يورپ جون لائبريريون]] 414382 wikitext text/x-wiki [[زمرو:قومي ڪتب خانا|اسپين]] [[زمرو:جمعي لائبريريون]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ لائبريريون]] [[زمرو:اسپين جون قومي لائبريريون]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:يورپ جون قومي لائبريريون]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:اسپين جون لائبريريون]] [[زمرو:يورپ جون لائبريريون]] hulhgqbd2593cz3wdpqjnc7tvtu436o 414384 414382 2026-09-22T12:20:09Z Ibne maryam 17680 /* */ 414384 wikitext text/x-wiki [[زمرو:قومي ڪتب خانا|اسپين]] [[زمرو:جمعي لائبريريون]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ لائبريريون]] [[زمرو:اسپين جون قومي لائبريريون]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:يورپ جون قومي لائبريريون]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:1711ع]] [[زمرو:1711ع جا قيام]] [[زمرو:ادارا]] [[زمرو:ميڊرڊ]] [[زمرو:ڪتب خانا]] [[زمرو:اسپين ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:يورپ ۾ قومي لائبريريون]] [[زمرو:يورپ ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:قومي ڪتب خانا|اسپين]] [[زمرو:اسپين جي ثقافت]] [[زمرو:جمعي لائبريريون]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ لائبريريون]] [[زمرو:اسپين جو فلپ پنجون]] [[زمرو:اسپين جون قومي لائبريريون]] [[زمرو:يورپ جون قومي لائبريريون]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:1711ع ۾ قائم ٿيل لائبريريون]] [[زمرو:اسپين ۾ 1711ع ۾ قائم ٿيل ادارا]] kxr62zy1rrpwk8fq7ux0r81pdmkpcpx 414390 414384 2026-09-22T12:30:11Z Ibne maryam 17680 /* */ 414390 wikitext text/x-wiki [[زمرو:قومي ڪتب خانا|اسپين]] [[زمرو:جمعي لائبريريون]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ لائبريريون]] [[زمرو:اسپين ۾ قومي لائبريريون]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:يورپ ۾ قومي لائبريريون]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:ميڊرڊ]] [[زمرو:يورپ ۾ لائبريريون]] [[زمرو:اسپين ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:يورپ ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:1711ع]] [[زمرو:1711ع جا قيام]] [[زمرو:ادارا]] [[زمرو:ميڊرڊ]] [[زمرو:ڪتب خانا]] [[زمرو:اسپين ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:يورپ ۾ قومي لائبريريون]] [[زمرو:يورپ ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:قومي ڪتب خانا|اسپين]] [[زمرو:اسپين جي ثقافت]] [[زمرو:جمعي لائبريريون]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ لائبريريون]] [[زمرو:اسپين جو فلپ پنجون]] [[زمرو:اسپين جون قومي لائبريريون]] [[زمرو:يورپ جون قومي لائبريريون]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:1711ع ۾ قائم ٿيل لائبريريون]] [[زمرو:اسپين ۾ 1711ع ۾ قائم ٿيل ادارا]] 31y9pikmefav3p2ant4b2j8cmvm382n 414393 414390 2026-09-22T12:32:44Z Ibne maryam 17680 /* */ 414393 wikitext text/x-wiki [[زمرو:قومي ڪتب خانا|اسپين]] [[زمرو:جمعي لائبريريون]] [[زمرو:اسپين ۾ قومي لائبريريون]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ عمارتون ۽ ساختون]] j7q2g3ul0z8xlztwq6orf2b6c8q8g4z 14 103177 414385 2026-09-22T12:21:56Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اسپين ۾ لائبريريون]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ عمارتون ۽ ساختون]] 414385 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اسپين ۾ لائبريريون]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ عمارتون ۽ ساختون]] ey7623wjc2krcwpq94yu106z20rhl9a 14 103178 414386 2026-09-22T12:23:32Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ميڊرڊ]] [[زمرو:اسپين ۾ عمارتون ۽ ساختون]] 414386 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ميڊرڊ]] [[زمرو:اسپين ۾ عمارتون ۽ ساختون]] ejeqdmou4la352smc2qv2ofnfmcw2ri 14 103179 414387 2026-09-22T12:24:28Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:يورپ ۾ عمارتون ۽ ساختون]] 414387 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:يورپ ۾ عمارتون ۽ ساختون]] sbmgahna6oipx9op691bhove06w2jg2 14 103180 414388 2026-09-22T12:25:41Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:يورپ ۾ لائبريريون]] [[زمرو:اسپين ۾ عمارتون ۽ ساختون]] 414388 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يورپ ۾ لائبريريون]] [[زمرو:اسپين ۾ عمارتون ۽ ساختون]] 3cydjxmpoatyy4zz38ir5tu2200ig98 14 103181 414389 2026-09-22T12:26:50Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ڪتب خانا]] [[زمرو:يورپ ۾ عمارتون ۽ ساختون]] 414389 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪتب خانا]] [[زمرو:يورپ ۾ عمارتون ۽ ساختون]] 7u321lixl7g4bf76z8ghizrmwspx7s1 14 103182 414391 2026-09-22T12:30:40Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اسپين ۾ لائبريريون]] [[زمرو:يورپ ۾ قومي لائبريريون]] 414391 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اسپين ۾ لائبريريون]] [[زمرو:يورپ ۾ قومي لائبريريون]] cqg7ikq13ha898oatkrc92234q7cysc 14 103183 414392 2026-09-22T12:31:01Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:قومي ڪتب خانا]] [[زمرو:يورپ ۾ لائبريريون]] 414392 wikitext text/x-wiki [[زمرو:قومي ڪتب خانا]] [[زمرو:يورپ ۾ لائبريريون]] 8six7bo4p98ibr7oejqjhfftnt4zku9 14 103184 414395 2026-09-22T12:35:57Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ڪتب خانا]] [[زمرو:1711ع جا قيام]] [[زمرو:ميڊرڊ]] [[زمرو:يورپ ۾ لائبريريون]] [[زمرو:اسپين ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:يورپ ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:1711ع]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]] [[زمرو:ادارا]] [[زمرو:ميڊرڊ]] [[زمرو:ڪتب خانا]] [[زمرو:اسپين ۾ عمارتون ۽ ساختون]] زمرو:يورپ ۾ قوم... 414395 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪتب خانا]] [[زمرو:1711ع جا قيام]] [[زمرو:ميڊرڊ]] [[زمرو:يورپ ۾ لائبريريون]] [[زمرو:اسپين ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:يورپ ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:1711ع]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]] [[زمرو:ادارا]] [[زمرو:ميڊرڊ]] [[زمرو:ڪتب خانا]] [[زمرو:اسپين ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:يورپ ۾ قومي لائبريريون]] [[زمرو:يورپ ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:قومي ڪتب خانا|اسپين]] [[زمرو:اسپين جي ثقافت]] [[زمرو:جمعي لائبريريون]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ لائبريريون]] [[زمرو:اسپين جو فلپ پنجون]] [[زمرو:اسپين جون قومي لائبريريون]] [[زمرو:يورپ جون قومي لائبريريون]] [[زمرو:ميڊرڊ ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:1711ع ۾ قائم ٿيل لائبريريون]] [[زمرو:اسپين ۾ 1711ع ۾ قائم ٿيل ادارا]] g7ija1abybjq7lji9uqxpyk33ef27yy 414397 414395 2026-09-22T12:37:26Z Ibne maryam 17680 /* */ 414397 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪتب خانا]] [[زمرو:1711ع جا قيام]] ev37ecqjs76aws7yudf32zg8rxaj5q7 414398 414397 2026-09-22T12:38:41Z Ibne maryam 17680 /* */ 414398 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪتب خانا]] [[زمرو:1711ع ۾ قائم ٿيل ادارا]] 07y0b3w4jdxh5yik5bcdvlv624mosly 14 103185 414396 2026-09-22T12:36:17Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:1711ع]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]] 414396 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1711ع]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]] 5wcyeq3vurzqg2vo7f7iiq09wn16udq 14 103186 414399 2026-09-22T12:39:12Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ادارا]] [[زمرو:1711ع جا قيام]] 414399 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ادارا]] [[زمرو:1711ع جا قيام]] a8g778d0almlcjavu3w7yy4a3uapnww 14 103187 414400 2026-09-22T12:40:57Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اسپين جي تاريخ]] [[زمرو:1711ع ۾ قائم ٿيل ادارا]] 414400 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اسپين جي تاريخ]] [[زمرو:1711ع ۾ قائم ٿيل ادارا]] ezlssmpup1svbbp2vns1p8fgr2p4lv3 14 103188 414401 2026-09-22T12:42:40Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اسپين جا بادشاهه]] [[زمرو:اسپيني سلطنت]] [[زمرو:برطانوي سلطنت]] 414401 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اسپين جا بادشاهه]] [[زمرو:اسپيني سلطنت]] [[زمرو:برطانوي سلطنت]] otay81diqdlev4daugewxb7pis4ywoc 414402 414401 2026-09-22T12:45:47Z Ibne maryam 17680 414402 wikitext text/x-wiki [[زمرو:بادشاهه]] [[زمرو:اسپيني سلطنت]] [[زمرو:اسپين جون شخصيتون]] it4bdvjv7n0qeyviipgiu7h84m1undh 414403 414402 2026-09-22T12:47:12Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:اسپين جون شخصيتون]]; added [[Category:اسپين جا ماڻھو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 414403 wikitext text/x-wiki [[زمرو:بادشاهه]] [[زمرو:اسپيني سلطنت]] [[زمرو:اسپين جا ماڻھو]] 31x0rkrj4roc1lmcqtn936kou39hqtk 414404 414403 2026-09-22T12:48:31Z Ibne maryam 17680 /* */ 414404 wikitext text/x-wiki [[زمرو:بادشاهه]] [[زمرو:اسپيني سلطنت]] [[زمرو:اسپين جا ماڻھو]] [[زمرو:اسپين جا ماڻهو]] [[زمرو:اسپين جون شخصيتون]] hdmuumbnk3ccksg9enq5uvletksc2cb 414410 414404 2026-09-22T12:53:22Z Ibne maryam 17680 /* */ 414410 wikitext text/x-wiki [[زمرو:بادشاهه]] [[زمرو:اسپيني سلطنت]] [[زمرو:اسپين جون شخصيتون]] it4bdvjv7n0qeyviipgiu7h84m1undh 414417 414410 2026-09-22T18:18:31Z Ibne maryam 17680 /* */ 414417 wikitext text/x-wiki [[زمرو:بادشاهه]] [[زمرو:اسپيني سلطنت]] [[زمرو:اسپيني شخصيتون]] de0mu9bzlh2rpar3ism2tixl6vn4955 414418 414417 2026-09-22T18:20:22Z Ibne maryam 17680 /* */ 414418 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اسپيني سلطنت]] [[زمرو:اسپين جا بادشاهه]] thwrmi5goesiv1y0vg1p0r757fe7p7b 14 103189 414407 2026-09-22T12:51:27Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[زمرو:اسپين جا ماڻهو]] کي [[زمرو:اسپين جون شخصيتون]] ڏانھن چوريو 414407 wikitext text/x-wiki {{واپس منتقل زمرو|زمرو:اسپين جون شخصيتون}} kfc11y53ue27hhhnsvw2bzea6bpqtb7 14 103190 414419 2026-09-22T18:20:59Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:بادشاهه]] [[زمرو:اسپيني شخصيتون]] 414419 wikitext text/x-wiki [[زمرو:بادشاهه]] [[زمرو:اسپيني شخصيتون]] t6ms4v94rb8c90cn7751uw7ec9pstfp 0 103191 414426 2026-09-22T18:51:54Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[تاريخ وار]] کي [[ڪرونولوجي]] ڏانھن چوريو 414426 wikitext text/x-wiki #چوريو [[ڪرونولوجي]] fukepxix2h0yv5uouhxeh69a943y7zv 14 103192 414428 2026-09-22T18:56:16Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:وقت]] [[زمرو:ڌرتي سائنس]] 414428 wikitext text/x-wiki [[زمرو:وقت]] [[زمرو:ڌرتي سائنس]] ceklbt5z8z5yt457yc1ww3ul1ry0skk 14 103193 414439 2026-09-22T19:10:01Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:وڪيپيڊيا زمرا]] [[زمرو:طبعي مقدارون]] 414439 wikitext text/x-wiki [[زمرو:وڪيپيڊيا زمرا]] [[زمرو:طبعي مقدارون]] o72h56m7tqe3k1yeeiugkpijsf8s3hz 3 103194 414456 2026-09-22T21:38:51Z Mfield 22010 Mfield صفحي [[واپرائيندڙ بحث:DrogowySzymek]] کي [[واپرائيندڙ بحث:Wikisz1]] ڏانھن چوريو: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/DrogowySzymek|DrogowySzymek]]" to "[[Special:CentralAuth/Wikisz1|Wikisz1]]" 414456 wikitext text/x-wiki #چوريو [[واپرائيندڙ بحث:Wikisz1]] 9x2p3v5716hwbb1xtcrrumfnw88spnp 10 103195 414462 2026-09-22T21:58:39Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{familytree/start|style=font-size:88%;}} {{familytree| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | KUR |KUR='''[[قريش]]'''}} {{familytree| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |:| }} {{familytree| | | | | WAK |~|~|y|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~| AMK |~|~|y|~|~| ATM |AMK=[[عبد مناف بن قصي]]|ATM=[[عاتڪه بنت مره]]|WAK=واقده بنت عمرو}} {{familytree| | | | | | | | | |!| | | |,|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|+|-|-|-|.| }} {{familytree| | | | | | | | | NAW |... 414462 wikitext text/x-wiki {{familytree/start|style=font-size:88%;}} {{familytree| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | KUR |KUR='''[[قريش]]'''}} {{familytree| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |:| }} {{familytree| | | | | WAK |~|~|y|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~| AMK |~|~|y|~|~| ATM |AMK=[[عبد مناف بن قصي]]|ATM=[[عاتڪه بنت مره]]|WAK=واقده بنت عمرو}} {{familytree| | | | | | | | | |!| | | |,|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|+|-|-|-|.| }} {{familytree| | | | | | | | | NAW |y| ASH | | BAR | | HAL | | MUT | | HSM |y| SLM |ASH=[[عبد شمس بن عبد مناف|عبد شمس]]|HSM=[[هاشم بن عبد مناف|هاشم]]|MUT=[[مطلب بن عبد مناف|مطلب بن عبد مناف]]|HAL=هاله|BAR=بره|SLM=[[سلمى بنت عمرو]]|NAW=[[نوفل بن عبد مناف]]}} {{familytree| | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| }} {{familytree| | | | | | | | | | | UMY | | | | | | | | | | | | | | | | | | MTL |AMN=[[آمنه بنت وهب|آمنه]]|KLD=ڪلده|NEF=نوفل|HVY=خويلد|UMY=[[اميه بن عبد شمس]]|MTL=[[عبدالمطلب بن هاشم|عبدالمطلب]]}} {{familytree| |,|-|-|-|-|-|-|-|-|-|(| | | | | | | |,|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|+|-|-|-|v|-|-|-|.| }} {{familytree| HRB | | | | | | | | ALA | | AMN |y| ALH | | HMZ | | TLB | | AZZ | | ABS | | ABL | |ABL=[[ابو لهب]]|HRB=[[حرب بن اميه|حرب]]|ALA=[[ابو العاص بن اميه|ابو العاص]]|AMN=[[آمنه بنت وهب|آمنه]]|ALH=[[عبدالله بن عبدالمطلب|عبدالله]]|TLB=[[ابو طالب بن عبدالمطلب|ابو طالب]]|HMZ=[[حمزه بن عبدالمطلب|حمزه]]|ABS=[[عباس بن عبدالمطلب|العباس]]|AZZ=[[زبير بن عبدالمطلب|زبير]]}} {{familytree| |!| | | | | | | |,|-|^|-|.| | | |!| | | | | | | | | |!| | | | | | | |!| }} {{familytree| ABU | | | | | | HAK | | AFF | | MUH |y| KHA | | |F| ALI |y| KBJ | | ABD |ABD=[[عبدالله بن عباس|ابن عباس]]|ABU=[[ابو سفيان بن حرب|ابو سفيان بن حرب]]|HAK=[[حڪم بن ابي العاص|الحڪم]]|AFF=[[عفان بن ابي العاص|عفان]]|MUH=[[محمد|'''محمد ﷺ''']]<br />''([[محمد جو شجرو|خانداني شجرو]])''|KHA=[[خديجه بنت خويلد]]|ALI=[[علي بن ابي طالب|'''علي''']]<br />''([[علي جو شجرو|خانداني شجرو]])''|KBJ=[[خوله بنت جعفر]]}} {{familytree| |!| | | | | | | |!| | | |!| | | |,|-|^|-|.| | | |:| | | |!| | | | | |!| }} {{familytree| MUA | | | | | | MAR | | UTH |~| RUQ | | FAT |y|~|J| | | MUH | | | | ALI | | |MUA='''[[معاويه بن ابي سفيان|معاويه اول]]'''|MAR='''[[مروان بن حڪم|مروان اول]]'''|UTH='''[[عثمان بن عفان]]'''|RUQ=[[رقيه بنت محمد|رقيه]]|FAT=[[فاطمه زهرا]]|ALI=[[علي بن عبدالله بن عباس|علي بن عبدالله]]|MUH=[[محمد بن حنفيه]]}} {{familytree| |!| | | | | | | |!| | | | | | | | | | | |,|-|^|-|.| | | |!| | | | | |!| }} {{familytree| SUF | | | | | | MAR | | | | | | | | | | HAS | | HUS | | ABU | | | | MUH |MUH=[[محمد بن علي بن عبدالله|محمد<br>''الامام'']]<br>''([[عباسي خلافت|عباسي]])''|SUF=[[بنو اميه جو شجرو|سفياني]]|MAR=[[بنو اميه جو شجرو|مرواني]]|HAS=[[حسن بن علي|حسن]]|HUS=[[حسين بن علي|حسين]] <br />''([[حسين بن علي جو شجرو|خانداني شجرو]])''|ABU=[[عبدالله بن محمد بن حنفيه|ابو هاشم]] <br> ''([[مختار ثقفي|مختار ثقفي]] ۽ [[هاشميه]] جو امام)''}} {{familytree| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |,|-|-|-|+|-|-|-|.| }} {{familytree| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | IBR | | SAF | | MAN | |SAF=[[ابوالعباس سفاح|السفاح]]|MAN=[[ابو جعفر منصور|المنصور]]|IBR=[[ابراهيم امام|ابراهيم ''الامام'']]}} {{familytree/end}}<noinclude> [[زمرو:خانداني شجري جا سانچا]] </noinclude> omujctuglmtknuhpa62cwuptmm32j7z 0 103196 414492 2026-09-23T03:31:58Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: '''چين جي تاريخ''' وسيع جاگرافيائي علائقي تي پکڙيل ڪيترن ئي هزارن سالن تي مشتمل آهي. چيني تهذيب جي شروعات ”ييلو“ (Yellow) ۽ ”يانگزي“ (Yangtze) دريائن جي وادين مان ٿي، جيڪا اڳتي هلي دنيا جي قديم ترين تهذيبن جي گهوارن مان هڪ بڻجي وئي. روايتي تاريخ نويسي هن ماضي کي شاهي خاندا... 414492 wikitext text/x-wiki '''چين جي تاريخ''' وسيع جاگرافيائي علائقي تي پکڙيل ڪيترن ئي هزارن سالن تي مشتمل آهي. چيني تهذيب جي شروعات ”ييلو“ (Yellow) ۽ ”يانگزي“ (Yangtze) دريائن جي وادين مان ٿي، جيڪا اڳتي هلي دنيا جي قديم ترين تهذيبن جي گهوارن مان هڪ بڻجي وئي. روايتي تاريخ نويسي هن ماضي کي شاهي خاندانن جي دورن (dynastic cycle) جي تناظر ۾ ڏسي ٿي. سڀ کان پهريون تصديق ٿيل تاريخي دور ”شانگ“ خاندان (تقريبن 1250 قبل مسيح) سان شروع ٿئي ٿو، جنهن ”اوريڪل بون“ (oracle bone) تي لکيل قديم ترين تحريرون ڇڏيون. ان کان پوءِ ”زائو“ (Zhou) خاندان (تقريبن 1046 کان 256 قبل مسيح) جو دور آيو؛ اهو هڪ اهڙو دور هو جنهن ”مينڊيٽ آف هيون“ (آسماني اختيار يا حڪمراني جو خدائي حق) جو تصور متعارف ڪرايو ۽ ڪنفيوشس ازم (Confucianism)، تاؤ ازم (Taoism) ۽ ليگلزم (Legalism) لاءِ فلسفياڻا بنياد رکيا. * چين کي پهريون ڀيرو 221 قبل مسيح ۾ ”چن شي هوانگ“ (Qin Shi Huang) هڪ مرڪزي شاهي رياست هيٺ متحد ڪيو. ان کان پوءِ ايندڙ ”هان“ (Han) خاندان (202 قبل مسيح کان 220 عيسوي) هڪ ڊگهي عرصي تائين قائم رهندڙ شاهي نظام قائم ڪيو، ڪنفيوشس ازم کي سرڪاري حيثيت ڏني ۽ ڪاغذ سازي جهڙين اهم ٽيڪنالاجي ترقيءَ کي هٿي ڏني. صدين تائين جاري رهندڙ انتشار ۽ ڦُٽڪار (جنهن دوران ٻڌمت جو ڦهلاءُ ٿيو) کان پوءِ، ”سوئي“ (Sui) خاندان (581 کان 618) ۽ ”ٽانگ“ (Tang) خاندان (618 کان 907) پاران شاهي اتحاد بحال ڪيو ويو؛ اهو دور شاعري، ثقافت ۽ وسيع پيماني تي ٿيندڙ بين الاقوامي واپار جو ”سونهري دور“ هو. ان کان پوءِ ”سونگ“ (Song) خاندان (960 کان 1279) جو دور آيو، جنهن ووڊ بلاڪ پرنٽنگ (ڪاٺ جي ٺپي ذريعي ڇپائي)، ٽيڪنالاجي ۽ شاهي امتحاني نظام ۾ اهم ترقيون آنديون. * 13هين صديءَ ۾، منگول سلطنت چين کي فتح ڪيو ۽ ”يوان“ (Yuan) خاندان (1271 کان 1368) جي حڪومت قائم ڪئي. ”منگ“ (Ming) خاندان (1368 کان 1644) سان گڏ ”هان“ حڪمراني واپس آئي؛ هي خاندان سامونڊي دريافتن، فنن ۽ ”عظيم ديوار“ (Great Wall) توڙي ”گرانڊ ڪينال“ (Grand Canal) جي وڏي پيماني تي بحاليءَ لاءِ مشهور آهي. آخري شاهي سلسلو، يعني منچو (Manchu) قيادت وارو ”چنگ“ (Qing) خاندان (1644 کان 1912) هو، جنهن چين جي علائقي کي ان جي شاهي عروج تائين وڌايو، پر پوءِ 19هين صديءَ ۾ سخت اندروني عدم استحڪام ۽ غير ملڪي طاقتن هٿان فوجي شڪستن جو شڪار ٿيو. * 1911ع جي انقلاب شاهي حڪمرانيءَ جو خاتمو ڪيو ۽ ”جمهوريہ چين“ (ROC) جو بنياد وڌو. ان کان پوءِ ڏهاڪن تائين تڪرارن جو سلسلو جاري رهيو، جن ۾ ”ٻي چين-جاپان جنگ“ ۽ ”چيني گهرو ويڙهه“ شامل هئا. 1949ع ۾، چائنيز ڪميونِسٽ پارٽي جي اڳواڻ ماو زيڊونگ (Mao Zedong) مکيه سرزمين تي ”پيپلز ريپبلڪ آف چائنا“ (PRC) جي قيام جو اعلان ڪيو، جڏهن ته ”ريپبلڪ آف چائنا“ (ROC) جي حڪومت تائيوان ڏانهن منتقل ٿي وئي. ثقافتي انقلاب کان پوءِ، 1978ع ۾ ڊينگ شياؤپنگ (Deng Xiaoping) جي اڳواڻي ۾ PRC سڌارن ۽ ”کليل پاليسي“ (opening up) جو آغاز ڪيو، جنهن ملڪ کي دنيا جي تيز ترين ترقي ڪندڙ وڏي معيشت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو. ==تاريخ کان اڳ جو دور== ==قديم چين== ==شاهي چين== ==جديد دور== ==وڌيڪ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ مطالعو== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:چين جي تاريخ]] [[زمرو:چين]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:اوڀر ايشيا جي تاريخ]] 1gheyyi472ckrjxp2oahy775ggtv6q1 414497 414492 2026-09-23T03:59:35Z Ibne maryam 17680 /* */ 414497 wikitext text/x-wiki '''چين جي تاريخ''' وسيع جاگرافيائي علائقي تي پکڙيل ڪيترن ئي هزارن سالن تي مشتمل آهي. چيني تهذيب جي شروعات [[پيلي ندي|ييلو ندي]] ۽ [[يانگزي|يانگزي ندي]] جي وادين مان ٿي، جيڪا اڳتي هلي دنيا جي قديم ترين تهذيبن جي گهوارن مان هڪ بڻجي وئي. روايتي تاريخ نويسي هن ماضي کي شاهي خاندانن جي دورن جي تناظر ۾ ڏسي ٿي. سڀ کان پهريون تصديق ٿيل تاريخي دور "شانگ خاندان" (تقريبن 1250 قبل مسيح) سان شروع ٿئي ٿو، جنهن "هڏين تي لکيل" (oracle bone) قديم ترين تحريرون ڇڏيون. ان کان پوءِ "زائو خاندان" (لڳ ڀڳ <small>1046</small> ق.م. کان <small>256</small> ق.م.) جو دور آيو؛ اهو هڪ اهڙو دور هو جنهن "آسماني اختيار" يا حڪمراني جو خدائي حق (<small>mandate of heaven</small>) جو تصور متعارف ڪرايو ۽ [[ڪنفيوشسيت|ڪنفيوشس ازم]] (<small>Confucianism</small>)، تاؤ ازم (<small>Taoism</small>) ۽ ليگلزم (<small>Legalism</small>) لاءِ فلسفياڻا بنياد رکيا. چين کي پهريون ڀيرو <small>221</small> ق.م. ۾ "چن شي هوانگ" (<small>Qin Shi Huang</small>) هڪ مرڪزي شاهي رياست هيٺ متحد ڪيو. ان کان پوءِ ايندڙ "هان خاندان" (<small>202</small> ق.م. کان <small>220</small> عيسوي) هڪ ڊگهي عرصي تائين قائم رهندڙ شاهي نظام قائم ڪيو، ڪنفيوشس ازم کي سرڪاري حيثيت ڏني ۽ ڪاغذ سازي جهڙين اهم ٽيڪنالاجي ترقيءَ کي هٿي ڏني. صدين تائين جاري رهندڙ انتشار ۽ ڦُٽڪار (جنهن دوران [[ٻڌمت]] جو ڦهلاءُ ٿيو) کان پوءِ، "سوئي خاندان" (<small>581</small>ع کان <small>618</small>ع) ۽ "[[تانگ گهراڻو|تانگ خاندان]]" (<small>618</small>ع کان <small>907</small>ع) پاران شاهي اتحاد بحال ڪيو ويو؛ اهو دور شاعري، ثقافت ۽ وسيع پيماني تي ٿيندڙ بين الاقوامي واپار جو "سونهري دور" هو. ان کان پوءِ "[[چنگ گهراڻو|سونگ خاندان]]" (960 کان 1279) جو دور آيو، جنهن ڪاٺ جي ٺپي ذريعي ڇپائي (<small>wood block printing</small>)، ٽيڪنالاجي ۽ شاهي امتحاني نظام ۾ اهم ترقيون آنديون. 13هين صديءَ ۾، [[منگول سلطنت]] چين کي فتح ڪيو ۽ "يوان خاندان" (<small>1271</small>ع کان <small>1368</small>ع) جي حڪومت قائم ڪئي. "[[منگ گهراڻو|منگ خاندان]]" (<small>1368</small>ع کان <small>1644</small>ع) سان گڏ "[[هان خاندان]]" جي حڪمراني واپس آئي؛ هي خاندان سامونڊي دريافتن، فنن ۽ "[[چين جي عظيم ديوار]]" توڙي "گرانڊ ڪينال" جي وڏي پيماني تي بحاليءَ لاءِ مشهور آهي. آخري شاهي سلسلو، يعني مانچو (<small>Manchu</small>) قيادت وارو "[[چنگ گهراڻو|چنگ خاندان]]" (<small>1644</small>ع کان <small>1912</small>ع) هو، جنهن چين جي علائقي کي ان جي شاهي عروج تائين وڌايو، پر پوءِ 19هين صديءَ ۾ سخت اندروني عدم استحڪام ۽ غير ملڪي طاقتن هٿان فوجي شڪستن جو شڪار ٿيو. سال <small>1911</small>ع جي انقلاب شاهي حڪمرانيءَ جو خاتمو ڪيو ۽ "جمهوريه چين" (<small>ROC</small>) جو بنياد وڌو. ان کان پوءِ ڏهاڪن تائين تڪرارن جو سلسلو جاري رهيو، جن ۾ "ٻئي چين-جاپان جنگ" ۽ "چيني گهرو ويڙهه" شامل هئا. <small>1949</small>ع ۾، چين جي ڪميونِسٽ پارٽي جي اڳواڻ [[مائوزي تنگ]] (<small>Mao Zedong</small>) مکيه سرزمين تي "[[چين|عوامي جمهوريه چين]]" (<small>PRC</small>) جي قيام جو اعلان ڪيو، جڏهن ته "[[تائيوان|ريپبلڪ آف چائنا]]" (<small>ROC</small>) جي حڪومت [[تائيوان صوبو|تائيوان]] ڏانهن منتقل ٿي وئي. ثقافتي انقلاب کان پوءِ، <small>1978</small>ع ۾ ڊينگ شياؤپنگ (<small>Deng Xiaoping</small>) جي اڳواڻي ۾ چين سڌارن ۽ "کليل پاليسي" جو آغاز ڪيو، جنهن ملڪ کي دنيا جي تيز ترين ترقي ڪندڙ وڏي معيشت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو. ==تاريخ کان اڳ جو دور== ==قديم چين== ==شاهي چين== ==جديد دور== ==وڌيڪ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ مطالعو== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:چين جي تاريخ]] [[زمرو:چين]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:اوڀر ايشيا جي تاريخ]] dcyd0wm8126y5bka66z6bed6xkoejv5 414498 414497 2026-09-23T04:01:36Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 414498 wikitext text/x-wiki '''چين جي تاريخ''' وسيع جاگرافيائي علائقي تي پکڙيل ڪيترن ئي هزارن سالن تي مشتمل آهي. چيني تهذيب جي شروعات [[پيلي ندي|ييلو ندي]] ۽ [[يانگزي|يانگزي ندي]] جي وادين مان ٿي، جيڪا اڳتي هلي دنيا جي قديم ترين تهذيبن جي گهوارن مان هڪ بڻجي وئي. روايتي تاريخ نويسي هن ماضي کي شاهي خاندانن جي دورن جي تناظر ۾ ڏسي ٿي. سڀ کان پهريون تصديق ٿيل تاريخي دور "شانگ خاندان" (تقريبن 1250 قبل مسيح) سان شروع ٿئي ٿو، جنهن "هڏين تي لکيل" (oracle bone) قديم ترين تحريرون ڇڏيون. ان کان پوءِ "زائو خاندان" (لڳ ڀڳ <small>1046</small> ق.م. کان <small>256</small> ق.م.) جو دور آيو؛ اهو هڪ اهڙو دور هو جنهن "آسماني اختيار" يا حڪمراني جو خدائي حق (<small>mandate of heaven</small>) جو تصور متعارف ڪرايو ۽ [[ڪنفيوشسيت|ڪنفيوشس ازم]] (<small>Confucianism</small>)، تاؤ ازم (<small>Taoism</small>) ۽ ليگلزم (<small>Legalism</small>) لاءِ فلسفياڻا بنياد رکيا. چين کي پهريون ڀيرو <small>221</small> ق.م. ۾ "چن شي هوانگ" (<small>Qin Shi Huang</small>) هڪ مرڪزي شاهي رياست هيٺ متحد ڪيو. ان کان پوءِ ايندڙ "هان خاندان" (<small>202</small> ق.م. کان <small>220</small> عيسوي) هڪ ڊگهي عرصي تائين قائم رهندڙ شاهي نظام قائم ڪيو، ڪنفيوشس ازم کي سرڪاري حيثيت ڏني ۽ ڪاغذ سازي جهڙين اهم ٽيڪنالاجي ترقيءَ کي هٿي ڏني. صدين تائين جاري رهندڙ انتشار ۽ ڦُٽڪار (جنهن دوران [[ٻڌمت]] جو ڦهلاءُ ٿيو) کان پوءِ، "سوئي خاندان" (<small>581</small>ع کان <small>618</small>ع) ۽ "[[تانگ گهراڻو|تانگ خاندان]]" (<small>618</small>ع کان <small>907</small>ع) پاران شاهي اتحاد بحال ڪيو ويو؛ اهو دور شاعري، ثقافت ۽ وسيع پيماني تي ٿيندڙ بين الاقوامي واپار جو "سونهري دور" هو. ان کان پوءِ "[[چنگ گهراڻو|سونگ خاندان]]" (960 کان 1279) جو دور آيو، جنهن ڪاٺ جي ٺپي ذريعي ڇپائي (<small>wood block printing</small>)، ٽيڪنالاجي ۽ شاهي امتحاني نظام ۾ اهم ترقيون آنديون. 13هين صديءَ ۾، [[منگول سلطنت]] چين کي فتح ڪيو ۽ "يوان خاندان" (<small>1271</small>ع کان <small>1368</small>ع) جي حڪومت قائم ڪئي. "[[منگ گهراڻو|منگ خاندان]]" (<small>1368</small>ع کان <small>1644</small>ع) سان گڏ "[[هان خاندان]]" جي حڪمراني واپس آئي؛ هي خاندان سامونڊي دريافتن، فنن ۽ "[[چين جي عظيم ديوار]]" توڙي "گرانڊ ڪينال" جي وڏي پيماني تي بحاليءَ لاءِ مشهور آهي. آخري شاهي سلسلو، يعني مانچو (<small>Manchu</small>) قيادت وارو "[[چنگ گهراڻو|چنگ خاندان]]" (<small>1644</small>ع کان <small>1912</small>ع) هو، جنهن چين جي علائقي کي ان جي شاهي عروج تائين وڌايو، پر پوءِ 19هين صديءَ ۾ سخت اندروني عدم استحڪام ۽ غير ملڪي طاقتن هٿان فوجي شڪستن جو شڪار ٿيو. سال <small>1911</small>ع جي انقلاب شاهي حڪمرانيءَ جو خاتمو ڪيو ۽ "جمهوريه چين" (<small>ROC</small>) جو بنياد وڌو. ان کان پوءِ ڏهاڪن تائين تڪرارن جو سلسلو جاري رهيو، جن ۾ "ٻئي چين-جاپان جنگ" ۽ "چيني گهرو ويڙهه" شامل هئا. <small>1949</small>ع ۾، چين جي ڪميونِسٽ پارٽي جي اڳواڻ [[مائوزي تنگ]] (<small>Mao Zedong</small>) مکيه سرزمين تي "[[چين|عوامي جمهوريه چين]]" (<small>PRC</small>) جي قيام جو اعلان ڪيو، جڏهن ته "[[تائيوان|ريپبلڪ آف چائنا]]" (<small>ROC</small>) جي حڪومت [[تائيوان صوبو|تائيوان]] ڏانهن منتقل ٿي وئي. ثقافتي انقلاب کان پوءِ، <small>1978</small>ع ۾ ڊينگ شياؤپنگ (<small>Deng Xiaoping</small>) جي اڳواڻي ۾ چين سڌارن ۽ "کليل پاليسي" جو آغاز ڪيو، جنهن ملڪ کي دنيا جي تيز ترين ترقي ڪندڙ وڏي معيشت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو. ==تاريخ کان اڳ جو دور== ==قديم چين== ==شاهي چين== ==جديد دور== ==وڌيڪ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ مطالعو== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Library resources box |about=yes |by=no }} <!----- PER WIKIPEDIA'S POLICIES, --DO--NOT-- USE GLOBAL CHINAWIKIPEDIA AND SIMILAR SITES AS SOURCES OR EXTERNAL LINKS. THEY WILL BE DELETED. ------> * ''[https://web.archive.org/web/20121129203455/http://www.chinaknowledge.de/History/history.htm China Knowledge]'', a [[Chinaknowledge|comprehensive online encyclopedia]] of China from Ulrich Theobald * The ''[https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780190622671.001.0001/acref-9780190622671 Berkshire Encyclopedia of China]'' on [[Oxford Reference]] {{subscription required}} * [https://www.loc.gov/today/cyberlc/feature_wdesc.php?rec=4043 China Rediscovers its Own History], a lengthy lecture on Chinese history given by [[Yu Ying-shih]] {{China topics}} {{Taiwan topics}} {{History of Asia}} {{Subject bar | portal1 = Asia | portal2 = China | portal3 = Taiwan | commons = y | v = y | voy = y | voy-search = Imperial China |portal4=History}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:History of China}} [[زمرو:چين جي تاريخ]] [[زمرو:چين]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:اوڀر ايشيا جي تاريخ]] avqmf3fuy35vh07sfwxmfx3fiy3rpip 414499 414498 2026-09-23T04:02:19Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 414499 wikitext text/x-wiki '''چين جي تاريخ''' وسيع جاگرافيائي علائقي تي پکڙيل ڪيترن ئي هزارن سالن تي مشتمل آهي. چيني تهذيب جي شروعات [[پيلي ندي|ييلو ندي]] ۽ [[يانگزي|يانگزي ندي]] جي وادين مان ٿي، جيڪا اڳتي هلي دنيا جي قديم ترين تهذيبن جي گهوارن مان هڪ بڻجي وئي. روايتي تاريخ نويسي هن ماضي کي شاهي خاندانن جي دورن جي تناظر ۾ ڏسي ٿي. سڀ کان پهريون تصديق ٿيل تاريخي دور "شانگ خاندان" (تقريبن 1250 قبل مسيح) سان شروع ٿئي ٿو، جنهن "هڏين تي لکيل" (oracle bone) قديم ترين تحريرون ڇڏيون. ان کان پوءِ "زائو خاندان" (لڳ ڀڳ <small>1046</small> ق.م. کان <small>256</small> ق.م.) جو دور آيو؛ اهو هڪ اهڙو دور هو جنهن "آسماني اختيار" يا حڪمراني جو خدائي حق (<small>mandate of heaven</small>) جو تصور متعارف ڪرايو ۽ [[ڪنفيوشسيت|ڪنفيوشس ازم]] (<small>Confucianism</small>)، تاؤ ازم (<small>Taoism</small>) ۽ ليگلزم (<small>Legalism</small>) لاءِ فلسفياڻا بنياد رکيا. چين کي پهريون ڀيرو <small>221</small> ق.م. ۾ "چن شي هوانگ" (<small>Qin Shi Huang</small>) هڪ مرڪزي شاهي رياست هيٺ متحد ڪيو. ان کان پوءِ ايندڙ "هان خاندان" (<small>202</small> ق.م. کان <small>220</small> عيسوي) هڪ ڊگهي عرصي تائين قائم رهندڙ شاهي نظام قائم ڪيو، ڪنفيوشس ازم کي سرڪاري حيثيت ڏني ۽ ڪاغذ سازي جهڙين اهم ٽيڪنالاجي ترقيءَ کي هٿي ڏني. صدين تائين جاري رهندڙ انتشار ۽ ڦُٽڪار (جنهن دوران [[ٻڌمت]] جو ڦهلاءُ ٿيو) کان پوءِ، "سوئي خاندان" (<small>581</small>ع کان <small>618</small>ع) ۽ "[[تانگ گهراڻو|تانگ خاندان]]" (<small>618</small>ع کان <small>907</small>ع) پاران شاهي اتحاد بحال ڪيو ويو؛ اهو دور شاعري، ثقافت ۽ وسيع پيماني تي ٿيندڙ بين الاقوامي واپار جو "سونهري دور" هو. ان کان پوءِ "[[چنگ گهراڻو|سونگ خاندان]]" (960 کان 1279) جو دور آيو، جنهن ڪاٺ جي ٺپي ذريعي ڇپائي (<small>wood block printing</small>)، ٽيڪنالاجي ۽ شاهي امتحاني نظام ۾ اهم ترقيون آنديون. 13هين صديءَ ۾، [[منگول سلطنت]] چين کي فتح ڪيو ۽ "يوان خاندان" (<small>1271</small>ع کان <small>1368</small>ع) جي حڪومت قائم ڪئي. "[[منگ گهراڻو|منگ خاندان]]" (<small>1368</small>ع کان <small>1644</small>ع) سان گڏ "[[هان خاندان]]" جي حڪمراني واپس آئي؛ هي خاندان سامونڊي دريافتن، فنن ۽ "[[چين جي عظيم ديوار]]" توڙي "گرانڊ ڪينال" جي وڏي پيماني تي بحاليءَ لاءِ مشهور آهي. آخري شاهي سلسلو، يعني مانچو (<small>Manchu</small>) قيادت وارو "[[چنگ گهراڻو|چنگ خاندان]]" (<small>1644</small>ع کان <small>1912</small>ع) هو، جنهن چين جي علائقي کي ان جي شاهي عروج تائين وڌايو، پر پوءِ 19هين صديءَ ۾ سخت اندروني عدم استحڪام ۽ غير ملڪي طاقتن هٿان فوجي شڪستن جو شڪار ٿيو. سال <small>1911</small>ع جي انقلاب شاهي حڪمرانيءَ جو خاتمو ڪيو ۽ "جمهوريه چين" (<small>ROC</small>) جو بنياد وڌو. ان کان پوءِ ڏهاڪن تائين تڪرارن جو سلسلو جاري رهيو، جن ۾ "ٻئي چين-جاپان جنگ" ۽ "چيني گهرو ويڙهه" شامل هئا. <small>1949</small>ع ۾، چين جي ڪميونِسٽ پارٽي جي اڳواڻ [[مائوزي تنگ]] (<small>Mao Zedong</small>) مکيه سرزمين تي "[[چين|عوامي جمهوريه چين]]" (<small>PRC</small>) جي قيام جو اعلان ڪيو، جڏهن ته "[[تائيوان|ريپبلڪ آف چائنا]]" (<small>ROC</small>) جي حڪومت [[تائيوان صوبو|تائيوان]] ڏانهن منتقل ٿي وئي. ثقافتي انقلاب کان پوءِ، <small>1978</small>ع ۾ ڊينگ شياؤپنگ (<small>Deng Xiaoping</small>) جي اڳواڻي ۾ چين سڌارن ۽ "کليل پاليسي" جو آغاز ڪيو، جنهن ملڪ کي دنيا جي تيز ترين ترقي ڪندڙ وڏي معيشت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو. ==تاريخ کان اڳ جو دور== ==قديم چين== ==شاهي چين== ==جديد دور== ==وڌيڪ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ مطالعو== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Library resources box |about=yes |by=no }} <!----- PER WIKIPEDIA'S POLICIES, --DO--NOT-- USE GLOBAL CHINAWIKIPEDIA AND SIMILAR SITES AS SOURCES OR EXTERNAL LINKS. THEY WILL BE DELETED. ------> * ''[https://web.archive.org/web/20121129203455/http://www.chinaknowledge.de/History/history.htm China Knowledge]'', a [[Chinaknowledge|comprehensive online encyclopedia]] of China from Ulrich Theobald * The ''[https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780190622671.001.0001/acref-9780190622671 Berkshire Encyclopedia of China]'' on [[Oxford Reference]] {{subscription required}} * [https://www.loc.gov/today/cyberlc/feature_wdesc.php?rec=4043 China Rediscovers its Own History], a lengthy lecture on Chinese history given by [[Yu Ying-shih]] {{Subject bar | portal1 = Asia | portal2 = China | portal3 = Taiwan | commons = y | v = y | voy = y | voy-search = Imperial China |portal4=History}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:History of China}} [[زمرو:چين جي تاريخ]] [[زمرو:چين]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:اوڀر ايشيا جي تاريخ]] 512gfdainynjwpyohm5hhi5l9q90ly8 414501 414499 2026-09-23T04:09:08Z Ibne maryam 17680 /* */ 414501 wikitext text/x-wiki [[File:Orakelknochen.JPG|thumb|هڏين تي لکيل چين جي تاريخ]] '''چين جي تاريخ''' وسيع جاگرافيائي علائقي تي پکڙيل ڪيترن ئي هزارن سالن تي مشتمل آهي. چيني تهذيب جي شروعات [[پيلي ندي|ييلو ندي]] ۽ [[يانگزي|يانگزي ندي]] جي وادين مان ٿي، جيڪا اڳتي هلي دنيا جي قديم ترين تهذيبن جي گهوارن مان هڪ بڻجي وئي. روايتي تاريخ نويسي هن ماضي کي شاهي خاندانن جي دورن جي تناظر ۾ ڏسي ٿي. سڀ کان پهريون تصديق ٿيل تاريخي دور "شانگ خاندان" (تقريبن 1250 قبل مسيح) سان شروع ٿئي ٿو، جنهن "هڏين تي لکيل" (oracle bone) قديم ترين تحريرون ڇڏيون. ان کان پوءِ "زائو خاندان" (لڳ ڀڳ <small>1046</small> ق.م. کان <small>256</small> ق.م.) جو دور آيو؛ اهو هڪ اهڙو دور هو جنهن "آسماني اختيار" يا حڪمراني جو خدائي حق (<small>mandate of heaven</small>) جو تصور متعارف ڪرايو ۽ [[ڪنفيوشسيت|ڪنفيوشس ازم]] (<small>Confucianism</small>)، تاؤ ازم (<small>Taoism</small>) ۽ ليگلزم (<small>Legalism</small>) لاءِ فلسفياڻا بنياد رکيا. چين کي پهريون ڀيرو <small>221</small> ق.م. ۾ "چن شي هوانگ" (<small>Qin Shi Huang</small>) هڪ مرڪزي شاهي رياست هيٺ متحد ڪيو. ان کان پوءِ ايندڙ "هان خاندان" (<small>202</small> ق.م. کان <small>220</small> عيسوي) هڪ ڊگهي عرصي تائين قائم رهندڙ شاهي نظام قائم ڪيو، ڪنفيوشس ازم کي سرڪاري حيثيت ڏني ۽ ڪاغذ سازي جهڙين اهم ٽيڪنالاجي ترقيءَ کي هٿي ڏني. صدين تائين جاري رهندڙ انتشار ۽ ڦُٽڪار (جنهن دوران [[ٻڌمت]] جو ڦهلاءُ ٿيو) کان پوءِ، "سوئي خاندان" (<small>581</small>ع کان <small>618</small>ع) ۽ "[[تانگ گهراڻو|تانگ خاندان]]" (<small>618</small>ع کان <small>907</small>ع) پاران شاهي اتحاد بحال ڪيو ويو؛ اهو دور شاعري، ثقافت ۽ وسيع پيماني تي ٿيندڙ بين الاقوامي واپار جو "سونهري دور" هو. ان کان پوءِ "[[چنگ گهراڻو|سونگ خاندان]]" (960 کان 1279) جو دور آيو، جنهن ڪاٺ جي ٺپي ذريعي ڇپائي (<small>wood block printing</small>)، ٽيڪنالاجي ۽ شاهي امتحاني نظام ۾ اهم ترقيون آنديون. 13هين صديءَ ۾، [[منگول سلطنت]] چين کي فتح ڪيو ۽ "يوان خاندان" (<small>1271</small>ع کان <small>1368</small>ع) جي حڪومت قائم ڪئي. "[[منگ گهراڻو|منگ خاندان]]" (<small>1368</small>ع کان <small>1644</small>ع) سان گڏ "[[هان خاندان]]" جي حڪمراني واپس آئي؛ هي خاندان سامونڊي دريافتن، فنن ۽ "[[چين جي عظيم ديوار]]" توڙي "گرانڊ ڪينال" جي وڏي پيماني تي بحاليءَ لاءِ مشهور آهي. آخري شاهي سلسلو، يعني مانچو (<small>Manchu</small>) قيادت وارو "[[چنگ گهراڻو|چنگ خاندان]]" (<small>1644</small>ع کان <small>1912</small>ع) هو، جنهن چين جي علائقي کي ان جي شاهي عروج تائين وڌايو، پر پوءِ 19هين صديءَ ۾ سخت اندروني عدم استحڪام ۽ غير ملڪي طاقتن هٿان فوجي شڪستن جو شڪار ٿيو. سال <small>1911</small>ع جي انقلاب شاهي حڪمرانيءَ جو خاتمو ڪيو ۽ "جمهوريه چين" (<small>ROC</small>) جو بنياد وڌو. ان کان پوءِ ڏهاڪن تائين تڪرارن جو سلسلو جاري رهيو، جن ۾ "ٻئي چين-جاپان جنگ" ۽ "چيني گهرو ويڙهه" شامل هئا. <small>1949</small>ع ۾، چين جي ڪميونِسٽ پارٽي جي اڳواڻ [[مائوزي تنگ]] (<small>Mao Zedong</small>) مکيه سرزمين تي "[[چين|عوامي جمهوريه چين]]" (<small>PRC</small>) جي قيام جو اعلان ڪيو، جڏهن ته "[[تائيوان|ريپبلڪ آف چائنا]]" (<small>ROC</small>) جي حڪومت [[تائيوان صوبو|تائيوان]] ڏانهن منتقل ٿي وئي. ثقافتي انقلاب کان پوءِ، <small>1978</small>ع ۾ ڊينگ شياؤپنگ (<small>Deng Xiaoping</small>) جي اڳواڻي ۾ چين سڌارن ۽ "کليل پاليسي" جو آغاز ڪيو، جنهن ملڪ کي دنيا جي تيز ترين ترقي ڪندڙ وڏي معيشت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو. ==تاريخ کان اڳ جو دور== ==قديم چين== ==شاهي چين== ==جديد دور== ==وڌيڪ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ مطالعو== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Library resources box |about=yes |by=no }} <!----- PER WIKIPEDIA'S POLICIES, --DO--NOT-- USE GLOBAL CHINAWIKIPEDIA AND SIMILAR SITES AS SOURCES OR EXTERNAL LINKS. THEY WILL BE DELETED. ------> * ''[https://web.archive.org/web/20121129203455/http://www.chinaknowledge.de/History/history.htm China Knowledge]'', a [[Chinaknowledge|comprehensive online encyclopedia]] of China from Ulrich Theobald * The ''[https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780190622671.001.0001/acref-9780190622671 Berkshire Encyclopedia of China]'' on [[Oxford Reference]] {{subscription required}} * [https://www.loc.gov/today/cyberlc/feature_wdesc.php?rec=4043 China Rediscovers its Own History], a lengthy lecture on Chinese history given by [[Yu Ying-shih]] {{Subject bar | portal1 = Asia | portal2 = China | portal3 = Taiwan | commons = y | v = y | voy = y | voy-search = Imperial China |portal4=History}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:History of China}} [[زمرو:چين جي تاريخ]] [[زمرو:چين]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:اوڀر ايشيا جي تاريخ]] 4pvtc9tdlit30k2ah5efdk56uf2mpes 414503 414501 2026-09-23T04:11:04Z Ibne maryam 17680 /* وڌيڪ مطالعو */ 414503 wikitext text/x-wiki [[File:Orakelknochen.JPG|thumb|هڏين تي لکيل چين جي تاريخ]] '''چين جي تاريخ''' وسيع جاگرافيائي علائقي تي پکڙيل ڪيترن ئي هزارن سالن تي مشتمل آهي. چيني تهذيب جي شروعات [[پيلي ندي|ييلو ندي]] ۽ [[يانگزي|يانگزي ندي]] جي وادين مان ٿي، جيڪا اڳتي هلي دنيا جي قديم ترين تهذيبن جي گهوارن مان هڪ بڻجي وئي. روايتي تاريخ نويسي هن ماضي کي شاهي خاندانن جي دورن جي تناظر ۾ ڏسي ٿي. سڀ کان پهريون تصديق ٿيل تاريخي دور "شانگ خاندان" (تقريبن 1250 قبل مسيح) سان شروع ٿئي ٿو، جنهن "هڏين تي لکيل" (oracle bone) قديم ترين تحريرون ڇڏيون. ان کان پوءِ "زائو خاندان" (لڳ ڀڳ <small>1046</small> ق.م. کان <small>256</small> ق.م.) جو دور آيو؛ اهو هڪ اهڙو دور هو جنهن "آسماني اختيار" يا حڪمراني جو خدائي حق (<small>mandate of heaven</small>) جو تصور متعارف ڪرايو ۽ [[ڪنفيوشسيت|ڪنفيوشس ازم]] (<small>Confucianism</small>)، تاؤ ازم (<small>Taoism</small>) ۽ ليگلزم (<small>Legalism</small>) لاءِ فلسفياڻا بنياد رکيا. چين کي پهريون ڀيرو <small>221</small> ق.م. ۾ "چن شي هوانگ" (<small>Qin Shi Huang</small>) هڪ مرڪزي شاهي رياست هيٺ متحد ڪيو. ان کان پوءِ ايندڙ "هان خاندان" (<small>202</small> ق.م. کان <small>220</small> عيسوي) هڪ ڊگهي عرصي تائين قائم رهندڙ شاهي نظام قائم ڪيو، ڪنفيوشس ازم کي سرڪاري حيثيت ڏني ۽ ڪاغذ سازي جهڙين اهم ٽيڪنالاجي ترقيءَ کي هٿي ڏني. صدين تائين جاري رهندڙ انتشار ۽ ڦُٽڪار (جنهن دوران [[ٻڌمت]] جو ڦهلاءُ ٿيو) کان پوءِ، "سوئي خاندان" (<small>581</small>ع کان <small>618</small>ع) ۽ "[[تانگ گهراڻو|تانگ خاندان]]" (<small>618</small>ع کان <small>907</small>ع) پاران شاهي اتحاد بحال ڪيو ويو؛ اهو دور شاعري، ثقافت ۽ وسيع پيماني تي ٿيندڙ بين الاقوامي واپار جو "سونهري دور" هو. ان کان پوءِ "[[چنگ گهراڻو|سونگ خاندان]]" (960 کان 1279) جو دور آيو، جنهن ڪاٺ جي ٺپي ذريعي ڇپائي (<small>wood block printing</small>)، ٽيڪنالاجي ۽ شاهي امتحاني نظام ۾ اهم ترقيون آنديون. 13هين صديءَ ۾، [[منگول سلطنت]] چين کي فتح ڪيو ۽ "يوان خاندان" (<small>1271</small>ع کان <small>1368</small>ع) جي حڪومت قائم ڪئي. "[[منگ گهراڻو|منگ خاندان]]" (<small>1368</small>ع کان <small>1644</small>ع) سان گڏ "[[هان خاندان]]" جي حڪمراني واپس آئي؛ هي خاندان سامونڊي دريافتن، فنن ۽ "[[چين جي عظيم ديوار]]" توڙي "گرانڊ ڪينال" جي وڏي پيماني تي بحاليءَ لاءِ مشهور آهي. آخري شاهي سلسلو، يعني مانچو (<small>Manchu</small>) قيادت وارو "[[چنگ گهراڻو|چنگ خاندان]]" (<small>1644</small>ع کان <small>1912</small>ع) هو، جنهن چين جي علائقي کي ان جي شاهي عروج تائين وڌايو، پر پوءِ 19هين صديءَ ۾ سخت اندروني عدم استحڪام ۽ غير ملڪي طاقتن هٿان فوجي شڪستن جو شڪار ٿيو. سال <small>1911</small>ع جي انقلاب شاهي حڪمرانيءَ جو خاتمو ڪيو ۽ "جمهوريه چين" (<small>ROC</small>) جو بنياد وڌو. ان کان پوءِ ڏهاڪن تائين تڪرارن جو سلسلو جاري رهيو، جن ۾ "ٻئي چين-جاپان جنگ" ۽ "چيني گهرو ويڙهه" شامل هئا. <small>1949</small>ع ۾، چين جي ڪميونِسٽ پارٽي جي اڳواڻ [[مائوزي تنگ]] (<small>Mao Zedong</small>) مکيه سرزمين تي "[[چين|عوامي جمهوريه چين]]" (<small>PRC</small>) جي قيام جو اعلان ڪيو، جڏهن ته "[[تائيوان|ريپبلڪ آف چائنا]]" (<small>ROC</small>) جي حڪومت [[تائيوان صوبو|تائيوان]] ڏانهن منتقل ٿي وئي. ثقافتي انقلاب کان پوءِ، <small>1978</small>ع ۾ ڊينگ شياؤپنگ (<small>Deng Xiaoping</small>) جي اڳواڻي ۾ چين سڌارن ۽ "کليل پاليسي" جو آغاز ڪيو، جنهن ملڪ کي دنيا جي تيز ترين ترقي ڪندڙ وڏي معيشت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو. ==تاريخ کان اڳ جو دور== ==قديم چين== ==شاهي چين== ==جديد دور== ==وڌيڪ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ مطالعو== {{Main list|Bibliography of Chinese history }} {{refbegin}} * {{cite book |first=John W. |last=Dardess |title=Governing China, 150–1850 |url=https://books.google.com/books?id=IpXzmOuqiegC&q=john+dardess |year=2010 |publisher=Hackett Publishing |isbn=978-1-60384-311-9}} * [[John K. Fairbank|Fairbank, John King]] and Goldman, Merle. ''China: A New History.'' 2nd ed. (Harvard UP, 2006). 640 pp. * Gernet, Jacques. ''A History of Chinese Civilization'' (1996). One-volume survey. * Li, Xiaobing, ed. [https://archive.org/details/chinaatwaranencyclopedia ''China at War: An Encyclopedia'']. (ABC-CLIO, 2012). * Mote, Frederick W. ''Imperial China, 900–1800'' (Harvard UP, 1999), 1,136 pp. Authoritative treatment of the Song, Yuan, Ming, and early Qing dynasties. * Perkins, Dorothy. [https://archive.org/details/encyclopediaofch00perk_0 ''Encyclopedia of China: The Essential Reference to China, Its History and Culture''] (Facts on File, 1999). 662 pp. * Roberts, J. A. G. ''A Concise History of China'' (Harvard U. Press, 1999). 341 pp. * Stanford, Edward. [https://archive.org/details/cu31924023258241/page/n4 ''Atlas of the Chinese Empire, containing separate maps of the eighteen provinces of China''] (2nd ed., 1917). Legible color maps. * Wright, David Curtis. ''History of China'' (2001) 257 pp. {{refend}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Library resources box |about=yes |by=no }} <!----- PER WIKIPEDIA'S POLICIES, --DO--NOT-- USE GLOBAL CHINAWIKIPEDIA AND SIMILAR SITES AS SOURCES OR EXTERNAL LINKS. THEY WILL BE DELETED. ------> * ''[https://web.archive.org/web/20121129203455/http://www.chinaknowledge.de/History/history.htm China Knowledge]'', a [[Chinaknowledge|comprehensive online encyclopedia]] of China from Ulrich Theobald * The ''[https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780190622671.001.0001/acref-9780190622671 Berkshire Encyclopedia of China]'' on [[Oxford Reference]] {{subscription required}} * [https://www.loc.gov/today/cyberlc/feature_wdesc.php?rec=4043 China Rediscovers its Own History], a lengthy lecture on Chinese history given by [[Yu Ying-shih]] {{Subject bar | portal1 = Asia | portal2 = China | portal3 = Taiwan | commons = y | v = y | voy = y | voy-search = Imperial China |portal4=History}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:History of China}} [[زمرو:چين جي تاريخ]] [[زمرو:چين]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:اوڀر ايشيا جي تاريخ]] 3r2y023iazvow0nwyidzqs8effc361g 414504 414503 2026-09-23T04:14:24Z Ibne maryam 17680 414504 wikitext text/x-wiki [[File:Orakelknochen.JPG|thumb|هڏين تي لکيل چين جي تاريخ]] '''چين جي تاريخ''' وسيع جاگرافيائي علائقي تي پکڙيل ڪيترن ئي هزارن سالن تي مشتمل آهي. چيني تهذيب جي شروعات [[پيلي ندي|ييلو ندي]] ۽ [[يانگزي|يانگزي ندي]] جي وادين مان ٿي، جيڪا اڳتي هلي دنيا جي قديم ترين تهذيبن جي گهوارن مان هڪ بڻجي وئي. روايتي تاريخ نويسي هن ماضي کي شاهي خاندانن جي دورن جي تناظر ۾ ڏسي ٿي. سڀ کان پهريون تصديق ٿيل تاريخي دور "شانگ خاندان" (تقريبن 1250 قبل مسيح) سان شروع ٿئي ٿو، جنهن "هڏين تي لکيل" (oracle bone) قديم ترين تحريرون ڇڏيون. ان کان پوءِ "زائو خاندان" (لڳ ڀڳ <small>1046</small> ق.م. کان <small>256</small> ق.م.) جو دور آيو؛ اهو هڪ اهڙو دور هو جنهن "آسماني اختيار" يا حڪمراني جو خدائي حق (<small>mandate of heaven</small>) جو تصور متعارف ڪرايو ۽ [[ڪنفيوشسيت|ڪنفيوشس ازم]] (<small>Confucianism</small>)، تاؤ ازم (<small>Taoism</small>) ۽ ليگلزم (<small>Legalism</small>) لاءِ فلسفياڻا بنياد رکيا. چين کي پهريون ڀيرو <small>221</small> ق.م. ۾ "چن شي هوانگ" (<small>Qin Shi Huang</small>) هڪ مرڪزي شاهي رياست هيٺ متحد ڪيو. ان کان پوءِ ايندڙ "هان خاندان" (<small>202</small> ق.م. کان <small>220</small> عيسوي) هڪ ڊگهي عرصي تائين قائم رهندڙ شاهي نظام قائم ڪيو، ڪنفيوشس ازم کي سرڪاري حيثيت ڏني ۽ ڪاغذ سازي جهڙين اهم ٽيڪنالاجي ترقيءَ کي هٿي ڏني. صدين تائين جاري رهندڙ انتشار ۽ ڦُٽڪار (جنهن دوران [[ٻڌمت]] جو ڦهلاءُ ٿيو) کان پوءِ، "سوئي خاندان" (<small>581</small>ع کان <small>618</small>ع) ۽ "[[تانگ گهراڻو|تانگ خاندان]]" (<small>618</small>ع کان <small>907</small>ع) پاران شاهي اتحاد بحال ڪيو ويو؛ اهو دور شاعري، ثقافت ۽ وسيع پيماني تي ٿيندڙ بين الاقوامي واپار جو "سونهري دور" هو. ان کان پوءِ "[[چنگ گهراڻو|سونگ خاندان]]" (960 کان 1279) جو دور آيو، جنهن ڪاٺ جي ٺپي ذريعي ڇپائي (<small>wood block printing</small>)، ٽيڪنالاجي ۽ شاهي امتحاني نظام ۾ اهم ترقيون آنديون. 13هين صديءَ ۾، [[منگول سلطنت]] چين کي فتح ڪيو ۽ "يوان خاندان" (<small>1271</small>ع کان <small>1368</small>ع) جي حڪومت قائم ڪئي. "[[منگ گهراڻو|منگ خاندان]]" (<small>1368</small>ع کان <small>1644</small>ع) سان گڏ "[[هان خاندان]]" جي حڪمراني واپس آئي؛ هي خاندان سامونڊي دريافتن، فنن ۽ "[[چين جي عظيم ديوار]]" توڙي "گرانڊ ڪينال" جي وڏي پيماني تي بحاليءَ لاءِ مشهور آهي. آخري شاهي سلسلو، يعني مانچو (<small>Manchu</small>) قيادت وارو "[[چنگ گهراڻو|چنگ خاندان]]" (<small>1644</small>ع کان <small>1912</small>ع) هو، جنهن چين جي علائقي کي ان جي شاهي عروج تائين وڌايو، پر پوءِ 19هين صديءَ ۾ سخت اندروني عدم استحڪام ۽ غير ملڪي طاقتن هٿان فوجي شڪستن جو شڪار ٿيو. سال <small>1911</small>ع جي انقلاب شاهي حڪمرانيءَ جو خاتمو ڪيو ۽ "جمهوريه چين" (<small>ROC</small>) جو بنياد وڌو. ان کان پوءِ ڏهاڪن تائين تڪرارن جو سلسلو جاري رهيو، جن ۾ "ٻئي چين-جاپان جنگ" ۽ "چيني گهرو ويڙهه" شامل هئا. <small>1949</small>ع ۾، چين جي ڪميونِسٽ پارٽي جي اڳواڻ [[مائوزي تنگ]] (<small>Mao Zedong</small>) مکيه سرزمين تي "[[چين|عوامي جمهوريه چين]]" (<small>PRC</small>) جي قيام جو اعلان ڪيو، جڏهن ته "[[تائيوان|ريپبلڪ آف چائنا]]" (<small>ROC</small>) جي حڪومت [[تائيوان صوبو|تائيوان]] ڏانهن منتقل ٿي وئي. ثقافتي انقلاب کان پوءِ، <small>1978</small>ع ۾ ڊينگ شياؤپنگ (<small>Deng Xiaoping</small>) جي اڳواڻي ۾ چين سڌارن ۽ "کليل پاليسي" جو آغاز ڪيو، جنهن ملڪ کي دنيا جي تيز ترين ترقي ڪندڙ وڏي معيشت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو. ==تاريخ کان اڳ جو دور== ===قديم پٿر جو دور=== {{see also|List of Paleolithic sites in China}} {{Multiple image | align =right | perrow = 2/2/2 | total_width = 300 | caption_align = center | title = Paleolithic | image1 = Skull pekingman.jpg | caption1 = Traditional reconstruction of the Peking Man skull | image2 = Teeth of Yuanmou Man (Cast) - cropped.png | caption2 = Casts of the teeth of Yuanmou Man | image3 = Dali Man Skull, Replica.jpg | caption3 = Restoration of the skull [[Shaanxi History Museum]] | image4 = Longlin 1.jpg | caption4 = LL-1 partials skull }} The [[archaic human]] species of ''[[Homo erectus]]'' arrived in [[Eurasia]] sometime between 1.3 and 1.8 [[million years ago]] (Ma) and numerous remains of its subspecies have been found in what is now China.{{sfn|Wilkinson|2018|p=737}} The oldest of these is the southwestern [[Yuanmou Man]] ({{lang|zh-hans|元谋人}}; in [[Yunnan]]), dated to {{c.}} 1.7 Ma, which lived in a mixed [[bushland]]-forest environment alongside [[chalicothere]]s, [[deer]], the elephant ''[[Stegodon]]'', [[rhino]]s, cattle, pigs, and the [[giant short-faced hyena]].{{sfn|Zhu|Potts|Pan|Yao|2008|pp=1077, 1084–1085}} The better-known [[Peking Man]] ({{lang|zh-hans|北京猿人}}; near Beijing) of 700,000–400,000 [[Before Present|BP]],{{sfn|Wilkinson|2018|p=737}} was discovered in the [[Zhoukoudian]] cave alongside [[scraper (archaeology)|scrapers]], [[chopper (archaeology)|choppers]], and, dated slightly later, points, [[burin (lithic flake)|burins]], and awls.{{sfn|Wu|Lin|1983|p=92}} Other ''Homo erectus'' fossils have been found widely throughout the region, including the northwestern [[Lantian Man]] in [[Shaanxi]], as well minor specimens in northeastern [[Liaoning]] and southern [[Guangdong]].{{sfn|Wilkinson|2018|p=737}} The dates of most [[List of Paleolithic sites in China|Paleolithic sites]] were long debated but have been more reliably established based on modern [[magnetostratigraphy]]: Majuangou at 1.66–1.55 Ma, Lanpo at 1.6 Ma, [[Xiaochangliang]] at 1.36 Ma, Xiantai at 1.36 Ma, [[Banshan]] at 1.32 Ma, Feiliang at 1.2 Ma and Donggutuo at 1.1 Ma.{{sfn|Ao|Dekkers|Wei|Qiang|2013|p=1}} Evidence of fire use by ''Homo erectus'' occurred between 1–1.8&nbsp;million years BP at the archaeological site of [[Xihoudu]], Shanxi Province.{{sfn|James|Dennell|Gilbert|Lewis|1989|p=2}} The circumstances surrounding the [[Human evolution|evolution]] of ''Homo erectus'' to contemporary ''[[H. sapiens]]'' is debated; the three main theories include the dominant [[Recent African origin of modern humans|"Out of Africa" theory]] (OOA), the [[regional continuity model]] and the admixture variant of the OOA hypothesis.{{sfn|Wilkinson|2018|p=737}} Regardless, the earliest modern humans have been dated to China at 120,000–80,000 BP based on fossilized teeth discovered in [[Fuyan Cave]] of [[Dao County]], Hunan.{{sfn|Liu|Martinón-Torres|Cai|Xing|2015|p=696}} The larger animals which lived alongside these humans include the extinct ''[[Ailuropoda baconi]]'' panda, the ''[[Crocuta|Crocuta ultima]]'' hyena, the ''Stegodon'', and the [[giant tapir]].{{sfn|Liu|Martinón-Torres|Cai|Xing|2015|p=696}} Evidence of [[Middle Palaeolithic]] [[Levallois technique|Levallois]] technology has been found in the lithic assemblage of [[Guanyindong]] Cave site in southwest China, dated to approximately 170,000–80,000 years ago.{{sfn|Hu|Marwick|Zhang|Rui|2018|p=82}} ===Neolithic=== {{See also|List of Neolithic cultures of China}} {{Further|Yellow River civilization|Yangtze civilization|Liao civilization}} {{Multiple image | align = right | perrow = 2/2/2 | total_width = 300 | caption_align = center | title = Neolithic | image1 = National Museum of China 2014.02.01 14-43-38.jpg | caption1 = 10,000-year-old pottery, [[Xianren Cave]] culture (18,000–7000 BC) | image2 = Bone Arrowheads, Jiahu site.jpg | caption2 = Bone Arrowheads, [[Peiligang culture]] (7000–5000 BC) | image3 = Butterfly-shaped ivory vessel with the pattern of two birds facing the sun(Neolithic) in Zhejiang Museum.JPG | caption3 = Butterfly-shaped ivory vessel with the pattern of two birds facing the sun, [[Hemudu culture]] (5500–3300 BC) | image4 = Hemudu Site Museum, 2017-08-12 36.jpg | caption4 = Pottery artifacts from Hemudu culture (5500–3300 BC) }} The [[Neolithic Age]] in China is considered to have begun about 10,000 years ago.<ref name="neolithic period in china">{{cite web|title=Neolithic Period in China|url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/cneo/hd_cneo.htm|work=Timeline of Art History|publisher=[[Metropolitan Museum of Art]]| date= October 2004|access-date=10 February 2008}}</ref> Because the Neolithic is conventionally defined by the presence of agriculture, it follows that the Neolithic began at different times in the various regions of what is now China. Agriculture in China developed gradually, with initial domestication of a few grains and animals gradually expanding with the addition of many others over subsequent millennia.<ref name=":0">{{Cite book|last=Lander|first=Brian|title=The King's Harvest: A Political Ecology of China from the First Farmers to the First Empire|date=2021|publisher=Yale University Press|language=en}}</ref> The earliest evidence of cultivated [[rice]], found by the Yangtze River, was carbon-dated to 8,000 years ago.<ref name="Pringle"/> Early evidence for [[millet]] agriculture in the Yellow River valley was [[Radiocarbon dating|radiocarbon-dated]] to about 7000 BC.<ref>{{cite web|title=Rice and Early Agriculture in China|url=http://www.mc.maricopa.edu/dept/d10/asb/anthro2003/legacy/banpo/banpo.html|work=Legacy of Human Civilizations|publisher=Mesa Community College|access-date=10 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090827184517/http://www.mc.maricopa.edu/dept/d10/asb/anthro2003/legacy/banpo/banpo.html|archive-date=27 August 2009|url-status=dead}}</ref> The [[Jiahu]] site is one of the best preserved early agricultural villages (7000 to 5800 BC). At [[Damaidi]] in Ningxia, 3,172 [[Neolithic signs in China|cliff carvings]] dating to 6000–5000 BC have been discovered, "featuring 8,453 individual characters such as the sun, moon, stars, gods and scenes of hunting or grazing", according to researcher Li Xiangshi. Written symbols, sometimes called [[proto-writing]], were found at the site of Jiahu, which is dated around 7000 BC,<ref name= "earliest writing">{{cite news |title='Earliest writing' found in China |first=Paul |last=Rincon |date=17 April 2003 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2956925.stm |work=BBC News }}</ref> Damaidi around 6000 BC, [[Dadiwan culture|Dadiwan]] from 5800 BC to 5400 BC,<ref>[[Qiu Xigui]] (2000). ''Chinese Writing''. English translation of 文字學概論 by Gilbert L. Mattos and [[Jerry Norman (sinologist)|Jerry Norman]]. ''Early China Special Monograph Series No. 4.'' Berkeley: The Society for the Study of Early China and the Institute of East Asian Studies, University of California, Berkeley. {{ISBN|978-1-55729-071-7}}</ref> and [[Banpo]] dating from the 5th millennium BC. With agriculture came increased population, the ability to store and redistribute crops, and the potential to support specialist craftsmen and administrators, which may have existed at late Neolithic sites like [[Taosi]] and the [[Liangzhu culture]] in the Yangtze delta.<ref name="Pringle">{{cite journal|last=Pringle |first=Heather |title=The Slow Birth of Agriculture |url=http://cas.bellarmine.edu/tietjen/images/neolithic_agriculture.htm |journal=[[Science (journal)|Science]] |year=1998 |volume=282 |issue=5393 |page=1446 |doi=10.1126/science.282.5393.1446 |s2cid=128522781 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110101201656/http://cas.bellarmine.edu/tietjen/images/neolithic_agriculture.htm |archive-date=1 January 2011 |issn=0036-8075 |url-access=subscription }}</ref> The cultures of the middle and late Neolithic in the central Yellow River valley are known, respectively, as the [[Yangshao culture]] (5000 BC to 3000 BC) and the [[Longshan culture]] (3000 BC to 2000 BC). Pigs and dogs were the earliest-domesticated animals in the region, and after about 3000 BC domesticated cattle and sheep arrived from Western Asia. Wheat also arrived at this time but remained a minor crop. Fruit such as [[peaches]], [[cherries]] and [[Orange (fruit)|oranges]], as well as chickens and various vegetables, were also domesticated in Neolithic China.<ref name=":0"/> ===Bronze Age=== {{see also|List of Bronze Age sites in China}} {{further|Three Sovereigns and Five Emperors}} [[File:Huang_Di.png|thumb|Map of tribes and tribal unions in Ancient China, including the tribes led by the [[Yellow Emperor]], [[Emperor Yan]] and [[Chiyou]].]] Bronze artifacts have been found at the [[Majiayao culture]] site (between 3100 and 2700&nbsp;BC).<ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/landscapessociet00mart |title=Landscapes and Societies: Selected Cases |publisher=Springer |year=2010 |isbn=978-90-481-9412-4 |page=310 |url-access=registration | chapter=Holocene Environmental Changes and the Evolution of the Neolithic Cultures in China |last1=Mo |first1=Duowen |last2=Zhao |first2=Zhijun |last3=Xu |first3=Junjie |last4=Li |first4=Minglin |doi=10.1007/978-90-481-9413-1_19 |editor-first=I. Peter |editor-last=Martini |editor-first2=Ward |editor-last2=Chesworth}}</ref><ref>{{Cite book |last=Higham |first=Charles |title=Encyclopedia of Ancient Asian Civilizations |publisher=Infobase |year=2004 |isbn=0-8160-4640-9 |page=200 |author-link=Charles Higham (archaeologist)}}</ref> The Bronze Age is also represented at the [[Lower Xiajiadian culture]] (2200–1600&nbsp;BC)<ref>{{Cite book |title=Leadership Strategies, Economic Activity, and Interregional Interaction: Social Complexity in Northeast China|author-link=Gideon Shelach-Lavi| last=Shelach |first=Gideon |page=89 | doi= 10.1007/0-306-47164-7_5 |isbn=978-0-306-47164-3 | publisher=Springer | year=2002}}</ref> site in northeast China. [[Sanxingdui]] located in what is now [[Sichuan]] is believed to be the site of a major ancient city, of a previously unknown Bronze Age culture (between 2000 and 1200&nbsp;BC). The site was first discovered in 1929 and then re-discovered in 1986. Chinese archaeologists have identified the Sanxingdui culture to be part of the [[state of Shu]], linking the artifacts found at the site to its early legendary kings.{{sfn|Bagley|1999|p=135}}<ref>{{cite magazine |last=Rawson |first=Jessica |title=New discoveries from the early dynasties |url=http://www.timeshighereducation.co.uk/features/new-discoveries-from-the-early-dynasties/91579.article |access-date=3 October 2013 |magazine=[[Times Higher Education]]}}</ref> The graves at Mogou revealed a high level of [[Prehistoric warfare|violence]] in the [[Qijia culture]].<ref>{{cite journal |title=Skeletal evidence for violent trauma from the bronze age Qijia culture (2,300-1,500 BCE), Gansu Province, China |journal=International Journal of Paleopathology |date=December 2019 |volume=27 |pages=66–79 |doi=10.1016/j.ijpp.2019.08.002 |pmid=31606648 |last1=Dittmar |first1=J. M. |last2=Berger |first2=E. |last3=Zhan |first3=X. |last4=Mao |first4=R. |last5=Wang |first5=H. |last6=Yeh |first6=H. Y. |bibcode=2019IJPal..27...66D |doi-access=free }}</ref> {{anchor|Iron Age}} [[Ferrous metallurgy]] begins to appear in the late 6th century in the [[Yangtze]] valley.<ref name="Higham">{{cite book|last=Higham|first=Charles|year=1996|title=The Bronze Age of Southeast Asia|isbn=0521565057|publisher=Cambridge University Press}}{{Page needed|date=November 2011}}</ref> A bronze hatchet with a blade of [[meteoric iron]] excavated near the city of [[Gaocheng District|Gaocheng]] in [[Shijiazhuang]] (now [[Hebei]]) has been dated to the 14th century&nbsp;BC. An Iron Age culture of the [[Tibetan Plateau]] has tentatively been associated with the [[Zhang Zhung culture]] described in early Tibetan writings. The earliest period once considered historical was the legendary era of the sage-emperors [[Emperor Yao|Yao]], [[Emperor Shun|Shun]], and [[Yu the Great|Yu]]. Traditionally, the [[abdication system]] was prominent in this period,<ref>{{Cite journal | last= Pines | first= Yuri| author-link=Yuri Pines | journal= T'oung Pao | volume=91 | date=2005 | title= Disputers of Abdication: Zhanguo egalitarianism and the sovereign's power | pages=243–300 | issue=4/5 | jstor= 4529011 | doi= 10.1163/156853205774910098}}</ref> with Yao yielding his throne to Shun, who abdicated to Yu, who founded the Xia dynasty. ==قديم چين== ==شاهي چين== ==جديد دور== ==وڌيڪ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ مطالعو== {{Main list|Bibliography of Chinese history }} {{refbegin}} * {{cite book |first=John W. |last=Dardess |title=Governing China, 150–1850 |url=https://books.google.com/books?id=IpXzmOuqiegC&q=john+dardess |year=2010 |publisher=Hackett Publishing |isbn=978-1-60384-311-9}} * [[John K. Fairbank|Fairbank, John King]] and Goldman, Merle. ''China: A New History.'' 2nd ed. (Harvard UP, 2006). 640 pp. * Gernet, Jacques. ''A History of Chinese Civilization'' (1996). One-volume survey. * Li, Xiaobing, ed. [https://archive.org/details/chinaatwaranencyclopedia ''China at War: An Encyclopedia'']. (ABC-CLIO, 2012). * Mote, Frederick W. ''Imperial China, 900–1800'' (Harvard UP, 1999), 1,136 pp. Authoritative treatment of the Song, Yuan, Ming, and early Qing dynasties. * Perkins, Dorothy. [https://archive.org/details/encyclopediaofch00perk_0 ''Encyclopedia of China: The Essential Reference to China, Its History and Culture''] (Facts on File, 1999). 662 pp. * Roberts, J. A. G. ''A Concise History of China'' (Harvard U. Press, 1999). 341 pp. * Stanford, Edward. [https://archive.org/details/cu31924023258241/page/n4 ''Atlas of the Chinese Empire, containing separate maps of the eighteen provinces of China''] (2nd ed., 1917). Legible color maps. * Wright, David Curtis. ''History of China'' (2001) 257 pp. {{refend}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Library resources box |about=yes |by=no }} <!----- PER WIKIPEDIA'S POLICIES, --DO--NOT-- USE GLOBAL CHINAWIKIPEDIA AND SIMILAR SITES AS SOURCES OR EXTERNAL LINKS. THEY WILL BE DELETED. ------> * ''[https://web.archive.org/web/20121129203455/http://www.chinaknowledge.de/History/history.htm China Knowledge]'', a [[Chinaknowledge|comprehensive online encyclopedia]] of China from Ulrich Theobald * The ''[https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780190622671.001.0001/acref-9780190622671 Berkshire Encyclopedia of China]'' on [[Oxford Reference]] {{subscription required}} * [https://www.loc.gov/today/cyberlc/feature_wdesc.php?rec=4043 China Rediscovers its Own History], a lengthy lecture on Chinese history given by [[Yu Ying-shih]] {{Subject bar | portal1 = Asia | portal2 = China | portal3 = Taiwan | commons = y | v = y | voy = y | voy-search = Imperial China |portal4=History}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:History of China}} [[زمرو:چين جي تاريخ]] [[زمرو:چين]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:اوڀر ايشيا جي تاريخ]] hl9ni0cqut6sn9ef1fjnm3gkef6euv3 414505 414504 2026-09-23T04:23:47Z Ibne maryam 17680 /* قديم پٿر جو دور */ 414505 wikitext text/x-wiki [[File:Orakelknochen.JPG|thumb|هڏين تي لکيل چين جي تاريخ]] '''چين جي تاريخ''' وسيع جاگرافيائي علائقي تي پکڙيل ڪيترن ئي هزارن سالن تي مشتمل آهي. چيني تهذيب جي شروعات [[پيلي ندي|ييلو ندي]] ۽ [[يانگزي|يانگزي ندي]] جي وادين مان ٿي، جيڪا اڳتي هلي دنيا جي قديم ترين تهذيبن جي گهوارن مان هڪ بڻجي وئي. روايتي تاريخ نويسي هن ماضي کي شاهي خاندانن جي دورن جي تناظر ۾ ڏسي ٿي. سڀ کان پهريون تصديق ٿيل تاريخي دور "شانگ خاندان" (تقريبن 1250 قبل مسيح) سان شروع ٿئي ٿو، جنهن "هڏين تي لکيل" (oracle bone) قديم ترين تحريرون ڇڏيون. ان کان پوءِ "زائو خاندان" (لڳ ڀڳ <small>1046</small> ق.م. کان <small>256</small> ق.م.) جو دور آيو؛ اهو هڪ اهڙو دور هو جنهن "آسماني اختيار" يا حڪمراني جو خدائي حق (<small>mandate of heaven</small>) جو تصور متعارف ڪرايو ۽ [[ڪنفيوشسيت|ڪنفيوشس ازم]] (<small>Confucianism</small>)، تاؤ ازم (<small>Taoism</small>) ۽ ليگلزم (<small>Legalism</small>) لاءِ فلسفياڻا بنياد رکيا. چين کي پهريون ڀيرو <small>221</small> ق.م. ۾ "چن شي هوانگ" (<small>Qin Shi Huang</small>) هڪ مرڪزي شاهي رياست هيٺ متحد ڪيو. ان کان پوءِ ايندڙ "هان خاندان" (<small>202</small> ق.م. کان <small>220</small> عيسوي) هڪ ڊگهي عرصي تائين قائم رهندڙ شاهي نظام قائم ڪيو، ڪنفيوشس ازم کي سرڪاري حيثيت ڏني ۽ ڪاغذ سازي جهڙين اهم ٽيڪنالاجي ترقيءَ کي هٿي ڏني. صدين تائين جاري رهندڙ انتشار ۽ ڦُٽڪار (جنهن دوران [[ٻڌمت]] جو ڦهلاءُ ٿيو) کان پوءِ، "سوئي خاندان" (<small>581</small>ع کان <small>618</small>ع) ۽ "[[تانگ گهراڻو|تانگ خاندان]]" (<small>618</small>ع کان <small>907</small>ع) پاران شاهي اتحاد بحال ڪيو ويو؛ اهو دور شاعري، ثقافت ۽ وسيع پيماني تي ٿيندڙ بين الاقوامي واپار جو "سونهري دور" هو. ان کان پوءِ "[[چنگ گهراڻو|سونگ خاندان]]" (960 کان 1279) جو دور آيو، جنهن ڪاٺ جي ٺپي ذريعي ڇپائي (<small>wood block printing</small>)، ٽيڪنالاجي ۽ شاهي امتحاني نظام ۾ اهم ترقيون آنديون. 13هين صديءَ ۾، [[منگول سلطنت]] چين کي فتح ڪيو ۽ "يوان خاندان" (<small>1271</small>ع کان <small>1368</small>ع) جي حڪومت قائم ڪئي. "[[منگ گهراڻو|منگ خاندان]]" (<small>1368</small>ع کان <small>1644</small>ع) سان گڏ "[[هان خاندان]]" جي حڪمراني واپس آئي؛ هي خاندان سامونڊي دريافتن، فنن ۽ "[[چين جي عظيم ديوار]]" توڙي "گرانڊ ڪينال" جي وڏي پيماني تي بحاليءَ لاءِ مشهور آهي. آخري شاهي سلسلو، يعني مانچو (<small>Manchu</small>) قيادت وارو "[[چنگ گهراڻو|چنگ خاندان]]" (<small>1644</small>ع کان <small>1912</small>ع) هو، جنهن چين جي علائقي کي ان جي شاهي عروج تائين وڌايو، پر پوءِ 19هين صديءَ ۾ سخت اندروني عدم استحڪام ۽ غير ملڪي طاقتن هٿان فوجي شڪستن جو شڪار ٿيو. سال <small>1911</small>ع جي انقلاب شاهي حڪمرانيءَ جو خاتمو ڪيو ۽ "جمهوريه چين" (<small>ROC</small>) جو بنياد وڌو. ان کان پوءِ ڏهاڪن تائين تڪرارن جو سلسلو جاري رهيو، جن ۾ "ٻئي چين-جاپان جنگ" ۽ "چيني گهرو ويڙهه" شامل هئا. <small>1949</small>ع ۾، چين جي ڪميونِسٽ پارٽي جي اڳواڻ [[مائوزي تنگ]] (<small>Mao Zedong</small>) مکيه سرزمين تي "[[چين|عوامي جمهوريه چين]]" (<small>PRC</small>) جي قيام جو اعلان ڪيو، جڏهن ته "[[تائيوان|ريپبلڪ آف چائنا]]" (<small>ROC</small>) جي حڪومت [[تائيوان صوبو|تائيوان]] ڏانهن منتقل ٿي وئي. ثقافتي انقلاب کان پوءِ، <small>1978</small>ع ۾ ڊينگ شياؤپنگ (<small>Deng Xiaoping</small>) جي اڳواڻي ۾ چين سڌارن ۽ "کليل پاليسي" جو آغاز ڪيو، جنهن ملڪ کي دنيا جي تيز ترين ترقي ڪندڙ وڏي معيشت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو. ==تاريخ کان اڳ جو دور== ===قديم پٿر جو دور=== {{see also|چين ۾ قديم پٿر واري دور جي ماڳن جي فهرست }} {{Multiple image | align =right | perrow = 2/2/2 | total_width = 300 | caption_align = center | title = قديم پٿر وارو دور | image1 = Skull pekingman.jpg | caption1 = "پيڪنگ مين" جي کوپڙي جي روايتي نئين سر تعمير | image2 = Teeth of Yuanmou Man (Cast) - cropped.png | caption2 = "يوانمو مين" جي ڏندن جا نمونا | image3 = Dali Man Skull, Replica.jpg | caption3 = شانڪسي هسٽري ميوزيم ۾ موجود کوپڙي جي بحالي | image4 = Longlin 1.jpg | caption4 = LL-1 اڌوري کوپڙي }} The [[archaic human]] species of ''[[Homo erectus]]'' arrived in [[Eurasia]] sometime between 1.3 and 1.8 [[million years ago]] (Ma) and numerous remains of its subspecies have been found in what is now China.{{sfn|Wilkinson|2018|p=737}} The oldest of these is the southwestern [[Yuanmou Man]] ({{lang|zh-hans|元谋人}}; in [[Yunnan]]), dated to {{c.}} 1.7 Ma, which lived in a mixed [[bushland]]-forest environment alongside [[chalicothere]]s, [[deer]], the elephant ''[[Stegodon]]'', [[rhino]]s, cattle, pigs, and the [[giant short-faced hyena]].{{sfn|Zhu|Potts|Pan|Yao|2008|pp=1077, 1084–1085}} The better-known [[Peking Man]] ({{lang|zh-hans|北京猿人}}; near Beijing) of 700,000–400,000 [[Before Present|BP]],{{sfn|Wilkinson|2018|p=737}} was discovered in the [[Zhoukoudian]] cave alongside [[scraper (archaeology)|scrapers]], [[chopper (archaeology)|choppers]], and, dated slightly later, points, [[burin (lithic flake)|burins]], and awls.{{sfn|Wu|Lin|1983|p=92}} Other ''Homo erectus'' fossils have been found widely throughout the region, including the northwestern [[Lantian Man]] in [[Shaanxi]], as well minor specimens in northeastern [[Liaoning]] and southern [[Guangdong]].{{sfn|Wilkinson|2018|p=737}} The dates of most [[List of Paleolithic sites in China|Paleolithic sites]] were long debated but have been more reliably established based on modern [[magnetostratigraphy]]: Majuangou at 1.66–1.55 Ma, Lanpo at 1.6 Ma, [[Xiaochangliang]] at 1.36 Ma, Xiantai at 1.36 Ma, [[Banshan]] at 1.32 Ma, Feiliang at 1.2 Ma and Donggutuo at 1.1 Ma.{{sfn|Ao|Dekkers|Wei|Qiang|2013|p=1}} Evidence of fire use by ''Homo erectus'' occurred between 1–1.8&nbsp;million years BP at the archaeological site of [[Xihoudu]], Shanxi Province.{{sfn|James|Dennell|Gilbert|Lewis|1989|p=2}} The circumstances surrounding the [[Human evolution|evolution]] of ''Homo erectus'' to contemporary ''[[H. sapiens]]'' is debated; the three main theories include the dominant [[Recent African origin of modern humans|"Out of Africa" theory]] (OOA), the [[regional continuity model]] and the admixture variant of the OOA hypothesis.{{sfn|Wilkinson|2018|p=737}} Regardless, the earliest modern humans have been dated to China at 120,000–80,000 BP based on fossilized teeth discovered in [[Fuyan Cave]] of [[Dao County]], Hunan.{{sfn|Liu|Martinón-Torres|Cai|Xing|2015|p=696}} The larger animals which lived alongside these humans include the extinct ''[[Ailuropoda baconi]]'' panda, the ''[[Crocuta|Crocuta ultima]]'' hyena, the ''Stegodon'', and the [[giant tapir]].{{sfn|Liu|Martinón-Torres|Cai|Xing|2015|p=696}} Evidence of [[Middle Palaeolithic]] [[Levallois technique|Levallois]] technology has been found in the lithic assemblage of [[Guanyindong]] Cave site in southwest China, dated to approximately 170,000–80,000 years ago.{{sfn|Hu|Marwick|Zhang|Rui|2018|p=82}} ===Neolithic=== {{See also|List of Neolithic cultures of China}} {{Further|Yellow River civilization|Yangtze civilization|Liao civilization}} {{Multiple image | align = right | perrow = 2/2/2 | total_width = 300 | caption_align = center | title = Neolithic | image1 = National Museum of China 2014.02.01 14-43-38.jpg | caption1 = 10,000-year-old pottery, [[Xianren Cave]] culture (18,000–7000 BC) | image2 = Bone Arrowheads, Jiahu site.jpg | caption2 = Bone Arrowheads, [[Peiligang culture]] (7000–5000 BC) | image3 = Butterfly-shaped ivory vessel with the pattern of two birds facing the sun(Neolithic) in Zhejiang Museum.JPG | caption3 = Butterfly-shaped ivory vessel with the pattern of two birds facing the sun, [[Hemudu culture]] (5500–3300 BC) | image4 = Hemudu Site Museum, 2017-08-12 36.jpg | caption4 = Pottery artifacts from Hemudu culture (5500–3300 BC) }} The [[Neolithic Age]] in China is considered to have begun about 10,000 years ago.<ref name="neolithic period in china">{{cite web|title=Neolithic Period in China|url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/cneo/hd_cneo.htm|work=Timeline of Art History|publisher=[[Metropolitan Museum of Art]]| date= October 2004|access-date=10 February 2008}}</ref> Because the Neolithic is conventionally defined by the presence of agriculture, it follows that the Neolithic began at different times in the various regions of what is now China. Agriculture in China developed gradually, with initial domestication of a few grains and animals gradually expanding with the addition of many others over subsequent millennia.<ref name=":0">{{Cite book|last=Lander|first=Brian|title=The King's Harvest: A Political Ecology of China from the First Farmers to the First Empire|date=2021|publisher=Yale University Press|language=en}}</ref> The earliest evidence of cultivated [[rice]], found by the Yangtze River, was carbon-dated to 8,000 years ago.<ref name="Pringle"/> Early evidence for [[millet]] agriculture in the Yellow River valley was [[Radiocarbon dating|radiocarbon-dated]] to about 7000 BC.<ref>{{cite web|title=Rice and Early Agriculture in China|url=http://www.mc.maricopa.edu/dept/d10/asb/anthro2003/legacy/banpo/banpo.html|work=Legacy of Human Civilizations|publisher=Mesa Community College|access-date=10 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090827184517/http://www.mc.maricopa.edu/dept/d10/asb/anthro2003/legacy/banpo/banpo.html|archive-date=27 August 2009|url-status=dead}}</ref> The [[Jiahu]] site is one of the best preserved early agricultural villages (7000 to 5800 BC). At [[Damaidi]] in Ningxia, 3,172 [[Neolithic signs in China|cliff carvings]] dating to 6000–5000 BC have been discovered, "featuring 8,453 individual characters such as the sun, moon, stars, gods and scenes of hunting or grazing", according to researcher Li Xiangshi. Written symbols, sometimes called [[proto-writing]], were found at the site of Jiahu, which is dated around 7000 BC,<ref name= "earliest writing">{{cite news |title='Earliest writing' found in China |first=Paul |last=Rincon |date=17 April 2003 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2956925.stm |work=BBC News }}</ref> Damaidi around 6000 BC, [[Dadiwan culture|Dadiwan]] from 5800 BC to 5400 BC,<ref>[[Qiu Xigui]] (2000). ''Chinese Writing''. English translation of 文字學概論 by Gilbert L. Mattos and [[Jerry Norman (sinologist)|Jerry Norman]]. ''Early China Special Monograph Series No. 4.'' Berkeley: The Society for the Study of Early China and the Institute of East Asian Studies, University of California, Berkeley. {{ISBN|978-1-55729-071-7}}</ref> and [[Banpo]] dating from the 5th millennium BC. With agriculture came increased population, the ability to store and redistribute crops, and the potential to support specialist craftsmen and administrators, which may have existed at late Neolithic sites like [[Taosi]] and the [[Liangzhu culture]] in the Yangtze delta.<ref name="Pringle">{{cite journal|last=Pringle |first=Heather |title=The Slow Birth of Agriculture |url=http://cas.bellarmine.edu/tietjen/images/neolithic_agriculture.htm |journal=[[Science (journal)|Science]] |year=1998 |volume=282 |issue=5393 |page=1446 |doi=10.1126/science.282.5393.1446 |s2cid=128522781 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110101201656/http://cas.bellarmine.edu/tietjen/images/neolithic_agriculture.htm |archive-date=1 January 2011 |issn=0036-8075 |url-access=subscription }}</ref> The cultures of the middle and late Neolithic in the central Yellow River valley are known, respectively, as the [[Yangshao culture]] (5000 BC to 3000 BC) and the [[Longshan culture]] (3000 BC to 2000 BC). Pigs and dogs were the earliest-domesticated animals in the region, and after about 3000 BC domesticated cattle and sheep arrived from Western Asia. Wheat also arrived at this time but remained a minor crop. Fruit such as [[peaches]], [[cherries]] and [[Orange (fruit)|oranges]], as well as chickens and various vegetables, were also domesticated in Neolithic China.<ref name=":0"/> ===Bronze Age=== {{see also|List of Bronze Age sites in China}} {{further|Three Sovereigns and Five Emperors}} [[File:Huang_Di.png|thumb|Map of tribes and tribal unions in Ancient China, including the tribes led by the [[Yellow Emperor]], [[Emperor Yan]] and [[Chiyou]].]] Bronze artifacts have been found at the [[Majiayao culture]] site (between 3100 and 2700&nbsp;BC).<ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/landscapessociet00mart |title=Landscapes and Societies: Selected Cases |publisher=Springer |year=2010 |isbn=978-90-481-9412-4 |page=310 |url-access=registration | chapter=Holocene Environmental Changes and the Evolution of the Neolithic Cultures in China |last1=Mo |first1=Duowen |last2=Zhao |first2=Zhijun |last3=Xu |first3=Junjie |last4=Li |first4=Minglin |doi=10.1007/978-90-481-9413-1_19 |editor-first=I. Peter |editor-last=Martini |editor-first2=Ward |editor-last2=Chesworth}}</ref><ref>{{Cite book |last=Higham |first=Charles |title=Encyclopedia of Ancient Asian Civilizations |publisher=Infobase |year=2004 |isbn=0-8160-4640-9 |page=200 |author-link=Charles Higham (archaeologist)}}</ref> The Bronze Age is also represented at the [[Lower Xiajiadian culture]] (2200–1600&nbsp;BC)<ref>{{Cite book |title=Leadership Strategies, Economic Activity, and Interregional Interaction: Social Complexity in Northeast China|author-link=Gideon Shelach-Lavi| last=Shelach |first=Gideon |page=89 | doi= 10.1007/0-306-47164-7_5 |isbn=978-0-306-47164-3 | publisher=Springer | year=2002}}</ref> site in northeast China. [[Sanxingdui]] located in what is now [[Sichuan]] is believed to be the site of a major ancient city, of a previously unknown Bronze Age culture (between 2000 and 1200&nbsp;BC). The site was first discovered in 1929 and then re-discovered in 1986. Chinese archaeologists have identified the Sanxingdui culture to be part of the [[state of Shu]], linking the artifacts found at the site to its early legendary kings.{{sfn|Bagley|1999|p=135}}<ref>{{cite magazine |last=Rawson |first=Jessica |title=New discoveries from the early dynasties |url=http://www.timeshighereducation.co.uk/features/new-discoveries-from-the-early-dynasties/91579.article |access-date=3 October 2013 |magazine=[[Times Higher Education]]}}</ref> The graves at Mogou revealed a high level of [[Prehistoric warfare|violence]] in the [[Qijia culture]].<ref>{{cite journal |title=Skeletal evidence for violent trauma from the bronze age Qijia culture (2,300-1,500 BCE), Gansu Province, China |journal=International Journal of Paleopathology |date=December 2019 |volume=27 |pages=66–79 |doi=10.1016/j.ijpp.2019.08.002 |pmid=31606648 |last1=Dittmar |first1=J. M. |last2=Berger |first2=E. |last3=Zhan |first3=X. |last4=Mao |first4=R. |last5=Wang |first5=H. |last6=Yeh |first6=H. Y. |bibcode=2019IJPal..27...66D |doi-access=free }}</ref> {{anchor|Iron Age}} [[Ferrous metallurgy]] begins to appear in the late 6th century in the [[Yangtze]] valley.<ref name="Higham">{{cite book|last=Higham|first=Charles|year=1996|title=The Bronze Age of Southeast Asia|isbn=0521565057|publisher=Cambridge University Press}}{{Page needed|date=November 2011}}</ref> A bronze hatchet with a blade of [[meteoric iron]] excavated near the city of [[Gaocheng District|Gaocheng]] in [[Shijiazhuang]] (now [[Hebei]]) has been dated to the 14th century&nbsp;BC. An Iron Age culture of the [[Tibetan Plateau]] has tentatively been associated with the [[Zhang Zhung culture]] described in early Tibetan writings. The earliest period once considered historical was the legendary era of the sage-emperors [[Emperor Yao|Yao]], [[Emperor Shun|Shun]], and [[Yu the Great|Yu]]. Traditionally, the [[abdication system]] was prominent in this period,<ref>{{Cite journal | last= Pines | first= Yuri| author-link=Yuri Pines | journal= T'oung Pao | volume=91 | date=2005 | title= Disputers of Abdication: Zhanguo egalitarianism and the sovereign's power | pages=243–300 | issue=4/5 | jstor= 4529011 | doi= 10.1163/156853205774910098}}</ref> with Yao yielding his throne to Shun, who abdicated to Yu, who founded the Xia dynasty. ==قديم چين== ==شاهي چين== ==جديد دور== ==وڌيڪ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ مطالعو== {{Main list|Bibliography of Chinese history }} {{refbegin}} * {{cite book |first=John W. |last=Dardess |title=Governing China, 150–1850 |url=https://books.google.com/books?id=IpXzmOuqiegC&q=john+dardess |year=2010 |publisher=Hackett Publishing |isbn=978-1-60384-311-9}} * [[John K. Fairbank|Fairbank, John King]] and Goldman, Merle. ''China: A New History.'' 2nd ed. (Harvard UP, 2006). 640 pp. * Gernet, Jacques. ''A History of Chinese Civilization'' (1996). One-volume survey. * Li, Xiaobing, ed. [https://archive.org/details/chinaatwaranencyclopedia ''China at War: An Encyclopedia'']. (ABC-CLIO, 2012). * Mote, Frederick W. ''Imperial China, 900–1800'' (Harvard UP, 1999), 1,136 pp. Authoritative treatment of the Song, Yuan, Ming, and early Qing dynasties. * Perkins, Dorothy. [https://archive.org/details/encyclopediaofch00perk_0 ''Encyclopedia of China: The Essential Reference to China, Its History and Culture''] (Facts on File, 1999). 662 pp. * Roberts, J. A. G. ''A Concise History of China'' (Harvard U. Press, 1999). 341 pp. * Stanford, Edward. [https://archive.org/details/cu31924023258241/page/n4 ''Atlas of the Chinese Empire, containing separate maps of the eighteen provinces of China''] (2nd ed., 1917). Legible color maps. * Wright, David Curtis. ''History of China'' (2001) 257 pp. {{refend}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Library resources box |about=yes |by=no }} <!----- PER WIKIPEDIA'S POLICIES, --DO--NOT-- USE GLOBAL CHINAWIKIPEDIA AND SIMILAR SITES AS SOURCES OR EXTERNAL LINKS. THEY WILL BE DELETED. ------> * ''[https://web.archive.org/web/20121129203455/http://www.chinaknowledge.de/History/history.htm China Knowledge]'', a [[Chinaknowledge|comprehensive online encyclopedia]] of China from Ulrich Theobald * The ''[https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780190622671.001.0001/acref-9780190622671 Berkshire Encyclopedia of China]'' on [[Oxford Reference]] {{subscription required}} * [https://www.loc.gov/today/cyberlc/feature_wdesc.php?rec=4043 China Rediscovers its Own History], a lengthy lecture on Chinese history given by [[Yu Ying-shih]] {{Subject bar | portal1 = Asia | portal2 = China | portal3 = Taiwan | commons = y | v = y | voy = y | voy-search = Imperial China |portal4=History}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:History of China}} [[زمرو:چين جي تاريخ]] [[زمرو:چين]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:اوڀر ايشيا جي تاريخ]] 8v3ne88qozsrjqtx74g3miii9lynf8l 0 103197 414509 2026-09-23T04:59:37Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1344775857|History of Islam in China]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 414509 wikitext text/x-wiki '''چين ۾ اسلام جي تاريخ''' 1,300 سال اڳ تائين پهچي ٿي. <ref name="EI3">{{Cite encyclopedia|location=[[Leiden]] and [[Boston]]}}</ref> <ref name="Pillsbury">{{Citation|year=1981|title=Muslim History in China: A 1300-year Chronology}}.</ref> هن وقت، چيني مسلمان چين ۾ هڪ اقليتي گروهه آهن، جيڪا تازي اندازن مطابق ڪل آبادي جو %0.45 کان %1.8 سيڪڙي جي وچ ۾ نمائندگي ڪن ٿا. جيتوڻيڪ هوئي مسلمانن جو گروپ سڀ کان وڌيڪ تعداد ۾ آهي، <ref>{{حوالو ويب|quote=2018-08-10|archivedate=2018-08-11}}</ref> چيني مسلمانن جو سڀ کان وڏو تعداد اتر اولهه چين ۾، گهڻو ڪري [[زنجيانگ ايغور خودمختيار علائقو|سنڪيانگ]] جي [[چين جا خودمختيار علائقا|خودمختيار علائقي]] ۾، موجود آهي، جنهن ۾ هڪ اهم [[اويغور]] مسلمانن جي آبادي آهي. <ref name="EI3" /> گهٽ پر اهم چيني مسلمان آبادي [[ننگزيا هوئي خودمختيار علائقو|ننگزيا]]، [[گينسو صوبو|گانسو]] ۽ [[چنگھائي صوبو|چنگھائي]] جي علائقن ۾ رهي ٿي. <ref name="Armijo 2006">{{Harvard citation no brackets|Armijo|2006}}</ref> چين جي 55 سرڪاري طور تي تسليم ٿيل اقليتي ماڻهن مان، ڏهه 10 گروهه گهڻو ڪري [[سني اسلام|سني مسلمان]] آهن. <ref name="Armijo 2006" /> t2spv7p0tdfj4uyroxneusuqcslj7bw 414510 414509 2026-09-23T05:00:16Z Ibne maryam 17680 added [[Category:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 414510 wikitext text/x-wiki '''چين ۾ اسلام جي تاريخ''' 1,300 سال اڳ تائين پهچي ٿي. <ref name="EI3">{{Cite encyclopedia|location=[[Leiden]] and [[Boston]]}}</ref> <ref name="Pillsbury">{{Citation|year=1981|title=Muslim History in China: A 1300-year Chronology}}.</ref> هن وقت، چيني مسلمان چين ۾ هڪ اقليتي گروهه آهن، جيڪا تازي اندازن مطابق ڪل آبادي جو %0.45 کان %1.8 سيڪڙي جي وچ ۾ نمائندگي ڪن ٿا. جيتوڻيڪ هوئي مسلمانن جو گروپ سڀ کان وڌيڪ تعداد ۾ آهي، <ref>{{حوالو ويب|quote=2018-08-10|archivedate=2018-08-11}}</ref> چيني مسلمانن جو سڀ کان وڏو تعداد اتر اولهه چين ۾، گهڻو ڪري [[زنجيانگ ايغور خودمختيار علائقو|سنڪيانگ]] جي [[چين جا خودمختيار علائقا|خودمختيار علائقي]] ۾، موجود آهي، جنهن ۾ هڪ اهم [[اويغور]] مسلمانن جي آبادي آهي. <ref name="EI3" /> گهٽ پر اهم چيني مسلمان آبادي [[ننگزيا هوئي خودمختيار علائقو|ننگزيا]]، [[گينسو صوبو|گانسو]] ۽ [[چنگھائي صوبو|چنگھائي]] جي علائقن ۾ رهي ٿي. <ref name="Armijo 2006">{{Harvard citation no brackets|Armijo|2006}}</ref> چين جي 55 سرڪاري طور تي تسليم ٿيل اقليتي ماڻهن مان، ڏهه 10 گروهه گهڻو ڪري [[سني اسلام|سني مسلمان]] آهن. <ref name="Armijo 2006" /> [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] 177nwnoijiv2fqh7st74h222x5sq23a 414511 414510 2026-09-23T05:00:48Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ايشيا ۾ اسلام]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 414511 wikitext text/x-wiki '''چين ۾ اسلام جي تاريخ''' 1,300 سال اڳ تائين پهچي ٿي. <ref name="EI3">{{Cite encyclopedia|location=[[Leiden]] and [[Boston]]}}</ref> <ref name="Pillsbury">{{Citation|year=1981|title=Muslim History in China: A 1300-year Chronology}}.</ref> هن وقت، چيني مسلمان چين ۾ هڪ اقليتي گروهه آهن، جيڪا تازي اندازن مطابق ڪل آبادي جو %0.45 کان %1.8 سيڪڙي جي وچ ۾ نمائندگي ڪن ٿا. جيتوڻيڪ هوئي مسلمانن جو گروپ سڀ کان وڌيڪ تعداد ۾ آهي، <ref>{{حوالو ويب|quote=2018-08-10|archivedate=2018-08-11}}</ref> چيني مسلمانن جو سڀ کان وڏو تعداد اتر اولهه چين ۾، گهڻو ڪري [[زنجيانگ ايغور خودمختيار علائقو|سنڪيانگ]] جي [[چين جا خودمختيار علائقا|خودمختيار علائقي]] ۾، موجود آهي، جنهن ۾ هڪ اهم [[اويغور]] مسلمانن جي آبادي آهي. <ref name="EI3" /> گهٽ پر اهم چيني مسلمان آبادي [[ننگزيا هوئي خودمختيار علائقو|ننگزيا]]، [[گينسو صوبو|گانسو]] ۽ [[چنگھائي صوبو|چنگھائي]] جي علائقن ۾ رهي ٿي. <ref name="Armijo 2006">{{Harvard citation no brackets|Armijo|2006}}</ref> چين جي 55 سرڪاري طور تي تسليم ٿيل اقليتي ماڻهن مان، ڏهه 10 گروهه گهڻو ڪري [[سني اسلام|سني مسلمان]] آهن. <ref name="Armijo 2006" /> [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا ۾ اسلام]] maoaxgi3edqekg4k9ezkskccf9yobv8 414512 414511 2026-09-23T05:01:12Z Ibne maryam 17680 added [[Category:تاريخ اسلام]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 414512 wikitext text/x-wiki '''چين ۾ اسلام جي تاريخ''' 1,300 سال اڳ تائين پهچي ٿي. <ref name="EI3">{{Cite encyclopedia|location=[[Leiden]] and [[Boston]]}}</ref> <ref name="Pillsbury">{{Citation|year=1981|title=Muslim History in China: A 1300-year Chronology}}.</ref> هن وقت، چيني مسلمان چين ۾ هڪ اقليتي گروهه آهن، جيڪا تازي اندازن مطابق ڪل آبادي جو %0.45 کان %1.8 سيڪڙي جي وچ ۾ نمائندگي ڪن ٿا. جيتوڻيڪ هوئي مسلمانن جو گروپ سڀ کان وڌيڪ تعداد ۾ آهي، <ref>{{حوالو ويب|quote=2018-08-10|archivedate=2018-08-11}}</ref> چيني مسلمانن جو سڀ کان وڏو تعداد اتر اولهه چين ۾، گهڻو ڪري [[زنجيانگ ايغور خودمختيار علائقو|سنڪيانگ]] جي [[چين جا خودمختيار علائقا|خودمختيار علائقي]] ۾، موجود آهي، جنهن ۾ هڪ اهم [[اويغور]] مسلمانن جي آبادي آهي. <ref name="EI3" /> گهٽ پر اهم چيني مسلمان آبادي [[ننگزيا هوئي خودمختيار علائقو|ننگزيا]]، [[گينسو صوبو|گانسو]] ۽ [[چنگھائي صوبو|چنگھائي]] جي علائقن ۾ رهي ٿي. <ref name="Armijo 2006">{{Harvard citation no brackets|Armijo|2006}}</ref> چين جي 55 سرڪاري طور تي تسليم ٿيل اقليتي ماڻهن مان، ڏهه 10 گروهه گهڻو ڪري [[سني اسلام|سني مسلمان]] آهن. <ref name="Armijo 2006" /> [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا ۾ اسلام]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] faschq1p29qfsbxzkh2sdsnuuy306k4 414513 414512 2026-09-23T05:06:16Z Ibne maryam 17680 /* */ 414513 wikitext text/x-wiki '''چين ۾ اسلام جي تاريخ''' 1,300 سال اڳ تائين پهچي ٿي.<ref name="EI3">{{Cite encyclopedia|location=[[Leiden]] and [[Boston]]}}</ref> <ref name="Pillsbury">{{Citation|year=1981|title=Muslim History in China: A 1300-year Chronology}}.</ref> هن وقت، چيني مسلمان [[چين]] ۾ هڪ اقليتي گروهه آهن، جيڪا تازي اندازن مطابق ڪل آبادي جو 0.45 کان 1.8 سيڪڙي جي وچ ۾ نمائندگي ڪن ٿا. جيتوڻيڪ "هوئي" (Hui) مسلمانن جو گروپ سڀ کان وڌيڪ تعداد ۾ آهي،<ref>{{حوالو ويب|quote=2018-08-10|archivedate=2018-08-11}}</ref> چيني مسلمانن جي سڀ کان وڏي تعداد اتر اولهه چين ۾، گهڻو ڪري [[زنجيانگ ايغور خودمختيار علائقو|سنڪيانگ]] جي [[چين جا خودمختيار علائقا|خودمختيار علائقي]] ۾، موجود آهي، جنهن ۾ هڪ اهم [[اويغور]] مسلمانن جي آبادي آهي.<ref name="EI3" /> گهٽ پر اهم چيني مسلمان آبادي [[ننگزيا هوئي خودمختيار علائقو|ننگزيا]]، [[گينسو صوبو|گانسو]] ۽ [[چنگھائي صوبو|چنگھائي]] جي علائقن ۾ رهي ٿي.<ref name="Armijo 2006">{{Harvard citation no brackets|Armijo|2006}}</ref> چين جي 55 سرڪاري طور تي تسليم ٿيل اقليتي ماڻهن مان، ڏهه گروهه گهڻو ڪري [[سني اسلام|سني مسلمان]] آهن.<ref name="Armijo 2006" /> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:چين ۾ اسلام جي تاريخ]] [[زمرو:چين ۾ اسلام]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا ۾ اسلام]] [[زمرو:تاريخ اسلام بلحاظ ملڪ]] 5f4febm6r30j616aayimwlcuv53zt9k 414514 414513 2026-09-23T05:07:09Z Ibne maryam 17680 added [[Category:مذهب بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 414514 wikitext text/x-wiki '''چين ۾ اسلام جي تاريخ''' 1,300 سال اڳ تائين پهچي ٿي.<ref name="EI3">{{Cite encyclopedia|location=[[Leiden]] and [[Boston]]}}</ref> <ref name="Pillsbury">{{Citation|year=1981|title=Muslim History in China: A 1300-year Chronology}}.</ref> هن وقت، چيني مسلمان [[چين]] ۾ هڪ اقليتي گروهه آهن، جيڪا تازي اندازن مطابق ڪل آبادي جو 0.45 کان 1.8 سيڪڙي جي وچ ۾ نمائندگي ڪن ٿا. جيتوڻيڪ "هوئي" (Hui) مسلمانن جو گروپ سڀ کان وڌيڪ تعداد ۾ آهي،<ref>{{حوالو ويب|quote=2018-08-10|archivedate=2018-08-11}}</ref> چيني مسلمانن جي سڀ کان وڏي تعداد اتر اولهه چين ۾، گهڻو ڪري [[زنجيانگ ايغور خودمختيار علائقو|سنڪيانگ]] جي [[چين جا خودمختيار علائقا|خودمختيار علائقي]] ۾، موجود آهي، جنهن ۾ هڪ اهم [[اويغور]] مسلمانن جي آبادي آهي.<ref name="EI3" /> گهٽ پر اهم چيني مسلمان آبادي [[ننگزيا هوئي خودمختيار علائقو|ننگزيا]]، [[گينسو صوبو|گانسو]] ۽ [[چنگھائي صوبو|چنگھائي]] جي علائقن ۾ رهي ٿي.<ref name="Armijo 2006">{{Harvard citation no brackets|Armijo|2006}}</ref> چين جي 55 سرڪاري طور تي تسليم ٿيل اقليتي ماڻهن مان، ڏهه گروهه گهڻو ڪري [[سني اسلام|سني مسلمان]] آهن.<ref name="Armijo 2006" /> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:چين ۾ اسلام جي تاريخ]] [[زمرو:چين ۾ اسلام]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا ۾ اسلام]] [[زمرو:تاريخ اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:مذهب بلحاظ ملڪ]] 6blmiozez44lmp5ojo8xwzszojxfe7q 414515 414514 2026-09-23T05:07:39Z Ibne maryam 17680 added [[Category:چين جو سماج]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 414515 wikitext text/x-wiki '''چين ۾ اسلام جي تاريخ''' 1,300 سال اڳ تائين پهچي ٿي.<ref name="EI3">{{Cite encyclopedia|location=[[Leiden]] and [[Boston]]}}</ref> <ref name="Pillsbury">{{Citation|year=1981|title=Muslim History in China: A 1300-year Chronology}}.</ref> هن وقت، چيني مسلمان [[چين]] ۾ هڪ اقليتي گروهه آهن، جيڪا تازي اندازن مطابق ڪل آبادي جو 0.45 کان 1.8 سيڪڙي جي وچ ۾ نمائندگي ڪن ٿا. جيتوڻيڪ "هوئي" (Hui) مسلمانن جو گروپ سڀ کان وڌيڪ تعداد ۾ آهي،<ref>{{حوالو ويب|quote=2018-08-10|archivedate=2018-08-11}}</ref> چيني مسلمانن جي سڀ کان وڏي تعداد اتر اولهه چين ۾، گهڻو ڪري [[زنجيانگ ايغور خودمختيار علائقو|سنڪيانگ]] جي [[چين جا خودمختيار علائقا|خودمختيار علائقي]] ۾، موجود آهي، جنهن ۾ هڪ اهم [[اويغور]] مسلمانن جي آبادي آهي.<ref name="EI3" /> گهٽ پر اهم چيني مسلمان آبادي [[ننگزيا هوئي خودمختيار علائقو|ننگزيا]]، [[گينسو صوبو|گانسو]] ۽ [[چنگھائي صوبو|چنگھائي]] جي علائقن ۾ رهي ٿي.<ref name="Armijo 2006">{{Harvard citation no brackets|Armijo|2006}}</ref> چين جي 55 سرڪاري طور تي تسليم ٿيل اقليتي ماڻهن مان، ڏهه گروهه گهڻو ڪري [[سني اسلام|سني مسلمان]] آهن.<ref name="Armijo 2006" /> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:چين ۾ اسلام جي تاريخ]] [[زمرو:چين ۾ اسلام]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا ۾ اسلام]] [[زمرو:تاريخ اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:مذهب بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:چين جو سماج]] r9huhnrytu8f5sv0w3zuln5eamj1x4w 414532 414515 2026-09-23T05:19:44Z Ibne maryam 17680 /* */ 414532 wikitext text/x-wiki [[File:Huaisheng Mosque Dec 2007.jpg|thumb|right|The [[Huaisheng Mosque]] is one of the [[List of the oldest mosques|oldest mosques in the world]], traditionally believed to have been built by [[Sa`d ibn Abi Waqqas|Saʿd ibn Abī Waḳḳāṣ]].<ref name="Lipman 1997 25">{{harvnb|Lipman|1997|p=25}}</ref>]] '''چين ۾ اسلام جي تاريخ''' 1,300 سال اڳ تائين پهچي ٿي.<ref name="EI3">{{Cite encyclopedia|location=[[Leiden]] and [[Boston]]}}</ref> <ref name="Pillsbury">{{Citation|year=1981|title=Muslim History in China: A 1300-year Chronology}}.</ref> هن وقت، چيني مسلمان [[چين]] ۾ هڪ اقليتي گروهه آهن، جيڪا تازي اندازن مطابق ڪل آبادي جو 0.45 کان 1.8 سيڪڙي جي وچ ۾ نمائندگي ڪن ٿا. جيتوڻيڪ "هوئي" (Hui) مسلمانن جو گروپ سڀ کان وڌيڪ تعداد ۾ آهي،<ref>{{حوالو ويب|quote=2018-08-10|archivedate=2018-08-11}}</ref> چيني مسلمانن جي سڀ کان وڏي تعداد اتر اولهه چين ۾، گهڻو ڪري [[زنجيانگ ايغور خودمختيار علائقو|سنڪيانگ]] جي [[چين جا خودمختيار علائقا|خودمختيار علائقي]] ۾، موجود آهي، جنهن ۾ هڪ اهم [[اويغور]] مسلمانن جي آبادي آهي.<ref name="EI3" /> گهٽ پر اهم چيني مسلمان آبادي [[ننگزيا هوئي خودمختيار علائقو|ننگزيا]]، [[گينسو صوبو|گانسو]] ۽ [[چنگھائي صوبو|چنگھائي]] جي علائقن ۾ رهي ٿي.<ref name="Armijo 2006">{{Harvard citation no brackets|Armijo|2006}}</ref> چين جي 55 سرڪاري طور تي تسليم ٿيل اقليتي ماڻهن مان، ڏهه گروهه گهڻو ڪري [[سني اسلام|سني مسلمان]] آهن.<ref name="Armijo 2006" /> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:چين ۾ اسلام جي تاريخ]] [[زمرو:چين ۾ اسلام]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا ۾ اسلام]] [[زمرو:تاريخ اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:مذهب بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:چين جو سماج]] 1js9zerp1839h9gf5yhivulyk3i357c 414533 414532 2026-09-23T05:25:24Z Ibne maryam 17680 /* */ 414533 wikitext text/x-wiki [[File:Huaisheng Mosque Dec 2007.jpg|thumb|right|"[[هوائيشينگ مسجد]]" دنيا جي قديم ترين مسجدن مان هڪ آهي، جنهن بابت روايتي طور تي اهو مڃيو وڃي ٿو ته اها [[سعد بن ابي وقاص|حضرت سعد بن ابي وقاص رضي الله تعالي عنه]] تعمير ڪرايا هئا .<ref name="Lipman 1997 25">{{harvnb|Lipman|1997|p=25}}</ref>]] '''چين ۾ اسلام جي تاريخ''' 1,300 سال اڳ تائين پهچي ٿي.<ref name="EI3">{{Cite encyclopedia|location=[[Leiden]] and [[Boston]]}}</ref> <ref name="Pillsbury">{{Citation|year=1981|title=Muslim History in China: A 1300-year Chronology}}.</ref> هن وقت، چيني مسلمان [[چين]] ۾ هڪ اقليتي گروهه آهن، جيڪا تازي اندازن مطابق ڪل آبادي جو 0.45 کان 1.8 سيڪڙي جي وچ ۾ نمائندگي ڪن ٿا. جيتوڻيڪ "هوئي" (Hui) مسلمانن جو گروپ سڀ کان وڌيڪ تعداد ۾ آهي،<ref>{{حوالو ويب|quote=2018-08-10|archivedate=2018-08-11}}</ref> چيني مسلمانن جي سڀ کان وڏي تعداد اتر اولهه چين ۾، گهڻو ڪري [[زنجيانگ ايغور خودمختيار علائقو|سنڪيانگ]] جي [[چين جا خودمختيار علائقا|خودمختيار علائقي]] ۾، موجود آهي، جنهن ۾ هڪ اهم [[اويغور]] مسلمانن جي آبادي آهي.<ref name="EI3" /> گهٽ پر اهم چيني مسلمان آبادي [[ننگزيا هوئي خودمختيار علائقو|ننگزيا]]، [[گينسو صوبو|گانسو]] ۽ [[چنگھائي صوبو|چنگھائي]] جي علائقن ۾ رهي ٿي.<ref name="Armijo 2006">{{Harvard citation no brackets|Armijo|2006}}</ref> چين جي 55 سرڪاري طور تي تسليم ٿيل اقليتي ماڻهن مان، ڏهه گروهه گهڻو ڪري [[سني اسلام|سني مسلمان]] آهن.<ref name="Armijo 2006" /> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:چين ۾ اسلام جي تاريخ]] [[زمرو:چين ۾ اسلام]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا ۾ اسلام]] [[زمرو:تاريخ اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:مذهب بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:چين جو سماج]] 9dukh7r4z4tf2zbn6fht921zinuahog 414534 414533 2026-09-23T05:26:49Z Ibne maryam 17680 /* */ 414534 wikitext text/x-wiki [[File:Huaisheng Mosque Dec 2007.jpg|thumb|right|"[[ھوائشينگ مسجد|هوائيشينگ مسجد]]" دنيا جي قديم ترين مسجدن مان هڪ آهي، جنهن بابت روايتي طور تي اهو مڃيو وڃي ٿو ته اها [[سعد بن ابي وقاص|حضرت سعد بن ابي وقاص رضي الله تعالي عنه]] تعمير ڪرايا هئا .<ref name="Lipman 1997 25">{{harvnb|Lipman|1997|p=25}}</ref>]] '''چين ۾ اسلام جي تاريخ''' 1,300 سال اڳ تائين پهچي ٿي.<ref name="EI3">{{Cite encyclopedia|location=[[Leiden]] and [[Boston]]}}</ref> <ref name="Pillsbury">{{Citation|year=1981|title=Muslim History in China: A 1300-year Chronology}}.</ref> هن وقت، چيني مسلمان [[چين]] ۾ هڪ اقليتي گروهه آهن، جيڪا تازي اندازن مطابق ڪل آبادي جو 0.45 کان 1.8 سيڪڙي جي وچ ۾ نمائندگي ڪن ٿا. جيتوڻيڪ "هوئي" (Hui) مسلمانن جو گروپ سڀ کان وڌيڪ تعداد ۾ آهي،<ref>{{حوالو ويب|quote=2018-08-10|archivedate=2018-08-11}}</ref> چيني مسلمانن جي سڀ کان وڏي تعداد اتر اولهه چين ۾، گهڻو ڪري [[زنجيانگ ايغور خودمختيار علائقو|سنڪيانگ]] جي [[چين جا خودمختيار علائقا|خودمختيار علائقي]] ۾، موجود آهي، جنهن ۾ هڪ اهم [[اويغور]] مسلمانن جي آبادي آهي.<ref name="EI3" /> گهٽ پر اهم چيني مسلمان آبادي [[ننگزيا هوئي خودمختيار علائقو|ننگزيا]]، [[گينسو صوبو|گانسو]] ۽ [[چنگھائي صوبو|چنگھائي]] جي علائقن ۾ رهي ٿي.<ref name="Armijo 2006">{{Harvard citation no brackets|Armijo|2006}}</ref> چين جي 55 سرڪاري طور تي تسليم ٿيل اقليتي ماڻهن مان، ڏهه گروهه گهڻو ڪري [[سني اسلام|سني مسلمان]] آهن.<ref name="Armijo 2006" /> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:چين ۾ اسلام جي تاريخ]] [[زمرو:چين ۾ اسلام]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا ۾ اسلام]] [[زمرو:تاريخ اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:مذهب بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:چين جو سماج]] 1gsolsfxbcqklqp0go20j6q4x4kuody 14 103198 414516 2026-09-23T05:09:00Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:چين ۾ اسلام]] [[زمرو:تاريخ اسلام بلحاظ ملڪ]] 414516 wikitext text/x-wiki [[زمرو:چين ۾ اسلام]] [[زمرو:تاريخ اسلام بلحاظ ملڪ]] 196qmurn9tydjdknvs0hle29wfyf4ya 414527 414516 2026-09-23T05:16:03Z Ibne maryam 17680 /* */ 414527 wikitext text/x-wiki [[زمرو:چين ۾ اسلام]] [[زمرو:ايشيا ۾ اسلام جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ اسلام بلحاظ ملڪ]] ct9s3lgpzh0xoaracke24k253kgze2g 14 103199 414517 2026-09-23T05:10:30Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:چين ۾ مذهب]] [[زمرو:ايشيا ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] 414517 wikitext text/x-wiki [[زمرو:چين ۾ مذهب]] [[زمرو:ايشيا ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] ry1mvlc69uv24p27digl7s8ta2u6sct 14 103200 414521 2026-09-23T05:11:32Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:چين جو سماج]] [[زمرو:مذهب بلحاظ ملڪ]] 414521 wikitext text/x-wiki [[زمرو:چين جو سماج]] [[زمرو:مذهب بلحاظ ملڪ]] j7i37m8si1fh2keh6n5dntv7i3ksryk 14 103201 414524 2026-09-23T05:13:31Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:تاريخ اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا ۾ اسلام جي تاريخ]] 414524 wikitext text/x-wiki [[زمرو:تاريخ اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا ۾ اسلام جي تاريخ]] iqgjdfez8sb0edpxpvo5ie519ge4gf7 414526 414524 2026-09-23T05:14:34Z Ibne maryam 17680 /* */ 414526 wikitext text/x-wiki [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] mbzpy8e3g0tntjx1v0fl3lqsjz0lvvg 14 103202 414529 2026-09-23T05:17:19Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ايشيا ۾ اسلام]] [[زمرو:تاريخ اسلام بلحاظ کنڊ]] 414529 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ايشيا ۾ اسلام]] [[زمرو:تاريخ اسلام بلحاظ کنڊ]] 2x4muxdleh6rqredaobfjm9k838lhve 14 103203 414530 2026-09-23T05:17:48Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ کنڊ]] 414530 wikitext text/x-wiki [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ کنڊ]] e79lrnm7b0lqyrcbmgto8aypi84tbuj 0 103204 414540 2026-09-23T05:50:04Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1373160932|Demographics of China]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 414540 wikitext text/x-wiki [[چين|عوامي جمهوريه چين]] دنيا جو ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي جنهن جي آبادي هڪ ارب چاليهه ڪروڙ کان وڌيڪ آهي. چين دنيا جو [[آبادي جي لحاظ کان ملڪن ۽ تابعدار رياستن جي فهرست|سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ]] هو <ref>{{حوالو ويب|date=19 April 2023|archivedate=2 December 2023|quote=3 May 2024}}</ref> جيستائين سال <small>2023</small> ع ۾ [[ڀارت]] ان کي پوئتي ڇڏي ڏنو. <ref>{{Cite news |date=1 May 2023 |title=Most populous nation: Should India rejoice or panic? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65322706 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230809123453/https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65322706 |archive-date=9 August 2023 |access-date=6 May 2023 |work=BBC News}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=24 April 2023|archivedate=5 September 2023|quote=27 April 2023}}</ref> سال 2025ع ۾، چين جي آبادي سرڪاري طور تي هڪ ارب 40 ڪروڙ ۽ چار لک هئي، جيڪي گذريل سال جي ڀيٽ ۾، 1949ع ۾ عوامي جمهوريه چين جي اعلان کان پوءِ سڀ کان گهٽ رڪارڊ ٿيل پيدائش جي شرح سان، گهٽ ۾ گهٽ ٽيهه لک گهٽ هئي.<ref name=":6">{{حوالو ويب|date=19 January 2026|quote=19 January 2026}}</ref> چين جي آبادي ۾ نوجوانن جو حصو نسبتاً گهٽ آهي، جزوي طور تي چين جي هڪ ٻار پاليسي جي سخت نفاذ جو نتيجو آهي جيڪا سال 1979ع کان 2015ع تائين لاڳو هئي، جنهن شهري خاندانن کي هڪ ٻار ۽ ٻهراڙي وارن خاندانن کي ٻن تائين محدود ڪيو. سال 2025ع تائين ملڪ جي ڪل پيدائش جي شرح 1.0 کان گهٽ هئي، جيڪا ڏکڻ ڪوريا، تائيوان، هانگ ڪانگ ۽ سنگاپور سان گڏ دنيا ۾ گهٽ ۾ گهٽ هئي. <ref name=":8">{{حوالو ويب|date=23 January 2026|quote=26 January 2026}}</ref> سال 2022ع کان وٺي، ملڪ ۾ فوتگين جي تعداد پيدائشن جي تعداد کان وڌي وئي آهي.<ref name=":6" /> سال 2020ع جي مردم شماري موجب، آبادي جو %91.11 [[ھان چيني|هان چيني]] ۽ %8.89 اقليتون هيون. چين جي آبادي جي واڌ جي شرح منفي 0.10 سيڪڙو آهي. <ref name=":9">{{Cite news |title=China's population falls for a third consecutive year |url=https://www.reuters.com/world/china/chinas-population-falls-third-consecutive-year-2025-01-17/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250222070021/https://www.reuters.com/world/china/chinas-population-falls-third-consecutive-year-2025-01-17/ |archive-date=22 February 2025 |access-date=2 April 2025 |work=Reuters |language=en-US}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=2 April 2025}}</ref> چين پنهنجي ڇهين قومي آبادي جي مردم شماري سال <small>2010</small>ع ۾ ڪيو، <ref>{{حوالو ويب|quote=14 October 2013|archivedate=23 October 2010}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=28 April 2011|quote=29 April 2011|archivedate=8 November 2013}}</ref> ۽ ان جي ستين مردم شماري سال <small>2020</small>ع جي آخر ۾ مڪمل ڪئي وئي، جنهن جو ڊيٽا مئي <small>2021</small>ع ۾ جاري ڪيو ويو. <ref>{{حوالو ويب|date=11 May 2021|quote=11 May 2021|archivedate=11 May 2021}}</ref> f8tn75yf4oiwktrf7e8l9o5886kw9g5 414541 414540 2026-09-23T05:50:37Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ايشيا جي آباديات بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 414541 wikitext text/x-wiki [[چين|عوامي جمهوريه چين]] دنيا جو ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي جنهن جي آبادي هڪ ارب چاليهه ڪروڙ کان وڌيڪ آهي. چين دنيا جو [[آبادي جي لحاظ کان ملڪن ۽ تابعدار رياستن جي فهرست|سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ]] هو <ref>{{حوالو ويب|date=19 April 2023|archivedate=2 December 2023|quote=3 May 2024}}</ref> جيستائين سال <small>2023</small> ع ۾ [[ڀارت]] ان کي پوئتي ڇڏي ڏنو. <ref>{{Cite news |date=1 May 2023 |title=Most populous nation: Should India rejoice or panic? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65322706 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230809123453/https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65322706 |archive-date=9 August 2023 |access-date=6 May 2023 |work=BBC News}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=24 April 2023|archivedate=5 September 2023|quote=27 April 2023}}</ref> سال 2025ع ۾، چين جي آبادي سرڪاري طور تي هڪ ارب 40 ڪروڙ ۽ چار لک هئي، جيڪي گذريل سال جي ڀيٽ ۾، 1949ع ۾ عوامي جمهوريه چين جي اعلان کان پوءِ سڀ کان گهٽ رڪارڊ ٿيل پيدائش جي شرح سان، گهٽ ۾ گهٽ ٽيهه لک گهٽ هئي.<ref name=":6">{{حوالو ويب|date=19 January 2026|quote=19 January 2026}}</ref> چين جي آبادي ۾ نوجوانن جو حصو نسبتاً گهٽ آهي، جزوي طور تي چين جي هڪ ٻار پاليسي جي سخت نفاذ جو نتيجو آهي جيڪا سال 1979ع کان 2015ع تائين لاڳو هئي، جنهن شهري خاندانن کي هڪ ٻار ۽ ٻهراڙي وارن خاندانن کي ٻن تائين محدود ڪيو. سال 2025ع تائين ملڪ جي ڪل پيدائش جي شرح 1.0 کان گهٽ هئي، جيڪا ڏکڻ ڪوريا، تائيوان، هانگ ڪانگ ۽ سنگاپور سان گڏ دنيا ۾ گهٽ ۾ گهٽ هئي. <ref name=":8">{{حوالو ويب|date=23 January 2026|quote=26 January 2026}}</ref> سال 2022ع کان وٺي، ملڪ ۾ فوتگين جي تعداد پيدائشن جي تعداد کان وڌي وئي آهي.<ref name=":6" /> سال 2020ع جي مردم شماري موجب، آبادي جو %91.11 [[ھان چيني|هان چيني]] ۽ %8.89 اقليتون هيون. چين جي آبادي جي واڌ جي شرح منفي 0.10 سيڪڙو آهي. <ref name=":9">{{Cite news |title=China's population falls for a third consecutive year |url=https://www.reuters.com/world/china/chinas-population-falls-third-consecutive-year-2025-01-17/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250222070021/https://www.reuters.com/world/china/chinas-population-falls-third-consecutive-year-2025-01-17/ |archive-date=22 February 2025 |access-date=2 April 2025 |work=Reuters |language=en-US}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=2 April 2025}}</ref> چين پنهنجي ڇهين قومي آبادي جي مردم شماري سال <small>2010</small>ع ۾ ڪيو، <ref>{{حوالو ويب|quote=14 October 2013|archivedate=23 October 2010}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=28 April 2011|quote=29 April 2011|archivedate=8 November 2013}}</ref> ۽ ان جي ستين مردم شماري سال <small>2020</small>ع جي آخر ۾ مڪمل ڪئي وئي، جنهن جو ڊيٽا مئي <small>2021</small>ع ۾ جاري ڪيو ويو. <ref>{{حوالو ويب|date=11 May 2021|quote=11 May 2021|archivedate=11 May 2021}}</ref> [[زمرو:ايشيا جي آباديات بلحاظ ملڪ]] 4yfp9br09vrijiycxmm71oo0yezh3vr 414542 414541 2026-09-23T05:56:16Z Ibne maryam 17680 /* */ 414542 wikitext text/x-wiki [[چين|عوامي جمهوريه چين]] دنيا جو ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي جنهن جي آبادي هڪ ارب چاليهه ڪروڙ کان وڌيڪ آهي. چين دنيا جو [[آبادي جي لحاظ کان ملڪن ۽ تابعدار رياستن جي فهرست|سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ]] هو <ref>{{حوالو ويب|date=19 April 2023|archivedate=2 December 2023|quote=3 May 2024}}</ref> جيستائين سال <small>2023</small>ع ۾ [[ڀارت]] ان کي پوئتي ڇڏي ڏنو.<ref>{{Cite news |date=1 May 2023 |title=Most populous nation: Should India rejoice or panic? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65322706 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230809123453/https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65322706 |archive-date=9 August 2023 |access-date=6 May 2023 |work=BBC News}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=24 April 2023|archivedate=5 September 2023|quote=27 April 2023}}</ref> سال 2025ع ۾، چين جي آبادي سرڪاري طور تي هڪ ارب 40 ڪروڙ ۽ چار لک هئي، جيڪي گذريل سال جي ڀيٽ ۾، 1949ع ۾ عوامي جمهوريه چين جي اعلان کان پوءِ سڀ کان گهٽ رڪارڊ ٿيل پيدائش جي شرح سان، گهٽ ۾ گهٽ ٽيهه لک گهٽ هئي.<ref name=":6">{{حوالو ويب|date=19 January 2026|quote=19 January 2026}}</ref> چين جي آبادي ۾ نوجوانن جو حصو نسبتاً گهٽ آهي، جزوي طور تي چين جي هڪ ٻار پاليسي جي سخت نفاذ جو نتيجو آهي جيڪا سال 1979ع کان 2015ع تائين لاڳو هئي، جنهن شهري خاندانن کي هڪ ٻار ۽ ٻهراڙي وارن خاندانن کي ٻن تائين محدود ڪيو. سال 2025ع تائين ملڪ جي ڪل پيدائش جي شرح 1.0 کان گهٽ هئي، جيڪا ڏکڻ ڪوريا، تائيوان، هانگ ڪانگ ۽ سنگاپور سان گڏ دنيا ۾ گهٽ ۾ گهٽ هئي.<ref name=":8">{{حوالو ويب|date=23 January 2026|quote=26 January 2026}}</ref> سال 2022ع کان وٺي، ملڪ ۾ فوتگين جي تعداد پيدائشن جي تعداد کان وڌي وئي آهي.<ref name=":6" /> سال 2020ع جي مردم شماري موجب، آبادي جو %91.11 [[ھان چيني|هان چيني]] ۽ %8.89 اقليتون هيون. چين جي آبادي جي واڌ جي شرح منفي 0.10 سيڪڙو آهي.<ref name=":9">{{Cite news |title=China's population falls for a third consecutive year |url=https://www.reuters.com/world/china/chinas-population-falls-third-consecutive-year-2025-01-17/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250222070021/https://www.reuters.com/world/china/chinas-population-falls-third-consecutive-year-2025-01-17/ |archive-date=22 February 2025 |access-date=2 April 2025 |work=Reuters |language=en-US}}</ref><ref>{{حوالو ويب|quote=2 April 2025}}</ref> چين پنهنجي ڇهين قومي آبادي جي مردم شماري سال <small>2010</small>ع ۾ ڪيو،<ref>{{حوالو ويب|quote=14 October 2013|archivedate=23 October 2010}}</ref><ref>{{حوالو ويب|date=28 April 2011|quote=29 April 2011|archivedate=8 November 2013}}</ref> ۽ ان جي ستين مردم شماري سال <small>2020</small>ع جي آخر ۾ مڪمل ڪئي وئي، جنهن جو ڊيٽا مئي <small>2021</small>ع ۾ جاري ڪيو ويو.<ref>{{حوالو ويب|date=11 May 2021|quote=11 May 2021|archivedate=11 May 2021}}</ref> ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ معلومات== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:چين جي آباديات]] [[زمرو:چين]] [[زمرو:ايشيا جي آباديات]] [[زمرو:آباديات بلحاظ ملڪ]] sjt9hzlirf63ldv4o8xg3ysyuv7zpoj 414544 414542 2026-09-23T05:58:56Z Ibne maryam 17680 /* */ 414544 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}}<!-- "none" is a legitimate description when the title is already adequate; see [[WP:SDNONE]] --> {{About|the demographics of the People's Republic of China|the demographics of the Republic of China (Taiwan)|Demographics of Taiwan}} {{Use dmy dates|date=February 2026}} {{Infobox place demographics |place = [[China]] |image = Population pyramid China 2026.png |image_size = 350 |caption = [[Population pyramid]] of China for 2026 |size_of_population = {{decrease}} 1,404,890,000 (31 December 2025)<ref name=estimate_2026>{{cite web |title=National Economy – 10.Total Population Went down and Urbanization Rate Continued to Grow (31 December 2025) |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202606/t20260119_1962328.html |publisher=[[National Bureau of Statistics of China]] (NBSC) |website=www.stats.gov.cn |date=19 January 2026 |access-date=19 January 2025}}</ref> |growth = {{decrease}} −0.24% (2025 est.) ([[List of countries by population growth rate|159th]]) |birth = {{decrease}} 5.63 births per 1,000 (2025 est.)<ref name=estimate_2025>{{cite web |title=National Economy – 10.Total Population Went down and Urbanization Rate Continued to Grow (31 December 2025) |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202601/t20260119_1962328.html |publisher=[[National Bureau of Statistics of China]] (NBSC) |website=www.stats.gov.cn |date=19 January 2026 |access-date=19 January 2025}}</ref> |death = {{increaseNegative}} 8.04 deaths per 1,000 (2025 est.) |life = {{increase}} 79 years (2024) |life_male = {{increase}} 76.0 years (2022) |life_female = {{increase}} 81.3 years (2022) |infant_mortality = 6.76 deaths per 1000 live births (2022)<ref>{{cite web |title=Country Comparisons - Infant mortality rate |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/infant-mortality-rate/country-comparison |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |date=5 May 2022 |access-date=5 May 2022 |archive-date=6 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306110845/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/infant-mortality-rate/country-comparison |url-status=dead}}</ref> |fertility = {{decrease}} 0.93 children per woman (2025 est.)<ref>{{cite web | url=https://www.unfpa.org/data/world-population-dashboard | title=World Population Dashboard | work=United Nations Population Fund }}</ref> |age_0-14_years = 16.48% (male 124,166,174/female 108,729,429) |age_15-64_years = 69.4% (male 504,637,819/female 476,146,909) |age_65_years = 14.11% (male 92,426,805/female 107,035,710) (2023 est.)<ref name="China">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/china |title=China |date=2 August 2023 |access-date=24 January 2021 |archive-date=12 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230812121502/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/china/ |url-status=dead}}</ref> |total_mf_ratio = 1.04 male to female (2024 est.)<ref name="China" /> |sr_at_birth = 1.09 male to female (2024 est.)<ref name="China" /> |sr_under_15 = 1.14 male to female (2024 est.)<ref name="China" /> |sr_15-64_years = 1.06 male to female (2024 est.)<ref name="China" /> |sr_65_years_over = 0.86 male to female (2024 est.)<ref name="China" /> |major_ethnic = {{decreaseNeutral}} [[Han Chinese]] (91.11%)<ref name="stats.gov.cn">{{cite web |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817185.html |title=Main Data of the Seventh National Population Census |website=Stats.gov.cn |access-date=25 July 2021 |archive-date=11 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210511031334/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817185.html |url-status=live}}</ref> |minor_ethnic = {{unbulleted list |{{Tree list}} * {{increaseNeutral}} [[Zhuang people|Zhuang]] (1.39%) * {{increaseNeutral}} [[Uyghurs]] (0.84%) * {{increaseNeutral}} [[Hui people|Hui]] (0.81%) * {{increaseNeutral}} [[Miao people|Miao]] (0.79%) * {{decreaseNeutral}} [[Manchu people|Manchus]] (0.74%) * {{increaseNeutral}} [[Yi people|Yi]] (0.70%) * {{increaseNeutral}} [[Tujia people|Tujia]] (0.68%) * {{increaseNeutral}} [[Tibetans]] (0.50%) * {{steady}} [[Mongols]] (0.45%) * {{increaseNeutral}} [[Bouyei people|Bouyei]] (0.25%) * {{increaseNeutral}} Other groups (1.74%) {{tree list/end}} }} |official = [[Standard Chinese]] |spoken = Various; See ''[[Languages of China]]'' }} ==فالتو== The [[People's Republic of China]] is the second [[List of countries by population (United Nations)|most-populous country in the world]] with a population exceeding 1.4&nbsp;billion, only surpassed by [[Demographics of India|India]]. China was the world's [[List of countries and dependencies by population|most populous country]]<ref>{{Cite web |last=Mackintosh |first=Manveena Suri,Diksha Madhok,Eliza |date=19 April 2023 |title=India will surpass China as world's most populous country by mid-year, UN says |url=https://www.cnn.com/2023/04/19/asia/india-china-population-intl/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202080149/https://www.cnn.com/2023/04/19/asia/india-china-population-intl/index.html |archive-date=2 December 2023 |access-date=3 May 2024 |website=CNN |language=en}}</ref> until it was surpassed by India in 2023.<ref>{{cite news |date=1 May 2023 |title=Most populous nation: Should India rejoice or panic? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65322706 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230809123453/https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65322706 |archive-date=9 August 2023 |access-date=6 May 2023 |work=BBC News}}</ref><ref>{{Cite web |date=24 April 2023 |title=India to overtake China as world's most populous country in April 2023, United Nations projects |url=https://www.un.org/en/desa/india-overtake-china-world-most-populous-country-april-2023-united-nations-projects#:~:text=Smith%20Mehta%2Funsplash.-,India%20to%20overtake%20China%20as%20world's%20most%20populous%20country%20in,the%20world's%20most%20populous%20country |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230905025340/https://www.un.org/en/desa/india-overtake-china-world-most-populous-country-april-2023-united-nations-projects#:~:text=Smith%20Mehta%2Funsplash.-,India%20to%20overtake%20China%20as%20world's%20most%20populous%20country%20in,the%20world's%20most%20populous%20country |archive-date=5 September 2023 |access-date=27 April 2023 |website=[[United Nations]]}}</ref> In 2025, China's population officially stood at 1.404&nbsp;billion, which was three million less than the previous year, with the lowest recorded birthrate since at least the [[proclamation of the People's Republic of China]] in 1949.<ref name=":6">{{Cite web |last=Wu |first=Huizhong |date=19 January 2026 |title=China's population falls again as births drop to lowest rate since 1949 communist revolution |url=https://apnews.com/article/china-population-shrinks-births-tax-condoms-868cd1ffc949af5a2e94c523e750e97e |access-date=19 January 2026 |website=[[Associated Press]] |language=en}}</ref> China's population has a relatively small youth component, partially a result of the strict enforcement of China's [[one-child policy]] that was in effect from 1979 until 2015, which limited urban families to one child and rural families to two. {{As of|2025}}, the country's [[total fertility rate]] was below 1.0, one of the lowest in the world alongside [[Demographics of South Korea|South Korea]], [[Demographics of Taiwan|Taiwan]], [[Demographics of Hong Kong|Hong Kong]] and [[Demographics of Singapore|Singapore]].<ref name=":8" /> Since 2022, deaths have outstripped births in the country.<ref name=":6" /> According to the [[2020 Chinese census|2020 census]], 91.11% of the population was [[Han Chinese]], and 8.89% were [[Ethnic minorities in China|minorities]]. China's population growth rate is -0.10%.<ref name=":9">{{Cite news |title=China's population falls for a third consecutive year |url=https://www.reuters.com/world/china/chinas-population-falls-third-consecutive-year-2025-01-17/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250222070021/https://www.reuters.com/world/china/chinas-population-falls-third-consecutive-year-2025-01-17/ |archive-date=22 February 2025 |access-date=2 April 2025 |work=Reuters |language=en-US |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=National Data |url=https://data.stats.gov.cn/english/easyquery.htm?cn=C01 |access-date=2 April 2025 |website=data.stats.gov.cn}}</ref> China conducted its [[2010 Chinese census|sixth national population census]] in 2010,<ref>{{cite web |url=http://www.straitstimes.com/BreakingNews/Asia/Story/STIStory_593141.html |title=Tough road ahead for China census |website=Straitstimes.com |access-date=14 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101023083956/http://www.straitstimes.com/BreakingNews/Asia/Story/STIStory_593141.html |archive-date=23 October 2010 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.stats.gov.cn/english/newsandcomingevents/t20110428_402722244.htm |title=Communiqué of the National Bureau of Statistics of People's Republic of China on Major Figures of the 2010 Population Census (No. 1) |publisher=National Bureau of Statistics of China |date=28 April 2011 |access-date=29 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108022004/http://www.stats.gov.cn/english/newsandcomingevents/t20110428_402722244.htm |archive-date=8 November 2013 |url-status=dead}}</ref> and its [[2020 Chinese census|seventh census]] was completed in late 2020, with data released in May 2021.<ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2021/05/10/china-census-births-fall.html |title=China's 'Long-Term Time Bomb': Falling Births Drive Slow Population Growth |work=[[The New York Times]] |date=11 May 2021 |last=Wee |first=Sui-Lee |access-date=11 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210511031504/https://www.nytimes.com/2021/05/10/china-census-births-fall.html |archive-date=11 May 2021 |url-status=live}}</ref> ==تفصيل== [[چين|عوامي جمهوريه چين]] دنيا جو ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي جنهن جي آبادي هڪ ارب چاليهه ڪروڙ کان وڌيڪ آهي. چين دنيا جو [[آبادي جي لحاظ کان ملڪن ۽ تابعدار رياستن جي فهرست|سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ]] هو <ref>{{حوالو ويب|date=19 April 2023|archivedate=2 December 2023|quote=3 May 2024}}</ref> جيستائين سال <small>2023</small>ع ۾ [[ڀارت]] ان کي پوئتي ڇڏي ڏنو.<ref>{{Cite news |date=1 May 2023 |title=Most populous nation: Should India rejoice or panic? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65322706 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230809123453/https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65322706 |archive-date=9 August 2023 |access-date=6 May 2023 |work=BBC News}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=24 April 2023|archivedate=5 September 2023|quote=27 April 2023}}</ref> سال 2025ع ۾، چين جي آبادي سرڪاري طور تي هڪ ارب 40 ڪروڙ ۽ چار لک هئي، جيڪي گذريل سال جي ڀيٽ ۾، 1949ع ۾ عوامي جمهوريه چين جي اعلان کان پوءِ سڀ کان گهٽ رڪارڊ ٿيل پيدائش جي شرح سان، گهٽ ۾ گهٽ ٽيهه لک گهٽ هئي.<ref name=":6">{{حوالو ويب|date=19 January 2026|quote=19 January 2026}}</ref> چين جي آبادي ۾ نوجوانن جو حصو نسبتاً گهٽ آهي، جزوي طور تي چين جي هڪ ٻار پاليسي جي سخت نفاذ جو نتيجو آهي جيڪا سال 1979ع کان 2015ع تائين لاڳو هئي، جنهن شهري خاندانن کي هڪ ٻار ۽ ٻهراڙي وارن خاندانن کي ٻن تائين محدود ڪيو. سال 2025ع تائين ملڪ جي ڪل پيدائش جي شرح 1.0 کان گهٽ هئي، جيڪا ڏکڻ ڪوريا، تائيوان، هانگ ڪانگ ۽ سنگاپور سان گڏ دنيا ۾ گهٽ ۾ گهٽ هئي.<ref name=":8">{{حوالو ويب|date=23 January 2026|quote=26 January 2026}}</ref> سال 2022ع کان وٺي، ملڪ ۾ فوتگين جي تعداد پيدائشن جي تعداد کان وڌي وئي آهي.<ref name=":6" /> سال 2020ع جي مردم شماري موجب، آبادي جو %91.11 [[ھان چيني|هان چيني]] ۽ %8.89 اقليتون هيون. چين جي آبادي جي واڌ جي شرح منفي 0.10 سيڪڙو آهي.<ref name=":9">{{Cite news |title=China's population falls for a third consecutive year |url=https://www.reuters.com/world/china/chinas-population-falls-third-consecutive-year-2025-01-17/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250222070021/https://www.reuters.com/world/china/chinas-population-falls-third-consecutive-year-2025-01-17/ |archive-date=22 February 2025 |access-date=2 April 2025 |work=Reuters |language=en-US}}</ref><ref>{{حوالو ويب|quote=2 April 2025}}</ref> چين پنهنجي ڇهين قومي آبادي جي مردم شماري سال <small>2010</small>ع ۾ ڪيو،<ref>{{حوالو ويب|quote=14 October 2013|archivedate=23 October 2010}}</ref><ref>{{حوالو ويب|date=28 April 2011|quote=29 April 2011|archivedate=8 November 2013}}</ref> ۽ ان جي ستين مردم شماري سال <small>2020</small>ع جي آخر ۾ مڪمل ڪئي وئي، جنهن جو ڊيٽا مئي <small>2021</small>ع ۾ جاري ڪيو ويو.<ref>{{حوالو ويب|date=11 May 2021|quote=11 May 2021|archivedate=11 May 2021}}</ref> ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ معلومات== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:چين جي آباديات]] [[زمرو:چين]] [[زمرو:ايشيا جي آباديات]] [[زمرو:آباديات بلحاظ ملڪ]] rcjagh9p9m3l4sp9ncxz00o575177yb 414545 414544 2026-09-23T05:59:23Z Ibne maryam 17680 /* */ 414545 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}}<!-- "none" is a legitimate description when the title is already adequate; see [[WP:SDNONE]] --> {{About|the demographics of the People's Republic of China|the demographics of the Republic of China (Taiwan)|Demographics of Taiwan}} {{Infobox place demographics |place = [[China]] |image = Population pyramid China 2026.png |image_size = 350 |caption = [[Population pyramid]] of China for 2026 |size_of_population = {{decrease}} 1,404,890,000 (31 December 2025)<ref name=estimate_2026>{{cite web |title=National Economy – 10.Total Population Went down and Urbanization Rate Continued to Grow (31 December 2025) |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202606/t20260119_1962328.html |publisher=[[National Bureau of Statistics of China]] (NBSC) |website=www.stats.gov.cn |date=19 January 2026 |access-date=19 January 2025}}</ref> |growth = {{decrease}} −0.24% (2025 est.) ([[List of countries by population growth rate|159th]]) |birth = {{decrease}} 5.63 births per 1,000 (2025 est.)<ref name=estimate_2025>{{cite web |title=National Economy – 10.Total Population Went down and Urbanization Rate Continued to Grow (31 December 2025) |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202601/t20260119_1962328.html |publisher=[[National Bureau of Statistics of China]] (NBSC) |website=www.stats.gov.cn |date=19 January 2026 |access-date=19 January 2025}}</ref> |death = {{increaseNegative}} 8.04 deaths per 1,000 (2025 est.) |life = {{increase}} 79 years (2024) |life_male = {{increase}} 76.0 years (2022) |life_female = {{increase}} 81.3 years (2022) |infant_mortality = 6.76 deaths per 1000 live births (2022)<ref>{{cite web |title=Country Comparisons - Infant mortality rate |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/infant-mortality-rate/country-comparison |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |date=5 May 2022 |access-date=5 May 2022 |archive-date=6 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306110845/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/infant-mortality-rate/country-comparison |url-status=dead}}</ref> |fertility = {{decrease}} 0.93 children per woman (2025 est.)<ref>{{cite web | url=https://www.unfpa.org/data/world-population-dashboard | title=World Population Dashboard | work=United Nations Population Fund }}</ref> |age_0-14_years = 16.48% (male 124,166,174/female 108,729,429) |age_15-64_years = 69.4% (male 504,637,819/female 476,146,909) |age_65_years = 14.11% (male 92,426,805/female 107,035,710) (2023 est.)<ref name="China">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/china |title=China |date=2 August 2023 |access-date=24 January 2021 |archive-date=12 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230812121502/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/china/ |url-status=dead}}</ref> |total_mf_ratio = 1.04 male to female (2024 est.)<ref name="China" /> |sr_at_birth = 1.09 male to female (2024 est.)<ref name="China" /> |sr_under_15 = 1.14 male to female (2024 est.)<ref name="China" /> |sr_15-64_years = 1.06 male to female (2024 est.)<ref name="China" /> |sr_65_years_over = 0.86 male to female (2024 est.)<ref name="China" /> |major_ethnic = {{decreaseNeutral}} [[Han Chinese]] (91.11%)<ref name="stats.gov.cn">{{cite web |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817185.html |title=Main Data of the Seventh National Population Census |website=Stats.gov.cn |access-date=25 July 2021 |archive-date=11 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210511031334/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817185.html |url-status=live}}</ref> |minor_ethnic = {{unbulleted list |{{Tree list}} * {{increaseNeutral}} [[Zhuang people|Zhuang]] (1.39%) * {{increaseNeutral}} [[Uyghurs]] (0.84%) * {{increaseNeutral}} [[Hui people|Hui]] (0.81%) * {{increaseNeutral}} [[Miao people|Miao]] (0.79%) * {{decreaseNeutral}} [[Manchu people|Manchus]] (0.74%) * {{increaseNeutral}} [[Yi people|Yi]] (0.70%) * {{increaseNeutral}} [[Tujia people|Tujia]] (0.68%) * {{increaseNeutral}} [[Tibetans]] (0.50%) * {{steady}} [[Mongols]] (0.45%) * {{increaseNeutral}} [[Bouyei people|Bouyei]] (0.25%) * {{increaseNeutral}} Other groups (1.74%) {{tree list/end}} }} |official = [[Standard Chinese]] |spoken = Various; See ''[[Languages of China]]'' }} ==فالتو== The [[People's Republic of China]] is the second [[List of countries by population (United Nations)|most-populous country in the world]] with a population exceeding 1.4&nbsp;billion, only surpassed by [[Demographics of India|India]]. China was the world's [[List of countries and dependencies by population|most populous country]]<ref>{{Cite web |last=Mackintosh |first=Manveena Suri,Diksha Madhok,Eliza |date=19 April 2023 |title=India will surpass China as world's most populous country by mid-year, UN says |url=https://www.cnn.com/2023/04/19/asia/india-china-population-intl/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202080149/https://www.cnn.com/2023/04/19/asia/india-china-population-intl/index.html |archive-date=2 December 2023 |access-date=3 May 2024 |website=CNN |language=en}}</ref> until it was surpassed by India in 2023.<ref>{{cite news |date=1 May 2023 |title=Most populous nation: Should India rejoice or panic? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65322706 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230809123453/https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65322706 |archive-date=9 August 2023 |access-date=6 May 2023 |work=BBC News}}</ref><ref>{{Cite web |date=24 April 2023 |title=India to overtake China as world's most populous country in April 2023, United Nations projects |url=https://www.un.org/en/desa/india-overtake-china-world-most-populous-country-april-2023-united-nations-projects#:~:text=Smith%20Mehta%2Funsplash.-,India%20to%20overtake%20China%20as%20world's%20most%20populous%20country%20in,the%20world's%20most%20populous%20country |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230905025340/https://www.un.org/en/desa/india-overtake-china-world-most-populous-country-april-2023-united-nations-projects#:~:text=Smith%20Mehta%2Funsplash.-,India%20to%20overtake%20China%20as%20world's%20most%20populous%20country%20in,the%20world's%20most%20populous%20country |archive-date=5 September 2023 |access-date=27 April 2023 |website=[[United Nations]]}}</ref> In 2025, China's population officially stood at 1.404&nbsp;billion, which was three million less than the previous year, with the lowest recorded birthrate since at least the [[proclamation of the People's Republic of China]] in 1949.<ref name=":6">{{Cite web |last=Wu |first=Huizhong |date=19 January 2026 |title=China's population falls again as births drop to lowest rate since 1949 communist revolution |url=https://apnews.com/article/china-population-shrinks-births-tax-condoms-868cd1ffc949af5a2e94c523e750e97e |access-date=19 January 2026 |website=[[Associated Press]] |language=en}}</ref> China's population has a relatively small youth component, partially a result of the strict enforcement of China's [[one-child policy]] that was in effect from 1979 until 2015, which limited urban families to one child and rural families to two. {{As of|2025}}, the country's [[total fertility rate]] was below 1.0, one of the lowest in the world alongside [[Demographics of South Korea|South Korea]], [[Demographics of Taiwan|Taiwan]], [[Demographics of Hong Kong|Hong Kong]] and [[Demographics of Singapore|Singapore]].<ref name=":8" /> Since 2022, deaths have outstripped births in the country.<ref name=":6" /> According to the [[2020 Chinese census|2020 census]], 91.11% of the population was [[Han Chinese]], and 8.89% were [[Ethnic minorities in China|minorities]]. China's population growth rate is -0.10%.<ref name=":9">{{Cite news |title=China's population falls for a third consecutive year |url=https://www.reuters.com/world/china/chinas-population-falls-third-consecutive-year-2025-01-17/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250222070021/https://www.reuters.com/world/china/chinas-population-falls-third-consecutive-year-2025-01-17/ |archive-date=22 February 2025 |access-date=2 April 2025 |work=Reuters |language=en-US |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=National Data |url=https://data.stats.gov.cn/english/easyquery.htm?cn=C01 |access-date=2 April 2025 |website=data.stats.gov.cn}}</ref> China conducted its [[2010 Chinese census|sixth national population census]] in 2010,<ref>{{cite web |url=http://www.straitstimes.com/BreakingNews/Asia/Story/STIStory_593141.html |title=Tough road ahead for China census |website=Straitstimes.com |access-date=14 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101023083956/http://www.straitstimes.com/BreakingNews/Asia/Story/STIStory_593141.html |archive-date=23 October 2010 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.stats.gov.cn/english/newsandcomingevents/t20110428_402722244.htm |title=Communiqué of the National Bureau of Statistics of People's Republic of China on Major Figures of the 2010 Population Census (No. 1) |publisher=National Bureau of Statistics of China |date=28 April 2011 |access-date=29 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108022004/http://www.stats.gov.cn/english/newsandcomingevents/t20110428_402722244.htm |archive-date=8 November 2013 |url-status=dead}}</ref> and its [[2020 Chinese census|seventh census]] was completed in late 2020, with data released in May 2021.<ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2021/05/10/china-census-births-fall.html |title=China's 'Long-Term Time Bomb': Falling Births Drive Slow Population Growth |work=[[The New York Times]] |date=11 May 2021 |last=Wee |first=Sui-Lee |access-date=11 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210511031504/https://www.nytimes.com/2021/05/10/china-census-births-fall.html |archive-date=11 May 2021 |url-status=live}}</ref> ==تفصيل== [[چين|عوامي جمهوريه چين]] دنيا جو ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي جنهن جي آبادي هڪ ارب چاليهه ڪروڙ کان وڌيڪ آهي. چين دنيا جو [[آبادي جي لحاظ کان ملڪن ۽ تابعدار رياستن جي فهرست|سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ]] هو <ref>{{حوالو ويب|date=19 April 2023|archivedate=2 December 2023|quote=3 May 2024}}</ref> جيستائين سال <small>2023</small>ع ۾ [[ڀارت]] ان کي پوئتي ڇڏي ڏنو.<ref>{{Cite news |date=1 May 2023 |title=Most populous nation: Should India rejoice or panic? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65322706 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230809123453/https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65322706 |archive-date=9 August 2023 |access-date=6 May 2023 |work=BBC News}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=24 April 2023|archivedate=5 September 2023|quote=27 April 2023}}</ref> سال 2025ع ۾، چين جي آبادي سرڪاري طور تي هڪ ارب 40 ڪروڙ ۽ چار لک هئي، جيڪي گذريل سال جي ڀيٽ ۾، 1949ع ۾ عوامي جمهوريه چين جي اعلان کان پوءِ سڀ کان گهٽ رڪارڊ ٿيل پيدائش جي شرح سان، گهٽ ۾ گهٽ ٽيهه لک گهٽ هئي.<ref name=":6">{{حوالو ويب|date=19 January 2026|quote=19 January 2026}}</ref> چين جي آبادي ۾ نوجوانن جو حصو نسبتاً گهٽ آهي، جزوي طور تي چين جي هڪ ٻار پاليسي جي سخت نفاذ جو نتيجو آهي جيڪا سال 1979ع کان 2015ع تائين لاڳو هئي، جنهن شهري خاندانن کي هڪ ٻار ۽ ٻهراڙي وارن خاندانن کي ٻن تائين محدود ڪيو. سال 2025ع تائين ملڪ جي ڪل پيدائش جي شرح 1.0 کان گهٽ هئي، جيڪا ڏکڻ ڪوريا، تائيوان، هانگ ڪانگ ۽ سنگاپور سان گڏ دنيا ۾ گهٽ ۾ گهٽ هئي.<ref name=":8">{{حوالو ويب|date=23 January 2026|quote=26 January 2026}}</ref> سال 2022ع کان وٺي، ملڪ ۾ فوتگين جي تعداد پيدائشن جي تعداد کان وڌي وئي آهي.<ref name=":6" /> سال 2020ع جي مردم شماري موجب، آبادي جو %91.11 [[ھان چيني|هان چيني]] ۽ %8.89 اقليتون هيون. چين جي آبادي جي واڌ جي شرح منفي 0.10 سيڪڙو آهي.<ref name=":9">{{Cite news |title=China's population falls for a third consecutive year |url=https://www.reuters.com/world/china/chinas-population-falls-third-consecutive-year-2025-01-17/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250222070021/https://www.reuters.com/world/china/chinas-population-falls-third-consecutive-year-2025-01-17/ |archive-date=22 February 2025 |access-date=2 April 2025 |work=Reuters |language=en-US}}</ref><ref>{{حوالو ويب|quote=2 April 2025}}</ref> چين پنهنجي ڇهين قومي آبادي جي مردم شماري سال <small>2010</small>ع ۾ ڪيو،<ref>{{حوالو ويب|quote=14 October 2013|archivedate=23 October 2010}}</ref><ref>{{حوالو ويب|date=28 April 2011|quote=29 April 2011|archivedate=8 November 2013}}</ref> ۽ ان جي ستين مردم شماري سال <small>2020</small>ع جي آخر ۾ مڪمل ڪئي وئي، جنهن جو ڊيٽا مئي <small>2021</small>ع ۾ جاري ڪيو ويو.<ref>{{حوالو ويب|date=11 May 2021|quote=11 May 2021|archivedate=11 May 2021}}</ref> ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ معلومات== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:چين جي آباديات]] [[زمرو:چين]] [[زمرو:ايشيا جي آباديات]] [[زمرو:آباديات بلحاظ ملڪ]] jjfr6k8hfsze7dwojjl0dg6r0xkf6xr 414546 414545 2026-09-23T05:59:49Z Ibne maryam 17680 414546 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}}<!-- "none" is a legitimate description when the title is already adequate; see [[WP:SDNONE]] --> {{About|the demographics of the People's Republic of China|the demographics of the Republic of China (Taiwan)|Demographics of Taiwan}} {{Infobox place demographics |place = [[China]] |image = Population pyramid China 2026.png |image_size = 350 |caption = [[Population pyramid]] of China for 2026 |size_of_population = {{decrease}} 1,404,890,000 (31 December 2025)<ref name=estimate_2026>{{cite web |title=National Economy – 10.Total Population Went down and Urbanization Rate Continued to Grow (31 December 2025) |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202606/t20260119_1962328.html |publisher=[[National Bureau of Statistics of China]] (NBSC) |website=www.stats.gov.cn |date=19 January 2026 |access-date=19 January 2025}}</ref> |growth = {{decrease}} −0.24% (2025 est.) ([[List of countries by population growth rate|159th]]) |birth = {{decrease}} 5.63 births per 1,000 (2025 est.)<ref name=estimate_2025>{{cite web |title=National Economy – 10.Total Population Went down and Urbanization Rate Continued to Grow (31 December 2025) |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202601/t20260119_1962328.html |publisher=[[National Bureau of Statistics of China]] (NBSC) |website=www.stats.gov.cn |date=19 January 2026 |access-date=19 January 2025}}</ref> |death = {{increaseNegative}} 8.04 deaths per 1,000 (2025 est.) |life = {{increase}} 79 years (2024) |life_male = {{increase}} 76.0 years (2022) |life_female = {{increase}} 81.3 years (2022) |infant_mortality = 6.76 deaths per 1000 live births (2022)<ref>{{cite web |title=Country Comparisons - Infant mortality rate |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/infant-mortality-rate/country-comparison |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |date=5 May 2022 |access-date=5 May 2022 |archive-date=6 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306110845/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/infant-mortality-rate/country-comparison |url-status=dead}}</ref> |fertility = {{decrease}} 0.93 children per woman (2025 est.)<ref>{{cite web | url=https://www.unfpa.org/data/world-population-dashboard | title=World Population Dashboard | work=United Nations Population Fund }}</ref> |age_0-14_years = 16.48% (male 124,166,174/female 108,729,429) |age_15-64_years = 69.4% (male 504,637,819/female 476,146,909) |age_65_years = 14.11% (male 92,426,805/female 107,035,710) (2023 est.)<ref name="China">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/china |title=China |date=2 August 2023 |access-date=24 January 2021 |archive-date=12 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230812121502/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/china/ |url-status=dead}}</ref> |total_mf_ratio = 1.04 male to female (2024 est.)<ref name="China" /> |sr_at_birth = 1.09 male to female (2024 est.)<ref name="China" /> |sr_under_15 = 1.14 male to female (2024 est.)<ref name="China" /> |sr_15-64_years = 1.06 male to female (2024 est.)<ref name="China" /> |sr_65_years_over = 0.86 male to female (2024 est.)<ref name="China" /> |major_ethnic = {{decreaseNeutral}} [[Han Chinese]] (91.11%)<ref name="stats.gov.cn">{{cite web |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817185.html |title=Main Data of the Seventh National Population Census |website=Stats.gov.cn |access-date=25 July 2021 |archive-date=11 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210511031334/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817185.html |url-status=live}}</ref> |minor_ethnic = {{unbulleted list |{{Tree list}} * {{increaseNeutral}} [[Zhuang people|Zhuang]] (1.39%) * {{increaseNeutral}} [[Uyghurs]] (0.84%) * {{increaseNeutral}} [[Hui people|Hui]] (0.81%) * {{increaseNeutral}} [[Miao people|Miao]] (0.79%) * {{decreaseNeutral}} [[Manchu people|Manchus]] (0.74%) * {{increaseNeutral}} [[Yi people|Yi]] (0.70%) * {{increaseNeutral}} [[Tujia people|Tujia]] (0.68%) * {{increaseNeutral}} [[Tibetans]] (0.50%) * {{steady}} [[Mongols]] (0.45%) * {{increaseNeutral}} [[Bouyei people|Bouyei]] (0.25%) * {{increaseNeutral}} Other groups (1.74%) {{tree list/end}} }} |official = [[Standard Chinese]] |spoken = Various; See ''[[Languages of China]]'' }} ==تفصيل== [[چين|عوامي جمهوريه چين]] دنيا جو ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي جنهن جي آبادي هڪ ارب چاليهه ڪروڙ کان وڌيڪ آهي. چين دنيا جو [[آبادي جي لحاظ کان ملڪن ۽ تابعدار رياستن جي فهرست|سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ]] هو <ref>{{حوالو ويب|date=19 April 2023|archivedate=2 December 2023|quote=3 May 2024}}</ref> جيستائين سال <small>2023</small>ع ۾ [[ڀارت]] ان کي پوئتي ڇڏي ڏنو.<ref>{{Cite news |date=1 May 2023 |title=Most populous nation: Should India rejoice or panic? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65322706 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230809123453/https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65322706 |archive-date=9 August 2023 |access-date=6 May 2023 |work=BBC News}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=24 April 2023|archivedate=5 September 2023|quote=27 April 2023}}</ref> سال 2025ع ۾، چين جي آبادي سرڪاري طور تي هڪ ارب 40 ڪروڙ ۽ چار لک هئي، جيڪي گذريل سال جي ڀيٽ ۾، 1949ع ۾ عوامي جمهوريه چين جي اعلان کان پوءِ سڀ کان گهٽ رڪارڊ ٿيل پيدائش جي شرح سان، گهٽ ۾ گهٽ ٽيهه لک گهٽ هئي.<ref name=":6">{{حوالو ويب|date=19 January 2026|quote=19 January 2026}}</ref> چين جي آبادي ۾ نوجوانن جو حصو نسبتاً گهٽ آهي، جزوي طور تي چين جي هڪ ٻار پاليسي جي سخت نفاذ جو نتيجو آهي جيڪا سال 1979ع کان 2015ع تائين لاڳو هئي، جنهن شهري خاندانن کي هڪ ٻار ۽ ٻهراڙي وارن خاندانن کي ٻن تائين محدود ڪيو. سال 2025ع تائين ملڪ جي ڪل پيدائش جي شرح 1.0 کان گهٽ هئي، جيڪا ڏکڻ ڪوريا، تائيوان، هانگ ڪانگ ۽ سنگاپور سان گڏ دنيا ۾ گهٽ ۾ گهٽ هئي.<ref name=":8">{{حوالو ويب|date=23 January 2026|quote=26 January 2026}}</ref> سال 2022ع کان وٺي، ملڪ ۾ فوتگين جي تعداد پيدائشن جي تعداد کان وڌي وئي آهي.<ref name=":6" /> سال 2020ع جي مردم شماري موجب، آبادي جو %91.11 [[ھان چيني|هان چيني]] ۽ %8.89 اقليتون هيون. چين جي آبادي جي واڌ جي شرح منفي 0.10 سيڪڙو آهي.<ref name=":9">{{Cite news |title=China's population falls for a third consecutive year |url=https://www.reuters.com/world/china/chinas-population-falls-third-consecutive-year-2025-01-17/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250222070021/https://www.reuters.com/world/china/chinas-population-falls-third-consecutive-year-2025-01-17/ |archive-date=22 February 2025 |access-date=2 April 2025 |work=Reuters |language=en-US}}</ref><ref>{{حوالو ويب|quote=2 April 2025}}</ref> چين پنهنجي ڇهين قومي آبادي جي مردم شماري سال <small>2010</small>ع ۾ ڪيو،<ref>{{حوالو ويب|quote=14 October 2013|archivedate=23 October 2010}}</ref><ref>{{حوالو ويب|date=28 April 2011|quote=29 April 2011|archivedate=8 November 2013}}</ref> ۽ ان جي ستين مردم شماري سال <small>2020</small>ع جي آخر ۾ مڪمل ڪئي وئي، جنهن جو ڊيٽا مئي <small>2021</small>ع ۾ جاري ڪيو ويو.<ref>{{حوالو ويب|date=11 May 2021|quote=11 May 2021|archivedate=11 May 2021}}</ref> ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ معلومات== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:چين جي آباديات]] [[زمرو:چين]] [[زمرو:ايشيا جي آباديات]] [[زمرو:آباديات بلحاظ ملڪ]] q7a7bjiq34bqqpm2iibla15i1lgcwbb 414547 414546 2026-09-23T06:00:12Z Ibne maryam 17680 414547 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}}<!-- "none" is a legitimate description when the title is already adequate; see [[WP:SDNONE]] --> {{About|the demographics of the People's Republic of China|the demographics of the Republic of China (Taiwan)|Demographics of Taiwan}} {{Infobox place demographics |place = [[China]] |image = Population pyramid China 2026.png |image_size = 350 |caption = [[Population pyramid]] of China for 2026 |size_of_population = {{decrease}} 1,404,890,000 (31 December 2025)<ref name=estimate_2026>{{cite web |title=National Economy – 10.Total Population Went down and Urbanization Rate Continued to Grow (31 December 2025) |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202606/t20260119_1962328.html |publisher=[[National Bureau of Statistics of China]] (NBSC) |website=www.stats.gov.cn |date=19 January 2026 |access-date=19 January 2025}}</ref> |growth = {{decrease}} −0.24% (2025 est.) ([[List of countries by population growth rate|159th]]) |birth = {{decrease}} 5.63 births per 1,000 (2025 est.)<ref name=estimate_2025>{{cite web |title=National Economy – 10.Total Population Went down and Urbanization Rate Continued to Grow (31 December 2025) |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202601/t20260119_1962328.html |publisher=[[National Bureau of Statistics of China]] (NBSC) |website=www.stats.gov.cn |date=19 January 2026 |access-date=19 January 2025}}</ref> |death = {{increaseNegative}} 8.04 deaths per 1,000 (2025 est.) |life = {{increase}} 79 years (2024) |life_male = {{increase}} 76.0 years (2022) |life_female = {{increase}} 81.3 years (2022) |infant_mortality = 6.76 deaths per 1000 live births (2022)<ref>{{cite web |title=Country Comparisons - Infant mortality rate |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/infant-mortality-rate/country-comparison |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |date=5 May 2022 |access-date=5 May 2022 |archive-date=6 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306110845/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/infant-mortality-rate/country-comparison |url-status=dead}}</ref> |fertility = {{decrease}} 0.93 children per woman (2025 est.)<ref>{{cite web | url=https://www.unfpa.org/data/world-population-dashboard | title=World Population Dashboard | work=United Nations Population Fund }}</ref> |age_0-14_years = 16.48% (male 124,166,174/female 108,729,429) |age_15-64_years = 69.4% (male 504,637,819/female 476,146,909) |age_65_years = 14.11% (male 92,426,805/female 107,035,710) (2023 est.)<ref name="China">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/china |title=China |date=2 August 2023 |access-date=24 January 2021 |archive-date=12 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230812121502/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/china/ |url-status=dead}}</ref> |total_mf_ratio = 1.04 male to female (2024 est.)<ref name="China" /> |sr_at_birth = 1.09 male to female (2024 est.)<ref name="China" /> |sr_under_15 = 1.14 male to female (2024 est.)<ref name="China" /> |sr_15-64_years = 1.06 male to female (2024 est.)<ref name="China" /> |sr_65_years_over = 0.86 male to female (2024 est.)<ref name="China" /> |major_ethnic = {{decreaseNeutral}} [[Han Chinese]] (91.11%)<ref name="stats.gov.cn">{{cite web |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817185.html |title=Main Data of the Seventh National Population Census |website=Stats.gov.cn |access-date=25 July 2021 |archive-date=11 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210511031334/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817185.html |url-status=live}}</ref> |minor_ethnic = {{unbulleted list |{{Tree list}} * {{increaseNeutral}} [[Zhuang people|Zhuang]] (1.39%) * {{increaseNeutral}} [[Uyghurs]] (0.84%) * {{increaseNeutral}} [[Hui people|Hui]] (0.81%) * {{increaseNeutral}} [[Miao people|Miao]] (0.79%) * {{decreaseNeutral}} [[Manchu people|Manchus]] (0.74%) * {{increaseNeutral}} [[Yi people|Yi]] (0.70%) * {{increaseNeutral}} [[Tujia people|Tujia]] (0.68%) * {{increaseNeutral}} [[Tibetans]] (0.50%) * {{steady}} [[Mongols]] (0.45%) * {{increaseNeutral}} [[Bouyei people|Bouyei]] (0.25%) * {{increaseNeutral}} Other groups (1.74%) {{tree list/end}} }} |official = [[Standard Chinese]] |spoken = Various; See ''[[Languages of China]]'' }} [[چين|عوامي جمهوريه چين]] دنيا جو ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي جنهن جي آبادي هڪ ارب چاليهه ڪروڙ کان وڌيڪ آهي. چين دنيا جو [[آبادي جي لحاظ کان ملڪن ۽ تابعدار رياستن جي فهرست|سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ]] هو <ref>{{حوالو ويب|date=19 April 2023|archivedate=2 December 2023|quote=3 May 2024}}</ref> جيستائين سال <small>2023</small>ع ۾ [[ڀارت]] ان کي پوئتي ڇڏي ڏنو.<ref>{{Cite news |date=1 May 2023 |title=Most populous nation: Should India rejoice or panic? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65322706 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230809123453/https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65322706 |archive-date=9 August 2023 |access-date=6 May 2023 |work=BBC News}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=24 April 2023|archivedate=5 September 2023|quote=27 April 2023}}</ref> سال 2025ع ۾، چين جي آبادي سرڪاري طور تي هڪ ارب 40 ڪروڙ ۽ چار لک هئي، جيڪي گذريل سال جي ڀيٽ ۾، 1949ع ۾ عوامي جمهوريه چين جي اعلان کان پوءِ سڀ کان گهٽ رڪارڊ ٿيل پيدائش جي شرح سان، گهٽ ۾ گهٽ ٽيهه لک گهٽ هئي.<ref name=":6">{{حوالو ويب|date=19 January 2026|quote=19 January 2026}}</ref> چين جي آبادي ۾ نوجوانن جو حصو نسبتاً گهٽ آهي، جزوي طور تي چين جي هڪ ٻار پاليسي جي سخت نفاذ جو نتيجو آهي جيڪا سال 1979ع کان 2015ع تائين لاڳو هئي، جنهن شهري خاندانن کي هڪ ٻار ۽ ٻهراڙي وارن خاندانن کي ٻن تائين محدود ڪيو. سال 2025ع تائين ملڪ جي ڪل پيدائش جي شرح 1.0 کان گهٽ هئي، جيڪا ڏکڻ ڪوريا، تائيوان، هانگ ڪانگ ۽ سنگاپور سان گڏ دنيا ۾ گهٽ ۾ گهٽ هئي.<ref name=":8">{{حوالو ويب|date=23 January 2026|quote=26 January 2026}}</ref> سال 2022ع کان وٺي، ملڪ ۾ فوتگين جي تعداد پيدائشن جي تعداد کان وڌي وئي آهي.<ref name=":6" /> سال 2020ع جي مردم شماري موجب، آبادي جو %91.11 [[ھان چيني|هان چيني]] ۽ %8.89 اقليتون هيون. چين جي آبادي جي واڌ جي شرح منفي 0.10 سيڪڙو آهي.<ref name=":9">{{Cite news |title=China's population falls for a third consecutive year |url=https://www.reuters.com/world/china/chinas-population-falls-third-consecutive-year-2025-01-17/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250222070021/https://www.reuters.com/world/china/chinas-population-falls-third-consecutive-year-2025-01-17/ |archive-date=22 February 2025 |access-date=2 April 2025 |work=Reuters |language=en-US}}</ref><ref>{{حوالو ويب|quote=2 April 2025}}</ref> چين پنهنجي ڇهين قومي آبادي جي مردم شماري سال <small>2010</small>ع ۾ ڪيو،<ref>{{حوالو ويب|quote=14 October 2013|archivedate=23 October 2010}}</ref><ref>{{حوالو ويب|date=28 April 2011|quote=29 April 2011|archivedate=8 November 2013}}</ref> ۽ ان جي ستين مردم شماري سال <small>2020</small>ع جي آخر ۾ مڪمل ڪئي وئي، جنهن جو ڊيٽا مئي <small>2021</small>ع ۾ جاري ڪيو ويو.<ref>{{حوالو ويب|date=11 May 2021|quote=11 May 2021|archivedate=11 May 2021}}</ref> ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ معلومات== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:چين جي آباديات]] [[زمرو:چين]] [[زمرو:ايشيا جي آباديات]] [[زمرو:آباديات بلحاظ ملڪ]] 3oj6b5ctmw6005ha80umiprcfa4u3ec 414548 414547 2026-09-23T06:07:52Z Ibne maryam 17680 /* */ 414548 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}}<!-- "none" is a legitimate description when the title is already adequate; see [[WP:SDNONE]] --> {{About|the demographics of the People's Republic of China|the demographics of the Republic of China (Taiwan)|Demographics of Taiwan}} {{Infobox place demographics |place = [[چين]] |image = Population pyramid China 2026.png |image_size = 350 |caption = چين جو آباديءَ جو پيرامڊ 2026ع |size_of_population = {{decrease}} 1,404,890,000 (31 December 2025)<ref name=estimate_2026>{{cite web |title=National Economy – 10.Total Population Went down and Urbanization Rate Continued to Grow (31 December 2025) |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202606/t20260119_1962328.html |publisher=[[National Bureau of Statistics of China]] (NBSC) |website=www.stats.gov.cn |date=19 January 2026 |access-date=19 January 2025}}</ref> |growth = {{decrease}} −0.24% (2025 est.) ([[List of countries by population growth rate|159th]]) |birth = {{decrease}} 5.63 births per 1,000 (2025 est.)<ref name=estimate_2025>{{cite web |title=National Economy – 10.Total Population Went down and Urbanization Rate Continued to Grow (31 December 2025) |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202601/t20260119_1962328.html |publisher=[[National Bureau of Statistics of China]] (NBSC) |website=www.stats.gov.cn |date=19 January 2026 |access-date=19 January 2025}}</ref> |death = {{increaseNegative}} 8.04 deaths per 1,000 (2025 est.) |life = {{increase}} 79 years (2024) |life_male = {{increase}} 76.0 years (2022) |life_female = {{increase}} 81.3 years (2022) |infant_mortality = 6.76 deaths per 1000 live births (2022)<ref>{{cite web |title=Country Comparisons - Infant mortality rate |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/infant-mortality-rate/country-comparison |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |date=5 May 2022 |access-date=5 May 2022 |archive-date=6 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306110845/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/infant-mortality-rate/country-comparison |url-status=dead}}</ref> |fertility = {{decrease}} 0.93 children per woman (2025 est.)<ref>{{cite web | url=https://www.unfpa.org/data/world-population-dashboard | title=World Population Dashboard | work=United Nations Population Fund }}</ref> |age_0-14_years = 16.48% (male 124,166,174/female 108,729,429) |age_15-64_years = 69.4% (male 504,637,819/female 476,146,909) |age_65_years = 14.11% (male 92,426,805/female 107,035,710) (2023 est.)<ref name="China">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/china |title=China |date=2 August 2023 |access-date=24 January 2021 |archive-date=12 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230812121502/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/china/ |url-status=dead}}</ref> |total_mf_ratio = 1.04 male to female (2024 est.)<ref name="China" /> |sr_at_birth = 1.09 male to female (2024 est.)<ref name="China" /> |sr_under_15 = 1.14 male to female (2024 est.)<ref name="China" /> |sr_15-64_years = 1.06 male to female (2024 est.)<ref name="China" /> |sr_65_years_over = 0.86 male to female (2024 est.)<ref name="China" /> |major_ethnic = {{decreaseNeutral}} [[Han Chinese]] (91.11%)<ref name="stats.gov.cn">{{cite web |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817185.html |title=Main Data of the Seventh National Population Census |website=Stats.gov.cn |access-date=25 July 2021 |archive-date=11 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210511031334/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817185.html |url-status=live}}</ref> |minor_ethnic = {{unbulleted list |{{Tree list}} * {{increaseNeutral}} [[Zhuang people|Zhuang]] (1.39%) * {{increaseNeutral}} [[Uyghurs]] (0.84%) * {{increaseNeutral}} [[Hui people|Hui]] (0.81%) * {{increaseNeutral}} [[Miao people|Miao]] (0.79%) * {{decreaseNeutral}} [[Manchu people|Manchus]] (0.74%) * {{increaseNeutral}} [[Yi people|Yi]] (0.70%) * {{increaseNeutral}} [[Tujia people|Tujia]] (0.68%) * {{increaseNeutral}} [[Tibetans]] (0.50%) * {{steady}} [[Mongols]] (0.45%) * {{increaseNeutral}} [[Bouyei people|Bouyei]] (0.25%) * {{increaseNeutral}} Other groups (1.74%) {{tree list/end}} }} |official = [[Standard Chinese]] |spoken = Various; See ''[[Languages of China]]'' . * هان چائنيز * * ژوانگ (Zhuang). * ايغور (Uyghurs). * هوي (Hui). * مياو (Miao). * منچو (Manchus). * يي (Yi). * توجيا (Tujia). * تبتي (Tibetans). * منگول (Mongols). * بويئي (Bouyei). * ٻيا گروهه # معياري چيني ٻولي. * مختلف؛ چين جون ٻوليون ڏسو. }} [[چين|عوامي جمهوريه چين]] دنيا جو ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي جنهن جي آبادي هڪ ارب چاليهه ڪروڙ کان وڌيڪ آهي. چين دنيا جو [[آبادي جي لحاظ کان ملڪن ۽ تابعدار رياستن جي فهرست|سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ]] هو <ref>{{حوالو ويب|date=19 April 2023|archivedate=2 December 2023|quote=3 May 2024}}</ref> جيستائين سال <small>2023</small>ع ۾ [[ڀارت]] ان کي پوئتي ڇڏي ڏنو.<ref>{{Cite news |date=1 May 2023 |title=Most populous nation: Should India rejoice or panic? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65322706 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230809123453/https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65322706 |archive-date=9 August 2023 |access-date=6 May 2023 |work=BBC News}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=24 April 2023|archivedate=5 September 2023|quote=27 April 2023}}</ref> سال 2025ع ۾، چين جي آبادي سرڪاري طور تي هڪ ارب 40 ڪروڙ ۽ چار لک هئي، جيڪي گذريل سال جي ڀيٽ ۾، 1949ع ۾ عوامي جمهوريه چين جي اعلان کان پوءِ سڀ کان گهٽ رڪارڊ ٿيل پيدائش جي شرح سان، گهٽ ۾ گهٽ ٽيهه لک گهٽ هئي.<ref name=":6">{{حوالو ويب|date=19 January 2026|quote=19 January 2026}}</ref> چين جي آبادي ۾ نوجوانن جو حصو نسبتاً گهٽ آهي، جزوي طور تي چين جي هڪ ٻار پاليسي جي سخت نفاذ جو نتيجو آهي جيڪا سال 1979ع کان 2015ع تائين لاڳو هئي، جنهن شهري خاندانن کي هڪ ٻار ۽ ٻهراڙي وارن خاندانن کي ٻن تائين محدود ڪيو. سال 2025ع تائين ملڪ جي ڪل پيدائش جي شرح 1.0 کان گهٽ هئي، جيڪا ڏکڻ ڪوريا، تائيوان، هانگ ڪانگ ۽ سنگاپور سان گڏ دنيا ۾ گهٽ ۾ گهٽ هئي.<ref name=":8">{{حوالو ويب|date=23 January 2026|quote=26 January 2026}}</ref> سال 2022ع کان وٺي، ملڪ ۾ فوتگين جي تعداد پيدائشن جي تعداد کان وڌي وئي آهي.<ref name=":6" /> سال 2020ع جي مردم شماري موجب، آبادي جو %91.11 [[ھان چيني|هان چيني]] ۽ %8.89 اقليتون هيون. چين جي آبادي جي واڌ جي شرح منفي 0.10 سيڪڙو آهي.<ref name=":9">{{Cite news |title=China's population falls for a third consecutive year |url=https://www.reuters.com/world/china/chinas-population-falls-third-consecutive-year-2025-01-17/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250222070021/https://www.reuters.com/world/china/chinas-population-falls-third-consecutive-year-2025-01-17/ |archive-date=22 February 2025 |access-date=2 April 2025 |work=Reuters |language=en-US}}</ref><ref>{{حوالو ويب|quote=2 April 2025}}</ref> چين پنهنجي ڇهين قومي آبادي جي مردم شماري سال <small>2010</small>ع ۾ ڪيو،<ref>{{حوالو ويب|quote=14 October 2013|archivedate=23 October 2010}}</ref><ref>{{حوالو ويب|date=28 April 2011|quote=29 April 2011|archivedate=8 November 2013}}</ref> ۽ ان جي ستين مردم شماري سال <small>2020</small>ع جي آخر ۾ مڪمل ڪئي وئي، جنهن جو ڊيٽا مئي <small>2021</small>ع ۾ جاري ڪيو ويو.<ref>{{حوالو ويب|date=11 May 2021|quote=11 May 2021|archivedate=11 May 2021}}</ref> ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ معلومات== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:چين جي آباديات]] [[زمرو:چين]] [[زمرو:ايشيا جي آباديات]] [[زمرو:آباديات بلحاظ ملڪ]] l00998y2qgnu0a73cziyqlr5aur40yp 414549 414548 2026-09-23T06:18:16Z Ibne maryam 17680 /* */ 414549 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}}<!-- "none" is a legitimate description when the title is already adequate; see [[WP:SDNONE]] --> {{About|the demographics of the People's Republic of China|the demographics of the Republic of China (Taiwan)|Demographics of Taiwan}} {{Infobox place demographics |place = [[چين]] |image = Population pyramid China 2026.png |image_size = 350 |caption = چين جو آباديءَ جو پيرامڊ 2026ع |size_of_population = {{decrease}} 1,404,890,000 (31 December 2025)<ref name=estimate_2026>{{cite web |title=National Economy – 10.Total Population Went down and Urbanization Rate Continued to Grow (31 December 2025) |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202606/t20260119_1962328.html |publisher=[[National Bureau of Statistics of China]] (NBSC) |website=www.stats.gov.cn |date=19 January 2026 |access-date=19 January 2025}}</ref> |growth = {{decrease}} −0.24% (2025 est.) ([[List of countries by population growth rate|159th]]) |birth = {{decrease}} 5.63 births per 1,000 (2025 est.)<ref name=estimate_2025>{{cite web |title=National Economy – 10.Total Population Went down and Urbanization Rate Continued to Grow (31 December 2025) |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202601/t20260119_1962328.html |publisher=[[National Bureau of Statistics of China]] (NBSC) |website=www.stats.gov.cn |date=19 January 2026 |access-date=19 January 2025}}</ref> |death = {{increaseNegative}} 8.04 deaths per 1,000 (2025 est.) |life = {{increase}} 79 years (2024) |life_male = {{increase}} 76.0 years (2022) |life_female = {{increase}} 81.3 years (2022) |infant_mortality = 6.76 deaths per 1000 live births (2022)<ref>{{cite web |title=Country Comparisons - Infant mortality rate |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/infant-mortality-rate/country-comparison |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |date=5 May 2022 |access-date=5 May 2022 |archive-date=6 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306110845/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/infant-mortality-rate/country-comparison |url-status=dead}}</ref> |fertility = {{decrease}} 0.93 children per woman (2025 est.)<ref>{{cite web | url=https://www.unfpa.org/data/world-population-dashboard | title=World Population Dashboard | work=United Nations Population Fund }}</ref> |age_0-14_years = 16.48% (male 124,166,174/female 108,729,429) |age_15-64_years = 69.4% (male 504,637,819/female 476,146,909) |age_65_years = 14.11% (male 92,426,805/female 107,035,710) (2023 est.)<ref name="China">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/china |title=China |date=2 August 2023 |access-date=24 January 2021 |archive-date=12 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230812121502/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/china/ |url-status=dead}}</ref> |total_mf_ratio = 1.04 male to female (2024 est.)<ref name="China" /> |sr_at_birth = 1.09 male to female (2024 est.)<ref name="China" /> |sr_under_15 = 1.14 male to female (2024 est.)<ref name="China" /> |sr_15-64_years = 1.06 male to female (2024 est.)<ref name="China" /> |sr_65_years_over = 0.86 male to female (2024 est.)<ref name="China" /> |major_ethnic = {{decreaseNeutral}} هان چيني (%91.11)<ref name="stats.gov.cn">{{cite web |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817185.html |title=Main Data of the Seventh National Population Census |website=Stats.gov.cn |access-date=25 July 2021 |archive-date=11 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210511031334/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817185.html |url-status=live}}</ref> |minor_ethnic = {{unbulleted list |{{Tree list}} * {{increaseNeutral}} ژوانگ (%1.39) * {{increaseNeutral}} [[ايغور]] (%0.84) * {{increaseNeutral}} [[مسلمان|هوئي]] (%0.81) * {{increaseNeutral}} مياو (%0.79) * {{decreaseNeutral}} مانچو (%0.74) * {{increaseNeutral}} يي (%0.70) * {{increaseNeutral}} توجيا (%0.68) * {{increaseNeutral}} تبتي (%0.50) * {{steady}} [[منگول]] (%0.45) * {{increaseNeutral}} بويئي (%0.25) * {{increaseNeutral}} ٻيا گروهه (%1.74) {{tree list/end}} }} |official = [[معياري چيني ٻولي]] |spoken = "مختلف؛ ڏسو: [[چين جون ٻوليون]]" }} [[چين|عوامي جمهوريه چين]] دنيا جو ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي جنهن جي آبادي هڪ ارب چاليهه ڪروڙ کان وڌيڪ آهي. چين دنيا جو [[آبادي جي لحاظ کان ملڪن ۽ تابعدار رياستن جي فهرست|سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ]] هو <ref>{{حوالو ويب|date=19 April 2023|archivedate=2 December 2023|quote=3 May 2024}}</ref> جيستائين سال <small>2023</small>ع ۾ [[ڀارت]] ان کي پوئتي ڇڏي ڏنو.<ref>{{Cite news |date=1 May 2023 |title=Most populous nation: Should India rejoice or panic? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65322706 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230809123453/https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65322706 |archive-date=9 August 2023 |access-date=6 May 2023 |work=BBC News}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=24 April 2023|archivedate=5 September 2023|quote=27 April 2023}}</ref> سال 2025ع ۾، چين جي آبادي سرڪاري طور تي هڪ ارب 40 ڪروڙ ۽ چار لک هئي، جيڪي گذريل سال جي ڀيٽ ۾، 1949ع ۾ عوامي جمهوريه چين جي اعلان کان پوءِ سڀ کان گهٽ رڪارڊ ٿيل پيدائش جي شرح سان، گهٽ ۾ گهٽ ٽيهه لک گهٽ هئي.<ref name=":6">{{حوالو ويب|date=19 January 2026|quote=19 January 2026}}</ref> چين جي آبادي ۾ نوجوانن جو حصو نسبتاً گهٽ آهي، جزوي طور تي چين جي هڪ ٻار پاليسي جي سخت نفاذ جو نتيجو آهي جيڪا سال 1979ع کان 2015ع تائين لاڳو هئي، جنهن شهري خاندانن کي هڪ ٻار ۽ ٻهراڙي وارن خاندانن کي ٻن تائين محدود ڪيو. سال 2025ع تائين ملڪ جي ڪل پيدائش جي شرح 1.0 کان گهٽ هئي، جيڪا ڏکڻ ڪوريا، تائيوان، هانگ ڪانگ ۽ سنگاپور سان گڏ دنيا ۾ گهٽ ۾ گهٽ هئي.<ref name=":8">{{حوالو ويب|date=23 January 2026|quote=26 January 2026}}</ref> سال 2022ع کان وٺي، ملڪ ۾ فوتگين جي تعداد پيدائشن جي تعداد کان وڌي وئي آهي.<ref name=":6" /> سال 2020ع جي مردم شماري موجب، آبادي جو %91.11 [[ھان چيني|هان چيني]] ۽ %8.89 اقليتون هيون. چين جي آبادي جي واڌ جي شرح منفي 0.10 سيڪڙو آهي.<ref name=":9">{{Cite news |title=China's population falls for a third consecutive year |url=https://www.reuters.com/world/china/chinas-population-falls-third-consecutive-year-2025-01-17/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250222070021/https://www.reuters.com/world/china/chinas-population-falls-third-consecutive-year-2025-01-17/ |archive-date=22 February 2025 |access-date=2 April 2025 |work=Reuters |language=en-US}}</ref><ref>{{حوالو ويب|quote=2 April 2025}}</ref> چين پنهنجي ڇهين قومي آبادي جي مردم شماري سال <small>2010</small>ع ۾ ڪيو،<ref>{{حوالو ويب|quote=14 October 2013|archivedate=23 October 2010}}</ref><ref>{{حوالو ويب|date=28 April 2011|quote=29 April 2011|archivedate=8 November 2013}}</ref> ۽ ان جي ستين مردم شماري سال <small>2020</small>ع جي آخر ۾ مڪمل ڪئي وئي، جنهن جو ڊيٽا مئي <small>2021</small>ع ۾ جاري ڪيو ويو.<ref>{{حوالو ويب|date=11 May 2021|quote=11 May 2021|archivedate=11 May 2021}}</ref> ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ معلومات== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:چين جي آباديات]] [[زمرو:چين]] [[زمرو:ايشيا جي آباديات]] [[زمرو:آباديات بلحاظ ملڪ]] e9h7tv8smgmlkux6ru51zw7ab0gv7mi 414550 414549 2026-09-23T06:23:24Z Ibne maryam 17680 /* */ 414550 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}}<!-- "none" is a legitimate description when the title is already adequate; see [[WP:SDNONE]] --> {{About|the demographics of the People's Republic of China|the demographics of the Republic of China (Taiwan)|Demographics of Taiwan}} {{Infobox place demographics |place = [[چين]] |image = Population pyramid China 2026.png |image_size = 350 |caption = چين جو آباديءَ جو پيرامڊ 2026ع |size_of_population = {{decrease}} 1,404,890,000 (31 December 2025)<ref name=estimate_2026>{{cite web |title=National Economy – 10.Total Population Went down and Urbanization Rate Continued to Grow (31 December 2025) |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202606/t20260119_1962328.html |publisher=[[National Bureau of Statistics of China]] (NBSC) |website=www.stats.gov.cn |date=19 January 2026 |access-date=19 January 2025}}</ref> |growth = {{decrease}} −0.24% (2025 est.) ([[List of countries by population growth rate|159th]]) |birth = {{decrease}} 5.63 births per 1,000 (2025 est.)<ref name=estimate_2025>{{cite web |title=National Economy – 10.Total Population Went down and Urbanization Rate Continued to Grow (31 December 2025) |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202601/t20260119_1962328.html |publisher=[[National Bureau of Statistics of China]] (NBSC) |website=www.stats.gov.cn |date=19 January 2026 |access-date=19 January 2025}}</ref> |death = {{increaseNegative}} 8.04 deaths per 1,000 (2025 est.) |life = {{increase}} 79 years (2024) |life_male = {{increase}} 76.0 years (2022) |life_female = {{increase}} 81.3 years (2022) |infant_mortality = 6.76 deaths per 1000 live births (2022)<ref>{{cite web |title=Country Comparisons - Infant mortality rate |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/infant-mortality-rate/country-comparison |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |date=5 May 2022 |access-date=5 May 2022 |archive-date=6 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306110845/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/infant-mortality-rate/country-comparison |url-status=dead}}</ref> |fertility = {{decrease}} 0.93 children per woman (2025 est.)<ref>{{cite web | url=https://www.unfpa.org/data/world-population-dashboard | title=World Population Dashboard | work=United Nations Population Fund }}</ref> |age_0-14_years = 16.48% (male 124,166,174/female 108,729,429) |age_15-64_years = 69.4% (male 504,637,819/female 476,146,909) |age_65_years = 14.11% (male 92,426,805/female 107,035,710) (2023 est.)<ref name="China">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/china |title=China |date=2 August 2023 |access-date=24 January 2021 |archive-date=12 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230812121502/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/china/ |url-status=dead}}</ref> |total_mf_ratio = 1.04 male to female (2024 est.)<ref name="China" /> |sr_at_birth = 1.09 male to female (2024 est.)<ref name="China" /> |sr_under_15 = 1.14 male to female (2024 est.)<ref name="China" /> |sr_15-64_years = 1.06 male to female (2024 est.)<ref name="China" /> |sr_65_years_over = 0.86 male to female (2024 est.)<ref name="China" /> |major_ethnic = {{decreaseNeutral}} هان چيني (%91.11)<ref name="stats.gov.cn">{{cite web |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817185.html |title=Main Data of the Seventh National Population Census |website=Stats.gov.cn |access-date=25 July 2021 |archive-date=11 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210511031334/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817185.html |url-status=live}}</ref> |minor_ethnic = {{unbulleted list |{{Tree list}} * {{increaseNeutral}} ژوانگ (%1.39) * {{increaseNeutral}} [[اويغور|ايغور]] (%0.84) * {{increaseNeutral}} [[مسلمان|هوئي]] (%0.81) * {{increaseNeutral}} مياو (%0.79) * {{decreaseNeutral}} مانچو (%0.74) * {{increaseNeutral}} يي (%0.70) * {{increaseNeutral}} توجيا (%0.68) * {{increaseNeutral}} تبتي (%0.50) * {{steady}} [[منگول]] (%0.45) * {{increaseNeutral}} بويئي (%0.25) * {{increaseNeutral}} ٻيا گروهه (%1.74) {{tree list/end}} }} |official = [[چيني ٻولي|معياري چيني ٻولي]] |spoken = "مختلف؛ ڏسو: [[چين جون ٻوليون]]" }} [[چين|عوامي جمهوريه چين]] دنيا جو ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي جنهن جي آبادي هڪ ارب چاليهه ڪروڙ کان وڌيڪ آهي. چين دنيا جو [[آبادي جي لحاظ کان ملڪن ۽ تابعدار رياستن جي فهرست|سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ]] هو <ref>{{حوالو ويب|date=19 April 2023|archivedate=2 December 2023|quote=3 May 2024}}</ref> جيستائين سال <small>2023</small>ع ۾ [[ڀارت]] ان کي پوئتي ڇڏي ڏنو.<ref>{{Cite news |date=1 May 2023 |title=Most populous nation: Should India rejoice or panic? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65322706 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230809123453/https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65322706 |archive-date=9 August 2023 |access-date=6 May 2023 |work=BBC News}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=24 April 2023|archivedate=5 September 2023|quote=27 April 2023}}</ref> سال 2025ع ۾، چين جي آبادي سرڪاري طور تي هڪ ارب 40 ڪروڙ ۽ چار لک هئي، جيڪي گذريل سال جي ڀيٽ ۾، 1949ع ۾ عوامي جمهوريه چين جي اعلان کان پوءِ سڀ کان گهٽ رڪارڊ ٿيل پيدائش جي شرح سان، گهٽ ۾ گهٽ ٽيهه لک گهٽ هئي.<ref name=":6">{{حوالو ويب|date=19 January 2026|quote=19 January 2026}}</ref> چين جي آبادي ۾ نوجوانن جو حصو نسبتاً گهٽ آهي، جزوي طور تي چين جي هڪ ٻار پاليسي جي سخت نفاذ جو نتيجو آهي جيڪا سال 1979ع کان 2015ع تائين لاڳو هئي، جنهن شهري خاندانن کي هڪ ٻار ۽ ٻهراڙي وارن خاندانن کي ٻن تائين محدود ڪيو. سال 2025ع تائين ملڪ جي ڪل پيدائش جي شرح 1.0 کان گهٽ هئي، جيڪا ڏکڻ ڪوريا، تائيوان، هانگ ڪانگ ۽ سنگاپور سان گڏ دنيا ۾ گهٽ ۾ گهٽ هئي.<ref name=":8">{{حوالو ويب|date=23 January 2026|quote=26 January 2026}}</ref> سال 2022ع کان وٺي، ملڪ ۾ فوتگين جي تعداد پيدائشن جي تعداد کان وڌي وئي آهي.<ref name=":6" /> سال 2020ع جي مردم شماري موجب، آبادي جو %91.11 [[ھان چيني|هان چيني]] ۽ %8.89 اقليتون هيون. چين جي آبادي جي واڌ جي شرح منفي 0.10 سيڪڙو آهي.<ref name=":9">{{Cite news |title=China's population falls for a third consecutive year |url=https://www.reuters.com/world/china/chinas-population-falls-third-consecutive-year-2025-01-17/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250222070021/https://www.reuters.com/world/china/chinas-population-falls-third-consecutive-year-2025-01-17/ |archive-date=22 February 2025 |access-date=2 April 2025 |work=Reuters |language=en-US}}</ref><ref>{{حوالو ويب|quote=2 April 2025}}</ref> چين پنهنجي ڇهين قومي آبادي جي مردم شماري سال <small>2010</small>ع ۾ ڪيو،<ref>{{حوالو ويب|quote=14 October 2013|archivedate=23 October 2010}}</ref><ref>{{حوالو ويب|date=28 April 2011|quote=29 April 2011|archivedate=8 November 2013}}</ref> ۽ ان جي ستين مردم شماري سال <small>2020</small>ع جي آخر ۾ مڪمل ڪئي وئي، جنهن جو ڊيٽا مئي <small>2021</small>ع ۾ جاري ڪيو ويو.<ref>{{حوالو ويب|date=11 May 2021|quote=11 May 2021|archivedate=11 May 2021}}</ref> ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ معلومات== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:چين جي آباديات]] [[زمرو:چين]] [[زمرو:ايشيا جي آباديات]] [[زمرو:آباديات بلحاظ ملڪ]] 0ap9d5jk86d7k3vkx3uwv8uzdxv43rx 14 103205 414543 2026-09-23T05:56:38Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:چين]] [[زمرو:آباديات بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا جي آباديات بلحاظ ملڪ]] 414543 wikitext text/x-wiki [[زمرو:چين]] [[زمرو:آباديات بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا جي آباديات بلحاظ ملڪ]] jhtutj4wawh640u5pboferou7yn12vs 0 103206 414552 2026-09-23T06:25:38Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[سليس چيني ٻولي]] کي [[معياري چيني ٻولي]] ڏانھن چوريو 414552 wikitext text/x-wiki #چوريو [[معياري چيني ٻولي]] 59panh3uio3fgbew3szqo3ze1lh62r4 0 103207 414555 2026-09-23T06:38:28Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[چين|عوامي جمهوريه چين]] ۾ سوين ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون. اتي جي مکيه ٻولي "[[معياري چيني ٻولي|معياري چيني]]" (<small>Standard</small> <small>Chinese</small>) آهي، جيڪا [[بيجنگ]] جي لهجي تي ٻڌل آهي؛ پر ان سان لاڳاپيل سوين ٻيون چيني ٻوليون پڻ موجود آهن، جن کي مجموعي طور تي "هان يو" (<small>Hanyu</small>... 414555 wikitext text/x-wiki [[چين|عوامي جمهوريه چين]] ۾ سوين ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون. اتي جي مکيه ٻولي "[[معياري چيني ٻولي|معياري چيني]]" (<small>Standard</small> <small>Chinese</small>) آهي، جيڪا [[بيجنگ]] جي لهجي تي ٻڌل آهي؛ پر ان سان لاڳاپيل سوين ٻيون چيني ٻوليون پڻ موجود آهن، جن کي مجموعي طور تي "هان يو" (<small>Hanyu</small>) چيو ويندو آهي ۽ اهي ملڪ جي 92 سيڪڙو آباديءَ پاران ڳالهايون وڃن ٿيون. چيني يا سائنو ٻولين کي عام طور تي ست وڏي گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو ۽ انهن جو مطالعو هڪ الڳ علمي شعبو آهي. اهي ٻوليون هڪ ٻئي کان لفظن جي بناوٽ (<small>morphology</small>) ۽ آوازن (<small>phonetics</small>) جي لحاظ کان ايترو ئي مختلف آهن جيترو [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[جرمن ٻولي|جرمن]] ۽ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ٻوليون پاڻ ۾ مختلف آهن؛ پر مختلف چيني ٻوليون ڳالهائيندڙن کي اسڪولن ۾ "مندارن" (لکيل عام فهم مندارن) ۾ لکڻ سيکاريو ويندو آهي ۽ اهي اڪثر ڪري ٻين چيني ٻولين وارن سان رابطي لاءِ پڻ ان جو ئي استعمال ڪندا آهن. ان جو مطلب اهو ناهي ته مندارن کان سواءِ ٻين سائنو ٻولين جا لکيل مقامي روپ موجود ناهن (مثال طور ڪينٽوني ٻوليءَ جي لکيل صورت ڏسو). ان کان سواء، چين جي باقي %<small>8</small> آباديءَ پاران لڳ ڀڳ <small>300</small> اقليتي ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون. جن ٻولين کي رياست جي سڀ کان وڌيڪ سرپرستي حاصل آهي، انهن ۾ تبتي، منگوليائي، اويغور ۽ ژوانگ شامل آهن، جيئن چين جي ڪرنسي "رينمنبي" (<small>renminbi</small>) جي نوٽن تي پڻ ڏيکاريل آهن. hel4v23c606q6m71u2queobbfpbuegu 414556 414555 2026-09-23T06:38:55Z Ibne maryam 17680 added [[Category:چين جون ٻوليون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 414556 wikitext text/x-wiki [[چين|عوامي جمهوريه چين]] ۾ سوين ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون. اتي جي مکيه ٻولي "[[معياري چيني ٻولي|معياري چيني]]" (<small>Standard</small> <small>Chinese</small>) آهي، جيڪا [[بيجنگ]] جي لهجي تي ٻڌل آهي؛ پر ان سان لاڳاپيل سوين ٻيون چيني ٻوليون پڻ موجود آهن، جن کي مجموعي طور تي "هان يو" (<small>Hanyu</small>) چيو ويندو آهي ۽ اهي ملڪ جي 92 سيڪڙو آباديءَ پاران ڳالهايون وڃن ٿيون. چيني يا سائنو ٻولين کي عام طور تي ست وڏي گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو ۽ انهن جو مطالعو هڪ الڳ علمي شعبو آهي. اهي ٻوليون هڪ ٻئي کان لفظن جي بناوٽ (<small>morphology</small>) ۽ آوازن (<small>phonetics</small>) جي لحاظ کان ايترو ئي مختلف آهن جيترو [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[جرمن ٻولي|جرمن]] ۽ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ٻوليون پاڻ ۾ مختلف آهن؛ پر مختلف چيني ٻوليون ڳالهائيندڙن کي اسڪولن ۾ "مندارن" (لکيل عام فهم مندارن) ۾ لکڻ سيکاريو ويندو آهي ۽ اهي اڪثر ڪري ٻين چيني ٻولين وارن سان رابطي لاءِ پڻ ان جو ئي استعمال ڪندا آهن. ان جو مطلب اهو ناهي ته مندارن کان سواءِ ٻين سائنو ٻولين جا لکيل مقامي روپ موجود ناهن (مثال طور ڪينٽوني ٻوليءَ جي لکيل صورت ڏسو). ان کان سواء، چين جي باقي %<small>8</small> آباديءَ پاران لڳ ڀڳ <small>300</small> اقليتي ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون. جن ٻولين کي رياست جي سڀ کان وڌيڪ سرپرستي حاصل آهي، انهن ۾ تبتي، منگوليائي، اويغور ۽ ژوانگ شامل آهن، جيئن چين جي ڪرنسي "رينمنبي" (<small>renminbi</small>) جي نوٽن تي پڻ ڏيکاريل آهن. [[زمرو:چين جون ٻوليون]] lnqod7n8vef5qdsrmcftzk4sr91laig 414561 414556 2026-09-23T07:08:11Z Ibne maryam 17680 /* */ 414561 wikitext text/x-wiki [[چين|عوامي جمهوريه چين]] ۾ سوين ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون. اتي جي مکيه ٻولي "[[معياري چيني ٻولي|معياري چيني]]" (<small>Standard</small> <small>Chinese</small>) آهي، جيڪا [[بيجنگ]] جي لهجي تي ٻڌل آهي؛ پر ان سان لاڳاپيل سوين ٻيون چيني ٻوليون پڻ موجود آهن، جن کي مجموعي طور تي "هان يو" (<small>Hanyu</small>) چيو ويندو آهي ۽ اهي ملڪ جي 92 سيڪڙو آباديءَ پاران ڳالهايون وڃن ٿيون. چيني يا سائنو ٻولين کي عام طور تي ست وڏي گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو ۽ انهن جو مطالعو هڪ الڳ علمي شعبو آهي. اهي ٻوليون هڪ ٻئي کان لفظن جي بناوٽ (<small>morphology</small>) ۽ آوازن (<small>phonetics</small>) جي لحاظ کان ايترو ئي مختلف آهن جيترو [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[جرمن ٻولي|جرمن]] ۽ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ٻوليون پاڻ ۾ مختلف آهن؛ پر مختلف چيني ٻوليون ڳالهائيندڙن کي اسڪولن ۾ "مندارن" (لکيل عام فهم مندارن) ۾ لکڻ سيکاريو ويندو آهي ۽ اهي اڪثر ڪري ٻين چيني ٻولين وارن سان رابطي لاءِ پڻ ان جو ئي استعمال ڪندا آهن. ان جو مطلب اهو ناهي ته مندارن کان سواءِ ٻين سائنو ٻولين جا لکيل مقامي روپ موجود ناهن (مثال طور ڪينٽوني ٻوليءَ جي لکيل صورت ڏسو). ان کان سواء، چين جي باقي %<small>8</small> آباديءَ پاران لڳ ڀڳ <small>300</small> اقليتي ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون. جن ٻولين کي رياست جي سڀ کان وڌيڪ سرپرستي حاصل آهي، انهن ۾ تبتي، منگوليائي، اويغور ۽ ژوانگ شامل آهن، جيئن چين جي ڪرنسي "رينمنبي" (<small>renminbi</small>) جي نوٽن تي پڻ ڏيکاريل آهن. ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ مطالعو== {{Library resources box}} * {{Cite book |last=Kane |first=D. |title=The Chinese Language: Its History and Current Usage |date=2006 |publisher=Tuttle |isbn=0-8048-3853-4 |location=North Clarendon, VT}} * {{Cite book |last1=Halliday |first1=M. A. K. |title=Studies in Chinese Language |last2=Webster |first2=J. |date=2005 |publisher=Continuum |isbn=978-1-84714-449-2 |location=London}} * {{Cite book |last=Ramsey |first=S. Robert |url=https://books.google.com/books?id=2E_5nR0SoXoC |title=The Languages of China |date=1987 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0691014685 |edition=illustrated, reprint |location=Princeton, NJ}} * {{Cite book |last=Hong |first=B. |title=Chinese Language Use |date=1978 |publisher=Contemporary China Centre, Research School of Pacific Studies, Australian National University |isbn=0-909596-29-8 |location=Canberra}} * {{Cite book |last1=Cheng |first1=C. C. |title=Language & Linguistics in the People's Republic of China |last2=Lehmann |first2=W. P. |date=1975 |publisher=University of Texas Press |isbn=0-292-74615-6 |location=Austin}} *Hahn, Reinhard F. "Zhōngguó Tūjué yŭzú yŭyán cíhuìjí [https://www.jstor.org/stable/41927813?casa_token=I6dNN9cdDwYAAAAA%3AJZdsHp9fc73SwtcISmETMq1XqdAuDAI9tkTUIPXFUlAmYlJall91YZDdXDLEx-eKf5MRmx4Rz2yu547BcxgEHkZNYhNMwTk-c7_RPt0sfI-8Z32WlBUr Collected glossaries of China's Turkic languages]." (1992): 124–128. {{Languages of China}} {{Chinese language}} {{chinese topics}} {{Navboxes |title=Articles and topics related to languages of China |state=collapsed |list1= {{Asia in topic|Languages of}} {{Austro-Asiatic languages}} {{Formosan languages}} {{Hmong-Mien languages}} {{Lolo-Burmese languages}} {{Qiangic languages}} {{Tai-Kadai languages}} {{Turkic languages}} }} {{DEFAULTSORT:Languages Of China}} [[زمرو:چين جون ٻوليون]] [[زمرو:چين جو سماج]] [[زمرو:ايشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:ٻوليون بلحاظ ملڪ]] db3wpd24k5kh3jg3cbadb5a1kguhhp0 414562 414561 2026-09-23T07:08:47Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:ايشيا جون ٻوليون]]; added [[Category:ايشيائي ٻوليون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 414562 wikitext text/x-wiki [[چين|عوامي جمهوريه چين]] ۾ سوين ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون. اتي جي مکيه ٻولي "[[معياري چيني ٻولي|معياري چيني]]" (<small>Standard</small> <small>Chinese</small>) آهي، جيڪا [[بيجنگ]] جي لهجي تي ٻڌل آهي؛ پر ان سان لاڳاپيل سوين ٻيون چيني ٻوليون پڻ موجود آهن، جن کي مجموعي طور تي "هان يو" (<small>Hanyu</small>) چيو ويندو آهي ۽ اهي ملڪ جي 92 سيڪڙو آباديءَ پاران ڳالهايون وڃن ٿيون. چيني يا سائنو ٻولين کي عام طور تي ست وڏي گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو ۽ انهن جو مطالعو هڪ الڳ علمي شعبو آهي. اهي ٻوليون هڪ ٻئي کان لفظن جي بناوٽ (<small>morphology</small>) ۽ آوازن (<small>phonetics</small>) جي لحاظ کان ايترو ئي مختلف آهن جيترو [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[جرمن ٻولي|جرمن]] ۽ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ٻوليون پاڻ ۾ مختلف آهن؛ پر مختلف چيني ٻوليون ڳالهائيندڙن کي اسڪولن ۾ "مندارن" (لکيل عام فهم مندارن) ۾ لکڻ سيکاريو ويندو آهي ۽ اهي اڪثر ڪري ٻين چيني ٻولين وارن سان رابطي لاءِ پڻ ان جو ئي استعمال ڪندا آهن. ان جو مطلب اهو ناهي ته مندارن کان سواءِ ٻين سائنو ٻولين جا لکيل مقامي روپ موجود ناهن (مثال طور ڪينٽوني ٻوليءَ جي لکيل صورت ڏسو). ان کان سواء، چين جي باقي %<small>8</small> آباديءَ پاران لڳ ڀڳ <small>300</small> اقليتي ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون. جن ٻولين کي رياست جي سڀ کان وڌيڪ سرپرستي حاصل آهي، انهن ۾ تبتي، منگوليائي، اويغور ۽ ژوانگ شامل آهن، جيئن چين جي ڪرنسي "رينمنبي" (<small>renminbi</small>) جي نوٽن تي پڻ ڏيکاريل آهن. ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ مطالعو== {{Library resources box}} * {{Cite book |last=Kane |first=D. |title=The Chinese Language: Its History and Current Usage |date=2006 |publisher=Tuttle |isbn=0-8048-3853-4 |location=North Clarendon, VT}} * {{Cite book |last1=Halliday |first1=M. A. K. |title=Studies in Chinese Language |last2=Webster |first2=J. |date=2005 |publisher=Continuum |isbn=978-1-84714-449-2 |location=London}} * {{Cite book |last=Ramsey |first=S. Robert |url=https://books.google.com/books?id=2E_5nR0SoXoC |title=The Languages of China |date=1987 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0691014685 |edition=illustrated, reprint |location=Princeton, NJ}} * {{Cite book |last=Hong |first=B. |title=Chinese Language Use |date=1978 |publisher=Contemporary China Centre, Research School of Pacific Studies, Australian National University |isbn=0-909596-29-8 |location=Canberra}} * {{Cite book |last1=Cheng |first1=C. C. |title=Language & Linguistics in the People's Republic of China |last2=Lehmann |first2=W. P. |date=1975 |publisher=University of Texas Press |isbn=0-292-74615-6 |location=Austin}} *Hahn, Reinhard F. "Zhōngguó Tūjué yŭzú yŭyán cíhuìjí [https://www.jstor.org/stable/41927813?casa_token=I6dNN9cdDwYAAAAA%3AJZdsHp9fc73SwtcISmETMq1XqdAuDAI9tkTUIPXFUlAmYlJall91YZDdXDLEx-eKf5MRmx4Rz2yu547BcxgEHkZNYhNMwTk-c7_RPt0sfI-8Z32WlBUr Collected glossaries of China's Turkic languages]." (1992): 124–128. {{Languages of China}} {{Chinese language}} {{chinese topics}} {{Navboxes |title=Articles and topics related to languages of China |state=collapsed |list1= {{Asia in topic|Languages of}} {{Austro-Asiatic languages}} {{Formosan languages}} {{Hmong-Mien languages}} {{Lolo-Burmese languages}} {{Qiangic languages}} {{Tai-Kadai languages}} {{Turkic languages}} }} {{DEFAULTSORT:Languages Of China}} [[زمرو:چين جون ٻوليون]] [[زمرو:چين جو سماج]] [[زمرو:ايشيائي ٻوليون]] [[زمرو:ٻوليون بلحاظ ملڪ]] ecmex092hj004l4895xfm0eddeek0by 414563 414562 2026-09-23T07:09:41Z Ibne maryam 17680 /* وڌيڪ مطالعو */ 414563 wikitext text/x-wiki [[چين|عوامي جمهوريه چين]] ۾ سوين ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون. اتي جي مکيه ٻولي "[[معياري چيني ٻولي|معياري چيني]]" (<small>Standard</small> <small>Chinese</small>) آهي، جيڪا [[بيجنگ]] جي لهجي تي ٻڌل آهي؛ پر ان سان لاڳاپيل سوين ٻيون چيني ٻوليون پڻ موجود آهن، جن کي مجموعي طور تي "هان يو" (<small>Hanyu</small>) چيو ويندو آهي ۽ اهي ملڪ جي 92 سيڪڙو آباديءَ پاران ڳالهايون وڃن ٿيون. چيني يا سائنو ٻولين کي عام طور تي ست وڏي گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو ۽ انهن جو مطالعو هڪ الڳ علمي شعبو آهي. اهي ٻوليون هڪ ٻئي کان لفظن جي بناوٽ (<small>morphology</small>) ۽ آوازن (<small>phonetics</small>) جي لحاظ کان ايترو ئي مختلف آهن جيترو [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[جرمن ٻولي|جرمن]] ۽ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ٻوليون پاڻ ۾ مختلف آهن؛ پر مختلف چيني ٻوليون ڳالهائيندڙن کي اسڪولن ۾ "مندارن" (لکيل عام فهم مندارن) ۾ لکڻ سيکاريو ويندو آهي ۽ اهي اڪثر ڪري ٻين چيني ٻولين وارن سان رابطي لاءِ پڻ ان جو ئي استعمال ڪندا آهن. ان جو مطلب اهو ناهي ته مندارن کان سواءِ ٻين سائنو ٻولين جا لکيل مقامي روپ موجود ناهن (مثال طور ڪينٽوني ٻوليءَ جي لکيل صورت ڏسو). ان کان سواء، چين جي باقي %<small>8</small> آباديءَ پاران لڳ ڀڳ <small>300</small> اقليتي ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون. جن ٻولين کي رياست جي سڀ کان وڌيڪ سرپرستي حاصل آهي، انهن ۾ تبتي، منگوليائي، اويغور ۽ ژوانگ شامل آهن، جيئن چين جي ڪرنسي "رينمنبي" (<small>renminbi</small>) جي نوٽن تي پڻ ڏيکاريل آهن. ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ مطالعو== {{Library resources box}} * {{Cite book |last=Kane |first=D. |title=The Chinese Language: Its History and Current Usage |date=2006 |publisher=Tuttle |isbn=0-8048-3853-4 |location=North Clarendon, VT}} * {{Cite book |last1=Halliday |first1=M. A. K. |title=Studies in Chinese Language |last2=Webster |first2=J. |date=2005 |publisher=Continuum |isbn=978-1-84714-449-2 |location=London}} * {{Cite book |last=Ramsey |first=S. Robert |url=https://books.google.com/books?id=2E_5nR0SoXoC |title=The Languages of China |date=1987 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0691014685 |edition=illustrated, reprint |location=Princeton, NJ}} * {{Cite book |last=Hong |first=B. |title=Chinese Language Use |date=1978 |publisher=Contemporary China Centre, Research School of Pacific Studies, Australian National University |isbn=0-909596-29-8 |location=Canberra}} * {{Cite book |last1=Cheng |first1=C. C. |title=Language & Linguistics in the People's Republic of China |last2=Lehmann |first2=W. P. |date=1975 |publisher=University of Texas Press |isbn=0-292-74615-6 |location=Austin}} *Hahn, Reinhard F. "Zhōngguó Tūjué yŭzú yŭyán cíhuìjí [https://www.jstor.org/stable/41927813?casa_token=I6dNN9cdDwYAAAAA%3AJZdsHp9fc73SwtcISmETMq1XqdAuDAI9tkTUIPXFUlAmYlJall91YZDdXDLEx-eKf5MRmx4Rz2yu547BcxgEHkZNYhNMwTk-c7_RPt0sfI-8Z32WlBUr Collected glossaries of China's Turkic languages]." (1992): 124–128. {{Languages of China}} {{Chinese language}} {{chinese topics}} {{Navboxes |title=Articles and topics related to languages of China |state=collapsed |list1= {{Asia in topic|Languages of}} {{Austro-Asiatic languages}} {{Formosan languages}} {{Hmong-Mien languages}} {{Lolo-Burmese languages}} {{Qiangic languages}} {{Tai-Kadai languages}} {{Turkic languages}} }} {{DEFAULTSORT:Languages Of China}} [[زمرو:چين جون ٻوليون]] [[زمرو:چين جو سماج]] [[زمرو:ايشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:ٻوليون بلحاظ ملڪ]] db3wpd24k5kh3jg3cbadb5a1kguhhp0 414565 414563 2026-09-23T07:11:42Z Ibne maryam 17680 /* */ 414565 wikitext text/x-wiki [[چين|عوامي جمهوريه چين]] ۾ سوين ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون. اتي جي مکيه ٻولي "[[معياري چيني ٻولي|معياري چيني]]" (<small>Standard</small> <small>Chinese</small>) آهي، جيڪا [[بيجنگ]] جي لهجي تي ٻڌل آهي؛ پر ان سان لاڳاپيل سوين ٻيون چيني ٻوليون پڻ موجود آهن، جن کي مجموعي طور تي "هان يو" (<small>Hanyu</small>) چيو ويندو آهي ۽ اهي ملڪ جي 92 سيڪڙو آباديءَ پاران ڳالهايون وڃن ٿيون. چيني يا سائنو ٻولين کي عام طور تي ست وڏي گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو ۽ انهن جو مطالعو هڪ الڳ علمي شعبو آهي. اهي ٻوليون هڪ ٻئي کان لفظن جي بناوٽ (<small>morphology</small>) ۽ آوازن (<small>phonetics</small>) جي لحاظ کان ايترو ئي مختلف آهن جيترو [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[جرمن ٻولي|جرمن]] ۽ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ٻوليون پاڻ ۾ مختلف آهن؛ پر مختلف چيني ٻوليون ڳالهائيندڙن کي اسڪولن ۾ "مندارن" (لکيل عام فهم مندارن) ۾ لکڻ سيکاريو ويندو آهي ۽ اهي اڪثر ڪري ٻين چيني ٻولين وارن سان رابطي لاءِ پڻ ان جو ئي استعمال ڪندا آهن. ان جو مطلب اهو ناهي ته مندارن کان سواءِ ٻين سائنو ٻولين جا لکيل مقامي روپ موجود ناهن (مثال طور ڪينٽوني ٻوليءَ جي لکيل صورت ڏسو). ان کان سواء، چين جي باقي %<small>8</small> آباديءَ پاران لڳ ڀڳ <small>300</small> اقليتي ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون. جن ٻولين کي رياست جي سڀ کان وڌيڪ سرپرستي حاصل آهي، انهن ۾ تبتي، منگوليائي، اويغور ۽ ژوانگ شامل آهن، جيئن چين جي ڪرنسي "رينمنبي" (<small>renminbi</small>) جي نوٽن تي پڻ ڏيکاريل آهن. {{Short description|none}} {{Use dmy dates|date=January 2024}} {{Languages of | country = China | image = China linguistic map.jpg | caption = Distribution of language families in China | official = {{Unbulleted list|[[Standard Chinese|Standard Mandarin]]|[[Cantonese]] ([[Hong Kong]] and [[Macau]])|[[Portuguese language|Portuguese]] ([[Macau]])|[[English language|English]] ([[Hong Kong]])|[[Mongolian language|Mongolian]] ([[Inner Mongolia]], [[Haixi Mongol and Tibetan Autonomous Prefecture|Haixi]] in Qinghai, [[Bayingolin Mongol Autonomous Prefecture|Bayingolin]] and [[Bortala Mongol Autonomous Prefecture|Bortala]] in Xinjiang)|[[Korean language|Korean]] ([[Yanbian Korean Autonomous Prefecture|Yanbian]] in Jilin)|[[Lhasa Tibetan|Standard Tibetan]] ([[Tibet Autonomous Region|Tibet]], [[Qinghai]])|[[Uyghur language|Uyghur]] ([[Xinjiang]])|[[Zhuang languages|Zhuang]] ([[Guangxi]], [[Wenshan Zhuang and Miao Autonomous Prefecture|Wenshan]] in Yunnan)|[[Kazakh language|Kazakh]] ([[Ili Kazakh Autonomous Prefecture|Ili]] in Xinjiang)|[[Loloish languages|Yi]] ([[Liangshan Yi Autonomous Prefecture|Liangshan]] in Sichuan, [[Chuxiong Yi Autonomous Prefecture|Chuxiong]] and [[Honghe Hani and Yi Autonomous Prefecture|Honghe]] in Yunnan)}} | sign = {{Unbulleted list|[[Chinese Sign Language|Chinese Sign]]|[[Hong Kong Sign Language|Hong Kong Sign]]|[[Tibetan Sign Language|Tibetan Sign]]}} }} There are several hundred languages in the [[China|People's Republic of China]]. The predominant language is [[Standard Chinese]], which is based on the [[Beijing dialect]], but there are hundreds of related [[Chinese language]]s, collectively known as ''Hanyu'' ({{lang-zh|s=汉语|t=漢語|p=Hànyǔ|l=Han language}}), that are spoken by 92% of the population. The Chinese (or 'Sinitic') languages are typically divided into [[Varieties of Chinese|seven major language groups]], and their study is a distinct academic discipline.<ref>{{Cite book |last=Dwyer |first=Arienne |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/PS015.pdf |title=The Xinjiang Conflict: Uyghur Identity, Language Policy, and Political Discourse |date=2005 |publisher=East-West Center Washington |isbn=1-932728-29-5 |series=Political Studies 15 |location=Washington, D.C. |pages=31–32 |quote=Tertiary institutions with instruction in the languages and literatures of the regional minorities (e.g., Xinjiang University) have faculties entitled ''Hanyu xi'' ("Languages of China Department") and ''Hanyu wenxue xi'' ("Literatures of the Languages of China Department"). |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716184716/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/PS015.pdf |archive-date=16 July 2007}}</ref> They differ as much from each other [[Morphology (linguistics)|morphologically]] and [[Phonetics|phonetically]] as do English, German and Danish, but speakers of different Chinese languages are taught to write in Mandarin ([[Written vernacular Chinese|written vernacular Mandarin]]) at school and often do to communicate with speakers of other Chinese languages. This does not mean non-Mandarin Sinitic languages do not have vernacular written forms however (see [[written Cantonese]]). There are in addition approximately 300 [[Ethnic minorities in China|minority languages]] spoken by the remaining 8% of the population of China.<ref>{{Cite book |title=Ethnologue: Languages of the World |date=2009 |publisher=SIL International |editor-last=Lewis |editor-first=M. Paul |edition=16th |location=Dallas, Texas |chapter=Languages of China |quote=The number of individual languages listed for China is 299. |chapter-url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=CN |archive-date=9 December 2012 |access-date=24 July 2010 |archive-url=https://archive.today/20121209163810/http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:xtpd1oBnb-0J:www.ethnologue.com/show_country.asp?name%3Dcn+kok+nur+mongols+statistic+populations&cd=1&hl=mn&ct=clnk&gl=mn |url-status=live }}</ref> The ones with greatest state support are [[Mongolian language|Mongolian]], [[Lhasa Tibetan|Tibetan]], [[Uyghur language|Uyghur]] and [[Standard Zhuang|Zhuang]], as shown in the banknote of Chinese [[renminbi]]<ref name="renminbi">{{cite web |last1=Dutch Rebel in China |title=10 Fact-Checks about China |url=https://youtube.com/cB_HBOzPM-c?si=OXl7WZYd1QYjwAWI&t=634 |website=Youtube |access-date=14 January 2026}}</ref>. According to the 2010 edition of ''[[Nationalencyklopedin]]'', 955 million out of China's then-population of 1.34 billion spoke some variety of [[Mandarin Chinese]] as their first language, accounting for 71% of the country's population.<ref>Mikael Parkvall, "Världens 100 största språk 2007" (The World's 100 Largest Languages in 2007), in Nationalencyklopedin. Asterisks mark the 2010 estimates for the top dozen languages.</ref> According to the 2019 edition of ''[[Ethnologue]]'', 904 million people in China spoke some variety of Mandarin as their first language in 2017.<ref>{{Cite book |title=Ethnologue: Languages of the World |date=2019 |publisher=SIL International |editor-last=Eberhard |editor-first=David M. |edition=22nd |location=Dallas, Texas |chapter=China: Languages |editor-last2=Simons |editor-first2=Gary F. |editor-last3=Fennig |editor-first3=Charles D. |chapter-url=https://www.ethnologue.com/country/CN/languages |archive-date=23 October 2022 |access-date=23 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221023131002/https://www.ethnologue.com/country/CN/languages |url-status=live }}</ref> [[Standard Chinese]], known in China as ''Putonghua'', based on the [[Beijing dialect|Mandarin dialect of Beijing]],<ref name="Barnes 1978">{{Cite journal |last=Barnes |first=Dayle |date=1978 |title=The Language of Instruction in Chinese Communities |journal=International Review of Education |volume=24 |issue=3 |pages=371–374 |doi=10.1007/BF00598052 |jstor=3443833|bibcode=1978IREdu..24..371B |s2cid=144750671 }}</ref> is the official national spoken language for the mainland and serves as a [[lingua franca]] within the Mandarin-speaking regions (and, to a lesser extent, across the other regions of [[mainland China]]). Several other [[Autonomous regions of China|autonomous regions]] have additional official languages. For example, [[Lhasa Tibetan|Tibetan]] has official status within the [[Tibet Autonomous Region]] and [[Mongolian language|Mongolian]] has official status within [[Inner Mongolia]]. Language laws of the People's Republic of China do not apply to either [[Hong Kong]] or [[Macau]], which have [[Cantonese]], [[Standard Chinese|Mandarin]] (both under the umbrella of "Chinese") and [[English language|English]] and [[Cantonese]], [[Standard Chinese|Mandarin]] and [[Portuguese language|Portuguese]], respectively, as official languages, unlike the mainland. ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ مطالعو== {{Library resources box}} * {{Cite book |last=Kane |first=D. |title=The Chinese Language: Its History and Current Usage |date=2006 |publisher=Tuttle |isbn=0-8048-3853-4 |location=North Clarendon, VT}} * {{Cite book |last1=Halliday |first1=M. A. K. |title=Studies in Chinese Language |last2=Webster |first2=J. |date=2005 |publisher=Continuum |isbn=978-1-84714-449-2 |location=London}} * {{Cite book |last=Ramsey |first=S. Robert |url=https://books.google.com/books?id=2E_5nR0SoXoC |title=The Languages of China |date=1987 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0691014685 |edition=illustrated, reprint |location=Princeton, NJ}} * {{Cite book |last=Hong |first=B. |title=Chinese Language Use |date=1978 |publisher=Contemporary China Centre, Research School of Pacific Studies, Australian National University |isbn=0-909596-29-8 |location=Canberra}} * {{Cite book |last1=Cheng |first1=C. C. |title=Language & Linguistics in the People's Republic of China |last2=Lehmann |first2=W. P. |date=1975 |publisher=University of Texas Press |isbn=0-292-74615-6 |location=Austin}} *Hahn, Reinhard F. "Zhōngguó Tūjué yŭzú yŭyán cíhuìjí [https://www.jstor.org/stable/41927813?casa_token=I6dNN9cdDwYAAAAA%3AJZdsHp9fc73SwtcISmETMq1XqdAuDAI9tkTUIPXFUlAmYlJall91YZDdXDLEx-eKf5MRmx4Rz2yu547BcxgEHkZNYhNMwTk-c7_RPt0sfI-8Z32WlBUr Collected glossaries of China's Turkic languages]." (1992): 124–128. {{Languages of China}} {{Chinese language}} {{chinese topics}} {{Navboxes |title=Articles and topics related to languages of China |state=collapsed |list1= {{Asia in topic|Languages of}} {{Austro-Asiatic languages}} {{Formosan languages}} {{Hmong-Mien languages}} {{Lolo-Burmese languages}} {{Qiangic languages}} {{Tai-Kadai languages}} {{Turkic languages}} }} {{DEFAULTSORT:Languages Of China}} [[زمرو:چين جون ٻوليون]] [[زمرو:چين جو سماج]] [[زمرو:ايشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:ٻوليون بلحاظ ملڪ]] lkyudg4e17yjs3wxq5m75gghj8lt9pr 414567 414565 2026-09-23T07:12:54Z Ibne maryam 17680 /* */ 414567 wikitext text/x-wiki [[چين|عوامي جمهوريه چين]] ۾ سوين ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون. اتي جي مکيه ٻولي "[[معياري چيني ٻولي|معياري چيني]]" (<small>Standard</small> <small>Chinese</small>) آهي، جيڪا [[بيجنگ]] جي لهجي تي ٻڌل آهي؛ پر ان سان لاڳاپيل سوين ٻيون چيني ٻوليون پڻ موجود آهن، جن کي مجموعي طور تي "هان يو" (<small>Hanyu</small>) چيو ويندو آهي ۽ اهي ملڪ جي 92 سيڪڙو آباديءَ پاران ڳالهايون وڃن ٿيون. چيني يا سائنو ٻولين کي عام طور تي ست وڏي گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو ۽ انهن جو مطالعو هڪ الڳ علمي شعبو آهي. اهي ٻوليون هڪ ٻئي کان لفظن جي بناوٽ (<small>morphology</small>) ۽ آوازن (<small>phonetics</small>) جي لحاظ کان ايترو ئي مختلف آهن جيترو [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[جرمن ٻولي|جرمن]] ۽ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ٻوليون پاڻ ۾ مختلف آهن؛ پر مختلف چيني ٻوليون ڳالهائيندڙن کي اسڪولن ۾ "مندارن" (لکيل عام فهم مندارن) ۾ لکڻ سيکاريو ويندو آهي ۽ اهي اڪثر ڪري ٻين چيني ٻولين وارن سان رابطي لاءِ پڻ ان جو ئي استعمال ڪندا آهن. ان جو مطلب اهو ناهي ته مندارن کان سواءِ ٻين سائنو ٻولين جا لکيل مقامي روپ موجود ناهن (مثال طور ڪينٽوني ٻوليءَ جي لکيل صورت ڏسو). ان کان سواء، چين جي باقي %<small>8</small> آباديءَ پاران لڳ ڀڳ <small>300</small> اقليتي ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون. جن ٻولين کي رياست جي سڀ کان وڌيڪ سرپرستي حاصل آهي، انهن ۾ تبتي، منگوليائي، اويغور ۽ ژوانگ شامل آهن، جيئن چين جي ڪرنسي "رينمنبي" (<small>renminbi</small>) جي نوٽن تي پڻ ڏيکاريل آهن. {{Short description|none}} {{Demographics of | country = China | image = China linguistic map.jpg | caption = Distribution of language families in China | official = {{Unbulleted list|[[Standard Chinese|Standard Mandarin]]|[[Cantonese]] ([[Hong Kong]] and [[Macau]])|[[Portuguese language|Portuguese]] ([[Macau]])|[[English language|English]] ([[Hong Kong]])|[[Mongolian language|Mongolian]] ([[Inner Mongolia]], [[Haixi Mongol and Tibetan Autonomous Prefecture|Haixi]] in Qinghai, [[Bayingolin Mongol Autonomous Prefecture|Bayingolin]] and [[Bortala Mongol Autonomous Prefecture|Bortala]] in Xinjiang)|[[Korean language|Korean]] ([[Yanbian Korean Autonomous Prefecture|Yanbian]] in Jilin)|[[Lhasa Tibetan|Standard Tibetan]] ([[Tibet Autonomous Region|Tibet]], [[Qinghai]])|[[Uyghur language|Uyghur]] ([[Xinjiang]])|[[Zhuang languages|Zhuang]] ([[Guangxi]], [[Wenshan Zhuang and Miao Autonomous Prefecture|Wenshan]] in Yunnan)|[[Kazakh language|Kazakh]] ([[Ili Kazakh Autonomous Prefecture|Ili]] in Xinjiang)|[[Loloish languages|Yi]] ([[Liangshan Yi Autonomous Prefecture|Liangshan]] in Sichuan, [[Chuxiong Yi Autonomous Prefecture|Chuxiong]] and [[Honghe Hani and Yi Autonomous Prefecture|Honghe]] in Yunnan)}} | sign = {{Unbulleted list|[[Chinese Sign Language|Chinese Sign]]|[[Hong Kong Sign Language|Hong Kong Sign]]|[[Tibetan Sign Language|Tibetan Sign]]}} }} There are several hundred languages in the [[China|People's Republic of China]]. The predominant language is [[Standard Chinese]], which is based on the [[Beijing dialect]], but there are hundreds of related [[Chinese language]]s, collectively known as ''Hanyu'' ({{lang-zh|s=汉语|t=漢語|p=Hànyǔ|l=Han language}}), that are spoken by 92% of the population. The Chinese (or 'Sinitic') languages are typically divided into [[Varieties of Chinese|seven major language groups]], and their study is a distinct academic discipline.<ref>{{Cite book |last=Dwyer |first=Arienne |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/PS015.pdf |title=The Xinjiang Conflict: Uyghur Identity, Language Policy, and Political Discourse |date=2005 |publisher=East-West Center Washington |isbn=1-932728-29-5 |series=Political Studies 15 |location=Washington, D.C. |pages=31–32 |quote=Tertiary institutions with instruction in the languages and literatures of the regional minorities (e.g., Xinjiang University) have faculties entitled ''Hanyu xi'' ("Languages of China Department") and ''Hanyu wenxue xi'' ("Literatures of the Languages of China Department"). |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716184716/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/PS015.pdf |archive-date=16 July 2007}}</ref> They differ as much from each other [[Morphology (linguistics)|morphologically]] and [[Phonetics|phonetically]] as do English, German and Danish, but speakers of different Chinese languages are taught to write in Mandarin ([[Written vernacular Chinese|written vernacular Mandarin]]) at school and often do to communicate with speakers of other Chinese languages. This does not mean non-Mandarin Sinitic languages do not have vernacular written forms however (see [[written Cantonese]]). There are in addition approximately 300 [[Ethnic minorities in China|minority languages]] spoken by the remaining 8% of the population of China.<ref>{{Cite book |title=Ethnologue: Languages of the World |date=2009 |publisher=SIL International |editor-last=Lewis |editor-first=M. Paul |edition=16th |location=Dallas, Texas |chapter=Languages of China |quote=The number of individual languages listed for China is 299. |chapter-url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=CN |archive-date=9 December 2012 |access-date=24 July 2010 |archive-url=https://archive.today/20121209163810/http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:xtpd1oBnb-0J:www.ethnologue.com/show_country.asp?name%3Dcn+kok+nur+mongols+statistic+populations&cd=1&hl=mn&ct=clnk&gl=mn |url-status=live }}</ref> The ones with greatest state support are [[Mongolian language|Mongolian]], [[Lhasa Tibetan|Tibetan]], [[Uyghur language|Uyghur]] and [[Standard Zhuang|Zhuang]], as shown in the banknote of Chinese [[renminbi]]<ref name="renminbi">{{cite web |last1=Dutch Rebel in China |title=10 Fact-Checks about China |url=https://youtube.com/cB_HBOzPM-c?si=OXl7WZYd1QYjwAWI&t=634 |website=Youtube |access-date=14 January 2026}}</ref>. According to the 2010 edition of ''[[Nationalencyklopedin]]'', 955 million out of China's then-population of 1.34 billion spoke some variety of [[Mandarin Chinese]] as their first language, accounting for 71% of the country's population.<ref>Mikael Parkvall, "Världens 100 största språk 2007" (The World's 100 Largest Languages in 2007), in Nationalencyklopedin. Asterisks mark the 2010 estimates for the top dozen languages.</ref> According to the 2019 edition of ''[[Ethnologue]]'', 904 million people in China spoke some variety of Mandarin as their first language in 2017.<ref>{{Cite book |title=Ethnologue: Languages of the World |date=2019 |publisher=SIL International |editor-last=Eberhard |editor-first=David M. |edition=22nd |location=Dallas, Texas |chapter=China: Languages |editor-last2=Simons |editor-first2=Gary F. |editor-last3=Fennig |editor-first3=Charles D. |chapter-url=https://www.ethnologue.com/country/CN/languages |archive-date=23 October 2022 |access-date=23 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221023131002/https://www.ethnologue.com/country/CN/languages |url-status=live }}</ref> [[Standard Chinese]], known in China as ''Putonghua'', based on the [[Beijing dialect|Mandarin dialect of Beijing]],<ref name="Barnes 1978">{{Cite journal |last=Barnes |first=Dayle |date=1978 |title=The Language of Instruction in Chinese Communities |journal=International Review of Education |volume=24 |issue=3 |pages=371–374 |doi=10.1007/BF00598052 |jstor=3443833|bibcode=1978IREdu..24..371B |s2cid=144750671 }}</ref> is the official national spoken language for the mainland and serves as a [[lingua franca]] within the Mandarin-speaking regions (and, to a lesser extent, across the other regions of [[mainland China]]). Several other [[Autonomous regions of China|autonomous regions]] have additional official languages. For example, [[Lhasa Tibetan|Tibetan]] has official status within the [[Tibet Autonomous Region]] and [[Mongolian language|Mongolian]] has official status within [[Inner Mongolia]]. Language laws of the People's Republic of China do not apply to either [[Hong Kong]] or [[Macau]], which have [[Cantonese]], [[Standard Chinese|Mandarin]] (both under the umbrella of "Chinese") and [[English language|English]] and [[Cantonese]], [[Standard Chinese|Mandarin]] and [[Portuguese language|Portuguese]], respectively, as official languages, unlike the mainland. ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ مطالعو== {{Library resources box}} * {{Cite book |last=Kane |first=D. |title=The Chinese Language: Its History and Current Usage |date=2006 |publisher=Tuttle |isbn=0-8048-3853-4 |location=North Clarendon, VT}} * {{Cite book |last1=Halliday |first1=M. A. K. |title=Studies in Chinese Language |last2=Webster |first2=J. |date=2005 |publisher=Continuum |isbn=978-1-84714-449-2 |location=London}} * {{Cite book |last=Ramsey |first=S. Robert |url=https://books.google.com/books?id=2E_5nR0SoXoC |title=The Languages of China |date=1987 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0691014685 |edition=illustrated, reprint |location=Princeton, NJ}} * {{Cite book |last=Hong |first=B. |title=Chinese Language Use |date=1978 |publisher=Contemporary China Centre, Research School of Pacific Studies, Australian National University |isbn=0-909596-29-8 |location=Canberra}} * {{Cite book |last1=Cheng |first1=C. C. |title=Language & Linguistics in the People's Republic of China |last2=Lehmann |first2=W. P. |date=1975 |publisher=University of Texas Press |isbn=0-292-74615-6 |location=Austin}} *Hahn, Reinhard F. "Zhōngguó Tūjué yŭzú yŭyán cíhuìjí [https://www.jstor.org/stable/41927813?casa_token=I6dNN9cdDwYAAAAA%3AJZdsHp9fc73SwtcISmETMq1XqdAuDAI9tkTUIPXFUlAmYlJall91YZDdXDLEx-eKf5MRmx4Rz2yu547BcxgEHkZNYhNMwTk-c7_RPt0sfI-8Z32WlBUr Collected glossaries of China's Turkic languages]." (1992): 124–128. {{Languages of China}} {{Chinese language}} {{chinese topics}} {{Navboxes |title=Articles and topics related to languages of China |state=collapsed |list1= {{Asia in topic|Languages of}} {{Austro-Asiatic languages}} {{Formosan languages}} {{Hmong-Mien languages}} {{Lolo-Burmese languages}} {{Qiangic languages}} {{Tai-Kadai languages}} {{Turkic languages}} }} {{DEFAULTSORT:Languages Of China}} [[زمرو:چين جون ٻوليون]] [[زمرو:چين جو سماج]] [[زمرو:ايشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:ٻوليون بلحاظ ملڪ]] k06wtgdbrdldt8zrqg1k8vzb995jj15 414569 414567 2026-09-23T07:14:37Z Ibne maryam 17680 /* */ 414569 wikitext text/x-wiki [[چين|عوامي جمهوريه چين]] ۾ سوين ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون. اتي جي مکيه ٻولي "[[معياري چيني ٻولي|معياري چيني]]" (<small>Standard</small> <small>Chinese</small>) آهي، جيڪا [[بيجنگ]] جي لهجي تي ٻڌل آهي؛ پر ان سان لاڳاپيل سوين ٻيون چيني ٻوليون پڻ موجود آهن، جن کي مجموعي طور تي "هان يو" (<small>Hanyu</small>) چيو ويندو آهي ۽ اهي ملڪ جي 92 سيڪڙو آباديءَ پاران ڳالهايون وڃن ٿيون. چيني يا سائنو ٻولين کي عام طور تي ست وڏي گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو ۽ انهن جو مطالعو هڪ الڳ علمي شعبو آهي. اهي ٻوليون هڪ ٻئي کان لفظن جي بناوٽ (<small>morphology</small>) ۽ آوازن (<small>phonetics</small>) جي لحاظ کان ايترو ئي مختلف آهن جيترو [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[جرمن ٻولي|جرمن]] ۽ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ٻوليون پاڻ ۾ مختلف آهن؛ پر مختلف چيني ٻوليون ڳالهائيندڙن کي اسڪولن ۾ "مندارن" (لکيل عام فهم مندارن) ۾ لکڻ سيکاريو ويندو آهي ۽ اهي اڪثر ڪري ٻين چيني ٻولين وارن سان رابطي لاءِ پڻ ان جو ئي استعمال ڪندا آهن. ان جو مطلب اهو ناهي ته مندارن کان سواءِ ٻين سائنو ٻولين جا لکيل مقامي روپ موجود ناهن (مثال طور ڪينٽوني ٻوليءَ جي لکيل صورت ڏسو). ان کان سواء، چين جي باقي %<small>8</small> آباديءَ پاران لڳ ڀڳ <small>300</small> اقليتي ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون. جن ٻولين کي رياست جي سڀ کان وڌيڪ سرپرستي حاصل آهي، انهن ۾ تبتي، منگوليائي، اويغور ۽ ژوانگ شامل آهن، جيئن چين جي ڪرنسي "رينمنبي" (<small>renminbi</small>) جي نوٽن تي پڻ ڏيکاريل آهن. {{Short description|none}} {{Infobox place demographics | country = China | image = China linguistic map.jpg | caption = Distribution of language families in China | official = {{Unbulleted list|[[Standard Chinese|Standard Mandarin]]|[[Cantonese]] ([[Hong Kong]] and [[Macau]])|[[Portuguese language|Portuguese]] ([[Macau]])|[[English language|English]] ([[Hong Kong]])|[[Mongolian language|Mongolian]] ([[Inner Mongolia]], [[Haixi Mongol and Tibetan Autonomous Prefecture|Haixi]] in Qinghai, [[Bayingolin Mongol Autonomous Prefecture|Bayingolin]] and [[Bortala Mongol Autonomous Prefecture|Bortala]] in Xinjiang)|[[Korean language|Korean]] ([[Yanbian Korean Autonomous Prefecture|Yanbian]] in Jilin)|[[Lhasa Tibetan|Standard Tibetan]] ([[Tibet Autonomous Region|Tibet]], [[Qinghai]])|[[Uyghur language|Uyghur]] ([[Xinjiang]])|[[Zhuang languages|Zhuang]] ([[Guangxi]], [[Wenshan Zhuang and Miao Autonomous Prefecture|Wenshan]] in Yunnan)|[[Kazakh language|Kazakh]] ([[Ili Kazakh Autonomous Prefecture|Ili]] in Xinjiang)|[[Loloish languages|Yi]] ([[Liangshan Yi Autonomous Prefecture|Liangshan]] in Sichuan, [[Chuxiong Yi Autonomous Prefecture|Chuxiong]] and [[Honghe Hani and Yi Autonomous Prefecture|Honghe]] in Yunnan)}} | sign = {{Unbulleted list|[[Chinese Sign Language|Chinese Sign]]|[[Hong Kong Sign Language|Hong Kong Sign]]|[[Tibetan Sign Language|Tibetan Sign]]}} }} There are several hundred languages in the [[China|People's Republic of China]]. The predominant language is [[Standard Chinese]], which is based on the [[Beijing dialect]], but there are hundreds of related [[Chinese language]]s, collectively known as ''Hanyu'' ({{lang-zh|s=汉语|t=漢語|p=Hànyǔ|l=Han language}}), that are spoken by 92% of the population. The Chinese (or 'Sinitic') languages are typically divided into [[Varieties of Chinese|seven major language groups]], and their study is a distinct academic discipline.<ref>{{Cite book |last=Dwyer |first=Arienne |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/PS015.pdf |title=The Xinjiang Conflict: Uyghur Identity, Language Policy, and Political Discourse |date=2005 |publisher=East-West Center Washington |isbn=1-932728-29-5 |series=Political Studies 15 |location=Washington, D.C. |pages=31–32 |quote=Tertiary institutions with instruction in the languages and literatures of the regional minorities (e.g., Xinjiang University) have faculties entitled ''Hanyu xi'' ("Languages of China Department") and ''Hanyu wenxue xi'' ("Literatures of the Languages of China Department"). |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716184716/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/PS015.pdf |archive-date=16 July 2007}}</ref> They differ as much from each other [[Morphology (linguistics)|morphologically]] and [[Phonetics|phonetically]] as do English, German and Danish, but speakers of different Chinese languages are taught to write in Mandarin ([[Written vernacular Chinese|written vernacular Mandarin]]) at school and often do to communicate with speakers of other Chinese languages. This does not mean non-Mandarin Sinitic languages do not have vernacular written forms however (see [[written Cantonese]]). There are in addition approximately 300 [[Ethnic minorities in China|minority languages]] spoken by the remaining 8% of the population of China.<ref>{{Cite book |title=Ethnologue: Languages of the World |date=2009 |publisher=SIL International |editor-last=Lewis |editor-first=M. Paul |edition=16th |location=Dallas, Texas |chapter=Languages of China |quote=The number of individual languages listed for China is 299. |chapter-url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=CN |archive-date=9 December 2012 |access-date=24 July 2010 |archive-url=https://archive.today/20121209163810/http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:xtpd1oBnb-0J:www.ethnologue.com/show_country.asp?name%3Dcn+kok+nur+mongols+statistic+populations&cd=1&hl=mn&ct=clnk&gl=mn |url-status=live }}</ref> The ones with greatest state support are [[Mongolian language|Mongolian]], [[Lhasa Tibetan|Tibetan]], [[Uyghur language|Uyghur]] and [[Standard Zhuang|Zhuang]], as shown in the banknote of Chinese [[renminbi]]<ref name="renminbi">{{cite web |last1=Dutch Rebel in China |title=10 Fact-Checks about China |url=https://youtube.com/cB_HBOzPM-c?si=OXl7WZYd1QYjwAWI&t=634 |website=Youtube |access-date=14 January 2026}}</ref>. According to the 2010 edition of ''[[Nationalencyklopedin]]'', 955 million out of China's then-population of 1.34 billion spoke some variety of [[Mandarin Chinese]] as their first language, accounting for 71% of the country's population.<ref>Mikael Parkvall, "Världens 100 största språk 2007" (The World's 100 Largest Languages in 2007), in Nationalencyklopedin. Asterisks mark the 2010 estimates for the top dozen languages.</ref> According to the 2019 edition of ''[[Ethnologue]]'', 904 million people in China spoke some variety of Mandarin as their first language in 2017.<ref>{{Cite book |title=Ethnologue: Languages of the World |date=2019 |publisher=SIL International |editor-last=Eberhard |editor-first=David M. |edition=22nd |location=Dallas, Texas |chapter=China: Languages |editor-last2=Simons |editor-first2=Gary F. |editor-last3=Fennig |editor-first3=Charles D. |chapter-url=https://www.ethnologue.com/country/CN/languages |archive-date=23 October 2022 |access-date=23 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221023131002/https://www.ethnologue.com/country/CN/languages |url-status=live }}</ref> [[Standard Chinese]], known in China as ''Putonghua'', based on the [[Beijing dialect|Mandarin dialect of Beijing]],<ref name="Barnes 1978">{{Cite journal |last=Barnes |first=Dayle |date=1978 |title=The Language of Instruction in Chinese Communities |journal=International Review of Education |volume=24 |issue=3 |pages=371–374 |doi=10.1007/BF00598052 |jstor=3443833|bibcode=1978IREdu..24..371B |s2cid=144750671 }}</ref> is the official national spoken language for the mainland and serves as a [[lingua franca]] within the Mandarin-speaking regions (and, to a lesser extent, across the other regions of [[mainland China]]). Several other [[Autonomous regions of China|autonomous regions]] have additional official languages. For example, [[Lhasa Tibetan|Tibetan]] has official status within the [[Tibet Autonomous Region]] and [[Mongolian language|Mongolian]] has official status within [[Inner Mongolia]]. Language laws of the People's Republic of China do not apply to either [[Hong Kong]] or [[Macau]], which have [[Cantonese]], [[Standard Chinese|Mandarin]] (both under the umbrella of "Chinese") and [[English language|English]] and [[Cantonese]], [[Standard Chinese|Mandarin]] and [[Portuguese language|Portuguese]], respectively, as official languages, unlike the mainland. ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ مطالعو== {{Library resources box}} * {{Cite book |last=Kane |first=D. |title=The Chinese Language: Its History and Current Usage |date=2006 |publisher=Tuttle |isbn=0-8048-3853-4 |location=North Clarendon, VT}} * {{Cite book |last1=Halliday |first1=M. A. K. |title=Studies in Chinese Language |last2=Webster |first2=J. |date=2005 |publisher=Continuum |isbn=978-1-84714-449-2 |location=London}} * {{Cite book |last=Ramsey |first=S. Robert |url=https://books.google.com/books?id=2E_5nR0SoXoC |title=The Languages of China |date=1987 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0691014685 |edition=illustrated, reprint |location=Princeton, NJ}} * {{Cite book |last=Hong |first=B. |title=Chinese Language Use |date=1978 |publisher=Contemporary China Centre, Research School of Pacific Studies, Australian National University |isbn=0-909596-29-8 |location=Canberra}} * {{Cite book |last1=Cheng |first1=C. C. |title=Language & Linguistics in the People's Republic of China |last2=Lehmann |first2=W. P. |date=1975 |publisher=University of Texas Press |isbn=0-292-74615-6 |location=Austin}} *Hahn, Reinhard F. "Zhōngguó Tūjué yŭzú yŭyán cíhuìjí [https://www.jstor.org/stable/41927813?casa_token=I6dNN9cdDwYAAAAA%3AJZdsHp9fc73SwtcISmETMq1XqdAuDAI9tkTUIPXFUlAmYlJall91YZDdXDLEx-eKf5MRmx4Rz2yu547BcxgEHkZNYhNMwTk-c7_RPt0sfI-8Z32WlBUr Collected glossaries of China's Turkic languages]." (1992): 124–128. {{Languages of China}} {{Chinese language}} {{chinese topics}} {{Navboxes |title=Articles and topics related to languages of China |state=collapsed |list1= {{Asia in topic|Languages of}} {{Austro-Asiatic languages}} {{Formosan languages}} {{Hmong-Mien languages}} {{Lolo-Burmese languages}} {{Qiangic languages}} {{Tai-Kadai languages}} {{Turkic languages}} }} {{DEFAULTSORT:Languages Of China}} [[زمرو:چين جون ٻوليون]] [[زمرو:چين جو سماج]] [[زمرو:ايشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:ٻوليون بلحاظ ملڪ]] ftt1k52p9qzi5k9hdsz5u30xuqkn09b 414599 414569 2026-09-23T10:46:28Z Ibne maryam 17680 /* */ 414599 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} {{Infobox place demographics | country = China | image = China linguistic map.jpg | caption = Distribution of language families in China | official = {{Unbulleted list|[[Standard Chinese|Standard Mandarin]]|[[Cantonese]] ([[Hong Kong]] and [[Macau]])|[[Portuguese language|Portuguese]] ([[Macau]])|[[English language|English]] ([[Hong Kong]])|[[Mongolian language|Mongolian]] ([[Inner Mongolia]], [[Haixi Mongol and Tibetan Autonomous Prefecture|Haixi]] in Qinghai, [[Bayingolin Mongol Autonomous Prefecture|Bayingolin]] and [[Bortala Mongol Autonomous Prefecture|Bortala]] in Xinjiang)|[[Korean language|Korean]] ([[Yanbian Korean Autonomous Prefecture|Yanbian]] in Jilin)|[[Lhasa Tibetan|Standard Tibetan]] ([[Tibet Autonomous Region|Tibet]], [[Qinghai]])|[[Uyghur language|Uyghur]] ([[Xinjiang]])|[[Zhuang languages|Zhuang]] ([[Guangxi]], [[Wenshan Zhuang and Miao Autonomous Prefecture|Wenshan]] in Yunnan)|[[Kazakh language|Kazakh]] ([[Ili Kazakh Autonomous Prefecture|Ili]] in Xinjiang)|[[Loloish languages|Yi]] ([[Liangshan Yi Autonomous Prefecture|Liangshan]] in Sichuan, [[Chuxiong Yi Autonomous Prefecture|Chuxiong]] and [[Honghe Hani and Yi Autonomous Prefecture|Honghe]] in Yunnan)}} | sign = {{Unbulleted list|[[Chinese Sign Language|Chinese Sign]]|[[Hong Kong Sign Language|Hong Kong Sign]]|[[Tibetan Sign Language|Tibetan Sign]]}} }} [[چين|عوامي جمهوريه چين]] ۾ سوين ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون. اتي جي مکيه ٻولي "[[معياري چيني ٻولي|معياري چيني]]" (<small>Standard</small> <small>Chinese</small>) آهي، جيڪا [[بيجنگ]] جي لهجي تي ٻڌل آهي؛ پر ان سان لاڳاپيل سوين ٻيون چيني ٻوليون پڻ موجود آهن، جن کي مجموعي طور تي "هان يو" (<small>Hanyu</small>) چيو ويندو آهي ۽ اهي ملڪ جي 92 سيڪڙو آباديءَ پاران ڳالهايون وڃن ٿيون. چيني يا سائنو ٻولين کي عام طور تي ست وڏي گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو ۽ انهن جو مطالعو هڪ الڳ علمي شعبو آهي. اهي ٻوليون هڪ ٻئي کان لفظن جي بناوٽ (<small>morphology</small>) ۽ آوازن (<small>phonetics</small>) جي لحاظ کان ايترو ئي مختلف آهن جيترو [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[جرمن ٻولي|جرمن]] ۽ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ٻوليون پاڻ ۾ مختلف آهن؛ پر مختلف چيني ٻوليون ڳالهائيندڙن کي اسڪولن ۾ "مندارن" (لکيل عام فهم مندارن) ۾ لکڻ سيکاريو ويندو آهي ۽ اهي اڪثر ڪري ٻين چيني ٻولين وارن سان رابطي لاءِ پڻ ان جو ئي استعمال ڪندا آهن. ان جو مطلب اهو ناهي ته مندارن کان سواءِ ٻين سائنو ٻولين جا لکيل مقامي روپ موجود ناهن (مثال طور ڪينٽوني ٻوليءَ جي لکيل صورت ڏسو). ان کان سواء، چين جي باقي %<small>8</small> آباديءَ پاران لڳ ڀڳ <small>300</small> اقليتي ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون. جن ٻولين کي رياست جي سڀ کان وڌيڪ سرپرستي حاصل آهي، انهن ۾ تبتي، منگوليائي، اويغور ۽ ژوانگ شامل آهن، جيئن چين جي ڪرنسي "رينمنبي" (<small>renminbi</small>) جي نوٽن تي پڻ ڏيکاريل آهن. There are several hundred languages in the [[China|People's Republic of China]]. The predominant language is [[Standard Chinese]], which is based on the [[Beijing dialect]], but there are hundreds of related [[Chinese language]]s, collectively known as ''Hanyu'' ({{lang-zh|s=汉语|t=漢語|p=Hànyǔ|l=Han language}}), that are spoken by 92% of the population. The Chinese (or 'Sinitic') languages are typically divided into [[Varieties of Chinese|seven major language groups]], and their study is a distinct academic discipline.<ref>{{Cite book |last=Dwyer |first=Arienne |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/PS015.pdf |title=The Xinjiang Conflict: Uyghur Identity, Language Policy, and Political Discourse |date=2005 |publisher=East-West Center Washington |isbn=1-932728-29-5 |series=Political Studies 15 |location=Washington, D.C. |pages=31–32 |quote=Tertiary institutions with instruction in the languages and literatures of the regional minorities (e.g., Xinjiang University) have faculties entitled ''Hanyu xi'' ("Languages of China Department") and ''Hanyu wenxue xi'' ("Literatures of the Languages of China Department"). |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716184716/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/PS015.pdf |archive-date=16 July 2007}}</ref> They differ as much from each other [[Morphology (linguistics)|morphologically]] and [[Phonetics|phonetically]] as do English, German and Danish, but speakers of different Chinese languages are taught to write in Mandarin ([[Written vernacular Chinese|written vernacular Mandarin]]) at school and often do to communicate with speakers of other Chinese languages. This does not mean non-Mandarin Sinitic languages do not have vernacular written forms however (see [[written Cantonese]]). There are in addition approximately 300 [[Ethnic minorities in China|minority languages]] spoken by the remaining 8% of the population of China.<ref>{{Cite book |title=Ethnologue: Languages of the World |date=2009 |publisher=SIL International |editor-last=Lewis |editor-first=M. Paul |edition=16th |location=Dallas, Texas |chapter=Languages of China |quote=The number of individual languages listed for China is 299. |chapter-url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=CN |archive-date=9 December 2012 |access-date=24 July 2010 |archive-url=https://archive.today/20121209163810/http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:xtpd1oBnb-0J:www.ethnologue.com/show_country.asp?name%3Dcn+kok+nur+mongols+statistic+populations&cd=1&hl=mn&ct=clnk&gl=mn |url-status=live }}</ref> The ones with greatest state support are [[Mongolian language|Mongolian]], [[Lhasa Tibetan|Tibetan]], [[Uyghur language|Uyghur]] and [[Standard Zhuang|Zhuang]], as shown in the banknote of Chinese [[renminbi]]<ref name="renminbi">{{cite web |last1=Dutch Rebel in China |title=10 Fact-Checks about China |url=https://youtube.com/cB_HBOzPM-c?si=OXl7WZYd1QYjwAWI&t=634 |website=Youtube |access-date=14 January 2026}}</ref>. According to the 2010 edition of ''[[Nationalencyklopedin]]'', 955 million out of China's then-population of 1.34 billion spoke some variety of [[Mandarin Chinese]] as their first language, accounting for 71% of the country's population.<ref>Mikael Parkvall, "Världens 100 största språk 2007" (The World's 100 Largest Languages in 2007), in Nationalencyklopedin. Asterisks mark the 2010 estimates for the top dozen languages.</ref> According to the 2019 edition of ''[[Ethnologue]]'', 904 million people in China spoke some variety of Mandarin as their first language in 2017.<ref>{{Cite book |title=Ethnologue: Languages of the World |date=2019 |publisher=SIL International |editor-last=Eberhard |editor-first=David M. |edition=22nd |location=Dallas, Texas |chapter=China: Languages |editor-last2=Simons |editor-first2=Gary F. |editor-last3=Fennig |editor-first3=Charles D. |chapter-url=https://www.ethnologue.com/country/CN/languages |archive-date=23 October 2022 |access-date=23 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221023131002/https://www.ethnologue.com/country/CN/languages |url-status=live }}</ref> [[Standard Chinese]], known in China as ''Putonghua'', based on the [[Beijing dialect|Mandarin dialect of Beijing]],<ref name="Barnes 1978">{{Cite journal |last=Barnes |first=Dayle |date=1978 |title=The Language of Instruction in Chinese Communities |journal=International Review of Education |volume=24 |issue=3 |pages=371–374 |doi=10.1007/BF00598052 |jstor=3443833|bibcode=1978IREdu..24..371B |s2cid=144750671 }}</ref> is the official national spoken language for the mainland and serves as a [[lingua franca]] within the Mandarin-speaking regions (and, to a lesser extent, across the other regions of [[mainland China]]). Several other [[Autonomous regions of China|autonomous regions]] have additional official languages. For example, [[Lhasa Tibetan|Tibetan]] has official status within the [[Tibet Autonomous Region]] and [[Mongolian language|Mongolian]] has official status within [[Inner Mongolia]]. Language laws of the People's Republic of China do not apply to either [[Hong Kong]] or [[Macau]], which have [[Cantonese]], [[Standard Chinese|Mandarin]] (both under the umbrella of "Chinese") and [[English language|English]] and [[Cantonese]], [[Standard Chinese|Mandarin]] and [[Portuguese language|Portuguese]], respectively, as official languages, unlike the mainland. ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ مطالعو== {{Library resources box}} * {{Cite book |last=Kane |first=D. |title=The Chinese Language: Its History and Current Usage |date=2006 |publisher=Tuttle |isbn=0-8048-3853-4 |location=North Clarendon, VT}} * {{Cite book |last1=Halliday |first1=M. A. K. |title=Studies in Chinese Language |last2=Webster |first2=J. |date=2005 |publisher=Continuum |isbn=978-1-84714-449-2 |location=London}} * {{Cite book |last=Ramsey |first=S. Robert |url=https://books.google.com/books?id=2E_5nR0SoXoC |title=The Languages of China |date=1987 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0691014685 |edition=illustrated, reprint |location=Princeton, NJ}} * {{Cite book |last=Hong |first=B. |title=Chinese Language Use |date=1978 |publisher=Contemporary China Centre, Research School of Pacific Studies, Australian National University |isbn=0-909596-29-8 |location=Canberra}} * {{Cite book |last1=Cheng |first1=C. C. |title=Language & Linguistics in the People's Republic of China |last2=Lehmann |first2=W. P. |date=1975 |publisher=University of Texas Press |isbn=0-292-74615-6 |location=Austin}} *Hahn, Reinhard F. "Zhōngguó Tūjué yŭzú yŭyán cíhuìjí [https://www.jstor.org/stable/41927813?casa_token=I6dNN9cdDwYAAAAA%3AJZdsHp9fc73SwtcISmETMq1XqdAuDAI9tkTUIPXFUlAmYlJall91YZDdXDLEx-eKf5MRmx4Rz2yu547BcxgEHkZNYhNMwTk-c7_RPt0sfI-8Z32WlBUr Collected glossaries of China's Turkic languages]." (1992): 124–128. {{Languages of China}} {{Chinese language}} {{chinese topics}} {{Navboxes |title=Articles and topics related to languages of China |state=collapsed |list1= {{Asia in topic|Languages of}} {{Austro-Asiatic languages}} {{Formosan languages}} {{Hmong-Mien languages}} {{Lolo-Burmese languages}} {{Qiangic languages}} {{Tai-Kadai languages}} {{Turkic languages}} }} {{DEFAULTSORT:Languages Of China}} [[زمرو:چين جون ٻوليون]] [[زمرو:چين جو سماج]] [[زمرو:ايشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:ٻوليون بلحاظ ملڪ]] esn35an26qzheqihi3f4mj8q839t4xm 414600 414599 2026-09-23T10:51:44Z Ibne maryam 17680 /* */ 414600 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} {{Infobox place demographics | country = China | image = China linguistic map.jpg | caption = Distribution of language families in China | official = {{Unbulleted list|[[Standard Chinese|Standard Mandarin]]|[[Cantonese]] ([[Hong Kong]] and [[Macau]])|[[Portuguese language|Portuguese]] ([[Macau]])|[[English language|English]] ([[Hong Kong]])|[[Mongolian language|Mongolian]] ([[Inner Mongolia]], [[Haixi Mongol and Tibetan Autonomous Prefecture|Haixi]] in Qinghai, [[Bayingolin Mongol Autonomous Prefecture|Bayingolin]] and [[Bortala Mongol Autonomous Prefecture|Bortala]] in Xinjiang)|[[Korean language|Korean]] ([[Yanbian Korean Autonomous Prefecture|Yanbian]] in Jilin)|[[Lhasa Tibetan|Standard Tibetan]] ([[Tibet Autonomous Region|Tibet]], [[Qinghai]])|[[Uyghur language|Uyghur]] ([[Xinjiang]])|[[Zhuang languages|Zhuang]] ([[Guangxi]], [[Wenshan Zhuang and Miao Autonomous Prefecture|Wenshan]] in Yunnan)|[[Kazakh language|Kazakh]] ([[Ili Kazakh Autonomous Prefecture|Ili]] in Xinjiang)|[[Loloish languages|Yi]] ([[Liangshan Yi Autonomous Prefecture|Liangshan]] in Sichuan, [[Chuxiong Yi Autonomous Prefecture|Chuxiong]] and [[Honghe Hani and Yi Autonomous Prefecture|Honghe]] in Yunnan)}} | sign = {{Unbulleted list|[[Chinese Sign Language|Chinese Sign]]|[[Hong Kong Sign Language|Hong Kong Sign]]|[[Tibetan Sign Language|Tibetan Sign]]}} }} [[چين|عوامي جمهوريه چين]] ۾ سوين ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون. اتي جي مکيه ٻولي "[[معياري چيني ٻولي|معياري چيني]]" (<small>Standard</small> <small>Chinese</small>) آهي، جيڪا [[بيجنگ]] جي لهجي تي ٻڌل آهي؛ پر ان سان لاڳاپيل سوين ٻيون چيني ٻوليون پڻ موجود آهن، جن کي مجموعي طور تي "هان يو" (<small>Hanyu</small>) چيو ويندو آهي ۽ اهي ملڪ جي %<small>92</small> آبادي پاران ڳالهايون وڃن ٿيون. چيني يا سائنو ٻولين کي عام طور تي ست وڏي گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو <ref>{{Cite book |last=Dwyer |first=Arienne |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/PS015.pdf |title=The Xinjiang Conflict: Uyghur Identity, Language Policy, and Political Discourse |date=2005 |publisher=East-West Center Washington |isbn=1-932728-29-5 |series=Political Studies 15 |location=Washington, D.C. |pages=31–32 |quote=Tertiary institutions with instruction in the languages and literatures of the regional minorities (e.g., Xinjiang University) have faculties entitled ''Hanyu xi'' ("Languages of China Department") and ''Hanyu wenxue xi'' ("Literatures of the Languages of China Department"). |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716184716/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/PS015.pdf |archive-date=16 July 2007}}</ref> ۽ انهن جو مطالعو هڪ الڳ علمي شعبو آهي. اهي ٻوليون هڪ ٻئي کان لفظن جي بناوٽ (<small>morphology</small>) ۽ آوازن (<small>phonetics</small>) جي لحاظ کان ايترو ئي مختلف آهن جيترو [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[جرمن ٻولي|جرمن]] ۽ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ٻوليون پاڻ ۾ مختلف آهن؛ پر مختلف چيني ٻوليون ڳالهائيندڙن کي اسڪولن ۾ "مندارن" ۾ لکڻ سيکاريو ويندو آهي ۽ اهي اڪثر ڪري ٻين چيني ٻولين وارن سان رابطي لاءِ پڻ ان جو ئي استعمال ڪندا آهن. ان جو مطلب اهو ناهي ته مندارن کان سواءِ ٻين سائنو ٻولين جا لکيل مقامي روپ موجود ناهن (مثال طور ڪينٽوني ٻوليءَ جي لکيل صورت ڏسو). ان کانسواء، چين جي باقي %<small>8</small> آباديءَ پاران لڳ ڀڳ <small>300</small> اقليتي ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون.<ref>{{Cite book |title=Ethnologue: Languages of the World |date=2009 |publisher=SIL International |editor-last=Lewis |editor-first=M. Paul |edition=16th |location=Dallas, Texas |chapter=Languages of China |quote=The number of individual languages listed for China is 299. |chapter-url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=CN |archive-date=9 December 2012 |access-date=24 July 2010 |archive-url=https://archive.today/20121209163810/http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:xtpd1oBnb-0J:www.ethnologue.com/show_country.asp?name%3Dcn+kok+nur+mongols+statistic+populations&cd=1&hl=mn&ct=clnk&gl=mn |url-status=live }}</ref> جن ٻولين کي رياست جي سڀ کان وڌيڪ سرپرستي حاصل آهي، انهن ۾ تبتي، منگوليائي، اويغور ۽ ژوانگ شامل آهن، جيئن چين جي ڪرنسي "رينمنبي" (<small>renminbi</small>) جي نوٽن تي پڻ ڏيکاريل آهن.<ref name="renminbi">{{cite web |last1=Dutch Rebel in China |title=10 Fact-Checks about China |url=https://youtube.com/cB_HBOzPM-c?si=OXl7WZYd1QYjwAWI&t=634 |website=Youtube |access-date=14 January 2026}}</ref> According to the 2010 edition of ''[[Nationalencyklopedin]]'', 955 million out of China's then-population of 1.34 billion spoke some variety of [[Mandarin Chinese]] as their first language, accounting for 71% of the country's population.<ref>Mikael Parkvall, "Världens 100 största språk 2007" (The World's 100 Largest Languages in 2007), in Nationalencyklopedin. Asterisks mark the 2010 estimates for the top dozen languages.</ref> According to the 2019 edition of ''[[Ethnologue]]'', 904 million people in China spoke some variety of Mandarin as their first language in 2017.<ref>{{Cite book |title=Ethnologue: Languages of the World |date=2019 |publisher=SIL International |editor-last=Eberhard |editor-first=David M. |edition=22nd |location=Dallas, Texas |chapter=China: Languages |editor-last2=Simons |editor-first2=Gary F. |editor-last3=Fennig |editor-first3=Charles D. |chapter-url=https://www.ethnologue.com/country/CN/languages |archive-date=23 October 2022 |access-date=23 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221023131002/https://www.ethnologue.com/country/CN/languages |url-status=live }}</ref> [[Standard Chinese]], known in China as ''Putonghua'', based on the [[Beijing dialect|Mandarin dialect of Beijing]],<ref name="Barnes 1978">{{Cite journal |last=Barnes |first=Dayle |date=1978 |title=The Language of Instruction in Chinese Communities |journal=International Review of Education |volume=24 |issue=3 |pages=371–374 |doi=10.1007/BF00598052 |jstor=3443833|bibcode=1978IREdu..24..371B |s2cid=144750671 }}</ref> is the official national spoken language for the mainland and serves as a [[lingua franca]] within the Mandarin-speaking regions (and, to a lesser extent, across the other regions of [[mainland China]]). Several other [[Autonomous regions of China|autonomous regions]] have additional official languages. For example, [[Lhasa Tibetan|Tibetan]] has official status within the [[Tibet Autonomous Region]] and [[Mongolian language|Mongolian]] has official status within [[Inner Mongolia]]. Language laws of the People's Republic of China do not apply to either [[Hong Kong]] or [[Macau]], which have [[Cantonese]], [[Standard Chinese|Mandarin]] (both under the umbrella of "Chinese") and [[English language|English]] and [[Cantonese]], [[Standard Chinese|Mandarin]] and [[Portuguese language|Portuguese]], respectively, as official languages, unlike the mainland. ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ مطالعو== {{Library resources box}} * {{Cite book |last=Kane |first=D. |title=The Chinese Language: Its History and Current Usage |date=2006 |publisher=Tuttle |isbn=0-8048-3853-4 |location=North Clarendon, VT}} * {{Cite book |last1=Halliday |first1=M. A. K. |title=Studies in Chinese Language |last2=Webster |first2=J. |date=2005 |publisher=Continuum |isbn=978-1-84714-449-2 |location=London}} * {{Cite book |last=Ramsey |first=S. Robert |url=https://books.google.com/books?id=2E_5nR0SoXoC |title=The Languages of China |date=1987 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0691014685 |edition=illustrated, reprint |location=Princeton, NJ}} * {{Cite book |last=Hong |first=B. |title=Chinese Language Use |date=1978 |publisher=Contemporary China Centre, Research School of Pacific Studies, Australian National University |isbn=0-909596-29-8 |location=Canberra}} * {{Cite book |last1=Cheng |first1=C. C. |title=Language & Linguistics in the People's Republic of China |last2=Lehmann |first2=W. P. |date=1975 |publisher=University of Texas Press |isbn=0-292-74615-6 |location=Austin}} *Hahn, Reinhard F. "Zhōngguó Tūjué yŭzú yŭyán cíhuìjí [https://www.jstor.org/stable/41927813?casa_token=I6dNN9cdDwYAAAAA%3AJZdsHp9fc73SwtcISmETMq1XqdAuDAI9tkTUIPXFUlAmYlJall91YZDdXDLEx-eKf5MRmx4Rz2yu547BcxgEHkZNYhNMwTk-c7_RPt0sfI-8Z32WlBUr Collected glossaries of China's Turkic languages]." (1992): 124–128. {{Languages of China}} {{Chinese language}} {{chinese topics}} {{Navboxes |title=Articles and topics related to languages of China |state=collapsed |list1= {{Asia in topic|Languages of}} {{Austro-Asiatic languages}} {{Formosan languages}} {{Hmong-Mien languages}} {{Lolo-Burmese languages}} {{Qiangic languages}} {{Tai-Kadai languages}} {{Turkic languages}} }} {{DEFAULTSORT:Languages Of China}} [[زمرو:چين جون ٻوليون]] [[زمرو:چين جو سماج]] [[زمرو:ايشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:ٻوليون بلحاظ ملڪ]] tjk98bq18xrpxvxitc6rdgimxr4sn42 414601 414600 2026-09-23T11:17:53Z Ibne maryam 17680 /* */ 414601 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} {{Infobox place demographics | country = چين | image = China linguistic map.jpg | caption = چين ۾ ٻوليءَ جي خاندانن جي ورڇ | official = {{Unbulleted list|[[معياري چيني ٻولي|معياري مندارن]]|ڪينٽونيز ([[هانگ ڪانگ]] ۽ [[ميڪائو]])|[[پورچوگالي بولي|پرتگالي]] (ميڪائو)|[[انگريزي بولي|انگريزي]] (هانگ ڪانگ)|منگولين ([[انر منگوليا]]، [[چنگهائي]] ۾ هيڪسي، [[سنڪيانگ]] ۾ باينگولين ۽ بورٽالا)|[[ڪوريائي ٻولي |ڪورين]] ([[جيالن]] ۾ يانبيان)|معياري تبتي ([[تبت]]، [[چنگهائي صوبو]])|اويغور ([[زنجيانگ]])|زوانگ ([[گوانگزي]]، [[ينان]] ۾ وينشان)|قزاق (سنڪيانگ ۾ ايلي)|يي ([[سيچوان]] ۾ ليانگشان، [[ينان]] ۾ چڪسوئنگ ۽ هونگ هي)}} | sign = |spoken={{Unbulleted list|[[Chinese Sign Language|Chinese Sign]]|[[Hong Kong Sign Language|Hong Kong Sign]]|[[Tibetan Sign Language|Tibetan Sign]]}}}} [[چين|عوامي جمهوريه چين]] ۾ سوين ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون. اتي جي مکيه ٻولي "[[معياري چيني ٻولي|معياري چيني]]" (<small>Standard</small> <small>Chinese</small>) آهي، جيڪا [[بيجنگ]] جي لهجي تي ٻڌل آهي؛ پر ان سان لاڳاپيل سوين ٻيون چيني ٻوليون پڻ موجود آهن، جن کي مجموعي طور تي "هان يو" (<small>Hanyu</small>) چيو ويندو آهي ۽ اهي ملڪ جي %<small>92</small> آبادي پاران ڳالهايون وڃن ٿيون. چيني يا سائنو ٻولين کي عام طور تي ست وڏي گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو <ref>{{Cite book |last=Dwyer |first=Arienne |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/PS015.pdf |title=The Xinjiang Conflict: Uyghur Identity, Language Policy, and Political Discourse |date=2005 |publisher=East-West Center Washington |isbn=1-932728-29-5 |series=Political Studies 15 |location=Washington, D.C. |pages=31–32 |quote=Tertiary institutions with instruction in the languages and literatures of the regional minorities (e.g., Xinjiang University) have faculties entitled ''Hanyu xi'' ("Languages of China Department") and ''Hanyu wenxue xi'' ("Literatures of the Languages of China Department"). |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716184716/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/PS015.pdf |archive-date=16 July 2007}}</ref> ۽ انهن جو مطالعو هڪ الڳ علمي شعبو آهي. اهي ٻوليون هڪ ٻئي کان لفظن جي بناوٽ (<small>morphology</small>) ۽ آوازن (<small>phonetics</small>) جي لحاظ کان ايترو ئي مختلف آهن جيترو [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[جرمن ٻولي|جرمن]] ۽ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ٻوليون پاڻ ۾ مختلف آهن؛ پر مختلف چيني ٻوليون ڳالهائيندڙن کي اسڪولن ۾ "مندارن" ۾ لکڻ سيکاريو ويندو آهي ۽ اهي اڪثر ڪري ٻين چيني ٻولين وارن سان رابطي لاءِ پڻ ان جو ئي استعمال ڪندا آهن. ان جو مطلب اهو ناهي ته مندارن کان سواءِ ٻين سائنو ٻولين جا لکيل مقامي روپ موجود ناهن (مثال طور ڪينٽوني ٻوليءَ جي لکيل صورت ڏسو). ان کانسواء، چين جي باقي %<small>8</small> آباديءَ پاران لڳ ڀڳ <small>300</small> اقليتي ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون.<ref>{{Cite book |title=Ethnologue: Languages of the World |date=2009 |publisher=SIL International |editor-last=Lewis |editor-first=M. Paul |edition=16th |location=Dallas, Texas |chapter=Languages of China |quote=The number of individual languages listed for China is 299. |chapter-url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=CN |archive-date=9 December 2012 |access-date=24 July 2010 |archive-url=https://archive.today/20121209163810/http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:xtpd1oBnb-0J:www.ethnologue.com/show_country.asp?name%3Dcn+kok+nur+mongols+statistic+populations&cd=1&hl=mn&ct=clnk&gl=mn |url-status=live }}</ref> جن ٻولين کي رياست جي سڀ کان وڌيڪ سرپرستي حاصل آهي، انهن ۾ تبتي، منگوليائي، اويغور ۽ ژوانگ شامل آهن، جيئن چين جي ڪرنسي "رينمنبي" (<small>renminbi</small>) جي نوٽن تي پڻ ڏيکاريل آهن.<ref name="renminbi">{{cite web |last1=Dutch Rebel in China |title=10 Fact-Checks about China |url=https://youtube.com/cB_HBOzPM-c?si=OXl7WZYd1QYjwAWI&t=634 |website=Youtube |access-date=14 January 2026}}</ref> نيشنل اينسائيڪلوپيڊين (<small>Nationalencyklopedin</small>) جي <small>2010</small>ع واري ايڊيشن مطابق، چين جي ان وقت جي هڪ ارب <small>34</small> ڪروڙ آباديءَ مان <small>95</small> ڪروڙ <small>50</small> لک (<small>955</small> ملين) ماڻهو مينڊرن چيني جي ڪنهن نه ڪنهن قسم کي پنهنجي مادري ٻوليءَ طور ڳالهائيندا هئا، جيڪا ملڪ جي ڪل آباديءَ جو %<small>71</small> هئي.<ref>Mikael Parkvall, "Världens 100 största språk 2007" (The World's 100 Largest Languages in 2007), in Nationalencyklopedin. Asterisks mark the 2010 estimates for the top dozen languages.</ref> [[ايٿنولوگ]] (<small>Ethnologue</small>) جي <small>2019</small>ع واري ايڊيشن مطابق، سال <small>2017</small>ع ۾ چين ۾ <small>90</small> ڪروڙ <small>40</small> لک (<small>904</small> ملين ماڻهو) مينڊرن جي ڪنهن قسم کي پنهنجي مادري ٻوليءَ طور ڳالهائيندا هئا. <ref>{{Cite book |title=Ethnologue: Languages of the World |date=2019 |publisher=SIL International |editor-last=Eberhard |editor-first=David M. |edition=22nd |location=Dallas, Texas |chapter=China: Languages |editor-last2=Simons |editor-first2=Gary F. |editor-last3=Fennig |editor-first3=Charles D. |chapter-url=https://www.ethnologue.com/country/CN/languages |archive-date=23 October 2022 |access-date=23 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221023131002/https://www.ethnologue.com/country/CN/languages |url-status=live }}</ref> معياري چيني جنهن کي چين ۾ پٽونگهوا (<small>Putonghua</small>) چيو ويندو آهي ۽ جيڪا بيجنگ جي مينڊرن لهجي تي ٻڌل آهي، <ref name="Barnes 1978">{{Cite journal |last=Barnes |first=Dayle |date=1978 |title=The Language of Instruction in Chinese Communities |journal=International Review of Education |volume=24 |issue=3 |pages=371–374 |doi=10.1007/BF00598052 |jstor=3443833|bibcode=1978IREdu..24..371B |s2cid=144750671 }}</ref> اها چين جي مکيه سرزمين لاءِ سرڪاري قومي ڳالهائڻ واري ٻولي آهي ۽ مينڊرن ڳالهائيندڙ علائقن ۾، ۽ ڪجهه حد تائين مين لينڊ چين جي ٻين علائقن ۾ پڻ، رابطي جي ٻوليءَ (<small>lingua franca</small>) طور ڪم اچي ٿي. ڪيترن ئي ٻين خودمختيار علائقن ۾ اضافي سرڪاري ٻوليون موجود آهن. مثال طور، تبتي ٻوليءَ کي تبت خودمختيار علائقي ۾ ۽ منگولين ٻوليءَ کي انر منگوليا ۾ سرڪاري حيثيت حاصل آهي. عوامي جمهوريه چين جا ٻوليءَ بابت قانون هانگ ڪانگ يا ميڪائو تي لاڳو نٿا ٿين؛ مين لينڊ جي برعڪس، انهن علائقن ۾ ڪينٽونيز، مينڊرن، ٻئي چيني ٻولي جي دائري هيٺ اچن ٿا ۽ انگريزي، هانگ ڪانگ لاءِ، توڙي ڪينٽونيز، مينڊرن ۽ پرتگالي، ميڪائو لاءِ، سرڪاري ٻوليون آهن. ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ مطالعو== {{Library resources box}} * {{Cite book |last=Kane |first=D. |title=The Chinese Language: Its History and Current Usage |date=2006 |publisher=Tuttle |isbn=0-8048-3853-4 |location=North Clarendon, VT}} * {{Cite book |last1=Halliday |first1=M. A. K. |title=Studies in Chinese Language |last2=Webster |first2=J. |date=2005 |publisher=Continuum |isbn=978-1-84714-449-2 |location=London}} * {{Cite book |last=Ramsey |first=S. Robert |url=https://books.google.com/books?id=2E_5nR0SoXoC |title=The Languages of China |date=1987 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0691014685 |edition=illustrated, reprint |location=Princeton, NJ}} * {{Cite book |last=Hong |first=B. |title=Chinese Language Use |date=1978 |publisher=Contemporary China Centre, Research School of Pacific Studies, Australian National University |isbn=0-909596-29-8 |location=Canberra}} * {{Cite book |last1=Cheng |first1=C. C. |title=Language & Linguistics in the People's Republic of China |last2=Lehmann |first2=W. P. |date=1975 |publisher=University of Texas Press |isbn=0-292-74615-6 |location=Austin}} *Hahn, Reinhard F. "Zhōngguó Tūjué yŭzú yŭyán cíhuìjí [https://www.jstor.org/stable/41927813?casa_token=I6dNN9cdDwYAAAAA%3AJZdsHp9fc73SwtcISmETMq1XqdAuDAI9tkTUIPXFUlAmYlJall91YZDdXDLEx-eKf5MRmx4Rz2yu547BcxgEHkZNYhNMwTk-c7_RPt0sfI-8Z32WlBUr Collected glossaries of China's Turkic languages]." (1992): 124–128. {{Languages of China}} {{Chinese language}} {{chinese topics}} {{Navboxes |title=Articles and topics related to languages of China |state=collapsed |list1= {{Asia in topic|Languages of}} {{Austro-Asiatic languages}} {{Formosan languages}} {{Hmong-Mien languages}} {{Lolo-Burmese languages}} {{Qiangic languages}} {{Tai-Kadai languages}} {{Turkic languages}} }} {{DEFAULTSORT:Languages Of China}} [[زمرو:چين جون ٻوليون]] [[زمرو:چين جو سماج]] [[زمرو:ايشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:ٻوليون بلحاظ ملڪ]] 0txw0hrynra30uuopl5h6637vrzaw0n 414602 414601 2026-09-23T11:20:54Z Ibne maryam 17680 /* */ 414602 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} {{Infobox place demographics | country = چين | image = China linguistic map.jpg | caption = چين ۾ ٻوليءَ جي خاندانن جي ورڇ | official = {{Unbulleted list|[[معياري چيني ٻولي|معياري مندارن]]|ڪينٽونيز ([[هانگ ڪانگ]] ۽ [[ميڪائو]])|[[پورچوگالي بولي|پرتگالي]] (ميڪائو)|[[انگريزي بولي|انگريزي]] (هانگ ڪانگ)|منگولين ([[انر منگوليا]]، [[چنگهائي]] ۾ هيڪسي، [[سنڪيانگ]] ۾ باينگولين ۽ بورٽالا)|[[ڪوريائي ٻولي |ڪورين]] ([[جيالن]] ۾ يانبيان)|معياري تبتي ([[تبت]]، [[چنگهائي صوبو]])|اويغور ([[زنجيانگ]])|زوانگ ([[گوانگزي]]، [[ينان]] ۾ وينشان)|قزاق (سنڪيانگ ۾ ايلي)|يي ([[سيچوان]] ۾ ليانگشان، [[ينان]] ۾ چڪسوئنگ ۽ هونگ هي)}} | sign = |spoken={{Unbulleted list|[[Chinese Sign Language|Chinese Sign]]|[[Hong Kong Sign Language|Hong Kong Sign]]|[[Tibetan Sign Language|Tibetan Sign]]}}}} [[چين|عوامي جمهوريه چين]] ۾ سوين ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون. اتي جي مکيه ٻولي "[[معياري چيني ٻولي|معياري چيني]]" (<small>Standard</small> <small>Chinese</small>) آهي، جيڪا [[بيجنگ]] جي لهجي تي ٻڌل آهي؛ پر ان سان لاڳاپيل سوين ٻيون چيني ٻوليون پڻ موجود آهن، جن کي مجموعي طور تي "هان يو" (<small>Hanyu</small>) چيو ويندو آهي ۽ اهي ملڪ جي %<small>92</small> آبادي پاران ڳالهايون وڃن ٿيون. چيني يا سائنو ٻولين کي عام طور تي ست وڏي گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو <ref>{{Cite book |last=Dwyer |first=Arienne |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/PS015.pdf |title=The Xinjiang Conflict: Uyghur Identity, Language Policy, and Political Discourse |date=2005 |publisher=East-West Center Washington |isbn=1-932728-29-5 |series=Political Studies 15 |location=Washington, D.C. |pages=31–32 |quote=Tertiary institutions with instruction in the languages and literatures of the regional minorities (e.g., Xinjiang University) have faculties entitled ''Hanyu xi'' ("Languages of China Department") and ''Hanyu wenxue xi'' ("Literatures of the Languages of China Department"). |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716184716/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/PS015.pdf |archive-date=16 July 2007}}</ref> ۽ انهن جو مطالعو هڪ الڳ علمي شعبو آهي. اهي ٻوليون هڪ ٻئي کان لفظن جي بناوٽ (<small>morphology</small>) ۽ آوازن (<small>phonetics</small>) جي لحاظ کان ايترو ئي مختلف آهن جيترو [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[جرمن ٻولي|جرمن]] ۽ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ٻوليون پاڻ ۾ مختلف آهن؛ پر مختلف چيني ٻوليون ڳالهائيندڙن کي اسڪولن ۾ "مندارن" ۾ لکڻ سيکاريو ويندو آهي ۽ اهي اڪثر ڪري ٻين چيني ٻولين وارن سان رابطي لاءِ پڻ ان جو ئي استعمال ڪندا آهن. ان جو مطلب اهو ناهي ته مندارن کان سواءِ ٻين سائنو ٻولين جا لکيل مقامي روپ موجود ناهن (مثال طور ڪينٽوني ٻوليءَ جي لکيل صورت ڏسو). ان کانسواء، چين جي باقي %<small>8</small> آباديءَ پاران لڳ ڀڳ <small>300</small> اقليتي ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون.<ref>{{Cite book |title=Ethnologue: Languages of the World |date=2009 |publisher=SIL International |editor-last=Lewis |editor-first=M. Paul |edition=16th |location=Dallas, Texas |chapter=Languages of China |quote=The number of individual languages listed for China is 299. |chapter-url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=CN |archive-date=9 December 2012 |access-date=24 July 2010 |archive-url=https://archive.today/20121209163810/http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:xtpd1oBnb-0J:www.ethnologue.com/show_country.asp?name%3Dcn+kok+nur+mongols+statistic+populations&cd=1&hl=mn&ct=clnk&gl=mn |url-status=live }}</ref> جن ٻولين کي رياست جي سڀ کان وڌيڪ سرپرستي حاصل آهي، انهن ۾ تبتي، منگوليائي، اويغور ۽ ژوانگ شامل آهن، جيئن چين جي ڪرنسي "رينمنبي" (<small>renminbi</small>) جي نوٽن تي پڻ ڏيکاريل آهن.<ref name="renminbi">{{cite web |last1=Dutch Rebel in China |title=10 Fact-Checks about China |url=https://youtube.com/cB_HBOzPM-c?si=OXl7WZYd1QYjwAWI&t=634 |website=Youtube |access-date=14 January 2026}}</ref> نيشنل اينسائيڪلوپيڊين (<small>Nationalencyklopedin</small>) جي <small>2010</small>ع واري ايڊيشن مطابق، چين جي ان وقت جي هڪ ارب <small>34</small> ڪروڙ آباديءَ مان <small>95</small> ڪروڙ <small>50</small> لک (<small>955</small> ملين) ماڻهو [[معياري چيني ٻولي|مينڊرن چيني]] جي ڪنهن نه ڪنهن قسم کي پنهنجي مادري ٻوليءَ طور ڳالهائيندا هئا، جيڪا ملڪ جي ڪل آباديءَ جو %<small>71</small> هئي.<ref>Mikael Parkvall, "Världens 100 största språk 2007" (The World's 100 Largest Languages in 2007), in Nationalencyklopedin. Asterisks mark the 2010 estimates for the top dozen languages.</ref> [[ايٿنولوگ]] (<small>Ethnologue</small>) جي <small>2019</small>ع واري ايڊيشن مطابق، سال <small>2017</small>ع ۾ چين ۾ <small>90</small> ڪروڙ <small>40</small> لک (<small>904</small> ملين ماڻهو) مينڊرن جي ڪنهن قسم کي پنهنجي مادري ٻوليءَ طور ڳالهائيندا هئا. <ref>{{Cite book |title=Ethnologue: Languages of the World |date=2019 |publisher=SIL International |editor-last=Eberhard |editor-first=David M. |edition=22nd |location=Dallas, Texas |chapter=China: Languages |editor-last2=Simons |editor-first2=Gary F. |editor-last3=Fennig |editor-first3=Charles D. |chapter-url=https://www.ethnologue.com/country/CN/languages |archive-date=23 October 2022 |access-date=23 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221023131002/https://www.ethnologue.com/country/CN/languages |url-status=live }}</ref> معياري چيني جنهن کي چين ۾ پٽونگهوا (<small>Putonghua</small>) چيو ويندو آهي ۽ جيڪا [[بيجنگ]] جي مينڊرن لهجي تي ٻڌل آهي، <ref name="Barnes 1978">{{Cite journal |last=Barnes |first=Dayle |date=1978 |title=The Language of Instruction in Chinese Communities |journal=International Review of Education |volume=24 |issue=3 |pages=371–374 |doi=10.1007/BF00598052 |jstor=3443833|bibcode=1978IREdu..24..371B |s2cid=144750671 }}</ref> اها چين جي مکيه سرزمين لاءِ سرڪاري قومي ڳالهائڻ واري ٻولي آهي ۽ مينڊرن ڳالهائيندڙ علائقن ۾، ۽ ڪجهه حد تائين مين لينڊ چين جي ٻين علائقن ۾ پڻ، رابطي جي ٻوليءَ (<small>lingua franca</small>) طور ڪم اچي ٿي. ڪيترن ئي ٻين خودمختيار علائقن ۾ اضافي سرڪاري ٻوليون موجود آهن. مثال طور، تبتي ٻوليءَ کي [[تبت خودمختيار علائقو|تبت خودمختيار علائقي]] ۾ ۽ منگولين ٻوليءَ کي [[انر منگوليا خودمختيار علائقو|انر منگوليا]] ۾ سرڪاري حيثيت حاصل آهي. عوامي جمهوريه چين جا ٻوليءَ بابت قانون [[هانگ ڪانگ]] يا [[ميڪائو]] تي لاڳو نٿا ٿين؛ مين لينڊ جي برعڪس، انهن علائقن ۾ ڪينٽونيز، مينڊرن، ٻئي چيني ٻولي جي دائري هيٺ اچن ٿا ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، هانگ ڪانگ لاءِ، توڙي ڪينٽونيز، مينڊرن ۽ [[پورچوگيزي ٻولي|پرتگالي]]، ميڪائو لاءِ، سرڪاري ٻوليون آهن. ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ مطالعو== {{Library resources box}} * {{Cite book |last=Kane |first=D. |title=The Chinese Language: Its History and Current Usage |date=2006 |publisher=Tuttle |isbn=0-8048-3853-4 |location=North Clarendon, VT}} * {{Cite book |last1=Halliday |first1=M. A. K. |title=Studies in Chinese Language |last2=Webster |first2=J. |date=2005 |publisher=Continuum |isbn=978-1-84714-449-2 |location=London}} * {{Cite book |last=Ramsey |first=S. Robert |url=https://books.google.com/books?id=2E_5nR0SoXoC |title=The Languages of China |date=1987 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0691014685 |edition=illustrated, reprint |location=Princeton, NJ}} * {{Cite book |last=Hong |first=B. |title=Chinese Language Use |date=1978 |publisher=Contemporary China Centre, Research School of Pacific Studies, Australian National University |isbn=0-909596-29-8 |location=Canberra}} * {{Cite book |last1=Cheng |first1=C. C. |title=Language & Linguistics in the People's Republic of China |last2=Lehmann |first2=W. P. |date=1975 |publisher=University of Texas Press |isbn=0-292-74615-6 |location=Austin}} *Hahn, Reinhard F. "Zhōngguó Tūjué yŭzú yŭyán cíhuìjí [https://www.jstor.org/stable/41927813?casa_token=I6dNN9cdDwYAAAAA%3AJZdsHp9fc73SwtcISmETMq1XqdAuDAI9tkTUIPXFUlAmYlJall91YZDdXDLEx-eKf5MRmx4Rz2yu547BcxgEHkZNYhNMwTk-c7_RPt0sfI-8Z32WlBUr Collected glossaries of China's Turkic languages]." (1992): 124–128. {{Languages of China}} {{Chinese language}} {{chinese topics}} {{Navboxes |title=Articles and topics related to languages of China |state=collapsed |list1= {{Asia in topic|Languages of}} {{Austro-Asiatic languages}} {{Formosan languages}} {{Hmong-Mien languages}} {{Lolo-Burmese languages}} {{Qiangic languages}} {{Tai-Kadai languages}} {{Turkic languages}} }} {{DEFAULTSORT:Languages Of China}} [[زمرو:چين جون ٻوليون]] [[زمرو:چين جو سماج]] [[زمرو:ايشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:ٻوليون بلحاظ ملڪ]] tw21xz07ni1msejnwqo0y40o6zd4lb2 14 103208 414564 2026-09-23T07:10:40Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ايشيا جو سماج]] [[زمرو:ٻوليون بلحاظ کنڊ]] 414564 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ايشيا جو سماج]] [[زمرو:ٻوليون بلحاظ کنڊ]] 74ynxl4t0aky6658ele24fsyama2jae