وڪيپيڊيا sdwiki https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88 MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter ذريعات خاص بحث واپرائيندڙ واپرائيندڙ بحث وڪيپيڊيا وڪيپيڊيا بحث فائل فائل بحث ذريعات وڪي ذريعات وڪي بحث سانچو سانچو بحث مدد مدد بحث زمرو زمرو بحث باب باب بحث TimedText TimedText talk ماڊيول ماڊيول بحث Event Event talk 0 1690 414946 407199 2026-09-26T05:08:13Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414946 wikitext text/x-wiki {{Short description|Powered aircraft with wings}} {{Infobox settlement | name = Airplane | image = United Airlines Boeing 777-200 Meulemans.jpg | image_upright = | caption = A [[United Airlines]] [[Boeing 777-200]] on approach to land | classification = [[Vehicle]] | industry = Various | application = [[:Transportation]] | fuel_source = [[Gasoline]], [[Electric vehicle|electricity]], [[Diesel fuel|diesel]], [[natural gas]], [[hydrogen]], [[Solar energy|solar]] | powered = Yes | self-propelled = Depends on model | invented = {{start date and age|1903}} | inventor = {{ubl|[[Orville Wright]]|[[Wilbur Wright]]}} }} [[image:Japan Airlines B747-446 (JA8914) in JAL's 2002 livery.jpg|thumb]] '''هوائي جهاز''' (Aeroplane)، غير رسمي طور تي صرف "جهاز" (Plane)، هڪ مقرر ٿيل پرن واري (Fixed-wing) هوائي سواري آهي، جيڪي جيٽ انجن، پروپيلر يا راڪيٽ انجن مان پيدا ڪيل واء جي زور سان اڳتي وڌائي ويندي آهي.<ref>{{Cite web|date=3 January 2025|title=Code of Federal Regulations: 14 CFR Part 1 -- Definitions and Abbreviations|url=https://www.ecfr.gov/current/title-14/chapter-I/subchapter-A/part-1|access-date=2025-01-10|website=National Archives of the United States|language=en}}</ref> هوائي جهاز مختلف سائزن، شڪلن ۽ پرن جي ترتيبن ۾ ايندا آهن. هوائي جهازن جي استعمال جي وسيع دائري ۾ تفريح، سامان ۽ ماڻهن جي نقل و حمل، فوجي استعمال ۽ تحقيقي آپريشن شامل آهن. دنيا ۾ تجارتي هوائي جهاز هر سال هوائي سوارين تي چار ارب کان وڌيڪ مسافرن کي منتقل ڪري ٿو<ref>{{Cite news|date=January 18, 2018|title=Global air traffic hits new record|language=en-US|work=Channel News Asia|url=https://www.channelnewsasia.com/news/world/global-air-traffic-hits-new-record-9871730|url-status=dead|access-date=May 28, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20210103124735/https://www.channelnewsasia.com/news/world/global-air-traffic-hits-new-record-9871730|archive-date=January 3, 2021|accessdate=April 7, 2026|archivedate=January 3, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210103124735/https://www.channelnewsasia.com/news/world/global-air-traffic-hits-new-record-9871730}}</ref> ۽ هر سال 200 ارب ٽن-ڪلوميٽر کان وڌيڪ سامان منتقل ڪري ٿو، جيڪو دنيا جي ڪل سامان جي منتقلي جي هڪ سيڪڙي کان گهٽ آهي.<ref>{{Cite web|url=http://www.boeing.com/resources/boeingdotcom/commercial/about-our-market/cargo-market-detail-wacf/download-report/assets/pdfs/wacf.pdf|title=World Air Cargo Forecast: 2016–2017|last1=Crabtree|first1=Tom|last2=Hoang|first2=Tom|last3=Tom|first3=Russell|date=2016|website=Boeing Aircraft|access-date=2018-05-12}}</ref> گھڻا هوائي جهاز جهاز تي پائلٽ طرفان اڏايا ويندا آهن، پر ڪجهه کي، جهڙوڪ ڊرونز کي، ريموٽ يا ڪمپيوٽر پاران ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويو آهي. رائيٽ ڀائرن (Wright Brothers) سال 1903ع ۾ پهريون هوائي جهاز ايجاد ڪيو ۽ اڏايو. "پهرين پائيدار ۽ ڪنٽرول ٿيل هوا کان ڳري طاقت واري پرواز" جي طور تي تسليم ڪيو ويو. اهي جارج ڪيلي جي ڪمن تي تعمير ڪيا ويا، جيڪا سال 1799ع کان شروع ٿيا هئا، جڏهن هن جديد هوائي جهاز جو تصور پيش ڪيو (پوء ماڊل ٺاهيا ۽ اڏايا) ۽ ڪامياب مسافر کڻندڙ گلائڊر ۽ انساني هوائي جهاز جي جرمن علمبردار اوٽو لليينٿل جو ڪم، جنهن سال 1867 ۽ 1896ع جي وچ ۾ پڻ هوا کان ڳري پرواز جو مطالعو ڪيو. <ref name="auto2">[https://web.archive.org/web/20090311002545/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/100795/Sir-George-Cayley-6th-Baronet "Cayley, Sir George: Encyclopædia Britannica 2007"]. ''Encyclopædia Britannica Online'', 25 August 2007.</ref> سال 1891ع ۾ لليينٿل جي پرواز جي ڪوششن کي انساني پرواز جي شروعات طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|author=Otto-Lilienthal-Museum|url=http://www.lilienthal-museum.de/olma/e34.htm|title=Otto-Lilienthal-Museum Anklam|website=Lilienthal-museum.de|date=|access-date=2022-03-04}}</ref> [[پھرين مھاڀاري جنگ|پهرين مهاڀاري جنگ]] ۾ ان جي محدود استعمال کان پوءِ، هوائي جهاز ٽيڪنالاجي ترقي ڪندي رهي. [[ٻين مھاڀاري جنگ|ٻئي مهاڀاري جنگ]] جي سڀني وڏين جنگين ۾، هوائي جهازن جي موجودگي هئي. پهريون جيٽ جهاز 1939 ۾ جرمن "هينڪل هي-178" هو. پهريون جيٽ جهاز "ڊي هاويلينڊ ڪاميٽ" سال1952ع ۾ متعارف ڪرايو ويو. بوئنگ 707، پهريون وڏي پيماني تي ڪامياب ڪمرشل جيٽ، سال 1958 کان 2019 ع تائين (60 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين) ڪمرشل سروس ۾ هو.<ref>{{Cite web|url=https://www.scmp.com/magazines/post-magazine/travel/article/2183425/two-plane-crashes-two-days-and-their-hong-kong|title=Two air disasters in two days and their Hong Kong connection|date=2019-01-24|website=South China Morning Post|language=en|access-date=2024-06-28}}</ref> ==اشتقاق ۽ استعمال== انگريزي ۾ پهرين ڀيرو تصديق ٿيل 19هين صدي جي آخر ۾، پهرين مسلسل طاقتور پرواز کان اڳ، لفظ ايروپلين (<small>airplane</small>) فرانسيسي لفظ "ايروپلين (<small>aéroplane</small>) مان نڪتل آهي. جيڪو يوناني لفظ "اير" (ἀήρ، واء) ۽ يا ته لاطيني لفظ "پلينس" (<small>planus</small>، سطح) يا يوناني "پلانوس" (<small>πλάνος</small>، ڦرڻ) مان نڪتل آهي. لفظ "ايروپلين" (<small>Aéropla</small><small>ne</small>) اصل ۾ صرف ونگ ڏانهن اشارو ڪيو ويو. ڇاڪاڻ ته اهو هڪ جهاز آهي جيڪو هوا ذريعي هلندو آهي. سائنيدوخئ (synecdoche) جي مثال ۾، پرن لاءِ لفظ سڄي جهاز ڏانهن اشارو ڪرڻ لاءِ آيو. آمريڪا ۽ ڪينيڊا ۾، اصطلاح "هوائي جهاز" طاقتور مقرر ٿيل پرن واري جهاز لاءِ استعمال ٿيندو آهي. برطانيه ۽ آئرلينڊ ۽ دولت مشترڪه جي اڪثريت ۾، اصطلاح "هوائي جهاز" (ˈɛərəpleɪn) عام طور تي انهن جهازن تي لاڳو ٿئي ٿو. آڪسفورڊ انگريزي ڊڪشنري جي مطابق "سال 1916ع ۾ نيشنل ايڊوائزري ڪميٽي فار ايرووناٽڪس پاران اختيار ڪرڻ کان پوءِ هوائي جهاز (aeroplane) معياري آمريڪي اصطلاح (Airplane جي جاءِ تي) بڻجي ويو."<ref>{{Cite OED|term=airplane|id=1081760475|access-date=December 31, 2025}}</ref> ==تاريخ== {{Main article|هوابازي جي تاريخ|پهرين اڏامن واري مشين}} [[File:LeBris1868.jpg|thumb|لئ برس ۽ هنن جو گلائڊر، "البتروس"، 1868ع]] [[File:Otto Lilienthal gliding experiment ppmsca.02546.jpg|thumb|اوٽو لليٿال سال 1895ع ۾ [[برلن]] مٿان اڏام جي دوران]] قديم دور جون ڪيتريون ئي ڪهاڻيون اڏام سان لاڳاپيل آهن. جيئن ته يوناني ڏند ڪٿا "اڪارس ۽ ڊائيڊالس" ۽ قديم هندستاني رزميه "ويمانا" ۾. يونان ۾ تقريباً 400 ق.م. آرڪيٽاس کي پهريون مصنوعي، خود هلائيندڙ اڏامندڙ ڊوائيس، هڪ پکي جي شڪل وارو ماڊل جيڪو شايد ٻاڦ جي جيٽ ذريعي هلائي ٿو، ڊزائين ۽ تعمير ڪرڻ لاءِ مشهور هو، چيو ويندو آهي ته اهو 200 ميٽر (660 فوٽ) اڏاميو هو. هي مشين شايد ان جي اڏام لاءِ معلق ڪئي وئي هجي. گلائڊرز سان ڪجهه ابتدائي رڪارڊ ٿيل ڪوششون 9هين صدي جي اندلس ۽ عربي ٻولي جي شاعر عباس بن فرناس ۽ 11هين صدي جي انگريزي راهب مالمسبري جي ايلمر پاران ڪيون ويون هيون. ٻنهي تجربن ۾ پائلٽ زخمي ٿيا. ليونارڊو ڊي ونچي پنهنجي "ڪوڊيڪس آن دي فلائيٽ آف برڊز" (1502ع) ۾ پکين جي پرن جي ڊيزائن تي تحقيق ڪئي ۽ پهريون ڀيرو ماس جي مرڪز ۽ اڏامندڙ پکين جي دٻاءُ جي مرڪز جي وچ ۾ فرق کي نوٽ ڪندي هڪ انسان سان هلندڙ جهاز ٺاهيو. سال 1799ع ۾، جارج ڪيلي جديد هوائي جهاز جو تصور، هڪ فڪسڊ ونگ فلائنگ مشين جي طور تي جنهن ۾ لفٽ، پروپلشن ۽ ڪنٽرول لاءِ الڳ الڳ نظام هئا، پيش ڪيو. ڪيلي 1803ع ۾ فڪسڊ ونگ جهاز جا ماڊل ٺاهي ۽ اڏائي رهيو هو ۽ هن 1853ع ۾ هڪ ڪامياب مسافر کڻندڙ گلائڊر ٺاهيو. 1856ع ۾، فرانسيسي جين ميري لي برس پهرين طاقتور پرواز ڪئي. پنهنجي گلائڊر، "لا باتروس لا آرٽيفيشيئل" (L'Albatros artificiel) کي هڪ گهوڙي سان ساحل تي ڇڪيو. پوءِ روسي اليگزينڊر ايف. موزائيسڪي پڻ ڪجهه جديد ڊيزائن ٺاهيا. 1883ع ۾، آمريڪي جان جي. مونٽگمري هڪ گلائڊر ۾ ڪنٽرول ٿيل پرواز ڪئي. ان وقت ساڳين پروازن ڪندڙ ٻيا هوائي جهاز اوٽو لليينٿل، پرسي پِلچر ۽ آڪٽيو چانوٽ هئا. سر هيرام ميڪسم هڪ جهاز ٺاهيو جنهن جو وزن، 110 فوٽ (34 ميٽر) جي پنن جي پکيڙ سان، 3.5 ٽن هو جيڪو ٻن 360 هارس پاور (270 ڪلوواٽ) اسٽيم انجنن سان طاقتور هو جيڪي ٻن پروپيلرن کي هلائي رهيا هئا. 1894ع ۾، سندس مشين کي اوور هيڊ ريل سان آزمايو ويو ته جيئن ان کي اڀرڻ کان روڪي سگهجي. ٽيسٽ ڏيکاريو ته ان ۾ اڏامڻ لاءِ ڪافي لفٽ هئي، پر جهاز بي قابو هو ۽ اهو فرض ڪيو ويو آهي، ته ميڪسم کي اهو احساس ٿيو ڇاڪاڻ ته هن پوء ان تي ڪم ڇڏي ڏنو. * سال 1867 ۽ 1896ع جي وچ ۾، انساني هوائي جهاز جي جرمن علمبردار اوٽو لليينٿل هوا کان ڳري پرواز تيار ڪئي. هو پهريون شخص هو جنهن چڱي طرح دستاويزي، بار بار، ڪامياب گلائڊنگ پروازون ڪيون. لليينٿل جي ڪم هن کي جديد ونگ جي تصور کي ترقي ڪرڻ جو سبب بڻيو. سال 1891ع ۾ سندس پرواز جي ڪوششن کي انساني پرواز جي شروعات طور ڏٺو وڃي ٿو. "لليينٿل نارملسيگيلاپارٽ" کي سيريز جي پيداوار ۾ پهريون هوائي جهاز سمجهيو ويندو آهي ۽ سندس ڪم رائٽ ڀائرن کي تمام گهڻو متاثر ڪيو. 1890ع جي ڏهاڪي ۾، لارنس هارگريو پرن جي بناوتن تي تحقيق ڪئي ۽ هڪ باڪس ڪائيٽ تيار ڪئي جيڪا انسان جو وزن کڻندي هئي. سندس باڪس ڪائيٽ ڊيزائن کي وڏي پيماني تي اختيار ڪيو ويو، جيتوڻيڪ هن هڪ قسم جو روٽري هوائي جهاز انجن پڻ تيار ڪيو، پر هن هڪ طاقتور فڪسڊ ونگ هوائي جهاز نه ٺاهيو ۽ نه ئي اڏايو. '''هوائي جهاز''' (انگريزي: Aircraft) هڪ اهڙو اُڏامندڙ مشيني اوزار آهي جيڪو هوا ۾ پرن (Wings) جي مدد سان اڏامي سگهي ٿو. هوائي جهاز انسانن ۽ سامان جي تيز رفتار نقل و حمل لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي ۽ جديد ٽرانسپورٽ جو هڪ اهم حصو آهي. هوائي جهاز هوا جي قوت، انجڻ جي طاقت ۽ ايروڊائنامڪس جي اصولن تي ڪم ڪندو آهي. هوائي جهاز جي ايجاد جو سهرو آمريڪي ڀائرن [[رائيٽ ڀائر]] (Wright brothers) جي سر تي آهي، جن 1903ع ۾ دنيا جي پهرين ڪنٽرول ٿيل طاقتور اڏام ڪاميابي سان ڪئي. ان کان پوءِ هوائي جهازن جي ٽيڪنالاجي ۾ تيزي سان ترقي ٿي ۽ اڄ اهي عالمي سفر جو اهم وسيلو بڻجي ويا آهن. ==جوڙجڪ== عام طور تي هڪ هوائي جهاز هيٺين حصن تي مشتمل هوندو آهي: * پر (Wings) – جيڪي لفٽ پيدا ڪري جهاز کي هوا ۾ رکندا آهن. * جسم (Fuselage) – جهاز جو مرڪزي حصو جنهن ۾ مسافر يا سامان هوندو آهي. * پڇ (Tail) – جهاز جي توازن ۽ رخ کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ. * انجڻ (Engine) – جهاز کي اڳتي وڌائڻ لاءِ زور فراهم ڪري ٿي. * لينڊنگ گيئر (Landing gear) – لهڻ ۽ اڏامڻ وقت زمين سان رابطي لاءِ. ==ڪم ڪرڻ جو اصول== هوائي جهاز ايروڊائنامڪس جي اصولن تي ڪم ڪندو آهي. جڏهن جهاز تيز رفتاري سان اڳتي وڌندو آهي ته پرن جي شڪل سبب هوا جي وهڪري ۾ فرق پيدا ٿيندو آهي جنهن سان لفٽ پيدا ٿيندي آهي ۽ جهاز مٿي اڏامندو آهي. ==قسمون== هوائي جهاز مختلف مقصدن لاءِ ٺاهيا ويندا آهن، جن ۾ شامل آهن: * مسافر بردار جهاز (Passenger aircraft) * فوجي جهاز (Military aircraft) * مال بردار جهاز (Cargo aircraft) * خانگي جهاز (Private aircraft) * تربيت لاءِ استعمال ٿيندڙ جهاز (Training aircraft) ==استعمال== هوائي جهازن جا اهم استعمال هي آهن: * عالمي سفر ۽ سياحت * فوجي مقصد * امدادي ڪارروايون * سامان جي تيز ترسيل * سائنسي تحقيق ==حفاظت== جديد هوائي جهازن ۾ جديد نيويگيشن سسٽم، خودڪار ڪنٽرول ۽ حفاظتي نظام شامل هوندا آهن، جنهن سبب هوائي سفر کي دنيا جي محفوظ ترين سفري طريقن مان هڪ سمجھيو وڃي ٿو. ==تاريخ== ===Antecedents=== Many stories from antiquity involve flight, such as the [[Greek mythology|Greek legend]] of [[Icarus (mythology)|Icarus]] and [[Daedalus]], and the [[Vimana]] in ancient [[Indian epic poetry|Indian epics]]. Around [[Ancient Greece|400 BC in Greece]], [[Archytas]] was reputed to have designed and built the first artificial, self-propelled flying device, a bird-shaped model propelled by a jet of what was probably steam, said to have flown some {{cvt|200|m}}.<ref>[[Aulus Gellius]], "Attic Nights", Book X, 12.9 at [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Gellius/10*.html LacusCurtius]</ref><ref>{{cite web |url=http://www.tmth.edu.gr/en/aet/1/14.html |title=Archytas of Tarentum, Technology Museum of Thessaloniki, Macedonia, Greece |publisher=Tmth.edu.gr |access-date=2013-05-30 |url-status=usurped |archive-url=https://archive.today/20081226181400/http://www.tmth.edu.gr/en/aet/1/14.html |archive-date=2008-12-26 }}</ref> This machine may have been suspended for its flight.<ref>{{cite web |url=http://www.pressconnects.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20070104/NEWS02/701040323/1006/ |title=Modern rocketry |publisher=Pressconnects.com |access-date=2013-05-30}}{{dead link|date=October 2016 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://automata.co.uk/History%20page.htm |title=Automata history |publisher=Automata.co.uk |access-date=2013-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20021205014113/http://www.automata.co.uk/History%20page.htm |archive-date=2002-12-05 |url-status=dead }}</ref> Some of the earliest recorded attempts with [[Glider aircraft|gliders]] were those by the 9th-century Andalusian and Arabic-language poet [[Abbas ibn Firnas]] and the 11th-century English monk [[Eilmer of Malmesbury]]; both experiments injured their pilots.<ref>White, Lynn. "Eilmer of Malmesbury, an Eleventh Century Aviator: A Case Study of Technological Innovation, Its Context and Tradition". ''[[Technology and Culture]]'', Volume 2, Issue 2, 1961, pp. 97–111 (97–99 resp. 100–101).</ref> [[Leonardo da Vinci]] researched the wing design of birds and designed a man-powered aircraft in his ''[[Codex on the Flight of Birds]]'' (1502), noting for the first time the distinction between the [[center of mass]] and the [[Center of pressure (fluid mechanics)|center of pressure]] of flying birds. In 1799, [[George Cayley]] set forth the concept of the modern airplane as a fixed-wing flying machine with separate systems for lift, propulsion, and control.<ref>{{cite web |title=Aviation History |url=http://www.aviation-history.com/early/cayley.htm |access-date=26 July 2009 |quote=In 1799 he set forth for the first time in history the concept of the modern aeroplane. Cayley had identified the drag vector (parallel to the flow) and the lift vector (perpendicular to the flow).}}</ref><ref>{{cite web |title=Sir George Cayley (British Inventor and Scientist) |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/100795/Sir-George-Cayley-6th-Baronet |publisher=Britannica |access-date=26 July 2009 |quote=English pioneer of aerial navigation and aeronautical engineering and designer of the first successful glider to carry a human being aloft. Cayley established the modern configuration of an airplane as a fixed-wing flying machine with separate systems for lift, propulsion, and control as early as 1799.}}</ref> Cayley was building and flying models of fixed-wing aircraft as early as 1803, and he built a successful passenger-carrying [[Glider aircraft|glider]] in 1853.<ref name="auto">[https://web.archive.org/web/20090311002545/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/100795/Sir-George-Cayley-6th-Baronet "Cayley, Sir George: Encyclopædia Britannica 2007"]. ''Encyclopædia Britannica Online'', 25 August 2007.</ref> In 1856, Frenchman [[Jean-Marie Le Bris]] made the first powered flight, by having his glider ''"L'Albatros artificiel"'' pulled by a horse on a beach.<ref>{{Cite book|title=The Encyclopedia of the Industrial Revolution in World History, Volume 3|last=E. Hendrickson III|first=Kenneth|pages=10}}</ref> Then the Russian [[Alexander F. Mozhaisky]] also made some innovative designs. In 1883, the American [[John J. Montgomery]] made a controlled flight in a glider.<ref>The Journal of San Diego History, July 1968, Vol. 14, No. 3</ref> Other aviators who made similar flights at that time were [[Otto Lilienthal]], [[Percy Pilcher]], and [[Octave Chanute]]. Sir [[Hiram Maxim]] built a craft that weighed 3.5 tons, with a {{convert|110|ft|m|adj=on}} wingspan that was powered by two {{convert|360|hp|kW|adj=on}} steam engines driving two propellers. In 1894, his machine was tested with overhead rails to prevent it from rising. The test showed that it had enough lift to take off. The craft was uncontrollable and it is presumed that Maxim realized this because he subsequently abandoned work on it.<ref>Beril, Becker (1967). ''Dreams and Realities of the Conquest of the Skies''. New York: Atheneum. pp. 124–125</ref> Between 1867 and 1896, the German pioneer of human aviation Otto Lilienthal developed heavier-than-air flight. He was the first person to make well-documented, repeated, successful gliding flights. Lilienthal's work led to him developing the concept of the modern wing,<ref>{{cite web|author=Otto-Lilienthal-Museum |url=http://www.lilienthal-museum.de/olma/eotto.htm |title=Otto-Lilienthal-Museum Anklam |website=Lilienthal-museum.de |access-date=2022-03-04}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.dlr.de/content/en/dossiers/2019/lilienthal-glider-project.html |title=The Lilienthal glider project |website=Das DLR |access-date=2023-08-08 |archive-date=15 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200215184342/https://www.dlr.de/content/en/dossiers/2019/lilienthal-glider-project.html |url-status=dead }}{{cbignore}}</ref> his flight attempts in 1891 are seen as the beginning of human flight,<ref>{{cite web|author=Otto-Lilienthal-Museum |url=http://www.lilienthal-museum.de/olma/e34.htm |title=Otto-Lilienthal-Museum Anklam |website=Lilienthal-museum.de |date= |access-date=2022-03-04}}</ref> the "[[Lilienthal Normalsegelapparat]]" is considered to be the first airplane in series production and his work heavily inspired the Wright brothers.<ref>Crouch 1989, pp. 226–228.</ref> In the 1890s, [[Lawrence Hargrave]] conducted research on wing structures and developed a [[box kite]] that lifted the weight of a man. His box kite designs were widely adopted. Although he also developed a type of rotary aircraft engine, he did not create and fly a powered fixed-wing aircraft.<ref>{{Cite Australian Dictionary of Biography |volume=9 |year=1983 |title=Lawrence Hargrave (1850–1915) |id2=hargrave-lawrence-6563 |first=Amirah |last=Inglis |access-date=30 August 2025}}</ref> ===Early powered flights=== [[Image:EolePatent.jpg|thumb|[[Patent drawing]]s of Clement Ader's ''[[Éole]]''.]] The Frenchman [[Clement Ader]] constructed his first of three flying machines in 1886, the ''[[Éole]]''. It was a bat-like design run by a lightweight [[steam engine]] of his own invention, with four cylinders developing {{convert|20|hp|kW|lk=on}}, driving a four-blade [[propeller]]. The engine weighed no more than {{convert|4|kg/kW|lb/hp}}. The wings had a span of {{cvt|14|m|ft}}. All-up weight was {{convert|300|kg|lb}}. On 9 October 1890, Ader attempted to fly the ''Éole''. Aviation historians give credit to this effort as a powered take-off and uncontrolled hop of approximately {{cvt|50|m|ft}} at a height of approximately {{cvt|200|mm|in}}.<ref>{{cite journal|last1=Gibbs-Smith|first1=Charles H.|date=3 Apr 1959|title=Hops and Flights: A roll call of early powered take-offs|url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1959/1959%20-%200937.html|url-status=dead|journal=[[Flight International|Flight]]|volume=75|issue=2619|page=468|archive-url=https://web.archive.org/web/20120302022730/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1959/1959%20-%200937.html|archive-date=March 2, 2012|access-date=24 Aug 2013}}</ref><ref>{{cite web|title=European Aeronautic Defence and Space Company EADS N.V.: Eole/Clément Ader|url=http://www.eads.com/1024/en/eads/history/airhist/1890_1899/ader.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071020082858/http://www.eads.com/1024/en/eads/history/airhist/1890_1899/ader.html|archive-date=October 20, 2007|access-date=2007-10-20}}</ref> Ader's two subsequent machines were not documented to have achieved flight.<ref> {{cite book | last = Gibbs-Smith | first = Charles Harvard | author-link = Charles Harvard Gibbs-Smith | title = Clément Ader: His Flight-Claims and His Place in History | publisher = Her Majesty's Stationery Office | series = Aeronautical engineers | date = 1968 | location = London | pages = 214}}</ref> [[File:First flight2.jpg|thumb|The ''[[Wright Flyer]]''{{'}}s first flight on 17 December 1903]] The American [[Wright brothers]]'s flights in 1903 are recognized by the ''[[Fédération Aéronautique Internationale]]'' (FAI), the standard-setting and record-keeping body for [[aeronautics]], as "the first sustained and controlled heavier-than-air powered flight".<ref name="auto1">[http://www.fai.org/news_archives/fai/000295.asp FAI News: 100 Years Ago, the Dream of Icarus Became Reality] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110113080326/http://www.fai.org/news_archives/fai/000295.asp |date=January 13, 2011 }} posted 17 December 2003. Retrieved: 5 January 2007.</ref> By 1905, the [[Wright Flyer III]] was capable of fully controllable, stable flight for substantial periods. The Wright brothers credited Otto Lilienthal as a major inspiration for their decision to pursue manned flight. [[File:14-bis de Alberto Santos Dumont.jpg|left|thumb|[[Santos-Dumont 14-bis]], between 1906 and 1907]] In 1906, the Brazilian [[Alberto Santos-Dumont]] made what was claimed to be the first airplane flight unassisted by [[catapult]]<ref>{{cite web|title=Bernardo Malfitano - AirShowFan.com|url=http://www.airshowfan.com/first-airplane.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130330235400/http://airshowfan.com/first-airplane.htm|archive-date=30 March 2013|access-date=1 April 2015|work=airshowfan.com}}</ref> and set the first world record recognized by the [[Aéro-Club de France]] by flying {{convert|220|m|ft|sp=us}} in less than 22 seconds.<ref>Jones, Ernest. [http://earlyaviators.com/edumonb.htm "Santos Dumont in France 1906–1916: The Very Earliest Early Birds"]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160316120252/http://earlyaviators.com/edumonb.htm |date=2016-03-16 }} ''earlyaviators.com'', 25 December 2006. Retrieved: 17 August 2009.</ref> This flight was also certified by the FAI.<ref>[https://web.archive.org/web/20070324025948/http://www.aeroclub.com/santos_dumont_14bis_14bis.htm Les vols du 14bis relatés au fil des éditions du journal l'illustration de 1906.] The wording is: "cette prouesse est le premier vol au monde '''homologué''' par l'Aéro-Club de France et la toute jeune Fédération Aéronautique Internationale (FAI)."</ref><!--Armstrong, during his official tour of South American countries as a NASA ambassador, acknowledged Santos Dumont's role during addresses to Brazilian audiences. Please note - this reference does NOT include any acknowledgment of this role in Europe; any editor adding such a European claim should support it with a separate citation.--><ref>[https://web.archive.org/web/20061128124844/http://www.aeroclub.com/santos_dumont_14bis_index.htm Santos-Dumont: Pionnier de l'aviation, dandy de la Belle Epoque.]</ref> An early aircraft design that brought together the modern [[monoplane]] [[tractor configuration]] was the [[Blériot VIII]] design of 1908. It had movable tail surfaces controlling both yaw and pitch, a form of roll control supplied either by wing warping or by ailerons and controlled by its pilot with a [[joystick]] and rudder bar. It was an important predecessor of his later [[Blériot XI]] [[English Channel|Channel]]-crossing aircraft of the summer of 1909.<ref>{{cite book |title=Bleriot XI, The Story of a Classic Aircraft |last=Crouch |first=Tom |year=1982 |publisher=Smithsonian Institution Press |isbn=0-87474-345-1 |pages=21 and 22 }}</ref> [[World War I]] served as a testbed for the use of the airplane as a weapon. Airplanes demonstrated their potential as mobile observation platforms, then proved themselves to be machines of war capable of causing casualties to the enemy. The earliest known aerial victory with a synchronized machine gun-armed [[fighter aircraft]] occurred in 1915, by German [[Luftstreitkräfte]] ''Leutnant'' [[Kurt Wintgens]]. [[Flying ace|Fighter aces]] appeared; the greatest (by number of Aerial Combat victories) was [[Manfred von Richthofen]], also known as the Red Baron. Following WWI, aircraft technology continued to develop. [[Alcock and Brown]] crossed the Atlantic non-stop for the first time in 1919. The first international commercial flights took place between the United States and Canada in 1919.<ref>{{Cite book|title=On the Move: A Chronology of Advances in Transportation|url=https://archive.org/details/onmovechronology0000brun|last=C. Brunco|first=Leonard|publisher=Gale Research|year=1993|pages=[https://archive.org/details/onmovechronology0000brun/page/192 192]}}</ref><!-- Aircraft Transport and Travel (UK-France) and Chalk's International Airlines (US-Bahamas) suggest earlier/different --> [[File:P-51 Mustang edit1.jpg|right|thumb|[[North American P-51 Mustang]], a [[World War II]] fighter aircraft]] Airplanes had a presence in all the major battles of [[World War II]]. They were an essential component of the military strategies of the period, such as the German [[Blitzkrieg]], The [[Battle of Britain]], and the American and Japanese [[aircraft carrier]] campaigns of the [[Pacific War]]. === Development of jet aircraft === The first practical [[jet aircraft]] was the German [[Heinkel He 178]], which was tested in 1939. In 1943, the [[Messerschmitt Me 262]], the first operational jet fighter aircraft, went into service in the German [[Luftwaffe]]. [[File:American Boeing 737-800 N923NN DCA VA1.jpg|left|thumb|A [[American Airlines]] [[Boeing 737-800]] landing at [[Ronald Reagan Washington National Airport]] in July 2024]] The first [[jet airliner]], the [[de Havilland Comet]], was introduced in 1952. The [[Boeing 707]], the first widely successful commercial jet, was in commercial service for more than 50 years, from 1958 to 2010. The [[Boeing 747]] was the world's biggest passenger aircraft from 1970 until it was surpassed by the [[Airbus A380]] in 2005. [[File:British Airways Concorde G-BOAC 03.jpg|thumb|The [[Concorde]] supersonic transport aircraft]] [[Supersonic transport|Supersonic airliner flights]], including those of the [[Concorde]], have been limited to over-water flight at supersonic speed because of their [[sonic boom]], which is prohibited over most populated land areas. The high cost of operation per passenger-mile and a [[Air France Flight 4590|deadly crash in 2000]] induced the operators of the Concorde to remove it from service.<ref>{{Cite news|date=2003-04-10|title=Concorde grounded for good|language=en-GB|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/2934257.stm|access-date=2021-12-18}}</ref><ref>{{Cite web|last=Filseth|first=Trevor|date=2021-12-04|title=Why Don't Concordes Fly Anymore?|url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/why-don%E2%80%99t-concordes-fly-anymore-197531|access-date=2021-12-18|website=The National Interest|language=en}}</ref> ==Propulsion== {{See also|Powered aircraft|Aircraft engine}} ===Propeller=== {{Main article|Propeller (aeronautics)|Aircraft engine}} [[File:Antonov An-2 in Vitebsk.jpg|right|thumb|An [[Antonov An-2]] [[biplane]]]] An [[Propeller (aeronautics)|aircraft propeller]], or ''airscrew'', converts rotary motion from an [[engine]] or other power source, into a swirling slipstream which pushes the propeller forwards or backwards. It comprises a rotating power-driven hub, to which are attached two or more radial [[airfoil]]-section blades such that the whole assembly rotates about a longitudinal axis.<ref name="beaumont">Beaumont, R.A.; ''Aeronautical Engineering'', Odhams, 1942, Chapter 13, "Airscrews".</ref> Three types of aviation engines used to power propellers include [[reciprocating engine]]s (or piston engines), [[gas turbine]]s, and [[electric motor]]s. The amount of thrust a propeller creates is determined, in part, by its disk area—the area through which the blades rotate. The limitation on blade speed is the [[speed of sound]]; as when the blade tip exceeds the speed of sound, shock waves decrease propeller efficiency. The rpm required to generate a given tip speed is inversely proportional to the diameter of the propeller. The upper design speed limit for propeller-driven aircraft is [[Mach number|Mach]] 0.6. Aircraft designed to go faster than that employ jet engines.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=CDMNDgAAQBAJ&q=propellor+aircraft+speed&pg=PA136|title=Aircraft Performance: An Engineering Approach|last=Sadraey|first=Mohammad H.|date=January 1, 2017|publisher=CRC Press|isbn=9781498776561|pages=137|language=en}}</ref> ====Reciprocating engine==== {{Main article|Radial engine|Inline engine (aeronautics)|Flat engine}} [[Reciprocating engine]]s in aircraft have three main variants, [[Radial engine|radial]], [[Inline engine (aeronautics)|in-line]] and [[Flat engine|flat or horizontally opposed engine]]. The radial engine is a reciprocating type internal combustion engine configuration in which the cylinders "radiate" outward from a central crankcase like the spokes of a wheel and was commonly used for aircraft engines before gas turbine engines became predominant. An inline engine is a reciprocating engine with banks of cylinders, one behind another, rather than rows of cylinders, with each bank having any number of cylinders, but rarely more than six, and may be water-cooled. A flat engine is an internal combustion engine with horizontally opposed cylinders. ====Gas turbine==== {{Main article|Turboprop}} A turboprop gas turbine engine consists of an intake, compressor, combustor, turbine, and a propelling nozzle, which provide power from a shaft through a reduction gearing to the propeller. The propelling nozzle provides a relatively small proportion of the thrust generated by a turboprop. ====Electric motor==== [[File:SolarImpulse HB-SIA landing Brussels Airport 3-crop.jpg|thumb|''[[Solar Impulse]] 1'', a solar-powered aircraft with electric motors.]] {{Main article|Electric motor}} An [[electric aircraft]] runs on [[electric motor]]s with electricity coming from [[fuel cell]]s, [[solar cell]]s, [[ultracapacitors]], [[power beaming]],<ref>[http://www.dfrc.nasa.gov/gallery/Photo/Power-Beaming/index.html Power Beaming] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130217082723/http://www.dfrc.nasa.gov/gallery/photo/Power-Beaming/index.html |date=2013-02-17 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130217082723/http://www.dfrc.nasa.gov/gallery/photo/Power-Beaming/index.html |date=2013-02-17 }} Dfrc.nasa.gov.</ref> or [[battery (electricity)|batteries]]. Currently, flying electric aircraft are mostly experimental prototypes, including manned and [[unmanned aerial vehicle]]s, but there are some production models on the market.<ref>[https://web.archive.org/web/20130503092805/http://www.avweb.com/avwebflash/news/PipistrelExpandsElectricAircraftLine_208598-1.html Pipistrel Expands Electric Aircraft Line] (2013)</ref> ===Jet=== {{Main article|Jet engine}} [[Jet aircraft]] are propelled by [[jet engine]]s, which are used because the aerodynamic limitations of propellers do not apply to jet propulsion. These engines are much more powerful than a reciprocating engine for a given size or weight and are comparatively quiet and work well at higher altitude. Variants of the jet engine include the [[ramjet]] and the [[scramjet]], which rely on high airspeed and intake geometry to compress the combustion air, prior to the introduction and ignition of fuel. [[Rocket engine|Rocket motors]] provide thrust by burning a fuel with an oxidizer and expelling gas through a nozzle. ====Turbofan==== Most jet aircraft use [[turbofan]] jet engines, which employ a [[gas turbine]] to drive a ducted fan, which accelerates air ''around'' the turbine to provide thrust in addition to that which is accelerated ''through'' the turbine. The ratio of air passing around the turbine to that passing through is called the [[Bypass ratio|by-pass ratio]].<ref>{{Cite book|last1=Cumpsty|first1=Nicholas|url=https://books.google.com/books?id=SFxiCgAAQBAJ&q=Turbofan+engine+explained|title=Jet Propulsion: A Simple Guide to the Aerodynamics and Thermodynamic Design and Performance of Jet Engines|last2=Heyes|first2=Andrew|date=2015-07-22|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-316-43263-1|language=en}}</ref> They represent a compromise between [[turbojet]] (with no bypass) and [[turboprop]] forms of aircraft propulsion (primarily powered with bypass air).<ref name=":0">{{Cite book|last=El-Sayed|first=Ahmed F.|url=https://books.google.com/books?id=ijoPEAAAQBAJ&q=Turbofan|title=Aircraft Propulsion and Gas Turbine Engines|date=2017-07-06|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4665-9517-0|pages=43, 770|language=en}}</ref> Subsonic aircraft, such as airliners, employ high by-pass jet engines for fuel efficiency. [[Supersonic aircraft]], such as jet fighters, use low-bypass turbofans. However at supersonic speeds, the air entering the engine must be decelerated to a subsonic speed and then re-accelerated back to supersonic speeds after combustion. An [[afterburner]] may be used on combat aircraft to increase power for short periods of time by injecting fuel directly into the hot exhaust gases. Many jet aircraft also use [[thrust reverser]]s to slow down after landing.<ref name=":0" /> ====Ramjet==== {{Main article|Ramjet}} [[File:X43a2 nasa scramjet.jpg|thumb|Artist's concept of X-43A with [[scramjet]] attached to the underside]] A ramjet is a form of jet engine that contains no major moving parts and can be particularly useful in applications requiring a small and simple engine for high-speed use, such as with missiles. Ramjets require forward motion before they can generate thrust and so are often used in conjunction with other forms of propulsion, or with an external means of achieving sufficient speed. The [[Lockheed D-21]] was a Mach 3+ ramjet-powered reconnaissance drone that was launched from a [[parent aircraft]]. A ramjet uses the vehicle's forward motion to force air through the engine without resorting to turbines or vanes. Fuel is added and ignited, which heats and expands the air to provide thrust.<ref name="Time 1965-11-26">{{cite news|date=1965-11-26|title=Here Comes the Flying Stovepipe|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,834721,00.html|url-status=dead|access-date=2008-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20080408064246/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,834721,00.html|archive-date=2008-04-08|accessdate=2026-04-07|archivedate=2008-04-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080408064246/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,834721,00.html}}</ref> ====Scramjet==== {{Main article|Scramjet}} A scramjet is a specialized ramjet that uses internal supersonic airflow to compress, combine with fuel, combust and accelerate the exhaust to provide thrust. The engine operates at supersonic speeds only. The [[NASA X-43]], an experimental unmanned scramjet, set a world speed record in 2004 for a jet-powered aircraft with a speed of Mach 9.7, nearly {{convert|7500|mph|order=flip|sp=us}}.<ref name="weber">{{cite journal|last1=Weber|first1=Richard J.|last2=Mackay|first2=John S.|title=An Analysis of Ramjet Engines Using Supersonic Combustion|url=https://ntrs.nasa.gov/search.jsp?R=19930085282&hterms=weber+mackay&qs=N%3D0%26Ntk%3DAll%26Ntt%3Dweber%2520mackay%26Ntx%3Dmode%2520matchallpartial%26Nm%3D123%7CCollection%7CNASA%2520STI%7C%7C17%7CCollection%7CNACA|website=ntrs.nasa.gov|date=September 1958|publisher=NASA Scientific and Technical Information|access-date=3 May 2016}}</ref> ====Rocket==== {{Main article|Rocket engine}} [[File:X-1-1 In Flight - GPN-2000-000134.jpg|thumb|right|[[Bell X-1]] in flight, 1947]] Whereas jet aircraft use the atmosphere both as a source of [[oxidant]] and of mass to accelerate reactively behind the aircraft, rocket aircraft carry the oxidizer on board and accelerate the burned fuel and oxidizer backwards as the sole source of mass for reaction. Liquid fuel and oxidizer may be pumped into a combustion chamber or a solid fuel with oxidizer may burn in the fuel chamber. Whether liquid or solid-fueled, the hot gas is accelerated through a nozzle.<ref>{{Cite book|last1=Sutton|first1=George P.|url=https://books.google.com/books?id=XwSRDQAAQBAJ&q=mass+acceleration|title=Rocket Propulsion Elements|last2=Biblarz|first2=Oscar|date=2016-12-27|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-75365-1|pages=29|language=en}}</ref> In [[World War II]], the Germans deployed the [[Messerschmitt Me 163 Komet|Me 163 Komet]] [[rocket-powered aircraft]]. The first plane to break the [[sound barrier]] in level flight was a rocket plane – the [[Bell X-1]] in 1948. The [[North American X-15]] broke many speed and [[Flight altitude record|altitude records]] in the 1960s and pioneered engineering concepts for later aircraft and spacecraft. Military transport aircraft may employ [[rocket-assisted take off]]s for short-field situations. Otherwise, rocket aircraft include [[spaceplane]]s, like [[SpaceShipTwo]], for travel beyond the Earth's atmosphere and sport aircraft developed for the short-lived [[Rocket Racing League]]. ==Design and manufacture== {{main article|Aerospace manufacturer}} [[File:SR71 factoryfloor SkunkWorks.jpg|thumb|alt=SR-71 at Lockheed Skunk Works|Assembly line of the [[Lockheed SR-71 Blackbird|SR-71 Blackbird]] at [[Skunk Works]], [[Lockheed Martin]]'s Advanced Development Programs (ADP).]] Most airplanes are constructed by companies with the objective of producing them in quantity for customers. The design and planning process, including safety tests, can last up to four years for small turboprops or longer for larger planes. During this process, the objectives and design specifications of the aircraft are established. First the construction company uses drawings and equations, simulations, wind tunnel tests and experience to predict the behavior of the aircraft. Computers are used by companies to draw, plan and do initial simulations of the aircraft. Small models and mockups of all or certain parts of the plane are then tested in wind tunnels to verify its aerodynamics. When the design has passed through these processes, the company constructs a limited number of prototypes for testing on the ground. Representatives from an aviation governing agency often make a first flight. The flight tests continue until the aircraft has fulfilled all the requirements. Then, the governing public agency of aviation of the country authorizes the company to begin production. In the United States, this agency is the [[Federal Aviation Administration]] (FAA). In the European Union, [[European Aviation Safety Agency]] (EASA); in the United Kingdom it is the [[Civil Aviation Authority (United Kingdom)|Civil Aviation Authority]] (CAA).<ref>{{Cite news|date=2020-03-07|title=UK will leave EU aviation safety regulator at end of 2020|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/business-51783580|access-date=2021-12-19}}</ref> In Canada, the public agency in charge and authorizing the mass production of aircraft is [[Transport Canada|Transport Canada's]] Civil Aviation Authority.<ref>{{Cite web|last=Canada|first=Transport|date=2019-10-15|title=Civil Aviation|url=https://tc.canada.ca/en/aviation/civil-aviation|access-date=2021-12-19|website=Transport Canada|language=en-CA}}</ref> When a part or component needs to be joined together by welding for virtually any aerospace or defense application, it must meet the most stringent and specific safety regulations and standards. [[Nadcap]], or the National Aerospace and Defense Contractors Accreditation Program sets global requirements for quality, quality management and quality assurance for aerospace engineering.<ref>{{Cite news|url=https://www.helandermetal.com/aerospace-welding|title=Aerospace Welding {{!}} Helander Metal|work=Helander Metal|access-date=2017-12-27|language=en-US}}</ref> In the case of international sales, a license from the public agency of aviation or transport of the country where the aircraft is to be used is also necessary. For example, airplanes made by the European company [[Airbus]] need to be certified by the FAA to be flown in the United States, and airplanes made by U.S.-based [[Boeing]] need to be approved by the EASA to be flown in the European Union.<ref>{{Cite web|date=2021|title=Our Mission: Your Safety|url=https://www.easa.europa.eu/light/easa|url-status=live|access-date=2021-12-19|website=EASA|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611065625/https://www.easa.europa.eu/light/easa |archive-date=11 June 2020 }}</ref> [[File:A321 final assembly (9351765668).jpg|thumb|An [[Airbus A321]] on [[Assembly line|final assembly line]] 3 in the [[Airbus Hamburg-Finkenwerder]] plant.]] Regulations have resulted in reduced [[Aircraft noise|noise]] from aircraft engines in response to increased [[noise pollution]] from growth in air traffic over urban areas near airports.<ref>{{Cite web|title=Reducing noise|url=https://aviationbenefits.org/environmental-efficiency/reducing-noise/|access-date=2021-04-15|website=aviationbenefits.org|language=en}}</ref> Small planes can be designed and constructed by amateurs as homebuilts. Other [[homebuilt aircraft]] can be assembled using pre-manufactured kits of parts that can be assembled into a basic plane and must then be completed by the builder.<ref name="Aerocrafter">Purdy, Don: ''AeroCrafter - Homebuilt Aircraft Sourcebook, Fifth Edition'', pages 1–164. BAI Communications, 15 July 1998. {{ISBN|0-9636409-4-1}}</ref> Few companies produce planes on a large scale. However, the production of a plane for one company is a process that actually involves dozens, or even hundreds, of other companies and plants, that produce the parts that go into the plane. For example, one company can be responsible for the production of the landing gear, while another one is responsible for the radar. The production of such parts is not limited to the same city or country; in the case of large plane manufacturing companies, such parts can come from all over the world. The parts are sent to the main plant of the plane company, where the production line is located. In the case of large planes, production lines dedicated to the assembly of certain parts of the plane can exist, especially the wings and the fuselage.<ref>{{cite book|first=Todd R.|last=Porte|title=Social Responses to Large Technical Systems: Control or Anticipation|publisher=Springer Netherlands|location=Dordrecht|year=1991|isbn=978-9-40113-400-2|page=128}}</ref><ref>{{cite book|editor-first=Bryan|editor-last=Christiansen|title=Handbook of Research on Global Supply Chain Management|url=https://archive.org/details/handbookofresear0000unse_q6p4|publisher=Business Science Reference|location=Hershey|year=2016|isbn=978-1-46669-640-2|page=[https://archive.org/details/handbookofresear0000unse_q6p4/page/211 211]}}</ref> When complete, a plane is rigorously inspected to search for imperfections and defects. After approval by inspectors, the plane is put through a series of [[flight test]]s to assure that all systems are working correctly and that the plane handles properly.<ref>{{cite book|first=Dale|last=Crane|title=Dictionary of Aeronautical Terms|url=https://archive.org/details/dictionaryofaero0000unse_n6m7|edition=5|publisher=Aviation Supplies & Academics|location=Newcastle, Washington|year=2012|isbn=978-1-56027-864-1|pages=[https://archive.org/details/dictionaryofaero0000unse_n6m7/page/19 19], 271}}</ref> To meet a particular customer need, the airplane may be customised using components or packages of components provided by the manufacturer or the customer.<ref>{{cite journal|last=Ackert|first=Shannon|title=Commercial Aspects of Aircraft Customization|journal=Aircraft Monitor|year=2013|page=3}}</ref> ==Characteristics== [[File:Airplane major components.png|thumb|right|Major components of an airplane.]] [[File:IAI Heron 1 in flight 2.JPEG|thumb|right|An [[IAI Heron]] - an [[unmanned aerial vehicle]] with a [[twin boom|twin-boom]] configuration]] ===Airframe=== {{Main article|Airframe}} The structural parts of a fixed-wing aircraft are called the airframe. The parts present can vary according to the aircraft's type and purpose. Early types were usually made of wood with fabric wing surfaces, When engines became available for powered flight around a hundred years ago, their mounts were made of metal. Then as speeds increased more and more parts became metal until by the end of WWII all-metal aircraft were common. In modern times, increasing use of [[composite material]]s has been made. Typical structural parts include: * One or more large horizontal ''wings'', often with an [[airfoil]] cross-section shape. The wing deflects air downward as the aircraft moves forward, generating [[Lift (force)|lifting force]] to support it in flight. The wing also provides stability in [[Flight dynamics (aircraft)|roll]] to stop the aircraft from rolling to the left or right in steady flight. [[File:Antonov 225 (2010).jpg|thumb|right|The [[An-225 Mriya]], which could carry a 250-tonne payload, had two vertical stabilizers.]] * A ''[[fuselage]]'', a long, thin body, usually with tapered or rounded ends to make its shape [[aerodynamically]] smooth. The fuselage joins the other parts of the airframe and usually contains important things such as the pilot, payload and flight systems. * A ''[[vertical stabilizer]]'' or fin is a vertical wing-like surface mounted at the rear of the plane and typically protruding above it. The fin stabilizes the plane's [[Flight dynamics (aircraft)|yaw]] (turn left or right) and mounts the [[rudder]], which controls its rotation along that axis. * A ''[[horizontal stabilizer]]'' or [[tailplane]], usually mounted at the tail near the vertical stabilizer. The horizontal stabilizer is used to stabilize the plane's [[Flight dynamics (aircraft)|pitch]] (tilt up or down) and mounts the [[Elevator (aircraft)|elevators]], which provide pitch control. * ''[[Landing gear]]'', a set of wheels, skids, or floats that support the plane while it is on the surface. On seaplanes, the bottom of the fuselage or floats (pontoons) support it while on the water. On some planes the landing gear retracts during flight to reduce drag. ===Wings=== {{Main article|Wing}} The wings of a fixed-wing aircraft are static planes extending either side of the aircraft. When the aircraft travels forwards, air flows over the wings, which are shaped to create lift. This shape is called an [[airfoil]] and is shaped like a bird's wing. ====Wing structure==== Airplanes have flexible wing surfaces which are stretched across a frame and made rigid by the lift forces exerted by the airflow over them. Larger aircraft have rigid wing surfaces which provide additional strength. Whether flexible or rigid, most wings have a strong frame to give them their shape and to transfer lift from the wing surface to the rest of the aircraft. The main structural elements are one or more spars running from root to tip, and many ribs running from the leading (front) to the trailing (rear) edge. Early airplane engines had little power, and lightness was very important. Also, early airfoil sections were very thin, and could not have a strong frame installed within. So, until the 1930s, most wings were too lightweight to have enough strength, and external bracing struts and wires were added. When the available engine power increased during the 1920s and 30s, wings could be made heavy and strong enough that bracing was not needed any more. This type of unbraced wing is called a cantilever wing. ====Wing configuration==== {{main article|Wing configuration}} [[File:Morane-Saulnier Type L - Captured with german insigna.jpg|thumb|Captured [[Morane-Saulnier L]] wire-braced parasol monoplane]] The number and shape of the wings varies widely on different types. A given wing plane may be full-span or divided by a central [[fuselage]] into port (left) and starboard (right) wings. Occasionally, even more wings have been used, with the three-winged [[triplane]] achieving some fame in WWI. The four-winged [[quadruplane]] and other [[Multiplane (aeronautics)|multiplane]] designs have had little success. A [[monoplane]] has a single wing plane, a [[biplane]] has two stacked one above the other, a [[tandem wing]] has two placed one behind the other. When the available engine power increased during the 1920s and 30s and bracing was no longer needed, the unbraced or cantilever monoplane became the most common form of powered type. The wing [[planform (aeronautics)|planform]] is the shape when seen from above. To be aerodynamically efficient, a wing should be straight with a long span from side to side but have a short chord (high [[aspect ratio]]). But to be structurally efficient, and hence light weight, a wing must have a short span but still enough area to provide lift (low aspect ratio). At transonic speeds (near the speed of sound), it helps to sweep the wing backwards or forwards to reduce drag from supersonic shock waves as they begin to form. The [[swept wing]] is just a straight wing swept backwards or forwards. [[File:Dassault Mirage G8.jpg|thumb|Two [[Dassault Mirage G]] prototypes, one with wings swept]] The [[delta wing]] is a triangle shape that may be used for several reasons. As a flexible [[Rogallo wing]], it allows a stable shape under aerodynamic forces and so is often used for ultralight aircraft and even [[kites]]. As a supersonic wing, it combines high strength with low drag and so is often used for fast jets. A variable geometry wing can be changed in flight to a different shape. The [[variable sweep wing|variable-sweep wing]] transforms between an efficient straight configuration for takeoff and landing, to a low-drag swept configuration for high-speed flight. Other forms of variable planform have been flown, but none have gone beyond the research stage. ===Fuselage=== {{Main article|Fuselage}} A ''[[fuselage]]'' is a long, thin body, usually with tapered or rounded ends to make its shape [[aerodynamically]] smooth. The fuselage may contain the [[flight crew]], passengers, cargo or [[payload (air and space craft)|payload]], fuel and engines. The pilots of manned aircraft operate them from a ''[[Cockpit (aviation)|cockpit]]'' located at the front or top of the fuselage and equipped with controls and usually windows and instruments. A plane may have more than one fuselage, or it may be fitted with booms with the tail located between the booms to allow the extreme rear of the fuselage to be useful for a variety of purposes. ===Wings vs. bodies=== ====Flying wing==== {{main article|Flying wing}} [[File:USAF B-2 Spirit.jpg|thumb|right|The US-produced [[B-2 Spirit]] is a [[strategic bomber]]. It has a flying wing configuration and is capable of intercontinental missions]] A flying wing is a [[tailless aircraft]] which has no definite [[fuselage]]. Most of the crew, payload and equipment are housed inside the main wing structure.<ref name="Crane">Crane, Dale: ''Dictionary of Aeronautical Terms, third edition'', page 224. Aviation Supplies & Academics, 1997. {{ISBN|1-56027-287-2}}</ref> The flying wing configuration was studied extensively in the 1930s and 1940s, notably by [[Jack Northrop]] and [[Cheston L. Eshelman]] in the United States, and [[Alexander Lippisch]] and the [[Horten brothers]] in Germany. After the war, several experimental designs were based on the flying wing concept, but the known difficulties remained intractable. Some general interest continued until the early 1950s but designs did not necessarily offer a great advantage in range and presented several technical problems, leading to the adoption of "conventional" solutions like the [[Convair B-36]] and the [[B-52 Stratofortress]]. Due to the practical need for a deep wing, the flying wing concept is most practical for designs in the slow-to-medium speed range, and there has been continual interest in using it as a tactical [[airlift]]er design. Interest in flying wings was renewed in the 1980s due to their potentially low [[radar]] reflection cross-sections. [[Stealth technology]] relies on shapes which only reflect radar waves in certain directions, thus making the aircraft hard to detect unless the radar receiver is at a specific position relative to the aircraft - a position that changes continuously as the aircraft moves. This approach eventually led to the Northrop [[B-2 Spirit]] [[Stealth aircraft|stealth]] bomber. In this case, the aerodynamic advantages of the flying wing are not the primary needs. However, modern computer-controlled [[fly-by-wire]] systems allowed for many of the aerodynamic drawbacks of the flying wing to be minimized, making for an efficient and stable long-range bomber. ====Blended wing body==== {{main article|Blended wing}} [[File:NASA BWB.jpg|thumb|right|Computer-generated model of the [[Boeing X-48]]]] Blended wing body aircraft have a flattened and airfoil shaped body, which produces most of the lift to keep itself aloft, and distinct and separate wing structures, though the wings are smoothly blended in with the body. Thus blended wing bodied aircraft incorporate design features from both a futuristic fuselage and flying wing design. The purported advantages of the blended wing body approach are efficient high-lift wings and a wide [[airfoil]]-shaped body. This enables the entire craft to contribute to [[lift (force)|lift]] generation with the result of potentially increased fuel economy. ====Lifting body==== [[File:X24.jpg|thumb|The Martin Aircraft Company [[Martin Marietta X-24A|X-24]] was built as part of a 1963 to 1975 experimental US military program.]] {{main article|Lifting body}} A lifting body is a configuration in which the body itself produces [[lift (force)|lift]]. In contrast to a [[flying wing]], which is a wing with minimal or no conventional [[fuselage]], a lifting body can be thought of as a fuselage with little or no conventional wing. Whereas a flying wing seeks to maximize cruise efficiency at [[Subsonic flight|subsonic]] speeds by eliminating non-lifting surfaces, lifting bodies generally minimize the drag and structure of a wing for subsonic, [[supersonic]], and [[hypersonic]] flight, or, [[spacecraft]] [[re-entry]]. All of these flight regimes pose challenges for proper flight stability. Lifting bodies were a major area of research in the 1960s and 1970s as a means to build a small and lightweight crewed spacecraft. The US built several famous lifting body rocket planes to test the concept, as well as several rocket-launched re-entry vehicles that were tested over the Pacific. Interest waned as the [[US Air Force]] lost interest in the crewed mission, and major development ended during the [[Space Shuttle design process]] when it became clear that the highly shaped fuselages made it difficult to fit fuel tankage. ===Empennage and foreplane=== {{main article|Empennage|Canard (aeronautics)}} [[File:SaabViggen Canards.jpg|thumb|Canards on the [[Saab Viggen]]]] The classic [[airfoil]] section wing is unstable in flight and difficult to control. Flexible-wing types often rely on an anchor line or the weight of a pilot hanging beneath to maintain the correct attitude. Some free-flying types use an adapted airfoil that is stable, or other ingenious mechanisms including, most recently, electronic artificial stability. To achieve stability and control, most fixed-wing types have an [[empennage]] comprising a fin and rudder which act horizontally and a tailplane and elevator which act vertically. These control surfaces can typically be trimmed to relieve control forces for various stages of flight. This is so common that it is known as the conventional layout. Sometimes there may be two or more fins, spaced out along the tailplane. Some types have a horizontal "[[Canard (aeronautics)|canard]]" foreplane ahead of the main wing, instead of behind it.<ref name="Crane1">Crane, Dale: ''Dictionary of Aeronautical Terms, third edition'', page 86. Aviation Supplies & Academics, 1997. {{ISBN|1-56027-287-2}}</ref><ref name="GroundUp">Aviation Publishers Co. Limited, ''From the Ground Up'', page 10 (27th revised edition) {{ISBN|0-9690054-9-0}}</ref><ref name="FAR1.1">{{cite web |url=http://ecfr.gpoaccess.gov/cgi/t/text/text-idx?c=ecfr&sid=49436e70336dc8d8f1ab7b3d789254af&rgn=div8&view=text&node=14:1.0.1.1.1.0.1.1&idno=14 |title=Title 14: Aeronautics and Space - PART 1—DEFINITIONS AND ABBREVIATIONS |access-date=5 August 2008 |last=Federal Aviation Administration |author-link=Federal Aviation Administration |date=August 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080920140807/http://ecfr.gpoaccess.gov/cgi/t/text/text-idx?c=ecfr&sid=2c71ffcfa90ea16afab05fe85ba4f037&rgn=div8&view=text&node=14%3A1.0.1.1.1.0.1.1&idno=14 |archive-date=20 September 2008 }}</ref> This foreplane may contribute to the lift, the trim, or control of the aircraft, or to several of these. ===Controls and instruments=== {{main article|Aircraft flight control system}} [[File:robin.dr400slash500.g-rndd.arp.jpg|thumb|A light aircraft ([[Avions Robin|Robin]] DR400/500) cockpit]] {{Further|Fixed-wing aircraft#Aircraft controls|Fixed-wing aircraft#Cockpit instrumentation}} <!--[[File:Six flight instruments.JPG|thumb|Six basic flight instruments]]--> Airplanes have complex [[Aircraft flight control system|flight control system]]s. The main controls allow the pilot to direct the aircraft in the air by controlling the [[Aircraft attitude|attitude]] (roll, pitch and yaw) and engine thrust. On manned aircraft, [[cockpit]] instruments provide information to the pilots, including [[Flight instruments|flight data]], [[Aircraft engine|engine output]], navigation, communications and other aircraft systems that may be installed. ==Safety== {{Main article|Aviation safety}} When risk is measured by deaths per passenger kilometer, air travel is approximately 10 times safer than travel by bus or rail. However, when using the deaths per journey statistic, air travel is significantly more dangerous than car, rail, or bus travel.<ref>[http://www.numberwatch.co.uk/risks_of_travel.htm The risks of travel] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20010907173322/http://www.numberwatch.co.uk/risks_of_travel.htm |date=September 7, 2001 }}. Numberwatch.co.uk.</ref> Air travel insurance is relatively expensive for this reason—insurers generally use the deaths per journey statistic.<ref>[https://www.newscientist.com/article/mg16321985.200-flight-into-danger.html Flight into danger - 7 August 1999 - New Scientist Space]. Space.newscientist.com (7 August 1999).</ref> There is a significant difference between the safety of airliners and that of smaller private planes, with the per-mile statistic indicating that airliners are 8.3 times safer than smaller planes.<ref>{{citation |title=Is GA Flying Safer Than Driving? |url=http://www.meretrix.com/~harry/flying/notes/safetyvsdriving.html |first=Harry |last=Mantakos |access-date=13 May 2012 |archive-date=31 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831212959/http://www.meretrix.com/~harry/flying/notes/safetyvsdriving.html |url-status=dead }}</ref> ==Environmental impact== {{Main article|Environmental impact of aviation}} [[File:Contrails.jpg|thumb|Water vapor [[Condensation trails|contrails]] left by high-altitude jet [[airliner]]s. These may contribute to [[cirrus cloud]] formation.]] Like all activities involving [[combustion]], fossil-fuel-powered aircraft release [[soot]] and other pollutants into the atmosphere. [[Greenhouse gas]]es such as [[carbon dioxide]] (CO₂) are also produced. In addition, there are environmental impacts specific to airplanes: for instance, * Airplanes operating at high altitudes near the [[tropopause]] (mainly large [[jet airliner]]s) emit aerosols and leave [[contrail]]s, both of which can increase [[cirrus cloud]] formation{{snd}}cloud cover may have increased by up to 0.2% since the birth of aviation.<ref>{{cite book|url=http://www.grida.no/climate/ipcc/aviation/032.htm|title=Aviation and the Global Atmosphere|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20070629113916/http://www.grida.no/climate/ipcc/aviation/032.htm|archive-date=2007-06-29|bibcode=1999aga..book.....P|year=1999|last1=Penner|first1=Joyce E.|author-link1=Joyce E. Penner|last2=Lister|first2=David|last3=Griggs|first3=David J.|last4=Dokken|first4=David J.|last5=McFarland|first5=Mack}}</ref> * Airplanes operating at high altitudes near the tropopause can also release chemicals that interact with greenhouse gases at those altitudes, particularly [[nitrogen oxide|nitrogen compounds]], which interact with ozone, increasing ozone concentrations.<ref>{{cite journal | last = Lin | first = X. | author2 = Trainer, M. |author3-link=Liu Shaw-chen | author3 = Liu, S.C. | name-list-style = amp | title = On the nonlinearity of the tropospheric ozone production | journal = Journal of Geophysical Research | volume = 93 | issue = D12 | pages = 15879–15888 | date = 1988 | doi = 10.1029/JD093iD12p15879 | bibcode=1988JGR....9315879L| url = https://zenodo.org/record/1231446 }}</ref><ref>{{cite journal | last = Grewe | first = V. |author2=D. Brunner |author3=M. Dameris |author4=J. L. Grenfell |author5=R. Hein |author6=D. Shindell |author7=J. Staehelin | title = Origin and variability of upper tropospheric nitrogen oxides and ozone at northern mid-latitudes | url = https://archive.org/details/sim_atmospheric-environment_2001-07_35_20/page/3421 | journal = Atmospheric Environment | volume = 35 | issue = 20 | pages = 3421–33 |date=July 2001 | doi = 10.1016/S1352-2310(01)00134-0 |bibcode = 2001AtmEn..35.3421G | hdl = 2060/20000060827 | hdl-access = free }}</ref> * Most light piston aircraft burn [[avgas]], which contains [[tetraethyllead]] (TEL). Some lower-compression piston engines can operate on unleaded [[Gasoline|mogas]] and turbine engines and diesel engines{{snd}}neither of which require lead{{snd}}are used on some newer [[light aircraft]]. Some non-polluting light [[electric aircraft]] are already in production. Another environmental impact of airplanes is [[noise pollution]], mainly caused by aircraft taking off and landing. ==پڻ ڏسو== * [[ھوائي جھاز|هوائي سواري]] * [[هيلي ڪاپٽر]] * [[ھوائي اڏو|ايئر پورٽ]] * [[جنگي جهازن جي فهرست]] * [[Aircraft flight mechanics]] * [[Aviation]] * [[Fuel efficiency]] * [[List of altitude records reached by different aircraft types]] * [[Rotorcraft]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== * Blatner, David. ''The Flying Book: Everything You've Ever Wondered About Flying On Airplanes''. {{ISBN|0-8027-7691-4}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikiquote}} {{Wiktionary|aeroplane|aircraft|airplane}} * [http://www.aerocentre.blogspot.com/ The Aeroplane centre] * [http://www.airliners.net/info/ Airliners.net] * [http://www.aerospaceweb.org/ Aerospaceweb.org] * [https://web.archive.org/web/20081219063248/http://travel.howstuffworks.com/airplane.htm How Airplanes Work] – howstuffworks.com {{Aircraft types (by method of thrust and lift)}} {{Portalbar|Aviation}} {{Authority control}} [[زمرو:هوائي جهاز]] [[زمرو:هوائي سواري]] [[زمرو:آمريڪي ايجادون]] [[زمرو:هوائي سوارين جون قسمون]] [[زمرو:هوائي سوارين جون شڪليون]] [[زمرو: 1903 ۾ متعارف ڪرايل سواريون]] c1ttzkoq01luwt0lk2vzpl3ke6r46pt 0 2203 414887 407390 2026-09-26T02:32:29Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414887 wikitext text/x-wiki {{Short description| ايشيا جو هڪ درياھ}} {{Infobox river | name = سنڌو درياه | name_other = مهران، سنگي زانگبو، شيوڪ ندي، سنڌو<ref name=britannica-11-24-Indus-name-lead>{{cite encyclopedia | last1 = Lodrick| first1 = Deryck| last2 =Ahmad|first2 = Nafis| author-link = | title = Indus River | url = [https://www.britannica.com/place/Indus-River](https://www.britannica.com/place/Indus-River) | access-date = November 25, 2024| date = November 12, 2024|  publisher = Encyclopedia Britannica}}</ref> | image = Nanga Parbat Indus Gorge.jpg | image_size = 240px | image_caption = [[سنڌو گهارو]] (Indus Gorge) تڏهن بڻجي ٿو جڏهن سنڌو درياه [[نانگا پربت]] جي چوڌاري مڙي ٿو، جيڪو پس منظر ۾ نظر اچي رهيو آهي. هي هماليه جبل جي اولهندي لنگهه کي واضع ڪري ٿو. | map = Course and major tributaries of the Indus.jpg | map_caption = سنڌو درياه جو رستو ۽ ان جون اهم معاون نديون | subdivision_type1 = ملڪ يا علائقا | subdivision_name1 = چين، [[ڪشمير]] (متنازع علائقو)،<ref name=indus-britannica-quote>{{cite web|title=Indus River|publisher=Encyclopædia Britannica|access-date=8 March 2025 |url=[https://www.britannica.com/place/Indus-River](https://www.britannica.com/place/Indus-River)|quote=For about 200 miles (320 km) it flows northwest, crossing the southeastern boundary of the disputed Kashmir region at about 15,000 feet (4,600 meters). A short way beyond Leh, in the Indian-administered union territory of Ladakh, it is joined on its left by its first major tributary, the Zanskar River. Continuing for 150 miles (240 km) in the same direction into the Pakistani-administered areas of the Kashmir region, the Indus is joined by its notable tributary the Shyok River on the right bank. Below its confluence with the Shyok, as far as the Kohistan region of Pakistan’s Khyber Pakhtunkhwa province, it is fed by mighty glaciers}}</ref><ref name=tertiary-kashmir>...</ref> [[پاڪستان]] | subdivision_type2 = رياستون، صوبا يا انتظامي علائقا | subdivision_name2 = [[تبيت جو خود مختيار علائقو]]، هندستاني انتظام هيٺ [[لداخ]]، پاڪستاني انتظام هيٺ [[گلگت بلتستان]]، [[خيبر پختونخوا]]، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، ۽ [[سنڌ]]<ref name=indus-britannica-quote/><ref name=tertiary-kashmir/> | subdivision_type5 = شهر | subdivision_name5 = [[ليه]]، [[ڪارگل]]، [[اسڪردو]]، [[داسو]]، [[بشام]]، [[ٿاڪوٽ]]، [[صوابي]]، [[ميانوالي]]، [[ڊيرا اسماعيل خان]]، [[بکر]]، [[سکر]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[ڪراچي]] | length = {{cvt|3,180|km|mi}}<ref name="International Centre for Integrated Mountain Development"/> | discharge1_location = [[سنڌو نديءَ جو ڊيلٽا|سنڌو ڊيلٽا]] | discharge1_min = {{cvt|1,200|m3/s|cuft/s}} | discharge1_avg = {{cvt|5,533|m3/s|cuft/s}}<ref>{{cite web |url=[https://www.researchgate.net/publication/312752687](https://www.researchgate.net/publication/312752687) |title=Critical Evaluation and Assessment of Average Annual Precipitation in The Indus, The Ganges and The Brahmaputra Basins, Northern India – Himalayan Cryospheric Observations and Modelling (HiCOM) |last1=Amir |first1=Khan |last2=Naresh |first2=Pant |last3=Anuj |first3=Goswami |last4=Ravish |first4=Lal |last5=Rajesh |first5=Joshi |date=Dec 2015 }}</ref> | discharge1_max = {{cvt|58,000|m3/s|cuft/s}} | mouth = [[عربي سمنڊ]]<ref name=britannica-11-24-Indus-delta-lead/> | mouth_location = {{ubl | [[سنڌو نديءَ جو ڊيلٽا|سنڌو ڊيلٽا]]، پاڪستان<ref name=britannica-11-24-Indus-delta-lead/> }} | basin_size = {{cvt|1,120,000|km2|mi2}}<ref name="International Centre for Integrated Mountain Development"/> | tributaries_left = [[زانسڪار درياه]]، [[سورو ندي]]، [[سوان درياه]]، [[پنجند]]، [[گھاگر-هاڪڙو درياه]] | tributaries_right = [[شيوڪ درياه]]، [[هنزا درياه]]، [[گلگت درياه]]، [[سوات درياه]]، [[ڪنڙ درياه]]، [[درياهه ڪابل|ڪابل درياه]]، [[ڪرم درياه]]، [[گومل درياه]]، [[ژوب درياه]] }} '''سنڌو درياھ''' (Indus River) ايشيا جو هڪ سرحد پار وهندڙ ۽ ڏکڻ توڻي وچ ايشيا جو هڪ اهم درياه آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last1=Richardson |first1=Hugh E. |title=Tibet |encyclopedia=[[Encyclopedia Britannica]] |date=3 March 2020 |url=[https://www.britannica.com/place/Tibet](https://www.britannica.com/place/Tibet)}}</ref> هي {{cvt|3,180|km|mi|abbr=on}} ڊگهو درياه [[چين]] جي [[تبيت جو خود مختيار علائقو|تبيت واري علائقي]] مان نڪري ٿو، جتي کيس '''سنگي زانگبو''' چيو ويندو آهي. اتان کان هي اتر-اولهه طرف متنازع [[ڪشمير]] واري علائقي مان وهي ٿو؛ پهريان هندستاني انتظام هيٺ [[لداخ]] ۽ پوءِ پاڪستاني انتظام هيٺ [[گلگت بلتستان]] مان گذري ٿو.<ref name="Kashmir">{{cite encyclopedia |title=Kashmir: region, Indian subcontinent |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=[https://www.britannica.com/place/Kashmir-region-Indian-subcontinent](https://www.britannica.com/place/Kashmir-region-Indian-subcontinent)}}</ref> [[نانگا پربت]] وٽان هي تيزيءَ سان موڙ کائي ڏکڻ-اولهه طرف سڄي پاڪستان ۾ وهي ٿو ۽ آخرڪار شاخن ۾ ورهائجي [[عربي سمنڊ]] ۾ وڃي ڇوڙ ڪري ٿو، جتي ان جو مکيه وهڪرو بندرگاهه واري شهر [[ڪراچي]] جي ويجهو واقع آهي.<ref name="Ahmad-2019">{{cite encyclopedia |last1=Ahmad |first1=Nafis |title=Indus River |encyclopedia=[[Encyclopedia Britannica]] |url=[https://www.britannica.com/place/Indus-River](https://www.britannica.com/place/Indus-River)}}</ref> سنڌو درياھ جو ڪُل نيڪالي وارو علائقو (drainage area) اٽڪل {{cvt|1,120,000|km2|mi2|abbr=on}} آهي.<ref name="International Centre for Integrated Mountain Development"/> ان جو ساليانو وهڪرو تقريباً {{cvt|175|km3/year|m3/s|abbr=on}} آهي، جيڪو کيس سراسري سالياني وهڪري جي لحاظ کان دنيا جي 50 وڏن درياهن ۾ شامل ڪري ٿو.<ref>{{cite news |url=[http://www.wapda.gov.pk/index.php/river-flow-in-pakistan](http://www.wapda.gov.pk/index.php/river-flow-in-pakistan) |title=Indus water flow data in to reservoirs of Pakistan }}{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> لداخ ۾ ان جي کاٻي ڪناري واري معاون ندي '''زانسڪار''' آهي، جڏهن ته ميداني علائقن ۾ ان جي مکيه معاون ندي '''پنجند''' آهي، جيڪا پنجاب جي پنجن درياهن (چناب، جهلم، راوي، بياس ۽ ستلج) جي ميلاپ سان بڻجي ٿي. ساڄي ڪناري جي اهم ندين ۾ شيوڪ، گلگت، ڪابل، ڪرم ۽ گومل شامل آهن. هماليه، قراقرم ۽ هندوڪش جي پهاڙي سلسلن جي گليشيئرن ۽ چشمن مان پاڻي حاصل ڪندڙ هي درياه ٻيلن، ميداني علائقن ۽ ريگستاني حصن جي ماحولياتي نظام کي زندگي بخشي ٿو. تاريخي طور تي، سنڌو درياه ڪيترن ئي تهذيبن لاءِ اهم رهيو آهي. ٽي هزار سال قبل مسيح ۾ هتي [[سنڌو تهذيب]] جو عروج ٿيو، جيڪا برونز ايج (Bronze Age) جي هڪ وڏي شهري تهذيب هئي. قديم تاريخي ڪتابن جهڙوڪ رگ ويد* ۾ هن علائقي کي سپت سنڌو (ست درياه) چيو ويو آهي. سنڌو درياه قديم زماني کان ئي مغربي دنيا جي علم ۾ هو؛ 515 قبل مسيح ڌاري فارس جي بادشاهه دارا (Darius the Great) پنهنجي يوناني ماهر اسڪائيلڪس (Scylax) کي هن درياه جي کوجنا لاءِ موڪليو هو.<ref>{{cite book | last1=Allchin | first1=F.R. | title=The Archaeology of Early Historic South Asia | publisher=Cambridge University Press | year=1995 | url=[https://books.google.com/books?id=Q5kI02_zW70C&pg=PA292](https://books.google.com/books?id=Q5kI02_zW70C&pg=PA292) | page=292}}</ref> [[File:Indus river near Leh.jpg|thumb|لداخ ۾ سنڌو درياهه]] == نالا، سڃاڻپ ۽ تاريخي تصور == اهو علائقو جنهن کي يوناني سنڌوءَ مان ”پراچين“، هندو ”سنڌو ديس“، عرب جاگرافيدان مهراڻ ۽ سنڌ جا رهواسي پڻ ”سنڌوديس“ جي نالي سان سڏيندا آيا آهن. قديم دور ۾ [[سنڌ]] جون حدون ”اتر ڏي بهاولپور جو علائقو، ڏکڻ ڏانهن عربي سمنڊ، اڀرندي طرف وارياسو رڻ پٽ ۽ الهندي ڏي جبلن جي هڪ قطار هيون.“ == وهڪرو، رخ ۽ جاگرافيائي رستو == هڪ ڊگهي عرصي تائين سنڌو درياهه بابت تحقيق [[مانسروور ڍنڍ]] تائين محدود سمجهي ويندي رهي. پر 1811ع ۾ [[وليم مُورڪرافٽ]] هن علائقي جو دورو ڪري اها ڄاڻ ڏني ته سنڌو درياهه جو اصل آغاز واريو ھنڌ مانسروور ڍنڍ نه، پر اهي نديون آهن جيڪي ڏکڻ طرف کان اچي هن ڍنڍ ۾ شامل ٿين ٿيون. انهيءَ نظريي جي بنياد تي وڌيڪ تحقيق ڪندي، [[سوَين هيڊِن]] 1907ع ۾ مانسروور ڍنڍ کان لڳ ڀڳ 40 ڪلوميٽر مٿي سنگي ڪباب يا [[سينگي ڪباب]] جي علائقي تائين پهتو. هتي وهندڙ گارتنگ يا گارتانگ ندي مانسروور ڍنڍ کي پاڻي فراهم ڪري ٿي. ان ڪري [[گارتنگ ندي]] کي سنڌو درياهه جو اصل سرچشمو قرار ڏنو وڃي ٿو. سنگي ڪباب جو مطلب آهي ”شينھن جو منهن“. انهيءَ مناسبت سان سنڌو درياهه کي ”شير درياهه“ پڻ چيو ويندو آهي۔ گارتنگ ندي اتر اولهه طرف کان اچي مانسروور ڍنڍ۾ ڇوڙ ڪري ٿي، جتان سنڌو درياهه [[لداخ]] جي طرف پنهنجو سفر شروع ڪري ٿو. درياهه جي اتر ۾ [[قراقرم جبلن جون قطارون|قراقرم]] ۽ ڏکڻ ۾ [[هماليه جبلن جون قطارون]] جبلن جا سلسلا واقع آهن. [[نيبرا وادي]] وٽ [[سياچن گليشيئر]] جي پاڻيءَ مان ٺهندڙ [[نيبرا ندي]] سنڌوءَ ۾ شامل ٿئي ٿي. هتي تائين درياهه جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 450 ڪلوميٽر ٿئي ٿي، جنهن کان پوءِ سنڌو درياهه پاڪستاني علائقي [[بلتستان]] ۾ داخل ٿئي ٿو. پاڪستان ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ سڀ کان پهرين [[شيوڪ ندي]] سنڌوءَ ۾ شامل ٿئي ٿي. ان کان لڳ ڀڳ 30 ڪلوميٽر اڳتي، اسڪردو شهر ڀرسان [[شيگر ندي]] سنڌوءَ ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. ان کان پوءِ [[ھندوڪش جبلن جون قطارون|هندوڪش جبلن]] جي ڇانوَ هيٺ [[گلگت ندي ]] ۽ پوءِ [[نانگا پربت]] کان ايندڙ [[استور ندي ]] سنڌوءَ ۾ شامل ٿين ٿيون. جڏهن سنڌو درياهه اوچن جبلن مان لهي ميداني علائقن ۾ داخل ٿئي ٿو ته [[تربيلا]] جي مقام تي هڪ وڏو بند (ڊيم) ٺاهي ان کي ذخيري ۾ تبديل ڪيو ويو آهي، جنهن کي [[تربيلا ڊيم]] سڏيو وڃي ٿو. ٿورو اڳتي، [[اٽڪ|آٽڪ]] وٽ [[جرنيلي سڙڪ]] جي قريب ڪابل درياءَ سنڌوءَ ۾ شامل ٿئي ٿو. سنڌو درياهه [[ پوٺوھار وارو علائقو|پوٺوهاري]] پهاڙي علائقي مان گذرندي [[ڪالاباغ]] تائين پهچي ٿو، جتي ان جو پهاڙي سفر ختم ٿي ميداني سفر شروع ٿئي ٿو. ڪالاباغ وٽ ئي [[سوان ندي]] سنڌوءَ ۾ شامل ٿئي ٿي. ان کان اڳتي اولهه طرف کان ايندڙ [[ڪرم ندي]] ۽ پوءِ [[سليمان جبلن جون قطارون|سليمان]] جبلن مان ايندڙ گومل ندي]] سنڌوءَ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. [[مظفرڳڙھ]] کان اڳتي [[پنجند]] جي مقام تي پنجاب جا پنجئي وڏا درياھ ــ جهلم، چناب، راوي، ستلج ۽ بياس ــ گڏ ٿي سنڌو درياهه ۾ شامل ٿين ٿا. [[گڊو]] کان پوءِ سنڌو درياهه ڏکڻ طرف وهي ٿو، [[سکر[] شهر جي وچ مان گذري، [[لاڙڪاڻو]] ۽ [[موئن جو دڙو]] جي اوڀر کان ٿيندو، [[سيوهڻ]] جي پهاڙين تائين پهچي ٿو. پوءِ [[حيدرآباد]] ڀرسان لنگهي، [[ٺٽو]] جي اوڀر کان ٿيندو [[ڪيٽي بندر]] وٽ ڪيترين ئي ننڍين شاخن ۾ ورهائجي آخرڪار [[عربي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو<ref>سندھو دريا جون قديم گذرگاهون، پروفيسر شير خان سيلرو</ref><ref> {{حوالہ موسوعہ|آخری1=Ahmad|پہلا1=Nafis|آخری2=Lodrick|پہلا2=Deryck|عنوان=Indus River|دائرۃ المعارف=دائرۃ المعارف بريٽانيڪا|تاريخ=6 February 2019|يوآرایل=https://www.britannica.com/place/Indus-River}}</ref><ref>{{حوالہ ڪتاب|عنوان=Natural Wonders of the World|ناشر=Penguin Random House / DK & Smithsonian Institution|سال=2017|صفحو=240}}</ref> سنڌوندي کي ”مٺو سمنڊ“ پڻ سڏيو وڃي ٿو. سنڌوءَ جو عام وهڪرو اتر کان ڏکڻ طرف آهي. سنڌوندي ”بکر ([[سکر]]) ۽ [[روهڙي]]ءَ جي شهرن وچان پهاڙن کي چيريندي آهستي آهستي ڏکڻ اولهه طرف وهي ٿي.“ سکر بيراج ٻڌجڻ کان پوءِ سنڌوءَ مان ڪيترائي واهه ڪڍيا ويا جيڪي [[سنڌ]] جي مختلف حصن کي سرسبز ۽ آباد ڪن ٿا. سيوهڻ وٽ جبلن جي روڪ سنڌوءَ کي سڌو اڳتي وڌڻ کان روڪي ٿي جنهن ڪري ان جو رخ [[حيدرآباد]] تائين ڏکڻ ـ اوڀر طرف ڦيرائي ٿي. سنڌوندي جو آخري ڇوڙ سمنڊ ۾ ٿئي ٿو جتي دنيا جي هڪ خوبصورت ڊيلٽا جڙي ٿي. ===قديم وھڪرا=== سنڌ جي محقق [[محمد حسن پنھور]] پنهنجي 1964ع ۾ ڇپيل ڪتاب ''گرائونڊ واٽر ان حيدرآباد اينڊ خيرپور'' ۾ انگريز ماهر [[ھينري ڪزنس]] جي ڪتاب ''اينٽيڪئٽيز آف سنڌ'' جو حوالو ڏيندي لکيو آهي ته سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديليون نوابشاهه ضلعي اندر گهڻيون ٿيون. سندس مطابق [[سڪندر اعظم]] جي زماني کان وٺي سنڌو درياهه پنهنجو وهڪرو بدلائيندو 18 ميل اولهه طرف هليو ويو. اڳ سنڌو لُهاڻي ڍوري مان وهندو هو، جيڪو نوشهري فيروز تعلقي ۾ هو. پنھور لکي ٿو ته جڏهن ستين عيسوي صديءَ ۾، 641ع ۾، يعني [[محمد بن قاسم ثقفي|محمد بن قاسم]] جي حملي کان ستر ورهيه اڳ، چيني سياح [[يوان چوانگ]] سنڌ ۾ آيو، تڏهن هتي چچ جي بادشاهت هئي. ان وقت سنڌو ندي ڪنڊياري تعلقي جي اترئين پاسي 17 ميل پري وهندي هئي، جتان ديهات نالي هنڌ وٽان چچ ندي ٽپي بغاوت کي چيڀاٽڻ آيو هو. هو وڌيڪ لکي ٿو ته اٺين عيسوي صديءَ ۾ به سنڌو ندي لُهاڻي ڍوري مان وهندي هئي، جيڪو نوشهري فيروز کان ٻه ٽي ميل اوڀر ۾ لنگهندو هو، ۽ ذري گهٽ نائين صديءَ ۾ به سنڌوءَ جو وهڪرو لُهاڻي ڍوري وٽان هو. انگريز ليکڪ [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] پڻ پنهنجي ڪتاب ''ھسٽري آف سنڌ: اَ جنرل انٽروڊڪشن''، جلد پهريون، سنڌي ادبي بورڊ، 1964ع، ۾ لکي ٿو ته چچ بادشاهه ديهات ڳوٺ وٽان [[مهراڻ درياهه]] ٽپيو هو، جيڪو ڪنڊياري تعلقي جي سرحد تي هو، جتي موجوده سنڌو درياهه جو پراڻو وهڪرو لُهاڻي ڍوري مان لنگهندو هو.<ref name="نصير">[بَھراوَر کان ڀِريا تائين تاريخ جو سفر: ڪاوش اخبار 29 جولاءِ 2018ع، پھرين قسط، ڪالم نويس: نصير اعجاز]</ref> == موسمي چاڙهه، گهٽتائي ۽ هائيڊرولاجي == [[سنڌو]] درياءَ جي اترئين علائقن ۾ جڏهن برسات پوي ٿي يا جڏهن هماليا جي برف تيز گرمي سبب پگهرجي ٿي تڏهن مارچ ڌاري ان ۾ چاڙهه شروع ٿئي ٿو جيڪو آگسٽ ۾ پنهنجي جوانيءَ کي پهچي ٿو ۽ نيٺ آڪٽوبر ڌاري لهڻ شروع ٿئي ٿو. == قديم بندرگاهه ۽ ڊيلٽا جي فطري اهميت == سنڌوءَ جا قديم بندرگاهه الور، بلري، منصوره، منجابري، نيرون ۽ رابيل وغيره هئا. [[سنڌو]]ءَ جي ڊيلٽا مڇين جي نرسري سڏجي ٿي جتي تمر جا ٻيلا آهن جيڪي مڇين جي واڌويجهه لاءِ خوراڪ جو ڪم ڏين ٿا اهڙي طرح اهي ٻيلا سامونڊي کاڌ کان بچاءُ جو پڻ اهم ذريعو آهن. == تاريخ == [[فائل:IVC-major-sites-2.jpg|thumb|upright=1.25|پاڪستان، هندستان ۽ افغانستان ۾ سنڌو تهذيب جا اهم ماڳ {{Circa|2600}}–1900 ق.م]] {{Main|سنڌو تهذيب|سنڌ جي تاريخ}} [[سنڌو تهذيب]] جا اهم شهر، جهڙوڪ [[هڙپا]] ۽ [[موهن جو دڙو]]، تقريباً 3300 ق.م جا آهن، جيڪي قديم دنيا جي وڏين انساني آبادين جي نمائندگي ڪن ٿا. سنڌو تهذيب اتر-اوڀر افغانستان کان وٺي [[پاڪستان ۽ اتر-اولهه هندستان]] تائين پکڙيل هئي،<ref>{{cite book |title=Daily Life in the Indus Valley Civilization |page=6 |first=Brian |last=Williams |publisher=Raintree |url=[https://books.google.com/books?id=ArReCgAAQBAJ](https://books.google.com/books?id=ArReCgAAQBAJ) |year=2016 |isbn=978-1406298574 }}</ref> جنهن جي اوڀر واري حد [[درياهه جهلم]] کان وٺي مٿئين ستلج تي واقع [[روپڙ]] تائين هئي. ساحلي آباديون پاڪستان-[[ايران]] سرحد تي [[ستڪاگين دڙو]] کان وٺي جديد [[گجرات]]، هندستان جي علائقي [[ڪڇ]] تائين پکڙيل هيون. اتر افغانستان ۾ [[آمو درياه]] تي شارٽوگئي نالي هڪ سنڌو ماڳ موجود آهي، جڏهن ته سنڌو ماڳ [[عالمگير پور]]، جيڪو [[هندن درياه]] تي واقع آهي، دهليءَ کان صرف {{cvt|28|km|0}} پري آهي. هن وقت تائين 1,052 کان وڌيڪ شهر ۽ آباديون دريافت ٿيون آهن، جيڪي گهڻو ڪري [[گھاگر-هاڪڙو درياه]] ۽ ان جي معاون ندين جي علائقي ۾ آهن. انهن آبادين ۾ هڙپو ۽ موهن جو دڙو، گڏوگڏ [[لوٿل]]، [[دھولاويرا]]، [[گنيري والا]]، ۽ [[راخي ڳڙهي]] اهم شهري مرڪز هئا. سنڌو درياه ۽ ان جي معاون ندين تي صرف 40 سنڌو ماڳ دريافت ٿيا آهن.<ref>{{Cite book |last=Malik |first=Dr Malti |url=[https://books.google.com/books?id=bMg-DAAAQBAJ&pg=PA12](https://books.google.com/books?id=bMg-DAAAQBAJ&pg=PA12) |title=History of India |date=1943 |publisher=New Saraswati House India Pvt Ltd |isbn=978-81-7335-498-4 |page=12 |language=en |access-date=26 October 2020 |archive-date=3 July 2023 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20230703061640/https://books.google.com/books?id=bMg-DAAAQBAJ&pg=PA12](https://web.archive.org/web/20230703061640/https://books.google.com/books?id=bMg-DAAAQBAJ&pg=PA12) |url-status=live }}</ref> پر، اها ڳالهه قابلِ ذڪر آهي ته دريافت ٿيل [[سنڌو لکت|سنڌو لکت وارين مهرن ۽ لکيل شين]] جي اڪثريت سنڌو درياه جي ڪنارن تي موجود ماڳن تان ملي آهي.{{efn|مختلف هڙپائي ماڳن تان مليل سنڌو لکت وارين شين ۽ مهرن جو تعداد: موهن جو دڙو مان 1540، هڙپو مان 985، چانهون جو دڙو مان 66، لوٿل مان 165، ڪالي بنگان مان 99، بناوالي مان 7، عراق جي شهر اور (Ur) مان 6، سرڪوٽڙا مان 5، ۽ چندي گڙهه مان 4.}}<ref>[[Iravatham Mahadevan]], 1977, [[https://archive.org/details/masi77indusscripttextsconcordancestablesiravathammahadevanalt_443_h](https://archive.org/details/masi77indusscripttextsconcordancestablesiravathammahadevanalt_443_h) ''The Indus Script: Text, Concordance and Tables''], pp. 6–7</ref><ref>[[Upinder Singh]], 2008, [[https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&pg=PA169](https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&pg=PA169) ''A History of Ancient and Early Medieval India From the Stone Age to the 12th Century''] {{Webarchive |url=[https://web.archive.org/web/20221129142938/https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&lpg=PA211&pg=PA169](https://web.archive.org/web/20221129142938/https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&lpg=PA211&pg=PA169) |date=29 November 2022 }}, p. 169</ref> ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته ابتدائي [[هند-آريائي]] ماڻهن جي [[گندھارا قبر تهذيب]] جون آباديون 1700 ق.م کان 600 ق.م تائين [[گندھارا]] ۾ تڏهن وڌيون ويجهيون، جڏهن موهن جو دڙو ۽ هڙپو اڳي ئي متروڪ ٿي چڪا هئا.{{cn|date=December 2024}} [[رگ ويد]] ۾ [[رگ ويد جون نديون|ڪيترن ئي درياهن]] جو ذڪر آهي، جنهن ۾ هڪ جو نالو "سنڌو" آهي. رگ ويد واري "سنڌو" کي موجوده سنڌو درياه سمجهيو وڃي ٿو. ان جو ذڪر متن ۾ 176 ڀيرا آيو آهي، جنهن مان 94 ڀيرا جمع جي صورت ۾ آهي، ۽ اڪثر ڪري عام "درياهه" جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي. رگ ويد ۾، خاص طور تي بعد وارن مذهبي گيتن ۾، لفظ جي معنيٰ کي محدود ڪري خاص طور تي سنڌو درياه لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي؛ مثال طور، ''[[ندِي اِستُوتي سُوڪتا]]'' جي گيت ۾ ذڪر ڪيل درياهن جي فهرست ۾. رگ ويد جي گيتن ۾ [[برهمپترا]] کان سواءِ ٻين تمام درياهن لاءِ مونث جنس استعمال ڪئي وئي آهي. لفظ [[انڊيا جي نالي جو بنياد|"انڊيا"]] سنڌو درياه (Indus River) مان نڪتل آهي. قديم زماني ۾، "انڊيا" مان مراد شروعاتي طور تي سنڌو درياه جي اوڀر واري ڪناري سان لڳندڙ علائقا هئا، جتي هاڻي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] ۽ [[سنڌ]] واقع آهن، پر 300 ق.م تائين، يوناني لکندڙن بشمول [[هيروڊوٽس]] ۽ [[ميگاستينيز]] هي اصطلاح پوري ننڍي کنڊ لاءِ استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، جيڪو اوڀر طرف گهڻو پري تائين پکڙيل آهي.<ref>[[Henry Yule]]: [[https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.1:1:191.hobson](https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.1:1:191.hobson){{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''India, Indies'']. In ''[[Hobson-Jobson]]: A glossary of colloquial Anglo-Indian words and phrases, and of kindred terms, etymological, historical, geographical and discursive.'' New ed. edited by William Crooke, B.A. London: J. Murray, 1903</ref><ref>{{cite web |url=[http://scroll.in/article/723351/was-the-ramayana-actually-set-in-and-around-todays-afghanistan](http://scroll.in/article/723351/was-the-ramayana-actually-set-in-and-around-todays-afghanistan) |title=Was the Ramayana actually set in and around today's Afghanistan? |date=26 April 2015 |access-date=16 June 2015 |archive-date=6 November 2019 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20191106083141/https://scroll.in/article/723351/was-the-ramayana-actually-set-in-and-around-todays-afghanistan](https://web.archive.org/web/20191106083141/https://scroll.in/article/723351/was-the-ramayana-actually-set-in-and-around-todays-afghanistan) |url-status=live }}</ref> سنڌو درياه جو هيٺيون وهڪرو [[ايراني پليٽو]] ۽ [[برصغير|هندستاني ننڍي کنڊ]] جي وچ ۾ هڪ قدرتي حد بنائي ٿو؛ هن خطي ۾ پاڪستاني صوبا [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان]]، [[خيبر پختونخوا]]، [[پنجاب]] ۽ [[سنڌ]]، گڏوگڏ افغانستان ۽ هندستان جا ڪجهه حصا شامل آهن. سنڌو ماٿري کي فتح ڪندڙ پهرين اولهه يوريشيائي سلطنت [[هخامنشي سلطنت|پارسي سلطنت]] هئي، جيڪا [[دارا اعظم]] جي دور ۾ هئي. سندس دور ۾ يوناني سياح [[سڪيلڪس]] کي سنڌو درياه جي وهڪري کي ڳولڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو هو. ان کان پوءِ [[سڪندر اعظم]] جي حملي آور فوجن هن درياه کي پار ڪيو. جڏهن سندس [[قديم مقدونيه|مقدوني]] فوجن درياه جي اولهندي ڪناري کي فتح ڪري ان کي [[قديم يونان|يوناني]] دنيا سان ملايو، تڏهن هنن درياه جي ڏاکڻي رستي تان واپس وڃڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن سان سڪندر جي ايشيائي مهم جو خاتمو ٿيو. سڪندر جي ايڊمرل [[نيارڪس]] سنڌو ڊيلٽا کان [[فارس جي نار]] تائين دريافت لاءِ سفر ڪيو، جيستائين هو [[درياهه دجله]] تائين پهتو. سنڌو ماٿري بعد ۾ [[موريا سلطنت]]، [[ڪشن سلطنت]]، [[هند-يوناني بادشاهت]]، [[انڊو-سڪيٿين]] ۽ [[هفتاليون|هفتالين]] (Huna) جي قبضي ۾ رهي. صدين تائين [[محمد بن قاسم]]، [[سلطان محمود غزنوي|محمود غزنوي]]، [[شهاب الدين غوري|محمد غوري]]، [[امير تيمور|تيمور]] ۽ [[ظهير الدين بابر|بابر]] جي مسلمان فوجن سنڌ ۽ [[پنجاب]] تي حملي لاءِ هن درياه کي پار ڪيو، جيڪو ننڍي کنڊ ۾ داخل ٿيڻ لاءِ هڪ اهم رستو هو. == ڊيگهه، ماخذ ۽ وهڪرو (تفصيلي رستو) == سنڌو ندي (Indus River) دنيا جي وڏين ۽ تاريخي ندين مان هڪ آهي، جنهن جي ڪُل ڊيگهه لڳ ڀڳ 1800 ميل بيان ڪئي وڃي ٿي<ref name="رڪ "/>. هن نديءَ جو ماخذ هماليه جبلستان ۾ واقع سنگي ڪباب جي برفاني ڌارا آهي، جيڪو ٿٻيٽ (تبت) جي علائقي ۾ منسرور ڍنڍ کان لڳ ڀڳ 30 ميل پري واقع آهي. سنگي ڪباب مان نڪرندڙ هي برفاني وهڪرو آهستي آهستي هڪ عظيم درياهي نظام جي صورت اختيار ڪري ٿو<ref name=" رڪ"/>. سنڌو ندي پنهنجي مٿئين وهڪري ۾ والاريل ڪشمير مان گذري ٿي، جتان اها آزاد ڪشمير ۾ داخل ٿئي ٿي، پوءِ خيبر پختون خواهه ۽ پنجاب جي علائقن مان وهي ٿي. پنجاب ۾ هي ندي اهم ڀرتي ڪندڙ ندين—جهڙوڪ جهلم، چناب، راوي ۽ ستلج—جو پاڻي پاڻ ۾ سمائي ٿي، جنهن کان پوءِ پنهنجي مڪمل قوت سان ڏکڻ طرف وڌي ٿي. سنڌو ندي سنڌ صوبي ۾ ڪشمور وٽان داخل ٿئي ٿي ۽ صوبي جي زرخيز ميدانن کي سرسبز ۽ آباد ڪندي آخرڪار عربي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿي<ref name="رڪ "/>. سنڌو سڀيتا جي قديم تهذيبي دور ۾، موجوده سنڌ جي حدن اندر سنڌو ندي هڪ کان وڌيڪ شاخن ۾ وهندي هئي. ان دور ۾ نديءَ جي اولهه واري شاخ ليمون جوڻيجي کان اولهه طرف وهي، لوهم جو دڙو، لوهري ۽ آمري جي ڀرسان لنگهي، حيدرآباد جي علائقي مان گذرندي سڌي طرح سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪندي هئي<ref name=" رڪ"/>. ساڳئي وقت هاڪڙو درياهه کي به سنڌو ندي مان پاڻي ٻن اهم هنڌن تان ملندو هو: هڪ ڪشمور واري شاخ مان ۽ ٻيو سکر واري شاخ مان. هي درياهي ورهاست ۽ شاخن جو نظام سنڌو ماٿريءَ جي زرعي، معاشي ۽ شهري ترقيءَ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪندو رهيو<ref name=" رڪ">{Citation |title=سنڌو سڀيتا جي اوسر (رڪ سنڌي) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر|url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=288 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170912115540/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=288 |date=2017-09-12 }} |accessdate=2016-09-01 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912115540/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=288%7Curl%3D }}</ref> [[فائل:Attock 1861-600x423.jpg|تصغیر|500px|1861 ۾ تيار ڪيل درياء سنڌ مٿان اٽڪ جي مقام لڳ ٻيڙين واري پل۔]] == سنڌو درياءَ جي سڀيتا ۽ قديم شاخون == [[سنڌو]] سڀيتا جي مٿي ڄاڻايل تهذيبي دؤر ۾ موجوده سنڌ ۾ سنڌو ندي ٻن حصن ۾ وهندي هئي. ان جي اولهه واري شاخ ليمون جوڻيجي کان اولهه طرف وهندي لوهم جو دڙي، لوهري، آمري جي ڀرسان لنگهندي، حيدرآباد وٽان ٿيندي وڃي سمنڊ ۾ پوندي هئي. هاڪڙو کي سنڌوندي مان پاڻي ٻن هنڌن تان ملندو هو. هڪ ڪشمور واري شاخ ۽ ٻيو سکر واري شاخ مان.<ref name="رڪ "/> == بئراج، پلون، بچاءُ بند ۽ ڊيم == {{Main|پاڪستان ۾ بئراجن ۽ هيڊ ورڪس جي فهرست|پاڪستان ۾ ڊيمن ۽ ذخيرن جي فهرست}} پاڪستان ۾ هن وقت سنڌو درياه تي ڇهه [[بئراج]] آهن: [[گڊو بئراج]]، [[سکر بئراج]]، [[ڪوٽڙي بئراج]] (جنهن کي غلام محمد بئراج به چيو ويندو آهي)، [[تونسا بئراج]]، [[چشما بئراج]] ۽ [[جناح بئراج]]. هڪ نئون بئراج جنهن کي "'''[[سنڌ بئراج]]'''" جو نالو ڏنو ويو آهي، سنڌو درياه تي آخري بئراج طور منصوبا بندي هيٺ آهي.<ref>{{cite news |title=PM okays Indus river barrage to mitigate water woes |url=[https://www.dawn.com/news/1498684/pm-okays-indus-river-barrage-to-mitigate-water-woes](https://www.dawn.com/news/1498684/pm-okays-indus-river-barrage-to-mitigate-water-woes) |access-date=8 August 2019 |archive-date=17 August 2024 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20240817092150/https://www.dawn.com/news/1498684/pm-okays-indus-river-barrage-to-mitigate-water-woes](https://web.archive.org/web/20240817092150/https://www.dawn.com/news/1498684/pm-okays-indus-river-barrage-to-mitigate-water-woes) |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Center announces Rs125bn Sindh barrage project |url=[https://www.dawn.com/news/1501344](https://www.dawn.com/news/1501344) |access-date=24 August 2019 |archive-date=24 August 2019 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20190824040713/https://www.dawn.com/news/1501344](https://web.archive.org/web/20190824040713/https://www.dawn.com/news/1501344) |url-status=live }}</ref> سنڌو درياه تي ڪيتريون ئي پلون پڻ آهن، جهڙوڪ دادو-مورو پل، لاڙڪاڻو-خيرپور سنڌو درياه پل، ٺٽو-سجاول پل، [[سر آغا خان پل|جهرڪ-ملا ڪاتيار پل]] ۽ تازو منصوبا بندي ڪيل ڪنڌڪوٽ-گهوٽڪي پل.<ref>{{cite news |title=Government to launch Kandhkot-Ghotki bridge over River Indus next month: Sindh CM |url=[http://tribune.com.pk/story/1133677/government-launch-kandhkot-ghotki-bridge-river-indus-next-month-cm/](http://tribune.com.pk/story/1133677/government-launch-kandhkot-ghotki-bridge-river-indus-next-month-cm/) |access-date=1 August 2016 |agency=[[The Express Tribune]] }}{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> سنڌ صوبي ۾ سنڌو درياه جي پوري کاٻي ڪناري کي درياهي ٻوڏ کان بچائڻ لاءِ اٽڪل 600 ڪلوميٽر ڊگها بچاءُ بند (levees) تعمير ڪيا ويا آهن. ساڄي ڪناري واري پاسي به [[گڊو بئراج]] کان [[منڇر ڍنڍ]] تائين بچاءُ بند ٻڌل آهن.<ref>{{cite web |url=[https://www.thethirdpole.net/en/2019/07/12/restore-pakistans-rivers-handle-floods-droughts-and-climate-change/](https://www.thethirdpole.net/en/2019/07/12/restore-pakistans-rivers-handle-floods-droughts-and-climate-change/) |title=Restore Pakistan's rivers, handle floods, droughts and climate change |date=23 August 2016 |access-date=29 July 2019 }}</ref> انهن بچاءُ بندن جي تعمير جي نتيجي ۾، گذريل 20 سالن دوران درياه جي تهه ۾ لٽ جو مقدار تيزيءَ سان وڌيو آهي (aggradation)، جنهن جي ڪري بئراجن کان مٿئين وهڪري ۾ گهارا لڳڻ ۽ وڏن علائقن جي ٻڏڻ جا واقعا پيش اچن ٿا.<ref>{{cite web |url=[http://documents.worldbank.org/curated/en/251191548275645649/pdf/133964-WP-PUBLIC-ADD-SERIES-22-1-2019-18-56-25-W.pdf](http://documents.worldbank.org/curated/en/251191548275645649/pdf/133964-WP-PUBLIC-ADD-SERIES-22-1-2019-18-56-25-W.pdf) |title=Pakistan: Getting More from Water (see Page 50) |publisher=World Bank |access-date=29 March 2019 |archive-date=30 March 2019 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20190330181855/http://documents.worldbank.org/curated/en/251191548275645649/pdf/133964-WP-PUBLIC-ADD-SERIES-22-1-2019-18-56-25-W.pdf](https://web.archive.org/web/20190330181855/http://documents.worldbank.org/curated/en/251191548275645649/pdf/133964-WP-PUBLIC-ADD-SERIES-22-1-2019-18-56-25-W.pdf) |url-status=live }}</ref> پاڪستان ۾ [[ترٻيلا ڊيم]] سنڌو درياه تي تعمير ٿيل آهي، جڏهن ته تڪراري [[ڪالاباغ ڊيم]] پڻ سنڌو درياه تي تجويز ڪيل آهي. ان کان علاوه پاڪستان منڊا ڊيم پڻ تعمير ڪري رهيو آهي. ==ٻيلا ۽ دريائي جيوت== سنڌو ميدان ۾ درياهه کان پري نه، ڪنڊيدار وڻن جهڙوڪ ايڪيشيا، جهنگلي ٻوٽن ۽ جڙي ٻوٽين (جهڙوڪ پوپي، ويچ، ٿِسل ۽ چِڪ ويڊ) جا جهنگ ملن ٿا. درياهه جي ويجهو اوچي گھاس جا کليل علائقا آهن، جڏهن ته واهن ۽ نالن جي ڪنارن تي اڪثر تمر (tamarisk) جا وڻ ۽ گهاٽو جهنگ ڏسڻ ۾ اچي ٿو. بهرحال، ڪٿي به مڪمل قدرتي ٻيلو موجود ناهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. سنڌو درياهه مڇين جي لحاظ کان وچولي درجي تائين مالا مال آهي. سڀ کان مشهور مڇي هلسا (hilsa) آهي، جيڪا درياهه ۾ ملندڙ سڀ کان اهم خوراڪي مڇي سمجهي وڃي ٿي. سنڌ ۾ ٺٽو، ڪوٽڙي ۽ سکر اهم مڇيگيري مرڪز آهن. سوات ۽ هزارا جي علائقن جي وچ ۾ درياهه ٽراوٽ مڇي لاءِ مشهور آهي. ڊيمن ۽ بئراجن جي ذخيرن ۾ مڇي پالڻ پڻ اهميت اختيار ڪري چڪو آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. سنڌو درياهه جي ڊيلٽا واري علائقي ۾ ڪيترائي جانور پڻ رهن ٿا، جن ۾ مگرمڇ، گهڙيال (مگرمڇ جهڙا رينگڻ وارا جانور)، اژدها (پائيٿن) ۽ جهنگلي سؤر شامل آهن. سنڌو درياهه پاڻ به حياتياتي اهميت جو حامل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سنڌو درياهي ڊالفن جو قدرتي مسڪن آهي. هي تازو پاڻيءَ ۾ رهندڙ ڊالفن شڪار، آلودگي ۽ ڊيمَن ۽ بيراجن جي تعمير سبب سخت خطري ۾ آهي، جنهن ڪري ان جي قدرتي رهائش گهڻي حد تائين متاثر ٿي آهي<ref name=" برٽانيڪا">{{Cite news|title=https://www.britannica.com/place/Pakistan }}</ref>.سنڌوءَ جي ڇوڙ واري علائقي وٽ—سامونڊي ڪناري سان لڳ ڀڳ 150 ميل (240 ڪلوميٽر) تائين—ڪيتريون ئي سامونڊي ناريون ۽ گهٽ اوچائيءَ وارو سمنڊ موجود آهي. هي علائقو سامونڊي مڇين سان ڀرپور آهي، جن مان اهم شڪار پامفريٽ ۽ جهينگا (prawns) آهن، جيڪي نومبر کان مارچ تائين پڪڙيا وڃن ٿا. ڪراچي جي بندرگاهه ڀرسان هڪ جديد فِش هاربر تعمير ڪيو ويو آهي، جتي ٿڌي ذخيريداري ۽ مارڪيٽنگ جون سهولتون موجود آهن. جهينگن جي برآمدي واپار ۾ واڌ ٿي آهي، ۽ سامونڊي مڇي پاڪستان جي مختلف حصن ۾ مارڪيٽ ڪئي وڃي ٿي<ref name=" برٽانيڪا"/>. == جهنگلي جيوت == [[فائل:Fishermen on the Indus.jpeg|upright=1.25|thumb|سنڌو درياه تي مهاڻا، تقريباً 1905ع]] سڪندر اعظم جي مهم واري دور جا سنڌو ماٿري جا احوال هن خطي ۾ گهاٽن ٻيلن جي موجودگي ڏانهن اشارو ڪن ٿا. مغل شهنشاهه [[بابر]] پنهنجي يادگيرين ([[تزڪ بابري]]) ۾ درياه جي ڪناري گينڊن سان مقابلي جو ذڪر ڪيو آهي. [[شوالڪ جبل|شوالڪ جي پهاڙن]] جي ماحوليات ۾ انساني مداخلت ۽ وڻن جي وڏي پيماني تي واڍي جي ڪري نباتات ۽ واڌ ويجھ جي حالتن ۾ سخت گهٽتائي آئي آهي. سنڌو ماٿري جا علائقا گهٽ نباتات سان گڏ خشڪ آهن. زراعت جو گهڻو دارومدار [[آبپاشي]] جي نظام تي آهي. سنڌو درياه ۽ ان جي پاڻي واري علائقي (watershed) ۾ وسيع حياتياتي تنوع (biodiversity) موجود آهي. هي تقريباً 25 جل ٿلي (amphibian) نسلن جو گهر آهي.<ref name="World' top 10 rivers at risk">{{cite web |title=Indus River |url=[http://www.unwater.org/downloads/worldstop10riversatriskfinalmarch13_1.pdf](http://www.unwater.org/downloads/worldstop10riversatriskfinalmarch13_1.pdf) |work=World' top 10 rivers at risk |publisher=WWF |access-date=11 July 2012 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20121004084045/http://www.unwater.org/downloads/worldstop10riversatriskfinalmarch13_1.pdf](https://web.archive.org/web/20121004084045/http://www.unwater.org/downloads/worldstop10riversatriskfinalmarch13_1.pdf) |archive-date=4 October 2012 }}</ref> === ٿڻائتا جانور === [[سنڌو درياه جي ٻولهڻ]] (''Platanista indicus minor'') صرف سنڌو درياه ۾ ملي ٿي. هيءَ [[ڏکڻ ايشيائي ندي جي ٻولهڻ]] جو هڪ ذيلي نسل آهي. ماضيءَ ۾ سنڌو درياه جي ٻولهڻ ان جي معاون ندين ۾ به ملي سگهندي هئي. [[ورلڊ وائلڊ لائيف فنڊ]] (WWF) موجب، هي سڀ کان وڌيڪ خطري هيٺ آيل جاندارن ([[cetacea]]ns) مان هڪ آهي، جنهن جو تعداد هاڻي صرف 1,816 جي لڳ ڀڳ بچيو آهي.<ref>{{Cite web |title=Indus River Dolphin {{!}} Species {{!}} WWF |url=[https://www.worldwildlife.org/species/indus-river-dolphin](https://www.worldwildlife.org/species/indus-river-dolphin) |access-date=29 January 2023 |website=World Wildlife Fund |language=en }}</ref> ڊيم ۽ نهرن جي تعمير سبب رهائش جي تباهي، مڇي مارڻ جي ڄارن ۾ ڦاسڻ، ۽ صنعتي گندي پاڻي جي آلودگي ان لاءِ وڏو خطرو آهن.<ref>{{Cite web |last=Fisheries |first=NOAA |date=15 September 2022 |title=Indus River Dolphin {{!}} NOAA Fisheries |url=[https://www.fisheries.noaa.gov/species/indus-river-dolphin](https://www.fisheries.noaa.gov/species/indus-river-dolphin) |access-date=29 January 2023 |website=NOAA |language=en |archive-date=26 June 2021 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20210626085750/https://www.fisheries.noaa.gov/species/indus-river-dolphin](https://web.archive.org/web/20210626085750/https://www.fisheries.noaa.gov/species/indus-river-dolphin) |url-status=live }}</ref> سنڌو درياه جي بيسن ۾ لُڌڙن جا ٻه نسل مليا آهن: اتر-اوڀر وارن مٿانهن علائقن ۾ [[يوريشيائي لڌڙو]] ۽ درياه جي ٻين حصن ۾ [[ليسي کل وارو لڌڙو]]. سنڌو درياه ۾ ملندڙ ليسي کل وارا لڌڙا هڪ اهڙي ذيلي نسل جي نمائندگي ڪن ٿا جيڪو ٻئي ڪٿي به نٿو ملي، جنهن کي سنڌي لڌڙو (''Lutrogale perspicillata sindica'') چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite journal |author1=Khan, W.A. |author2=Bhagat, H.B. |year=2010 |title=Otter Conservation in Pakistan |journal=IUCN Otter Spec. Group Bull. |volume=27 |issue=2 |pages=89–92 }}</ref> === مڇيون === سنڌو درياه جي بيسن ۾ مڇين جي وڏي تنوع موجود آهي، جيڪو مٺي پاڻي جي مڇين جي 180 کان وڌيڪ نسلن جو گهر آهي،<ref name="Mirza, Z.S.-2014">{{cite journal |author1=Mirza, M.R. |author2=Mirza, Z.S. |year=2014 |title=Longitudinal Zonation in the Fish Fauna of the Indus River in Pakistan |journal=Biologia (Pakistan) |volume=60 |issue=1 |pages=149–152 }}</ref> جنهن ۾ 22 اهڙا نسل آهن جيڪي ٻئي ڪٿي به نٿا ملن.<ref name="World' top 10 rivers at risk"/> مڇي هن خطي جي قديم ثقافتن ۾ به اهم ڪردار ادا ڪيو آهي، بشمول قديم سنڌو ماٿري جي تهذيب، جتي مڇين جون تصويرون عام هيون. [[سنڌو لکت]] ۾ مڇي جي هڪ نشاني عام طور تي استعمال ٿيندي هئي، جنهن جو مطلب شايد صرف "مڇي" يا ستارن يا ديوتائن ڏانهن اشارو هوندو هو.<ref>{{cite book |author=Sparavigna, A. |year=2008 |title=Icons and signs from the ancient Harappa |publisher=Dipartimento di Fisica, Politecnico di Torino }}</ref> سنڌو درياه جي مٿانهين حصي ۾ مڇين جا ڪجهه نسل ملن ٿا جهڙوڪ: ''[[Diptychus]]''، ''[[Ptychobarbus]]''، برفاني مڇي ([[Schizothorax]]) ۽ ٻيا. هيٺئين وهڪري ۾ ماهيگيرن جي پسنديده مڇي گولڊن مهار سير (''[[Tor putitora]]'') پڻ ملي ٿي. [[ٽرٻيلا ڊيم]]، [[درياهه ڪابل]] ۽ سنڌو درياه جي سنگم، [[اٽڪ]] ۽ [[پشاور]] کان پوءِ مڇين جي تنوع ۾ تمام گهڻو اضافو ٿئي ٿو، جنهن ۾ ڪيپرينائڊس (cyprinids)، لڌڙا مڇيون (loaches)، ۽ ڪيٽ فش (catfish) جا ڪيترائي نسل شامل آهن.<ref name="Mirza, Z.S.-2014"/> جڏهن درياه [[پنجاب جي ميدان]] مان گذري ٿو، ته وهڪرو سست ٿي وڃي ٿو ۽ وڏا ڪارپ (carp) عام ٿي وڃن ٿا. سنڌوءَ جي هيٺئين ميداني حصي ۾ پهچندي برفاني مڇي غائب ٿي وڃي ٿي ۽ مهار سير گهٽجي وڃي ٿي.<ref name="Mirza, Z.S.-2014"/> هيٺئين سنڌو واري حصي ۾ ملندڙ خاص مڇين ۾ [[پلو|پلي مڇي]] (''Tenualosa ilisha'')، [[ڪُڙھو]] (''Labeo catla'')، ۽ [[روهو]] (''Labeo rohita'') شامل آهن.<ref name="Mirza, Z.S.-2014"/> درياه جو آخري حصو ۽ ان جو ڊيلٽا مٺي پاڻي سان گڏوگڏ کاري پاڻي ۽ سامونڊي مڇين جو به گهر آهي، جنهن ۾ پاپليٽ (pomfret) ۽ جهنگا (prawns) شامل آهن. درياه جي [[پلو|پلو مڇي]] (Palla fish) درياه جي ڪناري رهندڙ ماڻهن لاءِ هڪ خاص سوغات آهي. درياه ۾ مڇين جو تعداد ڪافي بهتر آهي، جتي [[سکر]]، [[ٺٽو]] ۽ [[ڪوٽڙي]] مڇي ماري جا وڏا مرڪز آهن—جيڪي سڀ سنڌ جي هيٺئين وهڪري ۾ واقع آهن. نتيجي طور، ڊيم سازي ۽ آبپاشي جي ڪري مڇي پالڻ (fish farming) هڪ اهم معاشي سرگرمي بڻجي وئي آهي. == معيشت == [[فائل:Sukkur Skyline along the shores of the River Indus.jpg|thumb|400px|سنڌو درياه جي ڪناري سان [[سکر]] جو خوبصورت منظر]] سنڌو درياه [[پنجاب]] ۽ سنڌ جي ميداني علائقن لاءِ پاڻي جي وسيلن جو سڀ کان اهم ذريعو آهي – هي پاڪستان ۾ زراعت ۽ اناج جي پيداوار لاءِ ڪرنگهي جي هڏي جي حيثيت رکي ٿو. هي درياه ان ڪري به وڌيڪ اهم آهي جو سنڌو ماٿري جي هيٺئين حصي ۾ برسات تمام گهٽ پوي ٿي. [[نهر|آبپاشي جي نهرن]] جو بنياد پهريان [[سنڌو تهذيب]] جي ماڻهن وڌو، ۽ پوءِ [[ڪشن سلطنت]] ۽ [[مغليه سلطنت]] جي انجنيئرن ان تي ڪم ڪيو. جديد آبپاشي نظام 1850ع ۾ [[برٽش ايسٽ انڊيا ڪمپني]] متعارف ڪرايو – جنهن تحت پراڻن واهن جي بحالي سان گڏ جديد نهرن جي تعمير ڪئي وئي. انگريزن جي نگرانيءَ ۾ دنيا جي پيچيده ترين آبپاشي نيٽ ورڪن مان هڪ تيار ڪيو ويو. [[گڊو بئراج]] {{cvt|1350|m}} ڊگهو آهي – جيڪو [[سکر]]، [[جڪب آباد]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ [[ضلعو قلات|قلات]] کي سيراب ڪري ٿو. جڏهن ته [[سکر بئراج]] {{cvt|20000|km2}} کان وڌيڪ زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. پاڪستان جي وجود ۾ اچڻ کان پوءِ، [[سنڌ طاس معاهدو|1960ع ۾ هندستان ۽ پاڪستان جي وچ ۾ پاڻي جي ورهاست جو هڪ معاهدو]] ٿيو، جنهن اها ضمانت ڏني ته پاڪستان سنڌو درياه ۽ ان جي ٻن معاون ندين [[درياهه جهلم]] ۽ [[درياهه چناب]] مان هندستان جي ڪنٽرول کان آزاد پاڻي حاصل ڪندو.<ref>{{cite web |url=[http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm?ID=s0003769](http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm?ID=s0003769) |title=Tarabela Dam |publisher=structurae.the cat in the hat |access-date=9 July 2007 |archive-date=29 June 2011 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20110629115912/http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm?id=s0003769](https://web.archive.org/web/20110629115912/http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm?id=s0003769) |url-status=live }}</ref> [[انڊس بيسن پراجيڪٽ]] بنيادي طور تي ٻن وڏن ڊيمن جي تعمير تي مشتمل هو: هڪ [[منگلا ڊيم]] جيڪو درياه جهلم تي تعمير ٿيو ۽ ٻيو [[ترٻيلا ڊيم]] جيڪو سنڌو درياه تي تعمير ڪيو ويو، گڏوگڏ انهن سان لاڳاپيل ننڍا ڊيم پڻ تعمير ڪيا ويا.<ref>{{cite encyclopedia |url=[https://www.britannica.com/eb/topic-286834/Indus-Basin-project](https://www.britannica.com/eb/topic-286834/Indus-Basin-project) |title=Indus Basin Project |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=9 July 2007 }}</ref> پاڪستان جي واٽر اينڊ پاور ڊولپمينٽ اٿارٽي (WAPDA) چشما-جهلم لنڪ ڪينال جي تعمير ڪئي – جيڪو سنڌو ۽ جهلم درياهن جي پاڻي کي پاڻ ۾ ملائي ٿو – جنهن سان [[بهاولپور]] ۽ [[ملتان]] جي علائقن تائين پاڻي جي فراهمي ممڪن بڻائي وئي. پاڪستان [[راولپنڊي]] جي ويجهو '''ترٻيلا ڊيم''' تعمير ڪيو – جيڪو {{convert|2743|m|sigfig=3}} ڊگهو ۽ {{convert|143|m|sigfig=2}} اوچو آهي، ۽ ان جو ذخيرو {{convert|80|km|adj=on|sigfig=2}} ڊگهو آهي. هي ڊيم ڊيرا اسماعيل خان جي ويجهو [[چشما بئراج]] کي آبپاشي ۽ سيلاب جي بچاءَ لاءِ مدد فراهم ڪري ٿو، ۽ [[ڊيرا غازي خان]] جي ويجهو [[تونسا بئراج]] کي پڻ، جيڪو 100,000 ڪلوواٽ بجلي پڻ پيدا ڪري ٿو. [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جي ويجهو [[ڪوٽڙي بئراج]] {{convert|915|m|ft|sigfig=2}} ڊگهو آهي ۽ ڪراچي لاءِ پاڻي جي اضافي فراهمي کي يقيني بڻائي ٿو. معاون ندين کي سنڌو درياه سان ڳنڍڻ جي ڪري [[خيبر پختونخوا]] جي علائقي [[پشاور]] جي ماٿري تائين پاڻي جا وسيلا پهچايا ويا آهن. اهي وسيع آبپاشي ۽ ڊيم منصوبا پاڪستان جي وڏي پيماني تي ٿيندڙ فصلن جهڙوڪ ڪپهه، [[ڪمند]] ۽ ڪڻڪ جي پيداوار لاءِ بنياد فراهم ڪن ٿا. ان کان علاوه اهي ڊيم وڏين صنعتن ۽ شهري مرڪزن لاءِ بجلي پڻ پيدا ڪن ٿا. == ماڻهو == [[فائل:Mohana Community of indus river.jpg|thumb|[[ڪوٽ اڌو]] ويجهو هڪ [[مهاڻا (برادري)|مهاڻي]] خاندان جي بيڙي (گهر)؛ مهاڻا قبيلي جا ماڻهو سنڌو درياه ۽ سنڌ توڻي ڏکڻ پنجاب جي لاڳاپيل آبي ذخيرن تي رهن ٿا.<ref>{{cite web |last=Caron |first=Sarah |url=[https://www.visapourlimage.com/en/festival/exhibitions/les-derniers-des-mohana](https://www.visapourlimage.com/en/festival/exhibitions/les-derniers-des-mohana) |work=Le Figaro Magazine |title=The Last Mohana People |access-date=19 April 2023 |archive-date=19 April 2023 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20230419014108/https://www.visapourlimage.com/en/festival/exhibitions/les-derniers-des-mohana](https://web.archive.org/web/20230419014108/https://www.visapourlimage.com/en/festival/exhibitions/les-derniers-des-mohana) |url-status=live }}</ref>]] سنڌو درياه هندن لاءِ هڪ مقدس درياه آهي.<ref>{{Cite book |last=Kapoor |first=Subodh |url=[https://books.google.com/books?id=__uUoaurFisC&pg=PA2945](https://books.google.com/books?id=__uUoaurFisC&pg=PA2945) |title=The Indian Encyclopaedia: Hinayana-India (Central India) |date=2002 |publisher=Cosmo Publications |isbn=978-81-7755-267-6 |language=en |access-date=26 October 2020 |archive-date=17 August 2024 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20240817090252/https://books.google.com/books?id=__uUoaurFisC&pg=PA2945](https://web.archive.org/web/20240817090252/https://books.google.com/books?id=__uUoaurFisC&pg=PA2945) |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Basu |first=Baman Das |url=[https://books.google.com/books?id=1fok0UPbkZsC&pg=PA9](https://books.google.com/books?id=1fok0UPbkZsC&pg=PA9) |title=The Sacred books of the Hindus |date=2007 |publisher=Cosmo Publications |isbn=978-81-307-0533-0 |language=en |access-date=26 October 2020 |archive-date=17 August 2024 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20240817090125/https://books.google.com/books?id=1fok0UPbkZsC&pg=PA9](https://web.archive.org/web/20240817090125/https://books.google.com/books?id=1fok0UPbkZsC&pg=PA9) |url-status=live }}</ref> سنڌو درياه جي ڪنارن تي هر سال [[گُرو پورنيما]] جي موقعي تي [[سنڌو درشن فيسٽيول]] ملهايو ويندو آهي.<ref>{{Cite news |title=Corona effect: Only Sindhis allowed for Sindhu Darshan Fest |language=en |url=[https://www.freepressjournal.in/indore/corona-effect-only-sindhis-allowed-for-sindhu-darshan-fest](https://www.freepressjournal.in/indore/corona-effect-only-sindhis-allowed-for-sindhu-darshan-fest) |access-date=24 October 2020 |archive-date=24 October 2020 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20201024093711/https://www.freepressjournal.in/indore/corona-effect-only-sindhis-allowed-for-sindhu-darshan-fest](https://web.archive.org/web/20201024093711/https://www.freepressjournal.in/indore/corona-effect-only-sindhis-allowed-for-sindhu-darshan-fest) |url-status=live }}{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> سنڌو ماٿري (پاڪستان ۽ اتر-اولهه هندستان) جي نسلي گروهن ۾ ٻين ڏکڻ ايشيائي ماڻهن جي مقابلي ۾ ANI (يا مغربي يوريشيائي) نسل جي ملاوٽ وڌيڪ مقدار ۾ ملي ٿي، جنهن ۾ [[مغربي اسٽيپي ريڍارن]] (Western Steppe Herders) جو حصو پڻ شامل آهي. جينياتي ثبوتن مان معلوم ٿئي ٿو ته اولهه کان لڳاتار ۽ ڪيترن ئي لهرن ۾ هجرت جا سلسلا جاري رهيا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Pathak |first1=Ajai K. |last2=Kadian |first2=Anurag |last3=Kushniarevich |first3=Alena |last4=Montinaro |first4=Francesco |last5=Mondal |first5=Mayukh |last6=Ongaro |first6=Linda |last7=Singh |first7=Manvendra |last8=Kumar |first8=Pramod |last9=Rai |first9=Niraj|last10=Parik|first10=Jüri |last11=Metspalu |first11=Ene |date=6 December 2018 |title=The Genetic Ancestry of Modern Indus Valley Populations from Northwest India |journal=The American Journal of Human Genetics |language=en |volume=103 |issue=6 |pages=918–929 |doi=10.1016/j.ajhg.2018.10.022 |pmid=30526867 |issn=0002-9297 |doi-access=free |pmc=6288199 }}</ref> == جديد مسئلا == === سنڌو ڊيلٽا === {{Main|سنڌو نديءَ جو ڊيلٽا}} اصل ۾، سنڌو ڊيلٽا کي سنڌو درياه جو تقريباً سمورو پاڻي ملندو هو، جنهن جو ساليانو وهڪرو اٽڪل {{convert|180|e9m3|e9yd3}} هوندو هو ۽ ان سان گڏ {{convert|400|e6tonnes|e6LT}} لٽ (مٽي) اچي نڪرندي هئي.<ref>{{cite news |title=Indus Delta, Pakistan: economic costs of reduction in freshwater flow |url=[http://cmsdata.iucn.org/downloads/casestudy05indus.pdf](http://cmsdata.iucn.org/downloads/casestudy05indus.pdf) |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |date=May 2003 |access-date=9 July 2018 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20111116084702/http://cmsdata.iucn.org/downloads/casestudy05indus.pdf](https://web.archive.org/web/20111116084702/http://cmsdata.iucn.org/downloads/casestudy05indus.pdf) |archive-date=16 November 2011 }}{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1940ع واري ڏهاڪي کان وٺي، درياه تي ڊيم، بئراج ۽ آبپاشي جا ڪم شروع ڪيا ويا. سنڌو طاس جو آبپاشي نظام دنيا ۾ ڪٿي به "گذريل 140 سالن دوران تيار ڪيل سڀ کان وڏو گڏيل آبپاشي نظام" آهي.<ref>{{cite web |author=Sarfraz Khan Quresh |title=Water, Growth and Poverty in Pakistan |url=[http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/2010/02/01/000333037_20100201014523/Rendered/PDF/529140WP0Box341University0Press2006.pdf](http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/2010/02/01/000333037_20100201014523/Rendered/PDF/529140WP0Box341University0Press2006.pdf) |publisher=[[World Bank]] |date=March 2005 |access-date=9 July 2018 |archive-date=3 March 2016 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20160303224449/http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/2010/02/01/000333037_20100201014523/Rendered/PDF/529140WP0Box341University0Press2006.pdf](https://web.archive.org/web/20160303224449/http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/2010/02/01/000333037_20100201014523/Rendered/PDF/529140WP0Box341University0Press2006.pdf) |url-status=live }}</ref> جنهن جي نتيجي ۾ پاڻي جي وهڪري ۾ گهٽتائي آئي ۽ 2018ع تائين، [[ڪوٽڙي بئراج]] کان هيٺ پاڻي جو ساليانو سراسري وهڪرو {{convert|33|e9m3|e9yd3}} رهجي ويو،<ref>{{cite news |title=Pakistan's water economy: getting the balance right |url=[https://tribune.com.pk/story/1767800/6-pakistans-water-economy-getting-balance-right/](https://tribune.com.pk/story/1767800/6-pakistans-water-economy-getting-balance-right/) |date=July 2018 |access-date=28 July 2018 |archive-date=28 July 2018 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20180728190855/https://tribune.com.pk/story/1767800/6-pakistans-water-economy-getting-balance-right/](https://web.archive.org/web/20180728190855/https://tribune.com.pk/story/1767800/6-pakistans-water-economy-getting-balance-right/) |url-status=live }}{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ۽ ساليانو خارج ٿيندڙ لٽ جو مقدار {{convert|100|e6tonnes|e6LT}} اندازو لڳايو ويو. نتيجي طور، [[2010ع ۾ پاڪستان ۾ ٻوڏ|2010ع واري ٻوڏ]] کي ڊيلٽا جي ماحولياتي نظام ۽ آباديءَ لاءِ "سٺي خبر" قرار ڏنو ويو ڇاڪاڻ ته اها گهربل مٺو پاڻي کڻي آئي هئي.<ref>{{cite news |first=Declan |last=Walsh |title=Pakistan floods: The Indus delta |url=[https://www.theguardian.com/world/video/2010/oct/11/pakistan-floods-indus-river-delta-video](https://www.theguardian.com/world/video/2010/oct/11/pakistan-floods-indus-river-delta-video) |newspaper=[[The Guardian]] |date=21 October 2010 |access-date=9 July 2018 |archive-date=17 August 2024 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20240817090053/https://www.theguardian.com/world/video/2010/oct/11/pakistan-floods-indus-river-delta-video](https://web.archive.org/web/20240817090053/https://www.theguardian.com/world/video/2010/oct/11/pakistan-floods-indus-river-delta-video) |url-status=live }}</ref> درياهي طاس جي پاڻي جو وڌيڪ استعمال هاڻي معاشي طور تي فائديمند ناهي رهيو.<ref>{{cite web |url=[https://www.researchgate.net/publication/237403006](https://www.researchgate.net/publication/237403006) |title=River basin development phases and implications of closure |last1=Keller |first1=Jack |last2=Keller |first2=Andrew |last3=Davids |first3=Grant |date=January 1998 |access-date=25 September 2020 }}</ref> مٺي پاڻي جي گهٽ آمد، ٻيلن جي واڍي، صنعتي آلودگي ۽ '''گلوبل وارمنگ''' سبب سنڌو ڊيلٽا جي نباتات ۽ جهنگلي جيوت کي خطرا درپيش آهن. ڊيمن جي تعمير سنڌو درياه جي ٻولهڻ جي ڊيلٽا واري آبادي کي مٿئين وهڪري وارن حصن کان الڳ ڪري ڇڏيو آهي.<ref>{{cite web |title=Indus River Delta |url=[http://wwf.panda.org/about_our_earth/ecoregions/indus_river_delta.cfm](http://wwf.panda.org/about_our_earth/ecoregions/indus_river_delta.cfm) |publisher=[[World Wildlife Fund]] |archive-url=[https://web.archive.org/web/20120123192924/http://wwf.panda.org/about_our_earth/ecoregions/indus_river_delta.cfm](https://web.archive.org/web/20120123192924/http://wwf.panda.org/about_our_earth/ecoregions/indus_river_delta.cfm) |archive-date=23 January 2012 }}</ref> آبپاشي لاءِ درياه جي پاڻي جو وڏي پيماني تي رخ موڙڻ سان ڪيترائي مسئلا پيدا ٿيا آهن. واهن جي ناقص سار سنڀال سبب لٽ جي جمع ٿيڻ زرعي پيداوار کي متاثر ڪيو آهي. آبپاشي پاڻ زمين جي لوڻياٺ (salinization) ۾ اضافو ڪري رهي آهي، جنهن سان فصلن جي پيداوار گهٽجي رهي آهي ۽ ڪجهه حالتن ۾ زمين کي پوکي جي قابل نه بڻايو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=[http://transformativetechnologies.org/insights/water-security/technology-breakthroughs-for-global-water-security-a-deep-dive-into-south-asia/](http://transformativetechnologies.org/insights/water-security/technology-breakthroughs-for-global-water-security-a-deep-dive-into-south-asia/) |title=Technology Breakthroughs for Global Water Security: A Deep Dive into South Asia |access-date=24 December 2018 |date=12 September 2018 |archive-date=17 August 2024 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20240817092238/https://transformativetechnologies.org/insights/water-security/technology-breakthroughs-for-global-water-security-a-deep-dive-into-south-asia/](https://web.archive.org/web/20240817092238/https://transformativetechnologies.org/insights/water-security/technology-breakthroughs-for-global-water-security-a-deep-dive-into-south-asia/) |url-status=live }}</ref> === درياه تي موسمياتي تبديلين جا اثر === [[تبيت جو پليٽو]] دنيا ۾ برف جو ٽيون نمبر وڏو ذخيرو رکي ٿو. چين جي موسمياتي کاتي جي اڳوڻي سربراهه، چن داهي (Qin Dahe)، چيو آهي ته برف پگهرڻ جي تيز رفتار ۽ گرم گرمي پد مختصر مدي لاءِ زراعت ۽ سياحت لاءِ سٺو ٿي سگهي ٿو، پر هن سخت خبرداري ڏني آهي: > "تبيت جا گليشيئر دنيا جي ڪنهن به ٻئي حصي جي مقابلي ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان پٺتي هٽي رهيا آهن... مختصر مدي ۾، هي ڍنڍن کي ڦهلائيندو ۽ ٻوڏون ۽ گپ آڻيندو... ڊگهي مدي ۾، اهي گليشيئر سنڌو درياه جي زندگي آهن. هڪ دفعو اهي ختم ٿي ويا ته پاڪستان ۾ پاڻي جي فراهمي خطري ۾ پئجي ويندي."<ref>{{cite web |url=[suspicious link removed] |title=Global warming benefits to Tibet: Chinese official. Reported 18 August 2009 |work=Google News |date=17 August 2009 |access-date=4 December 2012 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20100123192540/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5g1eE4Xw3njaW1MKpJRYOch4hOdLQ](https://web.archive.org/web/20100123192540/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5g1eE4Xw3njaW1MKpJRYOch4hOdLQ) |archive-date=23 January 2010 |df=dmy-all }}</ref> ورلڊ بئنڪ جي سينيئر واٽر ايڊوائيزر ڊيوڊ گري چيو آهي ته، "اسان کي سخت ڊپ آهي ته '''موسمياتي تبديلي''' (climate change) جي نتيجي ۾ گليشيئر پگهرڻ سبب سنڌو جو وهڪرو 50 سيڪڙو تائين گهٽجي سگهي ٿو. ان جو مطلب ان آباديءَ لاءِ ڇا هوندو جيڪا ريگستان ۾ رهي ٿي، جتي درياه کانسواءِ زندگي ناهي؟" آمريڪي سفارتڪار [[رچرڊ هولبروڪ]] 2010ع ۾ وفات کان ڪجهه وقت اڳ چيو هو ته، کيس يقين آهي ته سنڌو درياه ۾ پاڻي جي سطح جو گهٽ ٿيڻ "ٽين عالمي جنگ جو سبب بڻجي سگهي ٿو."<ref>{{cite book |last1=Farrow |first1=Ronan |title=War on Peace: The End of Diplomacy and the Decline of American Influence |url=https://archive.org/details/waronpeaceendofd0000farr |date=2018 |publisher=W. W. Norton |isbn=978-0393652109 }}</ref> === گندگي === ڪيترن ئي سالن کان سنڌو درياه جي ڪنارن تي موجود فيڪٽرين درياه جي پاڻي ۽ ماحول ۾ آلودگي جي سطح کي وڌائي ڇڏيو آهي. پاڻي ۾ آلودگي جي ڪري ناياب سنڌو ٻولهڻ جي موت جا واقعا پڻ رپورٽ ٿيا آهن. سنڌ جي ماحولياتي تحفظ واري اداري ([[Sindh Environmental Protection Agency]]) درياه جي چوڌاري آلودگي پکيڙيندڙ فيڪٽرين کي بند ڪرڻ جو حڪم ڏنو آهي.<ref>{{cite news |title=SEPA orders polluting factory to stop production |url=[http://archives.dawn.com/2008/12/03/local8.htm](http://archives.dawn.com/2008/12/03/local8.htm) |access-date=28 June 2012 |newspaper=Dawn |date=3 December 2008 |archive-date=1 November 2013 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20131101112712/http://archives.dawn.com/2008/12/03/local8.htm](https://web.archive.org/web/20131101112712/http://archives.dawn.com/2008/12/03/local8.htm) |url-status=live }}</ref> سنڌو ٻولهڻ جي موت جو هڪ سبب ماهيگيرن پاران مڇيون مارڻ لاءِ زهر جو استعمال پڻ ٻڌايو وڃي ٿو.<ref>{{cite news |title=Fishing poison killing Indus dolphins, PA told |url=[http://www.dawn.com/news/701129/fishing-poison-killing-indus-dolphins-pa-told](http://www.dawn.com/news/701129/fishing-poison-killing-indus-dolphins-pa-told) |access-date=27 April 2016 |newspaper=Dawn |date=8 March 2012 |archive-date=9 May 2016 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20160509170544/http://www.dawn.com/news/701129/fishing-poison-killing-indus-dolphins-pa-told](https://web.archive.org/web/20160509170544/http://www.dawn.com/news/701129/fishing-poison-killing-indus-dolphins-pa-told) |url-status=live }}</ref> نتيجي طور، حڪومت [[گڊو بئراج]] کان [[سکر]] تائين مڇي مارڻ تي پابندي لڳائي ڇڏي هئي.<ref>{{cite news |title=Threat to dolphin: Govt bans fishing between Guddu and Sukkur |url=[http://tribune.com.pk/story/347500/threat-to-dolphin-govt-bans-fishing-between-guddu-and-sukkur/](http://tribune.com.pk/story/347500/threat-to-dolphin-govt-bans-fishing-between-guddu-and-sukkur/) |access-date=28 June 2012 |newspaper=The Express Tribune |date=9 March 2012 |archive-date=21 May 2012 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20120521005236/http://tribune.com.pk/story/347500/threat-to-dolphin-govt-bans-fishing-between-guddu-and-sukkur/](https://web.archive.org/web/20120521005236/http://tribune.com.pk/story/347500/threat-to-dolphin-govt-bans-fishing-between-guddu-and-sukkur/) |url-status=live }}{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> سنڌو درياه دنيا جي انهن 10 درياهن مان ٻئي نمبر تي آهي جيڪي سمنڊ تائين پهچندڙ تقريباً 90 سيڪڙو پلاسٽڪ آلودگي جا ذميوار آهن. رڳو درياه يانگزي سنڌو درياه کان وڌيڪ پلاسٽڪ کڻي وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Almost all plastic in the ocean comes from just 10 rivers – 30.11.2017 |website=DW.COM |url=[https://www.dw.com/en/almost-all-plastic-in-the-ocean-comes-from-just-10-rivers/a-41581484](https://www.dw.com/en/almost-all-plastic-in-the-ocean-comes-from-just-10-rivers/a-41581484) |ref={{sfnref | DW.COM}} |access-date=22 August 2018 |quote=about 90 per cent of all the plastic that reaches the world's oceans gets flushed through just 10 rivers... |archive-date=22 August 2018 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20180822181401/https://www.dw.com/en/almost-all-plastic-in-the-ocean-comes-from-just-10-rivers/a-41581484](https://web.archive.org/web/20180822181401/https://www.dw.com/en/almost-all-plastic-in-the-ocean-comes-from-just-10-rivers/a-41581484) |url-status=live }}</ref> === 2010ع واري ٻوڏ === [[فائل:Indus flooding 2010 en.svg|upright=1.25|thumb|right|26 آگسٽ 2010ع تائين متاثر علائقا]] {{Main|2010ع ۾ پاڪستان ۾ ٻوڏ}} سنڌو درياه ۾ اڪثر وچولي کان سخت ٻوڏون اينديون رهن ٿيون.<ref>{{cite news |url=[https://www.adb.org/sites/default/files/publication/30431/indus-basin-floods.pdf](https://www.adb.org/sites/default/files/publication/30431/indus-basin-floods.pdf) |title=Indus Basin Floods |publisher=Asian Development Bank |date=2013 |access-date=20 November 2018 |archive-date=17 August 2024 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20240817092132/https://www.adb.org/sites/default/files/publication/30431/indus-basin-floods.pdf](https://web.archive.org/web/20240817092132/https://www.adb.org/sites/default/files/publication/30431/indus-basin-floods.pdf) |url-status=live }}</ref> جولاءِ 2010ع ۾ معمول کان وڌيڪ برساتن کانپوءِ درياه سنڌوءَ پنهنجا ڪنارا ٻوڙي ڇڏيا. آگسٽ ۾ [[سکر]] ويجهو درياه ۾ لڳل گهاري سبب ڪيترائي ڳوٺ ٻڏي ويا.<ref>{{cite news |last=Bodeen |first=Christopher |title=Asia flooding plunges millions into misery |url=[suspicious link removed] |archive-url=[https://archive.today/20100904101109/http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5jLQ5AssQ1MzPfWcFQRV8ZeJhjctQD9HFBA400](https://archive.today/20100904101109/http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5jLQ5AssQ1MzPfWcFQRV8ZeJhjctQD9HFBA400) |url-status=dead |archive-date=4 September 2010 |access-date=8 August 2010 |agency=Associated Press |date=8 August 2010 }}</ref> هن ٻوڏ سبب پنجاب ۽ سنڌ ۾ لکين ايڪڙن تي بيٺل فصل تباهه ٿي ويا، 2000 کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا ۽ لکين گهر تباهه ٿيا.<ref>{{cite news |url=[https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-10994989](https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-10994989) |title=BBC News – Pakistan floods: World Bank to lend $900m for recovery |work=bbc.co.uk |date=17 August 2010 |access-date=24 August 2010 |archive-date=25 August 2010 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20100825043604/http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-10994989](https://web.archive.org/web/20100825043604/http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-10994989) |url-status=live }}</ref> === 2011ع واري ٻوڏ === {{Main|2011ع ۾ سنڌ ۾ ٻوڏ}} 2011ع واري ٻوڏ آگسٽ جي وچ ۾ شروع ٿي، جيڪا سنڌ، مشرقي بلوچستان ۽ ڏکڻ پنجاب ۾ تيز برساتن جو نتيجو هئي.<ref>{{cite news |url=[https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-14923154](https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-14923154) |title=Pakistan floods: Oxfam launches emergency aid response |access-date=15 September 2011 |newspaper=BBC World News South Asia |date=14 September 2011 |archive-date=15 September 2011 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20110915182610/http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-14923154](https://web.archive.org/web/20110915182610/http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-14923154) |url-status=live }}</ref> هن ٻوڏ ۾ اٽڪل 434 شهري فوت ٿيا ۽ 5.3 ملين ماڻهو متاثر ٿيا.<ref name="The Express Tribune-2011">{{cite news |url=[http://tribune.com.pk/story/251425/floods-worsen-270-killed-officials/](http://tribune.com.pk/story/251425/floods-worsen-270-killed-officials/) |title=Floods worsen, 270 killed: officials |work=The Express Tribune |date=13 September 2011 |access-date=13 September 2011 |archive-date=15 May 2021 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20210515045633/https://tribune.com.pk/story/251425/floods-worsen-270-killed-officials](https://web.archive.org/web/20210515045633/https://tribune.com.pk/story/251425/floods-worsen-270-killed-officials) |url-status=live }}{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> سنڌ جي 16 ضلعن ۾ تمام گهڻي تباهي ٿي ۽ لکين ايڪڙ زرعي زمين پاڻي هيٺ اچي وئي. == سنسڪرتي اصل، لفظي معنيٰ ۽ اصطلاحي تبديليون == === سنڌو لفظ جو مطلب === سنڌي مؤرخن مطابق سنسڪرت ۾ ”سنڌو“ جو بنيادي مطلب ”سمنڊ“ يا ”وڏو درياهه“ آهي<ref name=" سيد"/><ref name="عرساڻي "/>.جي.ايم سيد مطابق آڳاٽي دور ۾ ڪابل ندي، گومتي وغيره سنڌونديءَ جون ڀرتي ڪندڙ شاخون سمجهيون وينديون هيون، ۽ ڇاڪاڻ⁠تہ سنڌو رواجي ندين جي ڀيٽ ۾ تمام وڏي وهڪري واري ندي رهي آهي، تنهنڪري آڳاٽن لوڪن وٽ هن نالي جي چونڊ هڪ فطري ۽ معنوي جواز رکي ٿي.<ref name="سيد ">{{cite book |last= جي ايم سيد|first= |title=سنڌوءَ جي ساڃاهه |language=sd}}</ref> لفظ ”سنڌو“ بابت اٽيمولوجي (لفظي/ڌاتوي) تشريح ۾ ٻن راين جو ذڪر ملي ٿو: (1) سنسڪرت لفظ ”سيند“ (Sind) کي ڌاتو سمجهيو وڃي ٿو، جنهن جو مطلب ”وهڻ“ آهي<ref name=" بدر"/><ref name=" عرساڻي"/>؛ (2) ٻي راءِ موجب ”سڌ“ (Sidh) کي ڌاتو قرار ڏنو وڃي ٿو، جنهن جو مطلب ”رکي وٺڻ“ يا ”بچاءُ ڪرڻ“ آهي. عالمن جي نظر ۾ پهريون مفهوم (وهڻ) وڌيڪ مناسب ۽ قابلِ قبول قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="بدر ">{{cite book |last=ابڙو |first=بدر |title=سنڌوءَ جو سفر |language=sd}}</ref> تاريخي لسانيات ۾ اهو به بيان ڪيو وڃي ٿو ته قديم ايرانين وٽ ”سنڌو“ جو اچار ڦري ”هندو“ ٿيو، يعني ”س“ جي جاءِ تي ”هه“ اچي ويو. قديم ايراني، [[سنڌو ماٿري]] (سنڌ ۽ [[پنجاب]]) کان گهڻو پري نه ويا؛ انهن علائقن ۾ آرين کي رهندي ڏسي ”هندو-آسٿان“ جهڙا نالا رائج ٿيا، جيڪي پوءِ ارتقا ڪندي ”[[هندستان]]“ تائين پهتا. اهڙي ريت قديم ايرانين وسيلي قديم يونانين کي هندستان بابت ڄاڻ ملي، ۽ سڪندراعظم سان گڏ ايندڙ تاريخ نويسن سنڌو ماٿريءَ جي ماڻهن کي اچار ڦيرائي ”انڊو“ سڏيو ۽ سنڌونديءَ کي ”انڊوس“؛ پوءِ لئٽن ٻوليءَ ۾ اهي اچار ڦري ”[[انڊس]]“ ۽ ”انڊيا“ بڻجي ويا. ”سنڌو/هندو“ لفظ جو اصل مفهوم ”سنڌونديءَ جي ڪناري رهندڙ“ سان وابسته سمجهيو وڃي ٿو؛ جڏهن⁠تہ ڪجهه تاريخدانن ان جي معنيٰ کي ڦيرائي ”ڪارو“ يا ”چور“ به ظاهر ڪيو آهي. ساڳيءَ طرح ”هندستان“ جو اصل مطلب ”سنڌوندي وارو ملڪ“ بيان ڪيو وڃي ٿو؛ پر پوءِ جڏهن مسلمانن جون حڪومتون قائم ٿيون ته ڪيترن علائقن ۾ ”هندستان“ جو مفهومي استعمال ڦري ”برهمڻي ڌرم کي مڃيندڙ“ جهڙي اصطلاحي معنيٰ ڏانهن به ويو. اهڙي طرح وقت سان گڏ ڪيترن لفظن جا اصل مطلب ڪمزور پيا ۽ نوان مفاهيم رائج ٿيندا ويا؛ ۽ عربن کي ”هند“ بابت ڄاڻ پڻ قديم ايرانين جي معرفت پهتي. محمد اسماعيل عرساڻي مطابق تاريخي طور سنڌو نديءَ کي اڳي ”مهراڻ“ جي نالي سان به سڏيو ويندو هو، جيڪو نالو سٿين يا تاتارين ڏانهن منسوب ڪيو وڃي ٿو. سنسڪرت ۾ ”مهارڻو“ لفظ پڻ موجود آهي، جنهن ۾ ”مها“ جي معنيٰ وڏو، ۽ ”ارڻو“ جي معنيٰ جل يا سمنڊ آهي، يعني ”وڏو سمنڊ“. عام طور سمنڊ جو پاڻي کارو هوندو آهي، پر سنڌو نديءَ جو پاڻي مٺو رهيو آهي، جنهن سبب هن نديءَ لاءِ ”مهراڻ“ جو نالو رائج ٿيو.<ref name="عرساڻي ">{{cite book |last=عرساڻي |first=محمد اسماعيل |title=سير ريگستان |edition=1976 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}</ref> === لسانياتي/اصطلاحي بحث === ڀاشا ۾ شبدن جو ارٿ ھجي ٿو ۽ شبد پنهنجي سنسڪرتي سان جُڙيل ھجن ٿا. اسان جي مُوڙھ مَتِيَن توپ دانشورن کي ڪير سمجھائي جن سنڌو ندي (Sindhu Nadi/ Indus river) کي پِيءُ يا ديوتا سڏڻ شروع ڪيو آهن. سنڌو ندي ماءُ يا ديوي ٿي سگهي ٿي، پيءُ يا ديوتا نه. اھا ڀرانتي رڳو ان ڪري ٿي آهي ته سنڌي ڀاشا ۾ سنڌو ھڪ نَدِي آهي ۽ نَدِي شبد استريلنگ (مونث) آهي. دريا فارسي شبد آهي ۽ پُلنگ (مذڪر) آهي. تنهن ڪري سنڌو کي دريا جي بدران سنڌو ندي چوڻ کپي. == تاريخي وهڪري جي تبديليون ۽ شهري اثر == === سنڌو جي وهڪري جي تبديلي === [[سنڌو]]، [[حيدرآباد]] جي اوسي پاسي گذريل صديءَ جي پوئين اڌ ۾ رسي آهي. سڪندر جي حملي کان هزار سال پوءِ، جڏهن عربن [[سنڌ]] کي فتح ڪيو، ته سنڌو ان وقت گهڻو اوڀر طرف ڇوڙ واري علائقي جي مٿيئن راڄڌاني ڀرسان وهندي هئي. ميان غلام محمد ڪلهوڙي جي دور سان واڳيل جيڪي دلچسپ واقعا آهن، تن ۾ سنڌو درياهه جي وهڪري جي تبديلي اهم آهي. جيڪا 59 – 1758ع ۾ آئي. اڳين صدي دوران سنڌوءَ درياهه جو مکيه وهڪرو ته پنهنجو اصلي پيٽ ڇڏي پورو هڪ سئو ميل پنهنجو رخ مٽائي ويو، ۽ ساڳئي وقت ريڻ وارو وهڪرو به سُڪي ويو، جيڪو سنڌو جي هاڻوڪي وهڪري کان پورا ستر ميل پري هو. سنڌو درياهه پنجويهه ڊگريون، ۽ چاليهه فوٽ ڊگهائي ۽ اٺهٺ ڊگريون ۽ ايڪٽيهه فوٽ ويڪرائي ڦاڪ وٽان هڪدم وڪڙ ڪري، اولهه ڏانهن وهڻ لڳو ۽ ڏکڻ – اوڀر ڏانهن وهندڙ اڳيون وهڪرو بند ٿي ويو. رخ بدلائڻ کان اڳ ۾ نصرپور واري وهڪري ۾ ٿورن سالن تائين پاڻي هوريان هوريان گهٽبو ويو ۽ نيٺ بند ٿي ويو. انهي ڏس ۾ سر رچرڊ برٽن پنهنجي ڪتاب '''هسٽري آف سنڌ''' ۾ لکي ٿو ته: ” سنڌو درياهه جي درياهي وهڪري جي تبديلي بابت جڏهن حيدرآباد جي هڪ جهونڙيءَ کان پڇيم، تڏهن وراڻيائين ته ”سندس پيءُ جي ڏينهن ۾ گدو بندر ڪوٽڙي جي سامهون درياهه تانگهو ٿي ويندو هو.“ ڪئپٽن برٽن کي هي ڄاڻ 1884ع ۾ ملي. انهي ڳالهه جي ليکي سان اُن جهونڙي جو پيءُ ارڙهين صديءَ جي پوئين اڌ جي حقيقتن کان ضرور واقف هوندو. لڳي ٿو ته ان زماني ۾ نصرپور وارو وهڪرو هوريان هوريان سُڪندو پئي ويو ۽ اولهه واري نئين وهڪري ۾ هوريا هوريان پاڻي وڌيو پئي. تنهنڪري امڪان آهي، ته ڪنهن موسم ۾ درياهه تانگهو ٿي ويندو هوندو ۽ پوڙهيءَ جي بيان ڪيل حقيقت بلڪل صحيح آهي<ref name="برٽن">هسٽري آف سنڌ؛ ليکڪ: رچرڊ برٽن</ref>. هن وڏي تبديليءَ [[سنڌو]] درياهه کي، اولاهين ٽڪرائي علائقي جي دنگ سان موجود لٽاسي خطي ۾ آڻي بيهاريو. سندس ڇڏيل ۽ هاڻوڪي وهڪري جي وچ ۾ ستر ملين جي وٿي آهي. تڏهن کان وٺي هاڻوڪي دور تائين درياهه ڪنارو پائيندو وڃي ٽڪرين جي بلڪل ڪڇ ۾ پيو آهي. مٿيون جابلو علائقو اولهه کان اوڀر ڏانهن لهندو ۽ لهوارو ٿيندو وڃي ٿو. اهڙي ريت سيوهڻ کان ٺٽي تائين درياهه کي اولهه ڏانهن سرڪڻ لاءِ ڪا جاءِ ئي ڪانهي<ref name=" حسين"/>. ريڻ وهڪري جي سڪي وڃڻ جي ڪري، سندس پاڻي تي آباد ٿيندڙ علائقي کي ڏاڍو هاڃو رسيو، پر ڦليلي ڦاٽ جي پاڻي ان برپٽ واري جُوءِ کي سائو ستابو ڪري ڪجهه پورائو ڪيو. هيءَ ڇاڙهه حيدرآباد کان ڏهه ميل اُتر سنڌوءَ مان ڇڄندي هئي ۽ گنجي ٽڪر جي اوڀارين ڪڇ ڏئي سنڌو جو پراڻو پيٽ اُڪري، وڃي ريڻ واري ڇڏيل وهڪري ۾ پوندي هئي ۽ ڪيترن ميلن جي پنڌ تائين اُن جي پراڻي پيٽ مان به وهندي هئي. جنهن ماڳ وٽان ڦليلي ڦاٽ درياهه جي مکيه وهڪري کان ڇڄي ڌار ٿئي ٿو، اتان ئي سنڌوءَ جي ڇوڙ واري ٽڪنڊي جي شروعات سمجهڻ گهرجي. ڇو ته وهڪرو درياهه کان ڇڄڻ کان پوءِ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪرڻ تائين وري ڪٿي به سنڌو سان ڪونه ٿو ملي. جڏهن ته وچ تي ڪٿي کيس گونيءَ جي نالي سان به سڏيو وڃي ٿو. سندس روپ آبپاشيءَ جي هڪ وڏي واهه جهڙو هوندو آهي. ميان غلام شاهه ڪلهوڙي کي رڳو ڦليلي جي هتان وهڻ ڪارڻ [[حيدرآباد]] جي قلعي اڏڻ جو خيال آيو هو. انهي کان اڳ ۾ هن 60- 1762ع ۾ شاهپور جو بنياد رکيو هو. کيس اهو خيال هوندو هو، ته راڄڌاني اهڙي جاءِ تي قائم ڪئي وڃي، جتي درياهه جي ٻوڏ کان بچاءُ هجي. سندس ڀاءُ مرادياب خان، مراد آباد نالي هڪ راڄڌاني جو بنياد رکيو هو، پر درياهه ان کي ٻوڙي پائي کڻي ويو هو، تنهنڪري کيس ڊپ ٿي بيٺو. هن سوچيو ته راڄڌاني ڪنهن محفوظ ماڳ تي هجڻ گهُرجي. مٿيون مراد آباد جو شهر نصرپور ڀرسان هو، جيڪو 57- 1756ع واري ٻوڏ ۾ لڙهي ويو. مرادياب خان ۽ سندس ٻن پُٽن ٻيڙي ۾ چڙهي نڪري جان بچائي هئي. پوءِ اُتر ۾ سڪرنڊ جي پرڳڻي ۾ وڃي نئين راڄڌانيءَ جو بنياد رکيو هئائين. جنهن جو نالو هن احمد آباد رکيو هو. امڪان اُهو آهي ته هيءَ ٻوڏ هن علائقي ۾ وڏين درياهي تبديلين ڪري آئي، يا ٿي سگهي ٿو، ته هن وڏي ٻوڏ ڪري مٿيون درياهي تبديليون اچي ويون هيون.<ref name=" حسين"/> عطا محمد ڀنڀرو، تيرون ڪوٽ ۽ مورخن جا مونجهار ۾ لکي ٿو ته نيرون ([[حيدرآباد]]) جي ماڳن وٽ ڪونه هو، ڇو ته [[حيدرآباد]] وارو ماڳ نصرپور واري سنڌوءَ جي وهڪري کان ويهارو ميل اولهه ۾ آهي، ۽ حيدرآباد ۽ نصرپور جي وچ تي ڦليلي ڦاٽ کان سواءِ ٻيو ڪو درياهي وهڪرو به موجود ڪونه هو. جيڪو 1758ع کان اڳ جو وهڪرو هجي. ٻين لفظن ۾ ائين کڻي چئجي، ته نصرپور وارو درياهه جو صفا پويون وهڪرو هو، جيڪو هيٺ هلي ٻه درياهي جي صورت ۾ وهندو هو، جن مان اولاهين کي ڪلري ۽ اوڀارين کي بگهاڙ سڏيندا هئا. جنرل هيگ جي نقشن ۾ ديبل بندر، ڪلري- بگهاڙ ڦاٽن جي سنگم واري ٿاڪ تي چار ميل هيٺ ڏيکاريل آهي<ref name=" حسين" >{{Citation |title= [ڪتاب: حيدرآباد جي تاريخ، ليکڪ؛ حسين بادشاهه]-Sindhi Adabi Board Online Library (History) |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/history/Book15/Book_page2.html |accessdate=2016-09-23 |archive-date=2018-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180506013655/http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book15/Book_page2.html |dead-url=yes }}</ref> == ارضييات == [[فائل:Indus Nanga Parbat Himalayas from Khyber Pakhtunkhwa.webm|right|thumb|280px|سنڌو درياه اڳئين حصي ۾ ۽ [[نانگا پربت]] جي چوٽي، هماليه جي اولهندي [[Syntaxis (geology)|گڏيل موڙ]] جي صورت ۾ پس منظر ۾ نظر اچي رهي آهي.{{efn|پاڪستان جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جي تاريخي ڳوٺ [[سوال ڍير]] جي مٿان هوائي جهاز تان ورتل منظر.}}]] [[فائل:Indus river near Leh.jpg|upright=1.25|thumb|[[ليه]]، [[لداخ]] ويجهو سنڌو درياه جو هڪ منظر]] سنڌو درياه هڪ [[Antecedent drainage stream|قديم درياه]] (antecedent river) آهي، جنهن جو مطلب آهي ته هي هماليه جبلن جي وجود ۾ اچڻ کان اڳ به موجود هو ۽ جئين جئين جبل مٿي اڀرندا ويا، هن پنهنجو رستو [[Entrenched river|گهاٽو]] ڪيو. سنڌو درياه پنهنجي گپ ۽ لٽ ذريعي سمنڊ جي اندر سنڌو فين (Indus submarine fan) کي هٿي ڏئي ٿو، جيڪو دنيا ۾ رسوبيات (sediment) جو ٻيو نمبر وڏو جسم آهي.<ref>{{cite journal |vauthors=Clift P, Gaedicke C, Edwards R, Lee JI, Hildebrand P, Amjad S, White RS, Schlüter HU |title=The stratigraphic evolution of the Indus Fan and the history of sedimentation in the Arabian Sea |url=https://archive.org/details/marine-geophysical-researches_2002_23_3/page/223 |year=2002 |journal=Marine Geophysical Researches |volume=23 |issue=3 |pages=223–245 |doi=10.1023/A:1023627123093 |bibcode=2002MarGR..23..223C |s2cid=129735252 }}</ref> هي تقريباً 50 لک ڪعب ڪلوميٽر مادي تي مشتمل آهي جيڪو جبلن جي لهرجڻ (erosion) سبب هتي پهتو آهي. جديد درياهي رسوبيات جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو ته اتر پاڪستان ۽ هندستان ۾ واقع [[قراقرم|قراقرم جا جبل]] هن مادي جو سڀ کان وڏو ذريعو آهن، جڏهن ته ان کان پوءِ هماليه مان پنجاب جي وڏن درياهن (جهلم، راوي، چناب، بياس ۽ ستلج) ذريعي مواد پهچي ٿو. عربي سمنڊ جي رسوبيات جي تجزيي مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنجاهه لک سال اڳ سنڌو درياه انهن [[پنجاب]] جي درياهن سان ڳنڍيل نه هو، جيڪي ان وقت اوڀر طرف وهندي [[گنگا ندي|گنگا]] ۾ شامل ٿيندا هئا ۽ ان کان پوءِ سنڌو درياه انهن کي پاڻ ۾ ملائي ڇڏيو.<ref>{{cite journal |last=Clift |first=Peter D. |author2=Blusztajn, Jerzy |date=15 December 2005 |title=Reorganization of the western Himalayan river system after five million years ago |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-12-15_438_7070/page/1001 |journal=Nature |volume=438 |pages=1001–1003 |doi=10.1038/nature04379 |pmid=16355221 |issue=7070 |bibcode=2005Natur.438.1001C |s2cid=4427250 }}</ref> اڳوڻي تحقيق موجب اولهه تبيت جي واري ۽ لٽ 4.5 ڪروڙ سال اڳ به عربي سمنڊ تائين پهچي رهي هئي، جنهن مان ان وقت به هڪ قديم سنڌو درياه جي وجود جي خبر پوي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Clift |first=Peter D. |author2=Shimizu, N. |author3=Layne, G.D. |author4=Blusztajn, J.S. |author5=Gaedicke, C. |author6=Schlüter, H.-U. |author7=Clark, M.K. |author8=Amjad, S. |author7-link=Marin Clark |date=August 2001 |title=Development of the Indus Fan and its significance for the erosional history of the Western Himalaya and Karakoram |url=https://archive.org/details/sim_geological-society-of-america-bulletin_2001-08_113_8/page/1039 |journal=GSA Bulletin |volume=113 |issue=8 |pages=1039–1051 |doi=10.1130/0016-7606(2001)113<1039:DOTIFA>2.0.CO;2 |bibcode=2001GSAB..113.1039C }}</ref> انهي قديم سنڌو درياه جو ڊيلٽا بعد ۾ پاڪ-افغان سرحد تي واقع [[ڪٽواز بيسن]] ۾ دريافت ڪيو ويو آهي. [[نانگا پربت]] واري علائقي ۾، سنڌو درياه پاران ڪيل وڏي پيماني تي لهرجڻ (erosion) جي ڪري زمين جي هيٺين پردن جا پٿر سطح تي اچي ويا آهن.<ref>{{cite journal |last=Zeitler |first=Peter K. |author2=Koons, Peter O. |author3=Bishop, Michael P. |author4=Chamberlain, C. Page |author5=Craw, David |author6=Edwards, Michael A. |author7=Hamidullah, Syed |author8=Jam, Qasim M. |author9=Kahn, M. Asif|author10= Khattak, M. Umar Khan |author11=Kidd, William S. F. |author12=Mackie, Randall L. |author13=Meltzer, Anne S. |author14=Park, Stephen K. |author15=Pecher, Arnaud |author16=Poage, Michael A. |author17=Sarker, Golam |author18=Schneider, David A. |author19=Seeber, Leonardo|author20= Shroder, John F. |date=October 2001 |title=Crustal reworking at Nanga Parbat, Pakistan: Metamorphic consequences of thermal-mechanical coupling facilitated by erosion |journal=Tectonics |volume=20 |issue=5 |pages=712–728 |doi=10.1029/2000TC001243 |bibcode=2001Tecto..20..712Z |doi-access=free }}</ref> نومبر 2011ع ۾ سيٽلائيٽ تصويرن مان معلوم ٿيو ته سنڌو درياه (ٻوڏ جي صورت ۾) ٻيهر هندستان ۾ داخل ٿيڻ لڳو ۽ [[رڻ ڪڇ|ڪڇ جي رڻ]] ۽ احمد آباد ويجهو هڪ ڍنڍ [[نل سروور پکين جي پناهگاهه|نل سروور]] کي پاڻي پهچائڻ لڳو.<ref name="Indus re"/> تمام گهڻي برساتن جي ڪري درياهي طاس سان گڏ [[منڇر ڍنڍ]]، حمل ڍنڍ ۽ [[ڪينجهر ڍنڍ]] (جيڪي سڀ موجوده پاڪستان ۾ آهن) ٻڏي ويا هئا. اها صورتحال انهي وقت کان ٻه صديون پوءِ پيدا ٿي جڏهن سنڌو درياه [[1819ع ۾ ڪڇ جو زلزلو|1819ع جي ڪڇ واري زلزلي]] کانپوءِ پنهنجو رخ اولهه طرف موڙي ڇڏيو هو. === معاون نديون === {{Div col|colwidth=15em}} * [[گار ندي]] (Gar River) * [[گلگت درياه]] * [[گومل درياه]] * [[هارو درياه]] * [[هنزا درياه]] * [[درياهه ڪابل]] * [[ڪنڙ درياه]] * [[ڪرم درياه]] * [[پنجند]] ** [[درياهه چناب]] *** [[درياهه جهلم]] *** [[درياهه راوي]] ** [[درياهه ستلج]] *** [[بِياس درياه]] * [[شيوڪ درياه]] * [[سوان درياه]] * [[دراص درياه]] (يا شنگو درياه) * [[سوات درياه]] * [[زانسڪار درياه]] * [[لوني درياه]] * [[ژوب درياه]] {{div end}} {{wide image|Indus river basin without boundaries of disputed regions.png|400px|سنڌوءَ جو حوض}} ساڄي ڪناري جون نديوُن گهڻو ڪري هندوڪش، قراقرم ۽ سليمان جبلن مان نڪري سنڌو ۾ شامل ٿين ٿيون. کاٻي ڪناري جون نديوُن بنيادي طور پنجاب جي پنجن دريائن واري نظام سان لاڳاپيل آهن. [[درياءِ چترال]] ۽ [[درياءِ سوات]] عملي طور [[درياءِ ڪابل]] وسيلي سنڌو ۾ شامل ٿين ٿا، پر هائڊروگرافڪ نظام ۾ انهن کي سنڌو ساڄي ڪپ واري دريائي ٽربييوٽرين. ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو. سنڌو درياهي نظام سنڌو درياهه ۽ ان جي وڏين ڀرتي ڪندڙ ندين تي مشتمل آهي، جن ۾ ساڄي ڪناري کان ڪابل ندي ۽ ڪرم ندي، جڏهن ⁠تہ کاٻي ڪناري کان راوي ندي، جھلم ندي، چناب ندي، ستلج ندي ۽ بياس ندي شامل آهن. ساڄي ڪناري واريون نديون (ڪابل ۽ ڪُرّم) سنڌو سان جبلن مان نڪرڻ کان ٿوري ئي دير بعد ملي وڃن ٿيون، جڏهن⁠ تہ کاٻي ڪناري واريون نديون هيٺئين ميداني علائقن ۾ سنڌو سان سنگم ڪن ٿيون. بياس درياھ مڪمل طور ڀارت ۾ واقع آهي، جڏهن ⁠تہ راوي ۽ ستلج جا مٿيان وهڪرا به ڀارت ۾ آهن؛ ان جي ابتڙ، چناب ۽ جهلم جا وڏا حصا تڪراري ڪشمير واري علائقي ۾ واقع آهن<ref>{{cite encyclopedia |title=Indus River |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Indus-River |access-date=8 March 2025}}</ref>. سڄي سنڌو درياهي حوض جو ڪُل رقبو لڳ ڀڳ 384,000 چورس ميل آهي، جنهن مان تقريباً 204,000 چورس ميل پاڪستان ۾ واقع آهي. ان کان علاوه لڳ ڀڳ 29,000 چورس ميل اهڙو علائقو پڻ آهي جيڪو جغرافيائي طور سنڌو حوض کان ٻاهر آهي، پر پنهنجي پاڻيءَ جي ضرورتن ۽ آبپاشيءَ لاءِ سنڌو درياهي نظام تي ڀاڙيندو آهي.<ref>{{cite web |title=Indus Basin Overview |website=Pakistan Water and Power Development Authority |url=https://www.wapda.gov.pk |access-date=8 March 2025}}</ref> سنڌو جي پاڻيءَ کان سواءِ پاڪستان ۾ زراعت انتهائي غير يقيني ٿئي ها، ڇاڪاڻ⁠تہ ملڪ ۾ قدرتي برسات تمام محدود آهي. اڄ به، جڏهن پاڪستان تيزيءَ سان صنعتي ترقي ڪري رهيو آهي، پاڻيءَ جا وسيلا اهم حيثيت رکن ٿا، ڇو⁠تہ ملڪ جي صنعتن جو وڏو حصو زرعي پيداوار کي خام مال طور استعمال ڪري ٿو<ref>{{cite web |title=Pakistan Water Resources |publisher=Food and Agriculture Organization (FAO) |url=https://www.fao.org |access- date=8 March 2025}}</ref>. پاڪستان ۾ سنڌو حوض جو تقريباً سڄو علائقو سالياني طور 15 انچن کان گهٽ برسات حاصل ڪري ٿو؛ ان مان لڳ ڀڳ 60٪ علائقو 10 انچن کان گهٽ ۽ تقريباً 16٪ علائقو 5 انچن کان به گهٽ برسات حاصل ڪري ٿو. برسات سڄي سال ۾ يڪسان نه پوي ٿي، بلڪه اها گهڻي ڀاڱي مانسون جي موسم دوران مرڪوز رهي ٿي <ref>{{cite encyclopedia |title=Pakistan – Climate |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pakistan/Climate |access-date=8 March 2025}}</ref>. == انڊس ٽڪور (ڊيلٽا)== {{اصل مضمون|سنڌو ٽِڪور}} ڊاڪٽر ايم ايم اشفاق پنهنجي ڪتاب ۾ لکي ٿو ته، سنڌو درياءَ جو ڊيلٽا (Indus delta) جيڪو ڪنهن زماني ۾ جهازرانيءَ واري ڊيلٽا هئي اڄ اهو ان حوالي سان دفن ٿيل ڊيلٽا ٿي چڪو آهي. سنڌو درياءَ جي ديلٽا سنڌي جي تهذيب جي شروعات کان وٺي گذريل صدي تائين، سنڌ ۽ پري پري جي ملڪن مصر، حجاز، سمير، ايران، اوڀر آفريڪا، مها راشٽر، شريلنڪا ۽ چين سان گڏيل واپار جو مرڪز رهي آهي. انڊس ڊيلٽا جي هاڻوڪي زميني پٽي 16,000 چورس ميل يعني 41,440 چورس ڪلوميٽرز جي رقبي تائين پکڙيل آهي. ڊيلٽا جي هيءَ پٽي سمنڊ سان 130 ميل يعني 210 ڪلوميٽرز تائين پکڙي پئي آهي. سنڌو دريا 3000 ڪلوميٽر جو سفر ڪندي ڏکڻ سنڌ تائين اچي ٿو، پر اها ٻي ڳالهه ته هاڻي سنڌو درياءَ ۾ رڳو 350 ملين ايڪڙ فٽ (ايم اي ايف) پاڻي اچي ٿو<ref>{{[http://www.dawnnews.tv/news/1052929/27feb2017-barbadi-indus-delta-ka-muqaddar-kiyun-bani-abubaker-shaikh-aa-bm بربادی انڈس ڈیلٹا کا مقدر کیوں بنی؟ - Pakistan - Dawn News]}}</ref>. == مذهبي ۽ ادبي حوالا == === رگ ويد ۾ سنڌو ندي شڪتيءَ جو ذڪر === رگوید جو ھي منتر، سنڌو ندي شڪتي بيان ڪري ٿو؛ سنسڪرت ۾؛ {{quote|त्वं न इन्द्रा भरँ ओजो नृम्णं शतक्रतो विचर्षणो۔ आ वीरं पृतनाषहम्..... ऋग्वेद ८/८७/१० ھندي ۾ हे बहु कर्म करने वाले, विशेषरूप से देखने वाले, शक्तियुक्त एवं सेना को पराजित करने वाले इंद्रा! हम तुमसे शक्ति और बल मांगते हैं। ऋग्वेद ८/८७/१० سنڌي ۾ ترجمو؛ اي اندر ديوتا! تون جيڪو اڻ ڳڻيا ڪَرِمَ ڪرڻ وارو آهين، وِشيش (خاص) رُوپ جي دِرشٽي (نظر) رکڻ وارو آھين، شڪتي شالِي آهين ۽ سينائُن کي پِراجِت (شڪست) ڪرڻ وارو آهين، اسين تو کان شَڪتِي ۽ ٻَلُ گهرون ٿا.| <ref>رگويد منڊل 8 سُوڪت87 منتر 10 تحقيق ۽ تدوين؛ نور محمد شيدي</ref>|}} == سياحت == [[سياحت لداخ|لداخ]] ۾ موجود [[سياحت لداخ#سنڌو|ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون]]، سنڌو درياه ۽ [[سرسوتي درياه]] ([[گھاگر-هاڪڙو درياه]]) جي ڪنارن تي [[سنڌو تهذيب|سنڌو-سرسوتي ماٿري جي تهذيب]] جا ماڳ، [[سنڌ ساگر دوآب]]، [[سنڌو نديءَ جو ڊيلٽا]]، مختلف ڊيم جهڙوڪ [[باگليهار ڊيم]]، هر سال [[ليه]] ۾ منعقد ٿيندڙ [[سنڌو درشن فيسٽيول]]،<ref>{{cite web |url=[http://www.ladakhs.com/ladakh-festival.php](http://www.ladakhs.com/ladakh-festival.php) |title=The Summit Adventure ladakh |website=[www.ladakhs.com](https://www.google.com/search?q=https://www.ladakhs.com) |url-status=dead |archive-url=[https://web.archive.org/web/20100405032344/http://ladakhs.com/ladakh-festival.php](https://web.archive.org/web/20100405032344/http://ladakhs.com/ladakh-festival.php) |archive-date=5 April 2010 }}</ref> ۽ هر 12 سالن کانپوءِ [[نمو]] (Nimoo) وٽ سنڌو ۽ [[زانسڪار درياه]] جي ميلاپ واري هنڌ ملهائيندڙ "سنڌو پشڪرم" ميلو (جيڪو 12 ڏينهن تائين جاري رهندو آهي)، سياحت لاءِ بهترين موقعا فراهم ڪن ٿا.<ref>[[https://www.clickatrip.in/tours/sindhu-river-pushkara-holy-bath-100107](https://www.clickatrip.in/tours/sindhu-river-pushkara-holy-bath-100107){{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}Sindhu Pushkaram festival], accessed 27 July 2023.</ref> === گيلري === <gallery widths="200px" heights="160px"> File:River Indus at Kotri Barrage Jamshoro.webm|ڪوٽڙي بئراج، ڄامشورو، سنڌ وٽ سنڌو درياه جو وڊيو. File:Lansdowne, Sukkur.jpg|لينسڊائون پل ۽ ايوب پل جيڪي سنڌ جي شهرن روهڙي ۽ سکر کي ملائين ٿيون. File:Frozen Indus, Near Nyoma.jpg|نيوما ويجهو ڄميل سنڌو درياه (سياري ۾). File:Indus at Skardu (1).jpg|اسڪردو وٽ سنڌو درياه جو منظر. File:Indus River Dera Ismail Khan.jpg|ڊيرا اسماعيل خان ويجهو سنڌو درياه. File:Indus Valley near Leh.jpg|ليه (Leh) ويجهو سنڌو درياه. </gallery> == پڻ ڏسو == * [[سنڌو ٽِڪور]] * [[وادي سنڌ جي تهذيب]] {{وادي سنڌ جي تهذيب}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌو درياھ]] [[زمرو:سنڌ]] [[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جي جاگرافي]] [[زمرو:پاڪستان جا دریاھہ]] [[زمرو:ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:وادي سنڌ جي تهذيب]] [[زمرو:پاڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]] 6goov23gpro71hzog9r99l6636orj1t 0 2291 414908 407287 2026-09-26T03:29:25Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414908 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ، پاڪستان ۾ آثار قديمه جو ماڳ}} {{Infobox historic site | name = موهن جو دڙو | image = Mohenjodaro - view of the stupa mound.JPG | image_size = 250px | alt = موهن جو دڙو | caption = 2014ع ۾ موهن جي دڙي جو ڏيک | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_relief = 2 | pushpin_alt = موهن جو دڙو | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ هنڌ | coordinates = {{coord|27|19|45|N|68|08|20|E|display=inline,title}} | location = [[لاڙڪاڻو ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | type = آبادي | area = 250 هيڪٽر (620 ايڪڙ)<ref>{{cite book |author1=Crispin Bates |author2=Minoru Mio |title=Cities in South Asia |date=22 May 2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-56512-3 }}</ref> | built = لڳ ڀڳ 2500 ق.م. | embedded = {{Infobox UNESCO World Heritage Site | child = yes | official_name = موهن جو دڙو جا آثار قديمه | ID = 138 | year = 1980 | session = چوٿون | criteria = ثقافتي: ii، iii | area = 240 هيڪٽر (590 ايڪڙ) }} }} '''موئن جو دڙو''' ({{IPA|sd|muˑənⁱ dʑoˑ d̪əɽoˑ|}}؛ لفظي معنيٰ: '''مئلن جو دڙو''') [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] جي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جي تعلقي ڏوڪريءَ ۾ واقع ۾ واقع هڪ اهم [[آثار قديمه|آثار قديمه جو ماڳ]] آهي. هي شهر لڳ ڀڳ 2500 ق.م. ۾ تعمير ٿيو ۽ قديم [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي سڀ کان وڏين آبادين مان هڪ هو ۽ دنيا جي قديم ترين وڏن شهرن مان هڪ آهي، جيڪو قديم مصر، ميسوپوٽيميا، مينوئن ڪريٽ ۽ اتر چيڪو جي تهذيبن سان هم عصر هو.<ref name="EB2">[https://www.britannica.com/place/Mohenjo-daro Mohenjo-Daro (archaeological site, Pakistan) on Encyclopedia Britannica website] Retrieved 25 November 2019</ref><ref name="Name2">{{cite book|title=The Indus Civilization: A Contemporary Perspective|author=Gregory L. Possehl|date=11 November 2002|publisher=Rowman Altamira|isbn=978-0-7591-1642-9|page=80}}</ref> گهٽ ۾ گهٽ 40,000 ماڻهن جي آبادي سان، موهن جو دڙو ڪيترن ئي صدين تائين خوشحال رهيو، پر 1700 ق.م تائين، سنڌو ماٿري جي ٻين وڏن شهرن سان گڏ، ڇڏي ويو.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/travel/article/20221114-pakistans-lost-city-of-40000-people|title=Pakistan's lost city of 40,000 people|last=Shea|first=Samantha|date=14 November 2022|website=www.bbc.com|language=en|access-date=2022-11-18}}</ref> سال 1920ع تائين ماڳ ٻيهر دريافت نه ڪيو ويو. شهر جي ماڳ تي اهم کوٽائي ڪئي وئي آهي، جنهن کي 1980ع ۾ يونيسڪو عالمي ورثو سائيٽ نامزد ڪيو ويو، ڏکڻ ايشيا ۾ پهريون ماڳ جنهن کي نامزد ڪيو ويو آهي.<ref name="mohenjodaro.net2">{{cite web|url=http://www.mohenjodaro.net/mohenjodaroessay.html|title=Mohenjo-Daro: An Ancient Indus Valley Metropolis}}</ref> سائٽ کي هن وقت تباهي (erosion) ۽ غير مناسب بحالي کان خطرو آهي.<ref name="BBCLostMaybe" /> موئن جو دڙو انساني تاريخ جي 5 هزار سال پراڻي ثفافتي تهذيب آهي، ڏکڻ ايشيائي ملڪن پاڪستان ۽ هندوستان جي سنڌو ماٿريءَ جي هن تهذيب کي شهري رٿا بندي وارو شهر پڻ ڪوٺيو ويندو آهي، جنهن ۾ آب ۽ نيڪاسي جو جديد نظام رائج هو. مهين جو دڙو جي تهذيب مصر ۽ ميسوپوٽيما جي تهذيبن جي هم عصر تهذيب هئڻ جو اعزاز رکي ٿي، جڏهن ته مهين جي دڙي تي گهٽ تحقيق ٿيڻ ڪري کيس مصر جي تهذيب بعد ٻئي نمبر تي وڏي تهذيب ڪوٺيو ويندو آهي. == نالي جو اصل == موهن جو دڙو، ماڳ (سائيٽ) جو جديد نالو، سنڌي ۾ مختلف طرح سان ”مرده ماڻهن جو دڙو“ ۽ ”موهن جو دڙو“ (جتي موهن جو مطلب [[ڪرشن|ڪرشنا]] آهي) جي تشريح ڪئي وئي آهي.<ref name="Name">{{cite book|title=The Indus Civilization: A Contemporary Perspective|author=Gregory L. Possehl|date=11 November 2002|publisher=Rowman Altamira|isbn=978-0-7591-1642-9|page=80}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.harappa.com/mohenjo-daro/mohenjodaroessay.html|title=Mohenjo-daro An Ancient Indus Valley Metropolis|website=www.harappa.com}}</ref> شهر جو اصل نالو معلوم ناهي. [[موهن جو دڙو]] مان مليل هڪ مهر جي پنهنجي تجزيي جي بنياد تي [[ايراواٿم مهاديون]] اهو امڪان ظاهر ڪيو آهي ته شهر جو قديم نالو ''ڪُڪُٽارما'' (''Kukkuṭārma'') هجي، جنهن جي معنيٰ ”[[ڪڪڙ]] [''kukkuta''] جو شهر [''-rma'']“ آهي.<ref>[[Iravatham Mahadevan]]. [http://www.thehindu.com/multimedia/archive/00151/Dr_Iravatham_Mahade_151204a.pdf "'Address' Signs of the Indus Script" (PDF)]. Presented at the [[World Classical Tamil Conference 2010]]. 23–27 June 2010. ''The Hindu''.</ref> امڪان آهي ته [[ڪڪڙن جي ويڙهه]] شهر ۾ مذهبي يا رسوماتي اهميت رکندي هجي.<ref name="Crawford"/> اهو پڻ ممڪن آهي ته موهن جو دڙو پاليل ڪڪڙ جي انهيءَ [[ڪلئڊ]] جي ڦهلاءَ جو هڪ مرڪز رهيو هجي، جيڪو پوءِ آفريڪا، اولهه ايشيا، يورپ ۽ آمريڪا تائين پکڙيو.<ref name="Crawford">[https://books.google.com/books?id=VMSF7m2CFTEC&q=mohenjo&pg=PA11 ''Poultry Breeding and Genetics'']. R. D. Crawford (1990). Elsevier Health Sciences. pp. 10–11, 44.<!-- ISBN needed --></ref> ماڳ جو موجوده نالو، '''موهن جو دڙو'''، سنڌي ٻوليءَ ۾ عام طور ”مئلن جو دڙو“ جي معنيٰ ۾ سمجهيو ويو آهي.<ref name="Name" /><ref>{{cite web|url=https://www.harappa.com/mohenjo-daro/mohenjodaroessay.html|title=Mohenjo-daro An Ancient Indus Valley Metropolis|website=www.harappa.com}}</ref> == نالي جو مطلب == موهن جي دڙي جي صحيح نالي جي پڪي ڄاڻ نه پئجي سگهي آهي، سرڪاري طور تي هن تاريخي ماڳ کي موئن جو دڙو (مئلن جو ڍير) چيو وڃي ٿو، جڏهن ته سرجان مارشل جي لاگ بڪ ۾ '''موهن جو دڙو''' ('''موهن''' هندو ڌرم جو نالو آهي) لکيو ويو آهي. ڪجهه اديبن جو خيال آهن ته هي منهن جو دڙو (منهن سامهون دڙو) آهي ته ڪن جو خيال آهي ته ُموهِينِ جو دڙو (ُمهِيا هڪ قوم آهي) ۽ ڪجهه اديبن جو خيال آهي ته هي موهن جو دڙو آهي، مقامي آبادي هن ماڳ کي موهن جو دڙو سڏي ٿي.<ref>{{Citation |title=موهن جو دڙو، ماضيءَ جي مهڪ {{!}} Daily Sindh Hyderabad<!-- Bot generated title --> |url=http://www.dailysindhhyd.com/2017/02/08/%D9%85%D9%88%D9%87%D9%86-%D8%AC%D9%88-%D8%AF%DA%99%D9%88%D8%8C-%D9%85%D8%A7%D8%B6%D9%8A%D8%A1%D9%8E-%D8%AC%D9%8A-%D9%85%D9%87%DA%AA/ |accessdate=2019-12-18 |archive-date=2023-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003004421/http://www.dailysindhhyd.com/2017/02/08/%D9%85%D9%88%D9%87%D9%86-%D8%AC%D9%88-%D8%AF%DA%99%D9%88%D8%8C-%D9%85%D8%A7%D8%B6%D9%8A%D8%A1%D9%8E-%D8%AC%D9%8A-%D9%85%D9%87%DA%AA/ |dead-url=yes }}</ref> لاڙڪاڻي ضلعي جي لبدريا تعلقي ۾، لاڙڪاڻي جي شهر کان پنجويهه ميل پري، ۽ ڏوڪري اسٽيشن کان فقط ساڍن ٽن ميلن جي مفاصلي تي، هڪ ويرانو آهي، جو عام طرح ”مهن جو دڙو“ سڏجي ٿو. آرڪيالاجيڪل کاتي وارن انهيءَ نالي جي معنيٰ ڄاڻائي آهي 'Mound of the Dead' هن مان ظاهر آهي ته هو سمجهن ٿا ته اهو نالو اصل ۾ آهي ”مئن جو دڙو“، ۽ رڳو چُڪ کان ”مئن بدران ”موهن“ لکيو اٿن. سرزمين تي وڃي ڪو پڇا ڪندو، ته پڪ ٿيندس ته صحيح اُچار آهي ”مُهن جو دڙو“ ۽ ڪي ”مهين جو دڙو“ به چون ٿا. ٻنهي جي معنيٰ آهي ”مات ٿيلن جو دڙو“. قديم زماني ۾ سنڌوندي مُهن جي دڙي وٽان وهندي هئي، اُتي جو اصلوڪو شهر سنڌونديءَ ۽ الهندي ڪناري جي وچ ۾ هڪ ٻيٽ هو. سرزمين جانچڻ سان ائين سمجهڻ ۾ پيو اچي، ته اتي اصل پنج ٻيٽ هئا، جي پوءِ نديءَ جي اتان رخ ڦيرائڻ ۽ مٿان واريءَ وري وڃڻ سبب گڏجي ويا ۽ هاڻي ٻيٽن جو گويا هڪ ڇڳو ٿي پيا آهن. هينئر اتي دڙا ئي دڙا لڳا پيا آهن، جي اٽڪل اڍائي سؤ ايڪڙ زمين جا والاري بيٺا آهن. ڪي دڙا ويهه ته ڪي ٽيهه فوٽ اوچا آهن. انهن جي وچ ۾ هڪ وڏو دڙو اٽڪل ستر فوٽ اوچو آهي، تنهن تي هڪ مندر اڏيل هو، جو ڪيترن ورهين کان ڊٺو پيو هو؛ پر هاڻ چڱي مشهوري ملي اٿس.<ref name="ReferenceA"/> === مهين جي دڙي جو صحيح نالو === مهين جو دڙو جو صحيح نالو معلوم نه ٿي سگهيو آهي، سرڪاري طور تي هن تاريخي آثار کي موئن جو دڙو (مئلن جو ڍير)ڪوٺيو ويو آهي، جڏهن ته سرجان مارشل جي لاگ بڪ ۾ موهن جو دڙو (موهن هندو ڌرم جو نالو آهي) لکيو ويو آهي. ڪجهه اديبن جو خيال آهن ته هي منهن جو دڙو(منهن سامهون دڙو) آهي ته ڪن جو خيال آهي ته ُموهِينِ جو دڙو (ُمهِيا هڪ قوم آهي) ۽ ڪجهه اديبن جو خيال آهي ته هي مهين جو دڙو آهي، مقامي آبادي هن آثار کي مهين جو دڙو ڪوٺيندي آهي. == تفصيلي تعارف == موهن جو دڙو لڳ ڀڳ 2500 ق.م. ۾ تعمير ٿيو.<ref name="Ancientindia.co.uk">[http://www.ancientindia.co.uk/indus/explore/his03.html Ancientindia.co.uk.] Retrieved 2 May 2012.</ref> اهو قديم [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]]، جنهن کي [[هڙپا تهذيب]] پڻ چيو وڃي ٿو، جي سڀ کان وڏن شهرن مان هڪ هو.<ref>{{cite book|last=Beck|first=Roger B.|author2=Linda Black |author3=Larry S. Krieger |author4=Phillip C. Naylor |author5=Dahia Ibo Shabaka |title=World History: Patterns of Interaction|url=https://archive.org/details/mcdougallittellw00beck|url-access=registration|publisher=McDougal Littell|year=1999|location=Evanston, IL|isbn=978-0-395-87274-1 }}</ref> هيءَ تهذيب سنڌو خطي جي قبل از تاريخ ثقافت مان لڳ ڀڳ {{circa|3000 ق.م.}} ڌاري اُسري. پنهنجي عروج واري دور ۾ سنڌو تهذيب جي پکيڙ موجوده پاڪستان ۽ اتر هندستان جي وڏي حصي تائين هئي؛ اولهه ۾ اها [[ايران]] جي سرحد تائين، ڏکڻ ۾ هندستان جي [[گجرات]] تائين ۽ اتر ۾ [[باختر]] جي هڪ چوڪيءَ تائين پکڙيل هئي. هن تهذيب جا اهم شهري مرڪز [[هڙپا]]، موهن جو دڙو، [[لوٿل]]، [[ڪالي بنگن]]، [[ڍولاويرا]] ۽ [[راکي ڳڙهي]] هئا. [[File:Indus Valley Civilization, Mature Phase (2600-1900 BCE)-fr.svg|thumb|upright=1.25|[[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي اهم آثار قديمه وارن ماڳن جو هنڌ ڏيکاريندڙ نقشو.]] [[File:An other view of Moenjodaro.jpg|thumb|upright=1.25|موهن جي دڙي جا آثار.]] [[File:Moenjodaro(c) by Usman Ghani.jpg|thumb|upright=1.25|موهن جي دڙي جي هيٺئين شهر جي هڪ گهٽي.]] [[File:Mohenjodaro_Sindh.jpeg|thumb|upright=1.25|[[موهن جي دڙي جو وڏو سنانگاهه|وڏو سنانگاهه]].]] [[File:Archaeological Ruins at Moenjodaro-108222.jpg|thumb|upright=1.25|موهن جي دڙي جي ماڳ تي هڪ قديم کوهه جا آثار.]] موهن جو دڙو پنهنجي دور جي سڀ کان ترقي يافته شهرن مان هڪ هو، جتي شهري رٿابندي ۽ سول انجنيئرنگ جو نظام غيرمعمولي طور تي ترقي يافته هو.<ref>A H Dani (1992). "Critical Assessment of Recent Evidence on Mohenjo-daro". Second International Symposium on Mohenjo-daro, 24–27 February 1992.</ref> لڳ ڀڳ {{circa|1700 ق.م.}} ڌاري سنڌو تهذيب جي اوچتي زوال کان پوءِ موهن جو دڙو پڻ ڇڏي ڏنو ويو.<ref name="Ancientindia.co.uk" /><ref name=KenoyerArticle /> [[راکلداس بئنرجي]] 1918ع کان ڏکڻ پنجاب، بيڪانير، بهاولپور ۽ سنڌ جي مختلف علائقن ۾ قديم آثارن جي سروي ۽ کوٽائيءَ جو ڪم ڪري رهيو هو. سندس تحقيق جو هڪ مقصد انهن يارنهن يادگارن جي ڳولا پڻ هو، جيڪي روايتن موجب [[سڪندر اعظم]] پنهنجي هندستاني مهم دوران، عيسوي سن کان اٽڪل سوا ٽي سئو سال اڳ، [[بياس ندي]]ءَ جي ڪناري قائم ڪرايا هئا ۽ جن تي يوناني ۽ مقامي ٻولين ۾ لکتون اُڪريل هيون. 1918ع کان 1922ع تائين بئنرجي سنڌ ۾ [[کيرٿر جبل|کيرٿر]] کان [[سنڌو درياهه]] تائين، جيڪب آباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي وارن علائقن ۾ ڪيترن قديم دڙن جي سروي ڪئي. هن 27 وڏن ۽ 53 ننڍن دڙن جي نشاندهي ڪئي، جن مان گهڻا آثار [[ٻڌ مت|ٻڌ دور]] سان لاڳاپيل ثابت ٿيا. 1922ع ۾ بئنرجي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جي [[ڏوڪري]] شهر کان لڳ ڀڳ 6 ميل پري هڪ قديم دڙي تي موجود ٻڌ اسٽوپا تائين پهتو. اهو اسٽوپا ڀرپاسي واري ميداني سطح کان لڳ ڀڳ 46 فوٽ اوچي دڙي تي قائم هو. اسٽوپا ۽ ان سان لاڳاپيل ٻڌ ڀڪشن جي رهائشي عمارتن جو دڙي جي هيٺين تهن ۾ موجود وڌيڪ قديم آباديءَ سان سڌو واسطو نه هو. مٿين سطح جون اهي اڏاوتون ٻڌ دور سان تعلق رکندڙ هيون ۽ هيٺ موجود قديم شهر جي تباهيءَ کان گهڻو پوءِ تعمير ڪيون ويون هيون. دڙي جي اوچائيءَ سبب مذهبي عمارتون [[سنڌو درياهه]] جي ٻوڏن کان نسبتاً محفوظ رهي سگهيون ٿي.<ref>Chatterji, S.K, “Modern Review” December 1924</ref> بئنرجي جڏهن اسٽوپا جي ڀرسان کوٽائي ڪرائي ته کيس پٿر جا ٿانوَ، ٺڪر جا ٽڪرا ۽ ٻيون اهڙيون شيون مليون، جيڪي ٻڌ دور جي آثارن کان مختلف هيون. انهن شين مان اشارو مليو ته اسٽوپا جي هيٺان هڪ گهڻو پراڻي آبادي موجود هئي.<ref>ڀيرومل مهرچند آڏواڻي، ”قديم سنڌ“، سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو، ص-82</ref> وڌيڪ کوٽائيءَ دوران کيس هڪ اهڙي مهر پڻ ملي، جيڪا شڪل ۽ تصويري نشانين جي لحاظ کان [[هڙاپا]] مان مليل مهرن سان مشابهت رکندي هئي. هڙاپا مان اهڙي قسم جي هڪ مهر اڳ [[اليگزينڊر ڪننگهم]] کي پڻ ملي چڪي هئي. انهيءَ مشابهت جي بنياد تي بئنرجي اهو امڪان ظاهر ڪيو ته موهن جي دڙي جا هيٺيان تهه هڙاپا جي قديم ثقافت سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا. هڙاپا ۽ موهن جي دڙي مان مليل مهرن، ٺڪر جي ٿانون، اوزارن ۽ ٻين نوادرات جي مشابهت کان پوءِ ٻنهي ماڳن تي منظم آثار قديمه جي تحقيق کي وڌيڪ اهميت ملي. انهن کوٽاين جي نتيجي ۾ اها تهذيب سامهون آئي، جنهن کي پوءِ [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جي نالي سان سڃاتو ويو. ان دريافت سان ڏکڻ ايشيا جي شهري تاريخ بابت اڳ موجود تصورن ۾ اهم تبديلي آئي ۽ ثابت ٿيو ته ٽئين هزارين ق.م. ۾ سنڌو ماٿريءَ ۾ ترقي يافته شهري مرڪز موجود هئا.<ref>Fleet, I.F, “Seals from Harappa” J.R.A.S, 1912, P-699</ref><ref name="sindhiadabiboard.org">ڪتاب: ''قديم سنڌ''؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي؛ چوٿون ايڊيشن 2004ع، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو. {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page9.html}}</ref> [[جان مارشل (آثار قديمه جو ماهر)|سر جان مارشل]] موهن جي دڙي ۽ هڙاپا جي آثارن کي هڪ قديم تهذيب سان ڳنڍيندڙ شروعاتي ماهرن مان هو. شروعاتي تحقيق دوران هن موهن جي دڙي مان مليل ڪن مهرن ۽ ٻين آثارن کي عيسوي سن کان ڪيترائي هزار سال اڳ جو قرار ڏنو. ويهين صديءَ جي شروعاتي ڏهاڪن ۾ انهن آثارن جي تاريخ بابت مختلف اندازا پيش ڪيا ويا؛ بعد واري آثار قديمه جي تحقيق، تهن جي مطالعي ۽ تاريخ مقرر ڪرڻ جي جديد طريقن سان سنڌو تهذيب جي پختي شهري مرحلي کي عام طور تقريباً 2600 ق.م. کان 1900 ق.م. جي وچ واري عرصي سان منسوب ڪيو ويو آهي. 1937ع ۾ ريورنڊ فادر ايڇ. ايس. هيرس، مدراس يونيورسٽيءَ جي سهڪار هيٺ ڪيل هڪ تقرير ۾، سنڌو لکت جي ڪجهه نشانين کي فلڪياتي علامتن سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي. هن دعويٰ ڪئي ته ڪجهه مهرن تي [[فلڪيات]] ۽ نجومي نشانين جا اشارا موجود آهن ۽ انهن جي بنياد تي سنڌو ماٿريءَ جي ماڻهن جي فلڪياتي ڄاڻ کي تمام قديم زماني تائين پهچائي سگهجي ٿو. هن اهو پڻ تجويز ڪيو ته اهڙي ڄاڻ ۽ لکڻ جو هنر سنڌو ماٿريءَ کان [[ميسوپوٽيميا]] ۽ پوءِ ٻين علائقن ڏانهن منتقل ٿيو هوندو.<ref name="sindhiadabiboard.org"/> اهي تشريحون جديد علمي اتفاق جو حصو ناهن؛ [[سنڌو لکت]] اڃا تائين يقيني طور پڙهي نه سگهي وئي آهي، تنهنڪري اهڙين پڙهڻين ۽ انهن مان اخذ ڪيل تاريخي نتيجن کي قطعي طور ثابت ٿيل نه ٿو سمجهيو وڃي. [[سمير|سميري]] ۽ ميسوپوٽيميائي لکتن ۾ ''[[ميلوها]]'' (Meluḫḫa) نالي هڪ علائقي جو ذڪر ملي ٿو، جنهن سان ميسوپوٽيميا جا واپاري لاڳاپا هئا. ڪيترائي جديد محقق ميلوها کي سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سان سڃاڻن ٿا. ميسوپوٽيميا مان مليل سنڌو طرز جون مهرون ۽ ٻيون شيون ٻنهي علائقن وچ ۾ واپار ۽ رابطن جا آثار مهيا ڪن ٿيون. البت ''ميلوها'' کي خاص طور رڳو [[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] جو قديم نالو قرار ڏيڻ بابت ڪا قطعي علمي راءِ موجود ناهي؛ عام طور ان نالي کي سنڌو تهذيب جي وسيع علائقي يا ان سان لاڳاپيل خطي لاءِ استعمال ٿيل نالو سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/ڇا-موهن-جي-دڙي-جو-نالو-ميلُوها-هو؟/|title=ڇا موهن جي دڙي جو نالو ميلُوها هو؟......عزيز ڪنگراڻي -|last=says|first=Abdul Wahab Sahito|date=2019-11-04|language=sd|access-date=2019-11-05}}</ref> موهن جي دڙي جي هن قديم ماڳ جي وڌيڪ کوٽائي ان وقت انڊيا جي قديم آثارن واري کاتي جي ڊائريڪٽر جنرل سر جان مارشل جي نظرداريءَ هيٺ 1922ع جي سياري جي مند ۾ ٿي، جيڪا لاڳيتو 1927ع تائين هلي. ان کوٽائيءَ جو سمورو احوال سر جان مارشل ٽن ضخيم جلدن ۾ شايع ڪرايو.<ref>Marshall, Sir John, “Mohen jo Daro and Indus Civilization” Vol: 1-3, London 1931</ref> وري ٻيو دفعو هن کنڊر جي کوٽائي ارنيسٽ مئڪي جي نظرداريءَ هيٺ ٿي. جنهن پنهنجو ڪم 1927ع کان 1931ع تائين ڪري ختم ڪيو ۽ پنهنجي تحقيقات کي جدا ڪتاب ۾ شايع ڪيو.<ref>Mackay, E.J.H, “Further Excavation at Mohen jo Daro” 2 Volumes, Delhi, 1938</ref> ان کانپوءِ وري ڊاڪٽر سر آر ايم وهيلر 1950ع کان هن دڙي جي کوٽائي ڪرائي. وري 1965ع ۾ آمريڪي آرڪيالاجيڪل مشن جي سربراهه پروفيسر جارج ايف ڊيلز (يونيورسٽي آف پينسلونيا) طرفان وڌيڪ کوٽائي ڪرائي وئي. اهڙي طرح هن عظيم شهر جي کوٽائيءَ ۾ بئنرجي، سر جان مارشل، جارج ايف ڊيلز، هارگريوز، سروپ وتيس، ڪي اين ڊڪشٽ پنهنجو ڪردار ادا ڪيو ۽ هيءُ 5 هزار سال پراڻي تهذيب ۽ تمدن جا نرالا رنگ ۽ ڍنگ ورهين گذرڻ کان پوءِ اسان جي سامهون آيا. موهن جي دڙي جو تباهه ٿيل شهر اتر سنڌ جي ضلعي لاڙڪاڻي ۾ ڪراچي-ڪوئيٽا ريلوي لائين تي ڏوڪريءَ جي اسٽيشن کان 6 ميل پري آهي. سنڌوندي هن ماڳ جي اوڀر ۾ وهي ٿي. موهن جي دڙي جو کنڊر 240 ايڪڙن ۾ ڦهليل آهي.<ref>رحيم داد خان مولائي شيدائي، ”تمدن سنڌ“ سنڌ يونيورسٽي ڄامشورو، 1959ع</ref> لئمبرڪ جي چئي مطابق هيءُ شهر گهيري ۾ ٽن ميلن کان به وڌيڪ ڦهليل آهي ۽ هي تمام گهاٽي آدمشماريءَ وارو شهر هيو.<ref>لئمبرڪ، ايڇ ٽي، ”سنڌ هڪ عام جائزو“ ص- 118</ref> === مهين جو دڙو، دريافت ۽ کوٽائي === مهين جي دڙي جي دريافت 1922ع ۾ آر بي بئنرجي ڪئي، جيڪو آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا جو هڪ آفسير هو. رکيل داس بندوپڌيا بئنرجي کي ٻڌ ڌرم ۽ سڪندر اعظم جي آثارن بابت ذميوارون ڏنيون ويون هيون ۽ هو مهين جو دڙو جي اسٽو پا بابت اطلاع ملڻ تي هن آثارن جي کوٽائي ڪرائي ته اتي هن کي هڪ ٻئي تهذيب جا آثار مليا. آر بي بئنرجي اهڙو اطلاع برٽس گورنمينٽ جي آرڪيالاجي کاتي کي ڏنو، جنهن بعد 1929ع ۾ برطانوي آرڪيالاجي کاتي جو ڊائريڪٽر جنرل سر جان مارشل مهين جي دڙي پهتو ۽ هن مهين جو دڙو جي کوٽائي شروع ڪئي، جنهن ۾ آرڪيالاجي کاتي جاعملدار ڪي اين ڊڪشٽ ۽ ارنيسٽ ميڪي سندس سهڪاري هئا. 1945 ۾ احمد حسن داني ۽ مورٽيمر ويلر پڻ کوٽائي ڪئي، جڏهن ته مکيا کوٽائي65- 1964۾ ڊاڪٽر جي ايف ڊيلز جي اڳواڻي ۾ ڪئي وئي. 1965 کانپوءِ پاڪستان سرڪار جي ڪجهه عملدارن هڪ سازش تحت مهين جي دڙي جي کوٽائي تي پابندي لڳائي ڇڏي، جنهن کانپوءِ مهين جو دڙو تي صرف ننڍا ننڍا پراجيڪٽ شروع ڪيا ويا، جيڪي ڪي به خاطر خواهه نتيجا نه ڏئي سگهيا آهن. [[فائل:Other side of Moenjodaro by Usman Ghani.jpg|thumb|کاٻو|کوٽائيءَ ۾ ڊگھا کوھ ظاهر ٿيا جنھن مان خبر پئي تہ ھي شھر ھر ٻوڏ بعد بار بار تعمير ٿيو جنھن سان ان جي گھٽين جي بلندي مٿي تائين اچي وئي اھڙي طرح کوھ مٿي ٿي ويا <ref>McIntosh (2008), p. 118. "More than seven hundred wells were sunk at Mohenjo-daro when the city was built. Over the centuries houses were rebuilt and street levels rose; new courses of bricks were therefore added to the wells to keep their tops at the same height with respect to the street. The removal of earth and debris during the excavation of the city has left many wells standing like towers high above the exposed remnants of earlier streets."</ref>]] دڙي جي کوٽائي: انگريزن جي صاحبيءَ جي اوائل ۾ هن قسم جون کوجنائون رڳو الور، برهمڻ آباد ۽ ٻين ٿورن هنڌن ٿيون هيون، جو تن ڏينهن ۾ اهي هنڌ نهايت آڳاٽا ليکبا هئا. سن 1910ع ۾ ميرپورخاص نزديڪ ڪاهوءَ جي دڙي جي کوٽائي، مسٽر هينري ڪزنس آرڪيالاجيڪل کاتي جي سپرنٽينڊنٽ ڪرائي، ته اتان ٻڌ ڌرم واري زماني جون ڪي حقيقتون معلوم ٿيون. مهن جي دڙي جي سڌ جيتوڻيڪ آرڪيالاجيڪل کاتي وارن، توڙي لاڙڪاڻي ضلع جي روينيو عملدارن کي اڳي ئي هئي، پر ڪنهن نهاريس به ڪونه ٿي. هتي پوءِ سن 1922ع ۾ کوٽائي ٿي ۽ ان لاءِ هڪ اتفاقي سبب اچي بڻيو. سن 1918ع کان وٺي مسٽر رکلداس بئنرجي. ايم. اي آرڪيالاجيڪل کاتي جي سپرنٽنڊنٽ، پنجاب طرف، بياس نديءَ جا سڪل پيٽ پئي جاچيا. سندس مکيه مراد هيءَ هئي، ته عيسوي سن کان سوا ٽي سو کن ورهيه اڳي. بياس نديءَ جي ڪناري وٽ، سڪندر اعظم جيڪي ٻارهن ٺل ٺهرائي، مٿن يوناني ۽ هندستاني ٻولين ۾ نوشتا اُڪرايا هئا، تن جو پتو ڳولي ڪڍجي. اٽڪل چار ورهيه پنجاب جي ڏاکڻي ڀاڱي، بيڪانير ۽ بهاولپور رياست جا گشت ڪندو، مهراڻ يا هاڪڙي جا سڪل ٻيٽ جاچيندو، سنڌ ۾ آيو. واٽ تي بهاولپور رياست ۽ لاڙڪاڻي جي وچ ۾ سنڌونديءَ جا ارڙهن سڪل ٻيٽ نظر آيس! انهن کانسواءِ ٻڌ ڌرم واري زماني جي ستاويهن وڏن ۽ ٽيونجاهه ننڍن شهرن جا ويرانا سرحد سنڌ. سکر ۽ لاڙڪاڻي ضلعن ۾ڏٺائين. اهي سڀ هنڌ اک مان ڪڍندو، سن 1922ع ۾ لاڙڪاڻي طرف مهن جي دڙي وٽ اچي بيٺو. ان وقت هڪ اوچي دڙي تي ڊٺل ٺل ۽ ٻڌ ڌرم وارن جو هڪ مٺ (مندر) هو، جنهن جون ڀتيون سنڌونديءَ جي سپاٽ (سطح) کان ڇائيتاليهه فوٽ اتاهيون هيون. مندر جي چوڌاري ڀيڪشن (ٻڌ ڌرم جي ساڌن) جي رهڻ جي لاءِ ڪوٺيون هيون ۽ انهن ڪوٺين جي وچ ۾ مندر واري عمارت هئي. اتان مٿي چڙهڻ لاءِ ڏاڪڻ هئي ۽ پٺيان ٻئي طرف کان هيٺ لهڻ لاءِ به ڏاڪڻ هئي، اتي هڪ وڏو ٿلهو هو، جنهن تي ٺل بيٺل هو. ان جي پاسي وارين ڀتين جي مٿان ٻه سوڙهيون ڏاڪڻيون هيون، جن مان هڪڙي اُتر ته ٻي ڏکڻ طرف ٿي ويئي. اتي هڪ ننڍڙيءَ ڪوٺيءَ ۾ گوتم ٻڌ جو پتلو رکيل هو. چون ٿا ته انهيءَ پتلي تي اڳي سوني پني چڙهيل هئي، ڀر وارا ڳوٺاڻا ڀانئيندا هئا ته هتي ڪو ڌن پوريل آهي، سي هتي اچي، وقت بوقت زمين کوٽيندا هئا. سرون کَپنديون هين، ته اهي هتان ڪڍي کڻي ويندا هئا. مسٽر بئنرجيءَ هتي اچي، پير سان ٻهر اُٿلايو، ته ٺڪر جي ٿانون ٿپن جا ٺڪر ٽوٽا ڏٺائين، جن تي نهايت عمدو ۽ عجيب ڪم ٿيل هو. ڪي پٿر جون ٺهيل ڇريون به هٿ آيس، جي نئين پٿر واري زماني جون هيون. هي سڄاڻ انهن ٿورين شين لهڻ شرط سمجهيو ته هي هنڌ کوٽائڻ جي لائق آهي. خود کيس اوڏيءَ مهل اها ڳالهه من نڪا چت هئي، ته هتان اهڙي سڀيتا جو پتو پوندو، جا اڳ ڪنهن به ڳولي نه لڌي آهي، پر هتي جي زمين، جا پنج هزارن ورهين جي جهوني سڀيتا پنهنجي پيٽ ۾ پائي ويٺي هئي، سا ڪوڏر جي پهرئين ئي لپي سان پڌري ڪرڻ لڳي، جنهنڪري مسٽر بئنرجيءَ جي هيڪاري دل وري آرڪيالاجيڪل کاتي وارا کوٽائيءَ جو ڪم ڪرائيندا ئي سياري ۾ آهن. مسٽر بئنجريءَ سن 22-1923ع وارو سيارو اُتي کوٽائي ڪرائي، پر ٻئي سياري ۾ به اتي اچي، زمين وڌيڪ کوٽايائين ۽ سندس لايا سجايا ٿيا.<ref name="ReferenceA">{ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html}}}</ref> مسٽر بئنرجيءَ مهن جي دڙي بابت جيڪي رپورٽون ٻنهي سالن ۾ سرڪار کي موڪليون، آرڪيالاجيڪل کاتن جي ساليانين رپورٽن ۾ ڇپيل آهن. انهن ۾ ڄاڻايو اٿس، ته دڙي کوٽيندي معلوم ٿيو، ته ان ۾ چئن جدا جدا زمانن جون عمارتون آهن. انهن عمارتن اندران جدا جدا زمانن جا سڪا، چقمق جا ٽڪر، ڪچ جون ڪنگڻيون، راند ڪرڻ لاءِ ڍارا، اڇي سنگ مرمر جون ڌوپ ڇٽيون ۽ پتلا لڌا آهن. هڪ چٽسالي ٿيل مورتي لڌي آهي، جا ڪنهن ڏاڙهيءَ سان مڙس جي سسي آهي ۽ مٿي تي کوپڙيءَ جي شڪل جهڙي ٽوپي اٿس. دڙي جي اندر مردا به پوريل هئا، ۽ مردن دفن ڪرڻ جا نمونا به نرالا هئا. مسٽر بئنرجيءَ هتي جي عمارتن مان جيڪي شيون لڌيون، تن ۾ تنت مال پٿر، عاج ۽ ڄؤ جون ٺهيل مهرون آهن، جن تي قسمين قسمين جانورن جون شڪليون اُڪريل آهن. انهن تي ڪي اکر به اڪريل آهن، جيڪي هاڻوڪيءَ ڪنهن به ٻوليءَ جي صورتخطيءَ سان ملي نٿا اچن. اهي اکر اڄ تائين ڪو پوريءَ ريت پڙهي ڪونه سگهيو آهي؛ پر انهن اکرن سمجهڻ جي ڪوشش گهڻي ئي عالم ڪن پيا. مسٽر بئنرجي اهي مهرون ڏسي گد گد ٿيو، جو سمجهيائين ته ڪا شيءِ لڌي اٿم ائين سمجهڻ لاءِ سبب هئس.<ref name="ReferenceA"/> ان وقت هندستان جي آرڪيالاجيڪل کاتي جو ڊائريڪٽر جنرل سر جان مارشل هو. هرپا ۽ مهن جي دڙي مان لڌل سڀ شيون گهرائي، پاڻ تپاسيائين. هو صاحب يڪدم سمجهي ويو، ته ههڙي کوجنا پنجاب ۽ سنڌ ۾ اڳي ڪنهن به ڪانه ڪئي آهي. مهرن تي جيڪي اکر اڪريل هئا، سي جيتوڻيڪ پاڻ به پڙهي ڪونه ٿي سگهيو، ته به ايترو سمجهيائين ته انهن مهرن تي جيڪي اکر اُڪريل آهن۽ شڪليون نڪتل آهن، سي ڀونوچ سمنڊ وارن ملڪن جي قديم سڀيتا سان ڪجهه قدر ملي ٿيون اچن. پوءِ ته ڇا ڪيائين جو مهن جي دڙي مان لڌل عمارتن ۽ شين، ۽ سڀني مهرن جا فوٽا، ”السٽريٽيڊ لنڊن نيوز“ ۾ ڇپائي پڌرا ڪيائين، ته من ڪو عالم هنن نين شين تي ڪا روشني وجهي سگهي. سندس اهو ليک فوٽن (تصويرون) سميت ”السٽريٽيڊ نيوز“ جي 20 سيپٽمبر 1924ع واري پرچي ۾ ڇپجي پڌرو ٿيو، ته ٺڪ ٻئي هفتي ساڳي مخزن ۾ پروفيسر اي. ايڇ. سئس ظاهر ڪيو ته انهيءَ ساڳي سڀيتا جا اهڃاڻ ميسو پوٽيميا طرف به مليا آهن. مهرون به ساڳيون ته عمارتن جي اڏاوت جو نمونو به ساڳيو! سگهوئي پوءِ ايران طرف به انهيءَ ساڳيءَ سڀيتا جون ثابتيون مليون. جنهنڪري آرڪيالاجيڪل کاتي وارن کي ائين وسهڻ لاءِ سبب ٿيو ته پنجاب ۽ سنڌ کان وٺي، عراق ۽ ميسو پوٽيميا تائين ڪنهن قديم زماني ۾ هڪڙي ئي تهذيب هئي. هن نئينءَ کوجنا ڪيترن ئي هنڌن جي عالمن جو گهڻو ڌيان ڇڪيو. هندستان، يورپ ۽ آمريڪا ۾ جيڪي به اخبارون ۽ مخزنون ڇپجن ٿيون، تن سڀني ۾ مهن جي دڙي بابت ليکن پٺيان ليک ڇپيا، جنهنڪري مهن جو دڙو سڄيءَ دنيا ۾ مشهور ٿي ويو .هينئر هيڪاري ضرور ٿيو ته مهن جو دڙو اڃان وڌيڪ کوٽائجي ته من ڪو وڌيڪ پتو پوي؛ پر هن ڪم لاءِ ججهو ناڻو گهرجي. سگهوئي هند ليجسليٽو اسيمبليءَ جي بجيٽ جي ميٽنگ ۾ رٿ پيش ٿي، ته هندستان جي آرڪيالاجيڪل کاتي کي هند سرڪار هڪ فنڊ پنجاهه لک رپين جو منظور ڪري ڏئي، جنهن مان آئيندي اهڙا دڙا کوٽائجن. انهيءَ رٿ پيش ڪندي سيڪريٽريءَ هن ڳالهه تي زور ڏنو ته پنجاب ۽ سنڌ مان هينئر جنهن سڀيتا جو پتو پيو آهي، تنهن تي سڄي هندستان کي فخر ڪرڻ لاءِ سبب آهي، ۽ اهو فنڊ ضرور قبول ٿيڻ گهرجي. اسيمبليءَ ايترو پئسو ڏيڻ نه قبوليو، ته هندستان ۾ ناراضپو پيدا ٿيو. انهيءَ هوندي به اسيمبليءَ کي جس آهي، جو اڍائي لک روپيا ساليانو قبوليائين. سر جان مارشل پوءِ سنڌ ۾ آيو ۽ مهن جي دڙي جي وڌيڪ کوٽائي ڪرائڻ لاءِ ڪجهه وقت پاڻ اُتي وڃي رهيو. ڏوڪري اسٽيشن کان وٺي مهن جي دڙي تائين رستو ٺهرايائين، عملي لاءِ جايون جوڙايائين ۽ اٽڪل هڪ هزار مزدور دڙي کوٽائڻ لاءِ رکيائين، جن مان ڪيترا بروهي هئا، جي پنهنجيون ڀونگيون اَڏي اتي رهيا؛ مهن جي دڙي وٽ هڪ ڳوٺ ٻڌجي ويو. سرجان مارشل پنهنجي سر مزدورن کي سمجهائيندو هو ته کوٽائي ڪيئن ڪجي. مزدورن جي لاءِ هيءُ نئون ڪم هو، پر اهڙو ته هري ويا جو اَن جو داڻو به لهندا هئا، ته اهو به آڻي ڏيندا هئس. ائين دڙي مان گهڻي ئي شيون لڌيون. جيئن جيئن نيون شيون پئي لڌيون تيئن تيئن انهن جو مختصر ذڪر اخبارن ۾ پئي ڇپيو. آمريڪا ۽ يورپ جي ڪيترن عالمن پڇ پڇ لاتي ته اسان کي چٽيءَ ريت کولي ٻڌايو، ته اتان ڇا ڇا لڌو اَٿَو! سر جان مارشل سندين اُڻ تڻ لاهڻ لاءِ پنهنجيءَ صحيح سان ”السٽريٽيڊ لنڊن نيوز“ ۽ ٻين مخزنن ۾ ليک لکيا. آخر هڪ سهڻو ڪتاب، ٻن جلدن ۾، باتصوير، مهن جي دڙي ۽ سنڌو سڀيتا بابت ڇپايائين جنهن جي قيمت ڏهه گنيون (ڏيڍ سوَ روپيا، اڃان به وڌيڪ) آهي. سن 1922ع کان وٺي 1927ع تائين جيڪا کوٽائي ٿي تنهن جو سربستو ذڪر ان ۾ ڪيو اٿس. انهيءَ کانپوءِ به دڙو کوٽايو اٿن. مسٽر بئنرجي جنهن پهريائين اهو دڙو کوٽايو هو، تنهن مهن جي دڙي بابت ڌار ڪتاب لکيو. مسٽر دڪشٽ ۽ مسٽر مئڪي به ڪيترو وقت پنهنجي نظرداري هيٺ دڙو کوٽايو هو. مسٽر مئڪي به ڌار ڪتاب لکيو آهي. انهيءَ ريت مهن جي دڙي بابت ٻين به ڪتاب لکيا آهن.<ref name="ReferenceA"/> مهين جو دڙو سنڌ صوبي جي ضلعي لاڙڪاڻي جي تعلقي ڏوڪري کان 5 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي سنڌو درياءَ جي ساڄي ڪپ تي واقع آهي. ماهرن جو چوڻ آهي ته 5 هزار سال اڳ سنڌو درياءُ مهين جو دڙو جي کاٻي پاسي کان وهندو هو، پر قدرتي طور تي ٿيندڙ موسمي تبديلين سبب ساڄي طرف کان وهڪرو ڪري رهيو آهي. == شهر جو نظام == [[فائل:Ghanghro location - Mohenjo-daro.jpg|thumb|کاٻو|موهن جي دڙي جون بچيل اڏاوتون]] موهن جو دڙو شهري رٿابندي، اڏاوتي تنظيم، پاڻيءَ جي فراهمي ۽ نيڪال جي ترقي يافته نظام سبب سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي اهم شهري مرڪزن مان شمار ٿئي ٿو. کوٽائيءَ مان ظاهر ٿيل شهر کي عام طور ٻن مکيه حصن، يعني مٿانهين قلعي واري علائقي ۽ هيٺئين شهر، ۾ ورهايو وڃي ٿو. مٿانهون حصو ڀرپاسي جي زمين کان اوچو هو ۽ اتي ڪيترين وڏين عوامي اڏاوتن جا آثار مليا آهن، جن ۾ وڏو حوض، ٿنڀن وارو هال ۽ ٻيون وڏيون عمارتون شامل آهن. پراڻن محققن انهن مان ڪجهه عمارتن کي انتظامي آفيسون، گڏجاڻي هال يا اناج جا گودام قرار ڏنو هو، جيتوڻيڪ انهن جي اصل استعمال بابت جديد آثار قديمه ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي.<ref>Gauhar, Altaf, “Twenty years of Pakistan” 1947 to 1967, Karachi, 1969</ref> هڪ پراڻي راءِ موجب شهر شروعات ۾ هڪ ئي مسلسل دڙي تي آباد هو، پر سنڌو درياهه جي ڪنهن پراڻي وهڪري يا قدرتي تبديليءَ سبب اسٽوپا واري مٿانهين حصي ۽ هيٺئين شهر ۾ جداگي پيدا ٿي.<ref>Ibid, P-623</ref><ref>محمد ادريس صديقي، ”سنڌو ماٿر جي سڀيتا“ سنڌي ادبي بورڊ، حيدرآباد، 1979</ref><ref name="autogenerated1">{{Citation |title=سنڌو سڀيتا جي اوسر (رڪ سنڌي) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر<!-- Bot generated title --> |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=288 |accessdate=2019-03-12 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912115540/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=288 |dead-url=yes }}</ref><ref>ڪتاب: سنڌو سڀيتا جي اوسر ليکڪ: رڪ سنڌي</ref> [[هڙپا]] وانگر موهن جو دڙو پڻ سنڌو تهذيب جو هڪ وڏو شهري مرڪز هو. شهر جي رٿابنديءَ ۾ سڌيون ۽ هڪ ٻئي کي لڳ ڀڳ قائم الزاويه تي ڪٽيندڙ گهٽيون، پڪل ۽ اُس ۾ سڪايل سرن جون عمارتون، کوهه، غسل خانا ۽ ڍڪيل ناليون شامل هيون. پنهنجي عروج واري دور ۾ شهر جي آباديءَ بابت مختلف اندازا ڏنا ويا آهن؛ پراڻن ماخذن ۾ 35,000 کان 40,000 تائين انگ ڄاڻايا ويا آهن. شهر ۾ ٻه ۽ ممڪن طور ٽي ماڙ عمارتون، وڏا رهائشي حصا، گڏجاڻيءَ جون اڏاوتون، واپاري علائقا ۽ پاڻيءَ جي نيڪال جو منظم نظام موجود هو. پراڻن آثار قديمه جي ماهرن شهر جي ڪجهه وڏين عمارتن کي ”اناج جا گودام“ ۽ ”ميونسپل“ يا انتظامي عمارتون قرار ڏنو، پر جديد تحقيق انهن سڃاڻپن بابت وڌيڪ احتياط اختيار ڪري ٿي. ساڳئي طرح موهن جي دڙي ۾ شاهي محلن يا واضح حڪمرانن جي يادگار اڏاوتن جي غير موجودگيءَ سبب ڪجهه محققن اهو امڪان ظاهر ڪيو آهي ته شهر جو انتظام مرڪزي بادشاهت بدران ڪنهن ٻين اداري يا شهري انتظامي ڍانچي وسيلي هلندو هجي. ڪجهه جديد سنڌي ليکڪن ان مان جمهوري يا گڏيل حڪمرانيءَ جا وسيع نتيجا ڪڍيا آهن، پر اهڙي تشريح کي آثار قديمه مان سڌي طرح ثابت ٿيل حقيقت نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="autogenerated1"/><ref>ڪتاب: سنڌو سڀيتا جي اوسر</ref> موهن جي دڙي جي کوٽائيءَ مان آباديءَ جا ڪيترائي تعميراتي مرحلا ظاهر ٿيا آهن. پراڻن محققن انهن کي هڪ ٻئي مٿان ٺهيل ست شهر قرار ڏنو. سندن خيال موجب ٻوڏن، زميني سطح وڌڻ ۽ پراڻين اڏاوتن جي زبون ٿيڻ کان پوءِ نيون عمارتون ساڳئي هنڌ تي ٺاهيون وينديون هيون. جديد آثار قديمه ۾ انهن کي مڪمل الڳ ”شهرن“ بدران تعمير ۽ ٻيهر تعمير جا مختلف مرحلا سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي. شهر جون مکيه گهٽيون اتر–ڏکڻ ۽ اوڀر–اولهه رخ ۾ ترتيب ڏنل هيون ۽ انهن مان ننڍيون گهٽيون مختلف رهائشي پاڙن ڏانهن نڪرنديون هيون. کوٽائيءَ مان مليل عمارتن جون ڇتيون محفوظ نه رهيون آهن؛ امڪان آهي ته ڪاٺيءَ جا ڪام، پٽيون ۽ ٻيو نامياتي مواد وقت سان ختم ٿي ويو هجي. اڪثر عمارتون پڪل سرن جون آهن ۽ ڪيترن گهرن ۾ اڱڻ، ڏاڪڻيون، غسل جا ڪمرا ۽ کوهه مليا آهن، جن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪجهه گهر هڪ کان وڌيڪ ماڙين وارا هئا. گهرن جي غسل خانن ۾ سرن جا فرش ۽ پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ موريون ٺهيل هيون، جيڪي گهٽيءَ جي نالين سان ڳنڍيل هيون. ڪجهه هنڌن تي فرشن ۽ ڀتين کي پاڻيءَ کان بچائڻ لاءِ چن، جپسم يا ٻين موادن جو استعمال ڪيو ويو. ڀتين ۾ ڪچو گارو ۽ ڪن هنڌن تي [[جپسم]] استعمال ٿيل مليو آهي؛ کيرٿر سلسلي ۽ نئن گاج جي علائقن ۾ جپسم جا ذخيرا موجود هجڻ جو پڻ ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref>{"In the Gaj beds of the Khirthar Range, near the top of the group, gypsum of tolerable purity is abundant and is not unfrequently found in beds three to four feet thick." Mr. W.T. Blanford: Geology of Western Sindh P. 195.} </ref> سر جان مارشل ۽ ارنيسٽ ميڪي جهڙن اوائلي کوٽائي ڪندڙن موهن جي دڙي جي سرن جي ڪم، گهرن جي ڪشادگي ۽ اڏاوتي معيار جي واکاڻ ڪئي. ميڪي جي راءِ هئي ته اهڙي مضبوط ۽ وسيع اڏاوت شهر جي نسبتاً آسودي آباديءَ جي نشاندهي ڪري سگهي ٿي.<ref>{ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html}}The construction of these buildings is far superior to anything of the kind in later India. "Sir John marshall: The illustrated London News, February 27. 1926.} </ref> ڪجهه وڏي بنياد، ننڍين ڪوٺين ۽ غيرمعمولي ٿلهين ڀتين واريون عمارتون پڻ مليون آهن. پراڻن محققن انهن کي مذهبي يا عوامي استعمال سان ڳنڍيو، جڏهن ته ٿلهين ڀتين جي بنياد تي انهن مٿان وڌيڪ ماڙين جي موجودگيءَ جو پڻ امڪان ظاهر ڪيو ويو. ڪجهه اڏاوتن کي دڪان يا ڪارخانا سمجهيو ويو آهي؛ هڪ هنڌ نير يا رنگ سازيءَ سان لاڳاپيل مواد ملڻ جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي.<ref name="ReferenceA"/> موهن جي دڙي ۾ کوهن جو تعداد غيرمعمولي طور گهڻو آهي. گهڻن گهرن اندر يا انهن جي ويجهو ذاتي کوهه موجود هئا، جڏهن ته گهٽين ۽ عوامي هنڌن تي وڏا گڏيل کوهه پڻ مليا آهن. اڪثر کوهه گول شڪل جا آهن، جڏهن ته ڪجهه بيضوي نموني جا پڻ آهن. ڪن کوهن ڀرسان سرن جون ويهڻ لاءِ جايون موجود آهن، جن کي پاڻي ڀرڻ لاءِ انتظار ڪندڙ ماڻهن سان ڳنڍيو ويو آهي. شهر جي نيڪال واري نظام کي اوائلي کوٽائي ڪندڙن خاص اهميت ڏني. هر مکيه گهٽي ۽ ڪيترين ننڍين گهٽين سان سرن جون ڍڪيل ناليون هلنديون هيون. گهرن مان گندو پاڻي ننڍين مورين وسيلي انهن نالين ۾ ويندو هو. نالين جي صفائيءَ لاءِ ڪجهه هنڌن تي رسائيءَ جا سوراخ يا مئن هول جهڙيون اڏاوتون پڻ موجود هيون. جان مارشل، اي. ايس. آينگر ۽ بريلسفورڊ جهڙن ليکڪن هن نظام کي پنهنجي دور جي لحاظ کان انتهائي ترقي يافته قرار ڏنو.<ref>{ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html}}{{"The drainage system in particular is extraordinarily well developed. Every street and alley—way and passage—seems to have had its own covered conduit of finely chiseled brick, land with a precision which could hardly be improved upon." Sir John Marshall: The illustrated London News, Feb. 27.1926.}}{{"Sewage and arrangement of drains are complicated and yet so perfect that any modern town will really be proud of having." Mr. A.S. Lyenger: The Hindustan Times, 21st February, 1932.}}{{Mr. Brailsford: The Manchester Guardian, January 1932.}} } </ref> گهرن جي وچ ۾ مناسب فاصلو، اڱڻن، روشنيءَ ۽ هوا جي گذر، کوهن ۽ نيڪال جي نظام مان ظاهر ٿئي ٿو ته شهر جي رٿابنديءَ ۾ رهائشي سهولتن ۽ صفائيءَ جو خاص خيال رکيو ويو هو. پراڻن سنڌي ليکڪن انهن خاصيتن کي جديد ميونسپل انتظام سان ڀيٽيو آهي، جيتوڻيڪ ”ميونسپلٽي“ جهڙو ادارو اتي موجود هجڻ جو سڌو ثبوت نه مليو آهي.<ref name="sindhiadabiboard.org"/> === شهر جو وڏو حوض === [[فائل:Great bath view Mohenjodaro.JPG|thumb|کاٻو|موهن جي دڙي جو وڏو حوض]] موهن جي دڙي جي سڀ کان مشهور عوامي اڏاوتن مان [[موهن جي دڙي جو وڏو حوض|وڏو حوض]] آهي. پراڻن سنڌي ماخذن ۾ ان کي ”شاهي تلاءُ“ به چيو ويو آهي. حوض جي چوڌاري مضبوط سرن جون ڀتيون ۽ ٻن پاسن کان ڏاڪڻيون آهن. ان جي ماپ لڳ ڀڳ 39 فوٽ ڊيگهه، 23 فوٽ ويڪر ۽ 8 فوٽ اونهائي ڄاڻائي وئي آهي. ڀرسان هڪ کوهه موجود آهي، جنهن کي حوض ۾ پاڻي ڀرڻ سان ڳنڍيو ويو آهي. حوض مان پاڻي ڪڍڻ لاءِ هڪ وڏي ڍڪيل نالي پڻ موجود هئي. پاڻيءَ جي رساءَ کي روڪڻ لاءِ حوض ۾ [[ڏامر|بٽومين يا اسفالٽ]] جو استعمال ڪيو ويو هو، جيڪو سنڌو ماٿريءَ جي تعميراتي انجنيئرنگ جو اهم مثال سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="ReferenceA"/> [[فائل:Mohenjo-daro.jpg|thumb|کاٻو|وڏي حوض ۽ ڀرپاسي واري شهري جوڙجڪ جو ڏيک]] وڏي حوض جي اصل استعمال بابت پڪ سان معلوم ناهي، پر ان جي بناوت، پاڻيءَ کان محفوظ ڪرڻ واري طريقي ۽ ڀرپاسي جي اڏاوتن جي بنياد تي ان کي عام يا مذهبي غسل سان ڳنڍيو ويو آهي. === ٿنڀن وارو هال === موهن جي دڙي مان ٿنڀن واريون وڏيون عمارتون پڻ مليون آهن. انهن مان هڪ وڏي هال جي ماپ لڳ ڀڳ 80 فوٽ ڄاڻائي وئي آهي. پراڻن محققن ان کي پنچائت، مجلس يا عام گڏجاڻيءَ جي جاءِ سمجهيو، پر ان جي اصل ڪم بابت قطعي ثبوت موجود ناهي.<ref name="ReferenceA"/> === موهن جي دڙي مان مليل مورتيون === [[فائل:Dancing_Girl_of_Mohenjo-daro.jpg|thumb|140px|کاٻو|موهن جي دڙي مان مليل ڪانسي جي مشهور ''ناچڻي ڇوڪري''، جيڪا نئين دهلي جي قومي عجائب گهر ۾ محفوظ آهي]] موهن جي دڙي جي کوٽائيءَ مان ڪيترائي انساني ۽ حيواني مجسما ۽ مورتيون مليون آهن. پراڻن سنڌي ماخذن ۾ پٿر جي 16 مورتين جو ذڪر ملي ٿو. انهن مان سڀ کان مشهور نمونن ۾ [[پروهت بادشاهه]] ۽ ڪانسي جي ''ناچڻي ڇوڪري'' شامل آهن. سنڌو تهذيب جي مورتين مان لباس، زيورن، وار سنوار ۽ فني انداز بابت اهم ڄاڻ ملي ٿي. ڪجهه جديد ليکڪن انهن مورتين ۽ جانورن جي شڪلين مان سنڌو سماج جي جانورن سان ويجهڙائي يا جانور پالڻ واري معيشت بابت نتيجا ڪڍيا آهن، پر انهن مان مخصوص سماجي يا مذهبي نظام ثابت ڪرڻ لاءِ وڌيڪ شاهدي ضروري آهي.<ref>[http://www.dawnnews.tv/news/1051880/13feb2017-sindh-mein-sangtarashi-ka-hunar-aur-uski-tareekh-abubaker-shaikh-aa-bm سندھ میں سنگ تراشی کا ہنر اور اس کی تاریخ - Pakistan - Dawn News<!-- Bot generated title -->]</ref> [[فائل:Mohenjo-daro Priesterkönig.jpeg|thumb|کاٻو|140px|[[پروهت بادشاهه]] جي نالي سان مشهور پٿر جي مورتي، قومي عجائب گهر ڪراچي]] === موهن جي دڙي مان مليل مهرون === [[فائل:Shiva Pashupati.jpg|thumb|120px|کاٻو|[[پشوپتي مهر]]]] پراڻن کوٽائي رپورٽن موجب موهن جي دڙي مان سوين مهرون مليون آهن، جن ۾ چورس، مستطيل، گول يا ٻين شڪلين جا نمونا شامل آهن. اهي گهڻو ڪري صابڻ پٿر، عاج، ٺڪر يا ٻين موادن مان ٺاهيل آهن. ڪيترين مهرن تي جانورن، انساني يا ڏندڪٿائي شڪلين سان گڏ [[سنڌو لکت]] جا نشان به اُڪريل آهن. ڪجهه مهرن ۾ سوراخ موجود آهن، جنهن مان امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي ته اهي ڳچيءَ يا ٻانهن تي ٻڌيون وينديون هجن. انهن جي اُڪريل ۽ اڀريل ڊزائن مان اهو به ظاهر ٿئي ٿو ته انهن کي مهر لڳائڻ يا سڃاڻپ جي نشان طور استعمال ڪيو ويندو هو. پراڻن ليکڪن مذهبي يا حفاظتي استعمال جو پڻ امڪان ظاهر ڪيو آهي، پر انهن سڀني ڪمن بابت يقيني نتيجو اڃا ممڪن ناهي.<ref name="sindhiadabiboard.org"/> [[فائل:Indus civilisation seal unicorn at Indian Museum, Kolkata.jpg|thumb|کاٻو|هڪ سڱي جانور واري سنڌو مهر]] [[فائل:Elephant seal of Indus Valley, Indian Museum, Kolkata.jpg|thumb|کاٻو|هاٿي واري سنڌو مهر]] [[فائل:IndusValleySeals.JPG|thumb|کاٻو|[[برٽش ميوزيم]] ۾ محفوظ سنڌو ماٿريءَ جون مهرون]] [[فائل:Holy_cow!_(cropped).jpg|thumb|کاٻو|[[زيبو]] ڍڳو]] [[فائل:W8nafs aic000005ap.jpg|thumb|کاٻو|زيبو ڍڳي، هاٿي ۽ هندستاني گينڊي جون تصويرون رکندڙ سنڌو مهرون]] === مٿيون شهر === موهن جي دڙي جو مٿيون شهر، جنهن کي آثار قديمه جي ادب ۾ عام طور '''قلعي وارو حصو''' (Citadel) سڏيو ويو آهي، هڪ اوچي مصنوعي دڙي تي قائم آهي. [[جان مارشل (آثار قديمه جو ماهر)|جان مارشل]] جي تحقيق موجب هن دڙي جي هيٺين سطحن تي شروعاتي هڙپائي دور سان لاڳاپيل آباديءَ جا آثار موجود هئا. بعد ۾ هتي موجود اڏاوتن ۽ ڀتين جي وچ واري حصي کي مٽي ۽ سرن جي ٽڪرن سان ڀري، مٿان هڪ اوچو پليٽفارم تيار ڪيو ويو، جنهن تي پوءِ مختلف وڏيون عمارتون تعمير ڪيون ويون. دڙي ڏانهن مکيه پهچ اولهه پاسي کان هئي، جتي لڳ ڀڳ ست ميٽر ويڪريون ڏاڪڻيون هيون. ڏکڻ-اولهه واري ڪنڊ وٽ هڪ ننڍو داخلي رستو پڻ موجود هو. مٿئين شهر مان دريافت ٿيل اهم اڏاوتن ۾ [[موهن جي دڙي جو وڏو سنانگاهه|وڏو سنانگاهه]]، نام نهاد '''وڏو اناج گهر''' ۽ نام نهاد '''پروهتن جو گهر''' شامل آهن. ==== وڏو اناج گهر ==== وڏي سنانگاهه جي اولهه طرف هڪ وڏي اڏاوت جا آثار موجود آهن، جنهن کي [[مورٽيمر ويلر]] '''وڏو اناج گهر''' (Great Granary) قرار ڏنو هو. ان جي اصل استعمال بابت، بهرحال، آثار قديمه جي ماهرن ۾ اتفاق راءِ موجود ناهي؛ ڇاڪاڻ ته هتان اناج ذخيرو ڪرڻ جا سڌا ثبوت نه مليا آهن. انهيءَ ڪري ڪجهه جديد ماهر ان کي '''وڏو هال''' يا اڻڄاتل مقصد واري وڏي عوامي اڏاوت قرار ڏيڻ کي وڌيڪ مناسب سمجهن ٿا. هن اڏاوت جو بنياد لڳ ڀڳ 50 ميٽر ڊگهو ۽ 27 ميٽر ويڪرو هو، يعني ان جي ايراضي لڳ ڀڳ 1,350 چورس ميٽر هئي. ان جو سرن سان ٺهيل پليٽفارم لڳ ڀڳ ڇهه ميٽر اوچو هو. بنياد ۾ اهڙا لنگهه يا خال پڻ موجود هئا، جن کي اڳ ۾ هوا جي اچ وڃ لاءِ ٺاهيل ناليون سمجهيو ويو هو. مٿئين ڍانچي ۾ ڪاٺ جي وڏي مقدار استعمال ٿيڻ جو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي. عمارت جي اتر طرف هڪ اوچو پليٽفارم پڻ موجود هو، جنهن کي اڳين تشريحن ۾ سامان چاڙهڻ ۽ لاهڻ واري جاءِ قرار ڏنو ويو. ==== پروهتن جو گهر ==== مٿئين شهر ۾ وڏي سنانگاهه جي ڀرسان هڪ ٻي وڏي عمارت جا آثار موجود آهن، جنهن کي ابتدائي آثار قديمه جي ماهرن '''پروهتن جو گهر''' (House of the Priests) سڏيو. هن نالي جي باوجود، ان ڳالهه جو ڪو پڪو ثبوت موجود ناهي ته اها عمارت حقيقت ۾ پروهتن جي رهائش يا ڪنهن مذهبي اداري طور استعمال ٿيندي هئي. عمارت لڳ ڀڳ 70 ميٽر ڊگهي ۽ 24 ميٽر ويڪري هئي ۽ ان جي اندروني بناوت ۾ مختلف دورن دوران تبديليون ڪيون ويون هيون. ان جي اترين ۽ ڏاکڻي حصن ۾ نسبتاً وڏا ڪمرا، جڏهن ته وچئين حصي ۾ ننڍا ڪمرا موجود هئا. اولهه واري ڀت ۾ هڪ داخلي رستي جا آثار پڻ مليا آهن. عمارت جي ڪجهه حصن جي اڏاوت وڏي سنانگاهه جي اترين ڀت جي بناوت سان مشابهت رکي ٿي ۽ ان ۾ اندرئين پاسي کلندڙ جايون پڻ موجود هيون. عمارت جي حقيقي استعمال بابت آثار قديمه جي ماهرن جون مختلف تشريحون آهن. ==== وڏو حسض ==== [[File:Great bath view Mohenjodaro.JPG|thumb|[[موهن جي دڙي جو وڏو حسض|وڏو حوض]]]] '''[[موهن جي دڙي جو وڏو حوض|وڏو سنانگاهه جا حسض]]''' موهن جي دڙي جي سڀ کان نمايان عوامي اڏاوتن مان هڪ آهي. ان جي وچ ۾ سرن سان ٺهيل مستطيل حوض آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 12 ميٽر ڊگهو، 7 ميٽر ويڪرو ۽ 2.4 ميٽر اونهو آهي. حوض جي چوڌاري اڏاوتي حصا ۽ ٿنڀن وارا لنگهه موجود هئا. عمارت جي رٿابنديءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان جو مکيه داخلي رستو ڏکڻ طرف هو. حوض جي چوڌاري ڪمرا ۽ لنگهه اهڙي ترتيب سان ٺهيل هئا، جو مرڪزي سنانگاهه عمارت جو بنيادي حصو هو. مارشل جي تشريح موجب حوض لاءِ پاڻي ڀرسان موجود هڪ کوهه مان حاصل ڪيو ويندو هو. استعمال ٿيل پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ حوض جي ڏکڻ-اولهه واري ڪنڊ وٽ هڪ نالي ٺهيل هئي. اها نالي سرن سان مضبوط نموني تعمير ٿيل ۽ ڍڪيل هئي ۽ ايتري ويڪري هئي جو ان جي صفائي ۽ سار سنڀال لاءِ ماڻهو اندر وڃي سگهي. سنانگاهه کي پاڻيءَ جي سيمي کان بچائڻ لاءِ سرن سان گڏ [[ڏامر|قدرتي ڏامر (bitumen)]] جو استعمال پڻ ڪيو ويو هو === هيٺيون شهر === موهن جي دڙي جو هيٺيون شهر بنيادي طور رهائشي علائقن، گهٽين، نيڪال جي نظام ۽ مختلف هنري مرڪزن تي مشتمل هو. هتان مليل رهائشي عمارتن جي ايراضي ۽ بناوت ۾ فرق ڏسڻ ۾ اچي ٿو. وڏيون رهائشي عمارتون نسبتاً گهٽ هيون؛ انهن مان ڪن جي ايراضي 200 چورس ميٽرن کان وڌيڪ هئي ۽ انهن ۾ لڳ ڀڳ 20 ڪمرا ٿي سگهيا ٿي. ڪمرا هڪ يا وڌيڪ کليل اڱڻن جي چوڌاري ترتيب ڏنل هوندا هئا ۽ ڏاڪڻيون مٿئين ماڙ يا سڌي ڇت ڏانهن وينديون هيون. گهڻيون رهائشي جايون 50 کان 100 چورس ميٽرن جي ايراضيءَ تي مشتمل هيون، جڏهن ته ٻين ڪيترين جاين جي ايراضي 100 کان 150 چورس ميٽرن جي وچ ۾ هئي. اڏاوت ۾ خاص طور [[ڪچي سر|اس تي سڪايل ڪچيون سرون]] استعمال ٿينديون هيون، جڏهن ته مختلف اڏاوتن ۽ نيڪال جي نظام ۾ پڪل سرن جو استعمال پڻ ٿيندو هو. ڪيترين گهٽين ۽ لنگهن سان گڏ سرن سان ٺهيل ڍڪيل [[نڪاسي سرشتو|ناليون]] هيون، جن ۾ وقت بوقت صفائي ۽ چڪاس لاءِ کولڻ جون جايون پڻ رکيل هيون. ڪيترن گهرن ۾ سنان جون جايون ۽ رفع حاجت جون سهولتون موجود هيون. انهن مان نڪرندڙ پاڻي يا ته مخصوص کڏن ۽ ٿانون ۾ گڏ ٿيندو هو يا مٽيءَ جي نلين وسيلي گهٽين جي نيڪال واري نظام تائين پهچندو هو. هي نظام سنڌو ماٿري جي تهذيب جي شهري صفائي ۽ پاڻيءَ جي نيڪال بابت ترقي يافته رٿابنديءَ جو اهم مثال سمجهيو وڃي ٿو. ==== مکيه گهٽي ==== هيٺئين شهر جي اهم اڏاوتي خصوصيتن مان هڪ '''مکيه گهٽي''' هئي. هيءَ گهٽي لڳ ڀڳ 9.5 ميٽر ويڪري هئي ۽ شهر مان اتر کان ڏکڻ طرف گذرندي هئي. ان سان گڏ نيڪال جو بندوبست پڻ موجود هو. گهٽيءَ جي سطح تي سرن جي ٽڪرن ۽ [[گارو (اڏاوت)|گاري]] جي آميزش سان فرش ٺاهڻ جا آثار مليا آهن، جڏهن ته اهڙي قسم جو فرش ٻين گهٽين ۾ عام نه هو. آثار قديمه جي ماهرن جو خيال آهي ته هن گهٽيءَ تي گاڏين جي اچ وڃ ٿيندي هوندي، جنهن ڪري خاص طور برساتي موسم ۾ ان جي سطح کي مضبوط رکڻ جي ضرورت پوندي هئي؛ تنهن هوندي به هتان گاڏين جي ڦيٿن جا واضح نشان نه مليا آهن. ==== رهائشي عمارتون ==== HR ايراضيءَ جي بلاڪ 10 ۾ واقع '''گهر VIII''' هيٺئين شهر جي قابل ذڪر رهائشي اڏاوتن مان هڪ آهي. هيءَ عمارت کوٽائيءَ واري علائقي جي اترئين حصي ۾ واقع آهي ۽ ان جي بناوت هڪ مرڪزي اڱڻ جي چوڌاري ترتيب ڏنل ڪمرن تي ٻڌل آهي. عمارت جي مجموعي ڊيگهه لڳ ڀڳ 29.5 ميٽر ۽ ڀتين جي ٿولهه لڳ ڀڳ 1.5 ميٽر آهي. ان ۾ ٻاهر وڃڻ لاءِ اڳيان ۽ پٺيان ٻه دروازا هئا، پر ٻاهرئين پاسي دريون نه هيون. اهڙي اندرئين اڱڻ تي ٻڌل رهائشي رٿابندي سنڌو ماٿري جي ڪيترين شهري اڏاوتن ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ==== هنر ۽ واپار ==== هيٺئين شهر مان مختلف قسمن جي هنري سرگرمين جا ثبوت پڻ مليا آهن. هتي [[ڪنڀارڪو هنر|ڪنڀارن]]، رنگريزن، ڌاتوءَ جو ڪم ڪندڙ ڪاريگرن، سپن ۽ ڪوڏن تي ڪم ڪندڙ هنرمندن ۽ مڻين يا داڻن ٺاهيندڙ ڪاريگرن جون ورڪشاپون موجود هيون. انهن مان ڪجهه شين جي تياريءَ لاءِ ٻاهرين علائقن مان آندل خام مال استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته تيار ڪيل شين مان ڪجهه ممڪن طور واپار وسيلي ٻين علائقن ڏانهن موڪليون وينديون هيون. آثار قديمه مان مليل ثبوتن موجب شهر جي معاشي سرگرمين ۾ [[زراعت]]، [[دستڪاري]]، پيداوار ۽ [[واپار]] اهم حيثيت رکندا هئا. ==== سڪن بابت دعويٰ ==== آمريڪي مؤرخ [[ول ڊيورنٽ]] پنهنجي ڪتاب ''The Story of Civilization'' جي پهرئين جلد ''Our Oriental Heritage'' ۾ موهن جي دڙي مان لڳ ڀڳ 2900 ق.م جا سڪا ملڻ جو ذڪر ڪيو هو.<ref>[[Will Durant|Will Durant]]: ''Our Oriental Heritage''، ص. 390، 3rd edition، 1959.</ref> بهرحال، سنڌو ماٿري جي تهذيب ۾ باقاعده ڌاتي سڪن جي استعمال بابت اها دعويٰ جديد آثار قديمه جي عام طور قبول ڪيل تشريح سان مطابقت نٿي رکي؛ سنڌو تهذيب مان معياري وٽ، مهرون ۽ واپاري سامان مليو آهي، پر باقاعده سڪن جي رائج هجڻ جا قابل اعتماد آثار قديمه وارا ثبوت موجود ناهن. === دريافت ٿيل ٻيون شيون === [[فائل:Mohenjodaro toy 001.jpg|thumb|کاٻو|موهن جي دڙي مان مليل ڦيٿن وارو رانديڪي جو گاڏو]] موهن جي دڙي مان رنگيل ٺڪر، ڌاتو، پٿر، صدف ۽ قيمتي پٿرن مان ٺهيل ڪيتريون شيون مليون آهن. ڪجهه مواد اهڙن علائقن مان ايندڙ نظر اچي ٿو، جيڪي سنڌ کان پري هئا؛ ان بنياد تي سنڌو تهذيب جي ڪشمير، افغانستان، ايران، گجرات، ڏکڻ ايشيا جي ٻين حصن ۽ ميسوپوٽيميا سان واپاري رابطن جو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي. پراڻن سنڌي ليکڪن خاص طور گيڙو، قيمتي پٿرن ۽ ٻين غيرمقامي شين کي انهن لاڳاپن جو ثبوت قرار ڏنو آهي.<ref name="sindhiadabiboard.org"/> مهرن، رانديڪن، ڦيٿن وارن گاڏن ۽ لکتي نشانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته شهر جا رهواسي دستڪاري، واپار، آمدرفت ۽ لکڻ جي ڪنهن نظام کان واقف هئا. جانورن ۽ وڻن جون تصويرون سندن مذهبي يا علامتي تصورن بابت اشارا ڏين ٿيون، پر انهن جي قطعي معنيٰ اڃا بحث هيٺ آهي. === شهرين بابت ڄاڻ === موهن جي دڙي مان مليل انساني مورتين ۽ مجسمن جي بنياد تي قديم رهواسين جي لباس، وار سنوار ۽ زيورن بابت ڪجهه ڄاڻ حاصل ٿئي ٿي. پراڻن ليکڪن انهن مورتين مان جسماني شڪل ۽ نسل بابت به نتيجا ڪڍيا، پر جديد انسانيات ۾ فن پارن جي بنياد تي سڄي آباديءَ جي جسماني بناوت مقرر ڪرڻ کي معتبر طريقو نٿو سمجهيو وڃي. مورتين مان ظاهر ٿئي ٿو ته مرد مختلف نمونن جون ڏاڙهيون ۽ وار رکندا هئا. ڪجهه تصويرن ۾ مٿي جا وار پوئتي ٻڌل يا سينگاريل آهن. عورتن جي مورتين ۾ مختلف وار سنوار، چوٽيون، مٿي جا زيور ۽ سينگار نظر اچن ٿا. مردن جي ڪجهه مورتين ۾ چادر جهڙو لباس ۽ هيٺئين بدن تي ڪپڙو ڏيکاريل آهي، جڏهن ته ڪجهه مورتين ۾ تمام ٿورو لباس يا اگهاڙپ پڻ موجود آهي.<ref name="sindhiadabiboard.org"/> === زيور === موهن جي دڙي مان مليل زيورن مان معلوم ٿئي ٿو ته مرد ۽ عورتون ٻنهي قسمين قسمين سينگار جون شيون استعمال ڪندا هئا. هارن، منڊين، ٻانهن جي چوڙين، ڪنگڻن، تائٿن، ڪنن جي زيورن ۽ پيرن جي سينگار جا نمونا مليا آهن. ڪجهه مورتين ۾ عورتن جي ٻانهن تي ڪلهي تائين چوڙيون ڏيکاريل آهن. کوٽائيءَ مان سون، چاندي، ٽامي ۽ قيمتي پٿرن سان جڙيل زيور پڻ مليا آهن. جان مارشل موهن جي دڙي مان مليل سون جي زيورن جي نفيس تياري ۽ پالش جي خاص واکاڻ ڪئي هئي.<ref>{ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page9.html}}{{"The gold ornaments are so well finished and so highly polished that they might have come out of a Bond Street Jeweller rather than from a prehistoric house of 5,000 years ago, "Sir John Marshall: The Illustrated London News, Feb 27.1926.}}} </ref> === قيمتي پٿر === موهن جي دڙي مان مليل زيورن ۾ عقيق، سنگ سليماني، فيروزي ۽ ٻين قيمتي يا نيم قيمتي پٿرن جو استعمال ملي ٿو. شيشي جا واضح نمونا نه ملڻ باوجود اهڙا چمڪدار مصنوعي مواد مليا آهن، جيڪي قيمتي پٿرن جي متبادل طور استعمال ٿيندا هئا. 1924–1925ع دوران مليل هڪ نفيس هار کي اوائلي محققن سنڌو تهذيب جي اعليٰ زيور سازيءَ جو مثال قرار ڏنو.<ref>{ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page9.html}}{{Mohen-jo-Daro and the I.C Vol: I.P. 34}}{{The modern Review, November 1927, P. 559.}}} </ref> === کيتي ۽ هنر === موهن جي دڙي مان ڪڻڪ ۽ جَوَ جا آثار مليا آهن، جن مان اناج جي پوک جي تصديق ٿئي ٿي. ڪيترائي پٿر جا جنڊ ۽ اناج پيهڻ جا اوزار پڻ مليا آهن، جن کي وڏي پيماني تي خوراڪ جي تياريءَ سان ڳنڍيو ويو آهي. پراڻن ليکڪن ترن ۽ ٻين فصلن جي پوک جو پڻ امڪان ظاهر ڪيو آهي، جيتوڻيڪ هر فصل لاءِ سڌو آثار قديمه وارو ثبوت موجود ناهي.<ref name="sindhiadabiboard.org"/> === کاڌو === ٻوٽن ۽ جانورن جي باقيات مان معلوم ٿئي ٿو ته موهن جي دڙي جا ماڻهو اناج، کجور، مڇي ۽ مختلف جانورن جي گوشت کي خوراڪ طور استعمال ڪندا هئا. کارڪن جون ککڙيون ۽ مڇين ۽ ٻين جانورن جون هڏيون پڻ مليون آهن. شهر مان ڪتڻ ۽ اُڻڻ سان لاڳاپيل ائٽ، ٽڪ ۽ ٻيا اوزار مليا آهن. هڪ چانديءَ جي ٿانءَ سان گڏ محفوظ ٿيل ڪپڙي جي ٽڪري ۾ ڪپهه جي سڃاڻپ ڪئي وئي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌو تهذيب جا ماڻهو ڪپهه مان ڪپڙو اُڻڻ ڄاڻندا هئا.<ref name="sindhiadabiboard.org"/> === ڌاتوڪاري === موهن جي دڙي جا رهواسي پٿر سان گڏ ٽامي ۽ ڪانسي جا اوزار، ٿانو ۽ زيور ٺاهيندا هئا. ماڳ تان لوهه جي استعمال جا ثبوت نه مليا آهن، ڇاڪاڻ ته هي دور ڏکڻ ايشيا ۾ لوهي دور کان اڳ جو آهي. ٽامي ۾ قلعي ملائي [[ڪانسو]] ٺاهڻ جو هنر سنڌو تهذيب ۾ موجود هو. پراڻن ڪيميائي تجزين پڻ سنڌو ماٿريءَ جي ڌاتوڪاريءَ جي ترقي يافته سطح ڏانهن اشارو ڪيو آهي.<ref name="sindhiadabiboard.org"/> === هٿيار === موهن جي دڙي مان پٿر ۽ ٽامي جون گدائون، ڀالا، خنجر، تير ۽ ٻين هٿيارن جا محدود نمونا مليا آهن. ترار ۽ ڳري زرهن جا واضح ثبوت نه مليا آهن. پراڻن محققن هٿيارن جي گهٽ تعداد مان شهر جي نسبتاً پرامن هجڻ جو نتيجو ڪڍيو، پر صرف هٿيارن جي آثار قديمه واري تعداد مان سماج جي مڪمل سياسي يا فوجي نوعيت طئي ڪرڻ ممڪن ناهي.<ref name="sindhiadabiboard.org"/> === وٽ ۽ ماپا === موهن جي دڙي مان مختلف جسمن ۽ ماپن جا پٿريلا وزن مليا آهن. ڪيترائي وزن معياري تناسبن ۾ تيار ٿيل آهن ۽ سنڌو تهذيب جي ٻين ماڳن ۽ ميسوپوٽيميا جي وزنن سان ڀيٽيا ويا آهن. ارنيسٽ ميڪي انهن وزنن جي درستگيءَ جي خاص واکاڻ ڪئي هئي.<ref>{ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page9.html}}{{Mohan-jo-Daro and Indus Civilization Vol. I. PP. 36-37.}}} </ref> === ڪنڀارڪو هنر ۽ ڪاشيءَ جو ڪم === موهن جي دڙي مان ٺڪر جا ٿانو وڏي تعداد ۾ مليا آهن. انهن ۾ سادا، رنگيل ۽ نفيس ڀتين وارا ٿانو شامل آهن. ڪيترن تي جانورن، ٻوٽن يا هندسي نمونن جي چٽسالي موجود آهي. ڪجهه چمڪدار سطح وارن موادن ۽ فيانس جهڙين شين کي سنڌو تهذيب جي ترقي يافته دستڪاريءَ سان ڳنڍيو ويو آهي. ارنيسٽ ميڪي سميت اوائلي محققن هن هنر جي فني معيار جي واکاڻ ڪئي.<ref name="sindhiadabiboard.org"/> === سنگتراشي ۽ اُڪر جو ڪم === مهرن، داڻن، پٿرن ۽ مورتين تي ٿيل نفيس اُڪر مان سنڌو ڪاريگرن جي اعليٰ مهارت ظاهر ٿئي ٿي. ڍڳن، گينڊن، نوريئڙن، باندرن ۽ ٻين جانورن جون ننڍيون پر تفصيلي تصويرون مليون آهن. بريلسفورڊ جهڙن اوائلي مبصرن انهن کي همعصر ميسوپوٽيميائي هنر سان ڀيٽيندي وڏي اهميت ڏني.<ref name="sindhiadabiboard.org"/> === رانديون ۽ رانديڪا === موهن جي دڙي مان پٿر جون گوليون، ڍارا، راندين جا ٽڪرا ۽ مختلف رانديڪا مليا آهن. ڍڳن، هاٿين، انسانن ۽ گاڏين جي شڪل وارا رانديڪا ٻارن جي وندر ۽ روزمره زندگيءَ بابت ڄاڻ ڏين ٿا. ڪجهه رانديڪن ۾ حرڪت ڪندڙ حصا آهن، جيئن ڦيٿن واريون گاڏيون يا اهڙا جانور جن جا ڪنڌ يا ٻيا حصا حرڪت ڪري سگهن ٿا. اهڙا نمونا سنڌو تهذيب ۾ ڦيٿن واري آمدرفت جي ڄاڻ جو پڻ ثبوت آهن.<ref>{ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page9.html}}{{Sir John Marshall: Mohan-jo-Daro and I.C. Vol. I. P. 395.}}} </ref> === طب ۽ دوائون === پراڻن کوٽائي بيانن ۾ موهن جي دڙي مان سلاجيت ۽ هرڻ جي سڱن جهڙين شين جو ذڪر ملي ٿو، جن کي ممڪن دوائن سان ڳنڍيو ويو آهي. تنهن هوندي به انهن شين جي طبي استعمال بابت سڌو ثبوت محدود آهي ۽ اهڙي تشريح کي احتياط سان وٺڻ گهرجي.<ref name="sindhiadabiboard.org"/> === گهرو زندگي === موهن جي دڙي جا رهائشي گهر شهر جي روزمره زندگيءَ بابت اهم ڄاڻ ڏين ٿا. ڪيترن گهرن ۾ اڱڻ، غسل جا ڪمرا، ذاتي کوهه، نيڪال جون موريون ۽ ڪشادا ڪمرا موجود آهن. جان مارشل انهن رهائشي سهولتن کي همعصر مصر ۽ اولهه ايشيا جي ڪيترن ماڳن سان ڀيٽيندي خاص اهميت ڏني، ڇاڪاڻ ته موهن جي دڙي ۾ عام رهائشي گهرن جي معيار ۽ صفائيءَ جي سهولتن تي پڻ وڏي توجهه نظر اچي ٿي.<ref>{ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page9.html}}{{سر جان مارشل: موهن جو دڙو ديباچو، صفحو 6}}} </ref> === مذهب === موهن جي دڙي جي مذهبي عقيدن بابت ڪو به پڙهيل لکيل متن موجود ناهي، تنهنڪري مذهبي تشريحون گهڻو ڪري مهرن، مورتين، عمارتن ۽ ٻين آثارن تي ٻڌل آهن. اوائلي آثار قديمه جي ماهرن ڪيترين شين کي پوءِ جي ڏکڻ ايشيائي مذهبي روايتن سان ڳنڍيو، پر جديد تحقيق اهڙين سڌين سڃاڻپن بابت وڌيڪ احتياط اختيار ڪري ٿي. ==== ديويءَ جي پوڄا ==== موهن جي دڙي مان عورتن جون ڪيتريون ٺڪر جون مورتيون مليون آهن. اوائلي محققن انهن مان ڪجهه کي ”ماءُ ديوي“ يا زرخيزيءَ جي ديويءَ سان وابسته ڪيو ۽ انهن کي شڪتي يا ديويءَ جي پوڄا جي قديم صورت قرار ڏنو.<ref name="sindhiadabiboard.org"/> جديد آثار قديمه ۾، بهرحال، انهن سڀني مورتين کي لازمي طور ديويءَ جون مورتيون سمجهڻ تي اتفاق موجود ناهي؛ انهن مان ڪجهه گهريلو، رسوماتي يا ٻين مقصدن لاءِ به استعمال ٿيل ٿي سگهن ٿيون. ==== شو جي پوڄا ==== هڪ مشهور مهر تي ٽنگون ويڙهي ويٺل سينگن واري شخصيت ڏيکاريل آهي، جنهن جي چوڌاري جانور آهن. سر جان مارشل ان کي [[شِو]] جي هڪ اوائلي صورت ۽ ”پشوپتي“ سان تشبيهه ڏني. ساڳي طرح ڪجهه پٿرن ۽ علامتن کي لنگ پوڄا سان به ڳنڍيو ويو.<ref name="sindhiadabiboard.org"/> هي تشريح وڏي اثرائتي رهي آهي، پر جديد عالمن ۾ ان شخصيت کي لازمي طور شِو قرار ڏيڻ بابت اختلاف موجود آهي. ==== وڻن جي پوڄا ==== ڪيترين مهرن تي پپر يا ٻين وڻن سان لاڳاپيل منظر موجود آهن. انهن مان ڪجهه کي وڻن جي پوڄا يا وڻ سان وابسته ديوتائن جي علامت طور تشريح ڪيو ويو آهي.<ref name="sindhiadabiboard.org"/> بهرحال، سنڌو لکت اڻ پڙهيل هجڻ سبب انهن تصويرن جي صحيح مذهبي معنيٰ يقيني طور معلوم ناهي. ==== جانورن جي پوڄا ==== سنڌو مهرن تي ڍڳي، هاٿي، گينڊي، شينهن، هڪ سڱي جانور ۽ ٻين جاندارن جون تصويرون عام آهن. پراڻن ليکڪن انهن تصويرن مان جانورن جي پوڄا جو نتيجو ڪڍيو ۽ خاص طور ٿوهي واري ڍڳي کي پوءِ جي شِو روايت سان ڳنڍيو.<ref name="sindhiadabiboard.org"/> جديد تحقيق ۾ انهن جانورن کي مذهبي، سماجي، واپاري يا قبيلائي علامتن مان ڪنهن هڪ يا ڪيترن ئي ڪمن سان ڳنڍڻ جا مختلف نظريا موجود آهن. ==== پاڻيءَ سان لاڳاپيل رسمون ==== موهن جي دڙي ۾ وڏي تعداد ۾ کوهه، غسل جا ڪمرا ۽ مشهور وڏو حوض موجود آهن. انهن جي بنياد تي اوائلي محققن پاڻيءَ، صفائيءَ ۽ مذهبي پاڪائيءَ جي رسمن جي اهميت جو امڪان ظاهر ڪيو آهي.<ref name="sindhiadabiboard.org"/> خاص طور وڏي حوض کي مذهبي يا اجتماعي غسل سان ڳنڍيو ويو آهي، پر ان جي استعمال بابت سڌي لکتي شاهدي موجود ناهي. == جاگرافيائي بيهڪ == [[File:IVC-major-sites-2.jpg|thumb|right|250px|[[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جي اهم ماڳن ۽ ان جي اندازي ڪيل پکيڙ جو نقشو، جنهن ۾ موهن جي دڙي جي بيهڪ پڻ ڏيکاريل آهي]] '''موهن جو دڙو''' [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] جي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] ۾ هيٺين{{efn|”هيٺيون سنڌو“ درياهه جي ان حصي کي چيو وڃي ٿو، جيڪو [[پنجند درياهه|پنجند]] سان سنگم کان هيٺ آهي؛ پنجند [[پنجاب خطو|پنجاب]] مان وهندڙ پنجن درياهن جو گڏيل وهڪرو آهي.}} [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي (اولهندي) ڪناري کان ڪجهه فاصلي تي واقع آهي. هي ماڳ سنڌو درياهه جي ٻوڏ واري ميدان ۾ [[پلائسٽوسين]] دور جي هڪ مٿانهين زميني پٽيءَ تي، [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي شهر]] کان لڳ ڀڳ {{convert|28|km|mi}} جي فاصلي تي واقع آهي.<ref>{{cite magazine|url=http://science.nationalgeographic.com/science/archaeology/mohenjo-daro/|archive-url=https://web.archive.org/web/20101030000627/http://science.nationalgeographic.com/science/archaeology/mohenjo-daro/|url-status=dead|archive-date=30 October 2010|title=Lost City of Mohenjo Daro|magazine=[[National Geographic (magazine)|National Geographic]]|access-date=8 April 2012|first=John|last=Roach}}</ref> == ٻيهر دريافت ۽ کوٽائي == [[File:Archaeological Ruins at Moenjodaro-108221.jpg|thumb|left|موهن جي دڙي جا آثار قديمه وارا کنڊر]] [[File:Mohenja-daro excavations 1924.jpg|thumb|200px|1924ع ۾ موهن جي دڙي جي کوٽائي]] شهر جا کنڊر لڳ ڀڳ 3,700 سالن تائين دستاويزي طور اڻڄاتل رهيا. 1919ع–1920ع دوران [[آر. ڊي. بينرجي]]، جيڪو [[آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا]] جو هڪ عملدار هو، هن ماڳ جو دورو ڪيو. هن اتي موجود هڪ اڏاوت کي شروعات ۾ [[ٻڌ ڌرم|ٻڌمت]] جو [[اسٽوپا]] سمجهيو، جنهن جي تعمير جو زمانو 150ع کان 500ع جي وچ وارو ڄاتو ويندو هو. ماڳ تان چقمقي پٿر جو هڪ کرچڻو ملڻ کان پوءِ بينرجي ان نتيجي تي پهتو ته هي ماڳ ان کان گهڻو وڌيڪ قديم هو. ان دريافت کان پوءِ موهن جي دڙي تي وڏي پيماني تي کوٽايون شروع ٿيون، جن جي اڳواڻي 1924ع–1925ع ۾ [[ڪاشي ناٿ نارائڻ دڪشت|ڪاشي ناٿ دڪشت]] ۽ 1925ع–1926ع ۾ [[جان مارشل (آثار قديمه جو ماهر)|جان مارشل]] ڪئي.<ref name="Possehl">{{cite book |last1=Possehl |first1=Gregory L |author-link=Gregory Possehl |url=https://books.google.com/books?id=pmAuAsi4ePIC&pg=PA12 |title=The Indus Civilization: A Contemporary Perspective |date=2010 |publisher=AltaMira |isbn=978-0-7591-0172-2 |page=12}}</ref> [[File:The Great Bath at Mohenjo-daro. Wellcome L0005461.jpg]] 1930ع واري ڏهاڪي دوران ماڳ تي وڌيڪ وڏيون کوٽايون جان مارشل، ڊي. ڪي. دڪشت ۽ [[ارنسٽ جي. ايڇ. ميڪي|ارنسٽ ميڪي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪيون ويون. 1945ع ۾ [[مورٽيمر ويلر]] ۽ سندس تربيت هيٺ ڪم ڪندڙ [[احمد حسن داني|احمد داني]] ۽ [[ايف. اي. خان]] وڌيڪ کوٽايون ڪيون.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=tPdtAAAAMAAJ&q=f.+a.+khan+1950+mohenjo+daro |title=South Asian Archæology 1991 : proceedings of the Eleventh International Conference of the Association of South Asian Archæologists in Western Europe, held in Berlin, 1-5 July 1991 |date=1991 |publisher=[[Franz Steiner Verlag]] |isbn=3515061460 |editor-last=J. Gail |editor-first=Adalbert |location=[[Stuttgart]] |publication-date=1993 |page=137 |oclc=30492417 |editor-last2=Mevissen |editor-first2=Gerd J. R. |editor-last3=Zehmke |editor-first3=Britta}}</ref> وڏي پيماني تي کوٽاين جو آخري سلسلو 1964ع ۽ 1965ع ۾ [[جارج ايف. ڊيلز|جارج ڊيلز]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪيو ويو. 1965ع کان پوءِ کليل اڏاوتن کي [[موسمي اثرن سبب ڀڃ ڊاهه]] کان بچائڻ لاءِ وڌيڪ کوٽاين تي پابندي لڳائي وئي. ان کان پوءِ ماڳ تي رڳو بچاءَ واريون کوٽايون، سطحي سروي ۽ آثارن جي تحفظ جا منصوبا ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ مائيڪل يانسن ۽ ماريزيو توسي جي اڳواڻيءَ هيٺ جرمن ۽ اطالوي تحقيقي ٽولن نسبتاً گهٽ مداخلت ڪندڙ آثار قديمه جا طريقا اختيار ڪيا، جن ۾ اڏاوتي دستاويزبندي، سطحي سروي ۽ مخصوص هنڌن تي محدود جاچ شامل هئي. انهن طريقن وسيلي موهن جي دڙي بابت وڌيڪ معلومات گڏ ڪئي وئي.<ref name="mohenjodaro.net" /> 2015ع ۾ پاڪستان جي موهن جو دڙو قومي فنڊ پاران ڪرايل خشڪ ڪور ڊرلنگ مان ظاهر ٿيو ته آثار قديمه وارو اصل ماڳ هينئر تائين کوٽائي ڪري ظاهر ڪيل علائقي کان وڌيڪ وسيع آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1219508|title='Findings show Moenjodaro was larger than unearthed ruins'|access-date=14 November 2015|date=14 November 2015}}</ref> == اڏاوتي طرز ۽ شهري بنيادي ڍانچو == {{Further|سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب ۾ صفائي جو نظام|هڙپائي اڏاوتي طرز}} [[File:Moen Jo Daro (The Mond of the Deads).jpg|thumb|گهٽين ۽ عمارتن جي باقاعده ترتيب مان موهن جي دڙي جي اڏاوت ۾ قديم [[شهري رٿابندي]] جو اثر ظاهر ٿئي ٿو]] [[File:Mohenjo-daro.jpg|thumb|موهن جي دڙي جي [[موهن جي دڙي جو وڏو حوض|وڏي حوض]] ۽ ان جي چوڌاري شهري اڏاوتن جو ڏيک]] موهن جو دڙو هڪ [[رٿابندي ڪيل شهر]] هو، جنهن جون سڌين ليڪن واريون عمارتون [[ڄاري نما رٿا]] موجب ترتيب ڏنل هيون.<ref>Mohan Pant and Shjui Fumo, "[https://www.jstage.jst.go.jp/article/jaabe/4/1/4_1_51/_pdf The Grid and Modular Measures in The Town Planning of Mohenjodaro and Kathmandu Valley: A Study on Modular Measures in Block and Plot Divisions in the Planning of Mohenjodaro and Sirkap (Pakistan), and Thimi (Kathmandu Valley)]"; ''Journal of Asian Architecture and Building Engineerng'' 59, May 2005.</ref> گهڻيون عمارتون پڪل سرن ۽ گاري سان جوڙيل هيون، جڏهن ته ڪن اڏاوتن ۾ اُس ۾ سڪايل [[ڪچيون سرون]] ۽ ڪاٺ جا مٿيان ڍانچا پڻ استعمال ڪيا ويا هئا. موهن جي دڙي جي پکڙيل ايراضي لڳ ڀڳ 300 [[هيڪٽر]] ڄاڻائي وئي آهي.<ref>T.S. SUBRAMANIAN, [http://www.frontline.in/arts-and-culture/heritage/harappan-surprises/article6032206.ece?homepage=true ''Harappan surprises.''] 13 June 2014 – www.frontline.in</ref> ''Oxford Handbook of Cities in World History'' ۾ شهر جي عروج واري دور جي آباديءَ جو محتاط اندازو لڳ ڀڳ 40,000 ڄاڻايو ويو آهي.{{efn|Peter Clark (editor), ''The Oxford Handbook of Cities in World History'', Oxford University Press, 2013, pp. 158–59; "since it is impossible to ascertain what proportion of the city was used for habitation the basis for this [population] estimate is weak." For lower area estimate of 85 hectares, see note 25, citing U. Singh, ''A History of Ancient and Medieval India,'' Delhi, Pearson Education, 2008, p. 149. See also FR Alchin and G Erdosy, The Archaeology of Early Historic Asia: The Emergence of Cities and States, Cambridge University Press, 1995, p. 57.<!-- ISBN needed -->}} شهر جي وڏي پکيڙ ۽ عوامي عمارتن ۽ سهولتن جي موجودگي هڪ اعليٰ درجي جي سماجي تنظيم ڏانهن اشارو ڪري ٿي.{{efn|name=McIntosh389}} شهر کي ٻن مکيه حصن، نام نهاد قلعي واري مٿانهين حصي ۽ هيٺئين شهر، ۾ ورهايو ويو هو. قلعي وارو حصو ڪچين سرن سان ٺهيل لڳ ڀڳ {{convert|12|m|ft}} اوچو دڙو هو، جتي عوامي غسل خانا، لڳ ڀڳ 5,000 ماڻهن جي رهائش لاءِ ٺهيل هڪ وڏي اڏاوت ۽ ٻه وڏا گڏجاڻي هال موجود هئا. شهر ۾ هڪ مرڪزي بازار ۽ ان جي وچ ۾ هڪ وڏو کوهه هو. انفرادي گهرن يا گهرن جي ٽولن لاءِ پاڻي ننڍن کوهن مان حاصل ڪيو ويندو هو. گندو پاڻي وڏين گهٽين جي ڪنارن سان ٺهيل ڍڪيل نالين ڏانهن وهندو هو. ڪجهه گهرن، جيڪي ممڪن طور وڌيڪ آسودن رهواسين جا هئا، ۾ غسل لاءِ مخصوص ڪمرا موجود هئا. هڪ عمارت ۾ زمين هيٺان هڪ بٺي پڻ ملي آهي، جنهن کي [[هائپوڪاسٽ]] چيو وڃي ٿو ۽ ممڪن آهي ته اها گرم غسل لاءِ استعمال ٿيندي هجي. گهڻن گهرن ۾ اندريان اڱڻ هئا ۽ انهن جا دروازا پاسيرين گهٽين ڏانهن کلندا هئا. ڪجهه عمارتون ٻه ماڙ پڻ هيون.{{citation needed|date=February 2014}} === اهم عمارتون === [[File:Great bath view Mohenjodaro.JPG|thumb|موهن جي دڙي جو وڏو حوض]] 1950ع ۾ [[مورٽيمر ويلر|سر مورٽيمر ويلر]] موهن جي دڙي جي هڪ وڏي عمارت کي ”وڏو [[اناج گهر]]“ قرار ڏنو. ان جي وڏي ڪاٺيءَ واري مٿئين ڍانچي اندر ڀتين جي ڪجهه ورهاستن کي اناج رکڻ جا خانا سمجهيو ويو، جن ۾ اناج کي سڪائڻ لاءِ هوا جي گذر جا رستا پڻ موجود هجڻ جو اندازو لڳايو ويو. ويلر موجب ٻهراڙين مان گاڏين وسيلي اناج آندو ويندو هو ۽ سڌو انهن خانن ۾ لاٿو ويندو هو. تنهن هوندي به [[جوناٿن مارڪ ڪينوئر]] نشاندهي ڪئي ته ان نام نهاد ”اناج گهر“ مان اناج جي موجودگيءَ جو ڪو به پڪو ثبوت نه مليو آهي؛ تنهنڪري سندس خيال موجب اڻڄاتل استعمال واري هن عمارت کي ”وڏو هال“ چوڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref name=KenoyerArticle>Kenoyer, Jonathan Mark (1998). “Indus Cities, Towns and Villages”, ''Ancient Cities of the Indus Valley Civilization''. [[اسلام آباد]]: American Institute of Pakistan Studies. p. 65.</ref> ”وڏي اناج گهر“ جي ويجهو هڪ وڏو ۽ پيچيده [[عوامي غسل خانو]] آهي، جيڪو عام طور [[موهن جي دڙي جو وڏو حوض|وڏي حوض]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. ٿنڀن سان گهيريل اڱڻ مان ڏاڪڻيون هيٺ سرن سان ٺهيل حوض ڏانهن وڃن ٿيون. حوض کي پاڻيءَ کان محفوظ رکڻ لاءِ [[ڏامر|بٽومين]] جي تهه لڳائي وئي هئي. حوض جي ڊيگهه {{convert|12|m|ft}}، ويڪر {{convert|7|m|ft}} ۽ اونهائي {{convert|2.4|m|ft}} آهي. ممڪن آهي ته اهو مذهبي پاڪائيءَ جي رسمن لاءِ استعمال ٿيندو هجي. ٻين وڏين اڏاوتن ۾ ”ٿنڀن وارو هال“ شامل آهي، جنهن کي ڪنهن قسم جو گڏجاڻي هال سمجهيو ويو آهي. ان کان سواءِ نام نهاد ”ڪاليج هال“ 78 ڪمرن تي ٻڌل عمارتن جو هڪ مجموعو آهي، جنهن بابت اندازو آهي ته اهو مذهبي اڳواڻن جي رهائش لاءِ استعمال ٿيندو هو.{{citation needed|date=February 2014}} === قلعي بندي === [[File:Other side of Moenjodaro by Usman Ghani.jpg|thumb|شهر جي کوٽائيءَ دوران تمام اوچا [[کوهه]] ظاهر ٿيا (کاٻي پاسي). لڳي ٿو ته ٻوڏن ۽ ٻيهر اڏاوت سبب گهٽين جي سطح مٿي ٿيڻ سان کوهن ۾ به مسلسل سرن جون نيون قطارون وڌايون وينديون هيون.{{efn|McIntosh (2008), p. 118. "More than seven hundred wells were sunk at Mohenjo-daro when the city was built. Over the centuries houses were rebuilt and street levels rose; new courses of bricks were therefore added to the wells to keep their tops at the same height with respect to the street. The removal of earth and debris during the excavation of the city has left many wells standing like towers high above the exposed remnants of earlier streets."}}]] آثار قديمه جي ماهرن موهن جي دڙي جي چوڌاري موجود، وقت سان ڳري ختم ٿي ويل ڪچين سرن جي ڀتين جا بنياد سڃاتا آهن.<ref>Jonathan M. Kenoyer, Ancient Cities of the Indus Valley Civilization (New York: Oxford University Press, 1998), p. 51.</ref> مکيه آباديءَ جي اولهه طرف پهري وارا برج ۽ ڏکڻ طرف دفاعي اڏاوتون پڻ موجود هيون. انهن قلعي بندين ۽ [[سنڌو ماٿري]] جي ٻين وڏن شهرن، جهڙوڪ [[هڙپا]]، جي اڏاوتي جوڙجڪ جي بنياد تي ڪجهه محققن موهن جي دڙي کي هڪ انتظامي مرڪز قرار ڏيڻ جو امڪان ظاهر ڪيو آهي. هڙپا ۽ موهن جي دڙي جي شهري اڏاوتي رٿا ۾ ڪافي هڪجهڙائي هئي ۽ اهي عام طور سنڌو ماٿريءَ جي ڪجهه ٻين ماڳن جيترا ڳرا قلعي بند نه هئا. سنڌو تهذيب جي مختلف شهري ماڳن جي رٿابنديءَ ۾ هڪجهڙائي ڪنهن قسم جي سياسي يا انتظامي مرڪزيت ڏانهن اشارو ڪري ٿي، پر ان مرڪزيت جي نوعيت، حد ۽ عملي طريقي بابت اڃا تائين يقيني ڄاڻ موجود ناهي. === پاڻيءَ جي فراهمي ۽ کوهه === موهن جي دڙي جي شهري اڏاوت نسبتاً ٿوري عرصي اندر رٿي ۽ تعمير ڪئي وئي هئي، ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ جو نظام ۽ کوهه شهر جي شروعاتي رٿابندي ڪيل اڏاوتن مان هئا.<ref>{{cite book |last1=Wright |first1=Rita P. |title=The ancient Indus : urbanism, economy, and society |url=https://archive.org/details/ancientindusurba0000wrig |date=2010 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-57652-9 |page=[https://archive.org/details/ancientindusurba0000wrig/page/n256 235]}}</ref> هن وقت تائين ٿيل کوٽاين مان موهن جي دڙي ۾ 700 کان وڌيڪ کوهه مليا آهن، جن سان گڏ پاڻيءَ جي نيڪال ۽ غسل جا منظم نظام پڻ موجود هئا.<ref>{{cite book |last1=Wright |first1=Rita P. |title=The ancient Indus : urbanism, economy, and society |url=https://archive.org/details/ancientindusurba0000wrig |date=2010 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-57652-9 |page=[https://archive.org/details/ancientindusurba0000wrig/page/n258 237]}}</ref> ان دور جي [[قديم مصر|مصري]] يا [[ميسوپوٽيميا|ميسوپوٽيميائي]] تهذيبن جي ڀيٽ ۾ کوهن جو هي انگ غيرمعمولي طور گهڻو هو؛ اندازي موجب موهن جي دڙي ۾ هر ٽن گهرن لاءِ لڳ ڀڳ هڪ کوهه موجود هو.<ref>{{cite journal |last1=Jansen |first1=M. |title=Water Supply and Sewage Disposal at Mohenjo-Daro |journal=World Archaeology |date=October 1989 |volume=21 |issue=2 |page=180 |doi=10.1080/00438243.1989.9980100 |jstor=124907 |pmid=16470995 }}</ref> کوهن جي وڏي تعداد مان اندازو لڳايو ويو آهي ته رهواسي سالياني برسات، ويجهو وهندڙ [[سنڌو درياهه]] ۽ کوهن مان حاصل ٿيندڙ پاڻيءَ تي ڀاڙيندا هئا. کوهه اهڙين حالتن ۾ به ڊگهي عرصي تائين پاڻي مهيا ڪري سگهندا هئا، جڏهن شهر گهيري هيٺ هجي.<ref>{{cite journal |last1=Jansen |first1=M. |title=Water Supply and Sewage Disposal at Mohenjo-Daro |journal=World Archaeology |date=October 1989 |volume=21 |issue=2 |page=182 |doi=10.1080/00438243.1989.9980100 |jstor=124907 |pmid=16470995 }}</ref> انهن کوهن جي تعمير ۽ استعمال واري دور کي نظر ۾ رکندي، امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي ته گول سرن سان کوهه ٺاهڻ جي اها طرز، جيڪا موهن جي دڙي ۽ ٻين ڪيترن هڙپائي ماڳن تي ملي ٿي، سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي اڏاوتي ايجاد هئي. ان دور يا ان کان اڳ ميسوپوٽيميا يا مصر مان اهڙي طرز جا ثبوت نه مليا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Jansen |first1=M. |title=Water Supply and Sewage Disposal at Mohenjo-Daro |journal=World Archaeology |date=October 1989 |volume=21 |issue=2 |page=179 |doi=10.1080/00438243.1989.9980100 |jstor=124907 |pmid=16470995 }}</ref> عمارتن مان نڪرندڙ گندو ۽ استعمال ٿيل پاڻي مرڪزي نيڪال واري نظام وسيلي خارج ڪيو ويندو هو، جيڪو شهر جي گهٽين جي ڪنارن سان هلندو هو.<ref>{{cite journal |last1=Jansen |first1=M. |title=Water Supply and Sewage Disposal at Mohenjo-Daro |journal=World Archaeology |date=October 1989 |volume=21 |issue=2 |pages=177–192 |jstor=124907 |doi=10.1080/00438243.1989.9980100 |pmid=16470995 }}</ref> اهي ناليون انساني فضلي ۽ گندي پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ اثرائتيون هيون، ۽ ممڪن آهي ته نيڪال ٿيل مادو انهن وسيلي سنڌو درياهه ڏانهن وهندو هجي.<ref>{{cite journal |last1=Ratnagar |first1=Shereen |title=The drainage systems at MohenjoDaro and Nausharo: A technological breakthrough or a stinking disaster? |journal=Studies in People's History |date=2014 |volume=1 |issue=1 |page=4 |doi=10.1177/2348448914537334|s2cid=131145647 }}</ref> === ٻوڏون ۽ ٻيهر اڏاوت === شهر ۾ وڏا اوچا پليٽفارم پڻ ٺاهيا ويا هئا، جيڪي ممڪن طور ٻوڏن کان بچاءَ لاءِ استعمال ٿيندا هئا.{{efn|name=McIntosh389|McIntosh (2008), p. 389. "The enormous amount of labor involved in the creation of Mohenjo-daro's flood defense platforms (calculated at around 4 million man-days) indicates the existence of an authority able to plan the construction and to mobilize and feed the requisite labor force."}} مورٽيمر ويلر جي پيش ڪيل هڪ نظريي موجب شهر شايد ڇهه ڀيرا ٻوڏ ۽ گپ هيٺ آيو ۽ هر ڀيري ساڳئي هنڌ تي ٻيهر تعمير ڪيو ويو.<ref name=Dales>[[George F. Dales]], "[https://www.penn.museum/sites/expedition/civilization-and-floods-in-the-indus-valley/ Civilization and Floods in the Indus Valley]", ''Expedition Magazine'', July 1965.</ref> ڪجهه آثار قديمه جي ماهرن جو خيال هو ته آخري وڏي ٻوڏ شهر کي گپ جي وڏي تهه هيٺ آڻي ڇڏيو، جنهن کان پوءِ ماڳ کي ڇڏي ڏنو ويو.<ref name="auto">{{cite journal |last1=Possehl |first1=Gregory |title=The Mohenjo-daro Floods: A Reply |url=https://archive.org/details/sim_american-anthropologist_1967-02_69_1/page/32 |journal=American Anthropologist |date=February 1967 |volume=69 |issue=1 |pages=32–40 |jstor=670484 |doi=10.1525/aa.1967.69.1.02a00040 |doi-access=free }}</ref> [[گريگري پوسيل]] ان تشريح جي ابتڙ دليل ڏنو ته ماڳ جي زوال جو سبب ڪنهن هڪ وڏي گپ واري ٻوڏ کي قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. سندس نظريي موجب زمين جي حد کان وڌيڪ استعمال ۽ آباديءَ جي پکيڙ پڻ اهم عنصر هئا.<ref name="auto" /> پوسيل هڪ ئي تباهه ڪندڙ ٻوڏ بدران سال دوران بار بار ايندڙ ننڍين ٻوڏن جو امڪان پيش ڪيو. سندس خيال موجب انهن ٻوڏن سان گڏ پوک، چراگاهن ۽ سرن ۽ ٺڪر جي شين لاءِ گهربل قدرتي وسيلن جي مسلسل استعمال سبب زمين ۽ ماحول تي وڌندڙ دٻاءُ موهن جي دڙي جي زوال ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite journal |last1=Possehl |first1=Gregory |title=The Mohenjo-daro Floods: A Reply |url=https://archive.org/details/sim_american-anthropologist_1967-02_69_1/page/38 |journal=American Anthropologist |date=February 1967 |volume=69 |issue=1 |page=38 |jstor=670484 |doi=10.1525/aa.1967.69.1.02a00040 |doi-access=free }}</ref> == اسٽوپا == [[File:Moenjodaro - Buddhist Stupa 1 - by nadzir81 (cropped).jpg|thumb|اولهه کان ڏسڻ ۾ ايندڙ ٻڌ ڌرم جو اسٽوپا]] ٻي يا ٽين صدي عيسويءَ ۾ قلعي واري دڙي جي چوٽيءَ تي ڪچين سرن سان هڪ پري کان نظر ايندڙ [[ٻڌ ڌرم|ٻُڌ ڌرم جو]] [[اسٽوپا]] تعمير ڪيو ويو. امڪان آهي ته اسٽوپا جي هيٺان يا ان جي ڀرسان ٻُڌ راهبن جي هڪ خانقاهه پڻ موجود هئي، پر ان جا ڪي به آثار محفوظ نه رهيا آهن. == نمايان نوادرات == [[File:Disha Kaka Boat with Direction Finding Birds, model of Mohenjo-Daro seal, 3000 BCE.jpg|thumb|upright=1.5|زمين جو رخ معلوم ڪرڻ لاءِ رستو سڃاڻيندڙ پکين سان ٻيڙي.<ref>{{cite book |last1=Mathew |first1=K. S. |title=Shipbuilding, Navigation and the Portuguese in Pre-modern India |date=2017 |publisher=Routledge |isbn=978-1-351-58833-1 |page=32 |url=https://books.google.com/books?id=u0IwDwAAQBAJ&pg=PT32 |language=en}}</ref> موهن جي دڙي جي مهر جو نمونو، 2500–1750 ق.م.]] موهن جي دڙي جي کوٽائيءَ مان وڏي تعداد ۾ مختلف شيون مليون آهن، جن ۾ ويٺل ۽ بيٺل انساني مورتيون، ٽامي ۽ پٿر جا اوزار، اُڪريل [[مهر (نشان)|مهرون]]، [[ترازو|ترازا ۽ وزن]]، سون ۽ [[يشب]] جا زيور ۽ ٻارن جا رانديڪا شامل آهن.<ref>[http://www.archaeologyonline.net/artifacts/photo-gallery-2.html Mohenjo-daro Tools and Artifacts Photo Gallery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170505164259/http://archaeologyonline.net/artifacts/photo-gallery-2.html |date=2017-05-05 }}. ''Archaeology Online''; retrieved 8 April 2012.</ref> ماڳ تان ڪانسي ۽ ٽامي جون ڪيتريون شيون، جهڙوڪ مورتيون ۽ ٿانو، پڻ مليون آهن، جن مان ظاهر ٿئي ٿو ته موهن جي دڙي جا رهواسي [[گم ٿيل ميڻ وارو طريقو]] استعمال ڪرڻ ڄاڻندا هئا.<ref>{{cite book |last1=McIntosh |first1=Jane R. |title=A Peaceful Realm: The Rise and Fall of the Indus Civilization |date=2002 |publisher=Westview Press |location=Cambridge |isbn=978-0-8133-3532-2 |page=[https://archive.org/details/peacefulrealmri00mcin/page/68 68] |url=https://archive.org/details/peacefulrealmri00mcin/page/68 }}</ref> ماڳ تان مليل بٺين بابت خيال آهي ته اهي ڌاتن کي معدنيات مان ڪڍڻ بدران ٽامي جي ڪم ۽ ڌاتو ڳارڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون. ماڳ جي اتر اوڀر حصي ۾ اهڙو مڪمل علائقو پڻ نظر اچي ٿو، جيڪو سپين يا صدفن جي ڪم لاءِ مخصوص هو.<ref>{{cite book |last1=McIntosh |first1=Jane R. |title=A Peaceful Realm: The Rise and Fall of the Indus Civilization |date=2002 |publisher=Westview Press |location=Cambridge |isbn=978-0-8133-3532-2 |page=[https://archive.org/details/peacefulrealmri00mcin/page/69 69] |url=https://archive.org/details/peacefulrealmri00mcin/page/69 }}</ref> ماڳ تان مليل اهم ٽامي جي نوادرات ۾ ٽامي جون تختيون شامل آهن، جن تي اڃا تائين اڻ پڙهيل [[سنڌو لکت]] ۽ مختلف تصويري نشان موجود آهن.<ref>{{cite journal |last1=Parpola |first1=Asko |title=Copper Tablets from Mohenjo-daro and the Study of the Indus Script |journal=BAR International Series |date=2008 |issue=1826 |page=132 |url=https://www.academia.edu/36019850 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230618131936/https://www.academia.edu/36019850 |date=2023-06-18 }}</ref> جيتوڻيڪ سنڌو لکت اڃا تائين پڙهي نه وئي آهي، پر ڪيترين تختين تي ساڳيون تصويرون ۽ ساڳيا لکت وارا نشان ورجائجن ٿا. هڪ مثال ۾ جبل واري ٻڪري جي تصوير رکندڙ ٽي تختيون مليون آهن، جن جي پٺيان ساڳيا سنڌو نشان لکيل آهن.<ref>{{cite journal |last1=Parpola |first1=Asko |title=Copper Tablets from Mohenjo-daro and the Study of the Indus Script |journal=BAR International Series |date=2008 |issue=1826 |page=133 |url=https://www.academia.edu/36019850 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230618131936/https://www.academia.edu/36019850 |date=2023-06-18 }}</ref> ماڳ تان ٺڪر جا ٿانو ۽ [[ٺڪر جو ٽڪرو|ٺڪر جا ٽڪرا]] پڻ وڏي تعداد ۾ مليا آهن. ڪيترن ٿانون جي اندر راک جا آثار مليا آهن، جنهن سبب آثار قديمه جي ماهرن جو خيال آهي ته اهي يا ته فوت ٿيل ماڻهن جي راک رکڻ لاءِ، يا گهرن کي گرم ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا.<ref name="auto1">{{cite journal |last1=Aiyappan |first1=Ayinapalli |title=Pottery Braziers of Mohenjo-Daro |journal=Man |date=May 1939 |volume=39 |issue=65 |pages=71–72 |doi=10.2307/2792750|jstor=2792750 }}</ref> اهڙيون انگيٺيون گهر گرم ڪرڻ سان گڏ کاڌو پچائڻ يا ڇاڻڻ لاءِ به استعمال ٿي سگهيون ٿيون، جڏهن ته ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته انهن جو استعمال رڳو گرمي حاصل ڪرڻ لاءِ ٿيندو هو.<ref name="auto1" /> موهن جي دڙي مان مليل نوادرات شروعات ۾ [[لاهور عجائب گهر]] ۾ رکيا ويا، پر پوءِ انهن کي نئين دهلي ۾ [[آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا]] جي مرڪزي آفيس ڏانهن منتقل ڪيو ويو، جتي برطانوي هندستان جي نئين گاديءَ لاءِ هڪ نئون ”مرڪزي شاهي عجائب گهر“ قائم ڪرڻ جو منصوبو هو ۽ انهن نوادرات مان گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه کي اتي نمائش لاءِ رکڻو هو. ان وقت هندستان جي آزادي ويجهو اچڻ واضح ٿي چڪو هو، پر [[هندستان جو ورهاڱو]] گهڻو دير تائين متوقع نه هو. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ نون پاڪستاني اختيارين پنهنجي علائقي مان کوٽائي ڪري مليل هڙپائي نوادرات واپس ڪرڻ جو مطالبو ڪيو، پر ڀارتي اختيارين شروعات ۾ انڪار ڪيو. آخرڪار ٻنهي ملڪن وچ ۾ هڪ معاهدو ٿيو، جنهن تحت لڳ ڀڳ 12,000 نوادرات، جن مان گهڻا ٺڪر جا ٽڪرا هئا، برابر ورهايا ويا. ڪجهه صورتن ۾ اها ورهاست بلڪل لفظي نموني ڪئي وئي ۽ هارن يا ڪمربندن جا موتي پڻ ٻن حصن ۾ ورهايا ويا. ”ٻن سڀ کان مشهور سنگتراشي ڪيل مورتين“ مان پاڪستان ''[[پروهت-بادشاهه (مجسمو)|پروهت-بادشاهه]]'' جي گهر ڪئي ۽ اهو پاڪستان کي مليو، جڏهن ته ڀارت پاڻ وٽ ننڍي ''[[ناچڻي ڇوڪري (قديم مجسمو)|ناچڻي ڇوڪري]]'' رکي،<ref>Singh (2015), 111-112 (112 quoted)</ref> ۽ ''[[پشوپتي مهر]]'' پڻ ڀارت وٽ رهي. ڀارت وٽ رهجي ويل موهن جي دڙي جا گهڻا نوادرات [[ڀارت جو قومي عجائب گهر|قومي عجائب گهر]]، [[نئين دهلي]] ۾ محفوظ آهن، جڏهن ته پاڪستان کي مليل گهڻيون شيون [[پاڪستان جو قومي عجائب گهر|پاڪستان جي قومي عجائب گهر]]، [[ڪراچي]] ۾ رکيل آهن. ڪيتريون شيون موهن جي دڙي تي قائم ڪيل عجائب گهر ۾ پڻ موجود آهن. 1939ع ۾ ماڳ تان کوٽيل نوادرات جو هڪ ننڍو نمائندي مجموعو [[آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا]] جي ڊائريڪٽر جنرل پاران [[برٽش ميوزيم]] ڏانهن منتقل ڪيو ويو.<ref>Example: [https://www.britishmuseum.org/collection/object/A_1947-0416-1 "stamp-seal"], [[British Museum]]</ref> === ماءُ ديويءَ جي مورتي === [[File:Picture of original Godess.jpg|thumb|upright|”ماءُ ديوي“]] 1931ع ۾ [[جان مارشل (آثار قديمه جو ماهر)|جان مارشل]] پاران دريافت ڪيل هن [[پوڄا جي مورتي|مورتي]] ۾ ڪجهه اهڙيون خاصيتون ڏٺيون ويون، جيڪي قديم ويجهي اوڀر جي ڪيترين تهذيبن ۾ رائج [[ماءُ ديوي]] جي عقيدي سان ڀيٽيون ويون آهن.<ref name=":0">{{Cite journal|title=A critical view of Marshall's Mother Goddess at Mohenjo-Daro|journal = Studies in People's History|volume = 3|issue = 2|pages = 113–127|last=Ratnagar|first=Shereen|date=24 November 2016|doi=10.1177/2348448916665714| s2cid=191808666 }}</ref> هڙپائي ثقافت ۽ مذهب سان لاڳاپيل عورتن جون ڪيتريون ئي مورتيون ۽ مجسما مليا آهن، جن مان ڪيترائي مارشل جي کوٽاين دوران دريافت ٿيا.<ref name=":0" /> مارشل موجب انهن مورتين جي درجابندي مڪمل طور صحيح نموني نه ڪئي وئي هئي، تنهنڪري انهن مان ڪجهه جي ماڳ اندر اصل دريافت واري جاءِ واضح ناهي. انهن مان هڪ مورتي 18.7 سينٽي ميٽر اوچي آهي ۽ هن وقت [[پاڪستان جو قومي عجائب گهر]]، ڪراچي ۾ نمائش هيٺ آهي.<ref name=":0" /> مارشل انهن مورتين ۾ عورتاڻي زرخيزي ۽ مادريت سان لاڳاپيل خاصيتن جي نمايان پيشڪش ڏٺي ۽ اهو خيال پيش ڪيو ته اهي شايد خود ديويءَ جي تصويرن بدران ديويءَ کي نذر طور پيش ڪيل مورتيون هجن.<ref name=":0" /> انهن مورتين جي وارن جي بناوت، جسماني تناسب، مٿي جي سينگار ۽ زيورن ۾ وڏي فرق سبب انهن جي اصل سڃاڻپ بابت مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن.<ref name=":0" /> [[شيرين رتنگر]] جو خيال آهي ته انهن جي انفراديت ۽ ماڳ جي مختلف حصن مان پکڙيل نموني ملڻ سبب اهي شايد عام گهريلو عورتن جون مورتيون هيون، جيڪي مخصوص عورتن لاءِ مذهبي رسمن يا شفا جي عملن ۾ استعمال ڪرڻ خاطر تيار ڪرايون وينديون هيون.<ref name=":0" /> === ناچڻي ڇوڪري === {{Main|ناچڻي ڇوڪري (قديم مجسمو)}} [[File:The Dancing Girl, in a photogravure by Alfred Nawrath,1938.jpg|thumb|upright|right|”[[ناچڻي ڇوڪري (قديم مجسمو)|ناچڻي ڇوڪري]]“]] [[ڪانسي]] جي {{convert|10.5|cm|in}} اوچي<ref name=national>{{cite web|title=Collections:Pre-History & Archaeology|publisher= National Museum, New Delhi|url=http://nationalmuseumindia.gov.in/prodCollections.asp?pid=44&id=1&lk=dp1|access-date=3 February 2014}}</ref> ۽ لڳ ڀڳ 4,000 سال پراڻي هڪ مورتي، جنهن کي ”ناچڻي ڇوڪري“ سڏيو وڃي ٿو، 1926ع ۾ موهن جي دڙي جي ”HR علائقي“ مان ملي. اها هن وقت [[قومي عجائب گهر، نئين دهلي]] ۾ محفوظ آهي.<ref name=national /> 1973ع ۾ برطانوي آثار قديمه جي ماهر [[مورٽيمر ويلر]] ان کي پنهنجي پسنديده مورتي قرار ڏيندي لکيو: {{blockquote|منهنجي خيال ۾ هوءَ لڳ ڀڳ پندرهن ورهين جي آهي، ان کان وڌيڪ نه؛ سندس ٻانهن چوڙين سان ڀريل آهي ۽ ٻيو ڪجهه به نه. هوءَ اتي اهڙي انداز ۾ بيٺي آهي، ڄڻ پاڻ ۽ سڄي دنيا بابت مڪمل اعتماد رکندڙ هجي. منهنجي خيال ۾ دنيا ۾ هن جهڙي ٻي ڪا شيءِ ناهي.}} موهن جي دڙي تي ڪم ڪندڙ هڪ ٻئي آثار قديمه جي ماهر [[جان مارشل (آثار قديمه جو ماهر)|جان مارشل]] هن مورتي کي ”هڪ نوجوان ڇوڪري، جنهن جو هٿ چيلهه تي نيم گستاخ انداز ۾ رکيل آهي ۽ ٽنگون ٿورو اڳتي آهن، ڄڻ هوءَ پنهنجي پيرن ۽ ٽنگن سان موسيقيءَ جي تال ڏئي رهي هجي“ طور بيان ڪيو.<ref>{{cite book|last=Possehl|first=Gregory|title=The Indus Civilization: A Contemporary Perspective|url=https://archive.org/details/induscivilizatio0000poss|publisher=AltaMira Press|year=2002|pages=[https://archive.org/details/induscivilizatio0000poss/page/113 113]|isbn=978-0-7591-0172-2}}</ref> آثار قديمه جي ماهر [[گريگري پوسيل]] مورتي بابت چيو ته ”اسان کي پڪ سان معلوم نه آهي ته هوءَ ناچڻي هئي، پر جنهن ڪم ۾ به هئي، ان ۾ ماهر هئي ۽ کيس ان ڳالهه جي خبر هئي.“ هن مورتي مان تهذيب بابت ٻه اهم ڳالهيون اخذ ڪيون ويون آهن: پهرين، سنڌو تهذيب جا ماڻهو ڌاتن جي ملاوٽ، ڍلائي ۽ معدني ڌاتن تي ڪم ڪرڻ جا ترقي يافته طريقا ڄاڻندا هئا؛ ۽ ٻي، وندر، خاص طور ناچ، سندن ثقافت جو حصو هو.<ref name=national /> === پروهت-بادشاهه === {{main|پروهت-بادشاهه (مجسمو)}} [[File:Mohenjo-daro Priesterkönig.jpeg|thumb|left|upright|”پروهت-بادشاهه“؛ [[پاڪستان جو قومي عجائب گهر|قومي عجائب گهر]]، ڪراچي ۾ رکيل ويٺل پٿر جو مجسمو]] 1927ع ۾ هڪ عمارت مان ويٺل مرد جي [[صابڻ پٿر]] جي مورتي ملي، جتي غيرمعمولي آرائشي سرن جو ڪم ۽ ڀت ۾ هڪ طاق موجود هو. جيتوڻيڪ ان ڳالهه جو ڪو ثبوت ناهي ته موهن جي دڙي تي [[پروهت]] يا [[بادشاهت|بادشاهه]] حڪمراني ڪندا هئا، آثار قديمه جي ماهرن هن باوقار مورتي کي ”پروهت-بادشاهه“ جو نالو ڏنو. مجسمي جي اوچائي {{convert|17.5|cm|in}} آهي. ان ۾ هڪ ترتيب سان سنواريل ڏاڙهيءَ وارو مرد ڏيکاريل آهي، جنهن جي ڪنن جون پاپڙيون سوراخ ٿيل آهن ۽ مٿي جي چوڌاري هڪ [[مٿي جو پٽو|پٽو]] ٻڌل آهي، جيڪو شايد ڪنهن اصل پيچيده وار سنوار يا مٿي جي پوشاڪ جو بچيل حصو هجي. سندس وار پوئتي ڦڻي ڪيل آهن. هن ٻانهن تي پٽو ۽ جسم تي هڪ چادر پاتي آهي، جنهن تي سوراخ ڪري ٺاهيل [[ٽي پنن وارو نقشو|ٽي پنن وارا]]، هڪ گول ۽ ٻٽي گول نقش آهن، جن تي ڳاڙهي رنگ جا آثار به موجود آهن. ممڪن آهي ته سندس اکين ۾ اصل ۾ ٻي ڪا شيءِ جڙيل هجي.<ref>{{cite web |url=http://www.harappa.com/indus/41.html |title=Priest King, Mohenjo-daro |website=Glimpses of South Asia before 1947 |access-date=6 January 2015}}</ref> [[File:Plate XCVII Marshall, Volume III, Archaeological Survey of India, New Delhi.jpg]] === پشوپتي مهر === {{Main|پشوپتي مهر}} [[File:Shiva Pashupati.jpg|thumb|upright|right|''[[پشوپتي مهر]]'']] ماڳ تان مليل هڪ مهر تي آلٿي پالٿي ويٺل ۽ ممڪن طور [[اُڀريل عضوو|اِٿيفيلڪ]] هڪ شخصيت ڏيکاريل آهي، جنهن جي چوڌاري جانور آهن. ڪجهه عالمن هن شخصيت کي [[يوگي]] طور ۽ ٻين ٽن مٿن واري ابتدائي ”[[شِو]]“ يا ”جانورن جي مالڪ“ طور تشريح ڪيو آهي. === ست تارن وارو هار === سر مورٽيمر ويلر کي هن نوادرات ۾ خاص دلچسپي هئي، جنهن بابت سندس خيال هو ته اهو گهٽ ۾ گهٽ 4,500 سال پراڻو آهي. هار ۾ S شڪل وارو ڪڙو ۽ ست تارون آهن، جن مان هر هڪ جي ڊيگهه 4 فوٽن کان وڌيڪ آهي. هر تار ڪانسي-ڌاتوءَ جي گهڻ رخن وارن موتي جهڙن ننڍن ٽڪرن مان ٺهيل آهي، جيڪي [[فليگري]] ڪم وسيلي S شڪل واري ڪڙي جي ٻنهي پاسن سان ڳنڍيل آهن. هر تار ۾ لڳ ڀڳ 220 کان 230 اهڙا ٽڪرا آهن ۽ مجموعي طور لڳ ڀڳ 1,600 ٽڪرا آهن. هار جو ڪل وزن لڳ ڀڳ 250 گرام آهي ۽ هن وقت ڀارت جي هڪ خانگي مجموعي ۾ محفوظ آهي.{{citation needed|date=February 2014}} === موهن جي دڙي جو ماپڻ وارو پٽو === سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب ۾ لڳ ڀڳ 1500 ق.م. ڌاري ڊيگهه ماپڻ لاءِ [[عاج]] جا [[ماپڻ وارو پٽو|ماپڻ وارا پٽا]] استعمال ٿيندا هئا.<ref name="Whitelaw14"/> موهن جي دڙي مان مليل هڪ پٽو {{convert|1.32|inch|mm|order=flip}} جي برابر يونٽن ۾ ورهايل آهي، ۽ انهن يونٽن کي وڌيڪ ڏهائي واري ننڍن حصن ۾ انتهائي درستگيءَ سان نشان لڳايو ويو آهي، جيڪا {{convert|0.005|in|mm|order=flip|abbr=on}} تائين آهي. [[لوٿل]] مان مليل هڪ ماپڻ وارو پٽو، جيڪو لڳ ڀڳ 2400 ق.م. جو آهي، {{convert|1/16|inch|mm|order=flip|abbr=on}} جي لڳ ڀڳ ماپ تي درجه بند ٿيل آهي.<ref name="Whitelaw14">Whitelaw, p. 14.</ref> موهن جي دڙي جي پٽي تي ڏهائي ورهاست خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها جديد ميٽرڪ نظام کان 3,000 سالن کان وڌيڪ پراڻي آهي. استعمال ٿيندڙ بنيادي ماپ کي ''انگُل''، يعني آڱر، چيو ويندو هو ۽ اها لڳ ڀڳ 17 ملي ميٽر جي برابر هئي. ميڪي جي کوٽائيءَ مان مليل صدف جي هڪ ٽڪري تي انتهائي درست ليڪون اُڪريل آهن، جن جو پاڻ ۾ فاصلو {{convert|0.264|inch|mm|order=flip|abbr=on}} آهي. خطي مان مليل قديم سرن جون ماپون پڻ انهن ئي ماپي يونٽن سان ٺهڪن ٿيون.<ref>Whitelaw, p. 15.</ref> == تحفظ ۽ موجوده حالت == موهن جي دڙي جي بحاليءَ لاءِ مالي سهائتا جو هڪ ابتدائي معاهدو 27 مئي 1980ع تي [[يونيسڪو|گڏيل قومن جي تعليمي، سائنسي ۽ ثقافتي تنظيم]] (يونيسڪو) جي نگرانيءَ هيٺ [[پيرس]] ۾ طئي ٿيو. هن منصوبي لاءِ ٻين ڪيترن ملڪن پڻ مالي مدد ڏني: {| class="wikitable sortable" |- ! ملڪ !! امداد [[آمريڪي ڊالر|آمريڪي ڊالرن ۾]] |- | {{AUS}}|| $62,650 |- | {{BHR}} || $3,000 |- | {{CMR}} || $1,000 |- | {{EGY}} || $63,889.60 |- | {{DEU}} || $375,939.85 |- | {{IND}} || $49,494.95 |- | {{IRQ}} || $9,781 |- | {{JAP}} || $200,000 |- | {{KWT}} || $3,000 |- | {{MLT}} || $275.82 |- | {{MUS}} || $2,072.50 |- | {{NGA}} || $8,130 |- | {{SAU}} || $58,993.63 |- | {{LKA}} || $1,562.50 |- | {{TZA}} || $1,000 |} [[File:Ghanghro location - Mohenjo-daro.jpg|thumb|right|2005ع ۾ موهن جي دڙي جون بچيل اڏاوتون]] پاڪستاني حڪومت ۽ بين الاقوامي ادارن کان مالي مدد بند ٿيڻ کان پوءِ ڊسمبر 1996ع ۾ موهن جي دڙي جي تحفظ وارو ڪم معطل ٿي ويو. اپريل 1997ع ۾ يونيسڪو پاران مهيا ڪيل مالي وسيلن سان تحفظ وارو ڪم ٻيهر شروع ڪيو ويو. 20 سالن جي مالي منصوبي تحت ماڳ ۽ بيٺل اڏاوتن کي [[ٻوڏ]] کان بچائڻ لاءِ 10 ملين آمريڪي ڊالر مختص ڪيا ويا. 2011ع ۾ ماڳ جي تحفظ جي ذميواري [[سنڌ حڪومت]] جي حوالي ڪئي وئي.<ref>[http://www.thenews.com.pk/Todays-News-4-30318-Responsibility-to-preserve-Mohenjodaro-transferred-to-Sindh "Responsibility to preserve Mohenjodaro transferred to Sindh"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150701185735/http://www.thenews.com.pk/Todays-News-4-30318-Responsibility-to-preserve-Mohenjodaro-transferred-to-Sindh |date=2015-07-01 }}, TheNews.com.pk, 10 February 2011; retrieved 14 May 2012.</ref> ماڳ کي هن وقت زميني پاڻيءَ جي [[لوڻياٺ]] ۽ نامناسب بحاليءَ سبب نقصان جو خطرو آهي. ڪيتريون ڀتيون اڳ ئي ڪري چڪيون آهن، جڏهن ته ٻيون هيٺان کان آهستي آهستي ڀُرڻ لڳيون آهن. 2012ع ۾ پاڪستاني آثار قديمه جي ماهرن خبردار ڪيو ته جيڪڏهن تحفظ جا طريقا بهتر نه ڪيا ويا ته ماڳ 2030ع تائين شديد نقصان جو شڪار ٿي سگهي ٿو.<ref name=BBCLostMaybe>[https://www.bbc.co.uk/news/magazine-18491900 "Mohenjo Daro: Could this ancient city be lost forever?"]. BBC. 27 June 2012. Retrieved 27 October 2012.</ref><ref>[http://globalheritagefund.org/onthewire/blog/mohenjodaro_1 "Moenjodaro in Danger of Disappearing, Says Pakistani Archaeologist"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120706000326/http://globalheritagefund.org/onthewire/blog/mohenjodaro_1 |date=6 July 2012 }}. Global Heritage Fund blog article; accessed 8 February 2014.</ref> === 2014ع سنڌ فيسٽيول === جنوري 2014ع ۾ موهن جي دڙي جي ماڳ بابت تحفظ جا خدشا ٻيهر پيدا ٿيا، جڏهن [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي [[بلاول ڀٽو زرداري]] سنڌ فيسٽيول جي افتتاحي تقريب لاءِ موهن جو دڙو چونڊيو. تقريب جي تيارين دوران کوٽائي ۽ ڊرلنگ سميت مشيني ڪم ٿيڻ جو امڪان هو، جنهن سبب آثارن کي نقصان پهچڻ بابت خدشا ظاهر ڪيا ويا. [[پنجاب يونيورسٽي]] جي آثار قديمه واري شعبي جي سربراهه فرزند مسيح خبردار ڪيو ته اهڙيون سرگرميون [[قديم آثارن جو قانون]] تحت منع ٿيل آهن ۽ چيو ته آثار قديمه واري ماڳ تي ”هڪ ڪوڪو به ٺوڪي نٿو سگهجي.“ 31 جنوري 2014ع تي [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] ۾ درخواست داخل ڪئي وئي، جنهن ۾ سنڌ حڪومت کي ماڳ تي تقريب جاري رکڻ کان روڪڻ جي گهر ڪئي وئي.<ref>{{cite web|title=Bilawal's 'cultural coup' threatens ancient ruins|url=https://www.dawn.com/news/1083787/bilawals-cultural-coup-threatens-ancient-ruins|work=AFP|publisher=Daily Dawn|access-date=31 January 2014|date=30 January 2014}}</ref><ref>{{cite web|last=Sahoutara|first=Naeem|title=Preserving heritage: Court instructs to take 'utmost' care in holding festival at Moen Jo Daro|url=http://tribune.com.pk/story/665564/preserving-heritage-court-instructs-to-take-utmost-care-in-holding-festival-at-moен-jo-daro|work=The Express Tribune|date=30 January 2014 |access-date=31 January 2014}}</ref> قومي ۽ بين الاقوامي تاريخدانن، آثار قديمه جي ماهرن ۽ تعليمي حلقن جي اعتراضن باوجود پيپلز پارٽي تاريخي ماڳ تي سنڌ فيسٽيول جي افتتاحي تقريب منعقد ڪئي. == آبهوا == موهن جي دڙي جي آبهوا [[گرم ريگستاني آبهوا]] آهي، جيڪا [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب ''BWh'' درجي ۾ اچي ٿي. هتي اونهارا انتهائي گرم ۽ سيارا نسبتاً نرم هوندا آهن. هتي رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد {{convert|53.5|°C|°F}} آهي، جيڪو مئي 2010ع ۾ رڪارڊ ٿيو، جڏهن ته سڀ کان گهٽ گرمي پد {{convert|-5.4|°C|°F}} جنوري 2006ع ۾ رڪارڊ ڪيو ويو. سالياني برسات گهٽ پوي ٿي ۽ ان جو وڏو حصو چوماسي جي موسم، يعني جولاءِ کان سيپٽمبر تائين، وسي ٿو. موهن جي دڙي ۾ سراسري سالياني برسات 100.1 ملي ميٽر آهي. سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات 1023.8 ملي ميٽر 2022ع ۾ رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته سڀ کان گهٽ سالياني برسات 10 ملي ميٽر 1987ع ۾ رڪارڊ ٿي. {{Weather box |width = auto |location = موهن جو دڙو |metric first = Y |single line = Y |collapsed = yes |Jan record high C = 29.4 |Feb record high C = 36.5 |Mar record high C = 45.5 |Apr record high C = 48.5 |May record high C = 53.5 |Jun record high C = 51.7 |Jul record high C = 47.6 |Aug record high C = 46.0 |Sep record high C = 43.5 |Oct record high C = 41.5 |Nov record high C = 39.2 |Dec record high C = 30.6 |Jan high C = 24.8 |Feb high C = 26.2 |Mar high C = 32.1 |Apr high C = 38.7 |May high C = 43.8 |Jun high C = 44.2 |Jul high C = 41.9 |Aug high C = 38.7 |Sep high C = 37.5 |Oct high C = 35.2 |Nov high C = 30.5 |Dec high C = 24.8 |Jan mean C = 16.0 |Feb mean C = 17.0 |Mar mean C = 22.7 |Apr mean C = 28.8 |May mean C = 33.9 |Jun mean C = 35.8 |Jul mean C = 34.4 |Aug mean C = 32.8 |Sep mean C = 31.1 |Oct mean C = 26.7 |Nov mean C = 21.1 |Dec mean C = 16.0 |Jan low C = 7.3 |Feb low C = 7.9 |Mar low C = 13.3 |Apr low C = 18.9 |May low C = 24.0 |Jun low C = 27.4 |Jul low C = 27.9 |Aug low C = 27.0 |Sep low C = 24.7 |Oct low C = 18.2 |Nov low C = 11.8 |Dec low C = 7.3 |Jan record low C = −5.4 |Feb record low C = -4.0 |Mar record low C = 2.2 |Apr record low C = 3.0 |May record low C = 13.0 |Jun record low C = 15.6 |Jul record low C = 18.4 |Aug record low C = 18.0 |Sep record low C = 14.5 |Oct record low C = 0.0 |Nov record low C = -1.0 |Dec record low C = -4.0 |Jan precipitation mm = 2.6 |Feb precipitation mm = 5.8 |Mar precipitation mm = 3.4 |Apr precipitation mm = 2.9 |May precipitation mm = 2.2 |Jun precipitation mm = 2.5 |Jul precipitation mm = 39.9 |Aug precipitation mm = 26.6 |Sep precipitation mm = 6.6 |Oct precipitation mm = 0.4 |Nov precipitation mm = 0.9 |Dec precipitation mm = 6.3 |Jan precipitation days = 0.2 |Feb precipitation days = 0.5 |Mar precipitation days = 0.9 |Apr precipitation days = 0.2 |May precipitation days = 0.3 |Jun precipitation days = 0.4 |Jul precipitation days = 1.9 |Aug precipitation days = 1.4 |Sep precipitation days = 0.3 |Oct precipitation days = 0.1 |Nov precipitation days = 0.1 |Dec precipitation days = 0.3 |source 1 = پاڪستان موسميات کاتو (1991–2020)<ref name=PMD>{{cite web |url=http://ffd.pmd.gov.pk/cp/ffd.php |title=Flood Forecasting Division Lahore |access-date=19 February 2020}}</ref> }} == موهن جي دڙي بابت عالمي ڪانفرنس == موهن جي دڙي جي تاريخي ۽ آثار قديمه واري اهميت کي اجاگر ڪرڻ لاءِ [[سنڌ حڪومت]] 9 کان 11 فيبروري 2017ع تائين موهن جي دڙي تي هڪ عالمي ڪانفرنس منعقد ڪئي. ڪانفرنس ۾ [[آمريڪا]]، [[جرمني]]، اٽلي، اسپين ۽ فرانس سميت مختلف ملڪن مان آثار قديمه، تاريخ ۽ سنڌو تهذيب سان لاڳاپيل ماهرن ۽ وفدن شرڪت ڪئي.<ref>[http://www.dawnnews.tv/news/1052136 موہن جودڑو : ماضی میں رقص کا مرکز - Pakistan - Dawn News<!-- Bot generated title -->]</ref> ان کان اڳ 1973ع ۾ پڻ موهن جي دڙي جي عالمي اهميت کي اجاگر ڪرڻ لاءِ هڪ بين الاقوامي ڪانفرنس منعقد ڪئي وئي هئي، جيڪا ان وقت جي وزيراعظم [[ذوالفقار علي ڀٽو]] جي حڪومت دوران ٿي. انهن ڪانفرنسن جو مقصد موهن جي دڙي جي آثارن، سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب ۽ ماڳ جي تحفظ بابت بين الاقوامي علمي ڌيان وڌائڻ هو.<ref>[http://www.dawnnews.tv/news/1052136 موہن جودڑو : ماضی میں رقص کا مرکز - Pakistan - Dawn News<!-- Bot generated title -->]</ref> == پڻ ڏسندا == * [[سنڌ جي تهذيب]] * [[هڙپا]] * [[مهر ڳڙهه]] * [[موهن جو دڙو (فلم)]] * [[راکي ڳڙھي]] * [[شهري رٿابندي]] * [[چانهون جو دڙو]] * [[لاکين جو دڙو]] سکر سائيٽ ايريا ۾ آهي، جيڪو موهن جو دڙو وانگر آڳاٽو (قديم) آهي. == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{World Heritage Sites in Pakistan|state=autocollapse}}{{سنڌ جي تاريخ}} * [http://mohenjodarordforum.wetpaint.com/ Mohen Jo Daro]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.harappa.com Harappa.com] * [https://web.archive.org/web/20190615043015/http://www.moenjodaro.org/ Moenjodaro.org] * [http://www.travel-culture.com/pakistan/moen.shtml موين جو دڙو سفري مالومات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181203160142/https://www.travel-culture.com/pakistan/moen.shtml |date=2018-12-03 }} * [http://www.mnsu.edu/emuseum/archaeology/sites/middle_east/mohenjo_daro.html mnsu.edu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100601181841/http://www.mnsu.edu/emuseum/archaeology/sites/middle_east/mohenjo_daro.html |date=2010-06-01 }} * [http://www.travel-culture.com/pakistan/moenjodaro-museum.shtml ''موئن جو دڙو ميوزم] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170819223728/http://www.travel-culture.com/pakistan/moenjodaro-museum.shtml |date=2017-08-19 }} [[زمرو:قديم آثار]] [[زمرو:سنڌو تهذيب]] [[زمرو:ضلعو لاڙڪاڻو]] [[زمرو:سنڌ ۾ قديم آثار]] [[زمرو:پاڪستان ۾ سياحت]] [[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار]] [[زمرو:وادي سنڌ جي تهذيب]] [[زمرو:سنڌ ۾ قديم آثار جا ماڳ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ]] [[زمرو:قديم ماڳ ۽ مڪان]] [[زمرو:سنڌ ۾ گهمڻ جون جايون]] [[زمرو:موھن جو دڙو جي تهذيب]] [[زمرو:تاريخ کان اڳ جو جوڙيل مجسمو]] [[زمرو:يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:ايشيا ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] ==حوالا== {{حوالا}} 9yymhwl1pmzpvtsqml6c07eddo16vyf 0 2309 414869 414481 2026-09-26T01:53:13Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414869 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي تاريخدان، محقق، اديب ۽ صحافي (1911ع–1982ع)}} {{Infobox writer | name = پير حسام الدين راشدي | image = | image_size = 220px | caption = | birth_name = سيد حسام الدين شاهه راشدي | pseudonym = فدائي | birth_date = {{birth date|1911|9|20}} | birth_place = [[بهمڻ، لاڙڪاڻو|ڳوٺ بهمڻ]]، نصرت ريلوي اسٽيشن ڀرسان، [[رتوديرو تعلقو]]، [[لاڙڪاڻو ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{death date and age|1982|4|1|1911|9|20}} | death_place = [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | resting_place = [[مڪلي قبرستان]]، [[ٺٽو]] | occupation = [[تاريخدان]]، [[محقق]]، [[صحافي]]، [[مصنف]]، [[مرتب]]، سوانح نگار | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[اردو]]، [[فارسي]] | nationality = پاڪستاني | subject = سنڌ جي تاريخ، فارسي مخطوطا، تذڪرا، سوانح، آثار قديمه | notableworks = ''[[مڪلي نامو]]''<br />''مير محمد معصوم بکري''<br />''هو ڏوٿي هو ڏينهن''<br />''ڳالهيون ڳوٺ وڻن جون''<br />''تاريخ مظهر شاهجهاني'' | relatives = [[پير علي محمد راشدي]] (وڏو ڀاءُ) | awards = [[تمغۂ امتياز]] (1964ع)<br />نشانِ سپاس، درجو اول، ايران (1965ع) }} '''پير حسام الدين شاهه راشدي''' (20 سيپٽمبر 1911ع – 1 اپريل 1982ع) سنڌ جو ناميارو [[تاريخدان]]، [[محقق]]، [[صحافي]]، سوانح نگار، مرتب ۽ سنڌي، اردو ۽ فارسي ادب جو عالم هو. هن خاص طور سنڌ جي وچئين دور جي تاريخ، فارسي مخطوطن، تذڪرن، ڪتبن، تاريخي شخصيتن ۽ [[مڪلي قبرستان|مڪليءَ]] جي آثارن تي وسيع تحقيق ڪئي. سندس تحقيق جو وڏو حصو اهڙن فارسي تاريخي متنن جي تصحيح، تدوين، حاشين ۽ وضاحتن تي ٻڌل آهي، جيڪي سنڌ جي تاريخ بابت بنيادي ماخذ آهن.<ref name="Sindhiana">{{cite web |title=پير حسام الدين راشدي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%BE%D9%8A%D8%B1+%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D9%85+%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86+%D8%B1%D8%A7%D8%B4%D8%AF%D9%8A |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]] |access-date=13 September 2026 |language=sd}}</ref> راشديءَ جي تحقيق جو دائرو سنڌي تاريخ کان اڳتي وڌي [[ايران]]، [[افغانستان]]، [[ڪشمير]]، مغل دور، ترخان حڪمرانن، فارسي شاعري ۽ اسلامي تذڪره نگاريءَ تائين پکڙيل هو. سندس ڪتابن ۽ مرتب ڪيل متنن جي تعداد بابت ماخذن ۾ فرق ملي ٿو؛ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا سندس 50 اهم تصنيفن، ترجمن، ترتيبن ۽ نظرثانين جو تفصيل ڏئي ٿي، جڏهن تہ ٻين علمي ماخذن ۾ سندس لکيل، مرتب ڪيل يا نظرثاني ڪيل ڪتابن جو انگ 40 کان 60 تائين ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Sindhiana"/><ref name="Dawn2018">{{cite news |title=پير حسام الدين راشديءَ کي 36هين ورسيءَ تي ڀيٽا |url=https://www.dawn.com/news/1398952/pir-hussamuddin-rashdi-praised-on-36th-death-anniversary |work=[[ڊان]] |date=2 April 2018 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref><ref name="Punjab2025">{{cite journal |title=پير حسام الدين راشديءَ جي تاريخ نويسي ۽ علمي خدمتن جو اڀياس |url=https://pu.edu.pk/images/journal/HistoryPStudies/PDF_Files/05_v38_2_2025.pdf |journal=پنجاب يونيورسٽي جرنل آف هسٽاريڪل اسٽڊيز |volume=38 |issue=2 |year=2025 |publisher=[[پنجاب يونيورسٽي]] |language=en}}</ref> == شروعاتي زندگي == پير حسام الدين راشدي 20 سيپٽمبر 1911ع تي [[رتوديرو تعلقو|رتيديري تعلقي]] ۾ نصرت ريلوي اسٽيشن ڀرسان راشدي خاندان جي ڳوٺ [[بهمڻ، لاڙڪاڻو|بهمڻ]] ۾ پيدا ٿيو. سندس والد جو نالو سيد محمد حامد شاهه راشدي هو. ناميارو صحافي، اديب ۽ سياستدان [[پير علي محمد راشدي]] سندس وڏو ڀاءُ هو.<ref name="Sindhiana"/><ref name="Dawn2006">{{cite news |title=راشدي ڀائرن جون علمي ۽ ادبي خدمتون |url=https://www.dawn.com/news/184978 |work=[[ڊان]] |date=27 March 2006 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> سندس روايتي نالو ''ڏتل شاهه'' پڻ بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ ادبي زندگيءَ جي شروعاتي دور ۾ شاعريءَ لاءِ '''فدائي''' تخلص استعمال ڪيائين.<ref name="Sindhiana"/> راشديءَ ڪنهن باقاعده جديد اسڪول يا ڪاليج مان ڊگهي رسمي تعليم حاصل نه ڪئي. ابتدا ۾ مولوي محمد سومار ڊکڻ، مولوي محمد الياس پنهور ۽ مولوي سيد علي شاهه لڪياريءَ وٽان سنڌي ۽ فارسي پڙهيو. هن سڪندرنامي تائين فارسي پڙهي ۽ پوءِ انگريزي نصرت ريلوي اسٽيشن جي ريلوي ماستر کان خانگي نموني سکڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Sindhiana"/> سندس علمي تربيت جو وڏو حصو مسلسل خودمطالعي، ڪتابن، اخبارن، مخطوطن ۽ عالمن سان صحبت وسيلي ٿيو.<ref name="Dawn2006"/><ref name="Punjab2025"/> == صحافت == راشديءَ جي عملي زندگي صحافت سان شروع ٿي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب هن 1926ع ۾ '''جاڳڻ''' اخبار لاءِ نمائندي طور ڪم شروع ڪيو. 1929ع ڌاري هو '''المنار''' سان لاڳاپيل ٿيو ۽ '''پيغام''' جو نمائندو پڻ رهيو.<ref name="Sindhiana"/> 1930ع ڌاري هن سکر مان نڪرندڙ '''سنڌ زميندار''' ۾ ڪم شروع ڪيو. هو 1930ع کان 1934ع تائين ان اخبار جو ايڊيٽر رهيو. ان کان پوءِ پنهنجي وڏي ڀاءُ [[پير علي محمد راشدي]] سان گڏ '''ستاره سنڌ''' اخبار جاري ڪيائين ۽ 1934ع کان 1937ع تائين ان جو ايڊيٽر رهيو.<ref name="Sindhiana"/> هو '''الوحيد''' ۽ '''قرباني''' سميت سنڌ جي ڪيترين اخبارن سان به لاڳاپيل رهيو. شروعاتي صحافتي دور ۾ سندس لکڻين جو موضوع سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ علمي مسئلن سان گڏ تاريخ، ادب ۽ ثقافت پڻ رهيو.<ref name="Sindhiana"/> 1947ع کان پوءِ آهستي آهستي روزاني صحافت ۽ سرگرم سياست کان پاسيرو ٿي، مستقل طور تحقيق، تاريخ نويسي، مخطوطن جي تدوين ۽ علمي ادارن سان ڪم ڪرڻ ڏانهن وڌيو. == تاريخ نويسي ۽ تحقيقي طريقو == راشديءَ جي تاريخ نويسيءَ جي خاصيت اها هئي تہ هو ثانوي روايتن بدران اصل ماخذن، فارسي مخطوطن، ڪتبن، قبرن، سڪن، نسب نامن، قديم تذڪرن ۽ سرڪاري دستاويزن کي اهميت ڏيندو هو.<ref name="Dawn2018"/> هن جو خيال هو تہ سنڌ جي جامع تاريخ لکڻ کان اڳ ملڪ جي مختلف ڪتب خانن، ذاتي مجموعن ۽ پرڏيهي ادارن ۾ پکڙيل تاريخي مواد گڏ ڪرڻ ضروري آهي. سندس نظر ۾ تاريخ نويسيءَ جو پهريون مرحلو بنيادي ماخذن کي هٿ ڪرڻ، انهن جي تصحيح ۽ محفوظ اشاعت هو.<ref name="Dawn2002">{{cite news |last=بلوچ |first=عنايت |title=پير حسام الدين راشدي: هڪ غيرمعمولي دانشور |url=https://www.dawn.com/news/1062887 |work=[[ڊان]] |date=31 March 2002 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> هن خاص طور سنڌ جي تاريخ بابت فارسي متنن جي تصحيح ۽ اشاعت تي ڌيان ڏنو، ڇاڪاڻ تہ سنڌ جي وچئين ۽ اوائلي جديد دور جو وڏو تاريخي رڪارڊ فارسيءَ ۾ محفوظ هو. == مڪليءَ تي تحقيق == [[File:PK Thatta asv2020-02 img25 Makli Necropolis.jpg|thumb|[[مڪلي قبرستان]]؛ راشديءَ جي مشهور تحقيق ''مڪلي نامو'' جو بنيادي موضوع.]] راشديءَ جو سڀ کان نمايان تحقيقي ڪم [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] جي '''مڪلي نامي''' جي تدوين ۽ ان تي لکيل وسيع حاشيا آهن. اصل ''مڪلي نامو'' نسبتاً مختصر فارسي متن هو، پر راشديءَ ان ۾ تاريخي شخصيتن، مقبرن، ڪتبن، حڪمرانن، نسب نامن، جاگرافي ۽ مڪليءَ جي آثارن بابت سوين صفحن جو تحقيقي مواد شامل ڪيو.<ref name="MakliSAB">{{cite web |title=مڪلي نامو |url=https://sindhiadabiboard.net/2019/08/21/%D9%85%DA%AA%D9%84%D9%8A-%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%88/ |website=[[سنڌي ادبي بورڊ]] |access-date=13 September 2026 |language=sd}}</ref> سنڌي ادبي بورڊ جي ڪتابي تعارف موجب راشديءَ جي تصحيح ۽ حاشين سان ڇپيل ''مڪلي نامو'' 1,040 صفحن تي مشتمل هو ۽ ان ۾ 135 تصويرون پڻ شامل هيون.<ref name="MakliSAB"/> جديد علمي جائزي موجب اصل متن لڳ ڀڳ 96 صفحن جو هو، جڏهن تہ راشديءَ ان سان وسيع مقدمو، سوين صفحن جا حاشيا، نقشا ۽ تصويري مواد شامل ڪيو.<ref name="SindhStudies">{{cite web |last=سنائي |first=محمد حبيب |title=سيد حسام الدين راشدي: زندگي ۽ علمي خدمتون |url=https://sindhstudies.blogspot.com/2023/09/syed-hussamuddin-rashidi-20-september.html |date=19 September 2023 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> [[File:Tomb of Nawab Isa Khan Tarkhan Makli Thatta.jpg|thumb|left|[[مڪلي قبرستان]] ۾ ترخان دور جو مقبرو؛ ترخانن جي تاريخ راشديءَ جي تحقيق جو اهم موضوع رهي.]] ''مڪلي نامو'' ۾ هن سما دور، ارغون، ترخان ۽ مغل دور جي ڪيترين شخصيتن، مقبرن ۽ ڪتبن کي تاريخي ماخذن سان ڀيٽيو. هن جو ''مرزا عيسيٰ ترخان'' ۽ ''ترخان نامو'' تي ڪم پڻ انهيءَ تحقيقي سلسلي جو حصو هو. == سنڌ جي فارسي علمي ورثي تي ڪم == راشديءَ جو هڪ بنيادي علمي مقصد سنڌ جي فارسي ورثي کي محفوظ ڪرڻ هو. سنڌي ادبي بورڊ جي اشاعتي فهرستن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ 1950ع واري ڏهاڪي کان راشديءَ ڪيترائي اهم فارسي متن تصحيح ۽ تدوين سان شايع ڪرايا، جن ۾ ''مقالات الشعراء''، ''مثنوي مظهر الآثار'' ۽ ''تڪمله مقالات الشعراء'' شامل آهن.<ref name="SABYear">{{cite web |title=سنڌي ادبي بورڊ جي سالوار اشاعتي فهرست |url=https://sindhiadabiboard.net/year-wise/ |website=[[سنڌي ادبي بورڊ]] |access-date=13 September 2026 |language=sd}}</ref> هن جو مقالو '''فردوسي ۽ شاهنامي جو سنڌ تي اثر''' به سنڌ ۽ فارسي ادب جي تاريخي لاڳاپن جي مطالعي جو مثال آهي. اهو مقالو اصل ۾ 1975ع ۾ [[مشهد]] ۾ فردوسي ڪانفرنس ۾ پيش ڪيو ويو هو.<ref>{{cite web |title=فردوسي ۽ شاهنامي جو سنڌ تي اثر |url=https://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book28/Book_page11.html |website=[[سنڌي ادبي بورڊ]] |access-date=13 September 2026 |language=sd}}</ref> == مير محمد معصوم بکريءَ تي تحقيق == [[مير محمد معصوم بکري]] تي راشديءَ جي تحقيق سندس ڊگهي عرصي وارن منصوبن مان هئي. هن معصوم بکريءَ جي زندگي، تاريخ نويسي، خطاطي، ڪتبن، سفارتي خدمتن ۽ فارسي ادبي ڪم بابت مواد گڏ ڪيو. سندس ڪتاب ''مير محمد معصوم بکري'' 1979ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="Sindhiana"/> معصوم بکريءَ جا ايران ۽ هندستان ۾ موجود ڪتبا ۽ تاريخي نشان به راشديءَ جي ميداني تحقيق جو حصو بڻيا. سندس تحقيق بعد جي سنڌي ۽ بين الاقوامي محققن لاءِ مير معصوم جي سوانح ۽ سنڌ جي مغل دور بابت هڪ اهم بنياد بڻجي.<ref>{{cite web |title=سنڌي تاريخي تحقيق ۾ مير محمد معصوم بکري |url=https://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book9/Book_page11.html |website=[[سنڌي ادبي بورڊ]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> == علمي ادارن سان وابستگي == راشدي سنڌ ۽ پاڪستان جي ڪيترن علمي، ادبي ۽ تحقيقي ادارن سان مختلف عهدن تي لاڳاپيل رهيو. 1951ع ۾ [[سنڌي ادبي بورڊ]] جي نئين سر جوڙجڪ کان پوءِ هو بورڊ جو ميمبر بڻيو. 1957ع ۾ رسالي '''مهراڻ''' جي ادارتي ڪم سان پڻ لاڳاپيل رهيو.<ref name="Sindhiana"/> سنڌي ادبي بورڊ جي ترقيءَ ۾ سندس ڪردار کي بعد ۾ سنڌ جي اديبن ۽ محققن بنيادي اهميت وارو قرار ڏنو.<ref>{{cite news |title=سنڌي ادبي بورڊ جي علمي روايت بابت اديبن جو اظهار |url=https://www.dawn.com/news/662108/concern-voiced-over-feud-in-adabi-board |work=[[ڊان]] |date=27 September 2011 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> ورهاڱي کان پوءِ جڏهن [[انجمن ترقي اردو]] جو مرڪز ڪراچي منتقل ٿيو تہ راشدي ان سان پڻ لاڳاپيل رهيو. هو اردو ڊولپمينٽ بورڊ، لياقت نيشنل لائبريري، نيشنل ميوزيم سان لاڳاپيل ڪميٽين، ڪراچي يونيورسٽي جي اڪيڊمڪ ڪائونسل ۽ سنڌ يونيورسٽي جي سينيٽ ۽ سينڊيڪيٽ سان به لاڳاپيل رهيو.<ref name="Sindhiana"/><ref name="Dawn2018"/> 1970ع ۾ وفاقي حڪومت جي قائم ڪيل اردو ڊولپمينٽ بورڊ سان به سندس لاڳاپو جاري رهيو.<ref>{{cite news |title=پنجاهه سال اڳ: اردو ڊولپمينٽ بورڊ |url=https://www.dawn.com/news/1554272/this-week-50-years-ago-disease-and-delimitation |work=[[ڊان]] |date=4 May 2020 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> == سنڌالاجي ۽ علمي ذخيرو == راشدي سنڌ جي تاريخ ۽ ثقافت لاءِ اهڙن ادارن جي قيام جو حامي هو، جيڪي ڪتابن، مخطوطن، دستاويزن، تصويرن ۽ آثارن کي منظم انداز ۾ محفوظ ڪن. سندس باقي رهيل ذاتي علمي مواد جو هڪ حصو بعد ۾ [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]] تائين پهتو، جڏهن تہ سندس وڏي ذاتي لائبريريءَ جو اهم حصو آخرڪار [[قائداعظم يونيورسٽي]] جي ملڪيت بڻيو.<ref name="Sindhiana"/> سندس خطن، دستاويزن ۽ تصويرن جي علمي اهميت اڄ به برقرار آهي. 2024ع ۾ [[اسلام آباد]] ۾ [[اينيمري شمل]] ۽ راشديءَ جي وچ ۾ ٿيل خط و ڪتابت، دستاويزن ۽ تصويرن تي ٻڌل نمائش منعقد ڪئي وئي.<ref name="APP2024">{{cite web |title=اينيمري شمل ۽ پير حسام الدين راشديءَ جي خط و ڪتابت بابت نمائش |url=https://www.app.com.pk/photos-section/chief-guest-ms-mehtab-akbar-rashdi-and-guest-of-honour-mr-mehmet-turan-educational-counselor-of-turkey-along-with-other-notable-attendees-inaugurates-an-exhibition-of-letters-documents-and-photog/ |website=[[ايسوسيئيٽيڊ پريس آف پاڪستان]] |date=15 May 2024 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> == پرڏيهي علمي سفر == راشدي تاريخي ماخذن جي ڳولا، علمي ڪانفرنسن ۽ ثقافتي مطالعي لاءِ ڪيترن ملڪن جو سفر ڪيو. سنڌيانا موجب هن 1952ع ۾ عراق، مصر، لبنان، شام ۽ برطانيا جو سفر ڪيو، 1956ع ۾ ٻيهر عراق، شام ۽ لبنان ويو ۽ 1958ع ۾ افغانستان جو علمي دورو ڪيو.<ref name="Sindhiana"/> 1958ع کان 1962ع دوران هو ڪجهه عرصو فلپائن ۾ رهيو، جتي سندس وڏو ڀاءُ [[پير علي محمد راشدي]] پاڪستان جو سفير هو. 1964ع ۾ پاڪستان حڪومت کيس علمي تحقيق لاءِ [[سوويت يونين]] موڪليو. ان کان پوءِ چين، ايران، افغانستان ۽ ٻين ملڪن جا به علمي دورا ڪيائين.<ref name="Sindhiana"/> 2018ع ۾ سندس ورسيءَ واري سيمينار ۾ عالمن سندس آمريڪا، مصر، برطانيا، شام، لبنان، افغانستان، روس ۽ چين جي سفرن جو پڻ ذڪر ڪيو.<ref name="Dawn2018"/> == اينيمري شمل سان علمي لاڳاپا == جرمن اسلاميات دان ۽ سنڌي ادب جي محقق [[اينيمري شمل]] سان راشديءَ جا ڊگها علمي ۽ خط و ڪتابت وارا لاڳاپا هئا. ٻنهي عالمن سنڌ جي فارسي، صوفي ۽ تاريخي علمي ورثي بابت مواد ۽ معلومات جي ڏي وٺ ڪئي. سندن خط بعد ۾ الڳ علمي ۽ آرڪائيوي اهميت اختيار ڪري ويا.<ref name="APP2024"/> == تصنيفون ۽ مرتب ڪيل ڪتاب == راشديءَ سنڌي، اردو ۽ فارسيءَ ۾ لکيو. هن ڪيترن اصل ڪتابن سان گڏ تاريخي متنن جي تصحيح، تدوين ۽ حاشيه نويسي ڪئي. هيٺ سندس چونڊ اهم ڪتاب ڏجن ٿا:<ref name="Sindhiana"/><ref name="RekhtaBooks">{{cite web |title=سيد حسام الدين راشديءَ جا ڪتاب |url=https://www.rekhta.org/authors/syed-hussamuddin-rashidi/ebooks |website=[[ريخته]] |access-date=13 September 2026 |language=ur}}</ref><ref name="SindhLibrary">{{cite web |title=سيد حسام الدين راشديءَ جا ڪتاب |url=https://lib.sindh.org/kitaab?keyword=author&title=%D8%B3%D9%8A%D8%AF+%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D9%85+%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86+%D8%B1%D8%A7%D8%B4%D8%AF%D9%8A |website=سنڌ ڊجيٽل لائبريري |access-date=13 September 2026 |language=sd}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#355C7D; color:white; font-size:120%;" | '''پير حسام الدين راشديءَ جون چونڊ علمي تصنيفون ۽ ترتيبون''' ! style="background:#DCE6F1;" | سال ! style="background:#E8E0F0;" | ڪتاب ! style="background:#E5F3E5;" | نوعيت ! style="background:#FBE5D6;" | ٻولي |- | 1939ع | ''اسلامي ڪتب خانو'' | ترجمو | سنڌي |- | 1952ع | ''سنڌي ادب'' | سنڌي ادب جي تاريخ | اردو |- | 1956ع | ''مهراڻ جون موجون'' | چونڊ ۽ ترتيب | سنڌي |- | 1957ع | ''مثنوي چنيسر نامو'' | تصحيح ۽ تدوين | فارسي |- | 1957ع | ''مقالات الشعراء'' | تصحيح ۽ تدوين | فارسي |- | 1958ع | ''تڪمله مقالات الشعراء'' | تصحيح ۽ تدوين | فارسي |- | 1961ع | ''تذڪره اميرخاني'' | تاريخي تحقيق | سنڌي |- | 1962ع | ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' | تصحيح ۽ تدوين | فارسي |- | 1964ع | ''ترخان نامو'' | تصحيح ۽ حاشيا | فارسي |- | 1965ع | ''ماڪ ڀنا رابيل'' | مضمونن جي چونڊ | سنڌي |- | 1967ع | ''مڪلي نامو'' | تصحيح، مقدمو ۽ وسيع حاشيا | فارسي ۽ سنڌي |- | 1967ع | ''مرزا عيسيٰ ترخان'' | تاريخي تحقيق | سنڌي |- | 1967ع | ''حديقة الاوليا'' | تصحيح ۽ تدوين | فارسي |- | 1967ع–1969ع | ''تذڪره شعراءِ ڪشمير'' | تحقيق، تدوين | اردو ۽ فارسي |- | 1969ع | ''دود چراغ محفل'' | تحقيق | اردو |- | 1970ع | ''مرزا غازي بيگ ترخان ۽ سندس بزم ادب'' | تاريخي ۽ ادبي تحقيق | اردو |- | 1971ع | ''تحفة الڪرام'' | تصحيح ۽ تدوين | فارسي |- | 1977ع | ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' | يادگيريون ۽ تاريخي خاڪا | سنڌي |- | 1979ع | ''مير محمد معصوم بکري'' | سوانح ۽ تاريخي تحقيق | سنڌي |- | 1981ع | ''ڳالهيون ڳوٺ وڻن جون'' | مضمون ۽ مقالا | سنڌي |} ''سنڌي ادب'' اردوءَ ۾ سنڌي ٻولي ۽ ادب جي دوروار تاريخ بابت مختصر مگر اثرائتو ڪتاب هو. ان جو سنڌي ترجمو غلام محمد لاکي ڪيو ۽ روسي ترجمو پڻ ڇپيو.<ref name="Sindhiana"/><ref name="SindhiAdab">{{cite web |title=سنڌي ادب |url=https://www.rekhta.org/ebooks/detail/sindhi-adab-syed-hussamuddin-rashidi-ebooks |website=[[ريخته]] |access-date=13 September 2026 |language=ur}}</ref> == سنڌ جي تاريخ بابت سندس علمي اهميت == راشديءَ جي ڪم جو اهم پهلو اهو هو تہ هن ڪيترن ناياب فارسي متنن کي رڳو ڇپايو نه، پر اصل مخطوطن جو تقابلي مطالعو ڪري نسخن جا اختلاف، شخصيتن جا سوانحي نوٽ، تاريخي حاشيا ۽ حوالا به شامل ڪيا. ان ڪري سندس مرتب ڪيل ڪتاب رڳو پراڻن متنن جون ڇپيل صورتون نه رهيا، پر سنڌ جي تاريخ جا تحقيقي حوالا بڻجي ويا. آثار قديمه جي هڪ علمي جائزي ۾ سندس سنڌ جي تاريخ تي اردو ۽ فارسي ڪتابن کي سنڌ جي تاريخي ماخذن جي تشريح ۾ بنيادي اهميت وارو قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Panhwar">{{cite journal |title=پير حسام الدين راشدي: سنڌ جي تاريخ جو وقف ٿيل محقق |url=https://www.panhwar.com/PIR%20HASAMUDDIN%20RASHDI%20-%20A%20DEDICATED%20HISTORIAN.pdf |journal=دي آرڪيالاجي ڪوارٽرلي |volume=4 |issue=182 |year=1991 |pages=59–62 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> == اعزاز == راشديءَ کي سندس علمي خدمتن تي پاڪستان ۽ ايران ٻنهي طرفان اعزاز ڏنا ويا. {| class="wikitable" style="width:80%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#704214; color:white; font-size:115%;" | '''پير حسام الدين راشديءَ جا اهم اعزاز''' ! style="background:#F3E5AB;" | سال ! style="background:#F3E5AB;" | اعزاز ! style="background:#F3E5AB;" | ادارو يا ملڪ |- | 1964ع | '''تمغۂ امتياز''' | [[پاڪستان حڪومت]] |- | 1965ع | '''نشانِ سپاس، درجو اول''' | [[ايران]] |- | — | اعزازي ڊاڪٽريٽ | [[تهران يونيورسٽي]] |} انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب پاڪستان حڪومت کيس 1964ع ۾ '''تمغۂ امتياز''' ڏنو ۽ ايران جي بادشاهه طرفان 1965ع ۾ '''نشانِ سپاس، درجو اول''' عطا ڪيو ويو.<ref name="Sindhiana"/> 2018ع ۾ سندس ورسيءَ تي ٿيندڙ علمي تقريب ۾ به تهران يونيورسٽيءَ جي اعزازي ڊاڪٽريٽ ۽ ايران جي نشانِ سپاس جو ذڪر ڪيو ويو.<ref name="Dawn2018"/> ڪجهه ثانوي ماخذن ۾ ايران واري اعزاز لاءِ 1963ع ۽ پاڪستاني اعزاز لاءِ مختلف نالا يا سال ڏنا ويا آهن، پر سنڌيانا ۽ جديد يونيورسٽي تحقيق 1964ع جي پاڪستاني تمغۂ امتياز جي تصديق ڪن ٿا.<ref name="Punjab2025"/> == آخري سال ۽ وفات == زندگيءَ جي آخري سالن ۾ راشدي ڪينسر جي مرض ۾ مبتلا ٿيو. علاج لاءِ ماسڪو ۽ لنڊن به ويو، پر سندس صحت بهتر نه ٿي سگهي.<ref name="Sindhiana"/> هو 1 اپريل 1982ع تي [[ڪراچي]] ۾ وفات ڪري ويو. سندس وصيت موجب کيس [[مڪلي قبرستان]] ۾ [[مخدوم محمد هاشم ٺٽوي]] جي مزار جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="Sindhiana"/><ref name="Dawn2024">{{cite news |title=پير حسام الدين راشديءَ جي 42هين ورسيءَ تي ڀيٽا |url=https://www.dawn.com/news/1825132 |work=[[ڊان]] |date=2 April 2024 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> [[File:Makli Necropolis near Thatta province of sindh pakistan.jpg|thumb|راشدي پنهنجي وصيت موجب تاريخي [[مڪلي قبرستان]] ۾ دفن ٿيو.]] سندس وفات کان پوءِ به هر سال علمي ۽ ادبي حلقن طرفان مڪليءَ ۾ سندس ورسي ملهائي ويندي آهي. 2012ع جي ورسيءَ تي عالمن چيو تہ سنڌ جي اڻڇهيل فارسي ۽ تاريخي مواد کي ڳولڻ لاءِ راشديءَ جهڙي وسيع علمي تياريءَ واري محقق جي ضرورت آهي.<ref name="Dawn2012">{{cite news |title=وسريل علمي ورثي جي ڳولا لاءِ هڪ ٻئي حسام الدين راشديءَ جي ضرورت |url=https://www.dawn.com/news/707381/another-hussamuddin-rashdi-needed-to-discover-forgotten-literary-heritage |work=[[ڊان]] |date=3 April 2012 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> 2024ع ۾ سندس 42هين ورسيءَ تي به اديبن، تاريخدانن ۽ محققن سندس سنڌي، اردو، فارسي ۽ انگريزي علمي ڪم کي ياد ڪيو ۽ سندس لڳ ڀڳ 50 ڪتابن ۽ ٻين لکڻين جو ذڪر ڪيو.<ref name="Dawn2024"/> == شخصيت ۽ علمي ورثو == راشديءَ جي علمي زندگيءَ جو مرڪز سنڌ جي تاريخي شعور کي اصل ماخذن سان ٻيهر ڳنڍڻ هو. هن ناياب مخطوطا ڳوليا، انهن کي پڙهيو، تقابلي تصحيح ڪئي ۽ وسيع حاشين سان شايع ڪرايو. سندس ڪم کان پوءِ سنڌ جي سما، ارغون، ترخان ۽ مغل دور بابت ڪيترائي اهڙا ماخذ عام محققن جي پهچ ۾ آيا، جيڪي اڳ ذاتي يا محدود ڪتب خانن ۾ موجود هئا. ڊان ۾ 2002ع ۾ شايع ٿيل هڪ يادگيريءَ ۾ کيس اهڙو محقق قرار ڏنو ويو جنهن سنڌ جي تاريخ نويسيءَ کي نوان رخ ڏنا ۽ پراڻي علمي مواد کي تباهيءَ کان بچائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Dawn2002"/> [[سنڌ ڪوريئر]] ۾ سندس زندگيءَ جي تفصيلي مطالعي موجب هن سنڌي، فارسي ۽ اردوءَ ۾ ڪتاب لکيا، مرتب ڪيا يا ايڊٽ ڪيا ۽ سوين مضمون لکيا؛ خاص طور فارسي تاريخي مخطوطن جي تدوين سندس سڀ کان اهم علمي ورثو سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |last=سنائي |first=محمد حبيب |title=سيد حسام الدين راشدي: سنڌ جي تاريخ جو عاشق |url=https://sindhcourier.com/syed-hussamuddin-rashidi-a-devotee-of-sindh-history/ |website=سنڌ ڪوريئر |date=19 September 2023 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="170"> File:PK Thatta asv2020-02 img25 Makli Necropolis.jpg|[[مڪلي قبرستان]]، راشديءَ جي تحقيق جو اهم ميدان File:Tomb of Nawab Isa Khan Tarkhan Makli Thatta.jpg|مڪليءَ ۾ [[ترخان خاندان|ترخان دور]] جو مقبرو File:Makli Necropolis near Thatta province of sindh pakistan.jpg|مڪليءَ جو تاريخي قبرستان، جتي راشدي دفن آهي File:Makli Thatta Sindh Pakistan 06112010047.jpg|مڪليءَ جي تاريخي پٿر جي ڪاريگري </gallery> == پڻ ڏسو == * [[پير علي محمد راشدي]] * [[راشدي خاندان]] * [[نبي بخش خان بلوچ]] * [[عمر بن محمد دائودپوٽو]] * [[مرزا قليچ بيگ]] * [[محمد ابراهيم جويو]] * [[اينيمري شمل]] * [[سنڌي ادبي بورڊ]] * [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]] * [[مڪلي قبرستان]] * [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] * [[مير محمد معصوم بکري]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * عبدالستار ڀٽي، ''پير حسام الدين راشدي''، لاڙڪاڻو ريسرچ اڪيڊمي، ڪراچي، 2008ع. * ڊاڪٽر فهميده حسين، ''پير حسام الدين شاهه راشدي''، ثقافت ۽ سياحت کاتو، حڪومت سنڌ، 1990ع. * غلام محمد لاکو، مرتب، ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون''، پير حسام الدين راشدي جا مضمون، خط، تقريرون ۽ انٽرويو. * ''مهراڻ: پير حسام الدين راشدي نمبر''، [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://web.archive.org/web/20260913181905/https://encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25D9%25BE%25D9%258A%25D8%25B1%2B%25D8%25AD%25D8%25B3%25D8%25A7%25D9%2585%2B%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25AF%25D9%258A%25D9%2586%2B%25D8%25B1%25D8%25A7%25D8%25B4%25D8%25AF%25D9%258A انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ پير حسام الدين راشدي] * [https://lib.sindh.org/kitaab?keyword=author&title=%D8%B3%D9%8A%D8%AF+%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D9%85+%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86+%D8%B1%D8%A7%D8%B4%D8%AF%D9%8A سنڌ ڊجيٽل لائبريريءَ ۾ راشديءَ جا ڪتاب] {{Authority control}} [[زمرو:1911ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1982ع جون وفاتون]] [[زمرو:سنڌي تاريخدان]] [[زمرو:سنڌي محقق]] [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:سنڌي صحافي]] [[زمرو:سنڌي مصنف]] [[زمرو:سنڌي شخصيتون]] [[زمرو:پاڪستاني تاريخدان]] [[زمرو:پاڪستاني محقق]] [[زمرو:پاڪستاني صحافي]] [[زمرو:فارسي ٻوليءَ جا محقق]] [[زمرو:تمغۂ امتياز حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:لاڙڪاڻو ضلعو]] [[زمرو:راشدي خاندان]] 6zi1kc7zct9r1i4nxmno5kowdchhkoa 0 3235 414861 408889 2026-09-26T01:21:17Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414861 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڏکڻ ايشيا جو ملڪ}} {{About|ملڪ بابت}} {{Infobox country | conventional_long_name = عوامي جمهوريه بنگلاديش | common_name = بنگلاديش | native_name = {{native name|bn|গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ}}<br />{{resize|90%|{{nobold|{{transliteration|bn|Gôṇôprôjātôntrī Bāṅlādēś}}}}}} | image_flag = Flag of Bangladesh.svg | image_coat = National emblem of Bangladesh.svg | symbol_type = [[بنگلاديش جو قومي نشان|نشان]] | other_symbol = {{unbulleted list |[[File:Government Seal of Bangladesh.svg|100px|بنگلاديش حڪومت جي مهر]]}} | other_symbol_type = [[بنگلاديش حڪومت جي مهر|حڪومتي مهر]] | national_anthem = {{lang|bn|আমার সোনার বাংলা}} ([[بنگالي ٻولي|بنگالي]])<br />{{transliteration|bn|[[امار شونار بنگلا]]}}<br />"منهنجو سونهري بنگال"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Amar Sonar Bangla instrumental by US Navy Band.oga|center]]</div> | image_map = {{Switcher|[[File: Bangladesh (orthographic projection).svg|frameless]]|گلوب ڏيکاريو|[[File: Bangladesh rel location map.svg |upright=1.15|frameless]]|بنگلاديش جو نقشو ڏيکاريو|default=1}} | capital = [[ڍاڪا]] | coordinates = {{Coord|23|45|50|N|90|23|20|E|type:city_region:BD|display=inline}} | largest_city = capital | languages_type = سرڪاري ٻولي<br />{{nowrap|{{nobold|۽ قومي ٻولي}}}} | languages = [[بنگالي ٻولي|بنگالي]]<ref name="bdlaws.minlaw.gov.bd">{{cite web |url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-367.html |title=The Constitution of the People's Republic of Bangladesh |website=[[قانون، انصاف ۽ پارلياماني معاملن واري وزارت]] |access-date=1 February 2017 |archive-date=10 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191110101626/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-367.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-705.html |script-title=bn:বাংলা ভাষা প্রচলন আইন, ১৯৮৭ |author=<!--Not stated--> |website=bdlaws.minlaw.gov.bd |publisher=[[قانون، انصاف ۽ پارلياماني معاملن واري وزارت]] |trans-title=بنگالي ٻولي لاڳو ڪرڻ جو ايڪٽ، 1987ع |language=bn |access-date=7 January 2024 |archive-date=7 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240107175804/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-705.html |url-status=live }}</ref> | languages2_type = ٻي عام ٻولي | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |91.04% [[بنگلاديش ۾ اسلام|اسلام]] ([[رياستي مذهب|سرڪاري]])|7.94% [[بنگلاديش ۾ هندو ڌرم|هندو ڌرم]] |0.60% [[بنگلاديش ۾ ٻڌمت|ٻڌمت]] |0.30% [[بنگلاديش ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|0.12% [[بنگلاديش ۾ مذهب|ٻيا]]}} | religion_year = 2022 | languages2 = [[بنگلاديشي انگريزي|انگريزي]]<ref>{{cite journal |id={{ERIC|EJ1249887}} |last1=Ara |first1=Rowshon |title=A Foreign Language or the Second Language: The Future of English in Bangladesh |journal=International Journal of Language Education |date=March 2020 |volume=4 |issue=1 |pages=81–95 |doi=10.26858/ijole.v4i2.10458 |doi-broken-date=9 January 2026 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Islam |first1=Mohammad Nurul |last2=Hashim |first2=Azirah |title=Historical Evolution of English in Bangladesh |journal=Journal of Language Teaching and Research |date=2019 |volume=10 |issue=2 |page=247 |doi=10.17507/jltr.1002.05 }}</ref> | ethnic_groups = 99% [[بنگالي ماڻهو|بنگالي]]<!--Do not modify to "Bengalis". The name of the ethnic group is "Bengali" and the people who belong to Bengali ethnicity are called "Bengalis".--> {{collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;font-size:100%; | title = 1% [[بنگلاديش جا مقامي ماڻهو|ٻيا]] | hlist = on | [[چڪما ماڻهو|چڪما]] | [[گارو ماڻهو|گارو]] | [[خاصي ماڻهو|خاصي]] | [[خومي ماڻهو|خومي]] | [[ميتي ماڻهو|منيپوري]] | [[مرما ماڻهو|مرما]] | [[ميزو ماڻهو|ميزو]] | [[رخائن ماڻهو|اراڪاني]] | [[مرو ماڻهو|مرو]] | [[سنتال ماڻهو|سنتال]] | [[تنچانگيا ماڻهو|تنچانگيا]] | [[ترپوري ماڻهو|ترپوري]] | [[بشنوپريا ماڻهو|بشنوپريا]] }} | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite web |title=Ethnic population in 2022 census |url=https://sid.portal.gov.bd/sites/default/files/files/sid.portal.gov.bd/publications/01ad1ffe_cfef_4811_af97_594b6c64d7c3/PHC_Preliminary_Report_(English)_August_2022.pdf |access-date=9 June 2024 |archive-date=8 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240708004426/https://sid.portal.gov.bd/sites/default/files/files/sid.portal.gov.bd/publications/01ad1ffe_cfef_4811_af97_594b6c64d7c3/PHC_Preliminary_Report_(English)_August_2022.pdf |url-status=dead }}</ref> | ethnic_groups_year = 2022 | religion_ref = <ref name="census"/> | demonym = [[بنگلاديشي ماڻهو|بنگلاديشي]] | government_type = [[وحداني پارلياماني جمهوريه]] | leader_title1 = [[بنگلاديش جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[محمد شهاب الدين]] | leader_title2 = [[بنگلاديش جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[طارق رحمان]] | leader_title3 = [[جاتيا سنگساد جو اسپيڪر|اسپيڪر]] | leader_name3 = [[حفيظ الدين احمد]] | leader_title4 = [[بنگلاديش جو چيف جسٽس|چيف جسٽس]] | leader_name4 = [[زبير رحمان چوڌري]] | legislature = [[جاتيا سنگساد]] | sovereignty_note = [[پاڪستان]] کان | sovereignty_type = [[بنگلاديش جي آزادي|آزادي]] | established_event1 = [[اوڀر بنگال]] | established_date1 = 15 آگسٽ 1947ع | established_event2 = [[اوڀر پاڪستان]] | established_date2 = 29 فيبروري 1956ع | established_event3 = [[بنگلاديشي آزادي جو اعلان|آزاديءَ جو اعلان]] | established_date3 = 26 مارچ 1971ع | established_event4 = [[بنگلاديش جي عارضي حڪومت|عارضي حڪومت]] | established_date4 = 10 اپريل 1971ع | established_event5 = [[پاڪستاني هٿيار ڦٽا ڪرڻ جو دستاويز|فتح]]، [[بنگلاديش آزادي جنگ|آزادي جنگ]] ۾ | established_date5 = 16 ڊسمبر 1971ع | established_event6 = [[بنگلاديش جو آئين|موجوده آئين]] | established_date6 = 16 ڊسمبر 1972ع | area_km2 = 148,460<ref>{{cite web|title=Bangladesh country profile |url=https://www.bbc.com/news/world-south-asia-12650940|website=[[بي بي سي نيوز]] |date=4 March 2011 |access-date=18 February 2025}}</ref> | area_rank = 93هون | area_sq_mi = 57320 | area_label2 = زميني پکيڙ | area_data2 = 130,170&nbsp;km²<ref name="cia">{{Cite CIA World Factbook|country=Bangladesh|access-date=13 November 2021|year=2021}}</ref> | area_label3 = آبي پکيڙ | area_data3 = 18,290&nbsp;km²<ref name="cia"/> | percent_water = 6.4 | population_estimate = 175,423,000<ref name=IMF/> | population_census = 169,828,911<ref name="populationcensus2022">{{cite web |title=Population and Housing Census 2022: Post Enumeration Check (PEC) Adjusted Population |url=http://bbs.portal.gov.bd/sites/default/files/files/bbs.portal.gov.bd/page/b343a8b4_956b_45ca_872f_4cf9b2f1a6e0/2023-04-18-08-42-4f13d316f798b9e5fd3a4c61eae4bfef.pdf |date=18 April 2023 |website=[[بنگلاديش شماريات بيورو]] |access-date=30 May 2023 |archive-date=30 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230530205648/http://bbs.portal.gov.bd/sites/default/files/files/bbs.portal.gov.bd/page/b343a8b4_956b_45ca_872f_4cf9b2f1a6e0/2023-04-18-08-42-4f13d316f798b9e5fd3a4c61eae4bfef.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Report: 68% Bangladeshis live in villages |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/332419/report-68%25-bangladeshis-live-in-villages |work=[[ڍاڪا ٽربيون]] |date=28 November 2023 |access-date=6 February 2024 |archive-date=6 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240206021005/https://www.dhakatribune.com/bangladesh/332419/report-68%25-bangladeshis-live-in-villages |url-status=live }}</ref> | population_estimate_year = 2026 | population_estimate_rank = 8هون | population_census_year = 2022 | population_census_rank = 8هون | population_density_km2 = 1,165 | population_density_sq_mi = 3,020 | population_density_rank = 13هون | GDP_PPP = {{increase}} $1.922 ٽرلين<ref name="IMFWEO.BD">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=19 April 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 25هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $10,955<ref name="IMFWEO.BD" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 127هون | GDP_nominal = {{increase}} $510.705 بلين<ref name="IMFWEO.BD" /> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 36هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $2,911<ref name="IMFWEO.BD" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 142هون | Gini = 30.9 | Gini_year = 2022 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{Cite web |title=Gini index - Bangladesh |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=BD |access-date=2026-03-31 |website=World Bank}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.685 | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref>{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = {{ordinal|130}} | currency = [[بنگلاديشي ٽڪا|ٽڪا]] ({{lang|bn|[[৳]]}}) | currency_code = BDT | time_zone = [[بنگلاديش معياري وقت|بي ايس ٽي]] | utc_offset = +6 | date_format = dd/mm/yyyy | calling_code = [[بنگلاديش ۾ ٽيليفون نمبر|+880]] | cctld = {{ubl|[[.bd]]|{{lang|bn|[[.bangla|.বাংলা]]}}}} | area_magnitude = | footnote = | today = }} {{Contains special characters|بنگالي}} '''بنگلاديش'''،{{efn|{{IPAc-en|%|b|ae|N|g|l|@|"|d|E|S|,_|%|b|A:|N|-|audio=LL-Q1860 (eng)-Flame, not lame-Bangladesh.wav}}; {{langx|bn|বাংলাদেশ|Bāṅlādēś|engvar=gb}}, {{IPA|bn|ˈbaŋlaˌdeʃ|pron|Bn-বাংলাদেশ.oga}}}} سرڪاري طور '''عوامي جمهوريه بنگلاديش'''،{{efn|{{langx|bn|গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ|Gôṇôprôjātôntrī Bāṅlādēś|engvar=gb}}, {{IPA|bn|ɡɔnopɾodʒat̪ɔnt̪ɾi‿baŋlad̪eʃ|pron|}}}} [[ڏکڻ ايشيا]] جو هڪ ملڪ آهي. اهو دنيا جو [[آبادي جي لحاظ کان ملڪن ۽ تابع علائقن جي فهرست|اٺون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ]] آهي ۽ [[آباديءَ جي گهاٽائي جي لحاظ کان ملڪن ۽ تابع علائقن جي فهرست|سڀ کان وڌيڪ گنجان آباد ملڪن]] مان هڪ آهي، جتي لڳ ڀڳ 176 ملين آبادي {{convert|148461|km2|sqmi}} ايراضيءَ ۾ رهي ٿي.<ref name=IMF>{{Cite web |title=Bangladesh and the IMF |url=https://www.imf.org/en/countries/bgd |access-date=2026-05-02 |website=IMF}}</ref> بنگلاديش جون زميني سرحدون اتر، اولهه ۽ اوڀر ۾ [[ڀارت]] سان ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[ميانمار]] سان ملن ٿيون. ان جي ڏکڻ ۾ [[بنگال جي نار]] سان سامونڊي ڪنارو آهي. اهو [[ڀوٽان]] ۽ [[نيپال]] کان [[سليگڙي لنگهه]] وسيلي الڳ آهي، ۽ اتر طرف [[چين]] کان [[ڀارت جون رياستون|ڀارتي رياست]] [[سڪم]] وسيلي جدا آهي. [[ڍاڪا]]، ملڪ جو گاديءَ جو هنڌ ۽ [[بنگلاديش جا شهر ۽ ڳوٺ|سڀ کان وڏو شهر]]، ملڪ جو سياسي، مالي ۽ ثقافتي مرڪز آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.sinardaily.my/article/728620/culture/travel-amp-food/bangladesh-may-not-have-a-mega-monument-but-what-it-has-is-captivating|title=Bangladesh may not have a mega monument but what it has is captivating|first=S. D.|last=Reporter|date=12 July 2025|website=Sinar Daily}}</ref> [[چٽاگانگ]] ملڪ جو ٻيو وڏو شهر ۽ [[چٽاگانگ بندرگاهه|ملڪ جو سڀ کان مصروف بندرگاهه]] آهي. هاڻوڪي بنگلاديش جو علائقو قديم تاريخ ۾ ڪيترين [[هندو سلطنتن ۽ گهراڻن جي فهرست|هندو]] ۽ [[ٻڌ ڌرم جي بادشاهتن ۽ سلطنتن جي فهرست|ٻڌ]] گهراڻن جو مضبوط مرڪز رهيو. 1204ع ۾ [[بنگال تي غوري فتح|مسلمانن جي فتح]] کان پوءِ، هن علائقي ۾ [[بنگال سلطنت|سلطنتي]] ۽ [[مغل سلطنت|مغل]] حڪمراني قائم ٿي. [[بنگال صوبو|مغل سلطنت جي سڀ کان وڏي صوبي]] طور [[بنگال]] دنيا جي سڀ کان خوشحال ۽ واپاري طور سرگرم علائقن مان هڪ بڻجي اڀريو، جيڪو پنهنجي [[بنگال ۾ ململ جو واپار|ترقي يافته ڪپڙي جي صنعت]] ۽ زرعي پيداوار لاءِ مشهور هو. 1757ع ۾ [[پلاسي جي جنگ]] ايندڙ ٻن صدين لاءِ [[بنگال پريزيڊنسي|برطانوي نوآبادياتي حڪمراني]] جي شروعات ثابت ٿي. هن دور ۾ سرمائي جي وڏي پيماني تي ٻاهر منتقلي ٿي، جنهن کي برطانيا ۾ صنعتي انقلاب جي مالي مدد لاءِ استعمال ڪيو ويو، جڏهن ته بنگال موتمار ڏڪارن جي دورن سبب تباهه ٿيو. 1947ع ۾ [[برطانوي هندستان جي ورهاڱي|هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ، [[اوڀر بنگال]] نئين ٺهيل [[پاڪستان جي ڊومينين]] جو اوڀر ۽ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو حصو بڻيو، جنهن کي پوءِ [[اوڀر پاڪستان]] جو نالو ڏنو ويو. [[اولهه پاڪستان]] ۾ قائم حڪومت طرفان ٻن ڏهاڪن کان وڌيڪ سياسي دٻاءُ ۽ [[ادارتي نسل پرستي|نظامي نسل پرستي]] کان پوءِ، [[اوڀر پاڪستان]] ۾ [[عدم تعاون تحريڪ (1971)|1971ع جي عدم تعاون تحريڪ]] سان شهري بيچيني پيدا ٿي، جيڪا حڪومت جي پرتشدد [[آپريشن سرچ لائيٽ|فوجي ڪارروائي]] کان پوءِ [[بنگلاديش آزادي جنگ]] جو سبب بڻي. [[مڪتي باهني]]، [[1971ع جي هندستان-پاڪستان جنگ|ڀارتي فوجن جي مدد ۽ سهڪار]] سان، هڪ ڪامياب [[انقلاب|هٿياربند انقلاب]] وڙهيو؛ ۽ پاڪستان طرفان ڪيل [[بنگلاديش نسل ڪشي]] جي باوجود، بنگلاديش 16 ڊسمبر 1971ع تي هڪ [[خودمختيار قوم]] بڻجي ويو. آزاديءَ کان پوءِ [[شيخ مجيب الرحمان]] ملڪ جي اڳواڻي ڪئي، جيستائين 1975ع ۾ سندس [[شيخ مجيب الرحمان جو قتل|قتل]] ٿيو. پوءِ صدارت [[ضياءُ الرحمان]] ڏانهن منتقل ٿي، جنهن کي پاڻ به 1981ع ۾ [[ضياءُ الرحمان جو قتل|قتل]] ڪيو ويو. 1980ع واري ڏهاڪي تي [[حسين محمد ارشاد]] جي آمريت غالب رهي، جنهن کي 1990ع ۾ [[1990ع بنگلاديش عوامي بغاوت|عوامي بغاوت]] ذريعي هٽايو ويو. 1991ع ۾ جمهوريت جي بحاليءَ کان پوءِ، [[بيگمن جي جنگ]] يعني [[خالده ضياءُ]] ۽ [[شيخ حسينا]] جي رقابت ايندڙ 34 سالن تائين ملڪ جي سياست کي شڪل ڏني. حسينا کي 5 آگسٽ 2024ع تي [[جولاءِ بغاوت|عوامي بغاوت]] ۾ هٽايو ويو.<ref>{{Cite news |title=Battle Of Begums: All About Rivalry Between Khaleda Zia And Sheikh Hasina |url=https://www.ndtv.com/world-news/battle-of-begums-all-about-rivalry-between-khaleda-zia-and-sheikh-hasina-10087241 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251230091627/https://www.ndtv.com/world-news/battle-of-begums-all-about-rivalry-between-khaleda-zia-and-sheikh-hasina-10087241 |archive-date=2025-12-30 |access-date=2026-05-15 |work=NDTV |language=en |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Mudgal |first=Aryan |date=2025-12-30 |title=‘Battle of the Begums’: Khaleda Zia and Sheikh Hasina's rivalry over the years |url=https://www.hindustantimes.com/world-news/battle-of-the-begums-khaleda-zia-and-sheikh-hasinas-rivalry-over-the-years-bangladesh-101767079979402.html |access-date=2026-05-15 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> بنگلاديش [[ويسٽ منسٽر نظام]] تي ٻڌل هڪ وحداني [[پارلياماني جمهوريه]] آهي. اهو [[وچولي طاقت]] آهي ۽ [[بنگلاديش جي معيشت|ڏکڻ ايشيا جي ٻئي نمبر وڏي معيشت]] رکي ٿو. بنگلاديش دنيا جي [[ملڪن موجب اسلام|چوٿين نمبر وڏي مسلمان آبادي]] جو گهر آهي. اهو ڏکڻ ايشيا جي [[بنگلاديش هٿياربند فوجون|ٽئين نمبر وڏي فوج]] رکي ٿو ۽ گڏيل قومن جي [[امن قائم رکڻ]] وارين ڪارروائين ۾ سڀ کان وڏو حصو ڏيندڙ ملڪ آهي. بنگلاديش [[بنگلاديش جون ڊويزنون|اٺ ڊويزنن]]، [[بنگلاديش جا ضلعا|64 ضلعن]]، [[اپازيلا|500 سب ضلعن]] ۽ [[بنگلاديش جون يونين ڪائونسلون|4,599 يونين ڪائونسلن]] تي مشتمل آهي، ۽ دنيا جي [[سندربن|سڀ کان وڏي مينگروو ٻيلي]] جو گهر آهي. ان وٽ دنيا جي سڀ کان وڏي [[بنگلاديش ۾ روهنگيا پناهگير|پناهگير آبادي]] مان هڪ آهي ۽ اهو اڃا تائين مقامي سطح تي پکڙيل [[بنگلاديش ۾ ڪرپشن|ڪرپشن]]، [[بنگلاديش ۾ انساني حق|انساني حقن جي ڀڃڪڙين]]، [[مذهبي تشدد]]، [[سياسي زوال|سياسي عدم استحڪام]] ۽ [[موسمي تبديلي جا اثر|موسمي تبديلي جي منفي اثرن]] جهڙن چئلينجن کي منهن ڏئي رهيو آهي. بنگلاديش [[ڏکڻ ايشيائي علائقائي تعاون تنظيم|سارڪ]] ۽ [[بنگلاديش جا پرڏيهي لاڳاپا|ڪيترين ٻين بين الاقوامي تنظيمن]] جو ميمبر ملڪ آهي. == نالي جي بڻ بنياد == {{Main|بنگال جا نالا}} ''بنگلاديش'' ("بنگالي ملڪ") جي نالي جي بڻ بنياد کي ويهين صديءَ جي شروعات تائين ڳولي سگهجي ٿو، جڏهن بنگالي محب وطن گيتن، جهڙوڪ [[رابندرناٿ ٽئگور]] جي ''آجي بنگلاديشير هردوئي'' ۽ [[قاضي نذرالاسلام]] جي ''نمو نمو نمو بنگلاديش مومو'' ۾، ترتيبوار 1905ع ۽ 1932ع ۾، هي اصطلاح استعمال ٿيو.<ref>{{cite web |url=http://www.geetabitan.com/lyrics/A/aaji-bangladesher-hridoy.html |title=Notation of song aaji bangladesher hridoy |access-date=10 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904011316/http://www.geetabitan.com/lyrics/A/aaji-bangladesher-hridoy.html |archive-date=4 September 2015}}</ref> 1950ع واري ڏهاڪي کان، بنگالي قومپرستن [[اوڀر پاڪستان]] ۾ سياسي جلسن ۾ هي اصطلاح استعمال ڪرڻ شروع ڪيو. ''بنگلا'' اصطلاح [[بنگال]] علائقي ۽ [[بنگالي ٻولي]] ٻنهي لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو. ''بنگلا'' اصطلاح جي اصل واضح ناهي؛ مختلف نظرين موجب ان جو تعلق ڪانسي جي دور جي ڪنهن [[پروٽو-ڊراوڙي ٻولي|پروٽو-ڊراوڙي]] قبيلي،<ref>{{cite web |url=http://memory.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field%28DOCID+bd0014%29 |title=Bangladesh: early history, 1000&nbsp;B.C.–A.D. 1202 |date=September 1988 |website=Bangladesh: A country study |publisher=[[لائبريري آف ڪانگريس]] |access-date=1 December 2014 |quote=Historians believe that Bengal, the area comprising present-day Bangladesh and the Indian state of [[West Bengal]], was settled in about 1000 B.C. by Dravidian-speaking peoples who were later known as the Bang. Their homeland bore various titles that reflected earlier tribal names, such as Vanga, Banga, Bangala, Bangal, and Bengal. |archive-url=https://web.archive.org/web/20131207010051/http://memory.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+bd0014%29 |url-status=live |archive-date=7 December 2013 }}</ref> ۽ لوهه جي دور جي [[ونگا سلطنت]] سان جوڙيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |url=https://www.britannica.com/place/Vanga|title=Vanga &#124; ancient kingdom, India|website=Encyclopædia Britannica|access-date=24 April 2023|archive-date=30 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160730062030/https://www.britannica.com/place/Vanga|url-status=live}}</ref> هن اصطلاح جو سڀ کان پراڻو ڄاتل استعمال 805ع واري [[نيسري|نيسري پليٽ]] ۾ ملي ٿو. ''ونگلا ديسا'' اصطلاح يارهين صديءَ جي ڏکڻ هندستاني رڪارڊن ۾ ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=Keay |first=John |author-link=John Keay |year=2000 |title=India: A History |url=https://archive.org/details/indiahistory00keay |publisher=[[Atlantic Monthly Press]] |page=[https://archive.org/details/indiahistory00keay/page/220 220] |isbn=978-0-87113-800-2 |quote=In C1020 ... launched Rajendra's great northern escapade ... peoples he defeated have been tentatively identified ... 'Vangala-desa where the rain water never stopped' sounds like a fair description of Bengal in the monsoon.}}</ref><ref name="Sen-1999">{{cite book |last=Sen |first=Sailendra Nath |year=1999 |orig-date=First published 1988 |title=Ancient Indian History and Civilization |url=https://books.google.com/books?id=Wk4_ICH_g1EC&pg=PA281 |publisher=New Age International |page=281 |isbn=978-81-224-1198-0 |access-date=25 July 2023 |archive-date=16 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116111745/https://books.google.com/books?id=Wk4_ICH_g1EC&pg=PA281 |url-status=live }}</ref> چوڏهين صديءَ ۾ [[بنگال سلطنت]] دوران هن اصطلاح کي سرڪاري حيثيت ملي.<ref name="Ahmed2004">{{cite book |last=Ahmed |first=Salahuddin |date=2004 |title=Bangladesh: Past and Present |url=https://books.google.com/books?id=Szfqq7ruqWgC&pg=PA23 |publisher=APH Publishing |page=23 |isbn=978-81-7648-469-5 |access-date=14 May 2016 |archive-date=6 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230206161602/https://books.google.com/books?id=Szfqq7ruqWgC&pg=PA23 |url-status=live }}</ref><ref>"But the most important development of this period was that the country for the first time received a name, ie Bangalah." [http://en.banglapedia.org/index.php?title=Islam,_Bengal Banglapedia: Islam, Bengal] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150723091245/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Islam,_Bengal |date=23 July 2015 }}</ref> [[شمس الدين الياس شاهه]] 1342ع ۾ پاڻ کي "بنگلا جو پهريون [[شاهه]]" قرار ڏنو.<ref name="Ahmed2004" /> اسلامي دور ۾ ''بنگال'' لفظ هن علائقي لاءِ سڀ کان عام نالو بڻجي ويو.<ref>{{Cite book |last=Sircar |first=D.C. |author-link=Dineshchandra Sircar |year=1971 |orig-date=First published 1960 |title=Studies in the Geography of Ancient and Medieval India |url=https://books.google.com/books?id=AqKw1Mn8WcwC |edition=2nd |publisher=Motilal Banarsidass |page=135 |isbn=978-81-208-0690-0 |access-date=19 April 2016 |archive-date=6 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230206161603/https://books.google.com/books?id=AqKw1Mn8WcwC |url-status=live }}</ref> سورهين صديءَ جي تاريخدان [[ابوالفضل بن مبارڪ]] پنهنجي ''[[آئين اڪبري]]'' ۾ لکي ٿو ته پڇاڙي ''"ال"'' جو اضافو ان حقيقت مان ٿيو ته هن زمين جا قديم راجا ٽڪرين جي هيٺاهين وارن هيٺاهن علائقن ۾ مٽيءَ جا دڙا ٺاهيندا هئا، جن کي "ال" چيو ويندو هو.<ref>Land of Two Rivers, [[Nitish Sengupta]]</ref> اهو ذڪر [[غلام حسين سليم]] جي [[رياض السلاطين]] ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="riaj">[http://persian.packhum.org/persian/pf?file=07601010&ct=11 RIYAZU-S-SALĀTĪN: A History of Bengal] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20141215055926/http://persian.packhum.org/persian/pf?file=07601010&ct=11|date=15 December 2014}}, [[Ghulam Husain Salim]], The Asiatic Society, Calcutta, 1902.</ref> هند-آريائي پڇاڙي ''[[-desh|ديش]]'' سنسڪرت لفظ ''deśha'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ "زمين" يا "ملڪ" آهي. تنهنڪري ''بنگلاديش'' نالي جي معنيٰ "بنگال جي زمين" يا "بنگال جو ملڪ" آهي.<ref name="Sen-1999" /> == تاريخ == {{Main|بنگلاديش جي تاريخ}} === ابتدائي تاريخ === [[File:Mahasthan Brahmi Inscription.png|thumb|ٽين صدي ق.م. جو [[مهاستان برهمي ڪتبو]]، جيڪو 1931ع ۾ [[مهاستان ڳڙهه]]، [[بوگرا ضلعو]] مان دريافت ٿيو]] هن علائقي تي پکڙجندڙ پهرين وڏي مقامي سلطنت [[موريا سلطنت]] ({{Circa}} 320–185 ق.م.) هئي. ان جي زوال کان پوءِ [[ساماتاتا]] نالي بادشاھت اڀري، جيڪا [[گپت سلطنت]] (تقريباً 319–540ع) جي باجگذار رياست هئي. [[هرشا]] (606–647ع) ساماتاتا کي پنهنجي نسبتاً ڍري انتظامي سياسي ڍانچي ۾ شامل ڪيو. ٻڌ ڌرم واري [[پالا سلطنت]] 750ع کان 1150ع تائين هن علائقي تي حڪومت ڪئي. بعد ۾ ان کي هندو [[سينا خاندان]] ختم ڪيو، جنهن 1204ع تائين حڪومت ڪئي، جڏهن [[غوري خاندان]] جي [[محمد بختيار خلجي]] جي اڳواڻيءَ ۾ ٿيندڙ [[هندستاني برصغير ۾ مسلمان فتحون|مسلمان فتحن]] هن علائقي تي قبضو ڪيو.<ref>{{cite book|chapter=EARLY HISTORY, 1000 B.C.-A.D. 1202|chapter-url=https://countrystudies.us/bangladesh/4.htm|editor1-last=Heitzman|editor1-first=James|editor2-last=Worden|editor2-first=Robert|title=Bangladesh: A Country Study|url=http://countrystudies.us/bangladesh/|publisher=[[Federal Research Division]], [[Library of Congress]]|access-date=13 January 2025}}</ref> === وچئين دور === {{Main|بينگال سلطنت|بنگال صوبو}} [[File:Renaldis muslin woman.jpg|thumb|ارڙهين صديءَ ۾ [[ڍاڪا]] جي هڪ عورت نفيس [[بنگال جي ململ واپار|بنگالي ململ]] جو لباس پهريل]] {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = Kusumba Mosque, Naogaon.jpg | image2 = গোয়ালদি মসজিদ 3.jpg | image3 = Bagha Shahi Mosque.jpg | image4 = Choto Shona Mosque Rajshahi.jpg | footer = بنگال سلطنت جي دور جي مسجدن جي تعمير. مٿان کاٻي کان گھڙيال وار ترتيب سان: [[ڪسومبا مسجد]] جا محراب، [[گوالدي مسجد]]، [[باگها مسجد]] ۽ [[ڇوٽو سونا مسجد]] جا نوڪدار محراب ۽ بنگالي ڇت. }} [[File:Hussain Shahis of Bengal.png|thumb|left|[[حسين شاهي خاندان]] جي دور ۾ بنگال]] ان کان پوءِ بنگال [[دهلي سلطنت]] (1206–1526ع) جو حصو بڻيو.<ref name="islamization">{{cite book|chapter=ISLAMIZATION OF BENGAL, 1202–1757|chapter-url=https://countrystudies.us/bangladesh/5.htm|editor1-last=Heitzman|editor1-first=James|editor2-last=Worden|editor2-first=Robert|title=Bangladesh: A Country Study|url=http://countrystudies.us/bangladesh/|publisher=[[Federal Research Division]], [[Library of Congress]]|access-date=13 January 2025}}</ref> 1341ع ۾ [[فخرالدين مبارڪ شاهه]] آزاد [[بنگال سلطنت]] قائم ڪئي.<ref name="islamization"/> آزاد بنگال سلطنت تي لڳاتار ٻن خاندانن، [[حسين شاهي خاندان]] ۽ [[الياس شاهي خاندان]] حڪومت ڪئي، جڏهن ته [[گنيشا خاندان]] جو مختصر دور پڻ رهيو. جاگرافيائي توسيع ۽ معاشي خوشحاليءَ جي زماني ۾ يورپي ۽ چيني سياحن ان کي "واپار لاءِ دنيا جو سڀ کان مالدار ملڪ" قرار ڏنو.<ref>{{cite book|last=Nanda|first=J.N.|year=2005|title=Bengal: the unique state|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-8069-149-2}}</ref>{{rp|10}} 1576ع ۾ [[مغل سلطنت]] بنگال تي قبضو ڪيو.<ref name="islamization"/><ref>Raychaudhuri, Tapan; Habib, Irfan (eds). ''The Cambridge Economic History of India: Volume 1, c.1200–c.1750''. Cambridge University Press, 1982.</ref> اٺارهين صديءَ تائين [[بنگال صوبو]] مغل سلطنت جو سڀ کان مالدار صوبو بڻجي ويو ۽ ان کي "ملڪن جي جنت" ۽ "هندستان جو اناج گهر" سڏيو ويو.<ref name="islamization"/> هتي جي رهواسين جو معيارِ زندگي دنيا جي بهترين معيارن مان هڪ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هي علائقو ڪپهه جي ڪپڙي (خاص طور ململ)، ريشم ۽ [[بنگلاديش ۾ ٻيڙيون ٺاهڻ جي صنعت|ٻيڙيون ٺاهڻ]] جو وڏو عالمي برآمد ڪندڙ ۽ پيدا ڪندڙ هو.<ref name="ray">{{cite book|first=Indrajit|last=Ray|year=2011|title=Bengal Industries and the British Industrial Revolution (1757–1857)|url=https://books.google.com/books?id=CHOrAgAAQBAJ&pg=PA7|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-82552-1|access-date=30 May 2019}}</ref>{{rp|174}} 1700ع جي شروعات ۾ مغل سلطنت جي زوال کان پوءِ هي علائقو [[بنگال جا نواب|بنگال جي نوابن]] جي ماتحت هڪ نيم خودمختيار رياست بڻجي ويو، جنهن جو بنياد [[مرشد قلي خان]] 1717ع ۾ رکيو. === برطانوي نوآبادياتي دور === {{Main|بنگال پريزيڊنسي}} [[File:Bengal Presidency in British India with dependencies 1852.png|thumb|left|برطانوي هندستان ۾ بنگال پريزيڊنسي (سائي رنگ) ۽ ان جا تابع علائقا (سرمائي رنگ)]] 23 جون 1757ع تي [[سراج الدوله]] جي اڳواڻيءَ واري رياست کي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] [[پلاسي جي جنگ]] ۾ شڪست ڏني. اها جنگ بنگال ۽ سڄي هندستاني برصغير تي [[برطانوي راڄ]] قائم ڪرڻ ۾ اهم ثابت ٿي.<ref>{{cite journal|last=Ray|first=Indrajit|title=Identifying the woes of the cotton textile industry in Bengal: tales of the nineteenth century|url=https://archive.org/details/sim_economic-history-review_2009-11_62_4/page/857|volume=62|number=4|pages=857–892|publisher=[[Wiley (publisher)|Wiley]]|journal=[[The Economic History Review]]|jstor=27771525|date=November 2009|doi=10.1111/j.1468-0289.2009.00444.x }}</ref> بنگال برطانيا جي [[صنعتي انقلاب]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، پر ان جي قيمت وڏي پئماني تي سرمائي جي نيڪالي، صنعتڪشي جي زوال ۽ بنگالي ڪپڙي جي صنعت جي تباهيءَ جي صورت ۾ ادا ڪئي وئي.<ref>{{cite journal|last=Ray|first=Indrajit|title=Identifying the woes of the cotton textile industry in Bengal: tales of the nineteenth century|url=https://archive.org/details/sim_economic-history-review_2009-11_62_4/page/857|volume=62|number=4|pages=857–892|publisher=[[Wiley (publisher)|Wiley]]|journal=[[The Economic History Review]]|jstor=27771525|date=November 2009|doi=10.1111/j.1468-0289.2009.00444.x }}</ref><ref name="ray"/>{{rp|7–10}} 1770ع جي هولناڪ [[عظيم بنگال ڏڪار]] ۾ اندازاً هڪ ڪروڙ تائين ماڻهو فوت ٿيا،<ref>{{cite journal|last=Ghose|first=Ajit Kumar|title=Food Supply and Starvation: A Study of Famines with Reference to the Indian Sub-Continent|url=https://archive.org/details/sim_oxford-economic-papers_1982-07_34_2/page/368|volume=34|number=2|pages=368–389|jstor=2662775|publisher=[[Oxford University Press]]|journal=[[Oxford Economic Papers]]|year=1982|doi=10.1093/oxfordjournals.oep.a041557 |pmid=11620403 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Dyson |first=Tim |title=A population history of India: from the first modern people to the present day |date=2018 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-882905-8 |edition=1st |location=Oxford |pages=80–81}}</ref><ref name="Irschick2018">{{citation|last=Irschick|first=Eugene F.|author-link=Eugene F. Irschick|title=A History of the New India: Past and Present|url=https://books.google.com/books?id=wqiaDwAAQBAJ&pg=PA73|year=2018|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-43617-1|pages=73–}}</ref> جيڪو بنگال پريزيڊنسي جي ڪل آباديءَ جي لڳ ڀڳ ٽئين حصي جي برابر هو.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=6iNuAAAAMAAJ|last=Peers|first=Douglas M.|year=2006|title=India under colonial rule: 1700–1885|publisher=Pearson Education|isbn=978-0-582-31738-3}}</ref>{{rp|47}} === پاڪستان جو حصو === {{Main|ڊومينين آف پاڪستان|اوڀر بنگال|اوڀر پاڪستان}} {{further|اولھ پاڪستان| بنگال جو ورهاڱو (1947)|انڊيا جو ورھاڱو }} لڳ ڀڳ ٻن صدين جي سڌي برطانوي حڪمراني کان پوءِ، جديد بنگلاديش جون سرحدون [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران 15 آگسٽ 1947ع تي [[ريڊڪلف لائين]] تحت [[بنگال جي ورهاڱي (1947ع)|بنگال جي ورهاڱي]] سان مقرر ٿيون.<ref>{{cite journal|last=Chatterji|first=Joya|title=The Fashioning of a Frontier: The Radcliffe Line and Bengal's Border Landscape, 1947–52|volume=33|number=1|year=1999|pages=185–242|publisher=[[Cambridge University Press]]|journal=[[Modern Asian Studies]]|doi=10.1017/S0026749X99003066 |jstor=313155}}</ref> ان وقت هي علائقو [[اوڀر بنگال]] جي نالي سان نئين ٺهيل [[پاڪستان جي ڊومينين]] جو اوڀر ۽ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو حصو بڻيو، جڏهن ته ٻيو حصو [[اولهه پاڪستان]] هو.<ref>{{cite book|chapter=PAKISTAN PERIOD, 1947–71|chapter-url=https://countrystudies.us/bangladesh/14.htm|editor1-last=Heitzman|editor1-first=James|editor2-last=Worden|editor2-first=Robert|title=Bangladesh: A Country Study|url=http://countrystudies.us/bangladesh/|publisher=[[Federal Research Division]], [[Library of Congress]]|page=4|access-date=13 January 2025}}</ref> اوڀر ۽ اولهه پاڪستان جي وچ ۾ هڪ هزار ميلن کان وڌيڪ جاگرافيائي فاصلو هو، جيڪو بعد ۾ شديد معاشي اڻبرابريءَ جو بنيادي سبب بڻيو.<ref>{{cite journal|last=Sobhan|first=Rehman|title=The Problem of Regional Imbalance in the Economic Development of Pakistan|url=https://archive.org/details/asian-survey_1962-07_2_5/page/31|journal=[[Asian Survey]]|volume=2|number=5|year=1962|pages=31–37|doi=10.2307/3023445 |jstor=3023445}}</ref> [[خواجه ناظم الدين]] اوڀر بنگال جو پهريون وزيراعليٰ ٿيو ۽ [[فريڊرڪ چالمرز بورن]] ان جو گورنر مقرر ٿيو. 1949ع ۾ [[آل پاڪستان عوامي مسلم ليگ]] قائم ٿي. 1950ع ۾ [[اوڀر بنگال قانون ساز اسيمبلي]] زمينداري نظام ۽ مستقل بندوبست کي ختم ڪندي زرعي سڌارا نافذ ڪيا.<ref>[[#Baxter|Baxter]], p. 72</ref> 1953ع ۾ عوامي مسلم ليگ جو نالو تبديل ڪري وڌيڪ "سيڪيولر" [[عوامي ليگ]] رکيو ويو.<ref name="LewisSagar1992">{{cite book |author1=David S. Lewis |author2=Darren J. Sagar|title=Political Parties of Asia and the Pacific: A Reference Guide |url={{GBurl|id=S4uyAAAAIAAJ}}|year=1992|publisher=Longman|isbn=978-0-582-09811-4|page=36|access-date=30 July 2017}}</ref> {{مکيه|بنگلاديش جي آزاديءَ جي جنگ}} ثقافتي، لساني، سياسي ۽ معاشي امتياز، 1952ع جي [[بنگالي ٻولي تحريڪ]]، 1966ع جي [[ڇهن نڪتن واري تحريڪ]]، 1970ع جي چونڊن ۾ [[عوامي ليگ]] جي شاندار ڪاميابي ۽ پوءِ [[آپريشن سرچ لائيٽ]] جي فوجي ڪارروائيءَ، بنگلاديش جي آزاديءَ جي جدوجهد کي جنم ڏنو. 25 مارچ 1971ع تي پاڪستاني حڪومت طرفان فوجي آپريشن شروع ڪيو ويو.<ref>{{cite journal|last=Bose|first=Sarmila|title=Anatomy of Violence: Analysis of Civil War in East Pakistan in 1971|journal=[[Economic and Political Weekly]]|volume=40|number=41|year=2005|pages=4463–4471|jstor=4417267}}</ref> 26 مارچ 1971ع تي پاڪستاني فوج پاران [[شيخ مجيب الرحمان]] جي گرفتاري کان پوءِ، آزادي پسند اڳواڻ ميجر [[ضياءُ الرحمان]] مجيب جي طرفان بنگلاديش جي آزاديءَ جو اعلان نشر ڪيو.<ref>{{cite news |url=https://www.thedailystar.net/zias-declaration-19001 | title=Zia's declaration |work=The Daily Star |date=7 April 2014 }}</ref> ان کان پوءِ نَو مهينن تي مشتمل خوني [[بنگلاديش جي آزاديءَ جي جنگ]] شروع ٿي، جنهن دوران نسلي بنگالين جي خلاف [[بنگلاديش نسل ڪشي]] به ٿي.<ref>{{cite journal|last=Saikia|first=Yasmin|title=Beyond the Archive of Silence: Narratives of Violence of the 1971 Liberation War of Bangladesh|url=https://archive.org/details/sim_history-workshop-journal_autumn-2004_58/page/275|journal=[[History Workshop Journal]]|number=58|year=2004|volume=58 |pages=275–287|doi=10.1093/hwj/58.1.275 |jstor=25472765}}</ref> آخرڪار 16 ڊسمبر 1971ع تي [[پاڪستاني هٿيار ڦٽا ڪرڻ وارو معاهدو|پاڪستاني هٿيار ڦٽا ڪرڻ]] کان پوءِ بنگلاديش هڪ خودمختيار ۽ آزاد رياست طور وجود ۾ آيو. === آزاد بنگلاديش === [[بنگلاديش جو آئين]] 4 نومبر 1972ع تي نافذ ڪيو ويو.<ref>{{cite web|last1=Chakma|first1=Parbon|last2=Saumik|first2=Rafid Azad|url=https://www.thedailystar.net/law-our-rights/news/50-years-bangladesh-constitution-nutshell-3160281|title=50 Years of Bangladesh Constitution In a nutshell|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=4 November 2022|access-date=13 January 2025}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ، مجيب جي اڳواڻيءَ واري حڪومت وڏي پيماني تي ڪرپشن ۽ بدانتظامي ۾ ملوث ٿي، جنهن سبب سڄي ملڪ ۾ لاقانونيت ۽ معاشي تباهي پيدا ٿي. [[بڪسال|هڪ پارٽي سوشلزم]] قائم ڪرڻ جون ڪوششون ۽ [[1974ع بنگلاديش ڏڪار|1974ع جو وڏو ڏڪار]] مجيب جي مقبوليت ۾ نمايان گهٽتائي کان پوءِ 1975ع ۾ سندس [[شيخ مجيب الرحمان جو قتل|قتل]] جو سبب بڻيا.<ref>{{cite book|chapter=Fall of the Bangabandhu, 1972–75|chapter-url=https://countrystudies.us/bangladesh/19.htm|editor1-last=Heitzman|editor1-first=James|editor2-last=Worden|editor2-first=Robert|title=Bangladesh: A Country Study|url=http://countrystudies.us/bangladesh/|publisher=[[Federal Research Division]], [[Library of Congress]]|access-date=13 January 2025}}</ref><ref name="gov0"/>{{rp|131}} ان کان پوءِ صدارت [[ضياءُ الرحمان]] ڏانهن منتقل ٿي، جنهن عوامي نظم بحال ڪيو، زراعت کي صنعتي بنيادن تي آندو، [[بنگلاديش نيشنلسٽ پارٽي]] قائم ڪئي ۽ [[ڏکڻ ايشيائي علائقائي تعاون تنظيم]] جي قيام جي شروعات ڪئي.<ref>{{cite book|chapter=The Zia Regime and Its Aftermath, 1977–82|chapter-url=https://countrystudies.us/bangladesh/21.htm|editor1-last=Heitzman|editor1-first=James|editor2-last=Worden|editor2-first=Robert|title=Bangladesh: A Country Study|url=http://countrystudies.us/bangladesh/|publisher=[[Federal Research Division]], [[Library of Congress]]|access-date=13 January 2025}}</ref> ضياءُ الرحمان 1 سيپٽمبر 1978ع تي [[بنگلاديش نيشنلسٽ پارٽي]] جو بنياد وڌو.<ref>{{cite news |title=BNP vows to continue movement |url=https://www.thedailystar.net/news/politics/bnp-vows-continue-movement-for-democracy-restore-1627522 |work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]] |agency=[[United News of Bangladesh|UNB]] |date=1 September 2018 |access-date=3 June 2026}}</ref> 1981ع ۾ [[ضياءُ الرحمان جو قتل|رحمان جي قتل]] کان پوءِ ايندڙ ڏهاڪو [[حسين محمد ارشاد]] جي ماتحت [[فوجي آمريت]] جو دور رهيو، جنهن ۾ بنيادي ڍانچي جي ترقي، [[اختيارن جي منتقلي]] جون سڌارا، قومي ملڪيت ۾ آيل صنعتن جي نجڪاري ۽ 1988ع ۾ اسلام کي [[رياستي مذهب]] قرار ڏيڻ شامل هئا.<ref>{{cite book|chapter=THE ERSHAD PERIOD: Achieving Stability, 1982–83|chapter-url=https://countrystudies.us/bangladesh/90.htm|editor1-last=Heitzman|editor1-first=James|editor2-last=Worden|editor2-first=Robert|title=Bangladesh: A Country Study|url=http://countrystudies.us/bangladesh/|publisher=[[Federal Research Division]], [[Library of Congress]]|access-date=13 January 2025}}</ref><ref>{{cite book|chapter=Emerging Opposition, 1983–86|chapter-url=https://countrystudies.us/bangladesh/91.htm|editor1-last=Heitzman|editor1-first=James|editor2-last=Worden|editor2-first=Robert|title=Bangladesh: A Country Study|url=https://countrystudies.us/bangladesh/|publisher=[[Federal Research Division]], [[Library of Congress]]|access-date=13 January 2025}}</ref><ref>{{cite book|chapter=Relaxation of Martial Law, 1986–87|chapter-url=https://countrystudies.us/bangladesh/92.htm|editor1-last=Heitzman|editor1-first=James|editor2-last=Worden|editor2-first=Robert|title=Bangladesh: A Country Study|url=http://countrystudies.us/bangladesh/|publisher=[[Federal Research Division]], [[Library of Congress]]|access-date=13 January 2025}}</ref><ref>{{cite book|chapter=More Opposition Pressure|chapter-url=https://countrystudies.us/bangladesh/93.htm|editor1-last=Heitzman|editor1-first=James|editor2-last=Worden|editor2-first=Robert|title=Bangladesh: A Country Study|url=http://countrystudies.us/bangladesh/|publisher=[[Federal Research Division]], [[Library of Congress]]|access-date=13 January 2025}}</ref> [[1990ع بنگلاديش عوامي بغاوت|بحالي]] کان پوءِ [[پارلياماني جمهوريت]] [[1991ع بنگلاديشي عام چونڊون|1991ع]] ۾ واپس آئي، ۽ اقتدار بي اين پي جي [[خالده ضياءُ]] ۽ عوامي ليگ جي [[شيخ حسينا]] جي وچ ۾ مٽاسٽا ٿيندو رهيو. هن دور کي [[بيگمن جي جنگ]] سڏيو ويو، جنهن 2024ع تائين 34 سالن لاءِ بنگلاديش جي سياست ۽ تاريخ کي شڪل ڏني.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-42999503|title=Bangladesh grows tired of the Battling Begums|last=Rowlatt|first=Justin|work=[[BBC News]]|publisher=[[BBC]]|date=11 February 2018|access-date =13 January 2025}}</ref><ref name="gov0"/>{{rp|130}} [[2008ع بنگلاديشي عام چونڊون|2008ع جي عام چونڊن]] کان پوءِ عوامي ليگ ٻيهر اقتدار ۾ آئي.<ref>{{cite web|url=https://www.voanews.com/a/a-13-2008-12-30-voa9/401556.html|title=Bangladesh's Sheikh Hasina Wins Landslide Election|date=1 November 2009|access-date=14 February 2025|publisher=[[Voice of America]]|last=Herman|first=Steve}}</ref> [[شيخ حسينا]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ملڪ معاشي ترقي ڏٺي، پر ساڳئي وقت [[جمهوري پٺتي هٽڻ]]، وڌندڙ [[آمريت پسندي]]، وڏي پيماني تي [[بنگلاديش ۾ ڪرپشن|ڪرپشن]] ۽ وسيع [[بنگلاديش ۾ انساني حق|انساني حقن جون ڀڃڪڙيون]] پڻ ڏٺيون.<ref>{{cite web|last1=Ethirajan|first1=Anbarasan|last2=Wong|first2=Tessa|title=Sheikh Hasina: The pro-democracy icon who became an autocrat|url=https://www.bbc.com/news/articles/cg3ee303yxpo|date=6 August 2024|work=[[BBC News]]|publisher=[[BBC]]|access-date=15 January 2025}}</ref> مختلف رپورٽن موجب حسينا ۽ عوامي ليگ حڪومت، ڀارت سان سهڪار جي مدد سان، [[2009ع بنگلاديش رائفلز بغاوت]] منظم ڪئي ته جيئن اهڙن قابل فوجي آفيسرن کي ماريو وڃي، جن کي حسينا پنهنجي اقتدار لاءِ خطرو سمجهندي هئي؛ ان سان [[بنگلاديش فوج]] غير مستحڪم ٿي ۽ عملي طور هڪ پارٽي حڪمراني مضبوط ٿي.<ref>{{cite news |last1=Reporter |first1=Staff |title='Hasina, AL leaders behind BDR mutiny' |url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/crime-justice/news/hasina-al-leaders-behind-bdr-mutiny-4047691 |access-date=1 December 2025 |work=The Daily Star |date=1 December 2025 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Did India benefit from BDR mutiny? What the probe commission says|url=https://www.tbsnews.net/bangladesh/did-india-benefit-bdr-mutiny-what-probe-commission-says-1299101|website=The Business Standard|date=2025-12-01|access-date=2025-12-01|language=en}}</ref> حسينا [[2014ع بنگلاديشي عام چونڊون|2014ع]]، [[2018ع بنگلاديشي عام چونڊون|2018ع]] ۽ [[2024ع بنگلاديشي عام چونڊون|2024ع جي عام چونڊن]] ۾ لڳاتار ٻيو، ٽيون ۽ چوٿون مدو کٽيو؛ اهي سڀئي چونڊون جعلي هيون ۽ نه [[آزاد ۽ منصفاڻي چونڊ|آزاد نه منصفاڻي]].<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2014/01/06/world/asia/bangladesh-elections/index.html|title=Bangladesh ruling party wins elections marred by boycott, violence|date=6 January 2014|access-date=14 February 2025|publisher=[[CNN]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-46718393|title=Bangladesh election: PM Sheikh Hasina wins landslide in disputed vote|date=31 December 2018|access-date=14 February 2025|work=[[BBC News]]|publisher=[[BBC]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-67889387|title=Bangladesh election: PM Sheikh Hasina wins fourth term in controversial vote|date=8 January 2024|access-date=14 February 2025|work=[[BBC News]]|publisher=[[BBC]]|last1=Anbarasan|first1=Ethirajan|last2=Ng|first2=Kelly}}</ref> آمرانه حڪومت خلاف [[جولاءِ بغاوت]] کان پوءِ، حسينا کي [[عدم تعاون تحريڪ (2024ع)|استعيفا ڏيڻ ۽ ڀارت ڀڄڻ]] تي مجبور ڪيو ويو، جيڪو [[جولاءِ 36|5 آگسٽ 2024ع]] تي ٿيو.<ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/8/5/bangladeshs-sheikh-hasina-forced-to-resign-what-happened-and-whats-next|title=Bangladesh's Sheikh Hasina forced to resign: What happened and what's next?|date=5 August 2024|access-date=14 February 2025|publisher=[[Al Jazeera]]}}</ref> آگسٽ 2024ع ۾ هڪ عبوري حڪومت قائم ٿي، جنهن ۾ نوبل انعام يافته [[محمد يونس]] کي [[بنگلاديش جو چيف ايڊوائيزر|چيف ايڊوائيزر]] بڻايو ويو.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/clyg7we8xvno|title=Yunus sworn in as interim Bangladesh leader|last1=Hussain|first1=Samira|last2=Drury|first2=Flora|date=8 August 2024|access-date=14 February 2025|work=[[BBC News]]|publisher=[[BBC]]}}</ref> [[2026ع بنگلاديشي عام چونڊون|2026ع جي عام چونڊن]] کان پوءِ [[بنگلاديش نيشنلسٽ پارٽي]] (بي اين پي) ٻيهر اقتدار ۾ آئي ۽ چيئرمين [[طارق رحمان]] 17 فيبروري 2026ع تي بنگلاديش جي وزيراعظم طور حلف کنيو. [[بنگلاديش جماعت اسلامي]] مکيه مخالف ڌر بڻجي وئي.<ref>{{cite web |title=From a marginal force to opposition party: The rise of Bangladesh Jamaat-e-Islami |url=https://www.tbsnews.net/features/panorama/marginal-force-opposition-party-rise-bangladesh-jamaat-e-islami-1361786 |website=The Business Standard |access-date=19 February 2026}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان، [[آزاد منڊي]] جي پاليسين ۽ [[معاشي آزادڪاري]] جي قدمن سبب، بنگلاديش اهم معاشي واڌ حاصل ڪئي آهي. اهو دنيا جي [[حقيقي جي ڊي پي واڌ جي شرح موجب ملڪن جي فهرست|تيز ترين وڌندڙ معيشتن]] مان هڪ طور اڀريو، جنهن جي پٺيان ان جي وڏي [[بنگلاديش ۾ ڪپڙي جي صنعت|ڪپڙي جي صنعت]] آهي، جيڪا دنيا ۾ ٻئي نمبر تي وڏي آهي.<ref>{{cite journal|last1=Bashar|first1=Omar K. M. R.|last2=Khan|first2=Habibullah|title=Liberalisation and Growth in Bangladesh: An Empirical Investigation|volume=32|number=1|date=March 2009|pages=61–76|jstor=40795710|journal=The Bangladesh Development Studies|publisher=[[Bangladesh Institute of Development Studies]] (BIDS) |doi=10.57138/XTYK4544 }}</ref> اهو [[نامياري جي ڊي پي موجب ملڪن جي فهرست|ڏکڻ ايشيا جي ٻئي نمبر وڏي معيشت]] طور اڀريو آهي، ۽ 2018ع کان پاڙيسري ڀارت جي نامياري في ماڻهو جي ڊي پي کان اڳتي نڪري ويو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/bangladesh/bangladesh-ranked-41st-largest-economy-in-2019-all-over-the-world-study-1684078|title=Bangladesh 2nd largest economy in South Asia|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=8 January 2019|access-date=13 January 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://foreignpolicy.com/2020/10/20/india-falls-behind-bangladesh-gdp/|title=Angst and Denial in India as It's Now Officially Poorer Than Bangladesh|last=Babones|first=Salvatore|date=20 October 2020|access-date=13 January 2025|work=[[Foreign Policy]]}}</ref> بنگلاديش پنهنجي [[بنگلاديش ۾ غربت|غربت جي شرح]] گهٽائڻ ۾ نمايان ڪاميابيون حاصل ڪيون آهن، جيڪا 1971ع ۾ 80 سيڪڙو هئي،<ref>{{cite web|url=https://cri.org.bd/2021/03/26/what-milestones-have-bangladesh-crossed-in-50-years/|title=What milestones have Bangladesh crossed in 50 years|date=26 March 2021|access-date=1 October 2022}}</ref> 1991ع ۾ 44.2 سيڪڙو ٿي،<ref>{{cite web|url=https://www.worldbank.org/en/results/2018/11/15/bangladesh-reducing-poverty-and-sharing-prosperity|title=Bangladesh: Reducing Poverty and Sharing Prosperity|publisher=World Bank|access-date=1 October 2022}}</ref> ۽ 2022ع ۾ 18.7 سيڪڙو تائين گهٽجي وئي.<ref>{{cite news|url=https://pip.worldbank.org/country-profiles/BGD|title=Country Profile – Poverty and Inequality Platform|publisher=[[World Bank]]|access-date=9 January 2025}}</ref> 21هين صديءَ دوران ان جي [[انساني ترقياتي اشاري موجب ملڪن جي فهرست|انساني ترقياتي اشاري]] جي واڌ رڳو چين کان گهٽ رهي.<ref>{{cite web|url=https://bangladesh.un.org/en/256074-new-directions-human-development-bangladesh|title=New directions for human development in Bangladesh|date=17 December 2023|access-date=12 February 2025|publisher=United Nations}}</ref> [[سبز منتقلي]] جي حصي طور، بنگلاديش جو صنعتي شعبو [[سبز ڪارخانو|سبز ڪارخانا]] ٺاهڻ ۾ اڳواڻ طور اڀريو آهي، ۽ ملڪ وٽ دنيا ۾ تصديق ٿيل سبز ڪارخانن جو سڀ کان وڏو تعداد آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.tbsnews.net/supplement/green-rmg-factories-how-bangladesh-became-global-champion-939426|title=Green RMG factories: How Bangladesh became a global champion|last=Uddin|first=Jasim|date=12 September 2024|access-date=13 January 2025|work=[[Business Standard]]}}</ref> ان 2017ع کان [[روهنگيا نسل ڪشي]] کان ڀڄندڙ [[بنگلاديش ۾ روهنگيا پناهگير|هڪ ملين کان وڌيڪ روهنگيا پناهگيرن]] کي به پناهه ڏني آهي، جنهن ان جي وسيلن تي دٻاءُ وڌو ۽ ان جي انساني همدردي واري عزم کي نمايان ڪيو.<ref>{{cite web|url=https://www.unrefugees.org/news/rohingya-refugee-crisis-explained/|title=Rohingya Refugee Crisis Explained|date=22 August 2024|work=[[United Nations Commission on Human Rights]] (UNCHR)|access-date=13 January 2025}}</ref> == جاگرافي == {{Main|بنگلاديش جي جاگرافي}} [[File:Map of Bangladesh-en.svg|thumb|بنگلاديش جو طبعي نقشو]] بنگلاديش [[بنگال جي نار]] تي [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ واقع آهي. اهو لڳ ڀڳ مڪمل طور پاڙيسري [[ڀارت]] سان گهيريل آهي، ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[ميانمار]] سان ان جي هڪ ننڍڙي سرحد آهي، جيتوڻيڪ اهو [[نيپال]]، [[ڀوٽان]] ۽ چين جي تمام ويجهو واقع آهي. ملڪ کي ٽن علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي. ملڪ جو گهڻو حصو زرخيز [[گنگا ڊيلٽا]] تي مشتمل آهي، جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو دريائي ڊيلٽا آهي.<ref>{{cite web |author1=Aditi Rajagopal|title=How the World's Largest Delta Might Slowly Go Under Water |url=https://www.discovery.com/nature/largest-delta-underwater|website=Discovery|date=8 February 2020|access-date=9 March 2020|archive-date=8 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200208052815/http://www.discovery.com/nature/largest-delta-underwater|url-status=live}}</ref> ملڪ جا اتر اولهه ۽ وچ وارا حصا [[مدهوپور ٽريڪٽ|مدهوپور]] ۽ [[بارند ٽريڪٽ|بارند]] پليٽون سان ٺهيل آهن. اتر اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر وارا علائقا [[سدا بهار]] جبلن جي سلسلن جو گهر آهن. گنگا ڊيلٽا گنگا، جنهن جو مقامي نالو [[پدما درياهه|پدما]] يا ''پوددا'' آهي، [[برهمپتر درياهه|برهمپتر]]، جنهن کي [[جمنا درياهه (بنگلاديش)|جمنا]] يا ''جومونا'' به چيو وڃي ٿو، ۽ [[ميگھنا درياهه|ميگھنا]] درياهن ۽ انهن جي معاون درياهن جي ميلاپ سان ٺهندو آهي. گنگا، جمنا سان ملي ٿي، جيڪا برهمپتر جو مکيه وهڪرو آهي، ۽ پوءِ ميگھنا سان ملي آخرڪار [[بنگال جي نار]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. بنگلاديش کي "دريائن جي ڌرتي" چيو ويندو آهي،<ref>{{cite web |title=No Place Like Home – BANGLADESH: LAND OF RIVERS |url=https://ejfoundation.org/films/bangladesh-land-of-rivers |work=Environmental Justice Foundation |access-date=10 March 2020 |archive-date=30 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930051647/https://ejfoundation.org/films/bangladesh-land-of-rivers |url-status=live }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ هتي 57 کان وڌيڪ [[سرحد پار درياهه]] آهن، جيڪي ڪنهن به قومي رياست لاءِ سڀ کان وڌيڪ آهن. پاڻيءَ جا معاملا سياسي طور پيچيده آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ بنگلاديش ڀارت کان هيٺاهين وهڪري ۾ واقع آهي.<ref>{{cite book |last=Suvedī |first=Sūryaprasāda |title=International watercourses law for the 21st century |publisher=[[Ashgate Publishing]] |year=2005 |pages=154–166 |isbn=978-0-7546-4527-6}}</ref> بنگلاديش گهڻو ڪري زرخيز ۽ هموار ميداني زمين تي مشتمل آهي. ان جو گهڻو حصو سمنڊ جي سطح کان {{convert|12|m|ft|abbr=on}} کان گهٽ اوچائي تي آهي، ۽ اندازو آهي ته جيڪڏهن سمنڊ جي سطح {{convert|1|m|ft|abbr=on}} وڌي وڃي ته ملڪ جي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو زمين ٻڏي ويندي.<ref name="ali">{{cite journal |last=Ali |first=A. |title=Vulnerability of Bangladesh to climate change and sea level rise through tropical cyclones and storm surges |url=https://archive.org/details/sim_water-air-and-soil-pollution_1996-11_92_1-2/page/171 |journal=Water, Air, & Soil Pollution |volume=92 |issue=1–2 |pages=171–179 |year=1996 |bibcode=1996WASP...92..171A |doi=10.1007/BF00175563 }}</ref> ملڪ جو 12 سيڪڙو حصو جابلو نظامن سان ڍڪيل آهي. ملڪ جون [[هاور]] آبي زمينون عالمي ماحولياتي سائنس لاءِ اهميت رکن ٿيون. [[بنگلاديش جي جبلن جي فهرست|بنگلاديش جو سڀ کان اوچو هنڌ]] [[سڪا هافونگ]] آهي، جيڪو ميانمار جي سرحد ڀرسان واقع آهي، ۽ ان جي اوچائي {{convert|1064|m|ft|abbr=on}} آهي.<ref name=CIA/> اڳ ۾ [[ڪيوڪراڊونگ]] يا [[تازنگ ڊونگ]] کي سڀ کان اوچو هنڌ سمجهيو ويندو هو. بنگلاديش ۾ [[ٻيلن جو ڍڪ]] ڪل زميني ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 14 سيڪڙو آهي، جيڪو 2020ع ۾ 1,883,400 هيڪٽرن (ha) ٻيلن جي برابر هو، جڏهن ته 1990ع ۾ اهو 1,920,330 هيڪٽر (ha) هو. 2020ع ۾ قدرتي طور ٻيهر وڌندڙ ٻيلن 1,725,330 هيڪٽرن (ha) کي ڍڪيو، جڏهن ته پوکيل ٻيلن 158,070 هيڪٽرن (ha) کي ڍڪيو. قدرتي طور ٻيهر وڌندڙ ٻيلن مان 0 سيڪڙو کي [[ابتدائي ٻيلو]] قرار ڏنو ويو، يعني اهڙو ٻيلو جيڪو مقامي وڻن جي قسمن تي مشتمل هجي ۽ جتي انساني سرگرميءَ جا واضح نشان نه هجن، ۽ لڳ ڀڳ 33 سيڪڙو ٻيلن وارو علائقو محفوظ علائقن اندر مليو. 2015ع لاءِ، ٻيلن جي 100 سيڪڙو ايراضي [[رياستي ملڪيت|عوامي ملڪيت]] هيٺ ڄاڻائي وئي.<ref>{{Cite book |url=https://openknowledge.fao.org/server/api/core/bitstreams/a6e225da-4a31-4e06-818d-ca3aeadfd635/content |title=Terms and Definitions FRA 2025 Forest Resources Assessment, Working Paper 194 |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |year=2023 |archive-date=11 September 2024 |access-date=19 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911122341/https://openknowledge.fao.org/server/api/core/bitstreams/a6e225da-4a31-4e06-818d-ca3aeadfd635/content |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Global Forest Resources Assessment 2020, Bangladesh |url=https://fra-data.fao.org/assessments/fra/2020/BGD/home/overview |website=Food Agriculture Organization of the United Nations |access-date=19 September 2024 |archive-date=19 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240919133606/https://fra-data.fao.org/assessments/fra/2020/BGD/home/overview/ |url-status=live }}</ref> === آبهوا === [[File:Aerosol pollution over Northern India, Bangladesh, and Bay of Bengal.jpg|thumb|خلا مان ورتل تصوير، جنهن ۾ بنگلاديش مٿان آلودگي ڏيکاريل آهي]] [[سرطان جو مدار]] بنگلاديش مان گذري ٿو، تنهنڪري بنگلاديش جي آبهوا گرم خطي واري آهي؛ آڪٽوبر کان مارچ تائين هلڪو سيارو ۽ مارچ کان جون تائين گرم ۽ گهم وارو اونهارو هوندو آهي. ملڪ ۾ ڪڏهن به هوائي گرمي پد {{convert|0|°C}} کان هيٺ رڪارڊ نه ٿيو آهي؛ سڀ کان گهٽ رڪارڊ ٿيل گرمي پد {{convert|1.1|°C}} هو، جيڪو اتر اولهه واري شهر [[ديناجپور]] ۾ 3 فيبروري 1905ع تي رڪارڊ ٿيو.<ref>{{cite web |url=http://kantaji.com/dinajpurmap.html |title=Map of Dinajpur |website=kantaji.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713134542/http://kantaji.com/dinajpurmap.html |archive-date=13 July 2011 |access-date=17 April 2015}}</ref> گرم ۽ گهم واري [[چوماسي]] موسم جون کان آڪٽوبر تائين جاري رهي ٿي ۽ ملڪ جي اڪثر برسات جو سبب بڻجي ٿي. قدرتي آفتون، جهڙوڪ [[بنگلاديش ۾ ٻوڏون|ٻوڏون]]، [[اڀرندي طوفان]]، [[ٽورنيڊو]] ۽ [[مدي لهرون]] لڳ ڀڳ هر سال اچن ٿيون،<ref name="NatDis">{{cite book |last=Alexander |first=David E. |title= Natural Disasters |chapter-url= {{GBurl|id=gWHsuGTcF34C|p=532}}|year= 1999|publisher=Kluwer Academic Publishers |isbn=978-0-412-04751-0 |page=532 |chapter=The Third World |orig-date=1993}}</ref> جن سان گڏ [[ٻيلن جي ڪٽائي]]، [[مٽيءَ جي زوال ۽ خرابي]] ۽ [[ڪٽاءُ]] جا اثر پڻ شامل ٿين ٿا. 1970ع ۽ 1991ع وارا [[بنگلاديش جي اڀرندي طوفانن جي فهرست|طوفان]] خاص طور تباهه ڪندڙ هئا؛ [[1991ع بنگلاديش طوفان|پوئين طوفان]] ۾ لڳ ڀڳ 140,000 ماڻهو مارجي ويا.<ref>"[https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2005-feb-27-adfg-bangla27-story.html Beset by Bay's Killer Storms, Bangladesh Prepares and Hopes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240902065034/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2005-feb-27-adfg-bangla27-story.html |date=2 September 2024 }} ". ''Los Angeles Times''. 27 February 2005</ref> سيپٽمبر 1998ع ۾ بنگلاديش جديد تاريخ جي [[1998ع بنگلاديش ٻوڏون|سڀ کان شديد ٻوڏ]] کي ڏٺو، جنهن کان پوءِ ملڪ جا ٻه ٽهائي حصا پاڻيءَ هيٺ اچي ويا، ۽ 1,000 ماڻهو فوت ٿيا.<ref name="EWG">{{cite book |last=Haggett |first=Peter |title=Encyclopedia of World Geography |chapter-url=https://books.google.com/books?id=IROIY4ONOSEC&pg=PA2634 |publisher=Marshall Cavendish |year=2002 |isbn=978-0-7614-7308-4 |oclc=46578454 |pages=2, 634 |chapter=The Indian Subcontinent |orig-date=2002 |access-date=25 July 2023 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328182107/https://books.google.com/books?id=IROIY4ONOSEC&pg=PA2634 |url-status=live }}</ref> آفتن جي خطري ۾ گهٽتائي لاءِ مختلف بين الاقوامي ۽ قومي قدمن جي نتيجي ۾، ٻوڏن ۽ طوفانن سبب انساني جاني نقصان ۽ معاشي نقصان سالن سان گهٽيا آهن.<ref>{{cite news |last=Raju |first=M. N. A. |title=Disaster Preparedness for Sustainable Development in Bangladesh |url=https://www.daily-sun.com/arcprint/details/294175/Disaster-Preparedness-for-Sustainable-Development-in-Bangladesh/2018-03-10 |work=Daily Sun |date=10 March 2018 |access-date=26 September 2019 |archive-date=24 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210724074442/https://www.daily-sun.com/arcprint/details/294175/Disaster-Preparedness-for-Sustainable-Development-in-Bangladesh/2018-03-10}}</ref> [[2007ع ڏکڻ ايشيائي ٻوڏون]] ملڪ جي ڪيترن علائقن کي تباهه ڪري ويون، پنج ملين ماڻهن کي بي گهر ڪيو ۽ لڳ ڀڳ 500 ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite news |title=Bangladesh flood death toll nears 500, thousands ill |url=http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/DHA30252.htm |agency=[[Reuters]] |date=15 August 2007 |access-date=15 August 2007 |archive-date=5 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080205073714/http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/DHA30252.htm |url-status=live }}</ref> [[File:Flooding after 1991 cyclone.jpg|thumb|[[1991ع بنگلاديش طوفان]] کان پوءِ ٻوڏ، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 140,000 ماڻهو مارجي ويا]] ==== موسمي تبديلي ==== بنگلاديش کي انهن ملڪن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، جيڪي [[موسمي تبديليءَ جي نازڪ پذيري|موسمي تبديليءَ لاءِ سڀ کان وڌيڪ نازڪ]] آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Kulp |first1=Scott A. |last2=Strauss |first2=Benjamin H.|date=29 October 2019|title=New elevation data triple estimates of global vulnerability to sea-level rise and coastal flooding|journal=Nature Communications |volume=10 |issue=1 |page=4844 |bibcode=2019NatCo..10.4844K |doi=10.1038/s41467-019-12808-z |pmc=6820795 |pmid=31664024}}</ref><ref>{{cite web |date=29 October 2019|title=Report: Flooded Future: Global vulnerability to sea level rise worse than previously understood |url=https://climatecentral.org/news/report-flooded-future-global-vulnerability-to-sea-level-rise-worse-than-previously-understood|access-date=3 November 2019|website=climatecentral.org|archive-date=2 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191102025006/https://climatecentral.org/news/report-flooded-future-global-vulnerability-to-sea-level-rise-worse-than-previously-understood}}</ref> هڪ صديءَ دوران 508 طوفانن بنگال جي نار واري علائقي کي متاثر ڪيو آهي، جن مان 17 سيڪڙو بابت خيال ڪيو وڃي ٿو ته اهي بنگلاديش جي زمين تي پهتا.<ref>{{Cite book|last=Chaturvedi|first=Sanjay|url=https://books.google.com/books?id=UB1qDwAAQBAJ&pg=PT67|title=Climate Change and the Bay of Bengal|date=29 April 2016|publisher=Flipside Digital Content Company Inc.|isbn=978-981-4762-01-4|access-date=25 July 2023|archive-date=28 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328182105/https://books.google.com/books?id=UB1qDwAAQBAJ&pg=PT67#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> وڌندڙ برساتن، سمنڊ جي سطح ۾ اضافي ۽ اڀرندي طوفانن مان پيدا ٿيندڙ [[قدرتي خطرا]] موسمي تبديليءَ سان وڌڻ جا امڪان آهن، ۽ اهي هر هڪ زراعت، پاڻي ۽ خوراڪ جي سلامتي، انساني صحت ۽ رهائش تي سنگين اثر ڇڏيندا.<ref>{{cite book |url=http://www.moef.gov.bd/moef.pdf|title=Bangladesh Climate Change Strategy and Action Plan, 2008 |publisher=Ministry of Environment and Forests Government of the People's Republic of Bangladesh|year=2008|isbn=978-984-8574-25-6|archive-url=https://web.archive.org/web/20091007060017/http://www.moef.gov.bd/moef.pdf|archive-date=7 October 2009}}</ref> اندازو آهي ته 2050ع تائين سمنڊ جي سطح ۾ ٽي فوٽ اضافو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو زمين کي ٻوڙي ڇڏيندو ۽ 30 ملين کان وڌيڪ ماڻهن کي بي گهر ڪندو.<ref>{{cite web |last=Glennon |first=Robert|title=The Unfolding Tragedy of Climate Change in Bangladesh |url=https://blogs.scientificamerican.com/guest-blog/the-unfolding-tragedy-of-climate-change-in-bangladesh/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201040750/https://blogs.scientificamerican.com/guest-blog/the-unfolding-tragedy-of-climate-change-in-bangladesh/|archive-date=1 December 2017|access-date=23 November 2017}}</ref> بنگلاديش ۾ [[سمنڊ جي سطح ۾ اضافو]] واري خطري کي منهن ڏيڻ لاءِ [[بنگلاديش ڊيلٽا پلان 2100]] شروع ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.dutchwatersector.com/news/bangladesh-delta-plan-2100 |title=Bangladesh Delta Plan 2100|publisher=The Dutch water sector|access-date=24 September 2019|date=20 May 2019|archive-date=13 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513135800/https://www.dutchwatersector.com/news/bangladesh-delta-plan-2100|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.gwp.org/globalassets/global/gwp-sas_images/gwp-sas-in-action/ldai/bdp-2100-ppt.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.gwp.org/globalassets/global/gwp-sas_images/gwp-sas-in-action/ldai/bdp-2100-ppt.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live|title=Bangladesh Delta Plan (BDP) 2100}}</ref> === حياتياتي گوناگوني === [[File:Bengal Tiger gets down in a shallow canal in Sundarban.jpg|thumb|[[بنگال ٽائيگر]]، قومي جانور، سندربن ۾]] بنگلاديش [[انڊوملايائي علائقو]] ۾ واقع آهي، ۽ اهو چئن خشڪي وارن ماحولياتي علائقن ۾ اچي ٿو: [[هيٺين گنگا ميدانن جا نم پن ڇڻڻ وارا ٻيلا]]، [[ميزورام–منيپور–ڪاچن مينهن وارا ٻيلا]]، [[سندربن تازو پاڻي دلدلي ٻيلا]]، ۽ [[سندربن مينگروو]].<ref name="DinersteinOlson2017">{{cite journal |last1=Dinerstein |first1=Eric |last2=Olson |first2=David |last3=Joshi |first3=Anup |last4=Vynne |first4=Carly |last5=Burgess |first5=Neil D. |last6=Wikramanayake |first6=Eric |last7=Hahn |first7=Nathan |last8=Palminteri |first8=Suzanne |last9=Hedao |first9=Prashant |last10=Noss |first10=Reed |last11=Hansen |first11=Matt |last12=Locke |first12=Harvey |last13=Ellis |first13=Erle C |last14=Jones |first14=Benjamin |last15=Barber |first15=Charles Victor |last16=Hayes |first16=Randy |last17=Kormos |first17=Cyril |last18=Martin |first18=Vance |last19=Crist |first19=Eileen |last20=Sechrest |first20=Wes |last21=Price |first21=Lori |last22=Baillie |first22=Jonathan E. M. |last23=Weeden |first23=Don |last24=Suckling |first24=Kierán |last25=Davis |first25=Crystal |last26=Sizer |first26=Nigel |last27=Moore |first27=Rebecca |last28=Thau |first28=David |last29=Birch |first29=Tanya |last30=Potapov |first30=Peter |last31=Turubanova |first31=Svetlana |last32=Tyukavina |first32=Alexandra |last33=de Souza |first33=Nadia |last34=Pintea |first34=Lilian |last35=Brito |first35=José C. |last36=Llewellyn |first36=Othman A. |last37=Miller |first37=Anthony G. |last38=Patzelt |first38=Annette |last39=Ghazanfar |first39=Shahina A. |last40=Timberlake |first40=Jonathan |last41=Klöser |first41=Heinz |last42=Shennan-Farpón |first42=Yara |last43=Kindt |first43=Roeland |last44=Lillesø |first44=Jens-Peter Barnekow |last45=van Breugel |first45=Paulo |last46=Graudal |first46=Lars |last47=Voge |first47=Maianna |last48=Al-Shammari |first48=Khalaf F. |last49=Saleem |first49=Muhammad|title=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm |journal=BioScience|volume=67|issue=6|year=2017|pages=534–545 |doi=10.1093/biosci/bix014 |pmid=28608869 |pmc=5451287}}</ref> ان جي ماحوليات ۾ ڊگهو سامونڊي ڪنارو، گهڻا [[بنگلاديش جي درياهن جي فهرست|درياهه ۽ معاون درياهه]]، ڍنڍون، [[آبي زمين]]ون، سدا بهار ٻيلا، نيم سدا بهار ٻيلا، جابلو ٻيلا، نم [[پن ڇڻڻ وارا ٻيلا]]، تازو پاڻي دلدلي ٻيلا ۽ ڊگهي گاهه واري هموار زمين شامل آهن. بنگلاديش جو ميدان پنهنجي زرخيز [[دريائي لَٽَ]] واري مٽيءَ لاءِ مشهور آهي، جيڪا وسيع پوک کي سهارو ڏئي ٿي. ملڪ ۾ سرسبز ٻوٽن جو غلبو آهي، ۽ ڳوٺ اڪثر [[آم]]، [[ڪٺل]]، [[بانس]]، [[ڇاليا]]، [[ناريل]] ۽ [[کجور]] جي باغن ۾ لڪل هوندا آهن.<ref name="global.britannica.com">[http://global.britannica.com/EBchecked/topic/51736/Bangladesh/33426/Plant-and-animal-life Bangladesh | history – geography :: Plant and animal life] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140203195926/http://global.britannica.com/EBchecked/topic/51736/Bangladesh/33426/Plant-and-animal-life|date=3 February 2014}}. ''Encyclopædia Britannica''.</ref> ملڪ ۾ ٻوٽن جي زندگيءَ جون 6000 تائين جنسون آهن، جن ۾ 5000 گلدار ٻوٽا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.bdhcdelhi.org/index.php/flora-fauna|title=Flora and Fauna – Bangladesh high commission in India |website=Bangladesh High Commission, New Delhi |archive-url=https://web.archive.org/web/20130820012655/http://www.bdhcdelhi.org/index.php/flora-fauna |archive-date=20 August 2013}}</ref> آبي ذخيرن ۽ آبي زمينن جا نظام ڪيترن آبي ٻوٽن لاءِ رهائشگاهه فراهم ڪن ٿا. [[نيمفياسي|واٽر للي]] ۽ [[ڪنول]] چوماسي موسم ۾ نمايان طور وڌن ٿا. ملڪ ۾ [[بنگلاديش جي محفوظ علائقن جي فهرست|60 جهنگلي جيوت پناهه گاهون]] آهن.<ref>{{cite web |year=2026|title=Protected Area Profile for Bangladesh from the World Database of Protected Areas|url=https://www.protectedplanet.net/country/BGD|access-date=22 February 2026|website=[[World Database on Protected Areas]]}}</ref> بنگلاديش [[سندربن]] جي گهڻي حصي جو گهر آهي، جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو [[مينگروو ٻيلو]] آهي، ۽ ڏکڻ اولهه واري ساحلي علائقي ۾ {{convert|6000|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. اهو ٽن محفوظ پناهه گاهن ۾ ورهايل آهي: [[سندربن ڏکڻ جهنگلي جيوت پناهه گاهه|ڏکڻ]]، [[سندربن اوڀر جهنگلي جيوت پناهه گاهه|اوڀر]]، ۽ [[سندربن اولهه جهنگلي جيوت پناهه گاهه|اولهه]] علائقا. هي ٻيلو يونيسڪو عالمي ورثي واري ماڳ آهي.<ref>{{Cite web |title=The Sundarbans |url=https://whc.unesco.org/en/list/798/ |access-date=2026-02-21 |website=[[UNESCO]] |language=en}}</ref> اتر اوڀر وارو سليٽ علائقو هاور آبي زمينن جو گهر آهي، جيڪو هڪ منفرد ماحولياتي نظام آهي. ان ۾ [[اڀرندي ۽ نيم اڀرندي مخروطي ٻيلا]]، هڪ [[تازو پاڻي دلدلي ٻيلو]]، ۽ گڏيل پن ڇڻڻ وارا ٻيلا پڻ شامل آهن. ڏکڻ اوڀر وارو چٽاگانگ علائقو سدا بهار ۽ نيم سدا بهار جابلو جهنگلن تي مشتمل آهي. وچ بنگلاديش ۾ ميداني سال ٻيلو شامل آهي، جيڪو غازيپور، [[ٽنگائل]] ۽ [[ميمڻ سنگهه]] ضلعن سان گڏ پکڙيل آهي.<ref>{{Cite journal|last=Rahman |first=Mohammed Mahabubur |last2=Rahman |first2=Md. Motiur |last3=Guogang |first3=Zhang |last4=Islam |first4=Kazi Shakila |date=1 March 2010 |title=A Review of the Present Threats to Tropical Moist Deciduous Sal (Shorea Robusta) Forest Ecosystem of Central Bangladesh |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/194008291000300108 |access-date=2026-02-21 |website=[[Sage Journals]] |language=en |doi=10.1177/194008291000300108}}</ref> [[سينٽ مارٽن ٻيٽ]] ملڪ جو واحد [[مرجاني ريف]] آهي.<ref>{{Cite web |last=Kuddus |first=Abdul |date=2025-03-03 |title=Is St Martin's actually a 'coral island', what do researchers say? |url=https://en.prothomalo.com/environment/9rpuv1x2ra |access-date=2026-02-21 |website=[[Prothom Alo]] |language=en}}</ref> بنگلاديش جي ٻيلن، دلدلن، وڻڪار وارن علائقن ۽ جبلن ۾ [[بنگلاديش ۾ جهنگلي جيوت|جهنگلي جيوت]] گهڻي مقدار ۾ موجود آهي.<ref name="global.britannica.com"/> جانورن جي وڏي اڪثريت {{convert|150000|km2}} جي رهائشگاهه اندر رهي ٿي.<ref>{{cite news |author1=Soraya Auer |author2=Anika Hossain |date=7 July 2012 |title=Lost Wards of the State |url=http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/07/01/cover.htm|work=The Daily Star|access-date=14 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150214120509/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/07/01/cover.htm |archive-date=14 February 2015 |url-status=live}}</ref> [[بنگال ٽائيگر]]، [[بادلدار چيتو]]، [[کاري پاڻيءَ جو مگرمڇ]]، [[ڪارو پينٿر]] ۽ [[مڇي خور ٻلي]] سندربن جا اهم شڪاري جانور آهن.<ref>{{cite book|author=Peter Haggett|title=Encyclopedia of World Geography|url=https://books.google.com/books?id=IROIY4ONOSEC&pg=PA2620|year=2001|publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7289-6|page=2620|access-date=20 January 2017|archive-date=28 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328182110/https://books.google.com/books?id=IROIY4ONOSEC&pg=PA2620|url-status=live}}</ref> اتر ۽ اوڀر بنگلاديش [[ايشيائي هاٿي]]، [[هولاڪ گبن]]، [[ايشيائي ڪارو رڇ]] ۽ [[اورينٽل پائڊ هورن بل]] جو گهر آهي.<ref name="bearprojectbd.weebly.com">{{cite web |url=http://bearprojectbd.weebly.com/bears-in-bangladesh.html|title=Bears in Bangladesh|website=Bangladesh Bear Project|access-date=14 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150214061240/http://bearprojectbd.weebly.com/bears-in-bangladesh.html|archive-date=14 February 2015|url-status=live}}</ref> [[چيتل]] هرڻ ڏکڻ اولهه وارن وڻڪار وارن علائقن ۾ وڏي پيماني تي ڏسڻ ۾ اچن ٿا. ٻين جانورن ۾ [[ڪاري وڏي گلھري]]، [[ٽوپي دار لنگور]]، [[بنگال لومڙي]]، [[سامبر هرڻ]]، [[جهنگلي ٻلي]]، [[ڪنگ ڪوبرا]]، [[جهنگلي سوئر]]، [[نيولا]]، [[پينگولين]]، [[پائٿن (نسل)|پائٿن]] ۽ [[ايشيائي واٽر مانيٽر|واٽر مانيٽر]] شامل آهن. بنگلاديش ۾ [[ايراواڊي ڊولفن|ايراواڊي]] ۽ [[ڏکڻ ايشيائي درياهي ڊولفن|گنگا ڊولفن]] جي سڀ کان وڏين آبادين مان هڪ موجود آهي.<ref>{{cite web |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2009/03/090331-dolphins-found.html|title=6,000 Rare, Large River Dolphins Found in Bangladesh|work=National Geographic|date=March 2009|access-date=13 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20141012093653/http://news.nationalgeographic.com/news/2009/03/090331-dolphins-found.html|archive-date=12 October 2014}}</ref> ملڪ ۾ [[ٻه جيون]] جون 53، رينگڻ وارن جانورن جون 139، [[سامونڊي رينگڻ وارا جانور|سامونڊي رينگڻ وارن جانورن]] جون 19 ۽ [[سامونڊي ٿڃائتا جانور|سامونڊي ٿڃائتن]] جون 5 جنسون آهن. ان ۾ [[بنگلاديش جي پکين جي فهرست|پکين جون 628 جنسون]] پڻ آهن.<ref>{{cite news |last1=Hossain |first1=Muhammad Selim |date=23 May 2009 |title=Conserving biodiversity must for survival |url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=89375 |work=The Daily Star |access-date=30 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530100603/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=89375 |archive-date=30 May 2015 |url-status=live}}</ref> گذريل صديءَ دوران بنگلاديش ۾ ڪيترائي جانور ختم ٿي ويا، جن ۾ هڪ سينگ ۽ ٻه سينگ وارا [[گينڊا]] ۽ عام [[مور]] شامل آهن. انساني آبادي شهري علائقن ۾ مرڪوز آهي، جنهن ڪري ٻيلن جي ڪٽائي ڪنهن حد تائين محدود رهي آهي. تيز شهري واڌ قدرتي رهائشگاهن لاءِ خطرو بڻجي وئي آهي. ملڪ ۾ ماحولياتي مسئلا وسيع آهن؛ ڪپڙي جي صنعت سبب [[ڌليشوري درياهه]] جي آلودگي ۽ چڪريا سندربن ۾ جهينگن جي پوک کي عالمن [[ماحولياتي قتل]] طور بيان ڪيو آهي.<ref>{{cite book |last1=Suny |first1=Rabby Us |last2=Sarkar |first2=Oliver Tirtho |last3=Hasan |first3=Md. Abid |title=Politics of Climate Change |chapter=Political Economy of River Ecocide in Bangladesh: A Study in the Context of Dhaleshwari River |date=2023 |pages=83–103 |doi=10.1142/9789811263750_0005 |isbn=978-981-12-6374-3 }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Zaman |first=Samia |date=7 June 2023 |title=The Bangladesh Environmental Humanities Reader: by Samina Luthfa, Mohammad Tanzimuddin Khan, and Munasir Kamal, Lanham, Lexinton Books, 2022 ISBN 978-1-4985-9913-9 and 978-1-4985-9914-6 |journal=Environmental Politics |volume=32 |issue=4 |pages=752–754 |doi=10.1080/09644016.2023.2192149 |doi-access=free}}</ref> جيتوڻيڪ ڪيترائي علائقا قانون هيٺ محفوظ آهن، پر ڪجهه بنگلاديشي جهنگلي جيوت هن واڌ سبب خطري ۾ آهي. [[بنگلاديش ماحوليات تحفظ ايڪٽ]] 1995ع ۾ نافذ ڪيو ويو. حڪومت ڪيترن علائقن کي [[ماحولياتي طور نازڪ علائقو]] قرار ڏنو آهي، جن ۾ آبي زمينون، ٻيلا ۽ درياهه شامل آهن. [[سندربن ٽائيگر پروجيڪٽ]] ۽ بنگلاديش بيئر پروجيڪٽ تحفظ کي مضبوط ڪرڻ واريون اهم شروعاتون آهن.<ref name="bearprojectbd.weebly.com"/> بنگلاديش 3 مئي 1994ع تي ريو [[حياتياتي گوناگوني بابت ڪنوينشن]] جي توثيق ڪئي.<ref name="cbd.int">{{cite web |url=http://www.cbd.int/countries/profile/default.shtml?country=bd|title=Bangladesh – Country Profile|website=cbd.int|access-date=16 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150217020013/http://www.cbd.int/countries/profile/default.shtml?country=bd|archive-date=17 February 2015|url-status=live}}</ref> 2014 مطابق ملڪ پنهنجي [[حياتياتي گوناگوني عمل جو منصوبو|قومي حياتياتي گوناگوني حڪمت عملي ۽ عمل منصوبي]] کي نظرثاني ڪرڻ لاءِ تيار هو.<ref name="cbd.int"/> == حڪومت ۽ سياست == {{Multiple image | caption_align = center | total_width = 300 | image1 = Mohammed Shahabuddin official portrait.jpg | caption1 = [[محمد شهاب الدين]]<br /><small>[[بنگلاديش جو صدر|صدر]]</small> | image2 = Tarique Rahman at meeting on Farmer cards, Cabinet Division, Secretariat, Dhaka, 2026-02-23 (cropped).jpg | caption2 = [[طارق رحمان]]<br /><small>[[بنگلاديش جو وزيراعظم|وزيراعظم]]</small> }} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 220 | image_style = border:none; | align = right | image1 = National Assembly of Bangladesh (10).jpg | caption1 = [[جاتيا سنگساد ڀَون|قومي پارليامينٽ]] جي عمارت [[شير بنگلا نگر]] ۾، جيڪو هڪ پاڙو آهي ۽ ان جو نالو بنگال جي پهرئين [[بنگال جو وزيراعظم|وزيراعظم]] جي نالي تي رکيل آهي | image2 = Bangabhaban.jpg | caption2 = [[بنگڀون]]، جنهن جي معنيٰ ''بنگال هائوس'' آهي، بنگلاديش جو [[صدارتي محل]] آهي. اصل ۾ اهو [[هندستان جو وائسراءِ|هندستان جي وائسراءِ]] ۽ [[بنگال پريزيڊنسي جي گورنرن جي فهرست|بنگال جي گورنر]] لاءِ گهر هو. }} [[بنگلاديش جو آئين|آئين]] موجب بنگلاديش هڪ [[وحداني رياست]]<ref name="gov2"/> ۽ ''[[قانوني طور]]'' [[نمائنده جمهوريت]] آهي، جنهن ۾ [[ويسٽ منسٽر نظام|ويسٽ منسٽر]] طرز جو [[پارلياماني جمهوريه|پارلياماني نظام]]<ref name="gov0"/> ۽ [[عام ووٽ جو حق]] موجود آهي.<ref name="gov">{{cite journal|last=Jahan|first=Rounaq|title=The Parliament of Bangladesh: Representation and Accountability|doi=10.1080/13572334.2014.975470|year=2014|pages=250–269|journal=[[The Journal of Legislative Studies]]|volume=21|issue=2}}</ref> [[بنگلاديش جي حڪومت|حڪومت]] کي ٽن ٿنڀن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: انتظاميه، مقننه ۽ [[بنگلاديش جي عدليه|عدليه]]. اهي سڀ جوابدهي، شفافيت ۽ [[اختيارن جي ورهاست|اختيارن جي نگراني ۽ توازن]] کي يقيني بڻائڻ لاءِ ڪم ڪن ٿا.<ref name="gov2">{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/rising-stars/explained/news/explained-the-branches-bangladeshs-government-3512581|title=Explained: The branches of Bangladesh's government|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=6 January 2024|access-date=20 January 2025|last=Siddiquee|first=Ayaan Shams}}</ref> آزاديءَ کان وٺي [[عوامي ليگ]] (AL) ۽ [[بنگلاديش نيشنلسٽ پارٽي]] (BNP) بنگلاديش جي سڀ کان طاقتور [[بنگلاديش جون سياسي پارٽيون|سياسي پارٽين]] مان ٻه رهيون آهن.<ref name="gov0">{{cite journal|last=Shah|first=Aqil|title=Democracy Deadlocked in Bangladesh|journal=[[Current History]]|volume=115|number=780|year=2016|pages=130–135|doi=10.1525/curh.2016.115.780.130 |jstor=48614157}}</ref> * حڪومت جو پهريون ٿنڀو انتظامي عضوو آهي، جنهن کي ملڪ جي انتظام جي ذميواري ڏني وئي آهي.<ref name="gov2"/> انتظامي اختيار گهڻو ڪري [[بنگلاديش جو وزيراعظم|وزيراعظم]] وٽ هوندا آهن، جيڪو [[حڪومت جو سربراهه]] هوندو آهي ۽ [[بنگلاديش جي ڪابينا|ڪابينا]] جي نگراني ڪندو آهي.<ref name="gov2"/> پارلياماني حڪومت جو مدو پنج سال هوندو آهي. مختلف وزير انتظامي عضوي جو وڏو حصو بڻجن ٿا، سرڪاري کاتن جي نگراني ڪن ٿا ۽ پاليسيون ٺاهين ٿا.<ref name="gov2"/> [[بنگلاديش سول سروس|سول سروس]] وزيرن کي پاليسي لاڳو ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي.<ref name="gov2"/> سڀ اختيار پاليسيون ٺاهڻ، عوامي خدمتون سنڀالڻ ۽ قومي ترقياتي منصوبا لاڳو ڪرڻ لاءِ گڏجي ڪم ڪن ٿا.<ref name="gov2"/> [[بنگلاديش جو صدر|صدر]] رسمي [[رياست جو سربراهه]] آهي، جنهن جي اختيارن ۾ پارليامينٽ مان منظور ٿيل بلن کي قانون بڻائڻ لاءِ صحيح ڪرڻ، حڪومت جي استحڪام ۽ تسلسل کي برقرار رکڻ،<ref name="gov2"/> [[بنگلاديش هٿياربند فوجون|هٿياربند فوجن]] جي ڪمانڊر اِن چيف طور فرض انجام ڏيڻ<ref>{{cite web|url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-367/section-24615.html|title=61.Supreme command|work=Laws of Bangladesh|publisher=[[Legislative and Parliamentary Affairs Division]]|access-date=21 January 2025}}</ref> ۽ سڀني يونيورسٽين جو [[چانسلر]] هجڻ شامل آهي.<ref>{{cite web|url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-447.html|title=The Dhaka University Order, 1973 (President's Order).|work=Laws of Bangladesh|publisher=[[Legislative and Parliamentary Affairs Division]]|access-date=21 January 2025}}</ref> * حڪومت جو ٻيو ٿنڀو مقننه عضوو آهي، جنهن کي [[جاتيا سنگساد]]، يعني قوم جو گهر، پڻ چيو ويندو آهي.<ref name="parliament">{{cite web|url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-367/section-24619.html|title=65. Establishment of Parliament|work=Laws of Bangladesh|publisher=[[Legislative and Parliamentary Affairs Division]]|access-date=21 January 2025}}</ref> شهري پارليامينٽ جا ميمبر چونڊين ٿا.<ref name="gov2"/> [[هڪ ايواني]] پارليامينٽ ۾ 350 ميمبر آهن، جن ۾ 300 ميمبر [[فرسٽ پاسٽ دي پوسٽ]] نظام تحت چونڊيا وڃن ٿا، ۽ 50 ميمبر [[عورتن جي بااختياري]] لاءِ مخصوص سيٽن تي مقرر ٿين ٿا.<ref name="parliament"/><ref>{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/news/women-mps-reserved-seats-how-empowered-are-they-really-3601271|title=Women MPs in reserved seats: How empowered are they really?|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=4 May 2024|access-date=20 January 2025|last=Hasan|first=Rashidul}}</ref> [[بنگلاديش جي آئين جو آرٽيڪل 70]] پارليامينٽ جي ميمبرن کي پنهنجي پارٽي جي خلاف ووٽ ڏيڻ کان روڪي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/backpage/article-70-constitution-its-safeguard-democracy-1581670|title=Article 70 of Constitution: It's a safeguard for democracy|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=26 May 2018|access-date=20 January 2025}}</ref> پارليامينٽ جي صدارت [[جاتيا سنگساد جو اسپيڪر|اسپيڪر]] ڪندو آهي، جيڪو صدر کان پوءِ ٻئي نمبر تي هوندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-367/section-24603.html|title=54.Speaker to act as President during absence, etc.|work=Laws of Bangladesh|publisher=[[Legislative and Parliamentary Affairs Division]]|access-date=21 January 2025}}</ref> * حڪومت جو ٽيون ٿنڀو عدليه آهي، جيڪا قانون جي تشريح، تڪرارن جي حل ۽ انصاف برقرار رکڻ جي ذميوار آهي.<ref name="gov2"/> [[بنگلاديش جي سپريم ڪورٽ|سپريم ڪورٽ]] سڀ کان اعليٰ عدالت آهي، جيڪا [[اپيليٽ ڊويزن، بنگلاديش سپريم ڪورٽ|اپيليٽ ڊويزن]] ۽ [[هاءِ ڪورٽ ڊويزن، بنگلاديش سپريم ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ ڊويزن]] ۾ ورهايل آهي.<ref name="court">{{cite web|url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-367/part-details-203.html|title=THE JUDICIARY|work=Laws of Bangladesh|publisher=[[Legislative and Parliamentary Affairs Division]]|access-date=21 January 2025}}</ref><ref name="gov2"/> ان جي اڳواڻي [[بنگلاديش جو چيف جسٽس|چيف جسٽس]] ڪندو آهي.<ref name="court"/> عدليه وٽ ڪنهن قانون جي آئيني حيثيت جاچڻ ۽ قانوني علاج مهيا ڪرڻ جو اختيار آهي. اها شهرين جا حق بچائي ٿي، قانون جي منصفاڻي لاڳو ٿيڻ کي يقيني بڻائي ٿي ۽ حڪومت اندر اختيارن جو توازن برقرار رکي ٿي.<ref name="gov2"/> عدالتن وٽ [[بنگلاديش ۾ عدالتي جائزو|عدالتي جائزي]] ۾ وسيع اختيار آهن، ۽ عدالتي [[نظير]] کي آئين جي آرٽيڪل 111 تحت حمايت حاصل آهي.<ref>{{cite web|url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-367/section-24668.html|title=111.Binding effect of Supreme Court judgments|work=Laws of Bangladesh|publisher=[[Legislative and Parliamentary Affairs Division]]|access-date=21 January 2025}}</ref> عدليه ۾ ضلعي ۽ ميٽروپوليٽن عدالتون شامل آهن، جيڪي ديواني ۽ فوجداري عدالتن ۾ ورهايل آهن. ججن جي کوٽ سبب عدليه ۾ ڪيسن جو وڏو ڍير موجود آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/opinion/editorial/news/huge-case-backlog-only-hurting-citizens-3306391|title=Huge case backlog only hurting citizens|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=28 April 2023|access-date=20 January 2025}}</ref> [[انٽرنيشنل انسٽيٽيوٽ فار ڊيموڪريسي اينڊ اليڪٽورل اسسٽنس|انٽرنيشنل IDEA]] جي گلوبل اسٽيٽ آف ڊيموڪريسي (GSoD) انڊيڪسز ۽ ڊيموڪريسي ٽريڪر موجب، بنگلاديش مجموعي جمهوري معيارن ۾ هيٺين حد ۾ اچي ٿو، خاص طور سياسي نمائندگي ۾ ڪمزوريون آهن، جن ۾ معتبر چونڊون، شامل ووٽ جو حق ۽ چونڊيل حڪومت شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Bangladesh {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/country/bangladesh |access-date=2025-10-16 |website=www.idea.int |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Home {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/ |access-date=2025-10-16 |website=www.idea.int}}</ref><ref>{{Cite web |title=Global State of Democracy Indices {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/gsod-indices |access-date=2025-10-16 |website=www.idea.int}}</ref> === انتظامي ورهاست === {{Main|بنگلاديش جي انتظامي جاگرافي}} {{Bangladesh Divisions Image Map}} بنگلاديش کي اٺ انتظامي ڊويزنن ۾ ورهايو ويو آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.bangladesh.gov.bd/site/view/division-list/List-of-Divisions|publisher=Bangladesh Government|title=National Web Portal of Bangladesh|date=15 September 2015|access-date=23 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923061605/http://www.bangladesh.gov.bd/site/view/division-list/List-of-Divisions|archive-date=23 September 2015|url-status=live}}</ref><ref name="CIA">{{Cite CIA World Factbook|country=Bangladesh|access-date=15 May 2007 |year=2007}}</ref><ref>{{cite news |url=http://bdnews24.com/bangladesh/2010/01/25/rangpur-becomes-a-division |title=Rangpur becomes a divivion |work=bdnews24.com |date=25 January 2010 |access-date=6 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150903184553/http://bdnews24.com/bangladesh/2010/01/25/rangpur-becomes-a-division |archive-date=3 September 2015 |url-status=live}}</ref> ۽ هر ڊويزن جو نالو ان جي مرڪزي شهر تي رکيل آهي: [[باريسال ڊويزن|باريسال]]، سرڪاري طور ''باريشال''<ref name="namechange">{{cite news |url=https://bdnews24.com/bangladesh/2018/04/02/bangladesh-changes-english-spellings-of-five-districts|title=Bangladesh changes English spellings of five districts|work=bdnews24.com|date=2 April 2018|access-date=1 October 2019 |archive-date=15 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201215091950/https://bdnews24.com/bangladesh/2018/04/02/bangladesh-changes-english-spellings-of-five-districts|url-status=live}}</ref>، [[چٽاگانگ ڊويزن|چٽاگانگ]]، سرڪاري طور ''چٽوگرام''<ref name="namechange" />، [[ڍاڪا ڊويزن|ڍاڪا]]، [[کُلنا ڊويزن|کُلنا]]، [[ميمڻ سنگهه ڊويزن|ميمڻ سنگهه]]، [[راجشاهي ڊويزن|راجشاهي]]، [[رنگپور ڊويزن|رنگپور]]، ۽ [[سليٽ ڊويزن|سليٽ]]. ڊويزنون ضلعن، يعني ''ضلعن''، ۾ ورهايل آهن. بنگلاديش ۾ 64 ضلعا آهن، ۽ هر ضلعو ''اپازيلا''، يعني سب ضلعن، يا ''ٿانا'' ۾ ورهايل آهي. هر پوليس اسٽيشن جي اندر وارو علائقو، سواءِ ميٽروپوليٽن علائقن جي، ''[[بنگلاديش جون يونين ڪائونسلون|يونينن]]'' ۾ ورهايل آهي، ۽ هر يونين ڪيترن ڳوٺن تي مشتمل هوندي آهي. ميٽروپوليٽن علائقن ۾ پوليس اسٽيشنون وارڊن ۾ ورهايل آهن، جيڪي وري ''محلن'' ۾ ورهايل آهن. ڊويزن يا ضلعي سطح تي ڪو به چونڊيل نمائندو ناهي، ۽ انتظام رڳو سرڪاري عملدارن تي مشتمل هوندو آهي. هر يونين، يا وارڊ، ۾ چيئرمين ۽ ڪيترن ميمبرن لاءِ سڌيون چونڊون ٿينديون آهن. 1997ع ۾ پارليامينٽ قانون منظور ڪيو، جنهن تحت هر يونين ۾ 12 مان ٽي سيٽون عورتن لاءِ مخصوص ڪيون ويون.<ref>''Local Government Act'', No. 20, 1997</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right; border:2px solid #8fb3d9; background:#f8fbff;" |+ style="background:#d9ecff; color:#003366; font-weight:bold; padding:0.4em;" | بنگلاديش جون انتظامي ڊويزنون |- ! scope="col" style="background:#b7d7f0;" | [[بنگلاديش جون ڊويزنون|ڊويزن]] ! scope="col" style="background:#b7d7f0;" | گاديءَ جو شهر ! scope="col" data-sort-type="date" style="background:#b7d7f0;" | قيام ! scope="col" style="background:#b7d7f0;" | پکيڙ (km²)<br /><ref>{{cite web |url=http://www.dghs.gov.bd/images/docs/Publicaations/HB%202016%20_2nd_edition_13_01_17.pdf |title=Health Bulletin 2016 |website=Directorate General of Health Services |page=14 |access-date=7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170613050056/http://dghs.gov.bd/images/docs/Publicaations/HB%202016%20_2nd_edition_13_01_17.pdf |archive-date=13 June 2017 |url-status=live}}</ref> ! scope="col" style="background:#b7d7f0;" | 2021ع آبادي<br />(اندازي مطابق)<ref>{{cite web |url=http://203.112.218.65:8008/WebTestApplication/userfiles/Image/PopMonographs/PopulationProjection.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://203.112.218.65:8008/WebTestApplication/userfiles/Image/PopMonographs/PopulationProjection.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=Population Projection of Bangladesh: Dynamics and Trends, 2011–2061 |date=November 2015 |website=Bangladesh Bureau of Statistics |pages=25–28}}</ref> ! scope="col" style="background:#b7d7f0;" | گهاٽائي<br />2021ع |- | style="text-align:left; background:#ffffff;" | [[باريسال ڊويزن]] | style="text-align:left; background:#ffffff;" | [[باريسال]] | 1 جنوري 1993ع | 13,225 | 9,713,000 | 734 |- | style="text-align:left; background:#eef7ff;" | [[چٽاگانگ ڊويزن]] | style="text-align:left; background:#eef7ff;" | [[چٽاگانگ]] | 1 جنوري 1829ع | 33,909 | 34,747,000 | 1,025 |- | style="text-align:left; background:#ffffff;" | [[ڍاڪا ڊويزن]] | style="text-align:left; background:#ffffff;" | [[ڍاڪا]] | 1 جنوري 1829ع | 20,594 | 42,607,000 | 2,069 |- | style="text-align:left; background:#eef7ff;" | [[کُلنا ڊويزن]] | style="text-align:left; background:#eef7ff;" | [[کُلنا]] | 1 آڪٽوبر 1960ع | 22,284 | 18,217,000 | 817 |- | style="text-align:left; background:#ffffff;" | [[ميمڻ سنگهه ڊويزن]] | style="text-align:left; background:#ffffff;" | [[ميمڻ سنگهه]] | 14 سيپٽمبر 2015ع | 10,584 | 13,457,000 | 1,271 |- | style="text-align:left; background:#eef7ff;" | [[راجشاهي ڊويزن]] | style="text-align:left; background:#eef7ff;" | [[راجشاهي]] | 1 جنوري 1829ع | 18,153 | 21,607,000 | 1,190 |- | style="text-align:left; background:#ffffff;" | [[رنگپور ڊويزن]] | style="text-align:left; background:#ffffff;" | [[رنگپور، بنگلاديش|رنگپور]] | 25 جنوري 2010ع | 16,185 | 18,868,000 | 1,166 |- | style="text-align:left; background:#eef7ff;" | [[سليٽ ڊويزن]] | style="text-align:left; background:#eef7ff;" | [[سليٽ]] | 1 آگسٽ 1995ع | 12,635 | 12,463,000 | 986 |} === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|بنگلاديش جا پرڏيهي لاڳاپا}} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 220 | image_style = border:none; | align = right | image1 = Diplomatic relations of Bangladesh.svg | caption1 = اهي ملڪ، جن جا بنگلاديش سان سفارتي لاڳاپا آهن | image2 = | caption2 = }} بنگلاديش کي [[عالمي سياست]] ۾ هڪ [[وچولي طاقت]] سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://thediplomat.com/2021/12/bangladesh-at-50-on-the-path-to-becoming-a-middle-power/|title=Bangladesh at 50: On the Path to Becoming a Middle Power|work=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|date=16 December 2021 |last=Hassan |first=Asif Muztaba|access-date=26 September 2022|archive-date=26 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220926153004/https://thediplomat.com/2021/12/bangladesh-at-50-on-the-path-to-becoming-a-middle-power/|url-status=live}}</ref> اهو [[هند-پئسفڪ]] جي جيوسياسي معاملن ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو،<ref>{{cite web |url=https://www.nbr.org/publication/understanding-the-importance-of-bangladesh-in-the-bay-of-bengal-and-the-indo-pacific/|title=Understanding the Importance of Bangladesh in the Bay of Bengal and the Indo-Pacific |last=Karim |first=Tariq A.|date=21 May 2022|publisher=[[National Bureau of Asian Research]]|access-date=26 September 2022|archive-date=26 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220926153004/https://www.nbr.org/publication/understanding-the-importance-of-bangladesh-in-the-bay-of-bengal-and-the-indo-pacific/|url-status=live}}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ڏکڻ ايشيا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي وچ ۾ حڪمت عمليءَ واري هنڌ تي واقع آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.adb.org/sites/default/files/publication/156355/adbi-wp500.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.adb.org/sites/default/files/publication/156355/adbi-wp500.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live|title=Connecting South Asia and Southeast Asia: A Bangladesh Country Study|date=September 2014|publisher=[[Asian Development Bank]]|access-date=26 September 2022|number=500 |last1=Rahman |first1=Mustafizur |last2=Moazzem |first2=Khondaker Golam |last3=Chowdhury |first3=Mehruna Islam |last4=Sehrin |first4=Farzana}}</ref> بنگلاديش 1972ع ۾ [[قومن جي دولت مشترڪه]] ۾ ۽ 1974ع ۾ گڏيل قومن ۾ شامل ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.thedailystar.net/backpage/news/bangladesh-enters-commonwealth-1894048 |title=Bangladesh enters Commonwealth |last=Sajen |first=Shamsuddoza|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=18 April 2020 |access-date=26 September 2022|archive-date=26 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220926153013/https://www.thedailystar.net/backpage/news/bangladesh-enters-commonwealth-1894048|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://news.un.org/en/audio/2014/09/592702|title=Bangladesh marks 40 years as Member State of the UN |publisher=United Nations|date=26 September 2014|access-date=26 September 2022 |last=Chaudhury |first=Dipanjan Roy|archive-date=26 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220926153010/https://news.un.org/en/audio/2014/09/592702|url-status=live}}</ref> اهو موسمي تبديلي، ايٽمي هٿيارن جي عدم ڦهلاءُ، واپاري پاليسي ۽ غير روايتي سلامتي جي مسئلن تي گهڻ طرفي سفارتڪاري تي ڀاڙي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://rsis-ntsasia.org/roundtable-on-non-traditional-security-threats-in-the-indo-pacific-region/ | title=Roundtable on 'Non Traditional Security Threats in the Indo-Pacific Region' – NTS-Asia | date=30 August 2022 | access-date=28 September 2022 | archive-date=28 September 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220928184723/https://rsis-ntsasia.org/roundtable-on-non-traditional-security-threats-in-the-indo-pacific-region/ | url-status=live }}</ref> بنگلاديش [[ڏکڻ ايشيائي علائقائي تعاون تنظيم|سارڪ]] جي قيام ۾ اڳواڻي ڪئي، جيڪو [[هندستاني برصغير]] ۾ علائقائي سفارتڪاري جو اهم فورم آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.adb.org/sites/default/files/publication/156717/adbi-dp78.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.adb.org/sites/default/files/publication/156717/adbi-dp78.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |last1=De |first1=Prabir |last2=Bhattacharyay |first2=Biswa N.|title=Prospects of India–Bangladesh Economic Cooperation: Implications for South Asian Regional Cooperation|publisher=[[Asian Development Bank]]|date=September 2007|access-date=27 September 2022}}</ref> اهو 1974ع ۾ [[اسلامي تعاون تنظيم]] ۾ شامل ٿيو،<ref>{{cite web |url=https://www.thedailystar.net/backpage/news/bangladesh-example-religious-harmony-oic-2064177|title=Bangladesh an example of religious harmony: OIC|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]] |date=21 March 2021|access-date=27 September 2022|archive-date=27 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927102404/https://www.thedailystar.net/backpage/news/bangladesh-example-religious-harmony-oic-2064177 |url-status=live}}</ref> ۽ [[ڊي-8 اقتصادي تعاون تنظيم|ڊيولپنگ-8]] جو باني ميمبر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/news/bangladesh-receives-international-peace-award-d-8-founding-member-3085371|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=1 August 2022|access-date=27 September 2022|title=Bangladesh receives "International Peace Award" as D-8 founding member|archive-date=27 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927102352/https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/news/bangladesh-receives-international-peace-award-d-8-founding-member-3085371|url-status=live}}</ref> تازو بنگلاديش [[عالمي بئنڪ]] جي سهڪار سان علائقائي واپار ۽ ٽرانسپورٽ رابطن کي هٿي ڏيڻ تي ڌيان ڏنو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2022/06/28/regional-trade-and-connectivity-in-south-asia-gets-more-than-1-billion-boost-from-world-bank | title=Regional Trade and Connectivity in South Asia Gets More Than $1 Billion Boost from World Bank | access-date=28 September 2022 | archive-date=28 September 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220928184718/https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2022/06/28/regional-trade-and-connectivity-in-south-asia-gets-more-than-1-billion-boost-from-world-bank | url-status=live }}</ref> اهو پنهنجي اهم پرڏيهي پاليسي مقصدن مان هڪ طور [[آسيان ۾ بنگلاديش جي شموليت|آسيان ۾ شامل ٿيڻ جي ڪوشش]] پڻ ڪري رهيو آهي.<ref name=":5">{{Cite news |title=Ultimate goal is to join ASEAN as a full member |url=https://today.thefinancialexpress.com.bd/trade-market/ultimate-goal-is-to-join-asean-as-a-full-member-1743783067 |access-date=2025-07-12 |work=The Financial Express |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-09-05 |title=Will Bangladesh join Asean? Maritime arbitration wins favour Dhaka |url=https://www.scmp.com/week-asia/politics/article/3277348/will-bangladesh-join-asean-maritime-arbitration-wins-and-cultural-links-favour-dhaka |access-date=2025-07-17 |website=South China Morning Post |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Rahman |first=Mohammad Tariqur |date=8 February 2025 |title=Perhaps: Should Bangladesh be a member of ASEAN? |url=https://apakhabartv.com/2025/02/08/perhaps/ |access-date=17 July 2025 |website=ApakhabarTV}}</ref> ڍاڪا [[بمسٽيڪ]] جو صدر دفتر رکي ٿو، جيڪا [[بنگال جي نار تي ڀاڙيندڙ ملڪ|بنگال جي نار سان لاڳاپيل ملڪن]] کي گڏ ڪندڙ تنظيم آهي. پاڙيسري ميانمار سان [[بنگلاديش–ميانمار لاڳاپا|لاڳاپا]] 2016–2017ع کان سخت ڇڪتاڻ جو شڪار آهن، جڏهن 700,000 کان وڌيڪ [[بنگلاديش ۾ روهنگيا پناهگير|روهنگيا پناهگير]] غيرقانوني طور بنگلاديش ۾ داخل ٿيا.<ref name="RohingyaHRW">{{cite web |url=https://www.hrw.org/report/2018/08/05/bangladesh-not-my-country/plight-rohingya-refugees-myanmar|title=Bangladesh Is Not My Country|publisher=[[Human Rights Watch]]|date=5 August 2018|access-date=27 September 2022|archive-date=27 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927102348/https://www.hrw.org/report/2018/08/05/bangladesh-not-my-country/plight-rohingya-refugees-myanmar|url-status=live}}</ref> بنگلاديش جي پارليامينٽ، حڪومت ۽ سول سوسائٽي روهنگيا خلاف ميانمار جي فوجي ڪارروائين تي [[2016–17ع روهنگيا لڏپلاڻ تي بين الاقوامي ردعمل|بين الاقوامي تنقيد]] جي اڳواڻيءَ ۾ رهيون آهن، ۽ انهن جي [[واپسي جو حق|واپسيءَ جي حق]] جو مطالبو [[اراڪان]] ڏانهن ڪيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://thediplomat.com/2022/02/bangladesh-and-myanmar-resume-talks-on-rohingya-repatriation/ | title=Bangladesh and Myanmar Resume Talks on Rohingya Repatriation | access-date=28 September 2022 | archive-date=28 September 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220928184715/https://thediplomat.com/2022/02/bangladesh-and-myanmar-resume-talks-on-rohingya-repatriation/ | url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/8/17/rohingya-refugees-have-to-be-taken-back-bangladesh-pm-says|title=Bangladesh tells UN that Rohingya refugees must return to Myanmar|date=17 August 2022|publisher=[[Al Jazeera Media Network|Al Jazeera]]|access-date=27 September 2022|archive-date=26 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220926223428/https://www.aljazeera.com/news/2022/8/17/rohingya-refugees-have-to-be-taken-back-bangladesh-pm-says|url-status=live}}</ref> بنگلاديش پنهنجي سڀ کان وڏي پاڙيسري ملڪ ڀارت سان اهم [[بنگلاديش–ڀارت لاڳاپا|ٻطرفا ۽ معاشي لاڳاپا]] رکي ٿو،<ref>{{cite web |url=https://mea.gov.in/Portal/ForeignRelation/India_Bangladesh_MAR2021.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://mea.gov.in/Portal/ForeignRelation/India_Bangladesh_MAR2021.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live|title=India-Bangladesh Bilateral Relations|date=March 2021|publisher=[[Ministry of External Affairs (India)]]|access-date=27 September 2022}}</ref> جيڪي اڪثر [[ڀارت ۾ پاڻيءَ جي سياست|پاڻيءَ جي سياست]]، [[گنگا پاڻي تڪرار|گنگا]] ۽ [[تيستا درياهه#پاڻي ورهائڻ جو چئلينج|تيستا]] جي مسئلن،<ref>{{cite web |url=https://climate-diplomacy.org/case-studies/india-and-bangladesh-conflict-over-ganges-river | title=India and Bangladesh Conflict over the Ganges River &#124; Climate-Diplomacy | date=January 1957 | access-date=23 October 2022 | archive-date=23 October 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20221023122123/https://climate-diplomacy.org/case-studies/india-and-bangladesh-conflict-over-ganges-river | url-status=live }}</ref><ref>{{cite thesis |last=Karim |first=Sajid |date=November 2020 |title=Transboundary Water Cooperation between Bangladesh and India in the Ganges River Basin: Exploring a Benefit-sharing Approach |type=Master's |publisher=[[Uppsala University]] |url=http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1499222/FULLTEXT01.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1499222/FULLTEXT01.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live|access-date=27 September 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://thediplomat.com/2021/04/india-must-settle-the-teesta-river-dispute-with-bangladesh-for-lasting-gains/|title=India Must Settle the Teesta River Dispute With Bangladesh for Lasting Gains|work=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|date=9 April 2021|access-date=27 September 2022 |last=Banerji |first=Anuttama|archive-date=27 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927102352/https://thediplomat.com/2021/04/india-must-settle-the-teesta-river-dispute-with-bangladesh-for-lasting-gains/|url-status=live}}</ref> ۽ [[بنگلاديش–ڀارت سرحد تي موت|بنگلاديشي شهرين جي سرحدي قتلن]] سبب ڇڪتاڻ جو شڪار ٿين ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/unlawful-killings-along-india-border-bangladeshi-families-seek-justice/2141343 |title='Unlawful killings' along India border: Bangladeshi families seek justice|publisher=[[Anadolu Agency]]|date=11 February 2021|access-date=27 September 2022 |last=Kamruzzaman |first=Md.|archive-date=27 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927102348/https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/unlawful-killings-along-india-border-bangladeshi-families-seek-justice/2141343|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://archive.dhakatribune.com/bangladesh/2020/12/22/bangladesh-sees-highest-border-deaths-in-10-years|title=Bangladesh sees highest border deaths in 10 years|date=22 December 2020 |last=Anik |first=Syed Samiul Basher|work=[[Dhaka Tribune]]|access-date=27 September 2022|archive-date=27 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927102351/https://archive.dhakatribune.com/bangladesh/2020/12/22/bangladesh-sees-highest-border-deaths-in-10-years|url-status=live}}</ref> بنگلاديش جا پاڪستان سان لاڳاپا مسئلن جو شڪار آهن، خاص طور تي ان ڪري جو پاڪستان 1971ع واري [[بنگلاديش نسل ڪشي]] کان انڪار ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.dw.com/en/should-pakistan-apologize-to-bangladesh-for-the-1971-war/a-57051549|title=Should Pakistan apologize to Bangladesh for the 1971 war?|work=[[DW News]]|publisher=[[Deutsche Welle]]|date=30 March 2021|access-date=27 September 2022 |last=Janjua |first=Haroon|archive-date=27 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927102348/https://www.dw.com/en/should-pakistan-apologize-to-bangladesh-for-the-1971-war/a-57051549|url-status=live}}</ref> اهو چين سان [[بنگلاديش–چين لاڳاپا|گرم لاڳاپا]] برقرار رکي ٿو، جيڪو ان جو سڀ کان وڏو واپاري ڀائيوار ۽ سڀ کان وڏو هٿيار فراهم ڪندڙ ملڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.orfonline.org/expert-speak/41935-decoding-china-bangladesh-relationship/|title=Decoding China-Bangladesh relationship |last=Bhattacharjee |first=Joyeeta|date=27 June 2018|access-date=27 September 2022|publisher=[[Observer Research Foundation]]|archive-date=27 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927102352/https://www.orfonline.org/expert-speak/41935-decoding-china-bangladesh-relationship/|url-status=live}}</ref> جاپان بنگلاديش کي سڀ کان وڌيڪ معاشي امداد ڏيندڙ ملڪ آهي، ۽ ٻنهي ملڪن وچ ۾ [[بنگلاديش–جاپان لاڳاپا|حڪمت عملي ۽ معاشي ڀائيواري]] آهي.<ref>{{cite web |url=https://thediplomat.com/2022/02/50-years-of-japan-bangladesh-ties-from-economic-to-strategic-partnership/|title=50 Years of Japan-Bangladesh Ties: From Economic to Strategic Partnership|work=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|date=10 February 2022 |last=Shazzad |first=Hussain|access-date=26 September 2022|archive-date=26 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220926153002/https://thediplomat.com/2022/02/50-years-of-japan-bangladesh-ties-from-economic-to-strategic-partnership/|url-status=live}}</ref> وچ اوڀر جي ملڪن سان سياسي لاڳاپا مضبوط آهن.<ref>{{cite web |url=https://saudigazette.com.sa/article/38010 | title=Bangladesh and Saudi Arabia have extremely cordial relations – Rizvi | date=27 March 2013 | access-date=28 September 2022 | archive-date=28 September 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220928184720/https://saudigazette.com.sa/article/38010 | url-status=live }}</ref> بنگلاديش کي پنهنجي ترسيل رقم جو 59 سيڪڙو وچ اوڀر مان ملي ٿو،<ref>{{cite web |url=https://www.tbsnews.net/thoughts/middle-east-dual-shock-spillover-bangladeshs-remittance-108325 | title=Middle East dual shock spillover on Bangladesh's remittance | date=19 July 2020 | access-date=28 September 2022 | archive-date=28 September 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220928184724/https://www.tbsnews.net/thoughts/middle-east-dual-shock-spillover-bangladeshs-remittance-108325 | url-status=live }}</ref> جيتوڻيڪ خراب ڪم ڪندڙ حالتون وچ اوڀر ۾ رهندڙ چئن ملين کان وڌيڪ [[وچ اوڀر ۾ بنگلاديشي|بنگلاديشي مزدورن]] کي متاثر ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2022/06/29/experts-middle-east-remains-key-to-bangladeshs-fortunes-in-a-changing-world|title=Experts: Middle East remains key to Bangladesh's fortunes in a changing world|date=29 June 2022|work=[[Dhaka Tribune]]|access-date=27 September 2022|archive-date=27 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927102351/https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2022/06/29/experts-middle-east-remains-key-to-bangladeshs-fortunes-in-a-changing-world|url-status=live}}</ref> بنگلاديش [[موسمي تبديلي|عالمي موسمي]] سفارتڪاري ۾ [[ڪلايميٽ ولنرئبل فورم]] جي اڳواڻ طور اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://study.soas.ac.uk/cop26-bangladesh-climate-diplomacy/ | title=COP26 and Bangladesh: Time to Consolidate Climate Diplomacy | work=SOAS Blog | date=11 October 2021 | access-date=28 September 2022 | archive-date=28 September 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220928184721/https://study.soas.ac.uk/cop26-bangladesh-climate-diplomacy/ | url-status=live }}</ref> === فوج === {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 220 | image_style = border:none; | align = right | image1 = Bangladeshi soldiers on a BTR-80 APC.jpg | caption1 = [[بي ٽي آر-80]] تي بنگلاديش فوج جا اهلڪار | image2 = BNS Bongobondhu2.jpg | caption2 = بنگلاديش بحريه جو [[فريگيٽ]]، [[بي اين ايس خالد بن وليد]] | image3 = Mikoyan MiG-29-Chengdu F-7.jpg | caption3 = بنگلاديش هوائي فوج جا ويڙهاڪ جهاز، مگ-29 ۽ ايف-7 }} [[بنگلاديش هٿياربند فوجون]] [[برطانوي فوج]] ۽ [[برطانوي هندستاني فوج]] جو ادارياتي ڍانچو ورثي ۾ حاصل ڪيو آهي.<ref>{{cite web |url=http://press-files.anu.edu.au/downloads/press/p33231/mobile/ch07.html|title=The Military and Democracy in Bangladesh|website=press-files.anu.edu.au|access-date=19 September 2017|archive-date=10 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010141253/http://press-files.anu.edu.au/downloads/press/p33231/mobile/ch07.html|url-status=live}}</ref> 2024ع ۾ [[بنگلاديش هٿياربند فوجون]] جي سرگرم اهلڪارن جو انگ لڳ ڀڳ 230,000 هو،<ref name="IISS">*{{cite book| title=The Military Balance 2018 |author1=International Institute for Strategic Studies |author-link1=International Institute for Strategic Studies| date=14 February 2018| publisher=[[Routledge]]| isbn=978-1-85743-955-7| ref=IISS2018}}</ref> جنهن ۾ هوائي فوج جا 21,000 ۽ بحريه جا 27,000 اهلڪار شامل هئا.<ref>Including service and civilian personnel. See [https://web.archive.org/web/20120112044228/http://www.bangladeshnavy.org/glance.html Bangladesh Navy]. Retrieved 17 July 2007.</ref> روايتي دفاعي ڪردارن کان علاوه، فوج آفتن جي امدادي ڪارروائين ۾ شهري اختيارين جي مدد ڪئي آهي ۽ سياسي بيچيني جي دورن ۾ اندروني سلامتي پڻ فراهم ڪئي آهي. ڪيترن سالن کان، بنگلاديش [[گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ|گڏيل قومن جي امن فوجن]] ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو حصو ڏيندڙ ملڪ رهيو آهي.<ref>{{Cite web |date=4 April 2023 |title=Contribution of Uniformed Personnel to UN by Country and Personnel Type |url=https://peacekeeping.un.org/sites/default/files/01_contributions_to_un_peacekeeping_operations_by_country_and_post_59_february_23.pdf.pdf |access-date=12 May 2023 |publisher=United Nations|archive-date=12 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512143419/https://peacekeeping.un.org/sites/default/files/01_contributions_to_un_peacekeeping_operations_by_country_and_post_59_february_23.pdf.pdf |url-status=live }}</ref> [[بنگلاديش جو فوجي بجيٽ]] جي ڊي پي جو 1.3 سيڪڙو آهي، جيڪو 2021ع ۾ 4.3 بلين آمريڪي ڊالرن جي برابر هو.<ref>{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/MS.MIL.XPND.GD.ZS?locations=BD |title=Military expenditure (% of GDP) – Bangladesh |publisher=World Bank |access-date=7 February 2022 |archive-date=7 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220207232946/https://data.worldbank.org/indicator/MS.MIL.XPND.GD.ZS?locations=BD |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last=Alif |first=Abdullah |date=11 June 2020 |title=Budget FY21: Military spending increases by Tk2,327 crore |url=https://archive.dhakatribune.com/business/economy/2020/06/11/military-spending-increases-by-tk2-327-crore |work=Dhaka Trbiune |access-date=7 February 2022 |archive-date=7 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220207231443/https://archive.dhakatribune.com/business/economy/2020/06/11/military-spending-increases-by-tk2-327-crore |url-status=live }}</ref> [[بنگلاديش بحريه]]، جيڪا بنگال جي نار جي وڏين بحرين مان هڪ آهي، فريگيٽن، آبدوزن، ڪورويٽن ۽ ٻين جهازن جي [[بنگلاديش بحريه جي سرگرم جهازن جي فهرست|بيڙي]] تي مشتمل آهي. [[بنگلاديش هوائي فوج]] وٽ گهڻ مقصدي جنگي جهازن جو هڪ [[بنگلاديش جي سرگرم فوجي جهازن جي فهرست|ننڍو بيڙو]] آهي. بنگلاديش جي فوجي سامان جو گهڻو حصو چين کان اچي ٿو.<ref>{{cite news |last=Balachandran |first=P.K. |date=12 April 2017 |title=Rivals India and China woo Bangladesh with aid totalling $46 b |url=http://www.ft.lk/article/609166/Rivals-India-and-China-woo-Bangladesh-with-aid-totalling---46-b |work=[[Daily FT]] |access-date=27 July 2017 |archive-date=28 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170728123712/http://www.ft.lk/article/609166/Rivals-India-and-China-woo-Bangladesh-with-aid-totalling---46-b |url-status=live }}</ref> تازن سالن ۾، بنگلاديش ۽ ڀارت گڏيل فوجي مشقون، فوجي اڳواڻن جا اعليٰ سطحي دورا، [[دهشتگردي جي روڪٿام]] ۾ سهڪار ۽ ڳجهي ڄاڻ جي مٽاسٽا وڌائي آهي. بنگلاديش [[اتر اوڀر ڀارت]] ۾ استحڪام ۽ سلامتي کي يقيني بڻائڻ لاءِ اهم آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.orfonline.org/research/migration-river-management-radicalisation-66008/ |title=Migration, river management, radicalisation: What does the future hold for India-Bangladesh relations? |last=Bhattacharjee |first=Joyeeta |date=May 2020 |website=Observer Research Foundation |access-date=7 February 2022 |archive-date=7 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220207231444/https://www.orfonline.org/research/migration-river-management-radicalisation-66008/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.thedailystar.net/news-detail-206537 |title=Bangladesh and India's Northeast: A security perspective |work=The Daily Star |date=15 October 2011 |access-date=14 February 2022 |archive-date=8 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220208025833/https://www.thedailystar.net/news-detail-206537 |url-status=live }}</ref> اوڀر برصغير ۾ بنگلاديش جي حڪمت عملي واري اهميت چين جي ويجهڙائي، برما سان سرحد، مکيه ڀارت ۽ اتر اوڀر ڀارت جي جدا ٿيڻ، ۽ بنگال جي نار ۾ ان جي سامونڊي علائقي تي دارومدار رکي ٿي.<ref>{{cite web |author=Anu Anwar, Michael Kugelman |url=https://foreignpolicy.com/2021/12/01/us-bangladesh-relations-dhaka-india-china-bri/ |title=The U.S. Should Deepen Ties With Bangladesh |work=Foreign Policy |date=1 December 2021 |access-date=14 February 2022 |archive-date=7 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220207162327/https://foreignpolicy.com/2021/12/01/us-bangladesh-relations-dhaka-india-china-bri/ |url-status=live }}</ref> 2002ع ۾ بنگلاديش ۽ چين دفاعي سهڪار جو معاهدو ڪيو.<ref>{{cite journal |last=Kinne |first=Brandon J. |date=15 August 2018 |title=Defense Cooperation Agreements and the Emergence of a Global Security Network |journal=International Organization |volume=72 |issue=4 |pages=799–837 |doi=10.1017/S0020818318000218 |doi-access=free }}</ref> آمريڪا بنگلاديش سان [[اسٽيٽس آف فورسز ايگريمينٽ]]، [[ايڪويزيشن اينڊ ڪراس-سروسنگ ايگريمينٽ]] ۽ جنرل سيڪيورٽي آف ملٽري انفارميشن ايگريمينٽ بابت ڳالهين جي ڪوشش ڪئي آهي.<ref>{{cite journal |last=Paul |first=Bimal Kanti |year=2005 |title=Bangladeshi American Response to the 1998 Status of Forces Agreement (SOFA): An Assessment |url=https://archive.org/details/sim_professional-geographer_2005-11_57_4/page/495 |journal=The Professional Geographer |volume=57 |issue=4 |pages=495–505 |doi=10.1111/j.1467-9272.2005.00494.x |bibcode=2005ProfG..57..495P }}</ref><ref>{{cite web |last=Ashraf |first=Nazmul |url=https://gulfnews.com/uae/us-keen-on-military-ties-with-dhaka-1.386026 |title=U.S. keen on military ties with Dhaka &#124; Uae |work=Gulf News |date=11 May 2002 |access-date=14 February 2022 |archive-date=7 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220207162344/https://gulfnews.com/uae/us-keen-on-military-ties-with-dhaka-1.386026 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=US wants 2 defence deals with Bangladesh |url=https://www.thedailystar.net/frontpage/us-wants-2-defence-deals-bangladesh-1815466 |work=The Daily Star |date=18 October 2019 |access-date=7 February 2022 |archive-date=7 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220207162327/https://www.thedailystar.net/frontpage/us-wants-2-defence-deals-bangladesh-1815466 |url-status=live }}</ref> 2019ع ۾ بنگلاديش گڏيل قومن جي [[ايٽمي هٿيارن جي پابندي بابت معاهدو]] جي توثيق ڪئي.<ref>{{cite news |title=Bangladesh ratifies nuclear weapons prohibition treaty |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/government-affairs/2019/09/28/bangladesh-ratifies-nuclear-weapons-prohibition-treaty |work=Dhaka Tribune |date=28 September 2020 |access-date=15 August 2020 |archive-date=20 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200920163951/https://www.dhakatribune.com/bangladesh/government-affairs/2019/09/28/bangladesh-ratifies-nuclear-weapons-prohibition-treaty |url-status=live }}</ref> == آبادي == {{Main|بنگلاديش جي آبادي}} {{Further|بنگالي}} {{Historical populations |source = World Bank<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL?locations=BD|publisher=[[World Bank]]|title=Population, total – Bangladesh|access-date=19 January 2025}}</ref> |title = آبادي (ملينن ۾) |percentages = pagr |1960 |51,828,660 |1971 |70,276,758 |1980 |88,016,432 |1990 |111,633,717 |2000 |134,544,304 |2010 |152,201,981 |2023 |171,466,990 }} بنگلاديش جي آبادي [[2022ع بنگلاديشي آدمشماري|2022ع جي آدمشماري]] ۾ 169.8&nbsp;ملين رڪارڊ ڪئي وئي،<ref name="populationcensus2022"/> جيڪا 2023ع ۾ وڌي 171.4&nbsp;ملين ٿي وئي.<ref name="unpop">{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL?locations=BD|title=Population, total – Bangladesh|publisher=[[World Bank]]|access-date=4 April 2025}}</ref> اهو دنيا جو [[آبادي موجب ملڪن جي فهرست|اٺون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ]]، ايشيا جو [[آبادي موجب ايشيائي ملڪن جي فهرست|پنجون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ]]، ۽ دنيا جو [[آبادي جي گهاٽائي موجب ملڪن ۽ تابع علائقن جي فهرست|سڀ کان وڌيڪ گهاٽي آبادي وارو وڏو ملڪ]] آهي، جتي 2020ع ۾ مکيه آبادي گهاٽائي 1,265 ماڻهو/km² هئي.<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/EN.POP.DNST?locations=BD|title=Population density (people per sq. km of land area) – Bangladesh|publisher=[[World Bank]]|access-date=4 October 2022}}</ref> بنگلاديش جي [[ڪل زرخيزي شرح]] (TFR)، جيڪا ڪڏهن دنيا جي سڀ کان وڌيڪ شرحن مان هڪ هئي، نمايان گهٽتائي مان گذري آهي؛ اها 1985ع ۾ 5.5 کان 1995ع ۾ 3.7 ۽ پوءِ 2022ع ۾ 1.9 تائين گهٽجي وئي،<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.TFRT.IN?locations=BD|title=Fertility rate, total (births per woman) – Bangladesh|publisher=[[World Bank]]|access-date=4 October 2022}}</ref> جيڪا 2.1 واري [[متبادل سطح کان هيٺ زرخيزي]] کان به گهٽ آهي.<ref>{{cite journal |last1=Bora |first1=Jayanta Kumar |last2=Saikia |first2=Nandita |last3=Kebede |first3=Endale Birhanu |last4=Lutz |first4=Wolfgang |title=Revisiting the causes of fertility decline in Bangladesh: The relative importance of female education and family planning programs |journal=Asian Population Studies |date=2023 |volume=19 |pages=81–104 |doi=10.1080/17441730.2022.2028253 |doi-access=free }}</ref> آبادي جو گهڻو حصو ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهي ٿو، جڏهن ته 2023ع مطابق صرف 40٪ آبادي شهري علائقن ۾ رهي ٿي.<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.URB.TOTL.IN.ZS?locations=BD|title=Urban population (% of total population) – Bangladesh|publisher=[[World Bank]]|access-date=4 October 2022}}</ref> بنگلاديش جي [[وچولي عمر]] لڳ ڀڳ 28 سال آهي؛ ڪل آبادي جو 26٪ حصو 14 سالن يا ان کان گهٽ عمر جو آهي،<ref>{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.0014.TO.ZS?locations=BD|title=Population ages 0–14 (% of total population) – Bangladesh|publisher=[[World Bank]]|access-date=4 October 2022}}</ref> ۽ 2023ع صرف 6٪ ماڻهو 65 سالن يا ان کان وڌيڪ عمر جا آهن.<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.65UP.TO.ZS?locations=BD|title=Population ages 65 and above (% of total population) – Bangladesh|publisher=[[World Bank]]|access-date=4 October 2022}}</ref> بنگلاديش هڪ [[نسلي ۽ ثقافتي تنوع جي سطح موجب ملڪن جي فهرست|نسلي ۽ ثقافتي طور هم جنس سماج]] آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ [[بنگالي ماڻهو|بنگالي]] آبادي جو 99٪ آهن.<ref name="cia"/> [[آديواسي]] آبادي ۾ [[چاڪما ماڻهو|چاڪما]]، [[مارما ماڻهو|مارما]]، [[سانٿال ماڻهو|سانٿال]]، [[مرو ماڻهو|مرو]]، [[تانچنگيا ماڻهو|تانچنگيا]]، [[باوم ماڻهو|باوم]]، [[تريپوري ماڻهو|تريپوري]]، [[خاصي ماڻهو|خاصي]]، [[خومي ماڻهو|خومي]]، [[ڪوڪي ماڻهو|ڪوڪي]]، [[گارو ماڻهو|گارو]] ۽ [[بشنوپريا منيپوري ماڻهو|بشنوپريا منيپوري]] شامل آهن. چٽاگانگ پهاڙي علائقن ۾ مقامي ماڻهن جي خودمختياري تحريڪ سبب 1975ع کان 1997ع تائين بدامني ۽ [[چٽاگانگ پهاڙي علائقن جو تڪرار|بغاوت]] رهي. جيتوڻيڪ 1997ع ۾ امن معاهدو ٿيو، پر علائقو [[آپريشن اتاران|اڃا به فوجي موجودگي هيٺ]] آهي.<ref name="rashiduzzaman">{{cite journal |last=Rashiduzzaman |first=M. |year=1998 |title=Bangladesh's Chittagong Hill Tracts Peace Accord: Institutional Features and Strategic Concerns |url=https://archive.org/details/sim_asian-survey_1998-07_38_7/page/653 |journal=Asian Survey |volume=38 |issue=7 |pages=653–70 |doi=10.2307/2645754 |jstor=2645754}}</ref> [[اردو]] ڳالهائيندڙ [[رهجي ويل پاڪستاني]]ن کي 2008ع ۾ سپريم ڪورٽ طرفان شهريت ڏني وئي.<ref>{{cite web|url=https://www.unhcr.org/news/stories/how-bangladesh-court-ruling-changed-lives-more-300000-stateless-people|title=How a Bangladesh court ruling changed the lives of more than 300,000 stateless people|last1=Shadman|first1=Onchita|last2=Schönbauer|first2=Roland|date=23 February 2015|access-date=27 January 2025}}</ref> بنگلاديش 2017ع کان وٺي 700,000 کان وڌيڪ روهنگيا پناهگيرن جي ميزباني پڻ ڪري ٿو، جنهن سبب اهو دنيا جي سڀ کان وڏين پناهگير آبادين وارن ملڪن مان هڪ آهي.<ref name="RohingyaHRW"/> === شهري مرڪز === {{Further|بنگلاديش جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} بنگلاديش جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ڍاڪا]] آهي، جنهن جي انتظام لاءِ ٻه شهري ڪارپوريشنون قائم آهن، جيڪي شهر جي اترين ۽ ڏاکڻي حصن جي نگراني ڪن ٿيون. بنگلاديش ۾ ڪُل 13 [[بنگلاديش جي شهري ڪارپوريشنن جي فهرست|شهري ڪارپوريشنون]] آهن، جتي ميئرن جون چونڊون ٿينديون آهن: ڍاڪا ڏکڻ، ڍاڪا اتر، [[چٽاگانگ]]، [[ڪوميلا]]، [[خولنا]]، [[ميمن سنگهه]]، [[سلهٽ]]، [[راجشاهي]]، [[باريسال]]، [[رنگپور]]، [[گازيپور]]، [[بوگرا]] ۽ [[نارائن گنج]]. ميئر پنجن سالن جي مدي لاءِ چونڊيا ويندا آهن. بنگلاديش ۾ مجموعي طور 506 شهري مرڪز آهن، جن مان 43 شهرن جي آبادي 100,000 کان وڌيڪ آهي. {{Largest cities | country = Bangladesh | stat_ref = [https://bbs.portal.gov.bd/sites/default/files/files/bbs.portal.gov.bd/page/b343a8b4_956b_45ca_872f_4cf9b2f1a6e0/2023-09-27-09-50-a3672cdf61961a45347ab8660a3109b6.pdf] | list_by_pop = | div_name = ملڪ | div_link = Bangladesh | city_1 = ڍاڪا | pop_1 = 10,278,882 | city_2 = چٽاگانگ | pop_2 = 3,227,246 | city_3 = گازيپور | pop_3 = 2,674,697 | city_4 = نارائن گنج | pop_4 = 967,724 | city_5 = خولنا | pop_5 = 718,735 | city_6 = Rangpur, Bangladesh{{!}}رنگپور | pop_6 = 708,384 | city_7 = ميمن سنگهه | pop_7 = 576,722 | city_8 = راجشاهي | pop_8 = 552,791 | city_9 = سلهٽ | pop_9 = 532,426 | city_10 = بوگرا | pop_10 = 542,420 | city_11 = ڪوميلا | pop_11 = 439,414 }} === ٻولي === {{Main|بنگلاديش جون ٻوليون}} [[File:Shaheed Minar, Dhaka, Bangladesh.jpg|thumb|[[ڍاڪا شهيد مينار|شهيد مينار]]، ڍاڪا ۾ واقع هڪ قومي يادگار آهي، جيڪو 1952ع جي [[بنگالي ٻولي تحريڪ]] جي شهيدن جي ياد ۾ تعمير ڪيو ويو هو ۽ بنگالي قومپرستي جي علامت سمجهيو وڃي ٿو.]] بنگلاديش جي سرڪاري ۽ غالب ٻولي [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] آهي، جيڪا آبادي جي 99 سيڪڙو کان وڌيڪ ماڻهن جي [[مادري ٻولي]] آهي.<ref>{{Cite book|title=Population and Housing Census 2022: Report on Socio-Economic and Demographic Survey 2023 |url=http://nsds.bbs.gov.bd/storage/files/1/SEDS_2023_Report.pdf|date=June 2024|publisher=Bangladesh Bureau of Statistics|page=xx|isbn=978-984-35-2977-0|access-date=9 June 2024|archive-date=9 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240609144133/http://nsds.bbs.gov.bd/storage/files/1/SEDS_2023_Report.pdf}}</ref><ref name="LOG">{{cite encyclopedia|last1=Rahim|first1=Enayetur|editor1-last=Heitzman|editor1-first=James|editor2-last=Worden|editor2-first=Robert L.|title=Ethnicity and Linguistic Diversity|encyclopedia=Bangladesh: a country study|year=1989|access-date=24 September 2022|url=http://countrystudies.us/bangladesh/29.htm|publisher=[[Federal Research Division]], [[Library of Congress]]|page=59|oclc=49223313}}</ref> بنگالي کي هڪ [[لهجن جو تسلسل]] (Dialect Continuum) طور بيان ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ سڄي ملڪ ۾ مختلف [[بنگالي لهجا|لهجا]] ڳالهايا وڃن ٿا. ملڪ ۾ [[دولسانيت]] (Diglossia) پڻ موجود آهي، جنهن تحت گهڻا ماڻهو معياري ڳالهائجندڙ بنگالي سمجهي يا ڳالهائي سگهن ٿا، ساڳئي وقت پنهنجي علائقائي لهجي يا ٻوليءَ جي صورت پڻ استعمال ڪن ٿا.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/supplements/amar-ekushey-2018/amago-bhasha-1537534|title=Amago Basha|last=Khan|first=Sameer Ud Dowla|date=21 February 2018|access-date=24 September 2022|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]}}</ref> انهن ۾ [[چٽاگانگي ٻولي|چٽاگانگي]] شامل آهي، جيڪا چٽاگانگ جي ڏکڻ اوڀر واري علائقي ۾ ڳالهائي وڃي ٿي.<ref>{{Cite book |last=Masica |first=Colin |author-link=Colin Masica |year=1991 |title=The Indo-Aryan Languages |url=https://archive.org/details/indoaryanlanguag0000masi |place= Cambridge |publisher=Cambridge University Press |page=[https://archive.org/details/indoaryanlanguag0000masi/page/16 16]}}</ref> [[نواخالي ٻولي|نواخالي]]، جيڪا [[نواخالي ضلعو|نواخالي]] ضلعي ۾ ڳالهائي وڃي ٿي،<ref>{{citation|author=Sarwar, Fatina|title=Noakhali Dialect: Its Prospect of Standardization}}</ref><ref>{{cite journal|last=Rashel|first=Md. Mostafa|title=Phonological Analysis of Chatkhil Dialect in Noakhali District, Bangladesh|journal=Theory and Practice in Language Studies|volume=1|issue=9|date=September 2011|pages=1051–1061|doi=10.4304/tpls.1.9.1051-1061|url=http://www.academypublication.com/issues/past/tpls/vol01/09/09.html/|archive-date=15 June 2022|access-date=6 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20220615203456/http://www.academypublication.com/issues/past/tpls/vol01/09/09.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220615203456/http://www.academypublication.com/issues/past/tpls/vol01/09/09.html |date=15 June 2022 }}</ref> ۽ [[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]، جيڪا اتر اوڀر واري [[سلهٽ ڊويزن]] ۾ ڳالهائي وڃي ٿي.<ref name="LOG"/> [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] بنگلاديش جي عدالتي ۽ تعليمي معاملن ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ملڪ ماضي ۾ برطانوي سلطنت جو حصو رهيو آهي. اها وڏي پيماني تي ڳالهائي ۽ سمجهي وڃي ٿي، ۽ سڀني [[بنگلاديش جي اسڪولن جي فهرست|اسڪولن]]، [[بنگلاديش جي ڪاليجن جي فهرست|ڪاليجن]] ۽ [[بنگلاديش جي يونيورسٽين جي فهرست|يونيورسٽين]] ۾ لازمي مضمون طور پڙهائي وڃي ٿي، جڏهن ته انگريزي-ذريعو تعليمي نظام پڻ وڏي پيماني تي اختيار ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Rahman |first1=Mohammad Mosiur |last2=Islam |first2=Md Shaiful |last3=Karim |first3=Abdul |last4=Chowdhury |first4=Takad Ahmed |last5=Rahman |first5=Muhammad Mushfiqur |last6=Seraj |first6=Prodhan Mahbub Ibna |last7=Singh |first7=Manjet Kaur Mehar |title=English language teaching in Bangladesh today: Issues, outcomes and implications |journal=Language Testing in Asia |date=2019 |volume=9 |article-number=9 |doi=10.1186/s40468-019-0085-8 |doi-access=free }}</ref> قبائلي ٻوليون، جيتوڻيڪ آهستي آهستي خطري ۾ پئجي رهيون آهن، تڏهن به ملڪ جي لساني ورثي جو اهم حصو آهن. انهن ۾ [[چاڪما ٻولي]] شامل آهي، جيڪا هڪ اوڀر هند-آريائي ٻولي آهي ۽ [[چاڪما ماڻهو|چاڪما ماڻهن]] جي مادري ٻولي آهي.<ref>{{cite thesis |last1=Chakma |first1=Sujana |title=Chakma language: survival from being extinct in Bangladesh |date=2014 |hdl=10361/3983 }}{{page needed|date=January 2026}}</ref> ٻين قبائلي ٻولين ۾ [[گارو ٻولي|گارو]]، [[ميتيئي ٻولي|ميتيئي]]، [[ڪوڪ بوروڪ]] ۽ [[راخين ٻولي|راخين]] شامل آهن. [[آسٽرو ايشيائي ٻوليون|آسٽرو ايشيائي ٻولين]] مان سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي [[سانتالي ٻولي]] آهي، جيڪا [[سانٿال ماڻهو|سانٿال ماڻهن]] جي مادري ٻولي آهي.<ref>{{cite web|last1=Seung|first1=Kim|last2=Kim|first2=Amy|title=The Santali cluster in Bangladesh: a sociolinguistic survey|year=2010|url=https://www.sil.org/system/files/reapdata/85/39/32/85393268857150358467007206894440229270/silesr2010_006.pdf|issue=2010–006|publisher=[[SIL International]]|series=Survey Report|access-date=24 September 2022}}</ref> [[بنگلاديش ۾ رهجي ويل پاڪستاني|رهجي ويل پاڪستاني]] ۽ [[ڍاڪايا|پراڻي ڍاڪا]] جي ڪجهه آبادي اڄ به [[اردو]] کي پنهنجي مادري ٻولي طور استعمال ڪن ٿا. تنهن هوندي به، اردو جي استعمال بابت سماجي تنقيد ۽ ناپسنديدگي اڃا تائين وڏي حد تائين موجود آهي.<ref>{{cite web|last=Ashrafi|first=Shah Tazria |title=How the Urdu language and literature slipped into darkness in Bangladesh|url=https://www.trtworld.com/opinion/how-the-urdu-language-and-literature-slipped-into-darkness-in-bangladesh-43391|work=[[TRT World]]|date=19 January 2021|type=Opinion|access-date=24 September 2022}}</ref> === مذهب === {{Main|بنگلاديش ۾ مذهب}} {{bar box |title=بنگلاديش ۾ مذهب (2022ع جي آدمشماري)<ref name="census">{{cite web |title=Population and Housing Census 2022: Preliminary Report |url=https://sid.portal.gov.bd/sites/default/files/files/sid.portal.gov.bd/publications/01ad1ffe_cfef_4811_af97_594b6c64d7c3/PHC_Preliminary_Report_(English)_August_2022.pdf |publisher=Bangladesh Bureau of Statistics |page=16 |date=August 2022 |access-date=25 September 2024 |archive-date=8 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240708004426/https://sid.portal.gov.bd/sites/default/files/files/sid.portal.gov.bd/publications/01ad1ffe_cfef_4811_af97_594b6c64d7c3/PHC_Preliminary_Report_(English)_August_2022.pdf |url-status=dead }}</ref> |titlebar=#Fcd116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[بنگلاديش ۾ اسلام|مسلمان]]|green|91.04}} {{bar percent|[[بنگلاديش ۾ هندومت|هندو]]|darkorange|7.94}} {{bar percent|[[بنگلاديش ۾ ٻڌمت|ٻڌ]]|yellow|0.60}} {{bar percent|[[بنگلاديش ۾ عيسائيت|عيسائي]]|darkblue|0.31}} {{bar percent|ٻيا|red|0.11}} }} [[بنگلاديش ۾ اسلام|اسلام]] بنگلاديش جو [[سرڪاري مذهب]] آهي.<ref name="state religion">{{cite web |title=The Constitution of the People's Republic of Bangladesh (part I) |url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-367/section-24549.html |access-date=12 January 2025 |website=Laws of Bangladesh}}</ref> بهرحال، [[بنگلاديش جو آئين|آئين]] سيڪيولرزم (مذهبي غيرجانبداري) کي پڻ برقرار رکي ٿو ۽ سڀني مذهبن لاءِ برابر حقن جي ضمانت ڏئي ٿو.<ref name="secularism">{{cite web |title=The Constitution of the People's Republic of Bangladesh (part II) |url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-367/section-24560.html |access-date=12 January 2025 |website=Laws of Bangladesh}}</ref><ref name="state religion"/> هر شهري کي پنهنجي پسند جو مذهب اختيار ڪرڻ ۽ ان تي عمل ڪرڻ جي آزادي حاصل آهي. [[بنگلاديش ۾ اسلام|اسلام]] ملڪ جو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن تي لڳ ڀڳ 91.1٪ آبادي عمل ڪري ٿي.<ref name="census"/> بنگلاديش جي مسلمانن جي وڏي اڪثريت [[بنگالي مسلمان]] آهي، جيڪي [[سني اسلام]] سان وابسته آهن.<ref name="state"/> بنگلاديش دنيا جو ٽيون سڀ کان وڌيڪ مسلمان اڪثريت وارو ملڪ آهي ۽ مجموعي مسلمان آبادي جي لحاظ کان چوٿين نمبر تي اچي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://features.pewforum.org/muslim-population/?sort=Pop2010 |title=Muslim Population by Country |publisher=Pew Research |date=27 January 2011 |access-date=23 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130726201620/http://features.pewforum.org/muslim-population/?sort=Pop2010 |archive-date=26 July 2013 |url-status=live}}</ref> [[بنگالي هندو]] ملڪ جي [[بنگلاديش ۾ هندومت|ٻي وڏي مذهبي اقليت]] آهن ۽ دنيا جي [[هندن جي آبادي]] جي لحاظ کان ٽئين وڏي هندو برادري ٺهن ٿا. [[2022ع جي بنگلاديشي آدمشماري]] موجب هندو آبادي جو 7.95٪ آهن.<ref name="state"/><ref name="census"/> جڏهن ته [[2011ع جي بنگلاديشي آدمشماري]] ۾ هندو آبادي جو 8.54٪ هئا. [[بنگلاديش ۾ ٻڌمت|ٻڌمت]] ملڪ جو ٽيون سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن تي صرف 0.6٪ آبادي عمل ڪري ٿي.<ref name="census"/> بنگلاديشي ٻڌ ڌرم جا پوئلڳ خاص طور تي [[چٽاگانگ ٽڪريون وارو علائقو|چٽاگانگ ٽڪريون واري علائقي]] جي قبائلي قومن ۽ سامونڊي چٽاگانگ ۾ رهندڙ [[بنگالي ٻڌ ڌرمي]] اقليت ۾ مرڪوز آهن، جيڪي گهڻو ڪري [[ٿيراوادا]] روايت جي پيروي ڪن ٿا.<ref name="state"/> [[بنگلاديش ۾ عيسائيت|عيسائيت]] چوٿون وڏو مذهب آهي، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 0.3٪ آهن. انهن مان گهڻا هڪ ننڍڙي [[بنگالي عيسائي]] برادري سان تعلق رکن ٿا.<ref name="census"/> آبادي جو لڳ ڀڳ 0.1٪ حصو ٻين مذهبن تي عمل ڪري ٿو، جهڙوڪ [[روح پرستي]]، يا ڪنهن به مذهب سان وابسته نه آهي.<ref name="state">{{cite web|url=https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/bangladesh/|title=2022 Report on International Religious Freedom: Bangladesh|work=[[United States Department of State]]|access-date=8 January 2025}}</ref> === تعليم === {{Main|بنگلاديش ۾ تعليم}} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 220 | image_style = border:none; | align = right | image1 = Bangladesh Literacy Rate (2022, Total).svg | caption1 = بنگلاديش جي ضلعن ۾ [[خواندگي]] جي شرح | image2 = Curzon Hall - Northern Facade - University of Dhaka - Dhaka 2015-05-31 1992.JPG | caption2 = [[ڪرزن هال]]، [[ڍاڪا يونيورسٽي]] جو هڪ حصو }} بنگلاديش جو آئين بيان ڪري ٿو ته سڀني ٻارن کي مفت ۽ لازمي تعليم فراهم ڪئي ويندي.<ref>{{cite web|title=The Constitution of the People's Republic of Bangladesh: Article 17 (Free and compulsory education)|url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-367/section-24565.html|website=Legislative and Parliamentary Affairs Division, Ministry of Law, Justice and Parliamentary Affairs|access-date=27 January 2025}}</ref> بنگلاديش ۾ تعليم جي نگراني [[بنگلاديش جي تعليم واري وزارت]] ڪندي آهي. [[بنگلاديش جي پرائمري ۽ عوامي تعليم واري وزارت]] مقامي سطح تي ابتدائي تعليم ۽ سرڪاري مالي سهائتا حاصل ڪندڙ اسڪولن بابت پاليسين جي نفاذ جي ذميوار آهي. ابتدائي ۽ ثانوي تعليم [[لازمي تعليم]] آهي، جيڪا رياست جي خرچ تي هلائي ويندي آهي ۽ سرڪاري اسڪولن ۾ مفت فراهم ڪئي ويندي آهي. 2021ع تائين بنگلاديش جي [[خواندگي]] جي شرح 76٪ هئي؛ مردن ۾ 79٪ ۽ عورتن ۾ 71.9٪.<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SE.ADT.LITR.ZS?locations=BD|title=Literacy rate, adult total (% of people ages 15 and above) – Bangladesh|publisher=[[World Bank]]|access-date=9 February 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SE.ADT.LITR.MA.ZS?locations=BD|title=Literacy rate, adult male (% of males ages 15 and above) – Bangladesh|publisher=[[World Bank]]|access-date=9 February 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SE.ADT.LITR.FE.ZS?locations=BD|title=Literacy rate, adult female (% of females ages 15 and above) – Bangladesh|publisher=[[World Bank]]|access-date=9 February 2025}}</ref> ملڪ جو تعليمي نظام ٽن وڏن درجن تي ٻڌل آهي ۽ ان کي وڏي پيماني تي سرڪاري مالي سهائتا حاصل آهي. حڪومت ابتدائي، ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي سطحن تي ڪيترائي تعليمي ادارا هلائي ٿي ۽ ڪيترن نجي ادارن کي پڻ امداد فراهم ڪري ٿي. تنهن هوندي به تعليم تي سرڪاري خرچ دنيا ۾ سڀ کان گهٽ خرچن مان هڪ آهي، جيڪو مجموعي گهريلو پيداوار (GDP) جو صرف 1.8٪ آهي.<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SE.XPD.TOTL.GD.ZS?locations=BD|title=Government expenditure on education, total (% of GDP) – Bangladesh|publisher=[[World Bank]]|access-date=12 January 2025}}</ref> تعليمي نظام پنجن مرحلن ۾ ورهايل آهي: * ابتدائي تعليم (پهرين کان پنجين جماعت) * جونيئر ثانوي تعليم (ڇهين کان اٺين جماعت) * ثانوي تعليم (نائين ۽ ڏهين جماعت) * اعليٰ ثانوي تعليم (يارهين ۽ ٻارهين جماعت) * اعليٰ تعليم (يونيورسٽي سطح) <ref name="CompEd2">{{cite book |author=T. Neville Postlethwaite |title=The Encyclopedia of Comparative Education and National Systems of Education |url=https://archive.org/details/encyclopediaofco0000unse_h7o5 |publisher=Pergamon Press |year=1988 |isbn=978-0-08-030853-1 |page=[https://archive.org/details/encyclopediaofco0000unse_h7o5/page/130 130]}}</ref> ابتدائي سطح جا شاگرد جونيئر ثانوي سطح ۾ داخلا لاءِ [[پرائمري ايجوڪيشن ڪمپليشن]] (PEC) امتحان پاس ڪندا آهن. ان کان پوءِ جونيئر ثانوي شاگرد [[جونيئر اسڪول سرٽيفڪيٽ]] (JSC) امتحان ڏيندا آهن ته جيئن نائين جماعت ۾ داخلا وٺي سگهن. ڏهين جماعت جا شاگرد [[سيڪنڊري اسڪول سرٽيفڪيٽ (بنگلاديش)|سيڪنڊري اسڪول سرٽيفڪيٽ]] (SSC) امتحان پاس ڪري يارهين جماعت ۾ داخل ٿيندا آهن. آخرڪار ٻارهين جماعت ۾ شاگردن کي [[هائير سيڪنڊري سرٽيفڪيٽ]] (HSC) امتحان پاس ڪرڻو پوندو آهي ته جيئن اعليٰ تعليم يا يونيورسٽين ۾ داخلا لاءِ درخواست ڏئي سگهن.<ref>{{cite journal |last1=Mamun |first1=Mohammed A. |last2=Griffiths |first2=Mark D. |title=Young Teenage Suicides in Bangladesh—Are Mandatory Junior School Certificate Exams to Blame? |journal=International Journal of Mental Health and Addiction |date=2022 |volume=20 |issue=3 |pages=1627–1631 |doi=10.1007/s11469-020-00275-3 }}</ref> [[بنگلاديش جون يونيورسٽيون|يونيورسٽيون]] ٽن قسمن جون آهن: * سرڪاري يونيورسٽيون (حڪومت جي ملڪيت ۽ [[بنگلاديش يونيورسٽي گرانٽس ڪميشن]] جي مالي سهائتا سان) * نجي يونيورسٽيون * بين الاقوامي يونيورسٽيون (بين الاقوامي ادارن پاران هلندڙ) ملڪ ۾ 55 سرڪاري،<ref>{{cite web|url=http://www.ugc-universities.gov.bd/public-universities|title=List of Public Universities|publisher=[[University Grants Commission of Bangladesh]]|access-date=9 February 2025}}</ref> 115 نجي<ref>{{cite web|url=http://www.ugc-universities.gov.bd/private-universities|title=List of Private Universities|publisher=[[University Grants Commission of Bangladesh]]|access-date=9 February 2025}}</ref> ۽ 2 بين الاقوامي يونيورسٽيون آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.ugc-universities.gov.bd/international-universities|title=List of International Universities|publisher=[[University Grants Commission of Bangladesh]]|access-date=9 February 2025}}</ref> [[نيشنل يونيورسٽي، بنگلاديش]] داخلا وٺندڙ شاگردن جي تعداد جي لحاظ کان دنيا جي ٻي وڏي يونيورسٽي آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.tbsnews.net/thoughts/why-campus-programmes-matter-national-university-982726|title=Why on-campus programmes matter for National University|work=[[Business Standard]]|date=2 November 2024|last=Hossain|first=Shaikh Shohag}}</ref> [[ڍاڪا يونيورسٽي]]، جيڪا 1921ع ۾ قائم ٿي، ملڪ جي سڀ کان پراڻي سرڪاري يونيورسٽي آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/youth/education/campus/news/the-conception-and-birth-dhaka-university-2121841|title=The conception and birth of Dhaka University|date=2 July 2021|access-date=9 February 2025|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|last=Mujib|first=Rasheek Tabassum}}</ref> [[بنگلاديش يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي|بي يو اي ٽي (BUET)]] انجنيئرنگ تعليم لاءِ ملڪ جي سڀ کان نمايان يونيورسٽي سمجهي وڃي ٿي. [[چٽاگانگ يونيورسٽي]]، جيڪا 1966ع ۾ قائم ٿي، ملڪ جو سڀ کان وڏو يونيورسٽي ڪيمپس رکي ٿي.<ref>{{cite web|url=https://archive.dhakatribune.com/bangladesh/education/2017/10/19/chittagong-university-model-campus-tourism/|title=Chittagong University: A model of campus tourism|last=Mahmud|first=Tarek|date=19 October 2017|work=[[Dhaka Tribune]]|access-date=4 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221007152843/https://archive.dhakatribune.com/bangladesh/education/2017/10/19/chittagong-university-model-campus-tourism|archive-date=7 October 2022}}</ref> [[بنگلاديش يونيورسٽي آف پروفيشنلز|بي يو پي (BUP)]] هٿياربند فوجن سان لاڳاپيل سڀ کان وڏي سرڪاري يونيورسٽي آهي.<ref>{{Cite web|date=8 April 2009|title=Bangladesh University of Professionals Act, 2009 (Act No. 30 of 2009)|url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-1016.html?lang=en|access-date=5 September 2021|website=bdlaws.minlaw.gov.bd}}</ref> [[ڍاڪا ڪاليج]]، جيڪو 1841ع ۾ قائم ٿيو، برصغير جي قديم ترين تعليمي ادارن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/weekend-read/news/dhakas-educational-heritage-3414361|title=Dhaka's educational heritage|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=9 September 2023|last1=Nand|first1=Dipan|last2=Rahaman|first2=Arafat|access-date=9 February 2025}}</ref> طبي تعليم 39 سرڪاري، 6 هٿياربند فوجن سان لاڳاپيل ۽ 68 نجي [[بنگلاديش جي طبي ڪاليجن جي فهرست|طبي ڪاليجن]] ذريعي فراهم ڪئي ويندي آهي. سڀئي طبي ڪاليج [[بنگلاديش جي صحت ۽ خانداني ڀلائي واري وزارت]] سان لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/365640/three-more-medical-colleges-renamed-by-health|title=Three more medical colleges renamed by Health Ministry|date=19 November 2024|access-date=9 February 2025|work=[[Dhaka Tribune]]}}</ref> [[نارٿ سائوٿ يونيورسٽي]] کي عام طور ملڪ جي اڳواڻ نجي يونيورسٽي طور ڏٺو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=Times Higher Education Rankings 2023: DU, NSU ranked top Bangladeshi universities |url=https://www.tbsnews.net/bangladesh/education/times-higher-education-rankings-2023-du-nsu-ranked-top-bangladeshi-universities |website=The Business Standard |date=12 October 2022 |access-date=19 February 2026}}</ref> === صحت === {{Main|بنگلاديش ۾ صحت}} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 220 | image_style = border:none; | align = right | image1 = Life expectancy by WBG -Bangladesh.png | caption1 = بنگلاديش ۾ [[متوقع عمر]] جي تاريخي واڌ، جيڪا آزادي کان پوءِ نمايان بهتري ڏيکاري ٿي | image2 = Child mortality rate in Bangladesh.png | caption2 = 1990ع کان پوءِ بنگلاديش ۾ [[ٻارن جي شرحِ اموات]] جي تاريخي واڌ ويجھ، جيڪا نمايان گهٽتائي ظاهر ڪري ٿي | image3 = A community health worker conducting a survey in the Korail slum, Bangladesh (8630810827).jpg | caption3 = راڄڌاني ڍاڪا جي هڪ ڪچي آبادي ۾ سروي ڪندڙ هڪ برادري صحت ڪارڪن }} بنگلاديش جو آئين پنهنجي سڀني شهرين لاءِ صحت جون خدمتون بنيادي حق طور ضمانت ڏئي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://mof.portal.gov.bd/sites/default/files/files/mof.portal.gov.bd/budget_mof/b3342588_2e85_4fcb_95af_dddfdea4851b/G-1_04_127_Health%20Services_English.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://mof.portal.gov.bd/sites/default/files/files/mof.portal.gov.bd/budget_mof/b3342588_2e85_4fcb_95af_dddfdea4851b/G-1_04_127_Health%20Services_English.pdf|archive-date=9 October 2022|url-status=live|title=Chapter-5 {{!}} Health Services Division|publisher=[[Ministry of Finance (Bangladesh)]]|access-date=1 October 2022}}</ref> [[بنگلاديش جي صحت ۽ خانداني ڀلائي واري وزارت]] ملڪ ۾ صحت جون خدمتون فراهم ڪندڙ سڀ کان وڏو ادارياتي ادارو آهي،<ref name="overview">{{cite journal |author1=World Health Organization Regional Office for the Western Pacific |title=Bangladesh health system review |journal=Health Systems in Transition |date=17 July 2015 |volume=5 |issue=3 |hdl=10665/208214 |hdl-access=free }}</ref> جنهن ۾ ٻه ڊويزنون شامل آهن: [[صحت خدمتون ڊويزن]] ۽ [[طبي تعليم ۽ خانداني ڀلائي ڊويزن]].<ref>{{cite web|url=https://www.newagebd.net/article/11610/onelink.to/articlelist/323/Cartoon|title=Health Ministry split into 2 divisions|work=[[New Age (Bangladesh)|New Age]]|date=20 March 2017|access-date=1 October 2022}}</ref> تنهن هوندي به بنگلاديش جون صحت جون سهولتون اڃا تائين مڪمل طور تي ڪافي نه سمجهيون وڃن ٿيون، جيتوڻيڪ معيشت جي واڌ ۽ غربت ۾ نمايان گهٽتائي سان انهن ۾ سڌارو آيو آهي.<ref name="overview"/> ملڪ کي صحت جي افرادي قوت جي شديد کوٽ کي منهن ڏيڻو پوي ٿو، ڇاڪاڻ ته باقاعده تربيت يافته صحت فراهم ڪندڙ مجموعي صحت عملي جو تمام ننڍو حصو آهن.<ref>{{cite journal|last1=Ahmed|first1=Syed Masud|last2=Hossain|first2=Md. Awlad|last3=Chowdhury|first3=Ahmed Mushtaque Raja|last4=Bhuiya|first4=Abbas Uddin|title=The health workforce crisis in Bangladesh: shortage, inappropriate skill-mix, and inequitable distribution|date=22 January 2011|journal=[[Human Resources for Health]]|publisher=[[BioMed Central]]|volume=9|number=3|page=3|pmid=21255446|doi=10.1186/1478-4491-9-3|pmc=3037300|doi-access=free}}</ref> ڳوٺاڻن ڊاڪٽرن جي علاج واري عمل ۾ اڃا به نمايان خاميون موجود آهن ۽ دوائن جي غير مناسب ۽ نقصانڪار تجويز عام آهي.<ref>{{cite journal |last1=Mahmood|first1=Shehrin S.|last2=Iqbal|first2=Mohammad|last3=Hanifi|first3=S. M. A.|last4=Wahed|first4=Tania|last5=Bhuiya|first5=Abbas|title=Are 'Village Doctors' in Bangladesh a curse or a blessing?|date=6 July 2010|doi=10.1186/1472-698X-10-18|volume=10|number=18|pmid=20602805|journal=BMC International Health and Human Rights|page=18|publisher=[[BioMed Central]]|pmc=2910021|doi-access=free}}</ref> بنگلاديش جو صحت جو نظام سرڪاري ناڪافي مالي مدد سبب متاثر آهي.<ref name="overview"/> 2021ع مطابق صحت تي خرچ مجموعي گهريلو پيداوار (GDP) جو صرف 2.36٪ هو،<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.XPD.CHEX.GD.ZS?locations=BD|title=Current health expenditure (% of GDP) – Bangladesh|publisher=[[World Bank]]|access-date=1 October 2022}}</ref> جڏهن ته صحت لاءِ گهريلو سرڪاري خرچ مجموعي صحت خرچن جو 16.88٪ هئا.<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.XPD.GHED.CH.ZS?locations=BD|title=Domestic general government health expenditure (% of current health expenditure) – Bangladesh|publisher=[[World Bank]]|access-date=1 October 2022}}</ref> ذاتي خرچن مان ادا ڪيل صحت خرچ مجموعي خرچن جو لڳ ڀڳ 73٪ هئا.<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.XPD.OOPC.CH.ZS?locations=BD|title=Out-of-pocket expenditure (% of current health expenditure) – Bangladesh|publisher=[[World Bank]]|access-date=1 October 2022}}</ref> خانگي صحت خرچ مجموعي صحت خرچن جو تقريباً 75.48٪ هئا.<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.XPD.PVTD.CH.ZS?locations=BD|title=Domestic private health expenditure (% of current health expenditure) – Bangladesh|publisher=[[World Bank]]|access-date=4 October 2022}}</ref> ملڪ ۾ هر 10,000 ماڻهن لاءِ صرف 5.3 ڊاڪٽر موجود هئا،<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.MED.PHYS.ZS?locations=BD|title=Physicians (per 1,000 people) – Bangladesh|publisher=[[World Bank]]|access-date=1 October 2022}}</ref> جڏهن ته هر 1,000 ماڻهن لاءِ لڳ ڀڳ 6 ڊاڪٽر ۽ 6 نرسون موجود هيون.<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.MED.NUMW.P3?locations=BD|title=Nurses and midwives (per 1,000 people) – Bangladesh|publisher=[[World Bank]]|access-date=7 January 2025}}</ref> اسپتالن ۾ هر 1,000 ماڻهن لاءِ صرف 9 بسترا موجود هئا.<ref>{{cite journal|last1=Islam|first1=Md. Taimur|last2=Talukder|first2=Anup Kumar|last3=Siddiqui|first3=Md. Nurealam|last4=Islam|first4=Tofazzal|title=Tackling the COVID-19 pandemic: The Bangladesh perspective|journal=Journal of Public Health Research|doi=10.4081/jphr.2020.1794|date=14 October 2020|volume=9|number=4|article-number=jphr.2020.1794|pmid=33117758|pmc=7582102}}</ref><ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.MED.BEDS.ZS?locations=BD|title=Hospital beds (per 1,000 people) – Bangladesh|publisher=[[World Bank]]|access-date=1 October 2022}}</ref> ماهر جراحي عملي جو انگ هر 100,000 ماڻهن لاءِ صرف 3 هو،<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.MED.SAOP.P5?locations=BD|title=Specialist surgical workforce (per 100,000 population) – Bangladesh|publisher=[[World Bank]]|access-date=7 January 2025}}</ref> جڏهن ته هر 1,000 ماڻهن لاءِ لڳ ڀڳ 5 برادري صحت ڪارڪن موجود هئا.<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.MED.CMHW.P3?locations=BD|title=Community health workers (per 1,000 people) – Bangladesh|publisher=[[World Bank]]|access-date=7 January 2025}}</ref> 2022ع ۾ تقريباً 60٪ آبادي کي محفوظ [[پيئڻ جي پاڻي]] تائين رسائي حاصل هئي.<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.H2O.SMDW.ZS?locations=BD|title=People using safely managed drinking water services (% of population) – Bangladesh|publisher=[[World Bank]]|access-date=7 January 2025}}</ref> 2002ع ۾ اندازو لڳايو ويو ته پيئڻ جي پاڻي جو اڌ حصو [[آرسينڪ]] سان آلوده هو، جنهن ۾ في ليٽر 10 مائڪروگرام کان وڌيڪ مقدار موجود هئي.<ref>{{cite web|url=https://www.euronews.com/green/2024/01/18/half-of-bangladeshi-drinking-water-is-polluted-with-arsenic-and-climate-change-is-making-i|title=Half of Bangladeshi drinking water is polluted with arsenic – and climate change is making it worse|work=[[Euronews]]|date=18 January 2024|access-date=7 January 2025}}</ref> بنگلاديش دنيا جي بدترين هوا جي معيار وارن ملڪن مان هڪ آهي، خاص طور تي گهڻي آبادي وارن شهري علائقن، جهڙوڪ [[ڍاڪا]] ۽ ان جي ميٽروپوليٽن علائقي ۾.<ref>{{cite web|url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/energysource/bangladeshs-air-quality-is-among-the-worlds-worst-what-can-be-done/|title=Bangladesh's air quality is among the world's worst. What can be done?|date=25 June 2024|access-date=7 January 2025|work=[[Atlantic Council]]|last1=Webster|first1=Joseph|last2=Sinha|first2=Natalie|last3=Meadows|first3=Sarah}}</ref> عالمي بينڪ جي اندازي موجب 2019ع ۾ فضائي آلودگي سبب بنگلاديش ۾ 80,000 کان 90,000 موت ٿيا. اها ملڪ ۾ موت ۽ معذوري جو ٻيو وڏو سبب هئي ۽ ان سبب ملڪ کي پنهنجي GDP جو لڳ ڀڳ 4–4.4٪ معاشي نقصان برداشت ڪرڻو پيو.<ref>{{cite web|url=https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2022/12/03/high-air-pollution-level-is-creating-physical-and-mental-health-hazards-in-bangladesh-world-bank|title=High Air Pollution Level is Creating Physical and Mental Health Hazards in Bangladesh: World Bank|publisher=[[World Bank]]|date=4 December 2022|access-date=7 January 2025}}</ref> 2022ع مطابق پيدائش وقت مجموعي [[متوقع عمر]] 74 سال هئي، جنهن ۾ مردن جي متوقع عمر 72 سال ۽ عورتن جي 76 سال هئي.<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.IN?locations=BD|title=Life expectancy at birth, total (years) – Bangladesh|publisher=[[World Bank]]|access-date=1 October 2022}}</ref> ملڪ ۾ [[ٻارن جي شرحِ اموات]] نسبتاً بلند آهي. هر 1,000 جيئري ڄمڻن تي شيرخوار ٻارن جي اموات جي شرح 24 ۽ پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي اموات جي شرح 29 هئي.<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.IMRT.IN?locations=BD|title=Mortality rate, infant (per 1,000 live births) – Bangladesh|publisher=[[World Bank]]|access-date=1 October 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.DYN.MORT?locations=BD|title=Mortality rate, under-5 (per 1,000 live births) – Bangladesh|publisher=[[World Bank]]|access-date=1 October 2022}}</ref> 2020ع مطابق [[مائرن جي اموات جي شرح]] هر 100,000 جيئري ڄمڻن تي 123 هئي.<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.STA.MMRT?locations=BD|title=Maternal mortality ratio (modeled estimate, per 100,000 live births) – Bangladesh|publisher=[[World Bank]]|access-date=1 October 2022}}</ref> بنگلاديش ڪيترن ئي ملڪن، خاص طور تي [[ڀارت ۾ طبي سياحت|ڀارت]]، لاءِ [[طبي سياحت]] جو هڪ اهم ذريعو آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/business/tourism/bangladesh-key-source-market-medical-tourism-1571314|title=Bangladesh a key source market for medical tourism|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=4 May 2018|access-date=4 October 2022}}</ref> ڇاڪاڻ ته ڪيترائي شهري پنهنجي ملڪ جي صحت واري نظام تي اطمينان ۽ اعتماد نٿا رکن.<ref>{{cite journal|last1=Andaleeb|first1=Syed Saad|last2=Siddiqui|first2=Nazlee |first3=Shahjahan |last3=Khandakar|title=Patient satisfaction with health services in Bangladesh|volume=22|number=4|date=July 2007 |pages=263–273|doi=10.1093/heapol/czm017 |journal=[[Health Policy and Planning]]|publisher=[[Oxford University Press]]|pmid=17545252|doi-access=free}}</ref> موت جا مکيه سبب [[ڪورونري شريانن جي بيماري]]، فالج ۽ دائمي [[ساھ جون بيماريون]] آهن، جيڪي بالغ مردن ۽ عورتن جي مجموعي موتن جو ترتيبوار 62٪ ۽ 60٪ حصو بڻجن ٿيون.<ref>{{cite journal|last1=Shawon|first1=Md. Toufiq Hassan|last2=Ashrafi|first2=Shah Ali Akbar|last3=Azad|first3=Abul Kalam|last4=Firth|first4=Sonja M.|last5=Chowdhury|first5=Hafizur|last6=Mswia|first6=Robert G.|last7=Adair|first7=Tim|last8=Riley|first8=Ian|last9=Abouzahr|first9=Carla|last10=Lopez|first10=Alan D.|title=Routine mortality surveillance to identify the cause of death pattern for out-of-hospital adult (aged 12+ years) deaths in Bangladesh: introduction of automated verbal autopsy|date=12 March 2021|journal=BMC Public Health|publisher=[[BioMed Central]]|volume=21|number=491|page=491|doi=10.1186/s12889-021-10468-7|pmid=33706739|pmc=7952220|doi-access=free}}</ref> [[غذائي کوٽ]] بنگلاديش ۾ هڪ وڏو ۽ مستقل مسئلو آهي، جيڪو خاص طور تي ڳوٺاڻن علائقن کي متاثر ڪري ٿو. آبادي جي اڌ کان وڌيڪ حصي کي غذائي کوٽ جو شڪار سمجهيو وڃي ٿو. شديد غذائي کوٽ 450,000 ٻارن کي متاثر ڪري ٿي، جڏهن ته لڳ ڀڳ 20 لک ٻار وچولي درجي جي شديد غذائي کوٽ جو شڪار آهن. پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن مان 52٪ [[رت جي گهٽتائي]]، 41٪ واڌ ويجھ ۾ رڪاوٽ، 16٪ شديد ڪمزوري ۽ 36٪ گهٽ وزن جو شڪار آهن. عورتن مان چوٿون حصو گهٽ وزن وارو آهي ۽ تقريباً 15٪ جو قد معمول کان گهٽ آهي، جڏهن ته اڌ کان وڌيڪ عورتون پڻ رت جي گهٽتائي جو شڪار آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.icddrb.org/news-and-events/press-corner/media-resources/malnutrition|title=Malnutrition|publisher=[[International Centre for Diarrhoeal Disease Research, Bangladesh]] (ICDDR,B)|access-date=1 October 2022|archive-date=1 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001130754/https://www.icddrb.org/news-and-events/press-corner/media-resources/malnutrition}}</ref> 2024ع جي [[عالمي بک اشاري]] ۾ بنگلاديش 127 ملڪن مان 84هين نمبر تي رهيو.<ref>{{Cite web|title=Global Hunger Index Scores by 2024 GHI Rank|url=https://www.globalhungerindex.org/ranking.html|access-date=2024-12-11|website=Global Hunger Index (GHI)}}</ref> == معيشت == {{Main|بنگلاديش جي معيشت}} {{Further|بنگلاديش جي ڪمپنين جي فهرست}} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 220 | image_style = border:none; | align = right | image1 = Dhaka April (33244268934).jpg | caption1 = [[موتي جهيل ٿاڻو|موتي جهيل]]، قومي گاديءَ واري شهر [[ڍاڪا]] جو سڀ کان وڏو [[مرڪزي واپاري ضلعو|واپاري ضلعو]] آهي۔ | image2 = The padma bridge 04.jpg | caption2 = [[پدما پل]]، جيڪا 2022ع ۾ کولِي وئي، هڪ [[سڙڪ ۽ ريلوي پلن جي فهرست|سڙڪ-ريل پل]] آهي جيڪا [[پدما ندي]] تي تعمير ٿيل آهي۔ }} بنگلاديش هڪ [[في فرد مجموعي قومي آمدني موجب ملڪن جي فهرست#هيٺين وچولي آمدني وارو گروهه|هيٺين وچولي آمدني]] واري [[مخلوط معيشت|مخلوط منڊي معيشت]] رکندڙ ملڪ آهي۔<ref>{{cite web|last=Ahmed|first=Zobaer|url=https://www.dw.com/en/bangladesh-economy-50-years-on/a-57015896|title=Bangladesh at 50: From 'basket case' to rising economic star|access-date=30 September 2022|work=[[ڊي ڊبليو نيوز]]|publisher=[[ڊيوچي ويلي]]|date=16 December 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2023/01/22/a-journey-together-bangladesh-and-world-bank-celebrate-historic-partnership|title=A Journey Together: Bangladesh and World Bank Celebrate Historic Partnership|publisher=[[ورلڊ بئنڪ]]|date=22 January 2023|access-date=9 January 2025}}</ref> نالي ماتر جي ڊي پي موجب بنگلاديش دنيا جي [[ملڪن جي جي ڊي پي (نالي ماتر) موجب فهرست|36هين وڏي معيشت]] ۽ [[خريداري قوت برابري]] (PPP) موجب [[ملڪن جي جي ڊي پي (PPP) موجب فهرست|24هين وڏي معيشت]] رکي ٿو۔ بنگلاديش جي [[مزدور قوت]] 71.4 ملين ماڻهن تي مشتمل آهي،<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SL.TLF.TOTL.IN?locations=BD|title=Labor force, total – Bangladesh|publisher=[[ورلڊ بئنڪ]]|access-date=30 September 2022}}</ref> جيڪا دنيا ۾ [[مزدور قوت موجب ملڪن جي فهرست|ستين وڏي مزدور قوت]] آهي؛ جڏهن ته 2024 مطابق بيروزگاري جي شرح 3.6٪ هئي۔<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.TOTL.ZS?locations=BD|title=Unemployment, total (% of total labor force) (modeled ILO estimate) – Bangladesh|publisher=[[ورلڊ بئنڪ]]|access-date=30 September 2022}}</ref> ملڪ جا [[زرِ مبادلا جا ذخيرا]] گهٽجڻ باوجود،<ref>{{cite web|url=https://en.prothomalo.com/business/local/s3knbstt64|title=Respite from fall in forex reserves, dollar market stable|work=[[پروٿوم آلو]]|date=19 October 2024|last=Sakib|first=Shanaullah|access-date=9 January 2025}}</ref> ڏکڻ ايشيا ۾ هندستان کان پوءِ ٻئي نمبر تي آهن۔ بنگلاديش جي [[بنگلاديشي جلاوطن برادري|جلاوطن برادري]] 2024ع دوران تقريباً 27 ارب آمريڪي ڊالر [[بنگلاديش ڏانهن ترسيل رقم]] جي صورت ۾ موڪليا۔<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/business/economy/news/remittance-hit-all-time-high-2024-3789871|title=Remittance hit all-time high in 2024|last=Hasan|first=Md. Mehedi|work=[[ڊيلي اسٽار]]|date=2 January 2025|access-date=9 January 2025}}</ref> [[بنگلاديشي ٽڪا]] ملڪ جي قومي ڪرنسي آهي۔ 2023 مطابق، خدمتن وارو وڏو شعبو ڪل جي ڊي پي جو لڳ ڀڳ 51.5٪ حصو ڏئي ٿو، ان کان پوءِ صنعتي شعبو 34.6٪ سان ٻئي نمبر تي آهي، جڏهن ته [[بنگلاديش ۾ زراعت|زرعي شعبو]] صرف 11٪ جي ڊي پي پيدا ڪري ٿو۔<ref name="cia"/> تنهن هوندي به روزگار جي لحاظ کان اهو سڀ کان وڏو شعبو آهي ۽ ملڪ جي لڳ ڀڳ اڌ مزدور قوت کي روزگار فراهم ڪري ٿو۔<ref>{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/news/labour-force-survey-2022-agriculture-still-main-job-generator-3283936|title=Labour Force Survey 2022: Agriculture still main job generator|last=Byron|first=Rejaul Karim|work=[[ڊيلي اسٽار]]|date=30 March 2023|access-date=11 January 2025}}</ref> ملڪ جي برآمداتي آمدني جو 84٪ کان وڌيڪ حصو [[بنگلاديش جي ڪپڙي جي صنعت]] مان حاصل ٿئي ٿو۔<ref>{{cite web|url=https://www.weforum.org/stories/2024/02/how-bangladesh-offers-lessons-for-sustainable-industrialization-in-africa/|last=Akinrebiyo|first=Femi|title=Bangladesh's leap from poverty to textile powerhouse offers lessons for countries in Africa|date=16 February 2024|work=[[ورلڊ اڪنامڪ فورم]]|access-date=11 January 2025}}</ref> بنگلاديش دنيا جو ٻيون نمبر وڏو تيار پوشاڪ برآمد ڪندڙ ملڪ آهي ۽ عالمي [[تيز فيشن]] صنعت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو، جتي اها مختلف مغربي فيشن برانڊن کي شيون برآمد ڪري ٿي۔<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/cd6ye3e8x9po|title=Fast fashion drove Bangladesh – now its troubled economy needs more|work=[[بي بي سي نيوز]]|date=7 September 2024|access-date=16 January 2025|last=Imandar|first=Nikhil|publisher=[[بي بي سي]]}}</ref> بنگلاديش [[بنگلاديش جي جوٽ صنعت|جوٽ]]،<ref>{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/opinion/views/news/symbol-our-degradation-3624216|title=A symbol of our degradation|work=[[ڊيلي اسٽار]]|date=2 June 2024|last=Choudhury|first=Serajul Islam|access-date=9 January 2025}}</ref> [[بنگلاديش ۾ چانورن جي پيداوار|چانور]]،<ref>{{cite news|url=https://en.prothomalo.com/bangladesh/bw4ldbvrb4|title=Rice production rising high in Bangladesh|last=Mahmud|first=Iftekhar|work=[[پروٿوم آلو]]|date=17 June 2023|access-date=9 January 2025}}</ref> [[بنگلاديش جي مڇين جي فهرست|مڇي]]،<ref>{{cite news|url=https://en.prothomalo.com/bangladesh/good-day-bangladesh/sk7ow1u6en|title=Bangladesh globally second in freshwater fish production|last=Mahmud|first=Iftekhar|work=[[ڊيلي اسٽار]]|date=10 June 2024|access-date=9 January 2025}}</ref> [[بنگلاديش ۾ چانهه جي پيداوار|چانهه]]<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/business/economy/news/long-term-plan-behind-high-tea-production-3399926|title=Long-term plan behind high tea production|last1=Chowdhury|first1=Dwoha|last2=Halder|first2=Sukanta|work=[[ڊيلي اسٽار]]|date=22 August 2023|access-date=9 January 2025}}</ref> ۽ گلن جو اهم پيدا ڪندڙ ملڪ پڻ آهي۔<ref>{{Cite web|url=https://www.tbsnews.net/thoughts/floriculture-lucrative-sector-bangladesh-131728|title=Floriculture: A lucrative sector in Bangladesh|date=12 September 2020|website=Business Standard}}</ref> ٻين وڏين صنعتن ۾ [[بنگلاديش ۾ جهاز سازي|جهاز سازي]]، [[بنگلاديش ۾ دواسازي صنعت|دواسازي]]، [[بنگلاديش ۾ فولاد صنعت|فولاد]]، [[بنگلاديش ۾ برقيات صنعت|برقيات]] ۽ [[بنگلاديش ۾ چمڙي جي صنعت|چمڙي جون شيون]] شامل آهن۔<ref>{{cite journal|last1=Ahaduzzaman|last2=Sarkar|first2=Prottasha|last3=Anjum|first3=Aniqa|last4=Khan|first4=Easir A.|title=Overview of Major Industries in Bangladesh|date=7 December 2017|journal=Journal of Chemical Engineering|volume=30|number=1|doi=10.3329/jce.v30i1.34798|pages=51–58|doi-access=free}}</ref> چين بنگلاديش جو سڀ کان وڏو واپاري ڀائيوار آهي، جيڪو ڪل واپار جو 15٪ حصو رکي ٿو، جڏهن ته هندستان 8٪ سان ٻئي نمبر تي آهي۔<ref>{{cite web|last=Haroon|first=Jasim Uddin|date=11 December 2024|work=[[فنانشل ايڪسپريس]]|url=https://today.thefinancialexpress.com.bd/last-page/china-bangladeshs-top-trading-partner-in-fy24-1733855492|title=China Bangladesh's top trading partner in FY24|access-date=11 January 2025}}</ref> خانگي شعبو ملڪ جي جي ڊي پي جو 80٪ حصو پيدا ڪري ٿو، جڏهن ته سرڪاري ملڪيت وارين ڪمپنين جو ڪردار مسلسل گهٽجي رهيو آهي۔<ref>{{Cite web|url=https://www.tbsnews.net/supplement/public-sector-needs-keep-pace-private-sector-359749|title=Public sector needs to keep pace with private sector|date=20 January 2022|website=Business Standard}}</ref> بنگلاديش جي معيشت گهڻو ڪري خانداني ملڪيت واريون [[بنگلاديش جي ڪمپنين جي فهرست|واپاري جماعتون]] ۽ ننڍن ۽ وچولي درجي جي ڪاروبارن تي ٻڌل آهي۔ بنگلاديش جون ڪجهه وڏيون عوامي شيئر مارڪيٽ ۾ درج ڪمپنيون [[بيڪسيمڪو]]، [[بي آر اي سي بينڪ]]، [[بي ايس آر ايم]]، [[جي پي ايڇ اسپات]]، [[گرامينفون]]، [[سمٽ گروپ]] ۽ [[اسڪوائر فارماسيوٽيڪل]] آهن۔<ref>{{Cite web |url=https://www.dse.com.bd/dse30_share.php|title=DS30 Index &#124; Dhaka Stock Exchange|website=dse.com.bd}}</ref> [[ڍاڪا اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ [[چٽگانگ اسٽاڪ ايڪسچينج]] ملڪ جون ٻه اهم [[سرمائي مارڪيٽ]]ون آهن۔<ref>{{cite web|url=https://www.tbsnews.net/features/panorama/tale-two-capital-markets-883756|title=A tale of two capital markets|work=[[Business Standard]]|date=25 June 2024|last=Islam|first=Shadique Mahbub|access-date=9 January 2025}}</ref> [[بنگلاديش ۾ مواصلات]] جي صنعت دنيا جي تيزي سان وڌندڙ صنعتن مان هڪ آهي، جتي نومبر 2024ع جي آخر تائين موبائيل فون استعمال ڪندڙن جو انگ 188.78 ملين تائين پهچي ويو۔<ref>{{cite web|title=Mobile Phone Subscribers in Bangladesh|url=https://www.amtob.org.bd/home/industrystatics|access-date=9 January 2025|work=[[بنگلاديش موبائيل ٽيليڪام آپريٽرز ايسوسيئيشن|AMTOB]]}}</ref> سياسي عدم استحڪام،<ref>{{cite web|url=https://www.eiu.com/n/infrastructure-enhancements-will-underpin-growth-in-dhaka/|title=Infrastructure enhancements will underpin growth in Dhaka|date=30 September 2020|access-date=12 January 2025|work=[[ايڪانامسٽ انٽيليجنس يونٽ]]}}</ref> وڌندڙ مهانگائي،<ref name="sadiq"/> [[بنگلاديش ۾ بدعنواني|گھڻي بدعنواني]]،<ref>{{cite web|last=Ahmed|first=Sadiq|date=22 May 2024|title=Why is it taking so long to stabilise the economy?|access-date=12 January 2025|work=[[ڊيلي اسٽار]]|url=https://www.thedailystar.net/opinion/views/news/why-it-taking-so-long-stabilise-the-economy-3615381}}</ref> بجلي جي اڻپوري فراهمي،<ref>{{cite web|last1=Rahman|first1=Asifur|last2=Karmaker|first2=Konkon|date=11 September 2024|title=Power supply may not improve anytime soon|access-date=12 January 2025|work=[[ڊيلي اسٽار]]|url=https://www.thedailystar.net/opinion/views/news/how-do-we-overcome-our-corruption-crisis-3731226}}</ref> ۽ سڌارن جي سست رفتار سان عملداري معاشي واڌ ويجهه لاءِ اهم چئلينج آهن۔<ref name="sadiq"/> بنگلاديش کي [[گلوبل انوويشن انڊيڪس]] ۾ 2024ع ۽ 2025ع دوران 106هين درجو حاصل ٿيو۔<ref>{{Cite web |title=Bangladesh ranking in the Global Innovation Index 2025|url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/bangladesh|access-date=2025-10-21 |website=www.wipo.int|language=en}}</ref> === توانائي === {{Main|بنگلاديش ۾ بجلي وارو شعبو}} {{Further|بنگلاديش جي توانائي پاليسي|بنگلاديش پاور ڊولپمينٽ بورڊ|بنگلاديش ۾ قدرتي گئس ۽ پيٽروليم|پيٽرو بنگلا}} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 220 | image_style = border:none; | align = right | image1 = Ruppur Nuclear Power Plant , Ruppur, Pabna.jpg | caption1 = رات جو تعمير هيٺ [[روپور ائٽمي بجلي گهر]] | image2 = Moving Turbines!!.jpg | caption2 = [[ڪتوبديا ٻيٽ]] تي هوا واريون ٽربائينون }} بنگلاديش، جتي 2009ع ۾ روزانو ڪيترائي ڀيرا بجلي بند ٿيڻ جا واقعا ٿيندا هئا، 2022ع تائين 100٪ بجلي پهچ حاصل ڪري چڪو هو.<ref>{{cite web|url=https://www.tbsnews.net/economy/how-100-electrification-changed-rural-game-384954|title=How 100% electrification changed the rural game|date=14 March 2022|website=Business Standard|access-date=1 October 2022|archive-date=4 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221004183507/https://www.tbsnews.net/economy/how-100-electrification-changed-rural-game-384954|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/news/electricity-now-every-house-2987601 |title=Electricity now in every house |work=The Daily Star |date=22 March 2022 |access-date=2 October 2022 |archive-date=30 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130005200/https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/news/electricity-now-every-house-2987601 |url-status=live }}</ref> اهو آهستي آهستي [[سبز معيشت]] ڏانهن منتقل ٿي رهيو آهي ۽ دنيا جو سڀ کان وڏو آف-گرڊ شمسي بجلي پروگرام رکي ٿو، جنهن مان 20 ملين ماڻهو فائدو وٺن ٿا.<ref>{{cite web|url=https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2021/04/07/bangladesh-solar-home-systems-provide-clean-energy-for-20-million-people|title=Bangladesh Solar Home Systems Provide Clean Energy for 20 million People|publisher=World Bank|access-date=1 October 2022|archive-date=1 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001203911/https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2021/04/07/bangladesh-solar-home-systems-provide-clean-energy-for-20-million-people|url-status=live}}</ref> ملڪ ۾ پيداوار لاءِ ''پالڪي'' نالي هڪ [[برقي ڪار]] تيار ڪئي پئي وڃي.<ref>{{cite web |url=https://www.thedailystar.net/tech-startup/news/palki-affordable-locally-assembled-electric-vehicle-its-way-3103341 |title=Palki: An affordable locally assembled Electric Vehicle on its way |work=The Daily Star |date=26 August 2022 |access-date=2 October 2022 |archive-date=2 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240902065543/https://www.thedailystar.net/tech-startup/news/palki-affordable-locally-assembled-electric-vehicle-its-way-3103341 |url-status=live }}</ref> [[بايو گئس]] کي نامياتي ڀاڻ ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو پيو وڃي.<ref>{{cite web |last=Mang |first=Heinz-Peter |title=Situation Analysis of Agro-Industrial Biogas Plants in Bangladesh |url=https://reeep.sreda.gov.bd/projects/2017-02-Situation-Analysis-of-Agro-Industrial-Biogas-Plants-In-Bangladesh_HPMang.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220618191038/https://reeep.sreda.gov.bd/projects/2017-02-Situation-Analysis-of-Agro-Industrial-Biogas-Plants-In-Bangladesh_HPMang.pdf |archive-date=18 June 2022 |url-status=live |access-date=12 October 2022 |website=sreeda.gov.bd}}</ref> روسي ڪمپني [[روس ائٽم]] جي مدد سان تعمير ٿيندڙ [[روپور ائٽمي بجلي گهر]] ملڪ جو پهريون فعال [[ائٽمي بجلي گهر]] هوندو. ان جي ٻن ڪل يونٽن مان پهريون يونٽ 2025ع ۾ ڪم شروع ڪرڻ جي اميد رکي ٿو.<ref>{{Cite web|author=Mohiuddin|title=Rooppur nuclear power plant: Power generation deferred|work=[[Prothom Alo]]|date=19 May 2024|url=https://en.prothomalo.com/bangladesh/mens8s0lt0 |access-date=8 January 2025}}</ref> بنگلاديش وٽ اڃا به قدرتي گئس جا وڏا اڻ استعمال ٿيل ذخيرا موجود آهن، خاص طور تي پنهنجي سامونڊي علائقي ۾.<ref>{{cite web |url=http://www.geoexpro.com/articles/2021/12/natural-gas-underexplored-in-bangladesh|title=Natural Gas – Underexplored in Bangladesh?|date=15 December 2021|website=GEO ExPro|access-date=3 October 2022|archive-date=3 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003114124/https://www.geoexpro.com/articles/2021/12/natural-gas-underexplored-in-bangladesh}}</ref><ref>{{cite web |url=https://thediplomat.com/2014/11/bangladesh-asias-new-energy-superpower/#:~:text=With%20its%20new%20territory%2C%20Bangladesh%27s,the%20end%20of%20the%20year. |title=Bangladesh: Asia's New Energy Superpower? |access-date=3 October 2022 |archive-date=29 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161229123448/https://thediplomat.com/2014/11/bangladesh-asias-new-energy-superpower/#:~:text=With%20its%20new%20territory%2C%20Bangladesh%27s,the%20end%20of%20the%20year. |url-status=live }}</ref> ڳولا جي کوٽ ۽ ثابت ٿيل ذخيرن ۾ گهٽتائي سبب بنگلاديش کي ٻاهرين ملڪن مان [[ايل اين جي]] درآمد ڪرڻي پئي آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.tbsnews.net/bangladesh/energy/imported-lng-be-24-times-more-expensive-local-gas-cpd-370075|title=Imported LNG to be 24 times more expensive than local gas: CPD|date=13 February 2022|website=Business Standard|access-date=3 October 2022|archive-date=3 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003114118/https://www.tbsnews.net/bangladesh/energy/imported-lng-be-24-times-more-expensive-local-gas-cpd-370075|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.reuters.com/article/bangladesh-lng-power-idINL1N2Z10R7|title=Bangladesh halts expensive spot LNG imports despite load-shedding|work=Reuters|date=20 July 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/views/opinion/news/let-us-not-become-dependent-lng-import-2925721|title=Let us not become dependent on LNG import|first=Badrul|last=Imam|date=26 December 2021|work=The Daily Star|access-date=3 October 2022|archive-date=3 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003114121/https://www.thedailystar.net/views/opinion/news/let-us-not-become-dependent-lng-import-2925721|url-status=live}}</ref> گئس جي کوٽ [[روسي-يوڪريني جنگ (2022ع–هاڻوڪي)|روسي-يوڪريني جنگ]] سبب وڌيڪ وڌي وئي.<ref>{{Cite news|url=https://www.ft.com/content/a9b8d051-a126-469c-b1ad-b0d29a8d53eb|title=Bangladesh is being 'killed by economic conditions elsewhere in the world'|newspaper=Financial Times|location=London|date=24 August 2022|access-date=1 October 2022|archive-date=26 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221126085309/https://www.ft.com/content/a9b8d051-a126-469c-b1ad-b0d29a8d53eb|url-status=live}}</ref> عالمي مارڪيٽ ۾ قيمتن جي تيز واڌ سبب، مسلسل لوڊشيڊنگ جي باوجود، بنگلاديش جولاءِ 2022ع ۾ عارضي طور [[اسپاٽ قيمت]] تي ايل اين جي خريد ڪرڻ بند ڪري ڇڏي.<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/markets/commodities/bangladesh-halts-expensive-spot-lng-imports-despite-load-shedding-idUSL1N2Z10R7/|title=Bangladesh halts expensive spot LNG imports despite load-shedding|work=[[Reuters]]|date=20 July 2022|access-date=8 January 2025}}</ref> قيمتون گهٽجڻ کان پوءِ فيبروري 2023ع ۾ هن وري اسپاٽ قيمت تي ايل اين جي خريد ڪرڻ شروع ڪئي.<ref>{{cite web|last1=Paul|first1=Ruma|last2=Chow|first2=Emily|url=https://www.reuters.com/business/energy/bangladesh-restart-spot-lng-buying-prices-ease-sources-2023-02-01/|title=Bangladesh to restart spot LNG buying as prices ease – sources|work=[[Reuters]]|date=1 February 2023|access-date=8 January 2025}}</ref> جڏهن ته [[بنگلاديش جون سرڪاري ملڪيت واريون ڪمپنيون]] بنگلاديش جي لڳ ڀڳ اڌ بجلي پيدا ڪن ٿيون، خانگي ملڪيت واريون ڪمپنيون، جهڙوڪ سمٽ گروپ ۽ [[اورين گروپ (بنگلاديش)|اورين گروپ]]، بجلي پيدا ڪرڻ سان گڏ مشينري، ريئڪٽر ۽ سامان فراهم ڪرڻ ۾ وڌندڙ اهم ڪردار ادا ڪري رهيون آهن.<ref>{{Cite web|url=https://www.ge.com/news/press-releases/summit-signs-22-year-ppa-upcoming-583-mw-gas-power-plant-ge-co-develop-plant|title=Summit signs 22-year PPA for upcoming 583 MW gas power plant; GE to co-develop plant in Bangladesh|website=GE News|access-date=23 October 2022|archive-date=23 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221023153618/https://www.ge.com/news/press-releases/summit-signs-22-year-ppa-upcoming-583-mw-gas-power-plant-ge-co-develop-plant|url-status=live}}</ref> بنگلاديش بجلي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت 2009ع ۾ 5 گيگاواٽ کان وڌائي 2022ع ۾ 25.5 گيگاواٽ ڪئي. ملڪ ان کي 2041ع تائين وڌيڪ وڌائي 50 [[گيگاواٽ]] ڪرڻ جو ارادو رکي ٿو. آمريڪي ڪمپنيون جهڙوڪ [[شيوران ڪارپوريشن|شيوران]] ۽ [[جنرل اليڪٽرڪ]] بنگلاديش جي ملڪي قدرتي گئس پيداوار جو لڳ ڀڳ 55٪ فراهم ڪن ٿيون ۽ بجلي منصوبن ۾ سڀ کان وڏن سيڙپڪارن مان آهن. بنگلاديش جي لڳل گئس سان هلندڙ بجلي پيداوار جي صلاحيت جو 80٪ آمريڪا ۾ تيار ٿيل ٽربائينن مان اچي ٿو.<ref>{{cite web | url=https://www.trade.gov/country-commercial-guides/bangladesh-power-and-energy | title=Bangladesh – Power and Energy | date=20 July 2022 | access-date=5 October 2022 | archive-date=5 October 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20221005062425/https://www.trade.gov/country-commercial-guides/bangladesh-power-and-energy | url-status=live }}</ref> === سياحت === {{Main|بنگلاديش ۾ سياحت}} [[File:Save the sundarbans 20.jpg|thumb|[[سندر بن]] دنيا جو سڀ کان وڏو [[مينگروو ٻيلو]] آهي.]] [[بنگلاديش ۾ سياحت|سياحت جي صنعت]] تيزيءَ سان وڌي رهي آهي ۽ مجموعي ملڪي پيداوار (جي ڊي پي) ۾ لڳ ڀڳ 3.02٪ حصو ڏئي ٿي.<ref>{{cite web|last1=Byron|first1=Rejaul Karim|first2=Mahmudul|last2=Hasan|url=https://www.thedailystar.net/business/economy/industries/tourism/news/tourisms-share-302pc-gdp-2904556|title=Tourism's share 3.02% in GDP|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=28 November 2021|access-date=30 September 2022}}</ref> 2019ع ۾ بنگلاديش جي بين الاقوامي سياحتي آمدني 391 ملين آمريڪي ڊالر هئي.<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/ST.INT.RCPT.CD?locations=BD|title=International tourism, receipts (current US$) – Bangladesh|publisher=[[World Bank]]|access-date=30 September 2022}}</ref> ملڪ وٽ [[بنگلاديش جا عالمي ورثي جا ماڳ|يونيسڪو جا ٽي عالمي ورثي وارا ماڳ]] آهن: [[باگرهات جي تاريخي مسجدن جو شهر|مسجدن جو شهر]]، [[پهاڙپور ۾ ٻڌ وهار جا آثار|ٻڌ وهار]] ۽ [[سندر بن]]؛ جڏهن ته ست ماڳ [[عالمي ورثي جو ماڳ#نامزدگي جو عمل|عبوري فهرست]] ۾ شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/state=bd|title=Tentative Lists|access-date=6 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20120806231331/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/state=bd|archive-date=6 August 2012|url-status=live}}</ref> [[عالمي سفر ۽ سياحت ڪائونسل]] (WTTC) جي 2019ع واري رپورٽ موجب، بنگلاديش ۾ سفر ۽ سياحت جي شعبي 2018ع دوران سڌي طرح 11,80,500 نوڪريون پيدا ڪيون، جيڪي ملڪ جي ڪل روزگار جو 1.9٪ هيون.<ref name="2019 report">{{cite web |url=http://reports.weforum.org/pdf/ttci-2019/WEF_TTCI_2019_Profile_BGD.pdf |title=Travel & Tourism Competitiveness Index 2019 edition: Bangladesh |website=World Travel and Tourism Council|access-date=18 December 2019}}</ref> ساڳئي رپورٽ موجب، بنگلاديش ۾ هر سال لڳ ڀڳ 125,000 بين الاقوامي سياحن جي آمد ٿئي ٿي.<ref name="2019 report"/> 2012ع ۾ ملڪي خرچن سفر ۽ سياحت سان لاڳاپيل سڌي مجموعي ملڪي پيداوار (جي ڊي پي) جو 97.7٪ پيدا ڪيو هو.<ref name="2013 report">{{cite web |url=http://www.wttc.org/site_media/uploads/downloads/bangladesh2013.pdf |title=Travel & Tourism Economic Impact 2013: Bangladesh |website=World Travel and Tourism Council |archive-url=https://web.archive.org/web/20131007183403/http://www.wttc.org/site_media/uploads/downloads/bangladesh2013.pdf |archive-date=7 October 2013}}</ref> == ثقافت == {{Main|بنگلاديش جي ثقافت}} {{Further|بنگال جي ثقافت|بنگلاديش جا عجائب گهر|بنگلاديش جي ڪتب خانن جي فهرست}} === موڪلون ۽ ميلا === {{Main|بنگلاديش جون سرڪاري موڪلون|بنگلاديش جي ميلن جي فهرست}} روايتي ميلن ۾ [[پهيلو بوئشاکھ]] (بنگالي نئون سال) شامل آهي، جيڪو بنگالي ثقافت جو سڀ کان وڏو ميلو آهي ۽ وڏي پيماني تي جشن ملهايو ويندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/shout/news/the-universal-appeal-pahela-baishakh-2077693|title=The Universal Appeal of Pahela Baishakh|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=14 April 2021|access-date=16 January 2025|last=Islam|first=Hiya}}</ref> [[پوهيلا فالگون]] [[بنگلاديش ۾ ويلنٽائن ڏهاڙو]] سان گڏ ايندو آهي ۽ موسيقي، ناچ ۽ ٻين ثقافتي سرگرمين سان ملهايو ويندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/dhaka/373684/du-celebrates-pohela-falgun-with-spring-festival|title=DU celebrates Pohela Falgun with spring festival|work=[[Dhaka Tribune]]|date=14 February 2025|access-date=15 February 2025}}</ref> ٻين ميلن ۾ [[نوبنّو]] ۽ [[پوش پربن]] شامل آهن، جيڪي نئين فصل جي لاباري جي خوشيءَ ۾ ملهايا ويندا آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/nobanno-the-old-bangla-new-year-49964|title=Nobanno: The Old Bangla New Year|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=13 November 2014|access-date=16 January 2025|last=Chowdhury|first=Asrar}}</ref> [[شڪرائين]] هڪ ساليانو جشن آهي، جنهن دوران [[پتنگ]] اڏايا ويندا آهن. اهو [[بنگالي ڪئلينڊر]] جي نائين مهيني [[پوش]] جي پڄاڻيءَ تي ملهايو ويندو آهي. هي ميلو ڀارت ۽ نيپال ۾ ملهايل [[مڪر سنڪرنتي]] سان به هم وقت هوندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/news-detail-170574|title=Shakrain festival|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=19 January 2011|access-date=16 January 2025}}</ref> [[File:Jatiyo Sritisoudho.jpg|thumb|[[قومي شهيد يادگار]] تي فتح ڏهاڙي جون تقريبون]] مذهبي ميلن مان مسلمانن جا ٻه سڀ کان وڏا عيدون [[عيدالفطر]] ۽ [[عيدالاضحيٰ]] آهن. عيدالفطر [[رمضان]] جي مهيني جي پڄاڻيءَ تي ملهايي ويندي آهي، جڏهن ته عيدالاضحيٰ قربانيءَ جو ميلو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/7/31/what-is-eid-al-adha-and-how-is-it-celebrated|title=What is Eid al-Adha and how is it celebrated?|publisher=[[Al Jazeera]]|date=31 July 2020|access-date=16 January 2025}}</ref> ٻنهي عيدن جي موقعي تي ملڪ ۾ سڀ کان ڊگهيون [[بنگلاديش جون سرڪاري موڪلون|سرڪاري موڪلون]] ڏنيون وينديون آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/governance/news/five-day-eid-vacation-two-day-holiday-durga-puja-3729086|title=Five-day Eid vacation, two-day holiday for Durga puja|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=17 October 2024|access-date=16 January 2025}}</ref> ٻين اسلامي ميلن ۾ [[مولد النبي]] (عيد ميلاد النبي)،<ref>{{cite news|last=Zamir|first=Muhammad|title=Various dimensions of Mawlid or Milad-un-nabi|url=https://thefinancialexpress.com.bd/views/various-dimensions-of-mawlid-or-milad-un-nabi|access-date=15 January 2025|work=[[The Financial Express (Bangladesh)|The Financial Express]]|date=15 September 2024}}</ref> [[عاشورا]]،<ref>{{cite web|url=https://www.tbsnews.net/bangladesh/ashura-being-observed-bangladesh-673434|title=Ashura being observed in Bangladesh|work=[[Business Standard]]|date=29 July 2023|access-date=16 January 2025}}</ref> [[چنڊ رات]]،<ref>{{cite news|title=A reminiscent tour of Chaand Raat through the decades|url=https://thefinancialexpress.com.bd/lifestyle/culture/a-reminiscent-tour-of-chaand-raat-through-the-decades|access-date=15 January 2025|work=[[The Financial Express (Bangladesh)|The Financial Express]]|date=10 April 2024}}</ref> [[شب برات]]، [[شب معراج]]، [[شب قدر]] ۽ [[عالمي اجتماع]] شامل آهن.<ref>{{cite news|title=Shab-e-Barat to be observed on March 29|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2021/03/14/shab-e-barat-to-be-observed-on-march-29|access-date=15 January 2025|work=[[Dhaka Tribune]]|date=14 March 2021}}</ref> هندن جو سڀ کان وڏو ميلو [[درگا پوجا]] آهي.<ref>{{cite web|last=Zand|first=Sahar|url=https://www.bbc.com/travel/article/20241008-bangladeshs-devoted-idol-creators|title=The 'god makers': Bangladesh's devoted idol creators|work=[[BBC News]]|publisher=[[BBC]]|date=9 October 2024|access-date=16 January 2025}}</ref> ٻين اهم هندو ميلن ۾ [[ڪرشن جنماشتمي]]، [[ڪالي پوجا]]، [[سرسوتي پوجا]] ۽ [[رتھ ياترا]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://en.prothomalo.com/bangladesh/dxpkrv51ga|title=Janmashtami today|work=[[Prothom Alo]]|date=26 August 2024|access-date=16 January 2025}}</ref><ref>{{cite news|title=Ratha Yatra festival begins across Bangladesh|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/351359/ratha-yatra-festival-begins-across-bangladesh|access-date=15 January 2025|work=[[Dhaka Tribune]]|date=7 July 2024}}</ref> بدھ مت جي پوئلڳن جو سڀ کان وڏو ميلو [[بدھ پورنيما]] آهي، جيڪو [[گوتم بدھ]] جي جنم ڏينهن جي ياد ۾ ملهايو ويندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/news/buddha-purnima-today-3615671|title=Buddha Purnima today|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=22 May 2024|access-date=16 January 2025}}</ref> عيسائين ۾ [[ڪرسمس]]، جيڪو [[بڙو ڏينهن]] جي نالي سان مشهور آهي، ۽ [[ايسٽر]] سڀ کان وڌيڪ ملهايا ويندڙ مذهبي جشن آهن.<ref>{{cite web|last1=Islam|first1=Tousef|last2=Gomez|first2=Rexy Jason|url=https://www.tbsnews.net/features/christmas-bangladesh-transposing-jingle-bells-memories-764026|title=Buddha Purnima today|work=[[Business Standard]]|date=25 December 2023|access-date=16 January 2025}}</ref> قومپرستانه قومي ڏينهن ۾ [[ٻولي تحريڪ جو ڏهاڙو]] شامل آهي، جيڪو هر سال 21 فيبروري تي 1952ع جي [[بنگالي ٻولي تحريڪ]] جي شهيدن جي ياد ۾ ملهايو ويندو آهي.<ref>{{cite web|last=Rahman|first=Mohammad Afzalur|url=https://www.thedailystar.net/supplements/amar-ekushe-2024/news/how-ekushey-was-commemorated-during-the-pakistan-period-3549101|title=How Ekushey was commemorated during the Pakistan period|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=21 February 2024|access-date=16 January 2025}}</ref> 1999ع ۾ [[يونيسڪو]] هن ڏينهن کي [[مادري ٻوليءَ جو عالمي ڏينهن]] قرار ڏنو.<ref>{{cite web|url=https://www.unesco.org/en/days/mother-language|title=International Mother Language Day|publisher=[[UNESCO]]|access-date=15 January 2025}}</ref> [[بنگلاديش جو آزادي ڏهاڙو|آزادي ڏهاڙو]] 26 مارچ تي پاڪستان کان آزاديءَ جي اعلان جي ياد ۾ ملهايو ويندو آهي.<ref name="star2"/> [[بنگلاديش جو فتح ڏهاڙو|فتح ڏهاڙو]] 16 ڊسمبر تي [[بنگلاديش جي آزاديءَ جي جنگ]] ۾ فتح جي ياد ۾ ملهايو ويندو آهي.<ref name="star2">{{cite web|date=26 March 2024|last=Rafa|first=Amrin Tasnim|url=https://www.thedailystar.net/rising-stars/news/the-significance-bangladeshs-independence-day-and-victory-day-3575421|title=The significance of Bangladesh's Independence Day and Victory Day|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|access-date=15 January 2025}}</ref> انهن ٽنهي قومي ڏينهن تي [[شهيد مينار، ڍاڪا]] ۽ [[قومي شهيد يادگار]] تي عوامي تقريبون منعقد ڪيون وينديون آهن، جتي شهيدن کي ڀيٽا پيش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite news|title=Nation set to pay homage to language martyrs tomorrow|url=https://www.tbsnews.net/bangladesh/nation-set-pay-homage-language-martyrs-tomorrow-795818|access-date=15 January 2025|work=[[The Financial Express (Bangladesh)|The Financial Express]]|date=20 February 2024}}</ref><ref>{{cite news|title=National Martyrs' Memorial ready for Independence Day observance|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/307542/national-martyrs-memorial-ready-for-independence|access-date=15 January 2025|work=[[Dhaka Tribune]]|date=25 March 2023|last=Sabbir|first=Ariful Islam}}</ref> === ادب === {{Main|بنگالي ادب}} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 220 | image_style = border:none; | align = right | image1 = Nazrul.jpg | caption1 = [[قاضي نذرالاسلام]]، بنگلاديش جو قومي شاعر.<ref>{{cite web|url=https://en.prothomalo.com/bangladesh/zoogq5cu7n|title=Kazi Nazrul Islam officially recognised as national poet|date=3 January 2025|access-date=18 January 2025|work=[[Prothom Alo]]}}</ref> | image2 = Humayun ahmed gossip.jpg | caption2 = [[همايون احمد]]، مشهور ناول نگار ۽ فلمساز }} بنگالي ادب بنگالي ثقافت جو هڪ اهم حصو آهي. ڏهين کان ٻارهين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور جون [[چرياپد]] نظمون بنگالي ٻوليءَ جا قديم ترين محفوظ مثال آهن.<ref>{{cite book|editor1-last=Guhathakurta|editor1-first= Meghna|editor2-last=Schendel|editor2-first=Willem van|title=The Bangladesh Reader: History, Culture, Politics|url=https://archive.org/details/bangladeshreader0000unse|publisher=[[Duke University Press]]|year=2013|isbn=978-0-8223-5318-8}}</ref>{{rp|40}} [[بنگال سلطنت]] جي دور ۾ وچئين دور جي بنگالي ليکڪن تي عربي ۽ [[فارسي ادب]] جو گهرو اثر پيو.<ref>{{cite web|last=Bari|first=Sarah Anjum|title=A Tale of Two Languages: How the Persian language seeped into Bengali|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=12 April 2019|access-date=18 January 2025|url=https://www.thedailystar.net/star-weekend/longform/news/tale-two-languages-how-the-persian-language-seeped-bengali-1728421}}</ref> وچئين دور جي اهم ادبي ڪاميابين ۾ [[منگل ڪاويا]] شامل آهن.<ref name="run"/> [[بنگال جي نئين سجاڳي]] (18هين صديءَ جي آخر کان 20هين صديءَ جي شروعات تائين) جديد بنگالي ادب تي گهرو اثر ڇڏيو. [[مائيڪل مدھوسودن دت]] بنگالي شاعريءَ ۾ آزاد بحر متعارف ڪرايو.<ref>{{cite journal|year=2003|last=Radice|first=William|title=The Significance of Madhusudan Dutt and his Epic|journal=India International Centre Quarterly|publisher=[[India International Centre]]|jstor=23005843|pages=73–88|volume=30|number=1}}</ref> [[مير مشرف حسين]] پهريون وڏو بنگالي مسلمان اديب هو.<ref>{{Cite book|title=Bangla Sahitye Musalman|last=Syed|first=Abdul Mannan|publisher=[[Islamic Foundation Bangladesh|Islamic Foundation]]|year=2009|isbn=978-984-06-0478-4|location=Dhaka|page=20}}</ref> [[رابندرناٿ ٽيگور]] ادب جو [[ادب جو نوبل انعام|نوبل انعام]] حاصل ڪندڙ پهريون ايشيائي ۽ غير يورپي شخص هو.<ref>{{cite journal|year=2000|last=Jewell|first=Richard|title=The Nobel Prize: History and Canonicity|journal=The Journal of the Midwest Modern Language Association|publisher=Midwest Modern Language Association|doi=10.2307/1315120|jstor=1315120|pages=97–113|volume=33|number=1}}</ref> [[قاضي نذرالاسلام]] انقلابي شاعر هو، جنهن نوآباديات ۽ فاشزم خلاف سياسي مزاحمت جي حمايت ڪئي.<ref>{{cite journal|last=Rahaman|first=Habibur|title=Kazi Nazrul Islam and Decolonisation: Poetry as a Praxis of Political Intervention and Cultural Ecology|journal=Asiatic|publisher=[[Bangabandhu Sheikh Mujibur Rahman Science and Technology University]]|pages=120–136|volume=16|number=1|date=June 2022}}</ref> [[جيبنانندا داس]] کي ٽيگور ۽ نذرال کان پوءِ سڀ کان وڌيڪ مشهور بنگالي شاعر سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news|url=http://www.prothomalo.com/entertainment/article/703870|title=Barishale Jibanananda Mela|date=6 December 2015|work=Prothom Alo|access-date=7 June 2018}}</ref> [[بيگم روڪيا]] کي بنگلاديش جي نسواني ادب جي باني ليکڪا طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite journal|year=1998|last=Alam|first=S. M. Shamsul|title=Women in the Era of Modernity and Islamic Fundamentalism: The Case of Taslima Nasrin of Bangladesh|publisher=[[The University of Chicago Press]]|jstor=3175098}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ [[همايون احمد]] سڀ کان وڌيڪ مقبول ليکڪ بڻيو.<ref name="pied"/> هر سال [[اڪوشي ڪتاب ميلو]] ۽ [[ڍاڪا ادبي ميلو]]، جيڪي [[بنگلا اڪيڊمي]] جي نگراني هيٺ منعقد ٿيندا آهن، ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وڏن ادبي ميلن مان شمار ٿين ٿا.<ref>{{cite web|url=https://thefinancialexpress.com.bd/views/columns/lit-fest-ekushey-boi-mela-and-our-books-1673450330|title=Lit Fest, Ekushey Boi Mela ... and our books|last=Ahsan|first=Syed Badrul|date=22 January 2023|access-date=17 January 2025|work=[[The Financial Express (Bangladesh)|The Financial Express]]}}</ref> === اڏاوت === {{Main|بنگلاديش جي اڏاوت}} {{Further|بنگال جي اڏاوت|بنگلاديش جي آثار قديمه وارن ماڳن جي فهرست}} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 220 | image_style = border:none; | align = right | image1 = Paharpur Buddhist Bihar.jpg | caption1 = [[سومپورا مهاويهار]]، [[نوگائون]] ۾، [[بنگلاديش جا عالمي ورثي وارا ماڳ|يونيسڪو عالمي ورثي وارو ماڳ]] | image2 = Sixty Dome Mosque,Bagerhat.jpg | caption2 = [[سٺ گنبذن واري مسجد]]، [[باگرهات]] ۾، [[بنگلاديش جا عالمي ورثي وارا ماڳ|يونيسڪو عالمي ورثي وارو ماڳ]] | image3 = Ahsan Manzil-Front View.jpg | caption3 = [[احسن منزل]]، [[پراڻو ڍاڪا]] ۾ }} بنگلاديش جي اڏاوت [[بنگال جي اڏاوت|بنگال خطي]] ۽ وسيع [[ڀارت جي اڏاوت|هندستاني ننڍي کنڊ]] جي اڏاوت سان ڳنڍيل آهي. ان تي ملڪ جي [[بنگلاديش جي ثقافت|ثقافت]]، [[بنگلاديش ۾ مذهب|مذهب]] ۽ [[بنگلاديش جي تاريخ|تاريخ]] جو اثر آهي.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/51736/Bangladesh/277578/Visual-art-and-architecture|title=Visual art and architecture in Bangladesh|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=6 September 2009}}</ref> هندو ۽ بدھ اڏاوتي باقيات [[مهاستان ڳڙھ]] مان مليا آهن، جيڪو ٽين صدي ق.م. سان لاڳاپيل آهي.<ref name="re">{{cite book|author=Susan L. Huntington|title=The "Påala-Sena" Schools of Sculpture|url= https://books.google.com/books?id=xLA3AAAAIAAJ|year=1984|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=90-04-06856-2}}</ref>{{rp|157}} [[نندي پد]] ۽ [[سواستڪ]] جا نشان [[واري-بتشور کنڊرات]] ۾ پٿر جي جنڊن تي مليا آهن، جيڪي [[لوهي دور]]، 400 کان 100 ق.م. تائين، هن علائقي ۾ [[هندومت]] جي موجودگي ڏيکارين ٿا.<ref>{{cite journal|last1=Imam|first1=Abu|last2=Bulbul|first2=Ahmed|last3=Masood|first3=Imran|title=Religious and Auspicious Symbols Depicted on Artifacts of Wari-Bateshwar|journal=Pratnatattva|number=12|year=2006|pages=1–12|publisher=[[Jahangirnagar University]]}}</ref> اٺين صديءَ ۾ بدھ [[پال سلطنت]] جي دور ۾ ٺهيل [[سومپورا مهاويهار]] اسلام کان اڳ واري دور جو هڪ شاندار مثال آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/life-living/travel/news/think-youve-seen-it-all-wait-till-you-visit-8th-century-gem-bangladesh-3729731|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|title=Think you've seen it all? Wait till you visit this 8th-century gem in Bangladesh|date=17 October 2024|access-date=13 January 2025|last=Zarif|first=Mannan Mashhur}}</ref> ٻين بدھ [[ويهارا]]ن ۾ [[مينامتي]] جو [[شلبن بهار]] ۽ [[بڪرمپور]] جو [[بڪرمپور ويهار]] شامل آهن.<ref name="re"/>{{rp|164–167}} تازين کوٽائين اسلام کان اڳ جي ننڍن مندرن جا به نوان ثبوت ظاهر ڪيا آهن، جيڪي هن علائقي جي هندو، بدھ ۽ [[جين مت|جين]] آباديءَ جي خدمت ڪندا هئا.<ref name="sat"/> [[هند-اسلامي اڏاوت]] 13هين صديءَ کان ڏسي سگهجي ٿي، خاص ڪري [[بنگال سلطنت]] جي منفرد مسجد اڏاوت ۾؛ ان جو هڪ مثال [[باگرهات جي مسجدن جو شهر]] ۾ [[سٺ گنبذن واري مسجد]] آهي، جيڪو [[بنگلاديش جا عالمي ورثي وارا ماڳ|يونيسڪو عالمي ورثي وارو ماڳ]] آهي.<ref>{{cite journal|last=Hasan|first=Perween|title=Sultanate Mosques and Continuity in Bengal Architecture|journal=[[Muqarnas (journal)|Muqarnas]]|volume=6|pages=58–74|year=1989|publisher=[[Brill Publishers]]|jstor=1602281|doi=10.2307/1602281}}</ref><ref name="sat">{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/opinion/focus/news/sultanate-mughal-the-architectural-legacy-bengal-3738301|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|title=From Sultanate to Mughal: The Architectural Legacy of Bengal|date=28 October 2024|access-date=13 January 2025}}</ref> [[مغل بنگال]] ۾ علائقي اندر [[مغل اڏاوت]] پکڙجي وئي. ڍاڪا جا مثال [[پراڻو ڍاڪا]] ۾ [[برا ڪٽرا]] ۽ [[ڇوٽو ڪٽرا]]، [[محمدپور ٿاڻو|محمدپور]] ۾ [[ست گنبذ مسجد]] ۽ [[ڪرزن هال]] ۾ [[موسيٰ خان مسجد]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6672/|title=Mughal Mosques in Bangladesh|publisher=[[UNESCO]]|access-date=13 January 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/news/historic-sites-left-ruins-3006146|last=Sarkar|first=Tarun|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|title=Boro Katra, Chhoto Katra: Dhaka's key historic sites in ruins|date=17 April 2022|access-date=13 January 2025}}</ref> مغل دور جي اهم قلعن ۾ [[پراڻو ڍاڪا]] جو [[لال باغ قلعو]]، [[منشي گنج]] جو [[ادراڪپور قلعو]]، ۽ ترتيبوار [[نارايڻ گنج]] جا [[حاجي گنج قلعو]] ۽ [[سوناکاندا قلعو]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6675/|title=Mughal Forts on Fluvial Terrains in Dhaka|publisher=[[UNESCO]]|access-date=20 January 2025}}</ref> [[ڪانتاجيو مندر]] ۽ [[ڍاڪي شواري مندر]] وچئين دور جي پوئين حصي جي [[هندو مندر اڏاوت]] جا بهترين مثال آهن.<ref>{{cite book|editor-last=Husain|editor-first=ABM|title=Architecture: A History Through the Ages|series=Cultural Survey of Bangladesh Series|volume=2|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|page=243|oclc=298612818}}</ref><ref>{{cite book|last=Bakshi|first=Akhil|title=Between Heaven and Hell: Travels Through Sri Lanka, Bangladesh, Bhutan, Nepal, and India: an Account of the Expedition Hands Across the Borders|year=2004|page=221|isbn=81-900862-1-9|publisher=Odyssey Books}}</ref> بنگالي [[مقامي اڏاوت]] [[بنگلو]] جي ابتدا لاءِ مشهور آهي.<ref>{{cite journal|last=Groth|first=Paul|title=Making New Connections in Vernacular Architecture|year=1999|url=https://archive.org/details/sim_society-of-architectural-historians-journal_1999-09_58_3/page/444|journal=[[Journal of the Society of Architectural Historians]]|publisher=[[University of California Press]]|publication-date=September 1999 |volume=58 |pages=444–451|doi=10.2307/991538|jstor=991538|number=3}}</ref> [[سونارگائون]] ۾ [[پانام نگر]] سلطنت، مغل، برطانوي ۽ گڏيل نوآبادياتي روايتن جا اڏاوتي اثر ڏيکاري ٿو.<ref>{{Cite book|last=Haque|first=AKM Muzzammil|title=Historic Sonargaon|date=February 2016|publisher=[[Bangladesh Folk Arts and Crafts Foundation]]|isbn=978-984-34-0277-6|location=Narayanganj|language=bn|script-title=bn:এতিহাসিক সোনারগাঁ}}</ref>{{rp|22}} [[هند-ساراسيني اڏاوت]] [[برطانوي راڄ]] دوران ترقي ڪئي،<ref>{{cite journal|last=Groth|first=Paul|title=Architecture and the Representation of Empire: India, 1860–1910|journal=[[Representations]]|number=6|pages=37–65|year=1984|publisher=[[University of California Press]]|jstor=2928537|doi=10.2307/2928537}}</ref> جنهن جا مثال [[ڍاڪا يونيورسٽي]] جو [[ڪرزن هال]]، [[چٽاگانگ ڪورٽ بلڊنگ]]، [[رنگپور ٽائون هال]] ۽ [[راجشاهي ڪاليج]] آهن. [[زميندار]] اشرافيه هن پوئين طرز ۾ ڪيترائي محل تعمير ڪيا، جن ۾ [[احسن منزل]]، [[بلياتي زمينداري|بلياتي زميندار باري]]، [[تاجهات محل]]، [[روز گارڊن محل]]، [[اترا گنڀابن|ديگاپاتيا محل]]، [[پوٺيا راجباري]]، [[نٽور راجباري]] ۽ [[موهيرا زميندار باري]] شامل آهن. [[مزهرالاسلام]] کي بنگلاديش ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ [[جديد اڏاوت|جديديت پسند تحريڪ]] جو اڳواڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6674/|title=The Architectural Works of Muzharul Islam: an Outstanding Contribution to the Modern Movement in South Asia|publisher=[[UNESCO]]|access-date=13 January 2025}}</ref> [[لوئس ڪان]] هڪ اهم پرڏيهي اڏاوتڪار هو، جنهن [[شير بنگلا نگر]] ۾ [[جاتيا سنگسد ڀبن|قومي پارليامينٽ عمارت]] جو نقشو ٺاهيو.<ref>{{cite journal |last1=Lutolli |first1=Blerim |last2=Jashanica |first2=Kaltrina |title=Kahn's light: The measurable and the unmeasurable of the Bangladesh National Assembly Building |journal=Frontiers of Architectural Research |date=2022 |volume=11 |pages=89–102 |doi=10.1016/j.foar.2021.09.005 }}</ref> === بصري فنون، دستڪاريون ۽ لباس === {{Main|بنگلاديشي فن|بنگلاديش جو مجسمه سازي فن|بنگلاديش جي ڪپڙي جي صنعت}} {{Further|بنگال ۾ ململ جي واپار}} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 220 | image_style = border:none; | align = right | image1 = Kantha (Quilt) LACMA AC1994.131.1.jpg | caption1 = [[نقشي ڪنٿا]] (ڀرت ڀريل [[رلي]]) تي ڪڙهائي، بنگال جي صدين پراڻي فني روايت | image2 = Aparajeyo Bangla - 1979 CE - Sculpture by Syed Abdullah Khalid - University of Dhaka Campus - Dhaka 2015-05-31 2367.JPG | caption2 = ''[[اپراجيو بنگلا]]''، [[بنگلاديش آزاديءَ جي جنگ]] جي ياد ۾ ٺهيل هڪ مجسمو، جيڪو [[ڍاڪا يونيورسٽي]] جي احاطي ۾ واقع آهي }} بنگلاديش ۾ فن جي لکيل تاريخ جو سراغ ٽين صدي ق.م. تائين ملي ٿو، جڏهن هن علائقي ۾ [[ٽيراڪوٽا]] جا مجسما ٺاهيا ويندا هئا. قديم دور ۾ [[پال سلطنت]] ۽ [[سينا خاندان]] جي دور ۾ نمايان [[هندو فن]]، [[جين فن]] ۽ [[بدھ فن]] ترقي ڪئي. [[بنگال سلطنت]] جي دور ۾ چوڏهين صديءَ کان [[اسلامي فن]] پڻ ارتقا ڪئي. مغلن جي حڪمراني دوران ڍاڪا ۾ نفيس [[ململ]] تي فارسي [[نمونو (ڪپڙي جو فن)|نمونن]] سان سينگاريل منفرد [[جامداني]] ڪپڙو اُڻيو ويندو هو.<ref>{{cite book |title=Historical Dictionary of the Bengalis |publisher=[[Scarecrow Press]] |isbn=978-0810-880-245 |editor1-last=Chakrabarti |editor1-first=Kunal |publication-date=22 August 2013 |editor2-last=Chakrabarti |editor2-first=Shubhra}}</ref>{{rp|239}} يونيسڪو 2013ع ۾ ان کي [[غير مادي ثقافتي ورثو]] قرار ڏنو.<ref>{{cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/traditional-art-of-jamdani-weaving-00879|title=Traditional art of Jamdani weaving|publisher=[[UNESCO]]|access-date=15 January 2025}}</ref> بنگلاديش [[راجشاهي ريشم]] پڻ پيدا ڪري ٿو، جيڪو پنهنجي نرمي ۽ نفيس نقش ٺاهڻ جي صلاحيت سبب مشهور آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Encyclopedia of Women & Islamic Cultures |publisher=[[Brill Publishers]] |editor1-last=Najmabadi |editor1-first=Afsaneh |publication-date=19 December 2003 |volume=4 |isbn=978-90-04-11380-0 |editor2-last=Joseph |editor2-first=Suad}}</ref>{{rp|158}} [[هاٿي ڏند]]، [[بنگلاديش ۾ پتل جي صنعت|پتل]] ۽ [[بنگلاديش جي مٽيءَ جا ٿانوَ|مٽيءَ جا ٿانوَ]] بنگلاديشي ثقافت ۾ گهريون پاڙون رکن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia|last=Glassie|first=Henry|author-link=Henry Glassie|editor1-last=Mills|editor1-first=Margaret A.|editor2-last=Claus|editor2-first=Peter J.|editor3-last=Diamond|editor3-first=Sarah|year=2003|encyclopedia=South Asian Folklore: An Encyclopedia: Afghanistan, Bangladesh, India, Nepal, Pakistan, Sri Lanka|title=Pottery, Bangladesh|publisher=[[Routledge]]|isbn=0-415-93919-4}}</ref>{{rp|483–485}} [[نقشي ڪنٿا]]، جيڪا بنگال ۾ رلين تي ڀرت ڀرڻ جي صدين پراڻي روايت آهي، سڄي بنگلاديش ۾ تيار ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite book|last=Sirajuddin|first=Muhammad|date=1992|title=Living Crafts in Bangladesh|location=Dhaka|publisher=Markup International|oclc=29737195}}</ref>{{rp|44}} بنگلاديش ۾ [[جديد فن]] جي تحريڪ آزاديءَ کان اڳ واري [[اوڀر بنگال]] ۾، خاص طور تي [[زين العابدين]] جي اڳواڻانه ڪمن سان، وجود ۾ آئي.<ref name="star">{{cite web|last=Hossain|first=Takir|year=2011|access-date=15 January 2015|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|url=https://archive.thedailystar.net/suppliments/2011/anniversary/part9/pg18.htm|title=Art movements between 1948 and 2000}}</ref> ٻين اهم مصورن ۾ [[ايس ايم سلطان]]، [[محمد قبريا]]، [[صفي الدين احمد]]، [[شهاب الدين احمد (فنڪار)|شهاب الدين احمد]]، [[ڪنڪ چنپا چڪما]]،<ref>{{cite news |last1=Jahangir |first1=Apurba |author-link=Apurba Jahangir |last2=Hossain |first2=Anika |date=6 March 2015 |title=A FREE SPIRIT |url=http://www.thedailystar.net/the-star/spotlight/free-spirit-5077 |access-date=15 January 2025 |work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]}}</ref> [[قيوم چوڌري]]، [[رشيد چوڌري]]، [[قامرال حسن]]، [[رفيق النبي]] ۽ [[سيد جهانگير]] شامل آهن.<ref name="star"/> [[نوويرا احمد]] کي بنگلاديش ۾ جديد مجسمه سازي جي باني سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|last=Sarker|first=Sujit|date=7 May 2015|access-date=15 January 2015|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|url=https://www.thedailystar.net/arts-entertainment/novera-pioneer-progressiveness-bangladesh-80953|title=Novera, pioneer of progressiveness in Bangladesh}}</ref> ٻين مشهور مجسمه سازن ۾ [[نتون ڪنڊو]]، [[سيد عبدالله خالد]]، [[حميد الزمان خان]]، [[شميم سڪدر]]، [[فردوسي پريابهاشني]] ۽ [[عبدالرزاق (فنڪار)|عبدالرزاق]] شامل آهن.<ref>{{cite web|last=Alom|first=Zahangir|date=1 June 2018|access-date=15 January 2025|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|url=https://online84.thedailystar.net/star-weekend/exhibition/opulent-display-sculptures-1584643|title=An opulent display of sculptures}}</ref> [[ڍاڪا يونيورسٽي]] جي [[ڍاڪا يونيورسٽي جو شعبو فنون لطيفه|فنون لطيفه شعبي]] پاران [[پهيلو بوئيشاکھ]] تي منعقد ٿيندڙ سالياني [[منگل شوبھا ياترا]] (بنگالي نئين سال جي جلوس) کي يونيسڪو 2016ع ۾ غير مادي ثقافتي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref>{{cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/mangal-shobhajatra-on-pahela-baishakh-01091|title=Mangal Shobhajatra on Pahela Baishakh|publisher=[[UNESCO]]|access-date=15 January 2025}}</ref> فن جي هڪ صورت طور ڦوٽوگرافي 21هين صديءَ ۾ تيزيءَ سان ترقي ڪئي آهي. هر ٻن سالن کانپوءِ ٿيندڙ [[ڇوبي ميلا بين الاقوامي ڦوٽوگرافي ميلو]] کي ايشيا جو سڀ کان وڏو ڦوٽوگرافي ميلو سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|last=Asad|first=Kazi Akib Bin|date=5 February 2015|access-date=15 January 2025|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|url=https://online84.thedailystar.net/shout/chobi-mela-viii-1219|title=CHOBI MELA VIII|quote=Festival or not, it is the single largest photography event in Asia and has been since its inception in 2000.}}</ref> [[لونگي]] مردن لاءِ سڀ کان عام غير رسمي لباس آهي،<ref>{{cite journal|last=Mahbub|first=Rifat|title=Re-imagining the Ambivalent: The Political Trajectory of Lungi from Pre-Colonial East Bangla to Post-Independent Bangladesh|journal=Spectrum|publisher=[[University of Dhaka]]|volume=17|number=1|year=2023|pages=47–65|doi=10.3329/spectrum.v17i1.68998|doi-access=free}}</ref> جڏهن ته [[ڪرتو]] (''پنجابي'') ۽ [[پاجامو]] عيدن ۽ ٻين تہوارن تي مرد پائيندا آهن.<ref>{{cite web|date=14 June 2016|access-date=15 January 2025|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|url=https://www.thedailystar.net/lifestyle/spotlight/the-panjabi-story-1238983|title=The panjabi story}}</ref> ملڪ اندر تيار ڪيل [[سوٽ (لباس)|سوٽ]]، [[ٽائي]] ۽ [[پتلون]] رسمي تقريبن ۾ مردن جو عام لباس آهن، جڏهن ته شادين ۾ روايتي [[شرواني]] ۽ [[چوڙيدار]] [[پڳ]] سان گڏ پاتا ويندا آهن.<ref name="arts"/> عورتون عام طور تي [[شلوار قميص]] سان گڏ [[اورڻو]] پائينديون آهن، جڏهن ته وڌيڪ رسمي تقريبن ۾ [[ساڙي]] استعمال ڪئي ويندي آهي.<ref name="arts">{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/Bangladesh|title=Bangladesh|last1=Husain|first1=Syed Sajjad|last2=Tinker|first2=Hugh Russell|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|access-date=15 January 2024}}</ref> ڪجهه عورتون [[اسلامي لباس]] به اختيار ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|last=Kamaruzzaman|first=Md.|date=31 January 2022|access-date=15 January 2025|publisher=[[Anadolu Agency]]|url=https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/hijab-popularity-budding-among-educated-women-in-bangladesh/2489648|title=Hijab popularity budding among educated women in Bangladesh}}</ref> === اداڪاري وارا فن === {{Main|بنگلاديش جي موسيقي|بنگلاديش ۾ ناچ}} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 220 | image_style = border:none; | align = right | image1 = Bangladesh Udichi Shilpigoshthi - Chittagong University Sangsad celebrating Pohela Falgun 1423 at CU Muktomoncho (02).jpg | caption1 = [[پهيلو فالگن]] جي موقعي تي [[چٽاگانگ يونيورسٽي]] ۾ ناچ | image2 = Ektara player.jpg | caption2 = [[ڪشٽيا]] ۾ [[لالن]] جي مزار تي [[باول]] فنڪار [[ايڪتارا]] وڄائيندي }} بنگلاديش جي [[بنگلاديش ۾ ٿيٽر|ٿيٽر]] روايت ۾ مختلف صورتون شامل آهن، جن جي تاريخ چوٿين صدي عيسويءَ تائين پهچي ٿي.<ref name="Ahmed">{{cite book |last=Ahmed |first=Syed Jamil |date=2000 |title=Achinpakhi Infinity: Indigenous Theatre of Bangladesh |publisher=University Press |page=396 |isbn=978-984-05-1462-5}}</ref> ان ۾ ڪهاڻي ٻڌائڻ جون صورتون، گيت ۽ ناچ تي ٻڌل پيشڪشون، علامتي ڪردار، طومارن تي تصويرن سان لاڳاپيل نمائشون، ڪٺ پتلي ناٽڪ ۽ جلوسي روايتون شامل آهن.<ref name="Ahmed"/> [[ياترا (ٿيٽر)|ياترا]] بنگالي لوڪ ناٽڪ جي سڀ کان مشهور صورت آهي.<ref>{{cite journal|last=Sarkar|first=Pabitra|title=Jatra: The Popular Traditional Theatre of Bengal|journal=Journal of South Asian Literature|volume=10|number=2/4|pages=87–107|year=1975|publisher=[[Michigan State University]]|jstor=40871932}}</ref> [[هندستاني روايتي ناچ]] جي مختلف صنفن، جهڙوڪ ''[[ڪٿڪلي]]''، ''[[ڀرت ناٽيم]]''، [[اوڊيسي]]<ref>{{cite web|last=Shahriar|first=Amir Hasan|url=https://www.thedailystar.net/arts-entertainment/event/proma-abonti-life-dedicated-odissi-dance-1487770|title=Proma Abonti – A life dedicated to Odissi dance|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=8 November 2017|access-date=15 January 2024}}</ref> ۽ [[منيپوري ناچ]] کان علاوه، ملڪ ۾ مقامي ناچ جون روايتون پڻ وجود ۾ آيون آهن.<ref name="arts"/> [[بنگلاديش جي موسيقي]] کي روايتي، نيم روايتي، [[عبادتي موسيقي|عبادتي]] ۽ [[مقبول موسيقي]] ۾ ورهائي سگهجي ٿو. بنگلاديش ۾ روايتي موسيقي هندستاني ننڍي کنڊ جي عبادتي موسيقي جي عام صنفن سان ظاهر ٿئي ٿي؛ جهڙوڪ [[هندستاني روايتي موسيقي]] جون صنفون [[دھرپد]] ۽ [[خيال]]. ٻين اهم صنفن ۾ [[قوالي]] ۽ [[ڪيرتن]] شامل آهن.<ref name="arts"/> [[ربندر سنگيت]] ۽ [[نذرل سنگيت]] اڄ به تمام گهڻا مقبول آهن.<ref>{{cite journal|last=Sarkar|first=Pabitra|title=Musical Literature of Bengal|journal=[[Indian Literature (journal)|Indian Literature]]|volume=16|number=14–27|pages=14–27|year=1973|publisher=[[Sahitya Akademi]]|jstor=24157426}}</ref> مقامي [[لوڪ موسيقي]] ۾ [[باول]] صوفي روايت نمايان آهي، جنهن کي 18هين صديءَ ۾ [[لالن]] مقبول بڻايو، ۽ يونيسڪو ان کي [[انساني زباني ۽ غير مادي ثقافتي ورثي جو شاهڪار]] قرار ڏنو آهي.<ref name="wei">{{cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/baul-songs-00107|title=Baul songs|publisher=[[UNESCO]]|access-date=15 January 2024}}</ref><ref name="alom"/> لوڪ موسيقي جي ٻين مقامي صنفن ۾ [[ڀاٽيالي]]، [[ڀاوائيا]]، [[ڌمال]]، [[ڪوي گان]]، [[جاري گان]]، [[ساري گان]]، [[معرفتي]] ۽ [[گمڀيرا]] شامل آهن.<ref name="arts"/><ref name="alom"/> لوڪ موسيقي سان گڏ مختلف ساز استعمال ڪيا ويندا آهن، جن ۾ [[ايڪتارا]]، [[دوتارا]]، [[ڍول]]، [[بانسري]]، منجيرا، [[خانجني]]، [[سرندا]]، [[خماڪ]]، [[ڊگڊگي]]، [[جوري]]، جهنجهڻي ۽ [[تال (ساز)|ماجيرا]] (جهانج جو هڪ قسم) شامل آهن.<ref name="alom">{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/supplements/naboborsho-1423/the-timeless-appeal-folk-music-1208197|title=The timeless appeal of folk music|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=14 April 2016|access-date=15 January 2025|last=Alom|first=Zahangir}}</ref> بنگلاديش وٽ [[هندستاني روايتي موسيقي]] جي پڻ مالا مال روايت آهي، جنهن ۾ [[ستار]]، طبلو، [[سرود]] ۽ [[سنتور]] جهڙا ساز استعمال ٿين ٿا.<ref>London, Ellen (2004). Bangladesh. Gareth Stevens Pub. p. 29. {{ISBN|0-8368-3107-1}}.</ref> موسيقي سان لاڳاپيل ادارن ۽ درسگاهن جهڙوڪ [[بنگلاديش شلپاڪلا اڪيڊمي]] ۽ [[ڇايانٽ]] بنگالي لوڪ موسيقي جي روايتن کي محفوظ رکڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.<ref name="alom"/> [[صابينا ياسمين]] ۽ [[رونا ليلا]] کي ملڪ جي عظيم ترين خاتون پلے بيڪ گلوڪارن مان شمار ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/entertainment/music/news/runa-lailas-voice-gift-god-sabina-yasmin-3171921|title=Runa Laila's voice is a gift from God: Sabina Yasmin|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=17 November 2022|access-date=15 January 2024|last=Shazu|first=Shah Alam}}</ref> [[اينڊريو ڪشور]]، جيڪو هڪ ٻيو مشهور پلے بيڪ گلوڪار هو، کيس "پلے بيڪ جو بادشاهه" سڏيو ويندو هو.<ref>{{cite web|last=Reeti|first=Sadia Khalid|url=https://www.dhakatribune.com/showtime/316303/remembering-%E2%80%98playback-king%E2%80%99-andrew-kishore|title=Remembering 'Playback King' Andrew Kishore|work=[[Dhaka Tribune]]|date=5 November 2021|access-date=15 January 2024}}</ref> [[اعظم خان (گلوڪار)|اعظم خان]]، جنهن کي "پاپ سمراٽ" ۽ "راڪ گرو" جا لقب ڏنا ويا، [[بنگلاديشي راڪ]] جي بنيادي شخصيتن مان هو.<ref>{{cite web|last=Adnin|first=Nazia|title=Remembering Azam Khan: The rock pioneer of Bangladesh|url=https://www.tbsnews.net/glitz/remembering-azam-khan-rock-pioneer-bangladesh-4918|date=28 February 2020|access-date=15 January 2024|work=[[Business Standard]]}}</ref> [[ايوب بچو]] ۽ [[جيمس (موسيقار)|جيمس]] جهڙن موسيقارن پڻ سڄي ملڪ ۾ وڏي مقبوليت حاصل ڪئي.<ref>{{Cite news |url=https://www.thedailystar.net/arts-entertainment/news/ayub-bachchu-passes-away-1648585| title=Rock's leading light goes out|work=The Daily Star| date=18 October 2018}}</ref><ref>{{cite web|last=Shahnewaz|first=Sadi Mohammad|url=https://www.thedailystar.net/showbiz/cover-story/ode-the-guru-of-bangladeshi-rock-james-1509028|title=An Ode to the Guru of Rock|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=23 December 2017|access-date=28 September 2022}}</ref> [[شايان چوڌري ارنوب]] [[انڊي راڪ]] موسيقي جي هڪ بااثر شخصيت رهيو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/entertainment/music/news/arnob-unplugged-candid-insights-his-artistic-journey-3606661|title=Arnob unplugged: Candid insights into his artistic journey|date=10 May 2024|access-date=15 January 2025|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]}}</ref> 21هين صديءَ جي مشهور پاپ گلوڪارن ۾ [[حبيب واحد]] ۽ [[تحسن رحمان خان]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/showbiz/cover-story/musician-habib-wahid-king-of-fusion-music-in-bangladesh-1789549|title=KING OF FUSION|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=23 November 2018|access-date=15 January 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/arts-entertainment/interview/news/tahsan-opens-about-career-future-plans-1663867|title=TAHSAN opens up about career, future plans|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=24 August 2019|access-date=15 January 2024|last=Shahnewaz|first=Sadi Mohammad}}</ref> [[هيڦي ميٽل موسيقي]] جي شعبي ۾ [[آرٽسيل]] ۽ [[وارفيز]] کي تمام گهڻو اثرائتو سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/entertainment/music/news/canada-chants-artcell-artcell-beloved-band-celebrates-25-years-3612926|title=Canada chants 'Artcell, Artcell!' as beloved band celebrates 25 years|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=18 May 2024|access-date=15 January 2024|last=Shahnewaz|first=Sadi Mohammad}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/entertainment/music/news/warfaze-celebrates-4-decades-concerts-worldwide-3680936|title=Warfaze celebrates 4 decades with concerts worldwide|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=19 August 2024|access-date=15 January 2024}}</ref> === ميڊيا ۽ سئنيما === {{Main|بنگلاديش جي ميڊيا|بنگلاديش جي سئنيما}} بنگلاديش ۾ صحافت جي تاريخ 1860ع کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن ڍاڪا ۾ پهريون ڇاپخانو قائم ڪيو ويو.<ref name="dr">{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/in-focus/news/purbabanga-rangabhumi-and-the-beginning-theatre-dhaka-1849873|title=Purbabanga Rangabhumi and the beginning of theatre in Dhaka|last=Quayyum|first=Dr. Muhammad Abdul|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=6 January 2020 |access-date=14 January 2025}}</ref> بنگلاديش جي ميڊيا گهڻ رخي، مقابلي واري، واپاري ۽ منافعي بخش آهي.<ref name="bbc1">{{cite web|url=https://downloads.bbc.co.uk/mediaaction/pdf/bangladesh.pdf|title=Country Case Study: Bangladesh|work=[[BBC Media Action]]|publisher=[[BBC]]|date=August 2012|access-date=14 January 2025}}</ref> ملڪ جون اهم خبررساں ايجنسين [[بنگلاديش سنگباد سنگسٿا]] (BSS) ۽ [[بي ڊي نيوز 24 ڊاٽ ڪام]] آهن.<ref name="bbc">{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-south-asia-12650946|title=Bangladesh media guide|work=[[BBC News]]|publisher=[[BBC]]|date=16 August 2024|access-date=14 January 2025}}</ref> ٽيليويزن ميڊيا جي استعمال جو سڀ کان مقبول ذريعو آهي.<ref name="bbc1"/> [[بنگلاديش ٽيليويزن]] (BTV) واحد سرڪاري ٽيليويزن نيٽورڪ آهي، جنهن جي رسائي سڄي ملڪ تائين آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/bangladesh-others/131125/the-life-and-obscurity-of-btv|title=The life and obscurity of BTV|last=Irani|first=Bilkis|date=20 November 2017|access-date=14 January 2025|work=[[Dhaka Tribune]]}}</ref> خانگي ٽيليويزن نيٽورڪن ۾ [[اي ٽي اين بنگلا]]، [[چينل آءِ]]، [[اين ٽي وي (بنگلاديشي ٽي وي چينل)|اين ٽي وي]]، [[آر ٽي وي (بنگلاديشي ٽي وي چينل)|آر ٽي وي]]، [[ايڪوشي ٽي وي]]، [[ايڪاتور ٽي وي]]، [[جمونا ٽي وي]] ۽ [[شوموئي ٽي وي]] شامل آهن.<ref name="bbc"/> ڇپيل ميڊيا ٻيو سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ ذريعو آهي، ۽ اخبارون خانگي ملڪيت هيٺ هجڻ باوجود کليل راءِ رکندڙ آهن. انهن ۾ [[دي ڊيلي اسٽار]]، [[ڍاڪا ٽربيون]]، [[دي فنانشل ايڪسپريس (بنگلاديش)|دي فنانشل ايڪسپريس]]، [[بنگلاديش پرتيدن]]، [[ڪالر ڪنٿو]]، [[پروٿوم آلو]]، [[دي ڊيلي اتفاق]] ۽ [[جوگانتور]] شامل آهن.<ref name="bbc"/><ref name="bbc1"/> {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 220 | image_style = border:none; | align = right | image1 = | caption1 = [[انوار حسين (اداڪار)|انوار حسين]] 1967ع جي فلم ''[[نواب سراج الدوله (فلم)|نواب سراج الدوله]]'' ۾ [[سراج الدوله]]، بنگال جي آخري خودمختيار [[بنگال جا نواب|نواب]] جو ڪردار ادا ڪندي | image2 = Headquarters of Ekushey Television, Kawran Bazar, Dhaka.jpg | caption2 = ڍاڪا جي [[ڪاوران بازار]] ۾ [[ايڪوشي ٽي وي]] جو مرڪزي دفتر }} [[بنگلاديش بيتار]] واحد سرڪاري ريڊيو سروس آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/news/radio-silence-bangladesh-betars-external-service-inoperative-three-years-3221291|title=Radio Silence: Bangladesh Betar's external service inoperative for three years|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=15 January 2023|access-date=14 January 2025|last1=Hossain|first1=Sajjad|last2=Rahaman|first2=Arafat}}</ref><ref name="bbc1"/> [[ريڊيو فورتي]]، [[ريڊيو ٽوڊي]]، [[ريڊيو آمار]] ۽ اي بي سي ريڊيو مشهور خانگي ريڊيو اسٽيشنون رهيون آهن، پر ريڊيو جي مقبوليت ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي.<ref name="bbc"/><ref name="bbc1"/> مشهور پرڏيهي ميڊيا ذريعن ۾ [[بي بي سي نيوز]] ([[بي بي سي بنگلا]])، [[سي اين اين]]، [[وائس آف آمريڪا]] ۽ [[الجزيره]] شامل آهن.<ref name="bbc1"/> خاص طور تي [[هندستاني ٽيليويزن ڊراما]] بنگلاديشي سيٽلائيٽ ٽيليويزن تي هڪ قسم جي "ثقافتي بالادستي" قائم ڪري چڪا آهن.<ref>{{cite journal|last=Rahman|first=Anis|title=The politico-commercial nexus and its implications for television industries in Bangladesh and South Asia|volume=42|number=7–8|doi=10.1177/016344372090818|date=13 March 2020|journal=[[Media, Culture & Society]]|publisher=[[SAGE Publishers]]|pages=1153–1174|doi-broken-date=1 July 2025 }}</ref><ref name="bbc1"/> [[بنگلاديش ۾ صحافتي آزادي|صحافت جي آزادي]] اڃا تائين هڪ اهم مسئلو آهي، ڇاڪاڻ ته حڪومت پاران سنسرشپ ۽ صحافين کي هراسان ڪرڻ بابت خدشا موجود آهن. 2026ع جي [[ورلڊ پريس فريڊم انڊيڪس]] ۾ بنگلاديش 180 ملڪن مان 152هين نمبر تي رهيو، جيڪو دنيا جي هيٺين درجن بندين مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web |title=Index 2026 – Global score |url=https://rsf.org/en/index?year=2026 |access-date=2026-05-01 |website=[[Reporters Without Borders]] |language=en}}</ref> بنگلاديش جي [[بنگلاديش جي سئنيما|فلمي صنعت]] جي تاريخ 1898ع ۾ [[بائيوسڪوپ]] جي نمائش سان شروع ٿئي ٿي.<ref name="easmin">{{cite journal |last1=Easmin |first1=Mst. Farjana |last2=Hossain |first2=Afjal |last3=Mandal |first3=Anup Kumar |title=Determinants of Watching a Film: A Case Study on Dhallywood Film Industry, Bangladesh |journal=Asian Business Review |date=2018 |volume=8 |issue=3 |pages=131–138 |doi=10.18034/abr.v8i3.164 }}</ref>{{rp|129}}<ref name="back"/> [[ڍاڪا جا نواب|ڍاڪا جي نوابن]] 1900ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيترين خاموش فلمن جي تياري جي سرپرستي ڪئي.<ref name="back">{{cite web|url=https://www.tbsnews.net/first-anniversary/looking-back-forgotten-industry-193126|title=Looking back on a forgotten industry|last1=Tahnia|first1=Rawnak|last2=Rahman|first2=Arin|last3=Aziz|first3=Deena Afroza|last4=Reza|first4=Arafat|work=[[Business Standard]]|access-date=14 January 2024|date=28 January 2021}}</ref> ڍاڪا جو ''پڪچر هائوس''، جيڪو پهريون مستقل سئنيما گهر هو، 1913ع ۽ 1914ع جي وچ واري عرصي ۾ قائم ٿيو.<ref name="easmin"/>{{rp|130}} ''[[سڪماري (فلم)|سڪماري]]'' (سٺي ڇوڪري)، جيڪا 1929ع ۾ جاري ٿي، بنگلاديش ۾ تيار ڪيل پهرين فلم هئي.<ref name="easmin"/>{{rp|130}} ''[[دي لاسٽ ڪس (1931ع فلم)|دي لاسٽ ڪس]]''، جيڪا 1931ع ۾ جاري ٿي، پهرين مڪمل ڊگهي فيچر فلم هئي.<ref name="easmin"/>{{rp|130}}<ref name="back"/> 1947ع تائين ملڪ ۾ 80 سئنيما گهر موجود هئا.<ref name="easmin"/>{{rp|130}} اوڀر پاڪستان ۾ پهرين بنگالي ٻوليءَ جي فلم ''[[مکھ او مکھوش]]'' (چهرو ۽ نقاب) 1956ع ۾ جاري ٿي.<ref name="easmin"/>{{rp|130}}<ref name="back"/> 1959ع ۾ رليز ٿيل ''آڪاش آر مٽي'' (آسمان ۽ ڌرتي) اهڙي قسم جي ٻي فلم هئي. [[بنگلاديش فلم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] 1957ع–1958ع ۾ اوڀر پاڪستان فلم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جي نالي سان ڍاڪا ۾ قائم ڪئي وئي، جيڪا مڪمل فلم سازي مرڪز طور ڪم ڪندي هئي.<ref name="easmin"/>{{rp|130}}<ref name="back"/> [[ظهير ريحان]] هن دور ۾ ڪيترين اثرائتين فلمن جي هدايتڪاري ڪئي، جن ۾ ''[[ڪخونو آشيني]]'' (1961ع)، ''شنگم'' (1964ع، پاڪستان جي پهرين رنگين فلم)، ۽ ''جيبون ٿيڪي نيووا'' (1970ع) شامل آهن.<ref name="back"/> 1960ع کان پوءِ ڍاڪا جي فلمي صنعت پاڻ کي بنگالي مسلمان سئنيما جي مرڪز طور قائم ڪيو.<ref name="easmin"/>{{rp|130}} آزاديءَ کان پوءِ پهرين فلم ''[[اورا ايگارو جون]]'' هئي، جنهن جي هدايت [[چاشي نذرل اسلام]] ڪئي ۽ اها 1972ع ۾ جاري ٿي.<ref name="back"/> فلمي صنعت جي عروج واري دور ۾، 1996ع کان 2003ع تائين هر سال لڳ ڀڳ 80 فلمون تيار ٿينديون هيون، پر ان کان پوءِ اهو انگ مسلسل گهٽجندو رهيو آهي.<ref name="easmin"/>{{rp|130}}<ref name="back"/> مشهور هدايتڪارن ۾ [[خان عطاور رحمان]]، [[عالمگير ڪبير]]، [[امجد حسين]]، [[همايون احمد]]، [[مرشد الاسلام]]، [[تنوير مقمل]]، [[طارق مسعود]]، [[صلاح الدين لاولو]] ۽ [[انعام الڪريم نرجھر]] شامل آهن.<ref name="easmin"/>{{rp|130}} [[طارق مسعود]] کي سندس فلم ''[[ماتير موئنا]]'' (مٽيءَ جو پکي) تي 2002ع جي [[ڪان فلم ميلو|ڪان فلم ميلي]] ۾ [[فيپريسي]] انعام سان نوازيو ويو. [[فلم سوسائٽي]]ن بنگلاديش ۾ سئنيما جي واڌ ويجهه ۽ ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.<ref>{{cite web|url=https://thefinancialexpress.com.bd/views/reviews/how-film-societies-influence-cinema-1559231122|title=How film societies influence cinema|date=31 May 2019|access-date=14 January 2025|last=Sarkar|first=Shihab|work=[[The Financial Express (Bangladesh)|The Financial Express]]}}</ref> === کاڌ خوراڪ === {{Main|بنگلاديشي کاڌا}} {{Further|بنگالي کاڌا}} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 220 | image_style = border:none; | align = right | image1 = Kala bhuna 1.jpg | caption1 = ''[[ڪالا ڀونا]]''، [[چٽاگانگ ڊويزن]] جو [[گوشت جي کاڌن جي فهرست|ڳائو گوشت جو کاڌو]] | image2 = রুই মাছের ভুনা.jpg | caption2 = [[روهو]] ڪڙي، مڇيءَ تي ٻڌل کاڌو | image3 = Morog Polao 1.jpg | caption3 = ڪڪڙ [[پلاءُ]] (''موروگ پولائو'')، [[پراڻو ڍاڪا]] جو روايتي کاڌو }} بنگلاديشي کاڌا، جيڪي ملڪ جي جاگرافيائي هنڌ، آبهوا ۽ تاريخ سان ٺهيا آهن، نهايت شاهوڪار ۽ گهڻ رخي آهن.<ref name="cuisine">{{cite book |last=Osman |first=Shawkat|title=খুনতি কড়াই: Bangladeshi Cuisine |publisher=Mapin Publishing|date=16 February 2009|isbn=978-1-890-20602-4}}</ref>{{rp|14}} بنيادي خوراڪ [[اڇا چانور]] آهي، جيڪا مڇيءَ سان گڏ کاڌ خوراڪ جو بنياد بڻجي ٿي. [[پنن واري ڀاڄي]]ن، آلو، [[ڪدو]]ن ۽ [[دال]]ن جا مختلف قسم پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. ڳائو گوشت، [[ٻڪري جو گوشت]]، ڪڪڙ ۽ بدڪ جون [[ڪڙي]]ون عام طور تي کاڌيون وڃن ٿيون،<ref name="shaheda">{{cite web|last=Yesmin|first=Shaheda|url=https://www.thedailystar.net/lifestyle/spotlight/bangladesh-cuisine-part-i-delectable-and-diverse-1325551|title=Bangladesh cuisine part I – delectable and diverse|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=6 December 2016|access-date=1 October 2022|archive-date=6 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161206142722/https://www.thedailystar.net/lifestyle/spotlight/bangladesh-cuisine-part-i-delectable-and-diverse-1325551|url-status=live}}</ref> گڏوگڏ [[ڀرتا]]ن (چيڀاٽيل ڀاڄيون)،<ref>{{cite web |url=https://www.thedailystar.net/lifestyle/recipe/news/mashed-1723366 |title=MASHED |work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]] |last=Huda |first=Shahana |date=2 April 2019 |access-date=2 October 2022 |quote=Bhorta is just another staple for Bengalis... |archive-date=2 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221002091752/https://www.thedailystar.net/lifestyle/recipe/news/mashed-1723366 |url-status=live }}</ref> ''ڀاجي''ن ([[تريل ڀاڄيون]]) ۽ [[ترڪاري]]ن ([[ڪڙي|ڪڙي ٿيل]] ڀاڄيون) جا ڪيترائي قسم پڻ کائبا آهن.<ref name="cuisine"/>{{rp|8}} مغل اثر هيٺ آيل کاڌن ۾ [[قورمو]]، ڪاليا، [[برياني]]ون، [[پلاءُ]]، [[تهري (کاڌو)|تهري]]ون ۽ [[کچڙي]]ون شامل آهن.<ref name="shaheda"/> استعمال ٿيندڙ مختلف مصالحن ۾ [[هيڊ]]، [[ميٿي]]، [[ڪلونجي]]، [[ڌاڻا]]، [[سونف]]، [[ڦوٽو]] ۽ [[مرچ پائوڊر]] وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا؛ هڪ مشهور مصالحو ملاوٽ [[پانچ فورن]] آهي. استعمال ٿيندڙ چٽڻين ۽ خوشبودار ٻوٽن ۾ [[ڳاڙهو بصر]]، [[مرچ|سائا مرچ]]، ٿوم، [[ادرڪ]]، [[ڌاڻا پن]] ۽ [[پودينو]] شامل آهن.<ref name="cuisine"/>{{rp|12}} [[ناريل جو کير]]، [[سرنهن (چٽڻي)|سرنهن جو پيسٽ]]، [[سرنهن جا ٻج]]، [[سرنهن جو تيل]]، [[گيهه]]، [[ڏکڻ ايشيائي اچار|اچار]]<ref name="shaheda"/> ۽ [[چٽڻي]]ون پڻ هن کاڌ خوراڪ ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿيون.<ref name="cuisine"/>{{rp|13–14}} ملڪ جي دريائي جاگرافي سبب مڇي پروٽين جو مکيه ذريعو آهي، ۽ اها اڪثر پنهنجي [[مڇي جا آنا|آڻن]] سميت کائي ويندي آهي. [[هلشا]] قومي مڇي آهي ۽ بيحد مقبول آهي. ٻين گهڻو کائجندڙ مڇين ۾ [[روهو]]، [[پنگاسيس پنگاسيس|پنگاس]] ۽ [[تلپيا]] شامل آهن.<ref>{{cite journal |last1=Rahman |first1=Md. Naimur |last2=Islam |first2=Abu Reza Md Towfiqul|title=Consumer fish consumption preferences and contributing factors: empirical evidence from Rangpur city corporation, Bangladesh|pmid=33426347|doi=10.1016/j.heliyon.2020.e05864|volume=6|number=12|date=28 December 2020|journal=[[Heliyon]]|article-number=e05864 |publisher=[[Cell Press]]|doi-access=free |pmc=7779775|bibcode=2020Heliy...605864R }}</ref> [[لابسٽر]]، [[جهينگا]] ۽ [[سڪل مڇي]] (''شٽڪي'') پڻ مقامي کاڌن ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="cuisine"/>{{rp|8}} چٽاگانگ ۾ ڳائو گوشت سان لاڳاپيل کاڌن ۾ [[ڪالا ڀونا]] ۽ [[ميزبان]] شامل آهن؛ ميزبان هڪ روايتي طور مشهور دعوت آهي، جنهن ۾ ''ميزبان گوشت'' پيش ڪيو ويندو آهي، جيڪو تيز ۽ مصالحيدار ڳائو گوشت جو سالن آهي.<ref name="cuisine"/>{{rp|10}}<ref name="shaheda"/><ref name="guardiancuisine">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2021/mar/21/from-kala-bhuna-to-shatkora-curry-lets-all-get-a-taste-for-bangladesh|last=Akbar|first=Ahsan|title=From kala bhuna to shatkora curry – let's all get a taste for Bangladesh|work=[[The Guardian]]|date=21 March 2021|access-date=2 October 2022|archive-date=2 September 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240902070150/https://www.theguardian.com/world/2021/mar/21/from-kala-bhuna-to-shatkora-curry-lets-all-get-a-taste-for-bangladesh|url-status=live}}</ref> سلهٽ ۾ ''[[شتڪورا]]'' ليمون کاڌن کي ميرينيٽ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا؛ ان جو مشهور مثال [[بيف هتڪورا]] آهي.<ref name="guardiancuisine"/> [[چٽاگانگ هل ٽريڪٽس]] جي قبائلي برادرين ۾ [[بانس جي ڪونپل]]ن سان کاڌو ٺاهڻ مشهور آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.tbsnews.net/feature/food/bamboo-shoots-now-popular-delicacy-tourists-120037|title=Bamboo shoots now a popular delicacy for tourists|work=[[Business Standard]]|date=16 August 2020|access-date=2 October 2022|archive-date=2 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221002095316/https://www.tbsnews.net/feature/food/bamboo-shoots-now-popular-delicacy-tourists-120037|url-status=live}}</ref> کلنا گوشت وارن کاڌن ۾ ''چوئي جهل'' ([[پائپر چابا]]) جي استعمال لاءِ مشهور آهي.<ref name="guardiancuisine"/><ref name="shaheda"/> ''ڪلائي روٽي''، ڳوٺاڻي [[فليٽ بريڊ]] جو هڪ قسم، راجشاهي جي [[چپائي نواب گنج]] ۾ وڏي پيماني تي کائي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/nation/198302/kalai-ruti-a-northwestern-must-eat |title=Kalai Ruti, a northwestern must eat |work=[[Dhaka Tribune]] |date=9 January 2020 |access-date=9 January 2026 }}</ref> بنگلاديش ۾ مٺاڻن جي وسيع روايت آهي، جنهن ۾ ''[[رس گلو|روشگولا]]''، ''[[رس ملائي|روشملائي]]''، ''[[چومچوم]]''، ''[[سنديش]]''، ''[[مشٽي دوئي]]''، ''[[گلاب جامن|ڪالوجام]]'' ۽ ''[[جليبي|جلابي]]'' جهڙيون [[مٺايون]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.thedailystar.net/star-weekend/the-concept-desserts-bangladesh-1244389|title=The Concept of Desserts in Bangladesh|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=24 June 2016|access-date=2 October 2022 |last=Karim |first=Elita}}</ref> [[پٿا]] چانورن يا ميون مان ٺهيل روايتي اُٻاريل مٺاڻون آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.thedailystar.net/lifestyle/deshi-mix/winter-pitha-176893|title=Winter Pitha|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]] |date=24 November 2015|access-date=2 October 2022}}</ref> [[حلوو]]، [[شيمائي]] ۽ [[فالودو]]، جن مان پوئين ٻه [[سيميون]] جون صورتون آهن، مذهبي ميلن ۽ خوشين ۾ مشهور مٺاڻون آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.thedailystar.net/life-living/news/shab-e-barat-the-night-fortune-and-forgiveness-2983236|title=Shab-e-Barat: The night of fortune and forgiveness|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]] |date=15 March 2022|access-date=2 October 2022 |last=Khondokar |first=Faiza}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.thedailystar.net/lifestyle/aappayon/variations-vermicelli-1250221|title=Variations on Vermicelli|date=5 July 2016|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|access-date=24 April 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://images.thedailystar.net/lifestyle/recipe/news/dinas-table-1752979|title=Dina's Table|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=4 June 2019|access-date=11 January 2025}}</ref> [[روٽي|روتي]]، [[نان]]، [[پراٺو]]، [[لوچي]] ۽ [[باڪر خاني]] اهم مقامي مانيون آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.thedailystar.net/lifestyle/ls-special/bread-101-1566847|title=Bread 101|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=24 April 2018|access-date=2 October 2022 |last=Tariq |first=Jahanara}}</ref><ref name="shaheda"/> گرم [[کير واري چانهه]] ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ پيئجندڙ مشروب آهي، جيڪا [[اڏا (ڏکڻ ايشيائي)|گڏيل ڪچهري]]ن جو مرڪز بڻيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.thedailystar.net/lifestyle/reader%E2%80%99s-chit/coffee-lifestyle-or-just-another-alternative-tea-1503541|title=Coffee: a lifestyle or just another alternative to tea?|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=12 December 2017|access-date=1 October 2022 |last1=Amatya |first1=Suki |last2=Mahin |first2=Tamanna |last3=Sadaaf |first3=Bushra Humaira |last4=Sarkar |first4=Supriti}}</ref> [[بورھاني]]، [[مٺو]] ۽ [[لسي]] روايتي طور استعمال ٿيندڙ مشهور مشروب آهن.<ref>{{cite book |last1=Jyoti Prakash |first1=Tamang |title=Ethnic Fermented Foods and Alcoholic Beverages of Asia |date=2016 |publisher=Springer |isbn=978-81-322-2800-4 |pages=77–89}}</ref><ref>{{cite web |last=Sarkar |first=Supriti|title=Tis' the season (almost) for Lassi|date=13 February 2018|access-date=24 April 2023|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]] |url=https://www.thedailystar.net/lifestyle/ls-pick/tis-the-season-almost-lassi-1533559}}</ref> [[ڪباب]] تمام گهڻو مشهور آهن، خاص طور تي [[سيخ ڪباب]]، [[چپلي ڪباب]]، [[شامي ڪباب]]، [[چڪن ٽڪا]] ۽ [[ششليڪ]]، گڏوگڏ ''چاپ'' جا مختلف قسم.<ref name="shaheda"/> مشهور گهٽي کاڌن ۾ [[چٽ پٽي]]، [[جهل موري]]، ''شنگارا''،<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/my-dhaka/news/all-about-shingaras-3396736|title=All about shingaras|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=18 August 2023|access-date=7 June 2024}}</ref> [[سموسو]] ۽ [[پاني پوري|فچڪا]] شامل آهن.<ref>{{cite news |url=https://archive.thedailystar.net/lifestyle/2010/03/02/centre.htm|title=street food 101|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]] |date=9 March 2010 |last=Haider |first=M. H.|access-date=2 October 2022}}</ref> === رانديون === {{Main|بنگلاديش ۾ رانديون}} [[File:Mashrafe 2016 (9).jpg|thumb|[[بنگلاديش قومي ڪرڪيٽ ٽيم]]]] ڳوٺاڻن علائقن ۾ ڪيترين ئي [[بنگالي روايتي رانديون|روايتي مقامي راندين]] جهڙوڪ [[ڪبڊي]]، [[بولي کيلا]]، [[لاٺي کيلا]] ۽ [[نوڪا بائيچ]] کي اڃا تائين وڏي مقبوليت حاصل آهي. جيتوڻيڪ ڪبڊي ملڪ جي قومي راند آهي،<ref>{{cite book |last=Faroqi |first=Gofran |year=2012 |chapter=Kabadi |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Kabadi |editor1-last=Islam |editor1-first=Sirajul |editor1-link=Sirajul Islam |editor2-last=Jamal |editor2-first=Ahmed A. |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |edition=Second |publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]}}</ref> پر [[ڪرڪيٽ]] ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ مشهور راند سمجهي وڃي ٿي. [[بنگلاديش قومي ڪرڪيٽ ٽيم]] 1999ع ۾ پنهنجي پهرين [[ڪرڪيٽ عالمي ڪپ]] ۾ شرڪت ڪئي، ۽ ايندڙ سال ان کي [[ٽيسٽ ڪرڪيٽ]] جو درجو ڏنو ويو. بنگلاديش 2015ع جي [[2015 ڪرڪيٽ عالمي ڪپ]] ۾ چوٿين مرحلي تائين پهتو، [[2017 آءِ سي سي چيمپيئنز ٽرافي]] جي نيم فائنل تائين پهتو، ۽ [[ايشيا ڪپ]] جي فائنل ۾ ٽي ڀيرا (2012ع، 2016ع ۽ 2018ع) پهتو. [[شڪيب الحسن]] کي راند جي تاريخ جي بهترين [[آل رائونڊر]] رانديگرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news |date=24 March 2020 |title=Why Shakib Al Hasan is one of cricket's greatest allrounders|publisher=[[ESPNcricinfo]] |url=https://www.espncricinfo.com/story/stats-analysis-why-shakib-al-hasan-is-one-of-cricket-s-greatest-allrounders-1219732 |access-date=23 March 2021}}</ref> 2020ع ۾ [[بنگلاديش قومي انڊر-19 ڪرڪيٽ ٽيم]] مردن جو [[2020 انڊر-19 ڪرڪيٽ عالمي ڪپ]] کٽي ورتو.<ref>{{cite news|title=U19s Cricket World Cup: Bangladesh beat India in final to win first title |url=https://www.bbc.com/sport/cricket/51437334|work=BBC Sport|date=9 February 2020|access-date=9 February 2020}}</ref><ref>{{cite news |author1=Minhaz Uddin Khan|title=Young Tigers become World Champions |url=https://www.dhakatribune.com/sport/cricket/2020/02/09/u19wc-final-tilak-out-india-103-2-after-29-overs|work=Dhaka Tribune|date=9 February 2020|access-date=9 February 2020}}</ref> ساڳي ٽيم 2023ع ۽ 2024ع ۾ لڳاتار [[انڊر-19 مردن جو ايشيا ڪپ]] پڻ کٽيو.<ref>{{Cite web |date=6 December 2024 |title=Bangladesh reach second consecutive U-19 Asia Cup final with dominant win over Pakistan |url=https://www.tbsnews.net/sports/bangladesh-reach-second-consecutive-u-19-asia-cup-final-dominant-win-over-pakistan-1011861 |access-date=2025-01-05 |website=Business Standard |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=8 December 2024 |title=Under-19 Asia Cup winners list: Bangladesh win second title in Dubai over India |url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/under-19-asia-cup-full-winners-list-india-vs-bangladesh-dubai-9713377/ |access-date=2025-01-05 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> 2018ع ۾ [[بنگلاديش عورتن جي قومي ڪرڪيٽ ٽيم]] [[2018 عورتن جو ٽوئنٽي 20 ايشيا ڪپ]] کٽيو.<ref>{{cite news |url=https://www.thedailystar.net/star-live/women-asia-cup-t20-champions-2018-bangladesh-womens-cricket-team-got-victory-1590118 |title=Champions of Asia T20 Cup 2018: Bangladesh Women's Cricket Team |work=The Daily Star |date=12 June 2018 |access-date=14 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180829153434/https://www.thedailystar.net/star-live/women-asia-cup-t20-champions-2018-bangladesh-womens-cricket-team-got-victory-1590118 |archive-date=29 August 2018 |url-status=live}}</ref> [[File:Bangladesh National Football Team in Maldives in the SAFF Championship 2021.jpg|thumb|[[بنگلاديش قومي فٽبال ٽيم]]]] [[فٽبال]] ڪرڪيٽ کان پوءِ بنگلاديش جي ٻي سڀ کان مشهور راند آهي.<ref>{{Cite news |url=https://thefinancialexpress.com.bd/views/columns/football-the-game-which-makes-us-come-alive|title=Football ... the game which makes us come alive|date=14 December 2022|work=The Financial Express|type=Opinion}}</ref> قومي فٽبال ٽيم جو پهريون روپ 1971ع جي آزاديءَ واري جنگ دوران [[شادھين بنگلا فٽبال ٽيم]] جي صورت ۾ ظاهر ٿيو.<ref>{{Cite news |url=https://www.tbsnews.net/sports/shadhin-bangla-football-dal-team-no-other |title='Shadhin Bangla Football Dal': A team like no other |date=16 December 2019 |work=Business Standard |access-date=15 August 2022 |archive-date=15 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220815160845/https://www.tbsnews.net/sports/shadhin-bangla-football-dal-team-no-other |url-status=live }}</ref> 25 جولاءِ 1971ع تي ٽيم جي ڪپتان [[ذاڪريا پِنٽو]] پاڙيسري هندستان ۾ ميچ کان اڳ بنگلاديش جو جهنڊو پرڏيهي سرزمين تي ڦڙڪائيندڙ پهريون شخص بڻيو.<ref>{{Cite news|url=https://www.newagebd.net/article/133717/i-am-luckier-than-pele-zakaria-pintoo|title=I am luckier than Pele: Zakaria Pintoo|date=26 March 2021|work=New Age|archive-date=18 February 2022|access-date=20 June 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20220218173354/https://www.newagebd.net/article/133717/i-am-luckier-than-pele-zakaria-pintoo|url-status=dead}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ [[بنگلاديش قومي فٽبال ٽيم]] 1973ع ۾ پنهنجو پهريون بين الاقوامي مقابلو کيڏيو ۽ پوءِ [[اي ايف سي ايشيا ڪپ]] (1980ع) ۾ شرڪت ڪرڻ جو اعزاز حاصل ڪيو، اهڙي ريت اها ڏکڻ ايشيا جي صرف ٻي ٽيم بڻجي وئي جيڪا هن مقابلي ۾ پهتي.<ref>{{Cite web|url=https://www.prothomalo.com/sports/football/যে-ম্যাচগুলো-'আফসোস'-বাংলাদেশের-ফুটবলে|title=যে ম্যাচগুলো 'আফসোস' বাংলাদেশের ফুটবলে|first=Niar|last=Iqbal|language=bn|work=Prothom Alo|date=6 April 2020|archive-date=10 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230910082413/https://www.prothomalo.com/sports/football/%E0%A6%AF%E0%A7%87-%E0%A6%AE%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%9A%E0%A6%97%E0%A7%81%E0%A6%B2%E0%A7%8B-%E2%80%98%E0%A6%86%E0%A6%AB%E0%A6%B8%E0%A7%8B%E0%A6%B8%E2%80%99-%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%82%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%B6%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%AB%E0%A7%81%E0%A6%9F%E0%A6%AC%E0%A6%B2%E0%A7%87|url-status=live}}</ref> فٽبال ۾ بنگلاديش جون سڀ کان نمايان ڪاميابيون [[2003 ساف گولڊ ڪپ]] ۽ [[1999 ڏکڻ ايشيائي رانديون]] آهن. [[بنگلاديش عورتن جي قومي فٽبال ٽيم]] 2022ع ۽ 2024ع ۾ لڳاتار [[ساف عورتن جي چيمپيئن شپ]] کٽي.<ref>{{Cite news |title=Bangladesh retain SAFF Women's Champs title |url=https://today.thefinancialexpress.com.bd/first-page/bangladesh-retain-saff-womens-champs-title-1730307628 |access-date=2025-01-05 |work=The Financial Express |language=en|archive-date=2025-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20251208052130/https://today.thefinancialexpress.com.bd/first-page/bangladesh-retain-saff-womens-champs-title-1730307628|url-status=live}}</ref> بنگلاديشي تيرانداز [[ايتي خاتون]] ۽ [[رومان سنا]] [[2019 ڏکڻ ايشيائي رانديون]] دوران تيراندازي جي سڀني 10 مقابلن (انفرادي ۽ ٽيمي) ۾ سون جا تمغا کٽي تاريخ رقم ڪئي.<ref>{{Cite news |url=https://www.thedailystar.net/sports/athletics/bangladesh-win-all-10-golds-in-archery-sa-games-2019-1837909 |title=Ety, Sana complete Bangladesh's clean sweep in archery |date=9 December 2019 |work=The Daily Star}}</ref> [[قومي راندين جي ڪائونسل]] ملڪ جي 42 راندين جي وفاقن کي منظم ڪري ٿي.<ref>{{cite web|title=All Affiliated National Federation/Association |url=http://nsc.gov.bd/n/?cat=11 |publisher=[[National Sports Council]] |access-date=25 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130121160742/http://nsc.gov.bd/n/?cat=11 |archive-date=21 January 2013}}</ref> [[شطرنج]] پڻ بنگلاديش ۾ تمام گهڻي مقبول آهي. ملڪ وٽ شطرنج جا پنج گرينڊ ماسٽر آهن، جن مان [[نياز مرشد]] ڏکڻ ايشيا جو پهريون گرينڊ ماسٽر هو.<ref>{{cite web|url=http://bdchessfed.com/grand-masters|title=Bangladesh Chess Federation|website=bdchessfed.com|access-date=17 January 2020|archive-date=29 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200129112718/http://bdchessfed.com/grand-masters/}}</ref> 2010ع ۾ جبل چاڙهيندڙ [[موسيٰ ابراهيم]] [[مائونٽ ايورسٽ]] تي پهچندڙ پهريون بنگلاديشي بڻيو.<ref name="dailystardetail">{{cite news |title=Musa conquers Everest |url=http://www.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=139787 |work=The Daily Star |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027015045/https://www.thedailystar.net/news-detail-139787 |archive-date=27 October 2017 |date=24 May 2010}}</ref> [[واصفيا نذرين]] پهرين بنگلاديشي جبل چاڙهيندڙ آهي، جنهن [[ست چوٽيون]] (Seven Summits) ۽ [[ڪي ٽو]] سر ڪيا.<ref>{{cite web |author1=Mary Anne Potts |title=Bangladeshi Climber Shares Her Spiritual Journey for the Women of Her Country |url=https://www.nationalgeographic.com/adventure/adventure-blog/2016/05/27/bangadeshi-climber-wasfia-nazreen-shares-her-spiritual-journey-for-the-women-of-her-country/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20191119031640/https://www.nationalgeographic.com/adventure/adventure-blog/2016/05/27/bangadeshi-climber-wasfia-nazreen-shares-her-spiritual-journey-for-the-women-of-her-country/ |archive-date=19 November 2019 |website=National Geographic |date=27 May 2016}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://www.thedailystar.net/life-living/news/wasfia-nazreen-becomes-first-bangladeshi-summit-k2-3076801|title=Wasfia Nazreen becomes first Bangladeshi to summit K2|magazine=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|access-date=16 January 2024|date=22 July 2022}}</ref> مئي 2026ع ۾ [[بابر علي]] [[مائونٽ مڪالو]] سر ڪندڙ پهريون بنگلاديشي بڻيو.<ref>{{cite web |url=https://www.tbsnews.net/bangladesh/babar-ali-becomes-first-bangladeshi-summit-mount-makalu-1427111 |title=Babar Ali becomes first Bangladeshi to summit Mount Makalu |website=[[The Business Standard]] |date=2026-05-02 |access-date=2026-05-02}}</ref> == اهم شخصيتون == * [[شيخ مجيب الرحمان]] * [[شيخ حسينه واجد]] * [[بيگم خالده ضياء]] * [[ڊاڪٽر محمد يونس]] ([[نوبل انعام]] ماڻيندڙ) * [[رونا ليلا]] == پڻ ڏسندا == * [[بنگلاديش جا صدر]] * [[بنگلاديش جا وزير اعظم]] == وڌيڪ مطالعي لاءِ == {{Refbegin|30em}} * احمد، نظام. ''بنگلاديش جي پارليامينٽ'' (روٽليج، 2018ع). * {{cite book |last=Ali |first=S. Mahmud |date=2010 |title=Understanding Bangladesh |url={{GBurl|id=FD2KzBG1ejwC}} |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-70143-3}} * {{cite book |title=Bangladesh War: Report from Ground Zero |url=https://archive.org/details/isbn_9789391125370 |last=Ghosh |first=Manash |year=2021 |publisher=Niyogi Books |isbn=978-93-91125-37-0 }} * بيڪسٽر، ڪريگ. ''بنگلاديش: قوم کان رياست تائين'' (روٽليج، 2018ع). * {{cite book |last=Bose |first=Sarmila |date=2012 |title=Dead Reckoning Memories of the 1971 Bangladesh War |publisher=Hachette UK |isbn=978-93-5009-426-6}} * {{cite book |last=Chakrabarty |first=Bidyut |date=2004 |title=The Partition of Bengal and Assam, 1932-1947: Contour of Freedom |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-33274-8 |url={{GBurl|id=in1_AgAAQBAJ}}}} * گروور، ويريندر. ''بنگلاديش: حڪومت ۽ سياست'' (ڊيپ اينڊ ڊيپ پبليڪيشنز، 2000ع). * {{cite book |editor1-last=Guhathakurta |editor1-first=Meghna |editor2-last=van Schendel |editor2-first=Willem |year=2013 |title=The Bangladesh Reader: History, Culture, Politics |url=https://archive.org/details/bangladeshreader0000unse |publisher=Duke University Press |isbn=978-0-8223-5304-1 }} * {{cite book |last1=Hasnat |first1=G. N. Tanjina |last2=Kabir |first2=Md. Alamgir |last3=Hossain |first3=Md. Akhter |title=Handbook of Environmental Materials Management |chapter=Major Environmental Issues and Problems of South Asia, Particularly Bangladesh |date=2018 |pages=1–40 |doi=10.1007/978-3-319-58538-3_7-1 |isbn=978-3-319-58538-3}} * افتخار اقبال (2010ع) ''بنگال ڊيلٽا: ماحوليات، رياست ۽ سماجي تبديلي، 1840–1943'' (پالگريو ميڪملن) {{ISBN|0-230-23183-7}} * {{cite journal |last1=Islam |first1=Saiful |last2=Khan |first2=Md. Ziaur Rahman |title=A Review of Energy Sector of Bangladesh |journal=Energy Procedia |date=March 2017 |volume=110 |pages=611–618 |doi=10.1016/j.egypro.2017.03.193 |bibcode=2017EnPro.110..611I}} * جينوزي، ايف. ٽاماسن، ۽ جيمس ٽي. پيچ. ''بنگلاديش جو زرعي ڍانچو: ترقيءَ ۾ هڪ رڪاوٽ'' (روٽليج، 2019ع). * {{cite book |last=Khan |first=Muhammad Mojlum |year=2013 |title=The Muslim Heritage of Bengal: The Lives, Thoughts and Achievements of Great Muslim Scholars, Writers and Reformers of Bangladesh and West Bengal |publisher=Kube Publishing |isbn=978-1-84774-052-6}} * {{cite book |last=Mookherjee |first=Nayanika |date=2015 |title=The Spectral Wound: Sexual Violence, Public Memories, and the Bangladesh War of 1971 |url={{GBurl|id=JjUWrgEACAAJ}} |publisher=Duke University Press |isbn=978-0-8223-5949-4}} * ايم. مفخرالاسلام (مرتب)، (2004ع)، ''بنگلاديش جي سماجي ۽ معاشي تاريخ: پروفيسر شفيق الرحمان جي ياد ۾ مقالا''، پهريون ڇاپو، ايشياٽڪ سوسائٽي آف بنگلاديش، {{oclc|156800811}} * ايم. مفخرالاسلام (2007ع)، ''بنگال جي زراعت 1920–1946: هڪ مقداري مطالعو'' (ڪيمبرج يونيورسٽي پريس)، {{ISBN|0-521-04985-7}} * {{cite journal |last1=Prodhan |first1=Mohit |title=The educational system in Bangladesh and scope for improvement |journal=Journal of International Social Issues |volume=4 |issue=1 |date=2016 |pages=11–23 |url=https://www.winona.edu/socialwork/Media/Prodhan%20The%20Educational%20System%20in%20Bangladesh%20and%20Scope%20for%20Improvement.pdf }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240830215748/https://www2.winona.edu/socialwork/Media/Prodhan%20The%20Educational%20System%20in%20Bangladesh%20and%20Scope%20for%20Improvement.pdf |date=2024-08-30 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240830215748/https://www2.winona.edu/socialwork/Media/Prodhan%20The%20Educational%20System%20in%20Bangladesh%20and%20Scope%20for%20Improvement.pdf |date=2024-08-30 }} * {{cite book |last=Raghavan |first=Srinath |year=2013 |title=1971: A Global History of the Creation of Bangladesh |url=https://archive.org/details/1971globalhistor0000ragh |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-72864-6 }} * {{cite book |last=Rashid |first=Haroun Er |year=1977 |title=Geography of Bangladesh |publisher=University Press |oclc=4638928}} * رياز، علي. ''بنگلاديش: آزاديءَ کان پوءِ جي سياسي تاريخ'' (بلومزبري پبلشنگ، 2016ع). * {{cite book |last=Riaz |first=Ali |date=2010 |title=Political Islam and Governance in Bangladesh |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-92624-2}} * {{cite book |last1=Riaz |first1=Ali |last2=Rahman |first2=Mohammad Sajjadur |date=2016 |title=Routledge Handbook of Contemporary Bangladesh |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-30877-5}} * {{cite book |last=Schendel |first=Willem van |year=2009 |title=A History of Bangladesh |url=https://archive.org/details/historyofbanglad0000sche |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86174-8 }} * {{cite journal |last1=J. Shelley |first1=Israt |last2=Takahashi-Nosaka |first2=Misuzu |last3=Kano-Nakata |first3=Mana |last4=S. Haque |first4=Mohammad |last5=Inukai |first5=Yoshiaki |title=Rice Cultivation in Bangladesh: Present Scenario, Problems, and Prospects |journal=Journal of International Cooperation for Agricultural Development |date=2016 |volume=14 |doi=10.50907/jicad.14.0_20}} * سراج الاسلام (مرتب)، (1997ع)، ''بنگلاديش جي تاريخ 1704–1971'' (ٽن جلدن ۾: جلد 1 سياسي تاريخ، جلد 2 معاشي تاريخ، جلد 3 سماجي ۽ ثقافتي تاريخ)، ٻيون نظرثاني ٿيل اشاعت، ايشياٽڪ سوسائٽي آف بنگلاديش، {{ISBN|984-512-337-6}} * سراج الاسلام (مکيه ايڊيٽر)، (2003ع)، ''بنگلاپيڊيا: بنگلاديش جو قومي انسائيڪلوپيڊيا'' (10 جلد)، ايشياٽڪ سوسائٽي آف بنگلاديش، {{ISBN|984-32-0585-5}} * {{cite book |last1=Sisson |first1=Richard |last2=Rose |first2=Leo E. |date=1991 |title=War and Secession: Pakistan, India, and the Creation of Bangladesh |url=https://archive.org/details/warsecessionpaki0000rich |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-07665-5 }} * {{cite book |last=Sogra |first=Khair Jahan |date=2014 |title=The Impact of Gender Differences on the Conflict Management Styles of Managers in Bangladesh: An Analysis |publisher=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-6854-9}} * {{cite book |last=Umar |first=Badruddin |date=2006 |title=The Emergence of Bangladesh: Rise of Bengali Nationalism, 1958–1971 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-597908-4}} * وان اسڪينڊل، وليم. ''بنگلاديش جي تاريخ'' (ڪيمبرج يونيورسٽي پريس، 2020ع). * {{cite book |last=Uddin |first=Sufia M. |date=2006 |title=Constructing Bangladesh: Religion, Ethnicity, and Language in an Islamic Nation |publisher=University of North Carolina Press |isbn=978-0-8078-7733-3}} * {{cite book |last1=Wahid |first1=Abu N.M. |last2=Weis |first2=Charles E. |date=1996 |title=The Economy of Bangladesh: Problems and Prospects |url=https://archive.org/details/economyofbanglad0000unse |publisher=Praeger |isbn=978-0-275-95347-8 }} === حڪومت === * [https://bangladesh.gov.bd حڪومت] – بنگلاديش حڪومت جي سرڪاري ويب سائيٽ * [https://bangabhaban.gov.bd صدر] – بنگلاديش جي صدر جي سرڪاري ويب سائيٽ * [https://cao.gov.bd چيف ايڊوائيزر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260207041224/https://cao.gov.bd/ |date=2026-02-07 }} – بنگلاديش جي چيف ايڊوائيزر جي سرڪاري ويب سائيٽ * [https://cabinet.gov.bd ڪابينا] – ڪابينا ڊويزن جي سرڪاري ويب سائيٽ * [https://www.parliament.gov.bd پارليامينٽ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260219045531/https://www.parliament.gov.bd/ |date=2026-02-19 }} – بنگلاديش جي پارليامينٽ جي سرڪاري ويب سائيٽ * [https://www.supremecourt.gov.bd سپريم ڪورٽ] – بنگلاديش جي سپريم ڪورٽ جي سرڪاري ويب سائيٽ * [http://nsds.bbs.gov.bd/en شماريات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260415193757/http://nsds.bbs.gov.bd/en |date=2026-04-15 }} – [[بنگلاديش شماريات بيورو]] جي سرڪاري ويب سائيٽ === تاريخ === * [https://bffwt.portal.gov.bd/sites/default/files/files/bffwt.portal.gov.bd/page/e2b55969_0e0c_4337_bb4e_ddcc801df7db/History%2520of%2520Bangladesh%2520(4).docx "تاريخ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241108211600/https://bffwt.portal.gov.bd/sites/default/files/files/bffwt.portal.gov.bd/page/e2b55969_0e0c_4337_bb4e_ddcc801df7db/History%20of%20Bangladesh%20(4).docx |date=2024-11-08 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241108211600/https://bffwt.portal.gov.bd/sites/default/files/files/bffwt.portal.gov.bd/page/e2b55969_0e0c_4337_bb4e_ddcc801df7db/History%20of%20Bangladesh%20(4).docx |date=2024-11-08 }} – بنگلاديش فريڊم فائٽر ويلفيئر ٽرسٽ وٽ بنگال جي تاريخ === سياحت === * [https://beautifulbangladesh.gov.bd خوبصورت بنگلاديش] – بنگلاديش جو سرڪاري سياحتي پورٽل === نقشا === * {{Wikiatlas}} * {{OSM relation|184640}} {{Refend}} == حوالا == {{حوالا|2}} == خارجي ڳنڍڻا == {{Library resources box}} * [https://ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=BD بنگلاديش لاءِ اهم ترقياتي اڳڪٿيون] تان [[انٽرنيشنل فيوچرز]] {{Bangladesh topics}} {{Navboxes |list = {{Countries of Asia}} {{South Asian topics}} {{South Asian Association for Regional Cooperation|state=collapsed}} {{Commonwealth of Nations}} {{Organisation of Islamic Cooperation}} {{D-8 Organization for Economic Cooperation}} {{Socialist rulers}} }} {{Subject bar|Bangladesh|Asia|Countries|auto=yes|voy=Bangladesh}} {{Authority control}} {{Coord|24|N|90|E|type:country_region:BD|display=title}} [[Category:Bangladesh| ]]<!--مهرباني ڪري معياري صورت موجب خالي جاءِ برقرار رکو--> [[Category:بنگال]] [[Category:ايشيا جا ملڪ]] [[Category:اهي ملڪ ۽ علائقا جتي بنگالي سرڪاري ٻولي آهي]] [[Category:دولت مشترڪه جي جمهوريتون]] [[Category:ڊيولپنگ 8 ملڪن جا رڪن ملڪ]] [[Category:ايشيا ۾ اڳوڻيون برطانوي نوآباديون ۽ محافظت هيٺ علائقا]] [[Category:گهٽ ترقي يافته ملڪ]] [[Category:دولت مشترڪه جا رڪن ملڪ]] [[Category:اسلامي سهڪار تنظيم جا رڪن ملڪ]] [[Category:ڏکڻ ايشيائي علائقائي سهڪار تنظيم جا رڪن ملڪ]] [[Category:گڏيل قومن جا رڪن ملڪ]] [[Category:ڏکڻ ايشيا جا ملڪ]] [[Category:1971ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[Category:1971ع ۾ ايشيا ۾ قائم ٿيل ادارا]] [[Category:جاگرافيائي مضمون جن ۾ تصويرن لاءِ متبادل متن موجود ناهي]] [[Category:برڪس ترقياتي بئنڪ جا رڪن ملڪ]] * [http://www.bangladesh.gov.bd/ بنگلا ديش جي سرڪاري ويب سائيٽ] {{سارڪ}} {{OIC}} [[زمرو:بنگلاديش]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:بنگال]] [[زمرو:اسلامي رياستون]] [[زمرو:ايشيا ۾ ملڪ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:دولت مشترڪه جون رڪن قومون]] <references group="lower-alpha"/> j8whj7jsqe1x7uc6h75vc2qgog18uh8 0 3244 414919 325185 2026-09-26T03:57:45Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414919 wikitext text/x-wiki {{Infobox continent |title = يورپ<br>Europe |image = [[فائل:Europe orthographic Caucasus Urals boundary (with borders).svg|frameless]] |area = {{convert|10,180,000|km2|sqmi|abbr=on}} &nbsp;([[List of continents by area|6th]]){{ref label|footnote_a|a}} |population = {{UN_Population|Europe}} ({{UN_Population|Year}}; [[List of continents by population|3rd]]){{UN_Population|ref}} |density = 72.9 في چورس ڪلوميٽر (188 في چورس ميل) (2nd) |GDP_nominal = 20.2 ٽريلين آمريڪي ڊالر (2017; [[List of continents by GDP (nominal)|3rd]]) |GDP_PPP = 26.7 ٽرلين آمريڪي ڊالر (2017; 2nd) |GDP_per_capita = 27,330 آمريڪي ڊالر (2017; [[List of continents by GDP (nominal)#GDP per capita (nominal) by continents|3rd]])<ref>{{cite web|title=IMF (WEO April 2017 Edition) GDP nominal per capita – international dollar|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/01/weodata/index.aspx}}</ref> |HDI = {{increase}} 0.845<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/reports/global/hdr2011/|title=Reports - Human Development Reports|website=hdr.undp.org}}</ref> |demonym = [[يورپي ماڻهو|يورپين يا يورپي]] |countries = [[يورپ جي خودمختيار ملڪن جي فھرست|50 ملڪ]]<br/>[[محدود خودمختياري واري ملڪن جي فھرست|6 محدود خودمختياري وارا ملڪ يا خطا ]]<!--Note: numbers are approximate, as indicated by the "~".--> |dependencies = [[يورپ ۾ بيٺڪن جي فھرست|6 بيٺڪون]]<!--Gibraltar, Isle of Man, Guernsey and Jersey. Note: The Faroes and Aland are constituent parts of their states, not dependencies.--> |languages = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[جرمن ٻولي|جرمن]]، [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]، [[روسي ٻولي|روسي]]، [[اسپيني ٻولي|اسپيني]]<br> (ٽوٽل~ [[يورپي ٻوليون| 225 ٻوليون]]) <ref>[http://edl.ecml.at/LanguageFun/LanguageFacts/tabid/1859/Default.aspx Language facts – European day of languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002010444/http://edl.ecml.at/LanguageFun/LanguageFacts/tabid/1859/Default.aspx |date=2015-10-02 }}, Council of Europe. Retrieved 30 July 2015.</ref> |time = [[UTC−01:00|UTC−1]]<!--Azores--> to [[UTC+05:00|UTC+5]]<!--Russia and Kazakhstan--> |internet = |cities = [[يورپ جي شھرن جي فھرست|وڏا شھر]]:<!-- -->{{hlist |item_style=white-space:nowrap; <!--NOTE: Do not modify the list per your own original research. The list must be sourced from a single cited aggregate source.--> <!--1-->|[[استنبول]]<!--14,163,989-->{{ref label|footnote_b|b}} <!--2-->|[[ماسڪو]]<!--12,165,704--> <!--3-->|[[پيرس]]<!--10,843,285--> <!--4-->|[[لنڊن]]<!--10,313,307--> <!--5-->|[[ميڊرڊ]]<!--6,199,254--><ref>''[http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/WUP2014_XLS_CD_FILES/WUP2014-F22-Cities_Over_300K_Annual.xls Annual Population of Urban Agglomerations with 300,000 Inhabitants or More in 2014, by Country, 1950–2030 (thousands)], [http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/ World Urbanization Prospects, the 2014 revision]'', Population Division of the [[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]. Retrieved 21 August 2015. Note: List based on estimates for 2015, from 2014.</ref> }} |footnotes = {{unbulleted list|style=font-size:90%; |a. {{note|footnote_a}} انگ اکرن ۾ ٻن کنڊن ۾ واقع ملڪن جا صرف يورپي پاسي وارا انگ شامل آهن .{{cref2|n|1}} |b. {{note|footnote_b}} استنبول شھر ايشيا ۽ يورپ ٻنھي ۾ شامل آھي جنھن جي ٻہ ڀاڱي ٽي حصا آبادي يورپي کنڊ ۾ رھي ٿي.}} }} [[فائل:LocationEurope.png|thumb|250px|يورپ (سائي رنگ ۾)]] '''يورپ''' (Europe) دنيا جي ستن کنڊن مان هڪ آهي. ڪئين [[ڀوءِ ڀياسدان]] هن کي کنڊ مڃن ئي نه ٿا ۽ ايشيا ۽ يُورپ کي يوروشيا جي نالي سان هڪ ئي ٻيٽ سڏين ٿا. يورال جبلن جی سلسلی جي اولهه ۾ واقع علائقي کي يورپ چئبو آهي. يورپ جي اتر ۾ اڇو سمنڊ، اولهه ۾ اوقيانوس جو سمنڊ، ڏکڻ ۾ [[ڀُونوچ سمنڊ|رومي سمنڊ]] ۽ اوڀر ۾ یورال جبلن جو سلسلو آهي. يُورپ پکيڙ جي حساب سان [[آسٽريليا]] کي ڇڏي ننڍي ۾ ننڍو کنڊ آهي. کنڊ جي پکيڙ هڪ ڪروڙ چاليهه لک آهي جيڪا زمين جي سڃي پکيڙ جي 20 سيڪڙو ٿي ٿئي. آبادي جي حساب سان ٽين نمبر تي آهي. هن جي آبادي 71 ڪروڙ آهي جيڪا سڄي دنيا جی آبادی جو 11 سيڪڙو آهي. يورپي ثقافت قومي ۽ علائقائي ثقافتن جي هڪ حد تي مشتمل آهي، جيڪي وسيع مغربي تهذيب جي مرڪزي جڙ کي ٺاهيندی آهی، ۽ گڏوگڏ عام طور تي قديم يونان ۽ قديم روم ۽ گڏيل جڙيل طور تي انهن جي عيسائي جانشين جو حوالو ڏنو ويو آهي. سال 476ع ۾ مغربي رومن سلطنت جي زوال سان شروع ٿي، لڏپلاڻ واري دور جي نتيجي ۾ يورپ جي عيسائي استحڪام يورپي پوسٽ-ڪلاسيڪل وچين دور جي نشاندهي ڪئي. اطالوي ريناسنس، فلورنس مان نڪرندي، باقي براعظم تائين پکڙيل هڪ نئين انسانيت پسند فن ۽ سائنس ۾ دلچسپي رکي ٿي جيڪا جديد دور ڏانهن وڌي ٿي. اسپين ۽ پرتگال جي اڳواڻي ۾، دريافت جي دور کان وٺي، ​​يورپ عالمي معاملن ۾، دنيا جي ڪيترن ئي دريافتن ۽ فتحن سان هڪ اهم ڪردار ادا ڪيو. 16هين ۽ 20 صدي جي وچ ۾، يورپي طاقتن مختلف وقتن تي آمريڪا، تقريبن سڄي آفريڪا، اوشيانا ۽ ايشيا جي اڪثريت تي نوآبادي ڪئي. روشن خياليءَ جو دور، فرانسيسي انقلاب ۽ نيپولين وارين جنگين براعظم کي ثقافتي، سياسي ۽ اقتصادي طور تي 17ھین صدي جي آخر کان وٺي 19 صدي جي پهرئين اڌ تائين تبديل ڪيو. صنعتي انقلاب، جيڪو 18 صدي جي آخر ۾ برطانيه ۾ شروع ٿيو، مغربي يورپ ۽ آخرڪار وسيع دنيا ۾ بنيادي معاشي، ثقافتي ۽ سماجي تبديلين کي جنم ڏنو. ٻئي عالمي جنگيون شروع ٿيون ۽ يورپ ۾ وڏي حد تائين وڙهيون ويون ۽ 20ھین صدي جي وچ ڌاري دنيا جي معاملن ۾ مغربي يورپ جي تسلط ۾ گهٽتائي جو سبب بڻيو، جيئن روس (سابق سوويت يونين) ۽ آمريڪا يورپ ۽ عالمي سطح تي تسلط تي غالب ۽ مقابلو ڪيو. نتيجي ۾ سرد جنگ يورپ کي لوهه جي پردي سان، اولهه ۾ نيٽو ۽ اوڀر ۾ وارسا پيڪٽ سان ورهائي. اها تقسيم سال 1989ع جي انقلابن، برلن دیوار جي زوال ۽ سوويت يونين جي ٽٽڻ سان ختم ٿي، جنهن يورپي انضمام کي خاص طور تي اڳتي وڌڻ جي اجازت ڏني. يورپي انضمام سال 1948ع کان وٺي اداري طور تي ترقي ڪئي پئي وڃي يورپ جي ڪائونسل جي باني سان، ۽ خاص طور تي يورپي يونين (EU) جي فعال تین جي ذريعي، جيڪو اڄ يورپ جي اڪثريت جي نمائندگي ڪري ٿو. [[فائل:Flag of Europe.svg|کاٻو|thumb|upright=0.9|[[يورپ جو جھنڊو|يورپی یونین جو جھنڊو]] جيڪو سال 1955 ۾ [[يورپ جي ڪائونسل]] پوري يورپ جي جھنڊي طور اختيار ڪيو.<ref>[http://www.coe.int/en/web/about-us/the-european-flag The European flag], Council of Europe. Retrieved 27 October 2016.</ref>]] == نالي جو پس منظر == جڳهه جو نالو يورس (Evros) پهريون ڀيرو قديم يونانين پاران, انهن جي اتر واري صوبي ڏانهن اشارو ڪرڻ لاء استعمال ڪيو ويو، جيڪو اڄ به ساڳيو نالو کڻندو آهي. اتي جو اصلوڪو درياهه يورس (اڄ جي مارٽيسا), ٿريس جي زرخيز وادين مان وهي ٿو، جنهن کي پاڻ يورپ به سڏيو ويندو هو، ان کان اڳ هن اصطلاح جو مطلب براعظم هو. ڪلاسيڪل يوناني تصوف ۾، يورپ قديم يوناني لفظ يورپا (Εὐρώπη, Eurṓpē) مان نڪتل آهي جيڪو هڪ فونيشين شهزادي جو نالو آهي. هڪ نظريو اهو آهي ته يورپا ٻن قديم يوناني لفظن يوروس (εὐρύς eurús: وڏي، وسيع) ۽ اوپس (ὤψ:ōpós: اکين، چهرو) مان نڪتل آهي، تنهنڪري انهن جي جامع يورواوپس جي معنيٰ ڏسڻ يا وسيع, ڪشادگي جو هوندي.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=eu)ru/s εὐρύς], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus.</ref>.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=w)/y ὤψ], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus.</ref> [[فائل:Palazzo_Ferreria_statue_3.jpeg|thumb|right|[[مالٽا]] جي شھر [[ويلٽا]] جي [[پلازو فريرئا]] محل ۾ يورپا جو مجسمو]] نئين سر تعمير ٿيل پروٽو-انڊو-يورپي مذهب ۽ ان لاءِ وقف ڪيل شاعري ۾ براڊ پاڻ ڌرتيءَ جو هڪ نمونو رهيو آهي. هڪ متبادل نظريو رابرٽ بيڪس جو آهي، جنهن هن نالي لاءِ اڳ-انڊو-يورپي اصل جي حق ۾ دليل ڏنا، وضاحت ڪندي چيو ته يورو مان نڪتل لفظ يوروپا کان مختلف مٿيون نالو پيدا ڪندو. رابرٽ بيڪس قديم يونان جي علائقي ۾ يوروپا سان لاڳاپيل مٿيون نالا رکيا آهن، ۽ قديم مقدونيا ۾ يوروپوس وانگر مقامي علائقا. ڪوششون ڪيون ويون آهن ته يورپ کي اولهه لاءِ سامي اصطلاح سان ڳنڍڻ جي، هي يا ته اڪادي (Akkadian) اريبو (erebu) آهي جنهن جي معنيٰ آهي; اٿڻ، غروب ٿيڻ (سج) يا فونيشين اريب (’ereb) شام، اولهه, عربي ۽ عبراني معارف جو اصل آهي. مارٽن ليچ فيلڊ ويسٽ چيو ته "صوتي طور تي، يوروپا جي نالي ۽ سامي لفظ جي ڪنهن به شڪل جي وچ ۾ ميلاپ تمام خراب آهي"، جڏهن ته بيڪس سامي ٻولين سان لاڳاپو کي ناممڪن سمجهي ٿو. دنيا جون وڏيون ٻوليون براعظم ڏانهن اشارو ڪرڻ لاءِ يورپ يا يورپا مان نڪتل لفظ استعمال ڪن ٿيون. مثال طور، چيني لفظ Ōuzhōu (歐洲/欧洲) استعمال ڪري ٿو، جيڪو ترجمو ٿيل نالو Ōuluóbā zhōu (歐羅巴洲) جو مخفف آهي (zhōu معنيٰ ”براعظم“)؛ ساڳئي طرح چيني ٻوليءَ مان نڪتل اصطلاح Ōshū (欧州) به ڪڏهن ڪڏهن جاپاني زبان ۾ استعمال ٿيندو آهي جيئن يورپي يونين جي جاپاني نالي ۾، Ōshū Rengō (欧州連合)، جيتوڻيڪ ڪتاڪانا يروپپا (ヨーロッパ) وڌيڪ استعمال ٿيندو آهي. ڪجھ ترڪ ٻولين ۾، اصل فارسي نالو فرنگستان ("فرانڪن جي زمين")، ان کان علاوه سرڪاري نالن جهڙوڪ Avrupa يا Evropa, اڪثر يورپ جي حوالي سان استعمال ڪيو ويندو آهي. == تاريخ == ===قبل از تاريخ=== پلاسٽسن (Pleistocene) جي 2.5 ملين سالن دوران، ڪيترائي سرد ​​مرحلو، جن کي برفاني برفاني دور سڏيو وڃي ٿو، يا يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ براعظمي برفاني چادرن جي اهم ترقي، تقريبن 40,000 کان 100,000 سالن جي وقفي تي واقع ٿي. ڊگھي برفاني دورن کي وڌيڪ معتدل ۽ مختصر وقفي وقفي سان جدا ڪيو ويو جيڪو اٽڪل 10,000 کان 15,000 سالن تائين رهيو. آخري برفاني دور جي آخري ٿڌي قسط تقريبا 10,000 سال اڳ ختم ٿي وئي. ڌرتيءَ هن وقت ڪواٽرناري جي هڪ برفاني دور ۾ آهي، جنهن کي هولوسين سڏيو ويندو آهي. هومو اريڪٽڪس جارجيڪس (Homo erectus Georgicus)، جيڪو تقريباً 18 لک سال اڳ جارجيا ۾ رهندو هو، يورپ ۾ دريافت ڪيل قديم ترين هومينن آهي. باقي هومينن جا باقي بچيل، جيڪي اٽڪل 10 لک ملين سال پراڻا آهن، اتاپورڪا (Atapuerca) اسپين ۾ دريافت ڪيا ويا آهن. نندرٿل انسان (جرمني ۾ نيندرٽل وادي جو نالو) 150,000 سال اڳ يورپ ۾ ظاهر ٿيو (115,000 سال اڳ اهو اڳ ۾ ئي موجوده پولينڊ جي علائقي ۾ مليو آهي) ۽ تقريبن 40,000 سال اڳ, انهن جي آخري پناهه سان فوسل رڪارڊ مان غائب ٿي ويو. ٻيٽ Iberian Paninsula نندرٿل کي جديد انسانن (Cro-Magnons) جي جاءِ ڏني، جيڪي تقريباً 43,000 کان 40,000 سال اڳ يورپ ۾ ظاهر ٿيا. هومو سيپيئن يورپ ۾ تقريباً 54,000 سال اڳ پهتا هئا، جيڪي اڳئين سوچ کان 10،000 سال اڳ هئا.48,000 سال اڳ يورپ ۾ ريپاروموچي (اٽلي),گيسن ڪلوسٽرلي(Geissenklösterle), (جرمني) ۽ اسٽورز (Isturitz),(فرانس) سڀ کان قديم ماڳ آهن. يورپي نئون ليٿڪ (Neolithic) دور؛ فصلن جي پوک ۽ چوپائي مال جي واڌ ويجهه، آباديءَ جو وڌندڙ تعداد ۽ مٽيءَ جي برتنن جو وسيع استعمال، تقريباً 7000 ق.م. ۾ يونان ۽ بلقان ۾ شروع ٿيو، شايد اناطوليا ۽ ويجھو اوڀر ۾ پوکيءَ جي پوئين طريقن کان متاثر ٿيو. اهو بلقان کان ڊنيوب ۽ رائن (Linear Pottery Culture) جي وادين سان گڏ، ۽ ميڊيٽرينين ساحل (ڪارڊيل ڪلچر) سان گڏ پکڙجي ٿو. 4500 ق.م. ۽ 3000 ق.م. جي وچ ۾، اهي مرڪزي يورپي نووليٿڪ ثقافتون اڳتي وڌيون اولهه ۽ اتر ڏانهن، ٽامي جي نمونن جي پيداوار ۾ نوان حاصل ڪيل صلاحيتن کي منتقل ڪيو. مغربي يورپ ۾ نيو پاولٿڪ دور جي خاصيت وڏين زرعي آبادين جي نه پر ميداني يادگارن جي ڪري هئي، جيئن ته ويڙهاڪ بندن، دفن ۽ ميگلٿڪ مقبرن جي ڪري.ڪاريڊڊويئر ثقافت نوولٿڪ کان چالڪوليٿڪ جي منتقلي تي ترقي ڪئي. هن دور ۾ وڏا ميگلٿڪ يادگار، جهڙوڪ مالٽا جا ميگلٿڪ مندر ۽ اسٽونهينج، سڄي مغربي ۽ ڏاکڻي يورپ ۾ تعمير ڪيا ويا. يورپ جي جديد مقامي آبادي گهڻو ڪري ٽن جداجدا نسلن مان نڪرندي آهي:ميزوليٿڪ (Mesolithic) شڪار گڏ ڪندڙ، پيليولٿڪ ايپيگرا ويٽين ڪلچر سان لاڳاپيل آبادي مان نڪتل؛ نيووليٿڪ يورپي هاري جيڪي 9,000 سال اڳ نيوليٿڪ انقلاب دوران اناتوليا مان لڏي آيا هئا؛ ۽ Yamnaya Steppe رڍ وارا جيڪي 5,000 سال اڳ انڊو-يورپين لڏپلاڻ جي حوالي سان يوڪرين جي پونٽڪ-ڪيسپين اسٽيپ ۽ ڏاکڻي روس کان يورپ ۾ وڌيا. يورپي برونز ايج تقريباً 3200 ق.م. مينوين جي پٺيان مائيسينين آيا، جيڪي اوچتو 1200 ق.م. يونانين ۽ فينيشين پاران لوهه جي دور جي نوآبادياتي شروعاتي ميڊيٽرينين شهرن کي جنم ڏنو. گرم صاحب (Sir Grimm) جنهن علم لغات جا اصول يا ترتيب بيهاريا هئا، جنهنڪري اهي اڄ تائين سندس نالي پٺيان ”گرم جا قاعدا“ (Grimm's Laws) سڏجن ٿا، تنهن جو چوڻ هو ته، يورپ جون سڀ قومون اصل آيون ئي ايشيا کان آهن.“<ref>{ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page10.html#_ftn4}}{{"All the nations of Europe migrated anciently from Asia." Jacob Grimm.}}} </ref> آئرن ايج جي شروعات اٽلي ۽ يونان تقريبن اٺين صدي قبل مسيح کان وٺي، آهستي آهستي تاريخي قديم آثارن کي جنم ڏنو، جنهن جي شروعات ڪڏهن ڪڏهن 776 ق.م.، پهرين اولمپڪ گيمز جو سال آهي. ===ڪلاسيڪل قديم دور=== اصل مضمون: ڪلاسيڪل قديم دور. پڻ ڏسو: قديم يونان ۽ قديم روم. ايٿنس ۾ پارٿينون (432 قبل مسيح). قديم يونان مغربي تمدن جو باني ثقافت هو. مغربي جمهوري ۽ منطقي ڪلچر اڪثر ڪري قديم يونان ڏانهن منسوب آهن. يوناني شهري رياست، پولس (Polis)، طبقاتي يونان جي بنيادي سياسي يونٽ هئي. 508 ق.م. ۾، ڪليسٿينس ايٿنس ۾ دنيا جو پهريون جمهوري نظام حڪومت قائم ڪيو. يوناني سياسي نظرين کي 18 صدي جي آخر ۾ يورپي فيلسوفن ۽ نظرياتي ماهرن پاران ٻيهر دريافت ڪيو ويو. يونان پڻ ارسطو، سقراط ۽ افلاطون جي تحت فلسفي،انسانيت ۽ عقليت ۾؛ هيروڊوٽس ۽ ٿوسيديدس سان گڏ تاريخ ۾؛ هومر جي مهاڀاري نظمن سان شروع ٿي داستاني نظم ۾؛ سوفوڪلس ۽ يوريپائيڊس سان گڏ ڊراما ۾؛ بقراط ۽ گالن سان گڏ دوا ۾ ۽ اقليدس، فيضاغورس ۽ ارشيميڊس سان گڏ سائنس ۾ ڪيترائي ثقافتي تعاون پيدا ڪيا. پنجين صدي ق.م. ۾ يوناني شهر جون ڪيتريون ئي رياستون آخرڪار يوناني-فارسي جنگين ذريعي يورپ ۾ هکامنشي فارس جي اڳڀرائي جي جانچ ڪيون, اهو دنيا جي تاريخ ۾ هڪ اهم لمحو سمجهيو ويندو آهي، جيئن ته امن جي 50 سالن کان پوء ايٿنس جي گولڊن ايج طور سڃاتو وڃي ٿو، قديم يونان جو بنيادي دور جنهن مغربي تهذيب جا ڪيترائي بنياد رکيا. يونان کان پوءِ روم آيو، جنهن قانون، سياست، ٻولي، انجنيئرنگ، فن تعمير، حڪومت ۽ مغربي تهذيب جي ٻين ڪيترن ئي اهم پهلوئن تي پنهنجا نشان ڇڏيا. 200 ق.م. تائين، روم اٽلي کي فتح ڪيو ۽ ايندڙ ٻن صدين ۾ ان يونان ۽ هسپانيا (اسپين ۽ پرتگال)، اتر آفريڪا جي ساحل، وچ اوڀر جو گهڻو حصو، گال (فرانس ۽ بيلجيم) ۽ برٽانيا (انگلينڊ ۽ ويلز) کي فتح ڪيو. ٽين صدي قبل مسيح جي شروعات ۾ مرڪزي اٽلي ۾ پنهنجي بنياد کان وڌندي، رومن آهستي آهستي وڌندا ويا ته آخرڪار سڄي ميڊيٽرينين بيسن ۽ مغربي يورپ تي هزارين سالن جي موڙ تائين حڪومت ڪن. رومن ريپبلڪ 27 قبل مسيح ۾ ختم ٿي ويو، جڏهن آگسٽس رومن سلطنت جو اعلان ڪيو. ان کان پوءِ ايندڙ ٻن صدين کي پيڪس روما جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، يورپ جي اڪثر ملڪن ۾ بي مثال امن، خوشحالي ۽ سياسي استحڪام جو دور. سلطنت انتونينس پائيس ۽ مارڪس اوريليس وانگر شهنشاهه جي ماتحت وڌندي رهي، جن سلطنت جي اتر واري سرحد تي جرمن، پڪتش ۽ اسڪاٽش قبيلن سان وڙهندي وقت گذاريو. عيسائيت کي ٽن صدين جي سامراجي جبر کان پوءِ 313ع ۾ قسطنطنيه اول طرفان قانوني حيثيت ڏني وئي. قسطنطنيه پڻ سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ روم کان بزنطيم (جديد ڏينهن استنبول) جي شهر ڏانهن منتقل ڪيو، جنهن جو نالو بدلائي قسطنطنيه رکيو ويو سندس اعزاز ۾ 330 عيسوي ۾. عيسائيت 380 عيسوي ۾ سلطنت جو واحد سرڪاري مذهب بڻجي ويو ۽ 391 عيسوي کان 392 عيسوي ۾، شهنشاهه ٿيوڊوسيس کافر مذهبن کي غير قانوني قرار ڏنو. اهو ڪڏهن ڪڏهن قديم دور جي خاتمي کي نشانو بڻايو ويندو آهي. متبادل طور تي قديم آثارن کي 476 عيسوي ۾ مغربي رومن سلطنت جي زوال سان ختم ڪيو وڃي ٿو. 529 عيسوي ۾ ايٿنس جي ڪافر افلاطون اڪيڊمي جي بندش؛ يا 7 صدي عيسوي جي شروعات ۾ اسلام جو عروج. پنهنجي وجود جي اڪثريت دوران، بازنطيني سلطنت يورپ ۾ سڀ کان وڌيڪ طاقتور معاشي، ثقافتي ۽ فوجي قوتن مان هڪ هئي. ===ابتدائي وچين دور=== مکيه مضمون: ابتدائي وچين دور پڻ ڏسو: اونداهي دور ۽ لڏپلاڻ جو دور رومي سلطنت جي زوال دوران، يورپ تبديليءَ جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو، جنهن کي مورخ ”مهاجرن جو دور“ سڏين ٿا. گوٿس، اوسٽروگوٿس، ويزيگوٿس، وينڊلس، هنن، فرينڪس، سيڪسن، اينگلس، غلامن، آوارس، بلگارن ۽ بعد ۾ وائڪنگس، پيچنيگس، ڪومن ۽ مئگيارن جي وچ ۾ ڪيتريون ئي حملا ۽ لڏپلاڻ ٿي. ريناسنس جي مفڪرن جهڙوڪ پيٽرارچ بعد ۾ هن کي "اونداهي دور" سڏيو. الڳ الڳ خانقاهون ئي واحد جڳھون ھيون جيڪي اڳ ۾ گڏ ڪيل لکيل علم کي محفوظ ۽ گڏ ڪري سگھيون. ان کان سواءِ تمام ٿورا لکيل رڪارڊ بچيا ۽ ڪلاسيڪل دور جو ادب، فلسفو، رياضي ۽ ٻيون سوچون مغربي يورپ مان غائب ٿي ويون، جيتوڻيڪ اهي اوڀر ۾، بازنطيني سلطنت ۾ محفوظ هيون. جڏهن ته اولهه ۾ رومي سلطنت جو زوال جاري رهيو، رومي روايتون ۽ رومي رياست گهڻو ڪري يوناني ڳالهائيندڙ مشرقي رومن سلطنت ۾ مضبوط رهي، جنهن کي بازنطيني سلطنت به چيو وڃي ٿو. پنهنجي وجود جي اڪثريت دوران، بازنطيني سلطنت يورپ ۾ سڀ کان وڌيڪ طاقتور معاشي، ثقافتي ۽ فوجي قوت هئي. شهنشاهه جسٽنين I قسطنطنيه جي پهرين سونهري دور جي صدارت ڪئي: هن هڪ قانوني ڪوڊ قائم ڪيو جيڪو ڪيترن ئي جديد قانوني نظامن جو بنياد بڻجي ٿو، هاگيا سوفيا جي تعمير لاءِ فنڊ ڏنائين ۽ عيسائي چرچ کي رياست جي ڪنٽرول هيٺ آندو. 7 صدي عيسويءَ کان پوءِ، جيئن بازنطيني ۽ پاڙيسري ساساني پارسي، ڊگھي، صدين کان جاري ۽ بار بار بازنطيني-ساسانين جنگين جي ڪري سخت ڪمزور ٿي ويا، مسلمان عربن تاريخي طور تي رومن علائقن ۾ داخل ٿيڻ، ليونٽ ۽ اتر آفريڪا ۽ ايشيا مائنر ۾ داخل ٿيڻ شروع ڪيو. 7 صدي جي وچ ڌاري، فارس تي مسلمانن جي فتح کان پوءِ، اسلام قفقاز جي علائقي ۾ داخل ٿيو. ايندڙ صدين ۾ مسلمان لشڪر قبرص، مالٽا، ڪريٽ، سسلي ۽ ڏکڻ اٽليءَ جا حصا کسي ورتو. 711 ۽ 720 جي وچ ۾، آئيبيريا جي ويزيگوٿس بادشاهت جي اڪثر زمينن؛ سواءِ اتر-اولهه (آسٽورياس) ۾ ننڍن علائقن ۽ پيرنيس ۾ گهڻو ڪري باسڪ علائقن کي مسلمانن جي حڪومت هيٺ آندو ويو. هي علائقو، عربي نالو الاندلس جي تحت، وڌندي اموي خلافت جو حصو بڻجي ويو. اموي 732ع ۾ پوئٽيئرس جي جنگ ۾ فرانڪ جي اڳواڻ چارلس مارٽيل هٿان شڪست کائي ويا، جنهن ڪري سندن اتر طرف اڳڀرائي ختم ٿي وئي. اتر-اولهه آئيبيريا ۽ وچ پيرنيس جي ڏورانهن علائقن ۾ ڏکڻ ۾ مسلمانن جي طاقت کي گهٽ محسوس ڪيو ويو. اِهو ئي هو جتي عيسائي بادشاهن آسٽورياس، ليون ۽ گاليشيا جا بنياد رکيا ويا ۽ جتان آئبرين جزيره نما جي ٻيهر فتح شروع ٿي. تنهن هوندي به، مورن کي ٻاهر ڪڍڻ جي ڪا به گڏيل ڪوشش نه ڪئي ويي. عيسائي سلطنتون خاص طور تي پنهنجي اندروني طاقت جي جدوجهد تي مرکوز هيون. اونداهي دور ۾، مغربي رومي سلطنت مختلف قبيلن جي قبضي هيٺ اچي وئي. جرمن ۽ سلاو قبيلن، بالترتيب مغربي ۽ مشرقي يورپ تي پنهنجون حڪومتون قائم ڪيون. آخرڪار فرينڪ قبيلا ڪلوِس I جي ماتحت متحد ٿي ويا، شرليمان (Charlemagne) جيڪو ڪيرولينجين (Carolingian) خاندان جو هڪ فرينڪ بادشاهه هو، جنهن مغربي يورپ جو گهڻو حصو فتح ڪيو هو، جنهن کي 800 ۾ پوپ طرفان ”هولي رومي شهنشاهه“ مقرر ڪيو ويو. جنهن جي نتيجي ۾ 962 ۾ هولي روم سلطنت جو بنياد پيو. رومي سلطنت، جيڪو آخرڪار وچ يورپ جي جرمن پرنسپلن ۾ مرڪز بڻجي ويو. اوڀر وچ يورپ ۾ پهرين سلاوي رياستن جي پيدائش ۽ عيسائيت کي اپنائڻ (1000 ع) عظيم موراويا جي طاقتور مغربي سلاوي رياست پنهنجي علائقي کي ڏکڻ طرف بلقان تائين پکڙيل آهي، سواتوپلڪ I جي هيٺان پنهنجي سڀ کان وڏي علائقائي حد تائين پهچندي آهي ۽ اوڀر فرانسيا سان هٿياربند تڪرارن جو هڪ سلسلو پيدا ڪري ٿي. وڌيڪ ڏکڻ ۾، پهرين ڏکڻ سلاوڪ رياستون 7 هين ۽ 8 صدي جي آخر ۾ اڀريون ۽ عيسائيت کي اپنايو: پهرين بلغاريا سلطنت، سربيائي سلطنت ۽ ڊچي آف ڪروشيا (بعد ۾ ڪروشيا جي سلطنت). اوڀر ڏانهن، ڪيوان روس پنهنجي گاديءَ واري شهر ڪيف کان 10 صدي عيسويءَ تائين يورپ جي سڀ کان وڏي رياست بڻجي وئي. 988 ۾، ولاديمير عظيم آرٿوڊوڪس عيسائيت کي رياست جي مذهب طور قبول ڪيو. وڌيڪ اوڀر، وولگا بلغاريا 10 صدي عيسويء ۾ هڪ اسلامي رياست بڻجي ويو، پر آخرڪار ڪيترن ئي صدين بعد روس ۾ جذب ​​ٿي ويو. اعليٰ ۽ آخري وچين دور: مکيه مضمون: اعليٰ وچين دور، آخري وچين دور، ۽ وچين دور پڻ ڏسو: وچولي ڊيموگرافي ==جاگرافي== [[فائل:Mount Elbrus May 2008.jpg|thumb|left|[[مائونٽ ايلبرس]] [[روس]] ۾ واقع آهي، جيڪو يورپ جو سڀ کان اوچو جبل آهي]] يورپ يوريشيائي زميني ماس جو اولهه پنجون حصو ٺاهي ٿو. اهو ڪنهن ٻئي براعظم يا برصغير ​​​​جي ڀيٽ ۾ سامونڊي ڪناري ۽ زميني ماس جي نسبت وڌيڪ آهي. هن جون سامونڊي سرحدون اتر ۾ آرڪٽڪ سمنڊ، اولهه ۾ ائٽلانٽڪ سمنڊ ۽ ڏکڻ ۾ ميڊيٽرينين سمنڊ، ڪاري ۽ ڪئسپين سمنڊن تي مشتمل آهن. يورپ ۾ زمين جي رليف نسبتا ننڍن علائقن ۾ وڏي تبديلي ڏيکاري ٿي. ڏاکڻيون علائقا وڌيڪ جبل وارا آهن، جڏهن ته اُتر ڏانهن اُڀري اُڀري اُڀري الپس، پيرينيس ۽ ڪارپيٿين کان، ٽڪريءَ جي چوٽيءَ تان، وسيع، هيٺاهين اترين ميدانن ۾ اچي ٿو، جيڪي اوڀر ۾ وسيع آهن. هي وڌايل هيٺيون علائقو عظيم يورپي ميدان جي نالي سان مشهور آهي ۽ ان جي دل ۾ اتر جرمن ميدان آهي. اتر-اولهه سامونڊي ڪناري سان گڏ مٿي زمينن جو هڪ قوس پڻ موجود آهي، جيڪو [[برطانيه]] ۽ [[آئرلينڊ]] جي ٻيٽن جي الهندي حصن ۾ شروع ٿئي ٿو ۽ پوء [[ناروي]] جي جبلن ۾، "ڦاٽل زمينن" (fjord-cut spine) سان گڏ جاري آهي، جيڪا هن وضاحت کي آسان ڪيو ويو آهي. ذيلي علائقا، جهڙوڪ اسپين ۽ پرتگال تي مشتمل آئبيريا جزيري نما (Iberian Peninsula)، بلقان جزيري نما ۽ اطالوي جزيري نما (Italian Peninsula) پنهنجي پيچيده خصوصيتن تي مشتمل آهن، جيئن خود سرزمين مرڪزي يورپ آهي، جتي رليف ڪيترن ئي پليٽن، دريائن جي وادين ۽ تلائن تي مشتمل آهي، جيڪي عام رجحان کي پيچيده ڪن ٿا. ذيلي علائقا جهڙوڪ [[آئس لينڊ]]، [[برطانيه]] ۽ آئرلينڊ خاص ڪيس آهن. اڳيون [[اتر سمنڊ]] ۾ پاڻ وٽ هڪ زمين آهي، جنهن کي يورپ جو حصو شمار ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته بعد ۾ مٿي وارا علائقا آهن، جيڪي هڪ ڀيرو سرزمين سان شامل ٿي ويا هئا، جيستائين سمنڊ جي سطح وڌڻ کان پوءِ انهن کي ڪٽي ڇڏيو. ===جبل=== ===درياء=== ===ڍنڍون=== ===ريگستان=== ===آبھوا ۽ موسم=== يورپ بنيادي طور تي اتر اڌ گول جي معتدل آبهوا واري علائقي ۾ واقع آهي، جتي هوا جو رخ اولهه کان آهي. دنيا جي ساڳئي ويڪرائي ڦاڪ جي ٻين علائقن جي مقابلي ۾ آبهوا نرم آهي، ڇاڪاڻ ته خليج وهڪرو، هڪ سامونڊي وهڪرو، جيڪو ميڪسيڪو جي نار مان گرم پاڻي ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ڪري يورپ ڏانهن کڻي وڃي ٿو. گلف اسٽريم کي ”يورپ جي مرڪزي گرمائش“ جو نالو ڏنو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته اها يورپ جي آبهوا کي ان کان وڌيڪ گرم ۽ ٿلهي بڻائي ٿي جيڪا ٻي صورت ۾ هوندي. خليج جو وهڪرو نه رڳو گرم پاڻي يورپ جي ساحلن ڏانهن کڻي ٿو، پر موجوده اولهندي هوائن کي به گرم ڪري ٿو، جيڪي ائٽلانٽڪ سمنڊ مان سڄي براعظم تي وهن ٿيون. ===فلورا=== ممڪن آهي ته يورپ جو 80 کان 90 سيڪڙو حصو ڪنهن زماني ۾ ٻيلن سان ڍڪيل هوندو هو. اهو ميڊيٽرينين سمنڊ کان وٺي آرڪٽڪ سمنڊ تائين پکڙيل هو. جيتوڻيڪ يورپ جي اڌ کان وڌيڪ اصل ٻيلن صدين جي ٻڏڻ جي نتيجي ۾ غائب ٿي ويا، يورپ اڃا تائين پنهنجي زمين جي ايراضيءَ جو هڪ چوٿون حصو ٻيلن جي حيثيت ۾ رکي ٿو، جهڙوڪ وسيع پتي ۽ مخلوط ٻيلا، اسڪينڊينيا ۽ روس جا ٽائيگا، قفقاز جا مخلوط برساتي جنگل ۽ ڪارڪ اوڪ. اولهه ميڊيٽرينين سمنڊ ۾ ٻيلن. تازن وقتن دوران، ٻيلن جي کوٽائي سست ڪئي وئي آهي ۽ ڪيترائي وڻ پوکيا ويا آهن. تنهن هوندي به، ڪيترن ئي ڪيسن ۾ ڪنفيرز جي مونوڪلچر پوکيشن اصل مخلوط قدرتي ٻيلن کي تبديل ڪري ڇڏيو آهي، ڇاڪاڻ ته اهي جلدي وڌندا آهن. ٻوٽا هاڻي زمين جي وسيع ايراضين کي ڍڪيندا آهن، پر ڪيترن ئي يورپي ٻيلن جي رهائش وارن نسلن لاء غريب رهائش پيش ڪن ٿا جن کي وڻن جي نسلن ۽ متنوع ٻيلن جي جوڙجڪ جي ضرورت آهي. مغربي يورپ ۾ قدرتي ٻيلن جو مقدار صرف 2 کان 3 سيڪڙو يا ان کان گهٽ آهي، جڏهن ته مغربي روس ۾ ان جو مقدار 5 کان 10 سيڪڙو آهي. يورپي ملڪ جنهن ۾ ٻيلن جي ايراضيءَ جو ننڍڙو سيڪڙو آئس لينڊ آهي (1٪)، جڏهن ته سڀ کان وڌيڪ ٻيلن وارو ملڪ فنلينڊ آهي (77٪). معتدل يورپ ۾، مخلوط ٻيلو ٻنهي وسيع پتي ۽ مخروطي وڻن تي غالب آهي. مرڪزي ۽ مغربي يورپ ۾ سڀ کان اهم جنسون بيچ ۽ بلوط آهن. اتر ۾، ٽيگا هڪ مخلوط اسپروس-پائن-برچ جنگل آهي؛ وڌيڪ اتر ۾ روس ۽ انتهائي اتر اسڪينڊينيا جي اندر، ٽائيگا ٽنڊرا ڏانهن رستو ڏئي ٿو جيئن آرڪٽڪ جي ويجهو اچي ٿي. ميڊيٽرينين سمنڊ ۾، زيتون جا ڪيترائي وڻ پوکيا ويا آهن، جيڪي ان جي خشڪ آبهوا لاءِ تمام گهڻي موافقت رکن ٿا. ميڊيٽرينين سائپرس پڻ وڏي پيماني تي ڏکڻ يورپ ۾ پوکيو ويندو آهي. نيم خشڪ ميڊيٽرينين علائقو تمام گهڻو ڇڪيل ٻيلو آهي. يوريشين گراس لينڊ جي هڪ تنگ اوڀر-اولهه ٻولي (اسٽيپي) اولهه طرف يوڪرين ۽ ڏاکڻي روس کان پکڙيل آهي ۽ هنگري ۾ ختم ٿئي ٿي ۽ اتر طرف ٽائيگا ۾ وڃي ٿي. ===جانور=== == سياست == يورپ جو سياسي نقشو ڪافي حد تائين 1815ع ۾ نيپولين وارين جنگين کانپوءِ يورپ جي بحاليءَ واري عمل مان نڪتل آهي. يورپ ۾ حڪومت جو رواج پارلياماني جمهوريت آهي، اڪثر صورتن ۾ جمهوريت جي صورت ۾؛ 1815 ۾، حڪومت جي عام شڪل اڃا تائين بادشاهت هئي. يورپ جي باقي يارنهن بادشاهت آئيني آهي. يورپي انضمام يورپي رياستن جي سياسي، قانوني، معاشي (۽ ڪجهه حالتن ۾ سماجي ۽ ثقافتي) انضمام جو عمل آهي، جيئن ته ٻي عالمي جنگ جي خاتمي کان وٺي يورپ جي ڪائونسل کي اسپانسر ڪندڙ طاقتن طرفان تعاقب ڪيو ويو آهي. يورپي يونين 1993 ۾ قائم ٿيڻ کان وٺي براعظم تي اقتصادي انضمام جو مرڪز رهيو آهي. تازو ئي، يوريشين اقتصادي يونين اڳوڻي سوويت رياستن تي مشتمل هڪ هم منصب طور قائم ڪيو ويو آهي. 27 يورپي رياستون سياسي-اقتصادي يورپي يونين جا ميمبر آهن، 26 سرحد کان آزاد شينگن ايريا جا ۽ 20 مانيٽري يونين يوروزون جا ميمبر آهن. ننڍين يورپي تنظيمن ۾ نارڊڪ ڪائونسل، بينيلڪس، بالٽڪ اسيمبلي ۽ ويزگراڊ گروپ شامل آهن. ===رياستن ۽ علائقن جي فهرست=== ھن لسٽ ۾ بين الاقوامي طور تي تسليم ٿيل خود مختيار ملڪ شامل آھن جيڪي جزوي طور تي يورپ جي ڪنھن به عام جغرافيائي يا سياسي وصفن جي ھيٺان آھن. {| class="sortable wikitable" ! style="line-height:95%; width:2em" class="unsortable" | نشان ! style="line-height:95%; width:2em" class="unsortable" | جھنڊو ! نالو ! رقبو<br />(km²) ! آبادي<br /> ! آبادي جی ڪثافت<br />(per km²) ! گادي جو شھر ! آفیشیل بولی م نالو |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Albania|text=none}} | style="text-align:center;" | {{flagicon|ALB}} | [[البانيا]] | style="text-align:right;" | 28,748 | style="text-align:right;" | 2,876,591 | style="text-align:right;" | 98.5 | [[Tirana]] | {{lang|sq|Shqipëria|italic=no}} |- | | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Andorra|text=none}} | style="text-align:center;" | {{flagicon|AND}} | [[انڊورا]] | style="text-align:right;" | 468 | style="text-align:right;" | 77,281 | style="text-align:right;" | 179.8 | [[Andorra la Vella]] | {{lang|ca|Andorra|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Armenia|text=none}} | style="text-align:center;" | {{flagicon|ARM}} | [[آرمينيا]] | style="text-align:right;" | 29,743 | style="text-align:right;" | 2,924,816 | style="text-align:right;" | 101.5 | [[Yerevan]] | {{lang|hy|Հայաստան}} ({{transliteration|hy|Hayastan}}) |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Austria|text=none}} | style="text-align:center;" |{{flagicon|AUT}} | [[آسٽريا]] | style="text-align:right;" | 83,858 | style="text-align:right;" | 8,823,054 | style="text-align:right;" | 104 | [[Vienna]] | {{lang|de|Österreich|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Azerbaijan|text=none}} | style="text-align:center;" | {{flagicon|AZE}} | [[آذربائيجان]] | style="text-align:right;" | 86,600 | style="text-align:right;" | 9,911,646 | style="text-align:right;" | 113 | [[Baku]] | {{lang|az-Latn|Azərbaycan|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Belarus|text=none}} | style="text-align:center;" | {{flagicon|BLR}} | [[بيلاروس]] | style="text-align:right;" | 207,560 | style="text-align:right;" | 9,504,700 | style="text-align:right;" | 45.8 | [[Minsk]] | {{lang|be|Беларусь}} ({{transliteration|be|Belaruś}}) |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Belgium|text=none}} | style="text-align:center;" |{{flagicon|BEL}} | [[بیلجیئم]] | style="text-align:right;" | 30,528 | style="text-align:right;" | 11,358,357 | style="text-align:right;" | 372.06 | [[Brussels]] | {{lang|nl|België|italic=no}}/{{lang|fr|Belgique|italic=no}}/{{lang|de|Belgien|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Bosnia and Herzegovina|text=none}} | style="text-align:center;" | | [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا]] | style="text-align:right;" | 51,129 | style="text-align:right;" | 3,531,159 | style="text-align:right;" | 68.97 | [[Sarajevo]] | {{lang|bs|Bosna i Hercegovina|italic=no}}/{{lang|bs-Cyrl|Боснa и Херцеговина}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Bulgaria|text=none}} | style="text-align:center;" | | [[بلگاريا]] | style="text-align:right;" | 110,910 | style="text-align:right;" | 7,101,859 | style="text-align:right;" | 64.9 | [[Sofia]] | {{lang|bg|България}} ({{transliteration|bg|Bǎlgariya}}) |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Croatia|text=none}} | style="text-align:center;" | | [[Croatia]] | style="text-align:right;" | 56,594 | style="text-align:right;" | 3,871,833 | style="text-align:right;" | 68.4 | [[Zagreb]] | {{lang|hr|Hrvatska|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Cyprus|text=none}} | style="text-align:center;" | | [[قبرس]] | style="text-align:right;" | 9,251 | style="text-align:right;" | 1,170,125 | style="text-align:right;" | 123.4 | [[Nicosia]] | {{lang|el|Κύπρος}} ({{transliteration|el|Kýpros}})/{{lang|tr|Kıbrıs|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Czech Republic|text=none}} | style="text-align:center;" |{{flagicon|CZE}} | [[Czech Republic]] | style="text-align:right;" | 78,866 | style="text-align:right;" | 10,610,947 | style="text-align:right;" | 134 | [[Prague]] | {{lang|cs|Česko|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Denmark|text=none}} | style="text-align:center;" |{{flagicon|DEN}} | [[Denmark]] | style="text-align:right;" | 43,094 | style="text-align:right;" | 5,748,796 | style="text-align:right;" | 133.9 | [[Copenhagen]] | {{lang|da|Danmark|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Estonia|text=none}} | style="text-align:center;" |{{flagicon|EST}} | [[Estonia]] | style="text-align:right;" | 45,226 | style="text-align:right;" | 1,328,439 | style="text-align:right;" | 30.5 | [[Tallinn]] | {{lang|et|Eesti|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Finland|text=none}} | style="text-align:center;" |{{flagicon|FIN}} | [[فنلينڊ]] | style="text-align:right;" | 338,455 | style="text-align:right;" | 5,509,717 | style="text-align:right;" | 16 | [[Helsinki]] | {{lang|fi|Suomi|italic=no}}/{{lang|sv|Finland|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|France|text=none}} | style="text-align:center;" | | [[فرانس]] | style="text-align:right;" | 547,030 | style="text-align:right;" | 67,348,000 | style="text-align:right;" | 116 | [[Paris]] | {{lang|fr|France|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Georgia|text=none|link=Georgia (country)}} | style="text-align:center;" | | [[Georgia (country)|Georgia]] | style="text-align:right;" | 69,700 | style="text-align:right;" | 3,718,200 | style="text-align:right;" | 53.5 | [[Tbilisi]] | {{lang|ka|საქართველო}} ({{transliteration|ka|Sakartvelo}}) |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Germany|text=none}} | style="text-align:center;" |{{flagicon|GER}} | [[جرمني]] | style="text-align:right;" | 357,168 | style="text-align:right;" | 82,800,000 | style="text-align:right;" | 232 | [[Berlin]] | {{lang|de|Deutschland|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Greece|text=none}} | style="text-align:center;" |{{flagicon|GRE}} | [[Greece]] | style="text-align:right;" | 131,957 | style="text-align:right;" | 10,297,760 | style="text-align:right;" | 82 | [[Athens]] | {{lang|el|Ελλάδα}} ({{transliteration|el|Elláda}}) |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Hungary|text=none}} | style="text-align:center;" |{{flagicon|HUN}} | [[هنگري]] | style="text-align:right;" | 93,030 | style="text-align:right;" | 9,797,561 | style="text-align:right;" | 105.3 | [[Budapest]] | {{lang|hu|Magyarország|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Iceland|text=none}} | style="text-align:center;" | {{flagicon|ISL}} | [[آئس لينڊ]] | style="text-align:right;" | 103,000 | style="text-align:right;" | 350,710 | style="text-align:right;" | 3.2 | [[Reykjavík]] | {{lang|is|Ísland|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Ireland|text=none}} | style="text-align:center;" | {{flagicon|IRL}} | [[آئرلينڊ]] | style="text-align:right;" | 70,280 | style="text-align:right;" | 4,761,865 | style="text-align:right;" | 67.7 | [[Dublin]] | {{lang|ga|Éire|italic=no}}/{{lang|en|Ireland}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Italy|text=none}} | style="text-align:center;" |{{flagicon|ITA}} | [[Italy]] | style="text-align:right;" | 301,338 | style="text-align:right;" | 60,589,445 | style="text-align:right;" | 201.3 | [[Rome]] | {{lang|it|Italia|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Kazakhstan|text=none}} | style="text-align:center;" | {{flagicon|KAZ}} | [[قزاقستان]] | style="text-align:right;" | 148,000 | style="text-align:right;" | 17,987,736 | style="text-align:right;" | 6.49 | [[Astana]] | {{lang|kk|Қазақстан}}/{{lang|ru|Казахстан}} ({{lang|kk-Latn|Qazaqstan}}/{{transliteration|ru|Kazakhstan}}) |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Latvia|text=none}} | style="text-align:center;" | | [[Latvia]] | style="text-align:right;" | 64,589 | style="text-align:right;" | 1,907,675 | style="text-align:right;" | 29 | [[Riga]] | {{lang|lv|Latvija|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Liechtenstein|text=none}} | style="text-align:center;" | | [[Liechtenstein]] | style="text-align:right;" | 160 | style="text-align:right;" | 38,111 | style="text-align:right;" | 227 | [[Vaduz]] | {{lang|de|Liechtenstein|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Lithuania|text=none}} | style="text-align:center;" | | [[Lithuania]] | style="text-align:right;" | 65,300 | style="text-align:right;" | 2,800,667 | style="text-align:right;" | 45.8 | [[Vilnius]] | {{lang|lt|Lietuva|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | | style="text-align:center;" |{{flagicon|LUX}} | [[Luxembourg]] | style="text-align:right;" | 2,586 | style="text-align:right;" | 602,005 | style="text-align:right;" | 233.7 | [[Luxembourg City]] | {{lang|lb|Lëtzebuerg|italic=no}}/{{lang|de|Luxemburg|italic=no}}/{{lang|fr|Luxembourg|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Malta|text=none}} | style="text-align:center;" | | [[Malta]] | style="text-align:right;" | 316 | style="text-align:right;" | 445,426 | style="text-align:right;" | 1,410 | [[Valletta]] | {{lang|mt|Malta|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Moldova|text=none}} | style="text-align:center;" | {{flagicon|MDA}} | [[Moldova]] | style="text-align:right;" | 33,846 | style="text-align:right;" | 3,434,547 | style="text-align:right;" | 101.5 | [[Chișinău]] | {{lang|ro|Moldova|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Monaco|text=none}} | style="text-align:center;" | {{flagicon|MON}} | [[Monaco]] | style="text-align:right;" | 2.020 | style="text-align:right;" | 38,400 | style="text-align:right;" | 18,713 | [[Monaco]] | {{lang|fr|Monaco|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Montenegro|text=none}} | style="text-align:center;" | {{flagicon|MNE}} | [[Montenegro]] | style="text-align:right;" | 13,812 | style="text-align:right;" | 642,550 | style="text-align:right;" | 45.0 | [[Podgorica]] | {{lang|cnr-Latn|Crna Gora|italic=no}}/{{lang|cnr-Cyrl|Црна Гора}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Netherlands|text=none}} | style="text-align:center;" |{{flagicon|NED}} | [[Netherlands]] | style="text-align:right;" | 41,543 | style="text-align:right;" | 17,271,990 | style="text-align:right;" | 414.9 | [[Amsterdam]] | {{lang|nl|Nederland|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|North Macedonia|link=North Macedonia|text=none}} | style="text-align:center;" | | [[North Macedonia]] | style="text-align:right;" | 25,713 | style="text-align:right;" | 2,103,721 | style="text-align:right;" | 80.1 | [[Skopje]] | {{lang|mk|Северна Македонија}} ({{transliteration|mk|Severna Makedonija}}) |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Norway|text=none}} | style="text-align:center;" | | [[ناروي]] | style="text-align:right;" | 385,203 | style="text-align:right;" | 5,295,619 | style="text-align:right;" | 15.8 | [[Oslo]] | {{lang|nb|Norge|italic=no}}/{{lang|nn|Noreg|italic=no}}/{{lang|se|Norga|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Poland|text=none}} | style="text-align:center;" |{{flagicon|POL}} | [[پولينڊ]] | style="text-align:right;" | 312,685 | style="text-align:right;" | 38,422,346 | style="text-align:right;" | 123.5 | [[Warsaw]] | {{lang|pl|Polska|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Portugal|text=none}} | style="text-align:center;" |{{flagicon|POR}} | [[پورچوگال]] | style="text-align:right;" | 92,212 | style="text-align:right;" | 10,379,537 | style="text-align:right;" | 115 | [[Lisbon]] | {{lang|pt|Portugal|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Romania|text=none}} | style="text-align:center;" | | [[رومانيا]] | style="text-align:right;" | 238,397 | style="text-align:right;" | 18,999,642 | style="text-align:right;" | 84.4 | [[Bucharest]] | {{lang|ro|România|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Russia|text=none}} | style="text-align:center;" | {{flagicon|RUS}} | [[Russia]] | style="text-align:right;" | 3,969,100 | style="text-align:right;" | 144,526,636 | style="text-align:right;" | 8.4 | [[Moscow]] | {{lang|ru|Россия}} ({{transliteration|ru|Rossiya}}) |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|San Marino|text=none}} | style="text-align:center;" | {{flagicon|SMR}} | [[San Marino]] | style="text-align:right;" | 61.2 | style="text-align:right;" | 33,285 | style="text-align:right;" | 520 | [[City of San Marino|San Marino]] | {{lang|it|San Marino|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Serbia|text=none}} | style="text-align:center;" | {{flagicon|SRB}} | [[Serbia]]{{cref2|f}} | style="text-align:right;" | 88,361 | style="text-align:right;" | 7,040,272 | style="text-align:right;" | 91.1 | [[Belgrade]] | {{lang|sr-Latn|Srbija|italic=no}}/{{lang|sr-Cyrl|Србија}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Slovakia|text=none}} | style="text-align:center;" |{{flagicon|SVK}} | [[Slovakia]] | style="text-align:right;" | 49,035 | style="text-align:right;" | 5,435,343 | style="text-align:right;" | 111.0 | [[Bratislava]] | {{lang|sk|Slovensko|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Slovenia|text=none}} | style="text-align:center;" |{{flagicon|SVN}} | [[Slovenia]] | style="text-align:right;" | 20,273 | style="text-align:right;" | 2,066,880 | style="text-align:right;" | 101.8 | [[Ljubljana]] | {{lang|sl|Slovenija|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Spain|text=none}} | style="text-align:center;" |{{flagicon|ESP}} | [[Spain]] | style="text-align:right;" | 505,990 | style="text-align:right;" | 46,698,151 | style="text-align:right;" | 92 | [[Madrid]] | {{lang|es|España|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Sweden|text=none}} | style="text-align:center;" |{{flagicon|SWE}} | [[Sweden]] | style="text-align:right;" | 450,295 | style="text-align:right;" | 10,151,588 | style="text-align:right;" | 22.5 | [[Stockholm]] | {{lang|sv|Sverige|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Switzerland|text=none}} | style="text-align:center;" | {{flagicon|SUI}} | [[Switzerland]] | style="text-align:right;" | 41,285 | style="text-align:right;" | 8,401,120 | style="text-align:right;" | 202 | [[Bern]] | {{lang|de|Schweiz|italic=no}}/{{lang|fr|Suisse|italic=no}}/{{lang|it|Svizzera|italic=no}}/{{lang|rm|Svizra|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | | style="text-align:center;" | | [[Turkey]] | style="text-align:right;" | 23,764 | style="text-align:right;" | 84,680,273 | style="text-align:right;" | 106.7 | [[Ankara]] | {{lang|tr|Türkiye|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Ukraine|text=none}} | style="text-align:center;" | | [[Ukraine]] | style="text-align:right;" | 603,628 | style="text-align:right;" | 42,418,235 | style="text-align:right;" | 73.8 | [[Kyiv]] | {{lang|uk|Україна}} ({{transliteration|uk|Ukraina}}) |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|United Kingdom|text=none}} | style="text-align:center;" | {{flagicon|UK}} | [[عظيم برطانيا]] | style="text-align:right;" | 244,820 | style="text-align:right;" | 66,040,229 | style="text-align:right;" | 270.7 | [[London]] | United Kingdom |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Vatican City|text=none}} | style="text-align:center;" | | [[Vatican City]] | style="text-align:right;" | 0.44 | style="text-align:right;" | 1,000 | style="text-align:right;" | 2,272 | [[Vatican City]] | {{lang|it|Città del Vaticano|italic=no}}/{{lang|la|Civitas Vaticana|italic=no}} |- class="sortbottom" style="font-weight:bold;" | colspan="2" | Total | style="text-align:right;" | 50 | style="text-align:right;" | 10,180,000 | style="text-align:right;" | 743,000,000{{cref2|n|4}} | style="text-align:right;" | 73 | | |} مٿي ذڪر ڪيل رياستن اندر ڪيترائي حقيقي آزاد ملڪ آهن جیڪا بين الاقوامي طور تی تسليم نه ڪرڻ تائين محدود آهن. انهن مان ڪو به گڏيل قومن جو ميمبر ناهي: {| class="sortable wikitable" ! style="line-height:95%; width:2em" class="unsortable" | [[National symbol|Symbol]] ! style="line-height:95%; width:2em" class="unsortable" | [[Flag]] ! Name ! [[List of countries by area|Area]]<br />(km²) ! [[List of countries by population|Population]]<br /> ! [[List of countries by population density|Population density]]<br />(per km²) ! [[Capital (political)|Capital]] |- | style="text-align:center"| {{Coat of arms|Abkhazia|text=none}} | style="text-align:center"| {{flagicon|Abkhazia}} | ابخازیا | style="text-align:right;"| 8,660 | style="text-align:right;"| 243,206 | style="text-align:right;"| 28 | [[Sukhumi]] |- | style="text-align:center"| {{Coat of arms|Kosovo|text=none}} | style="text-align:center"| {{flagicon|Kosovo}} | [[ڪوسووو]] | style="text-align:right;"| 10,908 | style="text-align:right;" |1,920,079 | style="text-align:right;"| 159 | [[Pristina]] |- | style="text-align:center"| {{Coat of arms|Northern Cyprus|text=none}} | style="text-align:center"| {{flagicon|Northern Cyprus}} | اتر قبرس | style="text-align:right;"| 3,355 | style="text-align:right;"| 313,626 | style="text-align:right;"| 93 | [[Nicosia]] ([[North Nicosia|northern part]]) |- | style="text-align:center"| {{Coat of arms|South Ossetia|text=none}} | style="text-align:center"| {{flagicon|South Ossetia}} | دکن اوسیتیا | style="text-align:right;"| 3,900 | style="text-align:right;"| 53,532 | style="text-align:right;"| 13.7 | [[Tskhinvali]] |- | style="text-align:center"| {{Coat of arms|Transnistria|text=none}} | style="text-align:center"| | [[Transnistria]] | style="text-align:right;"| 4,163 | style="text-align:right;"| 475,665 | style="text-align:right;"| 114 | [[Tiraspol]] |} ڪيترائي انحصار ۽ وسيع خودمختياري سان ملندڙ علائقا پڻ يورپ جي اندر يا ان جي ويجهو مليا آهن. ھن ۾ آلند (Åland) (فنلينڊ جو ھڪڙو خودمختيار ملڪ)، ڊنمارڪ جي بادشاھت جا ٻه خودمختيار علائقا (ڊنمارڪ پراپر کان سواء)، ٽي تاج انحصار ۽ ٻه برطانوي اوورسيز علائقا شامل آھن. سوالبارڊ پڻ ناروي اندر ان جي منفرد حيثيت جي ڪري، شامل آهي جيتوڻيڪ اهو خودمختيار ناهي. ان ۾ شامل نه آهن برطانيه جا ٽي ملڪ جن ۾ منتقل ٿيل طاقتون آهن ۽ پرتگال جا ٻه خودمختيار علائقا، جيڪي هڪ منفرد درجي جي خود مختياري جي باوجود، بين الاقوامي معاملن کان سواء ٻين معاملن ۾ گهڻو ڪري خودمختيار نه آهن. علائقا جيڪي هڪ منفرد ٽيڪس جي حيثيت کان ٿورو وڌيڪ آهن، جهڙوڪ ڪيناري جزائر ۽ هيليگولينڊ، پڻ هن سبب شامل نه آهن. {| class="sortable wikitable" |- ! style="line-height:95%; width:2em" class="unsortable" | علامت ! style="line-height:95%; width:2em" class="unsortable" | جھنڊو ! نالو !خود مختيار رياست ! علائقو<br />(km²) ! آبادي ! آبادي کثافت<br />(per km²) ! گادي جو ھنڌ |- | style="text-align:center"| {{Coat of arms|Åland|text=none}} | style="text-align:center"| {{flagicon|Åland}} | آلند ([[Åland]])||Finland | style="text-align:right;"| 1,580 | style="text-align:right;"| 29,489 | style="text-align:right;"| 18.36 | میریھام |- | style="text-align:center"| {{Coat of arms|Guernsey|link=Bailiwick of Guernsey|text=none}} | style="text-align:center"| {{flagg|cxx|Guernsey|clink=Bailiwick of Guernsey}} | [[Bailiwick of Guernsey]]||UK | style="text-align:right;"| 78 | style="text-align:right;"| 65,849 | style="text-align:right;"| 844.0 | [[St. Peter Port]] |- | style="text-align:center"| {{Coat of arms|Jersey|text=none}} | style="text-align:center"| {{flagicon|Jersey}} | [[Jersey|Bailiwick of Jersey]]||UK | style="text-align:right;"| 118.2 | style="text-align:right;"| 100,080 | style="text-align:right;"| 819 | [[Saint Helier]] |- | style="text-align:center"| {{Coat of arms|Faroe Islands|text=none}} | style="text-align:center"| {{flagicon|Faroe Islands}} | [[Faroe Islands]]||Denmark | style="text-align:right;"| 1,399 | style="text-align:right;"| 50,778 | style="text-align:right;"| 35.2 | [[Tórshavn]] |- | style="text-align:center"| {{Coat of arms|Gibraltar|text=none}} | style="text-align:center"| | [[Gibraltar]]||UK | style="text-align:right;"| 6.7 | style="text-align:right;"| 32,194 | style="text-align:right;"| 4,328 | [[Gibraltar]] |- | style="text-align:center"| {{Coat of arms|Greenland|text=none}} | style="text-align:center"| {{flagicon|Greenland}} | [[Greenland]] ||Denmark | style="text-align:right;"| 2,166,086 | style="text-align:right;"| 55,877 | style="text-align:right;"| 0.028 | [[Nuuk]] |- | style="text-align:center"| {{Coat of arms|Isle of Man|text=none}} | style="text-align:center"| {{flagicon|Isle of Man}} | [[Isle of Man]]||UK | style="text-align:right;"| 572 | style="text-align:right;"| 83,314 | style="text-align:right;"| 148 | [[Douglas, Isle of Man|Douglas]] |- | style="text-align:center"| | style="text-align:center"| {{flagicon|Svalbard}} | [[Svalbard]] ||Norway | style="text-align:right;"| 61,022 | style="text-align:right;"| 2,667 | | |} ==معيشت== [[فائل:Europe-GDP-PPP-per-capita-map.png|thumb|European and bordering nations by [[GDP]] (PPP) per capita]] ھڪ براعظم جي حيثيت سان، يورپ جي معيشت هن وقت ڌرتيءَ تي سڀ کان وڏي آهي ۽ اهو سڀ کان امير ترين علائقو آهي، جنهن جي ماپ مطابق انتظام هيٺ اثاثن جي حساب سان 32.7 ٽريلين آمريڪي ڊالرن سان گڏ اتر آمريڪا جي سال 2008ع ۾ 27.1 ٽريلين آمريڪي ڊالرن جي مقابلي ۾ آھی. سال 2009ع ۾ يورپ امير ترين علائقو رهيو. ان جي انتظام هيٺ اثاثن ۾ 37.1 ٽريلين يو ايس ڊالر دنيا جي دولت جو ٽيون حصو آهي. اهو ڪيترن ئي علائقن مان هڪ هو جتي دولت پنهنجي سال جي آخر واري چوٽي کان وڌي وئي. ٻين براعظمن سان گڏ، يورپ جي ملڪن جي وچ ۾ وڏي دولت جي فرق آهي. امير رياستون عام طور تي اتر اولهه ۽ اولهه ۾ هونديون آهن، بعد ۾ مرڪزي يورپ، جڏهن ته اڀرندي ۽ ڏکڻ اوڀر يورپ جون اڪثر معيشتون اڃا تائين سوويت يونين جي ٽٽڻ ۽ يوگوسلاويا جي ٽٽڻ کان پوءِ ٻيهر اڀري رهيون آهن. بليو بنانا جو ماڊل علائقن جي لاڳاپيل معاشي طاقت جي اقتصادي جاگرافيائي نمائندگي جي طور تي ٺاهيو ويو هو، جنهن کي اڳتي هلي گولڊن بنانا يا بليو اسٽار ۾ تبديل ڪيو ويو. اوڀر ۽ اولهه جي وچ ۾ واپار، گڏوگڏ ايشيا ڏانهن، جيڪو ڪافي عرصي تائين ٻن عالمي جنگين، نئين سرحدن ۽ سرد جنگ سبب متاثر ٿيو هو، سال 1989ع کان پوءِ تيزيءَ سان وڌيو، ان کان علاوه، چين جي بيلٽ منصوبی مان به نئون اتساهه پيدا ٿيو. ۽ آفريقا ۽ ايشيا ڏانهن سويز ڪينال جي پار روڊ جي شروعات ٿي. يورپي يونين، 27 يورپي رياستن تي مشتمل هڪ سياسي ادارو، دنيا ۾ سڀ کان وڏو واحد اقتصادي علائقو شامل آهي. EU-19 ملڪ يورو کي عام ڪرنسي طور حصيداري ڪن ٿا. پنجن يورپي ملڪن جي GDP(PPP) جی درجه بندي دنيا جي سڀ کان وڏي قومي معيشتن جي مٿين ڏهن ۾ آھی. هن ۾ (سي آءِ اي جي مطابق درجه بندي): جرمني (6)، روس (7)، برطانيه (10)، فرانس (11) ۽ اٽلي (13) شامل آهن. ==آبادي== {{Main|Demographics of Europe}} {{See also|List of European countries by population|List of European countries by life expectancy|Ageing of Europe}} [[File:Demographics of Europe.svg|thumb|[[Population growth]] in and around Europe in 2021<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2002rank.html CIA.gov] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160527070418/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook//rankorder/2002rank.html |date=2016-05-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160527070418/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook//rankorder/2002rank.html |date=27 May 2016 }} CIA population growth rankings, CIA World Factbook</ref>]] گڏيل قومن جي اندازي مطابق سال 2023ع ۾ يورپ جي آبادي 74 ڪروڙ 20 لک هئي. {{UN_Population|ref}} اهو دنيا جي آبادي جو هڪ نائين کان ٿورو وڌيڪ آهي. يورپ جي آبادي جي کثافت (ماڻهن جو تعداد في چورس ڪلوميٽر) ايشيا کان پوءِ ڪنهن به براعظم جو ٻيو نمبر وڏو آهي. يورپ جي آبادي هن وقت سست رفتاري سان گهٽجي رهي آهي، تقريبن 0.2 سيڪڙو في سال، ڇاڪاڻ ته اتي موت جي ڀيٽ ۾ گهٽ ڄمڻ وارا آهن.<ref>{{Cite web|url=https://population.un.org/dataportal/data/indicators/53,50,51,52/locations/908/start/1990/end/2023/table/pivotbylocation|title=World Population Prospects: The 2022 Revision|publisher=United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division|access-date=2023-04-28}}</ref> آبادي ۾ اها قدرتي گهٽتائي ان حقيقت جي ڪري گهٽجي وئي آهي ته ان جي برعڪس وڌيڪ ماڻهو ٻين براعظمن کان يورپ ڏانهن لڏپلاڻ ڪن ٿا. ڏاکڻي يورپ ۽ مغربي يورپ اهي علائقا آهن جن سان دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ اوسط عمر وارا ماڻهو آهن. سال 2021ع ۾، 65 سالن کان مٿي عمر واری ماڻهن جو سيڪڙو مغربي يورپ ۽ ڏاکڻي يورپ ۾ 21 سيڪڙو هو، ان جي مقابلي ۾ سڄي يورپ ۾ 19 سيڪڙو ۽ دنيا ۾ 10 سيڪڙو ھو.<ref>{{Citation|website=PRB|title=2021 World Population Data Sheet|url=https://interactives.prb.org/2021-wpds/}}</ref> پروجيڪٽ پيش ڪن ٿا ته سال 2050ع تائين يورپ م ھی 30 سيڪڙو تائين پهچي ويندو.<ref>{{Citation|title=Population trends 1950 – 2100: globally and within Europe|url=https://www.eea.europa.eu/data-and-maps/indicators/total-population-outlook-from-unstat-3/assessment-1|website=European Environment Agency}}</ref> اهو حقيقت جي ڪري آهي ته آبادي 1970s کان وٺي متبادل جي سطح کان گهٽ ٻار پيدا ڪري رهي آهي. گڏيل قومن جي اڳڪٿي ڪئي آهي ته يورپ سال 2022ع ۽ 2050ع جي وچ ۾ پنهنجي آبادي کي، اميگريشن جي تحريڪن کي تبديل ڪرڻ کان سواء، 7 سيڪڙو گهٽائي ڇڏيندو.<ref name="Results2">{{Citation|title=World Population Prospects 2022, Summary of Results|publisher=[[United Nations]]|url=https://www.un.org/development/desa/pd/sites/www.un.org.development.desa.pd/files/wpp2022_summary_of_results.pdf|pages=7, 9}}</ref> گڏيل قومن جي پاپوليشن ڊويزن جي آدمشماري جي تخميني مطابق، يورپ جي آبادي 2050 تائين 680 کان 720 ملين ماڻهن جي وچ ۾ ٿي سگهي ٿي، جيڪا ان وقت دنيا جي آبادي جو 7 سيڪڙو هوندي.<ref>{{Cite web|url=https://population.un.org/wpp/Graphs/DemographicProfiles/Line/908|title=World Population Prospects – Population Division – United Nations|website=population.un.org}}</ref> ان حوالي سان، علائقن جي وچ ۾ زرخيزي جي شرح جي حوالي سان اهم تفاوت موجود آهن. ٻار پيدا ڪرڻ واري عمر جي في عورت ٻارن جو سراسري تعداد, متبادل جي شرح کان تمام گهڻو هيٺ, 1.52 آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.yaledailynews.com/articles/view/23784|title=White Europeans: An endangered species?|publisher=Yale Daily News|archive-url=https://web.archive.org/web/20080519224458/http://www.yaledailynews.com/articles/view/23784|archive-date=19 May 2008|access-date=10 June 2008|url-status=dead}}</ref> اقوام متحده وچ ۽ مشرقي يورپ ۾ آبادي ۾ لڏپلاڻ ۽ گهٽ پيدائش جي شرح جي نتيجي ۾ مسلسل گهٽتائي جي اڳڪٿي ڪري ٿي.<ref>[https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1545634/UN-predicts-huge-migration-to-rich-countries.html UN predicts huge migration to rich countries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220614103137/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1545634/UN-predicts-huge-migration-to-rich-countries.html|date=14 June 2022}}. Telegraph. 15 March 2007.</ref> === نسلي گروهه === {{main|يورپ ۾ نسلي گروهه}} {{further|يورپ جي جينياتي تاريخ}} پين ۽ پيفيل (2004) 87 مختلف "يورپ جا ماڻهو" ڳڻيا آهن، جن مان 33 گهٽ ۾ گهٽ هڪ خودمختيار رياست ۾ اڪثريت جي آبادي ٺاهيندا آهن، جڏهن ته باقي 54 نسلي اقليتن تي مشتمل آهن.<ref>Christoph Pan, Beate Sibylle Pfeil, ''Minderheitenrechte in Europa. Handbuch der europäischen Volksgruppen'' (2002). [http://www.living-diversity.eu/Introduction.html Living-Diversity.eu] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720164413/http://www.living-diversity.eu/Introduction.html|date=20 July 2011}}, English translation 2004.</ref> === لڏپلاڻ === {{main|يورپ ڏانهن اميگريشن|يورپي ڊاسپورا}} [[File:European Ancestry Large.svg|thumb|نقشو يورپي آباديءَ جا علائقا ڏيکاري ٿو (ماڻهو جيڪي مڪمل يورپي نسل جو دعويٰ ڪن ٿا).|222x222px]] انٽرنيشنل آرگنائيزيشن فار مائيگريشن جي مطابق، يورپ 2020 ۾ تقريبن 87 ملين ماڻهن تي سڀني عالمي علائقن جي سڀ کان وڌيڪ مهاجرن جو گهر آهي.<ref>{{Citation|title=Word migration report 2022.|date=2021|url=https://www.worldcat.org/oclc/1292425355|access-date=2023-04-28|place=NEW YORK|publisher=International Organization for Migration (IOM)|isbn=978-92-9268-078-7|oclc=1292425355|page=87}}</ref> 2005 ۾، يورپي يونين کي 1.8 ملين ماڻهن جي اميگريشن مان مجموعي طور تي خالص فائدو حاصل ٿيو. اهو حساب يورپ جي ڪل آبادي جي واڌ جو لڳ ڀڳ 85 سيڪڙو آهي. <ref>{{cite web|url=http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?ID=402|title=Europe: Population and Migration in 2005|date=June 2006|publisher=Migration Information Source|archive-url=https://web.archive.org/web/20080609075438/http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?ID=402|archive-date=9 June 2008|access-date=10 June 2008|url-status=dead}}</ref> 2021ع ۾ 8,27,000 ماڻهن کي يورپي يونين جي ميمبر رياست جي شهريت ڏني وئي، جيڪا 2020ع جي مقابلي ۾ 14 سيڪڙو وڌيڪ آهي.<ref name="eurostatMigration2">{{Citation|title=Migration and migrant population statistics – Statistics Explained|url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Migration_and_migrant_population_statistics#Migration_flows:_Immigration_to_the_EU_was_2.3_million_in_2021|access-date=2023-04-28|language=en}}</ref>غير يورپي يونين ملڪن مان 2.3 ملين مهاجر 2021 ۾ يورپي يونين ۾ داخل ٿيا.<ref name="eurostatMigration3">{{Citation|title=Migration and migrant population statistics – Statistics Explained|url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Migration_and_migrant_population_statistics#Migration_flows:_Immigration_to_the_EU_was_2.3_million_in_2021|access-date=2023-04-28|language=en}}</ref> يورپ مان ابتدائي جديد لڏپلاڻ 16 صدي عيسويء ۾ اسپيني ۽ پرتگالي آبادڪارن سان شروع ٿي,<ref>{{Cite web|last1=Brasil-Colônia|first1=Geraldo Pieroni doutor em História pela Université Paris-Sorbonnetambém escreveu os livros: Os Excluídos do Reino: Inquisição portuguesa e o degredo para o|last2=Brasil|first2=Os degredados na colonização do|last3=ciganos|first3=Vadios e|last4=autor|first4=Heréticos e Bruxas: os degredados no Brasil Textos publicados pelo autor Fale com o|title=A pena do degredo nas Ordenações do Reino – Jus.com.br {{!}} Jus Navigandi|url=https://jus.com.br/artigos/2125/a-pena-do-degredo-nas-ordenacoes-do-reino|access-date=11 February 2022|website=jus.com.br|language=pt-br|archive-date=21 June 2022|archive-url=https://archive.today/20220621184943/https://jus.com.br/artigos/2125/a-pena-do-degredo-nas-ordenacoes-do-reino|url-status=live}}</ref><ref name="ppghis.ifcs.ufrj.br">{{cite web|title=Ensaio sobre a imigração portuguesa e os padrões de miscigenação no Brasil|url=http://www.ppghis.ifcs.ufrj.br/media/manolo_imigracao_lusa.pdf|access-date=18 August 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110706162149/http://www.ppghis.ifcs.ufrj.br/media/manolo_imigracao_lusa.pdf|archive-date=6 July 2011}}</ref> ۽ 17 صدي عيسويء ۾ فرانسيسي ۽ انگريزن جي آبادڪاري سان شروع ٿي.<ref>{{Cite journal|last=Axtell|first=James|date=September–October 1991|title=The Columbian Mosaic in Colonial America|url=http://www.millersville.edu/~columbus/data/art/AXTELL01.ART|journal=Humanities|volume=12|issue=5|pages=12–18|archive-url=https://web.archive.org/web/20080517052031/http://www.millersville.edu/~columbus/data/art/AXTELL01.ART|archive-date=17 May 2008|access-date=8 October 2008|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080317092614/http://www.millersville.edu/~columbus/data/art/AXTELL01.ART |date=17 March 2008 }}</ref> پر 19 صدي عيسويءَ ۾ وڏي پئماني تي لڏپلاڻ جي لهرن تائين انگ نسبتاً ننڍا رهيا، جڏهن لکين غريب خاندان يورپ ڇڏي ويا.<ref>{{Cite journal|last1=Evans|first1=N.J.|year=2001|title=Work in progress: Indirect passage from Europe Transmigration via the UK, 1836–1914|journal=Journal for Maritime Research|volume=3|pages=70–84|doi=10.1080/21533369.2001.9668313|doi-access=free}}</ref> اڄ، يورپي نسل جي وڏي آبادي هر براعظم تي مليا آهن. اتر آمريڪا ۾ يورپي نسل جو غلبو آهي ۽ ڏکڻ آمريڪا ۾ گهٽ درجي تائين (خاص طور تي يوراگوئي، ارجنٽائن، چلي ۽ برازيل ۾، جڏهن ته ٻين لاطيني آمريڪن ملڪن جي اڪثر ملڪن ۾ پڻ يورپي نسل جي وڏي آبادي آهي). آسٽريليا ۽ نيوزي لينڊ ۾ وڏي يورپي نڪتل آبادي آهي. آفريڪا ۾ يورپين مان نڪتل اڪثريت وارا ملڪ نه آھن (يا ڪيپ ورڊ ۽ شايد ساو ٽومي ۽ پرنسيپ جي استثنا سان، حوالن جي لحاظ کان)، پر اھم اقليت موجود آھن، جھڙوڪ ڏکڻ آفريڪا ۾ اڇو ڏکڻ آفريڪا. ايشيا ۾، يورپين مان نڪتل آبادي، خاص طور تي روسي، اتر ايشيا ۽ اتر قزاقستان جي ڪجهه حصن ۾ غالب آهن. <ref>Robert Greenall, [http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4420922.stm Russians left behind in Central Asia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191115111257/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4420922.stm|date=15 November 2019}}, [[BBC News]], 23 November 2005</ref> ايشيا ۾ پڻ، يورپين، خاص طور تي اسپيني فلپائن ۾ هڪ بااثر اقليتي آبادي آهن.<ref>{{cite web |url=https://genographic.nationalgeographic.com/reference-populations-next-gen/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160407092418/https://genographic.nationalgeographic.com/reference-populations-next-gen/|url-status=dead|archive-date=April 7, 2016|title=Reference Populations – Geno 2.0 Next Generation|access-date=December 21, 2017}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Go MC, Jones AR, Algee-Hewitt B, Dudzik B, Hughes C | title = Classification Trends among Contemporary Filipino Crania Using Fordisc 3.1 | journal = Human Biology | volume = 2 | issue = 4 | pages = 1–11 | publisher = University of Florida Press | date = 2019 | language = en | url = https://www.academia.edu/38744342 | doi = 10.5744/fa.2019.1005 | s2cid = 159266278 | quote = [Page 1] ABSTRACT: Filipinos represent a significant contemporary demographic group globally, yet they are underrepresented in the forensic anthropological literature. Given the complex population history of the Philippines, it is important to ensure that traditional methods for assessing the biological profile are appropriate when applied to these peoples. Here we analyze the classification trends of a modern Filipino sample (n = 110) when using the Fordisc 3.1 (FD3) software. We hypothesize that Filipinos represent an admixed population drawn largely from Asian and marginally from European parental gene pools, such that FD3 will classify these individuals morphometrically into reference samples that reflect a range of European admixture, in quantities from small to large. Our results show the greatest classification into Asian reference groups (72.7%), followed by Hispanic (12.7%), Indigenous American (7.3%), African (4.5%), and European (2.7%) groups included in FD3. This general pattern did not change between males and females. Moreover, replacing the raw craniometric values with their shape variables did not significantly alter the trends already observed. These classification trends for Filipino crania provide useful information for casework interpretation in forensic laboratory practice. Our findings can help biological anthropologists to better understand the evolutionary, population historical, and statistical reasons for FD3-generated classifications. The results of our studyindicate that ancestry estimation in forensic anthropology would benefit from population-focused research that gives consideration to histories of colonialism and periods of admixture. | access-date = September 13, 2020 | doi-access = | archive-date = January 7, 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210107133718/https://www.academia.edu/38744342/Classification_Trends_Among_Modern_Filipino_Crania_Using_Fordisc_3_1 | url-status = live }}</ref> === ٻوليون === {{Main|يورپ جون ٻوليون}} [[File:Simplified Languages of Europe map.svg|thumb|right|يورپ جي اهم ٻولين جي ورڇ|222x222px]]{{See also|يورپي ٻولين جي فهرست ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان}}يورپ ۾ لڳ ڀڳ 225 ڏيهي ٻوليون آهن، جيڪي اڪثر ڪري ٽن هند-يورپي ٻولين جي گروهن ۾ اچن ٿيون: رومانوي ٻوليون، رومن سلطنت جي لاطيني مان نڪتل آهن؛ جرمن ٻوليون، جن جي اباڻي ٻولي ڏاکڻي اسڪينڊينيا مان آئي؛ ۽ سلوڪ ٻوليون. سلوڪ ٻوليون اڪثر ڪري ڏاکڻي، وچ ۽ مشرقي يورپ ۾ ڳالهايون وڃن ٿيون. رومانوي ٻوليون بنيادي طور تي مغربي ۽ ڏاکڻي يورپ ۾، گڏوگڏ وچ يورپ ۾ سوئٽزرلينڊ ۽ اڀرندي يورپ ۾ رومانيا ۽ مالدووا ۾ ڳالهايون وڃن ٿيون. جرمن ٻوليون مغربي، اتر ۽ وچ يورپ ۾ ۽ گڏوگڏ ڏاکڻي يورپ ۾ جبرالٽر ۽ مالٽا ۾ ڳالهايون وڃن ٿيون. ڀرپاسي وارن علائقن ۾ ٻوليون اهم اوورليپ ڏيکارين ٿيون (جهڙوڪ انگريزيءَ ۾، مثال طور). ٽن مکيه گروهن کان ٻاهر ٻين هند-يورپي ٻولين ۾ شامل آهن بالٽڪ گروپ (لاتوين ۽ لٿوينين)، ڪيلٽڪ گروپ (آئرش، اسڪاٽش گيلڪ، مانڪس، ويلش، ڪورنش ۽ بريٽون)، يوناني، آرمينيائي ۽ البانيا. يورالڪ ٻولين جو هڪ الڳ غير هند-يورپي خاندان (اسٽونين، فننش، هنگريائي، ايرزيا، ڪومي، ماري، موڪشا ۽ اڊمورٽ) خاص طور ايسٽونيا، فنلينڊ، هنگري ۽ روس جي ڪجهه حصن ۾ ڳالهائي وڃي ٿو. ترڪ ٻولين ۾ آذربائيجاني، قازق ۽ ترڪي شامل آهن، ان کان علاوه مشرقي ۽ ڏکڻ اوڀر يورپ جي ننڍين ٻولين ۾ (بلقان گاگوز ترڪي، بشڪر، چواش، ڪريميائي تاتار، ڪراچئي-بلڪر، ڪوميڪ، نوگائي ۽ تاتار). ڪارٽويلين ٻوليون (جارجيا، منگريلين ۽ سوان) بنيادي طور جارجيا ۾ ڳالهايون وڃن ٿيون. ٻه ٻيون ٻوليون خاندان اتر قفقاز ۾ رهن ٿا (جنهن کي شمال مشرقي قفقاز چيو وڃي ٿو، خاص طور تي چيچن، اوار ۽ ليزگين سميت؛ ۽ اتر اولهه ڪاڪيشين، خاص طور تي اديگي سميت). مالٽيز واحد سامي ٻولي آهي جيڪا يورپي يونين ۾ سرڪاري آهي، جڏهن ته باسڪي واحد يورپي ٻولي آهي.<ref name="Encyclopædia Britannica" /> گهڻ لسانيات ۽ علائقائي ۽ اقليتي ٻولين جي تحفظ کي اڄ يورپ ۾ سياسي مقصد تسليم ڪيو ويو آهي. قومي اقليتن جي تحفظ لاءِ ڪائونسل آف يورپ فريم ورڪ ڪنوينشن ۽ ڪائونسل آف يورپ جي يورپي چارٽر فار ريجنل يا اقليتي ٻولين لاءِ يورپ ۾ ٻولين جي حقن لاءِ هڪ قانوني فريم ورڪ قائم ڪيو. === مذهب === {{Main|يورپ ۾ مذهب}} يورپ ۾ سڀ کان وڏو مذهب عيسائيت آهي، 76.2 سيڪڙو يورپين پاڻ کي عيسائي سمجهن ٿا،<ref name="Christianity2">{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2011/12/19/global-christianity-regions/#europe|title=Regional Distribution of Christians: Christianity in Europe|date=18 December 2011|website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|archive-url=https://web.archive.org/web/20130801012932/http://www.pewforum.org/2011/12/19/global-christianity-regions/#europe|archive-date=1 August 2013|access-date=22 February 2015|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite web|url=https://assets.pewresearch.org/wp-content/uploads/sites/11/2011/12/Christianity-fullreport-web.pdf|title=Global Christianity – A Report on the Size and Distribution of the World's Christian Population|publisher=Pew Research Center|archive-url=https://web.archive.org/web/20190801204254/http://assets.pewresearch.org/wp-content/uploads/sites/11/2011/12/Christianity-fullreport-web.pdf|archive-date=2019-08-01|url-status=live}}</ref> جن ۾ مشرقي آرٿوڊوڪس ۽ ڪيٿولڪ ۽ مختلف پروٽسٽنٽ فرقا شامل آهن. پروٽيسٽنٽ ۾، سڀ کان وڌيڪ مشهور لوٿرنزم، اينگليڪنزم ۽ سڌريل ايمان آهن. ننڍڙا پروٽيسٽنٽ فرقن ۾ پينٽيڪوسٽالزم، ميٿوڊزم، ۽ ايوينجيڪلزم شامل آهن. جيتوڻيڪ عيسائيت وچ اوڀر ۾ پيدا ٿيو، ان جو مرڪز يورپ ڏانهن منتقل ٿي ويو جڏهن اهو 4 صدي جي آخر ۾ رومن سلطنت جو سرڪاري مذهب بڻجي ويو. عيسائيت يورپي ثقافت ۽ سڃاڻپ جي ترقي ۾ هڪ نمايان ڪردار ادا ڪيو. اڄ، دنيا جي 25 سيڪڙو کان وڌيڪ عيسائي يورپ ۾ رهن ٿا.<ref>{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/religion/2011/12/19/global-christianity-exec/|title=Global Christianity – A Report on the Size and Distribution of the World's Christian Population|last=Pew Research Center|date=2011-12-19|website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|language=en-US|access-date=2023-04-28}}</ref> اسلام يورپ ۾ ٻيو نمبر مشهور مذهب آهي. 25 ملين کان وڌيڪ يا تقريبن 5 سيڪڙو آبادي، ان تي عمل ڪن ٿا. <ref name="pewresearch.org2">{{citation|last=Hackett|first=Conrad|title=5 facts about the Muslim population in Europe|date=29 November 2017|url=http://www.pewresearch.org/fact-tank/2017/11/29/5-facts-about-the-muslim-population-in-europe/|work=[[Pew Research Center]]|access-date=30 July 2022|archive-date=17 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180817033409/http://www.pewresearch.org/fact-tank/2017/11/29/5-facts-about-the-muslim-population-in-europe/|url-status=live}}</ref> البانيا ۽ بوسنيا ۽ هرزيگوينا ۾، ڏکڻ اوڀر يورپ ۾ بلقان جزيري جي ٻن ملڪن ۾، عيسائيت بدران اسلام اڪثريت مذهب آهي. اهو ئي حال ترڪي ۽ روس جي ڪجهه حصن ۾، گڏوگڏ آذربائيجان ۽ قزاقستان ۾ آهي،<ref name="pewresearch.org3">{{citation|last=Hackett|first=Conrad|title=5 facts about the Muslim population in Europe|date=29 November 2017|url=http://www.pewresearch.org/fact-tank/2017/11/29/5-facts-about-the-muslim-population-in-europe/|work=[[Pew Research Center]]|access-date=30 July 2022|archive-date=17 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180817033409/http://www.pewresearch.org/fact-tank/2017/11/29/5-facts-about-the-muslim-population-in-europe/|url-status=live}}</ref> جيڪي سڀئي ايشيا جي سرحد تي آهن. يورپ جا ڪيترائي ملڪ وڏي تعداد ۾ مسلمان اقليت جو گھر آهن، ۽ يورپ ڏانهن اميگريشن گذريل سالن ۾ يورپ ۾ مسلمان ماڻهن جي تعداد ۾ اضافو ڪيو آهي. يورپ ۾ يهودين جي آبادي 2020 ۾ اٽڪل 1.4 ملين ماڻهو (اٽڪل 0.2٪ آبادي) هئي.<ref name="auto2">{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2015/02/09/europes-jewish-population/|title=The continuing decline of Europe's Jewish population|last=Lipka|first=Michael|date=9 February 2015|website=Pew Research Center|language=en-US|access-date=2023-04-28}}</ref> يورپ ۾ يهودين جي زندگيءَ جي هڪ ڊگهي تاريخ آهي، جنهن جي شروعات آڳاٽي دور ۾ ٿي. 19 صدي جي آخر ۽ 20 صدي جي شروعات دوران، روسي سلطنت دنيا جي يهودين جي اڪثريت پنهنجي سرحدن اندر رهندي هئي. <ref>''[[The Pittsburgh Press]]'', October 25, 1915, p. 11</ref> 1897ع ۾ روس جي 1897ع جي مردم شماري مطابق روس جي ڪل يهودي آبادي 5.1 ملين هئي، جيڪا ڪل آبادي جو 4.13 سيڪڙو هئي. هن مجموعي مان وڏي اڪثريت پئل آف سيٽلمينٽ ۾ رهندي هئي. <ref>{{cite journal|last1=Grosfeld|first1=Irena|last2=Rodnyansky|first2=Alexander|last3=Zhuravskaya|first3=Ekaterina|date=August 2013|title=Persistent Antimarket Culture: A Legacy of the Pale of Settlement after the Holocaust|journal=American Economic Journal: Economic Policy|publisher=[[American Economic Association]]|volume=5|pages=189–226|doi=10.1257/pol.5.3.189|jstor=43189345|number=3}}</ref> 1933 ۾، يورپ ۾ اٽڪل 9.5 ملين يهودي ماڻهو هئا، جيڪي 1.7 سيڪڙو آبادي جي نمائندگي ڪن ٿا، پر گهڻا مارجي ويا، ۽ گهڻو ڪري بي گهر ٿي ويا، هولوڪاسٽ جي دوران. 21 صدي ۾، فرانس ۾ يورپ ۾ سڀ کان وڌيڪ يهودي آبادي آهي، بعد ۾ برطانيه، جرمني ۽ روس ۾ سڀ کان وڌيڪ يهودي آبادي آهي.<ref name="Survey" /> يورپ ۾ رائج ٻين مذهبن ۾ هندومت ۽ ٻڌمت شامل آهن، جيڪي اقليتي مذهب آهن، سواءِ روس جي جمهوريه ڪلميڪيا جي، جتي تبتي ٻڌمت اڪثريتي مذهب آهي. يورپ ۾ ماڻهن جو هڪ وڏو ۽ وڌندڙ تعداد غيرمذهبي، ملحد ۽ اجنبي آهي. انهن جو اندازو آهي ته اهي هن وقت يورپ جي آبادي جو 18.3 سيڪڙو آهن.<ref name="Survey" /> === مکيه شهر ۽ شهري علائقا === {{further|شهر جي حدن اندر آبادي جي لحاظ کان يورپي شهرن جي فهرست}} يورپ جا ٽي وڏا شهري علائقا ماسڪو، لنڊن ۽ پئرس آهن. سڀني ۾ هڪ ڪروڙ (10 ملين) کان وڌيڪ رهاڪن آهن، <ref name="UN WUP 20162">{{cite web|url=http://www.un.org/en/development/desa/population/publications/pdf/urbanization/the_worlds_cities_in_2016_data_booklet.pdf|title=The World's Cities in 2016|date=2016|publisher=[[United Nations]]|page=11|archive-url=https://web.archive.org/web/20171001173328/http://www.un.org/en/development/desa/population/publications/pdf/urbanization/the_worlds_cities_in_2016_data_booklet.pdf|archive-date=1 October 2017|access-date=30 July 2022|url-status=live}}</ref> ۽ جيئن ته ميگا شهرين جي طور تي بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite news|url=http://www.hurriyetdailynews.com/istanbul-one-of-four-anchor-megacities-of-europe-research--92496|title=Istanbul one of four anchor megacities of Europe: Research|date=14 December 2015|work=Hürriyet Daily News|access-date=30 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220319194120/https://www.hurriyetdailynews.com/istanbul-one-of-four-anchor-megacities-of-europe-research--92496|archive-date=19 March 2022|language=en|url-status=live}}</ref> جڏهن ته استنبول شهر جي سڀ کان وڌيڪ آبادي آهي، %64.9 رهاڪو يورپي پاسي ۽ %35.1 ايشيائي پاسي رهن ٿا. آبادي جي لحاظ کان ايندڙ وڏا شهر ميڊرڊ، سينٽ پيٽرسبرگ، ميلان، بارسلونا، برلن ۽ روم آهن، جن مان هر هڪ ۾ ٽيهه لک (3 ملين) کان وڌيڪ آبادي آهن.<ref name="UN WUP 20163">{{cite web|url=http://www.un.org/en/development/desa/population/publications/pdf/urbanization/the_worlds_cities_in_2016_data_booklet.pdf|title=The World's Cities in 2016|date=2016|publisher=[[United Nations]]|page=11|archive-url=https://web.archive.org/web/20171001173328/http://www.un.org/en/development/desa/population/publications/pdf/urbanization/the_worlds_cities_in_2016_data_booklet.pdf|archive-date=1 October 2017|access-date=30 July 2022|url-status=live}}</ref> جڏهن يورپ جي اندر مسافرن جي بيلٽس يا ميٽروپوليٽن علائقن تي غور ڪيو وڃي (جنهن لاءِ موازنہ ڊيٽا موجود آهي)، ماسڪو سڀ کان وڏي آبادي تي پکڙيل آهي، ان کان پوءِ استنبول، لنڊن، پيرس، ميڊرڊ، ملان، روهر ايريا، سينٽ پيٽرسبرگ، ريئن-سڊ، بارسلونا ۽ برلن آهن.<ref>{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/world/agglomerations/|title=Major Agglomerations of the World – Population Statistics and Maps|website=www.citypopulation.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140057/https://www.citypopulation.de/world/Agglomerations.html|archive-date=12 June 2018|access-date=10 September 2020|url-status=live}}</ref> {{multiple image | align = center | direction = square | caption_align = center | header = يورپي ميگا شهر | header_align = left/right/center | image1 = Business Centre of Moscow 2.jpg | width1 = 200 | alt1 = Moscow International Business Center | caption1 = [[ماسڪو]] | image2 = Super moon over City of London from Tate Modern 2018-01-31 4.jpg | alt2 = City of London | width2 = 237 | caption2 = [[لنڊن]] | image3 = GrandeArche.jpg | alt3 = | width3 = 230 | caption3 = [[پيرس]] | image4 = View of Levent financial district from Istanbul Sapphire.jpg | alt4 = Levent | width4 = 189 | caption4 = [[استنبول]]{{ref label|footnote_b|b}} }} == تھذيب ۽ ثقافت == [[File:Grossgliederung Europas-en.svg|thumb|upright=1.3|<small>نقشو واضح طور تي يورپي براعظم کي ثقافتي ۽ رياستي سرحدن سان ورهائي ڏيکاري ٿو جيئن جرمن تنظيم Ständiger Ausschuss für geographische Namen (StAGN) پاران تجويز ڪيل آهي.</small>]] "يورپ" هڪ ثقافتي تصور جي طور تي گهڻو ڪري قديم يونان ۽ رومن سلطنت ۽ ان جي ثقافتن جي گڏيل ورثي مان نڪتل آهي. يورپ جي حدن کي تاريخي طور تي عيسائيت (يا وڌيڪ خاص طور تي لاطيني عيسائيت) جي طور تي سمجھيو ويو، جيئن يورپ جي قرون وسطي ۽ ابتدائي جديد تاريخ ۾ قائم يا دفاع ڪيو ويو، خاص طور تي اسلام جي خلاف، جيئن يورپ ۾ ری ڪنڪويستا (Reconquista) ۽ عثماني جنگين ۾. هي گڏيل ثقافتي ورثو ملڪي قومي ثقافتن ۽ لوڪ داستانن کي اوورليپ ڪندي، تقريبن سلاوڪ، لاطيني (روماني) ۽ جرمن ۾ ورهايل آهي، پر ڪيترن ئي حصن سان گڏ انهن مان ڪنهن به گروهه جو حصو نه آهي (خاص طور تي يوناني، باسڪي ۽ سيلٽڪ). تاريخي طور تي، اوورليپنگ ڪلچرن سان خاص مثال اسٽراسبرگ لاطيني (روماني) ۽ جرمن، يا ٽرائسٽ سان لاطيني، سلاوڪ ۽ جرمن جڙ آهن. ثقافتي رابطا ۽ مرکب يورپ جي علائقائي ثقافتن جو هڪ وڏو حصو ٺاهيندا آهن. يورپ کي اڪثر بيان ڪيو ويندو آهي "وڌ ۾ وڌ ثقافتي تنوع سان گڏ گهٽ ۾ گهٽ جاگرافيائي فاصلو". يورپ ۾ مختلف ثقافتي واقعا منعقد ڪيا ويا آهن، جن جو مقصد مختلف ثقافتن کي هڪ ٻئي کي ويجهو آڻڻ ۽ انهن جي اهميت بابت آگاهي پيدا ڪرڻ آهي، جهڙوڪ يورپي ڪيپيٽل آف ڪلچر، يورپي ريجن آف گيسٽرونومي، يورپي نوجوانن جي گاديءَ جو هنڌ ۽ يورپين ڪيپيٽل آف اسپورٽ. ===رانديون=== ==وڌيڪ ڏسو== *[[يورپ ۾ اسلام]] *[[يورپ ۾ ڳوٺن جي فهرست]] *[[يورپ ۾ شهرن جي فهرست]] *[[جديديت]] == حوالا == {{حوالا|2}} {{کنڊ}} [[زمرو:جاگرافي]] [[زمرو:کنڊ]] [[زمرو:يورپ]] eouhfgab7vpye6f4dh4ncveb9u9elhv 0 3793 414873 413105 2026-09-26T02:00:10Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414873 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = خيرپور | official_name = | settlement_type = شھر ۽ ضلعي صدر مقام | image_skyline = FaizMahal.jpg | imagesize = 270 | image_alt = | image_caption = خيرپور جو ''[[فيض محل]]'' | image_map = | mapsize = 150 px | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|27|32|N|68|46|E|region:PK_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = | subdivision_name = | subdivision_type1 = [[ملڪ]] | subdivision_name1 = {{PAK}} | subdivision_type2 = [[صوبا|صوبو]] | subdivision_name2 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type3 = [[ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name3 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | subdivision_type4 = [[ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name4 = [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] | area_total_km2 = | elevation_m = | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html |website=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |publisher=citypopulation.de |access-date=4 May 2020}}</ref> | population_total = 191,044 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_rank = [[پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن جي فهرست|پاڪستان ۾ 56هون]] | total_type = شھر ۽ ضلعي صدر مقام | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستاني معياري وقت|پ م و]] | utc_offset1 = +5 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڪالنگ ڪوڊ]] | area_code = | website = | footnotes = | government_type = [[ميونسپل ڪارپوريشن]] | leader_title = [[ميئر]] | leader_name = شيراز شوڪت راڄپر, ([[پاڪستان پيپلز پارٽي|PPP]]) | leader_title1 = [[ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name1 = الطاف احمد چاچڙ ([[پاڪستان انتظامي سروس|BPS-19 PAS]]) | leader_title2 = ضلعي پوليس آفيسر (DPO) | leader_name2 = ڪيپٽن (R) امير سعود مگسي ([[پاڪستان پوليس سروس|BPS-19 PSP]]) | native_name = {{Nastaliq|خيرپور}} | established_title = قائم ٿيو | established_date = 24 آڪٽوبر 1955 }} '''خيرپور''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|خيرپور}}}}، {{langx|sd|{{Naskh|خيرپور}}}}) پاڪستان جي [[سنڌ]] صوبي ۾ واقع [[خيرپور ضلعو|خيرپور ضلعي]] جو مرڪزي شهر ۽ ضلعي جو صدر مقام آهي. '''خيرپور''' [[سنڌ]] صوبي جو هڪ تاريخي شهر آهي، جيڪو [[خيرپور اوڀر واهه]] جي ڪناري ۽ [[سنڌو درياهه]] کان لڳ ڀڳ 18 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Khairpur |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Khairpur |access-date=4 August 2026}}</ref> خيرپور هڪ اهم آمدرفت ۽ مواصلاتي مرڪز آهي. شهر ريل وسيلي [[پشاور]] ۽ [[ڪراچي]] سان، جڏهن ته شاهراهن ذريعي [[سکر]] ۽ ڪراچي سان ڳنڍيل آهي. 1947ع ۾ [[پاڪستان]] جي قيام کان پوءِ خيرپور ۾ صنعتي ترقي ٿي، جتي ڪپڙي، ريشم، چمڙي ۽ غاليچن جي صنعتن سان گڏ کنڊ ۽ اٽي جون ملون پڻ قائم ٿيون.<ref>{{cite encyclopedia |title=Khairpur |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Khairpur |access-date=4 August 2026}}</ref> شهر ۾ ڪيترائي باغ، ميرن جو محل، اسپتالون، لائبريري ۽ راندين جو اسٽيڊيم موجود آهن. [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] جو بنياد 1975ع ۾ [[سنڌ يونيورسٽي]] جي هڪ ڪيمپس طور وڌو ويو، جڏهن ته 1987ع ۾ ان کي مڪمل يونيورسٽي جو درجو ڏنو ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Khairpur |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Khairpur |access-date=4 August 2026}}</ref> ھي شھر کجور ۽ کارڪن جي پيداوار ۽ صنعت لاءِ مشهور آهي، هن شهر ملڪ جا ڪيترائي شاعر، سياستدان، فنڪار ۽ اديب پيدا ڪيا. مير علي نواز، محمد عالم زيدي، استاد حامي، عطا محمد ڀنڀرو، ڊاڪٽر تنوير عباسي ،[[مختيار ملڪ]]، سميع بلوچ، [[مظهر ابڙو]]، سرمد سنڌي، استاد گلزار (اميد خيرپوري)، عاجز ميرواهي، مرتضيٰ جوڳي، ذولفقار جوڳي‚رحيم داد جوڳي ۽ [[محمد علي حداد]] انهن مان ڪجهه مشهور شاعر ۽ اديب آهن. سنڌ جي سياست جي ميدان ۾ هن شهر جو اهم ڪردار آهي ۽ پاڪستان جي وڏين پارٽين جا صوبائي اڳواڻن جو تعلق هن ضلعي سان آهي جنهن ۾ [[پير پاڳارو]]، [[سيد غوث علي شاھ]]، [[سيد قائم علي شاھ]] وغيرہ شامل آهن. == تاريخ == {{Main|ٽالپر خاندان}} {{Further information|خيرپور رياست}} [[خيرپور]] جي جديد شهري تاريخ جو بنيادي تعلق [[ٽالپر خاندان]] ۽ اڳوڻي [[خيرپور رياست]] سان آهي. ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] جي اقتدار جي خاتمي ۽ ٽالپرن جي عروج کان پوءِ خيرپور اتر سنڌ جي هڪ اهم سياسي ۽ انتظامي مرڪز طور اڀريو. 1783ع ۾ [[هالاڻي جي جنگ]] ۾ ڪلهوڙن جي شڪست کان پوءِ ٽالپرن سنڌ ۾ پنهنجو اقتدار قائم ڪيو، جڏهن تہ [[مير سهراب خان ٽالپر]] اتر سنڌ ۾ ٽالپرن جي خيرپور شاخ جو باني بڻيو.<ref name="Solomon">{{Cite book |last1=Solomon |first1=R. V. |last2=Bond |first2=J. W. |title=Indian States: A Biographical, Historical, and Administrative Survey |date=2006 |publisher=Asian Educational Services |isbn=978-81-206-1965-4 |url=https://books.google.com/books?id=47sfj8DUwNgC&pg=PA337 |language=en }}</ref> === قيام ۽ ٽالپرن جي گادي === [[مير سهراب خان ٽالپر]] 1783ع ۾ اتر سنڌ ۾ پنهنجي حڪمراني قائم ڪري [[خيرپور رياست]] جو بنياد وڌو. شروعاتي دور ۾ سندس اقتدار جو هڪ اهم فوجي مرڪز [[ڪوٽ ڏيجي]] هو، جتي ٽالپرن هڪ مضبوط قلعو تعمير ڪرايو.<ref name="KotDiji">{{cite web |title=Fort of Kotdiji, District Khairpur |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/fort-of-kotdiji-district-khairpur/ |publisher=Directorate General of Antiquities, Government of Sindh |access-date=18 September 2026 }}</ref> خيرپور رياست جي قيام ۽ خيرپور شهر جي قيام جي تاريخن ۾ فرق آهي. برطانوي دور جي سرڪاري ''Gazetteer of the Province of Sind'' موجب '''خيرپور يا خيرپور ميرس جو شهر لڳ ڀڳ 1787ع ۾ مير سهراب خان ٽالپر قائم ڪيو''' ۽ ان کان پوءِ اهو خيرپور رياست جو سرڪاري گاديءَ جو هنڌ رهيو.<ref name="SindGazetteer">{{cite book |title=Gazetteer of the Province of Sind, Volume III: Sukkur District |publisher=Government Press |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/157.pdf }}</ref> ڪجهه ٻين تاريخي روايتن موجب مير سهراب خان 1783ع کان پوءِ '''ٻُرهان''' نالي آباديءَ کي پنهنجي گادي بڻايو ۽ 1780ع واري ڏهاڪي جي ٻئي اڌ ۾ ان کي خيرپور جو نالو ڏنو ويو.<ref name="Sohrab">{{cite web |title=Mir Sohrab Khan Talpur |url=https://talpur.org/khairpur-mirs/sohrab/ |website=The Royal Talpurs and the Heritage of Sindh |access-date=18 September 2026 }}</ref> اهڙيءَ ريت موجوده خيرپور جي شهري قيام کي عام طور 1780ع واري ڏهاڪي جي ٻئي اڌ سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. خيرپور جي قيام کان پوءِ شهر اتر سنڌ جي ٽالپر حڪمرانن جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي ويو. مير سهراب خان جي حڪمرانيءَ هيٺ خيرپور رياست اتر سنڌ جي هڪ اهم سياسي طاقت طور اڀري.<ref name="Sohrab"/> === مير سهراب خان کان پوءِ === مير سهراب خان کان پوءِ سندس پٽ '''مير رستم علي خان ٽالپر''' خيرپور جو حڪمران بڻيو.<ref name="Solomon"/> سندس دور ۾ خيرپور ٽالپر رياست جي گاديءَ جي حيثيت برقرار رکي. 1840ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ٽالپر خاندان اندر جانشينيءَ ۽ اقتدار بابت اختلاف وڌيا ۽ نيٺ [[مير علي مراد خان ٽالپر]] خيرپور جو حڪمران بڻيو.<ref name="Solomon"/> ان وقت تائين سنڌ ۾ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جو سياسي ۽ فوجي اثر تيزيءَ سان وڌي رهيو هو. سنڌ جي ٻين ٽالپر حڪمرانن ۽ انگريزن وچ ۾ ڇڪتاڻ وڌڻ سان خيرپور جي حڪمرانن جا انگريزن سان لاڳاپا پڻ رياست جي مستقبل لاءِ اهم بڻجي ويا. === ڪوٽ ڏيجي ۽ خيرپور === خيرپور جي اوائلي سياسي ۽ فوجي تاريخ [[ڪوٽ ڏيجي قلعو|ڪوٽ ڏيجي قلعي]] سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهي. مير سهراب خان پنهنجي رياست جي دفاع لاءِ قلعا ۽ فوجي مورچا قائم ڪرايا، جن مان ڪوٽ ڏيجي جو قلعو سڀ کان اهم هو.<ref name="KotDiji"/> [[File:Kot Diji Fort (Qilla).jpg|thumb|[[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[خيرپور رياست]] جي باني [[مير سهراب خان ٽالپر]] 1785ع کان 1795ع جي وچ ڌاري تعمير ڪرايو.]] ڪوٽ ڏيجي جو قلعو لڳ ڀڳ 110 فوٽ اوچي ٽڪريءَ تي واقع آهي ۽ ان جون ڀتيون لڳ ڀڳ 30 فوٽ اوچيون آهن. ٽالپرن جي شروعاتي دور ۾ ڪوٽ ڏيجي فوجي اهميت رکندو هو، جڏهن تہ خيرپور مستقل انتظامي ۽ درٻاري گاديءَ جي حيثيت اختيار ڪئي.<ref name="KotDiji"/> خيرپور کان ڏکڻ طرف واقع ڪوٽ ڏيجي جو علائقو ٽالپر دور کان هزارين سال اڳ به آباد هو. [[ڪوٽ ڏيجي ثقافت|ڪوٽ ڏيجي جي قديم آثارن]] مان سنڌو ماٿريءَ جي پختي شهري تهذيب کان اڳ واري دور جي آباديءَ جا ثبوت مليا آهن.<ref name="KotDijiMound">{{cite web |title=Diji ji Takri (Mound), Kotdiji, Khairpur |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/diji-ji-takri-mound-kotdiji-khairpur/ |publisher=Directorate General of Antiquities, Government of Sindh |access-date=18 September 2026 }}</ref> اهي آثار موجوده خيرپور شهر جي قيام کان گهڻو پراڻا آهن، پر خيرپور واري خطي جي قديم انساني آباديءَ جي تاريخ کي ظاهر ڪن ٿا. === انگريزن سان لاڳاپا === 1830ع ۽ 1840ع واري ڏهاڪي دوران سنڌ ۾ انگريزن جو اثر وڌندو ويو. 1843ع ۾ [[چارلس نيپيئر]] جي فوجي مهم ۽ [[مياڻي جي جنگ]] کان پوءِ حيدرآباد ۽ ميرپورخاص سميت سنڌ جي ٽالپرن جي اڪثر حڪمراني ختم ٿي وئي ۽ سنڌ جو وڏو حصو برطانوي قبضي هيٺ آيو. خيرپور جو سياسي انجام، تنهن هوندي به، سنڌ جي ٻين ٽالپر حڪومتن کان مختلف رهيو. خيرپور کي مڪمل طور برطانوي هندستان ۾ ضم ڪرڻ بدران ان کي مقامي مير جي حڪمرانيءَ هيٺ هڪ [[نوابي رياست]] طور برقرار رکيو ويو. اهڙيءَ طرح خيرپور شهر برطانوي بالادستيءَ هيٺ به رياست جي گادي رهيو. [[مير علي مراد خان ٽالپر]] انگريزن سان ويجها لاڳاپا قائم رکيا. بعد ۾ سندس ڪجهه علائقن بابت انگريز حڪومت سان تڪرار پيدا ٿيو ۽ رياست جي حدن ۾ تبديليون آيون.<ref name="Solomon"/> 1857ع جي [[هندستان جي بغاوت 1857ع|بغاوت]] دوران مير علي مراد انگريزن جو ساٿ ڏنو ۽ شڪارپور واري علائقي ۾ برطانوي انتظاميه جي مدد ڪئي.<ref name="Solomon"/> 1866ع ۾ برطانوي حڪومت خيرپور جي حڪمران خاندان جي جانشينيءَ بابت ضمانتون ڏنيون، جنهن کان پوءِ خيرپور جي ميرن جي نوابي حيثيت برطانوي بالادستيءَ هيٺ وڌيڪ مستحڪم ٿي.<ref name="Solomon"/> === اوڻيهين صديءَ جو شهر === اوڻيهين صديءَ جي سرڪاري گزيٽيئرن مان ان وقت جي خيرپور جي شهري صورت بابت تفصيلي ڄاڻ ملي ٿي. سرڪاري گزيٽيئر موجب شهر '''ميرواهه''' جي ڪناري تي آباد هو ۽ [[سنڌو درياهه]] کان لڳ ڀڳ 15 ميل اوڀر طرف واقع هو. [[روهڙي]] کان [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ويندڙ اهم رستو پڻ خيرپور مان گذرندو هو.<ref name="SindGazetteer"/> ان دور ۾ خيرپور جي گهڻي آبادي مٽيءَ جي گهرن تي مشتمل هئي، جڏهن تہ حڪمران خاندان جا محلات، سرڪاري عمارتون ۽ بازارون شهر جي نمايان اڏاوتن ۾ شامل هيون.<ref name="SindGazetteer"/> ميرواهه ۽ ٻين آبپاشي واهن خيرپور جي شهري ۽ زرعي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. آبپاشيءَ جي سهولت سبب شهر جي چوڌاري باغباني ۽ زراعت وڌي ۽ خيرپور جو علائقو وقت سان گڏ خاص طور کجين جي باغن لاءِ مشهور ٿيو. === فيض محل ۽ درٻاري ورثو === خيرپور جي اڳوڻي حڪمران خاندان سان لاڳاپيل سڀ کان مشهور عمارتن مان [[فيض محل]] آهي. [[File:Faiz Mahal Khairpur Sindh.jpg|thumb|[[فيض محل]]، [[خيرپور]] جي [[ٽالپر خاندان|ٽالپر حڪمرانن]] سان لاڳاپيل تاريخي محل.]] فيض محل خيرپور جي ميرن جي درٻاري ۽ رهائشي اڏاوتي ورثي جو اهم حصو آهي. مختلف ماخذن ۾ محل جي تعمير جي صحيح تاريخ بابت اختلاف ملي ٿو؛ تنهنڪري ان جي تعمير کي ڪنهن هڪ غيرمتنازع سال سان منسوب ڪرڻ بدران ان کي خيرپور جي ٽالپر حڪمرانن جي دور سان لاڳاپيل تاريخي عمارت طور بيان ڪيو وڃي ٿو.<ref name="FaizMahal">{{cite web |title=Faiz Mahal, Khairpur |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/khairpur/faiz-mahal.php |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=18 September 2026 }}</ref> محل ۾ درٻاري هال، حڪمران خاندان جي رهائش ۽ مهمانن لاءِ مخصوص حصا موجود هئا. اڄ فيض محل خيرپور جي اڳوڻي نوابي دور جي اهم اڏاوتي نشانين مان هڪ آهي.<ref name="FaizMahal"/> === ويهين صديءَ جا حڪمران === مير علي مراد خان جي وفات کان پوءِ سندس خاندان جي ٻين حڪمرانن خيرپور رياست جي حڪومت سنڀالي. '''مير فيض محمد خان''' 1909ع تائين حڪمران رهيو، جنهن کان پوءِ '''مير امام بخش خان ٽالپر''' رياست جو حڪمران بڻيو.<ref name="Solomon"/> مير امام بخش خان [[پهرين عالمي جنگ]] دوران برطانوي جنگي ڪوششن ۾ مدد ڪئي ۽ 1918ع ۾ کيس اعزازي فوجي لقب ڏنو ويو.<ref name="Solomon"/> 1921ع ۾ سندس وفات کان پوءِ '''مير علي نواز خان ٽالپر''' خيرپور جو حڪمران بڻيو. مير علي نواز خان جي دور ۾ رياست جي انتظام ۽ آبپاشيءَ ۾ تبديليون ڪيون ويون. جبري پورهئي سان لاڳاپيل روايتي ''چير'' نظام کي ختم ڪيو ويو ۽ زراعت کي وڌائڻ لاءِ نون واهن ۽ آبپاشيءَ جي منصوبن تي ڪم ڪيو ويو.<ref name="Solomon"/> ويهين صديءَ ۾ رياست جي گادي هجڻ سبب خيرپور ۾ سرڪاري کاتا، تعليمي ادارا، بازارون ۽ مواصلاتي سهولتون وڌنديون ويون. شهر جي واڌ ويجهه ۾ رياستي انتظام ۽ آبپاشيءَ جي نظام ٻنهي اهم ڪردار ادا ڪيو. === پاڪستان سان الحاق === [[File:Khairpur map.gif|left|thumb|اڳوڻي [[خيرپور رياست]] جو [[پاڪستان]] ۾ مقام.]] 1947ع ۾ [[ورهاڱو هندستان|برطانوي هندستان جي ورهاڱي]] ۽ [[پاڪستان]] جي قيام کان پوءِ خيرپور جي برطانوي بالادستيءَ هيٺ نوابي رياست واري حيثيت ختم ٿي. '''3 آڪٽوبر 1947ع''' تي خيرپور رياست پاڪستان سان الحاق ڪيو.<ref name="Accession">{{cite book |last=Khan |first=Hamid |title=Constitutional and Political History of Pakistan |publisher=Oxford University Press |language=en }}</ref> الحاق وقت آخري حڪمران [[مير جارج علي مراد خان ٽالپر]] ننڍي عمر جو هو، تنهنڪري رياست جو انتظام ريجنسيءَ وسيلي هلايو پئي ويو. پاڪستان سان الحاق کان پوءِ به خيرپور فوري طور سنڌ صوبي ۾ ضم نه ٿيو، پر ڪجهه سالن تائين پاڪستان اندر پنهنجي الڳ نوابي ۽ انتظامي حيثيت برقرار رکي. 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين خيرپور ۾ رياستي انتظام جاري رهيو ۽ خيرپور شهر ان رياست جي گادي رهيو. === خيرپور رياست جو خاتمو === 1955ع ۾ پاڪستان ۾ [[ون يونٽ]] منصوبي تحت اولهه پاڪستان جي صوبن ۽ نوابي رياستن جي انتظامي نئين سر جوڙجڪ ڪئي وئي. ان عمل دوران '''خيرپور رياست جي الڳ سياسي ۽ انتظامي حيثيت ختم ڪئي وئي''' ۽ ان جو علائقو [[اولهه پاڪستان]] ۾ شامل ڪيو ويو. اهڙيءَ طرح خيرپور شهر جي لڳ ڀڳ ڏيڍ صديءَ تائين قائم رهندڙ نوابي رياست جي گاديءَ واري حيثيت ختم ٿي. بعد ۾ خيرپور سنڌ جي عام ضلعي انتظامي نظام جو حصو بڻيو. === تاريخي ورثو === خيرپور جي موجوده شهري منظرنامي تي اڳوڻي ٽالپر رياست جو اثر اڄ به ڏسي سگهجي ٿو. شهر ۽ ڀرپاسي ۾ موجود محلات، مقبرا، باغ، واهه ۽ ٻيون تاريخي اڏاوتون خيرپور جي اڳوڻي رياستي دور جي سياسي، سماجي ۽ ثقافتي تاريخ سان لاڳاپيل آهن. [[فيض محل]] شهر جي نوابي ماضيءَ جي نمايان نشانين مان هڪ آهي، جڏهن تہ ڀرسان [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]] ٽالپرن جي فوجي ۽ سياسي طاقت جي شروعاتي دور جي نمائندگي ڪري ٿو.<ref name="KotDiji"/><ref name="FaizMahal"/> خيرپور جي تاريخي اهميت رڳو ٽالپر دور تائين محدود ناهي. شهر جي چوڌاري وارو خطو [[ڪوٽ ڏيجي ثقافت]] سميت سنڌو ماٿريءَ جي قديم آبادين، وچئين دور جي سنڌ، ڪلهوڙا دور ۽ پوءِ ٽالپر حڪمرانيءَ سان لاڳاپيل ڊگهو تاريخي تسلسل رکي ٿو.<ref name="KotDijiMound"/> == تاريخي خاڪو == {| class="wikitable" style="width:94%; text-align:center;" |+ '''خيرپور شهر ۽ رياست جي تاريخ جا اهم مرحلا''' ! style="background:#5D4037;color:white;" | سال / دور ! style="background:#795548;color:white;" | واقعو |- | style="background:#EFEBE9;" | '''1783ع''' | [[هالاڻي جي جنگ]] کان پوءِ ٽالپرن سنڌ ۾ اقتدار قائم ڪيو؛ [[مير سهراب خان ٽالپر]] اتر سنڌ ۾ [[خيرپور رياست]] جو بنياد وڌو. |- | style="background:#FFF8E1;" | '''لڳ ڀڳ 1787ع''' | مير سهراب خان موجوده [[خيرپور]] شهر قائم ڪيو؛ شهر اڳتي هلي رياست جي مستقل گادي بڻيو. |- | style="background:#EFEBE9;" | '''ارڙهين صديءَ جي آخر''' | خيرپور رياست جي دفاعي نظام ۾ [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]] اهم فوجي مرڪز بڻيو. |- | style="background:#FFF8E1;" | '''اوڻيهين صديءَ جي شروعات''' | خيرپور اتر سنڌ جي ٽالپر حڪمرانن جي انتظامي ۽ درٻاري گاديءَ طور ترقي ڪئي. |- | style="background:#EFEBE9;" | '''1843ع''' | سنڌ جو وڏو حصو انگريزن جي قبضي هيٺ آيو، پر خيرپور مقامي مير جي حڪمرانيءَ هيٺ الڳ نوابي رياست طور برقرار رهيو. |- | style="background:#FFF8E1;" | '''1857ع''' | هندستان جي بغاوت دوران خيرپور جي حڪمران مير علي مراد خان انگريزن جو ساٿ ڏنو. |- | style="background:#EFEBE9;" | '''1866ع''' | برطانوي حڪومت خيرپور جي حڪمران خاندان جي جانشينيءَ بابت ضمانتون ڏنيون. |- | style="background:#FFF8E1;" | '''1921ع''' | مير علي نواز خان خيرپور جو حڪمران بڻيو؛ سندس دور ۾ انتظامي ۽ آبپاشي سڌارا ڪيا ويا. |- | style="background:#EFEBE9;" | '''3 آڪٽوبر 1947ع''' | [[خيرپور رياست]] پاڪستان سان الحاق ڪيو. |- | style="background:#FFF8E1;" | '''1947–1955ع''' | خيرپور پاڪستان اندر الڳ نوابي رياست رهيو ۽ خيرپور شهر ان جي گادي برقرار رهيو. |- | style="background:#EFEBE9;" | '''1955ع''' | [[ون يونٽ]] جي قيام سان خيرپور رياست جي الڳ انتظامي حيثيت ختم ٿي ۽ ان کي [[اولهه پاڪستان]] ۾ ضم ڪيو ويو. |} ==جاگرافي== خيرپور ضلعو [[سنڌ]] جي اتر-اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي. ان جي اتر ۾ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ [[سکر ضلعو|سکر]]، اوڀر ۾ [[ڀارت]]، ڏکڻ ۾ [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] ۽ [[شهيد بينظير آباد ضلعو|شهيد بينظير آباد]]، جڏهن ته اولهه ۾ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] ۽ [[نوشهرو فيروز ضلعو|نوشهرو فيروز]] واقع آهن. ضلعو 68°10′ کان 70°10′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ 26°09′ کان 27°42′ اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. == سياست == [[خيرپور]] اڳوڻي [[خيرپور رياست]] جي گادي هجڻ سبب تاريخي طور اتر سنڌ جو هڪ اهم سياسي ۽ انتظامي مرڪز رهيو آهي. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ۽ خاص طور 1955ع ۾ خيرپور رياست جي الڳ انتظامي حيثيت ختم ٿيڻ کان پوءِ شهر سنڌ جي عام ضلعي، بلدياتي ۽ پارلياماني نظام جو حصو بڻجي ويو. جديد دور ۾ خيرپور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جي چونڊ سياست ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] نمايان جماعت رهي آهي، جڏهن تہ وسيع [[خيرپور ضلعو|خيرپور ضلعي]] ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ (فنڪشنل)]]، پير پاڳاري سان لاڳاپيل سياسي ڌرين ۽ بعد ۾ [[گرانڊ ڊيموڪريٽڪ الائنس]] پڻ اهم چونڊ قوتون رهيون آهن.<ref>{{cite news |title=PML-F fields 98-strong force to beat PPP |url=https://www.dawn.com/news/812769 |work=Dawn |date=28 April 2013 |access-date=18 September 2026 }}</ref> === پارلياماني سياست === 1970ع کان پوءِ واري چونڊ سياست ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] خيرپور شهر ۽ تعلقي ۾ اهم سياسي جماعت طور سامهون آئي. شهر سان تعلق رکندڙ [[قائم علي شاهه]] پيپلز پارٽي جي باني دور کان جماعت سان لاڳاپيل رهيو ۽ قومي ۽ صوبائي سياست ۾ مختلف عهدن تي رهيو. خيرپور ضلعي جي سياست، بهرحال، صرف هڪ جماعت تائين محدود نه رهي آهي. [[پاڪستان مسلم ليگ (فنڪشنل)]] ۽ پير پاڳاري سان لاڳاپيل سياسي قوتن خاص طور ضلعي جي ٻين حصن ۾ مختلف چونڊن دوران ڪاميابيون حاصل ڪيون آهن.<ref>{{cite news |title=PML-F fields 98-strong force to beat PPP |url=https://www.dawn.com/news/812769 |work=Dawn |date=28 April 2013 |access-date=18 September 2026 }}</ref> 2018ع جي عام چونڊن ۾ پڻ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] ۽ [[گرانڊ ڊيموڪريٽڪ الائنس]] خيرپور ضلعي جون اهم مقابلي ڪندڙ سياسي قوتون رهيون.<ref>{{cite news |title=With 74 seats in hand, PPP needs no allies to form govt in Sindh |url=https://www.dawn.com/news/1423124/ |work=Dawn |date=30 July 2018 |access-date=18 September 2026 }}</ref> === قومي اسيمبلي === 2023ع جي آخري تڪبنديءَ موجب [[خيرپور تعلقو]] ۽ [[ڪوٽ ڏيجي تعلقو]] گڏجي قومي اسيمبليءَ جي تڪ '''[[اين اي-202 خيرپور-I]]''' ۾ شامل آهن؛ ان ڪري خيرپور شهر پڻ هن تڪ جو حصو آهي.<ref name="ECPDelimitation">{{cite web |title=Final Delimitation 2023 – National Assembly |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=30 November 2023 |access-date=18 September 2026 }}</ref> 8 فيبروري 2024ع جي عام چونڊن ۾ [[نفيسه شاهه]] [[پاڪستان پيپلز پارٽي|پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽيرينز]] جي اميدوار طور اين اي-202 خيرپور-I تان '''152,511 ووٽ''' حاصل ڪري قومي اسيمبليءَ جي ميمبر چونڊي وئي.<ref name="ECPNA202">{{cite web |title=General Elections Report 2024, Volume II – NA-202 Khairpur-I |url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/3/General%20Election%20Report%202024%20Vol-II-compressed.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:90%; text-align:center;" |+ '''خيرپور شهر سان لاڳاپيل قومي اسيمبليءَ جي نمائندگي، 2024ع''' ! style="background:#3949ab;color:white;" | تڪ ! style="background:#5c6bc0;color:white;" | شامل تعلقا ! style="background:#7986cb;color:white;" | چونڊيل ميمبر ! style="background:#9fa8da;color:black;" | جماعت |- | '''[[اين اي-202 خيرپور-I]]''' | [[خيرپور تعلقو]] ۽ [[ڪوٽ ڏيجي تعلقو]] | [[نفيسه شاهه]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} <ref name="ECPDelimitation"/><ref name="ECPNA202"/> 2018ع جي تڪبنديءَ ۾ خيرپور-I جو قومي اسيمبلي تڪ [[اين اي-208 خيرپور-I]] هو. 2023ع جي نئين تڪبنديءَ کان پوءِ ان علائقي جو موجوده تڪ نمبر اين اي-202 خيرپور-I ٿيو. === صوبائي اسيمبلي === خيرپور شهر [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جي تڪ '''[[پي ايس-26 خيرپور-I]]''' سان لاڳاپيل آهي. 2024ع جي عام چونڊن ۾ [[قائم علي شاهه|سيد قائم علي شاهه]] [[پاڪستان پيپلز پارٽي|پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽيرينز]] جي اميدوار طور هن تڪ تان ڪامياب ٿيو.<ref name="ECPReturnedPS">{{cite web |title=Returned Candidates – Provincial Assembly of Sindh, General Elections 2024 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/70dP8jSU2dTuhFMOCDdioYoNW5kyj9q0DXO2hksL.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 September 2026 }}</ref> اليڪشن ڪميشن جي تفصيلي نتيجن موجب قائم علي شاهه '''63,686 ووٽ''' حاصل ڪيا، جڏهن تہ [[گرانڊ ڊيموڪريٽڪ الائنس]] جي امام بخش ڦلپوٽي 19,041 ووٽ حاصل ڪيا.<ref name="ECPPS26">{{cite web |title=Detailed Results of General Elections 2024 – Provincial Assembly of Sindh |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/NziK3DdpgSkTIMMpecBuAL5X3SPd0rLPBcvZDgXn.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:90%; text-align:center;" |+ '''خيرپور شهر سان لاڳاپيل سنڌ اسيمبليءَ جي نمائندگي، 2024ع''' ! style="background:#00695c;color:white;" | تڪ ! style="background:#00897b;color:white;" | چونڊيل ميمبر ! style="background:#26a69a;color:white;" | جماعت ! style="background:#4db6ac;color:black;" | حاصل ڪيل ووٽ |- | '''[[پي ايس-26 خيرپور-I]]''' | [[قائم علي شاهه|سيد قائم علي شاهه]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | '''63,686''' |} <ref name="ECPReturnedPS"/><ref name="ECPPS26"/> === قائم علي شاهه === [[File:Syed Qaim Ali Shah (cropped).jpg|thumb|[[قائم علي شاهه]]، [[خيرپور]] سان تعلق رکندڙ سياستدان ۽ [[سنڌ جو وڏو وزير|سنڌ جو ٽي ڀيرا وڏو وزير]].]] [[قائم علي شاهه]] خيرپور سان تعلق رکندڙ پاڪستان پيپلز پارٽي جي اهم سياسي شخصيتن مان آهي. هو ٽي ڀيرا [[سنڌ جو وڏو وزير]] رهيو ۽ ڪيترن ڏهاڪن کان قومي ۽ صوبائي سياست ۾ سرگرم رهيو آهي. 2024ع جي عام چونڊن ۾ هو ٻيهر پي ايس-26 خيرپور-I تان سنڌ اسيمبليءَ جو ميمبر چونڊيو ويو.<ref name="ECPReturnedPS"/> === نفيسه شاهه === [[نفيسه شاهه]] خيرپور سان تعلق رکندڙ سياستدان ۽ قائم علي شاهه جي ڌيءَ آهي. هوءَ مقامي حڪومت ۽ قومي سياست ۾ مختلف عهدن تي رهي آهي. 2024ع جي عام چونڊن ۾ هوءَ اين اي-202 خيرپور-I تان قومي اسيمبليءَ جي ميمبر چونڊي وئي.<ref name="ECPNA202"/> === پير پاڳاري جو سياسي اثر === {{Main|پير پاڳارو|پاڪستان مسلم ليگ (فنڪشنل)}} وسيع خيرپور ضلعي جي سياسي تاريخ ۾ [[پير پاڳارو|پير پاڳاري]] ۽ [[پاڪستان مسلم ليگ (فنڪشنل)]] جو پڻ اهم ڪردار رهيو آهي. پير پاڳاري جي گادي [[پير جو ڳوٺ]]، [[ڪنگري تعلقو|ڪنگري تعلقي]] ۾ واقع آهي. فنڪشنل ليگ ۽ بعد ۾ [[گرانڊ ڊيموڪريٽڪ الائنس]] سان لاڳاپيل اميدوارن خيرپور ضلعي جي مختلف قومي ۽ صوبائي تڪن تان چونڊون وڙهيون ۽ مختلف دورن ۾ سيٽون حاصل ڪيون آهن.<ref>{{cite news |title=PML-F fields 98-strong force to beat PPP |url=https://www.dawn.com/news/812769/pml-f-fields-98-strong-force-to-beat-ppp |work=Dawn |date=28 April 2013 |access-date=18 September 2026 }}</ref> 2024ع ۾ خيرپور ضلعي جي ڇهن صوبائي تڪن مان پنجن تان پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽيرينز جا اميدوار چونڊيا ويا، جڏهن تہ '''پي ايس-31 خيرپور-VI''' تان [[گرانڊ ڊيموڪريٽڪ الائنس]] جو سيد محمد راشد شاهه چونڊيو ويو.<ref name="ECPReturnedPS"/> {| class="wikitable" style="width:94%; text-align:center;" |+ '''خيرپور ضلعي مان سنڌ اسيمبليءَ جا چونڊيل ميمبر، 2024ع''' ! style="background:#4527a0;color:white;" | تڪ ! style="background:#5e35b1;color:white;" | چونڊيل ميمبر ! style="background:#7e57c2;color:white;" | جماعت |- | پي ايس-26 خيرپور-I | [[قائم علي شاهه]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | پي ايس-27 خيرپور-II | هالار وساڻ | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | پي ايس-28 خيرپور-III | ساجد علي ٻانڀڻ | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | پي ايس-29 خيرپور-IV | شيراز شوڪت راڄپر | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | پي ايس-30 خيرپور-V | نعيم احمد کرل | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | پي ايس-31 خيرپور-VI | سيد محمد راشد شاهه | [[گرانڊ ڊيموڪريٽڪ الائنس]] |} <ref name="ECPReturnedPS"/> شهر جي سياسي صورتحال کي سڄي خيرپور ضلعي جي چونڊ رجحان سان مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ تہ ضلعو [[خيرپور تعلقو|خيرپور]]، [[ڪوٽ ڏيجي تعلقو|ڪوٽ ڏيجي]]، [[گمبٽ تعلقو|گمبٽ]]، [[ڪنگري تعلقو|ڪنگري]]، [[سوڀوديرو تعلقو|سوڀوديرو]]، [[فيض گنج تعلقو|فيض گنج]]، [[ميرواهه تعلقو|ميرواهه]] ۽ [[نارو تعلقو|نارو]] جهڙن مختلف سياسي ۽ سماجي بناوت رکندڙ علائقن تي مشتمل آهي. === بلدياتي سياست === خيرپور شهر ۾ بلدياتي حڪومت شهري خدمتن ۽ مقامي انتظام جو بنيادي چونڊيل ادارو آهي. سنڌ جي مڪاني حڪومت واري نظام تحت شهر جي بلدياتي نمائندن جون ذميواريون صفائي، نيڪال، مقامي روڊن، گهٽين، عوامي جڳهن ۽ ٻين شهري سهولتن سان لاڳاپيل آهن. مڪاني حڪومتن جي جوڙجڪ ۽ حدبنديون وقت بوقت سنڌ جي مڪاني حڪومت جي قانونن ۽ چونڊ حدبندين مطابق تبديل ٿينديون رهيون آهن. ==آبهوا== خيرپور ۾ [[گرم ريگستاني آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: ''BWh'') ملي ٿي، جنهن جون خاصيتون انتهائي گرم ۽ ڌنڌ جهڙين اونهارين ۽ نسبتاً گرم سيارن تي مشتمل آهن. خيرپور پنهنجي انتهائي گرم اونهارين جي ڪري مشهور آهي، ۽ [[برطانوي هندستان]] جي دور ۾ ان کي سڀ کان گرم شهر قرار ڏنو ويندو هو.<ref name=william>{{cite book|last1=Hughes|first1=Albert William|title=A Gazetteer of the Province of Sind|publisher=G. Bell and Sons|date=1876|url=https://archive.org/details/agazetteerprovi00unkngoog|page=[https://archive.org/details/agazetteerprovi00unkngoog/page/n712 677]|quote=aror .|access-date=19 December 2017}}</ref> سال ڀر هوا جي رفتار گهٽ رهندي آهي ۽ سج جي روشني وافر مقدار ۾ ملندي آهي. اونهاري ۾ گرمي پد اڪثر {{convert|50|°C|°F|abbr=on}} کان به مٿي پهچي ويندو آهي. اپريل کان جون جي شروعات تائين خشڪ گرمي محسوس ٿيندي آهي، جنهن کان پوءِ [[ڏکڻ ايشيا جي چوماسي]] جي موسم شروع ٿيندي آهي. خيرپور ۾ چوماسي دوران برسات گهٽ پوندي آهي، پر هوا ۾ نمي (ڊيُو پوائنٽ) وڌڻ سبب گرمي جي شدت وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي. چوماسي جي موسم سيپٽمبر تائين ختم ٿي ويندي آهي، جڏهن ته آڪٽوبر جي آخر ۾ ٿوري عرصي لاءِ سرءُ جي موسم ايندي آهي، جنهن کان پوءِ علائقي ۾ نسبتاً ٿڌيون سياري جون حالتون شروع ٿينديون آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.wunderground.com/history/daily/OPSK/date/2013-7-6?mr=1|title=Khairpur, Pakistan History|website=Weather Underground}}</ref> خيرپور ۾ سراسري سالياني برسات {{convert|87.6|mm|in|1|disp=or}} ٿيندي آهي، جيڪا گهڻو ڪري چوماسي جي موسم دوران وسندي آهي. سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات {{convert|375|mm|in|1|disp=or}}، جيڪا 1978ع ۾ رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته 1941ع ۾ سڄي سال دوران ڪا به برسات رڪارڊ نه ٿي هئي. {{Weather box |width = auto |location = خيرپور |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 31.0 |Feb record high C = 38.0 |Mar record high C = 45.0 |Apr record high C = 49.0 |May record high C = 50.5 |Jun record high C = 50.5 |Jul record high C = 46.5 |Aug record high C = 44.5 |Sep record high C = 43.5 |Oct record high C = 41.6 |Nov record high C = 37.2 |Dec record high C = 31.0 |Jan high C = 24.8 |Feb high C = 26.2 |Mar high C = 32.4 |Apr high C = 39.2 |May high C = 43.3 |Jun high C = 43.2 |Jul high C = 41.0 |Aug high C = 39.1 |Sep high C = 37.9 |Oct high C = 35.6 |Nov high C = 30.3 |Dec high C = 24.8 |Jan mean C = 16.5 |Feb mean C = 18.2 |Mar mean C = 23.9 |Apr mean C = 30.1 |May mean C = 34.6 |Jun mean C = 35.7 |Jul mean C = 34.7 |Aug mean C = 33.2 |Sep mean C = 31.4 |Oct mean C = 27.8 |Nov mean C = 21.7 |Dec mean C = 16.5 |Jan low C = 8.3 |Feb low C = 10.2 |Mar low C = 15.4 |Apr low C = 21.1 |May low C = 25.9 |Jun low C = 28.3 |Jul low C = 28.4 |Aug low C = 27.3 |Sep low C = 24.9 |Oct low C = 20.0 |Nov low C = 13.2 |Dec low C = 8.3 |Jan record low C = 1.0 |Feb record low C = 0.5 |Mar record low C = 3.0 |Apr record low C = 9.5 |May record low C = 16.5 |Jun record low C = 19.5 |Jul record low C = 20.8 |Aug record low C = 17.5 |Sep record low C = 19.5 |Oct record low C = 12.4 |Nov record low C = 5.0 |Dec record low C = -1.5 |rain colour = green |Jan rain mm = 3.5 |Feb rain mm = 7.0 |Mar rain mm = 6.8 |Apr rain mm = 5.7 |May rain mm = 5.0 |Jun rain mm = 4.5 |Jul rain mm = 20.8 |Aug rain mm = 20.4 |Sep rain mm = 0.9 |Oct rain mm = 3.0 |Nov rain mm = 0.6 |Dec rain mm = 9.4 |Jan rain days = 0.3 |Feb rain days = 0.6 |Mar rain days = 0.8 |Apr rain days = 0.4 |May rain days = 0.4 |Jun rain days = 0.5 |Jul rain days = 2.0 |Aug rain days = 0.6 |Sep rain days = 0.1 |Oct rain days = 0.1 |Nov rain days = 0.1 |Dec rain days = 0.3 |Jan humidity = 52 |Feb humidity = 48 |Mar humidity = 39 |Apr humidity = 28 |May humidity = 29 |Jun humidity = 38 |Jul humidity = 49 |Aug humidity = 56 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 46 |Nov humidity = 47 |Dec humidity = 52 |Jan sun = 276 |Feb sun = 294 |Mar sun = 318 |Apr sun = 345 |May sun = 363 |Jun sun = 372 |Jul sun = 357 |Aug sun = 336 |Sep sun = 321 |Oct sun = 309 |Nov sun = 288 |Dec sun = 276 |source 1 = PMD (1991–2020)<ref name=PMD>{{cite web |url = http://ffd.pmd.gov.pk/cp/ffd.php |title = Flood Forecasting Division Lahore |access-date = February 24, 2020}}</ref> |source 2 = climate-data<ref name=climate-data>{{cite web |url = https://en.climate-data.org/asia/pakistan/sindh/Khairpur-1227/ |title = Climate Khairpur (Pakistan) |access-date = June 2, 2022}}</ref> }} ==آباديات== ===آبادي=== {{Historical populations|1951|18184|1961|34144|1972|48299|1981|61447|1998|105,637|2017|183,181|2023|191,044|align=center|percentages=pagr|footnote=Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher=[[پاڪستان شماريات کاتو]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب خيرپور جي آبادي 191,044 هئي. 1998ع جي آدمشماري موجب شهر جي آبادي 105,637 هئي، جيڪا 1981ع جي آدمشماري ۾ 61,447 هئي. 2006ع ۾ شهر جي اندازي مطابق آبادي{{Ref|estimate}} 127,857 ڄاڻائي وئي هئي. [[فائل:Maryam Cannon chowk Khairpur.jpg|thumb|مريم توب چوڪ، خيرپور]] ===ٻوليون=== {{Pie chart | Caption = خيرپور ميونسپل ڪارپوريشن جون ٻوليون (2023ع پاڪستان جي آدمشماري) | label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | caption = [[خيرپور تعلقو|خيرپور تعلقي]] جي شهري آبادي (2023ع) | value1 = 95.21 | color1 = yellow | label2 = [[اردو]] | value2 = 2.62 | color2 = darkgreen | label3 = ٻيون | value3 = 2.17 | color3 = grey }} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري]] موجب لڳ ڀڳ 95.21٪ آبادي جي مادري ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] هئي، جڏهن ته 2.62٪ [[اردو]] ڳالهائيندا هئا. وڌيڪ 2.17٪ آبادي مختلف ٻوليون ڳالهائيندي هئي، جن ۾ خاص طور [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ۽ [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] شامل هيون.{{Efn|ٻولين بابت انگ اکر خيرپور تعلقي جي شهري آبادي مان ورتل آهن، جيڪي خيرپور ميونسپل ڪارپوريشن ۽ [[ٿري]] ٽائون ڪاميٽي جي حدن ۽ آبادي سان مطابقت رکن ٿا.}}<ref>{{Cite web |title=First Digital Census: Understanding Its Importance and Process - Pakistan Bureau of Statistics population |url=https://www.pbs.gov.pk/census/ |access-date=2026-01-02 |website=Pakistan Bureau of Statistics |language=en-US}}</ref><ref>[https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf TABLE 11 : POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023]</ref> ==تعليم== خيرپور ۾ هيٺيان اهم ڪاليج، يونيورسٽيون ۽ اعليٰ تعليمي ادارا موجود آهن: * [https://www.khprkmc.edu.pk خيرپور ميڊيڪل ڪاليج (ڪي ايم سي)، خيرپور] * [https://gims.edu.pk پير عبدالقادر شاهه جيلاني انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز، خيرپور] * [https://salu.edu.pk شاهه عبداللطيف يونيورسٽي، خيرپور] * [http://ibaiet.org آءِ بي اي - انسٽيٽيوٽ آف ايمرجنگ ٽيڪنالاجيز، سِباو ڪيمپس خيرپور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200717115825/https://ibaiet.org/ |date=2020-07-17 }} * [http://muetkhp.edu.pk مهراڻ يونيورسٽي ڪاليج آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، شهيد ذوالفقار علي ڀٽو ڪيمپس، خيرپور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250124063229/https://www.muetkhp.edu.pk/ |date=2025-01-24 }} * [http://bbsutsd.edu.pk/ شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي اينڊ اسڪل ڊولپمينٽ، خيرپور] * [http://sau.edu.pk/kcaet/ خيرپور ڪاليج آف ايگريڪلچرل انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي (KCAET)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220123034739/https://sau.edu.pk/kcaet/ |date=2022-01-23 }} * [https://pk.maarifschool.org/country/1021 پاڪ-ترڪ معارف انٽرنيشنل اسڪولز اينڊ ڪاليجز، خيرپور ڪيمپس] * [https://web.archive.org/web/20150618151258/http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx آءِ بي اي ڪميونٽي ڪاليج، خيرپور] * [http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx سپيريئر سائنس ڪاليج، خيرپور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150618151258/http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx |date=2015-06-18}} * [http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx خيرپور وومين ڪاليج، خيرپور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150618151258/http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx |date=2015-06-18}} * [http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx گورنمينٽ ڪمپريهينسو هائير سيڪنڊري اسڪول، خيرپور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150618151258/http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx |date=2015-06-18}} == پڻ ڏسو == [[سنڌ]]<br/> [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]<br/> [[لاڙڪاڻو]]<br/> [[شڪارپور]]<br/> [[جيڪب آباد]]<br/> {| class="wikitable" |+ '''[[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جا ضلعا''' |- ! فهرست تريتيب ! ضلعو ! تعلقا ! آدمشماري |- | 1 || [[لاڙڪاڻو ضلعو]] || 04 || |- | 2 || [[جيڪب آباد ضلعو]] || 03 || |- | 3 || [[ڪشمور ضلعو]] || 03 || |- | 4 || [[قنبر شهدادڪوٽ ضلعو]] || 07 || |- | 5 || [[شڪارپور ضلعو]] || 04 || |- | || ڪل || || |} [[سکر]] ڊويزن<br/> [[سکر]]<br/> [[گھوٽڪي]]<br/> [[خيرپور]]<br/> [[نوشهروفيروز]]<br/> [[نواب شاهه]]<br/> [[حيدرآباد]] ڊويزن<br/> [[حيدرآباد]]<br/> [[دادو]]<br/> [[بدين]]<br/> [[ٺٽو]]<br/> [[ميرپور خاص]] ڊويزن<br/> [[ميرپور خاص]]<br/> [[سانگهڙ]]<br/> [[عمرڪوٽ]]<br/> [[ٿر]] پارڪر<br/> [[ڪراچي]] ڊويزن<br/> [[ڪراچي]]<br/> [[ڪراچي ڏکڻ]]<br/> [[ڪراچي اولهه]]<br/> [[ڪراچي اوڀر]]<br/> [[ڪراچي ملير]]<br/> </big> == ذريعو == [[سنڌي ٻولي اٿارٽي]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons cat|Category:Khairpur}} == حوالا == {{حوالا}} <references group="lower-alpha"/> [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]] [[زمرو:خيرپور ضلعو]] 4874983184868hf7vf064tlosd2ysr9 0 4510 414868 366846 2026-09-26T01:43:14Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414868 wikitext text/x-wiki '''جبار آزاد منگي''' ڊراما نويس، ڪمپيئر ۽ شاعر جبار آزاد منگيءَ 18مارچ 1962ع تي نصيرآباد، ضلعي قنبر- شهدادڪوٽ ۾ جنم ورتو. ايم. اي ۽ ايل. ايل. بي آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جبار%20آزاد%20منگي|title=جبار آزاد منگي : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2019-12-30}}</ref> صحافت ۽ ريڊيو پاڪستان لاڙڪاڻي جي خبرن واري شعبي سان وابسته آهي.<ref>{{Cite book|url=http://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=16888&BookTitle=Lafz-Hawa-Mein-Khushboo|title=لفظ هوا ۾ خوشبوءِ|access-date=2019-12-30|archive-date=2019-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230123724/https://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=16888&BookTitle=Lafz-Hawa-Mein-Khushboo|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191230123724/https://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=16888&BookTitle=Lafz-Hawa-Mein-Khushboo |date=2019-12-30 }}</ref> ۽ ريڊيو پاڪستان لاڙڪاڻي تان سنڌ جي تاريخ تهذيب، تمدن ۽ ٻوليءَ تي مشتمل پروگرام “ سنڌ رنگ” گذريل ويهن ورهين کان ڪري ريڊيو پاڪستان لاڙڪاڻي جي تاريخ ۾ ڊگهي ۽ وڌيڪ عرصو پروگرام ڪرڻ جو رڪارڊ ٺاهيو آهي، ان کان سواءِ شاعرن جي سرتاج حضرت شاھ عباللطيف ڀٽائيءَ جي فن ۽ فڪر تي مشتمل پروگرام “ وکر سو وهاءِ ” ۽ روزانو نشر ٿيندڙ ڊسڪ جاڪي پروگرام “ روح رهاڻ ” به سندس محنتن سبب ڪاميابيون ماڻي چڪا آهن. جبار آزاد منگيءَ جا ڇھ ڪتاب جن ۾ 1:“ لفظ هوا ۾ خوشبوءِ<ref>{{حوالو_ويب|url=https://books.sindhsalamat.com/book/view/257|title=لفظ هوا ۾ خوشبوءِ - جبار آزاد منگي {{!}} سنڌسلامت ڪتاب گهر|website=SindhSalamat Kitab Ghar|language=sd|access-date=2021-04-29}}</ref>”( ريڊيو اسڪرپت)<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.thekawish.com/beta/images/2016/June/18-06-2016/Page8/P8-44.htm|title=New Page 1|website=www.thekawish.com|access-date=2019-12-30}}</ref> 2: اندر ڪارو ڪانءُ (ڪهاڻيون) 3: ٽمون شرارتي ( ٻارن لاءِ ڪالم ڪهاڻيون)<ref>{{حوالو_ويب|url=https://books.sindhsalamat.com:443/author.php?id=163|title=جبار آزاد منگي {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر|website=books.sindhsalamat.com|language=en|access-date=2019-12-30}}</ref><ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/news_paper/%d8%ac%d8%a8%d8%a7%d8%b1-%d8%a2%d8%b2%d8%a7%d8%af-%d9%85%d9%86%da%af%d9%8a-%d8%ac%d9%8a-%da%aa%d8%aa%d8%a7%d8%a8-%d9%bd%d9%85%d9%88-%d8%b4%d8%b1%d8%a7%d8%b1%d8%aa%d9%8a-%d8%ac%d9%88/|title=جبار آزاد منگي جي ڪتاب “ٽمو شرارتي” جو مهورت -|language=sd|access-date=2019-12-30}}</ref> 4: تعلقي نصيرآباد جي جاگرافي 5: انت بحر عميق جو ( تعلقي نصيرآباد جي ڪلاسيڪل شاعر نور باداڻيءَ جي شاعري جو ڪتاب سهيڙن) 6: ايءُ عشق جو آواز( ريڊيو اسڪرپٽ) ڇپجي چڪا آهن . هن جا لکيل 50 کان وڌيڪ ڊراما سنڌ جي مختلف شهرن ۾ اسٽيج ٿي چڪا آهن. هيءُ المهراڻ سوشل ويلفيئر ائسوسيئيشن نصيرآباد، سنڌي ادبي سنگت ۽ سنڌ گريجوئيٽ ائسوسيئيشن نصيرآباد جو باني، پهريون صدر ۽ ڪنوينر رهيو آهي. جبار آزاد منگيءَ جي شاعري ڪيترن ئي فنڪارن ڳائي خوب داد حاصل ڪيو آهي. سندس لکيل هڪ گيت ’او مٺي او مٺي تڪي تنهنجي گهٽي‘ فنڪار شفيق منگيءَ جي آواز ۾ مقبوليت ماڻي آهي. کيس خدمتن جي عيوض ڪيترائي اوارڊ، سرٽيفڪيٽ ملي چڪا آهن، جن ۾ سگا لاڙڪاڻي ڊويزن طرفان ’بهترين ڪارڪن‘ اوارڊ، 1995ع ۾ پاڪستان اسٽڊي سرڪل پاران ’بينظير ٽيلينٽ اوارڊ‘، ان وقت جي قومي اسيمبلي جي اسپيڪر ۽ اڳوڻي وزيراعظم يوسف رضا گيلاني هٿان مليل آهي. مڃتا ايوارڊ قمبر شهدادڪوٽ ڊسٽرڪٽ هسٽاريڪل سوسائٽي، ثقافت کاتو حڪومت سنڌ، ڪلر آف قمبر شهدادڪوٽ فيسٽيول 2018 مڃتا ايوارڊ ۽ بهترين ڪهاڻيڪار سنڌ رنگ ڊائجسٽ سرٽيفڪيٽ ۽ ٻيا ڪيترائي ايوارڊ مليل اٿس. هيءُ هن وقت منگي محلي / مھراڻ ڪالوني نصيرآباد ۾ رهائش پذير آهي. سال 2015ع واري مڪاني چونڊن ۾ هُن پ پ پ جي اميدوار کي شڪست ڏئي آزاد اميدوار جي حيثيت ۾ چونڊون کٽي ورتيون. == حوالا == {{حوالا}}https://web.archive.org/web/20200102220949/http://encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25D8%25AC%25D8%25A8%25D8%25A7%25D8%25B1%2520%25D8%25A2%25D8%25B2%25D8%25A7%25D8%25AF%2520%25D9%2585%25D9%2586%25DA%25AF%25D9%258A qub5q0zg9qe8x55xirmynxxllts6a59 0 4612 414843 407699 2026-09-25T23:53:26Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414843 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = يونائيٽيڊ اسٽيٽس آف آمريڪا | common_name = يونائيٽيڊ اسٽيٽس | image_flag = Animated-Flag-USA.gif | image_coat = Great Seal of the United States (obverse).svg | symbol_type = وڏي مھر | national_motto = <div style="padding-bottom:0.5em;text-align:center;">"پنھنجو ڀروسو خدا تي آ"<ref>{{USC|36|302}} ''National motto''</ref><ref>[[#God|Dept. of Treasury, 2011]]</ref></div> {{collapsible list |title = ''{{nobold|Other traditional mottos &nbsp;}} '' |titlestyle = background:transparent;text-align:center;line-height:1.15em; |liststyle = text-align:center;white-space:nowrap; |{{native phrase|la|"[[E pluribus unum]]"|italics=off}} {{small|(de facto)}}<br/>{{small|" ڪيترن مان ھڪ"}} |{{native phrase|la|"[[Annuit cœptis]]"|italics=off}}<br/>{{small|" ھن (خدا) ئي اسان جي مدد ڪئي آ"}} |{{native phrase|la|"[[Novus ordo seclorum]]"|italics=off}}<br/>{{small|"ھر دور جي نئين ابتدا "}} }} | national_anthem = "چمڪندڙ تارن وارو بينر"<br/><br/>{{center|[[فائل:Star Spangled Banner instrumental.ogg]]}} ---- {{center|'''March:''' "[[The Stars and Stripes Forever]]"<ref name="national march">{{cite web|title=U.S. Code: Title 36, 304|work=United States Code|location=United States|publisher=Cornell Law School|url=http://www.law.cornell.edu/uscode/html/uscode36/usc_sec_36_00000304----000-.html|date=August 12, 1998|accessdate=February 15, 2015|quote=The composition by John Philip Sousa entitled 'The Stars and Stripes Forever' is the national march.}}</ref>}}<br/>{{center|[[فائل:The Stars and Stripes Forever - U.S. Navy Band.ogg]]}} | image_map = USA orthographic.svg <!-- consensus map, see talk page --> | map_caption = يونائٽيڊ اسٽيٽس جنھن ۾ الاسڪا ۽ ھوائي بہ شامل ڏيکاريل آهن | alt_map = اتر آمريڪا جي کنڊ ۾ يونائيٽيڊ اسٽيٽس سائي رنگ ۾ نمايان | image_map2 = US insular areas SVG.svg|500px | alt_map2 = [[يونائيٽيڊ اسٽيٽس ۽ ان جا علائقا|علائقا]] | map_caption2 = گڏيل آمريڪي رياستون ۽ انھن جا علائقا | map_width = 220px | capital = [[واشنگٽن ڊي سي]] | latd = 38 | latm = 53 | latNS = N | longd = 77 | longm = 01 | longEW = W | largest_city = [[نيو يارڪ شھر]]<br/> {{small|{{coord|40|43|N|74|00|W|display=inline}}}} | official_languages = وفاقي سطح تي ڪابہ سرڪاري ٻولي ناھي | languages_type = قومي ٻولي | languages = [[انگريزي ٻولي]]{{ref label|engfactobox|b|}}<!---NOTE: Just English, don't add "American English"---> | official_religion = ڪوبہ نہ | demonym = [[آمريڪن]] يا [[آمريڪي]] | ethnic_groups = * 72.41%: گورا *12.61% : ڪارا *9.11%: گھڻ نسلي *4.75%: ايشيائي *1.12% : ريڊ انڊين | government_type = [[وفاقي]] [[صدارتي]] [[آئيني ريپبلڪ]] | leader_title1 = [[صدر]] | leader_name1 = [[ڊونلڊ ٽرمپ]] | leader_title2 = نائب صدر | leader_name2 = مائيڪ پينس | leader_title3 = اسپيڪر آف ھائوس آف ريپريزنٽيٽو | leader_name3 = پائل ريئن | leader_title4 = چيف جسٽس | leader_name4 = جان رابرٽس | legislature = ڪانگريس | upper_house = سينيٽ | lower_house = ھائوس آف ريپريزنٽيٽو | sovereignty_type = <div style="text-align: left;"> برطانيا کان آزادي </div> | established_event1 = آمريڪا جي آزادي جو پڌرنامو | established_date1 = 4 جولاءِ، 1776ع | established_event2 = ڪنفيڊريشن جو قيام | established_date2 = پھرين مارچ، 1781ع | established_event3 = پيرس معاھدو (1783) | established_date3 = 3 سيپٽمبر، 1783ع | established_event4 = آمريڪا جو آئين | established_date4 = 21 جون، 1788ع | established_event5 = اتر مرينا ٻيٽ | established_date5 = 24 مارچ، 1976ع | area_rank = 3rd/4th | area_magnitude = 1 E+12 | area_km2 = 98,57,306 | area_sq_mi = 38,05,927 | percent_water = 7.1 | area_label = جملي پکيڙ | area_label2 = خشڪي جي پکيڙ | area_data2 = 91,58,022 چورس ڪلوميٽر<br/>35,35,932 چورس ميل | area_footnote = | population_census_year = 2010ع | population_census_rank = ٽيون | population_census = 309,349,689<ref>[http://www.census.gov/popest/data/intercensal/national/tables/US-EST00INT-01.xls PDF].U.S. census department data.</ref> | population_estimate = 322,369,319<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/popclock/|title=U.S. and World Population Clock|publisher=[[United States Census Bureau]]|accessdate=December 21, 2015}}</ref> | population_estimate_year = 2016ع | population_estimate_rank = ٽيون | population_density_km2 = 35 <!--figures use (population/land area) as of May 2015--> | population_density_sq_mi = 90.6 <!--figures use (population/land area) as of May 2015--> | population_density_rank = 180هون | GDP_PPP_year = 2014ع | GDP_PPP = 17.419 ٽريلين آمريڪي ڊالر<ref name=imf2/> | GDP_PPP_rank = بيون | GDP_PPP_per_capita = 54,629 آمريڪي ڊالر<ref name=imf2/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 10هون | GDP_nominal = 17.419 ٽريلين آمريڪي ڊالر<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=33&pr.y=7&sy=2014&ey=2015&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=111&s=NGDPD,NGDPDPC,PPPGDP,PPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects|publisher=IMF}}</ref> | GDP_nominal_rank = پهريون | GDP_nominal_year = 2014ع | GDP_nominal_per_capita = 54,629 آمريڪي ڊالر<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = پنجهون | Gini_year = 2013ع | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini = 40.8 <!--number only--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=OECD Income Distribution Database: Gini, poverty, income, Methods and Concepts|url=http://www.oecd.org/els/soc/income-distribution-database.htm|website=Organisation for Economic Co-operation and Development}}</ref><ref>{{cite web|title=Global inequality: How the U.S. compares|url=http://www.pewresearch.org/fact-tank/2013/12/19/global-inequality-how-the-u-s-compares/|website=Pew Research}}</ref><ref>{{cite web|title=Income Distribution and Poverty : by country – INEQUALITY|url=http://stats.oecd.org/index.aspx?queryid=46189|website=OECD}}</ref> | HDI_year = 2014<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI = 0.915 <!--number only--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf |title=2015 Human Development Report |date=2015 |accessdate=December 14, 2015 |publisher=United Nations Development Programme}}</ref> | HDI_rank = 8th | EF_year = 2007 | EF = {{decrease}} 8.0 gha<ref name="EF">{{cite web |url=http://www.footprintnetwork.org/images/uploads/Ecological_Footprint_Atlas_2010.pdf |title=Ecological Footprint Atlas 2010 |publisher=Global Footprint Network |accessdate=July 11, 2011}}</ref> | EF_rank = 6th | currency = آمريڪي ڊالر ($) | currency_code = USD | country_code = USA | utc_offset = −4 to −12, +10, +11 | utc_offset_DST = −4 to −10{{ref label|UTCbox|d|}} | calling_code = [[North American Numbering Plan|+1]] | iso3166code = US | date_format = MM/DD/YYYY | drives_on = ساڄو پاسو {{ref label|driving|e|}} | cctld = {{nowrap|[[.us]]{{nbsp|3}}[[.gov]]{{nbsp|3}}[[.mil]]{{nbsp|3}}[[.edu]]}} | footnote_a = | footnote_b = }} [[فائل:United States (orthographic projection).svg|کاٻو|thumb|150px]] '''آمريڪا جون گڏيل رياستون''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' United States of America'''}} جنهن کي '''يونائيٽيڊ اسٽيٽس'''، '''يو ايس''' يا '''آمريڪا''' به چيو ويندو آهي، 50 رياستن تي مشتمل هڪ جمهوري ملڪ آهي. هي ملڪ اتر آمريڪا کنڊ ۾ واقع آهي. هتان جي گادي جو هنڌ [[واشنگٽن ڊي سي]] ۽ سڀ کان وڏو شهر [[نيويارڪ]] آهي. 50 مان 48 رياستون هڪ ئي هنڌ [[ڪئناڊا]] جي ڏکڻ ۽ [[ميڪسيڪو]] جي اتر ۾ واقع آهن، جڏهن ته هڪ رياست [[الاسڪا]] باقي ملڪ کان پري [[ڪئناڊا]] جي اولھه ۾ ۽ ٻي رياست [[هوائي]] باقي ملڪ جي اولھ ۾ [[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ سمنڊ]] ۾ آهي. آمريڪا جي اتر-اولهه واري رياست [[واشنگٽن رياست]] آهي. آمريڪا جي ڪل آبادي 34 ڪروڙ آهي ۽ هي آبادي جي لحاظ کان دنيا جو ٽيون وڏو ملڪ آهي. هي ملڪ سال 1776ع ۾ قائم ٿيو. ناڻي ۽ فوجي طاقت جي لحاظ کان دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ طاقتور آهي.[[فائل:Bald Eagle Portrait.jpg|thumb|upright| بالڊ ايگل جيڪو 1782 کان وٺي آمريڪا جو قومي پکي آهي.<ref name="McDougall2004">{{cite book |author=Len McDougall |title=The Encyclopedia of Tracks and Scats: A Comprehensive Guide to the Trackable Animals of the United States and Canada |url=https://books.google.com/books?id=9XOc2_u7z6cC&pg=PA325 |year=2004 |publisher=Lyons Press |isbn=978-1-59228-070-4 |page=325}}</ref>]] پيلو-انڊين 12,000 سال اڳ کان وڌيڪ بيرنگ زميني پل جي پار لڏي ويا. برطانوي نوآباديات 1607 ۾ ورجينيا ۾ تيرهن ڪالونين جي پهرين آبادي جو سبب بڻيو. ٽيڪس ۽ سياسي نمائندگي تي برطانوي تاج سان ٽڪراءَ آمريڪي انقلاب کي جنم ڏنو، ٻي ڪانٽينينٽل ڪانگريس 4 جولاءِ 1776ع تي آزاديءَ جو باضابطه اعلان ڪيو. انقلابي جنگ (1775-1783)، ملڪ اتر آمريڪا ۾ وڌندو رهيو. جيئن وڌيڪ رياستون داخل ڪيون ويون، غلاميءَ تي سيڪشنل ڊويزن آمريڪا جي ڪنفيڊرٽ رياستن جي علحدگيءَ جو سبب بڻيون، جن 1861-1865 آمريڪي گهرو ويڙهه دوران يونين جي باقي رياستن سان وڙهيو. يونين جي فتح ۽ تحفظ سان، غلامي کي قومي طور تي ختم ڪيو ويو. 1890ع تائين، آمريڪا پاڻ کي هڪ عظيم طاقت طور قائم ڪيو. ڊسمبر 1941ع ۾ پرل هاربر تي جاپان جي حملي کان پوءِ، آمريڪا ٻي عالمي جنگ ۾ داخل ٿيو. جنگ جي نتيجي ۾ آمريڪا ۽ سوويت يونين کي دنيا جي ٻن سپر پاورن جي طور تي ڇڏي ويو ۽ سرد جنگ جو سبب بڻيو، جنهن دوران ٻنهي ملڪن نظرياتي تسلط ۽ بين الاقوامي اثر رسوخ لاءِ جدوجهد ۾ مصروف ٿي ويا. سوويت يونين جي ٽٽڻ ۽ 1991ع ۾ سرد جنگ جي خاتمي کانپوءِ، آمريڪا دنيا جي واحد سپر پاور طور اڀري آيو. يو ايس جي قومي حڪومت هڪ صدارتي آئيني جمهوريه آهي ۽ لبرل جمهوريت ٽن الڳ شاخن سان: قانون ساز، انتظامي، ۽ عدالتي. هن ۾ هڪ ٻه رڪني قومي قانون سازي آهي جيڪا هائوس آف ريپريزنٽيٽوز تي مشتمل آهي، آبادي جي بنياد تي هيٺيون ايوان؛ ۽ سينيٽ، هر رياست جي برابر نمائندگي تي ٻڌل هڪ اپر ايوان. رياستن ۽ ڪيترن ئي علائقن کي انتهائي خودمختياري ڏني وئي آهي، هڪ سياسي ڪلچر سان جيڪو زور ڏئي ٿو آزادي، برابري قانون تحت، انفراديت، ۽ محدود حڪومت. دنيا جي سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته ملڪن مان هڪ، آمريڪا 1890ع کان وٺي سڀ کان وڏي نامياتي GDP رکي ٿو ۽ 2023ع ۾ عالمي معيشت جو 15 سيڪڙو حصو رکي ٿو. او اي سي ڊي ملڪن جي وچ ۾ في ماڻهون جي سڀ کان وڌيڪ ڊسپوزيبل گهريلو آمدني. آمريڪا انساني حقن، اقتصادي مقابلي، پيداوار، جدت ۽ اعليٰ تعليم ۾ دنيا جي اعليٰ ترين ملڪن ۾ شمار ٿئي ٿو. ان جي سخت طاقت ۽ ثقافتي اثر عالمي پهچ آهي. يو ايس ورلڊ بئنڪ، آرگنائيزيشن آف آمريڪن اسٽيٽس، نيٽو ۽ گڏيل قومن جو باني ميمبر آهي، گڏوگڏ گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جو مستقل ميمبر آهي. هن ملڪ جي گڏيل رياستن جو سرڪاري نالو “يونائيٽيڊ اسٽيٽس آف آمريڪا” آهي.”-آمريڪا-“ نالو، هڪ اٽالين جهازي امريگو وسپوسي جي نالي تي رکيو ويو، جيڪو 1497ع ۾ هتي آيو هو. -آمريڪا- جي -اتر- ۾ ڪيناڊا، -اوڀر- ۾ ايٽلانٽڪ سمنڊ، ڏکڻ ۾ ميڪسيڪو ۽ [[ميڪسيڪو نار]] ۽ اولهه ۾ پيسفِڪ سمنڊ آهن. گڏيل رياستن تي ٻڌل -آمريڪا-، ڪيناڊا ۽ ميڪسيڪو جي وچ ۾ آهي. هن جي هڪ رياست هوائي ٻيٽ سان فرانسسڪو کان 3870 ڪلوميٽر (2400 ميل) ڏکڻ اولهه طرف آهي. اڀرندي ۽ الهندي وارن علائقن ۾ ڊگھا جابلو سلسلا آهن. -آمريڪا- جي ڪل پکيڙ 9،160،454 چورس ڪلوميٽر (3،535،935 چورس ميل) ۽ آبادي 28 ڪروڙ آهي، گاديءَ جو هنڌ واشنگٽن (Washington) ۽ سڀ کان مٿانهون هنڌ مائونٽ ميڪنلي (6194 ميٽر) آهي. هن ملڪ جي سرڪاري -ٻولي- -انگريزي- ۽ ڪرنسي يو -ايس- ڊالر آهي، جيڪا دنيا جي وڌيڪ هلندڙ ۽ اهم ڪرنسي آهي. -آمريڪا- جي موسم، مختلف علائقن جي آبهوا جي حوالي سان مختلف آهي. گھڻي قدر موسم -ٿڌي- ۽ خوشگوار رهندي آهي. -آمريڪا- جي زرعي پيداوار ۾ ڪپهه، ڪڻڪ، جؤ، مڪئي، پٽاٽا، سويابين، داليون، ميوا ۽ ڀاڄيون آهن. مکيه صنعتن ۾ جهاز سازي، هٿيار، ميزائيل وغيره، پيٽروليم جون شيون، ڀاڻ، لوهه، موٽر گاڏيون، سيمنٽ، ڪپڙو، اليڪٽرانڪ -اوزار-، ڪيميائي شيون، دوائون، ڪمپيوٽر، پلاسٽڪ شامل آهن ۽ مکيه معدنيات ۾ -تيل-، ڪوئلو، -ٽامو-، موليڊنيم، فاسفيٽ، يورينيم، باڪسائٽ، سون، لوهه، پارو، نقل، پوٽاش ۽ -ٽنگسٽن شامل آهن.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=آمريڪا آمريڪا : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == آمريڪا جو نالو == [[فائل:Amerigo Vespucci - Project Gutenberg etext 19997.jpg|thumb|upright=0.7|کاٻو|امیریگو وسپوچی جی خیالی تصویر]] آمريڪا جو نالو اٽلي جي کوجنا ڪندڙ جھازران ۽ ڪارٽوگرافر (نقشن ٺاھڻ جو ماھر) اميريگو وسپوچي (Amerigo Vespucci) (جنم: 1454؛ وفات:1512) جي نالي مان نڪتل آهي. جيڪو لاطيني اچار ۾ آمريڪس سڏبو هو جنھن مان وري بدلجي آمريڪا ٿي ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html}}</ref> == تاريخ == {{main|آمريڪا جي تاريخ}} === اصلي آمريڪي قومون === {{main|آمريڪا ۾ اصلي آمريڪي}} [[File:Cliff Palace - Mesa Verde National Park - Colorado, USA - 30 July 2010.jpg|thumb|left|هڪ قديم محل، جيڪو [[اناسازي قوم]] (Anasazi people) ٺهرايو هو، [[ميسا ويرڊي نيشنل پارڪ]] ۾؛ جيڪو [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] آهي، [[ڪولوراڊو]] ۾]] اهو سمجهيو وڃي ٿو ته [[آمريڪا ۾ اصلي آمريڪي|متصل يونائيٽيڊ اسٽيٽس جا اصلي رهواسي]]، جن ۾ [[الاسڪا جا اصلي رهواسي]] به شامل آهن، [[ايشيا]] مان لڏي آيا. انهن جي آمد ٻارهن هزار سال اڳ کان به وڌيڪ پراڻي ٿي سگهي ٿي.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=GeTv2lmb79UC&pg=PA19|title=A Canyon Through Time: Archaeology, History, and Ecology of the Tecolote Canyon Area, Santa Barbara County|last1=Erlandson|first1=Jon M|last2=Rick|first2=Torben C|last3=Vellanoweth|first3=Rene L|publisher=University of Utah Press|year=2008|isbn=978-0-87480-879-7|location=California|pages=19|access-date=2019-08-23|archive-date=2019-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190323075709/https://books.google.com/books?id=GeTv2lmb79UC&pg=PA19|url-status=live}}</ref> ڪجهه قومن، مثال طور ڏکڻ اوڀر ۾ [[قبل-ڪولمبس دور]] جي [[مسيسيپيائي تهذيب]]، ترقي يافته زراعت، وڏي پيماني تي تعميرون، ۽ رياستي سطح جون برادرين قائم ڪيون. يورپين جي اچڻ کان پوءِ آمريڪا جي اصلي آبادي مختلف سببن ڪري گهٽجڻ لڳي—خاص طور بيمارين سبب، جهڙوڪ [[چيچڪ]] ۽ [[خسرو]].<ref>{{Cite journal|last1=Bianchine|first1=Peter J.|last2=Russo|first2=Thomas A.|date=1992|title=The Role of Epidemic Infectious Diseases in the Discovery of America|journal=Allergy and Asthma Proceedings|volume=13|issue=5|pages=225–232|doi=10.2500/108854192778817040|pmid=1483570 |issn = 1088-5412 }}</ref> === يورپي آبادگار === {{main|2 = يورپين جي آمريڪا ۾ نوآبادڪاري|3 = تيرهين ڪالونيون}} 1000ع ۾ [[ليف ايرڪسن]] نالي هڪ مهم جُو يورپي جهازي [[اتر آمريڪا]] جي سامونڊي حدن ۾ اچي داخل ٿيو. 12 آڪٽوبر 1492ع ۾ [[ڪرسٽوفر ڪولمبس]] ائٽلانٽڪ وڏي سمنڊ ۾ طوفان جي وڪڙ ۾ اچي آمريڪي ڪناري تي پهتو ۽ [[سان سلويڊور]] San Slavador ٻيٽ تي لنگر انداز ٿيو. [[ڪيليفورنيا]] جنهن کي گولڊن اسٽيٽ به سڏيو ويندو آهي، تنهنجي [[ايل ڊوراڊو]] El Dorado علائقي ۾ سڀني کان پهرين پهچندڙ اسپيني ماڻهن هتي سون جي ڳولا ۾ پهتا. 1607ع ۾ [[ورجينا]] رياست جي [[جيمس ٽائون]]James Town شهر ۾ انگريزن جي پهرين ڪالوني قائم ٿي ۽ انگريز سڀ کان پهرين هن شهر ۾ اچي آباد ٿيا.<ref>{{Citation |title=ٽوئر ٽو آمريڪا (عبدالحئي پليجو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر<!-- Bot generated title --> |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=327#16407 |accessdate=2016-09-27 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912103147/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=327#16407 |dead-url=yes }}</ref><ref>ڪتاب: ٽوئر ٽو آمريڪا</ref> 1492ع ۾ [[اطالوي]] ڳولهائيندڙ [[ڪرسٽوفر ڪولمبس]]، جيڪو [[جينووا]] مان هو ۽ اسپيني تاج سان معاهدي تحت سفر ڪري رهيو هو، ڪيريبين جي ڪجهه ٻيٽن تي پهتو؛ اهڙيءَ طرح اصلي ماڻهن سان پهريون رابطو ٿيو. 2 اپريل 1513ع تي اسپيني [[فاتح]] [[خوان پونس ڊي ليئون]] اُن علائقي ۾ لٿو، جنهن کي هن "[[فلوريڊا جي تاريخ|لا فلوريڊا]]" چيو—هي اها پهرين دستاويزي يورپي آمد هئي جيڪا پوءِ آمريڪا جي مکيه زمين (mainland) جو حصو بڻجي. ان علائقي ۾ اسپيني آبادين کان پوءِ اڄ جي [[ڏکڻ اولهه آمريڪا]] ۾ پڻ آبادگيون ٿيون، جيڪي ميڪسيڪو جي رستي هزارين ماڻهن کي پاڻ ڏانهن ڇڪينديون رهيون. فرانسيسي [[چرمن جي واپار]] ڪندڙن [[نيو فرانس]] جا اڳرائي چوڪيون [[گريٽ ليڪس]] جي چوڌاري قائم ڪيون؛ فرانس پوءِ اتر آمريڪا جي اندرئين وڏن حصن تي دعويٰ ڪئي، جيڪا [[ميڪسيڪو جي نار]] تائين پکڙيل هئي. ڪامياب انگريزي آبادين مان پهريون [[ورجينيا ڪالوني]] هئي، [[جيمس ٽائون، ورجينيا|جيمس ٽائون]] ۾ 1607ع ۾؛ ۽ [[پلگرم]]ن جي [[پلائيمٿ ڪالوني]] 1620ع ۾ قائم ٿي. 1628ع ۾ [[ميساچوسيٽس بي ڪالوني]] جي چارٽر سان لڏپلاڻ جي لهر اُٿي؛ 1634ع تائين [[نيو انگلينڊ]] ۾ لڳ ڀڳ 10,000 [[پيورٽن]] آباد ٿي چڪا هئا. 1610ع جي آخرين ڏهاڪن کان آمريڪي انقلاب تائين، لڳ ڀڳ 50,000 سزا يافته ماڻهو برطانيا جي آمريڪي ڪالونين ڏانهن موڪليا ويا.<ref>{{cite web|year=1896|title=British Convicts Shipped to American Colonies|url=http://www.dinsdoc.com/butler-1.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20020602194900/http://www.dinsdoc.com/butler-1.htm|archive-date=June 2, 2002|access-date=August 16, 2019|work=American Historical Review 2|publisher=Smithsonian Institution, National Museum of Natural History}}</ref> 1614ع کان ڊچ ماڻهن [[هڊسن درياهه]] جي هيٺئين حصي وٽ آبادگيون ڪيون، جن ۾ [[نيو ايمسٽرڊم]] به شامل هو، جيڪو [[مئن هيٽن ٻيٽو]] تي هو. === آجپو ۽ واڌارو === {{main|آمريڪي انقلاب|آمريڪي آزادي جي جنگ|مينيفيسٽ ڊيسٽني}} [[فائل:Declaration independence.jpg|thumb|ڊڪليئريشن آف انڊپنڏنس ( خودمختياري جو اعلان) جو [[جان ٽرمبول]] پاران ٺاھيل پينٽنگ]] 1760ع واري ڏهاڪي ۽ 1770ع جي شروعاتي سالن ۾ [[آمريڪي انقلاب|بغاوت واري دور]] دوران آمريڪي ڪالونين ۽ برطانيا جي وچ ۾ ڇڪتاڻ وڌي وئي، جنهن جو نتيجو [[آمريڪي آزادي جي جنگ]] جي روپ ۾ نڪتو، جيڪا 1775ع کان 1781ع تائين وڙهي وئي. 14 جون 1775ع تي [[ٻيو ڪنٽينينٽل ڪانگريس|ڪنٽينينٽل ڪانگريس]]، جيڪا [[فلاڊيلفيا]] ۾ گڏجاڻي هئي، [[ڪنٽينينٽل آرمي]] قائم ڪئي، جنهن جي قيادت [[جارج واشنگٽن]] ڪئي. ڪانگريس چيو ته "سڀ ماڻهو برابر پيدا ڪيا ويا آهن" ۽ اهي "ڪجهه [[حق|قدرتي حقن]]" سان ڄمندا آهن؛ ۽ 4 جولاءِ 1776ع تي [[اعلانِ آزادي]] منظور ڪيو، جيڪو گهڻو ڪري [[ٿامس جيفرسن]] لکيو. اهو ڏينهن هاڻي هر سال آمريڪا جو [[آزادي جو ڏينهن (آمريڪا)|آزادي جو ڏينهن]] طور ملهايو وڃي ٿو. اھڙي طرح 4 -اپريل- 1789ع تي آمريڪا جو آئين نافذ ٿيو. 1777ع ۾ [[آرٽيڪلز آف ڪنفيڊريشن]] هڪ ڪمزور وفاقي حڪومت قائم ڪئي، جيڪا 1789ع تائين هلي. 30 -اپريل- 1789ع تي [[جارج واشنگٽن]] آمريڪا جو پهريون صدر ٿيو. [[مراڪش]] دنيا جو پهريون ملڪ هو جنهن آمريڪا جي آزادي کي تسليم ڪيو (يعني آمريڪي واپاري ٻيڙين کي ملڪ ۾ اچڻ جي اجازت ڏني).<ref>{{Cite web |url=https://allthingsliberty.com/2018/05/the-first-countries-to-diplomatically-recognize-the-united-states/ |title=The First Countries to Diplomatically Recognize the United States |date=10 May 2018 |access-date=2020-10-03 |archive-date=2020-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930053341/https://allthingsliberty.com/2018/05/the-first-countries-to-diplomatically-recognize-the-united-states/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|title=U.S. Relations With Morocco|url=https://www.state.gov/u-s-relations-with-morocco/|access-date=25 February 2024|website=[[آمريڪي پرڏيهي کاتو]]|language=en}}</ref> [[يورڪ ٽائون جي گهيري|برطانيا جي شڪست]] کان پوءِ، جنهن ۾ آمريڪي فوجن کي [[فرانس]]ين جي مدد حاصل هئي، برطانيا [[پيرس جو معاھدو (1783)|يونائيٽيڊ اسٽيٽس جي آزادي تسليم ڪئي]] ۽ رياستن جي [[حاڪميت]] کي مسيسيپي درياهه تائين اولهه واري زمين تي مڃيو. 1787ع ۾ هڪ [[آمريڪا جو آئيني ڪنوينشن|آئيني ڪنوينشن]] اُنهن ماڻهن پاران منظم ڪيو ويو جيڪي وڌيڪ مضبوط قومي حڪومت قائم ڪرڻ چاهيندا هئا، جنهن وٽ ٽيڪس لاڳو ڪرڻ جا اختيار هجن. [[آمريڪي آئين]] 1788ع ۾ منظور ٿيو، ۽ نئين جمهوريه جو [[1هون آمريڪي ڪانگريس|پهريون سينيٽ ۽ هائوس آف رپريزينٽيٽيوز]] ۽ [[صدرِ آمريڪا|صدر]] (جارج واشنگٽن) 1789ع ۾ عهدن تي آيا. [[بل آف رائيٽس]]، جيڪو وفاقي حڪومت کي ذاتي آزاديئن تي پابندي کان روڪيندو ۽ ڪيترن قانوني تحفظن جي تصديق ڪندو هو، 1791ع ۾ منظور ڪيو ويو. [[آمريڪا ۾ غلامي|غلامي]] بابت رويا بدلجي رهيا هئا؛ [[آمريڪي آئين جو آرٽيڪل ون، سيڪشن 9|آئين جي هڪ شق]] آفريقي غلامن جي واپار کي رڳو 1808ع تائين تحفظ ڏنو. اترين رياستن 1780ع کان 1804ع جي وچ ۾ غلامي کي مستقل طور ختم ڪيو، جنهن سان ڏکڻ جون [[غلام رياستون]] "ان مخصوص اداري" (peculiar institution) جون محافظ بڻجي ويون. 1800ع جي لڳ ڀڳ شروع ٿيندڙ [[ٻيو عظيم جاڳرتا]] (Second Great Awakening) [[ايونجيليڪل تحريڪ]] کي مختلف سماجي [[اصلاح|اصلاحي تحريڪن]]، جن ۾ [[غلامي خاتمو تحريڪ]] (abolitionism) به شامل هئي، جي پٺڀرائي ڪندڙ قوت بڻايو. [[File:U.S. Territorial Acquisitions.png|thumb|زميني خريداريون تاريخ موجب]] اولهه طرف وڌڻ جي آمريڪين جي تيز خواهش سبب [[انڊين جنگون]] جي ڊگهي سلسلي ۽ اهڙي پاليسي جنم ورتو جنهن تحت اصلي ماڻهن کي سندن زمينن مان هٽايو ويو. 1803ع ۾ صدر ٿامس جيفرسن دوران فرانس کان خريد ڪيل زمين، يعني [[لوزيانا خريداري]]، ملڪ جي ايراضي لڳ ڀڳ ٻيڻي ڪري ڇڏي. مختلف شڪايتن سبب برطانيا خلاف اعلان ڪيل [[1812ع جي جنگ]]، جيڪا برابري تي ختم ٿي، آمريڪي [[قوم پرستي]] کي وڌيڪ مضبوط ڪيو. فلوريڊا ۾ آمريڪي فوجي چڙهاين جي هڪ سلسلي کان پوءِ [[ايڊمز–اونيس معاھدو|اسپين ان کي ۽ نارِ ساحل جا ڪجهه علائقا 1819ع ۾ ڇڏي ڏنا]]. يونائيٽيڊ اسٽيٽس 1845ع ۾ [[ريپبلڪ آف ٽيڪساس]] تي قبضو ڪيو. انهيءَ دور ۾ [[مينيفيسٽ ڊيسٽني]] جو خيال مشهور ٿيو.<ref>{{Cite book|title=Slavery and the American West: The Eclipse of Manifest Destiny and the Coming of the Civil War|last=Morrison|first=Michael A.|publisher=University of North Carolina Press|year=1999|isbn=0807847968|location=Chapel Hill|pages=13–21}}</ref> 1846ع ۾ برطانيا سان [[اورگن]] معاھدي جي نتيجي ۾ اڄ جي آمريڪي اتر-اولهه تي آمريڪا جو ڪنٽرول قائم ٿيو. [[ميڪسيڪو–آمريڪا جنگ]] ۾ آمريڪا جي فتح 1848ع ۾ [[ميڪسيڪو جي واڳ (Mexican Cession)|ميڪسيڪو طرفان ڪيليفورنيا ۽ اڄ جي [[آمريڪي ڏکڻ اولهه]] جو وڏو حصو ڏيڻ]] جو سبب بڻي. 1848–49ع جي [[ڪيليفورنيا سون جي رش]] اولهه طرف لڏپلاڻ کي وڌيڪ هٿي ڏني. نون ريلوي رستن آبادگارن لاءِ لڏپلاڻ آسان ڪئي ۽ اصلي آمريڪين سان تڪرار وڌايا. اڌ صدي ۾ 40 ملين تائين [[آمريڪي بائيسن]] (ڀينسا) چمڙي ۽ گوشت لاءِ ۽ ريلوي جي واڌ کي آسان ڪرڻ لاءِ ماريا ويا. ڀينسن جي تباهي، جيڪي [[پلينز انڊينز]] لاءِ قيمتي هئا، ڪيترين اصلي ثقافتن جي هميشه لاءِ ختم ٿيڻ جو سبب بڻي. === گهرو جنگ ۽ صنعتي دور === {{seealso|آمريڪي گهرو جنگ|ريڪنسٽرڪشن دور|اسپين–آمريڪا جنگ}} برطانيا جون آمريڪي ڪالونيون 1776 ۾ برطانيا کان الڳ ٿي ويون ۽ انھن کي 1783 ۾ پيرس واري معاھدي ذريعي يونائيٽيڊ اسٽيٽس آف آمريڪا جي نالي سان ھڪ نئين قوم جي سڃاڻپ ملي. گڏيل رياستن ۾ پھرين 13 رياستون ھيون ۽ 19 کان 20 صدي دوران ٻيون 37 رياستون بہ ان ۾ شامل ٿي ويون. 30 مارچ 1867ع تي روس [[الاسڪا]] جي رياست 7 ملين ڊالرن عيوض آمريڪا کي وڪڻي ڇڏي. آمريڪا جي تاريخ ۾ ھڪ ڏکيو دور گهرو ويڙهه وارو ھيو. 1861ع کان 1865ع تائين آمريڪا گھرو جنگ ۾ مبتلا رهيو، ڇو ته ڏاکڻين رياستن جي ڪارن غلامن آزادي پئي گهري. آمريڪي صدر ابراهام لنڪن غلاميءَ جو خاتمو آندو [[فائل:Thure de Thulstrup - L. Prang and Co. - Battle of Gettysburg - Restoration by Adam Cuerden.jpg|thumb|گهرو ويڙهه دوران [[گيٽس برگ واري لڙائي]] (Battle of Gettysburg) جي مصور [[ٿيوئر ڊي ٿلسٽرپ]] پاران ٺاھيل پينٽنگ]] جنھن ۾ اتر وارين رياستن جي يونين ۽ ڏکڻ وارين رياستن جي [[ڪنفيڊريشن]] جي وچ ۾ جنگ ھلي جيڪا اتر وارين رياستن کٽي ھئي. [[File:Battle of Gettysburg, by Currier and Ives.png|thumb|left|''[[گيٽسبرگ جي جنگ]]''، ڪرئير ۽ آئيِوز جو لٿوگراف، {{Circa}} 1863]] غلام رياستن ۽ [[غلام ۽ آزاد رياستون|آزاد رياستن]] جي وچ ۾ ڇڪتاڻ وڌندي وئي—هن تڪرار ۾ [[رياستن جا حق]] ۽ رياستي بمقابله وفاقي حڪومت جو رشتو، ۽ نون رياستن ۾ غلامي جي پکيڙ بابت [[بليڊنگ ڪنساس|تشدد وارا ٽڪراءَ]] شامل هئا. [[ابراهيم لنڪن]]، جيڪو غلامي مخالف [[ريپبلڪن پارٽي (آمريڪا)|ريپبلڪن پارٽي]] جو اميدوار هو، 1860ع ۾ صدر چونڊيو ويو. هن جي عهدو سنڀالڻ کان اڳ، ست غلام رياستن [[عليحدگي]] جو اعلان ڪيو ۽ [[ڪنفيڊريٽ اسٽيٽس آف آمريڪا]] ٺاهيائون. [[فورٽ سمٽر جي جنگ|فورٽ سمٽر تي ڪنفيڊريٽ حملي]] سان [[آمريڪي گهرو جنگ]] شروع ٿي ۽ چار وڌيڪ غلام رياستون به ڪنفيڊريسي ۾ شامل ٿي ويون. لنڪن جي [[آزادگي جو اعلان]] (Emancipation Proclamation) [[يونين (آمريڪي گهرو جنگ)|يونين]] کي غلامي ختم ڪرڻ سان پابند ڪيو. 1865ع ۾ يونين جي فتح کان پوءِ، آمريڪي آئين ۾ ٽن ترميمن تقريبن چار ملين [[آفريقي-آمريڪي]] ماڻهن لاءِ آزادي کي [[آمريڪي آئين جي تيرهين ترميم|يقيني بڻايو]]—جيڪي غلام رهيا هئا،<ref>{{cite web|url=http://www2.census.gov/prod2/decennial/documents/1860a-02.pdf|title=1860 Census|publisher=U.S. Census Bureau|access-date=July 28, 2019|archive-date=August 24, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080824013501/http://www2.census.gov/prod2/decennial/documents/1860a-02.pdf|url-status=live}} صفحو 7 تي غلام آبادي 3,953,760 ڄاڻايل آهي.</ref> [[آمريڪي آئين جي چوڏهين ترميم|انهن کي شهريت]] ڏني، ۽ [[آمريڪي آئين جي پندرهين ترميم|انهن کي ووٽ ڏيڻ جا حق]] ڏنا. جنگ ۽ ان جي نتيجي ۾ [[آمريڪا ۾ وفاقيت|وفاقي طاقت]] ۾ وڏي واڌ ٿي.<ref>{{Cite book|title=The Politics of Dissolution: The Quest for a National Identity and the American Civil War|url=https://archive.org/details/isbn_1560003499|last=De Rosa|first=Marshall L.|publisher=Transaction|year=1997|isbn=1560003499|location=Edison, NJ|pages=[https://archive.org/details/isbn_1560003499/page/266 266]}}</ref>[[File:Confederate 100 Dollars.jpg|thumb|پراڻو سي ايس اي ڊالر]][[File:Abraham Lincoln November 1863.jpg|thumb|[[ابراهيم لنڪن]] گهرو جنگ دوران صدر هو.]] جنگ کان پوءِ [[ابراهيم لنڪن جي قتل]] کان پوءِ [[ريڪنسٽرڪشن دور]] آيو، جنهن ۾ ڏکڻين رياستن کي واپس آڻڻ ۽ ٻيهر تعمير ڪرڻ لاءِ پاليسيون جوڙيون ويون، ساڳئي وقت تازو آزاد ٿيل غلامن جا حق محفوظ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. [[1876ع جي آمريڪي صدارتي چونڊ]] جي تڪراري نتيجي کي [[1877ع جو سمجھوتو]] حل ڪرڻ کان پوءِ هي دور ختم ٿيو، ۽ پوءِ [[جم ڪرو قانون]]ن ڪيترن آفريقي-آمريڪين تي منفي اثر وجهڻ شروع ڪيو. اتر ۾ شهرڪاري ۽ [[ڏاکڻي يورپ]] ۽ [[اوڀر يورپ]] مان لڏپلاڻ جي اڳ ڪڏهن نه ڏٺل لهر سبب ملڪ جي [[صنعتيت]] تيزي سان وڌي. 1929ع تائين جاري رهندڙ هن لڏپلاڻ مزدوري فراهم ڪئي ۽ آمريڪي ثقافت کي بدلائي ڇڏيو. وڌيڪ ٽيڪس تحفظات، قومي ڍانچي (انفراسٽرڪچر) جي تعمير، ۽ نون بينڪن قانونن پڻ واڌ کي هٿي ڏني. 1867ع ۾ روس کان [[الاسڪا خريداري]] سان ملڪ جي مکيه زمين جي واڌ مڪمل ٿي. [[فائل:Liberty-statue-from-below.jpg|thumb|کاٻو|نيويارڪ سٽي ۾[[آزادي جو مجسمو]] جيڪو 1886 ۾ آمريڪا جيڪو آمريڪا جي نشان طور سڃاتو وڃي ٿو پر ان سان آمريڪي جمھوريت، آزادي ۽ موقعي جي بہ سڃاڻپ طور مشھور آھي <ref>{{cite web| title = Statue of Liberty| work=World Heritage| publisher=UNESCO| url = http://whc.unesco.org/en/list/307| accessdate = October 20, 2011}}</ref>]] 1890ع جو [[وائونڊڊ ني قتلِ عام]] [[انڊين جنگن]] جو آخري وڏو هٿياربند ٽڪراءُ هو. 1893ع ۾ پئسفڪ جي [[قديم هوائي|اصلي بادشاهت]]، يعني [[هوائي بادشاهت]]، آمريڪي رهواسين جي اڳواڻي ۾ هڪ ڳجهي ۽ ڪامياب منصوبي سان ختم ڪئي وئي. يونائيٽيڊ اسٽيٽس 1898ع ۾ انهيءَ ٻيٽاڻي سلسلي تي قبضو ڪيو. ساڳئي سال [[اسپين–آمريڪا جنگ]] ۾ فتح ثابت ڪيو ته آمريڪا هڪ [[عالمي طاقت]] آهي، ۽ انهيءَ سان [[پورٽو ريڪو]]، گوام، ۽ [[فلپائين]] شامل ٿيا. فلپائين پنجاهه سال پوءِ آزاد ٿيو. پورٽو ريڪو ۽ گوام اڄ به آمريڪا جا علائقا آهن. 17 ڊسمبر 1903ع تي -آمريڪا- جي [[رائيٽ برادران]] ([[ولبرٽ رائيٽ]] ۽ [[آرويل رائيٽ]]) هڪ ننڍي هوائي جهاز ۾، جيڪو مشين سان هلندو هو، [[اتر ڪيرولينا]] جي [[ڪٽيهاڪ]] ميدانن تان پهرئين اڏام ڪئي، ٻئي ڀائر جهاز ۾ موجود هئا. 1906ع ۾ آمريڪي صدر [[روز ويلٽ]] کي پهريون ڀيرو امن جو نوبل انعام مليو. === پهريون عالمي جنگ، وڏي ڪساد بازاري، ۽ ٻي عالمي جنگ === [[File:Dust Bowl - Dallas, South Dakota 1936.jpg|thumb|left|1936ع ۾ [[ڊسٽ بائول]] دوران [[سائوٿ ڊڪوٽا]] ۾ هڪ ڇڏيل فارم]] [[پهريون عالمي جنگ]] 1914ع ۾ يورپ ۾ شروع ٿي. يونائيٽيڊ اسٽيٽس پاڻ کي غيرجانبدار چيو ۽ شروع ۾ جنگ ۾ شامل نه ٿيو. پوءِ، ڪيترن شهرين—خاص طور [[آئرلينڊ جي جمهوريه|آئرلينڊ]] ۽ [[جرمني]] مان—جي مخالفت باوجود، آمريڪين برطانيا ۽ فرانس جي مدد ڪئي.<ref>{{Cite book|title=The Reader's Companion to American History|url=https://archive.org/details/readerscompanion00fone|last1=Foner|first1=Eric|last2=A. Garraty|first2=John|publisher=Houghton Mifflin|year=1991|isbn=0-395-51372-3|location=New York|pages=[https://archive.org/details/readerscompanion00fone/page/576 576]}}</ref> 6 اپريل 1917ع ۾ آمريڪا [[پهريون عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي ڌر]] ۾ شامل ٿيو ۽ [[مرڪزي طاقتون]] شڪست ڏيڻ ۾ مدد ڪئي. جنگ کان پوءِ ڪيترائي آمريڪي يورپ ۾ ملوث رهڻ نٿا چاهيندا هئا. [[آمريڪي سينيٽ]] [[ورسائس جو معاھدو]] (1919) منظور نه ڪيو. يونائيٽيڊ اسٽيٽس [[ليگ آف نيشنز]] کان ٻاهر رهيو. ملڪ وڌيڪ [[اڪيلائيت پسندي]] طرف ويو.<ref>{{Cite book|title=U.S. History Super Review|url=https://archive.org/details/unitedstateshist0000mcdu|last1=McDuffie|first1=Jerome|last2=Wayne Piggrem|first2=Gary|last3=E. Woodworth|first3=Steven|publisher=Research & Education Association|year=2005|isbn=0-7386-0070-9|location=Piscataway, New Jersey|pages=[https://archive.org/details/unitedstateshist0000mcdu/page/418 418]}}</ref> 1920ع ۾ [[عورتن جي حقن جي تحريڪ]] هڪ [[آمريڪي آئين جي اوڻيهين ترميم|آئيني ترميم]] جي منظوري حاصل ڪئي، جنهن عورتن کي [[ووٽ ڏيڻ جو حق]] ڏنو.<ref>{{Cite web|date=2008|title=Amendments to the U.S. Constitution, Annotated|url=http://www.america.gov/st/usg-english/2008/April/20080416204259eaifas0.7985803.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081009155245/http://www.america.gov/st/usg-english/2008/April/20080416204259eaifas0.7985803.html|archive-date=October 9, 2008|access-date=May 28, 2019|website=America.gov}}</ref> 1920ع واري ڏهاڪي جو وڏو حصو ملڪ لاءِ ترقي ۽ خوشحالي جو زمانو هو؛ ادائيگين جي توازن ۾ اڻ برابري گهٽجندي وئي ۽ صنعتي فارمن مان فائدو ٿيو. هن دور کي [[روئرنگ ٽوئنٽيز]] چيو وڃي ٿو، جيڪو [[1929ع وال اسٽريٽ ڪريش]] سان ختم ٿيو، ۽ انهيءَ واقعي [[وڏي ڪساد بازاري]] کي جنم ڏنو. آمريڪا جي تاريخ جو ٻيو ڏکيو دور 1930 واري ڏھاڪي جو معاشي بحران آھي جنھن ۾ آمريڪا جي مزدورن جو چوٿون حصو نوڪريون ختم ٿي وڃڻ جي ڪري بي روزگار ٿي ويو. [[فائل:Crowd outside nyse.jpg|thumb|1929 کان پوءِ ٿيندڙ معاشي گھوٽالي جي ڪري ماڻھو وال اسٽريٽ ۾ گڏ ٿيندي]] 1932ع ۾ صدر چونڊجڻ کان پوءِ [[فرينڪلِن ڊي روزويلٽ]] [[نيو ڊيل]] جي صورت ۾ جواب ڏنو، هي پاليسين جو سلسلو هو جنهن معاشي معاملن ۾ حڪومت جي مداخلت وڌائي.<ref>{{Cite web|title=Hoover to Roosevelt: Transition in a Time of Crisis|url=http://www.america.gov/st/democracyhr-english/2010/January/20100126123040mlenuhret0.4698755.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100228035300/http://www.america.gov/st/democracyhr-english/2010/January/20100126123040mlenuhret0.4698755.html|archive-date=February 28, 2010|access-date=May 31, 2019|website=America.gov}}</ref> 1920ع کان 1933ع تائين [[شراب بندي جو دور|شراب تي پابندي]] لاڳو رهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.americanheritage.com/bootleg-paradise|title=Bootleg Paradise|last=Curtis|first=Wayne|date=2007|website=American Heritage|access-date=May 31, 2019|archive-date=May 31, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190531152357/https://www.americanheritage.com/bootleg-paradise|url-status=live}}</ref> 1930ع واري ڏهاڪي جو [[ڊسٽ بائول]] ڪيترين غريب هارين واريون برادرين تباھ ڪري ڇڏيو ۽ اولهه واري ساحل ڏانهن نئين لڏپلاڻ کي وڌايو.<ref>{{Cite web|url=http://www.livinghistoryfarm.org/farminginthe30s/water_02.html|title=The Dust Bowl of the 1930s|last=Ganzal|first=Bill|date=2003|website=Living History Farm.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20100629034101/http://www.livinghistoryfarm.org/farminginthe30s/water_02.html|archive-date=June 29, 2010|access-date=May 31, 2019}}</ref> 13 -اپريل- 1935ع تي دنيا جي پهرئين ايئر سروس جي شروعات ڪيائين. [[File:Approaching Omaha.jpg|thumb|[[يونائيٽيڊ اسٽيٽس آرمي]] جا سپاهي 6 جون 1944ع تي [[اوماها بيچ]] (فرانس) تي لهڻ لاءِ تيار، [[نارمنڊي جي جنگ]] دوران، [[ٻي عالمي جنگ]] ۾]] يونائيٽيڊ اسٽيٽس، [[ٻي عالمي جنگ]] جي شروعاتي مرحلن ۾ سرڪاري طور غيرجانبدار هو، پر مارچ 1941ع ۾ [[لينڊ-ليز]] پروگرام ذريعي [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي ڌر]] کي سامان فراهم ڪرڻ شروع ڪيو. 7 ڊسمبر 1941ع تي [[پرل هاربر تي حملو|پرل هاربر تي جاپاني حملي]] کان پوءِ ملڪ [[ايڪسيز طاقتون|ايڪسيز]] خلاف اتحادي جنگ ۾ شامل ٿي ويو. ٻي عالمي جنگ سرمائي ۽ روزگار مهيا ڪري معيشت کي هٿي ڏني، جنهن سبب ڪيترين عورتن لاءِ مزدوري منڊي ۾ داخل ٿيڻ جا در کليا. وڏين جنگ ڪندڙ قومن مان يونائيٽيڊ اسٽيٽس ئي اهو ملڪ هو جيڪو جنگ مان وڌيڪ مالا مال ٿيو.<ref>{{Cite book|title=The Rise and Fall of the Great Powers|url=https://archive.org/details/risefallofgreatp00kenn_0|last=Kennedy|first=Paul|publisher=Vintage|year=1989|isbn=0679720197|location=New York|pages=[https://archive.org/details/risefallofgreatp00kenn_0/page/358 358]}}</ref> [[برٽِن ووڊز نظام|برٽِن ووڊز]] ۽ [[يالٽا ڪانفرنس]] واريون ڳالهيون هڪ نئين بين الاقوامي نظام جوڙڻ جو سبب بڻيون، جنهن ۾ ملڪ ۽ [[سوويت يونين]] عالمي معاملن جي مرڪز ۾ اچي ويا. 1945ع ۾، جڏهن [[يورپ]] ۾ [[ٻي عالمي جنگ]] جو خاتمو ٿيو، [[سان فرانسسڪو]] ۾ ٿيل هڪ بين الاقوامي گڏجاڻي گڏيل قومن جي چارٽر جو مسودو تيار ڪيو، جيڪو جنگ کان پوءِ نافذ ٿيو.<ref>{{Cite web|date=2005|title=The United States and the Founding of the United Nations, August 1941–October 1945|url=http://www.state.gov/r/pa/ho/pubs/fs/55407.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20051023164441/http://www.state.gov/r/pa/ho/pubs/fs/55407.htm|archive-date=October 23, 2005|access-date=June 4, 2019|website=State.gov}}</ref> [[مئن هيٽن منصوبي]] تحت پهريون ايٽمي هٿيار تيار ڪرڻ کان پوءِ حڪومت اهو هٿيار 1945ع جي آگسٽ ۾ جاپاني شهرن [[هيروشيما ۽ ناگاساڪي تي ايٽمي حملا|هيروشيما ۽ ناگاساڪي]] تي استعمال ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. [[جاپان]] 2 سيپٽمبر تي هٿيار وڌا، ۽ جنگ ختم ٿي وئي.<ref>{{Cite book|title=Japan's Longest Day|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2006|isbn=4-7700-2887-3|location=New York}}</ref> === ٿڌي جنگ ۽ شهري حقن جو دور === {{seealso|ٿڌي جنگ|ميڪ ڪارٿيزم|شهري حقن جي تحريڪ|ويتنام جنگ|واٽرگيٽ اسڪينڊل}} [[File:Martin Luther King - March on Washington.jpg|thumb|[[مارٽن لُوٿر ڪنگ، جونيئر]] 1963ع ۾ پنهنجي دنيا ۾ مشهور "[[مون وٽ هڪ خواب آهي|I Have a Dream]]" تقرير ڪندي]] [[File:Operation Crossroads Baker Edit.jpg|thumb|آپريشن ڪراس روڊس جي حصي طور "بيڪر" ڌماڪو، [[بيڪني اٽول]]، مائيڪرونيشيا ۾، 1946ع|300px]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ، يونائيٽيڊ اسٽيٽس ۽ سوويت يونين [[ٿڌي جنگ]] شروع ڪئي. اهو ان ڪري ٿيو جو ٻنهي جو خيال هو ته سندن پنهنجو حڪومتي نظام ئي سڀ کان بهتر آهي.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ic0eoUMfQdsC|title=East Plays West: Sport and the Cold War|last1=Wagg|first1=Stephen|last2=Andrews|first2=David L.|date=2007|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-35926-9|pages=11|language=en|access-date=2023-02-04|archive-date=2023-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230403184754/https://books.google.com/books?id=ic0eoUMfQdsC|url-status=live}}</ref> يونائيٽيڊ اسٽيٽس کي [[نيٽو]] جي حمايت حاصل هئي، ۽ سوويت يونين کي [[وارسا معاهدو|وارسا پيڪٽ]] جي حمايت هئي. هنن ڪڏهن به هڪ ٻئي سان سڌي طرح جنگ نه ڪئي، پر ڪيترين [[پراڪسي جنگ|پروڪسي جنگين]] ۾ حصو ورتو. [[ڪورين جنگ]] ۾ يونائيٽيڊ اسٽيٽس ڏکڻ ڪوريا جي مدد لاءِ سپاهي موڪليا. هنن [[پيپلز لبريشن آرث|چيني سپاهين]] سان وڙهيو جيڪي [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] اتر ڪوريا جي مدد ڪري رهيا هئا.<ref name=":22">{{Cite web|date=2008|title=The Cold War, Korean Conflict, and Vietnam|url=http://www.america.gov/st/educ-english/2008/June/20080610230508eaifas3.126597e-02.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081009134901/http://www.america.gov/st/educ-english/2008/June/20080610230508eaifas3.126597e-02.html|archive-date=October 9, 2008|access-date=June 7, 2019|website=America.gov}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ [[ڪيوبي ميزائل بحران]] تقريبن ٻنهي ملڪن وچ ۾ هڪ حقيقي جنگ جو سبب بڻجي ويو. پر سوويتن اتفاق ڪيو ته هو پنهنجا ميزائل ڪيوبا مان ڪڍي وٺندا جيڪڏهن يونائيٽيڊ اسٽيٽس انهن تي حملو نه ڪري. ٿڌي جنگ سبب ڪيترائي آمريڪي ڊڄي رهيا هئا ته ڪميونسٽ [[جاسوس]] يونائيٽيڊ اسٽيٽس تي قبضو ڪري وٺندا. هن مان [[ٻي ريڊ اسڪيئر]] شروع ٿي، ۽ سوين ماڻهن کي ان ڪري گرفتار ڪيو ويو جو اهي ڪميونسٽ هئا.<ref>{{Cite book|title=Many Are the Crimes: McCarthyism in America|last=Schrecker|first=Ellen|publisher=Princeton University Press|year=1998|isbn=0691048703|pages=13}}</ref> پوءِ، سپريم ڪورٽ جي ڪيترن ئي فيصلن ڪميونسٽن کي گرفتار ڪرڻ کي غيرقانوني ڪيو، ڇو ته اهو اظهارِ راءِ جي آزادي آهي.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/nightmareinredmc0000frie|title=Nightmare in Red: The McCarthy Era in Perspective|last=Fried|first=Richard|publisher=Oxford University Press|year=1990|isbn=019985372X|pages=[https://archive.org/details/nightmareinredmc0000frie/page/187 187]}}</ref> 1957ع ۾ سوويت يونين [[اسپٽنڪ 1]] نالي هڪ سيٽلائيٽ خلاءِ ۾ موڪليو. پوءِ اهي پهريان هئا جن [[ووسڪوڪ 1|انسانن کي خلاءِ ۾ موڪليو]]. ان سبب صدر [[جان ايف. ڪينيڊي]] چاهيو ته چنڊ تي هڪ ماڻهو موڪليو وڃي. هن سان [[خلائي مقابلو]] شروع ٿيو. 5 مئي 1961ع تي ايلن بي شيپرڊ پهرئين آمريڪي خلاباز جي حيثيت سان خلا ۾ اڏام ڪئي ۽ يونائيٽيڊ اسٽيٽس [[اپولو پروگرام]] شروع ڪيو، جيڪو خلاءِ بابت هڪ منصوبو هو. 1969ع ۾ يونائيٽيڊ اسٽيٽس [[اپولو 11]] لانچ ڪيو، ۽ اهو پهريون ملڪ بڻيو جنهن ماڻهن کي چنڊ تي موڪليو.<ref>{{Cite web|date=2009|title=1969: El hombre llega a la Luna|url=http://www.elmundo.es/especiales/2009/07/ciencia/llegada_hombre_luna_1969/index.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190527065945/https://www.elmundo.es/especiales/2009/07/ciencia/llegada_hombre_luna_1969/index.html|archive-date=May 27, 2019|access-date=June 11, 2019|website=El Mundo.es|language=es}}</ref> 1950ع ۽ 1960ع جي ڏهاڪن دوران يونائيٽيڊ اسٽيٽس جي معيشت تمام گهڻي وڌي، ۽ آمريڪن وٽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ سراسري آمدني هئي.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=oz87mAEACAAJ|title=A Great Leap Forward: 1930s Depression and U.S. Economic Growth|last=Field|first=Alexander J.|date=2011|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-15109-1|language=en|access-date=2022-12-18|archive-date=2023-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230403184744/https://books.google.com/books?id=oz87mAEACAAJ|url-status=live}}</ref> ان ڪري ڪيترائي ماڻهو وڏن شهرن ۽ [[مضافات]] ڏانهن لڏي ويا، ۽ [[بيبي بومر|وڌيڪ ٻار پيدا ڪيا]]. ملڪ [[Interstate Highway System|انٽر اسٽيٽ هاءِ وي سسٽم]] تعمير ڪيو، جنهن سان سفر ۽ ملڪ جي اندر شيون کڻڻ-آڻڻ آسان ٿيو.<ref>Blas, Elisheva. [https://www.societyforhistoryeducation.org/pdfs/N10_NHD_Blas_Junior.pdf "The Dwight D. Eisenhower National System of Interstate and Defense Highways"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150525063712/http://www.societyforhistoryeducation.org/pdfs/N10_NHD_Blas_Junior.pdf |date=2015-05-25 }} (PDF). ''societyforhistoryeducation.org''. Society for History Education. Retrieved December 4, 2022.</ref> 1959ع ۾ [[الاسڪا]] ۽ [[هوائي]] يو.ايس. رياستون بڻيا. هن دور ۾ يونائيٽيڊ اسٽيٽس ۾ ڪيترين [[سماجي تحريڪ|سماجي تحريڪن]] جنم ورتو. شهري حقن جي تحريڪ جو مقصد [[افريقي-آمريڪن]] کي وڌيڪ حق ڏيڻ هو. ان جي اڳواڻي [[روزا پارڪس]]، [[مارٽن لُوٿر ڪنگ، جونيئر]] ۽ [[مالڪم ايڪس]] جهڙن ماڻهن ڪئي.<ref>{{Cite web|date=1964|title=Martin Luther King - Biography|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1964/king-bio.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110222213446/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1964/king-bio.html|archive-date=February 22, 2011|access-date=June 11, 2019|website=Nobel Prize.org}}</ref> اها تحريڪ تمام ڪامياب رهي، ۽ ڪيترن قانونن ٺهڻ ۾ مددگار ثابت ٿي جيڪي افريقي-آمريڪن کي تحفظ ڏيندا هئا، جهڙوڪ [[Civil Rights Act of 1964|شهري حقن جو قانون 1964ع]] ۽ [[Civil Rights Act of 1968|1968ع]]. جان ايف. ڪينيڊي کي 1963ع ۾ [[جان ايف ڪينيڊي جو قتل|قتل]] ڪيو ويو، ۽ [[لنڊن بي. جانسن]] صدر بڻيو. جانسن يونائيٽيڊ اسٽيٽس جا سپاهي [[ويتنام جنگ]] ڏانهن موڪليا، ۽ ڪيترن ماڻهن کي اهو پسند نه آيو. هن سان 1960ع واري ڏهاڪي جي ڪائونٽرڪلچر تحريڪ شروع ٿي.<ref>{{Cite magazine|last=Levy|first=Daniel|title=Behind the Anti-War Protests That Swept America in 1968|url=https://time.com/5106608/protest-1968/|access-date=2022-12-04|magazine=Time|language=en|archive-date=2022-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20221204093257/https://time.com/5106608/protest-1968/|url-status=dead}}</ref> ڪائونٽرڪلچر ۾ ڪيترائي لاڙا شامل هئا، جهڙوڪ [[black nationalism|ڪاري قوم پرستي]]، [[Opposition to United States involvement in the Vietnam War|امن]]، ۽ [[Second-wave feminism|عورتن لاءِ وڌيڪ حق]]. 1969ع ۾ نيو يارڪ ۾ [[اسٽون وال فساد |اسٽون وال فسادن]] کي [[ال جي بي ٽي حق|هم جنس پرستن جي حقن]] واري تحريڪ جي شروعات سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web|title=Brief History of the Gay and Lesbian Rights Movement in the U.S.|url=http://www.uky.edu/~lbarr2/gws250spring11_files/Page1186.htm|access-date=2022-12-04|website=University of Kentucky|archive-date=2019-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20191118054142/http://www.uky.edu/~lbarr2/gws250spring11_files/Page1186.htm|url-status=dead}}</ref> 1974ع ۾ [[رچرڊ نِڪسن]] پهريون صدر بڻيو جنهن استعيفا ڏني. اهو [[واٽرگيٽ اسڪينڊل]] سبب ٿيو، جتي ماڻهن [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (يونائيٽيڊ اسٽيٽس)|ڊيموڪريٽڪ]] هيڊڪوارٽر ۾ گهڙي گهڻي معلومات هٿ ڪئي ته جيئن نِڪسن جي مدد ٿي سگهي.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=rNHtAAAAMAAJ|title=Watergate: Chronology of a Crisis|last=Dickinson|first=William B.|date=1973|publisher=Congressional Quarterly|isbn=978-0-87187-059-9|language=en|access-date=2022-12-18|archive-date=2023-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230403184754/https://books.google.com/books?id=rNHtAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> [[Yom Kippur War|يوم ڪِپور جنگ]] دوران يونائيٽيڊ اسٽيٽس [[اسرائيل]] جي مدد ڪئي. ان سبب [[اوپيڪ]] جي ملڪن يونائيٽيڊ اسٽيٽس کي پنهنجو تيل وڪڻڻ کان روڪيو. هن سان [[1973ع واروظ تيل بحران]] شروع ٿيو. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ملڪ جي معيشت کي [[جمود]] (Stagnation) جو مسئلو پيش آيو، جيڪو تڏهن ٿيندو آهي جڏهن قيمتون وڌن پر [[پيداواري عمل]] نه وڌي. جڏهن [[رونالڊ ريگن]] 1980ع ۾ چونڊيو ويو، ته هن گهٽ ٽيڪسن ۽ معيشت تي گهٽ سرڪاري ڪنٽرول سان ان کي روڪڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=6AiGAwAAQBAJ|title=Remaking America: Democracy and Public Policy in an Age of Inequality|last1=Soss|first1=Joe|last2=Hacker|first2=Jacob S.|last3=Mettler|first3=Suzanne|date=2007-11-08|publisher=Russell Sage Foundation|isbn=978-1-61044-510-8|pages=277|language=en|access-date=2023-02-04|archive-date=2023-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230403195954/https://books.google.com/books?id=6AiGAwAAQBAJ|url-status=live}}</ref> انهن تبديلين کي [[ريگن اڪنامڪس]] چيو ويندو هو. ٿڌي جنگ 1991ع ۾ ختم ٿي. اهو [[سوويت يونين جو خاتمو |سوويت يونين جي ٽٽڻ]] سبب ٿيو. سوويت يونين نه رهڻ بعد، يونائيٽيڊ اسٽيٽس دنيا جي سڀ کان وڏي [[سپر پاور]] بڻجي ويو.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nVDHAAAAQBAJ&pg=PA61|title=With Us Or Against Us: Studies in Global Anti-Americanism|last1=Judt|first1=Tony|last2=Lacorne|first2=Denis|publisher=Palgrave Macmillan|year=2005|isbn=978-1-4039-8085-4|page=61}}{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=K751AwAAQBAJ&pg=PT666|title=Encyclopedia of United States National Security|author=Richard J. Samuels|publisher=Sage Publications|year=2005|isbn=978-1-4522-6535-3|page=666}}{{cite book|url=https://archive.org/details/terrorismusforei00pill|title=Terrorism and U.S. Foreign Policy|author=Paul R. Pillar|publisher=Brookings Institution Press|year=2001|isbn=978-0-8157-0004-3|page=[https://archive.org/details/terrorismusforei00pill/page/57 57]|url-access=registration}}{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=CbPJ7KZ9FvIC&pg=PA179|title=China and the Taiwan Issue: Impending War at Taiwan Strait|author=Gabe T. Wang|publisher=University Press of America|year=2006|isbn=978-0-7618-3434-2|page=179}}{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=qgdmiw4VUHsC&pg=PA1|title=Understanding the "Victory Disease", From the Little Bighorn to Mogadishu and Beyond|publisher=Diane Publishing|year=2004|isbn=978-1-4289-1052-2|page=1}}{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=tzwYzL9KcwEC&pg=PA313|title=U.S. Foreign Policy: A Documentary and Reference Guide|author1=Akis Kalaitzidis|author2=Gregory W. Streich|publisher=ABC-CLIO|year=2011|isbn=978-0-313-38375-5|page=313}}</ref> . 22 نومبر 1963ع تي صدر جان ايف ڪينيڊيءَ کي قتل ڪيو ويو. 1968ع ۾ ڪارن جي حقن لاءِ آواز اٿاريندڙ اڳواڻ [[مارٽن لوٿرڪنگ]] کي قتل ڪيو ويو. 20 -جولاءِ- 1969ع تي آمريڪي خلائي جهاز اپولو II وسيلي خلاباز [[نيل آرمسٽرانگ|نيل آمسٽرانگ]]، [[ايڊون ايلڊرن]] ۽ [[مائيڪل ڪولينز]] چنڊ تي لٿا، جنهن کي سڄي دنيا جي عوام ٽي ويءَ تي سڌو سنئون ڏٺو. پھرين ۽ ٻين جنگ عظيم جي فتح ۽ 1991 ۾ سرد جنگ جي خاتمي آمريڪا کي ھڪ سپر پاور بڻائي ڇڏيو.آمريڪي معيشت ۽ [[ٽيڪنالاجي]]۾ بي حد اضافو ٿيو آھي. ھن وقت آمريڪا دنيا جي سڀ کان وڏي معيشت آھي. <ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html}}</ref> 26 فيبروري 1991ع تي -آمريڪا- [[ڪويت]] کي [[عراق]] جي قبضي مان ڇڏايو. 07 نومبر 2000ع جي صدارتي چونڊن ۾ جارج واڪر بش صدر چونڊجي آيو. 11 سيپٽمبر 2001ع تي ٻه مسافرن سان ڀريل جهاز [[ورلڊ ٽريڊ سينٽر]] ۽ آمريڪي وزارت دفاع جي آفيس [[پينٽاگون]] سان ٽڪرائجي ويا ۽ ورلڊ ٽريڊ سينٽر جا ٻئي ٽاور پٽ اچي پيا. - {{multiple image|total_width=360 | image1 = WTC smoking on 9-11.jpeg | caption1 =ورلڊ ٽريڊ سينٽر 11 سيپٽمبر 2001 ۾ القاعده جي دھشتگرد حملي دوران | alt1 = | image2 = OneWorldTradeCenter.jpg | caption2 = ون ورلڊ سينٽر جي نئين ٺاھيل بلڊنگ | alt2 = }} آمريڪا- -ان- دهشت گرديءَ جو ذميوار [[اسامه بن لادن]] کي قرار ڏنو، جيڪو -[[افغانستان]]- ۾ [[طالبان]] جو مهمان هو. انهيءَ الزام هيٺ -افغانستان- تي حملو ڪري طالبان جي حڪومت جو خاتمو آندو ويو. اها لڙائي اڃا به -جاري- آهي، 2003ع جي سياري ۾ -آمريڪا- عراق تي حملو ڪري [[صدام حسين]] کي گرفتار ڪري، کيس عدالت ذريعي ڦاهي ڏياري. عراق ۾ هينئر به نيٽو فورسز ويڙهاڪن کي منهن ڏيئي رهي آهي. -آمريڪا- 51 رياستن جو وفاق آهي، -جتي- صدارتي طرز جي حڪومت قائم آهي. صدر رياست جو مملڪتي اڳواڻ سربراهه (هيڊ آف اسٽيٽ)، حڪومت جو اڳواڻ، سڀني آئيني ۽ انتظامي اختيارن جو مالڪ ۽ هٿياربند فوجن جو سپريم ڪمانڊر آهي. صدر عوام جي ووٽن سان چئن سالن لاءِ چونڊبو آهي. ڪابينا ۽ رياستي گورنرن جي چونڊ صدر پاڻ ڪندو آهي. هن وقت آمريڪا جو صدر [[ڊونلڊ ٽرمپ|ڊونالڊ ٽرمپ]] آهي آمريڪا جو اڳوڻو صدر [[بارڪ اوباما|بارڪ حسين اوباما]] ھو جيڪو -تاريخ- جو پهريون سربراهه ھيو، جنهن جو تعلق ڪاري نسل سان ھيو. هن کي 2009ع جو امن جو نوبل -انعام- به مليو . -آمريڪا- جي آزاديءَ جو ڏهاڙو 04 -جولاءِ- 1776ع آهي، ۽ کيس گڏيل قومن جي اداري (UNO) جي ميمبرشپ 24 -آڪٽوبر- 1945ع کان حاصل آهي.<ref>{{Citation |title=آمريڪا : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A2%D9%85%D8%B1%D9%8A%DA%AA%D8%A7 |access-date=2019-12-17 |archive-date=2020-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406103453/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A2%D9%85%D8%B1%D9%8A%DA%AA%D8%A7 |url-status=dead }}</ref> === جديد تاريخ === {{seealso|سيپٽمبر 11 حملا|افغانستان جي جنگ (2001–2021)|عراق جنگ|عظيم كساد بازاري}} [[File:WTC smoking on 9-11.jpeg|thumb|180px|[[9/11|9/11]] تي ورلڊ ٽريڊ سينٽر جي جڙواں ٽاورن کي باهه لڳل ڏيک]] صدر [[جارج ايچ. ڊبليو. بُش]] جي دور ۾ ملڪ عالمي سطح تي هڪ غالب ڪردار اختيار ڪيو، جيئن [[خليج جنگ]] (1991ع) ۾. جديد آمريڪي تاريخ ۾ سڀ کان ڊگهي معاشي توسيع، مارچ 1991ع کان مارچ 2001ع تائين، [[بل ڪلنٽن]] جي صدارت ۽ ڊاٽ-ڪام ببل دوران جاري رهي.<ref>{{Cite web|last=Voyce|first=Bill|date=2006|title=IWIN - Why the Expansion of the 1990's Lasted So Long|url=http://iwin.iwd.state.ia.us/iowa/ArticleReader?itemid=00003700&print=1|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20061006020321/http://iwin.iwd.state.ia.us/iowa/ArticleReader?itemid=00003700&print=1|archive-date=October 6, 2006|access-date=May 15, 2019|website=State.ia.us}}</ref> هڪ شهري دعويٰ ۽ [[Monica Lewinsky|مونيڪا ليوِنسڪي]] سان لاڳاپيل جنسي اسڪينڊل سبب 1998ع ۾ هن جو [[مواخزو]](Impeachment) ٿيو، پر پوءِ به هن پنهنجي مدّت پوري ڪئي. [[2000 United States presidential election|2000ع جي آمريڪي صدارتي چونڊ]] آمريڪي تاريخ جي سڀ کان سخت مقابلي وارين چونڊن مان هڪ هئي؛ ان جو فيصلو [[آمريڪي سپريم ڪورٽ]] ڪيو: [[جارج ڊبليو. بُش]]، جارج ايچ. ڊبليو. بُش جو پٽ، صدر بڻيو، جيتوڻيڪ هن پنهنجي مخالف [[ايل گور]] کان گهٽ ووٽ حاصل ڪيا هئا.<ref>{{Cite book|title=36 Days: The Complete Chronicle of the 2000 Presidential Election Crisis|url=https://archive.org/details/36days00newy|last=Brinkley|first=Douglas|publisher=Times Books|year=2001|isbn=0-8050-6850-3}}</ref> 11 سيپٽمبر 2001ع تي [[القاعده]] گروپ جي دهشتگردن [[نيو يارڪ سٽي]] ۾ [[ورلڊ ٽريڊ سينٽر]] جي جڙواں ٽاورن تي حملو ڪيو (جيڪي تباهه ٿي ويا) ۽ [[واشنگٽن ڊي.سي.]] ويجهو [[پينٽاگون]] تي پڻ، انهن حملن جي هڪ سلسلي ۾ تقريبن ٽي هزار ماڻهو مارجي ويا. جواب ۾، بُش انتظاميا "[[دھشتگردي خلاف جنگ]]" شروع ڪئي. 2001ع جي آخر ۾ آمريڪي فوجن [[افغانستان]] تي حملو ڪيو، [[Taliban|طالبان]] حڪومت کي هٽايو ۽ القاعده جا ٽريننگ ڪيمپ تباهه ڪيا. طالبان باغي پوءِ به [[گوريلا جنگ]] وڙهندا رهيا. 2002ع ۾ بُش [[عراق]] ۾ رجيم چينج بابت بحث شروع ڪيو.<ref>{{Cite web|url=http://www.usatoday.com/news/world/2003-02-14-eu-survey.htm|title=Many Europeans Oppose War in Iraq|date=2003|website=USA Today.com|access-date=May 11, 2019|archive-date=2012-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20120805114706/http://www.usatoday.com/news/world/2003-02-14-eu-survey.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Springford|first=John|date=2003|title=Old and "New" Europeans United: Public Attitudes Towards the Iraq War and US Foreign Policy|url=http://www.cer.org.uk/pdf/back_brief_springford_dec03.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20040328182510/http://www.cer.org.uk/pdf/back_brief_springford_dec03.pdf|archive-date=March 28, 2004|access-date=May 11, 2019}}</ref> [[نيٽو]] جي حمايت کان سواءِ ۽ گڏيل قومن جي واضح حڪم کان سواءِ، بُش ڪجهہ حڪومتن جو اتحاد ترتيب ڏئي حملي جي شروعات ڪئي. اتحاد واري فوجن 2003ع ۾ جلدي [[عراق تي حملو]] ڪيو ۽ [[صدام حسين]] جي حڪومت ختم ڪئي. ايندڙ سال بُش ٻيهر چونڊيو ويو ۽ [[ امريڪا جي 2004 واري صدارتي چونڊ]] ۾ سڀ کان وڌيڪ ووٽ وٺندڙ صدر بڻيو. 2005ع ۾ [[هورڪين ڪيٽرينا]]، جيڪو آخرڪار قومي تاريخ جي سڀ کان موتمار قدرتي آفتن مان هڪ بڻيو، خليج واري ساحلي پٽي تي شديد تباهي آندي: [[نيو اورلينز]] شهر جو وڏو حصو تباهه ٿي ويو، ۽ 1833 ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{Cite web|date=May 25, 2019|title=Más de US$ 125 mil millones se pagaron por daños naturales|url=http://sectorproductivo.com.py/otras-secciones/noticias/ultimo-momento/3948-mas-de-us-125-mil-millones-se-pagaron-por-danos-naturales|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111010231356/http://sectorproductivo.com.py/otras-secciones/noticias/ultimo-momento/3948-mas-de-us-125-mil-millones-se-pagaron-por-danos-naturales|archive-date=October 10, 2011|website=Sector Productivo.com.py|language=es}}</ref> 4 نومبر 2008ع تي، [[عالمي معاشي منداهه]] دوران، [[باراڪ اوباما]] صدر چونڊيو ويو، جيڪو پهريون افريقي-آمريڪي هو جيڪو هن عهدي تي پهتو. مئي 2011ع ۾ آمريڪي اسپيشل فورسز [[اسامه بن لادن]] کي پاڪستان ۾ لڪل حالت ۾ مارڻ ۾ ڪامياب ٿيون. ايندڙ سال باراڪ اوباما ٻيهر چونڊيو ويو. پنهنجي ٻئي دور ۾ هن [[عراق ۽ ليونٽ جي اسلامي رياست|اسلامڪ اسٽيٽ]] خلاف جنگ جي اڳواڻي ڪئي ۽ ڪيوبا سان سفارتي لاڳاپا بحال ڪيا. 8 نومبر 2016ع تي [[ريپبلڪن پارٽي (يونائيٽيڊ اسٽيٽس)|ريپبلڪن پارٽي]] جي اڳواڻ [[ڊونلڊ ٽرمپ]] اڳوڻي فرسٽ ليڊي [[هِلري ڪلنٽن]] کي شڪست ڏئي صدر چونڊيو ويو.<ref>{{Cite web|url=https://www.elespanol.com/mundo/america/eeuu/20161109/169483152_0.html|title=Trump gana las elecciones de Estados Unidos y promete gobernar para todos|last1=Gallego Espina|first1=José|last2=Jorrín|first2=Javier G.|date=November 9, 2016|website=El Español|language=es-ES|access-date=May 20, 2019|archive-date=June 6, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190606130442/https://www.elespanol.com/mundo/america/eeuu/20161109/169483152_0.html|url-status=live}}</ref> 12 جون 2016ع تي [[اورلينڊو نائيٽ ڪلب قتل عام |اورلينڊو]] ۾ هم جنس پرستن جي ڊسڪو ''پلس'' تي ٿيل قتلِ عام (51 ڄڻا فوت) ۽ 1 آڪٽوبر 2017ع تي [[لاس ويگاس وارو قتل عام (2017)|لاس ويگاس]] ۾ ٿيل فائرنگ (60 ڄڻا فوت) کي 9/11 کان پوءِ ملڪ ۾ سڀ کان وڏا قتلِ عام قرار ڏنو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news|url=http://internacional.elpais.com/internacional/2016/06/12/actualidad/1465717811_688793.html|title=50 muertos en la peor matanza en EE UU desde el 11-S|date=May 25, 2019|newspaper=El País|language=es|access-date=May 25, 2019|archive-date=July 2, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170702105505/http://internacional.elpais.com/internacional/2016/06/12/actualidad/1465717811_688793.html|url-status=live|last1=Faus|first1=Joan}}</ref> مئي 2020ع جي آخر ۾ [[جارج فلوئڊ جو قتل|جارج فلوئڊ جي قتل]] کان پوءِ سڄي دنيا ۾ ڪيترائي احتجاج ٿيا، جن ۾ نسلي انصاف جو مطالبو ڪيو ويو. 6 جنوري 2021ع تي [[واشنگٽن ڊي.سي.]] ۾ آمريڪي ڪيپيٽل تي هڪ فساد ۽ آمريڪي ڪانگريس خلاف تشدد واري حملي دوران چڙهائي ڪئي وئي. == جاگرافي ۽ ماحول == {{main|آمريڪا جي جاگرافي}} [[فائل:USA-satellite.jpg|thumb|آمريڪا جي گڏيل رياستن جي سيٽلائيٽ ذريعي نڪتل تصوير جنھن ۾ ان جي پسگردائي پڻ ڏيکاريل آهي]] ھي ملڪ اتر کان ڏکڻ ۾ [[ڪيناڊا]] ۽ [[ميڪسيڪو]] ۽ اوڀر کان اولھ [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] ۽ [[پيسفڪ سمنڊ]] جي وچ ۾ واقع آهي. ھن ملڪ جو جاگرافيائي محل وقوع 38 00 N, 97 00 W آھي.ملڪ جي ايراضي 9,833,517 چورس ڪلوميٽر جن مان 9,147,593 چورس ڪلوميٽر خشڪي 685,924 چورس ڪلوميٽر پاڻي آھي. ھن ملڪ ۾ 50 رياستون ۽ ھڪ وفاقي ٽيريٽري جنھن جو نالو [[ڊسٽرڪٽ آف ڪولمبيا]] آهي جنھن ۾ وفاقي گاديءَ جو هنڌ [[واشنگٽن]] واقع آهي. ھي دنيا جو پکيڙ ۾ چوٿون وڏو ملڪ آهي.ھن جي زمين واري سرحد جملي 12,048 ڪلوميٽر آهي جنھن مان ڪيناڊا سان اتر واري پاسي 8,893 ڪ.م. ۽ الاسڪا واري پاسي کان ڪيناڊا سان 2,477 ڪ.م. اٿس باقي ميڪسيڪو سان زميني سرحد 3,155 ڪ.م. آهي.ھن ملڪ جي [[گوانٽانامو بي]] ۾ فوجي اڏي واري زمين ڪيوبا جو حصو آهي ۽ اھا ڪيوبا کان ليز تي ورتل آھي ان جي زميني سرحد 28.5 ڪ.م. آهي. ھن ملڪ جي ساحلي سرحد 19,924 ڪ. م. آھي ۽ ان جي سرحدي حد سمنڊ طرف 12 ناٽيڪل ميل آھي. ملڪ جو ساحلي معاشي زون سمنڊ طرف 200 ناٽيڪل ميل آھي.آمريڪا جي سمند جي سطح کان سراسري بلندي 720 ميٽر آھي. ان جو سڀ کان اونھو مقام [[موت جي وادي]] (Death Valley)آھي جيڪا سمند جي سطح کان 86 ميٽر اونھي آھي. سڀ کان اوچو مقام [[مائونٽ ميڪ ڪنلي]](McKinley) ۾ [[ڊينالي]](Denali) آهي جيڪو 6,190 ميٽر اوچو آهي.قدرتي وسيلن ۾ ھتي [[ڪوئلو]] ،[[ٽامو]]، [[شيھو]]، [[موليبيڊنيم]]، [[فاسفيٽ]]، [[يورينيم]]، [[باڪسائيٽ]]، [[سون]]، [[لوھ]]، [[پارو]]، [[نڪل]]، [[پوٽاش]]، [[چاندي]] , [[ٽنگسٽن]]، [[جست]]، [[پيٽرول]] [[عمارتي ڪاٺ]] جي دولت سان ڀريل آهي. دنيا م ڪوئلي جا سڀ کان گھڻا ذخيرا ھن ملڪ اھن جيڪي 491 ارب ٽن آھن جيڪي سڄي دنيا جي ڪوئلي جو 27 سيڪڙو آھن. </ref><ref>{{cite book|title=The New York Times Guide to Essential Knowledge, Second Edition: A Desk Reference for the Curious Mind|url=https://archive.org/details/newyorktimesguid00|last=New York Times|publisher=St. Martin's Press|year=2007|isbn=978-0312376598|page=[https://archive.org/details/newyorktimesguid00/page/632 632]}}</ref><ref>{{cite book|title=The Origins of the Federal Republic: Jurisdictional Controversies in the United States, 1775-1787|url=https://archive.org/details/originsoffedera00onuf|last=Onuf|first=Peter S.|publisher=University of Pennsylvania Press|year=1983|isbn=978-0812211672}}</ref> [[متصل يونائيٽيڊ اسٽيٽس]] جو زميني ايرادو {{convert|2959064|sqmi|km2|0}} آهي. [[الاسڪا]]، جيڪو ڪينيڊا جي ذريعي متصل يونائيٽيڊ اسٽيٽس کان ڌار آهي، {{convert|663268|sqmi|km2|0}} سان سڀ کان وڏي رياست آهي. [[هوائي]]، جيڪو اتر آمريڪا جي ڏکڻ اولھ ۾ [[پئسفڪ سمنڊ]] جي وچ ۾ هڪ ٻيٽاڻي سلسلو آهي، {{convert|10931|sqmi|km2|0}} ايراضي رکي ٿو.<ref>{{cite web|author=Lubowski, Ruben; Vesterby, Marlow; Bucholtz, Shawn|date=July 21, 2006|title=AREI Chapter 1.1: Land Use|url=http://www.ers.usda.gov/publications/arei/eib16/chapter1/1.1/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060808222823/http://www.ers.usda.gov/publications/arei/eib16/chapter1/1.1/|archive-date=August 8, 2006|publisher=Economic Research Service}}</ref> يونائيٽيڊ اسٽيٽس ڪل ايراضي (زمين ۽ پاڻي) جي لحاظ کان دنيا جو چوٿون وڏو ملڪ آهي، جيڪو روس، ڪينيڊا ۽ چين کان پوءِ اچي ٿو؛ ڪڏهن ڪڏهن ڳڻپ چين ۽ [[ڀارت]] وچ ۾ تڪراري ٻن علائقن ۽ آمريڪا جي ماپ جي طريقي تي دارومدار رکي ٿي. اندازا {{convert|3676486|sqmi|km2|0}}<ref>{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/616563/United-States |title=United States |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=2019-09-09 |archive-date=2015-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150528012641/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/616563/United-States |url-status=live }}</ref> کان {{convert|3717813|sqmi|km2|0}}<ref>{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2005/Table03.pdf |title=Population by Sex, Rate of Population Increase, Surface Area and Density |publisher=UN Statistics Division |work=Demographic Yearbook 2005 |access-date=2020-02-17 |archive-date=2018-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181210063235/https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2005/Table03.pdf |url-status=live }}</ref> ۽ {{convert|3794101|sqmi|km2|0}} تائين آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html |title=United States |publisher=CIA |work=The World Factbook |date=September 30, 2009 |access-date=February 17, 2008 |archive-date=December 26, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226005704/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html%20 |url-status=live }}</ref> رڳو زميني ايراضي موجب آمريڪا روس ۽ چين کان پوءِ ٽيون وڏو ملڪ آهي، ۽ ڪينيڊا کان ٿورو اڳتي آهي.<ref>{{cite web|title=World Factbook: Area Country Comparison Table|url=http://www.education.yahoo.com/reference/factbook/countrycompare/area/3d.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20091118000835/http://education.yahoo.com/reference/factbook/countrycompare/area/3d.html|archive-date=November 18, 2009|publisher=Yahoo Education|access-date=January 24, 2024}}</ref> [[File:Haliaeetus leucocephalus2.jpg|thumb|200px|[[گنجو عقاب]]، جيڪو 1782ع کان يونائيٽيڊ اسٽيٽس جو قومي پکي آهي]] [[اٽلانٽڪ سمنڊ]] جي ساحلي ميدان اندرئين طرف وڌندي [[پن ڇڻ وڻن]] جي ٻيلن ۽ پائيڊمونٽ جي لهرن جهڙن ٽڪرن ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي. [[اپاليچين جبل]] اوڀر ساحلي علائقي کي [[گريٽ ليڪس]] ۽ [[مڊ ويسٽ]] جي گاهن وارن ميدانن کان ڌار ڪن ٿا. [[مسيسيپي درياهه]]–[[ميسوري درياهه]] جو نظام، جيڪو دنيا جو چوٿون ڊگهو درياهي نظام آهي، ملڪ جي دل مان اتر کان ڏکڻ طرف وهندو آهي. [[گريٽ پلينز]] جي سڌي ۽ زرخيز [[پريئري]] اولهه طرف پکڙجي ٿي، جنهن کي ڏکڻ اوڀر ۾ [[آمريڪا جا اندروني هاءِ لينڊز|هاءِ لينڊ علائقو]] ٽوڙي ٿو. [[راڪي جبل]]، جيڪي گريٽ پلينز جي اولهه ڪناري تي آهن، اتر کان ڏکڻ تائين پکڙيل آهن ۽ [[ڪولوراڊو]] ۾ 14,000 فُٽ (4,300 ميٽر) کان وڌيڪ اوچائيون حاصل ڪن ٿا. ان کان اولهه پٿريلو [[گريٽ بيسن]] ۽ ريگستان آهن، جهڙوڪ چيهوهوا ۽ [[موهاوي ريگستان]]. [[سيرا نيواڊا]] ۽ [[ڪيسڪيڊ جبلن جو سلسلو]] [[پئسفڪ ساحل]] جي ويجهو آهن، ۽ ٻئي سلسلا 14,000 فُٽ کان وڌيڪ اوچائيون رکن ٿا. [[الاسڪا جبلن جو سلسلو]] گهڻي [[الاسڪا]] مان گذري ٿو ۽ ان ۾ [[ڊينالي]] شامل آهي، جيڪو سمنڊ جي سطح کان 20,310 فُٽ (6,190 ميٽر) اوچو آهي ۽ يونائيٽيڊ اسٽيٽس ۽ اتر آمريڪا جو سڀ کان اوچو جبل آهي. حقيقت ۾ ڊينالي بنياد کان چوٽي تائين دنيا جو سڀ کان اوچو زميني جبل آهي، جنهن جي اوچائي لڳ ڀڳ 18,000 فُٽ (5,490 ميٽر) آهي، جيڪا [[مائونٽ ايورسٽ]] کان لڳ ڀڳ 4,000 فُٽ (1,220 ميٽر) وڌيڪ آهي (ايورسٽ بنياد کان چوٽي تائين لڳ ڀڳ 14,000 فُٽ آهي). يونائيٽيڊ اسٽيٽس جي قدرتي ماحول کي شڪل ڏيڻ وارا ٻه وڏا عنصر آهن. پهريون ارضياتي (جيالاجيڪل) عنصر آهي، جيڪو زميني بناوٽ، پاڻيءَ جي وهڪرن (ڊرينج)، ۽ معدني وسيلن جي بنيادي نمونن جو تعين ڪري ٿو ۽ ڪجهه حد تائين مٽيءَ تي به اثرانداز ٿئي ٿو. ٻيو فضائي (ايٽماسفيرڪ) عنصر آهي، جيڪو نه رڳو آبهوا ۽ موسم کي طئي ڪري ٿو، پر وڏي حد تائين مٽي، ٻوٽن ۽ جانورن جي ورڇ تي به اثر وجهي ٿو. جيتوڻيڪ اهي ٻئي عنصر مڪمل طور هڪ ٻئي کان الڳ ناهن، پر هر هڪ نقشي تي اهڙا بلڪل مختلف نمونا پيدا ڪري ٿو، جو عملي طور تي اهي ٻه الڳ جغرافيائون نظر اچن ٿيون<ref> {{cite web |title=United States |url=https://www.britannica.com/place/United-States |website=Encyclopaedia Britannica |publisher=Encyclopaedia Britannica, Inc. |access-date=4 فيبروري 2026 |language=en }} </ref>. اينڊريو جيڪسن بابت چيو وڃي ٿو ته هن اهو چيو هو ته “يونائيٽيڊ اسٽيٽس اصل ۾ الگهيني جبلن کان شروع ٿئي ٿي”، جنهن جو مطلب اهو هو ته جبلن جي اولهه طرف، وڏي اندروني هيٺاهين علائقي (Interior Lowlands) جي الڳٿل ۽ آزاديءَ واري فضا ۾ ئي ماڻهو آخرڪار پراڻي دنيا (يورپ) جي اثرن کان نجات حاصل ڪري سگهيا. اهو بحث جوڳو سوال آهي ته ڇا هي هيٺاهيون ميدان ملڪ جو ثقافتي مرڪز آهن يا نه، پر ان ۾ ڪو شڪ ناهي ته اهي ملڪ جو ارضياتي مرڪز آهن، ۽ ڪيترن ئي پهلوئن کان جغرافيائي مرڪز پڻ آهن. هي انتهائي وسيع علائقو هڪ قديم، گهڻو حد تائين ڪٽيل ۽ گهسريل پليٽ فارم تي ٻڌل آهي، جيڪو پيچيده بلوري (crystalline) پٿرن مان ٺهيل آهي. اهي پٿر گذريل 600 ملين سالن کان وڌيڪ عرصي تائين وڏي پيماني جي جبل ٺاهڻ واري عمل (orogenic activity) کان گهڻو ڪري محفوظ رهيا آهن. وچ ڪئناڊا جي وڏي حصي ۾ اهي پري ڪيمبرين پٿر زمين جي سطح تي ظاهر آهن ۽ براعظم جو سڀ کان وڏو جغرافيائي علائقو ٺاهين ٿا، جنهن کي ڪئناڊين شيلڊ سڏيو وڃي ٿو، جيڪو برفاني عمل سبب سخت ۽ ڪٽيل نظر اچي ٿو<ref name=" برٽنيڪا"/>. يونائيٽيڊ اسٽيٽس ۾ هن بلوري پليٽ فارم جو وڏو حصو تلڇٽي پٿرن جي ڳري پرت هيٺ لڪل آهي. پر تمام اتر ۾، کليل ڪئناڊين شيلڊ ايتري حد تائين آمريڪا ۾ داخل ٿئي ٿي جو ٻه ننڍا پر نمايان زميني علائقا ٺهن ٿا: اتر نيو يارڪ جا سخت ۽ ڪڏهن ڪڏهن شاندار ايڊيرونڊيڪ جبل، ۽ اتر منيسوٽا، وسڪانسن ۽ مشيگن جو وڌيڪ سادو ۽ سنجيده سپيريئر اپلينڊ. جيئن شيلڊ جي ٻين حصن ۾، هتي به برفاني دور دوران مٽي ختم ٿي وئي، مٿاڇري تي وڏا پٿر ۽ ٻيو ملبو پکڙجي ويو، ۽ برف کان اڳ وارا پاڻي نيڪال جا نظام ختم ٿي ويا. انهن علائقن ۾ زراعت جون گهڻيون ڪوششون ناڪام ٿيون، پر اتر واري موسم، قدرتي ويرانگي، صاف ڍنڍن ۽ تيز وهندڙ ندين جي ميلاپ انهن علائقن کي سڄو سال ٻاهرين تفريحي سرگرمين لاءِ اهم مرڪز بڻايو آهي<ref name=" برٽنيڪا"/>. سپيريئر اپلينڊ جي معدني دولت افسانوي حيثيت رکي ٿي. هتي لوھ زمين جي سطح جي ويجهو ملي ٿو ۽ اپر گريٽ ليڪس جي گهري پاڻي وارن بندرگاهن جي قريب آهي. لوھ ڍنڍ سپيريئر جي اتر ۽ ڏکڻ ٻنهي طرفن کان ڪڍيو وڃي ٿو، پر سڀ کان مشهور منيسوٽا جي ميسابي رينج جا وڏا ذخيرا آهن، جيڪي سئو سالن کان وڌيڪ عرصي تائين دنيا جي امير ترين ذخيري مان رهيا ۽ آمريڪا جي صنعتي طاقت بڻجڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ذخيرا گهٽجڻ جي باوجود، منيسوٽا ۽ مشيگن جون کاڻيون اڃا تائين ملڪ جي لوھ جو وڏو حصو ۽ دنيا جي فراهمي جو به نمايان سيڪڙو پيدا ڪن ٿيون<ref name=" برٽنيڪا"/>. ايڊيرونڊيڪ جبلن ۽ سپيريئر اپلينڊ جي ڏکڻ ۾ بلوري ۽ تلڇٽي پٿرن جي وچ واري حد موجود آهي، جتي اوچتو سڀ ڪجھ بدلجي وڃي ٿو. هن تلڇٽي علائقي جو مرڪز—يونائيٽيڊ اسٽيٽس جو دل—وڏي مرڪزي هيٺاهين زمين (Central Lowland) آهي، جيڪا نيو يارڪ کان وچ ٽيڪساس تائين لڳ ڀڳ 1,500 ميل (2,400 ڪلوميٽر) پکڙيل آهي ۽ اتر طرف وڌيڪ 1,000 ميل تائين ڪئناڊا جي ساسڪچي وان صوبي تائين وڃي ٿي. ڪجهه ماڻهن کي هي منظرنامو سادو لڳي سگهي ٿو، ڇو ته 2,000 فوٽ (600 ميٽر) کان وڌيڪ اوچائي گهٽ ڏسڻ ۾ اچي ٿي ۽ انتهائي اوکو علائقو تقريبن ناياب آهي. بهرحال، منظرناما گهڻو متنوع آهن، جنهن جو وڏو سبب برفاني عمل آهي، جنهن سڌي يا اڻ سڌي طرح هن ذيلي علائقي جي گهڻي حصي کي متاثر ڪيو. ميزوري–اوهايو درياهه واري لڪير جي اتر ۾، برفاني دور دوران براعظمي برف جي اڳتي وڌڻ ۽ واپس وڃڻ سبب پٿرن، واري، ڪنڪري، گاد ۽ مٽيءَ جو هڪ پيچيده نقشو ٺهي پيو، گڏوگڏ ڍنڍن ۽ پاڻي نيڪال جي رستن جو به، جن مان ڪجهه ڇڏيل آهن ۽ ڪجهه اڃا تائين استعمال ۾ آهن. مرڪزي هيٺاهين علائقي جو ڏکڻ حصو بلڪل مختلف آهي، جتي گهڻو ڪري لوس (هوا سان جمع ٿيل گاد) موجود آهي، جنهن اڳ ۾ ئي گهٽ اوچائي واري زمين کي وڌيڪ هموار ڪري ڇڏيو آهي. ٻين هنڌن تي، خاص طور وڏن درياهن جي ويجهو، برف کان پوءِ وهنندڙ ندين لوس کي گول ٽڪرين ۾ تراشيو آهي، جن کي ڏسندڙن سمنڊ جي لهرن سان تشبيهه ڏني آهي. سڀ کان اهم ڳالهه اها آهي ته لوس انتهائي زرخيز مٽي پيدا ڪري ٿي. جيئن ميسابي لوھ آمريڪا جي صنعتي دولت جو بنياد هو، تيئن ملڪ جي زرعي خوشحالي مڊ ويسٽ جي لوس مٽيءَ ۾ جڙيل آهي<ref name=" برٽنيڪا"/>. مرڪزي هيٺاهين زمين هڪ وڏي ٿانوَ وانگر آهي، جيڪا سڀني پاسن کان آهستي آهستي اوچن علائقن ڏانهن وڌي ٿي. ڏکڻ ۽ اوڀر طرف زمين ٽن وڏن پليٽائن ڏانهن آهستي آهستي مٿي ٿي وڃي ٿي. برفاني عمل جي حد کان ٻاهر، ڏکڻ ۾، تلڇٽي پٿر ٻن وڏن اوڀارن ۾ مٿي کنيل آهن، جن جي وچ ۾ مسيسيپي درياهه جي وڏي وادي موجود آهي. اوزارڪ پليٽو درياهه جي اولهه ۾ واقع آهي ۽ ڏکڻ ميزوري ۽ اتر آرڪنساس جي گهڻي حصي تي پکڙيل آهي؛ جڏهن ته اوڀر ۾ اندروني هيٺاهين پليٽو مرڪزي ڪينٽڪي ۽ ٽينيسي تي حاوي آهن. ٻن تقريبن گول ۽ زرخيز چونا پٿر وارن علائقن—ٽينيسي جو نيشفيل بيسن ۽ ڪينٽڪي جو بليوگراس علائقو—کان سواءِ، انهن پليٽن جو گهڻو حصو وارياسي پٿرن تي ٻڌل آهي، جيڪي ندين ذريعي گهڻو ڪٽيل آهن. اڪثر هنڌن تي مقامي اوچائي ڪيترن سؤ فوٽن تائين پهچي ٿي، ۽ سياحن کي تنگ ندين جي وادين سان گڏ وڪريل رستن تي سفر ڪرڻو پوي ٿو. هتي جي مٽي گهٽ معيار واري آهي ۽ معدني وسيلا به محدود آهن<ref name=" برٽنيڪا"/>. مرڪزي هيٺاهين زمين کان اوڀر طرف، ايپيليچين پليٽو—ڪٽيل اوچن علائقن جي هڪ تنگ پٽي—اوزارڪ پليٽو ۽ اندروني هيٺاهين پليٽن سان گهڻو مشابهت رکي ٿي، خاص طور تي تيز ڍلوانن، خراب مٽي ۽ مستقل غربت جي لحاظ کان. عام طور تي، ايپيليچين پليٽو کي ايپيليچين جبلن جو ذيلي علائقو سمجهيو وڃي ٿو، جزوي طور جغرافيائي جڳهه ۽ جزوي طور ارضياتي بناوٽ جي بنياد تي. ٻين پليٽن جي ابتڙ، جتي پٿر مٿي کنيل آهن، هتي پٿر هڪ ڊگهي ٿانوَ جهڙي ڍانچي ۾ آهن، جنهن ۾ بٽومينس ڪوئلو ڪٽائي کان محفوظ رهيو آهي. هي ايپيليچين ڪوئلو—ميسابي لوھ وانگر، جنهن سان گڏجي اهو آمريڪي صنعت کي سهارو ڏئي ٿو—غير معمولي اهميت رکي ٿو. اهو وسيع، ٿلهو ۽ زمين جي سطح جي ويجهو آهي، جنهن ڏهاڪن تائين اتر اوڀر جي اسٽيل ملن جي ڀٽين کي ٻاريو آهي ۽ لوئر گريٽ ليڪس جي ڪنارن تي ڳري صنعت جي وڏي مرڪز کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿو<ref name=" برٽنيڪا"/>. === درياهه ۽ آبي نظام === آمريڪا جي درياهن مان سڀ کان اهم [[مسيسيپي درياهه]] آهي، جيڪو پنهنجي وڏين شاخن—[[اوهايو درياهه]] ۽ [[ميسوري درياهه]]—سميت وچ آمريڪا (midcontinent) جو وڏو حصو نيڪال ڪري ٿو. مسيسيپي درياهه [[منياپولس]] تائين ٻيڙين لاءِ قابلِ آمدرفت آهي، جيڪو خليجِ ميڪسيڪو کان هوائي رستي لڳ ڀڳ 1٬200 ميل (1٬900 ڪلوميٽر) پري آهي. [[گريٽ ليڪس]]–[[سينٽ لارنس درياهه]] نظام سان گڏجي، هي درياهه دنيا جو سڀ کان وڏو اندرين آبي رستن جو نيٽ ورڪ ٺاهي ٿو. مسيسيپي جون اوڀر واريون شاخون، خاص طور تي اوهايو ۽ [[ٽينيسي درياهه]]، به ڊگهي مفاصلي تائين آمدرفت لاءِ موزون آهن<ref name=" برٽنيڪا"/>. ان جي ابتڙ، اولهه کان ايندڙ [[گريٽ پلينز]] جون ڪيتريون ئي شاخون موسمي نوعيت جون آهن ۽ واريءَ جي ٻيٽن (sandbars) سبب واپاري آمدرفت لاءِ موزون ناهن. مثال طور، ميسوري درياهه—جيڪو مسيسيپي کان به ڊگهو آهي—ويهين صديءَ جي وچ تائين عملي طور نيويگيشن کان محروم هو، پر بندن، لاڪن ۽ کوٽائي (dredging) جي گڏيل انتظام کان پوءِ هن درياهه کي بارج ٽريفڪ لاءِ کوليو ويو<ref name=" برٽنيڪا"/>. [[گريٽ ليڪس]]–سينٽ لارنس نظام وچ آمريڪا جي اندرين آبي رستن جو ٻيو وڏو حصو آهي، جيڪو [[شڪاگو]] وٽ واهن ۽ [[ايليناءِ درياهه]] ذريعي مسيسيپي–اوهايو نظام سان ڳنڍيل آهي. پنجئي گريٽ ليڪس (جن مان چار [[ڪيناڊا]] سان گڏيل آهن) دنيا جو سڀ کان وڏو تازو پاڻيءَ جو ڍنڍي نظام آهن، ۽ دنيا جي ڪنهن به ٻئي ڍنڍي نظام کان وڌيڪ سامان کڻن ٿا. نيويگيشن جون ٽي وڏيون رڪاوٽون—[[سينٽ ميري ريپيڊز]] (سولٽ سينٽ ميري وٽ)، [[نياگرا فالز]]، ۽ سينٽ لارنس جا ريپيڊز—لاڪن ذريعي ختم ڪيون ويون آهن. انهن لاڪن جي 27 فوٽ (8 ميٽر) کوٽائي سبب سامونڊي جهاز براعظم جي اندر 1٬300 ميل (2٬100 ڪلوميٽر) تائين داخل ٿي سگهن ٿا، يعني [[ڊلوٿ، منيسوٽا]] ۽ شڪاگو تائين<ref name=" برٽنيڪا"/>. [[راڪي جبل]]ن جي اولهه ۾ تقريبن سڀ درياهه خشڪي (aridity) جي سخت اثر هيٺ آهن. وچين جبلن واري علائقي (intermontane basins) جي ريگستانن ۽ اسٽيپ علائقن ۾، ٿورو گهڻو وهڪرو اڪثر اندروني ٿانون (interior basins) ۾ ئي ختم ٿي وڃي ٿو، جن مان رڳو هڪ، [[گريٽ سالٽ ليڪ]]، قابلِ ذڪر مقدار ۾ پاڻي رکي ٿي. ٿورن ساحلي وهڪرن کانسواءِ، رڳو ٽي وڏا درياهي نظام سمنڊ تائين پهچن ٿا: [[ڪولمبيا درياهه]]، [[ڪولوراڊو درياهه]]، ۽ [[سان جواڪين–سيڪريمنٽو درياهي نظام]] ([[ڪيليفورنيا]] جي مرڪزي وادي)<ref name=" برٽنيڪا"/>. اهي ٽيئي درياهي نظام ”غير ملڪي درياهه“ (exotic rivers) آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي خشڪ علائقن مان ڊگهو فاصلو طئي ڪن ٿا جتان کين ٿورو پاڻي ملي ٿو. ڪولمبيا ۽ ڪولوراڊو ٻنهي شاندار گهرا درا (gorges) ٺاهيا آهن—پهريون [[ڪيسڪيڊ جبل]]ن ۽ ڪولمبيا بيسن جي لاوا پٿرن مان، ۽ ٻيو [[ڪولوراڊو پليٽو]] جي رنگين پٿرن مان. اهي گهرا درا بند ٻڌڻ لاءِ موزون آهن. اڳ ۾ تيز وهندڙ ڪولمبيا درياهه هاڻي پرسڪون ڍنڍن جي هڪ ڏاڪڻ بڻجي ويو آهي، جنهن جو پاڻي اوڀر [[واشنگٽن]] جي خشڪ پليٽن کي آبپاشي ڏئي ٿو ۽ دنيا جي وڏن هائيڊرو اليڪٽرڪ نيٽ ورڪن مان هڪ کي توانائي فراهم ڪري ٿو<ref name=" برٽنيڪا"/>. [[ڪولوراڊو درياهه]] تي ترقي نسبتاً گهٽ آهي، ۽ نون بندن بابت تجويزن کي انهن ماڻهن جي سخت مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو آهي، جيڪي درياهه جي وادين جي شاندار قدرتي حسن کي محفوظ رکڻ چاهين ٿا<ref name=" برٽنيڪا"/>. اوڀر آمريڪا جي ٽئين درياهي گروهه ۾ اهي درياهه شامل آهن، جيڪي [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] ۽ [[ميڪسيڪو جي نار]] سان لڳل ساحلي پٽي کي نيڪال ڪن ٿا. [[ريو گرينڊي]] کان سواءِ—جيڪو راڪي جبلن جي اولهه ۾ اڀري ٿو ۽ لڳ ڀڳ 1٬900 ميل (3٬050 ڪلوميٽر) ڦرندڙ رستي سان خليج تائين پهچي ٿو، گهٽ ئي ساحلي درياهه 300 ميل (480 ڪلوميٽر) کان ڊگها آهن، ۽ گهڻا تقريباً سڌي رستي سان سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا. برفاني [[نيو انگلينڊ]] ۽ ڏکڻ اولهه [[ٽيڪساس]] جي خشڪ علائقن کانسواءِ، گهڻا وڏا ساحلي درياهه ڪجهه حد تائين ٻيڙين لاءِ قابلِ آمدرفت آهن<ref name=" برٽنيڪا"/>. ===موسم=== [[فائل:US 50 states Köppen.svg|thumb|کاٻو| ڪوپن واري آبهوا جي درجہ بندي]] يونائيٽيڊ اسٽيٽس پنهنجي وڏي ايراضي ۽ جاگرافيائي تنوع سبب تقريبن سڀئي موسمي قسمن تي مشتمل آهي. 100هين [[ميرڊين]] جي اوڀر ۾ موسم اتر ۾ [[نمي وارو براعظمي موسم]] ۽ ڏکڻ ۾ [[نمي وارو ذيلي اڀرندي موسم]] تائين ڦهليل آهي. [[فلوريڊا]] جو ڏاکڻي ڇيڙو اڀرندي (ٽراپيڪل) آهي، ۽ هوائي پڻ اڀرندي آهي. 100هين ميرڊين کان اولهه گريٽ پلينز نيم خشڪ آهن. اولهه جا گهڻا جبل [[الپائن موسم]] رکن ٿا. گريٽ بيسن ۾ موسم خشڪ، ڏکڻ اولهه ۾ ريگستاني، [[ساحلي ڪيليفورنيا]] ۾ [[ميڊيٽرينين موسم]]، ۽ ساحلي [[اورگن]]، [[واشنگٽن (رياست)|واشنگٽن]] ۽ ڏاکڻي الاسڪا ۾ [[سامونڊي موسم]] آهي. انتهائي موسم غير معمولي ناهي—[[ميڪسيڪو جي نار]] سان لڳندڙ رياستون [[طوفانن]] جو شڪار ٿين ٿيون، ۽ دنيا جا گهڻا [[ٽوڙنيڊو]] هن ملڪ ۾، خاص طور تي مڊ ويسٽ جي [[ٽوڙنيڊو ايلي]] ۾، واقع ٿين ٿا.<ref>{{cite news|author=Perkins, Sid|date=May 11, 2002|title=Tornado Alley, USA|work=Science News|url=http://www.sciencenews.org/articles/20020511/bob9.asp|url-status=dead|access-date=October 11, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701131631/http://www.sciencenews.org/articles/20020511/bob9.asp|archive-date=July 1, 2007|accessdate=February 4, 2026|archivedate=July 1, 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070701131631/http://www.sciencenews.org/articles/20020511/bob9.asp}}</ref> آبهوا انساني رهائش تي سڌي ۽ اڻ سڌي طرح اثرانداز ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ٻوٽن، مٽي ۽ جهنگلي جيوت کي شڪل ڏئي ٿي. آمريڪا ۾ قدرتي ماحول کي تقريباً چار صدين جي يورپي آبادڪاري ۽ هزارين ورهين جي مقامي آمريڪي رهائش وڏي حد تائين تبديل ڪري ڇڏيو آهي. تنهن هوندي به، جتي به زمين ڇڏجي ٿي، اتي قدرتي حالتون تيزيءَ سان واپس اچن ٿيون ۽ مٽي، ٻوٽن ۽ آبهوا وچ ۾ نئون توازن پيدا ٿئي ٿو. ان سڀ جي باوجود، آمريڪا کي اڃا به مختلف حياتي-آبهوايي علائقن (bioclimatic regions) ۾ ورهائي سگهجي ٿو، جن مان هر هڪ مخصوص آبهوا، ممڪن قدرتي ٻوٽن ۽ مٽيءَ سان سڃاتو وڃي ٿو. آمريڪا جي آبهوا جو نمونو بنيادي طور هيٺين عنصرن تي ٻڌل آهي<ref name=" برٽنيڪا"/>. : * وچ ويڪرائن (middle latitudes) ۾ ملڪ جي جغرافيائي حيثيت * وڏي براعظمي خشڪي ۽ ڀرپاسي وارن سمنڊن سان لاڳاپو * جبلن ۽ ميدانن جي مجموعي بناوت آمريڪا جو وڏو حصو ڪينسر جي خطِ استوا ۽ 50° اتر ويڪر جي وچ ۾ واقع آهي، جنهن سبب هتي آبهوا سخت حد تائين متغير رهي ٿي. خشڪي سمنڊ جي ڀيٽ ۾ تيزيءَ سان گرم ۽ ٿڌي ٿئي ٿي، ان ڪري ملڪ جي اڪثر حصن ۾ **براعظمي آبهوا** غالب آهي، جنهن ۾ گرم اونهارا ۽ سخت سيارا شامل آهن<ref name=" برٽنيڪا"/>. [[راڪي جبل]] ۽ خاص طور تي [[سيرا نيواڊا]] ۽ [[ڪيسڪيڊ جبل]] پئسفڪ سمنڊ جي نرم اثر کي اولهه واري ساحل تائين محدود ڪن ٿا، جڏهن⁠تہ انهن جبلن جي اوڀر پاسي **برساتي ڇانو (rain shadow)** سبب خشڪ ۽ نيم خشڪ حالتون پيدا ٿين ٿيون<ref name=" برٽنيڪا"/>. * 'cسيارو:'' سياري ۾ ٿڌي، سڪي ڪينيڊين هوا وچ آمريڪا تائين پکڙجي وڃي ٿي، جنهن سان سخت سردي ۽ طوفاني موسم پيدا ٿئي ٿي. اوڀر آمريڪا ۾ سياري جي برسات جو وڏو حصو هن موسم دوران ٿيندو آهي. * ''اونهارو:'' اونهاري ۾ ميڪسيڪو جي نار مان گرم ۽ نميءَ واري هوا اتر طرف وڌي ٿي، جنهن سان ملڪ جي اوڀر حصي ۾ گرمي، نمي ۽ گجگوڙ سان گڏ برساتون ٿين ٿيون. * ''بهار ۽ سرءُ:'' اهي موسمون مختصر پر عام طور خوشگوار هونديون آهن. سرءُ ۾ خاص طور اوڀر آمريڪا ۾ رنگين پنن ۽ معتدل موسم مشهور آهي. * ''قدرتي آفتون:'' آمريڪا ۾ طوفان (hurricanes) خاص طور ائٽلانٽڪ ۽ خليجي ساحلن تي، جڏهن⁠تہ ٽورنيڊو خاص طور [[ميسيسيپي وادي]] ۾ عام آهن<ref name=" برٽنيڪا"/>. آمريڪا جا اهم حياتي-آبهوايي علائقا هي آهن: *نمي وارو اوڀر (Humid East): هي سڀ کان وڏو ۽ تاريخي طور اهم علائقو آهي، جتي يورپي آبادڪاري جي شروعات ٿي. هتي ڪافي برسات ۽ گرم اونهارا ٿين ٿا. ماضي ۾ هي علائقو گهڻو ڪري ٻيلا هو. هتي مکيه مٽيءَ جو قسم ''[[پيڊالفَر]] (pedalfer)'' آهي، جيڪا لوهه ۽ ايلومينيم سان مالا مال هوندي آهي. *نمي وارو پئسفڪ ساحل; واشنگٽن، اوريگن ۽ اتر ڪيليفورنيا تي مشتمل هي علائقو نرم سامونڊي آبهوا رکي ٿو. سيارا نمي وارا ۽ اونهارا ٿڌا ۽ خشڪ هوندا آهن. هتي دنيا جا ڪجهه وڏا سدابهار ٻيلا ملن ٿا، جيڪي ڪاٺ جي پيداوار لاءِ اهم آهن. *خشڪ اولھ: هي علائقو ملڪ جي وڏي حصي تي پکڙيل آهي ۽ برسات جي کوٽ سبب نيم خشڪ يا مڪمل ريگستاني حالتون رکي ٿو. هتي پاڻي سڀ کان اهم وسيلو آهي. نباتات ۾ ننڍا ٻوٽا، گھاس ۽ ريگستاني جهنگ شامل آهن، جڏهن⁠تہ مٽيون معدني لوڻن سان ڀرپور هونديون آهن. *نمي–خشڪ عبوري علائقو: هي علائقو راڪي جبلن جي اوڀر ۾ واقع آهي، جتي برسات سال بہ سال گهڻو بدلجي ٿي. هتي قدرتي طور گاهه جا ميدان (prairies) هئا، جيڪي انتهائي زرخيز مٽيءَ سبب آمريڪا جا اهم زرعي علائقا بڻيا. *اولهه جا جبل: ڪورڊيليئرا ۽ وچ جبلائي علائقن ۾ اوچائي ۽ رخ مطابق آبهوا تيزيءَ سان بدلجي ٿي. هيٺاهين وادين ۾ ريگستاني حالتون آهن، جڏهن⁠تہ مٿي وڃڻ سان ٻيلا، پوءِ ٽنڊرا ۽ آخرڪار برفاني چوٽيون ملن ٿيون<ref name=" برٽنيڪا"/>. ===حياتياتي نظام=== آمريڪا جي حياتياتي نظام کي "[[گهڻي حياتياتي تنوع وارا ملڪ|ميگا ڊائورس]]" سمجهيو وڃي ٿو؛ متصل يونائيٽيڊ اسٽيٽس ۽ الاسڪا ۾ لڳ ڀڳ 17,000 قسمن جا [[رڳن وارا ٻوٽا]] ملن ٿا، جڏهن ته هوائي ۾ 1,800 کان وڌيڪ [[گلن وارا ٻوٽا]] آهن، جن مان ٿورا ئي مکيه براعظم تي ملن ٿا.<ref>{{cite web|author=Morin, Nancy|title=Vascular Plants of the United States|url=http://www.fungaljungal.org/papers/National_Biological_Service.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20061008233446/http://www.fungaljungal.org/papers/National_Biological_Service.pdf|archive-date=October 8, 2006|work=Plants|publisher=National Biological Service}}</ref> يونائيٽيڊ اسٽيٽس ۾ 400 کان وڌيڪ مماليه، 750 پکي، ۽ 500 رينگڻ وارا ۽ ٻٻر حياتيون رکندڙ جاندار ملن ٿا.<ref>{{cite web|date=February 9, 2001|title=Global Significance of Selected U.S. Native Plant and Animal Species|url=http://www.sdi.gov/curtis/TxTab4x1.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20030709134320/http://www.sdi.gov/curtis/TxTab4x1.html|archive-date=July 9, 2003|publisher=SDI Group}}</ref> لڳ ڀڳ 91,000 قسمن جي [[جيت|جيتن]] جي سڃاڻپ ٿي چڪي آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI/nmnh/buginfo/bugnos.htm |title=Numbers of Insects (Species and Individuals) |publisher=Smithsonian Institution |access-date=2020-02-18 |archive-date=2009-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090211151740/http://si.edu/Encyclopedia_SI/nmnh/buginfo/bugnos.htm |url-status=live }}</ref> 1973ع جو اينڊينجرڊ اسپيشيز ايڪٽ خطري هيٺ ۽ [[خطرناڪ نسلون|نابود ٿيڻ جي خطري واريون]] نسلون ۽ انهن جا رهائشي علائقا تحفظ ڏئي ٿو. انهن جي نگراني [[آمريڪا جي مڇي ۽ جهنگلي حياتي سروس]] ڪندي آهي. ملڪ ۾ 63 قومي پارڪ ۽ سوين ٻيا وفاقي طور سنڀاليل پارڪ، ٻيلن ۽ [[جهنگلي علائقا]] آهن.<ref>{{cite press release|url=http://home.nps.gov/applications/release/Detail.cfm?ID=639|title=National Park Service Announces Addition of Two New Units|publisher=National Park Service|date=February 28, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061001195645/http://home.nps.gov/applications/release/Detail.cfm?ID=639|archive-date=October 1, 2006|access-date=February 20, 2020}}</ref> آمريڪي حڪومت ملڪ جي 28.8٪ زمين جي مالڪ آهي.<ref name="FL">{{cite web|date=May 19, 2005|title=Federal Land and Buildings Ownership|url=http://johnshadegg.house.gov/rsc/Federal%20Land%20Ownership--May%202005.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20050524004849/http://johnshadegg.house.gov/rsc/Federal%20Land%20Ownership--May%202005.pdf|archive-date=May 24, 2005|publisher=Republican Study Committee}}</ref> ان مان گهڻو حصو [[تحفظ هيٺ علائقو|تحفظ هيٺ]] آهي، پر ڪجهہ زمين تيل ۽ گيس کوٽائي، کني، ڪاٺ ڪٽائي يا مال چارڻ لاءِ ڪرائي تي ڏنل آهي. 2.4٪ زمين فوجي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿي.<ref name="FL"/> ڪيترائي جانور آمريڪا جا مقامي آهن، جهڙوڪ [[اوپوسم]]، [[ريڪون]]، [[پيوما]] ۽ [[ڀالو]]. خطري هيٺ آيل جانورن ۾ [[جيگوار]]، [[ڪيليفورنيا ڪنڊور]] ۽ [[فلوريڊا پينٿر]] شامل آهن. آمريڪا ۾ ننڍن وڻن ۽ جهڙين ٻوٽن جون ڪيترائي قسمن ملن ٿيون، جهڙوڪ [[هيڪ بيري]] (Celtis)، [[هاٿورن]]، سروس بيري، [[بليڪ بيري]]، جهنگلي چيري، [[ڊاگ ووڊ]] (Cornus canadensis) ۽ اسنو بيري. جهنگلي گل سڄي ملڪ ۾ ڦهلجي وڌن ٿا—ريگستانن ۽ جبلن ۾ به. انهن ۾ [[فارگيٽ-مي-ناٽ]]، جهنگلي ۽ بند جينشيانا، جيڪ-ان-دي-پلپٽ، [[ڪاري اکين واري سوسن]]، ڪولمبائن، ۽ [[ڊينڊيلين]] (Dandelion) شامل آهن، گڏوگڏ [[اسٽر]] (Aster)، [[آرڪيڊ]]، [[ليڊي سليپر]] (Cypripedioideae) ۽ جهنگلي گلاب جون ڪيترائي قسمن پڻ ملن ٿيون. آمريڪا ۾ ٻوٽي جي حياتي کي عام طور هيٺين قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: * ٻيلا * گاھ جا ميدان * ريگستان * الپائن ٽنڊرا اهي قسم ملڪ جي مختلف آبهوايي ۽ جغرافيائي حالتن جي سڌي عڪاسي ڪن ٿا<ref name=" برٽنيڪا"/>. ===زميني بناوٽ=== گڏيل براعظمي يونائيٽيڊ اسٽيٽس جو مرڪزي حصو هڪ وسيع اندروني هيٺاهون علائقو آهي، جيڪو اتر ۾ وچ ڪئناڊا جي قديم شيلڊ کان ڏکڻ ۾ خليجِ ميڪسيڪو تائين پکڙيل آهي. هن هيٺاهين علائقي جي اوڀر ۽ اولهه طرف زمين پهرين آهستي ۽ پوءِ اوچتو اوچائي اختيار ڪري ٿي، جتي جبلن جا سلسلا موجود آهن، جيڪي ان کي ٻنهي پاسن کان سمنڊ کان جدا ڪن ٿا. اهي ٻئي جبلائي نظام هڪ ٻئي کان گهڻو مختلف آهن<ref name=" برٽنيڪا"> {{cite web |title=United States |url=https://www.britannica.com/place/United-States |website=Encyclopaedia Britannica |publisher=Encyclopaedia Britannica, Inc. |access-date=4 فيبروري 2026 |language=en }} </ref>. اوڀر ۾ واقع ايپيليچين جبل گهٽ اوچا، لڳ ڀڳ بنا وقفي جي، ۽ بنيادي طور ايٽلانٽڪ سمنڊ کان ڪافي اندروني پاسي واقع آهن. نيو يارڪ کان ميڪسيڪو جي سرحد تائين هڪ هيٺاهون ساحلي ميداني علائقو پکڙيل آهي، جيڪو دلدلي ۽ وڪريل ساحل سان سمنڊ ڏانهن منهن ڪري ٿو. هن ميداني علائقي جي هلڪي ڍلوان سطح سمنڊ جي هيٺان به پکڙيل آهي، جتي اها براعظمي شيلف ٺاهي ٿي؛ جيتوڻيڪ اهو حصو گهٽ اونهي سمنڊي پاڻي هيٺ ٻڏل آهي، پر ارضياتي لحاظ کان اهو ساحلي ميدان جهڙو ئي آهي. ڏکڻ طرف هي ساحلي ميدان وڌيڪ ويڪرو ٿي وڃي ٿو ۽ جارجيا ۽ الاباما ۾ اولهه طرف مڙندي ايپيليچين جبلن جي ڏکڻ ڪناري کي ختم ڪري ٿو ۽ اندروني هيٺاهين علائقي کي خليجِ ميڪسيڪو کان جدا ڪري ٿو<ref name=" برٽنيڪا"/>. مرڪزي هيٺاهين علائقي جي اولهه ۾ طاقتور ڪورڊيليرا واقع آهي، جيڪا هڪ عالمي جبلائي نظام جو حصو آهي، جيڪو پئسفڪ سمنڊ جي طاس کي گهيرو ڪري ٿو. ڪورڊيليرا يونائيٽيڊ اسٽيٽس جي لڳ ڀڳ ٽين حصي تي پکڙيل آهي، ۽ پنهنجي وڏي پيماني جي برابر اندروني تنوع رکي ٿي. ان جي اوڀرئين ڪناري تي راڪي جبل واقع آهن، جيڪي اوچا، متنوع، ۽ غير مسلسل جبلن جو سلسلو آهن، جيڪو نيو ميڪسيڪو کان ڪئناڊا جي سرحد تائين پکڙيل آهي. ڪورڊيليرا جي اولهه ڪناري تي پئسفڪ ساحلي جبلن جو هڪ سخت ۽ اوکو سلسلو آهي، جنهن سان گڏ اندروني واديون موجود آهن؛ هي سڄو علائقو بغير ڪنهن ساحلي ميدان جي سڌو سنئون سمنڊ مان شاندار نموني سان اڀري ٿو<ref name=" برٽنيڪا"/>. راڪي جبلن ۽ پئسفڪ ساحلي جبلن جي وچ ۾ هڪ وسيع بين الجبلي علائقو موجود آهي، جنهن ۾ ٿانوَ جهڙا ميدان، پليٽو، ۽ الڳ الڳ جبلائي سلسلا شامل آهن. هي علائقو ايترو وڏو ۽ نمايان آهي، جو ان کي ڪورڊيليرا کان الڳ هڪ مخصوص علائقي طور سڃاتو وڃي ٿو. اهي علائقا—اندروني هيٺاهون ميدان ۽ انهن جون اوچيون ڪناريون، ايپيليچين جبلن جو نظام، ايٽلانٽڪ ساحلي ميدان، اولهه واري ڪورڊيليرا، ۽ اولهه جو بين الجبلي علائقو—ايترا مختلف آهن، جو انهن کي وڌيڪ ورهائڻ جي ضرورت آهي. ان ڪري انهن کي 24 وڏن ذيلي علائقن، يا صوبن، ۾ ورهايو وڃي ٿو<ref name=" برٽنيڪا"/>. == آبادي ۽ ڊيموگرافي == جولائي 2017 ۾ ھن ملڪ جي آبادي 326,625,791 ھئي جنھن مطابق ھي ملڪ دنيا جو ٽيون نمبر وڏو ملڪ آهي.جستان جي ماڻهن کي آمريڪي يا امريڪن سڏيو ويندو آهي.ھتسم جا 72.4 سيڪڙو ماڻهو گورا، 12.6 سيڪڙو ڪارا، 4.8 سيڪڙو ايشيائي، 0.9 سيڪڙو ريڊ انڊين ۽ الاسڪا جا اصلي رھاڪو،0.2 سيڪڙو ھوائين ۽ٻياپئسفڪ ٻيٽن جا رھاڪو، ۽ باقي 6.2 سيڪڙو ٻيا. [[فائل:Most common ancestries in the United States.svg|کاٻو|thumb|آمريڪي رياستن ۾ غالب نسل<br>{{Legend0|#0075ff|[[جرمن آمريڪي|جرمن]]}} {{Legend0|#ff0000|''[[آمريڪن نسل وارو ماڻھو|آمريڪي نسل]]''}} {{Legend0|#ff7500| [[ميڪسيڪن آمريڪي|ميڪسيڪن]]}} {{Legend0|#007500|[[آئرش آمريڪي|آئرش]]}} {{Legend0|#00ffff|[[آفريڪن آمريڪي|آفريڪي]]}} {{Legend0|#7500ff|[[اطالوي آمريڪي|اطالوي]]}} {{Legend0|#750075|[[انگريزي نسل وارا آمريڪي|انگريز]]}} {{Legend0|#ffff00|[[جپاني آمريڪي|جپاني]]}} {{Legend0|#d93190|[[پورٽوريڪي]]}}]] {{US Census population |1610= 350 |1620= 2302 |1630= 4646 |1640= 26634 |1650= 50368 |1660= 75058 |1670= 111935 |1680= 151507 |1690= 210372 |1700= 250888 |1710= 331711 |1720= 466185 |1730= 629445 |1740= 905563 |1750= 1170760 |1760= 1593625 |1770= 2148076 |1780= 2780369 |1790= 3929214 |1800= 5308483 |1810= 7239881 |1820= 9638453 |1830= 12866020 |1840= 17069453 |1850= 23191876 |1860= 31443321 |1870= 38558371 |1880= 50189209 |1890= 62979766 |1900= 76212168 |1910= 92228496 |1920= 106021537 |1930= 123202624 |1940= 132164569 |1950= 151325798 |1960= 179323175 |1970= 203211926 |1980= 226545805 |1990= 248709873 |2000= 281421906 |2010= 308745538 |align=right |estyear=2017 |estimate=325719178 |footnote=1610–1780 آبادي جي ڊيٽا.<ref>{{cite web |title=CT1970p2-13: Colonial and Pre-Federal Statistics |url=http://www2.census.gov/prod2/statcomp/documents/CT1970p2-13.pdf |website=United States Census Bureau |accessdate=August 20, 2015 |page=1168 |date=2004}}</ref><br/>ان ۾ آمريڪا جا 1860ع تائين وارا اصل مقامي رھاڪو شامل ناھن<ref name="Census1860">{{cite web |url=https://www.census.gov/population/www/documentation/twps0076/twps0076.html |title=Historical Census Statistics On Population Totals By Race, 1790 to 1990, and By Hispanic Origin, 1970 to 1990, For Large Cities And Other Urban Places In The United States |website=United States Census Bureau |accessdate=May 28, 2013}}</ref> }} يونائيٽيڊ اسٽيٽس آف آمريڪا ۾ ڪيترن ئي مختلف [[نسل]]ن ۽ [[نسلي گروهه|نسلي]] پسمنظرن جا ماڻهو رهن ٿا. آمريڪا جي تقريباً 80٪ آبادي [[يورپ]] مان آيل [[هجرت|مهاجرن]] جي اولاد تي مشتمل آهي. ڪيترائي ماڻهو [[جرمني]]، [[انگلينڊ]]، [[اسڪاٽلينڊ]]، [[آئرلينڊ]]، [[آفريڪا]] ۽ [[اٽلي]] سان لاڳاپيل نسلن مان آهن.<ref>{{Cite web |url=http://www.geolytics.com/?gclid=CK7Nw9bgpJYCFRJ4xgod32jc5g |title=Demographic Data, US Census & GIS Software {{!}} GeoLytics |access-date=2008-10-13 |archive-date=2009-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090321233019/http://www.geolytics.com/?gclid=CK7Nw9bgpJYCFRJ4xgod32jc5g |url-status=dead }}</ref> يونائيٽيڊ اسٽيٽس جي 13٪ آبادي [[افريقي-آمريڪي]] آهي، جن مان گهڻا [[غلام واپار|افريقي غلامن]] جي اولاد آهن، جيڪي زبردستي آمريڪا آندا ويا هئا. افريقي-آمريڪي گهڻو ڪري [[ڏکڻيون آمريڪا]] ۾ مرڪوز آهن.<ref>{{Cite web |url=https://www.businessinsider.com/ancestry-maps-united-states-2018-9?amp |title=Where Americans say their ancestors came from, in 17 maps |website=[[Business Insider]] |access-date=2022-11-19 |archive-date=2022-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221119023509/https://www.businessinsider.com/ancestry-maps-united-states-2018-9?amp |url-status=live }}</ref> [[ايشيائي]]-آمريڪي آمريڪا جي آبادي جو لڳ ڀڳ 5٪ آهن، پر اولهه ڪناري تي انهن جو تناسب وڌيڪ آهي. مثال طور، [[ڪيليفورنيا]] ۾ ايشيائي-آمريڪي رياست جي آبادي جو تقريباً 13٪ آهن. [[هسپانوي]]-آمريڪي يا لاطيني نسل جا ماڻهو قومي آبادي جو لڳ ڀڳ 15٪ آهن. ميڪسيڪي سڀ کان وڏو هسپانوي قومي گروهه آهن، جن کان پوءِ پورٽو ريڪن، ڪيوبن، السلواڊورين ۽ ڊومينيڪن اچن ٿا.<ref>{{cite book|title= Race, Ethnicity, and Place in a Changing America, Third Edition| isbn=9781438463292 |url=https://books.google.com/books?id=6qnuDQAAQBAJ&dq=mexicans+largest+latino+group+dominicans+puerto+ricans&pg=PA47| last1=Frazier | first1=John W. | last2=Tettey-Fio | first2=Eugene L. | last3=Henry | first3=Norah F. | date=29 December 2016 | publisher=SUNY Press }}</ref> اصل واسي، جن کي [[مقامي آمريڪي]]، آمريڪي انڊين، اميرينڊيئن ۽ [[انيوٽ]] (اسڪيمو) چيو وڃي ٿو، آبادي جو تمام ننڍو حصو آهن. آمريڪا ۾ 574 وفاقي طور تسليم ٿيل مقامي آمريڪي قبيلہ موجود آهن.<ref>{{Citation |title=Tribal Nations & the United States: An Introduction {{!}} NCAI |url=https://archive.ncai.org/about-tribes#:~:text=There%20are%20574%20federally%20recognized,villages)%20in%20the%20United%20States. |access-date=2026-02-04 |archive-date=2025-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250220032949/https://archive.ncai.org/about-tribes#:~:text=There%20are%20574%20federally%20recognized,villages)%20in%20the%20United%20States. |url-status=dead }}</ref> يونائيٽيڊ اسٽيٽس ۾ 11٪ آبادي پرڏيهي ڄاول آهي، جڏهن ته 18٪ ماڻهو گهر ۾ انگريزي کان سواءِ ٻيو ڪو ٻولي ڳالهائين ٿا. 25 ورهين ۽ ان کان مٿي عمر وارن مان 80٪ [[هاءِ اسڪول]] مان [[فراغت|فارغ]] آهن، جڏهن ته 25٪ وٽ [[بيچلر ڊگري]] يا ان کان مٿي تعليم موجود آهي. 2000ع واري مردم شماري ۾ ماڻهن پنهنجي [[نسلي اصل]] بابت خود رپورٽ ڏني. ان موجب، 43 ملين جرمن-آمريڪي، 30.5 ملين آئرش-آمريڪي، 24.9 ملين افريقي-آمريڪي، 24.5 ملين انگريز-آمريڪي، ۽ 18.4 ملين ميڪسيڪي-آمريڪي هئا. يونائيٽيڊ اسٽيٽس دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ مهاجرن کي قبول ڪندڙ ملڪ آهي. ملڪ ۾ هجرت جو وڏو سبب [[آمريڪي خواب]] آهي. گهڻا مهاجر ميڪسيڪو، چين، ڀارت، [[فلپائن]] ۽ [[ايل سلواڊور]] مان اچن ٿا. === پئسو === يونائيٽيڊ اسٽيٽس جي [[سماجي]] [[ڍانچو]] ۾ وڏو فرق آهي، جنهن جو مطلب اهو آهي ته ڪجهہ آمريڪي ٻين جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻو امير آهن. هڪ آمريڪي جي سراسري ([[ميڊين]]) [[آمدني]] 2002ع ۾ سالياني $37,000 هئي. تنهن هوندي به، سڀ کان امير 1٪ آمريڪين وٽ ايتري دولت آهي، جيتري غريب ترين 90٪ وٽ گڏيل طور موجود آهي. 2000ع ۾، 51٪ گهراڻن وٽ [[ڪمپيوٽر]] موجود هو ۽ 41٪ وٽ [[انٽرنيٽ]] تائين رسائي هئي؛ هي انگ 2004ع ۾ وڌي 75٪ ٿي ويو. 2002ع ۾ 67.9٪ آمريڪي خاندان پنهنجا گهر مالڪي ۾ رکندا هئا. آمريڪا ۾ لڳ ڀڳ 200 ملين گاڏيون آهن، يعني هر ٽن ماڻهن لاءِ ٻه گاڏيون. قومي قرض $21,000,000,000,000 (ايڪيهه ٽريلين ڊالر) کان به وڌي چڪو آهي. === مذهب === يونائيٽيڊ اسٽيٽس ۾ ڪيترن ئي مختلف [[مذهب]]ن جا پيروڪار رهن ٿا. [[شماريات]] موجب، سڀ کان وڏو مذهب [[عيسائيت]] آهي، جنهن ۾ [[ڪيٿولڪ]] ۽ [[پروٽيسٽنٽ]] شامل آهن. ٻين مذهبن ۾ [[هندومت]]، [[اسلام]]، [[يهوديت]]، [[يونيٽيرين يونيورسلزم]]، [[وڪا]]، [[ڊروڊري]]، [[بهائي مذهب]]، [[ريئلزم]]، [[زرتشتي مذهب]]، [[تائوازم]] ۽ [[جيني مذهب]] شامل آهن.<ref>Media, Minorities, and Meaning: A Critical Introduction - Page 88, Debra L. Merskin - 2010</ref> اهي مذهب جيڪي آمريڪا ۾ ئي وجود ۾ آيا، تن ۾ [[ايڪانڪار]]، [[شيطاني مذهب]] ۽ [[سائنٽالاجي]] شامل آهن. [[مقامي آمريڪي مذهب]]ن ۾ مختلف [[روحانيت|اينيميستي]] عقيدا شامل آهن. يونائيٽيڊ اسٽيٽس [[مغربي دنيا]] جي سڀ کان وڌيڪ [[مذهبي]] ملڪن مان هڪ آهي، ۽ گهڻا آمريڪي [[خدا]] تي ايمان رکن ٿا. بهرحال، عيسائين جو تناسب گهٽيو آهي: 1990ع ۾ 86.2٪ پاڻ کي عيسائي چوندا هئا، جڏهن ته 2007ع ۾ اهو انگ 78.4٪ رهيو. ٻين ۾ يهوديت (2.3٪)، اسلام (0.8٪)، [[ٻڌ ڌرم]] (0.7٪)، هندومت (0.4٪) ۽ يونيٽيرين يونيورسلزم (0.3٪) شامل آهن. جيڪي پاڻ کي غير مذهبي چون ٿا، انهن جو تناسب 16.1٪ آهي.<ref>[https://web.archive.org/web/20080724033846/http://religions.pewforum.org/pdf/affiliations-all-traditions.pdf Religion in America: U.S. Religious Data, Demographics and Statistics | Pew Research Center]</ref> خدا يا ديوتائن جي وجود بابت شڪ نوجوانن ۾ وڌيڪ ڏٺو وڃي ٿو.<ref>Merica, Dan (2012-06-12). Pew Survey: Doubt of God Growing Quickly among Millennials</ref> غير مذهبي آبادي ۾ [[ديئسٽ]]، [[هيومنيسٽ]]، [[اگناسٽڪ]] ۽ [[ملحد]] شامل آهن.<ref>Kosmin, Barry; Keysar, Ariela (2009). "[https://commons.trincoll.edu/aris/files/2011/08/NONES_08.pdf American Nones: The Profile of the No Religion Population] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190412032857/https://commons.trincoll.edu/aris/files/2011/08/NONES_08.pdf |date=2019-04-12 }}" (PDF). Trinity College.</ref> سي آي اي جي رپورٽ مطابق ھتان جي 46.5 سيڪڙو آبادي پروٽيسٽنٽ آھي، رومن ڪيٿولڪ ھتي 20.8 سيڪڙو ،يھودي 1.9 سيڪڙو، مورمن (Mormon)1.6 سيڪڙو، ٻيا عيسائي 0.9 سيڪڙو، 0.9 سيڪڙو مسلمان، 0.8 سيڪڙو يھوا جا شاھد، 0.7سيڪڙو ٻڌ، 0.7 سيڪڙو ھندو، ۽ 1.8 سيڪڙو ٻيا مذھب ۽ 22.8 سيڪڙو لامذھب آھن 2017 ۾ ھن ملڪ جي آبادي جي واڌ جي شرح 0.81 سيڪڙو ھئي. 2018 ۾ ھن ملڪ جي شھري آبادي ملڪ جي آبادي جو 82.3 سيڪڙو ھئي.واشينگٽن جي آبادي 2015 ۾ 4.955 ملين ھئي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html}{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === ٻولي === {{main|آمريڪا جون ٻوليون}} [[انگريزي ٻولي]] ([[آمريڪي انگريزي]]) عملي طور قومي ٻولي آهي. وفاقي سطح تي ڪا به سرڪاري ٻولي مقرر ناهي، پر ڪجهه قانون (جهڙوڪ آمريڪي شهريت جا شرط) انگريزي کي معياري بڻائين ٿا. 2010ع ۾، لڳ ڀڳ 230 ملين ماڻهو (پنجن ورهين کان مٿي عمر جا 80٪) گهر ۾ رڳو انگريزي ڳالهائيندا هئا. [[اسپيني ٻولي]]، جيڪا 12٪ آبادي گهر ۾ ڳالهائي ٿي، ٻي سڀ کان عام ٻولي آهي ۽ سڀ کان وڌيڪ سيکاري ويندڙ ٻي ٻولي پڻ آهي.<ref>{{cite journal |last=Welles |first=Elizabeth B. |title=Foreign Language Enrollments in United States Institutions of Higher Learning, Fall 2002 |url=http://www.adfl.org/resources/enrollments.pdf |date=Winter–Spring 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090618133404/http://www.adfl.org/resources/enrollments.pdf |archive-date=June 18, 2009 |journal=ADFL Bulletin |volume=35 |page=7 |number=2–3 |doi=10.1632/adfl.35.2.7 |access-date=November 29, 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080803020358/http://www.adfl.org/resources/enrollments.pdf |date=August 3, 2008 }}</ref> ڪجهہ آمريڪي انگريزي کي سرڪاري ٻولي بڻائڻ جي حمايت ڪن ٿا، جيئن گهٽ ۾ گهٽ 28 رياستن ۾ آهي. [[هوائي]] ۽ انگريزي ٻئي رياستي قانون تحت هوائي ۾ سرڪاري ٻوليون آهن.<ref>{{cite web|date=November 7, 1978|title=The Constitution of the State of Hawaii, Article XV, Section 4|url=http://www.hawaii.gov/lrb/con/conart15.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130724231656/http://hawaii.gov/lrb/con/conart15.html|archive-date=July 24, 2013}}</ref> جيتوڻيڪ [[نيو ميڪسيڪو]] وٽ سرڪاري ٻولي ناهي، پر اتي انگريزي ۽ اسپيني ٻنهي جي استعمال بابت قانون موجود آهن، جيئن [[لوئيزيانا]] ۾ انگريزي ۽ فرينچ بابت آهي.<ref>{{cite book|title=Languages in America: A Pluralist View|url=https://archive.org/details/languagesinameri00dick|author=Dicker|first=Susan J.|publisher=Multilingual Matters|year=2003|isbn=1-85359-651-5|pages=216, 220–25}}</ref> ڪيترن ئي علائقن ۾، خاص طور وڏي غير انگريزي ڳالهائيندڙ آبادي وارن هنڌن تي، سرڪاري دستاويز ۽ ووٽنگ ڄاڻ مختلف ٻولين ۾ فراهم ڪئي وڃي ٿي. ڪيترن ٻيٽائي علائقن ۾، مقامي ٻولين کي انگريزي سان گڏ سرڪاري حيثيت حاصل آهي: [[ساموائي ٻولي]] ۽ [[چامورو ٻولي]] آمريڪي ساموا ۽ گوام ۾؛ [[ڪاروليني ٻولي]] ۽ چامورو اتر ميريانا ٻيٽن ۾؛ جڏهن ته [[اسپيني]] پورٽو ريڪو ۾ سرڪاري ٻولي آهي ۽ اتي انگريزي کان وڌيڪ ڳالهائي وڃي ٿي. يونائيٽيڊ اسٽيٽس جون ڪيترين ئي مقامي آمريڪي ٻوليون خطري ۾ آهن. انگريزي ڳالهائيندڙن جو تعداد ھن ملڪ ۾ 79 سيڪڙو آھي، اسپيني 13 سيڪڙو، انڊو يورپين ٻوليون ڳالھائيندڙ 3.7 سيڪڙو ، ايشيا ۽ پيسفڪ جون ٻوليون ڳالھائيندڙ 3.4 سيڪڙو، باقي ٻيون ٻوليون ڳالھائيندڙ 1 سيڪڙو. آمريڪا جي وفاق جي ڪابہ سرڪاري ٻولي ناھي پر انگريزي 50 مان 32 رياستن جي سرڪاري ٻولي بڻجي وئي آھي. ھوائين بہ ھوائي رياست جي سرڪاري ٻولي آھي. === تعليم === {{main|آمريڪا ۾ تعليم|آمريڪا ۾ تعليمي حاصلات|آمريڪا ۾ اعليٰ تعليم}} گهڻين رياستن ۾، ٻارن لاءِ اسڪول وڃڻ لازمي آهي، عام طور ڇهن يا ستن ورهين جي عمر کان (ڪنڊرگارٽن يا پهرين جماعت) وٺي ارڙهن ورهين تائين (عام طور ٻارهين جماعت، هاءِ اسڪول جي پڄاڻي). ڪجهہ رياستون شاگردن کي سورهن يا سترهن ورهين ۾ اسڪول ڇڏڻ جي اجازت ڏين ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://nces.ed.gov/programs/digest/d02/dt150.asp |title=Ages for Compulsory School Attendance |access-date=November 24, 2019 |publisher=U.S. Dept. of Education}}</ref> لڳ ڀڳ 12٪ ٻار مذهبي يا غير مذهبي خانگي اسڪولن ۾ پڙهن ٿا، جڏهن ته ٿورو وڌيڪ 2٪ ٻار گهر ۾ تعليم حاصل ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=http://www2.ed.gov/about/offices/list/oii/nonpublic/statistics.html |title=Statistics About Non-Public Education in the United States |access-date=November 24, 2019 |publisher=U.S. Dept. of Education}}</ref> == حڪومت ۽ سياست == {{main|آمريڪا جي وفاقي حڪومت}} يونائيٽيڊ اسٽيٽس دنيا جي سڀ کان پراڻي زنده رهندڙ [[وفاق|وفاقي اتحاد]] (فيدرېشن) مان آهي. هي هڪ [[آئيني جمهوريه]] ۽ [[نمائندي جمهوريت]] آهي، "جتي [[اڪثريت جو راڄ]] کي [[اقليتي حق]]ن جي حفاظت سان توازن ڏنو ويندو آهي، جيڪي [[آمريڪا جو قانون|قانون]] ذريعي محفوظ ڪيا وڃن ٿا."<ref>Scheb, John M., and John M. Scheb II (2002). ''An Introduction to the American Legal System''. Florence, KY: Delmar, p. 6. ISBN 0-7668-2759-3.</ref> حڪومت [[آمريڪا جو آئين|يونائيٽيڊ اسٽيٽس جي آئين]] مان نڪتل [[اختيارن جي ورهاست|چيڪس اينڊ بيلنسز]] (اختيارن جي ورهاست ۽ توازن) واري نظام وسيلي هلي ٿي. آئين ملڪ جو بنيادي قانوني [[دستاويز]] آهي. حڪومت جون ٽي شاخون آهن: ''[[انتظامي شاخ]]''، ''[[قانون ساز شاخ]]''، ۽ ''[[عدالتي شاخ]]''. رياستي حڪومتون ۽ وفاقي حڪومت گهڻو ڪري ساڳئي نموني ڪم ڪن ٿيون. هر رياست وٽ پنهنجي انتظامي، قانون ساز، ۽ عدالتي شاخون ٿين ٿيون. رياستي حڪومت جي انتظامي شاخ جي اڳواڻي صدر بدران [[گورنر]] ڪندو آهي. === انتظامي شاخ === [[انتظامي شاخ]] حڪومت جو اهو حصو آهي جيڪو قانون تي عمل ڪرائي ٿو. [[آمريڪا جو اليڪٽورل ڪاليج|يو.ايس. اليڪٽورل ڪاليج]] جا ميمبر [[آمريڪا جو صدر|صدر]] چونڊين ٿا، جيڪو انتظامي شاخ جو اڳواڻ هجڻ سان گڏوگڏ [[فوج|مسلح فوجن]] جو به سربراهه هوندو آهي. صدر ڪانگريس پاران منظور ڪيل بل کي [[ويٽو]] ڪري سگهي ٿو، ته جيئن اهو قانون نه بڻجي. صدر ماڻهن کي قانون جي پابندي ڪرائڻ لاءِ "ايگزيڪيوٽو آرڊر" (انتظامي حڪم) پڻ جاري ڪري سگهي ٿو. صدر ڪيترن ئي کاتن جو ذميوار هوندو آهي، جيڪي حڪومت جي روزمره وارن ڪيترن ئي عملن کي سنڀالين ٿا. مثال طور، [[واپار وارو شعبو]] واپار بابت ضابطا ٺاهيندو آهي. صدر انهن کاتن جي سربراهن کي چونڊيندو آهي ۽ وفاقي ججن لاءِ نامزدگيون (نومينيشن) به ڪندو آهي. پر قانون ساز شاخ جي حصي طور [[آمريڪي سينيٽ]] کي صدر جي چونڊيل ماڻهن بابت منظوري ڏيڻي پوندي آهي. صدر ٻه 4-سالا مدتون پوريون ڪري سگهي ٿو. === قانون ساز شاخ === [[قانون ساز شاخ]] قانون ٺاهيندي آهي. قانون ساز شاخ کي [[آمريڪي ڪانگريس]] سڏيو وڃي ٿو. ڪانگريس ٻن "ايوانن" ۾ ورهايل آهي. هڪ ايوان [[آمريڪي ايوانِ نمائندگان]] (هائوس آف ريپريزنٽيٽِوز) آهي. نمائندا رياستن اندر مقرر علائقن مان ووٽرن پاران چونڊيا وڃن ٿا. ڪنهن رياست وٽ ڪيترا نمائندا هوندا، اهو ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته اتي ڪيترا ماڻهو رهن ٿا. نمائندا ٻه-سالا مدتون رکن ٿا. اڄ ڪلھ ڪُل نمائندا 435 آهن. ايوانِ نمائندگان جو اڳواڻ [[هائوس جو اسپيڪر]] آهي. ٻيو ايوان [[آمريڪي سينيٽ]] آهي. سينيٽ ۾ هر رياست کي برابر نمائندگي ملي ٿي، يعني هر رياست جا ٻه سينيٽر. ڇو ته رياستون 50 آهن، تنهن ڪري سينيٽر 100 آهن. صدر جا [[معاھدو (ٽريٽي)|معاهدا]] يا [[عملدار|عملدارن]] جون مقرريون سينيٽ جي منظوري کان پوءِ ئي لاڳو ٿين ٿيون. سينيٽر ڇهن سالن جي مدي لاءِ چونڊيا وڃن ٿا. آمريڪا جو نائب صدر سينيٽ جو صدر هوندو آهي. عملي طور نائب صدر اڪثر سينيٽ ۾ موجود نه هوندو آهي، ۽ هڪ سينيٽر کي [[پرو ٽيمپوري]] (عارضي) صدر طور ڪم ڪرڻو پوندو آهي. نمائندا ۽ سينيٽر پنهنجن پنهنجن ايوانن ۾ قانونن جون [[تجويز|تجويزون]] پيش ڪن ٿا، جن کي "[[بل (قانون)|بل]]" چيو وڃي ٿو. بل تي سڄي ايوان طرفان فوراً ووٽ ٿي سگهي ٿو يا پهرين ننڍڙي گروهه وٽ وڃي سگهي ٿو، جنهن کي [[آمريڪي سينيٽ ڪميٽي|ڪميٽي]] چيو وڃي ٿو، جيڪا بل بابت سفارش ڪري سگهي ٿي ته ان تي پوري ايوان ۾ ووٽ ڪرايو وڃي. جيڪڏهن هڪ ايوان بل منظور ڪري ڇڏي، ته پوءِ اهو ٻئي ايوان ڏانهن موڪليو وڃي ٿو؛ جيڪڏهن ٻئي ايوان به ان کي منظور ڪن، ته پوءِ اهو صدر ڏانهن موڪليو وڃي ٿو، جيڪو يا ته بل تي صحيح ڪري ان کي قانون بڻائي يا ان کي [[ويٽو]] ڪري. جيڪڏهن صدر بل کي ويٽو ڪري، ته اهو واپس ڪانگريس ڏانهن وڃي ٿو. جيڪڏهن ڪانگريس ٻيهر ووٽ ڪري ۽ گهٽ ۾ گهٽ ٻه-ٽهائي [[اڪثريت]] سان بل منظور ڪري، ته پوءِ اهو بل قانون بڻجي وڃي ٿو ۽ صدر ان کي ويٽو نٿو ڪري سگهي. [[وفاقيت|آمريڪي وفاقيت]] جي نظام هيٺ، ڪانگريس سڌي طرح اهڙا قانون نٿي ٺاهي سگهي جيڪي سڌو سنئون رياستن کي ڪنٽرول ڪن؛ ان جي بدران ڪانگريس وفاقي فنڊن جي واعدي يا خاص حالتن جهڙوڪ قومي [[ايمرجنسي]]ن جي ذريعي رياستن کي همٿائي سگهي ٿي ته اهي وفاقي قانون جي پيروي ڪن. هي نظام هڪ ئي وقت پيچيده به آهي ۽ منفرد به. {{multiple image | align = کاٻو | direction = vertical | caption_align = center | image1 = Capitol Building Full View.jpg | caption1 = گاديءَ جو هنڌ <br/> جتي ڪانگريس واقع آهي<br/> کاٻي پاسي سينيٽ ۽ساڄي پاسي ھائوس آف ريپريزنٽيٽو | image2 = WhiteHouseSouthFacade.JPG | caption2 = وائيٽ ھائوس: آمريڪا جي صدر جو گھر ۽ آفيس | image3 = USSupremeCourtWestFacade.JPG | caption3 = سپريم ڪورٽ بلڊنگ }} === عدالتي شاخ === [[عدالتي شاخ]] حڪومت جو اهو حصو آهي جيڪو قانون جي معنى (تشريح) ڪندو آهي. عدالتي شاخ [[آمريڪي سپريم ڪورٽ]] ۽ ڪيترين ئي هيٺين عدالتن تي مشتمل آهي. جيڪڏهن سپريم ڪورٽ فيصلو ڪري ته ڪو قانون [[آمريڪي آئين|آئين]] موجب جائز ناهي، ته ان قانون کي رد/منسوخ قرار ڏنو ۽ اهو پوءِ جائز قانون نه رهندو آهي. سپريم ڪورٽ نَو [[جج|ججن]] تي مشتمل آهي، جن کي جسٽس چيو وڃي ٿو. انهن کي صدر نامزد ڪري ٿو ۽ سينيٽ تصديق (ڪنفرم) ڪري ٿي. انهن جسٽسن مان هڪ، جنهن کي [[ آمريڪي سپريم ڪورٽ جو چيف جسٽس]] چيو وڃي ٿو، عدالت جي سربراهي ڪندو آهي. سپريم ڪورٽ جو جسٽس پنهنجي موت يا [[استعيفا]] ڏيڻ تائين عهدو رکي ٿو. جڏهن ائين ٿئي، ته صدر نئين شخص کي نامزد ڪري ٿو ته جيئن خالي جاءِ ڀري سگهجي. جيڪڏهن سينيٽ ان چونڊ سان متفق ٿئي، ته اهو شخص جسٽس بڻجي وڃي ٿو. جيڪڏهن سينيٽ صدر جي چونڊ سان متفق نه ٿئي، ته پوءِ صدر کي ٻيو شخص نامزد ڪرڻو پوندو. مشهور عدالتي ڪيس، جهڙوڪ ''[[ماربري بنام ميڊيسن]]'' (1803ع)، هن ڳالهه کي مضبوط طور قائم ڪري چڪا آهن ته سپريم ڪورٽ [[حتمي تشريح ڪندڙ]] آهي [[آمريڪا جو آئين|يونائيٽيڊ اسٽيٽس آئين]] جو، ۽ ان وٽ اهو اختيار آهي ته ڪنهن به اهڙي قانون کي رد ڪري جيڪو آئين سان ٽڪرسء ۾ اچي ٿو.<ref>{{Cite web |url=http://www.landmarkcases.org/marbury/home.html |title=Street Law, Inc |access-date=2008-10-14 |archive-date=2008-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081205025613/http://www.landmarkcases.org/marbury/home.html |url-status=dead }}</ref> آمريڪا جي وفاق ۾ سڀني رياستن ۾ سواءِ ھڪ جي ڪامن لا سسٽم آھي. رڳو ھڪ رياست لئوزيانا ۾ نيپولينڪ سول ڪوڊ لاڳو آھي<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html}}</ref> === سياسي نظام === {{see also|آمريڪا جون رياستون|آمريڪا جي سياست}} [[فائل:Political System of the United States.svg|thumb|آمريڪا جو سياسي نظام]] آمريڪا (يونائيٽيڊ اسٽيٽس آف امريڪا) [[آمريڪا جون رياستون|50 رياستن]]، 5 علائقن، ۽ هڪ وفاقي ضلعي ([[واشنگٽن ڊي.سي.|واشنگٽن ڊي سي]]) تي مشتمل آهي. رياستون پنهنجي حدن اندر موجود معاملن بابت قانون ٺاهي سگهن ٿيون، پر رڳو وفاقي قانون اهڙا هوندا آهن جيڪي هڪ کان وڌيڪ رياستن تي لاڳو ٿين يا ٻين ملڪن سان لاڳاپيل معاملن کي سنڀالين. ڪجهہ معاملن ۾، جيڪڏهن وفاقي حڪومت اهڙا قانون ٺاهي جيڪي رياستي قانونن کان مختلف هجن، ته ماڻهن کي وفاقي قانون تي عمل ڪرڻو پوندو آهي. هر رياست وٽ پنهنجو الڳ آئين هوندو آهي، جيڪو وفاقي (قومي) آئين کان مختلف هوندو آهي. اهي سڀ آئين وفاقي آئين جهڙا هوندا آهن، ڇو ته اهي بيان ڪن ٿا ته هر رياست جي حڪومت ڪيئن ترتيب ڏنل آهي، پر ڪجهہ آئين مخصوص قانونن بابت به ڳالهاين ٿا. وفاقي حڪومت ۽ گهڻيون رياستي حڪومتون ٻه وڏين [[سياسي پارٽي]]ن جي اثر هيٺ آهن: [[ريپبلڪن پارٽي (آمريڪا)|ريپبلڪن]] ۽ [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (آمريڪا)|ڊيموڪريٽ]]. ڪيترين ئي ننڍين پارٽين پڻ وجود رکن ٿيون؛ انهن مان سڀ کان وڏيون [[لبيرٽيرين پارٽي (آمريڪا)|لبيرٽيرين پارٽي]] ۽ [[گرين پارٽي (آمريڪا)|گرين پارٽي]] آهن. ماڻهو انهن سياسي [[مهم]]ن ۾ حصو وٺن ٿا جن کي هو پسند ڪن ٿا. اهي سياستدانن کي قائل ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا ته هو انهن جي مدد ڪن؛ هن عمل کي [[لابنگ]] چيو وڃي ٿو. سڀني آمريڪن کي اهي ڪم ڪرڻ جي اجازت آهي، پر ڪجهہ ماڻهو ٻين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پئسو خرچ ڪن ٿا يا ٻين طريقن سان سياست ۾ وڌيڪ اثر وجهن ٿا. ڪجهہ ماڻهن جو خيال آهي ته اهو مسئلو آهي، ۽ اهي ان کي تبديل ڪرڻ لاءِ نون ضابطن جي حمايت ڪن ٿا. آمريڪا جي وڏي [[ثقافت|ثقافتي]]، معاشي، ۽ فوجي اثر سبب، [[آمريڪا جي پرڏيهي پاليسي]]—يعني ٻين ملڪن سان لاڳاپا—آمريڪي سياست جو اهم موضوع آهي، ۽ ڪيترن ئي ٻين ملڪن جي سياست تي به اثرانداز ٿئي ٿو. [[2026ع آمريڪي چونڊون]] نومبر ۾ ٿيڻيون آهن.<ref>https://www.vg.no/nyheter/i/8pm20E/trump-om-ikke-vi-vinner-mellomvalget-blir-jeg-stilt-for-riksrett. Retrieved 2026-01-07</ref> {{multiple image | align = right | total_width = 300 | image1 = January 2025 Official Presidential Portrait of Donald J. Trump.jpg | caption1 = [[ڊونالڊ ٽرمپ]]، 2025ع کان [[آمريڪا جو صدر]] | image2 = January 2025 Official Vice Presidential Portrait of JD Vance.jpg | caption2 = [[جي ڊي وينس]]، 2025ع کان [[آمريڪا جو نائب صدر]] }} ==آمريڪا جا انتظامي ۽ اختياري علائقا == === وفاق ۽ رياستون === حڪومت جو قسم آئيني وفاقي ريپبلڪ آهي جنھن جو گاديءَ جو هنڌ واشنگٽن ڊي.سي. آهي جنھن جو محل وقوع 38 53 N, 77 02 W آھي.ملڪ جي وفاق ۾ 50 رياستون آھن جيڪي ڇھن ثائيم زونن ۾ اچن ٿيون.ام کان علاوه ھڪ ضلعو ڊسٽرڪٽ آف ڪولمبيا آھي جيڪو انھن رياستن کان علاوه آھي جنھن ۾ واشنگٽن شھر واقع آهي.رياستن جا نالا ھيٺ ڏجن ٿا: {{آمريڪا جون رياستون}} === آمريڪي اختيار وارا علائقا === [[فائل:US.EEZ Pacific centered NOAA map.png|thumb|کاٻو| آمريڪا جو معاشي زون وارو نقشو جنھن ۾ سامونڊي حد ۽ قبضي وارا علائقا ڏيکاريل آهن.]] ھيٺين علائقن ۾ آمريڪي حڪومت جو اختيار آهي. *[[امريڪن ساموا]] (American Samoa) *[[بيڪر آئلينڊ]] (Baker Island) *[[گئام]] (Guam) *[[ھائو لينڊ آئلينڊ]] (Howland Island) *[[جاروس آئلينڊ]] (Jarvis Island) *[[جانسٽن ايٽول]] (Johnston Atoll) *[[ناواسا آئلينڊ]] (Navassa Island) *[[نادرن مرينا آئلينڊس|اتر ماريانا آئلينڊز]] (Northern Mariana Islands) *[[پيلمائرا ايٽول]] (Palmyra Atoll) *[[پورٽو ريڪو]] (Puerto Rico) *[[ورجن آئلينڊس|ورجن آئلينڊز]] (Virgin Islands) *[[ويڪ آئلينڊ]] (Wake Island) [[فائل:US states by date of statehood3 frame.png|alt=آمريڪي رياستن جي قيام جي ٽائيم لائين|کاٻو|thumb|آمريڪي رياستن جي قيام جي ٽائيم لائين]] [[فائل:US states by date of statehood3.gif|alt=آمريڪي رياستن جي قيام جي ٽائيم لائين|کاٻو|thumb|آمريڪي رياستن جي قيام جي ٽائيم لائين]] == پرڏيهي لاڳاپا ۽ فوج == {{Main|آمريڪا جي پرڏيهي پاليسي|آمريڪا جي فوج}} [[فائل:Hague Clinton May 14 2010 Crop.jpeg|thumb|250px|برطانوي پرڏيهي سيڪريٽري [[وليئم هيگ]] ۽ [[آمريڪا جو پرڏيهي سيڪريٽري|آمريڪي پرڏيهي سيڪريٽري]] [[هيلري ڪلنٽن]]، مئي 2010ع]] يونائيٽيڊ اسٽيٽس عالمي معيشت، سياست ۽ فوجي معاملن ۾ تمام گهڻو اثر رسوخ رکي ٿو. اهو [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] جو مستقل رڪن آهي ۽ [[گڏيل قومن]] جو هيڊڪوارٽر [[نيو يارڪ شهر]] ۾ واقع آهي. اهو [[جي-7]]<ref>{{cite web |url=http://www.g8.utoronto.ca/what_is_g8.html |title=What is the G8? |publisher=University of Toronto |access-date=2019-12-28 |archive-date=2020-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127055741/http://www.g8.utoronto.ca/what_is_g8.html |url-status=live }}</ref>، [[G20]]، ۽ [[اقتصادي تعاون ۽ ترقي جي تنظيم|اقتصادي تعاون ۽ ترقي جي تنظيم (OECD)]] جو ميمبر پڻ آهي. لڳ ڀڳ سڀني ملڪن جون [[سفارتخانو|سفارتخانا]] [[واشنگٽن ڊي.سي.]] ۾ آهن، ۽ ڪيترن جا ملڪ جي مختلف شهرن ۾ [[قونصل خانو|قونصل خانا]] پڻ موجود آهن. اهڙي طرح، لڳ ڀڳ سڀئي ملڪ [[آمريڪا جون سفارتي مشنز|آمريڪي سفارتي مشنز]] جي ميزباني ڪن ٿا. بهرحال، [[ايران]]، [[اتر ڪوريا–آمريڪا لاڳاپا|اتر ڪوريا]]، [[ڀوٽان–پرڏيهي لاڳاپا|ڀوٽان]]، ۽ [[تائيوان–آمريڪا لاڳاپا|تائيوان]] جا يونائيٽيڊ اسٽيٽس سان باضابطه سفارتي لاڳاپا ناهن. يونائيٽيڊ اسٽيٽس جو [[برطانيا–آمريڪا لاڳاپا|برطانيا]] سان “[[خاص لاڳاپو]]” آهي<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=jLy-NKnQitIC&dq=uk+us+special+relationship&pg=PA45 |title=America's 'Special Relationships': Foreign and Domestic Aspects of the Politics of Alliance |page=45 |first1=John |first2=Axel |last2=Schäfer |last1=Dumbrell |year=2009 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-0-203-87270-3}}</ref>، ۽ [[ڪينيڊا–آمريڪا لاڳاپا|ڪينيڊا]]،<ref>{{cite web |url=https://fas.org/sgp/crs/row/96-397.pdf |title=Canada–U.S. Relations |author1=Ek, Carl |author2=Ian F. Fergusson |name-list-style=amp |publisher=Congressional Research Service |date=September 3, 2010 |access-date=December 28, 2019 |archive-date=January 13, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200113064224/https://fas.org/sgp/crs/row/96-397.pdf |url-status=live }}</ref> [[آسٽريليا–آمريڪا لاڳاپا|آسٽريليا]]،<ref>{{cite book |title=Australia: Background and U.S. Relations |author=Vaughn, Bruce |publisher=Congressional Research Service |date=August 8, 2008 |oclc = 70208969}}</ref> [[نيوزيلينڊ–آمريڪا لاڳاپا|نيوزيلينڊ]]،<ref>{{cite web |url=https://fas.org/sgp/crs/row/RL32876.pdf |title=New Zealand: Background and Bilateral Relations with the United States |author=Vaughn, Bruce |publisher=Congressional Research Service |date=May 27, 2011 |access-date=December 28, 2019 |archive-date=January 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122111903/https://fas.org/sgp/crs/row/RL32876.pdf |url-status=live }}</ref> [[جاپان–آمريڪا لاڳاپا|جاپان]]،<ref>{{cite web |url=https://fas.org/sgp/crs/row/RL33436.pdf |title=Japan-U.S. Relations: Issues for Congress |author=Chanlett-Avery, Emma |publisher=Congressional Research Service |date=June 8, 2011 |display-authors=etal |access-date=December 28, 2019 |archive-date=January 13, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200113063914/https://fas.org/sgp/crs/row/RL33436.pdf |url-status=live }}</ref> [[ڏکڻ ڪوريا–آمريڪا لاڳاپا|ڏکڻ ڪوريا]]،<ref>{{cite web |url=https://fas.org/sgp/crs/row/R41481.pdf |title=U.S.–South Korea Relations: Issues for Congress |author=Mark E. Manyin |author2=Emma Chanlett-Avery |author3=Mary Beth Nikitin |publisher=Congressional Research Service |date=July 8, 2011 |access-date=December 28, 2019 |archive-date=January 13, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200113064241/https://fas.org/sgp/crs/row/R41481.pdf |url-status=live }}</ref> ۽ [[اسرائيل–آمريڪا لاڳاپا|اسرائيل]] سان مضبوط لاڳاپا آهن.<ref>{{cite web |url=https://fas.org/sgp/crs/mideast/RL33476.pdf |title=Israel: Background and U.S. Relations |author=Zanotti, Jim |publisher=Congressional Research Service |date=July 31, 2014 |access-date=December 28, 2019 |archive-date=March 5, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190305033453/https://fas.org/sgp/crs/mideast/RL33476.pdf |url-status=live }}</ref> [[فائل:USS Abraham Lincoln(CVN 72).jpg|thumb|250px|[[USS Abraham Lincoln (CVN-72)|يو ايس ايس ’’ابراهم لنڪن‘‘]] [[هوائي جهاز کڻندڙ ٻيڙو|هوائي جهاز کڻندڙ ٻيڙو]]]] صدر [[ڪمانڊر اِن چيف]] طور [[آمريڪا جي هٿياربند فوج]] جو سربراهه هوندو آهي ۽ فوجي قيادت مقرر ڪندو آهي، جنهن ۾ [[آمريڪا جو دفاعي سيڪريٽري]] ۽ [[جوائنٽ چيفس آف اسٽاف]] شامل آهن. [[آمريڪا جو دفاع کاتو]] فوجي قوتن جو انتظام هلائي ٿو، جن ۾ [[آمريڪا جي فوج|آرمي]]، [[آمريڪا جي ميرين ڪورپس|ميرين ڪورپس]]، [[آمريڪا جي نيوي|نيوي]] ۽ [[آمريڪا جي هوائي فوج|هوائي فوج]] شامل آهن. [[آمريڪا جي ڪوسٽ گارڊ]] امن واري وقت ۾ [[آمريڪا جو هوم لينڊ سيڪيورٽي کاتو]] هلائي ٿو، ۽ جنگ جي وقت [[آمريڪا جي نيوي کاتي]] هيٺ اچي ٿي. 2008ع ۾ هٿياربند فوجن ۾ 1.4 ملين فعال ڊيوٽي اهلڪار هئا، جڏهن ته [[آمريڪا جي هٿياربند فوج جا ريزروز|ريزروز]] ۽ [[آمريڪا جي نيشنل گارڊ]] ۾ به ڪيترائي لک اهلڪار هئا، جنهن سان گڏيل فوجي قوت 2.3 ملين تائين پهتي. دفاع کاتي ۾ لڳ ڀڳ 700,000 سول ملازم به هئا، ٺيڪيدارن کان سواءِ.<ref>{{cite web|date=May 2009|title=The Air Force in Facts and Figures (Armed Forces Manpower Trends, End Strength in Thousands)|url=http://www.airforce-magazine.com/MagazineArchive/Magazine%20Documents/2009/May%202009/0509facts_fig.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130113101605/http://www.airforce-magazine.com/MagazineArchive/Magazine%20Documents/2009/May%202009/0509facts_fig.pdf|archive-date=January 13, 2013|website=Air Force Magazine}}</ref> 2011ع ۾ [[آمريڪا جو فوجي بجيٽ]] 700 ارب ڊالر کان وڌيڪ هو، جيڪو عالمي فوجي خرچ جو 41٪ هو ۽ ايندڙ 14 وڏن ملڪن جي گڏيل فوجي خرچ جي برابر هو. GDP جي 4.7٪ سان، اهو مٿين 15 فوجي خرچ ڪندڙ ملڪن ۾ ٻيو نمبر هو، [[سعودي عرب]] کان پوءِ.<ref>{{cite web|date=2011|title=The 15 Countries with the Highest Military Expenditure in 2011|url=http://www.sipri.org/research/armaments/milex/resultoutput/15majorspenders|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130109085820/http://www.sipri.org/research/armaments/milex/resultoutput/milex_15/the-15-countries-with-the-highest-military-expenditure-in-2011-table/view|archive-date=January 9, 2013|publisher=[[اسٽاڪ هوم انٽرنيشنل پيس ريسرچ انسٽيٽيوٽ]]|format=PDF}}</ref> 2012ع ۾ CIA موجب GDP جي سيڪڙو طور آمريڪي دفاعي خرچ دنيا ۾ 23هين نمبر تي هئا.<ref>{{cite web|title=Compare|url=http://cia-world-factbook.realclearworld.com/|url-status=dead|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20121220033039/http://cia-world-factbook.realclearworld.com/|archive-date=December 20, 2012|website=CIA World Factbook|publisher=RealClearWorld}}</ref> 2012ع لاءِ [[آمريڪا جو دفاع کاتو|دفاع کاتي]] جو تجويز ڪيل بنيادي بجيٽ 553 ارب ڊالر هو، جيڪو 2011ع جي ڀيٽ ۾ 4.2٪ واڌ هو؛ ان کان علاوه عراق ۽ افغانستان ۾ فوجي مهمن لاءِ 118 ارب ڊالر اضافي تجويز ڪيا ويا.<ref>{{cite web|date=February 2011|title=Fiscal Year 2012 Budget Request Overview|url=http://comptroller.defense.gov/defbudget/fy2012/FY2012_Budget_Request_Overview_Book.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110725214533/http://comptroller.defense.gov/defbudget/fy2012/FY2012_Budget_Request_Overview_Book.pdf|archive-date=July 25, 2011|publisher=Department of Defense}}</ref> ڊسمبر 2011ع ۾ عراق ۾ خدمتون سرانجام ڏيندڙ آخري آمريڪي فوجي واپس موٽي آيا؛<ref>{{cite news |author=Basu, Moni |url=http://www.cnn.com/2011/12/17/world/meast/iraq-troops-leave/index.html?hpt=hp_t1 |title=Deadly Iraq War Ends with Exit of Last U.S. Troops |publisher=CNN |date=December 18, 2011 |access-date=January 6, 2020 |archive-date=December 19, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111219082247/http://www.cnn.com/2011/12/17/world/meast/iraq-troops-leave/index.html?hpt=hp_t1 |url-status=live }}</ref> [[عراق جنگ]] دوران 4,484 فوجي اهلڪار مارجي ويا.<ref>{{cite web|date=February 5, 2012|title=Operation Iraqi Freedom|url=http://icasualties.org/Iraq/index.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110321080348/http://icasualties.org/Iraq/index.aspx|archive-date=March 21, 2011|publisher=Iraq Coalition Casualty Count}}</ref> اپريل 2012ع تائين افغانستان ۾ لڳ ڀڳ 90,000 آمريڪي فوجي خدمتون سرانجام ڏئي رهيا هئا؛<ref name='Frontline Turning Point'>{{cite news |first=John |last=Cherian |title=Turning Point |date=April 7, 2012 |publisher=[[دي هندو گروپ]] |url=http://www.frontline.in/fl2907/stories/20120420290705200.htm |work=[[فرنٽ لائين (رسالو)|فرنٽ لائين]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20121202001115/http://www.frontline.in/fl2907/stories/20120420290705200.htm |archive-date=December 2, 2012 |quote=There are currently 90,000 U.S. troops deployed in the country.}}</ref> ۽ 8 نومبر 2013ع تائين [[افغانستان جنگ]] دوران 2,285 فوجي مارجي چڪا هئا.<ref>{{cite web|date=November 2013|title=Department of Defence Defence Casualty Analysis System|url=http://www.dmdc.osd.mil/dcas/pages/report_oef_type.xhtml|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120920230523/http://www.dmdc.osd.mil/dcas/pages/report_oef_type.xhtml|archive-date=September 20, 2012|publisher=Department of Defense}}</ref> == معيشت == {{main|آمريڪا جي معيشت}} [[فائل:Lower Manhattan skyline - June 2017.jpg|thumb|[[نيو يارڪ شهر]]، دنيا جي اهم ترين مالي مرڪزن مان هڪ]] يونائيٽيڊ اسٽيٽس جي [[سرمائيدار]] [[معيشت]] آهي. ملڪ وٽ [[قدرتي وسيلن]] جا وڏا ذخيرو موجود آهن، جن ۾ [[سون]]، [[ڪوئلو]] ۽ [[يورينيم]] جا ڪيترائي ذخيرا شامل آهن. [[زراعت]] جي ميدان ۾ به ملڪ اهم حيثيت رکي ٿو، ۽ اهو [[مڪئي]] ([[مايز]]), [[ڪڻڪ]]، [[کنڊ]] ۽ [[تمباکو]] جهڙين شين جي وڏن پيدا ڪندڙن مان آهي. رهائشي تعمير (هائوسنگ) يونائيٽيڊ اسٽيٽس جي [[مجموعي قومي پيداوار]] (GDP) جو لڳ ڀڳ 15٪ حصو بڻجي ٿي.<ref>{{Cite web |url=https://www.nahb.org/en/research/housing-economics/housings-economic-impact/housings-contribution-to-gross-domestic-product-gdp.aspx |title=Housing's Contribution to Gross Domestic Product (GDP) |access-date=2019-06-19 |archive-date=2019-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190619193309/https://www.nahb.org/en/research/housing-economics/housings-economic-impact/housings-contribution-to-gross-domestic-product-gdp.aspx |url-status=dead }}</ref> آمريڪا ۾ [[موٽر گاڏيون|گاڏيون]]، [[هوائي جهاز]] ۽ [[اليڪٽرانڪس]] تيار ڪيا وڃن ٿا. لڳ ڀڳ ٽي چوٿون (3/4) آمريڪي [[خدمتي صنعت]] ۾ ڪم ڪن ٿا. ھن ملڪ جي معيشت دنيا جي سڀ کان وڏي ۽ طاقتور معيشت آھي جنھن جي في ڪس جي ڊي پي 59500 يو.ايس.ڊالر آھي. ھن ملڪ جون ڪمپنيون ڪمپيوٽر, دوائن، ايئرواسپيس ۽ فوجي سازوسامان جي ٽيڪنالاجي ۾ دنيا اندر ھراول آهن. فوجي ٽيڪنالاجي جي دنيا اندر اھميت گھٽجڻ ڪري پرچيزنگ پاور پئرٽي مطابق 2014 ۾ ھن جي معيشت 2014 ۾ ٻئي نمبر تي اچي وئي جو پھرين نمبر تي چين اچي ويو.آمريڪا جي معيشت اڌ کان وڌيڪ ٻاھران درآمد ڪيل تيل تي ھلي ٿي جنھن ڪري تيل جي قيمتن ۾ واڌ معيشت کي گھڻو متاثر ڪري ٿي. پرچيزنگ پاور پئرٽي يا قوت خريد جي ڀيٽ ۾ آمريڪا جي جي ڊي پي 2017 ۾ 19.36 ٽرلين جو ايس ڊالر ھئي.آفيشل ايڪسچينج ريٽ يا مٽاسٽا واري شرح مطابق بہ 19.36 ٽرلين يو.ايس.ڊالر ھئي. 2017 ۾ ملڪ جي مجموعي قومي بچت (Gross national saving) 17.5 سيڪڙو ھئي. ھن ملڪ جي زرعي پيداوار ۾ ڪڻڪ، مڪئي، ٻيا اناج، ميوا، وڏو گوشت، سوئر جو گوشت، سبزيون، ڪپھ، پولٽري، کير جون شيون، مڇي شامل آهن. آمريڪا جي صنعت پيداوار جي لحاظ کان دنيا جي ٻيون نمبر وڏي صنعت آھي. صنعتي پيداوار ۾ پيٽروليم واريون شيون، گاڏيون، ايئرواسپيس، ٽيلي ڪميونيڪيشن، ڪيميڪل , اليڪٽرانڪس، فوڊ پروسيسنگ، صارفن واريون شيون, عمارتي ڪاٺ وارو سامان، کاڻين واري صنعت شامل آهن . آمريڪا ۾ ڪم ڪندڙن يا مزدوري جي سگھ 2017 ۾ 160400000 مزدورن تي مشتمل ھئي ان سگھ م ان سال ھي ملڪ دنيا ۾ چوٿين نمبر تي ھيو. ان تعداد ۾ پيشي جي لحاظ کان 0.7 سيڪڙو فارمنگ، فشنگ ۽ فاريسٽري م، 20.3 سيڪڙو مينيوفيڪچرنگ، ٽرانسپورٽ، وغيره ۾ ، 37.3 سيڪڙو مينيجمينٽ، پيشورانہ ۽ فني شعبن ۾، 24.2 سيڪڙو وڪري ۽ آفيس ورڪ ۾،17.6 سيڪڙو ٻين خدمتن ۾ ان سگھ ۾ بي روزگار شامل ناھن. 2015 ۾ ملڪ جي 15.1 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان ھيٺ زندگي گذاريندڙ ھئي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html}}</ref> === بجيٽ === ھن ملڪ جي 2017 واري بجيٽ ۾ ملڪ جي آمدني 3.336 ٽرلين ڊالر، خرچ 3.991 ٽرلين ڊالر ھيو. ملڪ جي 17.2 سيڪڙو آمدني ٽيڪس ۽ ٻين محصولن مان حاصل ٿي جيڪڏهنان ۾ سوشل سڪيورٽي وغيره کي بہ شامل ڪجي تہ پوءِ ٽيڪس ۽ محصولن جي آمدني 22 سيڪڙو ھئي.2017 ۾ بجيٽ جو خسارو 3.4 سيڪڙو ھيو.ملڪ جو 2017 ۾ ڪرنٽ اڪائونٽ بيلنس 462 بلين ڊالر ھيو . ملڪ جون برآمدات 1.576 ٽرلين ڊالر ۽ درامدات 2.352 ٽرلين ڊالر ھيون . پرڏيهي مٽاسٽا لاء ذخيرو ۽ سون 117.3 بلين ڊالر ھيو. <ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html}}</ref> آمريڪا مجموعي گهريلو پيداوار (GDP) جي لحاظ کان دنيا جي سڀ کان وڏي معاشي طاقت آهي، ۽ تاريخي طور تي في فرد GDP ۾ پڻ دنيا جي مٿين ملڪن مان رهيو آهي. دنيا جي آبادي جو 5٪ کان گهٽ حصو هوندي به آمريڪا تقريباً دنيا جي معاشي پيداوار جو لڳ ڀڳ پنجون حصو پيدا ڪري ٿو<ref name=" برٽنيڪا"/>. آمريڪي معيشت جي وڏي پيماني سبب عالمي واپار ۾ ان جو ڪردار انتهائي اهم آهي. آمريڪا جون برآمدات دنيا جي ڪُل برآمدات جو هڪ وڏو حصو آهن، ۽ آمريڪا سيڙپڪاري سرمائي (investment capital) جو پڻ اهم ذريعو آهي. آمريڪي ڪمپنين جي پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري (FDI) ڪينيڊا، ميڪسيڪو، چين ۽ لاطيني آمريڪا، يورپ ۽ ايشيا جي ڪيترن ملڪن جي معاشي خوشحالي تي اثرانداز ٿئي ٿي<ref name=" برٽنيڪا"/>. آمريڪا جي معيشت کي عام طور تي لچڪ (flexibility)، برداشت (resilience) ۽ جدت (innovation) سان سڃاتو وڃي ٿو. 21هين صدي جي شروعاتي ڏهاڪي ۾ معيشت ڪيترن وڏن جھٽن کي منهن ڏنو، جن ۾ ٽيڪنالاجي شيئرن جي ببل جو ٽٽڻ، ڪارپوريٽ اسڪينڊل، 2001ع جا 11 سيپٽمبر حملا، افغانستان ۽ عراق جون جنگيون، 2005ع ۾ [[هريڪين ڪترينا]] جي تباهي، ۽ [[عظيم مالي بحران|گريٽ ريسيشَن]] شامل آهن (ڊسمبر 2007ع کان جون 2009ع)، جنهن جا ڪارڻ جزوي طور سب پرائم گروي قرضن سان لاڳاپيل مالي بحران هئا<ref name=" برٽنيڪا"/>. === حڪومتي ڪردار ۽ ضابطه بندي === عام طور آمريڪي حڪومت ڪاروباري ادارن کي سڌي طرح هلائڻ ۾ محدود ڪردار ادا ڪري ٿي. ڪاروبار گهڻو ڪري آزاد آهن ته ملازم رکڻ يا برطرف ڪرڻ، ۽ آپريشن کولڻ يا بند ڪرڻ بابت فيصلا ڪن. ڪيترن ملڪن جي ڀيٽ ۾ نون پراڊڪٽن ۽ جدت کي گهٽ بيوروڪريٽڪ دير سان لاڳو ڪرڻ ممڪن آهي<ref name=" برٽنيڪا"/>. بهرحال، حڪومت ضابطن وسيلي معيشت تي اثرانداز ٿئي ٿي. وفاقي ادارا مزدورن جي حفاظت ۽ ڪم جي حالتن، هوا ۽ پاڻي جي آلودگي، خوراڪ ۽ دوا جي حفاظت، ٽرانسپورٽ سيفٽي ۽ گاڏين جي فيول اڪانامي سميت ڪيترن شعبن جي نگراني ڪن ٿا. حڪومت سماجي ڀلائي جا پروگرام به هلائي ٿي، جن ۾: * [[سوشل سيڪيورٽي]] (پينشن نظام، پگهارن تي ٽيڪسن وسيلي) * [[طبي امداد]] (غريبن لاءِ) * [[ميڊيڪيئر]] (وڏن عمر وارن لاءِ) خانگي شعبي جي غلبي هوندي به ڪجهه سرڪاري ادارا/ادارا موجود آهن، جهڙوڪ: * [[آمريڪي پوسٽل سروس]] * [[نيوڪليئر ريگيوليٽري ڪميشن]] * [[ايمٽرڪ]] ([[نيشنل ريلروڊ پسينجر ڪارپوريشن][) * [[ٽينيسي ويلي اٿارٽي]] حڪومت وڏي خريد ڪندڙ (purchaser) طور به مارڪيٽ تي اثر رکي ٿي، خاص طور دفاعي ۽ ايئرو اسپيس صنعتن ۾. ان کان علاوه، اينٽي ٽرسٽ قانونن وسيلي قيمتن تي ملي ڀڳت يا اجاري داري (monopoly) کي روڪڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي ٿي. === معاشي ڪمزوريون ۽ چئلينج === اقتصادي جھٽن کي برداشت ڪرڻ جي صلاحيت هوندي به 21هين صدي جي شروعات ۾ ڪي ڪمزوريون نمايان ٿيون: * دائمي واپاري خسارو ( برآمدات کان وڌيڪ) * 1970ع واري ڏهاڪي کان ڪيترن گهراڻن جي آمدنيءَ جو عملي طور جمود * قرضن جو وڌڻ ۽ آمدنيءَ جي اڻبرابريءَ ۾ واڌ * توانائيءَ جي قيمتن ۾ واڌ سبب پيداوار، ٽرانسپورٽ ۽ رهائش جا خرچ وڌڻ * آباديءَ جي عمر وڌڻ سان صحت ۽ پينشن خرچن تي بار * وفاقي بجيٽ خساري سبب سماجي پروگرامن لاءِ محدود وسيلا === محصولات === وفاقي حڪومت جي تقريباً سموري آمدني ٽيڪسن مان اچي ٿي، ۽ وفاقي ٽيڪس آمدني مجموعي طور GDP جي لڳ ڀڳ پنجين حصي جي برابر بيان ڪئي وڃي ٿي. اهم ذريعا: * [[ذاتي آمدني ٽيڪس]] (personal income tax) — سڀ کان وڏو حصو * [[ڪارپوريٽ آمدني ٽيڪس]] (corporate income tax) — نسبتاً گهٽ حصو * [[ايڪسائيز ڊيوٽي|ايڪسائيز ڊيوٽيز]] (excise duties) — شراب، پيٽرول ۽ تمباڪو تي خاص زور * پگهارن تي ٽيڪس (payroll taxes) — خاص طور ميڊيڪيئر ۽ سوشل سيڪيورٽي لاءِ * اسٽيٽ ۽ گفٽ ٽيڪس — تمام ننڍو حصو === مزدور قوت === عظيم مالي بحران کان پوءِ بي روزگاري شرح ٻيهر تقريباً 5٪ جي روايتي سطح ڏانهن موٽي آئي. آمريڪا ۾: * [[سروس سيڪٽر]] نوڪرين جو ٽي چوٿون کان وڌيڪ حصو رکي ٿو * صنعت ۽ مينوفيڪچرنگ جو حصو هڪ پنجون کان گهٽ آهي يونين سازيءَ ۾ وڏي گهٽتائي آئي: 1950ع واري ڏهاڪي ۾ تقريباً 36٪ مزدور يونين ۾ هئا، جڏهن⁠تہ 21هين صدي جي شروعات ۾ اهو تناسب 15٪ کان به گهٽ رهجي ويو (جن مان وڏي حصي جو تعلق سرڪاري ملازمن سان هو). مزدور تنظيمن جو زور هاڻي وڌيڪ سروس انڊسٽري ڏانهن ٿيو. وڏي يونينن مان هڪ [[نيشنل ايڊيوڪيشن اسوسيئيشن]] (NEA) استادن جي نمائندگي ڪري ٿي، ۽ 2005ع ۾ ڪجهه وڏين يونينن الڳ ٿي نئين اتحاد '''چينج ٽو ون''' (Change to Win) قائم ڪيو. === زراعت، ٻيلا ۽ مڇيگيري === زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري گڏجي جي ڊي پي جو ننڍو حصو بڻجن ٿا، پر پيداوار انتهائي وڌيڪ آهي. زرعي پيداوار ۾ واڌ جا اهم سبب: * ميڪينائيزيشن ۽ تجارتي فارمنگ ۾ تنظيمي تبديليون * ڀاڻن، جراثيم ڪشن ۽ ٻوٽن مار دوا جي وڌندڙ استعمال * آبپاشي سميت زرعي ٽيڪنيڪن ۾ بهتري اهم فصلن ۾: مڪئي (maize)، سويا بين، ڪڻڪ، ڪپهه، انگور ۽ آلو شامل آهن. آمريڪا ڪاٺ (timber) جو پڻ وڏو پيدا ڪندڙ آهي؛ ڪٽيل وڻن جو وڏو حصو نرم ڪاٺ (softwoods) جهڙوڪ ڊگلس فر ۽ ڏاکڻي پائن تي مشتمل هوندو آهي، جڏهن⁠تہ اهم سخت ڪاٺ (hardwood) [[اوڪ]] آهي. ملڪ جي وڏو حصو زرعي استعمال (فارمنگ، چراگاهه ۽ رينج) لاءِ وقف آهي. === معدنيات ۽ توانائي === جي ڊي پي ۾ کاڻون (mining ۽ quarrying) جو حصو ننڍو آهي، پر آمريڪا ڪوئلو، پيٽروليم ۽ ڪجهه ڌاتن جو وڏو پيدا ڪندڙ آهي. * ''[[يٽروليم]] ۽ [قدرتي گيس|گيس]]'': [[الاسڪا]]، [[ڪيليفورنيا]]، [[ميڪسيڪو وارو نار|خليجِ ميڪسيڪو]]، [[لوزيانا]] ۽ [[اوڪلاهوما]] اهم پيداوار وارا علائقا آهن. 1990ع کان پوءِ شيل گيس لاءِ افقي ڊرلنگ ۽ هائيڊرولڪ فريڪچرنگ (fracking) جي اهميت وڌي، خاص طور اوهايو، [[پنسلوانيا]] ۽ [[ويسٽ ورجينيا]] ۾. * ''[[ڪوئلو]]:'' حاصل لائق ذخيرا خاص طور ايپيليشيئن جبلن ۽ [[وائيومنگ]] ۾ مرڪوز آهن. [[پنسلوانيا]] ملڪ جو [[اينٿراسائيٽ]] (anthracite) پيدا ڪندڙ نمايان علائقو آهي. * **لوهي پٿر:** گهڻو ڪري مينيسوٽا ۽ مشيگن ۾. * ٻيون ڌاتون: [[ٽامو|ٽامي]] جي پيداوار خاص طور [[ايريزونا]]، [[يوٽاه]]، [[مونٽانا]]، [[نيواڊا]] ۽ نيو ميڪسيڪو ۾ مرڪوز آهي. زنڪ ([[ٽينيسي]]، [[مِزوري]]، [[ائيڊاهو]]، [[نيو يارڪ (رياست)|نيو يارڪ]]) ۽ [[سِيسو]] (خاص طور مِزوري) پڻ اهم آهن. ٻيون پيدا ٿيندڙ ڌاتون: [[سون]]، [[چاندي]]، [[موليبدينم]]، [[مينگنيز]]، [[ٽنگسٽن]]، [[بوڪسائيٽ]]، [[يورينيم]]، [[وينڊيم]] ۽ [[نِڪل]]؛ غير ڌاتي معدنيات ۾ [[فاسفيٽ]]، [[پوٽاش]]، [[سلفر]]، [[پٿر]] ۽ ڪليز شامل آهن<ref name=" برٽنيڪا"/>. آمريڪا توانائيءَ جو وڏو پيدا ڪندڙ آهي ۽ تاريخي طور وڏو صارف به رهيو آهي (21هين صدي جي شروعات ۾ چين اڳتي نڪري ويو). ڪجهه توانائي وسيلن، خاص طور پيٽروليم شين ۾، آمريڪا کي ٻين ملڪن تي دارومدار پڻ رهندو آهي<ref name=" برٽنيڪا"/>. === صنعت (Manufacturing) === 20هين صديءَ جي وچ کان پوءِ خدمتي شعبو (صحت، وندر، ماليات وغيره) سڀ کان تيزيءَ سان وڌيو آهي. ان جي باوجود، صنعت ۾ ملازمتون گهٽجڻ باوجود پيداوار ۾ واڌ سبب صنعت ۽ تعميراتي شعبي جي پيداوار GDP جو لڳ ڀڳ ڇهون حصو برقرار رهي آهي. اهم صنعتي شعبا هي آهن<ref name=" برٽنيڪا"/>: * آمدورفت جو سامان (گاڏيون، جهاز، خلائي سامان) * ڪمپيوٽر، سافٽويئر ۽ ٽيليڪميونيڪيشن * دواسازي ۽ بايوٽيڪنالاجي * صحت جون خدمتون * خوراڪ، ڪيميائي شيون * برقي ۽ غير برقي مشينري * توانائي ۽ انشورنس === مالياتي نظام === آمريڪا جو مالياتي نظام [[وفاقي ريزرو سسٽم]] جي نگراني هيٺ ڪم ڪري ٿو، جنهن ۾ 12 علائقائي وفاقي ريزرو بئنڪون شامل آهن. گورنرن جو بورڊ، جيڪو صدر طرفان مقرر ڪيو ويندو آهي، نظام جي نگراني ڪري ٿو. جيتوڻيڪ ڪمرشل بئنڪون ڪارپوريٽ فنانس جو اڌ کان گهٽ حصو مهيا ڪن ٿيون، پر ڪاروباري قرضن لاءِ سڀ کان وڏو سرمايو ذريعو آهن. 1970ع ۽ 1980ع وارن ڏهاڪن ۾ بئنڪنگ قانونن ۾ نرمي سبب بين رياستي توسيع ۽ وڏين بئنڪن جي ضم ٿيڻ سان قومي مالياتي ادارا وجود ۾ آيا<ref name=" برٽنيڪا"/>. مالياتي خدمتون مهيا ڪندڙ ادارن ۾: * ڪمرشل بئنڪون * انشورنس ڪمپنيون * سيڪيورٽي بروڪريج * سرڪاري ڪريڊٽ ادارا (رهائش، زراعت، اعليٰ تعليم لاءِ) [[نيو يارڪ شهر]] دنيا جي اهم ترين مالي مرڪزن مان آهي، جتي وڏيون اسٽاڪ ايڪسچينجز ڪم ڪن ٿيون. شڪاگو ۾ ڪموڊٽيز ۽ فيوچرز مارڪيٽون نمايان آهن. === عالمي واپار === بين الاقوامي واپار قومي معيشت لاءِ انتهائي اهم آهي. درآمدات ۽ برآمدات جو گڏيل قدر قومي پيداوار جو لڳ ڀڳ ٽيهه سيڪڙو آهي. اهم واپاري ساٿي: * [[ڪيناڊا]] * [[چين]] * [[ميڪسيڪو]] * [[جاپان]] * [[جرمني]] * [[برطانيا]] * [[ڏکڻ ڪوريا]] مکيه برآمدات ۾ مشينري، ڪيميائي شيون، گاڏيون، جهاز ۽ سائنسي سامان شامل آهن، جڏهن⁠تہ اهم درآمدات ۾ تيار ٿيل شيون، پيٽروليم، ايندھن ۽ مشينري شامل آهن<ref name=" برٽنيڪا"/>. == سائنس ۽ ٽيڪنالاجي == [[فائل:Aerial_view_of_Silicon_Valley.jpg|thumb|[[سليڪون ويلي]]، [[ڪيليفورنيا]] ۾ واقع، دنيا جو سڀ کان وڏو ٽيڪنالاجي مرڪز آهي.<ref>{{Cite news|date=2015-07-16|title=Silicon Valley: 'Centre of the universe' - but for how long?|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/technology-33546194|access-date=2025-08-17|quote=It was this secret sauce [...] that provided the spark for the biggest and most powerful technology hub in the world.}}</ref>]] يونائيٽيڊ اسٽيٽس دنيا جي اڳواڻ سائنسي قوت سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{Cite journal|last=Tollefson|first=Jeff|last2=Van Noorden|first2=Richard|date=2024-10-23|title=The US is the world’s science superpower — but for how long?|url=https://www.nature.com/articles/d41586-024-03403-4|journal=Nature|language=en|volume=634|issue=8035|pages=770–774|doi=10.1038/d41586-024-03403-4}}</ref> هن ملڪ وٽ ٻين سڀني ملڪن جي ڀيٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ [[نوبل انعام]] حاصل ڪندڙ موجود آهن.<ref>{{Cite news|title=The hierarchy of countries winning Nobels in the sciences is shifting|work=The Economist|url=https://www.economist.com/graphic-detail/2018/05/10/the-hierarchy-of-countries-winning-nobels-in-the-sciences-is-shifting|access-date=2024-11-27|issn=0013-0613}}</ref> آمريڪا [[تحقيق ۽ ترقي]] تي دنيا جي ڪنهن به ملڪ کان وڌيڪ خرچ ڪري ٿو.<ref>{{Cite web|title=US holds off China challenge in global R&D spending race {{!}} Science{{!}}Business|url=https://sciencebusiness.net/news/international-news/us-holds-china-challenge-global-rd-spending-race|access-date=2024-11-27|website=sciencebusiness.net|language=en}}</ref> اهو [[مصنوعي ذهانت]] جي ترقي ۾ پڻ اڳواڻ ملڪ آهي.<ref>{{Cite web|date=2024-11-21|title=Global AI Power Rankings: Stanford HAI Tool Ranks 36 Countries in AI|url=https://hai.stanford.edu/news/global-ai-power-rankings-stanford-hai-tool-ranks-36-countries-ai|access-date=2025-01-01|website=hai.stanford.edu|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Espinel|first=Victoria|title=America leads the world in AI–but we could fall behind on AI regulation by the end of 2023|url=https://fortune.com/europe/2023/09/11/america-leads-world-artificial-intelligence-fall-behind-ai-regulation-2023-tech-victoria-espinel/|access-date=2024-11-27|website=Fortune Europe|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Sintia|first=Radu|date=2019-08-19|title=Despite Chinese Efforts, the U.S. Still Leads in AI|url=https://www.usnews.com/news/best-countries/articles/2019-08-19/the-us-is-still-the-global-leader-in-artificial-intelligence|website=[[U.S. News & World Report]]}}</ref> آمريڪا جون نمايان ايجادون هي آهن:<ref>{{Cite journal|date=1936-12-01|title=Twelve Notable American Inventions|url=https://www.nature.com/articles/1381088c0|journal=Nature|language=en|volume=138|issue=3504|pages=1088–1088|doi=10.1038/1381088c0|issn=1476-4687}}</ref> [[ٽيليفون]]، برقي [[ٽيليگراف]]، [[برقي بتي]]، [[سينيما]]، [[گراموفون]]، [[هوائي جهاز]]، [[انٽرنيٽ]]،<ref>{{Cite web|date=2020-12-03|title=A short history of the internet|url=https://www.scienceandmediamuseum.org.uk/objects-and-stories/short-history-internet|access-date=2024-11-27}}</ref> ۽ [[ويڊيو گيم ڪنسول]].<ref>{{Cite web|title=In History: The first ever video game console, 50 years on|url=https://www.bbc.com/culture/article/20231213-in-history-the-first-ever-video-game-console-50-years-on|access-date=2024-11-27|website=www.bbc.com|language=en-GB}}</ref> جيتوڻيڪ آمريڪا [[موٽر ڪار]] ايجاد نه ڪئي، پر دنيا جي پهرين [[وڏي پيماني تي پيداوار|وڏي پيماني تي تيار ٿيندڙ]] ڪار آمريڪي هئي.<ref>{{Cite web|date=1986-01-26|title=SOME MILESTONES OF THE AUTO AGE|url=https://www.nytimes.com/1986/01/26/automobiles/some-milestones-of-the-auto-age.html|access-date=2024-11-27|website=[[The New York Times]]}}</ref><ref>{{Cite web|last=Birch|first=Ryan|date=2024-11-19|title=Best American cars of all time - Oldsmobile Curved Dash|url=https://www.autoexpress.co.uk/best-cars/96471/oldsmobile-curved-dash|access-date=2024-11-27|website=Auto Express|language=en}}</ref> == توانائي == [[فائل:UnitedStatesPowerGrid.jpg|thumb|آمريڪا جون بجلي جي ٽرانسميشن جون گرڊ اسٽيشنون جن جون {{convert|300000|km|mi|abbr=on}} 500 ڪمپنيون ھلائڻ ٿيون ۽نارٿ آمريڪن اليڪٽرڪ رلائبلٽي ڪارپوريشن انھن سڀني جي نگراني ڪندڙ آھي]] ھن ملڪ جي 100 سيڪڙو آبادي بجلي سان مستفيد آھي.2015 ۾ ھن ملڪ جي بجلي جي پيداوار 4.088 کرب ڪلو واٽ ھئي.ان ڀيٽ سان ھي دنيا جو بجلي پيدا ڪندڙ ٻيون نمبر وڏو ملڪ ھيو. ساڳي سال بجلي جي کپت ھن ملڪ ۾ 3.911 کرب ڪلو واٽ ھئي. 2016 ۾ ھن ملڪ 9.695 ارب ڪلو واٽ بجلي برآمد ڪئي ۽ 80.66 ارب ڪلو واٽ بجلي درآمد ڪئي. ھن ملڪ جي بجلي جي پيداوار 2015 ۾ 70.6 سيڪڙو تيل تي ،9.2 سيڪڙو نيوڪليئر، 7.4 سيڪڙو ھائڊرل يا پاڻي واري توانائيءَ تي ۽ 10.7 سيڪڙو ٻي توانائي تي ٿيندي آهي.2016 ۾ ملڪ ۾ ڪچي تيل جي روزاني پيداوار 8.853 ملين بيرل جي ھئي.ڪچي تيل جي برآمد ساڳي سال روزانو 590900 بيرل ھئي ۽ درآمد روزانو 7.85 ملين بيرل ھئي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html}}</ref> پاڻيءَ مان بجلي پيدا ڪرڻ جا وسيلا خاص طور [[پئسفڪ ساحل]] ۽ [[جبلستاني علائقو|جبلستاني علائقن]] ۾ مرڪوز آهن، پر هائيڊرو اليڪٽرڪ توانائي ملڪ جي ڪُل بجلي پيداوار جو ڏهون حصو کان به گهٽ فراهم ڪري ٿي. ڪوئلي سان هلندڙ پاور پلانٽ ملڪ جي بجلي جو هڪ چوٿون کان وڌيڪ حصو پيدا ڪن ٿا، جڏهن⁠تہ ايٽمي بجلي لڳ ڀڳ پنجون حصو فراهم ڪري ٿي. قابلِ تجديد توانائي جا ذريعا (جهڙوڪ هوا، سج وغيره) مجموعي طور ڏهون کان پنجون حصي جي وچ ۾ حصو رکن ٿا<ref name=" برٽنيڪا"/>. == مواصلات == ملڪ ۾ ٽيلیفون جا لڳل ڪنيڪشن 121.53 ملين آھن. جولاء، 2016ع جي صورتحال مطابق ملڪ 100 سيڪڙو آبادي انھن جو استعمال ڪندڙ آھي ۽ ان لحاظ کان ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ ھي ملڪ ٽڪ ٽئين نمبر تي آهي. جولاء، 2016ع ۾ ملڪ ۾ موبائل فون جا 395.881 ملین ڪنيڪشن ھيا۽ ملڪ جي 100 سيڪڙو آبادي انھن کان مستفيد ھئي ۽ ان ڀيٽ ۾ ھي دنيا جو چوٿون نمبر وڏو ملڪ هيو. ملڪ جو فون جو مواصلاتي نظام جديد ترين ٽيڪنالاجيءَ وارو آھي جنھن ۾ [[فائبر آپٽڪ ڪيبل]]، [[مائڪرو ويو ريڊيو رلي]](microwave radio relay)، [[ڪوايڪسل ڪيبل]](coaxial cable) ۽ [[ڊوميسٽڪ سيٽلائيٽ سسٽم]] شامل آھن. ھن ملڪ جو [[انٽرنيشنل ڪنٽري ڪوڊ]] نمبر 1 آھي. ملڪ جو [[انٽرنيٽ ڪنٽري ڪوڊ]] .us آھي. جولاء،2016ع ۾ انٽرنيٽ جي استعمال ڪندڙن جو تعداد24,68,09,221 ھيو جيڪو ڪل آبادي جو 76.2 سيڪڙو ھيو ۽ ان ڀيٽ ۾ جي دنيا جو چوٿون وڏو ملڪ هيو.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html}}</ref> == ٽرانسپورٽ == [[فائل:Map of current Interstates.svg|thumb|کاٻو|بين الرياستي روڊن جو ڄار جنھن جي ڊيگھ جملي {{convert|46876|mi|km}}.<ref>{{cite web |title=Interstate FAQ (Question #3) |publisher=Federal Highway Administration |year=2006 |url=http://www.fhwa.dot.gov/interstate/faq.htm#question3 |accessdate=March 4, 2009}}</ref>]] [[فائل:North America Passenger Trains.png|thumb|کاٻو|<center>ريلوي نظام {{nowrap| [[ShareMap:special/North America Passenger Trains|اندروني ملڪئ جو ريلوي نظام جو نقشو ]] </center>]] سال 2016ع ۾ سرڪاري ھوائي ٽرانسپورٽ ۾ ھن ملڪ جي رجسٽرڊ جھازن جو تعداد 92 آھي. غير سرڪاري ٽرانسپورٽ جو رجسٽرڊ تعداد 6817 آهي. ساليانو 798.23 ملين ماڻھو جھازن ۾ سفر ڪن ٿا. سال2013ع ۾ ملڪ ۾ ھوائي اڏن جو تعداد 13,513 ھيو ۽ ان ڀيٽ ۾ ھي ملڪ دنيا ۾ پھرين نمبر تي آهي. ملڪ ۾ پيوڊ رن وي(paved runway) وارا ايئر پورٽ 5,054 آھن. ان پيوڊ رن وي (unpaved runway) وارا ھوئي اڏا 8459 آھن. سال 2013ع ۾ ملڪ ۾ ھيلي ڪاپٽرن جا اڏا يا ھيلي پورٽ (Heliports) جو تعداد 5,287 آھي. ملڪ ۾ 2013ع ۾ قدرتي گيس جي پائيپن جي ڪل ڊيگھ 19,84,321 ڪلوميٽر ۽ پيٽرول جي پائيپ لائين جي ڊيگھ 2,40,711 ڪلوميٽر ھئي. ريلوي لائين جي ڊيگھ ساڳي سال 2,93,564.2 ڪلوميٽر ھئي. ملڪ ۾ روڊن جي ڊيگھ 65,86,610 ڪلوميٽر جنھن ۾ پيوڊ روڊن (paved road) جي ڊيگھ 43,04,715 ڪلوميٽر، ايڪسپريس وي ۾ 76,334 ڪلوميٽر ۽ ان پيوڊ روڊن (unpaved roads) جا 2,81,895 ڪلوميٽر شامل آهن. روڊن جي ڊيگھ ۾ ھي ملڪ دنيا ۾ پھريون نمبر آھي. ملڪ جي واپاري بحري جهازن، ٻيڙن ۽ ٽينڪرن جو تعداد 3,611 آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html}}</ref> آمريڪا جي معاشي ۽ سماجي زندگيءَ ۾ آمدورفت انتهائي اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. ملڪ جو وسيع آمدورفتي نيٽ ورڪ جغرافيائي فاصلي کي گهٽ ڪري سماجي ۽ معاشي لاڳاپن کي مضبوط ڪيو آهي، پر ساڳي وقت ٽرئفڪ، آلودگي ۽ پراڻن شهري علائقن جي زوال جا مسئلا پڻ پيدا ٿيا آهن<ref name=" برٽنيڪا"/>. آمريڪا جو مرڪزي شاهراهي نظام ''ڊوائيٽ ڊي. آئيسنهاور انٽر اسٽيٽ هاءِ وي سسٽم'' آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 45,000 ميلن تي مشتمل آهي ۽ 50,000 کان وڌيڪ آباديءَ وارن تقريباً سڀني شهرن کي ڳنڍي ٿو. گهڻا آمريڪي گهراڻا ذاتي گاڏيون استعمال ڪن ٿا<ref name=" برٽنيڪا"/>. قابلِ جهازراني رستا خاص طور: * [[مسيسيپي درياھ]] جو نظام * [[عظيم ڍنڍون]] – سينٽ لارنس سسٽم * خليجِ ميڪسيڪو جا ساحلي رستا بارج ٽرانسپورٽ ملڪ جي گهريلو پاڻيءَ واري ٽريفڪ جو وڏو حصو کڻي ٿي، خاص طور پيٽروليم، ڪوئلو ۽ اناج. ريلويون بين شهري مال ٽرانسپورٽ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو سنڀالين ٿيون. مسافر ريلوي سروس 1970ع کان پوءِ سرڪاري اداري [[ايمٽرڪ]] حوالي ڪئي وئي، جيڪو هزارين ميلن تي پکڙيل نيٽ ورڪ هلائي ٿو<ref name=" برٽنيڪا"/>. 20هين صديءَ جي وچ کان پوءِ هوائي آمدورفت ۾ تيز واڌ ٿي آهي، خاص طور 1978ع کان پوءِ ايئر لائن ڊيريگيوليشن کان پوءِ. آمريڪا ۾ هزارين عوامي ۽ نجي هوائي اڏي آهن، جن مان ڪجھه دنيا جي مصروف ترين هوائي اڏن ۾ شمار ٿين ٿا<ref name=" برٽنيڪا"/>. == ملڪ جو دفاع == ملڪ ۾ دفاع جو خرچ 2012 ۾ جي.ڊي.پي.جو 4.24 سيڪڙو ھيو جيڪو 2016 ۾ گھٽجي 3.29 تي پھتو. 2016 ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ آمريڪا دفاع جي خرچ ۾ 25 نمبر تي ھيو. ملڪ ۾ فوج يو ايس آرمي، يو ايس نيوي، يو ايس ايئر فورس۽ يو ايس ڪوسٽ گارڊ تي مشتمل آهي. ڪوسٽ گارڊ امن واري حالت ۾ ھوم لينڊ سڪيورٽي جي ماتحت ڪم ڪندا آهن ۽ جنگ جي حالت ۾ نيوي جي شعبي ۾ رپورٽ ڪندا آهن. فوج ۾ ڀرتي جي عمر 18 سال آهي پر جي والدين مرضي ڏيکارين تہ سترھن سال ۾ ڀرتي ٿي سگھي ٿي<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html}}</ref> ==صحت== [[File:NewYorkPresbyterian-Cornell.jpg|thumb|[[نيو يارڪ-پريسبٽرين اسپتال]]، [[نيو يارڪ شهر]] ۾، جيڪا [[صحت جي سنڀال]] ۽ [[زندگيءَ جي سائنس]] جو اهم مرڪز آهي.<ref name=NYCHealthCareLifeSciencesHub>{{cite web|url=https://www.governor.ny.gov/news/governor-hochul-mayor-adams-announce-plan-sparc-kips-bay-first-its-kind-job-and-education-hub|title=Governor Hochul, Mayor Adams Announce Plan for SPARC Kips Bay, First-of-Its-Kind Job and Education Hub for Health and Life Sciences Innovation|publisher=[[رياست نيو يارڪ]]|date=October 13, 2022|access-date=May 29, 2024}}</ref> تصوير ۾ ان جو [[ويل ڪارنيل ميڊيڪل سينٽر]] ڏيکاريل آهي.]] '''آمريڪا ۾ صحت جي سنڀال''' (Healthcare in the United States) گهڻي حد تائين نجي شعبي جي [[صحت جي سهولتن]] وسيلي مهيا ڪئي ويندي آهي. ان جو خرچ سرڪاري پروگرامن، ضلعي سطح جي غريبن لاءِ صحت جي منصوبن، [[نجي انشورنس]] ۽ ذاتي ادائگين (out-of-pocket payments) ذريعي پورو ڪيو ويندو آهي. آمريڪا دنيا جو واحد [[ترقي يافته ملڪ]] آهي جتي [[سڀني لاءِ گڏيل صحت نظام]] (universal healthcare) موجود ناهي، ۽ آباديءَ جو هڪ اهم حصو [[آمريڪا ۾ صحت انشورنس]] کان محروم آهي.<ref name="USC Price"/><ref>{{Cite journal |last=Vladeck |first=Bruce |date=January 2003 |title=Universal Health Insurance in the United States: Reflections on the Past, the Present, and the Future |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-public-health_2003-01_93_1/page/16 |journal=American Journal of Public Health |volume=93 |issue=1 |pages=16–19 |doi=10.2105/AJPH.93.1.16 |pmc=1447684 |pmid=12511377}}</ref> آمريڪا صحت جي شعبي تي دنيا جي ڪنهن به ملڪ کان وڌيڪ خرچ ڪري ٿو، سواءِ مطلق رقم جي لحاظ کان ۽ GDP جي سيڪڙو جي لحاظ کان پڻ.<ref name="USC Price">{{cite web |date=2023 |title=How to Improve Access to Health Care: Issues & Potential Solutions |url=https://healthadministrationdegree.usc.edu/blog/how-to-improve-access-to-health-care/ |website=healthadministrationdegree.usc.edu |publisher=[[يونيورسٽي آف سدرن ڪيليفورنيا]] |access-date=12 May 2023}}</ref> 2022ع ۾ آمريڪا پنهنجي [[مجموعي قومي پيداوار]] (GDP) جو لڳ ڀڳ 17.8٪ صحت جي سنڀال تي خرچ ڪيو، جڏهن⁠تہ ٻين اعليٰ آمدني وارن ملڪن جو سراسري خرچ لڳ ڀڳ 11.5٪ هو.<ref>{{cite journal |last1=Papanicolas |first1=Irene |title=Health Care Spending in the United States and Other High-Income Countries |url=https://archive.org/details/jama_2018-03-13_319_10/page/1024 |journal=JAMA |date=2018 |volume=319 |issue=10 |pages=1024–1039 |doi=10.1001/jama.2018.1150}}</ref> صحت جي سهولتن تائين رسائي آباديءَ جي مختلف گروهن ۾ گهڻي مختلف آهي. بزرگ، معذور ۽ گهٽ آمدني وارا ماڻهو سرڪاري پروگرامن جهڙوڪ [[ميڊيڪيڊ]] ۽ [[ميڊي ڪئئر]] ذريعي نسبتاً وڌيڪ جامع سهولتون حاصل ڪن ٿا. آمريڪا جو صحت جو نظام ڊگهي عرصي کان سياسي بحث جو موضوع رهيو آهي، خاص طور خرچن، انشورنس ڪوريج ۽ سهولتن جي معيار بابت. 2010ع ۾ منظور ڪيل [[افورڊبل ڪيئر ايڪٽ]] Affordable Care Act) (ACA)) اهڙن مسئلن کي حل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر اڃا به ڪيترائي چئلينج موجود آهن. صحت تائين رسائي ۾ فرق آمدني، آمريڪا ۾ نسل ۽ صحت ۽ جاگرافيائي جڳهه جي بنياد تي ڏٺو وڃي ٿو.<ref name="Black-HIV/AIDS">{{cite journal |last1=Murdock |first1=Christopher J. |date=June 2018 |title=HIV/AIDS and the African-American Community 2018: A Decade Call To Action |journal=Journal of Racial and Ethnic Health Disparities |volume=5 |issue=3 |pages=449–458}}</ref> نجي انشورنس ماڊل آمريڪا ۾ غالب آهي، ۽ گهڻا ماڻهو [[روزگار سان لاڳاپيل انشورنس]] ذريعي ڪوريج حاصل ڪن ٿا. ان سان گڏ، اسپتالن ۽ انشورنس ڪمپنين جي قيمتن بابت شفافيت جو سوال پڻ وڏي بحث هيٺ آهي.<ref name="NYT-20210822">{{cite news |last1=Kliff |first1=Sarah |title=Hospitals and Insurers Didn't Want You to See These Prices. Here's Why. |work=[[The New York Times]] |date=22 August 2021}}</ref> انهن مسئلن جي باوجود، آمريڪا طبي جدت ۾ عالمي اڳواڻ آهي، نون دوائن ۽ [[طبي اوزار]]ن جي تعداد ۽ آمدني ٻنهي لحاظ کان.<ref name="EFPIA">{{cite web|url=http://www.efpia.org/content/Default.asp?PageID=388|title=Improving Europe's competitiveness|publisher=[[European Federation of Pharmaceutical Industries and Associations]]}}</ref> [[COVID-19 وبا]] دوران، آمريڪا ويڪسين جي تيز ترين تياري ۽ ورڇ سان سائنسي ۽ ٽيڪنالاجي برتري جو مظاهرو ڪيو، جيتوڻيڪ مالي پائيداري بابت خدشا برقرار رهيا.<ref>{{cite web|url=https://freopp.org/united-states-11-in-the-2022-world-index-of-healthcare-innovation|title=United States: #11 in the 2022 World Index of Healthcare Innovation|date=March 3, 2023}}</ref> 20هين صديءَ جي شروعات ۾ طبي ٽيڪنالاجي ۽ [[عوامي صحت]] تي زور سبب صحت جي نظام ۾ وڏيون تبديليون آيون. [[آمريڪن ميڊيڪل ايسوسيئيشن]] (AMA) طبي تعليم کي معياري بڻايو، جڏهن⁠تہ نوڪري سان لاڳاپيل انشورنس جديد صحت انشورنس نظام جي شروعات بڻجي.<ref>{{cite web |title=AMA History |publisher=American Medical Association}}</ref> 1946ع ۾ [[ھل–برٽن ايڪٽ]] ذريعي اسپتالن جي تعمير لاءِ وفاقي فنڊ مهيا ڪيا ويا، ۽ 1965ع ۾ [[ميڊي ڪئئر]] ۽ [[طبي مدد]] قائم ڪيا ويا، جن بزرگن ۽ گهٽ آمدني وارن ماڻهن کي صحت ڪوريج فراهم ڪئي.<ref>{{Cite book |last1=Shi |last2=Singh |title=Delivering health care in America: a systems approach |year=2019}}</ref> ==تعليم== آمريڪي پرائمري ۽ ثانوي تعليم (جنهن کي آمريڪا ۾ K-12 جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، "ڪندر گارٽن کان 12 هين گريڊ") غير مرڪزي آهي. اهو رياست، علائقائي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن ميونسپل حڪومتن طرفان هلايو ويندو آهي ۽ يو ايس ڊپارٽمينٽ آف ايجوڪيشن پاران منظم ڪيو ويندو آهي. عام طور تي، ٻارن کي پنجن يا ڇهن سالن جي عمر (ڪنڊرگارٽن يا فرسٽ گريڊ) کان وٺي اسڪول يا منظور ٿيل هوم اسڪول ۾ وڃڻ جي ضرورت آهي جيستائين اهي 18 سالن جي عمر ۾ نه ٿين. اهو اڪثر ڪري شاگردن کي 12 هين گريڊ ذريعي آڻيندو آهي، يو ايس هاءِ اسڪول جو آخري سال، پر ڪجهه رياستون ۽ علائقا انهن کي، 16 يا 17 سالن جي عمر ۾ اسڪول ڇڏڻ جي اجازت ڏين ٿا. آمريڪا دنيا جي ڪنهن به ملڪ جي ڀيٽ ۾ في شاگرد تعليم تي وڌيڪ خرچ ڪري ٿو 12,794 يو ايس ڊالر في سال في پبلڪ ايليمينٽري ۽ سيڪنڊري اسڪول جو شاگرد (سال 2016-2017ع ۾). آمريڪن جي عمر 25 ۽ ان کان وڌيڪ، 84.6 سيڪڙو هاء اسڪول مان گريجوئيشن ڪئي، 52.6 سيڪڙو ڪجهه ڪاليج ۾ شرڪت ڪئي، 27.2 سيڪڙو بيچلر جي ڊگري حاصل ڪئي ۽ 9.6 سيڪڙو گريجوئيٽ ڊگري حاصل ڪئي. يو ايس خواندگي جي شرح ويجھي آفاقي آھي. ڪنهن به ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ نوبل انعام ماڻيندڙ ملڪ آهن، جن ۾ 411 (413 انعام کٽي چڪا آهن). يو ايس ٽيٽيري يا اعليٰ تعليم عالمي شهرت حاصل ڪئي آهي. دنيا جون ڪيتريون ئي اعليٰ يونيورسٽيون، جيئن مختلف درجابندي جي تنظيمن طرفان درج ٿيل آهن، آمريڪا ۾ آهن، جن ۾ مٿين 25 مان 19 شامل آهن. آمريڪي اعليٰ تعليم رياستي يونيورسٽين جي نظام تي حاوي آهي، جيتوڻيڪ ملڪ جون ڪيتريون ئي خانگي يونيورسٽيون ۽ ڪاليج م سڀ آمريڪي شاگرد تقريبن 20 سيڪڙو داخلا وٺن ٿا. مقامي ڪميونٽي ڪاليج عام طور تي پيش ڪن ٿا ڪورس ورڪ ۽ ڊگري پروگرام جيڪي ڪاليج جي مطالعي جي پهرين ٻن سالن کي ڍڪيندا آهن. اهي اڪثر ڪري وڌيڪ کليل داخلا پاليسين، ننڍا تعليمي پروگرام، ۽ گهٽ ٽيوشن آهن. جيئن ته اعليٰ تعليم تي سرڪاري خرچن لاءِ، يو ايس او اي سي ڊي جي اوسط کان في شاگرد وڌيڪ خرچ ڪري ٿو ۽ آمريڪي گڏيل سرڪاري ۽ نجي خرچن ۾ سڀني قومن کان وڌيڪ خرچ ڪن ٿا. ڪاليج ۽ يونيورسٽيون جيڪي سڌي طرح وفاقي حڪومت طرفان فنڊ ڪيل آهن ٽيوشن چارج نه ڪندا آهن ۽ فوجي اهلڪارن ۽ سرڪاري ملازمن تائين محدود آهن، جن ۾ شامل آهن: يو ايس سروس اڪيڊميز، نيوي پوسٽ گريجوئيٽ اسڪول ۽ فوجي اسٽاف ڪاليج. شاگردن جي قرض جي معافي جي پروگرامن جي باوجود، شاگردن جي قرضن جو قرض گذريل ڏهاڪي ۾ 102٪ وڌي ويو آهي ۽ سال 2022ع تائين 1.7 ٽريلين ڊالرن کان وڌي ويو آهي. == ثقافت == آمريڪي [[مشهور ثقافت]] دنيا جي ڪيترن ئي حصن تائين پکڙيل آهي.<ref>{{Cite magazine|last1=Fergie|first1=Dexter|last2=Pinkham|first2=Sophie|last3=Pinkham|first3=Sophie|last4=Kindley|first4=Evan|last5=Kindley|first5=Evan|last6=Kirsch|first6=Adam|last7=Kirsch|first7=Adam|last8=Dickey|first8=Colin|last9=Dickey|first9=Colin|date=2022-03-24|title=How American Culture Ate the World|magazine=The New Republic|url=https://newrepublic.com/article/165836/american-culture-ate-world-righteous-smokescreen-globalization-review|access-date=2023-04-01|issn=0028-6583}}</ref> ان جو گهڻو [[اثر]] خاص طور [[اولهه دنيا]] ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿو. آمريڪي [[موسيقي]] هر هنڌ ٻڌي وڃي ٿي، ۽ آمريڪي فلمون ۽ [[ٽيليويزن]] پروگرام دنيا جي اڪثر ملڪن ۾ ڏٺا وڃن ٿا. === وفاقي موڪلون === {| class="wikitable" |- !width=150| تاريخ<ref name="cornell">{{cite web |url=https://www.law.cornell.edu/uscode/text/5/6103 |title=5 U.S. Code § 6103 – Holidays |publisher=[[Cornell University Law School]] - Legal Information Institute |website=www.law.cornell.edu |access-date=2014-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170709203348/https://www.law.cornell.edu/uscode/text/5/6103 |archive-date=July 9, 2017 |url-status=live |df=mdy-all}}</ref> ! نالو ! وضاحت |- | جنوري 1 | [[نئون سال]] | سال جي شروعات جي خوشي |- | جنوري جو ٽيون سومر | [[مارٽن لوٿر ڪنگ جونيئر]] ڊي | ڊاڪٽر مارٽن لوٿر ڪنگ جونيئر، هڪ [[افريقي-آمريڪي]] [[شهري حق]] اڳواڻ، جي عزت ۾ |- | فيبروري جو ٽيون سومر | [[صدرن جو ڏينهن]] | سڀني آمريڪي صدرن جي عزت، خاص طور [[جارج واشنگٽن]] ۽ [[ابراهام لنڪن]] |- | مئي جو آخري سومر | [[يادگار ڏينهن]] | فوجي خدمت دوران فوت ٿيل ماڻهن جي ياد ۾، ۽ [[اونهاري]] جي روايتي شروعات |- | جون 19 | [[جون ٽينٿ]] | 1865ع ۾ سڀني [[آمريڪا ۾ غلامي|غلامن]] جي آزادي جي سڃاڻپ |- | جولاءِ 4 | [[آمريڪا جو آزادي ڏينهن]] | [[آمريڪا جي آزاديءَ جو اعلان|اعلانِ آزادي]] جي ياد |- | سيپٽمبر جو پهريون سومر | [[مزدورن جو ڏينهن]] | مزدورن جي ڪاميابين جي مڃتا ۽ اونهاري جي روايتي پڄاڻي |- | آڪٽوبر جو ٻيون سومر | [[ڪولمبس ڊي]] يا [[مقامي ماڻهن جو ڏينهن]] | ڪولمبس ڊي [[ڪرسٽوفر ڪولمبس]] جي ياد ۾؛ مقامي ماڻهن جو ڏينهن آمريڪا جي اصل رهواسين جي عزت ۾ |- | نومبر 11 | [[ويٽرنز ڊي]] | فوجي خدمتون انجام ڏيندڙ سڀني ماڻهن جي عزت |- | نومبر جو چوٿون خميس | [[ٿينڪس گيونگ]] | [[سرءُ]] جي [[فصل]] جي خوشي ۽ موڪلن جي موسم جي شروعات |- | ڊسمبر 25 | [[ڪرسمس]] | [[عيسى مسيح]] جي [[پيدائش]] جي ياد (غير-[[عيسائي]] ان کي [[سيارو]] جي موڪل طور ملهائين ٿا) |} === جهنڊو === [[File:Flag of the United States.svg|thumb|آمريڪا جو جهنڊو]] [[آمريڪي جهنڊو]] نيري پسمنظر تي 50 تارن ۽ 13 پٽين تي مشتمل آهي، جن مان ست ڳاڙهيون ۽ ڇهه اڇيون آهن. اهو [[بالڊ ايگل]] وانگر آمريڪا جي ڪيترن ئي نشانين مان هڪ آهي. 50 تارا 50 رياستن جي نمائندگي ڪن ٿا. ڳاڙهو رنگ [[همت]]، نيرو [[انصاف]] ۽ اڇو [[امن]] ۽ [[صفائي]] جي علامت آهي. 13 پٽيون [[تيره ڪالونيون|اصل 13 ڪالونين]] جي نمائندگي ڪن ٿيون. === کاڌو === [[هيمبرگر]] آمريڪا جي مشهور کاڌن مان هڪ آهي. [[فاسٽ فوڊ]] سان گڏ آمريڪا ۾ ڪيترن علائقائي کاڌن جون روايتون آهن، جهڙوڪ [[ڏکڻ آمريڪا جو کاڌو]]. چيني، وچ اوڀر، جاپاني، اطالوي ۽ ميڪسيڪي کاڌن جا آمريڪي انداز پڻ موجود آهن. [[مقامي آمريڪي]] کاڌو آمريڪا جي اصل رهواسين سان لاڳاپيل آهي. ڪيترائي آمريڪي کاڌا دنيا جي مختلف ملڪن کان متاثر آهن؛ خاص طور مقامي آمريڪي، برطانوي، فرينچ، جرمن ۽ اسپيني اثر ڏسڻ ۾ اچن ٿا.<ref>{{cite book|title=The Founders of American Cuisine: Seven Cookbook Authors, with Historical Recipes|isbn=9780786458691|url=https://books.google.com/books?id=XiKhBAAAQBAJ&dq=american+cuisine+is+influenced+by+german+spanish&pg=PA8|last1=Haff|first1=Harry|date=8 February 2011|publisher=McFarland}}</ref> [[سول فوڊ]] ڏکڻ آمريڪا جو روايتي افريقي-آمريڪي کاڌو آهي. === موسيقي === آمريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور صنفون [[راڪ اينڊ رول]]، [[پاپ موسيقي|پاپ]]، [[ڪنٽري موسيقي|ڪنٽري]]، [[آر اينڊ بي]] ۽ [[هپ هاپ]] آهن. [[مقامي آمريڪي موسيقي]] ملڪ جي اصل موسيقي آهي. آمريڪي ڳائڻا جيڪي عالمي سپر اسٽار بڻيا، تن ۾ [[وِٽني هيوسٽن]]،<ref name="Rolling Stone-2023">{{cite magazine|date=January 1, 2023|title=The 200 Greatest Singers of All Time|url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-singers-all-time-1234642307/whitney-houston-11-1234643211/|magazine=Rolling Stone|access-date=January 2, 2023}}</ref> [[مائيڪل جيڪسن]]،<ref name="RIAA">{{cite web|date=December 16, 2015|title=Michael Jackson's 'Thriller' First Ever 30X Multi-Platinum RIAA Certification|url=https://www.riaa.com/michael-jacksons-thriller-first-ever-30x-multi-platinum-riaa-certification/|access-date=December 17, 2021|publisher=Recording Industry Association of America}}</ref> [[ايريانا گرانڊي]] ۽ [[مڊونا]] شامل آهن.<ref>{{cite news|last=Marcos|first=Carlos|date=August 17, 2022|title=Madonna has been scandalizing people for 40 years, and nobody's going to stop her|work=El País|url=https://english.elpais.com/culture/2022-08-17/madonna-has-been-scandalizing-people-for-40-years-and-nobodys-going-to-stop-her.html|access-date=August 17, 2022}}</ref> === راندين === [[File:Wilson opening day 1916.jpg|thumb|آمريڪي بيس بال راندين ۾ ڪڏهن ڪڏهن صدر پهريون بال اڇلائي ٿو.]] [[مقامي آمريڪي]] [[ليڪراس]] راند يورپين جي اچڻ کان اڳ کيڏندا هئا.<ref>Liss, Howard. Lacrosse (Funk & Wagnalls, 1970) pg 13.</ref> [[بيس بال]] آمريڪا جي قومي راند آهي، جڏهن ته [[آمريڪي فٽبال]] سڀ کان وڌيڪ مشهور راند آهي. [[باسڪيٽ بال]] پڻ تمام مشهور آهي، جنهن جي پنهنجي ليگ [[نيشنل باسڪيٽ بال ايسوسيئيشن]](NBA) آهي.<ref>{{Cite journal|last=Grossman|first=Nadelle|date=2014-01-01|title=What is the NBA?|url=https://scholarship.law.marquette.edu/facpub/665|journal=25 Marquette Sports Law Review 101 (2014)|access-date=2022-11-24}}</ref> === وڊيو گيمز === يونائيٽيڊ اسٽيٽس جي [[وڊيو گيم صنعت]] دنيا جي وڏين صنعتن مان هڪ آهي. وڊيو گيمز لاءِ اهو چين کان پوءِ ٻيو وڏو مارڪيٽ آهي.<ref>{{Cite web|title=Asian countries make up 40% of the world's top 10 video gaming markets|url=https://www.weforum.org/agenda/2021/08/which-countries-have-the-largest-video-gaming-markets/|access-date=2023-01-16|website=World Economic Forum}}</ref> دنيا جون ڪيتريون وڏيون وڊيو گيم ڪمپنيون آمريڪا ۾ قائم آهن، جهڙوڪ [[ ٽيڪ-ٽو انٽر ايڪٽو]]، [[اليڪٽرانڪ آرٽس]]، [[ايڪٽيويشن بلزرڊ]] ۽ [[ايڪس باڪس گيم اسٽوڊيوز]].<ref>{{Cite web|last=Gray|first=Jasmine|date=2022-08-25|title=The 10 Largest Video Game Companies In The World, And What They Do|url=https://history-computer.com/largest-video-game-companies-in-the-world-and-what-they-do/|access-date=2023-01-16|website=History-Computer}}</ref> ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sisterlinks|گڏيل رياستن}} * '''حڪومت''' * [http://www.usa.gov/ Official U.S. Government Web Portal] Gateway to governmental sites * [http://www.whitehouse.gov/ White House] Official site of the President of the United States * [https://www.senate.gov/ Senate] Official site of the United States Senate * [http://www.house.gov/ House] Official site of the United States House of Representatives * [{{SCOTUS URL}} Supreme Court] Official site of the Supreme Court of the United States *[https://web.archive.org/web/19990220002603/https://www.loc.gov/index.html Library oongress] Official site of the [[Library of Congress]] '''جائزو ۽ ڊيٽا''' *[https://web.archive.org/web/20000829075233/http://usinfo.state.gov/usa/infousa/facts/factover/ Portrait of the United States] Overview from the U.S. Information Agency *[https://web.archive.org/web/20070612213256/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html United States]. CIA ''World Factbook'' entry. *[https://web.archive.org/web/20060828224303/http://www.britannica.com/nations/United-States United States] ''Encyclopædia Britannica'' entry *[https://web.archive.org/web/19970101150136/https://www.census.gov/hhes/www/ U.S. Census Housing and Economic Statistics] Wide-ranging data from the U.S. Census Bureau *[http://www.ers.usda.gov/statefacts/ State Fact Sheets] Population, employment, income, and farm data from the U.S. Economic Research Service *[http://www.teacheroz.com/states.htm The 50 States of the U.S.A.] Collected informational links for each state '''تاريخ''' *[https://web.archive.org/web/20080314143240/http://www.nationalcenter.org/HistoricalDocuments.html Historical documents] Collected by the National Center for Public Policy Research * [http://www.religioustolerance.org/nat_mott.htm U.S. National Mottos: History and Constitutionality]. {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20061212193931/http://www.religioustolerance.org/nat_mott.htm |date=2006-12-12 }}. Analysis by the Ontario Consultants on Religious Tolerance. * [http://www.historicalstatistics.org/index2.html USA] Collected links to historical data '''نقشا''' * {{Wikiatlas|the United States}} *[https://web.archive.org/web/20091021182322/http://www.nationalatlas.gov/ National Atlas of the United States] Official maps from the U.S. Department of the Interior '''ٻيا''' *[https://web.archive.org/web/20061102175016/http://www.uscis.gov/portal/site/uscis U.S. Citizenship and Immigration Services] Official government site {{Authority control}} [[زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:اتر آمريڪا]] [[زمرو:اتر آمريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:نيٽو جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:وفاقي آئيني جمهوريتون]] [[زمرو:جي-7 جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:جي-8 جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:جي-20 جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:اسپيني ٻولي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:انگريزي ٻولي ڳالهائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي هڪ سرڪاري ٻولي آهي]] [[Category:1776 establishments in North America]] ==حوالا== {{حوالا|2}} 1jb5238d112ezhinb2q73g1y1sx2296 0 9574 414857 383819 2026-09-26T01:15:02Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414857 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = '''<span style='color: Violet'> بدين ضلعو</span>''' | official_name = Badin District | native_name = | settlement_type = [[سنڌ جا ضلعا| سنڌ جو ضلعو]] | image_skyline = Badin_District.jpg | imagesize = 220px | image_alt = | image_caption = بدين ضلعو ۽ ان جا تعلقا | image_map = | mapsize = 100px | map_alt = | map_caption = | coordinates = {{coord|24|39|37|N|68|49|56|E|display=inline,title}} | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = left<!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = [[دنيا جا ملڪ|ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستا جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{Flag|سنڌ}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ڀنڀور ڊويزن]] | subdivision_type3 = تعلقا | subdivision_name3 = 5 *[[بدين تعلقو]] *[[تلھار تعلقو]] *[[شھيد فاضل راهو تعلقو]] * [[ٽنڊو باگو تعلقو]] *[[ماتلي تعلقو]] | subdivision_type4 = يونين ڪاؤنسلون | subdivision_name4 = 68 | population_total = 1947081 | population_as_of = 2023 | population_footnotes = <ref name="DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|title=DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017|publisher=www.pbscensus.gov.pk|access-date=2017-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-date=2017-08-29|url-status=dead}}</ref> | area_total_km2 = 6726 | elevation_m = | population_density_km2 = 283.91 | leader_title = چيئرمين، ڊسٽرڪٽ ڪائونسل | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | area_code = | area_code_type = | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | population_urban = 429849 | population_rural = 1517232 }} '''بدين ضلعو'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Badin District'''}} (اُچار: بَدِين ضلعو، اردو: ضلعہ بدین ) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[ڀنڀور ڊويزن]] ۾ واقع هڪ ضلعو آهي. اِن جو صدر مقام [[بدين]] شهر آهي. پهرين جنوري 1975 تي [[بدين تعلقو| بدين]] کي ڌار ضلعو بڻايو ويو. انهيءَ کان پهرين اهو علائقو ضلعي [[حيدرآباد ضلعو| حيدرآباد]] جو هڪ تعلقو هو. هن ضلعي جي اتر اولھ ۾ [[حيدرآباد ضلعو|حيدرآباد]]، اتر ۾ [[ٽنڊوالهيار ضلعو|ٽنڊوالهيار]]، اوڀر ۾ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] ۽ [[ميرپور خاص ضلعو|ميرپور خاص]] ضلعا، ڏکڻ ۾ پاڪستان ۽ [[انڊيا]] جي سرحد جي پار [[ڪڇ جو رڻ]] ۽ [[عربي سمنڊ]]، ۽ اولهه ۾ [[سجاول ضلعو| سجاول]] ۽ [[ٽنڊو محمد خان ضلعو| ٽنڊو محمد خان]] ضلعا واقع آهن.<ref name="سنڌيانا">[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بدين انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد پھريون] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200529113457/https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%AF%D9%8A%D9%86 |date=2020-05-29 }} سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.</ref>. ھن ضلعي جي ڪل ايراضي 6,726 چورس ڪلوميٽر آهي<ref name="sindhpnd.gov.pk">[http://www.sindhpnd.gov.pk/documents/PC1s/PPPU/PC-1-SEZ-030609.pdf Planning and Development Department, Sindh Government.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812211438/http://www.sindhpnd.gov.pk/documents/PC1s/PPPU/PC-1-SEZ-030609.pdf |date=2011-08-12 }} Retrieved 10 June 2010</ref> 2017 جي آدمشماري مطابق ھن ضلعي جي ڪل 1,804,516 ھئي. ھي ضلعو سمنڊ جي سطح کان 50 ميٽرن جي بلندي تي واقع آهي<ref name=" ڊزاسٽر"> [ https://www.loc.gov › books › fa=la...Web resultsBook/Printed Material, Sindhi, Pakistan, Biographies, Badin District] Disaster Risk Management Plan District Badin Government of Sindh-DCO Complex, Karachi Road, Badin Ph: 0297-862384/862418 Fax: 0297-862418 </ref>. بدين جا ٻہ تعلقا ساحلي پٽي۾ واقع آهن جن م [[ بدين تعلقو]] ۽ [[شھيد فاضل راهو تعلقو]] شامل آهن<ref name = "ڊزاسٽر "/>. == انتظامي ورهاست == بدين ضلعي ۾ پنج تعلقا ۽ 68 يونين ڪاؤنسلون آهن. هن ضلعي جي آبادي 2011 ۾ اندازي مطابق 14 لک 20 هزار آهي. تعلقن جا نالا هيءَ آهن: {| class="wikitable" |+ '''بدين ضلعي جا تعلقا''' |- ! rowspan="2" | ! rowspan="2" | تعلقو ! rowspan="2" | يو سي ! colspan="3" | آبادي |- !1998 !<ref name=":0">{{Citation|title=2023 Census of Pakistan|publisher=Pakistan Bureau of Statistics|date=30 May|year=2023|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf}}</ref>2017 !<ref name=":0" />2023 |- | 1 || [[بدين تعلقو]]|| || 3,53,734 |4,54,576 |4,90,386 |- | 2 || [[ماتلي تعلقو]]|| || 3,51,496 |4,44,700 |4,71,100 |- | 3 || [[تلهار تعلقو]]|| || 1,36,456 |1,72,014 |1,84,206 |- | 4 || [[ٽنڊو باگو تعلقو]]|| || 3,14,391 |3,99,228 |4,26,535 |- | 5 || [[شهيد فاضل راهو|شهيد فاضل راهو (گولارچی)]]|| || 2,64,642 |3,34,440 |3,74,854 |- | ڪل || || 68 || 14,20,719 |18,04,958 |19,47,081 |} بدين ضلعو ٻن سب ڊويزنن، بدين سب ڊويزن ۽ ماتلي سب ڊويزن تي مشتمل آهي. هتي [[دفري]]، [[سار هڏي]]، [[دونگهڙ]]، [[اوجهري]]، [[جگڙي]] ۽ [[انگڙي]] مشهور ڍنڍون آهن<ref name = " سنڌيانا "/>. هن ضلعي ۾ 13 سپروائيزري سرڪل، 106 تپا ۽ 518 ديهون آهن<ref name = " سنڌيانا "/>. ديھن جو تعداد 511 آھي جن مان بدين تعلقي ۾ 142 ديھون، ماتلي تعلقي ۾ 98 ديھون، شھيد فاضل راهو تعلقي ۾ 97 ديھون، ٽنڊو باگو ۾ 110 ديھون ۽ تلھار ۾ 55 ديھون واقع آهن <ref name="سنڌ زمين">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |website=Sindh Zameen |access-date=22 March 2021}}</ref>. ضلعي ۾ 68 يونين ڪائونسلون، 7 ٽائون ڪاميٽيون ۽ ننڍا وڏا 21 شهر آهن. انهن شهرن ۾ بدين، ترائي، تلهار، نندو، ڪڍڻ، سيراڻي، ٻهڊمي، ڏندو، لنواري شريف، ماتلي، ٽنڊو غلام علي، ٽنڊوباگو، پنگريو، کوسڪي، گولاڙچي، کورواهه، ڀڳڙا ميمڻ ۽ ڪڙيو گهنور مشهور آهن.بدين ضلعي جي پراڻن علائقن ۾ مانڌر، ولاسو، نوت، وَنگو، جياٺ ۽ ولهار شامل آهن.<ref name="سنڌيانا"/> ===بدين ضلعي جون يونين ڪاؤنسلون=== بدين ضلعي ۾ پھرين 46 يونين ڪاؤنسلون ھيون بعد م اضافو ڪيو ويو. 2015 جي بلدياتي چونڊن جي رڪارڊ مطابق بدين ۾ 68 يونين ڪائونسلون آهن<ref name = "پوليٽيڪو "/>: {| class="wikitable" |+ '''بدين ضلعي جون يونين ڪاؤنسلون<ref name=" پوليٽيڪو ">[ https://www.politicpk.com/badin-{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} district-council-uc-list/] بدين، پوليٽيڪو.ڪام</ref> ''' |- ! # ! يونين ڪاؤنسل ! # ! يونين ڪائونسل !# !يونين ڪاؤنسل |- | 1 ||[[جھنڊو شاھ درگاھ]] ([[ زين العابدين، بدين| زين العابدين]]) || 2 ||[[حاجي سومار ابڙو]] ||3 ||[[محمد خان ڀرڳڙي]] |- | 4 ||[[نندو شھر]] || 5 ||[[عبدالله شاھ، بدين|عبدالله شاھ]] || 6 ||[[چاڪر خان پنھور]] |- | 7|| [[مٺي 3]] || 8 ||[[مٺو خان چانڊيو]] || 9 ||[[شھيد راني]] ([[الله ڏنو جمالي]]) |- | 10 ||[[لنواري شريف]] || 11 ||[[بيھديمي]] || 12 || [[لاکو پير]] ([[شھيد دودو سومرو]]) |- | 13 ||[[ڀڳڙا ميمڻ]] || 14 ||[[سيراڻي]] || 15 ||[[پير فتح شاھ]] |- | 16 ||[[قاضيه واھ]] || 17 ||[[ڪادي قاضيه]] || 18 ||[[سعيد پور، بدين|سعيد پور]] |- | 19 || [[دڀيرو]] ([[مير صاحب خان ٽالپر]]) || 20 || [[اڇ شريف]] ([[پير علي بھادر شاھ صديقي]]) || 21 ||[[پيرو لاشاري]] |- | 22|| [[رپ شريف]] ([[حاجي اشرف ٿيٻو]]) || 23 ||[[راڄو خاناڻي]] ([[مير احسان علي]]) || 24 ||[[خانبھادر مير غلام محمد ٽالپور]] |- | 25|| [[سارنگ فقير]] || 26 ||[[ڏيئي]] ||27 ||[[ڪھاڍرو]] |- | 28|| [[ڊانڍا]] ||29 || [[سانگي فارائو ]] || 30 ||[[خيرپور گمبوھ]] |- | 31|| [[ملڪاڻي شريف]] || 32 || [[بھادر خان چانڊيو]] || 33 ||[[درگاھ سمن شاھ سرڪار]] |- | 34 ||[[اولياء جرڪاس]] ([[چوڌري دين محمد]]) || 35 || [[نيوي موڙ]] ([[بودلو]]) || 36 ||[[سعيد خان ڀرڳڙي]] |- | 37||[[خليفو قاسم]] ||38 ||[[اولياء خان شاھ]] ||39 ||[[وريل شاھ اسٽاپ]] ([[حاجي پريل بليدي]]) |- | 40|| [[پھاڙ مري]] || 41 || [[امن آباد]] || 42 ||[[ٻڍو قمبراڻي]] |- | 43|| [[ٺارو ڪوٽ]] ([[علي محمد بوزدار]]) || 44 ||[[ٿري، بدين|ٿري]] || 45 ||[[دمبالو]] |- | 46|| [[غلام شاھ لغاري]] || 47 || [[ھاليپوٽا، بدين|ھاليپوٽا]] || 48 ||[[غازي خان چانگ]] |- | 49||[[ملھڻ]] || 50 || [[حاجي سانوڻ]] || 51 ||[[حاجي محمد ھاشم پنھور]] |- | 52||[[ڪلرو موري]] ([[حاجي الله ڏنو سريوال]]) || 53 ||[[ماڻڪ لغاري]] || 54 ||[[نبي بخش ڪمبوھ]] |- | 55|| [[ٿلڪارا]] || 56 || [[غلام محمد ھاليپوٽو]] || 57 ||[[شھيد فاضل راهو]] |- | 58||[[ڊاڍرڪو]] || 59 || [[راھوڪي]] ||60 ||[[ترائي، بدين|ترائي]] |- | 61|| [[گھارو، بدين|گھارو]] || 62 || [[فتح آباد]] || 63 ||[[مريد چانگ]] ([[محمد شاھ]]) |- |64 || [[احمد راڄو]] || 65 || [[کورواھ چوڪ]] || 66 ||[[کورواھ]] |- |67 || [[دوبي]] || 68 || [[ڪڙيو گھنور]] || - ||- |} === بدين ضلعي جون ديهون === {| class="wikitable sortable" ! [[بدين تعلقو|بدين]]<br />142 ديهون ! [[بدين تعلقو|بدين]]<br />142 ديهون ! [[بدين تعلقو|بدين]]<br />142 ديهون ! [[ماتلي تعلقو|ماتلي]]<br />98 ديهون ! [[ماتلي تعلقو|ماتلي]]<br />98 ديهون ! [[شھيد فاضل راهو تعلقو|شھيد فاضل راهو]]<br />97 ديهون ! [[شھيد فاضل راهو تعلقو|شھيد فاضل راهو]]<br />97 ديهون ! [[تلھار تعلقو|تلھار]]<br />55 ديهون ! [[ٽنڊو باگو تعلقو|ٽنڊو باگو]]<br />110 ديهون ! [[ٽنڊو باگو تعلقو|ٽنڊو باگو]]<br />110 ديهون |- | [[آبڙي ديھ، بدين|آبڙي]] | [[جناٿ ديھ، بدين|جناٿ]] | [[ننگرکيٽ ديھ، بدين|ننگرکيٽ]] | [[آگهاماڻو ديھ، ماتلي|آگهاماڻو]] | [[ڪينجھر ديھ، ماتلي|ڪينجھر]] | [[آگري ديھ، شھيد فاضل راهو|آگري]] | [[کاريون ديھ، شھيد فاضل راهو|کاريون]] | [[باگيرڪي ديھ، تلھار|باگيرڪي]] | [[آدوري ديھ، ٽنڊو باگو|آدوري]] | [[ڪپوري ديھ، ٽنڊو باگو|ڪپوري]] |- | [[اڇ ديھ، بدين|اڇ]] | [[جنجھلي ديھ، بدين|جنجھلي]] | [[ننگرو ديھ، بدين|ننگرو]] | [[علي پور ديھ، ماتلي|علي پور]] | [[کبڙلو ديھ، ماتلي|کبڙلو]] | [[احمد راڄو-1 ديھ، شھيد فاضل راهو|احمد راڄو-1]] | [[کارو دٻو ديھ، شھيد فاضل راهو|کارو دٻو]] | [[ٻاگھلاڻي ديھ، تلھار|ٻاگھلاڻي]] | [[احمداڻي ديھ، ٽنڊو باگو|احمداڻي]] | [[ڪڙياڻو ديھ، ٽنڊو باگو|ڪڙياڻو]] |- | [[اڇرو ديھ، بدين|اڇرو]] | [[جانڪي ديھ، بدين|جانڪي]] | [[نريري ديھ، بدين|نريري]] | [[امارلو ديھ، ماتلي|امارلو]] | [[خاچر ديھ، ماتلي|خاچر]] | [[احمد راڄو-2 ديھ، شھيد فاضل راهو|احمد راڄو-2]] | [[کيبراڻي ديھ، شھيد فاضل راهو|خيبراني]] | [[ڀيٽارو ديھ، تلھار|ڀيٽارو]] | [[اڪوري ديھ، ٽنڊو باگو|اڪوري]] | [[ڪٽاڏاهو ديھ، ٽنڊو باگو|ڪٽاڏاهو]] |- | [[اڪڙو ديھ، بدين|اڪڙو]] | [[جھاڳڙي ديھ، بدين|جھاڳڙي]] | [[ننڍو شهر ديھ، بدين|ننڍو شهر]] | [[آرائين ديھ، ماتلي|آرائين]] | [[کڏ کوهي ديھ، ماتلي|کڏ کوهي]] | [[احمد راڄو-3 ديھ، شھيد فاضل راهو|احمد راڄو-3]] | [[کيريون-2 ديھ، شھيد فاضل راهو|خيريون-2]] | [[ٻوھڙو-1 ديھ، تلھار|ٻوھڙو-1]] | [[علي آباد ديھ، ٽنڊو باگو|علي آباد]] | [[ڪٽال ديھ، ٽنڊو باگو|ڪٽال]] |- | [[اميناريڙو ديھ، بدين|اميناريرو]] | [[جھالر ديھ، بدين|جھالر]] | [[اوڍا ديھ، بدين|اوڍا]] | [[بمڀنائي ديھ، ماتلي|بمڀنائي]] | [[خيرواھ ديھ، ماتلي|خيرواهه]] | [[احمد راڄو-4 ديھ، شھيد فاضل راهو|احمد راڄو-4]] | [[خيرو ڀٽارو ديھ، شھيد فاضل راهو|خيرو ڀٽارو]] | [[ٻوھڙو-2 ديھ، تلھار|ٻوھڙو-2]] | [[امر نار ديھ، ٽنڊو باگو|امر نار]] | [[کاڏي آڏت ديھ، ٽنڊو باگو|کاڏي آڏت]] |- | [[انڌالو ديھ، بدين|انڌالو]] | [[جھول خاصي ديھ، بدين|جھول خاصي]] | [[اوجهڙي ديھ، بدين|اوجهڙي]] | [[باران ديھ، ماتلي|باران]] | [[کريڙي ديھ، ماتلي|کريڙي]] | [[احمد راڄو-5 ديھ، شھيد فاضل راهو|احمد راڄو-5]] | [[خيرساري ديھ، شھيد فاضل راهو|خيرساري]] | [[ٻوھڙو-3 ديھ، تلھار|ٻوھڙو-3]] | [[عاقل ديھ، ٽنڊو باگو|عاقل]] | [[کاڏو ديھ، ٽنڊو باگو|کاڏو]] |- | [[انگڙي ديھ، بدين|انگڙي]] | [[جھرڪنڊي ديھ، بدين|جھرڪنڊي]] | [[پڌر ديھ، بدين|پڌر]] | [[باراسر ديھ، ماتلي|باراسر]] | [[کاري ديھ، ماتلي|کاري]] | [[احمد راڄو-6 ديھ، شھيد فاضل راهو|احمد راڄو-6]] | [[کورواھ ديھ، شھيد فاضل راهو|کورواھ]] | [[ٻوھڙو-4 ديھ، تلھار|ٻوھڙو-4]] | [[باغ شھمير ديھ، ٽنڊو باگو|باغ شھمير]] | [[کاهي ٻيڙو ديھ، ٽنڊو باگو|کاهي ٻيڙو]] |- | [[ٻٻرلو-سمنڊ-هيٺ ديھ، بدين|ٻٻرلو-سمنڊ-هيٺ]] | [[ڪڍڻ ديھ، بدين|ڪڍڻ]] | [[پڏو ديھ، بدين|پڏو]] | [[بيديرو ديھ، ماتلي|بيديرو]] | [[کاريوڻ ديھ، ماتلي|کاريوڻ]] | [[اڪائي ديھ، شھيد فاضل راهو|اڪائي]] | [[کڌ ديھ، شھيد فاضل راهو|کڌ]] | [[چاچڙي ديھ، تلھار|چاچڙي]] | [[بنگهار ديھ، ٽنڊو باگو|بنگهار]] | [[خيرپور ديھ، ٽنڊو باگو|خيرپور]] |- | [[بدين ديھ|بدين]] | [[ڪڙي ڪازيا ديھ، بدين|ڪاڏي ڪازيا]] | [[پاهوري ديھ، بدين|پاهوري]] | [[ڀداري ديھ، ماتلي|ڀداري]] | [[کاٿور ديھ، ماتلي|کٿورو]] | [[اڪڙي جاگير ديھ، شھيد فاضل راهو|اڪڙي جاگير]] | [[ڪنڊر جاگير ديھ، شھيد فاضل راهو|ڪنڊر جاگير]] | [[چانيري ديھ، تلھار|چانيري]] | [[بخشو ڪلوئي ديھ، ٽنڊو باگو|بخشو ڪلوئي]] | [[خالصو ديھ، ٽنڊو باگو|خالصو]] |- | [[بگھر ديھ، بدين|بگھر]] | [[خليفا ديھ، بدين|خليفا]] | [[پکوٿر ديھ، بدين|پکوٿر]] | [[ٻوھڙو جاگير ديھ، ماتلي|ٻوھڙو جاگير]] | [[کوري ديھ، ماتلي|کوري]] | [[اڪڙي-1 ديھ، شھيد فاضل راهو|اڪڙي-1]] | [[ڪورياڻي ديھ، شھيد فاضل راهو|ڪورياڻي]] | [[چڪ ديھ، تلھار|چڪ]] | [[ٻيڙو ويران ديھ، ٽنڊو باگو|ٻيڙو ويران]] | [[کاڻھ ديھ، ٽنڊو باگو|کاڻھ]] |- | [[باگڙجي ديھ، بدين|باگڙجي]] | [[ڪاڪ ديھ، بدين|ڪاڪ]] | [[پلهه ديھ، بدين|پلهه]] | [[ٻوھڙو ريئتي ديھ، ماتلي|ٻوھڙو ريئتي]] | [[کڏي ديھ، ماتلي|کڏي]] | [[اڪڙي-2 ديھ، شھيد فاضل راهو|اڪڙي-2]] | [[لاکي ديھ، شھيد فاضل راهو|لاکي]] | [[ڊابگرو ديھ، تلھار|ڊابگرو]] | [[ٻيلارو ديھ، ٽنڊو باگو|ٻيلارو]] | [[کاري کبارلو ديھ، ٽنڊو باگو|کاري کبارلو]] |- | [[بکو کڏي ديھ، بدين|بکو کڏي]] | [[ڪلھوڙي ديھ، بدين|ڪلھوڙي]] | [[پانچي ديھ، بدين|پانچي]] | [[چڪرا ديھ، ماتلي|چڪرا]] | [[لبڻي ديھ، ماتلي|لبڻي]] | [[اسيلي ديھ، شھيد فاضل راهو|اسيلي]] | [[لاڪري ديھ، شھيد فاضل راهو|لاڪري]] | [[ڊابھرو ديھ، تلھار|ڊابھرو]] | [[ڀريون ديھ، ٽنڊو باگو|ڀريون]] | [[کيرڏاهي ديھ، ٽنڊو باگو|خيرڏاهي]] |- | [[بنڌو ديھ، بدين|بنڌو]] | [[ڪامارو ديھ، بدين|ڪامارو]] | [[پانهوارڪي ديھ، بدين|پانهوارڪي]] | [[چن گنگا ديھ، ماتلي|چن گنگا]] | [[لاکاڙي ديھ، ماتلي|لاکاڙي]] | [[باري ديھ، شھيد فاضل راهو|باري]] | [[لشڪرناڻي ديھ، شھيد فاضل راهو|لشڪرناڻي]] | [[ڊاتو جمالي ديھ، تلھار|ڊاتو جمالي]] | [[ٻوھري ديھ، ٽنڊو باگو|ٻوھري]] | [[خيرول ديھ، ٽنڊو باگو|خيرول]] |- | [[بانو ديھ، بدين|بانو]] | [[ڪنڊ ديھ، بدين|ڪنڊ]] | [[پانو ديھ، بدين|پانو]] | [[چنسونراڻي ديھ، ماتلي|چنسونراڻي]] | [[لانياري ديھ، ماتلي|لانياري]] | [[باروداري ديھ، شھيد فاضل راهو|باروداري]] | [[لوڙهاڏ ديھ، شھيد فاضل راهو|لوڙهاڏ]] | [[ڊاورنگ ديھ، تلھار|ڊاورنگ]] | [[چنڍيلي-1 ديھ، ٽنڊو باگو|چنڍيلي-1]] | [[کورو ديھ، ٽنڊو باگو|کورو]] |- | [[بيھدمي ديھ، بدين|بيھدمي]] | [[ڪنڊڙي ديھ، بدين|ڪنڊڙي]] | [[پانو بعيد ديھ، بدين|پانو بعيد]] | [[چن سورهاڙي ديھ، ماتلي|چن سورهاڙي]] | [[لورير ديھ، ماتلي|لورير]] | [[ٻوڪراڻي ديھ، شھيد فاضل راهو|ٻوڪراڻي]] | [[مليرا ديھ، شھيد فاضل راهو|مليرا]] | [[ڊيڊڪي ديھ، تلھار|ڊيڊڪي]] | [[چنڍيلي-2 ديھ، ٽنڊو باگو|چنڍيلي-2]] | [[کوسڪي ديھ، ٽنڊو باگو|کوسڪي]] |- | [[ڀمڀڪي ديھ، بدين|ڀمڀڪي]] | [[ڪراڀري ديھ، بدين|ڪراڀري]] | [[پانو باقر ديھ، بدين|پانو باقر]] | [[چئوگازو ديھ، ماتلي|چئوگازو]] | [[لنڊاڻو ديھ، ماتلي|لنڊاڻو]] | [[چاڪري ديھ، شھيد فاضل راهو|چاڪري]] | [[ماڙي وسايو-2 ديھ، شھيد فاضل راهو|ماڙي وسايو-2]] | [[ڍورو نيرو ديھ، تلھار|ڍورو نيرو]] | [[چنڍيلي-3 ديھ، ٽنڊو باگو|چنڍيلي-3]] | [[کريڙي ديھ، ٽنڊو باگو|کريڙي]] |- | [[ڀنيري ديھ، بدين|ڀنيري]] | [[ڪيرانڊي ديھ، بدين|ڪيرانڊي]] | [[پانو لنڊڪي ديھ، بدين|پانو لنڊڪي]] | [[چوريتاڻي ديھ، ماتلي|چوريتاڻي]] | [[ماباڻ ديھ، ماتلي|ماباڻ]] | [[چاڇ ديھ، شھيد فاضل راهو|چاڇ]] | [[ماڙي وسايو-1 ديھ، شھيد فاضل راهو|ماڙي وسايو-1]] | [[ڊورماڻو ديھ، تلھار|ڊورماڻو]] | [[چانگھو ديھ، ٽنڊو باگو|چانگھو]] | [[ڪوراهي ديھ، ٽنڊو باگو|ڪوراهي]] |- | [[ٻڌاڙي ديھ، بدين|ٻڌاڙي]] | [[ککر ديھ، بدين|ککر]] | [[پانو مير خان ديھ، بدين|پانو مير خان]] | [[دستي ديھ، ماتلي|دستي]] | [[ملھان ديھ، ماتلي|ملهان]] | [[ڊاڍرڪو ديھ، شھيد فاضل راهو|ڊاڍرڪو]] | [[مارو جت ديھ، شھيد فاضل راهو|مارو جت]] | [[ڳاهيڪي ديھ، تلھار|ڳاهيڪي]] | [[چار ديھ، ٽنڊو باگو|چار]] | [[ليار ديھ، ٽنڊو باگو|ليار]] |- | [[ٻيجوريرو ديھ، بدين|ٻيجوريرو]] | [[خالصو ديھ، بدين|خالصو]] | [[پاتر ديھ، بدين|پاتر]] | [[ڊاڍر ديھ، ماتلي|ڊاڍر]] | [[مڱريا ديھ، ماتلي|مڱريا]] | [[ڊانڍو ديھ، شھيد فاضل راهو|ڊنڍو]] | [[مينيوڻ ديھ، شھيد فاضل راهو|مينيوڻ]] | [[گولاڙي ديھ، تلھار|گولاڙي]] | [[چاروو ديھ، ٽنڊو باگو|چاروو]] | [[مچاندي ديھ، ٽنڊو باگو|مچاندي]] |- | [[ٻوکي ديھ، بدين|ٻوکي]] | [[کمبرو ديھ، بدين|کمبرو]] | [[پتيجي ديھ، بدين|پتيجي]] | [[ڏاڪارو ديھ، ماتلي|ڏاڪارو]] | [[ماتلي ديھ|ماتلي]] | [[ڏاسرڪي ديھ، شھيد فاضل راهو|ڏاسرڪي]] | [[مٺو دٻو ديھ، شھيد فاضل راهو|مٺو ڏٻو]] | [[گونھو ديھ، تلھار|گونھو]] | [[چاورا ديھ، ٽنڊو باگو|چاورا]] | [[مچوري ديھ، ٽنڊو باگو|مچوري]] |- | [[ٻوھرڪي ديھ، بدين|ٻوھرڪي]] | [[خيرڏاهي ديھ، بدين|خيرڏاهي]] | [[پتياري ديھ، بدين|پتياري]] | [[ڏريڙي ديھ، ماتلي|ڏريڙي]] | [[موري ديھ، ماتلي|موري]] | [[دٻي ديھ، شھيد فاضل راهو|دٻي]] | [[مياڻو ڪرراٺ ديھ، شھيد فاضل راهو|مياڻو ڪرراٺ]] | [[ڪانڊيري ديھ، تلھار|ڪانڊيري]] | [[ڇٻرلو ديھ، ٽنڊو باگو|ڇٻرلو]] | [[ماٽو ديھ، ٽنڊو باگو|ماٽو]] |- | [[ٻورانڊي ديھ، بدين|ٻورانڊي]] | [[خودي ديھ، بدين|خودي]] | [[قائم پور ديھ، بدين|قائم پور]] | [[دڙو سيندي ديھ، ماتلي|دڙو سيندي]] | [[مورهاڙي ديھ، ماتلي|مورهاڙي]] | [[فتح پور ديھ، شھيد فاضل راهو|فتح پور]] | [[مخدوم پور ديھ، شھيد فاضل راهو|مخدوم پور]] | [[کاڻوٽ ديھ، تلھار|کاڻوٽ]] | [[ڇاڇ ديھ، ٽنڊو باگو|ڇاڇ]] | [[مينا ديھ، ٽنڊو باگو|مينا]] |- | [[بخشا ديھ، بدين|بخشا]] | [[خورهڙي ديھ، بدين|خورهڙي]] | [[رت ديھ، بدين|رت]] | [[ديرو محبت ديھ، ماتلي|ديرو محبت]] | [[نٿو ديھ، ماتلي|نٿو]] | [[گھنوراھ ديھ، شھيد فاضل راهو|گھنوراھ]] | [[ملڪي ديھ، شھيد فاضل راهو|ملڪي]] | [[ڪوچو ساجن سوائي ديھ، تلھار|ڪوچو ساجن سوائي]] | [[ڇاڻ ديھ، ٽنڊو باگو|ڇاڻ]] | [[ميساڏي ديھ، ٽنڊو باگو|ميساڏي]] |- | [[چنڌاڙي ديھ، بدين|چنڌاڙي]] | [[خورو ديھ، بدين|خورو]] | [[رونگهاڙي ديھ، بدين|رونگهاڙي]] | [[ڊيمبياري ديھ، ماتلي|ڊيمبياري]] | [[پاٻڻي ديھ، ماتلي|پاٻڻي]] | [[گھارو ديھ، شھيد فاضل راهو|گھارو]] | [[ناڙي ديھ، شھيد فاضل راهو|ناڙي]] | [[ڪوهر ديھ، تلھار|ڪوهر]] | [[چوبندي ديھ، ٽنڊو باگو|چوبندي]] | [[موهڻا ديھ، ٽنڊو باگو|موهڻا]] |- | [[چنيسري ديھ، بدين|چنيسري]] | [[ڪمڀائرو ديھ، بدين|ڪمڀائرو]] | [[سانڍو ديھ، بدين|سانڍو]] | [[ڍاڀي ديھ، ماتلي|ڍاڀي]] | [[پڌر ديھ، ماتلي|پڌر]] | [[ڳيرهاڙي-1 ديھ، شھيد فاضل راهو|ڳيرهاڙي-1]] | [[نربٽ ديھ، شھيد فاضل راهو|نربٽ]] | [[ڪوٽيري ديھ، تلھار|ڪوٽيري]] | [[ڊاڊھ ديھ، ٽنڊو باگو|ڊاڊھ]] | [[مورهاڏي ديھ، ٽنڊو باگو|مورهاڏي]] |- | [[چارو ديھ، بدين|چارو]] | [[ڪونر ديھ، بدين|ڪونر]] | [[سنگهار ديھ، بدين|سنگهار]] | [[دلو ديرو ديھ، ماتلي|ڏلو ديرو]] | [[پئي ديھ، ماتلي|پئي]] | [[ڳيرهاڙي-2 ديھ، شھيد فاضل راهو|ڳيرهاڙي-2]] | [[نوهيڪي ديھ، شھيد فاضل راهو|نوهيڪي]] | [[لنڊڪي ديھ، تلھار|لنڊڪي]] | [[ڍمڀرلو ديھ، ٽنڊو باگو|ڍمڀرلو]] | [[مورو ديھ، ٽنڊو باگو|مورو]] |- | [[چيراندي ديھ، بدين|چيراندي]] | [[لوهاڻ ديھ، بدين|لوهاڻ]] | [[سنجرا ديھ، بدين|سنجرا]] | [[ڏيال ديھ، ماتلي|ڏيال]] | [[پنيرو ديھ، ماتلي|پنيرو]] | [[ڳيرهاڙي-3 ديھ، شھيد فاضل راهو|ڳيرهاڙي-3]] | [[نڪارجي-1 ديھ، شھيد فاضل راهو|نڪارجي-1]] | [[موري ديھ، تلھار|موري]] | [[ڊانڊو ديھ، ٽنڊو باگو|ڊانڊو]] | [[موٽڻا ديھ، ٽنڊو باگو|موٽڻا]] |- | [[ڇيل ديھ، بدين|ڇيل]] | [[لاءُ ديھ، بدين|لاءُ]] | [[سرهڙي ديھ، بدين|سرهڙي]] | [[ڏوماڻي ديھ، ماتلي|ڏوماڻي]] | [[پنجم حصو ديھ، ماتلي|پنجم حصو]] | [[ڳيرهاڙي-4 ديھ، شھيد فاضل راهو|ڳيرهاڙي-4]] | [[نڪارجي-2 ديھ، شھيد فاضل راهو|نڪارجي-2]] | [[مورجھار ديھ، تلھار|مورجهار]] | [[ڏيئي ديھ، ٽنڊو باگو|ڏيئي]] | [[اوئل پور ديھ، ٽنڊو باگو|اوئل پور]] |- | [[چوبندي ديھ، بدين|چوبندي]] | [[لريري ديھ، بدين|لريري]] | [[سرورو ديھ، بدين|سرورو]] | [[دمبالو ديھ، ماتلي|دمبالو]] | [[ڦليجاڻي ديھ، ماتلي|ڦليجاڻي]] | [[ڳيرهاڙي-5 ديھ، شھيد فاضل راهو|ڳيرهاڙي-5]] | [[اوڍيرڪي ديھ، شھيد فاضل راهو|اوڍيرڪي]] | [[مغل حافظ ديھ، تلھار|مغل حافظ]] | [[ڏيئي جرڪاس ديھ، ٽنڊو باگو|ڏيئي جرڪس]] | [[پنو نئون ديھ، ٽنڊو باگو|پنو نئون]] |- | [[چورهڙي ديھ، بدين|چورهڙي]] | [[لون خان ديھ، بدين|لون خان]] | [[سيراڻي ديھ، بدين|سيراڻي]] | [[ڳاري ڀري ديھ، ماتلي|ڳاري ڀري]] | [[رائين ديھ، ماتلي|رائين]] | [[گٿو ديھ، شھيد فاضل راهو|گٿو]] | [[پڌيريون ديھ، شھيد فاضل راهو|پڌيريون]] | [[مناهيڪي ديھ، تلھار|مناهيڪي]] | [[ڍنجول ديھ، ٽنڊو باگو|ڍنجول]] | [[ڦاڙهو ديھ، ٽنڊو باگو|ڦاڙهو]] |- | [[چورهالو ديھ، بدين|چورهالو]] | [[لواري شريف ديھ، بدين|لواري شريف]] | [[سينگهاري ديھ، بدين|سينگهاري]] | [[گھاري لنڊي ديھ، ماتلي|گھاري لنڊي]] | [[روهيڙو ديھ، ماتلي|روهيڙو]] | [[گولاڙچي ديھ، شھيد فاضل راهو|گولاڙچي]] | [[پٽيھل ديھ، شھيد فاضل راهو|پٽيھل]] | [[نار ديھ، تلھار|نار]] | [[ڍورو ڪاڪا نورو ديھ، ٽنڊو باگو|ڌورو ڪاڪا نورو]] | [[ڦل ديھ، ٽنڊو باگو|ڦل]] |- | [[داليجي ديھ، بدين|داليجي]] | [[لنڊو ديھ، بدين|لنڊو]] | [[سيٺا ديھ، بدين|سيٺا]] | [[گھارو ديھ، ماتلي|گھارو]] | [[سانڊو ديھ، ماتلي|سانڊو]] | [[ڳجهاري ديھ، شھيد فاضل راهو|ڳجهاري]] | [[ڦٽوڻ ديھ، شھيد فاضل راهو|ڦٽوڻ]] | [[نوابيد ديھ، تلھار|نوابيد]] | [[ڌٻڻي ديھ، ٽنڊو باگو|ڌٻڻي]] | [[پير مصري ديھ، ٽنڊو باگو|پير مصري]] |- | [[ڏانڍي ديھ، بدين|ڏانڍي]] | [[مجا بسري ديھ، بدين|مجا بسري]] | [[شيخپور ديھ، بدين|شيخپور]] | [[گھارو سرمست ديھ، ماتلي|گهارو سرمست]] | [[سائونرو ديھ، ماتلي|سائونرو]] | [[جاکيجي-1۽2 ديھ، شھيد فاضل راهو|جاکيجي-1۽2]] | [[راهوڪي ديھ، شھيد فاضل راهو|راهوڪي]] | [[پاٿرون ديھ، تلھار|پاٿرون]] | [[ڊگھ ديھ، ٽنڊو باگو|ڊگھ]] | [[پيروڙ ديھ، ٽنڊو باگو|پيروڙ]] |- | [[داڦري ديھ، بدين|داڦري]] | [[مکاڻدي ديھ، بدين|مکاڻدي]] | [[سيالڪي ديھ، بدين|سيالڪي]] | [[گوپالو ديھ، ماتلي|گوپالو]] | [[سيھرات ديھ، ماتلي|سيھرات]] | [[جھٻيرو ديھ، شھيد فاضل راهو|جھٻيرو]] | [[راڙي-1 ديھ، شھيد فاضل راهو|راڙي-1]] | [[پرهارڪي ديھ، تلھار|پرهارڪي]] | [[دومھار ديھ، ٽنڊو باگو|دومھار]] | [[پوٺو ديھ، ٽنڊو باگو|پوٺو]] |- | [[دستي ديھ، بدين|دستي]] | [[مکرا ديھ، بدين|مکرا]] | [[سيانتري ديھ، بدين|سيانتري]] | [[گوراڻو ديھ، ماتلي|گوراڻو]] | [[سينھور ديھ، ماتلي|سينھور]] | [[جھول ديھ، شھيد فاضل راهو|جهول]] | [[راڙي-2 ديھ، شھيد فاضل راهو|راڙي-2]] | [[ڦوساڻا ديھ، تلھار|ڦوساڻا]] | [[دز ديھ، ٽنڊو باگو|دز]] | [[پوٺو نار ديھ، ٽنڊو باگو|پوٺو نار]] |- | [[ڍنڌ ديھ، بدين|ڍنڌ]] | [[ملڪي ديھ، بدين|ملڪي]] | [[سيارسي ديھ، بدين|سيارسي]] | [[گجو ديھ، ماتلي|گجو]] | [[سڪني ديھ، ماتلي|سڪني]] | [[جھول-2 ديھ، شھيد فاضل راهو|جهول-2]] | [[راڙي-3 ديھ، شھيد فاضل راهو|راڙي-3]] | [[ڦلھڙيون ديھ، تلھار|ڦلھڙيون]] | [[فتح پور ديھ، ٽنڊو باگو|فتح پور]] | [[ريل ترائي ديھ، ٽنڊو باگو|ريل ترائي]] |- | [[ڌاران ديھ، بدين|ڌاران]] | [[مڙائي ديھ، بدين|مڙائي]] | [[سونھر ديھ، بدين|سونھر]] | [[حاجي ڪرم علي ديھ، ماتلي|حاجي ڪرم علي]] | [[سيتا ديھ، ماتلي|سيتا]] | [[جھولي-1 ديھ، شھيد فاضل راهو|جهولي-1]] | [[راڙي-4 ديھ، شھيد فاضل راهو|راڙي-4]] | [[راهيجي ديھ، تلھار|راهيجي]] | [[فتو قمبراڻي ديھ، ٽنڊو باگو|فتو قمبراڻي]] | [[راجوري-1 ديھ، ٽنڊو باگو|راجوري-1]] |- | [[ڍينگھر ديھ، بدين|ڍينگھر]] | [[مرد ديھ، بدين|مرد]] | [[سُتياري ديھ، بدين|سُتياري]] | [[هنجر ديھ، ماتلي|هنجر]] | [[سوڙي ديھ، ماتلي|سوڙي]] | [[جهولي-3 ديھ، شھيد فاضل راهو|جهولي-3]] | [[راڙي-5 ديھ، شھيد فاضل راهو|راڙي-5]] | [[ريمڀان ديھ، تلھار|ريمڀان]] | [[ڳڙ ديھ، ٽنڊو باگو|ڳڙ]] | [[راجوري-3 ديھ، ٽنڊو باگو|راجوري-3]] |- | [[ڏونگھري ديھ، بدين|ڏونگھري]] | [[مرخان ديھ، بدين|مرخان]] | [[ٽالي ديھ، بدين|ٽالي]] | [[جاڙڪي ديھ، ماتلي|جاڙڪي]] | [[سورهاڙي ديھ، ماتلي|سورهاڙي]] | [[جھولي-4 ديھ، شھيد فاضل راهو|جهولي-4]] | [[رپ ديھ، شھيد فاضل راهو|رپ]] | [[رپ ديھ، تلھار|رپ]] | [[گاهيجي ديھ، ٽنڊو باگو|گاهيجي]] | [[روپاري ديھ، ٽنڊو باگو|روپاري]] |- | [[گبرلو ديھ، بدين|گبرلو]] | [[ميرزاپور ديھ، بدين|ميرزاپور]] | [[ٺيٺ ديھ، بدين|ٺيٺ]] | [[جيھاجاني ديھ، ماتلي|جيهاجاني]] | [[سن ديھ، ماتلي|سن]] | [[جھولي-5 ديھ، شھيد فاضل راهو|جهولي-5]] | [[صالح آباد ديھ، شھيد فاضل راهو|صالح آباد]] | [[روجھرلي ديھ، تلھار|روجھرلي]] | [[ڳراٺڙي ديھ، ٽنڊو باگو|ڳراٺڙي]] | [[صادق ديھ، ٽنڊو باگو|صادق]] |- | [[گڏ ديھ، بدين|گڏ]] | [[مٺي ديھ، بدين|مٺي]] | [[وڌڙي ديھ، بدين|وڌڙي]] | [[جوڻيجا ديھ، ماتلي|جوڻيجا]] | [[ٽنڊو غلام علي ديھ، ماتلي|ٽنڊو غلام علي]] | [[جھولي-6 ديھ، شھيد فاضل راهو|جهولي-6]] | [[سامڪي ديھ، شھيد فاضل راهو|سامڪي]] | [[سعيد پور ديھ، تلھار|سعيد پور]] | [[گجو ديھ، ٽنڊو باگو|گجو]] | [[سانگي ديھ، ٽنڊو باگو|سانگي]] |- | [[گاگڙو ديھ، بدين|گاگڙو]] | [[مٺي-2 ديھ، بدين|مٺي-2]] | [[وڳوداهو ديھ، بدين|وڳوداهو]] | [[ڪلوڙي ديھ، ماتلي|ڪلوڙي]] | [[تالھو ديھ، ماتلي|تالھو]] | [[ڪاڍ ديھ، شھيد فاضل راهو|ڪاڍ]] | [[شيخاڻو ديھ، شھيد فاضل راهو|شيخاڻو]] | [[ساجن ديھ، تلھار|ساجن]] | [[هجر هادي ديھ، ٽنڊو باگو|هجر هادي]] | [[سينھاهو ديھ، ٽنڊو باگو|سينهاهو]] |- | [[گھرٻي ديھ، بدين|گھرٻي]] | [[مٺي-3 ديھ، بدين|مٺي-3]] | [[وهريارو ديھ، بدين|وهريارو]] | [[ڪنڊراهڪي ديھ، ماتلي|ڪنڊراهڪي]] | [[تلھياري ديھ، ماتلي|تلھياري]] | [[ڪاهيڪي ديھ، شھيد فاضل راهو|ڪاهيڪي]] | [[سوڍڪي ديھ، شھيد فاضل راهو|سوڍڪي]] | [[ساجن پور ديھ، تلھار|ساجن پور]] | [[هميرا ديھ، ٽنڊو باگو|هميرا]] | [[سونھر ديھ، ٽنڊو باگو|سونهر]] |- | [[گٿو ديھ، بدين|گٿو]] | [[موري ديھ، بدين|موري]] | [[ولڌاڙي ديھ، بدين|ولڌاڙي]] | [[ڪانگڻي ديھ، ماتلي|ڪانگڻي]] | [[تالي ديھ، ماتلي|تالي]] | [[ڪاڪيجاڻي ديھ، شھيد فاضل راهو|ڪاڪيجاڻي]] | [[سورهاڙي ديھ، شھيد فاضل راهو|سورهاڙي]] | [[سانڍڪي ديھ، تلھار|سانڍڪي]] | [[هر ديھ، ٽنڊو باگو|هر]] | [[سونھاري ديھ، ٽنڊو باگو|سونھاري]] |- | [[گجو ديھ، بدين|گجو]] | [[موريري ديھ، بدين|موريري]] | [[ورارڪي ديھ، بدين|ورارڪي]] | [[ڪانھيري ديھ، ماتلي|ڪانهيري]] | [[ٿري ديھ، ماتلي|ٿري]] | [[ڪنڊ ديھ، شھيد فاضل راهو|ڪنڊ]] | [[سُتياري ديھ، شھيد فاضل راهو|سُتياري]] | [[سوسي ديھ، تلھار|سوسي]] | [[هڱورجاڻي ديھ، ٽنڊو باگو|هڱورجاڻي]] | [[ٽنڊو باگو ديھ|ٽنڊو باگو]] |- | [[ڳرهو ديھ، بدين|ڳرهو]] | [[مورهاڙي ديھ، بدين|مورهاڙي]] | [[وريارو ديھ، بدين|وريارو]] | [[ڪڙي محمد علي ديھ، ماتلي|ڪڙي محمد علي]] | [[اوڍيجاڻي ديھ، ماتلي|اوڍيجاڻي]] | [[ڪنڊياري ديھ، شھيد فاضل راهو|ڪنڊياري]] | [[تاجھيري ديھ، شھيد فاضل راهو|تاجهيري]] | [[سيري ديھ، تلھار|سيري]] | [[هوٿيئر ديھ، ٽنڊو باگو|هوٿيئر]] | [[طيب سيٺو ديھ، ٽنڊو باگو|طيب سيٺو]] |- | [[جکرالو ديھ، بدين|جکرالو]] | [[مورو ديھ، بدين|مورو]] | [[وارياسو ديھ، بدين|وارياسو]] | [[ڪڙي سائين داد ديھ، ماتلي|ڪڙي سائين داد]] | [[وي ديھ، ماتلي|وي]] | [[ڪڙيو-1،2 ديھ، شھيد فاضل راهو|ڪڙيو-1،2]] | [[ترائي ديھ، شھيد فاضل راهو|ترائي]] | [[شاڪاني ديھ، تلھار|شاڪاني]] | [[جل موري ديھ، ٽنڊو باگو|جل موري]] | [[ٿورڪي ديھ، ٽنڊو باگو|ٿورڪي]] |- | [[جاکري ديھ، بدين|جاکري]] | | | [[ڪاريانو ديھ، ماتلي|ڪاريانو]] | [[واگھرائي ديھ، ماتلي|واگھرائي]] | [[ڪاٿر ديھ، شھيد فاضل راهو|ڪٿر]] | [[ولھار ديھ، شھيد فاضل راهو|ولهار]] | [[شورڪي ديھ، تلھار|شورڪي]] | [[جيسر ديھ، ٽنڊو باگو|جيسر]] | [[ٿورلو ديھ، ٽنڊو باگو|ٿورلو]] |- | | | | [[ڪاٺوڙ ديھ، ماتلي|ڪاٺوڙ]] | [[ونجي ديھ، ماتلي|ونجي]] | [[کرچ ديھ، شھيد فاضل راهو|کرچ]] | | [[تلھار ديھ|تلھار]] | [[ڪاھڌارو ديھ، ٽنڊو باگو|ڪاھڌارو]] | [[ٿئي ديھ، ٽنڊو باگو|ٿئي]] |- | | | | | | | | [[وسارڪي ديھ، تلھار|وسارڪي]] | [[ڪاڪ-1 ديھ، ٽنڊو باگو|ڪاڪ-1]] | [[توري ديھ، ٽنڊو باگو|توري]] |- | | | | | | | | [[وڌ-1 ديھ، تلھار|وڌ-1]] | [[ڪاڪ-2 ديھ، ٽنڊو باگو|ڪاڪ-2]] | [[توريانو ديھ، ٽنڊو باگو|توريانو]] |- | | | | | | | | [[وڌ-2 ديھ، تلھار|وڌ-2]] | [[ڪاڪ-3 ديھ، ٽنڊو باگو|ڪاڪ-3]] | [[اونرڪي ديھ، ٽنڊو باگو|اونرڪي]] |- | | | | | | | | [[ولھار ديھ، تلھار|ولھار]] | [[ڪامارو ديھ، ٽنڊو باگو|ڪامارو]] | [[وي بھادر ديھ، ٽنڊو باگو|وي بھادر]] |- | | | | | | | | [[واسي عادل ديھ، تلھار|واسي عادل]] | [[ڪانگ ديھ، ٽنڊو باگو|ڪانگ]] | [[واگھڏاھي ديھ، ٽنڊو باگو|واگھڏاھي]] |- | | | | | | | | [[واسي سڄڻ ديھ، تلھار|واسي سڄڻ]] | [[ڪانگ پير ديھ، ٽنڊو باگو|ڪانگ پير]] | |} == معيشت == ===زراعت=== بدين ضلعي جي معيشت زراعت آھي. 1998 جي سروي مطابق بدين جي ڪل آبادي جو 83.6 سيڪڙو ماڻهو ٻھراڙيءَ ۾ رھندڙ آھن. جن جو گذارو زرعي زمينن جي پوک ۽ ھارپ تي آھي. انھن ماڻھن جي روزگار جو ٻيو وسيلو چوپايو مال پالڻ ۽ مڇي مارڻ آهي<ref> ورڊ پريس_ نندو شھر[https://nindoshaher.wordpress.com/nindo-shaher/]</ref>. [[فائل:Sunflower Sindh.jpg|thumb|250px|کاٻو|upright=3|بدين ضلعي ۾ سورج مکي جو فصل]] ھن ضلعي جي آبپاشي جو وڏو ذريعو [[سنڌوندي]] مان سکر بئراج ۽ ڪوٽڙي بئراج واري آبپاشي نظام سان ڳنڍيل<ref name = " بدين "/> ڪينالن ۽ واھن ذريعي ايندڙ پاڻي آھي جيڪو [[ڦليلي ڪينال]]، [[اڪرم واھ]]، [[گوني ڪينال]] ، [[نصير ڪينال]] ذريعي پھچي ٿو<ref name = " بدين "/>. جن جي پاڻي جي گڏيل رسد 433 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ آھي ۽ انھن جي ڪمانڊ واري علائقي جي پکيڙ 6,03,000 [[ھيڪٽر]] آھي<ref name = " بدين "/>. ھتان جا مکيه فصلن م ڪمند، چانور، ڪپھ، ڪڻڪ ۽ سورج مکي شامل آهن ۽ ننڍن فصلن ۾ بصر ، مرچ، دالن، ٽماٽي ۽ گدري جا فصل شامل آهن<ref name = "بدين "/>. ===صنعت=== [[File:Sugar mill, khoski - panoramio.jpg|thumb|280px|کوسڪي شگر مل، بدين]] ضلعي ۾ 1986ع ۾ 12.2 ھيڪٽر (30.2 ايڪڙ) زمين تي مشتمل صنعتي اسٽيٽ قائم ڪئي وئي جنھن ۾ 107 صنعتي پلاٽ رکيا ويا پر رڳو 17 پلاٽ الاٽ ٿي سگھيا ۽ انھن مان بہ رڳو 10 استعمال ۾ آيا. اھا اسڪيم سيڙپڪارن کي متاثر نہ ڪري سگھي<ref name = " بدين"/>. ھن وقت ضلعي اندر 6 شگر ملون واقع آهن ان ڪري ھن ضلعي کي سنڌ جي شگر اسٽيٽ پڻ سڏيندا آهن<ref name=" بدين "> [https://portals.iucn.org › filesPDFWeb resultsDistrict Vision Badin - IUCN Portal ] District Vision Badin </ref>. 2001ع ۾ ضلعي ۾ اٽڪل 79 سارين جا ڪارخانا ۽ 100 اٽي جون ملون آهن<ref name = "بدين "/>. سارين جي ڪارخانن مان 34 [[بدين تعلقو|تعلقي بدين]] ۾ ، 23 [[تعلقو تلھار|تلھار]] تعلقي ۾، 9 [[شھيد فاضل راهو تعلقو|شھيد فاضل راهو]] تعلقي ۾، 7 [[ماتلي تعلقو|ماتلي]] تعلقي ۾ ۽ 6 تعلقي [[ٽنڊوو باگو تعلقو|ٽنڊي باگي]] ۾ واقع ھئا<ref name = " بدين "/>. انھن مان رڳو 12 اھڙا ھئا جن م چانور جي ڇڙھائي سان گڏوگڏ انھن جي پالش جي صلاحيت رکندڙ ھئا<ref name = " بدين "/>. اٽي جي 100 ملن ۾ اڪثريت اٽي جي چڪي وارين برقي مشين جي ھئي. سرن جي پيداوار لاء ضلعي اندر سرن جا بٺا ڪم ڪن ٿا جن ۾ ٻارڻ لاء گھڻي ڀاڱي توتڙن جو استعمال ٿئي ٿو<ref name = "بدين "/>. ھتي ھفتيوار سرن جي پيداوار 50000 سرون آھن جن جي ٺاهڻ ۾ اٽڪل 6 ٽن توتڙ ٻارڻ طور استعمال ٿئي ٿو<ref name = " بدين "/>. ===معدنيات ۽ توانائي=== ھن ضلعي اندر تيل جي کوھن مان ملڪ جو لڳ جو لڳ ڀڳ %50 ڪچو تيل نڪري ٿو جنھن ڪري ھن ضلعي کي پاڪستان جي آئل اسٽيٽ سڏيندا آهن<ref name=BadinEconomy>{{cite web|last=EconomyBadin|first=Economy|title=Government of Sindh|url=http://pwdsindh.gov.pk/districts/badin.htm|publisher=Government of Sindh|access-date=26 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181010164517/http://pwdsindh.gov.pk/districts/badin.htm|archive-date=10 October 2018|url-status=dead}}</ref>. بدين مان ڪوئلو پڻ ڪثرت سان ملي ٿو. ''بدين ڪول فيلڊ'' جي ذخيرن جي پکيڙ 1,110 چورس ڪلوميٽر آهي جنھن م اٽڪل 1.358 ارب ميٽرڪ ٽن ڪوئلو موجود آهي<ref name=BadinCoal>{{cite web|last=Badin|first=Coal Field|title=Coal Field Badin|url=http://www.sindhcoal.gos.pk/coal-fields/badin-coalfield/|publisher=Sindh Coal|access-date=8 November 2013}}</ref>. 1998ع جي آدمشماري مطابق ضلعي %76.29 سيڪڙو آبادي کي بجلي ميسر ھئي باقي %23.39 سيڪڙو آبادي گھرن ۾ گاسليٽ جو استعمال ڪندڙ ھئي. رڌ پچاء جي ٻارڻ لاء %72.70 آبادي ڪاٺيون، %21.97 آبادي قدرتي گيس، %3.92 آبادي گاسليٽ ۽ %1.41 آبادي ٻيا ذريعا مثلاً ڇيڻا وغيره استعمال ڪندڙ ھئي<ref name = "بدين "/>. پاڪستان جي تيل جي پيدوار جو 44 سيڪڙو ۽ قدرتي گيس جي پيداوار جو 8 سيڪڙو حصو بدين ضلعي جو آھي<ref name = " بدين"/>. 1995ع ۾ بدين ضلعي جي تيل جي پيدوار جي سراسري 20,931 بيرل ھئي، جيڪا 1996ع ۾ وڌي 24,002 بيرل ۽ 1997ع ۾ وڌي 25,762 بيرل ٿي وئي<ref name = " بدين "/>. 2001 ۾ اتان رڪارڊ پيداوار ٿي ھئي جيڪا 30,000 بيرل ھئي پر پوء ان پيداوار ۾ واڌ نہ پر ڪمي آئي آهي<ref name = "بدين "/>. ===ٻيلا=== ضلعي ۾ قدرتي ٻيلا ڪا نہ آھن پر آبپاشي واري پاڻي تي پوکيل ٻہ ٻيلا آهن جن ۾ [[راڙي ٻيلو]] ۽ [[بوھارڪي ٻيلو]] شامل آهن. ٻيلن جي ايراضي 12000 ھيڪٽر آهي<ref name = " رپورٽ "/><ref name = "ڊزاسٽر "/>. انھن ٻيلن ۾ [[ٻٻر]] (acacia Arabica), [[ڪنڊي]] (specigera)، [[باھڻ]] (populus euphratica) ۽ [[تمر]] جا ٻہ قسم : [[لئي]] (tamarix gallica) ۽ [[جھائو]] (dioica) ڪثرت سان ملن ٿا<ref name = " ڊزاسٽر "/>. ٻين وڻن ۾ ٻير (jujuba)، [[نم]] (azadirachta indica)، [[سراس]] (albizzia lebak)، [[بنيان]] يا [[وڏ]] (ficus bengalensis)، [[پپل]] (f.religiosa)، [[گدامڙي]] (tamarindus indica)، [[ولائتي ٻٻر]] (acacia farnesiana)، [[ليسوڙو]] (cordia myza)، [[ڪرڙ]] (capperis aphylla) ۽ [[کبڙ]] (salvadora persica) شامل آهن<ref name = " ڊزاسٽر "/>. ان کان علاوه ٻيلي جي گاھن ۾ [[سر]] (sacchrum spontaneum) ۽ [[ڪانا]] (arundinaceum) شامل آهن<ref name = " ڊزاسٽر"/>. ===ماھيگيري=== بدين ضلعي جي اھم معاشي سرگرمين ۾ [[ماھيگيري]] (fisheries) پڻ شامل آهي. سامونڊي مڇي جي برآمدن ۾ ڏھ سيڪڙو حصو بدين ضلعي جو آھي<ref name = " بدين "/>. 2002ع م سنڌ ۾ تازي پاڻيء جي مڇي جي پيداوار 80,659 ٽن ھئي جنھن مان بدين ضلعي جو حصو 17.5 سيڪڙو يعني 14,152 ٽن ھيو. ان سال ھي ضلعو سنڌ ۾ ٺٽي ضلعي کان پوءِ ٻيون نمبر وڏو ضلعو ھيو<ref name = "بدين "/>. ==تعليم == ھن ضلعي جي آبادي جو تعليم حاصل ڪندڙن جي شرح 1998 جي آدمشماري مطابق %24.63 ھئي<ref name = " رپورٽ "/>. 2001 ۾ اھا شرح وڌي %27.52 تي پھتي<ref name = " بدين "/>. ضلعي ۾ ڪابہ يونيورسٽي ڪانہ آھي<ref name = "رپورٽ "/>. پرائمري ۽ سيڪنڊري اسڪولن جو تعداد 3،346 آهي<ref name = " رپورٽ "/>. ھن ضلعي ۾ سنڌ يونيورسٽي پنھنجو ڪيمپس شروع ڪيو آهي جتي بزنس ايڊمنسٽريشن، ڪامرس، ڪمپيوٽر سائنس ۽ ايجوڪيشن جي شعبن ۾ چئن سالن جي 8 سيميسٽر واري بيچلر ڊگري ۽ ڪمپيوٽر سائنس ۽ ايجوڪيشن جي شعبن ۾ پوسٽ گريجوئيشن جي تعليم شروع ڪرائي آھي<ref name=UniversityofSindh>{{cite web|last=University |first=Sindh |title=Laar Campus of University of Sindh |url=http://www.usindh.edu.pk/campuses/sindh-university-laar-campus-at-badin |publisher=University of Sindh |access-date=8 November 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212005251/http://www.usindh.edu.pk/campuses/sindh-university-laar-campus-at-badin |archive-date=12 December 2013 }}</ref> 1998ع جي انگ اکرن مطابق بدين ضلعي ۾ ڇوڪرن جا 812 ۽ ڇوڪرين جا 214 پرائمري اسڪول ھيا. انھن مان في اسڪول جي تجويز ڪيل سراسري حاضري 150 ٻارن تائين ھجڻ کپندي ھئي پر ان جي برعڪس سراسري حاضري في اسڪول 36 ٻار ھئي<ref name = " بدين "/>. 1998 ۾ ضلعي جون 735 وسنديون ۽ ڳوٺ اھڙا ھيا جن جي آبادي 200 کان وڌيڪَ ھئي پر اتي اسڪول جي سھولت ميسر نہ ھئي<ref name = "بدين "/>. 1998ع ۾ ضلعي اندر 52 ڇوڪرن جا ۽ 22 ڇوڪرين لاء مڊل اسڪول ھيا ۽ ضلعي اندر 117 اھڙا ڳوٺ ھيا جن جي آبادي 1000 ماڻهن کان وڌيڪَ ھئي پر اتي مڊل اسڪول جي سھولت ميسر ڪانه ھئي<ref name = " بدين"/>. ان سال ضلعي م ڇوڪرن لاءِ 15 ۽ ڇوڪرين لاء صرف 2 ھاء اسڪول ھيا<ref name = " بدين "/>. ضلعي اندر ھاسٽل جي سھولت 1998 ۾ صرف ھڪ ٽنڊي باگي جي مير غلام محمد ٽالپر ھاء اسڪول ۾ ميسر ھئي<ref name = " بدين "/>. ==صحت== ھن ضلعي ۾ بدين شھر ۾ ھڪ سول اسپتال، 3 تعلقه اسپتالون، 4 رورل هيلٿ سينٽر,03 ڊسپينسريون، 4 ايم سي ايڇ سينٽر ۽ 46 بيسڪ هيلٿ يونٽ واقع آهن<ref name = " رپورٽ "/>. 2006 ۾ ايگزيڪيوٽو ڊسٽرڪٽ آفيسر، ھيلٿ، بدين جي مطابق ضلعي ۾ ھڪ سول اسپتال، ٽي تعلقا اسپتالون، 12 رورل هيلٿ سينٽر، 38 بيسڪ هيلٿ سينٽر، ھڪ 20 بسترن وارو مڌر اينڊ چائلڊ ھيلٿ ڪيئر سينٽر ۽ 69 گورنمينٽ ڊسپينسريون واقع ھيون ان کان سواءِ 28 آزمائشي ڊسپينسريون پڻ موجود ھيون<ref name = " بدين"/>. 2001 م 317 مرد ڊاڪٽر ۽ 60 عورت ڊاڪٽر، 15 ليڊي ھيلٿ وزيٽر، 44 فيميل ھيلٿ ٽيڪنيشن ضلعي اندر ڪم ڪندڙ ھيا جيڪو اسٽاف منظور ٿيل تعداد کان تمام گھٽ ھيو جنھن مطابق 5428 ماڻھن لاء ھڪ ڊاڪٽر ھيو<ref name = " بدين "/>. ==آمدورفت== [[File:Badin railway platform.jpg|thumb|220px|بدين ريلوي اسٽيشن پليٽ فارم]] [[File:Badin Railway Junction frontview.jpg|thumb|220px|بدين ريلوي اسٽيشن]] بدين جي مکيه ريلوي لائن بدين کان حيدرآباد جي وچ ۾ موجود آهي جيڪا [[ماتلي تعلقو|ماتلي تعلقي]] کان گذري ٿي. بدين شھر ضلعي جو صدر مقام آهي جيڪو روڊن ذريعي تعلقن جي صدر مقامن سان ڳنڍيل آهي. روڊ ذريعي بدين کان ماتلي 90 ڪلوميٽرن، گولاڙچي 35 ڪلوميٽرن، تلھار 25 ڪلوميٽرن ۽ ٽنڊو باگو 20 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي واقع آهي<ref name = "رپورٽ "/>. ==آبادي== پاڪستان جي پھرين آدمشماري1951ع ۾ ٿي جنھن ۾ موجوده بدين واري علائقي جي آبادي 2,56,040 ھئي<ref name="سمال گرانٽ"> [https://www.sgp.undp.org/spacial-itemid-projects-landing-page/spacial-itemid-project-search-results/spacial-itemid-project-detailpage.html?view=projectdetail&id=10348] </ref> 1981 ۾ آبادي 7,77,000 ھئي<ref name = " ڊزاسٽر "/>. 17 سال بعد 1998ع ۾ ھن ضلعي جي آبادي 11,36,636 ھئي جنھن ۾ %16.42 آبادي شھري ھئي<ref>{{Cite web |url=http://www.badin.gov.pk/population.htm |title=Urban Resource Centre |access-date=2006-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060830032218/http://www.badin.gov.pk/population.htm |archive-date=2006-08-30 |url-status=dead }}</ref> 2017 ۾ اھا وڌي 1,804,516 ٿي وئي<ref>[http://www.pbs.gov.pk/content/district-glance-badin]</ref>. ان ۾ مرد 8،79،961 ۽ عورتون 953,291 ھيون<ref name = "رپورٽ "/>. ڪل آبادي مان 14،14،138 ٻھراڙيءَ ۾ ۽ 3,090,378 شھرن ۾ رھندڙ ھئي<ref name = " گورنمينٽ "/>. 2017ع ۾ تعلقن مان بدين تعلقي جي آبادي 4,55,295 ( شھري:1,31,655 ۽ ٻھراڙيءَ: 3,23,640)، ماتلي تعلقي جي آبادي 4,43,412 (شھري: 98,238 ۽ ٻھراڙيءَ:3,45,174 )، ٽنڊو باگو تعلقي جي آبادي 3,98,858 (شھري: 58,412 ۽ ٻھراڙيءَ: 3,40,446)، شھيد فاضل راهو تعلقي جي آبادي 3,44,697 (شھري:53,392 ۽ ٻھراڙيءَ:2,81,305 )، تلھار تعلقي جي آبادي 1,72,254 (شھري: 48,681 ۽ ٻھراڙيءَ: 1,23,573) آھي<ref name=" گورنمينٽ"> [ https://www.pbs.gov.pk › sindhPDFbadin summary - DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION ...] </ref>. بدين جي %79.4 آبادي مسلمان آھي. شھري آبادي ۾ مسلمانن جو تناسب %82.17 آھي ۽ ٻھراڙيءَ واري آبادي ۾ انھن جو تناسب %78.89 آھي<ref name = "رپورٽ "/>. مسلم آبادي ۾ اڪثريت واريون ذاتيون ھاليپوٽا، ھنڱورا، لغاري، نظاماڻي نمايان آھن<ref name = " رپورٽ "/>. ان کان سواءِ سيد، سومرا، ٽالپر، مينڌرا، چانڊيا، شيدي، ملاح، نوحاڻي ۽ ڀرڳڙي پڻ وڏين مسلمان ذاتين ۾ شامل آھن. ھندو ذاتين ۾ اڪثريت ۾ لوھاڻا، ڀيل ۽ ڪولھي شامل آهن ان کان سواءِ ٿورڙو تعداد برھمڻن جو پڻ آھي<ref name = " ڊزاسٽر "/>. ضلعي جي ڪل آبادي جو %19.93 ھندو آھن. ٻھراڙيءَ جي آبادي ۾ ھندن جو تناسب %20.67 ۽ شھري آبادي م %16.16 آھي<ref name = " رپورٽ "/>. اقليتن ۾ باقي آبادي ۾ %0.25 عيسائي، %0.24 احمدي يا قادياني شامل آهن<ref name = " رپورٽ "/>. ضلعي جي %89.82 آبادي سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آھي. ٻھراڙيءَ جي آبادي ۾ سنڌي ڳالھائيندڙ %92.20 ۽ شھري آبادي ۾ سنڌي ڳالھائيندڙن جي شرح %77.69 آھي<ref name = " رپورٽ "/>. ضلعي جي ٻي وڏي ٻولي پنجابي آھي جيڪا ڪل آبادي مان %5.62 ماڻھن جي ٻولي آھي جيڪي شھري آبادي جو %11.30 آھن ۽ ٻھراڙيءَ جي آبادي جو %4.50 آھن. اردو ڳالهائيندڙ ڪل آبادي جو %1.21 آھن<ref name=" رپورٽ "> [https://www.humanitarianresponse.info › ...PDF9_GPP- Assessment Report of Badin-Sindh Province- Pakistan- Aug ... ] PREPARED BY GPP – EMERGENCY RESPONSE UNIT GLOBAL PEACE PIONEERS House: 351, ST # 15, G- 10/2 ISLAMABAD </ref>. شھري آبادي ۾ اردو ڳالهائيندڙن جي شرح %4.65 ۽ ٻھراڙيءَ جي آبادي ۾ %0.53 آھي<ref name = "رپورٽ "/>. ضلعي م پشتو ڳالهائيندڙ آبادي جو %0.73 ، سرائڪي %0.59، بلوچي ڳالهائيندڙ %0.21 آھن<ref name = "رپورٽ "/>. 2017 جي آدمشماري مطابق ضلعي جي آبادي جو %45.01 ماڻھن جي عمر 1 کان 14 سالن تائين ھئي، %44.89 ماڻھن جي عمر 15 کان 49 سالن تائين ۽ %3.10 آبادي 59 سالن کان وڏي عمر جي ھئي<ref name = "رپورٽ "/>. 2017 ع جي آدمشماري مطابق ضلعي جي آبادي ۾ اضافي جي شرح %3.22 ھئي<ref name = "رپورٽ "/>. پکيڙ جي لحاظ کان آبادي جي گھاٽائي 168.9 ماڻھو في چورس ڪلوميٽر ھئي<ref name = "رپورٽ "/>. ضلعي م 2017 جي آدمشماري مطابق في خاندان جي ڀاتين جي سراسري شرح في گھر 8 ڀاتي آھي<ref name = "رپورٽ "/>. === ضلعي آبادي جو جائزو === {| class="wikitable" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:120%;" | '''بدين ضلعو: اهم آبادياتي انگ اکر (2023ع)''' |- style="background:#93C47D;" ! اشاريه ! قدر |- | style="background:#D9EAD3;" | ڪل آبادي | style="background:#D9EAD3;" | '''1,947,081''' |- | style="background:#D9EAD3;" | ايراضي | style="background:#D9EAD3;" | '''6,858 چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | آباديءَ جي ڪثافت | style="background:#D9EAD3;" | '''283.9 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | سالياني آبادي واڌ (2017ع–2023ع) | style="background:#D9EAD3;" | '''1.3٪''' |- | style="background:#D9EAD3;" | سنڌ جي ڪل آبادي ۾ حصو | style="background:#D9EAD3;" | '''3.50٪''' |} <small>'''ذريعو:''' [https://www.citypopulation.de/en/pakistan/sindh/801__badin/ Citypopulation.de]، [[پاڪستان شماريات بيورو]].</small> === شهري آبادي وارا هنڌ === {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''بدين ضلعي جا شهري مرڪز (2017ع ۽ 2023ع مردم شماري)''' |- style="background:#6FA8DC; color:black;" ! درجو ! شهر / ڳوٺ ! حيثيت ! 2017ع آبادي ! 2023ع آبادي ! واڌ (%) |- style="background:#EAF3FF;" | 1 | [[بدين]] | ميونسپل ڪميٽي | align="right"|112,393 | align="right"|117,455 | align="center"|4.50 |- | 2 | [[ماتلي]] | ميونسپل ڪميٽي | align="right"|62,563 | align="right"|74,402 | align="center"|18.92 |- | 3 | [[ٽنڊو باگو]] | ميونسپل ڪميٽي | align="right"|17,546 | align="right"|22,786 | align="center"|29.86 |- | 4 | [[ٽنڊو غلام علي]] | ٽائون ڪميٽي | align="right"|35,724 | align="right"|36,961 | align="center"|3.46 |- | 5 | [[شهيد فضل راهو]] (گولارچي) | ٽائون ڪميٽي | align="right"|33,866 | align="right"|35,313 | align="center"|4.27 |- | 6 | [[خوسڪي]] | ٽائون ڪميٽي | align="right"|27,411 | align="right"|29,324 | align="center"|6.98 |- | 7 | [[تلهار]] | ٽائون ڪميٽي | align="right"|27,667 | align="right"|27,231 | align="center"|−1.58 |- | 8 | [[راجو خاناڻي]] | ٽائون ڪميٽي | align="right"|21,018 | align="right"|21,513 | align="center"|2.36 |- | 9 | [[ڪڙيو گھنور]] | ٽائون ڪميٽي | align="right"|19,487 | align="right"|21,775 | align="center"|11.74 |- | 10 | [[پنگريو]] | ٽائون ڪميٽي | align="right"|13,443 | align="right"|17,982 | align="center"|33.76 |- | 11 | [[ڪڍڻ]] | ٽائون ڪميٽي | align="right"|10,845 | align="right"|14,956 | align="center"|37.91 |- | 12 | [[ننڍو]] | ٽائون ڪميٽي | align="right"|8,381 | align="right"|10,151 | align="center"|21.12 |- style="background:#FFD966; font-size:110%;" ! colspan="3"|مجموعي شهري آبادي ! align="right"|390,344 ! align="right"|429,849 ! align="center"|10.12 |} === آباديءَ جي واڌ === هيٺ ڏنل گراف [[بدين ضلعو]] جي آباديءَ ۾ وقت سان ٿيندڙ واڌ کي ظاهر ڪري ٿو: {{Graph:Chart | width = 700 | height = 400 | type = line | xAxisTitle = سال | yAxisTitle = آبادي | x = 1998,2017,2023 | y1 = 1104671,1804708,1947081 | y1Title = آبادي | colors = #C2185B | legend = | showSymbols = 1 | linewidth = 3 | yAxisMin = 0 | yGrid = | xGrid = }} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''بدين ضلعي جي آباديءَ جي واڌ''' |- style="background:#6FA8DC; color:black;" ! سال ! آبادي ! واڌ (%) |- style="background:#EAF3FF;" | 1998ع | align="right" | 1,104,671 | align="center" | — |- | 2017ع | align="right" | 1,804,708 | align="center" | 63.37٪ |- | 2023ع | align="right" | 1,947,081 | align="center" | 7.89٪ |- style="background:#FFD966; font-size:110%;" ! colspan="2" | 1998ع–2023ع مجموعي واڌ ! align="center" | 76.26٪ |} <small>'''ذريعو:''' [[پاڪستان شماريات بيورو]]؛ [https://www.citypopulation.de/en/pakistan/sindh/801__badin/ Citypopulation.de]</small> === آباديءَ جي جوڙجڪ (2023ع) === ==== جنس ==== {{Pie chart | thumb = right | caption = جنس جي لحاظ کان آبادي (2023ع) | radius = 120 | label1 = مرد (52.1٪) | value1 = 52.1 | color1 = #4F81BD | label2 = عورتون (47.9٪) | value2 = 47.9 | color2 = #C0504D | label3 = خواجه سرا (0.0٪) | value3 = 0.004 | color3 = #9E9E9E }} ==== عمر جا گروهه ==== {{Pie chart | thumb = right | caption = عمر جي لحاظ کان آبادي (2023ع) | radius = 120 | label1 = 0–14 سال (43.6٪) | value1 = 43.6 | color1 = #4F81BD | label2 = 15–64 سال (53.3٪) | value2 = 53.3 | color2 = #C0504D | label3 = 65 سال يا وڌيڪ (3.1٪) | value3 = 3.1 | color3 = #F79646 }} ==== شهري ۽ ٻهراڙي ==== {{Pie chart | thumb = right | caption = شهري ۽ ٻهراڙيءَ جي آبادي (2023ع) | radius = 120 | label1 = ٻهراڙي (70.9٪) | value1 = 70.9 | color1 = #70AD47 | label2 = شهري (29.1٪) | value2 = 29.1 | color2 = #F4B183 }} ==== خواندگي (10 سال ۽ وڌيڪ عمر) ==== {{Pie chart | thumb = right | caption = خواندگي جي شرح (2023ع) | radius = 120 | label1 = پڙهيل لکيل (37.7٪) | value1 = 37.7 | color1 = #4F81BD | label2 = اڻپڙهيل (62.3٪) | value2 = 62.3 | color2 = #C0504D }} ==== مادري ٻولي ==== {{Pie chart | thumb = right | caption = مادري ٻولي (2023ع) | radius = 120 | label1 = سنڌي (96.8٪) | value1 = 96.8 | color1 = #F79646 | label2 = هندڪو (0.7٪) | value2 = 0.7 | color2 = #4F81BD | label3 = پنجابي (0.6٪) | value3 = 0.6 | color3 = #C0504D | label4 = سرائيڪي (0.4٪) | value4 = 0.4 | color4 = #4BACC6 | label5 = پشتو (0.4٪) | value5 = 0.4 | color5 = #70AD47 | label6 = ٻيون ٻوليون (1.1٪) | value6 = 1.1 | color6 = #9E9E9E }} ==عدالتي نظام== ھن ضلعي جون حدون سنڌ ھاء ڪورٽ جي سرڪٽ ڪورٽ حيدرآباد جي اختيار ۾ اچن ٿيون جنھن ڪري ھاء ڪورٽ جا ڪيس حيدرآباد واري رجسٽري ۾ داخل ٿيندا آهن. ضلعي عدالتن جي نظام ۾ ھتي ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي عدالت بدين شھر ۾ واقع آهي جنھن سان گڏ ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن ججن جون ٻہ عدالتون پڻ ڪم ڪن ٿيون<ref name=" سيشن">[ https://districtcourtssindh.gos.pk/district/badin/introduction.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210427011126/https://districtcourtssindh.gos.pk/district/badin/introduction.php |date=2021-04-27 }}]</ref>. ھڪ ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي عدالت ماتلي شھر ۾ ڪم ڪري ٿي. اھي عدالتون ساڳي وقت ننڍين عدالتن جو اپيلون پڻ ٻڌنديون آھن. ٽي سينئر سول ججن جون عدالتون [[بدين]]، [[گولاڙچي]] ۽ [[ماتلي]] ۾ واقع آھن. ان کان علاوه بدين، ماتلي، گولاڙچي ۽ [[ٽنڊو باگو]] ۾ جوڊيشل ماجسٽريٽن جون پڻ عدالتون واقع آھن<ref name=" ڪورٽ ">[ http://43.245.130.98:8082/dwp/(S(p5frfnyfbs0ryypngnzwq5po))/dwp.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210416134621/http://43.245.130.98:8082/dwp/(S(skinq51ufvtlis0v2k34vlxk))/dwp.aspx |date=2021-04-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210416134621/http://43.245.130.98:8082/dwp/(S(skinq51ufvtlis0v2k34vlxk))/dwp.aspx |date=2021-04-16 }}]</ref>. ضلعي ۾ بدين شھر ۾ ھڪ ڪنزيومر ڪورٽ پڻ ڪم ڪري ٿي. ضلعي اندر وڪيلن جي ضلعي بار ايسوسيئيشن پڻ قائم آهي جيڪا سنڌ بار ڪائونسل جي نگراني ۾ ڪم ڪري ٿي. ==وفاق ۽ صوبي ۾ نمائندگي== بدين ضلعي ۾ قومي اسيمبليءَ جا ٻي تڪ اين اي 229 بدين 1 ۽ اين اي 230 بدين 2 شامل آهن. 2018 جي چونڊن ۾ اين اي 229 بدين 1 مان پيپلز پارٽي جو [[مير غلام حسين ٽالپر]] ۽ اين اي 230 بدين 2 مان جي ڊي اي جي فھميده مرزا چونڊجي آيا<ref name="اين اي"> [http://www.na.gov.pk/en/profile.php?uid=1463] نيشنل اسيمبلي. گورنمينٽ آف پاڪستان ويب سائيٽ </ref>. مير غلام علي ٽالپر ماتلي جي ٽنڊو غلام علي محلي جو رهواسي آهي. سندس والد جو نالو [[مير بندہ علي ٽالپر]] ھيو. [[ڊاڪٽر فھميده مرزا]] قومي اسيمبلي جي اڳوڻي اسپيڪر آھي ۽ [[ڊاڪٽر ذالفقار مرزا]] جي گھرواري آھي. ==ماحولياتي آلودگي== ساحلي آلودگي يا گدلاڻ ۽ بگاڙ جو وڏو سبب پنجاب ۽ سنڌ جو سم واري پاڻي جو سمنڊ ۾ نيڪال آھي جيڪو [[ليفٽ بئنڪ آئوٽفال ڊرين]] المعروف '''ايل بي او ڊي''' ذريعي بدين ضلعي مان گذري سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو<ref name = " بدين "/>. ان ۽ ڪلر ھتان جي زراعت گھڻو متاثر ڪيو آھي. ھتان جي زراعت تي مدار رکندڙ صنعت مان گدلي پاڻي جو نيڪال پڻ ھتان جي زمين کي متاثر ڪيو آھي<ref name = " بدين "/>. شھرن ۾ ميونسپل علائقن ۾ گٽرن جي گندي پاڻي جي مناسب نيڪال نہ ھجڻ ڪري پڻ ماحولياتي گدلاڻ ۾ اضافو ٿيو آهي جيڪو بيمارين جو سبب ٿي رهيو آهي. == ميلا == هن ضلعي ۾ ڪيترائي ميلا لڳن ٿا، جن ۾ [[شاھ قادري، بدين|شاهہ قادريءَ]]، [[شيخ ڪرھيو ڀانڊاري|شيخ ڪرهيي ڀانڊاريءَ]]، [[لنواري شريف]]، [[پير تاج الدين شاھ طريل]]، شاهه گُهرئي، [[روپاماڙي]]ءَ ۾ [[شھيد دودو سومرو|دودي شهيد]]، غلام شاهه، [[سمن سرڪار]]، [[ساجن سوائي]]، [[احمد راڄي]]، [[خليفو محمود نظاماڻي|خليفي محمود نظاماڻيءَ،]] [[ملان حسڻ]]، [[گل غيبي]]ءَ ۽ [[ميين موسي]] وغيره جا ميلا مشهور آهن.<ref name="سنڌيانا"/> == علم ادب ۽ مشھور شخصيتون == علمي ادبي لحاظ کان به هي ضلعو شاهوڪار آهي. هن ضلعي ۾ سڀ کان پهرين، سومرن جي ڏينهن ۾ ”[[مر کان شيخڻ]]“ پنهنجا ڳيت ڳايا<ref name = " سنڌيانا"/>. [[عبداللطيف ڪيسر]]، [[خواجه محمد زمان]]، [[عبدالعظيم جت]]، [[سانوڻ فقير]]، [[سمنگ چارڻ]]، [[ڀاڳو ڀان]]، [[پيرو فقير نونداڻي]]، [[خليفو نبي بخش لغاري|خليفو نبي بخش لغاري قاسم]]، [[الله بخش نظاماڻي]]، [[منٺار منڌرو]]، [[پير ڀاون علي شاھ]]، [[مولوي احمد ملاح]]، [[حاجي پير بخش فاروقي دلريش]]، [[تاج محمد مشتاق افغان]]، [[محمد صديق مسافر]]، [[نذير حسين حيدري]]، [[پير عالي شاھ]]، [[مولوي علي محمد مھيري]]، [[مولوي محمد عثمان نورنگزادو]]، [[مولوي نورمحمد نظاماڻي نور]]، [[راضي فقير رند]]، [[انيس مهيري]]، [[فرمان علي جعفري]]، [[شمشيرالحيدري]]، [[ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجو]]، [[خواجه قلب علي ٽڪلو]]، [[غلام احمد بيدم]]، [[محمد صديق مرهم]]، [[آڪاش انصاري]]، [[عبدالرحمان نقاش]]، [[ماستر محمد سومار شيخ]]، [[مشڪور ڦلڪارو]]، [[نورمحمد نور سمون]]، [[آصف جمالي]]، [[نقاش علواڻي]]، [[سانوڻ سنڌي]]، [[ابوبڪر شيخ]]، [[عبدالله ملاح]]، [[فراق هاليپوٽو]]، [[امر سنڌي]]، [[انب گوپانگ]]، [[ڪنول لھاڻو]]، [[ڀون سنڌي|ڀَوَن سنڌي]]، [[نٿو مورواڻي]]، [[کاٽائو دراوڙ]]، [[مولوي عبدالله]]، [[ناصر بلوچ]] ۽ [[مور سنڌي]] بدين ضلعي جا مشهور شاعر، عالم ۽ اديب آهن<ref name = "سنڌيانا "/>. بدين ضلعي جون ٻيون نامور شخصيتون [[مير ٺارو خان ماڻڪاڻي]]، [[مير غلام محمد ٽالپر]]، [[ڏاتو خان جمالي]]، [[مير باگو خان ٽالپر]]، [[مير بنده علي ٽالپر]]، [[رئيس نجم الدين سريوال]]، [[رئيس نبي بخش ڀرڳڙي]]، [[شهيد فاضل راهو]]، [[سيٺ سبز علي خواجه]]، [[ڊاڪٽر غلام حسين جعفري]]، [[رئيس ڪريم بخش نظاماڻي]]، [[پير حاجي حسن بخش شاھ]]، [[مير ولي محمد ٽالپر]]، [[غلام حيدر نظاماڻي]]، [[پير علي بھادر]]، [[محمد اسماعيل راهو]]، [[ڊاڪٽر سلطان احمد جوڻيجو]]، [[ڊاڪٽر محمد علي قاضي]] ۽ [[ڊاڪٽر ايم. اي عالماڻي]]، [[ڊاڪٽر ذوالفقار مرزا]]، [[ڊاڪٽر فھميده مرزا]]، [[ڊاڪٽر سڪندر مينڌرو]] ۽ [[ڊاڪٽر خالده سڪندر]] وغيره ذڪر جي لائق آهن.<ref name="سنڌيانا"/> == قديم آثار == پراڻن آثارن ۽ دڙن جي حوالي سان به بدين ضلعو خاص اهميت رکي ٿو<ref name = "سنڌيانا "/>. سنڌو درياهه جي پراڻي وهڪري، ڍوڪري جي ڪپرن سان [[سنڌڙي بندر]]، [[علي بندر]]، [[رهمڪي بازار]]، [[باغ جو پتڻ]]، [[ونگو پتڻ]]، [[ٻنگار]] ۽ [[ڪوٽ لکپت، بدين|ڪوٽ لکپت]] مشهور بندر هئا<ref name = " سنڌيانا "/>. قديم دڙن ۾ [[وير ٿري]]، [[مرکان جو دڙو]]، [[توت جو دڙو]]، [[هوٿي نھڙئي جو دڙو]]، [[بديڻ]]، [[سارو سنگهار جون دونھيون]]، [[روپا ماڙي]]، [[مالھين جو دڙو]]، [[آسيلي]]، [[کيرين جو ڪوٽ]]، [[ڪاڪيجاڻي]]، [[جاکرن جو دڙو]]، [[آڏت جو دڙو]]، [[ڪيٽين جا قبا]]، [[ابل جي وسي]]، [[ڪاٺ ٻانڀڻ]]، [[آهيون جو دڙو]]، [[ڪانگڻيءَ جو دڙو]] وغيره اچي وڃن ٿا.<ref name="سنڌيانا"/> == ثقافتي ۽ تاريخي ورثو == بدين ضلعو سنڌ جي قديم تهذيبي، اسلامي، صوفيائي ۽ نوآبادياتي دورن جي ورثي سان مالا مال آهي۔ [[اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ]] پاران تيار ڪيل سرڪاري ورثي پورٽل تي بدين ضلعي جا ڪيترائي تاريخي ۽ آثار قديمه جا ماڳ مڪمل طور درج ٿيل آهن، جيڪي ضلعي جي سماجي، مذهبي ۽ ثقافتي ارتقا جي مختلف مرحلن کي ظاهر ڪن ٿا۔<ref>{{cite web |title=Badin – Complete Sites List |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/badin.php |website=EFT Sindh Heritage Portal |access-date=1 March 2026}}</ref> انهن ماڳن ۾ قديم آثار قديمه جا دڙا جهڙوڪ [[علي بندر (ماڳ)|علي بندر]]، [[اوٿيان جو دڙو]]، [[کاڪياني ۽ ديوري]]، [[ڪورياني دڙو]]، [[خد خان ڏارو]]، [[مري وسايو]] ۽ [[موريه لغاري]] شامل آهن، جيڪي مختلف قديم تهذيبي دورن سان واسطو رکن ٿا ۽ جتان مٽيءَ جا برتن، ٺڪر جا ٽڪرا ۽ اڏاوتي نشان مليا آهن۔<ref>{{cite web |title=Badin – Complete Sites List |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/badin.php |website=EFT Sindh Heritage Portal |access-date=1 March 2026}}</ref> اسلامي ۽ وچين دور جي ورثي ۾ [[جاڪرڻ جو دڙو]]، [[مخدوم نوح جي ڪُني ]]، [[مولانا حسن ماڳ]]، [[انار ڪوٽ]] ـ [[خيرين ڪوٽ]] ۽ [[مڱرين جو دڙو]] جهڙا هنڌ شامل آهن، جيڪي اسلامي دور جي آبادين ۽ مذهبي اثرن جي عڪاسي ڪن ٿا۔<ref>{{cite web |title=Badin – Complete Sites List |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/badin.php |website=EFT Sindh Heritage Portal |access-date=1 March 2026}}</ref> صوفيائي ۽ مذهبي ورثي ۾ [[پير تاج الدين درگاهه]]، [[ميان موسيٰ مزار]]، [[خليفو محمود فقير درگاهه]]، [[سومن سرڪار درگاھ]]، [[مخدوم عبد المالڪ سروري]] ۽ [[لواري شريف]] جهڙا اهم ماڳ شامل آهن، جيڪي مقامي روحاني روايتن جو مرڪز رهيا آهن۔<ref>{{cite web |title=Badin – Complete Sites List |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/badin.php |website=EFT Sindh Heritage Portal |access-date=1 March 2026}}</ref> نوآبادياتي ۽ جديد دور جي عمارتن ۾ [[گورنمينٽ پاڪستان ڪاليج سعيدپور]] (1971ع)، [[صاحب محل]] (1940ع واري ڏهاڪي ۾ تعمير ٿيل)، [[حاجي اشرف ٿيبو بنگلو]]، [[اڪرم واه ريگيوليٽر]]، [[ڪلھوڙن جا مقبرا،. بدين]]، ۽ [[مير غلام محمد ٽالپر لائبريري]] شامل آهن، جيڪي بدين جي تعليمي، انتظامي ۽ سماجي تاريخ جي نمائندگي ڪن ٿا۔<ref>{{cite web |title=Badin – Complete Sites List |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/badin.php |website=EFT Sindh Heritage Portal |access-date=1 March 2026}}</ref> بدين ۾ [[لاڙ ميوزيم]] پڻ قائم آهي، جتي ضلعي مان حاصل ڪيل آثار قديمه ۽ تاريخي شيون محفوظ ڪيون ويون آهن۔<ref>{{cite web |title=Laar Museum |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/badin/laar-museum.php |website=EFT Sindh Heritage Portal |access-date=1 March 2026}}</ref> اهي سڀ ماڳ گڏجي بدين ضلعي جي قديم تهذيب، مذهبي روايتن ۽ سماجي ارتقا جو هڪ جامع تاريخي خاڪو پيش ڪن ٿا۔<ref>{{cite web |title=Badin – Complete Sites List |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/badin.php |website=EFT Sindh Heritage Portal |access-date=1 March 2026}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:بدين ضلعو]] as5y7jpzzzucp5s8is15wn6ci1pplgl 0 9589 414922 392324 2026-09-26T04:01:44Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414922 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name= '''ٽنڊو الھيار ضلعو''' |nickname = |native_name = '''<span style='color: Yellow'>Tando Allahyar District</span>''' |native_name_lang = | settlement_type = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | image_skyline = Tando_Allahyar_District.jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption =ٽنڊوالهيار ضلعو ۽ ان جا تعلقا | image_map = Pakistan - Sindh - Tando Allahyar.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = سنڌ جي نقشي ۾ ٽنڊوالهيار ضلعو نمايان | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_mapsize = 220 | pushpin_map_caption = پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|25|27|N|68|43|E|region:PK-SD|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|سنڌ}} | subdivision_type3 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name3 = [[حيدرآباد ڊويزن]] | founder = [[ارباب غلام رحيم]] | seat_type = هيڊڪوارٽر | seat = [[ٽنڊوالهيار]] | parts_type = انتظامي تعلقا | parts_style = coll,para | parts = 03 | p1 = '''[[چمبڙ تعلقو]]'''<br />'''[[جھنڊو مري تعلقو]]'''<br />'''[[ٽنڊوالھيار تعلقو]]''' | government_footnotes = | government_type = ميونسيپل ڪاميٽي ۽ ڊسٽرڪٽ ڪائونسل | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)]] | leader_name = سليم الله اوڍو | leader_title1 = تڪ | leader_name1 = [[اين اي-217 ٽنڊوالهيار]] | leader_title2 = يونين ڪائونسلون | leader_name2 = 24 | unit_pref = Metric | area_footnotes = | subdivision_name2 = | area_total_km2 = 1554 | elevation_footnotes = | elevation_max_m = | elevation_min_m = | elevation_m = 21 | elevation_ft = | population_footnotes = <ref name="2023table1"></ref> | population_as_of = [[پاڪستان جي مردم شماري 2023|2023]] | population_total = 922,012 | population_density_km2 = auto | population_urban = 285687 | population_rural = 636,325 | demographics2_title1 = خواندگي جي شرح | demographics2_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />39.80% | '''مرد:'''<br />47.82% | '''عورتون:'''<br />31.48% }} | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت]] | utc_offset1 = +05:00 | timezone1_DST = ''ڊي ايس ٽي لاڳو ناهي'' | utc_offset1_DST = | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|70010]] | area_code_type = علائقائي ڪوڊ | area_code = [[پاڪستان جا ٽيليفون نمبر|02232]] | iso_code = [[ISO 3166-2:PK|PK-SD]] | established_title = قيام | established_date =5 مئي 2005 | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | demographics1_title1 = | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_info1 = | website = [http://www.tandoallahyar.gov.pk ٽنڊوالهيار سرڪاري ويب سائيٽ] }} [[فائل:The Shah Lateef park.jpg|thumb|220px|ٽنڊوالهيار ۾ شاھ لطيف پارڪ]] '''ٽنڊو الهيار ضلعو''' (District Tando Allahyar) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[حيدرآباد ڊويزن]] جو هڪ ضلعو آهي. اِن جو صدر مقام [[ٽنڊو الھيار]] شهر آهي. 5 مئي 2005 تي ان کي الڳ ضلعو بڻايو ويو۔ [[پاڪستان جي مردم شماري 2023|2023ع جي مردم شماري]] مطابق ٽنڊوالهيار ضلعي جي آبادي 922,012 (0.92 ملين) آهي, جڏھن ته سال 2011ع جي تخميني مطابق 6 لک 11 هزار ھئي جيڪا 2017ع ۾ وڌي 8,36,887 ٿي وئي. ان جي ڪُل پکيڙ 1,581چورس ڪلوميٽر آھي.<ref name = " رليف "/> ھن ضلعي جي اتر ۾ [[سانگھڙ ضلعو|سانگھڙ]]، اوڀر ۾ [[ميرپور خاص ضلعو|ميرپور خاص]]، اولھ ۾ [[مٽياري ضلعو|مٽياري]]، [[حيدرآباد ضلعو|حيدرآباد]] ۽ ڏکڻ ۾ [[بدين ضلعو|بدين]] ۽ [[ٽنڊو محمد خان ضلعو |ٽنڊو محمد خان]] واقع آهن. ٽنڊوالهيار جو پوسٽل ڪوڊ 70010 آھي.<ref>{data.mongabay.com}</ref> [[فائل:Pakistan - Sindh - Tando Allahyar.svg|thumb|left|220px|upright= 2|پاڪستان جي نقشي ۾ ٽنڊوالهيار جو مقام]] ==تاريخ== ھن علائقي تي 1000 سال اڳ سومرن جي حڪومت ھئي ان بعد سمن، ارغونن، مغلن ۽ ڪلھوڙن جي راڄ جو حصو رھيو. ڪلھوڙن ھن علائقي جي نگراني دل ذات وارن جي حوالي ڪئي ھئي جن ۾ ھڪ دل سردار جو نالو ڪنڍي ھيو جنھن تان ٽنڊي الهيار جي علائقي تي [[ڪنڍي جي وسي]] (Kundhi ji Wasi) نالو پئجي ويو <ref name = " رليف "/>. ڪلھوڙن بعد ٽالپرن سنڌ کي ستن انتظامي حصن ۾ ورھايو جن مان [[ڪنڍي جي وسي]] وارو حصو [[مير فتح علي خان ٽالپر اول]] جي نگراني ۾ آيو. <ref name = " رليف "/>. سندس وفات بعد ھن علائقي جي نگراني سندس وڏي پٽ مير الھيار خان ٽالپر کي ملي<ref name = " رليف "/>.ٽنڊو الھيار شھر جو بنياد مير [[الھيار خان ٽالپر]] 1709ع ۾ اتي ڪچو قلعو ٺھرائي وڌو هو جيڪو موجوده شھر کان ٽن ڪلوميٽرن جي فاصلي تي اڏايل ھيو. قلعي جي قيام سان آبادي جي منتقلي قلعي طرف ٿيڻ شروع ٿي وئي ۽ آھستي آھستي شھر اڏجي ويو. 1906 ۾ [[برٽش انڊيا]] جي ھتي ريلوي اسٽيشن قائم ٿي جنھن سان ھن علائقي ۾ ترقي آئي. ڪچي قلعي ۾ برٽش سرڪار جو آفيسون قائم ڪيون ويون. ان ڪچي قلعي جي ديوارن جا ڪجهه آثار اڃان تائين موجود آھن. 1933ع ۾ ڪينال جي تعمير سان ھن علائقي جي زرعي ترقي ۾ وڏو چاڙھ آيو. ھي علائقو حيدرآباد ضلعي جو حصو رھيو ۽ ان کي تعلقي جو درجو مليو. 5 مئي 2005<ref name = "رليف "/> ۾ سنڌ جي ڊاڪٽر ارباب رحيم واري حڪومت ٽنڊوالھيار تعلقي کي حيدرآباد ضلعي کان ڌار ڪري ھڪ الڳ ضلعي جو درجو ڏنو. پراڻي تعلقي ٽنڊوالهيار جي ٻن ننڍن شھرن چمبڙ ۽ جھنڊو مري کي تعلقي جي حيثيت ڏئي ھن ضلعي م برقرار رکيو ويو.ٽنڊوالهيار جي جڊيشل ضلعي جو قيام ڇھ سال بعد 2011 ۾ ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن ڪورٽ جي قيام سان ٿيو. ==جاگرافي== ھن ضلعي جي پکيڙ 1581چورس ڪلوميٽر آھي<ref name = " رليف "/>. ايڪڙن م ايراضي 3،69،685 ايڪڙ اٿس. ضلعي جي جاگرافيائي بيهڪ 680 34’ 23” کان 680 57’ 35” تائين اوڀر ۾ 250 12’ 24’’ کان 250 45’ 17’’ تائين اتر ۾ واقع آهي. ان جون حدون اتر ۾ سانگھڙ، اولھ ۾ مٽياري ۽ حيدرآباد، اوڀر ۾ ميرپور خاص ۽ ڏکڻ ۾ بدين ۽ ٽنڊو محمد خان ضلعن سان ملن ٿيون. ھن ضلعي جي آبهوا ٽيمپريٽ ۽ وڻندڙ آهي. اھا گرمين ۾ تمام گرم ۽ سردين ۾ تمام سرد ناھي رھندي<ref name = " رليف "/>. سال جا گرم ترين مھينا جون ۽ جولاء ۽ سرد ترين مھينا ڊسمبر ۽ جنوري ھوندا آھن. اونھاري ۾ مئي کان آگسٽ تائين ھتي ڏکڻ کان اتر طرف ھوا گھلندي آھي ۽ سياري ۾ نومبر کان جنوري تائين اتر کان ڏکڻ طرف ھوائون گھلنديون آھن<ref name = "رليف "/>. ==معيشت== موافق موسم ۽ آبپاشي نظام ذريعي پاڻي جي فراواني ڪري ھن ضلعي جي زراعت خوشحالي واري آھي. ھتي ٿيندڙ فصلن ۾ ڪپھ، ڪڻڪ، ڪمند اھميت رکن ٿا. ان کان سواءِ ھتي ڪثرت سان سبزين ء ميون جي پوک پڻ ٿئي ٿي. ميون م انب ضلعي جي ھر پاسي پوکيو وڃي ٿو<ref name = " رليف "/>. ھن ضلعي جي معيشت زرعي آھي. ھتي ڪيلو جو فصل پڻ عام آھن. ٽنڊوالهيار جي صنعت ۾ کنڊ جي صنعت سرفهرست آهي. [[ فائل:Sugar mills.jpg|thumb|200px|left|upright= 1.1|ٽنڊوالهيار شگر مل]] ٽنڊو الھيار ضلعو سنڌ جي زرعي شعبي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي جو موسم مختلف خوراڪي فصلن جي پيداوار لاءِ مناسب آهي۔ انهن ۾ خريف جا فصل جهڙوڪ مڪئي، چانور، ڪمند، ڪپهه ۽ باجره شامل آهن، جڏهن⁠تہ ربيع جا فصل جهڙوڪ ڪڻڪ، جو، چڻا ۽ برسيم پڻ وڏي پيماني تي پوکيا وڃن ٿا۔ انهن کان علاوه هن ضلعي ۾ آم جا باغ به وڏي تعداد ۾ موجود آهن۔ ٽنڊو الھيار ضلعي ۾ هڪ صنعتي بنياد به موجود آهي جيڪو هتي جي زرعي پيداوار کي سهارو ڏئي ٿو۔ مهران شگر مل هن ضلعي جي سڀ کان وڏي صنعت آهي۔ ان کان علاوه ضلعي ۾ ڪپهه جننگ جون ننڍيون ڪارخانا پڻ گهڻيون موجود آهن۔ هي ضلعو هموار ۽ زرخيز زمينن تي مشتمل آهي۔ هتي قديم واهن جو نظام موجود آهي جيڪو زرعي پيداوار کي يقيني بڻائي ٿو۔ نصير واهه ضلعي مان گذري ٿو ۽ ڪيترن شاخي واهن ۽ واٽر ڪورسز جي مدد سان ضلعي جي اڪثر زمينن کي پاڻي فراهم ڪري ٿو۔ خيساڻا واهه جون شاخون ضلعي جي اولهه واري حصي کي سيراب ڪن ٿيون۔ هن ضلعي ۾ مينهن ۽ ڳئن جا سٺا نسل به ملن ٿا۔ رڍون، ٻڪريون، اُٺ، گهوڙا، گڏهه ۽ خچر پڻ هتي جا اهم مالدار جانور آهن۔ وڏن جانورن جو تعداد ننڍن جانورن کان وڌيڪ آهي، جيڪو ماڻهن جي هن رجحان کي ظاهر ڪري ٿو تہ اهي ٻڪرين يا رڍن جي ڀيٽ ۾ ڍورن پالڻ کي وڌيڪ ترجيح ڏين ٿا۔ ضلعي ۾ مال مويشي خاص طور تي اعليٰ معيار جي چارن جي کوٽ سبب مسئلن کي منهن ڏين ٿا۔ == ضلعي جي انتظامي ورهاست == ٽنڊو الهيار ضلعو انتظامي طور ٽن تعلقن، يعني [[ٽنڊو الهيار تعلقو]]، [[چمبڙ تعلقو]] ۽ [[جھنڊو مري تعلقو]] تي مشتمل آهي. ضلعي ۾ چار سرڪلون، 30 تپا ۽ 87 ديهون شامل آهن. انهن مان هڪ ديهه شهري، هڪ ديهه جزوي شهري ۽ باقي 85 ديهون ٻهراڙيءَ واريون آهن.<ref name="رليف"></ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:115%;" | ٽنڊو الهيار ضلعي جي انتظامي ورهاست |- style="background:#6FA8DC;" ! نمبر ! تعلقو ! يونين ڪائونسلون / يونين ڪميٽيون ! آبادي (2011ع) ! آبادي (2017ع)<ref name="پي بي ايس">[https://www.pbs.gov.pk/ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]</ref> |- | 1 | [[ٽنڊو الهيار تعلقو]] | 8 | 263,548 | 395,996 |- | 2 | [[جھنڊو مري تعلقو]] | 6 | 191,387 | 231,683 |- | 3 | [[چمبڙ تعلقو]] | 5 | 156,749 | 209,208 |- style="background:#FFD966; font-weight:bold;" | ڪل | — | 24 | 611,684 | 836,887 |} [[File:Tando Allahyar District.jpg|thumb|ٽنڊو الهيار ضلعي جي تعلقن جو نقشو|left]] [[File:Tando Allahyar District.svg|thumb|ٽنڊو الهيار ضلعي جون يونين ڪائونسلون|left]] === يونين ڪائونسلون ۽ يونين ڪميٽيون === ٽنڊو الهيار ضلعي جون يونين ڪائونسلون ۽ يونين ڪميٽيون تعلقن جي بنياد تي هيٺ ڏجن ٿيون:<ref name="پوليٽيڪو">[https://www.politicpk.com/tando-allahyar-district-uc-list-mna-mpa-seats-%d9%b9%d9%86%da%88%d9%88%d8%a7%d9%84%d9%84%d9%91%db%81-%db%8c%d8%a7%d8%b1-%d8%b6%d9%84%d8%b9-%da%a9%db%8c-%db%8c%d9%88%d9%86%db%8c%d9%86-%da%a9%d9%88/ ٽنڊو الهيار ضلعي جون يونين ڪائونسلون، پوليٽيڪو ڊاٽ ڪام] {{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:115%;" | ٽنڊو الهيار ضلعي جون يونين ڪائونسلون ۽ يونين ڪميٽيون |- style="background:#6FA8DC;" ! تعلقو ! يونين ڪائونسلون ۽ يونين ڪميٽيون |- | [[چمبڙ تعلقو|چمبڙ]] | [[بيگن جروار (يونين ڪائونسل)]]، [[داد خان جروار (يونين ڪائونسل)]]، [[نصير خان لغاري (يونين ڪائونسل)]]، [[راوت لغاري (يونين ڪائونسل)]]، [[مسو بوزدار (يونين ڪائونسل)]]، [[دريا خان مري (يونين ڪائونسل)]]، [[جاڙڪي (يونين ڪائونسل)]]، [[لانڍي (يونين ڪائونسل)]] |- | [[جھنڊو مري تعلقو|جھنڊو مري]] | [[دسوڙي (يونين ڪائونسل)]]، [[جھنڊو مري (يونين ڪميٽي)]]، [[ميرآباد (يونين ڪائونسل)]]، [[ميسڻ (يونين ڪائونسل)]]، [[سلطان آباد اسٽيشن (يونين ڪائونسل)]]، [[عثمان شاھ هوري (يونين ڪائونسل)]]، [[ميل موري (يونين ڪائونسل)]]، [[هڱوراڻي (يونين ڪائونسل)]]، [[شاهپور رضوي (يونين ڪائونسل)]]، [[ٽنڊو سومرو (يونين ڪائونسل)]] |- | [[ٽنڊو الهيار تعلقو|ٽنڊو الهيار]] | [[بڪيرا شريف (يونين ڪائونسل)]]، [[ڍڱاڻو بوزدار (يونين ڪائونسل)]]، [[پاڪ سنگهار (يونين ڪائونسل)]]، [[شيخ موسيٰ (يونين ڪائونسل)]]، [[ٽنڊو الهيار 1 (يونين ڪميٽي)]]، [[ٽنڊو الهيار 2 (يونين ڪميٽي)]]، [[ٽنڊو الهيار 3 (يونين ڪميٽي)]]، [[ٽنڊو الهيار (يونين ڪميٽي)]]، [[نصرپور (يونين ڪائونسل)]] |} === ٽنڊو الهيار ضلعي جون ديهون === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:115%;" | ٽنڊو الهيار ضلعي جون ديهون |- style="background:#6FA8DC;" ! [[جھنڊو مري تعلقو|جھنڊو مري]]<br />38 ديهون ! [[جھنڊو مري تعلقو|جھنڊو مري]]<br />38 ديهون ! [[ٽنڊو الهيار تعلقو|ٽنڊو الهيار]]<br />24 ديهون ! [[ٽنڊو الهيار تعلقو|ٽنڊو الهيار]]<br />24 ديهون ! [[چمبڙ تعلقو|چمبڙ]]<br />29 ديهون ! [[چمبڙ تعلقو|چمبڙ]]<br />29 ديهون |- | [[ايلچي ديھ، جھنڊو مري|ايلچي]] | [[مکورو ديھ، جھنڊو مري|مکورو]] | [[امري ديھ، ٽنڊو الهيار|امري]] | [[ناسرپور ديھ، ٽنڊو الهيار|ناسرپور]] | [[ارارو ديھ، چمبڙ|ارارو]] | [[نونداني ديھ، چمبڙ|نونداني]] |- | [[بلغيه ديھ، جھنڊو مري|بلغيه]] | [[مسان ديھ، جھنڊو مري|مسان]] | [[ڀانوڪي ديھ، ٽنڊو الهيار|ڀانوڪي]] | [[پاڪ سنگار ديھ، ٽنڊو الهيار|پاڪ سنگار]] | [[بيل ديھ، چمبڙ|بيل]] | [[ساھيڪي ديھ، چمبڙ|ساھيڪي]] |- | [[ڇڇرڪي ديھ، جھنڊو مري|ڇڇرڪي]] | [[نراهڙو ديھ، جھنڊو مري|نراهڙو]] | [[ڀٽي ديھ، ٽنڊو الهيار|ڀٽي]] | [[ريڇل ديھ، ٽنڊو الهيار|ريڇل]] | [[بوچر ديھ، چمبڙ|بوچر]] | [[ساجرچانگ ديھ، چمبڙ|ساجرچانگ]] |- | [[دڙو ستاهه ديھ، جھنڊو مري|دڙو ستاهه]] | [[نيلورائي ديھ، جھنڊو مري|نيلورائي]] | [[بڪيراني ديھ، ٽنڊو الهيار|بڪيراني]] | [[شيخ موسو ديھ، ٽنڊو الهيار|شيخ موسو]] | [[ڇڇ ديھ، چمبڙ|ڇڇ]] | [[سندڪي ديھ، چمبڙ|سندڪي]] |- | [[دسيري ديھ، جھنڊو مري|دسيري]] | [[نمرو ديھ، جھنڊو مري|نمرو]] | [[ڊالڪي ديھ، ٽنڊو الهيار|ڊالڪي]] | [[سهنا بڪيرا ديھ، ٽنڊو الهيار|سهنا بڪيرا]] | [[چمبڙ ديھ، چمبڙ|چمبڙ]] | [[سهجڙو ديھ، چمبڙ|سهجڙو]] |- | [[ڍاڳڪي ديھ، جھنڊو مري|ڍاڳڪي]] | [[نوري ديھ، جھنڊو مري|نوري]] | [[دڙو قبي ديھ، ٽنڊو الهيار|دڙو قبي]] | [[ٽنڊو الهيار ديھ، ٽنڊو الهيار|ٽنڊو الهيار]] | [[چنبيراهه ديھ، چمبڙ|چنبيراهه]] | [[ستياري ديھ، چمبڙ|ستياري]] |- | [[گهايڪي ديھ، جھنڊو مري|گهايڪي]] | [[پلهي ديھ، جھنڊو مري|پلهي]] | [[ڌنڌ شاهه ديھ، ٽنڊو الهيار|ڌنڌ شاهه]] | [[واڳوڏر ديھ، ٽنڊو الهيار|واڳوڏر]] | [[ڍالو ديھ، چمبڙ|ڍالو]] | [[ترهاڙي ديھ، چمبڙ|ترهاڙي]] |- | [[گهاڏو ديھ، جھنڊو مري|گهاڏو]] | [[راجپري ديھ، جھنڊو مري|راجپري]] | [[ڍورو لکمير ديھ، ٽنڊو الهيار|ڍورو لکمير]] | [[واسڪي ديھ، ٽنڊو الهيار|واسڪي]] | [[ڳڙهو صدر ديھ، چمبڙ|ڳڙهو صدر]] | [[ٿل ديھ، چمبڙ|ٿل]] |- | [[هاڏيکي ديھ، جھنڊو مري|هاڏيکي]] | [[راپر ديھ، جھنڊو مري|راپر]] | [[گهب ديھ، ٽنڊو الهيار|گهب]] | | [[جارڪي ديھ، چمبڙ|جارڪي]] | [[وانگي ديھ، چمبڙ|وانگي]] |- | [[هاليپوٽاڻي ديھ، جھنڊو مري|هاليپوٽاڻي]] | [[روپاهه ديھ، جھنڊو مري|روپاهه]] | [[گجو ديھ، ٽنڊو الهيار|گجو]] | | [[جاريون ديھ، چمبڙ|جاريون]] | |- | [[مشائخ هوٿي ديھ، جھنڊو مري|مشائخ هوٿي]] | [[سجنه ديھ، جھنڊو مري|سجنه]] | [[ڪمارو ديھ، ٽنڊو الهيار|ڪمارو]] | | [[جهولو ديھ، چمبڙ|جهولو]] | |- | [[هنگوراڻي ديھ، جھنڊو مري|هنگوراڻي]] | [[سهارڪي ديھ، جھنڊو مري|سهارڪي]] | [[کوکر ديھ، ٽنڊو الهيار|کوکر]] | | [[ڪانڌياري ديھ، چمبڙ|ڪانڌياري]] | |- | [[هوٽڪي ديھ، جھنڊو مري|هوٽڪي]] | [[سهارپور ديھ، جھنڊو مري|سهارپور]] | [[لخيار ديھ، ٽنڊو الهيار|لخيار]] | | [[ڪپاهو ديھ، چمبڙ|ڪپاهو]] | |- | [[ڪٿاري ديھ، جھنڊو مري|ڪٿاري]] | [[سنہري ديھ، جھنڊو مري|سنہري]] | [[مريجي ديھ، ٽنڊو الهيار|مريجي]] | | [[ڪاريو گلشير ديھ، چمبڙ|ڪاريو گلشير]] | |- | [[ڪهي ديھ، جھنڊو مري|ڪهي]] | [[ٿيباڪي ديھ، جھنڊو مري|ٿيباڪي]] | [[محموداڻي ديھ، ٽنڊو الهيار|محموداڻي]] | | [[لينڌي ديھ، چمبڙ|لينڌي]] | |- | [[کاڏو ديھ، جھنڊو مري|کاڏو]] | [[ويسارڪي ديھ، جھنڊو مري|ويسارڪي]] | [[نهيڪي ديھ، ٽنڊو الهيار|نهيڪي]] | | [[لاراهه ديھ، چمبڙ|لاراهه]] | |- | [[ڪورائيڪي ديھ، جھنڊو مري|ڪورائيڪي]] | [[واڳوري ديھ، جھنڊو مري|واڳوري]] | | | [[لوٽڪو ديھ، چمبڙ|لوٽڪو]] | |- | [[ڪورياني ديھ، جھنڊو مري|ڪورياني]] | [[وارياسو ديھ، جھنڊو مري|وارياسو]] | | | [[مانگريا ديھ، چمبڙ|مانگريا]] | |- | [[لنگهاڻو ديھ، جھنڊو مري|لنگهاڻو]] | [[ميل ديھ، جھنڊو مري|ميل]] | | | [[ميرنخوري ديھ، چمبڙ|ميرنخوري]] | |} ==سياسي نظام== ھن ضلعي ۾ سنڌ جي صوبائي اسيمبلي جا ٻہ تڪ واقع آهن؛ * [[پي ايس 51 ٽنڊوالهيار 1]](پراڻو: حيدرآباد 9) * [[پي ايس 52 ٽنڊوالهيار 2]](پراڻو: حيدرآباد 10) پي ايس 51 مان 2018 جي چونڊن ۾ پاڪستان پيپلزپارٽي جو سيد ضياءُ عباس شاھ چونڊجي آيو جيڪو سيد علي نواز شاھ جو فرزند آهي ۽ سندس تعلق ٽنڊوالهيار تعلقي جي ڳوٺ شاھپور رضوي سان آھي ۽ ھي 12 آگسٽ 1975ع ۾ ٽنڊو الهيار شھر ۾ پيدا ٿيو ھو<ref name = " سنڌ اسيمبلي"/> سندس ڏاڏو سيد محمد حسن شاھ 1951ع ۾ سنڌ اسيمبلي جو رڪن ٿيو ھو<ref name = "سنڌ اسيمبلي "/>. چاچو سيد اميد علي شاھ ۽ والد سيد علي نواز شاھ 1977ع ۾ قومي اسيمبليءَ جا رڪن منتخب ٿيا هئا. سندس والد 2082، 2008 ۽ 2013 ۾ سنڌ اسيمبلي جو رڪن ٿيو ھو<ref name=" سنڌ اسيمبلي ">[ http://www.pas.gov.pk/index.php/members/profile/en/31/386 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231003010448/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/profile/en/31/386 |date=2023-10-03 }}]</ref>. پي ايس 52 مان 2018 واري چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي جو امداد علي پتافي چونڊجي آيو جيڪو مقامي زميندار آهي<ref name = "سنڌ اسيمبلي "/>. ھي پھرين جنوري 1974 ۾ ٽنڊوالهيار شھر م پيدا ٿيو، سندس والد جو نالو بخش علي پتافي آھي<ref name = " سنڌ اسيمبلي"/>. ھن ضلعي مان قومي اسيمبليءَ ۾ نمائندگي صرف ھڪ تڪ جي آھي جيڪو اين اي 223 آھي. ضلعي جي ڪل درج ٿيل ووٽرن جو تعداد 2,86,956 آھي جن ۾ 1,52,049 مرد ۽ 1,34,907 عورت ووٽر شامل آهن <ref name = " رليف "/>. 2018ع جي چونڊن م [[ذوالفقار ستار بچاڻي]] چونڊجي آيو.م جيڪو [[عبدالستار بچاڻي]] جو پٽ آھي. == آبادي جا انگ اکر== {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1951 |106267 |1961 |140259 |1972 |256994 |1981 |329370 |1998 |493526 |2017 |838527 |2023 |922012 |footnote= ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> }} [[پاڪستان جي مردم شماري 2023|2023ع جي مردم شماري]] مطابق ٽنڊوالهيار ضلعي ۾ 177,471 گهر ۽ ڪل آبادي 922,012 آهي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ضلعي ۾ صنفي تناسب 103.31 مردن جي مقابلي ۾ 100 عورتون آهي، جڏهن ته خواندگي جي شرح 39.80٪ آهي: مردن ۾ 47.82٪ ۽ عورتن ۾ 31.48٪.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> 300,216 ماڻهو (32.56٪ آبادي) 10 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> جڏهن ته 285,687 ماڻهو (30.99٪) شهري علائقن ۾ رهن ٿا.<ref name="2023table1"></ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:115%;" | تَعلقي ۽ ضلعي آبادي (2023ع مردم شماري) |- style="background:#6FA8DC;" ! نالو ! حيثيت ! آبادي (2023ع) ! ايراضي (چورس ڪلوميٽر) ! آبادي جي گهاٽائي (في چورس ڪلوميٽر) |- | [[ٽنڊو الهيار ضلعو]] | ضلعو | 922,012 | 1,554 | 593.3 |- | [[ٽنڊو الهيار]] | ضلعي هيڊڪوارٽر | — | — | — |} '''ذريعو:''' پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس، 2023ع مردم شماري. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | ٽنڊو الهيار ضلعو: اهم انگ اکر |- style="background:#6FA8DC;" ! اشاريه ! انگ |- | آبادي (2023ع) | 922,012 |- | ايراضي | 1,554 چورس ڪلوميٽر |- | آبادي جي گهاٽائي | 593.3 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر |- | سالياني واڌ جي شرح (2017–2023) | 1.6٪ |- | ملڪ | [[پاڪستان]] |- | صوبو | [[سنڌ]] |} === مجموعي انگ اکر === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:115%;" | ٽنڊو الهيار ضلعو: بنيادي آبادياتي انگ اکر (2023ع) |- style="background:#6FA8DC;" ! اشاريه ! انگ |- | ڪل آبادي | 922,012 |- | ايراضي | 1,554 چورس ڪلوميٽر |- | آبادي جي گهاٽائي | 593.3 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر |- | سالياني واڌ جي شرح (2017ع–2023ع) | 1.6٪ |} === جنس موجب آبادي === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:115%;" | جنس موجب آبادي (2023ع) |- style="background:#6FA8DC;" ! جنس ! آبادي ! سيڪڙو |- | مرد | 468,504 | 50.8٪ |- | عورتون | 453,487 | 49.2٪ |- | خواجه سرا | 21 | 0.0٪ |- style="background:#FFD966; font-weight:bold;" | ڪل | 922,012 | 100٪ |} {{Pie chart |thumb = right |caption = ٽنڊو الهيار ضلعي جي جنس موجب آبادي (2023ع) |label1 = مرد |value1 = 50.8 |color1 = #2E86C1 |label2 = عورتون |value2 = 49.2 |color2 = #E74C3C |label3 = خواجه سرا |value3 = 0.0 |color3 = #BFC9CA }} === عمري گروهه === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:115%;" | عمري گروهن موجب آبادي (2023ع) |- style="background:#6FA8DC;" ! عمري گروهه ! آبادي ! سيڪڙو |- | 0–14 سال | 409,231 | 44.4٪ |- | 15–64 سال | 489,782 | 53.1٪ |- | 65 سال ۽ وڌيڪ | 22,999 | 2.5٪ |} {{Pie chart |thumb = right |caption = عمري گروهن موجب آبادي (2023ع) |label1 = 0–14 سال |value1 = 44.4 |color1 = #2E86C1 |label2 = 15–64 سال |value2 = 53.1 |color2 = #E74C3C |label3 = 65 سال ۽ وڌيڪ |value3 = 2.5 |color3 = #F39C12 }} === عمري ورڇ === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:115%;" | تفصيلي عمري ورڇ (2023ع) |- style="background:#6FA8DC;" ! عمر ! آبادي |- | 0–9 سال | 300,216 |- | 10–19 سال | 196,831 |- | 20–29 سال | 142,829 |- | 30–39 سال | 111,535 |- | 40–49 سال | 83,715 |- | 50–59 سال | 50,365 |- | 60–69 سال | 23,631 |- | 70 سال ۽ وڌيڪ | 12,890 |} === شهري ۽ ٻهراڙي آبادي === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:115%;" | شهري ۽ ٻهراڙي آبادي (2023ع) |- style="background:#6FA8DC;" ! علائقو ! آبادي ! سيڪڙو |- | ٻهراڙي | 636,325 | 69٪ |- | شهري | 285,687 | 31٪ |} {{Pie chart |thumb = right |caption = شهري ۽ ٻهراڙي آبادي (2023ع) |label1 = ٻهراڙي |value1 = 69 |color1 = #008000 |label2 = شهري |value2 = 31 |color2 = #F39C12 }} === شرح خواندگي === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:115%;" | شرح خواندگي، 10 سال ۽ وڌيڪ عمر (2023ع) |- style="background:#6FA8DC;" ! حيثيت ! آبادي ! سيڪڙو |- | پڙهيل | 247,486 | 39.8٪ |- | اڻپڙهيل | 374,310 | 60.2٪ |} {{Pie chart |thumb = right |caption = شرح خواندگي، 10 سال ۽ وڌيڪ عمر (2023ع) |label1 = پڙهيل |value1 = 39.8 |color1 = #2E86C1 |label2 = اڻپڙهيل |value2 = 60.2 |color2 = #E74C3C }} {{Clear}} === مادري ٻوليون === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:115%;" | مادري ٻولين موجب آبادي (2023ع) |- style="background:#6FA8DC;" ! ٻولي ! ڳالهائيندڙ ! سيڪڙو |- | سنڌي | 786,867 | 85.3٪ |- | اردو | 66,805 | 7.2٪ |- | پنجابي | 22,976 | 2.5٪ |- | بلوچي | 10,552 | 1.1٪ |- | هندڪو | 9,241 | 1.0٪ |- | سرائيڪي | 6,835 | 0.7٪ |- | پشتو | 6,136 | 0.7٪ |- | ميواتي | 3,780 | 0.4٪ |- | براهوئي | 1,920 | 0.2٪ |- | ڪوهستاني | 1 | 0.0٪ |- | ٻيون ٻوليون | 6,899 | 0.7٪ |} {{Pie chart |thumb = right |caption = وڏيون مادري ٻوليون (2023ع) |label1 = سنڌي |value1 = 85.3 |color1 = #F39C12 |label2 = اردو |value2 = 7.2 |color2 = #2E86C1 |label3 = پنجابي |value3 = 2.5 |color3 = #E74C3C |label4 = بلوچي |value4 = 1.1 |color4 = #8E44AD |label5 = هندڪو |value5 = 1.0 |color5 = #95A5A6 |label6 = ٻيون ٻوليون |value6 = 2.9 |color6 = #16A085 }} === ٻوليون === {{Pie chart |caption = ٽنڊوالهيار ضلعي جون ٻوليون (2023) |label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value1 = 85.34 |color1 = gold |label2 = [[اردو]] |value2 = 7.25 |color2 = Green |label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value3 = 2.49 |color3 = saddlebrown |label4 = ٻيون |value4 = 4.92 |color4= grey }} 2023ع جي مردم شماري مطابق، 786,867 ماڻهن جي پهرين ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] هئي، جڏهن ته 66,805 ماڻهو [[اردو]]، 22,976 ماڻهو [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، 10,552 ماڻهو [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ۽ 9,241 ماڻهو [[هندڪو ٻولي|هندڪو]] ڳالهائيندا هئا۔ ان کان علاوه 6,835 ماڻهو [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، 6,136 ماڻهو [[پشتو]]، 3,780 ماڻهو [[ميواٽي ٻولي|ميواٽي]]، 1,920 ماڻهو [[براهوئي ٻولي|براهوئي]]، 185 ماڻهو [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]، 7 ماڻهو [[شينا ٻولي|شينا]]، 1 ماڻهو [[بالٽي ٻولي|بالٽي]]، 1 ماڻهو [[ڪوھستاني ٻولي|ڪوھستاني]] ۽ 6,706 ماڻهو ٻيون ٻوليون پنهنجي پهرين ٻولي طور ڳالهائيندا هئا۔<ref>{{Cite web |title=Pakistan Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf}}</ref> ===1998ع ۾ آبادي=== 1998 جي آدمشماري مطابق آبادي 4,68,373 ھئي<ref name = " رليف "/>. 2014ع جي ڪاٿي مطابق ھن ضلعي جي آبادي 6،84،598 ھئي<ref name=" رليف"> [https://reliefweb.int › resourcesPDFTandoallahyar resources reliefweb ] </ref>. 2016ع م ھن ضلعي جي آبادي جو ڪاٿو 7،19،042 ھئي جنھن ۾ 3،73،902 مرد ۽ 3،45،1400 عورتون ھيون<ref name=" ٽنڊو "> [ http://www.rspn.org › 2019/03PDFTando Allahyar - Rural Support Programmes Network] </ref>. ڪل گھرن جق تعداد 1،23،973 ھيو<ref name = "ٽنڊو "/>. 2017 جي آدمشماري مطابق ھن ضلعي جي آبادي 8,36,887 ھئي<ref name="DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017"/>. پاڪستان ٺھڻ کان اڳ ھتي ھندو آبادي جي گھڻائي ھئي جيڪا انڊيا ھجرت ڪري وئي ۽ انھن جي جاء تي انڊيا مان مسلمان لڏي آيا. ھاڻي ھندن جي آبادي تمام گھٽ آھي<ref>{{Cite web |title=PAKISTAN EMERGENCY SITUATIONAL ANALYSIS Tando Allahyar October 2014 |url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/PESA-Tandoallahyar-Sindh.pdf |access-date=2026-03-07 |language=en}}</ref>. 2017 جي آدمشماري مطابق 5,75,094 ماڻھو ٻھراڙيءَ ۾ 2,61,793 ماڻھو شھرن ۾ رھن پيا<ref name = " پي بي ايس "/> ھتان جي ماڻھن جي اڪثريت سنڌي ڳالھائيندڙ آھي ۽ شھرن ۾ اردو ڳالهائيندڙن جو تعداد پڻ جھجھو آھي. ان کان سواءِ ھتي سرائڪي ۽ مارواڙي ٻوليون پڻ ڳالھايون وڃن ٿيون. آبادي جي غالب اڪثريت مسلمانن جي آهي. اقليتي مذھب ۾ ھندو مذھب وارا اچي وڃن ٿا. === مذهب === {{bar box |title=ٽنڊوالهيار ضلعي ۾ مذهب (2023)<ref name="2023table9"></ref> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=فيصد |float=left |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|63.12}} {{bar percent|[[سنڌ ۾ هندو مت|هندو مت]]|darkorange|36.59}} {{bar percent|ٻيا يا ڄاڻايل نه|black|0.29}} }} {| class="wikitable sortable" |+ موجوده ٽنڊوالهيار ضلعي ۾ مذهب ! rowspan="2" |[[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]<br>گروهه ! colspan="2" |1941<ref name="1941religion">{{cite web |title=CENSUS OF INDIA, 1941 VOLUME XII SINDH PROVINCE |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/7435/1/40138_1941_TAB.pdf}}</ref>{{rp|54–57}}{{Efn|1941ع جي مردم شماري جا انگ اکر حيدرآباد ضلعي جي ٽنڊوالهيار تعلقو جي حصي سان لاڳاپيل آهن، جيڪو لڳ ڀڳ موجوده ضلعي سان مشابهت رکي ٿو۔}} ! colspan="2" |2017<ref name="2017census">{{cite web |title=District Statistics (Census - 2017) - Tando Allahyar District |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/089 |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ! colspan="2" |2023<ref name="2023table9">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> |- ![[آبادي|{{abbr|Pop.|آبادي}}]] !{{Abbr|%|فيصد}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|فيصد}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|فيصد}} |- |[[اسلام]] [[File:Star_and_Crescent.svg|15x15px]] |59,571 |64.74% |549,566 |65.54% |581,936 |63.12% |- |[[سنڌ ۾ هندو مت|هندو مت]] [[File:Om.svg|16x16px]] |31,285 |34.00% |286,537 |34.17% |337,403 |36.59% |- |قبائلي مذهب{{Efn|1941ع جي مردم شماري ۾ ڪجهه قبيلن جي مذهب کي “قبائلي” طور درج ڪيو ويو هو}} |694 |0.76% |{{N/a}} |{{N/a}} |{{N/a}} |{{N/a}} |- |[[سک مت]] [[File:Khanda.svg|19x19px]] |434 |0.47% |{{N/a}} |{{N/a}} |20 |~0% |- |[[عيسائيت]] [[File:Christian_cross.svg|21x21px]] |30 |0.03% |803 |0.10% |1,307 |0.14% |- |[[احمدي جماعت]] |{{N/a}} |{{N/a}} |1,543 |0.18% |1,111 |0.12% |- |ٻيا {{efn|جن ۾ [[جين مت]]، [[بدھ مت]]، [[زرتشتي مت]]، [[يهوديت]] يا ٻيا شامل ٿي سگهن ٿا}} |0 |0% |78 |0.01% |235 |0.03% |- ! ڪل آبادي ! 92,014 ! 100% ! 838,527 ! 100% ! 922,012 ! 100% |} ضلعي ۾ وڏي اڪثريت جو مذهب [[اسلام]] آهي، جيڪو آبادي جو 63.12٪ آهي۔ [[سنڌ ۾ هندو مت|هندو مت]] تي عمل ڪندڙ (جن ۾ شيڊيولڊ ڪاسٽ به شامل آهن) آبادي جو 36.59٪ آهن۔ ڳوٺاڻن علائقن ۾ هندو آبادي جو حصو 40٪ کان وڌيڪ آهي۔<ref>{{Cite web |title=Pakistan Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf}}</ref> ضلعي ۾ پاڪستان جي اهم هندو ياترا مرڪزن مان هڪ، [[راماپير مندر، ٽنڊوالهيار|شري رامديو پير مندر]] پڻ موجود آهي۔<ref>{{Cite web|url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/PESA-Tandoallahyar-Sindh.pdf|title=PESA Tandoallahyar}}</ref> هن مندر جو ساليانو ميلو پاڪستان ۾ هندو ياترا جي وڏن مرڪزن مان ٻيو نمبر وڏو ميلو سمجھيو ويندو آهي۔<ref>{{Cite web|title = Hindu's converge at Ramapir Mela near Karachi seeking divine help for their security - The Times of India|website = [[ٽائيمز آف انڊيا]]|url = http://timesofindia.indiatimes.com/india/Hindus-converge-at-Ramapir-Mela-near-Karachi-seeking-divine-help-for-their-security/articleshow/16557691.cms|access-date = 2020-09-09}}</ref> ==ثقافت == ھي ضلعو سنڌي ثقافت رکندڙ آهي. مرد شلوار قميص پائيندا آھن ۽ سنڌي ٽوپي جو استعمال پڻ ڪثرت سان ٿئي ٿو. عورتون شلوار ۽ چولو پائن ۽ ٻھراڙيءَ م گھاگھرو يا پڙو پڻ پائن ٿيون. عام طور عورتون چوڙيون پائينديون آهن. '''ڪاڏي منھن مريم جو، ڪاڏي ٽنڊو الھيار''' ھڪ مشھور سنڌي پھاڪو يا چوڻي آھي جيڪا ھن ضلعي جي شھر ٽنڊوالهيار سان منصوب آھي. مريم ميرن جو ھڪ توپ جو بہ نالو ھو. ان چوڻي جو ھڪ مطلب اھو به ڪڍيو ويو تہ جيڪڏهن غلط رستي تي هلبو ته منزل تي هرگز ڪين رسبو<ref>{{Citation |title=ماڳن مڪانن جي نالن تي مشتمل پهاڪا ۽ چوڻيون (انجنيئر عبدالوھاب سھتو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر<!-- Bot generated title --> |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |accessdate=2016-11-22 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912111700/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |dead-url=yes }}</ref>. ==سياحت== ٽنڊو الهيار شھر م ھندن جو ھڪ وڏو مندر رامپير مندر جي نالي سان اڃان تائين موجود آهي جيڪا پاڪستان ۾ ھندن جي ٻيون نمبر وڏي زيارتگاھ آهي<ref>{{Cite web|title = Hindu's converge at Ramapir Mela near Karachi seeking divine help for their security - The Times of India|url = http://timesofindia.indiatimes.com/india/Hindus-converge-at-Ramapir-Mela-near-Karachi-seeking-divine-help-for-their-security/articleshow/16557691.cms|accessdate = 2020-09-09}}</ref> ھتي ساليانو ھڪ وڏو ميلو لڳندو آھي جنھن م شرڪت لاء پري پري کان ھندو ايندا آھن. [[File:RAMAPIR TEMPLE TANDOAllAYARr gate.jpg|220px|thumb|رامپير مندر جو داخلي دروازو]] ھن ضلعي جي ماڳن م حاجي محمد بخش ٽالپر جو مقبرو، بلاول ڪوٽ جا آثار، جھنڊو خان مري ڀرسان نانگو شاھ جو مقبرو، نادر شاھ جي مزار، درگاھ موج درياء سماڌي مندر شامل آهن<ref name=" ھيريٽيج ">{{Cite web |title=Explore District Tando Allahyar Incomplete Sites |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/pending/tandoAllahyar.php |access-date=2026-03-07 |website=heritage.eftsindh.com |language=en}}</ref>. [[فائل:Watayo.jpg|thumb|220px|left|upright=2|وتايو فقير جي چوکنڊي، وتايو فقير جي قبر راشد آباد لڳ قبا شريف ۾ واقع آهي]] == تعليم == 2017 ۾ پاڪستان جي ضلعن جي تعليم واري اشاريي مطابق ھي ضلعو تعليم م پاڪستان جي سمورن ضلعن ۾ 92 نمبر تي ھيو<ref>Alif Ailaan 2017. [https://elections.alifailaan.pk/wp-includes/file/DER17.pdf Pakistan District Education Rankings 2017] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180730105939/https://elections.alifailaan.pk/wp-includes/file/DER17.pdf |date=2018-07-30 }}. Islamabad: Alif Ailaan. vi-66 pp. {{ISBN|978-969-7624-06-5}}</ref><ref>Alif Ailaan 2018. 2013-2018 Five Years of Education Reforms. Wins, Losses and challenges for 2018-2023. Islamabad: Alif Ailaan. vi-42 pp. {{ISBN|978-969-7624-08-9}} The LFTS (Leading Future Testing Service), has also launched for the testing purpose. the service launched for the purpose to promote test patterns and enrich the student's faculties. Its first project started as GAT General Assessment Test. Test Date will be 14th Oct, 2018. Website. www.lfts.jigsy.com https://elections.alifailaan.pk/wp-includes/file/SindhEducationReport18.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180803133801/https://elections.alifailaan.pk/wp-includes/file/SindhEducationReport18.pdf |date=2018-08-03 }}</ref>. ضلعي ۾ تعليمي جي سھولتن لاء 827 تعليمي ادارا آھن جن ۾ پرائمري، سيڪنڊري ، ھائر سيڪنڊري اسڪول ۽ ڪاليجون شامل آهن<ref name = "رليف "/>. تعليم يافته ماڻهن جي شرح 2012 ۽ 2013 ۾ 47 سيڪڙو ھئي جن مان مرد 63 ۽ عورتون 31 سيڪڙو ھئا<ref name = " رليف "/>.2013ع ۾ ضلعي ۾ پرائمري اسڪولن جو تعداد 750 ھيو جن ۾ 48,887 شاگرد داخل ٿيا جن مان 30789 ڇوڪرا ۽ 18,098 ڇوڪريون ھيون. پرائمري استادن جو ضلعي اندر تعداد 1,390 ھيو جن مان 1,079 مرد ۽ 311 عورتون ھيون. سراسري طور تي 65 شاگردن لاء 2 استاد ھيا. ڪلاسن ۾ حاضري جي شرح 33 شاگرد في ڪلاس رھي<ref name = " رليف "/>. ان سال ضلعي ۾ 42 مڊل اسڪول ھئا جن ۾ 2,535 شاگرد داخل ٿيا جن مان 1,461 ڇوڪرا ۽ 1,074 ڇوڪريون ھيون<ref name = " رليف "/>. مڊل اسڪولن م ڪل استادن جو تعداد 70 ھيو جن مان 51 مرد ۽ 19 عورتون ھيون. ان اسڪولن م ھر 60 شاگردن لاء 2 استاد ھيا پر اسڪولن ۾ شاگردن جي حاضري جي شرح في ڪلاس 20 شاگرد ھئي ۽ ھر اسڪول م سراسري 3 ڪلاس جا ڪمرا ھيا{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' رليف'''}}. 2013ع م ضلعي ۾ 30 سيڪنڊري اسڪول ھيا جن ۾ 9,978 شاگرد داخل ھيا جن مان 7,305 ڇوڪرا ۽ 2,673 ڇوڪريون ھيون. سيڪنڊري اسڪولن جي استادن جو تعداد 308 ھيو جن ۾ 280 مرد ۽ 28 عورتون ھيون. سراسري طور تي 333 شاگردن لاء 10 استاد ھيا. ھر سيڪنڊري اسڪول م سراسري 7 ڪلاس جا ڪمرا ھيا<ref name = " رليف "/>. 2013 ۾ ضلعي اندر 5 ھائر سيڪنڊري تعليمي ادارا ھيا جن م 6,685 شاگرد داخل ھيا جن مان 2,898 ڇوڪرا ۽ 3,787 ڇوڪريون ھيون. انھن م 111 ليڪچرار جن مان 63 مرد ۽ 48 عورتون ھيون. ھر 1337 شاگردن لاء 22 ليڪچرار ھيا. ھر ڪاليج م سراسري 14 ڪلاسن جا ڪمرا ھيا ۽ ھر ڪلاس جي حاضري سراسري 94 ھئي<ref name = "رليف "/>. 2013ع م ھن ضلعي ۾ صرف ھڪ ايليمينٽري اسڪول ھيو<ref name = "رليف "/>. ٽنڊوالهيار ضلعو [[الِف اعلان]] طرفان شايع ڪيل ''پاڪستان ضلعي تعليم درجه بندي 2017'' ۾ تعليم جي اسڪوَر انڊيڪس مطابق 92هين درجي تي رکيو ويو هو۔ تعليم جو هي اسڪوَر سکيا، شاگردن جي برقرار رهڻ (ريٽينشن) ۽ صنفي برابري جي اسڪوَر تي مشتمل هوندو آهي۔ مڊل اسڪولن جي بنيادي ڍانچي واري انڊيڪس ۾، جيڪو بنيادي سهولتن جي دستيابي ۽ عمارتن جي حالت تي ڌيان ڏئي ٿو، ٽنڊوالهيار 75هين درجي تي هو۔ تنهن هوندي به سال 2016–2017 دوران ٽنڊوالهيار ۾ تقريباً سڀني بنيادي ڍانچي وارن اشاريَن ۾ نمايان سڌارو ڏٺو ويو، جنهن ۾ بجلي ۽ پيئڻ جي پاڻي جي دستيابي، بيت الخلا تائين رسائي ۽ عمارتن جي حالت ۾ بهتري شامل آهي۔<ref>Alif Ailaan 2017. [https://elections.alifailaan.pk/wp-includes/file/DER17.pdf Pakistan District Education Rankings 2017] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180730105939/https://elections.alifailaan.pk/wp-includes/file/DER17.pdf |date=2018-07-30 }}. اسلام آباد: الِف اعلان. vi-66 ص. {{ISBN|978-969-7624-06-5}}</ref> سال 2017 ۾ [[سنڌ حڪومت]] طرفان جاري ڪيل معياري ڪاميابي ٽيسٽ (SAT) جي انگن اکرن جي بنياد تي تيار ڪيل رپورٽ ''2013–2018 سنڌ ۾ تعليم سڌارن جا پنج سال: ڪاميابيون، ناڪاميون ۽ 2018–2023 لاءِ چئلينج'' مطابق ٽنڊوالهيار درجو 8 ۾ ٻولي جي مضمون ۾ شاگردن جي ڪارڪردگي ۾ اٺين درجي تي رهيو۔ تنهن هوندي به 41.68 جي اسڪوَر سان اهو اڃا به اوسط سطح کان گهٽ آهي۔ درجو 8 ۾ رياضي ۾ شاگردن جي ڪارڪردگي لاءِ ٽنڊوالهيار ستين ۽ سائنس ۾ ڇهين درجي تي رهيو۔<ref>Alif Ailaan 2018. 2013-2018 Five Years of Education Reforms. Wins, Losses, and challenges for 2018-2023. اسلام آباد: الِف اعلان. vi-42 ص. {{ISBN|978-969-7624-08-9}} The LFTS (Leading Future Testing Service), has also launched for testing purposes. the service launched for the purpose to promote test patterns and enrich the student's faculties. Its first project started as GAT General Assessment Test. The test Date will be 14th Oct 2018. Website. www.lfts.jigsy.com https://elections.alifailaan.pk/wp-includes/file/SindhEducationReport18.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180803133801/https://elections.alifailaan.pk/wp-includes/file/SindhEducationReport18.pdf |date=2018-08-03 }}</ref> ==صحت== 2012 جي انگن اکرن مطابق ضلعي ۾ صحت جي سھولتن لاء 35 ادارا آھن جن ۾ اسپتالون، ڊسپينسريون، بنيادي صحت يونٽ ۽ ٻھراڙيءَ جا صحت مرڪز شامل آھن<ref name = "رليف "/> ضلعي ۾ نون ڄاول ٻارن جي مرڻ جي شرح ھر ھڪ ھزار ۾ 81، پنجن مھينن جي عمر تائين ھر ھڪ ھزار ۾ 101 آھي . ھر ھڪ لک زندہ ڄمندڙ ٻارن ۾ 314 مئل ڄمن ٿا<ref name = "رليف "/>. 2012 جي انگن اکرن مطابق ضلعي اندر ڪابہ سول اسپتال ڪانہ ھئي. رڳو ھڪڙي تعلقا اسپتال ٽنڊو الهيار م واقع ھئي. ٻين تعلقن جي صدر مقامن ۾ بنيادي صحت يونٽ ڪم ڪن پيا. 2012ع م ضلعي ۾ 2 رورل هيلٿ سينٽر، 13 بيسڪ هيلٿ يونٽ، 17 رورل ڊسپينسريون، 2 مڌر چائلڊ ھيلٿ ڪيئر سينٽر واقع ھيا<ref name = " رليف "/>. تعلقا اسپتال ٽنڊوالهيار کي ڊسٽرڪٽ هيڊڪوارٽر اسپتال يا سول اسپتال جو درجو ڏنو ويو آهي. اپريل 2021 م ان اسپتال م [[انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيوويسڪيولر ڊزيزز]] NICVD اتي پنھنجو 30ھون سينٽر (چيسٽ پين يونٽ) قائم ڪيو آهي جنھن جو افتتاح اتان جي ايم اين اي ذوالفقار ستار بچاڻي کان ڪرايو ويو<ref name="نيوز "> [ https://www.thenews.com.pk/amp/813850-nicvd-sets-up-30th-centre-at-tando-allahyar] </ref>. ==عدالتي نظام== ھن ضلعي جون حدون سنڌ ھاء ڪورٽ جي سرڪٽ ڪورٽ حيدرآباد جي اختيار ۾ اچن ٿيون جنھن ڪري ھاء ڪورٽ جا ڪيس حيدرآباد واري رجسٽري ۾ داخل ٿيندا آهن. ضلعي عدالتن جي نظام ۾ ھتي ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي عدالت ٽنڊوالھيار شھر ۾ واقع آهي جنھن سان گڏ ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن ججن جون ٻہ عدالتون پڻ ڪم ڪن ٿيون<ref name=" سيشن">[ https://districtcourtssindh.gos.pk/district/badin/introduction.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210427011126/https://districtcourtssindh.gos.pk/district/badin/introduction.php |date=2021-04-27 }}]</ref>. اھي عدالتون ساڳي وقت ننڍين عدالتن جو اپيلون پڻ ٻڌنديون آھن. ھتي سينئر سول جج جون ٻہ عدالتن، چار سول ججن جون عدالتون ٽنڊوالهيار ۾ ۽ ٻہ سول ججن جون عدالتون چمبڙ ۾ ويھن ٿيون <ref name=" ڪورٽ ">[ http://43.245.130.98:8082/dwp/(S(p5frfnyfbs0ryypngnzwq5po))/dwp.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210416134621/http://43.245.130.98:8082/dwp/(S(skinq51ufvtlis0v2k34vlxk))/dwp.aspx |date=2021-04-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210416134621/http://43.245.130.98:8082/dwp/(S(skinq51ufvtlis0v2k34vlxk))/dwp.aspx |date=2021-04-16 }}]</ref>. ضلعي ۾ ٽنڊوالهيار شھر ۾ ھڪ ڪنزيومر ڪورٽ پڻ ڪم ڪري ٿي. ضلعي اندر وڪيلن جي ضلعي بار ايسوسيئيشن پڻ قائم آهي جيڪا سنڌ بار ڪائونسل جي نگراني ۾ ڪم ڪري ٿي. ==آمدورفت== ھن ضلعي جا شھر روڊن رستي چوڌاري سمورن ضلعن جي وڏن شھرن سان ڳنڊيل آھن. ضلعي اندر بھترين روڊن جو ڪل گڏيل ڊيگھ 258 ڪلوميٽر آهي<ref name = " رليف "/>. == آبپاشي== ھن ضلعي جون زمينون سڌيون ۽ ھموار آھن ۽ اتي ھڪ فعال نھري نظام ڪم ڪري ٿو. سڀ کان وڏو واھ [[نصير واھ]] آھي جيڪو [[روھڙي ڪينال]] مان نڪري ٿو ۽ ڪيترن ئي شاخن ۽ ڊسثرين ذريعي پاڻي پري پري جي زمينن تائين پھچائي ٿو. ان کان سواءِ ھتي [[سرفراز واھ]] ۽ [[کيساڻو واھ]] پڻ وھن ٿا. ضلعي م نھري نظام تي آباد ٿيندڙ زمين 2008ع ۾ 46،144 ايڪڙ ھئي ۽ 2009ع ۾ 48،117 ايڪڙ ھئي. عام کوھن جي پاڻي جو ھن ضلعي ۾ زراعت لاء استعمال ڪانه ٿيندو آهي باقي ٽيوب ويلن ذريعي 2008 ۾ 24،681 ايڪڙ ۽ 2009ع ۾ 24،629 ايڪڙ زمينون آباد ٿيون<ref name = "رليف "/>. ==راشد آباد== ٽنڊوالهيار م راشد آباد نالي شھر شھيد راشد منھاس جي نالي سان قائم ٿيل آهن جتي پاڪستان ايئرفورس جي سرگوڌا ٽرسٽ جو ھڪ وڏو بورڊنگ وارو اسڪول قائم ٿيل آھي جتي ھائر سيڪنڊري تائين تعليم ڏني وڃي ٿي. اتي ايل آر بي ٽي سيڪنڊري اکين جي اسپتال پڻ واقع آهي<ref name=" راشد "> [https://www.lrbt.org.pk › lrbt-free-s...LRBT Free Secondary Eye Hospital Rashidabad – Tando Allahyar ... ] </ref>. اتي سرگوڌا ٽرسٽ پاران منشيات جي مريضن لاء دارالسڪون جي نالي سان ھڪ ريھيبليٽيشن سينٽر پڻ قائم ڪيو ويو آهي<ref name=" سڪون">[ http://darulsukun.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210430121323/http://darulsukun.com/ |date=2021-04-30 }} › rehabilitatio...Rehabilitation Center - Tando Allahyar, Rashidabad - Darul Sukun]</ref>. ==غير سرڪاري تنظيمون== ھن ضلعي م ھيٺيون غير سرڪاري تنظيمون ڪم ڪن ٿيون<ref name = "رليف "/>: *[[ايسوسيئيشن فار ڪميونٽي ڊولپمينٽ]] *[[ايسوسيئيشن فار ھيومن ڊولپمينٽ]] *[[ڀنڊار ھاري سنگت]] *[[ڪميونٽي انيشيئيٽوز فار ڊولپمينٽ ان پاڪستان]] *[[ڪارٽاس پاڪستان]] (CARITAS Pakistan) *[[ھيلٿ اينڊ ڊولپمينٽ نيوٽريشن سوسائٽي]] *[[ھيومن ڊولپمينٽ فائونڊيشن]] *[[ھيلپنگ ھينڊ فار رليف اينڊ ڊولپمينٽ]] *[[انڊس ريسورس سينٽر]] *[[انٽرنيشنل آرگنائيزيشن فار مائيگريشن]] *[[مينيجمينٽ ڊولپمينٽ فائونڊيشن]] == شھر ۽ مشھور ڳوٺ== ھن ضلعي جي ننڍن وڏن شھرن ۽ مشھور ڳوٺن م شامل آهن: [[ٽنڊو الهيار]]، [[جھنڊو خان مري]]، [[چمبڙ]]، مبارڪ جروار، [[نصرپور]]، [[ٽنڊو سومرو]]، [[پيارو لنڊ]]، [[شاھپور رضوي]]، [[دسوڙي]]، [[ميرآباد]]، [[ڪامارو]]، [[بڪيرا شريف]]، [[مسو بوزدار]]ڳوٺ جاجي سونو خان لاشاري شامل آهن. == ڪتابيات == *{{Cite book| title = 1998 ضلعي مردم شماري رپورٽ حيدرآباد| location = اسلام آباد| publisher = آبادي مردم شماري اداري، شماريات ڊويزن، حڪومت پاڪستان| series = مردم شماري اشاعت | volume = 59| date = 1999| ref = {{harvid|PCO|1999}} }} {{سنڌ جا ضلعا}} {{coord|25|27|36|N|68|43|12|E|type:adm2nd_source:itwiki|display=title}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ٽنڊو الهيار ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:حيدرآباد ڊویزن]] [[زمرو:حيدرآباد ڊویزن جا ضلعا]] <references group="lower-alpha"/> g559xwkw7u42v00zdwxgu5qqzb2o1o6 0 9590 414923 392336 2026-09-26T04:01:54Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414923 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = '''<span style='color: Violet'>ٽنڊو محمد خان ضلعو</span>''' | official_name = Tando Muhammad Khan District |native_name = ٽي ايم خان | settlement_type = [[سنڌ جا ضلعا|سنڌ جو ضلعو]] | image_skyline =Sindh Dist TanduMohammedKhan.svg | imagesize = 220px | image_alt = | image_caption = سنڌ جي نقشي ۾ نارنگي رنگ سان ڏيکاريل ٽنڊو محمد خان ضلعو | image_map = | mapsize = 220px | map_alt = | map_caption = | coordinates = {{coord|25.03|68.47|region:PK_type: Tando Muhammad Khan|display=inline,title}} | pushpin_map = Sindh# Pakistan | pushpin_label_position = left<!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = [[دنيا جا ملڪ|ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستا جاصوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{Flag|سنڌ}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[حيدرآباد ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_type3 = صدر مقام | subdivision_name3 =[[ٽنڊو محمد خان]] | area_footnotes = | area_total_km2 = 1733.99 | population_total =6،77,228 | population_as_of =2017ع | population_est = | pop_est_as_of = | population_footnotes = | area_total_km2 =1733.99 | elevation_m = | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 =auto | leader_title =چيئرمين، ڊسٽرڪٽ ڪائونسل | leader_name = | leader_title1 = تعلقا | leader_name1 = 3 | leader_title2 = [[سنڌ جون يونين ڪاؤنسلون|يونين ڪاؤنسلون]] | leader_name1 = 28 | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2= | blank_name_sec2 = | area_code = | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | website = | footnotes = |postal_code = }} '''ٽنڊو محمد خان ضلعو''' (Tando Muhammad Khan District) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[حيدرآباد ڊويزن]] جو هڪ ضلعو آهي. اِن جو صدرمقام [[ٽنڊو محمد خان]] شهر آهي. ھن ضلعي جي اتر ۾ [[حيدرآباد ضلعو|حيدرآباد]] ۽ [[ٽنڊو الهيار ضلعو|ٽنڊوالهيار]]، ڏکڻ ۽ اوڀر ۾ [[بدين ضلعو|بدين]] ۽ اولھه ۾ [[سجاول ضلعو|سجاول]] واقع آهن. هِن ضلعي ۾ 3 تعلقا؛ [[ٽنڊو محمد خان تعلقو]]، [[ٽنڊو غلام حيدر تعلقو]] ۽ [[بلڙي شاھ ڪريم تعلقو]] ۽ 28<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://mis.rspn.org/SUCCESS/PSC/Index |accessdate=2020-01-05 |archive-date=2019-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191225094135/http://mis.rspn.org/success/psc/index |dead-url=yes }}</ref> يونين ڪاؤنسلون واقع آهن. ضلعي جي آبادي سال 2011ع ۾ اندازي مطابق 5 لک 8 هزار هئي. سال 2017ع م آبادي 6,77,228 ھئي.<ref name="DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|title=DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017|publisher=www.pbscensus.gov.pk|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archivedate=2017-08-29}}</ref> [[فائل:Pakistan - Sindh - Tando Muhammad Khan.svg|thumb|left|220px|upright= 2|پاڪستان جي نقشي ۾ ٽنڊو محمد خان ضلعي جو مقام]] ==تاريخ== ھن ضلعي جي صدر مقام ٽنڊو محمد خان تي اھو نالو [[مير محمد خان شھواڻي ٽالپر]] جي نالي تان 1791ع ۾ پيو. ٽالپرن جي دؤر م اھو گوڻي تعلقي جو ڳوٺ ھيو پر برٽش ايمپائر واري دور م ان کي تعلقي جو درجو مليو ۽ ان کي حيدرآباد ضلعي جي حصو بڻايو ويو. ھن ضلعي جو قيام جون 2005 ۾ ٿيو. ضلعي جي قيام وقت پراڻي تعلقي ٽنڊو محمد خان جي ٻن ننڍن شھرن بلڙي شاھ ڪريم ۽ ٽنڊو غلام حيدر کي تعلقي جي حيثيت ڏئي ھن ضلعي م برقرار رکيو ويو. 2011 ۾ جڊيشل ڊسٽرڪٽ جو پڻ قيام عمل ۾ ايو جنھن ذريعي ڊسٽرڪٽ ۽ سيشنس ڪورٽ قائم ڪئي وئي.ھن جي صدر مقام ٽنڊو محمد خان شھر لاءِ ھيٺين چوڻي مشھور آھي: {{quote|[[ٽنڊو محمد خان، جت معشوقن جو مان]]| پھاڪو|}} انجنيئر عبدالوهاب سهتو لکي ٿو تہ: ميرن جي اڏايل شھر ھجڻ ڪري ٽنڊو محمد خان اندر، معشوقن جو مان وڌيڪ ھو. ڇوتہ مير جتي بہ ھوندا ھا معشوق اتي پھچي ويندا ھئا.<ref>{{Citation |title=ماڳن مڪانن جي نالن تي مشتمل پهاڪا ۽ چوڻيون (انجنيئر عبدالوھاب سھتو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر<!-- Bot generated title --> |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |accessdate=2016-11-22 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912111700/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |dead-url=yes }}</ref> ==جاگرافي== ھي ضلعو ڏکڻ سنڌ ۾ واقع آهي. ان جي جاگرافيائي بيهڪ 680 15’ 14” کان 680 44’ 2” اوڀرئين لانگيٽيوڊ ۽ 240 45’ 41” کان 250 17’ 8” اترئين ليٽيٽوڊ جي وچ ۾ واقع آهي<ref name=" رليف">[https://reliefweb.int/report/pakistan/pakistan-emergency-situational-analysis-district-tando-muhammad-khan-سيپٽمبر-2014 ]</ref>. ھن ضلعي جي اتر ۾ [[حيدرآباد ضلعو|حيدرآباد]] ۽ [[ٽنڊو الهيار ضلعو|ٽنڊوالهيار]] ، ڏکڻ ۽ اوڀر ۾ [[بدين ضلعو|بدين]] ۽ اولھ ۾ [[سجاول ضلعو|سجاول]] ۽ [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] واقع آهن. ان جي اتر اولھ ۾ سنڌوندي وھي ٿي. ھن صوبي جي آبھوا ٽيمپريٽ آھي. مئي جون ۍ جولاء جا مھينا ھتي وڌيڪ گرمي وارا ۽ ڊسمبر ۽ جنوري وارا مھينا وڌيڪ سردي وارا ھوندا آھن<ref name = " پي ڪي "/>. ھن ضلعي جي پکيڙ 1733 چورس ڪلوميٽر آهي<ref name = " اين ڊي "/>. ==آبادي== ھن ضلعي جي 2017 جي آدمشماري مطابق آبادي 6,77,228 آھي جنھن مان ,1785,35 ماڻھو ٻھراڙيءَ ۾ ۽ 1,42,050 ماڻھو شھرن ۾ رھن ٿا<ref name=" پي بي ايس ">[ https://www.pbs.gov.pk › sindhPDFWeb resultstando muhammad khan summary - DISTRICT AND TEHSIL LEVEL ...]</ref>. ھن ضلعي ۾ وسندڙ ذاتين م سما، سيد، ٽالپر، سومرا، ميمڻ، لغاري، لاشاري، خاصخيلي، راجپوت، مگسي، رند، چانڊيا، جت، لاکا، جلالاڻي، ڀٽي، شورا، درس، دل، باگراڻي، مھيري، ڪھيري، ملاح، کوسا، ڪاتيار، ترڪ، جگسي، لنڊ، ھاليپوٽا، جماري، مڱڻهار، چانگ، برھماڻي، خواجه، نظاماڻي، شيخ، ڪيريا، عالماڻي، جمالي، سيٺيا، نوناري، سيال، ملاح، بڙدي، بروھي، سولنگي، پليجا، جوکيا، ساند، ڪاٺوڙ، ھندو، عيسائي وغيره شامل آهن<ref name=" اين ڊي">[ http://web.ndma.gov.pk {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210422164123/http://web.ndma.gov.pk/ |date=2021-04-22 }} › De...PDFDevelopment Profile District Tando Muhammad Khan]</ref>. ==سياسي نظام== ھن ضلعي کي [[قومي اسيمبلي]]ءَ ۾ ھڪ تڪ جي ۽ [[سنڌ اسيمبلي]] م ٻن تڪن جي نمائندگي مليل آهي جن م پي ايس 53 ٽنڊو محمد خان ڪم حيدرآباد (پراڻي حيدرآباد 11) ۽ پي ايس 54 ٽنڊو محمد خان ڪم بدين (پراڻي حيدرآباد 12) شامل آهن<ref name = " سنڌ "/>. 2018 جي چونڊن ۾ پي ايس 53 مان پاڪستان پيپلز پارٽي جو [[سيد اعجاز حسين شاھ بخاري]] چونڊجي آيو جيڪو سيد عبدالمجيد شاھ جو پٽ ۽ ٽنڊو محمد خان شھر جي بخاري محلي جو رھاڪو آھي<ref name = " سنڌ "/>. پي ايس 54 مان پڻ پاڪستان پيپلز پارٽي جو عبدالڪريم سومروچونڊجي آيو جيڪو 3 نومبر 1962ع م تعلقي بلڙي شاھ ڪريم جي ڳوٺ جھان سومرو م پيدا ٿيو ھو<ref name = " سنڌ "/>. ان جي والد جو نالو عبدالخالق سومرو آھي. عبدالڪريم سومرو 2008 کان 2013 تائين اڳ بہ سنڌ اسيمبلي جو ميمبر رهيو ھو<ref name=" سنڌ ">[http://www.pas.gov.pk/index.php/members/profile/en/31/521 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180115185319/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/profile/en/31/521 |date=2018-01-15 }} پراونشل اسيمبلي سنڌ جي ويب سائيٽ</ref>. ==انتظامي ورهاست== {| class="wikitable" |+ '''ٽنڊو محمد خان ضلعي جا تعلقا ۽ انھن جي آبادي''' |- ! ! تعلقو ! پکيڙ<br>(ايڪڙ) ! آبادي<br>1998<ref name = " اين ڊي "/> ! آبادي<br>2017 ! ڳوٺ<ref name = " اين ڊي "/> !سرڪل<ref name = " اين ڊي "/> !تپا<ref name = " اين ڊي "/> ! ديھون<ref name = " اين ڊي "/> |- | 1 || [[ٽنڊو محمد خان تعلقو]] ||89,559.03 || 1,66,796||2,55,662||238 ||1||7||29 |- | 2 || [[ٽنڊو غلام حيدر تعلقو]] ||1,33,531 || 1,15,340||1,84,653||370 ||2||12||55 |- | 3 || [[شاه ڪريم تعلقو]] || 2,06,846 || 1,65,079||2,36,913|| 520||3||17 ||76 |- | ڪل ||ٽنڊو محمد خان<br> ضلعو || 4,29,936.03 || 4،47،215||6,77,228|| 1128||6||36||160 |} ===يونين ڪاؤنسلون=== {| class="wikitable" |+ '''ٽنڊو محمد خان ضلعي جون يونين ڪاؤنسلون<ref name=" پوليٽيڪو">[https://www.politicpk.com/tando-muhammad-khan-district-uc-list-mna-mpa-seats-%d9%b9%d9%86%da%88%d9%88%d9%85%d8%ad%d9%85%d9%91%d8%af%d8%ae%d8%a7%d9%86-%d8%b6%d9%84%d8%b9-%da%a9%db%8c-%db%8c%d9%88%d9%86%db%8c%d9%86-%da%a9%d9%88/ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220922130058/https://www.politicpk.com/tando-muhammad-khan-district-uc-list-mna-mpa-seats-%D9%B9%D9%86%DA%88%D9%88%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%91%D8%AF%D8%AE%D8%A7%D9%86-%D8%B6%D9%84%D8%B9-%DA%A9%DB%8C-%DB%8C%D9%88%D9%86%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D9%88/ |date=2022-09-22 }} ٽنڊو محمد خان، پوليٽيڪو. ڪام</ref>''' |- ! # ! يونين ڪاؤنسل ! # ! يونين ڪائونسل !# !يونين ڪاؤنسل |- | 1 ||[[شيخ ڀرڪيو]] || 2 ||[[ڊگھ موري]] ||3 ||[[راڄو نظاماڻي]] |- | 4 ||[[ٽنڊو سائينداد]] || 5 ||[[شيخ فريد]] || 6 ||[[لاکاٽ]] |- | 7|| [[نانگو شاھ]] || 8 ||[[ملان ڪاتيار]] || 9 ||[[سعيد پور، ٽنڊو محمد خان|سعيد پور]] |- | 10 ||[[قبولپور]] || 11 ||[[سيد متو]] || 12 || [[الھيار ترڪ]] |- | 13 ||[[ڀليڏنو ساٺيو]] || 14 ||[[سعيد خان لنڊ]] || 15 ||[[لال محموداڻي]] |- | 16 ||[[حاجي محمد جت]] || 17 ||[[بلڙي شاھ ڪريم]] || 18 ||[[علو ڪاتيار]] |- | 19 || [[جينھڻ سومرو]] || 20 || [[کوکر، ٽنڊو محمد خان|کوکر]]|| 21||[[نظرپور]] |- | 22||[[حاجي سوڀو چانڊيو]]||23||[[غلام شاھ باگراڻي]] || 24 ||[[نصير خان چانگ|شاھ واھ]] ([[شاھ واھ يو سي|نصير خان چانگ]]) |- | 25|| [[جمال الدين لاشاري]] || 26 ||[[ڏندو]] ||27 || [[لکي (ميرواھ)]] |- | 28|| [[يوسف خان چانگ (قادر بخش لغاري)]] ||- || - ||- ||- |- |} ٽنڊي محمد خان ضلعي ۾ ھڪ ميونسپل ڪاميٽي ۽ ٻہ ٽائون ڪاميٽيون واقع آهن. ميونسپل ڪاميٽي ٽنڊي محمد خان شھر ۾ واقع آهي جيڪا 19 وارڊن تي مشتمل آهي ۽ ھر وارڊ مان ھڪ جنرل ڪائونسلر سڌي چونڊ وسيلي چونڊجندو آهي. ٽائون ڪاميٽين ۾ ھڪ ٽنڊو غلام حيدر ٽائون ڪاميٽي ۽ ٻي بلڙي شاھ ڪريم ٽائون ڪاميٽي آھي. ==معيشت== ھي ضلعو سنڌ جي کنڊ جي پيداوار جو وڏو حصيدار آهي<ref name = " پي ڪي"/>. ھتان جي معيشت زرعي آھي ۽ ھتان جي وڏي صنعت شگر انڊسٽري آھي<ref name = " اين ڊي "/>. سال 2008 ۽ 2009 ۾ ھن ضلعي مان وصول ڪيل روينيو 1،12،69،454 روپيا ھيو<ref name = "اين ڊي "/>. ضلعي م ڪوئلي جي کاڻن جو محور پنج ڪلوميٽر آهي<ref name = " اين ڊي "/>. تيل ۽ گيس جون 3 فيلڊ ۽ 10 کوھ پڻ واقع آهن<ref name = "اين ڊي "/>. ھن ضلعي ۾ ٽنڊو محمد خان شگر مل ٽنڊو محمد خان، سنڌ آبادگار شگر مل دينپور، سيري شگر مل ٽنڊو محمد خان، انصاري شگر مل ٽنڊو غلام حيدر، فاران شگر مل شيخ ڀرڪيو واقع آهن<ref name = " اين ڊي "/>. ضلعي م ھڪ ڪاٽن جننگ پريسنگ فيڪٽري ۽ 20 رائس ملون پڻ واقع آهن<ref name = " اين ڊي "/>.2017ع ۾ يورپي يونين طرفان ڪرايل سروي مطابق ھن ضلعي جي 80 سيڪڙو خاندانن جي ماھوار آمدني 10 ھزار کان گھٽ ھئي، 10 سيڪڙو خاندانن جي ماھوار آمدني 10 کان 15 ھزارن تائين ھئي ۽ باقي 10 سيڪڙو جي 15 ھزارن کان مٿي ھئي<ref name = " يونين "/>. سروي مطابق ھتان جي ماڻھن جي سراسري ماھوار آمدني 9,580 ھئي<ref name = " يونين"/>. 89.5 سيڪڙو خاندانن ۾ ڪمائڻ وارو ھڪڙو فرد ھيو ۽ 7.9 سيڪڙو خاندانن ۾ ڪمائڻ وارا ٻہ فرد ھيا<ref name="يونين ">[ http://www.rspn.org › 2019/03PDFNutrition Profile -Tando Muhammed Khan - Rural Support ...]</ref>. ==عدالتي نظام== ھن ضلعي جون حدون سنڌ ھاء ڪورٽ جي سرڪٽ ڪورٽ حيدرآباد جي اختيار ۾ اچن ٿيون جنھن ڪري ھاء ڪورٽ جا ڪيس حيدرآباد واري رجسٽري ۾ داخل ٿيندا آهن. ضلعي عدالتن جي نظام ۾ ھتي ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي عدالت ٽنڊو محمد خان شھر ۾ واقع آهي جنھن سان گڏ ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن ججن جون ٻہ عدالتون پڻ ڪم ڪن ٿيون<ref name=" سيشن">[ https://districtcourtssindh.gos.pk/district/badin/introduction.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210427011126/https://districtcourtssindh.gos.pk/district/badin/introduction.php |date=2021-04-27 }}]</ref>. اھي عدالتون ساڳي وقت ننڍين عدالتن جو اپيلون پڻ ٻڌنديون آھن. ھتي سينئر سول جج جون ٻہ عدالتن، چار سول ججن جون عدالتون پڻ ٽنڊو محمد خان شهر ۾ ويھن ٿيون <ref name=" ڪورٽ ">[ http://43.245.130.98:8082/dwp/(S(p5frfnyfbs0ryypngnzwq5po))/dwp.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210416134621/http://43.245.130.98:8082/dwp/(S(skinq51ufvtlis0v2k34vlxk))/dwp.aspx |date=2021-04-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210416134621/http://43.245.130.98:8082/dwp/(S(skinq51ufvtlis0v2k34vlxk))/dwp.aspx |date=2021-04-16 }}]</ref>. ضلعي ۾ ٽنڊو محمد خان شھر ۾ ھڪ ڪنزيومر ڪورٽ پڻ ڪم ڪري ٿي. ضلعي اندر وڪيلن جي ضلعي بار ايسوسيئيشن پڻ قائم آهي جيڪا سنڌ بار ڪائونسل جي نگراني ۾ ڪم ڪري ٿي. ==صحت== ھن ضلعي م سرڪاري سطح تي ھڪ سول اسپتال، 2 تعلقه اسپتال، 4 رورل هيلٿ سينٽر، 12 بيسڪ هيلٿ يونٽ، ھڪ چائلڊ مڌر ھيلٿ ڪيئر سينٽر، 20 ڊسٽرڪٽ ڪائونسل ڊسپينسريون ۽ 2 يوناني شفاخانه واقع آهن<ref name = "اين ڊي "/>. نجي شعبي ۾ ٽنڊو محمد خان شھر م ميمڻ چيريٽبل ميٽرنٽي هوم اينڊ چائلڊ ويلفيئر سينٽر، سميع الشافي اسپتال ۽ ٽي ايم خان ميڊيڪل سينٽر شامل آهن<ref name = "اين ڊي "/>. انڊس ميڊيڪل ڪاليج جي ٽيچنگ اسپتال پڻ ھتي صحت جون خدمتون فراھم ڪري ٿي. دل جي بيمارين جي لاء ھتي [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيوويسڪيولر ڊزيزز]] (NICVD) خدمتون فراھم ڪندڙ آھي. 10 سيپٽمبر 2020 کان ان اداري طرفان ٻارن جي دل جي اوپن سرجري جي شروعات ڪئي وئي<ref name="دل ">{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://nicvd.org/سيپٽمبر-10-2020-first-paediatric-open-heart-surgery-at-nicvd-tando-muhammad-khan/ |accessdate=2021-05-01 |archive-date=2021-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210501071152/https://nicvd.org/سيپٽمبر-10-2020-first-paediatric-open-heart-surgery-at-nicvd-tando-muhammad-khan/ |dead-url=yes }}</ref>. ان ڏينھن ڊاڪٽر سھيل خان ۽ ڊاڪٽر سعد بدر ذڪي بدين جي ٻن سالن جي ٻار جي دل جو ڪامياب آپريشن ڪيو <ref name = " دل "/>. ==تعليم== ٽنڊو محمد خان م شھيد ذوالفقار علي ڀٽو انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي (زيبسٽ) واقع آهي جنھن جو آغاز 20 مارچ 2010 ۾ ٿيو<ref name = " اين ڊي "/>. ميڊيڪل جي تعليم لاءِ ھتي [[انڊس ميڊيڪل ڪاليج، ٽنڊو محمد خان|انڊس ميڊيڪل ڪاليج]] ۽ ھاسپيٽل واقع آهي. ==ثقافت== ھي ضلعو [[اجرڪ]]، [[فراسي]] ۽ ڪاشي جي سامان جي ڪري مشھور آھي<ref name=" پي ڪي">[ https://www.stdc.gos.pk/index.php/tours/all-locations/itemlist/category/182-tando-mohammad-khan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210506010756/https://stdc.gos.pk/index.php/tours/all-locations/itemlist/category/182-tando-mohammad-khan |date=2021-05-06 }}]</ref>. ==سياحت== ھن ضلعي م کوڙ تاريخي اھميت وارا ۽ مذھبي سياحت لاء پرڪشش ماڳ آھن. سڀ کان مشھور جاء بلڙي شاھ ڪريم م مشھور شاعر ۽ اولياء [[شاھ عبدالڪريم بلڙيءَ وارو]] جي درگاه آھي جتي ھر سال ميلو لڳندو آھي. ٽنڊو محمد خان شھر کان ڏکڻ طرف 20 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي سعيدپور جي ويجھو ٻڌن جو اسٽوپا، جنھن کي [[سڌيرڻ جو ٺلھ]]<ref name=" اينٽي ">[ https://antiquities.sindhculture.gov.pk/index.php/antiquities-sites/historical-budhist-stupa-sudheran-jo-thulh-tando-muhammad-khan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210501071444/https://antiquities.sindhculture.gov.pk/index.php/antiquities-sites/historical-budhist-stupa-sudheran-jo-thulh-tando-muhammad-khan |date=2021-05-01 }}]</ref> سڏين ٿا، ۽ [[جاٽن جو قبرستان]] واقع آهي جنھن کي مخدوم جو قبرستان پڻ سڏين ٿا. ھن ضلعي ۾ ٻيون سياحتي جايون [[شاھجھان مسجد، سھراڻي]]، تعلقا بلڙي شاھ ڪريم، [[ڍانڊي مسجد]] يو سي جھان سومرو، [[مير محمد خان ٽالپر جو مقبرو]]، ٽنڊو غلام حيدر م [[بيربل جي جنم ڀومي]]، [[درگاھ شيخ ڀرڪيو اچاري]]، [[درگاھ ميان محمد اسحاق ملاڪاتيار]]، [[درگاھ سائين عبدالفتاح شاھ]] قابل ذڪر آهن<ref name = " اين ڊي "/>. ==آبپاشي== ھن ضلعي مان وھندڙ واھن م ڦليلي ڪينال، اڪرم واھ، گوڻي واھ ۽ پنياري ڪينال شامل آهن<ref name = "اين ڊي "/>. ڦليلي ڪينال مان پانڌي واھ، مبارڪ واھ ۽ امام واھ نڪري وھن ٿا. اڪرم واھ مان گاجا واھ، بلڙي ڊسٽري ۽ ڍاٽ مائنر نڪري وھن ٿا. گوڻي ڪينال مان شاھ بخاري مائنر، ڄام واھ، ڪڙيو واھ، ڪندور مائنر، پنجتن مائنر ۽ ماڻڪ واھ نڪري وھن ٿا. پنياري ڪينال مان ميران پور شاخ ۽ ملوڪ شاھ مائنر نڪري وھن ٿا<ref name = " اين ڊي"/>. ان نھري نظام سان ھتان جون زرعي زمينون سيراب ٿين ٿيون. ==اھم شخصيتون== ھن ضلعي جون مشھور شخصيتون ھيٺيون آھن: *[[شاھ عبدالڪريم بلڙيءَ وارو]] *[[آغا عبدالرحمان جان]] ([[مقبرو شريف]]) *[[سيد عبدالفتاح شاھ بخاري]] ([[ٽنڊو سائينداد]]) *[[ميان حاجي الله اڀايو علوي]] ([[سعيدپور]]) *[[مير محمد خان ٽالپر]] جنھن جي نالي سان ٽنڊو محمد خان شھر قائم ٿيو. *[[سيد ميران محمد شاھ]] *[[سيد قمرالزمان شاھ]] *[[سيد نويد قمر]] *[[مير غلام علي خان ٽالپر]] *[[پروفيسر سيد غلام مصطفي شاھ]] *[[خانبھادر سيد محمد ڪامل شاھ]] *[[مير غلام الله خان ٽالپر]] *[[سيد محسن شاھ بخاري]] *[[پير سعيد جان سرهندي]] *[[مير اعجاز علي خان ٽالپر]] *[[عبدالخالق سومرو]] *[[محمد امين لاکو]] *[[اي ڊي خواجه]] *[[ڊاڪٽر سيد نديم قمر]] *[[امدا حسيني]] *[[پروانو ڀٽي]] *[[نورالھدي شاھ]] *[[محمد ابراهيم منشي]] *[[مسڪين ملاڪاتياري]] *[[پير آغا عبدالحميد جان سرهندي]] ==اھم شھر ۽ وسنديون== ==غير سرڪاري تنظيمون== *[[آغاز سوشل ويلفيئر ايسوسيئيشن]] *[[ڊسٽرڪٽ ريڊ ڪريسنٽ سوسائٽي]] *[[ھيومن ڊولپمينٽ فائونڊيشن]] *[[شمع سوشل ڊولپمينٽ آرگنائيزيشن]] *[[اسٽرينٿننگ پارٽيسپيٽر آرگنائيزيشن]] *[[انٽيگريٽيڊ ھيلٿ سروس]] *[[ھيلٿ اينڊ ايجوڪيشن ويلفيئر ايسوسيئيشن]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ٽنڊو محمد خان ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:حيدرآباد ڊویزن]] [[زمرو:حيدرآباد ڊویزن جا ضلعا]] 58begt58g43z82k2p5q5mqyklxqspfh 0 9769 414876 407552 2026-09-26T02:03:11Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414876 wikitext text/x-wiki {{Infobox anatomy | Name = دل<br> Heart | Latin =ڪار | Greek =ڪارڊيا (καρδία) | Width = | Image2 = CG Heart.gif | Caption2 = انساني دل جي ڌڙڪڻ جو اندروني منظر | Precursor = | System = رت جو گردشي نظام | Artery = [[آئورٽا]]<ref> دل کان جسم طرف نڪرندڙ،</ref>[[ ڦڦڙ ۽ ڦڦڙن واريون ساڄيون ۽ کاٻيون شريانون]]،<ref> شريانون جن ۾ آڪسيجن کان بغير رت شامل، جيڪي دل کان ڦڦڙن ۾ رت کڻن ٿيون،</ref> [[ساڄي ڪارونري شريان]]، [[کاٻي وڏي ڪارونري شريان]]<ref> دل ۾ رت کڻي ويندڙ شريانون</ref> | Vein = [[دل جي وڏي نس]]، [[دل جي ننڍي نس]]،{{efn|جسم کان دل طرف ويندڙ}} کاٻيون ۽ ساڄيون ڦڦڙن واريون نسون،{{efn|اھڙيون نسون جن ۾ ڦڦڙن کان دل تائين آڪسيجن واري رت ھوندي آھي}}، [[دل جي وڏي نس]]، [[دل جي وچولي نس]]، [[دل جي ننڍي نس]]، [[دل جون اندريون نسون]]{{efn|نسون جيڪي دل جي تاندورن مان رت کڻن ٿيون}} | Nerve = ايڪسيليران عصب (Accelerans nerve)، ويگس عصب (vagus nerve) | Lymph = }} {{listen | filename = HROgg.ogg | title = دل جي عام ڌڙڪي جو آواز | description = [[اسٽيٿو اسڪوپ]] تي دل جو آواز | format = [[ Ogg]] }} '''دل''' [[انسان]]ن ۽ ٻين [[جانور]]ن ۾ ملندڙ هڪ عضلاتي [[عضوو (حياتيات)|عضوو]] آهي. هي عضوو [[رت]] کي [[رت جي رڳ|رت جي رڳن]] وسيلي پمپ ڪري ٿو.<ref>{{Citation |last=Moran |first=Michael E. |chapter=Gray's Anatomy of Stones: Henry Vandyke Carter |date=2013-08-26 |title=Urolithiasis A Comprehensive History |pages=131–144 |place=New York, NY |publisher=[[Springer New York]] |doi=10.1007/978-1-4614-8196-6_15 |isbn=978-1-4614-8195-9}}</ref> دل ۽ رت جون رڳون گڏجي [[گردشي سرشتو]] ٺاهين ٿيون.<ref name="tabers">{{cite book |author1=Taber, Clarence Wilbur |author2=Venes, Donald |title=[[Taber's Cyclopedic Medical Dictionary]] |publisher=[[F. A. Davis Company|F.A. Davis Co.]] |year=2009 |pages=1018–1023 |isbn=978-0-8036-1559-5 }}</ref> پمپ ڪيل رت تاندورن تائين [[آڪسيجن]] ۽ [[غذائي مادو|غذائي مادا]] پهچائي ٿو، جڏهن تہ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جهڙن [[استحالياتي فضلو|استحالياتي فاضل مادن]] کي [[ڦڦڙو|ڦڦڙن]] ڏانهن کڻي وڃي ٿو.{{sfn|Guyton & Hall|2011|p=157}} [[انسان]]ن ۾ دل لڳ ڀڳ بند [[مُٺ]] جيتري هوندي آهي ۽ ڦڦڙن جي وچ ۾، [[ڇاتي]] جي وچئين حصي ۾ واقع هوندي آهي، جنهن کي [[ميڊياسٽينم]] چيو ويندو آهي.<ref name="Moore's 6">{{cite book|author1=Moore, Keith L. |author2=Dalley, Arthur F. |author3=Agur, Anne M.R. |title=Clinically Oriented Anatomy|publisher=[[Wolters Kluwer#Operations|Wolters Kluwer Health]]/[[Lippincott Williams & Wilkins]]|isbn=978-1-60547-652-0|pages=127–173|chapter=1|year=2009 }}</ref> <!-- بناوت --> انسانن ۾ دل چئن خانن ۾ ورهايل هوندي آهي: مٿيان ساڄو ۽ کاٻو [[دهليز (دل)|دهليز]] ۽ هيٺيان ساڄو ۽ کاٻو [[بطين (دل)|بطين]].<ref name="StarrEvers2009">{{cite book|author1=Starr, Cecie|author2=Evers, Christine|author3=Starr, Lisa|title=Biology: Today and Tomorrow With Physiology|url=https://books.google.com/books?id=dxC27ndpwe8C&pg=PA422|year=2009|publisher=Cengage Learning|isbn=978-0-495-56157-6|page=422|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160502095349/https://books.google.com/books?id=dxC27ndpwe8C&pg=PA422|archive-date=2 May 2016}}</ref><ref name=K2008>{{cite book|last1=Reed|first1=C. Roebuck|last2=Brainerd|first2=Lee Wherry|last3=Lee|first3=Rodney|author4=Kaplan, Inc.|title=CSET: California Subject Examinations for Teachers|date=2008|publisher=Kaplan Pub.|location=New York|isbn=978-1-4195-5281-6|page=154|edition=3rd|url=https://books.google.com/books?id=1jjMzgEACAAJ|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160504211756/https://books.google.com/books?id=hP7n4Rki02EC&pg=PA154|archive-date=4 May 2016}}</ref> عام طور ساڄي دهليز ۽ بطين کي گڏجي [[ساڄي دل]]، ۽ انهن جي کاٻي پاسي وارن هم منصبن کي [[کاٻي دل]] چيو ويندو آهي.{{sfn|Gray's Anatomy|2008|p=960}} صحتمند دل ۾ [[دل جو والو|دل جي والون]] سبب رت هڪ طرف وهندو آهي، جيڪي رت کي پوئتي موٽڻ کان روڪين ٿيون.<ref name="Moore's 6"/> دل هڪ حفاظتي ٿيلهي، [[پيريڪارڊيم]]، ۾ بند هوندي آهي، جنهن ۾ ٿوري مقدار ۾ [[پيريڪارڊيائي پاڻياٺ|پاڻياٺ]] پڻ هوندي آهي. دل جي ڀت ٽن تهن مان ٺهيل هوندي آهي: [[ايپي ڪارڊيم]]، [[مايوڪارڊيم]] ۽ [[اينڊوڪارڊيم]].<ref name="CNX2014">{{cite book|last1=Betts|first1=J. Gordon|title=Anatomy & physiology|date=2013|isbn=978-1-938168-13-0|url=http://cnx.org/content/m46676/latest/?collection=col11496/latest|access-date=11 August 2014|pages=787–846|publisher=OpenStax College, Rice University |archive-date=27 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210227144954/https://openstax.org/books/anatomy-and-physiology/pages/19-1-heart-anatomy|url-status=live}}</ref> <!-- ڪم/فعليات --> دل [[سائنو ايٽريئل نوڊ]] ۾ موجود [[پيس ميڪر خلِيّو|پيس ميڪر خلين]] جي هڪ گروهه پاران مقرر ڪيل [[دل جي ڌڙڪن|تال]] سان رت پمپ ڪري ٿي. اهي خليون هڪ برقي وهڪرو پيدا ڪن ٿيون، جيڪو دل کي سُسڻ جو سبب بڻجي ٿو ۽ [[ايٽريو وينٽريڪيولر نوڊ]] ۽ [[دل جو ترسيلي سرشتو|دل جي ترسيلي سرشتي]] وسيلي سفر ڪري ٿو. انسانن ۾ آڪسيجن کان خالي رت [[مٿين اجوف رڳ|مٿين]] ۽ [[هيٺين اجوف رڳ|هيٺين اجوف رڳن]] وسيلي ساڄي دهليز ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ اتان ساڄي بطين ڏانهن وڃي ٿو. اتان اهو [[ڦڦڙي گردش]] وسيلي [[ڦڦڙو|ڦڦڙن]] ڏانهن پمپ ڪيو وڃي ٿو، جتي اهو آڪسيجن حاصل ڪري ٿو ۽ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ خارج ڪري ٿو. آڪسيجن وارو رت پوءِ کاٻي دهليز ڏانهن موٽي ٿو، کاٻي بطين مان گذري ٿو ۽ [[شه رڳ]] وسيلي [[جسمي گردش]] ۾ پمپ ڪيو وڃي ٿو. اهو [[شريان]]ن، [[ننڍي شريان|ننڍين شريانن]] ۽ [[ڪيپلري|ڪيپلرين]] مان گذري ٿو، جتي رت جي رڳن ۽ خلين جي وچ ۾ غذائي مادا ۽ ٻيا مادا مٽجن ٿا؛ رت آڪسيجن وڃائي ۽ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ حاصل ڪري ٿو، جنهن کان پوءِ [[ننڍي رڳ|ننڍين رڳن]] ۽ [[رڳ]]ن وسيلي واپس دل ڏانهن موٽي ٿو.{{sfn|Guyton & Hall|2011|pp=101, 157–158, 180}} بالغ انسان جي دل آرام واري حالت ۾ سراسري طور لڳ ڀڳ 72 ڀيرا في منٽ ڌڙڪندي آهي.{{sfn|Guyton & Hall|2011|pp=105–107}} <!-- طبي اهميت --> [[دل ۽ رت جي رڳن جون بيماريون]] 2008ع تائين عالمي سطح تي موت جو سڀ کان عام سبب هيون ۽ سڀني انساني موتن جو 30 سيڪڙو حصو بڻيون ٿيون.<ref name="WHO CVD 2013"/><ref name="Harrisons">{{cite book|last1=Longo|first1=Dan|last2=Fauci|first2=Anthony|last3=Kasper|first3=Dennis|last4=Hauser|first4=Stephen|last5=Jameson|first5=J.|last6=Loscalzo|first6=Joseph|title=Harrison's Principles of Internal Medicine|year=2011|publisher=McGraw-Hill Professional|isbn=978-0-07-174889-6|page=1811|edition=18th}}</ref> انهن مان ٽن چوٿين کان وڌيڪ موت [[ڪورونري شريان جي بيماري]] ۽ [[فالج]] سبب ٿين ٿا.<ref name="WHO CVD 2013">{{cite web|title=Cardiovascular diseases (CVDs) Fact sheet N°317 March 2013|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs317/en/|website=WHO|publisher=World Health Organization|access-date=20 September 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140919020049/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs317/en/|archive-date=19 September 2014}}</ref> خطري وارن ڪارڻن ۾ [[سگريٽ نوشي]]، [[وڌيڪ وزن]]، جسماني سرگرميءَ جي کوٽ، [[رت ۾ وڌيڪ ڪوليسٽرول]]، [[رت جو وڌيل دٻاءُ]] ۽ مناسب نموني قابو نه ڪيل [[ذيابيطس]] شامل آهن.<ref>{{cite journal|last1=Graham|first1=I|last2=Atar|first2=D|last3=Borch-Johnsen|first3=K|last4=Boysen|first4=G|last5=Burell|first5=G|last6=Cifkova|first6=R|last7=Dallongeville|first7=J|last8=De Backer|first8=G|last9=Ebrahim|first9=S|last10=Gjelsvik|first10=B|last11=Herrmann-Lingen|first11=C|last12=Hoes|first12=A|last13=Humphries|first13=S|last14=Knapton|first14=M|last15=Perk|first15=J|last16=Priori|first16=SG|last17=Pyorala|first17=K|last18=Reiner|first18=Z|last19=Ruilope|first19=L|last20=Sans-Menendez|first20=S|last21=Scholte op Reimer|first21=W|last22=Weissberg|first22=P|last23=Wood|first23=D|last24=Yarnell|first24=J|last25=Zamorano|first25=JL|last26=Walma|first26=E|last27=Fitzgerald|first27=T|last28=Cooney|first28=MT|last29=Dudina|first29=A|last30=European Society of Cardiology (ESC) Committee for Practice Guidelines|first30=(CPG)|title=European guidelines on cardiovascular disease prevention in clinical practice: executive summary: Fourth Joint Task Force of the European Society of Cardiology and Other Societies on Cardiovascular Disease Prevention in Clinical Practice (Constituted by representatives of nine societies and by invited experts)|journal=European Heart Journal|date=Oct 2007|volume=28|issue=19|pages=2375–2414|pmid=17726041|doi=10.1093/eurheartj/ehm316|url=https://pure.qub.ac.uk/ws/files/498032/European%20guidelines%20on%20cardiovascular%20disease%20prevention%20in%20clinical%20practice%20-%20executive%20summary%20-%20Eur%20Heart%20J%202007%20-%20Yarnell%20JW%20(EACPR).pdf|doi-access=free|access-date=21 October 2019|archive-date=27 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190427100116/https://pure.qub.ac.uk/ws/files/498032/European%20guidelines%20on%20cardiovascular%20disease%20prevention%20in%20clinical%20practice%20-%20executive%20summary%20-%20Eur%20Heart%20J%202007%20-%20Yarnell%20JW%20(EACPR).pdf|url-status=live}}</ref> دل ۽ رت جي رڳن جون بيماريون اڪثر علامتن کان سواءِ به ٿي سگهن ٿيون، پر اهي [[ڇاتيءَ جو سور]] يا [[ساهه جي تڪليف]] پيدا ڪري سگهن ٿيون. دل جي بيماريءَ جي سڃاڻپ اڪثر [[طبي تاريخ]] وٺڻ، [[اسٽيٿوسڪوپ]] سان [[دل جو آواز|دل جا آواز]] ٻڌڻ، [[اليڪٽروڪارڊيوگرام|اي سي جي]] ۽ [[ايڪوڪارڊيوگرام]]، جيڪو [[الٽراسائونڊ]] استعمال ڪري ٿو، وسيلي ڪئي ويندي آهي.<ref name="Moore's 6"/> دل جي بيمارين تي خاص ڌيان ڏيندڙ ماهرن کي [[دل جو ماهر|دل جا ماهر]] چيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ علاج ۾ طب جون ٻيون ڪيتريون ئي خصوصيتون پڻ شامل ٿي سگهن ٿيون.<ref name="Harrisons"/><!--Page 1819--> {{listen | filename = Emily's heartbeat.wav | title = هڪ نوجوان جي دل جي ڌڙڪن | description = 16 ورهين جي هڪ صحتمند ڇوڪريءَ جي دل جي عام ڌڙڪن جا آواز، جيئن [[اسٽيٿوسڪوپ]] سان ٻڌجن ٿا. | format = [[wav]] }} {{TOC limit}} ==بناوت== [[File:Humhrt2.jpg|thumbnail|200px|right|[[لاش جي چيرڦاڙ]] دوران انساني دل]] [[File:CG Heart.gif|alt=ڌڙڪندڙ انساني دل جي ڪمپيوٽر سان تيار ڪيل اينيميشن|thumb|ڌڙڪندڙ انساني دل جي ڪمپيوٽر سان تيار ڪيل اينيميشن]] [[File:MC1 Cardiology 1.webm|thumb|دل جي طب بابت وڊيو]] {{See also|انساني دل جي ايناٽامي}} ===هنڌ ۽ شڪل=== {{anchor|Apex}} [[File:Real-time MRI - Thorax.ogv|thumb|انساني دل جي [[حقيقي-وقت ايم آر آءِ]]]] [[File:Heart near.png|thumb|left|upright|انساني دل [[ڇاتي]] جي وچ ۾ هوندي آهي، جنهن جي چوٽي کاٻي پاسي اشارو ڪندي آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.bartleby.com/107/284.html |title=Gray's Anatomy of the Human Body – 6. Surface Markings of the Thorax |publisher=Bartleby.com |access-date=2010-10-18 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101120145802/http://bartleby.com/107/284.html |archive-date=20 November 2010}}</ref>]] انساني دل [[ميڊياسٽينم]] ۾، [[ڇاتي وارا فقرا|ڇاتي وارن فقرن]] [[پنجون ڇاتي وارو فقرو|T5]] کان [[اٺون ڇاتي وارو فقرو|T8]] جي سطح تي واقع هوندي آهي. ٻٽي جهليءَ واري ٿيلهي، جنهن کي [[پيريڪارڊيم]] چيو وڃي ٿو، دل کي گهيري ٿي ۽ ميڊياسٽينم سان ڳنڍيل هوندي آهي.<ref>{{cite book|last1=Dorland's|title=Dorland's Illustrated Medical Dictionary|url=https://archive.org/details/dorlandsillustra0000unse_s1g5|date=2012|publisher=Elsevier|isbn=978-1-4160-6257-8|page=[https://archive.org/details/dorlandsillustra0000unse_s1g5/page/1461 1461]|edition=32nd}}</ref> دل جي پٺئين مٿاڇري [[ڪرنگهو|ڪرنگهي]] جي ڀرسان هوندي آهي، جڏهن تہ اڳئين مٿاڇري، جنهن کي اسٽيرنوڪوسٽل مٿاڇري چيو وڃي ٿو، [[ڇاتي جي هڏي]] ۽ [[پاسري ڪارٽليج|پاسرين جي ڪارٽليجن]] جي پٺيان هوندي آهي.<ref name="CNX2014"/> دل جو مٿيون حصو ڪيترين وڏين رت نالين، يعني [[اجوف رڳ|اجوف رڳن]]، [[شه رڳ]] ۽ [[ڦڦڙي ڌڙ]]، جي ڳنڍجڻ جو هنڌ آهي. دل جو مٿيون حصو ٽئين پاسري ڪارٽليج جي سطح تي واقع آهي.<ref name="CNX2014"/> دل جو هيٺيون ڇيڙو، '''چوٽي'''، ڇاتي جي هڏي جي کاٻي پاسي ([[وچ-اسٽرنل لڪير]] کان 8 کان 9&nbsp;cm پري) چوٿين ۽ پنجين پاسري جي سنگم جي وچ ۾، انهن جي پاسري ڪارٽليجن سان [[جوڙ (ايناٽامي)|جوڙ]] جي ويجهو هوندو آهي.<ref name="CNX2014"/> دل جو سڀ کان وڏو حصو عام طور ڇاتي جي کاٻي پاسي ٿورو سرڪيل هوندو آهي ([[ليووڪارڊيا]]). هڪ ناياب پيدائشي خرابيءَ ([[ڊيڪسٽروڪارڊيا]]) ۾ دل ساڄي پاسي سرڪيل هوندي آهي ۽ کاٻي پاسي محسوس ٿيندي آهي، ڇاڪاڻ تہ [[کاٻي دل]] وڌيڪ مضبوط ۽ وڏي هوندي آهي، ڇو تہ اها سڄي جسم ڏانهن رت پمپ ڪري ٿي. ڇاڪاڻ تہ دل [[انساني ڦڦڙ|ڦڦڙن]] جي وچ ۾ هوندي آهي، تنهنڪري کاٻو ڦڦڙ ساڄي ڦڦڙ کان ننڍو هوندو آهي ۽ دل کي جاءِ ڏيڻ لاءِ ان جي ڪناري تي قلبي کڏ هوندي آهي.<ref name="CNX2014"/> دل مخروط نما هوندي آهي، جنهن جو '''بنياد''' مٿي ڏانهن هوندو آهي ۽ اها هيٺ چوٽيءَ ڏانهن سنهڙي ٿيندي ويندي آهي.<ref name="CNX2014"/> بالغ دل جو وزن 250 کان 350 گرام (9–12&nbsp;oz) هوندو آهي.<ref>{{cite web|last1=Bianco|first1=Carl|title=How Your Heart Works|url=http://health.howstuffworks.com/human-body/systems/circulatory/heart1.htm|website=HowStuffWorks|access-date=14 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160729035858/http://health.howstuffworks.com/human-body/systems/circulatory/heart1.htm|archive-date=29 July 2016|date=April 2000}}</ref> دل کي اڪثر مُٺ جي ماپ جيتري بيان ڪيو ويندو آهي: ڊيگهه 12&nbsp;cm (5&nbsp;in)، ويڪر 8&nbsp;cm (3.5&nbsp;in) ۽ ٿولهه 6&nbsp;cm (2.5&nbsp;in)،<ref name="CNX2014"/> جيتوڻيڪ هن بيان تي اختلاف آهي، ڇاڪاڻ تہ دل شايد ٿوري وڏي هوندي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Ampanozi |first1=Garyfalia |last2=Krinke |first2=Eileen |last3=Laberke |first3=Patrick |last4=Schweitzer |first4=Wolf |last5=Thali |first5=Michael J. |last6=Ebert |first6=Lars C. |title=Comparing fist size to heart size is not a viable technique to assess cardiomegaly |journal=Cardiovascular Pathology|date=7 May 2018 |volume=36 |pages=1–5 |doi=10.1016/j.carpath.2018.04.009 |pmid=29859507 |s2cid=44086023 |issn=1879-1336}}</ref> سٺي تربيت يافته [[رانديگر|رانديگرن]] جون دليون دل جي عضلي تي ورزش جي اثرن سبب گهڻيون وڏيون ٿي سگهن ٿيون، جيئن ڍانچي وارن عضلن ۾ ٿيندڙ ردعمل هوندو آهي.<ref name="CNX2014"/> ===خانا=== [[File:Heart diseccion.jpg|thumb|مٿان کان دل جي چيرڦاڙ، جنهن ۾ ساڄو ۽ کاٻو وينٽريڪل ن ڏيکاريل آهن]] دل ۾ چار خانا هوندا آهن: مٿيان ٻه [[آٽريم (دل)|آٽريم]]، جيڪي رت وصول ڪندڙ خانا آهن، ۽ هيٺيان ٻه [[وينٽريڪل (دل)|وينٽريڪل]]، جيڪي رت خارج ڪندڙ خانا آهن. آٽريم [[ايٽريو وينٽريڪيولر والو|ايٽريو وينٽريڪيولر والون]] وسيلي وينٽريڪل ۾ کُلن ٿا، جيڪي [[ايٽريو وينٽريڪيولر پردو|ايٽريو وينٽريڪيولر پردي]] ۾ موجود هوندا آهن. هي فرق دل جي مٿاڇري تي پڻ [[ڪورونري سلڪس]] طور نظر اچي ٿو.{{sfn|Gray's Anatomy|2008|pp=960–962}} مٿئين ساڄي دهليز ۾ ڪن جهڙي هڪ بناوت هوندي آهي، جنهن کي [[آٽريم (دل)#بناوت|ساڄو آٽريم ضميمو]] يا auricle چيو وڃي ٿو، ۽ مٿئين کاٻي دهليز ۾ پڻ اهڙي بناوت [[دهليز (دل)#بناوت|کاٻو آٽريم ضميمو]] هوندو آهي.{{sfn|Gray's Anatomy|2008|pp=964–967}} ساڄي آٽريم ۽ ساڄي وينٽريڪل کي گڏجي ڪڏهن [[ساڄي دل]] چيو ويندو آهي. ساڳيءَ طرح کاٻي آٽريم ۽ کاٻي وينٽريڪل کي گڏجي ڪڏهن [[کاٻي دل]] چيو ويندو آهي.{{sfn|Gray's Anatomy|2008|p=960}} بطين هڪ ٻئي کان [[بين-وينٽريڪيل پردو|بين-وينٽريڪل پردي]] سان جدا ٿيل هوندا آهن، جيڪو دل جي مٿاڇري تي [[اڳيون ڊگهو سلڪس]] ۽ [[پٺيون بين-وينٽريڪل سلڪس]] طور نظر اچي ٿو.{{sfn|Gray's Anatomy|2008|pp=960–962}} [[گهرو ڳنڍيندڙ تاندورو|ريشي]] [[قلبي ڍانچو]] دل کي بناوت ڏئي ٿو. اهو ايٽريو وينٽريڪيولر پردو ٺاهي ٿو، جيڪو آٽريمن کي وينٽريڪلن کان جدا ڪري ٿو، ۽ ريشي ڇلا ٺاهي ٿو، جيڪي چئن [[دل جو والو|دل جي والون]] لاءِ بنياد طور ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite book|last1=Pocock|first1=Gillian|title=Human Physiology|url=https://archive.org/details/humanphysiologyb0000poco_h3s4|date=2006|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-856878-0|page=[https://archive.org/details/humanphysiologyb0000poco_h3s4/page/264 264]}}</ref> قلبي ڍانچو دل جي برقي ترسيلي سرشتي ۾ پڻ اهم حد مهيا ڪري ٿو، ڇاڪاڻ تہ ڪوليجن [[بجلي]] نٿو هلائي سگهي. بين-آٽريم پردو آٽريمن کي جدا ڪري ٿو، ۽ بين-وينٽريڪل پردو وينٽريڪلن کي جدا ڪري ٿو.<ref name="CNX2014"/> بين-بطيني پردو بين-آٽريم پردي کان گهڻو ٿلهو هوندو آهي، ڇاڪاڻ تہ وينٽريڪل کي سڪڙڻ وقت وڌيڪ دٻاءُ پيدا ڪرڻو پوندو آهي.<ref name="CNX2014"/> ====والوز==== {{Main|دل جا والوز}} {{multiple image | align = right | direction = horizontal | image1 = 2011 Heart Valves.jpg | width1 = 230 | caption1 = وينٽريڪلن ۽ وڏين نالين کي هٽائڻ کان پوءِ چارئي والوز صاف نظر اچن ٿا.<ref name="CNX2014"/> | image2 = Diagram_of_the_human_heart_(cropped).svg | width2 = 184 | caption2 = دل، جنهن ۾ والوز، شريانون ۽ رڳون ڏيکاريل آهن. اڇا تير رت جي عام وهڪري جو رخ ڏيکارين ٿا. }} [[File:2010 Chordae Tendinae Papillary Muscles.jpg|thumb|اڳيون ڪٽ، جنهن ۾ [[پيپيلري ڏورا]] [[ڪورڊي ٽينڊيني]] وسيلي ساڄي پاسي [[ٽرائي ڪسپڊ والو]] ۽ کاٻي پاسي [[مائيٽرل والو]] سان ڳنڍيل ڏيکاريل آهن.<ref name="CNX2014"/>]] دل ۾ چار والوز هوندا آهن، جيڪي ان جي خانن کي جدا ڪن ٿا. هر آٽريم ۽ وينٽريڪل جي وچ ۾ هڪ والو هوندو آهي، ۽ هر وينٽريڪل جي نڪرڻ واري هنڌ تي هڪ والو هوندو آهي.<ref name=CNX2014/> آٽريمن ۽ وينٽريڪلن جي وچ وارن والوز کي ايٽريو وينٽريڪيولر والوز چيو ويندو آهي. ساڄي آٽريم ۽ ساڄي وينٽريڪل جي وچ ۾ [[ٽرائي ڪسپڊ والو]] هوندو آهي. ٽرائي ڪسپڊ والو ۾ ٽي پتا هوندا آهن،{{sfn|Gray's Anatomy|2008|pp=966–967}} جيڪي [[ڪورڊي ٽينڊيني]] ۽ ٽن [[پيپيلري ڏورا|پيپيلري ڏورن]] سان ڳنڍيل هوندا آهن، جن کي انهن جي لاڳاپيل هنڌن موجب اڳيون، پٺيون ۽ پردي وارو ڏورو چيو ويندو آهي.{{sfn|Gray's Anatomy|2008|pp=966–967}} [[مائيٽرل والو]] کاٻي آٽريم ۽ کاٻي وينٽريڪل جي وچ ۾ هوندو آهي. ان کي ٻه پتا هجڻ سبب بائي ڪسپڊ والو پڻ چيو ويندو آهي: هڪ اڳيون ۽ هڪ پٺيون پتو. اهي پتا پڻ ڪورڊي ٽينڊيني وسيلي وينٽريڪلر ڀت مان نڪرندڙ ٻن پيپيلري ڏورن سان ڳنڍيل هوندا آهن.{{sfn|Gray's Anatomy|2008|p=970}} پيپيلري ڏورا دل جي ڀتين کان والوز تائين ڪارٽليج جهڙن ڳانڍاپن، يعني ڪورڊي ٽينڊيني، وسيلي پکڙيل هوندا آهن. اهي ڏورا والوز کي بند ٿيڻ وقت گهڻو پٺتي ڪرڻ کان روڪين ٿا.<ref>{{cite web|author1=University of Minnesota|title=Papillary Muscles|url=http://www.vhlab.umn.edu/atlas/left-ventricle/papillary-muscles/index.shtml|website=Atlas of Human Cardiac Anatomy|access-date=7 March 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160317203756/http://www.vhlab.umn.edu/atlas/left-ventricle/papillary-muscles/index.shtml|archive-date=17 March 2016}}</ref> قلبي چڪر جي آرام واري مرحلي دوران پيپيلري عضلا يا ڏورا پڻ ڍرا هوندا آهن ۽ ڪورڊي ٽينڊيني تي ڇڪ گهٽ هوندي آهي. جيئن دل جا خانا سُسندا آهن، تيئن پيپيلري عضلا يا ڏورا به سُسندا آهن. ان سان ڪورڊي ٽينڊيني تي ڇڪ پيدا ٿئي ٿي، جيڪا ايٽريو وينٽريڪيولر والوز جي پتن کي پنهنجي جاءِ تي رکڻ ۾ مدد ڪري ٿي ۽ انهن کي دهليزن ڏانهن واپس اڏامي وڃڻ کان روڪي ٿي.<ref name="CNX2014"/>{{efn|ياد رهي تہ ڏورا والوز کي کولڻ جو سبب '''نه''' بڻجن ٿا. اهو ڪم آٽريمن ۽ وينٽريڪلن ۾ موجود رت جي دٻاءَ جي فرق سان ٿئي ٿو.}}{{sfn|Gray's Anatomy|2008|pp=966–967}} ٻه اضافي نيم-چنڊ نما والوز هر بطين جي نڪرڻ واري هنڌ تي هوندا آهن. [[ڦڦڙي والو]] [[ڦڦڙي شريان]] جي بنياد تي واقع آهي. ان ۾ ٽي پتا هوندا آهن، جيڪي ڪنهن به پيپيلري ڏوري سان ڳنڍيل نه هوندا آهن. جڏهن وينٽريڪل آرام ڪري ٿو تہ رت شريان مان واپس وينٽريڪل ڏانهن وهي ٿو ۽ رت جو اهو وهڪرو کيسي جهڙي والو کي ڀري ٿو، پتن تي دٻاءُ وجهي ٿو ۽ اهي بند ٿي والو کي سيل ڪن ٿا. نيم-چنڊ نما [[شه رڳي والو]] [[شه رڳ]] جي بنياد تي هوندو آهي ۽ اهو به پيپيلري ڏورن سان ڳنڍيل نه هوندو آهي. ان ۾ به ٽي پتا هوندا آهن، جيڪي شه رڳ مان واپس وهندڙ رت جي دٻاءَ سان بند ٿين ٿا.<ref name="CNX2014"/> ====ساڄي دل==== {{anchor|Right heart}} ساڄي دل ٻن خانن، ساڄي آٽريم ۽ ساڄي وينٽريڪل، تي مشتمل هوندي آهي، جن کي هڪ والو، [[ٽرائي ڪسپڊ والو]]، جدا ڪري ٿو.<ref name="CNX2014"/> ساڄي آٽريم جسم جي ٻن وڏين [[رڳ|رڳن]]، [[مٿين اجوف رڳ|مٿين]] ۽ [[هيٺين اجوف رڳ|هيٺين]] [[اجوف رڳ|اجوف رڳن]]، مان لڳ ڀڳ لاڳيتو رت وصول ڪري ٿي. ڪورونري گردش مان ٿورو رت پڻ [[ڪورونري سائنس]] وسيلي ساڄي آٽريم ۾ خالي ٿئي ٿو، جيڪو هيٺين اجوف رڳ جي کليل هنڌ کان فوراً مٿي ۽ وچ ڏانهن هوندو آهي.<ref name="CNX2014"/> ساڄي آٽريم جي ڀت ۾ هڪ بيضوي نما کوٽ هوندي آهي، جنهن کي [[فوسا اووالس (دل)|فوسا اووالس]] چيو وڃي ٿو، جيڪا جنيني دل ۾ موجود هڪ کليل سوراخ [[فورامين اووال (دل)|فورامين اووال]] جو باقيات آهي.<ref name="CNX2014"/> ساڄي دهليز جي اندروني مٿاڇري جو گهڻو حصو هموار هوندو آهي، فوسا اووالس جي کوٽ وچئين پاسي هوندي آهي، ۽ اڳئين مٿاڇري تي [[پيڪٽينيٽ عضلو|پيڪٽينيٽ عضلن]] جون نمايان ريکائون هونديون آهن، جيڪي [[ساڄو آٽريم ضميمو|ساڄي آٽريم ضميمي]] ۾ به موجود هونديون آهن.<ref name="CNX2014"/> ساڄي آٽريم ٽرائي ڪسپڊ والو وسيلي ساڄي بطين سان ڳنڍيل هوندي آهي.<ref name="CNX2014"/> ساڄي وينٽريڪل جون ڀتيون [[ٽرابيڪيولي ڪارنيئي]] سان ڍڪيل هونديون آهن، جيڪي اينڊوڪارڊيم سان ڍڪيل قلبي عضلي جون اڀريل ريکائون آهن. انهن عضلاتي ريکائن کان علاوه، قلبي عضلي جو هڪ پٽو، جيڪو پڻ اينڊوڪارڊيم سان ڍڪيل هوندو آهي ۽ [[موڊريٽر بينڊ]] سڏبو آهي، ساڄي وينٽريڪلن جي سنهين ڀتين کي مضبوط ڪري ٿو ۽ قلبي ترسيل ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. اهو بين-وينٽريڪل پردي جي هيٺئين حصي مان نڪري ساڄي وينٽريڪل جي اندروني جاءِ پار ڪري هيٺئين پيپيلري عضلي سان ڳنڍجي ٿو.<ref name="CNX2014"/> ساڄو وينٽريڪل [[ڦڦڙي ڌڙ]] ڏانهن سنهڙو ٿيندو وڃي ٿو، جنهن ۾ اهو سکڙڻ وقت رت اڇلائي ٿو. ڦڦڙي ڌڙ کاٻي ۽ ساڄي ڦڦڙي شريانن ۾ ورهائجي ٿو، جيڪي رت کي هر ڦڦڙ ڏانهن کڻي وڃن ٿيون. ڦڦڙي والو ساڄي دل ۽ ڦڦڙي ڌڙ جي وچ ۾ هوندو آهي.<ref name="CNX2014"/> ====کاٻي دل==== {{anchor|left heart}} کاٻي دل ۾ ٻه خانا هوندا آهن: کاٻي آٽريم ۽ کاٻو وينٽريڪل، جن کي [[مائيٽرل والو]] جدا ڪري ٿو.<ref name="CNX2014"/> کاٻي دهليز چئن [[ڦڦڙي رڳ|ڦڦڙي رڳن]] مان ڪنهن هڪ وسيلي ڦڦڙن کان واپس آيل آڪسيجن وارو رت وصول ڪري ٿي. کاٻي آٽريم ۾ ٻاهر نڪتل ٿلهو هوندو آهي، جنهن کي [[کاٻو آٽريم ضميمو]] چيو وڃي ٿو. ساڄي دهليز وانگر، کاٻي آٽريم پڻ [[پيڪٽينيٽ ڏورو|پيڪٽينيٽ ڏورن]] سان ڍڪيل هوندي آهي.<ref>{{Cite web|url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/pectinate+muscle|title=pectinate muscle|publisher=The Free Dictionary|access-date=2016-07-31|archive-date=23 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180823131849/https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/pectinate+muscle|url-status=live}}</ref> کاٻي آٽريم مائيٽرل والو وسيلي کاٻي وينٽريڪل سان ڳنڍيل هوندي آهي.<ref name="CNX2014"/> کاٻو وينٽريڪل ساڄي وينٽريڪل جي ڀيٽ ۾ گهڻو ٿلهو هوندو آهي، ڇاڪاڻ تہ سڄي جسم ڏانهن رت پمپ ڪرڻ لاءِ وڌيڪ قوت گهربل هوندي آهي. ساڄي وينٽريڪل وانگر، کاٻي وينٽريڪل ۾ به [[ٽرابيڪيولي ڪارنيئي]] هوندا آهن، پر [[موڊريٽر بينڊ]] نه هوندو آهي. کاٻو وينٽريڪل رت کي شه رڳي والو وسيلي [[شه رڳ]] ۾ ۽ پوءِ جسم ڏانهن پمپ ڪري ٿو. شه رڳي والو کان مٿي ٻه ننڍا سوراخ [[دل جو ڏورو|دل جي ڏوري]] ڏانهن رت کڻي وڃن ٿا؛ [[کاٻي ڪورونري شريان]] والو جي کاٻي پتي کان مٿي آهي، ۽ [[ساڄي ڪورونري شريان]] ساڄي پتي کان مٿي آهي.<ref name="CNX2014"/> ===ڀت=== {{Further|قلبي عضلو}} [[File:2004 Heart Wall.jpg|thumb|دل جي ڀت جون تهون، جن ۾ وسرل ۽ پاريئٽل پيريڪارڊيم شامل آهن]] دل جي ڀت ٽن تهن مان ٺهيل آهي: اندروني [[اينڊوڪارڊيم]]، وچيون [[مايوڪارڊيم]] ۽ ٻاهريون [[ايپي ڪارڊيم]]. انهن کي ٻٽي جهليءَ وارو ٿيلهو، جنهن کي پيريڪارڊيم چيو وڃي ٿو، گهيري ٿو. دل جي سڀ کان اندروني تهه کي اينڊوڪارڊيم چيو وڃي ٿو. اها [[سادو چپترو اپيٿيليم|سادو چپتري اپيٿيليم]] جي استر مان ٺهيل آهي ۽ دل جي خانن ۽ والوز کي ڍڪي ٿي. اها دل جي رڳن ۽ شريانن جي [[اينڊوٿيليم]] سان لڳاتار هوندي آهي ۽ ڳنڍيندڙ تاندوري جي سنهي تهه وسيلي مايوڪارڊيم سان ڳنڍيل هوندي آهي.<ref name="CNX2014"/> اينڊوڪارڊيم، [[اينڊوٿيلن|اينڊوٿيلنز]] خارج ڪري، مايوڪارڊيم جي سُسڻ کي ضابطي ۾ رکڻ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو.<ref name="CNX2014"/> [[File:2006 Heart Musculature.jpg|200px|thumbnail|مايوڪارڊيم جو وڪڙيل نمونو دل کي اثرائتي نموني رت پمپ ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿو]] دل جي ڀت جي وچئين تهه کي مايوڪارڊيم چيو وڃي ٿو، جيڪو [[قلبي عضلو]] آهي؛ اهو غير ارادي [[پٽيدار ڏورن وارو تاندورو|پٽيدار ڏورن واري تاندوري]] جو تهه آهي، جنهن کي [[ڪوليجن]] جو ڍانچو گهيري ٿو. قلبي عضلي جو نمونو خوبصورت ۽ پيچيده آهي، ڇاڪاڻ تہ عضلاتي خليا دل جي خانن جي چوڌاري وڪڙ ۽ پيچ ٺاهين ٿا؛ ٻاهريان عضلا آٽريمن ۽ وڏين نالين جي بنيادن جي چوڌاري عدد 8 جهڙو نمونو ٺاهين ٿا، جڏهن تہ اندروني عضلا ٻنهي وينٽريڪلن جي چوڌاري عدد 8 ٺاهي چوٽيءَ ڏانهن وڌن ٿا. هي پيچيده وڪڙيل نمونو دل کي وڌيڪ اثرائتي نموني رت پمپ ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو.<ref name="CNX2014"/> قلبي عضلي ۾ ٻن قسمن جا خليا هوندا آهن: [[ڪارڊيومايو سائيٽ|عضلاتي خليا]]، جن ۾ آسانيءَ سان سُسڻ جي صلاحيت هوندي آهي، ۽ ترسيلي سرشتي جا [[قلبي پيس ميڪر|پيس ميڪر خليا]]. عضلاتي خليا آٽريمن ۽ وينٽريڪلن جي خلين جو وڏو حصو (99 سيڪڙو) ٺاهين ٿا. اهي سُسڻ وارا خليا [[انٽرڪليٽيڊ ڊسڪ|انٽرڪليٽيڊ ڊسڪن]] وسيلي ڳنڍيل هوندا آهن، جيڪي پيس ميڪر خلين مان ايندڙ [[قلبي عمل امڪان|عمل امڪان]] جي تحريڪن تي تيز ردعمل جي اجازت ڏين ٿا. انٽرڪليٽيڊ ڊسڪ خلين کي [[سنسيشيئم]] وانگر ڪم ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿا ۽ اهڙيون سُسڻيون ممڪن بڻائين ٿا، جيڪي رت کي دل مان ۽ [[وڏيون شريانون|مکيه شريانن]] ۾ پمپ ڪن ٿيون.<ref name="CNX2014"/> پيس ميڪر خليا خلين جو 1 سيڪڙو ٺاهين ٿا ۽ دل جو ترسيلي سرشتو ٺاهين ٿا. اهي عام طور سُسڻ وارن خلين کان گهڻو ننڍا هوندا آهن ۽ انهن ۾ ٿورا [[مايوفائبرل]] هوندا آهن، جنهن سبب انهن جي سُسڻ جي صلاحيت محدود هوندي آهي. انهن جو ڪم ڪيترن لحاظن کان [[نيورون|نيورونن]] جهڙو آهي.<ref name="CNX2014"/> قلبي عضلاتي تاندوري ۾ [[خود تاليت]] هوندي آهي، يعني مقرر رفتار سان قلبي عمل امڪان شروع ڪرڻ جي منفرد صلاحيت؛ اها تحريڪ خليي کان خليي تائين تيزيءَ سان پکڙي سڄي دل جي سُسڻ کي شروع ڪري ٿي.<ref name="CNX2014"/> قلبي عضلاتي خلين ۾ خاص [[حياتيائي معلوماتيات#جين ۽ پروٽين جو اظهار|پروٽين ظاهر ٿين ٿا]].<ref>{{Cite web|url=https://www.proteinatlas.org/humanproteome/heart|title=The human proteome in heart |series=The Human Protein Atlas|website=www.proteinatlas.org|access-date=2017-09-29|archive-date=9 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181109191813/http://www.proteinatlas.org/humanproteome/heart|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Uhlén|first1=Mathias|last2=Fagerberg|first2=Linn|last3=Hallström|first3=Björn M.|last4=Lindskog|first4=Cecilia|last5=Oksvold|first5=Per|last6=Mardinoglu|first6=Adil|last7=Sivertsson|first7=Åsa|last8=Kampf|first8=Caroline|last9=Sjöstedt|first9=Evelina|s2cid=802377|date=2015-01-23|title=Tissue-based map of the human proteome|journal=Science|language=en|volume=347|issue=6220|article-number=1260419|doi=10.1126/science.1260419|issn=0036-8075|pmid=25613900}}</ref> اهي گهڻو ڪري عضلاتي سُسڻ سان لاڳاپيل آهن ۽ [[ايڪٽن]]، [[مايوسن]]، [[ٽروپوميوسن]] ۽ [[ٽروپونن]] سان ڳنڍجن ٿا. انهن ۾ MYH6، ACTC1، TNNI3، CDH2 ۽ [[پلاڪوفلن-2|PKP2]] شامل آهن. ٻيا ظاهر ٿيندڙ پروٽين MYH7 ۽ LDB3 آهن، جيڪي ڍانچي واري عضلي ۾ پڻ ظاهر ٿين ٿا.<ref>{{Cite journal|last1=Lindskog|first1=Cecilia|last2=Linné|first2=Jerker|last3=Fagerberg|first3=Linn|last4=Hallström|first4=Björn M.|last5=Sundberg|first5=Carl Johan|last6=Lindholm|first6=Malene|last7=Huss|first7=Mikael|last8=Kampf|first8=Caroline|last9=Choi|first9=Howard|date=2015-06-25|title=The human cardiac and skeletal muscle proteomes defined by transcriptomics and antibody-based profiling|journal=BMC Genomics|volume=16|issue=1 |page=475|doi=10.1186/s12864-015-1686-y|pmid=26109061|pmc=4479346|issn=1471-2164 |doi-access=free }}</ref> ==واڌ ويجھ== {{anchor|شروعاتي واڌ ويجھ|دل جي واڌ ويجھ|واڌ ويجھ|جنينيات}} {{main|دل جي واڌ ويجھ|انساني جنيني واڌ}} [[File:2037 Embryonic Development of Heart.jpg|thumb|right|450px|پهريان اٺ هفتا دوران انساني دل جي واڌ ويجھ (مٿي) ۽ دل جي خانن جو ٺهڻ (هيٺ). هن شڪل ۾ نيرو ۽ ڳاڙهو رنگ رت جي اندر اچڻ ۽ ٻاهر وڃڻ کي ظاهر ڪن ٿا، نه ڪي وريدي ۽ شرياني رت کي. شروعات ۾ سمورو وريدي رت پڇ/دهليزن کان بطينن/مٿي ڏانهن وهي ٿو، جيڪو بالغ دل جي نموني کان تمام مختلف آهي.<ref name="CNX2014"/>]] دل واڌ ويجھ ڪندڙ پهريون فعلي عضوو آهي ۽ [[انساني جنيني واڌ|جنيني واڌ]] جي لڳ ڀڳ ٽئين هفتي ۾ ڌڙڪڻ ۽ رت پمپ ڪرڻ شروع ڪري ٿي. هي شروعاتي عمل ايندڙ جنيني ۽ [[ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجھ]] لاءِ نهايت اهم آهي. دل [[نيورل پليٽ]] ۾ موجود [[سپلانڪنوپليورڪ ميزينڪائيم]] مان نڪري ٿي، جيڪو [[ڪارڊيوجينيڪ علائقو]] ٺاهيندو آهي. هتي ٻه [[اينڊوڪارڊيائي نليون]] ٺهن ٿيون، جيڪي پاڻ ۾ ملي ابتدائي دل جي نلي ٺاهين ٿيون، جنهن کي [[نلي نما دل]] چيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.meddean.luc.edu/lumen/MedEd/GrossAnatomy/thorax0/heartdev/main_fra.html |title=Main Frame Heart Development |publisher=Meddean.luc.edu |access-date=2010-10-17 |url-status=live |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20011116192836/http://www.meddean.luc.edu/lumen/meded/grossanatomy/thorax0/heartdev/main_fra.html |archive-date=16 November 2001}}</ref> ٽئين ۽ چوٿين هفتي جي وچ ۾ دل جي نلي ڊگهي ٿئي ٿي ۽ [[پيريڪارڊيم]] اندر S-شڪل ٺاهڻ لاءِ وڪڙجڻ شروع ڪري ٿي. ان سان دل جا خانا ۽ وڏيون رڳون پوري ترتيب ۾ اچي وڃن ٿيون، جيڪا پڪي دل لاءِ ضروري آهي. وڌيڪ واڌ ويجھ ۾ پردن ۽ والون جو ٺهڻ، ۽ دل جي خانن جي ٻيهر جوڙجڪ شامل آهي. پنجين هفتي جي پڇاڙيءَ تائين پردا مڪمل ٿي وڃن ٿا، ۽ نائين هفتي تائين دل جا والوز مڪمل ٿين ٿا.<ref name="CNX2014"/> پنجين هفتي کان اڳ جنيني دل ۾ هڪ کليل سوراخ هوندو آهي، جنهن کي [[فورامين اووال (دل)|فورامين اووال]] چيو ويندو آهي. فورامين اووال جنيني دل ۾ رت ==جسمانيات (فزيولاجي)== {{anchor|ڪم}}{{main|قلبي جسمانيات}} ===رت جو وهڪرو=== [[File:Latidos.gif|thumb|left|والوز مان رت جو وهڪرو]] [[File:Flow through the Heart.webm|thumb|دل مان رت جو وهڪرو]] [[File:Schematic 3D illustration of blood flow through the heart.ogg|thumb|دل مان رت جي وهڪري جي وڊيو وضاحت]] دل [[گردشي سرشتو|گردشي سرشتي]] ۾ پمپ طور ڪم ڪري ٿي، جيئن سڄي جسم ۾ [[رت جو وهڪرو|رت جو لڳاتار وهڪرو]] برقرار رهي. هي گردش [[جسمي گردش]]، جيڪا جسم ڏانهن ۽ جسم کان واپس ٿئي ٿي، ۽ [[ڦڦڙي گردش]]، جيڪا ڦڦڙن ڏانهن ۽ ڦڦڙن کان واپس ٿئي ٿي، تي مشتمل آهي. ڦڦڙي گردش ۾ رت [[ساهه کڻڻ|ساهه کڻڻ]] جي عمل وسيلي ڦڦڙن ۾ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جي بدلي آڪسيجن حاصل ڪري ٿو. پوءِ جسمي گردش آڪسيجن کي جسم تائين پهچائي ٿي ۽ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ ۽ نسبتاً آڪسيجن کان خالي رت کي ڦڦڙن ڏانهن موڪلڻ لاءِ دل ڏانهن واپس آڻي ٿي.<ref name="CNX2014"/> [[#ساڄي دل|ساڄي دل]] ٻن وڏين رڳن، [[مٿين اجوف رڳ|مٿين]] ۽ [[هيٺين اجوف رڳ|هيٺين]] [[اجوف رڳ|اجوف رڳن]]، مان آڪسيجن کان خالي رت گڏ ڪري ٿي. رت ساڄي ۽ کاٻي دهليز ۾ لڳاتار گڏ ٿيندو رهي ٿو.<ref name="CNX2014"/> مٿين اجوف رڳ [[ڇاتي وارو ڊائيفرام|ڊائيفرام]] کان مٿي واري حصي مان رت ڪڍي ساڄي آٽريم جي مٿئين پٺئين حصي ۾ خالي ڪري ٿي. هيٺين اجوف رڳ ڊائيفرام کان هيٺ واري حصي مان رت ڪڍي ساڄي دهليز جي پٺئين حصي ۾، مٿين اجوف رڳ جي کليل هنڌ کان هيٺ، خالي ڪري ٿي. هيٺين اجوف رڳ جي کليل هنڌ کان فوراً مٿي ۽ وچ ڏانهن سنهي ڀت واري ڪورونري سائنس جو کليل هنڌ هوندو آهي.<ref name="CNX2014"/> ان کان علاوه، [[ڪورونري سائنس]] مايوڪارڊيم مان آڪسيجن کان خالي رت ساڄي آٽريم ڏانهن واپس آڻي ٿو. رت ساڄي دهليز ۾ گڏ ٿئي ٿو. جڏهن ساڄي آٽريم سُسي ٿي، رت [[ٽرائي ڪسپڊ والو]] مان ساڄي وينٽريڪل ۾ پمپ ٿئي ٿو. جيئن ساڄو وينٽريڪل سُسي ٿو، ٽرائي ڪسپڊ والو بند ٿئي ٿو ۽ رت ڦڦڙي والو وسيلي ڦڦڙي ڌڙ ۾ پمپ ٿئي ٿو. ڦڦڙي ڌڙ ڦڦڙي شريانن ۾ ورهائجي ٿو، جيڪي ڦڦڙن اندر آهستي آهستي ننڍين شريانن ۾ ورهائجن ٿيون، تان جو [[ڪيپلري|ڪيپلرين]] تائين پهچن ٿيون. جڏهن اهي [[ڦڦڙن جي هوائي ڳوٿري|هوائي ڳوٿرين]] وٽان گذرن ٿيون، تڏهن ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ [[گيسن جي ڏي وٺ|آڪسيجن سان مٽجي]] ٿي. اهو [[ڦهلاءُ]] جي غيرفعال عمل وسيلي ٿئي ٿو. [[#کاٻي دل|کاٻي دل]] ۾ آڪسيجن وارو رت ڦڦڙي رڳن وسيلي کاٻي آٽريم ڏانهن واپس اچي ٿو. پوءِ اهو [[مائيٽرل والو]] وسيلي کاٻي وينٽريڪل ۾، ۽ شه رڳي والو وسيلي [[شه رڳ]] ۾ جسمي گردش لاءِ پمپ ٿئي ٿو. شه رڳ هڪ وڏي شريان آهي، جيڪا ڪيترين ننڍين شريانن، [[ننڍي شريان|ننڍين شريانن]] ۽ آخرڪار ڪيپلرين ۾ ورهائجي ٿي. ڪيپلرين ۾ رت مان آڪسيجن ۽ غذائي مادا جسم جي خلين کي ميٽابولزم لاءِ ملن ٿا، ۽ انهن جي بدلي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ ۽ فضول مادا رت ۾ اچن ٿا.<ref name="CNX2014"/> ڪيپلري رت، جيڪو هاڻي آڪسيجن کان خالي ٿي چڪو هوندو آهي، [[ننڍي رڳ|ننڍين رڳن]] ۽ رڳن ۾ داخل ٿئي ٿو، جيڪي آخرڪار مٿين ۽ هيٺين اجوف رڳن ۾ گڏ ٿي ساڄي دل ۾ داخل ٿين ٿيون. ====قلبي چڪر==== {{main|قلبي چڪر|سسٽولي|ڊائسٽولي}} [[File:2027 Phases of the Cardiac Cycle.jpg|thumb|اي سي جي سان لاڳاپيل قلبي چڪر]] قلبي چڪر انهن واقعن جو سلسلو آهي، جن ۾ دل هر ڌڙڪن سان سُسي ۽ آرام ڪري ٿي.{{sfn|Guyton & Hall|2011|pp=105–107}} اهو وقت، جنهن دوران وينٽريڪل سُسي رت کي شه رڳ ۽ مکيه ڦڦڙي شريان ۾ ڌڪين ٿا، [[سسٽولي]] سڏجي ٿو؛ جڏهن تہ اهو وقت، جنهن دوران وينٽريڪل آرام ڪري رت سان ٻيهر ڀرجن ٿا، [[ڊائسٽولي]] سڏجي ٿو. آٽريم ۽ وينٽريڪل گڏيل هم آهنگي سان ڪم ڪن ٿا؛ سسٽولي ۾، جڏهن وينٽريڪل سُسي رهيا هوندا آهن، آٽريم آرام ۾ هوندا آهن ۽ رت گڏ ڪندا آهن. ڊائسٽولي ۾، جڏهن وينٽريڪل آرام ۾ هوندا آهن، آٽريم سُسي رت کي وينٽريڪلن ڏانهن پمپ ڪندا آهن. هي هم آهنگي يقيني بڻائي ٿي تہ رت جسم ڏانهن اثرائتي نموني پمپ ٿئي.<ref name="CNX2014"/> قلبي چڪر جي شروعات ۾ وينٽريڪل آرام ڪري رهيا هوندا آهن. اهڙي حالت ۾ اهي کليل [[مائيٽرل والو|مائيٽرل]] ۽ [[ٽرائي ڪسپڊ والو|ٽرائي ڪسپڊ]] والوز مان ايندڙ رت سان ڀرجن ٿا. جڏهن وينٽريڪلن جو گهڻو ڀرجي وڃڻ مڪمل ٿئي ٿو، آٽريم سُسن ٿا، وڌيڪ رت وينٽريڪلن ۾ ڌڪين ٿا ۽ پمپ کي تيار ڪن ٿا. پوءِ وينٽريڪل سُسڻ شروع ڪن ٿا. جيئن وينٽريڪلن جي کوکن اندر دٻاءُ وڌي ٿو، مائيٽرل ۽ ٽرائي ڪسپڊ والوز زوريءَ بند ٿي وڃن ٿا. جڏهن وينٽريڪلن اندر دٻاءُ وڌيڪ وڌي شه رڳ ۽ ڦڦڙي شريانن جي دٻاءَ کان وڌي وڃي ٿو، تڏهن شه رڳي ۽ ڦڦڙي والوز کُلي وڃن ٿا. رت دل مان ٻاهر اڇلايو وڃي ٿو، جنهن سان وينٽريڪلن اندر دٻاءُ گهٽجي ٿو. ساڳئي وقت، دهليز ٻيهر ڀرجن ٿا، جيئن رت مٿين ۽ [[هيٺين اجوف رڳ|هيٺين اجوف رڳن]] وسيلي ساڄي آٽريم ۾، ۽ ڦڦڙي رڳن وسيلي کاٻي آٽريم ۾ داخل ٿئي ٿو. آخرڪار جڏهن وينٽريڪلن اندر دٻاءُ شه رڳ ۽ ڦڦڙي شريانن جي دٻاءَ کان گهٽجي وڃي ٿو، شه رڳي ۽ ڦڦڙي والوز بند ٿي وڃن ٿا. وينٽريڪل آرام ڪرڻ شروع ڪن ٿا، مائيٽرل ۽ ٽرائي ڪسپڊ والوز کُلن ٿا، ۽ چڪر ٻيهر شروع ٿئي ٿو.{{sfn|Guyton & Hall|2011|pp=105–107}} ====قلبي پيداوار==== {{main|قلبي پيداوار}} [[File:2029 Cardiac Cycle vs Heart Sounds.jpg|thumb|x-محور وقت کي دل جي آوازن جي رڪارڊنگ سان ڏيکاري ٿو. y-محور دٻاءُ ڏيکاري ٿو.<ref name="CNX2014"/>]] قلبي پيداوار (CO) هڪ منٽ ۾ هر وينٽريڪل پاران پمپ ڪيل رت جي مقدار، يعني اسٽروڪ مقدار، جي ماپ آهي. اها اسٽروڪ مقدار (SV) کي دل جي رفتار (HR) جي في منٽ ڌڙڪن سان ضرب ڏيڻ سان حساب ڪئي ويندي آهي. تنهنڪري: CO = SV x HR.<ref name="CNX2014"/> قلبي پيداوار کي [[جسم جي مٿاڇري واري ايراضي]] وسيلي جسم جي ماپ مطابق نارمل ڪيو وڃي ٿو، جنهن کي [[قلبي اشارو]] چيو وڃي ٿو. سراسري اسٽروڪ مقدار لڳ ڀڳ 70mL استعمال ڪندي، اوسط قلبي پيداوار 5.25 L/min آهي، جڏهن تہ عام حد 4.0–8.0 L/min آهي.<ref name="CNX2014"/> اسٽروڪ مقدار عام طور [[ايڪوڪارڊيوگرام]] وسيلي ماپي ويندي آهي ۽ ان تي دل جي ماپ، فرد جي جسماني ۽ ذهني حالت، [[حياتي جنس]]، [[مايوڪارڊيائي سُسڻ جي صلاحيت|سُسڻ جي صلاحيت]]، سُسڻ جو عرصو، [[پري لوڊ (ڪارڊيالاجي)|پري لوڊ]] ۽ [[آفٽر لوڊ]] اثرانداز ٿي سگهن ٿا.<ref name="CNX2014"/> [[پري لوڊ (ڪارڊيالاجي)|پري لوڊ]] ڊائسٽولي جي پڇاڙيءَ ۾ آٽريمن جي ڀرجڻ واري دٻاءَ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن وينٽريڪل پنهنجي سڀ کان وڌيڪ ڀريل حالت ۾ هوندا آهن. هڪ اهم ڪارڻ اهو آهي تہ وينٽريڪلن کي ڀرڻ ۾ ڪيترو وقت لڳي ٿو: جيڪڏهن وينٽريڪل وڌيڪ تيزيءَ سان سُسن، تہ ڀرڻ لاءِ وقت گهٽ هوندو ۽ پري لوڊ به گهٽ ٿيندو.<ref name="CNX2014"/> پري لوڊ تي ڪنهن شخص جي رت جي مقدار پڻ اثرانداز ٿي سگهي ٿي. دل جي عضلي جي هر سُسڻ جي قوت پري لوڊ سان متناسب آهي، جنهن کي [[فرينڪ-اسٽارلنگ طريقيڪار]] بيان ڪري ٿو. هن موجب سُسڻ جي قوت عضلاتي ريشو جي ابتدائي ڊيگهه سان سڌي نسبت رکي ٿي؛ يعني وينٽريڪل جيترو وڌيڪ ڇڪبو، اوترو وڌيڪ زور سان سُسندو.<ref name="CNX2014" />{{sfn|Guyton & Hall|2011|pp=110–113}} [[آفٽر لوڊ]]، يعني سسٽولي دوران رت ٻاهر ڪڍڻ لاءِ دل کي ڪيترو دٻاءُ پيدا ڪرڻو پوي ٿو، [[رڳي مزاحمت]] کان متاثر ٿئي ٿو. اهو دل جي والوز جي سوڙهائپ ([[اسٽينوسس]]) يا پردي وارين رت نالين جي سُسڻ يا ڍر ٿيڻ کان متاثر ٿي سگهي ٿو.<ref name="CNX2014"/> دل جي عضلي جي سُسڻ جي قوت اسٽروڪ مقدار کي ضابطي ۾ رکي ٿي. ان تي [[اينوٽروپ|اينوٽروپس]] سڏجندڙ عامل مثبت يا منفي نموني اثرانداز ٿي سگهن ٿا.<ref name="BERRY2010">{{cite journal|last1=Berry|first1=William|last2=McKenzie|first2=Catherine|title=Use of inotropes in critical care|journal=Clinical Pharmacist|date=1 January 2010|volume=2|page=395|url=http://www.pharmaceutical-journal.com/learning/learning-article/use-of-inotropes-in-critical-care/11049283.article|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161128052534/http://www.pharmaceutical-journal.com/learning/learning-article/use-of-inotropes-in-critical-care/11049283.article|archive-date=28 November 2016}}</ref> اهي عامل جسم اندر تبديليءَ جي نتيجي ۾ پيدا ٿي سگهن ٿا، يا ڪنهن طبي خرابي جي علاج، يا [[حياتي سهارو]] جي صورت ۾، خاص طور [[انتھائي نگهداشت يونٽ|انتھائي نگهداشت يونٽن]] ۾ دوائن طور ڏنا ويندا آهن. اهي اينوٽروپس جيڪي سُسڻ جي قوت وڌائين ٿا، "مثبت" اينوٽروپس آهن، جن ۾ [[سمپيٿيٽڪ عصبي سرشتو|سمپيٿيٽڪ]] عامل، جهڙوڪ [[ايڊرينالين]]، [[نارايڊرينالين]] ۽ [[ڊوپامين]] شامل آهن.<ref name=OH2010>{{cite book|author= Bersten, Andrew|title=Oh's Intensive Care Manual|date=2013|publisher=Elsevier Health Sciences|location=London|isbn=978-0-7020-4762-6|pages=912–922|edition=7th}}</ref> "منفي" اينوٽروپس سُسڻ جي قوت گهٽائين ٿا ۽ انهن ۾ [[ڪيلشيم چينل بلاڪر|ڪيلشيم چينل بلاڪرز]] شامل آهن.<ref name=BERRY2010 /> ===برقي ترسيل=== {{Main|دل جو برقي ترسيلي سرشتو}} [[File:ECG principle slow.gif|275px|thumb|دل جي ترسيلي سرشتي مان [[قلبي عمل امڪان]] جي منتقلي]] عام تال واري دل جي ڌڙڪن، جنهن کي [[سائنس تال]] چيو وڃي ٿو، دل جي پنهنجي پيس ميڪر، [[سائنو ايٽريئل نوڊ]]، جنهن کي سائنس نوڊ يا SA نوڊ پڻ چيو وڃي ٿو، وسيلي قائم ٿئي ٿي. هتي هڪ برقي اشارو پيدا ٿئي ٿو، جيڪو دل مان گذري دل جي عضلي کي سُسڻ جو سبب بڻجي ٿو. سائنو ايٽريئل نوڊ [[ساڄي دهليز]] جي مٿئين حصي ۾، مٿين اجوف رڳ سان سنگم جي ويجهو موجود هوندو آهي.<ref>{{cite book|last1=Pocock|first1=Gillian|title=Human Physiology|url=https://archive.org/details/humanphysiologyb0000poco_h3s4|date=2006|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-856878-0|page=[https://archive.org/details/humanphysiologyb0000poco_h3s4/page/266 266]|edition=Third}}</ref> سائنو ايٽريئل نوڊ مان پيدا ٿيندڙ برقي اشارو ساڄي آٽريم ۾ شعاعي نموني سفر ڪري ٿو، جيڪو مڪمل طور سمجهيل ناهي. اهو [[بئڪمن جو بنڊل|بئڪمن جي بنڊل]] وسيلي کاٻي آٽريم ڏانهن وڃي ٿو، جنهن سبب کاٻي ۽ ساڄي آٽريم جا عضلا گڏ سُسن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Antz |first=Matthias |year=1998 |title=Electrical Conduction Between the Right Atrium and the Left Atrium via the Musculature of the Coronary Sinus |url=https://archive.org/details/sim_circulation_1998-10-27_98_17/page/1790 |journal=Circulation |volume=98 |issue=17 |pages=1790–1795 |doi=10.1161/01.CIR.98.17.1790 |pmid=9788835 |display-authors=etal|doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last=De Ponti |first=Roberto |year=2002 |title=Electroanatomic Analysis of Sinus Impulse Propagation in Normal Human Atria |journal=Journal of Cardiovascular Electrophysiology |volume=13 |issue=1 |pages=1–10 |doi=10.1046/j.1540-8167.2002.00001.x |pmid=11843475 |s2cid=1705535 |display-authors=etal}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.medterms.com/script/main/art.asp?articlekey=5402 |title=Definition of SA node |work=Medterms |publisher=MedicineNet.com |date=27 April 2011 |access-date=7 June 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120801181101/http://www.medterms.com/script/main/art.asp?articlekey=5402 |archive-date=1 August 2012}}</ref> پوءِ اشارو [[ايٽريو وينٽريڪيولر نوڊ]] ڏانهن سفر ڪري ٿو. اهو ساڄي آٽريم جي هيٺئين حصي ۾ [[ايٽريو وينٽريڪيولر پردو|ايٽريو وينٽريڪيولر پردي]] ۾ موجود آهي، جيڪو ساڄي آٽريم ۽ کاٻي وينٽريڪل جي وچ واري حد آهي. پردو [[قلبي ڍانچو|قلبي ڍانچي]] جو حصو آهي، يعني دل اندر اهڙو تاندورو جنهن مان برقي اشارو نه ٿو گذري سگهي؛ تنهنڪري اشارو رڳو ايٽريو وينٽريڪيولر نوڊ مان گذرڻ تي مجبور ٿئي ٿو.<ref name="CNX2014" /> پوءِ اشارو [[هس جو بنڊل|هس جي بنڊل]] سان گڏ کاٻي ۽ ساڄي [[بنڊل شاخ|بنڊل شاخن]] وسيلي دل جي بطينن ڏانهن وڃي ٿو. بطينن ۾ اشارو [[پرڪنجِي ريشا|پرڪنجِي ريشا]] سڏجندڙ خاص تاندوري وسيلي کڻي وڃبو آهي، جيڪو پوءِ برقي چارج دل جي عضلي ڏانهن منتقل ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=http://biology.about.com/library/organs/heart/blpurkinje.htm |title=Purkinje Fibers |publisher=About.com |date=9 April 2012 |access-date=7 June 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414214214/http://biology.about.com/library/organs/heart/blpurkinje.htm |archive-date=14 April 2012}}</ref> [[image:ConductionsystemoftheheartwithouttheHeart-en.svg|right|thumb|275px|دل جو ترسيلي سرشتو]] ===دل جي رفتار=== {{main|دل جي رفتار}}{{listen|filename=Emily's racing heartbeat.wav|title=تيز ڌڙڪندڙ دل|description=ڊوڙڻ کان فوراً پوءِ 16 ورهين جي ڇوڪريءَ جي دل جا آواز، جنهن ۾ دل جي رفتار 186 BPM آهي.|format=[[wav]]}} [[File:2020 SA Node Tracing.jpg|thumb|پري پوٽينشل سوڊيم آئنن جي آهستي اندر اچڻ سبب ٿئي ٿو، جيستائين حد تائين پهچي، پوءِ تيز ڊي پولرائيزيشن ۽ ري پولرائيزيشن ٿئي ٿي. پري پوٽينشل جھلي کي حد تائين پهچائڻ ۽ خليي جي پاڻمرادو ڊي پولرائيزيشن ۽ سُسڻ شروع ڪرڻ جو سبب بڻجي ٿو؛ هتي آرامي امڪان نه هوندو آهي.<ref name="CNX2014"/>]] عام [[آرام واري دل جي رفتار]] کي [[سائنس تال]] چيو وڃي ٿو، جيڪو [[سائنو ايٽريئل نوڊ]]، يعني ساڄي آٽريم جي ڀت ۾ موجود پيس ميڪر خلين جي هڪ گروهه، پاران پيدا ۽ برقرار رکيو وڃي ٿو. سائنو ايٽريئل نوڊ جا خليا اهو ڪم [[عمل امڪان]] پيدا ڪري ڪن ٿا. [[قلبي عمل امڪان]] مخصوص [[اليڪٽرولائٽ|اليڪٽرولائٽن]] جي پيس ميڪر خلين ۾ اندر ۽ ٻاهر حرڪت سان پيدا ٿئي ٿو. پوءِ عمل امڪان ويجهن خلين تائين پکڙجي ٿو.{{sfn|Guyton & Hall|2011|pp=115–120}} جڏهن سائنو ايٽريئل خليا آرام ۾ هوندا آهن، انهن جي جهلين تي منفي چارج هوندي آهي. [[سوڊيم]] آئنن جي تيز اندر اچڻ سان جھلي جي چارج مثبت ٿي وڃي ٿي؛ ان کي [[ڊي پولرائيزيشن]] چيو وڃي ٿو ۽ اهو پاڻمرادو ٿئي ٿو.<ref name="CNX2014"/> جڏهن خليه ۾ ڪافي بلند چارج پيدا ٿي وڃي ٿي، سوڊيم چينل بند ٿي وڃن ٿا ۽ [[ڪيلشيم]] آئن خليي ۾ داخل ٿيڻ شروع ٿين ٿا؛ ان کان ٿوري دير پوءِ [[پوٽاشيم]] ٻاهر نڪرڻ شروع ڪري ٿو. سڀ آئن سائنو ايٽريئل خلين جي جھلي ۾ موجود [[آئن چينل|آئن چينلن]] مان گذرن ٿا. پوٽاشيم ۽ ڪيلشيم خليي مان ٻاهر ۽ اندر رڳو تڏهن هلڻ شروع ڪن ٿا، جڏهن خليه ڪافي بلند چارج حاصل ڪري، تنهنڪري انهن کي [[وولٽيج-گيٽڊ ڪيلشيم چينل|وولٽيج-گيٽڊ]] چيو وڃي ٿو. ان کان ٿوري دير پوءِ ڪيلشيم چينل بند ٿين ٿا ۽ [[پوٽاشيم چينل]] کُلن ٿا، جنهن سان پوٽاشيم خليي مان ٻاهر نڪري ٿو. ان سان خليه ٻيهر منفي آرامي چارج حاصل ڪري ٿو، جنهن کي [[ري پولرائيزيشن]] چيو وڃي ٿو. جڏهن جھلي جو امڪان لڳ ڀڳ −60 mV تائين پهچي ٿو، پوٽاشيم چينل بند ٿي وڃن ٿا ۽ عمل ٻيهر شروع ٿي سگهي ٿو.<ref name="CNX2014"/> آئن انهن علائقن مان هلن ٿا، جتي انهن جو مرڪز وڌيڪ هوندو آهي، انهن علائقن ڏانهن جتي گهٽ هوندو آهي. ان ڪري سوڊيم خليي کان ٻاهر مان اندر وڃي ٿو، ۽ پوٽاشيم خليي اندر کان ٻاهر وڃي ٿو. ڪيلشيم پڻ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. سستن چينلن وسيلي ان جو اندر اچڻ سائنو ايٽريئل خلين کي هڪ ڊگهو "پليٽو" مرحلو ڏئي ٿو، جنهن دوران انهن تي مثبت چارج هوندي آهي. ان جو هڪ حصو [[مطلق ريفريڪٽري عرصو]] سڏجي ٿو. ڪيلشيم آئن [[ٽروپونن ڪامپليڪس]] ۾ ريگيوليٽري پروٽين [[ٽروپونن C]] سان پڻ گڏجن ٿا، جيئن قلبي عضلي جي [[عضلاتي سُسڻ|سُسڻ]] ممڪن ٿئي، ۽ آرام لاءِ ان پروٽين کان جدا ٿي وڃن ٿا.<ref name="davis">{{cite journal| title=Ca²⁺ exchange with troponin C and cardiac muscle dynamics |last1=Davis |first1=J.P. |last2=Tikunova |first2=S.B. | journal=Cardiovascular Research | year=2008 | volume=77 | issue=4 | pages=619–626 | doi=10.1093/cvr/cvm098 | pmid=18079104 | doi-access=free }}</ref> بالغن ۾ آرام واري دل جي رفتار 60 کان 100 bpm تائين هوندي آهي. [[نئون ڄاول ٻار|نئين ڄاول ٻار]] جي آرام واري دل جي رفتار 129 ڌڙڪا في منٽ (bpm) ٿي سگهي ٿي، ۽ اها بالغ ٿيڻ تائين آهستي آهستي گهٽجي ٿي.<ref>{{cite journal|title=Resting pulse rate reference data for children, adolescents and adults, United States 1999–2008|journal=National Health Statistics Reports|issue=41|pages=1–16|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/nhsr/nhsr041.pdf|pmid=21905522|year=2011|last1=Ostchega|first1=Y|last2=Porter|first2=K.S.|last3=Hughes|first3=J|last4=Dillon|first4=C.F.|last5=Nwankwo|first5=T|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170623030620/https://www.cdc.gov/nchs/data/nhsr041.pdf|archive-date=23 June 2017}}</ref> رانديگر جي دل جي رفتار 60 bpm کان گهٽ ٿي سگهي ٿي. ورزش دوران اها رفتار 150 bpm ٿي سگهي ٿي، جڏهن تہ وڌ ۾ وڌ رفتار 200 کان 220 bpm تائين پهچي سگهي ٿي.<ref name="CNX2014"/> ====اثرانداز ٿيندڙ عنصر==== <!-- عصب -->دل جي عام [[سائنس تال]]، جيڪو آرام واري دل جي رفتار ڏئي ٿو، ڪيترن عنصرن کان متاثر ٿئي ٿو. دماغي ڏنڊي ۾ موجود [[دل ۽ رت جي رڳن جو مرڪز|دل ۽ رت جي رڳن جا مرڪز]] ويگس عصب ۽ سمپيٿيٽڪ ٽرنڪ وسيلي دل تي سمپيٿيٽڪ ۽ پيراسمپيٿيٽڪ اثرن کي ضابطي ۾ رکن ٿا.<ref name=GUYTONHALL2005>{{cite book|last2=Hall|first1=Arthur C. |last1=Guyton |first2=John E.|title=Textbook of medical physiology|url=https://archive.org/details/textbookofmedica0000guyt|date=2005|publisher=W.B. Saunders|location=Philadelphia|isbn=978-0-7216-0240-0|pages=[https://archive.org/details/textbookofmedica0000guyt/page/n153 116]–122|edition=11th}}</ref> اهي قلبي مرڪز ڪيترن ريشيپٽرن کان اشارا وٺن ٿا، جن ۾ [[بيروريشيپٽر|بيروريشيپٽر]] شامل آهن، جيڪي رت نالين جي ڇڪ کي محسوس ڪن ٿا، ۽ [[ڪيموريشيپٽر|ڪيموريشيپٽر]]، جيڪي رت ۾ آڪسيجن، ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ ۽ پي ايڇ جي مقدار کي محسوس ڪن ٿا. ڪيترن ردعملن وسيلي اهي رت جي وهڪري کي ضابطي ۾ رکڻ ۽ برقرار رکڻ ۾ مدد ڪن ٿا.<ref name="CNX2014"/> <!-- بيروريشيپٽر -->بيروريشيپٽر ڇڪ محسوس ڪندڙ ريشيپٽر آهن، جيڪي [[شه رڳي سائنس]]، [[ڪيروٽڊ جسم|ڪيروٽڊ جسمن]]، اجوف رڳن ۽ ٻين هنڌن، جن ۾ ڦڦڙي رڳون ۽ خود دل جو ساڄو پاسو شامل آهن، ۾ موجود هوندا آهن. بيروريشيپٽر پنهنجي ڇڪ جي مقدار مطابق فائر ٿين ٿا،{{sfn|Guyton & Hall|2011|p=208}} جنهن تي رت جو دٻاءُ، جسماني سرگرمي جي سطح ۽ رت جي لاڳاپيل ورهاست اثرانداز ٿين ٿا. وڌيل دٻاءَ ۽ ڇڪ سان بيروريشيپٽر فائرنگ جي شرح وڌي ٿي، ۽ قلبي مرڪز سمپيٿيٽڪ تحريڪ گهٽائي ۽ پيراسمپيٿيٽڪ تحريڪ وڌائين ٿا. جڏهن دٻاءُ ۽ ڇڪ گهٽجن ٿا، بيروريشيپٽر فائرنگ جي شرح گهٽجي ٿي، ۽ قلبي مرڪز سمپيٿيٽڪ تحريڪ وڌائي ۽ پيراسمپيٿيٽڪ تحريڪ گهٽائين ٿا.<ref name="CNX2014"/> ساڳيو هڪ ردعمل، جنهن کي آٽريمي ردعمل يا [[بين برج ردعمل]] چيو وڃي ٿو، آٽريمن ڏانهن رت جي وهڪري جي مختلف شرحن سان لاڳاپيل آهي. وڌيل وريدي واپسي دهليزن جي ڀتين کي ڇڪي ٿي، جتي خاص بيروريشيپٽر موجود آهن. بهرحال، جيئن دهليزي بيروريشيپٽر پنهنجي فائرنگ جي شرح وڌائين ٿا ۽ وڌيل رت جي دٻاءَ سبب ڇڪجن ٿا، قلبي مرڪز دل جي رفتار وڌائڻ لاءِ سمپيٿيٽڪ تحريڪ وڌائي ۽ پيراسمپيٿيٽڪ تحريڪ روڪي ٿو. ان جي ابتڙ به درست آهي.<ref name="CNX2014"/> ڪيروٽڊ جسم يا شه رڳ ڀرسان شه رڳي جسم ۾ موجود ڪيموريشيپٽر رت جي آڪسيجن ۽ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي سطحن تي ردعمل ڏين ٿا. گهٽ آڪسيجن يا وڌيل ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ ريشيپٽرن جي فائرنگ کي تحريڪ ڏيندي آهي.{{sfn|Guyton & Hall|2011|p=212}} <!-- ٻيا -->ورزش ۽ فٽنس جون سطحون، عمر، جسماني گرمي پد، [[بنيادي ميٽابولڪ شرح]] ۽ ماڻهو جي جذباتي حالت پڻ دل جي رفتار تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا. [[ايپينيفرين]]، نارايپينيفرين ۽ [[ٿائيرائيڊ هارمون|ٿائيرائيڊ هارمونن]] جون بلند سطحون دل جي رفتار وڌائي سگهن ٿيون. ڪيلشيم، پوٽاشيم ۽ سوڊيم سميت اليڪٽرولائٽن جون سطحون پڻ دل جي رفتار ۽ باقاعدگي تي اثرانداز ٿي سگهن ٿيون؛ [[هائپوڪسيميا|رت ۾ گهٽ آڪسيجن]]، گهٽ [[رت جو دٻاءُ]] ۽ [[پاڻيءَ جي کوٽ]] ان کي وڌائي سگهن ٿا.<ref name="CNX2014"/> ==طبي اهميت== ===بيماريون=== {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = Doctors stethoscope 1.jpg | width1 = 230 | caption1 = [[اسٽيٿوسڪوپ]] دل جي [[اسٽيٿوسڪوپ سان ٻڌڻ|ٻڌڻي]] لاءِ استعمال ٿيندو آهي ۽ [[طب]] جي سڀ کان سڃاتل علامتن مان هڪ آهي. ڪيتريون بيماريون بنيادي طور [[دل جي مرمر]] ٻڌڻ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. | image2 = 2113ab Atherosclerosis.jpg | width2 = 230 | caption2 = [[اٿيروسڪليروسس]] [[گردشي سرشتو|گردشي سرشتي]] کي متاثر ڪندڙ حالت آهي. جيڪڏهن [[ڪورونري شريانون]] متاثر ٿين تہ [[انجائنا پيڪٽورس]]، يا وڌيڪ خراب حالت ۾ [[دل جو دورو]] ٿي سگهي ٿو. }} [[دل ۽ رت جي رڳن جون بيماريون]]، جن ۾ دل جون بيماريون شامل آهن، سڄي دنيا ۾ موت جو مکيه سبب آهن.<ref name="WHOfacts">{{Cite web|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs317/en/|title=Cardiovascular diseases (CVDs)|website=World Health Organization|language=en-GB|access-date=2016-03-09|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310222948/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs317/en/|archive-date=10 March 2016}}</ref> دل ۽ رت جي رڳن جون گهڻيون بيماريون وچڙندڙ نه آهن ۽ زندگيءَ جي طرز ۽ ٻين عنصرن سان لاڳاپيل آهن، ۽ عمر وڌڻ سان وڌيڪ عام ٿين ٿيون.<ref name="WHOfacts" /> دل جي بيماري موت جو وڏو سبب آهي، جنهن 2008ع ۾ عالمي سطح تي سڀني موتن جو اوسطاً 30 سيڪڙو حصو بڻايو.<ref name="WHO CVD 2013" /> هي شرح [[ورلڊ بينڪ اعليٰ آمدني واري معيشت|اعليٰ آمدني وارن ملڪن]] ۾ 28 سيڪڙو کان 40 سيڪڙو تائين مختلف آهي.<ref name="Harrisons" /> دل ۾ خاص مهارت رکندڙ ڊاڪٽرن کي [[دل جو ماهر|دل جا ماهر]] چيو وڃي ٿو. دل جي بيمارين جي علاج ۾ ٻيا ڪيترائي طبي ماهر پڻ شامل ٿين ٿا، جن ۾ [[طبيب]]، [[دل-ڇاتي جراح]]، [[انتھائي نگهداشت جو ماهر|انتھائي نگهداشت جا ماهر]]، ۽ [[اتحادي صحت جو پيشو|اتحادي صحت جا ماهر]]، جهڙوڪ [[فزيوٿراپسٽ]] ۽ [[غذا جو ماهر|غذا جا ماهر]] شامل آهن.<ref>{{Cite web|url=http://www.heart.org/HEARTORG/Conditions/HeartFailure/LivingWithHeartFailureAndAdvancedHF/Your-Heart-Failure-Healthcare-Team_UCM_306361_Article.jsp|title=Your Heart Failure Healthcare Team|website=www.heart.org|access-date=2016-03-09|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310073427/http://www.heart.org/HEARTORG/Conditions/HeartFailure/LivingWithHeartFailureAndAdvancedHF/Your-Heart-Failure-Healthcare-Team_UCM_306361_Article.jsp|archive-date=10 March 2016}}</ref> ====اسڪيمڪ دل جي بيماري==== {{main|ڪورونري شريان جي بيماري}} ڪورونري شريان جي بيماري، جنهن کي اسڪيمڪ دل جي بيماري پڻ چيو وڃي ٿو، [[اٿيروسڪليروسس]] سبب ٿيندي آهي؛ يعني شريانن جي اندروني ڀتين تي چرٻي واري مواد جو گڏ ٿيڻ. اهي چرٻي وارا جمعا، جن کي اٿيروسڪليروٽڪ تختيون چيو وڃي ٿو، [[سوڙهائپ|ڪورونري شريانن کي سوڙهو]] ڪن ٿا، ۽ جيڪڏهن حالت شديد هجي تہ دل ڏانهن رت جو وهڪرو گهٽائي سگهن ٿا.<ref name="WHFdiseases">{{Cite web|url=http://www.world-heart-federation.org/cardiovascular-health/heart-disease/different-heart-diseases/|title=Different heart diseases|website=World Heart Federation|access-date=2016-03-09|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160312102709/http://www.world-heart-federation.org/cardiovascular-health/heart-disease/different-heart-diseases/|archive-date=12 March 2016}}</ref> جيڪڏهن سوڙهائپ نسبتاً گهٽ هجي تہ مريض کي ڪا علامت محسوس نه ٿي سگهي. شديد سوڙهائپ ورزش دوران يا آرام واري حالت ۾ به ڇاتيءَ جو سور ([[انجائنا]]) يا ساهه جي تڪليف پيدا ڪري سگهي ٿي. اٿيروسڪليروٽڪ تختي جي سنهي ڍڪ ڦاٽي سگهي ٿي، جنهن سان چرٻي وارو مرڪز وهندڙ رت سان ظاهر ٿي وڃي ٿو. اهڙي حالت ۾ ٿڪو يا [[ٿرومبس]] ٺهي سگهي ٿو، جيڪو شريان کي بند ڪري دل جي عضلي جي ڪنهن حصي ڏانهن رت جو وهڪرو محدود ڪري ٿو، جنهن سان [[مايوڪارڊيئل انفارڪشن]]، يعني دل جو دورو، يا [[غيرمستحڪم انجائنا]] ٿي سگهي ٿي.{{sfn|Harrison's|2011|p=1501}} بدترين حالت ۾ اها [[قلبي گرفتاري]] جو سبب بڻجي سگهي ٿي، جنهن ۾ دل جي پيداوار اوچتو ۽ مڪمل طور ختم ٿي وڃي ٿي.{{sfn|Davidson's|2010|p=554}} [[موٽاپو]]، [[رت جو وڌيل دٻاءُ]]، قابو کان ٻاهر [[ذيابيطس]]، سگريٽ نوشي ۽ وڌيل [[ڪوليسٽرول]] اٿيروسڪليروسس ۽ ڪورونري شريان جي بيماري پيدا ٿيڻ جو خطرو وڌائين ٿا.<ref name="WHOfacts" /><ref name="WHFdiseases" /> ====دل جي ناڪامي==== {{main|دل جي ناڪامي}} دل جي ناڪامي اهڙي حالت طور بيان ڪئي ويندي آهي، جنهن ۾ دل جسم جي ضرورتن مطابق ڪافي رت پمپ ڪرڻ جي قابل نه رهي.<ref name=":2" /> [[دل جي ناڪامي]] وارن مريضن کي خاص طور سڌو ليٽڻ وقت ساهه جي تڪليف، ۽ ٽخنن جي سوجن، جنهن کي [[پردي وارو ايڊيما]] چيو وڃي ٿو، ٿي سگهي ٿي. دل جي ناڪامي دل کي متاثر ڪندڙ ڪيترين بيمارين جو نتيجو آهي، پر اها گهڻو ڪري [[ڪورونري شريان جي بيماري|اسڪيمڪ دل جي بيماري]]، [[والو واري دل جي بيماري]] يا رت جي وڌيل دٻاءَ سان لاڳاپيل هوندي آهي. گهٽ عام سببن ۾ مختلف [[ڪارڊيومايوپٿي|ڪارڊيومايوپٿيون]] شامل آهن. دل جي ناڪامي اڪثر وينٽريڪلن ۾ دل جي عضلي جي ڪمزوري سان لاڳاپيل هوندي آهي (سسٽولڪ دل جي ناڪامي)، پر اهڙن مريضن ۾ پڻ ٿي سگهي ٿي جن جو دل جو عضلو مضبوط پر سخت هجي (ڊائسٽولڪ دل جي ناڪامي). هي حالت کاٻي وينٽريڪل کي متاثر ڪري سگهي ٿي، جنهن سان بنيادي طور ساهه جي تڪليف ٿئي ٿي؛ ساڄي وينٽريڪل کي متاثر ڪري سگهي ٿي، جنهن سان بنيادي طور ٽنگن جي سوجن ۽ وڌيل [[جگلر وريدي دٻاءُ]] ٿئي ٿو؛ يا ٻنهي بطينن کي متاثر ڪري سگهي ٿي. دل جي ناڪامي وارا مريض خطرناڪ دل جي تال جي خرابين يا [[دل جي بي ترتيبي ڌڙڪن|اريٿميائن]] جي وڌيڪ خطري ۾ هوندا آهن.<ref name=":2" /> ====ڪارڊيومايوپٿيون==== {{main|ڪارڊيومايوپٿي}} ڪارڊيومايوپٿيون دل جي عضلي کي متاثر ڪندڙ بيماريون آهن. ڪجهه دل جي عضلي جي غيرمعمولي ٿولهه جو سبب بڻجن ٿيون ([[هائپرٽروفڪ ڪارڊيومايوپٿي]])، ڪجهه دل کي غيرمعمولي طور ڦهلائي ۽ ڪمزور ڪن ٿيون ([[ڊائليٽيڊ ڪارڊيومايوپٿي]])، ڪجهه دل جي عضلي کي سخت ڪن ٿيون جنهن سبب اهو سُسڻن جي وچ ۾ مڪمل آرام نٿو ڪري سگهي ([[رٽرڪٽو ڪارڊيومايوپٿي]])، ۽ ڪجهه دل کي غيرمعمولي ڌڙڪنن لاءِ وڌيڪ حساس بڻائين ٿيون ([[اريٿموجينڪ ڪارڊيومايوپٿي]]). اهي حالتون اڪثر جيني هونديون آهن ۽ [[وراثتي بيماري|وراثت ۾ ملي]] سگهن ٿيون، پر ڪجهه، جهڙوڪ ڊائليٽيڊ ڪارڊيومايوپٿي، الڪوحل جهڙن زهريلن مادن جي نقصان سبب ٿي سگهن ٿيون. ڪجهه ڪارڊيومايوپٿيون، جهڙوڪ هائپرٽروفڪ ڪارڊيومايوپٿي، اوچتي قلبي موت جي وڌيڪ خطري سان لاڳاپيل آهن، خاص طور رانديگرن ۾.<ref name="CNX2014" /> ڪيتريون ڪارڊيومايوپٿيون بيماري جي پوئين مرحلن ۾ دل جي ناڪامي جو سبب بڻجي سگهن ٿيون.<ref name=":2" /> ====والو واري دل جي بيماري==== {{main|والو واري دل جي بيماري}}{{listen|filename=Mitral Valve Prolapse.wav|title=مائيٽرل والو پروليپس مرمر|description=16 ورهين جي ڇوڪريءَ جي دل جا آواز، جنهن ۾ مائيٽرل والو پروليپس ۽ مائيٽرل ريگرجٽيشن جي تشخيص ٿي. دل کي ٻڌڻ دوران سسٽولڪ مرمر ۽ ڪلڪ ٻڌجي ٿو. رڪارڊنگ مائيٽرل والو مٿان اسٽيٿوسڪوپ سان ڪئي وئي.|format=[[wav]]}} صحتمند دل جا والوز رت کي هڪ طرف آسانيءَ سان وهڻ ڏين ٿا ۽ ٻئي طرف وهڻ کان روڪين ٿا. بيمار دل جي والو ۾ کليل سوراخ سوڙهو ٿي سگهي ٿو ([[اسٽينوسس]])، جيڪو رت جي اڳتي وهڪري کي محدود ڪري ٿو. والو ٻي صورت ۾ ليڪ ڪندڙ ٿي سگهي ٿو، جنهن سان رت ابتڙ رخ ۾ ليڪ ٿئي ٿو ([[ريگرجٽيشن (گردش)|ريگرجٽيشن]]). والو واري دل جي بيماري ساهه جي تڪليف، بيهوشي يا ڇاتيءَ جو سور پيدا ڪري سگهي ٿي، پر اها بغير علامتن جي به ٿي سگهي ٿي ۽ صرف معمول جي معائني دوران غيرمعمولي دل جي آوازن يا [[دل جي مرمر]] ٻڌڻ سان سڃاتي وڃي ٿي. ترقي يافته دنيا ۾ والو واري دل جي بيماري گهڻو ڪري پوڙهائپ سبب ٿيندڙ تنزلي سان لاڳاپيل هوندي آهي، پر دل جي والون جي انفيڪشن ([[اينڊوڪارڊائٽس]]) سبب پڻ ٿي سگهي ٿي. دنيا جي ڪجهه حصن ۾ [[ريوميٽڪ دل جي بيماري]] والو واري دل جي بيماري جو اهم سبب آهي، جيڪا عام طور مائيٽرل يا شه رڳي اسٽينوسس ڏانهن وٺي وڃي ٿي ۽ جسم جي مدافعتي سرشتي پاران [[گروپ A اسٽريپٽوڪوڪل انفيڪشن|اسٽريپٽوڪوڪل]] ڳلي جي انفيڪشن تي ردعمل سبب ٿيندي آهي.<ref name=":4" />{{sfn|Davidson's|2010|pp=612–613}} ====قلبي اريٿميائون==== {{main|اريٿميا}} {{Listen|filename=|title=بي ترتيب دل جي ڌڙڪن|description=قلبي اريٿميا رکندڙ 16 ورهين جي ڇوڪريءَ جي دل جي آوازن جي رڪارڊنگ.|pos=[[wav]]}} صحتمند دل ۾ برقي تحريڪن جون لهرون [[سائنو ايٽريئل نوڊ|سائنس نوڊ]] مان شروع ٿين ٿيون ۽ پوءِ باقي آٽريمن، [[ايٽريو وينٽريڪيولر نوڊ]] ۽ آخرڪار وينٽريڪلن ڏانهن پکڙجن ٿيون، جنهن کي [[سائنس تال|عام سائنس تال]] چيو وڃي ٿو؛ پر هي عام تال بگڙي سگهي ٿو. غيرمعمولي دل جون تالون يا اريٿميائون بغير علامتن جي ٿي سگهن ٿيون، يا دل ڌڙڪڻ جو احساس، بيهوشي يا ساهه جي تڪليف پيدا ڪري سگهن ٿيون. اريٿميا جي ڪجهه قسمن، جهڙوڪ [[آٽريمي فبريليشن]]، سان ڊگهي مدي ۾ [[فالج]] جو خطرو وڌي ٿو.<ref name=":3" /> ڪجهه اريٿميائون دل کي غيرمعمولي طور آهستي ڌڙڪائين ٿيون، جنهن کي [[براڊي ڪارڊيا]] يا براڊي اريٿميا چيو وڃي ٿو. اها [[سڪ سنس سنڊروم|غيرمعمولي سست سائنس نوڊ]] يا دل جي ترسيلي سرشتي جي نقصان ([[دل جو بلاڪ]]) سبب ٿي سگهي ٿي.<ref name=":1" /> ٻين اريٿميائن ۾ دل غيرمعمولي طور تيزيءَ سان ڌڙڪي ٿي، جنهن کي [[ٽيڪي ڪارڊيا]] يا ٽيڪي اريٿميا چيو وڃي ٿو. اهي اريٿميائون ڪيترن روپن ۾ ٿي سگهن ٿيون ۽ دل جي مختلف بناوتن مان شروع ٿي سگهن ٿيون؛ ڪجهه آٽريمن مان، مثال طور [[آٽريمن فلٽر]]، ڪجهه ايٽريو وينٽريڪيولر نوڊ مان، مثال طور [[AV نوڊل ري اينٽرنٽ ٽيڪي ڪارڊيا]]، جڏهن تہ ٻيون وينٽريڪلن مان، مثال طور [[وينٽريڪلن ٽيڪي ڪارڊيا]]، پيدا ٿين ٿيون. ڪجهه ٽيڪي اريٿميائون دل اندر نشان ٿيڻ سبب ٿين ٿيون، جهڙوڪ [[وينٽريڪلن ٽيڪي ڪارڊيا]] جون ڪجهه صورتون؛ ڪجهه ڪنهن تحريڪ پذير مرڪز سبب، جهڙوڪ فوڪل [[آٽريمن ٽيڪي ڪارڊيا]]؛ جڏهن تہ ٻيون ڄمڻ کان موجود اضافي غيرمعمولي ترسيلي تاندوري سبب ٿين ٿيون، جهڙوڪ [[وولف–پارڪنسن–وائيٽ سنڊروم]]. دل جي تيز ڌڙڪڻ جي سڀ کان خطرناڪ صورت [[وينٽريڪلن فبريليشن]] آهي، جنهن ۾ بطين سُسڻ بدران ڏڪندا آهن، ۽ جيڪڏهن علاج نه ٿئي تہ اها تيزيءَ سان جان ليوا ٿي سگهي ٿي.<ref>{{Cite journal|last1=Blomström-Lundqvist|first1=Carina|last2=Scheinman|first2=Melvin M.|last3=Aliot|first3=Etienne M.|last4=Alpert|first4=Joseph S.|last5=Calkins|first5=Hugh|last6=Camm|first6=A. John|last7=Campbell|first7=W. Barton|last8=Haines|first8=David E.|last9=Kuck|first9=Karl H.|date=2003-10-14|title=ACC/AHA/ESC guidelines for the management of patients with supraventricular arrhythmias – executive summary: a report of the American College of Cardiology/American Heart Association Task Force on Practice Guidelines and the European Society of Cardiology Committee for Practice Guidelines (Writing Committee to Develop Guidelines for the Management of Patients With Supraventricular Arrhythmias)|url=https://archive.org/details/sim_circulation_2003-10-14_108_15/page/1871|journal=Circulation|volume=108|issue=15|pages=1871–1909|doi=10.1161/01.CIR.0000091380.04100.84|issn=1524-4539|pmid=14557344|doi-access=free}}</ref> ====پيريڪارڊيئل بيماري==== دل کي گهيريندڙ ٿيلهو، جنهن کي پيريڪارڊيم چيو وڃي ٿو، [[پيريڪارڊائٽس]] نالي حالت ۾ سوزش جو شڪار ٿي سگهي ٿو. هي حالت عام طور ڇاتيءَ جو سور پيدا ڪري ٿي، جيڪو پٺي ڏانهن پکڙجي سگهي ٿو، ۽ اڪثر وائرل انفيڪشن، جهڙوڪ [[انفيڪشس مونو نيوڪليئوسس|غلينڊولر فيور]]، [[سائيٽوميگالو وائرس]] يا [[ڪاڪساڪي وائرس]] سبب ٿيندي آهي. پيريڪارڊيئل ٿيلهي ۾ پاڻياٺ گڏ ٿي سگهي ٿي، جنهن کي [[پيريڪارڊيئل ايفيوزن]] چيو وڃي ٿو. پيريڪارڊيئل ايفيوزن اڪثر پيريڪارڊائٽس، بڪي جي ناڪامي يا ڳوڙهن کان پوءِ ٿيندا آهن ۽ گهڻو ڪري ڪا علامت پيدا نه ڪندا آهن. پر وڏا ايفيوزن يا تيزيءَ سان گڏ ٿيندڙ ايفيوزن دل کي دٻائي سگهن ٿا، جنهن کي [[قلبي ٽيمپونيڊ]] چيو وڃي ٿو؛ ان سان ساهه جي تڪليف ۽ امڪاني طور جان ليوا گهٽ رت جو دٻاءُ پيدا ٿي سگهي ٿو. تشخيص لاءِ يا ٽيمپونيڊ گهٽائڻ لاءِ پيريڪارڊيئل جاءِ مان پاڻياٺ [[پيريڪارڊيوسينٽيسس]] نالي عمل ۾ سرنج وسيلي ڪڍي سگهجي ٿي.{{sfn|Davidson's|2010|pp=638–639}} ====پيدائشي دل جي بيماري==== {{main|پيدائشي دل جي خرابي}} ڪجهه ماڻهو غيرمعمولي دل سان ڄمندا آهن ۽ انهن خرابين کي پيدائشي دل جون خرابيون چيو وڃي ٿو. اهي نسبتاً معمولي، جهڙوڪ [[پيٽنٽ فورامين اووال]]، جيڪو شايد عام جو هڪ روپ آهي، کان وٺي سنگين جان ليوا خرابين، جهڙوڪ [[هائپوپلاسٽڪ کاٻي دل سنڊروم]]، تائين ٿي سگهن ٿيون. عام خرابين ۾ اهي شامل آهن، جيڪي دل جي ٻن پاسن کي جدا ڪندڙ دل جي عضلي کي متاثر ڪن ٿيون، يعني "دل ۾ سوراخ"، جهڙوڪ [[وينٽريڪلن واري پردي جي خرابي]]. ٻيون خرابيون دل جي والوز، جهڙوڪ [[شه رڳي اسٽينوسس|پيدائشي شه رڳي اسٽينوسس]]، يا دل مان نڪرندڙ مکيه رت نالين، جهڙوڪ [[شه رڳ جي ڪوآرڪٽشن]]، کي متاثر ڪن ٿيون. وڌيڪ پيچيده سنڊروم پڻ ڏٺا وڃن ٿا، جيڪي دل جي هڪ کان وڌيڪ حصي کي متاثر ڪن ٿا، جهڙوڪ [[فالوٽ جي ٽٽرالاجي]]. ڪجهه پيدائشي دل جون خرابيون آڪسيجن کان گهٽ رت کي، جيڪو عام طور ڦڦڙن ڏانهن موٽڻو هوندو آهي، ٻيهر جسم جي باقي حصي ڏانهن پمپ ٿيڻ ڏين ٿيون. انهن کي [[سائنوٽڪ دل جي خرابي|سائنوٽڪ پيدائشي دل جون خرابيون]] چيو وڃي ٿو ۽ اهي اڪثر وڌيڪ سنگين هونديون آهن. وڏيون پيدائشي دل جون خرابيون اڪثر ننڍپڻ ۾، ڄمڻ کان ٿوري دير پوءِ، يا ٻار جي ڄمڻ کان اڳ ئي، جهڙوڪ [[وڏين رڳن جي جاءِ بدلجڻ]]، سڃاتيون وڃن ٿيون، ۽ ساهه جي تڪليف ۽ واڌ جي گهٽ رفتار جو سبب بڻجن ٿيون. پيدائشي دل جي بيماري جون هلڪيون صورتون ڪيترن سالن تائين اڻسڃاتل رهي سگهن ٿيون ۽ رڳو بالغ عمر ۾ ظاهر ٿي سگهن ٿيون، مثال طور [[وينٽريڪل واري پردي جي خرابي]].<ref>{{Cite journal|last1=Baumgartner|first1=Helmut|last2=Bonhoeffer|first2=Philipp|last3=De Groot|first3=Natasja M.S.|last4=de Haan|first4=Fokko|last5=Deanfield|first5=John Erik|last6=Galie|first6=Nazzareno|last7=Gatzoulis|first7=Michael A.|last8=Gohlke-Baerwolf|first8=Christa|last9=Kaemmerer|first9=Harald|date=December 2010|title=ESC Guidelines for the management of grown-up congenital heart disease (new version 2010)|journal=European Heart Journal|volume=31|issue=23|pages=2915–2957|doi=10.1093/eurheartj/ehq249|issn=1522-9645|pmid=20801927|doi-access=free}}</ref>{{sfn|Harrison's|2011|pp=1458–65}} ====چينلوپيٿيون==== {{main|چينلوپيٿي}} [[چينلوپيٿي|چينلوپيٿين]] کي ان عضوي سرشتي جي بنياد تي درجي بندي ڪري سگهجي ٿو، جنهن کي اهي متاثر ڪن ٿيون. دل ۽ رت جي رڳن واري سرشتي ۾، هر دل جي ڌڙڪن لاءِ گهربل برقي تحريڪ هر قلبي خلية جي [[اليڪٽروڪيميڪل ڍلان]] وسيلي مهيا ٿيندي آهي. ڇاڪاڻ تہ دل جي ڌڙڪڻ مٿاڇري واري جھلي پار آئنن جي درست حرڪت تي دارومدار رکي ٿي، تنهنڪري قلبي آئن چينلوپيٿيون دل جي بيمارين جو هڪ اهم گروهه ٺاهين ٿيون.<ref>{{Cite journal |author1-link=Eduardo Marbán |last=Marbán |first=Eduardo |date=2002-01-10 |title=Cardiac channelopathies |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2002-01-10_415_6868/page/17 |journal=Nature |volume=415 |issue=6868 |pages=213–218 |doi=10.1038/415213a |issn=0028-0836 |pmid=11805845|bibcode=2002Natur.415..213M |s2cid=4419017 }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Marban |first=Eduardo |date=2003-07-01 |title=Cardiac Channelopathies |url=https://www.heartviews.org/article.asp?issn=1995-705X;year=2003;volume=4;issue=3;spage=4;epage=4;aulast=Marban;type=0 |journal=Heart Views |language=en |volume=4 |issue=3 |page=4 |issn=1995-705X }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231005144830/https://www.heartviews.org/article.asp?issn=1995-705X;year=2003;volume=4;issue=3;spage=4;epage=4;aulast=Marban;type=0 |date=2023-10-05 }}</ref> قلبي آئن چينلوپيٿيون [[اوچتي موت سنڊروم]] ۽ [[اوچتي اريٿميائي موت سنڊروم]] جي ڪجهه ڪيسن جي وضاحت ڪري سگهن ٿيون.<ref name="Skinner">{{cite journal |vauthors=Skinner JR, Winbo A, Abrams D, Vohra J, Wilde AA |title=Channelopathies That Lead to Sudden Cardiac Death: Clinical and Genetic Aspects |journal=Heart Lung Circ |volume=28 |issue=1 |pages=22–30 |date=January 2019 |pmid=30389366 |doi=10.1016/j.hlc.2018.09.007 |s2cid=53270374 |url=}}</ref> ڊگهو QT سنڊروم قلبي چينلوپيٿي جو سڀ کان عام قسم آهي. * [[ڊگهو QT سنڊروم]] (LQTS) – گهڻو ڪري وراثتي هوندو آهي. اي ڪي جي تي وڌيل درست ڪيل QT وقفو (QTc) طور ڏسي سگهجي ٿو. ان جون خاصيتون بيهوشي، اوچتي ۽ جان ليوا دل جي تال جون خرابيون، جهڙوڪ [[ٽورساڊ ڊي پوائنٽس]] قسم جي بطيني ٽيڪي ڪارڊيا، بطيني فبريليشن ۽ اوچتي قلبي موت جو خطرو آهن.<ref>{{Cite web |title=Long QT Syndrome |url=https://rarediseases.org/rare-diseases/romano-ward-syndrome/ |access-date=2022-11-19 |website=NORD (National Organization for Rare Disorders) |language=en-US}}</ref> * [[ننڍو QT سنڊروم]]. * [[ڪيٽيڪولامينرجيڪ پولي مورفڪ بطيني ٽيڪي ڪارڊيا]] (CPVT).<ref>{{Cite web |title=Catecholaminergic polymorphic ventricular tachycardia: MedlinePlus Genetics |url=https://medlineplus.gov/genetics/condition/catecholaminergic-polymorphic-ventricular-tachycardia/ |access-date=2022-11-19 |website=medlineplus.gov |language=en}}</ref> * [[ترقي ڪندڙ قلبي ترسيلي خرابي]] (PCCD).<ref>{{Cite web |title=Progressive familial heart block: MedlinePlus Genetics |url=https://medlineplus.gov/genetics/condition/progressive-familial-heart-block/ |access-date=2022-11-19 |website=medlineplus.gov |language=en}}</ref> * [[بي ضرر شروعاتي ري پولرائيزيشن|شروعاتي ري پولرائيزيشن سنڊروم]] (BER) – نوجوان ۽ سرگرم ماڻهن، خاص طور مردن، ۾ عام آهي، ڇاڪاڻ تہ اها وڌيل [[ٽيسٽوسٽيرون]] سطح کان متاثر ٿئي ٿي، جيڪا پوٽاشيم وهڪرن کي وڌائي ٿي ۽ ان سبب اي ڪي جي تي [[J-پوائنٽ]] مٿي ٿئي ٿو. تمام ناياب حالتن ۾، اهو بطيني فبريليشن ۽ موت جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Bourier |first1=Felix |last2=Denis |first2=Arnaud |last3=Cheniti |first3=Ghassen |last4=Lam |first4=Anna |last5=Vlachos |first5=Konstantinos |last6=Takigawa |first6=Masateru |last7=Kitamura |first7=Takeshi |last8=Frontera |first8=Antonio |last9=Duchateau |first9=Josselin |last10=Pambrun |first10=Thomas |last11=Klotz |first11=Nicolas |last12=Derval |first12=Nicolas |last13=Sacher |first13=Frédéric |last14=Jais |first14=Pierre |last15=Haissaguerre |first15=Michel |date=2018-11-27 |title=Early Repolarization Syndrome: Diagnostic and Therapeutic Approach |journal=Frontiers in Cardiovascular Medicine |volume=5 |article-number=169 |doi=10.3389/fcvm.2018.00169 |issn=2297-055X |pmc=6278243 |pmid=30542653|doi-access=free }}</ref> * [[بروگاڊا سنڊروم]] – هڪ جيني خرابي، جنهن جي خاصيت غيرمعمولي اي ڪي جي آهي ۽ اها نوجوان مردن ۾ اوچتي قلبي موت جي عام سببن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web |title=Brugada syndrome: MedlinePlus Genetics |url=https://medlineplus.gov/genetics/condition/brugada-syndrome/ |access-date=2022-11-19 |website=medlineplus.gov |language=en}}</ref> ===تشخيص=== دل جي بيماري جي تشخيص [[طبي تاريخ]] وٺڻ، [[قلبي معائنو]] ڪرڻ ۽ وڌيڪ جاچن وسيلي ڪئي ويندي آهي، جن ۾ [[رت جي چڪاس]]، [[ايڪوڪارڊيوگرام]]، [[اليڪٽروڪارڊيوگرام]] ۽ [[قلبي تصويرڪاري|تصويرڪاري]] شامل آهن. ٻيا جارحاڻي طريقا، جهڙوڪ [[قلبي ڪيٿيٽرائزيشن]]، پڻ ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.{{sfn|Davidson's|2010|pp=527–534}} ====معائنو==== {{Main|قلبي معائنو|دل جا آواز}} قلبي معائني ۾ ڏسڻ، هٿن سان ڇاتي محسوس ڪرڻ ([[ڇهاءُ سان جاچ]]) ۽ [[اسٽيٿوسڪوپ]] سان ٻڌڻ ([[اسٽيٿوسڪوپ سان ٻڌڻ]]) شامل آهن.<ref name="Davidsons2010_1">{{cite book|last1=Davidson|first1=Sir Stanley|last2=Colledge|first2=Nicki R.|last3=Walker|first3=Brian R.|last4=Ralston|first4=Stuart|title=Davidson's Principles and Practice of Medicine|url=https://archive.org/details/davidsonsprincip0000unse_p2i4_21ed|date=2010|publisher=Churchill Livingstone/Elsevier|location=Edinburgh|isbn=978-0-7020-3084-0|pages=[https://archive.org/details/davidsonsprincip0000unse_p2i4_21ed/page/n539 522]–536|edition=21st}}</ref>{{sfn|Davidson's|2010|pp=522–536}} ان ۾ اهڙين [[طبي نشاني|نشانين]] جو جائزو شامل آهي، جيڪي ماڻهو جي هٿن، جهڙوڪ [[اسپلنٽر هيمريج]]، جوڙن ۽ ٻين علائقن تي ظاهر ٿي سگهن ٿيون. ماڻهو جي نبض عام طور کلائي وٽ [[ريڊيل شريان]] تي ورتي ويندي آهي، جيئن نبض جي تال ۽ طاقت جو جائزو وٺي سگهجي. [[رت جو دٻاءُ]] هٿ سان يا خودڪار [[سفگمومينوميٽر]] وسيلي، يا شريان اندر کان [[رت جو دٻاءُ#جارحاڻي|وڌيڪ جارحاڻي ماپ]] سان ورتو ويندو آهي. [[جگلر رڳ|جگلر وريدي نبض]] ۾ ڪنهن به واڌ کي نوٽ ڪيو ويندو آهي. ماڻهو جي [[ڇاتي]] دل مان منتقل ٿيندڙ ڪنهن به لرزش لاءِ محسوس ڪئي ويندي آهي، ۽ پوءِ اسٽيٿوسڪوپ سان ٻڌي ويندي آهي. ====دل جا آواز==== [[File:Apikal4D.gif|thumb|[[ايڪوڪارڊيوگرافي#ٽي-پاسائو ايڪوڪارڊيوگرافي|ٽي-پاسائو ايڪوڪارڊيوگرام]]، جنهن ۾ مائيٽرل والو (ساڄي)، ٽرائي ڪسپڊ ۽ مائيٽرل والوز (مٿي کاٻي) ۽ شه رڳي والو (مٿي ساڄي) ڏيکاريل آهن.<br /> دل جي والوز جي بند ٿيڻ سان [[دل جا آواز]] پيدا ٿين ٿا.]] {{listen|filename=HROgg.ogg|title=عام دل جا آواز|description=[[اسٽيٿوسڪوپ]] سان ٻڌجندڙ عام دل جا آواز|format=[[Ogg]]}} عام طور صحتمند دلن ۾ رڳو ٻه ٻڌڻ لائق [[دل جا آواز]] هوندا آهن، جن کي S1 ۽ S2 چيو ويندو آهي. [[پهريون دل جو آواز]] S1، بطيني سُسڻ دوران ايٽريو وينٽريڪيولر والوز جي بند ٿيڻ سان پيدا ٿيندو آهي ۽ عام طور "لب" طور بيان ڪيو ويندو آهي. [[ٻيو دل جو آواز]] S2، بطيني ڊائسٽولي دوران نيم-چنڊ نما والوز جي بند ٿيڻ جو آواز آهي ۽ "ڊب" طور بيان ڪيو ويندو آهي.<ref name="CNX2014"/> هر آواز ٻن جزن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي ٻن والوز جي بند ٿيڻ ۾ ٿوري وقت واري فرق کي ظاهر ڪن ٿا.<ref name="TC2014">{{cite book|title=Clinical Examination|url=https://archive.org/details/clinicalexaminat0000tall_u2r6|last1=Talley|first1=Nicholas J.|last2=O'Connor|first2=Simon|publisher=Churchill Livingstone|isbn=978-0-7295-4198-5|pages=[https://archive.org/details/clinicalexaminat0000tall_u2r6/page/76 76]–82|year=2013}}</ref> S2 [[ورهايل S2|ٻن الڳ آوازن ۾ ورهائجي]] سگهي ٿو، يا ته ساهه اندر کڻڻ جي نتيجي ۾ يا مختلف والو يا قلبي مسئلن سبب.<ref name=TC2014/> اضافي دل جا آواز پڻ موجود ٿي سگهن ٿا ۽ اهي [[گيلپ تال]] پيدا ڪن ٿا. [[ٽيون دل جو آواز]]، S3، عام طور بطيني رت جي مقدار ۾ واڌ ظاهر ڪري ٿو. [[چوٿون دل جو آواز]] S4 دهليزي گيلپ سڏجي ٿو ۽ سخت بطين ۾ زوريءَ رت داخل ٿيڻ جي آواز سبب پيدا ٿئي ٿو. S3 ۽ S4 جي گڏ موجودگي چوگڻو گيلپ پيدا ڪري ٿي.<ref name="CNX2014"/> [[دل جي مرمر|دل جون مرمرون]] غيرمعمولي دل جا آواز آهن، جيڪي بيماري سان لاڳاپيل يا بي ضرر ٿي سگهن ٿا، ۽ انهن جا ڪيترائي قسم آهن.{{sfn|Davidson's|2010|pp=556–559}} عام طور ٻه دل جا آواز هوندا آهن، ۽ غيرمعمولي دل جا آواز اضافي آواز ٿي سگهن ٿا، يا ٻن آوازن جي وچ ۾ رت جي وهڪري سان لاڳاپيل "مرمر" ٿي سگهن ٿا. مرمرن کي آواز جي شدت موجب درجي بندي ڪيو ويندو آهي، 1 (سڀ کان هلڪو) کان 6 (سڀ کان تيز) تائين، ۽ انهن جو جائزو دل جي آوازن سان تعلق، قلبي چڪر ۾ هنڌ، ۽ اضافي خاصيتن، جهڙوڪ ٻين هنڌن ڏانهن پکڙجڻ، ماڻهو جي حالت سان تبديلي، [[اسٽيٿوسڪوپ]] جي جنهن پاسي سان ٻڌجن ٿا ان موجب آواز جي فريڪوئنسي، ۽ جتي سڀ کان تيز ٻڌجن ٿا، جي بنياد تي ڪيو ويندو آهي.{{sfn|Davidson's|2010|pp=556–559}} مرمرون [[والو واري دل جي بيماري|خراب ٿيل دل جي والوز]] يا پيدائشي دل جي بيماري، جهڙوڪ [[بطيني پردي جي خرابي]]، سبب ٿي سگهن ٿيون، يا عام دلن ۾ به ٻڌي سگهجن ٿيون. آواز جو هڪ ٻيو قسم، [[پيريڪارڊيئل رگڙ آواز]]، پيريڪارڊائٽس جي حالتن ۾ ٻڌي سگهجي ٿو، جتي سوزش ٿيل جهلين هڪ ٻئي سان رڳڙ کائين ٿيون. ====رت جون چڪاسون==== رت جون چڪاسون ڪيترين دل ۽ رت جي رڳن وارين حالتن جي تشخيص ۽ علاج ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. [[ٽروپونن]] اهڙي دل لاءِ حساس [[حياتي نشانگر]] آهي، جنهن کي رت جي فراهمي ڪافي نه هجي. اهو چوٽ کان 4–6 ڪلاڪ پوءِ خارج ٿئي ٿو ۽ عام طور 12–24 ڪلاڪن ۾ پنهنجي چوٽي تي پهچي ٿو.<ref name=OH2010 /> ٽروپونن جون ٻه چڪاسون اڪثر ورتيون وينديون آهن؛ هڪ شروعاتي پيش ٿيڻ وقت ۽ ٻي 3–6 ڪلاڪن اندر،<ref>{{cite web|last1=Coven|first1=David|last2=Yang|first2=Eric|title=Acute Coronary Syndrome Workup|url=http://emedicine.medscape.com/article/1910735-workup|website=Medscape|access-date=14 August 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160806121213/http://emedicine.medscape.com/article/1910735-workup|archive-date=6 August 2016}}</ref> جنهن ۾ بلند سطح يا اهم واڌ تشخيصي سمجهي ويندي آهي. [[دماغي نيٽريوريٽڪ پيپٽائيڊ]] (BNP) جي چڪاس دل جي ناڪامي جي موجودگي جي جائزي لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿي، ۽ کاٻي بطين تي وڌيل گهرج جي صورت ۾ وڌي ٿي. اهي چڪاسون [[حياتي نشانگر]] سمجهيون وينديون آهن، ڇاڪاڻ تہ اهي قلبي بيماري لاءِ انتهائي مخصوص آهن.{{sfn|Davidson's|2010|pp=531}} [[CK-MB|ڪريئٽين ڪائنيز جي MB صورت]] جي چڪاس دل جي رت جي فراهمي بابت ڄاڻ ڏئي ٿي، پر هاڻي گهٽ استعمال ٿيندي آهي، ڇاڪاڻ تہ اها گهٽ مخصوص ۽ گهٽ حساس آهي.{{sfn|Harrison's|2011|p=1534}} ٻيون رت جون چڪاسون اڪثر ماڻهو جي عام صحت ۽ اهڙن خطري وارن عنصرن کي سمجهڻ لاءِ ورتيون وينديون آهن، جيڪي دل جي بيماري ۾ حصو وٺي سگهن ٿا. انهن ۾ اڪثر [[مڪمل رت ڳڻپ]] شامل هوندي آهي، جيڪا [[رت جي کوٽ]] کي پرکي ٿي، ۽ [[بنيادي ميٽابولڪ پينل]]، جيڪو اليڪٽرولائٽن ۾ ڪنهن به بگاڙ کي ظاهر ڪري سگهي ٿو. [[ڪوئگوليشن اسڪرين]] اڪثر ضروري هوندي آهي، جيئن يقيني بڻائجي تہ رت کي پتلو ڪرڻ واري دوا جي مناسب سطح ڏني وئي آهي. [[لپڊ پروفائل|خالي پيٽ لپڊز]] ۽ [[خالي پيٽ رت گلوڪوز]]، يا [[HbA1c]] سطح، اڪثر ماڻهو جي [[ڪوليسٽرول]] ۽ ذیابيطس جي حالت جي جائزي لاءِ گهرائجن ٿا.{{sfn|Davidson's|2010|pp=521–640}} ====اليڪٽروڪارڊيوگرام==== {{main|اليڪٽروڪارڊيوگرافي}} [[File:2028 Cardiac Cycle vs Electrocardiogram.jpg|thumb|اي سي جي جي مقابلي ۾ ڏيکاريل قلبي چڪر]] جسم جي مٿاڇري تي اليڪٽروڊ استعمال ڪري دل جي برقي سرگرمي رڪارڊ ڪري سگهجي ٿي. برقي اشارن جي هن رڪارڊ کي اليڪٽروڪارڊيوگرام (ECG) يا (EKG) چيو وڃي ٿو. اي سي جي هڪ [[بستر ڀرسان جاچ]] آهي، جنهن ۾ جسم تي ڏهه ليڊ لڳايا ويندا آهن. ان مان "12 ليڊ" اي سي جي ٺهي ٿي؛ ٽي اضافي ليڊ رياضيائي طور حساب ڪيا ويندا آهن، ۽ هڪ ليڊ [[گرائونڊ (بجلي)|برقي طور گرائونڊ]]، يا ارٿ، ٿيل هوندو آهي.{{sfn|Davidson's|2010|pp=528–530}} اي سي جي تي پنج نمايان خاصيتون هونديون آهن: [[P لهر (اليڪٽروڪارڊيوگرافي)|P لهر]] (دهليزي ڊي پولرائيزيشن)، [[QRS ڪامپليڪس]] (بطيني ڊي پولرائيزيشن){{efn|دهليزن جي ڊي پولرائيزيشن ساڳئي وقت ٿئي ٿي، پر اي سي جي تي ظاهر ٿيڻ لاءِ ڪافي اهم نه هوندي آهي.{{sfn|Davidson's|2010|pp=528–530}}}} ۽ [[T لهر]] (بطيني ري پولرائيزيشن).<ref name="CNX2014"/> جيئن دل جا خليا سُسن ٿا، اهي هڪ وهڪرو پيدا ڪن ٿا جيڪو دل مان گذري ٿو. اي سي جي تي هيٺ لهندڙ وڪڙ ظاهر ڪري ٿو تہ خليا ان ليڊ جي رخ ۾ وڌيڪ مثبت چارج ٿي رهيا آهن ("ڊي پولرائيزنگ")، جڏهن تہ مٿي چڙهندڙ وڪڙ ظاهر ڪري ٿو تہ خليا ان ليڊ جي رخ ۾ وڌيڪ منفي ٿي رهيا آهن ("ري پولرائيزنگ"). اهو ليڊ جي هنڌ تي دارومدار رکي ٿو؛ تنهنڪري جيڪڏهن ڊي پولرائيزيشن جي لهر کاٻي کان ساڄي طرف وڃي، تہ کاٻي پاسي واري ليڊ منفي وڪڙ ڏيکاريندي ۽ ساڄي پاسي واري ليڊ مثبت وڪڙ ڏيکاريندي. اي سي جي [[اريٿميا|تال جي خرابين]] ۽ دل ڏانهن رت جي اڻپوري فراهمي کي سڃاڻڻ لاءِ ڪارائتو اوزار آهي.{{sfn|Davidson's|2010|pp=528–530}} ڪڏهن خرابي جو شڪ هوندو آهي، پر اها اي سي جي تي فوراً ظاهر نه هوندي آهي. [[قلبي دٻاءُ جاچ|ورزش دوران جاچ]] ڪنهن خرابي کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿي، يا جيڪڏهن شڪي تال جي خرابي جائزي وقت موجود نه هجي تہ اي سي جي کي وڌيڪ عرصي، جهڙوڪ 24 ڪلاڪن واري [[هولٽر مانيٽر]]، لاءِ پائي سگهجي ٿو.{{sfn|Davidson's|2010|pp=528–530}} ====تصويرڪاري==== {{Main|قلبي تصويرڪاري}} دل جي ايناٽامي ۽ ڪم جو جائزو وٺڻ لاءِ ڪيترائي [[طبي تصويرڪاري|تصويرڪاري]] طريقا استعمال ٿي سگهن ٿا، جن ۾ [[الٽراسائونڊ]] ([[ايڪوڪارڊيوگرافي]])، [[اينجيوگرافي]]، [[سي ٽي اسڪين|سي ٽي]]، [[ايم آر آءِ]] ۽ [[پازيٽرون اخراج ٽوموگرافي|PET اسڪين]] شامل آهن. ايڪوڪارڊيوگرام دل جو الٽراسائونڊ آهي، جيڪو دل جي ڪم کي ماپڻ، والو جي بيماري جو جائزو وٺڻ ۽ ڪنهن به خرابي کي ڳولڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ايڪوڪارڊيوگرافي ڇاتي تي رکيل پروب سان ([[ٽرانسٿوريسڪ ايڪوڪارڊيوگرام|ٽرانسٿوريسڪ]])، يا [[خوراڪ نلي]] ۾ رکيل پروب سان ([[ٽرانس ايسوفيجيئل ايڪوڪارڊيوگرام|ٽرانس ايسوفيجيئل]]) ڪري سگهجي ٿي. عام ايڪوڪارڊيوگرافي رپورٽ ۾ والوز جي ويڪر بابت ڄاڻ شامل هوندي آهي، جنهن ۾ ڪنهن [[اسٽينوسس]] جو ذڪر، رت جي پوئتي وهڻ ([[ريگرجٽيشن (گردش)|ريگرجٽيشن]]) جي موجودگي، ۽ سسٽولي ۽ ڊائسٽولي جي پڇاڙيءَ تي رت جي مقدار بابت معلومات، جنهن ۾ [[ايجيڪشن فريڪشن]] شامل آهي، جيڪا بيان ڪري ٿي تہ سسٽولي کان پوءِ کاٻي ۽ ساڄي بطين مان ڪيترو رت ٻاهر اڇلايو وڃي ٿو. ايجيڪشن فريڪشن دل مان اڇلايل مقدار، يعني اسٽروڪ مقدار، کي ڀريل دل جي مقدار، يعني اينڊ-ڊائسٽولڪ مقدار، سان ورهائي حاصل ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite book|author1=Armstrong, William F.|author2=Ryan, Thomas|author3=Feigenbaum, Harvey|title=Feigenbaum's Echocardiography|url=https://books.google.com/books?id=LebU6zLrA8gC|year=2010|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|isbn=978-0-7817-9557-9|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160423224258/https://books.google.com/books?id=LebU6zLrA8gC|archive-date=23 April 2016}}</ref> ايڪوڪارڊيوگرام اهڙين حالتن ۾ به ڪري سگهجن ٿا، جڏهن جسم وڌيڪ دٻاءَ هيٺ هجي، جيئن رت جي فراهمي جي کوٽ جون نشانيون ڏسي سگهجن. هي [[قلبي دٻاءُ جاچ]] يا ته سڌي ورزش سان، يا جيڪڏهن اهو ممڪن نه هجي تہ [[ڊوبيوٽامين]] جهڙي دوا جي ٽيڪي سان ڪئي ويندي آهي.{{sfn|Davidson's|2010|pp=522–536}} سي ٽي اسڪين، [[ڇاتي جو ايڪس ري]] ۽ تصويرڪاري جا ٻيا طريقا دل جي ماپ جو جائزو وٺڻ، [[ڦڦڙن جو ايڊيما]] جون نشانيون پرکڻ ۽ دل جي چوڌاري [[پيريڪارڊيئل ايفيوزن|پاڻياٺ]] جي موجودگي ظاهر ڪرڻ ۾ مدد ڪري سگهن ٿا. اهي [[شه رڳ]]، يعني دل مان نڪرندڙ مکيه رت نالي، جي جائزي لاءِ پڻ ڪارائتا آهن.{{sfn|Davidson's|2010|pp=522–536}} ===علاج=== دل کي متاثر ڪندڙ بيمارين جو علاج مختلف طريقن سان ڪري سگهجي ٿو، جن ۾ زندگيءَ جي طرز ۾ تبديلي، دوائن سان علاج ۽ جراحي شامل آهن. ====اسڪيمڪ دل جي بيماري==== {{Main|ڪورونري شريان جي بيماري|ڪورونري شريان بائي پاس جراحي|ڪورونري اسٽينٽ}} ڪورونري شريانن جي سوڙهائپ، يعني اسڪيمڪ دل جي بيماري، جو علاج ان لاءِ ڪيو ويندو آهي تہ جزوي طور سوڙهي ٿيل شريان سبب پيدا ٿيندڙ ڇاتيءَ جو سور ([[انجائنا پيڪٽورس]]) گهٽجي، مڪمل طور بند ٿيل شريان جي حالت ۾ دل جي عضلي کي ٿيندڙ نقصان ([[مايوڪارڊيئل انفارڪشن]]) گهٽجي، يا مايوڪارڊيئل انفارڪشن ٿيڻ کان بچي سگهجي. انجائنا جي علامتن کي بهتر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ دوائن ۾ [[نائٽروگلسرين جو طبي استعمال|نائٽروگلسرين]]، [[بيٽا بلاڪر|بيٽا بلاڪرز]] ۽ ڪيلشيم چينل بلاڪرز شامل آهن، جڏهن تہ بچاءَ وارن علاج ۾ [[اينٽي پليٽليٽ دوا|اينٽي پليٽليٽس]]، جهڙوڪ [[ايسپرين]] ۽ [[اسٽيٽن]]، زندگيءَ جي طرز وارا قدم، جهڙوڪ سگريٽ نوشي ڇڏڻ ۽ وزن گهٽائڻ، ۽ خطري وارن عنصرن، جهڙوڪ رت جي وڌيل دٻاءَ ۽ ذيابيطس، جو علاج شامل آهي.<ref>{{Cite journal|last1=Authors/Task Force Members|last2=Piepoli|first2=Massimo F.|last3=Hoes|first3=Arno W.|last4=Agewall|first4=Stefan|last5=Albus|first5=Christian|last6=Brotons|first6=Carlos|last7=Catapano|first7=Alberico L.|last8=Cooney|first8=Marie-Therese|last9=Corrà|first9=Ugo|date=September 2016|title=2016 European Guidelines on cardiovascular disease prevention in clinical practice: The Sixth Joint Task Force of the European Society of Cardiology and Other Societies on Cardiovascular Disease Prevention in Clinical Practice (constituted by representatives of 10 societies and by invited experts) Developed with the special contribution of the European Association for Cardiovascular Prevention & Rehabilitation (EACPR)|journal=Atherosclerosis|volume=252|pages=207–274|doi=10.1016/j.atherosclerosis.2016.05.037|issn=1879-1484|pmid=27664503|url=http://orbi.ulg.ac.be/handle/2268/205776|doi-access=free|access-date=11 September 2018|archive-date=28 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828102950/https://orbi.uliege.be/handle/2268/205776|url-status=live}}</ref> دوائن جي استعمال کان علاوه، دل جون سوڙهيون شريانون سوڙهائپ کي ڦهلائي يا رت جي وهڪري کي رڪاوٽ کان پاسيرو ڪري علاج ڪري سگهجن ٿيون. اهو [[جلد وسيلي ڪورونري مداخلت]] سان ڪري سگهجي ٿو، جنهن دوران ننڍيون غباري-ڇيڙي واريون تارون ڪورونري شريانن ۾ داخل ڪري سوڙهائپ تائين پهچايون وڃن ٿيون، غباري کي ڦلائي سوڙهائپ کي کولي وڃي ٿو، ۽ ڪڏهن شريان کي کليل رکڻ لاءِ ڌاتوءَ جو ڍانچو، جنهن کي اسٽينٽ چيو وڃي ٿو، ڇڏي ڏنو ويندو آهي.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Kolh|first1=Philippe|last2=Windecker|first2=Stephan|last3=Alfonso|first3=Fernando|last4=Collet|first4=Jean-Philippe|last5=Cremer|first5=Jochen|last6=Falk|first6=Volkmar|last7=Filippatos|first7=Gerasimos|last8=Hamm|first8=Christian|last9=Head|first9=Stuart J.|date=October 2014|title=2014 ESC/EACTS Guidelines on myocardial revascularization: the Task Force on Myocardial Revascularization of the European Society of Cardiology (ESC) and the European Association for Cardio-Thoracic Surgery (EACTS). Developed with the special contribution of the European Association of Percutaneous Cardiovascular Interventions (EAPCI)|journal=European Journal of Cardio-Thoracic Surgery|volume=46|issue=4|pages=517–592|doi=10.1093/ejcts/ezu366|issn=1873-734X|pmid=25173601|doi-access=free}}</ref> جيڪڏهن ڪورونري شريانن جون سوڙهائپون جلد وسيلي ڪورونري مداخلت سان علاج لاءِ مناسب نه هجن، تہ کليل جراحي گهربل ٿي سگهي ٿي. [[ڪورونري شريان بائي پاس جراحي|ڪورونري شريان بائي پاس گرافٽ]] ڪري سگهجي ٿو، جنهن ۾ جسم جي ٻئي حصي مان رت نالي، جهڙوڪ [[وڏي سيفينس رڳ]]، [[ريڊيل شريان]] يا [[اندروني ڇاتي واري شريان]]، استعمال ڪري رت کي سوڙهائپ کان اڳ واري هنڌ، عام طور [[شه رڳ]]، کان رڪاوٽ کان پوءِ واري هنڌ ڏانهن موڙيو وڃي ٿو.<ref name=":0" />{{sfn|Davidson's|2010|pp=585–588, 614–623}} ====والو واري دل جي بيماري==== {{Main|مصنوعي دل جو والو}} بيمار دل جا والوز، جيڪي غيرمعمولي طور سوڙها يا غيرمعمولي طور ليڪ ڪندڙ ٿي ويا هجن، جراحي جي ضرورت رکي سگهن ٿا. روايتي طور اهو کليل جراحي عمل طور ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ خراب ٿيل دل جي والو کي تاندوري يا ڌاتوءَ جي [[مصنوعي دل جو والو|مصنوعي والو]] سان مٽايو ويندو آهي. ڪجهه حالتن ۾ [[ٽرائي ڪسپڊ والو|ٽرائي ڪسپڊ]] يا [[مائيٽرل والو|مائيٽرل]] والوز کي [[مائيٽرل والو مرمت|جراحي طور مرمت]] ڪري سگهجي ٿو، جنهن سان والو مٽائڻ جي ضرورت کان بچي سگهجي ٿو. دل جا والوز جلد وسيلي به علاج ڪري سگهجن ٿا، اهڙين ٽيڪنيڪن سان جيڪي جلد وسيلي ڪورونري مداخلت سان ڪيتريون مشابهتون رکن ٿيون. [[ٽرانس ڪيٿيٽر شه رڳي والو مٽاسٽا]] انهن مريضن ۾ وڌندڙ نموني استعمال ٿئي ٿي، جن کي کليل والو مٽاسٽا لاءِ تمام وڌيڪ خطري وارو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name=":4">{{Cite journal|last1=Vahanian|first1=Alec|last2=Alfieri|first2=Ottavio|last3=Andreotti|first3=Felicita|last4=Antunes|first4=Manuel J.|last5=Barón-Esquivias|first5=Gonzalo|last6=Baumgartner|first6=Helmut|last7=Borger|first7=Michael Andrew|last8=Carrel|first8=Thierry P.|last9=De Bonis|first9=Michele|date=October 2012|title=Guidelines on the management of valvular heart disease (version 2012): the Joint Task Force on the Management of Valvular Heart Disease of the European Society of Cardiology (ESC) and the European Association for Cardio-Thoracic Surgery (EACTS)|journal=European Journal of Cardio-Thoracic Surgery|volume=42|issue=4|pages=S1–44|doi=10.1093/ejcts/ezs455|issn=1873-734X|pmid=22922698|doi-access=free}}</ref> ====قلبي اريٿميائون==== {{Main|دل جي بي ترتيبي ڌڙڪن|ريڊيو فريڪوئنسي ايبليشن|مصنوعي قلبي پيس ميڪر}} غيرمعمولي دل جون تالون ([[دل جي بي ترتيبي ڌڙڪن|اريٿميائون]]) اينٽي اريٿمڪ دوائن سان علاج ڪري سگهجن ٿيون. اهي خلوي جھلي پار اليڪٽرولائٽن جي وهڪري کي تبديل ڪري ڪم ڪري سگهن ٿيون، جهڙوڪ [[ڪيلشيم چينل بلاڪر|ڪيلشيم چينل بلاڪرز]]، [[سوڊيم چينل بلاڪر|سوڊيم چينل بلاڪرز]]، [[اميوڊارون]] يا [[ڊائگوڪسن]]، يا دل تي خودمختيار عصبي سرشتي جي اثر کي تبديل ڪري سگهن ٿيون، جهڙوڪ [[بيٽا بلاڪر|بيٽا بلاڪرز]] ۽ [[ايٽروپين]]. ڪجهه اريٿميائن، جهڙوڪ دهليزي فبريليشن، جيڪي فالج جو خطرو وڌائين ٿيون، ۾ اهو خطرو [[وارفرين]] يا [[نئون زباني اينٽي ڪوئگولنٽ|نئين زباني اينٽي ڪوئگولنٽس]] جهڙن اينٽي ڪوئگولنٽس سان گهٽائي سگهجي ٿو.<ref name=":3">{{Cite journal|last1=Kirchhof|first1=Paulus|last2=Benussi|first2=Stefano|last3=Kotecha|first3=Dipak|last4=Ahlsson|first4=Anders|last5=Atar|first5=Dan|last6=Casadei|first6=Barbara|last7=Castella|first7=Manuel|last8=Diener|first8=Hans-Christoph|last9=Heidbuchel|first9=Hein|date=November 2016|title=2016 ESC Guidelines for the management of atrial fibrillation developed in collaboration with EACTS|journal=Europace|volume=18|issue=11|pages=1609–1678|doi=10.1093/europace/euw295|issn=1532-2092|pmid=27567465|doi-access=free}}</ref> جيڪڏهن دوائون اريٿميا کي قابو ڪرڻ ۾ ناڪام ٿين، تہ ٻيو علاج [[ڪيٿيٽر ايبليشن]] ٿي سگهي ٿو. انهن عملن ۾ تارون ٽنگ جي [[فيمورل رڳ|رڳ]] يا [[فيمورل شريان|شريان]] مان دل تائين گذاريون وڃن ٿيون، جيئن ان غيرمعمولي تاندوري واري علائقي کي ڳولهي سگهجي جيڪو اريٿميا جو سبب بڻجي رهيو آهي. غيرمعمولي تاندوري کي وڌيڪ دل جي تال جون خرابيون روڪڻ لاءِ ڄاڻي واڻي [[ريڊيو فريڪوئنسي ايبليشن|گرمي]] يا [[ڪريو ايبليشن|ٿڌ]] وسيلي نقصان پهچائي، يا ايبليٽ، ڪري سگهجي ٿو. جيتوڻيڪ اڪثر اريٿميائون گهٽ جارحاڻي ڪيٿيٽر ٽيڪنيڪن سان علاج ڪري سگهجن ٿيون، پر ڪجهه اريٿميائون، خاص طور [[دهليزي فبريليشن]]، کليل يا [[ٿوراڪوسڪوپي|ٿوراڪوسڪوپڪ]] جراحي سان به علاج ڪري سگهجن ٿيون، يا ته ٻي قلبي جراحي دوران يا الڳ عمل طور. [[ڪارڊيوورشن]] پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ برقي جھٽڪي سان دل کي غيرمعمولي تال مان واپس عام تال ڏانهن آندو وڃي ٿو. اريٿميائن جي علاج لاءِ [[مصنوعي قلبي پيس ميڪر|پيس ميڪر]] يا [[ڊيفبريليشن|لڳائڻ لائق ڊيفبريليٽر]] جهڙا قلبي اوزار پڻ گهربل ٿي سگهن ٿا. پيس ميڪر، جيڪي چمڙي هيٺ لڳايل ننڍي بيٽري هلندڙ جنريٽر ۽ دل تائين ويندڙ هڪ يا وڌيڪ ليڊن تي مشتمل هوندا آهن، گهڻو ڪري غيرمعمولي [[براڊي ڪارڊيا|سست دل جي تال]] جي علاج لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name=":1">{{Cite journal|last1=European Society of Cardiology (ESC)|last2=European Heart Rhythm Association (EHRA)|last3=Brignole|first3=Michele|last4=Auricchio|first4=Angelo|last5=Baron-Esquivias|first5=Gonzalo|last6=Bordachar|first6=Pierre|last7=Boriani|first7=Giuseppe|last8=Breithardt|first8=Ole-A.|last9=Cleland|first9=John|date=August 2013|title=2013 ESC guidelines on cardiac pacing and cardiac resynchronization therapy: the task force on cardiac pacing and resynchronization therapy of the European Society of Cardiology (ESC). Developed in collaboration with the European Heart Rhythm Association (EHRA)|journal=Europace|volume=15|issue=8|pages=1070–1118|doi=10.1093/europace/eut206|issn=1532-2092|pmid=23801827|doi-access=free|hdl=11380/1080452|hdl-access=free}}</ref> لڳائڻ لائق ڊيفبريليٽر سنگين جان ليوا تيز دل جي تال جي علاج لاءِ استعمال ٿين ٿا. اهي اوزار دل جي نگراني ڪن ٿا، ۽ جيڪڏهن خطرناڪ تيز ڌڙڪن سڃاتي وڃي تہ پاڻمرادو جھٽڪو ڏئي دل کي عام تال ڏانهن موٽائي سگهن ٿا. لڳائڻ لائق ڊيفبريليٽر گهڻو ڪري دل جي ناڪامي، [[ڪارڊيومايوپٿي|ڪارڊيومايوپٿين]] يا وراثتي اريٿميا سنڊرومن وارن مريضن ۾ استعمال ٿين ٿا. ====دل جي ناڪامي==== {{Main|دل جي ناڪامي}} مريض جي دل جي ناڪامي جي بنيادي سبب، جيڪو گهڻو ڪري [[ڪورونري شريان جي بيماري|اسڪيمڪ دل جي بيماري]] يا [[هاءِ بلڊ پريشر]] هوندو آهي، کي حل ڪرڻ سان گڏ، دل جي ناڪامي جي علاج جو بنيادي طريقو دوائون آهن. انهن ۾ اهڙيون دوائون شامل آهن، جيڪي مريض پاران پيدا ٿيندڙ پيشاب جي مقدار وڌائي ڦڦڙن ۾ پاڻياٺ گڏ ٿيڻ کان روڪين ٿيون ([[ڊائيوريٽڪ|ڊائيوريٽڪس]])، ۽ اهڙيون دوائون جيڪي دل جي پمپ ڪرڻ واري ڪم کي محفوظ رکڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون ([[بيٽا بلاڪر|بيٽا بلاڪرز]]، [[ACE inhibitor|اي سي اي اِنهيبيٽرز]] ۽ [[اينٽي مينيرالوكورٽيڪوئڊ|مينيرالوكورٽيڪوئڊ ريشيپٽر مخالف]]).<ref name=":2">{{Cite journal|last1=Ponikowski|first1=Piotr|last2=Voors|first2=Adriaan A.|last3=Anker|first3=Stefan D.|last4=Bueno|first4=Héctor|last5=Cleland|first5=John G.F.|last6=Coats|first6=Andrew J.S.|last7=Falk|first7=Volkmar|last8=González-Juanatey|first8=José Ramón|last9=Harjola|first9=Veli-Pekka|date=August 2016|title=2016 ESC Guidelines for the diagnosis and treatment of acute and chronic heart failure: The Task Force for the diagnosis and treatment of acute and chronic heart failure of the European Society of Cardiology (ESC). Developed with the special contribution of the Heart Failure Association (HFA) of the ESC|journal=European Journal of Heart Failure|volume=18|issue=8|pages=891–975|doi=10.1002/ejhf.592|issn=1879-0844|pmid=27207191|hdl=2434/427148|s2cid=221675744|url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/205777/1/2016%20ESC%20Guidelines%20for%20the%20diagnosis%20and%20treatment%20of%20acute%20and%20chronic%20heart%20failure.pdf|access-date=24 September 2019|archive-date=14 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200614214934/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/205777/1/2016%20ESC%20Guidelines%20for%20the%20diagnosis%20and%20treatment%20of%20acute%20and%20chronic%20heart%20failure.pdf|url-status=live}}</ref> دل جي ناڪامي وارن ڪجهه مريضن ۾ [[قلبي ٻيهر هم وقت سازي علاج]] نالي خاص پيس ميڪر دل جي پمپنگ ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو.<ref name=":1" /> اهي اوزار اڪثر ڊيفبريليٽر سان گڏيل هوندا آهن. دل جي ناڪامي جي تمام شديد ڪيسن ۾ [[بطيني مددگار اوزار]] نالي ننڍو پمپ لڳائي سگهجي ٿو، جيڪو دل جي پنهنجي پمپ ڪرڻ واري صلاحيت کي سهارو ڏئي ٿو. سڀ کان شديد ڪيسن ۾ [[دل جي پيوندڪاري|قلبي پيوندڪاري]] تي غور ڪري سگهجي ٿو.<ref name=":2" /> ==تاريخ== ===قديم دور=== [[File:Leonardo da vinci, Heart and its Blood Vessels.jpg|thumb|[[ليونارڊو دا ونچي]] جي ٺاهيل دل ۽ ان جون رت جون رڳون، 15هين صدي]] انسانن کي دل بابت ڄاڻ قديم دور کان هئي، جيتوڻيڪ ان جو درست ڪم ۽ ايناٽامي صاف طور سمجهي نه ويا هئا.<ref name="USYD2016">{{cite web|title=Anatomy of the Heart|url=https://sydney.edu.au/medicine/museum/mwmuseum/index.php/Anatomy_of_the_Heart|website=University of Sydney Online Museum|access-date=2 August 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160818202606/https://sydney.edu.au/medicine/museum/mwmuseum/index.php/Anatomy_of_the_Heart|archive-date=18 August 2016}}</ref> اڳوڻين سماجن ۾ دل بابت بنيادي طور مذهبي خيالن کان پوءِ، قديم يونانين کي قديم دنيا ۾ دل جي سائنسي سمجهه جو مکيه مرڪز سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Anaemia2010">{{cite journal|last1=Meletis|first1=John|last2=Konstantopoulos|first2=Kostas|title=The Beliefs, Myths, and Reality Surrounding the Word Hema (Blood) from Homer to the Present|journal=Anemia|date=2010|volume=2010|article-number=857657|doi=10.1155/2010/857657|pmid=21490910|pmc=3065807|doi-access=free}}</ref><ref name="Katz2008">{{cite journal|last1=Katz|first1=A. M.|title=The 'Modern' View of Heart Failure: How Did We Get Here?|journal=Circulation: Heart Failure|date=1 May 2008|volume=1|issue=1|pages=63–71|doi=10.1161/CIRCHEARTFAILURE.108.772756|pmid=19808272|doi-access=free}}</ref><ref name="Aird2011">{{cite journal|last1=Aird|first1=W.C.|title=Discovery of the cardiovascular system: from Galen to William Harvey|journal=Journal of Thrombosis and Haemostasis|date=July 2011|volume=9|pages=118–129|doi=10.1111/j.1538-7836.2011.04312.x|pmid=21781247|s2cid=12092592|doi-access=free}}</ref> [[ارسطو]] دل کي رت ٺاهيندڙ عضوو سمجهيو؛ [[افلاطون]] دل کي گردش ڪندڙ رت جو سرچشمو سمجهيو، ۽ [[بقراط]] رت جي جسم کان دل وسيلي ڦڦڙن تائين چڪري گردش جو ذڪر ڪيو.<ref name=Anaemia2010 /><ref name=Aird2011 /> [[ايراسيستراتوس]] (304–250 ق م) دل کي پمپ طور بيان ڪيو، جيڪو رت جي رڳن جي ڦهلاءَ جو سبب بڻجي ٿو، ۽ نوٽ ڪيو تہ شريانون ۽ رڳون ٻئي دل مان نڪرن ٿيون ۽ فاصلي سان آهستي آهستي ننڍيون ٿين ٿيون، جيتوڻيڪ هن سمجهيو تہ اهي رت بدران هوا سان ڀريل آهن. هن دل جا والوز پڻ دريافت ڪيا.<ref name=Anaemia2010 /> يوناني طبيب [[گيلن]] (ٻي صدي عيسوي) ڄاتو ٿي تہ رت جون رڳون رت کڻن ٿيون ۽ هن وريدي، يعني ڳاڙهو ڳاڙهو، ۽ شرياني، يعني وڌيڪ روشن ۽ سنهو، رت سڃاتو، جن جا ڪم الڳ ۽ جدا هئا.<ref name=Anaemia2010 /> گيلن، دل کي جسم جو سڀ کان گرم عضوو سمجهي، نتيجو ڪڍيو تہ اها جسم کي گرمي مهيا ڪري ٿي.<ref name=Aird2011 /> سندس خيال ۾ دل رت کي چوڌاري پمپ نه ڪندي هئي؛ بلڪه دل جي حرڪت ڊائسٽولي دوران رت کي اندر ڇڪيندي هئي ۽ رت خود شريانن جي ڌڙڪڻ سان هلندو هو.<ref name=Aird2011 /> گيلن جو خيال هو تہ شرياني رت، وريدي رت جي کاٻي بطين کان ساڄي بطين ڏانهن بطينن جي وچ ۾ موجود "سوراخن" مان گذرڻ سان ٺهندو هو.<ref name=USYD2016 /> ڦڦڙن مان هوا ڦڦڙي شريان وسيلي دل جي کاٻي پاسي تائين پهچندي هئي ۽ شرياني رت ٺاهيندي هئي.<ref name=Aird2011/> اهي خيال لڳ ڀڳ هزار سال تائين بنا چئلينج جي برقرار رهيا.<ref name=USYD2016 /><ref name=Aird2011/> ===قبل جديد دور=== [[ڪورونري گردش|ڪورونري]] ۽ ڦڦڙي گردش جي سرشتن جا سڀ کان ابتدائي بيان ''[[Commentary on Anatomy in Avicenna's Canon]]'' ۾ ملن ٿا، جيڪو 1242ع ۾ [[ابن النفيس]] شايع ڪيو.<ref name="Michelakis">{{cite journal|last1=Michelakis|first1=E.D.|title=Pulmonary Arterial Hypertension: Yesterday, Today, Tomorrow|journal=[[Circulation Research]]|date=19 June 2014|volume=115|issue=1|pages=109–114|doi=10.1161/CIRCRESAHA.115.301132|pmid=24951761|doi-access=free}}</ref> پنهنجي مخطوطي ۾ النفيس لکيو تہ رت، گيلن جي اڳئين خيال موجب ساڄي بطين کان کاٻي بطين ڏانهن وڃڻ بدران، ڦڦڙي گردش مان گذري ٿو.<ref name="West2008">{{cite journal|last=West|first=John|title=Ibn al-Nafis, the pulmonary circulation, and the Islamic Golden Age|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-applied-physiology_2008-12_105_6/page/1877|journal=[[Journal of Applied Physiology]]|year=2008|doi=10.1152/japplphysiol.91171.2008|volume=105|issue=6|pmid=18845773|pmc=2612469|pages=1877–1880}}</ref> سندس ڪم کي پوءِ [[اينڊريا الپاگو]] [[لاطيني]] ۾ ترجمو ڪيو.<ref>{{cite journal|last1=Bondke Persson|first1=A.|last2=Persson|first2=P.B.|title=Form and function in the vascular system|journal=[[Acta Physiologica]]|volume=211|issue=3|pages=468–470|doi=10.1111/apha.12309|pmid=24800879|year=2014|s2cid=26211642}}</ref> يورپ ۾، گيلن جون تعليمون علمي برادريءَ تي غالب رهيون ۽ سندس نظريا چرچ جي سرڪاري دستور طور قبول ڪيا ويا. [[اينڊرياس ويساليس]] ''[[De humani corporis fabrica]]'' (1543) ۾ دل بابت گيلن جي ڪجهه عقيدن تي سوال اٿاريا، پر سندس [[شاهڪار]] کي اختيارين لاءِ چئلينج طور سمجهيو ويو ۽ هن تي ڪيترائي حملا ٿيا.<ref name="west2014">{{cite journal|last1=West|first1=J.B.|title=Galen and the beginnings of Western physiology|journal=[[American Journal of Physiology|AJP: Lung Cellular and Molecular Physiology]]|date=30 May 2014|volume=307|issue=2|pages=L121–L128|doi=10.1152/ajplung.00123.2014|pmid=24879053|s2cid=5656712|url=http://pdfs.semanticscholar.org/bd6b/3bb1b19195825c9a5ac2c1201ddc5925aa6b.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20190302220754/http://pdfs.semanticscholar.org/bd6b/3bb1b19195825c9a5ac2c1201ddc5925aa6b.pdf|archive-date=2 March 2019}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190302220754/http://pdfs.semanticscholar.org/bd6b/3bb1b19195825c9a5ac2c1201ddc5925aa6b.pdf |date=2 March 2019 }}</ref> [[مائيڪل سرويٽس]] ''[[Christianismi Restitutio]]'' (1553) ۾ لکيو تہ رت دل جي هڪ پاسي کان ٻئي پاسي ڦڦڙن وسيلي وهي ٿو.<ref name="west2014"/> ===جديد دور=== [[File:Animated Heart - Old Textbook style.gif|thumb|متحرڪ دل]] دل ۽ جسم مان رت جي وهڪري جي سمجهه ۾ اهم اڳڀرائي انگريز طبيب [[وليم هاروي]] جي ''[[Exercitatio Anatomica de Motu Cordis et Sanguinis in Animalibus|De Motu Cordis]]'' (1628) جي اشاعت سان ٿي. هاروي جي ڪتاب جسمي گردش ۽ دل جي ميڪانيڪي قوت کي مڪمل طور بيان ڪيو، جنهن سان گيلن جي نظرين جي نئين سر جائزي جي شروعات ٿي.<ref name="Aird2011"/> [[اوٽو فرينڪ (فعليات دان)|اوٽو فرينڪ]] (1865–1944) جرمن فعليات دان هو؛ سندس ڪيترن ڇپيل ڪمن ۾ دل جي هن اهم لاڳاپي بابت تفصيلي اڀياس شامل آهن. [[ارنسٽ اسٽارلنگ]] (1866–1927) اهم انگريز فعليات دان هو، جنهن پڻ دل جو اڀياس ڪيو. جيتوڻيڪ اهي گهڻو ڪري آزاديءَ سان ڪم ڪندا رهيا، پر انهن جي گڏيل ڪوششن ۽ ساڳين نتيجن کي "[[فرينڪ–اسٽارلنگ طريقيڪار]]" جي نالي سان سڃاتو ويو آهي.<ref name="CNX2014"/> جيتوڻيڪ [[پرڪنجِي ريشا]] ۽ [[هس جو بنڊل]] 19هين صديءَ ۾ ئي دريافت ٿي چڪا هئا، پر [[دل جو برقي ترسيلي سرشتو|دل جي برقي ترسيلي سرشتي]] ۾ انهن جو خاص ڪردار تڏهن تائين اڻڄاتل رهيو، جيستائين [[سوناو تاوارا]] 1906ع ۾ پنهنجو مونوگراف ''[[Das Reizleitungssystem des Säugetierherzens]]'' شايع نه ڪيو. تاوارا پاران [[ايٽريو وينٽريڪيولر نوڊ]] جي دريافت [[آرٿر ڪيٿ]] ۽ [[مارٽن فليڪ]] کي دل ۾ اهڙيون بناوتون ڳولڻ لاءِ آماده ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ ڪجهه مهينن بعد انهن [[سائنو ايٽريئل نوڊ]] دريافت ڪيو. اهي بناوتون اليڪٽروڪارڊيوگرام جو ايناٽامڪ بنياد ٺاهين ٿيون، جنهن جي موجد [[وليم آئنٿوون]] کي 1924ع ۾ طب يا فعليات جو نوبل انعام ڏنو ويو.<ref>{{cite journal|last1=Silverman|first1=M.E.|title=Why Does the Heart Beat?: The Discovery of the Electrical System of the Heart|url=https://archive.org/details/sim_circulation_2006-06-13_113_23/page/2775|journal=[[Circulation (journal)|Circulation]]|date=13 June 2006|volume=113|issue=23|pages=2775–2781|doi=10.1161/CIRCULATIONAHA.106.616771|pmid=16769927|doi-access=free}}</ref> انسان ۾ پهرين [[دل جي پيوندڪاري]] 1964ع ۾ [[جيمس هارڊي (جراح)|جيمس هارڊي]] ڪئي، جنهن ۾ چمپينزي جي دل استعمال ڪئي وئي، پر مريض 2 ڪلاڪن اندر فوت ٿي ويو.<ref>{{Cite journal |last=Cooper |first=David K.C. |date=2012-01-01 |title=A Brief History of Cross-Species Organ Transplantation |journal=Baylor University Medical Center Proceedings |volume=25 |issue=1 |pages=49–57 |doi=10.1080/08998280.2012.11928783 |issn=0899-8280 |pmc=3246856 |pmid=22275786}}</ref> انسان کان انسان تائين پهرين دل جي پيوندڪاري 1967ع ۾ ڏکڻ آفريڪي جراح [[ڪرسٽيان برنارڊ]] [[ڪيپ ٽائون]] جي [[گروٽ اسڪور اسپتال]] ۾ ڪئي.<ref>{{Cite news |date=2017-12-03 |title=The operation that took medicine into the media age |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/health-42170023 |access-date=2022-06-09}}</ref><ref>{{Cite book |title=Organ Donation |publisher=Greenhaven Publishing LLC |year=2012 |isbn=978-0-7377-6269-3 |page=18}}</ref> اهو [[قلبي جراحي]] ۾ هڪ اهم سنگ ميل هو، جنهن طبي پيشي ۽ سڄي دنيا جو ڌيان ڇڪايو. بهرحال، شروعات ۾ مريضن جي ڊگهي مدي واري بقا جي شرح تمام گهٽ هئي. عطيو ڪيل دل جو پهريون وصول ڪندڙ [[لوئس واشڪانسڪي]] آپريشن کان 18 ڏينهن پوءِ فوت ٿي ويو، جڏهن تہ ٻيا مريض ڪجهه هفتن کان وڌيڪ زنده نه رهيا.<ref>{{cite journal|last1=Cooley|first1=Denton A.|title=Recollections of the Early Years of Heart Transplantation and the Total Artificial Heart|journal=Artificial Organs|volume=35|issue=4|pages=353–357|doi=10.1111/j.1525-1594.2011.01235.x|pmid=21501184|year=2011|doi-access=free}}</ref> آمريڪي جراح [[نارمن شموي]] کي پيوندڪاري جي طريقن کي بهتر ڪرڻ وارين ڪوششن جو ڪريڊٽ ڏنو ويو آهي، گڏوگڏ اڳواڻن [[رچرڊ لوئر (جراح)|رچرڊ لوئر]]، [[ولاديمير ديميخوف]] ۽ [[ايڊرين ڪانٽرووٽز]] سان. مارچ 2000ع تائين، دنيا ۾ 55,000 کان وڌيڪ دل جون پيوندڪاريون ٿي چڪيون هيون.<ref>{{cite journal|last1=Miniati|first1=Douglas N.|last2=Robbins|first2=Robert C.|title=Heart transplantation: a thirty-year perspective: A Thirty-Year Perspective|journal=[[Annual Review of Medicine]]|volume=53|issue=1|pages=189–205|doi=10.1146/annurev.med.53.082901.104050|pmid=11818470|year=2002}}</ref> [[جيني طور تبديل ڪيل جاندار|جيني طور تبديل ڪيل]] سور جي دل جي انسان ۾ پهرين ڪامياب پيوندڪاري، جنهن ۾ مريض وڌيڪ عرصي تائين زنده رهيو، 7 جنوري 2022ع تي [[بالٽيمور]] ۾ دل جي جراح [[بارٽلي پي. گريفتھ]] ڪئي؛ وصول ڪندڙ 57 ورهين جو ڊيوڊ بينيٽ هو. هن عمل سندس زندگي 8 مارچ 2022ع تائين، يعني 1 مهينو ۽ 30 ڏينهن، وڌائي.<ref>{{Cite web |title=2022 News – In Memoriam: David Bennett, Sr. {{!}} University of Maryland School of Medicine |url=https://www.medschool.umaryland.edu/news/2022/IN-MEMORIAM-David-Bennett-Sr.html |access-date=2022-06-09 |website=www.medschool.umaryland.edu}}</ref> 20هين صديءَ جي وچ تائين، [[دل ۽ رت جي رڳن جي بيماري|دل جي بيماري]] آمريڪا ۾ موت جي مکيه سبب طور وچڙندڙ بيمارين کان اڳتي نڪري وئي، ۽ هاڻي اها عالمي سطح تي موت جو مکيه سبب آهي. 1948ع کان جاري [[فريمنگھم دل جو اڀياس]] دل تي مختلف اثرن، جن ۾ غذا، ورزش ۽ ايسپرين جهڙيون عام دوائون شامل آهن، بابت ڄاڻ ڏني آهي. جيتوڻيڪ [[ACE inhibitor|اي سي اي اِنهيبيٽرز]] ۽ [[بيٽا بلاڪر|بيٽا بلاڪرز]] جي متعارف ٿيڻ دائمي دل جي ناڪامي جي انتظام کي بهتر ڪيو آهي، پر اها بيماري اڃا به وڏو طبي ۽ سماجي بار آهي، جنهن ۾ تشخيص کان هڪ سال اندر 30 کان 40 سيڪڙو مريض فوت ٿي وڃن ٿا.<ref>{{cite journal|last1=Neubauer|first1=Stefan|s2cid=1481349|title=The Failing Heart – An Engine Out of Fuel|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2007-03-15_356_11/page/1140|journal=[[New England Journal of Medicine]]|date=15 March 2007|volume=356|issue=11|pages=1140–1151|doi=10.1056/NEJMra063052|pmid=17360992}}</ref> ==سماج ۽ ثقافت== {{further|مقدس دل|دل جي علامت|رت#ثقافت ۽ مذهب}} {{Hiero|''jb'' (F34) "دل"|<hiero>F34</hiero>|align=right|era=egypt}} ===علامتيت=== {{multiple image | align = right | direction = | width = | image1 = Heart corazón.svg | width1 = 100 | caption1 = عام [[دل (علامت)|دل جي علامت]] | image2 = Гхани.png | width2 = 100 | caption2 = [[جارجياڻي لپي]] جو اکر [[wikt:ღ|ღ]] اڪثر "دل" جي علامت طور استعمال ٿيندو آهي. | image3 = 心-bigseal.svg | width3 = 100 | caption3 = "دل" لاءِ [[سيل لپي]] جو نشان ([[وچولي چيني]] ''sim'') }} [[File:Amaranthe - Wacken Open Air 2018-2480.jpg|thumb|right|[[ايليز رڊ]] 2018ع ۾ هڪ ڪانسرٽ ۾ دل جو اشارو ڪندي]] [[File:Emma Myers 2025 (2).png|thumb|آمريڪي اداڪاره [[ايما مائرس]] 2025ع ۾ ''[[Wednesday (TV series)|وينزڊي]]'' جي تشهيري تقريب ۾ دل جو اشارو ڪندي]] اهم حياتياتي عضون مان هڪ هجڻ سبب، دل کي ڊگهي عرصي تائين سڄي جسم جو مرڪز، زندگي، جذبن، عقل، ارادي، فهم، مقصد يا ذهن جي جاءِ طور سڃاتو ويو آهي.<ref name=WATKINS>{{cite book|title=The Watkins Dictionary of Symbols|isbn=978-1-78028-357-9|chapter=Heart|last1=Tresidder|first1=Jack|year=2012|publisher=Watkins Media Limited }}</ref> دل ڪيترن مذهبن ۾ علامتي نشان آهي، جيڪو ڪيترن مذهبن ۾ "سچائي، ضمير يا اخلاقي همٿ؛ اسلامي ۽ [[يهودي-عيسائي]] فڪر ۾ خدا جو مندر يا تخت؛ [[هندومت]] ۾ الاهي مرڪز يا [[آتما (هندومت)|آتما]] ۽ ماورائي دانائي جي [[ٽين اک]]؛ [[ٻڌا]] جي پاڪيزگي ۽ جوهر جو هيرو؛ ۽ [[تائومت|تائوئي]] سمجهه جو مرڪز" ظاهر ڪري ٿو.<ref name=WATKINS /> [[عبراني بائبل]] ۾ دل لاءِ لفظ ''lev'' انهن معنائن ۾ استعمال ٿئي ٿو: جذبي ۽ ذهن جي جاءِ، ۽ ايناٽامڪ عضوي لاءِ. اهو ڪم ۽ علامتيت ۾ معدي سان پڻ لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite book|last1=Rosner|first1=Fred|title=Medicine in the Bible and the Talmud: selections from classical Jewish sources|date=1995|publisher=KTAV Pub. House|location=Hoboken, NJ|isbn=978-0-88125-506-5|pages=87–96|edition=Augm.}}</ref> [[قديم مصري مذهب]] ۾ [[مصري روح|روح]] جي تصور جو هڪ اهم حصو دل، يا ''ib''، سمجهي ويندي هئي. ''ib'' يا مابعدالطبيعي دل بابت عقيدو هو تہ اها ٻار جي ماءُ جي دل مان حمل ٺهڻ وقت ورتل رت جي هڪ ڦڙي مان ٺهي ٿي.<ref>[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/280503/ib ''Britannica'', ''Ib''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090107185547/https://www.britannica.com./EBchecked/topic/280503/ib |date=7 January 2009 }}. The word was also transcribed by [[E. A. Wallis Budge|Wallis Budge]] as ''Ab.''</ref> قديم مصرين لاءِ دل [[جذبو|جذبن]]، [[فڪر]]، ارادي ۽ [[نيت]] جي جاءِ هئي. ان جو ثبوت [[مصري ٻولي|مصري]] اصطلاحن مان ملي ٿو، جن ۾ ''ib'' لفظ شامل آهي، جهڙوڪ ''Awi-ib''، جنهن جي معنيٰ "خوش" آهي (لفظي طور "دل جو ڊگهو")، ۽ ''Xak-ib''، جنهن جي معنيٰ "بيگانو" آهي (لفظي طور "دل جو ڪٽيل").<ref>{{cite book|last1=Allen|first1=James P.|title=Middle Egyptian: an introduction to the language and culture of hieroglyphs|url=https://archive.org/details/middleegyptianin0000alle_k7r2_3rdedi|date=2014|isbn=978-1-107-66328-2|pages=[https://archive.org/details/middleegyptianin0000alle_k7r2_3rdedi/page/453 453], 465|publisher=Cambridge University Press |edition=3rd}}</ref> مصري مذهب ۾ دل آخرت لاءِ ڪنجي هئي. ان کي موت کان پوءِ پاتال دنيا ۾ بچيل سمجهيو ويندو هو، جتي اها پنهنجي مالڪ جي حق ۾ يا خلاف شاهدي ڏيندي هئي. تنهنڪري ممي ٺاهڻ دوران دل کي جسم مان نه ڪڍيو ويندو هو، ۽ ان کي عقل ۽ احساس جو مرڪز سمجهيو ويندو هو، جيڪو آخرت ۾ گهربل هو.<ref>{{Cite web |title=Mummification |url=http://www.ancientegypt.co.uk/mummies/story/page3.html |access-date=2022-12-20 |website=www.ancientegypt.co.uk}}</ref> سمجهيو ويندو هو تہ [[انوبيس]] ۽ مختلف [[قديم مصري ديوتا|ديوتا]] ''دل جي تور'' واري رسم دوران دل جو جائزو وٺندا هئا. جيڪڏهن دل [[ماعت]] جي پر کان ڳري هوندي، جيڪو مثالي اخلاق جو معيار هو؛ جيڪڏهن ترازو برابر هوندو تہ ان جو مطلب هوندو تہ دل جي مالڪ انصاف واري زندگي گذاري هئي ۽ آخرت ۾ داخل ٿي سگهي ٿو؛ جيڪڏهن دل ڳري هوندي تہ [[اممت]] نالي عفريت ان کي کائي ڇڏيندي.<ref>{{cite book|last1=Taylor|first1=John H.|title=Death and the afterlife in ancient Egypt|url=https://archive.org/details/deathafterlifein0000tayl_z7k8|date=2001|publisher=The University of Chicago Press|location=Chicago|isbn=978-0-226-79164-7|pages=[https://archive.org/details/deathafterlifein0000tayl_z7k8/page/35 35]–38}}</ref> [[چيني ٻولي|چيني]] اکر "دل" لاءِ، 心، [[سيل لپي]] ۾ دل جي نسبتاً حقيقت پسند تصوير مان نڪتل آهي، جيڪا دل جي خانن ڏانهن اشارو ڪري ٿي.<ref>{{cite book|first1=Qiu |last1=Xigui |first2=Gilbert L |last2= Mattos|title=Chinese writing = Wenzi-xue-gaiyao|date=2000|publisher=Society for the Study of Early China [u.a.]|location=Berkeley|isbn=978-1-55729-071-7|page=176}}</ref> چيني لفظ [[:wikt:心#Mandarin|''xīn'']] "ذهن"، "نيت" يا "مرڪز" جون استعاري معنائون پڻ رکي ٿو، ۽ اڪثر "دل-ذهن" طور ترجمو ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ تہ قديم چيني دل کي انساني ادراڪ جو مرڪز سمجهندا هئا.<ref>MDBG online dictionary. [http://www.mdbg.net/chindict/chindict.php?page=worddict&wdrst=0&wdqb=%E5%BF%83 "心"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161004224839/http://www.mdbg.net/chindict/chindict.php?page=worddict&wdrst=0&wdqb=%E5%BF%83 |date=4 October 2016 }}.</ref> [[دل (چيني طب)|چيني طب]] ۾ دل کي [[شين (چيني مذهب)|神 ''shén'']]، يعني "روح، شعور"، جو مرڪز سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book|last1=Rogers|first1=Flaws, Bob|title=Statements of fact in traditional Chinese medicine|date=2007|publisher=Blue Poppy Press|location=Boulder, Colo.|isbn=978-0-936185-52-1|edition=3rd|page=47|url=https://books.google.com/books?id=tKNrg-gG3pgC&pg=PA47|access-date=16 August 2020|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414025301/https://books.google.com/books?id=tKNrg-gG3pgC&pg=PA47|url-status=live}}</ref> دل کي [[ننڍو آنڊو|ننڍي آنڊي]]، [[زبان]]، [[زانگ-فو|ڇهن عضون ۽ پنجن احشائي عضون]] جي حڪمراني، ۽ پنجن عنصرن ۾ باهه سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book|last1=Wiseman|first1=Nigel|last2=Ye|first2=Feng|title=A practical dictionary of Chinese medicine|url=https://archive.org/details/practicaldiction0000wise|date=1998|publisher=Paradigm Publications|location=Brookline, MA|isbn=978-0-912111-54-4|edition=1st|page=[https://archive.org/details/practicaldiction0000wise/page/260 260]}}</ref> دل لاءِ سنسڪرت لفظ ''hṛd'' يا ''hṛdaya'' آهي، جيڪو سڀ کان پراڻي بچيل سنسڪرت متن [[رگ ويد]] ۾ ملي ٿو. سنسڪرت ۾ اهو ايناٽامڪ شيءِ ۽ "ذهن" يا "روح" ٻنهي جي معنيٰ ڏئي سگهي ٿو، ۽ جذبن جي جاءِ جي نمائندگي ڪري ٿو. ''Hrd'' شايد يوناني، لاطيني ۽ انگريزي ۾ دل جي لفظ سان هم اصل هجي.<ref>{{citation|author=Sellmer, Sven|editor1=Piotr Balcerowicz|editor2=Marek Mejor|title=Essays in Indian Philosophy, Religion and Literature|chapter-url=https://books.google.com/books?id=b2qPLswTCSIC&pg=PA71|year=2004|publisher=Motilal Banarsidass Publishers|location=Delhi|isbn=978-81-208-1978-8|pages=71–83|chapter=The Heart in the ''Ŗg veda''|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161206085205/https://books.google.com/books?id=b2qPLswTCSIC&pg=PA71|archive-date=6 December 2016}}</ref><ref>{{cite book|last1=Lanman|first1=Charles Rockwell|title=A Sanskrit reader: text and vocabulary and notes|url=https://archive.org/details/sanskritreaderte0000char_p7c1|date=1996|publisher=Motilal Banarsidass|location=Delhi|isbn=978-81-208-1363-2|page=287|edition=repr}}</ref> ڪيترن [[ڪلاسيڪي قديم دور|ڪلاسيڪي]] فلسفين ۽ سائنسدانن، جن ۾ [[ارسطو]] شامل آهي، دل کي فڪر، [[عقل]] يا جذبي جي جاءِ سمجهيو، ۽ دماغ جي انهن ڪمن ۾ ڪردار کي اڪثر نظرانداز ڪيو.<ref>{{cite book |title=On the Parts of Animals |author=Aristotle |author-link=Aristotle |url=http://ebooks.adelaide.edu.au/a/aristotle/parts/book3.html|page=book 3, ch. 4 |no-pp=y |archive-url=https://web.archive.org/web/20160814220201/https://ebooks.adelaide.edu.au/a/aristotle/parts/book3.html |archive-date=14 August 2016}} ([[De Partibus Animalium|De partibus animalium]])</ref> خاص طور دل کي [[جذبو|جذبن]] جي جاءِ طور سڃاڻڻ [[رومي سلطنت|رومي]] طبيب [[گيلن]] سان لاڳاپيل آهي، جنهن جذبن جي جاءِ [[جگر]] ۾ ۽ عقل جي جاءِ دماغ ۾ رکي.<ref>[[Galen]], ''De usu partium corporis humani'' ("The Use of the Parts of the Human Body"), book 6.</ref> دل [[ازٽيڪ]] عقيدي واري سرشتي ۾ پڻ ڪردار ادا ڪيو. ازٽيڪن ۾ انساني قرباني جو سڀ کان عام طريقو دل ڪڍڻ هو. ازٽيڪن جو عقيدو هو تہ دل (''tona'') فرد جي جاءِ به آهي ۽ سج جي گرمي (''istli'') جو هڪ ٽڪرو به. اڄ تائين ناھوا ماڻهو سج کي دل-روح (''tona-tiuh'') سمجهن ٿا: "گول، گرم، ڌڙڪندڙ".<ref>Sandstrom, Alan (1991) ''Corn is Our Blood''. University of Oklahoma Press. pp. 239–240. {{ISBN|0-8061-2403-2}}.</ref> الاسڪا کان آسٽريليا تائين مقامي اڳواڻ 2020ع ۾ گڏ ٿيا تہ دنيا کي پيغام ڏين تہ انسانيت کي ذهن کان دل ڏانهن منتقل ٿيڻ ۽ پنهنجي عملن جي واڳ دل جي حوالي ڪرڻ جي ضرورت آهي.<ref name=":5">{{Cite news |date=2020-04-20 |title='Listen to your heart': Indigenous elders channel tough love in Earth Day film |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-earth-day-indigenous-idCAKBN2221G7 |access-date=2022-12-20}}</ref> اهو پيغام هڪ فلم ۾ تبديل ڪيو ويو، جنهن ۾ نمايان ڪيو ويو تہ دنيا ۾ توازن بحال ڪرڻ لاءِ انسانيت کي پنهنجون دليون کولڻيون پونديون.<ref>{{Cite web |title=Prophecy |url=https://www.wisdomweavers.world/prophecy |access-date=2022-12-20 |website=Wisdom Weavers of the World |language=en-US}}</ref> هوائي اڀياسن جي استاد ۽ روايت جي سنڀاليندڙ ڪومو سابرا ڪاوڪا فلم جو پيغام هن طرح مختصر ڪيو: "پنهنجي دل ٻڌو. پنهنجو رستو پيروي ڪريو. اهو صاف هجي، ۽ سڀني جي ڀلائي لاءِ هجي."<ref name=":5" /> هن فلم جي اڳواڻي [[اليوٽ]] (اونانگن) قبيلي جي ايليرين مرڪوليف ڪئي. مرڪوليف لکيو آهي تہ اونانگن بزرگ دل کي "دانائي جو سرچشمو"، "انسانن ۽ سڀني جاندار شين جي وچ ۾ موجود گهري ڳانڍاپي ۽ شعور جو وڌيڪ عميق دروازو" چوندا هئا.<ref>{{Cite web |last=Nature |first=Center for Humans and |date=2017-06-16 |title=Out of the Head, Into the Heart: The Way of the Human Being |url=https://humansandnature.org/out-of-the-head-into-the-heart-the-way-of-the-human-being/ |access-date=2022-12-20 |website=Center for Humans and Nature |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bioneers |date=2019-03-22 |title=The Indigenous Art of Following Wisdom from the Heart |url=https://bioneers.org/the-indigenous-art-of-following-wisdom-from-the-heart-ze0z1903/ |access-date=2022-12-20 |website=Bioneers |language=en-US}}</ref> [[ڪيٿولڪيت]] ۾ دل جي تعظيم جي ڊگهي روايت رهي آهي، جيڪا [[عيسيٰ مسيح]] جي زخمن جي عبادت مان نڪتي ۽ 16هين صديءَ جي وچ کان نمايان ٿي.<ref>{{cite book|vauthors = Kurian G|title=Nelson's Dictionary of Christianity: The Authoritative Resource on the Christian World|date=2001|publisher=Thomas Nelson Inc.|isbn=978-1-4185-3981-8|chapter=Sacred Heart of Jesus}}</ref> هن روايت وچئين دور جي عيسائي [[ڪيٿولڪ عقيدتي عمل|عقيدت]]، يعني [[عيسيٰ جي مقدس دل]]، ۽ [[جان يوڊس]] پاران مشهور ڪيل [[مريم جي بي داغ دل]] جي متوازي تعظيم جي واڌ تي اثر ڪيو.<ref>{{cite book|last1=Murray|first1=Tom Devonshire Jones; Linda Murray; Peter|title=The Oxford dictionary of christian art and architecture|url=https://archive.org/details/isbn_9780199680276|date=2013|publisher=Oxford University Press|location=Corby|isbn=978-0-19-968027-6|chapter=Heart|edition=2nd}}</ref> عيسائي بائبل ۾ پڻ دل بابت ڪيترائي حوالا آهن، جن ۾ "مبارڪ آهن اهي جن جون دليون پاڪ آهن، ڇو تہ اهي خدا کي ڏسندا"،<ref>{{Cite web |title=Bible Gateway passage: Matthew 5:8 – New International Version |url=https://www.biblegateway.com/passage/?search=Matthew%205%3A8&version=NIV |access-date=2022-12-19 |website=Bible Gateway |language=en}}</ref> "سڀ کان وڌيڪ پنهنجي دل جي حفاظت ڪر، ڇو تہ تنهنجي هر ڪم جو وهڪرو ان مان نڪري ٿو"،<ref>{{Cite web |title=Bible Gateway passage: Proverbs 4:23 – New International Version |url=https://www.biblegateway.com/passage/?search=Proverbs%204%3A23&version=NIV |access-date=2022-12-19 |website=Bible Gateway |language=en}}</ref> "ڇو تہ جتي تنهنجو خزانو آهي، اتي تنهنجي دل به هوندي"،<ref>{{Cite web |title=Bible Gateway passage: Matthew 6:21 – New International Version |url=https://www.biblegateway.com/passage/?search=Matthew%206%3A21&version=NIV |access-date=2022-12-22 |website=Bible Gateway |language=en}}</ref> ۽ "جيئن ماڻهو پنهنجي دل ۾ سوچيندو آهي، تيئن ئي هو هوندو" شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Bible Gateway passage: Proverbs 23:7 – New King James Version |url=https://www.biblegateway.com/passage/?search=Proverbs%2023%3A7&version=NKJV |access-date=2022-12-19 |website=Bible Gateway |language=en}}</ref> [[ٽوٽل دل]] جو اظهار محبوب جي وڃائجي وڃڻ جي [[غم]] يا اڻپوري [[رومانوي محبت]] لاءِ ثقافتن ۾ عام حوالو آهي. "[[ڪيوپڊ]] جي تيرن" جو تصور قديم آهي، جيڪو [[اووڊ]] سان لاڳاپيل آهي؛ پر جيتوڻيڪ اووڊ ڪيوپڊ کي پنهنجن تيرن سان شڪارين کي زخمي ڪندڙ طور بيان ڪري ٿو، پر اهو واضح نٿو ڪري تہ زخمي ٿيندڙ شيءِ ''دل'' آهي. ننڍن [[دل جي شڪل|دل جي نشانن]] تي تير هڻندڙ ڪيوپڊ جي مشهور تصويرڪاري [[نشات ثانيه]] جو موضوع آهي، جيڪو [[ويلنٽائن ڊي]] سان لاڳاپيل ٿي ويو.<ref name=WATKINS /> ڪجهه [[ٽرانس-نيو گني ٻوليون|ٽرانس-نيو گني ٻولين]]، جهڙوڪ [[فوئي ٻولي|فوئي]] ۽ مومونا، ۾ دل ۽ جذبن جي جاءِ [[هم لفظي گڏجڻ|هم لفظ]] آهن، يعني ٻنهي لاءِ ساڳيو لفظ استعمال ٿئي ٿو.<ref>{{Cite book |last1=Pawley |first1=Andrew |title=The Trans New Guinea family |last2=Hammarström |first2=Harald |page=125}}</ref> ===کاڌ خوراڪ=== {{anchor|Food|Heart as food}} جانورن جون دليون [[اوفل]] جي هڪ قسم طور وڏي پيماني تي کائجن ٿيون. ڇاڪاڻ تہ اهي لڳ ڀڳ مڪمل طور عضلو آهن، تنهنڪري انهن ۾ پروٽين گهڻو هوندو آهي. اهي اڪثر ٻين اندروني عضون سان گڏ کاڌن ۾ شامل ڪيون وڃن ٿيون، مثال طور [[عثماني کاڌا|پان-عثماني]] [[ڪوڪوريتسي]] ۾. [[ڪڪڙ (کاڌو)|ڪڪڙ]] جون دليون [[گبلٽس]] ۾ شمار ٿين ٿيون ۽ اڪثر سيخن تي ڀڃيون وڃن ٿيون؛ ان جا مثال [[جاپاني کاڌا|جاپاني]] [[ياڪيتوري|''hāto yakitori'']]، [[برازيلي کاڌا|برازيلي]] [[چوراسڪو|''churrasco de coração'']]، ۽ [[انڊونيشيائي کاڌا|انڊونيشيائي]] [[ساتي|ڪڪڙ دل ساتي]] آهن.<ref>''Indonesia Magazine'', '''25''' (1994), p. 67</ref> اهي ڪڙاهيءَ ۾ تري به تيار ڪيون وڃن ٿيون، جيئن [[يروشلم مڪسڊ گرل]] ۾. [[مصري کاڌا|مصري کاڌن]] ۾ اهي تمام باريڪ ڪٽي ڪڪڙ جي [[ڀرائي]] جو حصو طور استعمال ٿي سگهن ٿيون.<ref>Abdennour, Samia (2010) "Firakh mahshiya wi mihammara", recipe 117, ''Egyptian Cooking: And Other Middle Eastern Recipes'', American University in Cairo Press. {{ISBN|977-424-926-7}}.</ref> ڪيترين ترڪيبن ۾ انهن کي ٻين گبلٽس سان گڏ رکيو ويندو آهي، جهڙوڪ [[ميڪسيڪي کاڌا|ميڪسيڪي]] ''pollo en menudencias''<ref>[[Diana Kennedy|Kennedy, Diana]] (2013) ''My Mexico: A Culinary Odyssey with Recipes'', University of Texas Press. p. 100. {{ISBN|0-292-74840-X}}.</ref> ۽ [[روسي کاڌا|روسي]] ''ragu iz kurinyikh potrokhov''.<ref>Sacharow, Alla (1993) ''Classic Russian Cuisine: A Magnificent Selection of More Than 400 Traditional Recipes''. {{ISBN|1-55970-174-9}}</ref> ڳئون، سوئر ۽ رڍ جون دليون عام طور ترڪيبن ۾ هڪ ٻئي جي جاءِ وٺي سگهن ٿيون.{{citation needed|date=November 2024}} ڇاڪاڻ تہ دل گهڻو ڪم ڪندڙ عضلو آهي، تنهنڪري ان جو گوشت "سخت ۽ نسبتاً سڪل" هوندو آهي،<ref>{{cite book|first1=Irma S.|last1=Rombauer|author-link=Irma S. Rombauer|first2=Marion Rombauer|last2=Becker|first3=Ethan|last3=Becker|isbn=978-0-02-604570-4|publisher=The Bobbs-Merrill Company|title=The Joy of Cooking|year=1975|page=[https://archive.org/details/joyofcooking400romb/page/508 508]|url-access=registration|url=https://archive.org/details/joyofcooking400romb}}</ref> تنهنڪري عام طور آهستي پچايو ويندو آهي. سختي کي منهن ڏيڻ جو ٻيو طريقو گوشت کي [[جوليننگ|جولين]] ڪٽ ڪرڻ آهي، جيئن [[چيني کاڌا|چيني]] اسٽئر-فرائي دل ۾ ڪيو ويندو آهي.<ref>Schwabe, Calvin W. (1979) ''Unmentionable Cuisine'', University of Virginia Press, {{ISBN|0-8139-1162-1}}, p. 96</ref> [[ڳئون]] جي دل پنهنجي اعليٰ گوشت معيار ۽ گهٽ قيمت سبب قدر رکي ٿي، ڇاڪاڻ تہ روايتي گوشت جي قيمت بندي ۾ ان کي عام طور گهٽ اهميت ڏني ويندي آهي. ان کي [[اسٽيڪ|اسٽيڪن]] ۾ ڪٽي سگهجي ٿو، جيڪي ساڳئي جانور جي وڌيڪ مهانگن گوشت ڪٽن جي معيار سان ڀيٽجڻ جهڙا هوندا آهن، جيتوڻيڪ ان ۾ واضح ريشيدار بناوت جي کوٽ ان کي الڳ ڪري ٿي. آمريڪا ۾ تاريخي طور اها خرچ بچائڻ لاءِ کائي ويندي هئي، پر اڄڪلهه ان کي پاڻ هڪ پسنديده جزو طور پڻ کائجي ٿو.<ref>Gray, Melissa. [https://www.npr.org/sections/thesalt/2012/10/25/163618582/beef-heart-an-unexpected-meal-that-spans-generations "Beef Heart: An Unexpected Meal That Spans Generations"], ''NPR'', 25 October 2012.</ref> ڳئون جي دل کي گرل يا بريز ڪري سگهجي ٿو.<ref name="joy">[[Irma S. Rombauer|Rombauer, Irma S.]] and Rombauer Becker, Marion (1975) ''[[The Joy of Cooking]]'', p. 508</ref> [[پيروويائي کاڌا|پيروويائي]] [[انٽي ڪوچوس|''anticuchos de corazón'']] ۾ ڳئون جون ڀڃيل دليون مصالحن ۽ سرڪي واري ملاوٽ ۾ ڊگهي [[ميرينيشن]] کان پوءِ نرم ڪري گرل ڪيون وينديون آهن. [[آسٽريليائي کاڌا|آسٽريليائي]] "mock goose" جي ترڪيب اصل ۾ ڀريل ۽ بريز ڪيل ڳئون جي دل آهي.<ref>Torode, John (2009) ''Beef: And Other Bovine Matters'', Taunton Press, {{ISBN|1-60085-126-6}}, p. 230</ref> [[سوئر]] جي دل کي اسٽو، پوچ، بريز<ref>Milsom, Jennie (2009) ''The Connoisseur's Guide to Meat''. Sterling Publishing Company. p. 171. {{ISBN|1-4027-7050-2}}</ref> يا ساسج ۾ تيار ڪري سگهجي ٿو. [[باليني کاڌا|باليني]] ''oret'' [[رت جي ساسج]] جو هڪ قسم آهي، جيڪو سوئر جي دل ۽ رت سان ٺاهيو ويندو آهي. [[فرانسيسي کاڌا|فرانسيسي]] ترڪيب ''cœur de porc à l'orange'' نارنگي جي ساس سان بريز ڪيل دل مان ٺهي ٿي. ==ٻيا جانور== {{See also|گردشي سرشتو}} ===فقاري جانور=== دل جي ماپ مختلف جانوري [[فائلم|گروهن]] ۾ مختلف هوندي آهي؛ [[فقاري جانور|فقاري جانورن]] ۾ دليون سڀ کان ننڍن ڪوئن جي دلين (12&nbsp;mg) کان وٺي نيري وهيل جي دل (600&nbsp;kg) تائين هونديون آهن.<ref>{{cite journal|last1=Dobson|first1=Geoffrey P|title=On Being the Right Size: Heart Design, Mitochondrial Efficiency and Lifespan Potential|url=https://archive.org/details/sim_clinical-and-experimental-pharmacology-physiology_2003-08_30_8/page/590|journal=Clinical and Experimental Pharmacology and Physiology|date=August 2003|volume=30|issue=8|pages=590–597|doi=10.1046/j.1440-1681.2003.03876.x|pmid=12890185|s2cid=41815414|doi-access=}}</ref> فقاري جانورن ۾ دل جسم جي هيٺئين وچئين حصي ۾، [[پيريڪارڊيم]] سان گهيريل، واقع هوندي آهي.<ref name="Hyman1992">{{cite book|author=Hyman, L. Henrietta|title=Hyman's Comparative Vertebrate Anatomy|url=https://books.google.com/books?id=VKlWjdOkiMwC&pg=PA448|year=1992|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-87013-7|pages=448–|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161206001900/https://books.google.com/books?id=VKlWjdOkiMwC&pg=PA448|archive-date=6 December 2016}}</ref> ڪجهه مڇين ۾ اهو [[پيريٽونيم]] سان ڳنڍيل ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book|editor=Shuttleworth, Trevor J.|title=Physiology of Elasmobranch Fishes|date=1988|publisher=Springer Berlin Heidelberg|location=Berlin, Heidelberg|isbn=978-3-642-73336-9|page=3|url=https://books.google.com/books?id=4VLoCAAAQBAJ&pg=PA3|access-date=16 August 2020|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414054657/https://books.google.com/books?id=4VLoCAAAQBAJ&pg=PA3|url-status=live}}</ref> سڀني فقاري جانورن ۾ دل غيرمتناسب رخ رکي ٿي، لڳ ڀڳ هميشه کاٻي پاسي. هڪ نظريي موجب اهو شروعاتي جنين ۾ [[محوري وڪڙ نظريو|ترقياتي محوري وڪڙ]] سبب ٿيندو آهي.<ref name="Lussanet2012">{{cite journal | last1=de Lussanet|first1=Marc H.E. | last2=Osse|first2=Jan W.M. | year=2012 | title=An ancestral axial twist explains the contralateral forebrain and the optic chiasm in vertebrates | journal=Animal Biology | volume=62 | issue=2|pages=193–216 | doi=10.1163/157075611X617102 | arxiv=1003.1872|s2cid=7399128|issn = 1570-7555 }}</ref><ref name="lussanet2019">{{cite journal | last=de Lussanet|first=M.H.E. | doi=10.7717/peerj.7096 | journal=PeerJ | article-number=e7096 | title=Opposite asymmetries of face and trunk and of kissing and hugging, as predicted by the axial twist hypothesis | volume=7 | year=2019 | pmid=31211022 | pmc=6557252 | doi-access=free}}</ref> [[سائنو ايٽريئل نوڊ]] سڀني [[امنيئوٽ|امنيئوٽن]] ۾ ملي ٿو، پر وڌيڪ ابتدائي فقاري جانورن ۾ نه. انهن جانورن ۾ دل جا عضلا نسبتاً لڳاتار هوندا آهن، ۽ سائنس وينوسس ڌڙڪن کي هم وقت ڪري ٿو، جيڪا باقي خانن مان لهر جي صورت ۾ گذري ٿي. ڇاڪاڻ تہ امنيئوٽن ۾ سائنس وينوسس ساڄي دهليز ۾ شامل ٿي وڃي ٿو، تنهنڪري اهو ممڪن آهي تہ اهو SA نوڊ سان [[هم اصليت (حياتيات)|هم اصل]] هجي. ٽيلي اوسٽ مڇين ۾، جن ۾ سائنس وينوسس باقياتي هوندو آهي، هم وقت سازي جو مکيه مرڪز بدران دهليز ۾ هوندو آهي. دل جي ڌڙڪن جي رفتار مختلف جنسن ۾ تمام گهڻي مختلف هوندي آهي؛ [[ڪاڊ مڇي]] ۾ لڳ ڀڳ 20 ڌڙڪا في منٽ کان وٺي [[همنگ برڊ|همنگ برڊن]] ۾ لڳ ڀڳ 600 ڌڙڪا في منٽ<ref name=VB /> ۽ [[روبي-گلي وارو همنگ برڊ|روبي-گلي واري همنگ برڊ]] ۾ 1,200 bpm تائين پهچي سگهي ٿي.<ref>{{cite book |first=June |last=Osborne |title=The Ruby-Throated Hummingbird |year=1998 |publisher=University of Texas Press |isbn=978-0-292-76047-9 |page=[https://archive.org/details/rubythroatedhumm0000osbo/page/14 14] |url=https://archive.org/details/rubythroatedhumm0000osbo/page/14 }}</ref> ===ٻٽا گردشي سرشتا=== {{Further|ريڙهيدار جانور#گردش|نانگ#اندروني عضوا}} [[File:Copy of Ap Bio 2.svg|thumb|بالغ امفيبين جي ٽن خانن واري دل جو ڪراس سيڪشن. هڪڙو بطين نوٽ ڪريو. واڱڻائي علائقا اهي هنڌ ڏيکارين ٿا جتي آڪسيجن وارو ۽ آڪسيجن کان خالي رت ملي ٿو. {{ordered list |ڦڦڙي رڳ |کاٻي دهليز |ساڄي دهليز |بطين |ڪونس آرٽيريوسَس |سائنس وينوسس}}]] بالغ [[امفيبين|امفيبينن]] ۽ گهڻن [[ريڙهيدار جانور|ريڙهيدار جانورن]] ۾ [[ٻٽو گردشي سرشتو]] هوندو آهي، يعني اهڙو گردشي سرشتو جيڪو شرياني ۽ وريدي حصن ۾ ورهايل هجي. بهرحال، دل پاڻ مڪمل طور ٻن پاسن ۾ جدا ٿيل نه هوندي آهي. ان جي بدران اها ٽن خانن ۾ ورهايل هوندي آهي: ٻه دهليزون ۽ هڪ بطين. جسمي گردش ۽ ڦڦڙن ٻنهي کان واپس ايندڙ رت موٽي اچي ٿو، ۽ رت هڪ ئي وقت جسمي گردش ۽ ڦڦڙن ڏانهن پمپ ٿئي ٿو. ٻٽو سرشتو رت کي ڦڦڙن ڏانهن ۽ ڦڦڙن کان واپس گردش ڪرڻ ڏئي ٿو، جيڪي آڪسيجن وارو رت سڌو دل ڏانهن پهچائين ٿا.<ref name=GRIMM2015>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WG9uBwAAQBAJ|title=Veterinary Anesthesia and Analgesia|last1=Grimm|first1=Kurt A.|last2=Lamont|first2=Leigh A.|last3=Tranquilli|first3=William J.|last4=Greene|first4=Stephen A.|last5=Robertson|first5=Sheilah A.|page=418|year=2015|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-52620-0|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161206212053/https://books.google.com/books?id=WG9uBwAAQBAJ|archive-date=6 December 2016}}</ref> [[نانگ]]ن کان سواءِ ريڙهيدار جانورن ۾ دل عام طور ڇاتي جي وچ واري حصي ڀرسان هوندي آهي. زميني ۽ وڻن تي رهندڙ نانگن ۾ اها عام طور مٿي جي ويجهو واقع هوندي آهي؛ پاڻيءَ واريون جنسون وڌيڪ مرڪزي هنڌ تي دل رکن ٿيون.<ref name="Seymour"/> دل ۾ ٽي خانا هوندا آهن: ٻه دهليزون ۽ هڪ بطين. انهن دلين جي صورت ۽ ڪم مماليه جانورن جي دلين کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ تہ نانگن جو جسم ڊگهو هوندو آهي ۽ تنهنڪري اهي مختلف ماحولياتي عنصرن کان متاثر ٿين ٿا. خاص طور، نانگ جي دل جو جسم ۾ هنڌ ڪشش ثقل کان تمام گهڻو متاثر ٿيو آهي. تنهنڪري وڏا نانگ ڪشش ثقل واري تبديلي سبب وڌيڪ [[رت جو دٻاءُ]] رکن ٿا.<ref name="Seymour">{{cite journal|last1=Seymour|first1=Roger S.|year=1987|title=Scaling of Cardiovascular Physiology in Snakes|url=https://archive.org/details/sim_integrative-and-comparative-biology_1987_27_1/page/97|journal=Integrative and Comparative Biology|language=en|volume=27|issue=1|pages=97–109|doi=10.1093/icb/27.1.97|issn=1540-7063|doi-access=free}}</ref> بطين هڪ ڀت ([[:wikt:septum|پردي]]) وسيلي اڌ-اڌ ۾ اڻپوري طرح ورهايل هوندو آهي، جنهن ۾ ڦڦڙي شريان ۽ شه رڳ جي کليل هنڌن ڀرسان وڏو خال هوندو آهي. گهڻين ريڙهيدار جنسن ۾ رت جي وهڪرن جي وچ ۾ تمام گهٽ، يا ڪابه، ملاوٽ نظر اچي ٿي؛ تنهنڪري شه رڳ اصل ۾ رڳو آڪسيجن وارو رت وصول ڪري ٿي.<ref name=VB /><ref name=GRIMM2015 /> هن قاعدي جو استثنا [[مگرمڇ]] آهن، جن ۾ چار خانن واري دل هوندي آهي.<ref name=COLVILLE2015>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=9DMwBwAAQBAJ|title=Clinical Anatomy and Physiology for Veterinary Technicians|last1=Colville|first1=Thomas P.|last2=Bassert|first2=Joanna M.|page=547|year=2015|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-35620-6|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161206110844/https://books.google.com/books?id=9DMwBwAAQBAJ|archive-date=6 December 2016}}</ref> [[لنگ فش]] جي دل ۾ پردو بطين اندر ڪجهه حصي تائين وڌيل هوندو آهي. ان سان ڦڦڙن ڏانهن ويندڙ آڪسيجن کان خالي رت جي وهڪري ۽ جسم جي باقي حصي ڏانهن پهچندڙ آڪسيجن واري وهڪري جي وچ ۾ ڪنهن حد تائين جدائي ممڪن ٿئي ٿي. زنده امفيبين جنسن ۾ اهڙي ورهاست جي غيرموجودگي شايد جزوي طور ان ساهه کڻڻ جي مقدار سبب هجي، جيڪا چمڙي وسيلي ٿئي ٿي؛ تنهنڪري اجوف رڳن وسيلي دل ڏانهن موٽندڙ رت اڳ ۾ ئي جزوي طور آڪسيجن وارو هوندو آهي. نتيجي طور، ٻن رت وهڪرن جي وڌيڪ نفيس ورهاست جي ضرورت لنگ فش يا ٻين [[چوپايا فقاري جانور|چوپاين فقاري جانورن]] جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿي سگهي ٿي. ان هوندي به، گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه امفيبين جنسن ۾ بطين جي اسپنجي بناوت رت جي وهڪرن جي وڌيڪ جدائي برقرار رکندي نظر اچي ٿي. ان کان علاوه، [[ڪونس آرٽيريوسَس]] جي اصل والوز کي هڪ مارپيچ والو سان مٽايو ويو آهي، جيڪو ان کي ٻن متوازي حصن ۾ ورهائي ٿو، ۽ اهڙيءَ طرح ٻنهي رت وهڪرن کي جدا رکڻ ۾ مدد ڪري ٿو.<ref name=VB /> ===مڪمل ورهاست=== [[آرڪوسار]]، يعني [[مگرمڇ|مگرمڇيڙا]] ۽ [[پکي]]، ۽ [[مماليه جانور]] دل کي ٻن پمپن ۾ مڪمل طور ورهايل ڏيکارين ٿا، جنهن سان ڪل چار قلبي خانا ٿين ٿا؛ سمجهيو وڃي ٿو تہ آرڪوسارن جي چار خانن واري دل مماليه جانورن جي دل کان آزاد نموني ارتقا ڪئي. مگرمڇيڙن ۾ شرياني ڌڙن جي بنياد تي هڪ ننڍڙو کليل سوراخ، [[فورامين آف پانيزا]]، هوندو آهي ۽ پاڻيءَ هيٺ غوطو هڻڻ دوران دل جي هر پاسي واري رت ۾ ڪنهن حد تائين ملاوٽ ٿئي ٿي؛<ref name=nonimportantshunt1>{{cite journal |last1=Crigg |first1=Gordon |last2=Johansen |first2=Kjell |s2cid=28733499 |year=1987 |title=Cardiovascular Dynamics in Crocodylus Porosus Breathing Air And During Voluntary Aerobic Dives |journal=Journal of Comparative Physiology B |volume=157 |issue=3 |pages=381–392 |doi=10.1007/BF00693365 |url=http://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:9269/_Crocodylus_poro.pdf |access-date=20 February 2019 |archive-date=28 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828102937/https://espace.library.uq.edu.au/data/UQ_9269/_Crocodylus_poro.pdf?Expires=1630146664&Key-Pair-Id=APKAJKNBJ4MJBJNC6NLQ&Signature=KyKofJBI4oqlJwIFGuf6sY5Y9iqjzCyhkCo7ZN0mWF1e2rird4irPgGfFpXZ-KA91HxOYNgUd2KPb9x4npGjFTRCcMBOU~DwZ9UZf~NZt4zJhhEbAzKghtgVGp6f1q9XSda~v0UEiKJMALjnOK0dIDAuYRjsrGq8JoCs7zDtamTncowHlU3UmtSKbXOdJH6OwFSjhv7pp7t-mNJT28Cfx8F9sV0W1NH~Fu5UyMJQlfodQC00jL-86iSEKMqUXO-86L6I5SFANGQVl7qSNNwO1yL~f6BzXVWS6jSbDlcJ3soZt-tQrL3VqYZfhFQEJuYbFif-ijW2A~cJML0SujYkrA__ |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210828102937/https://espace.library.uq.edu.au/data/UQ_9269/_Crocodylus_poro.pdf?Expires=1630146664&Key-Pair-Id=APKAJKNBJ4MJBJNC6NLQ&Signature=KyKofJBI4oqlJwIFGuf6sY5Y9iqjzCyhkCo7ZN0mWF1e2rird4irPgGfFpXZ-KA91HxOYNgUd2KPb9x4npGjFTRCcMBOU~DwZ9UZf~NZt4zJhhEbAzKghtgVGp6f1q9XSda~v0UEiKJMALjnOK0dIDAuYRjsrGq8JoCs7zDtamTncowHlU3UmtSKbXOdJH6OwFSjhv7pp7t-mNJT28Cfx8F9sV0W1NH~Fu5UyMJQlfodQC00jL-86iSEKMqUXO-86L6I5SFANGQVl7qSNNwO1yL~f6BzXVWS6jSbDlcJ3soZt-tQrL3VqYZfhFQEJuYbFif-ijW2A~cJML0SujYkrA__ |date=28 August 2021 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210828102937/https://espace.library.uq.edu.au/data/UQ_9269/_Crocodylus_poro.pdf?Expires=1630146664&Key-Pair-Id=APKAJKNBJ4MJBJNC6NLQ&Signature=KyKofJBI4oqlJwIFGuf6sY5Y9iqjzCyhkCo7ZN0mWF1e2rird4irPgGfFpXZ-KA91HxOYNgUd2KPb9x4npGjFTRCcMBOU~DwZ9UZf~NZt4zJhhEbAzKghtgVGp6f1q9XSda~v0UEiKJMALjnOK0dIDAuYRjsrGq8JoCs7zDtamTncowHlU3UmtSKbXOdJH6OwFSjhv7pp7t-mNJT28Cfx8F9sV0W1NH~Fu5UyMJQlfodQC00jL-86iSEKMqUXO-86L6I5SFANGQVl7qSNNwO1yL~f6BzXVWS6jSbDlcJ3soZt-tQrL3VqYZfhFQEJuYbFif-ijW2A~cJML0SujYkrA__ |date=28 August 2021 }}</ref><ref name=nonimportantshunt2>{{cite journal |last1=Axelsson |first1=Michael |last2=Craig |first2=Franklin |last3=Löfman |first3=Carl |last4=Nilsson |first4=Stefan |last5=Crigg |first5=Gordon |year=1996 |title=Dynamic Anatomical Study of Cardiac Shunting in Crocodiles Using High-Resolution Angioscopy |journal=The Journal of Experimental Biology |volume=199 |issue=2 |pages=359–365 |doi=10.1242/jeb.199.2.359 |pmid=9317958 |url=http://jeb.biologists.org/content/199/2/359.full.pdf |access-date=3 July 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150303181815/http://jeb.biologists.org/content/199/2/359.full.pdf |archive-date=3 March 2015|doi-access=free |bibcode=1996JExpB.199..359A }}</ref> تنهنڪري رڳو پکين ۽ مماليه جانورن ۾ رت جا ٻه وهڪرا، يعني ڦڦڙي ۽ جسمي گردشن ڏانهن ويندڙ، جسماني رڪاوٽ وسيلي مستقل طور مڪمل جدا رکيا ويندا آهن.<ref name=VB>{{cite book |last1=Romer |first1=Alfred Sherwood |last2=Parsons |first2=Thomas S. |year=1977 |title=The Vertebrate Body |url=https://archive.org/details/vertebratebody0000rome_a5a9 |publisher=Holt-Saunders International |location= Philadelphia|pages= [https://archive.org/details/vertebratebody0000rome_a5a9/page/437 437]–442|isbn= 978-0-03-910284-5}}</ref> ===مڇيون=== {{Main|مڇي جي ايناٽامي#دل}} {{See also|وريدي دل}} [[File:Two chamber heart.svg|thumb|{{center|مڇي جي دل مان رت جو وهڪرو: سائنس وينوسس، دهليز، بطين ۽ ٻاهر نڪرڻ وارو رستو}}]] دل گهٽ ۾ گهٽ 380&nbsp;ملين سال اڳ [[مڇي|مڇين]] ۾ ارتقا ڪئي.<ref name="380m">{{Cite web |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-62912225 |publisher=[[BBC News]] |date=2022-09-15 |access-date=2022-09-16 |last=Ghosh |first=Pallab |language=en-GB |title=World's oldest heart found in prehistoric fish}}</ref> مڇين ۾ اهڙي دل هوندي آهي، جنهن کي اڪثر ٻه خانن واري دل چيو ويندو آهي،<ref name="Jurd2004">{{cite book|last=Jurd|first=Richard David|title=Instant Notes Animal Biology|url=https://books.google.com/books?id=i9YwWhkHOs4C&pg=PA134|year=2004|publisher=Garland Science|isbn=978-1-85996-325-8|page=134|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161206110614/https://books.google.com/books?id=i9YwWhkHOs4C&pg=PA134|archive-date=6 December 2016}}</ref> جيڪا رت وصول ڪرڻ لاءِ هڪ دهليز ۽ رت پمپ ڪرڻ لاءِ هڪ بطين تي مشتمل هوندي آهي.<ref name="Ostrander2000"/> بهرحال، مڇي جي دل ۾ داخل ٿيڻ ۽ نڪرڻ وارا حصا به هوندا آهن، جن کي خانا چئي سگهجي ٿو؛ تنهنڪري ڪڏهن ان کي ٽي خانن واري<ref name="Ostrander2000">{{cite book|last=Ostrander|first=Gary Kent|title=The Laboratory Fish|url=https://books.google.com/books?id=Hp4YSFiSD0IC&pg=PT154|year=2000|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-529650-2|pages=154–155|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161206074402/https://books.google.com/books?id=Hp4YSFiSD0IC&pg=PT154|archive-date=6 December 2016}}</ref> يا چار خانن واري<ref name=Farrell2011>{{cite book|editor=Farrell, Anthony P|others=Stevens, E Don; Cech, Jr., Joseph J; Richards, Jeffrey G|title=Encyclopedia of Fish Physiology: From Genome to Environment|url=https://books.google.com/books?id=3bsgS125KH0C&pg=PP2315|year=2011|publisher=Academic Press|isbn=978-0-08-092323-9|page=2315|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161206101409/https://books.google.com/books?id=3bsgS125KH0C&pg=PP2315|archive-date=6 December 2016}}</ref> به چيو ويندو آهي، ان تي دارومدار آهي تہ خاني طور ڪهڙي حصي کي ڳڻيو وڃي. دهليز ۽ بطين کي ڪڏهن "حقيقي خانا" سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ ٻين کي "مددي خانا" سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Shukla">{{cite book|last=Shukla|first=J.P.|title=Fish & Fisheries|url=https://books.google.com/books?id=a05t8fWR2wIC&pg=PA155|publisher=Rastogi Publications|isbn=978-81-7133-800-9|pages=154–155|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161206134115/https://books.google.com/books?id=a05t8fWR2wIC&pg=PA155|archive-date=6 December 2016}}</ref> ابتدائي مڇين ۾ چار خانن واري دل هوندي آهي، پر خانا قطاري ترتيب ۾ هوندا آهن، تنهنڪري اها ابتدائي دل مماليه جانورن ۽ پکين جي چار خانن وارين دلين کان گهڻي مختلف آهي. پهريون خانو [[سائنس وينوسس]] آهي، جيڪو جسم مان [[جگري رڳ|جگري]] ۽ [[ڪارڊينل رڳ (سلجهائپ)|ڪارڊينل رڳن]] وسيلي آڪسيجن کان خالي رت گڏ ڪري ٿو. اتان رت دهليز ۾ ۽ پوءِ طاقتور عضلاتي بطين ڏانهن وڃي ٿو، جتي مکيه پمپنگ عمل ٿيندو آهي. چوٿون ۽ آخري خانو [[ڪونس آرٽيريوسَس]] آهي، جنهن ۾ ڪيترائي والوز هوندا آهن ۽ رت کي ''هيٺئين شه رڳ'' ڏانهن موڪليندو آهي. هيٺئين شه رڳ رت کي گلڙن ڏانهن پهچائي ٿي، جتي اهو آڪسيجن وٺي ٿو ۽ [[لهندڙ شه رڳ|پٺئين شه رڳ]] وسيلي جسم جي باقي حصي ڏانهن وهي ٿو. ([[چوپايا فقاري جانور|چوپاين فقاري جانورن]] ۾، هيٺئين شه رڳ ٻن حصن ۾ ورهائجي وئي آهي؛ هڪ حصو [[چڙهندڙ شه رڳ]] ٺاهيندو آهي، جڏهن تہ ٻيو ڦڦڙي شريان ٺاهيندو آهي).<ref name=VB /> بالغ مڇي ۾ چار خانا سڌي قطار ۾ ترتيب ڏنل نه هوندا آهن، پر S-شڪل ٺاهيندا آهن، جنهن ۾ پويان ٻه خانا اڳين ٻن خانن جي مٿان هوندا آهن. هي نسبتاً سادو نمونو [[ڪارٽليجي مڇي|ڪارٽليجي مڇين]] ۽ [[ري-فِنڊ مڇي|ري-فِنڊ مڇين]] ۾ ملي ٿو. [[ٽيلي اوسٽ]] مڇين ۾ ڪونس آرٽيريوسَس تمام ننڍو هوندو آهي ۽ ان کي دل جي اصلي حصي بدران وڌيڪ درست نموني شه رڳ جو حصو بيان ڪري سگهجي ٿو. ڪونس آرٽيريوسَس ڪنهن به [[امنيئوٽ|امنيئوٽ]] ۾ موجود نه هوندو آهي؛ شايد ارتقا دوران بطينن ۾ جذب ٿي ويو. ساڳئي طرح، جڏهن تہ سائنس وينوسس ڪجهه ريڙهيدار جانورن ۽ پکين ۾ باقياتي بناوت طور موجود آهي، ٻي صورت ۾ اهو ساڄي دهليز ۾ جذب ٿي ويو آهي ۽ هاڻي الڳ سڃاڻپ لائق نه آهي.<ref name=VB /> ===غير فقاري جانور=== [[File:Structural organization of the heart of the mosquito Anopheles gambiae - image.ppat.v08.i11.g001.png|thumb|مڇر ''[[Anopheles gambiae]]'' جي نلي نما دل (سائي) جسم جي ڊيگهه ۾ افقي طور پکڙيل آهي، هيرن نما [[حشري پر#عضلا|پرن جي عضلن]] (پڻ سائي) سان ڳنڍيل ۽ [[پيريڪارڊيم|پيريڪارڊيئل خلين]] (ڳاڙها) سان گهيريل آهي. نيرو رنگ [[خلوي مرڪز|خلوي مرڪزن]] کي ڏيکاري ٿو.]] [[File:Arthropod body struct 01.png|thumb|left|بنيادي [[آرٿروپوڊ]] جسماني بناوت؛ دل ڳاڙهي رنگ ۾ ڏيکاريل آهي]] [[آرٿروپوڊ|آرٿروپوڊن]] ۽ گهڻن [[مولسڪ|مولسڪن]] ۾ کليل گردشي سرشتو هوندو آهي. هن سرشتي ۾ آڪسيجن کان خالي رت دل جي چوڌاري کوکن ([[:wikt:sinus|سائنسن]]) ۾ گڏ ٿيندو آهي. اهو رت ڪيترن ننڍن هڪ-طرفن چينلن وسيلي آهستي آهستي دل ۾ داخل ٿئي ٿو. پوءِ دل رت کي [[هيموسيل]] ۾ پمپ ڪري ٿي، جيڪو عضون جي وچ ۾ هڪ کوک آهي. آرٿروپوڊن ۾ دل عام طور هڪ عضلاتي نلي هوندي آهي، جيڪا جسم جي ڊيگهه ۾ پٺي هيٺ ۽ مٿي جي بنياد کان پکڙيل هوندي آهي. رت بدران گردشي پاڻياٺ [[هيمولمف]] هوندي آهي، جيڪا عام طور استعمال ٿيندڙ [[ساهه وارو رنگدانو]]، يعني ٽامي تي ٻڌل [[هيموسيانن]]، کي آڪسيجن کڻندڙ طور کڻي ٿي. هيموگلوبن صرف ڪجهه آرٿروپوڊن ۾ استعمال ٿيندو آهي.<ref name=SOLOMON2010>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qdQ8AAAAQBAJ|title=Biology|last1=Solomon|first1=Eldra|last2=Berg|first2=Linda|last3=Martin|first3=Diana W.|year=2010|page=939|publisher=Cengage Learning|isbn=978-1-133-17032-7|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161206054642/https://books.google.com/books?id=qdQ8AAAAQBAJ|archive-date=6 December 2016}}</ref> [[File:Cephalopod systemic heart.svg|thumb|left|[[سيفالوپوڊ]] جي دل جو خاڪو]] ڪجهه ٻين غير فقاري جانورن، جهڙوڪ [[ڌرتي ڪيڙو|ڌرتي ڪيڙن]]، ۾ گردشي سرشتو آڪسيجن کڻڻ لاءِ استعمال نه ٿيندو آهي، تنهنڪري اهو گهڻو گهٽجي ويل هوندو آهي، جنهن ۾ نه رڳون هونديون آهن نه شريانون، پر ٻه ڳنڍيل نليون هونديون آهن. آڪسيجن ڦهلاءُ وسيلي سفر ڪري ٿي ۽ پنج ننڍيون عضلاتي نالين انهن نالين کي ڳنڍين ٿيون، جيڪي جانورن جي اڳئين حصي ۾ سُسن ٿيون ۽ "دليون" سمجهي سگهجن ٿيون.<ref name=SOLOMON2010/> [[سيفالوپوڊ|اسڪوئڊ ۽ ٻين سيفالوپوڊن]] ۾ ٻه "گلڙي دليون" هونديون آهن، جن کي [[برانڪيئل دل|برانڪيئل دليون]] پڻ چيو وڃي ٿو، ۽ هڪ "جسمي دل" هوندي آهي.<ref>Schipp, R., von Boletzky, S., Jakobs, P. et al. "A congenital malformation of the systemic heart complex in Sepia officinalis L. (Cephalopoda)". Helgoländer Meeresunters. 52, 29–40 (1998). {{doi|10.1007/BF02908733}}</ref> برانڪيئل دلين ۾ هر هڪ وٽ ٻه دهليزون ۽ هڪ بطين هوندو آهي، ۽ اهي [[گلڙو|گلڙن]] ڏانهن رت پمپ ڪن ٿيون، جڏهن تہ جسمي دل جسم ڏانهن رت پمپ ڪري ٿي.<ref>{{cite web|title=Meet our animals|url=https://nationalzoo.si.edu/Animals/Invertebrates/facts/cephalopods/default.cfm|website=Smithsonian National Zoological Park|access-date=14 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160729081825/https://nationalzoo.si.edu/Animals/Invertebrates/Facts/cephalopods/default.cfm|archive-date=29 July 2016}}</ref><ref name="Prosser1991">{{cite book|vauthors=Ladd, Prosser C|title=Comparative Animal Physiology, Environmental and Metabolic Animal Physiology|url=https://books.google.com/books?id=7fQvbFlQBaQC&pg=PA537|year=1991|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-471-85767-9|pages=537–|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161206215610/https://books.google.com/books?id=7fQvbFlQBaQC&pg=PA537|archive-date=6 December 2016}}</ref> {{clear}} رڳو [[ڪورڊيٽ|ڪورڊيٽن]]، جن ۾ فقاري جانور شامل آهن، ۽ [[هيميڪورڊيٽ|هيميڪورڊيٽن]] ۾ مرڪزي "دل" هوندي آهي، جيڪا [[شه رڳ]] جي ٿلهي ٿيڻ سان ٺهيل هڪ ڳوٿري آهي ۽ رت پمپ ڪرڻ لاءِ سُسي ٿي. اهو اشارو ڪري ٿو تہ اها انهن گروهن جي آخري [[ڊيوٽيروسٽوم|عام ابن ڏاڏي]] ۾ موجود هئي، ۽ شايد [[ايڪائنودرميٽ|ايڪائنودرمن]] ۾ وڃائجي وئي هجي. ==اضافي تصويرون== <gallery widths=180> File:Blausen 0451 Heart Anterior.png|سامهون کان ڏسجندڙ انساني دل File:Blausen 0456 Heart Posterior.png|پٺيان کان ڏسجندڙ انساني دل File:Blausen 0260 CoronaryVessels Anterior.png|[[ڪورونري گردش]] File:2008 Internal Anatomy of the HeartN.jpg|انساني دل جو اڳيون ڪٽ File:Slide2aaaaaa.JPG|دل جو ايناٽامڪ نمونو File:Human Heart and Circulatory System.png|گردشي سرشتي سان گڏ دل جي تصوير File:Animated Heart.gif|ڪمپيوٽر ۾ تيار ڪيل دل جو متحرڪ 3D ماڊل </gallery> ==حوالا ۽ تشريحون== {{Notelist|2}} {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> ==حوالا== {{CNX A&P}} {{Reflist}} ==ڪتابيات== * {{cite book|last=Hall|first=John|title=Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology|year=2011|publisher=Saunders/Elsevier|location=Philadelphia|isbn=978-1-4160-4574-8|edition=12th|url=https://archive.org/details/guyton-and-hall-textbook-of-medical-physiology-pdfdrive.com/|ref={{harvid|Guyton & Hall|2011}}}} * {{cite book|last1=Longo|first1=Dan|last2=Fauci|first2=Anthony|last3=Kasper|first3=Dennis|last4=Hauser|first4=Stephen|last5=Jameson|first5=J.|last6=Loscalzo|first6=Joseph|title=Harrison's Principles of Internal Medicine|year=2011|publisher=McGraw-Hill Professional|isbn=978-0-07-174889-6|edition=18th|ref={{harvid|Harrison's|2011}}}} * {{cite book|editor=Susan Standring |editor2=Neil R. Borley|title=Gray's anatomy: the anatomical basis of clinical practice|url=https://archive.org/details/graysanatomyanat0000unse_c5d4 |date=2008|publisher=Churchill Livingstone|location=London|isbn=978-0-8089-2371-8|edition=40th|ref={{harvid|Gray's Anatomy|2008}}|display-editors=etal}} * {{cite book |editor=Nicki R. Colledge |editor2=Brian R. Walker |editor3=Stuart H. Ralston |title=Davidson's principles and practice of medicine |url=https://archive.org/details/davidsonsprincip0000unse_p2i4_21ed |date=2010|publisher=Churchill Livingstone/Elsevier|location=Edinburgh|isbn=978-0-7020-3085-7|edition=21st |ref={{harvid|Davidson's|2010}}}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|n=no}} * [https://www.bbc.com/news/world-us-canada-59944889 Transplantation of pig heart to human. BBC, 11 Jan 2022.] * [https://www.youtube.com/watch?v=NeuLxMXxR40 Heart surgeon Bartley P Griffith talks about the unique transplant of pig heart to human.] * [https://web.archive.org/web/20070207102008/http://www.nhlbi.nih.gov/health/dci/Diseases/hhw/hhw_pumping.html What Is the Heart?] – NIH * [http://www.vhlab.umn.edu/atlas/index.shtml Atlas of Human Cardiac Anatomy] * [http://anatomyguy.com/middle-mediastinum-and-heart-review/ Dissection review of the anatomy of the Human Heart including vessels, internal and external features] * [http://www.meddean.luc.edu/lumen/MedEd/GrossAnatomy/thorax0/heartdev/main_fra.html Prenatal human heart development] * [http://www.biology-pages.info/A/AnimalHearts.html Animal hearts: fish, squid] * [https://www.bbc.co.uk/programmes/p003c1bh The Heart], BBC Radio 4 interdisciplinary discussion with David Wootton, Fay Bound Alberti & Jonathan Sawday (''In Our Time'', 1 June 2006) * {{Cite EB1911 |wstitle=Heart |volume=13 |pages=129–134 |short=1}} * [https://humanbodypartsanatomy.com/heart-anatomy-parts-names-functions-diagram/Human Heart Anatomy] detailed guide for medical college students and medical professionals. {{Heart anatomy}} {{Cardiovascular physiology}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Human Heart}} [[Category:دل| ]] [[Category:قلبي ايناٽامي]] [[Category:وڊيو ڪلپس رکندڙ مضمون]] [[Category:ترجمي لاءِ تيار وڪيپيڊيا طب جا مضمون]] [[Category:عضوا (ايناٽامي)]] dvgdj3r6d4ys2naamec8m5d5ubgv57z 0 10378 414909 414268 2026-09-26T03:33:37Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414909 wikitext text/x-wiki {{Short description|Holiest city in Islam, Saudi Arabian provincial capital}} {{Infobox settlement | name = مڪہ المڪرمه<!-- As this is the English Wikipedia, "Mecca", the name commonly used in English goes here. For a longer explanation, see the article talk page --> | subdivision_name2 = عاصمه المقدس گورنريٽ | image_skyline = {{Multiple image | total_width = 300 | image1 = View of the courtyard of the Great Mosque of Mecca, Saudi Arabia (2).jpg | image2 = | image3 = Pilgrims cover Arafat's roads, plains and mountain - Flickr - Al Jazeera English.jpg | image4 = Jabbal An-Nour - Makkah (2241558560).jpg | image5 = Mina's tents.JPG | caption1 = [[مسجد الحرام]] ۽ [[ڪعبه شريف]] | caption2 = | caption3 = [[عرفات (جبل)|جبل عرفات]] | caption4 = [[غار حرا|جبل نور]] | caption5 = منيٰ ۾ خيمن جو نظارو | perrow = 1/2/2 | border = infobox }} | image_seal = | population_demonym = {{transliteration|ar|Makki}} ({{lang|ar|{{script|arab|مكي}}}}) | population_rank = 3rd in Saudi Arabia | population_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Mecca Governorate |url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/makkah/0201__makkah_al_mukarramah/ |access-date=2024-02-03 |website=City Population}}</ref> | population_total = 23,85,509 | population_as_of = 2022ع آدمشماري | population_density_km2 = auto | population_note = | population_metro = 2,427,924 (مڪه گورنريٽ) | leader_name1 = خالد بن فيصل آل سعود | leader_title1 = صوبائي گورنر | leader_title = ميئر | leader_name = صالح الترڪي | subdivision_type2 = [[سعودي عرب جا گورنريٽ|گورنريٽ]] | official_name = مكة المكرمة (عربي) | subdivision_name1 = [[مڪه صوبو]] | subdivision_type1 = [[سعودي عرب جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name = [[سعودي عرب]] | subdivision_type = [[ملڪ]] | established_title = بنو جرهم پاران آباد ڪيو ويو | coordinates = | pushpin_map = | other_name = {{ubl|العاصمة المقدسة (مقدس راڄڌاني)|أم القرى (سڀني آبادين جي ماءُ)}} | settlement_type = [[شهر|بلاد]] | native_name_lang = ar | native_name = مكة | image_map = Makkah Region - Makkah Al Mukarramah.svg | map_caption = مڪي صوبي جي اندر مڪه گورنريٽ (سائي رنگ ۾) | timezone1 = [[Arabian Standard Time|AST]] | utc_offset = +3 | area_code = +966-12 | website = {{URL|https://hmm.gov.sa/}} | elevation_m = 277 | flag_size = 135px | blank_emblem_size = 100px | total_type =ڪل | coor_pinpoint = | area_total_km2 = 1200 | area_land_km2 = 760 | translit_lang1 = | area_urban_km2 = }} '''مڪه المڪرمه''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: مكة المكرمة)، [[اسلام]] ۾ سڀ کان وڏو مقدس شهر ۽ [[عرب جزيري نما|عربستان]] ۾ [[سعودي عرب]] جي علائقي [[حجاز]] ۾ [[مڪہ صوبو|مڪه صوبي]] جو گاديءَ جو هنڌ آهي.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Co_VIPIJerIC&pg=PA724|title=Merriam-Webster's Geographical Dictionary|publisher=Merriam-Webster|year=2001|isbn=978-0-87779-546-9|page=724}}</ref> هن شهر ۾ پيغمبر [[محمد ﷺ]] جي سال <small>572</small>ع ۾ ولادت ٿي. هتي بيت الله، جنهن کي [[ڪعبه شريف]] ٻه سڏيو وڃي ٿو ۽ هن جي چوڌاري [[مسجد الحرام]] واقع آهي ۽ سڃي دنيا کان ايندر مسلمان هتي [[حج]] ۽ عمري لاء ايندا آهن. اهو [[جده]]، [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] تي عربستان جي سڀ کان وڏي بندرگاهه، کان <small>70</small> ڪلوميٽر (<small>43</small> ميل) تي اوڀر ڏانهن، هڪ تنگ وادي، "وادي بطحا" ۾ سمنڊ جي مٿاڇري کان <small>277</small> ميٽر (<small>909</small> فوٽ) جي اچائي تي واقع آهي. شهر جي آبادي سال <small>2022</small>ع ۾ <small>23,85,509</small> هئي.<ref name="cdsi.gov.sa22">{{استشهاد ويب|مسار=https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/ar-g-serv-2015-makkah.pdf|عنوان=|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20181117112400/https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/ar-g-serv-2015-makkah.pdf|تاريخ أرشيف=17 نوفمبر 2018}}</ref> سال <small>2024</small>ع تائين هن جي آبادي <small>30</small> لک کان مٿان آهي. مڪي المڪرمه کي عام طور تي "اسلام جو مرڪز" سمجهيو ويندو آهي. اسلام ۾ مڪه المڪرمه کي پيغمبر محمد جي جنم ڀومي جي حيثيت سان عزت ڏني ويندي آهي. شهر کان ٻاهر جبل نور جي مٿان غار حرا آهي. غار حرا اهو هنڌ آهي جتي مسلمانن جو يقين آهي ته قرآن پهريون ڀيرو محمد تي نازل ٿيو هو. <ref>{{cite book|author=Khan, A M|url=https://books.google.com/books?id=ZcMHD5WWL7AC&pg=PA26|title=Historical Value Of The Qur An And The Hadith|publisher=Global Vision Publishing Ho|year=2003|isbn=978-81-87746-47-8|pages=26–}}; {{cite book|author=Al-Laithy, Ahmed|url=https://books.google.com/books?id=5ShMqiiJbNYC&pg=PA61|title=What Everyone Should Know About the Qur'an|publisher=Garant|year=2005|isbn=978-90-441-1774-5|pages=61–}}</ref> حج لاءِ مڪه المڪرمه وڃڻ سڀني قابل مسلمانن تي فرض آهي. مڪي جي عظيم مسجد، جنهن کي مسجد الحرام جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، ڪعبه بيت الله جو گھر آهي جنهن کي مسلمان مڃيندا آهن ته ابراهيم ۽ اسماعيل تعمير ڪيو هو. اهو اسلام جو مقدس ترين مقام ۽ دنيا جي سڀني مسلمانن لاءِ نماز (نماز) جي هدايت آهي.<ref>{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed |author-link=Hossein Nasr |year=2005 |title=Mecca, The Blessed, Medina, The Radiant: The Holiest Cities of Islam |url=https://archive.org/details/meccablessedmedi0000noma |publisher=Aperture |isbn=0-89381-752-X}}</ref> خطي جي اندر ۽ چوڌاري مسلمان حڪمرانن ڊگهي عرصي کان شهر کي پنهنجي قبضي ۾ رکڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ حجاز جي اڪثر علائقي وانگر شهر ۾ ڪيتريون ئي حڪومتي تبديليون ڏٺيون آهن. شهر تازو ئي <small>1925</small>ع ۾ [[شاهه عبدالعزيز بن عبدالرحمان آل سعود|ابن سعود]] ۽ سندس اتحادين پاران حجاز تي سعودي فتح ۾ فتح ڪيو ويو هو. ان کان پوءِ، مڪي ۾ سائيز ۽ انفراسٽرڪچر ۾، جديد عمارتن، جهڙوڪ ابراج البيت، دنيا جي چوٿين سڀ کان وڏي عمارت ۽ فرش جي لحاظ کان ٽئي نمبر وڏي عظيم مسجد جي مٿان، زبردست واڌ ڏٺي وئي آهي. سعودي حڪومت ڪيترن ئي تاريخي اڏاوتن ۽ آثار قديمه جي جڳهن، جهڙوڪ اجياد قلعي، جي تباهي پڻ ڪئي آهي.<ref name="Britannica">{{cite encyclopedia |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Wahhābī (Islamic movement) |url=https://www.britannica.com/topic/Wahhabi |date=9 June 2020 |access-date=8 September 2020 |publisher=[[Encyclopædia Britannica, Inc.]] |location=[[Edinburgh]] |quote=Because [[Wahhabism|Wahhābism]] prohibits the veneration of shrines, tombs, and sacred objects, many sites associated with the [[early history of Islam]], such as the homes and graves of [[Companions of the Prophet|companions]] of [[Muhammad]], were demolished under Saudi rule. [[Preservationist]]s have estimated that as many as 95 percent of the historic sites around Mecca and [[Medina]] have been razed. |archive-url=https://web.archive.org/web/20200626201633/https://www.britannica.com/topic/Wahhabi |archive-date=26 June 2020 |url-status=live}}</ref> <ref name="independent">{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/mecca-for-the-rich-islams-holiest-site-turning-into-vegas-2360114.html |location=London |work=[[The Independent]] |first=Jerome |last=Taylor |date=24 September 2011 |title=Mecca for the rich: Islam's holiest site 'turning into Vegas' |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170616174556/http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/mecca-for-the-rich-islams-holiest-site-turning-into-vegas-2360114.html |archive-date=16 June 2017}}</ref> <ref>A Saudi tower: Mecca versus Las Vegas: Taller, holier and even more popular than (almost) anywhere else, [[The Economist]] (24 June 2010), Cairo.</ref> بهرحال ڪيتريون ئي تباهيون سرڪاري طور تي مڪي ۾ مسجد الحرام ۽ مديني ۾ مسجد نبوي جي مسلسل توسيع جو حصو آهن ۽ انهن جي معاون سهولتن کي حج ادا ڪندڙ مسلمانن جي وڌندڙ تعداد کي ترتيب ڏيڻ لاءِ، ڪوششن جو حصو آهن.<ref>{{cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-12-11/india/35749248_1_islamic-heritage-islamic-cooperation-aiumb-general-secretary|archive-url=https://archive.today/20130411040819/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-12-11/india/35749248_1_islamic-heritage-islamic-cooperation-aiumb-general-secretary|title='Cultural genocide of Islamic heritage' in Saudi Arabia riles Sunni Sufis |date=11 April 2013|work=[[The Times of India]]|archive-date=11 April 2013}}</ref> غير مسلمن کي شهر ۾ داخل ٿيڻ کان سختي سان منع ڪيو ويو آهي.<ref name="peters 206">{{cite book|last=Peters|first=Francis E.|url=https://archive.org/details/hajjmuslimpilgri0000pete|title=The Hajj: The Muslim Pilgrimage to Mecca and the Holy Places|publisher=Princeton University Press|year=1994|isbn=978-0-691-02619-0|page=[https://archive.org/details/hajjmuslimpilgri0000pete/page/206 206]|url-access=registration}}</ref><ref>{{cite book |title=What everyone needs to know about Islam |last=Esposito |first=John L. |author-link=John Esposito |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2011 |page=25 |quote=Mecca, like Medina, is closed to non-Muslims |url=https://books.google.com/books?id=2wSVQI3Ya2EC&pg=PA25 |isbn=978-0-19-979413-3}}</ref> سعودي حڪومت جي تحت، مڪه المڪرمه تي مڪه ريجنل ميونسپلٽي، هڪ ميونسپل ڪائونسل جيڪا 14 مقامي طور تي چونڊيل ميمبرن جي سربراهي ۾ آهي جنهن جي سربراهي ميئر، جيڪو سعودي حڪومت پاران مقرر ڪيو ويندو آهي، جي حڪومت آهي. جنوري 2022ع ۾ صالح الترڪي کي شهر جو ميئر مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web | url=https://www.arabnews.com/node/2014476/saudi-arabia | title=Who's Who: Saleh Al-Turki, the new mayor of Makkah | date=29 January 2022 }}</ref> مڪي جو شهر، جيڪو مڪي ۽ ان جي آس پاس جي علائقي کي شامل ڪري ٿو، مڪه صوبي جو گاديءَ جو هنڌ آهي، جنهن ۾ پاڙيسري شهر جده ۽ طائف شامل آهن، جيتوڻيڪ جده مڪي جي مقابلي ۾ آبادي ۾ تمام وڏو آهي. <small>16</small> مئي <small>2007</small>ع کان مڪه صوبي جو گورنر شهزاده خالد بن فيصل آل سعود آهي.<ref>{{cite web|date=16 May 2007|title=Prince Khalid Al Faisal appointed as governor of Makkah region|url=http://www.spa.gov.sa/English/details.php?id=450421|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071230063703/http://www.spa.gov.sa/English/details.php?id=450421|archive-date=30 December 2007|access-date=1 January 2008|publisher=Saudi Press Agency}}</ref> ==نالو ۽ اشتقاق== مڪه المڪرمه کي ڪيترن ئي نالن سان سڏيو ويو آهي، ان جي اشتقاق ڪيترن ئي عربي لفظن وانگر غير واضح آهي.<ref name="Versteeghp513">{{cite book|author=Versteegh, Kees|url=https://books.google.com/books?id=OWQOAQAAMAAJ|title=Encyclopedia of Arabic language and linguistics, Volume 4|publisher=Brill|year=2008|isbn=978-90-04-14476-7|editor1=C.H.M. Versteegh|edition=Illustrated|page=513|editor2=Kees Versteegh}}</ref> وڏي پيماني تي مڪي جو مترادف، ان ۾ واقع وادي جو ابتدائي نالو چيو ويندو آهي. ساڳئي وقت، مسلمان عالم عام طور تي ان کي شهر جي مقدس علائقي جي حوالي سان استعمال ڪندا آهن جيڪو مسجد الحرام جي فوري طور تي چوڌاري آهي ۽ ان ۾ بيت الله (ڪعبه شريف) به شامل آهي.<ref name="autogenerated1">{{qref|3|96|b=y}}</ref><ref name="Petersonp22">{{cite book|author=Peterson, Daniel C.|url=https://books.google.com/books?id=9zpbEj0xA_sC&pg=PA47|title=Muhammad, prophet of God|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|year=2007|isbn=978-0-8028-0754-0|pages=22–25}}</ref> مڪه لاء انگريزي لفظ "Makkah" سعودي حڪومت پاران استعمال ٿيندڙ سرڪاري ترجمو آهي ۽ عربي تلفظ جي ويجهو آهي.<ref>{{cite book|last=Long|first=David E.|url=https://archive.org/details/culturecustomsof00long|title=Culture and Customs of Saudi Arabia|publisher=Greenwood Press|year=2005|isbn=978-0-313-32021-7|page=[https://archive.org/details/culturecustomsof00long/page/14 14]|url-access=registration}}</ref> سعودي حڪومت 1980ع جي ڏهاڪي ۾ هن کي سرڪاري اسپيلنگ طور اختيار ڪيو، پر اهو عالمي طور تي مشهور يا استعمال ٿيل نه آهي. مڪمل سرڪاري نالو مڪه المڪرمة (عربي: مكة المكرمة، لفظي طور تي عزت وارو مڪه) آهي. <ref name="Hamp76">{{cite book|author1=Ham, Anthony|url=https://books.google.com/books?id=PddTr1X7hEgC&pg=PA76|title=Saudi Arabia|author2=Brekhus Shams, Martha|author3=Madden, Andrew|publisher=[[Lonely Planet]]|year=2004|isbn=978-1-74059-667-1|edition=illustrated|name-list-style=amp}}</ref> قرآن ۾ سورة الفتح (48)، آيت 24 ۾ شهر جي حوالي سان مڪه جو استعمال ڪيو ويو آهي.<ref name="Hittip6">{{cite book|author=Philip Khûri Hitti|url=https://books.google.com/books?id=9niSNOCIoL8C&pg=PA25|title=Capital cities of Arab Islam|publisher=University of Minnesota Press|year=1973|isbn=978-0-8166-0663-4|edition=Illustrated|page=6}}</ref> انگريزي ۾ لفظ جو اسپيلنگ "Mecca" ڪنهن به اهڙي جڳهه جي حوالي سان استعمال ڪيو ويو آهي جتي ماڻهن جو وڏو انگ اچي ٿو ۽ ان ڪري ڪجهه انگريزي ڳالهائيندڙ مسلمان شهر لاءِ هن اسپيلنگ جي استعمال کي ناگوار سمجهن ٿا. <ref name="Hamp76" /> تنهن هوندي به، اها مڪي شهر جي عربي نالي لاءِ انگريزي ترجمي جي واقف شڪل آهي. ٽالمي پاران مڪورابا، هڪ ٻيو قديم شهر جو نالو، جيڪو عرب فيلڪس (<small>Arabia</small> <small>Felix</small>) جي اندر هو، پڻ مڪي هجڻ جو دعويٰ ڪيو ويو هو.<ref>{{Cite web|title=Dictionary of Greek and Roman Geography (1854), Maacah, Maacah, Macoraba|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0064:alphabetic+letter=M:entry+group=1:entry=macoraba-geo|access-date=13 May 2020|website=perseus.tufts.edu}}</ref> ڪجهه مطالعي هن تعلق تي سوال اٿاريا آهن. ڪيتريون ئي تشبيهون تجويز ڪيون ويون آهن: روايتي هڪ اهو آهي ته اهو پراڻي ڏکڻ عربي جڙ M-K-R-B مان نڪتل آهي جنهن جو مطلب "مندر" آهي. <ref name="Morris">{{Cite journal|last=Morris|first=Ian D.|date=2018|title=Mecca and Macoraba|url=https://hcommons.org/deposits/item/hc:22167/|journal=Al-ʿUṣūr al-Wusṭā|language=en-US|volume=26|page=3|doi=10.17613/zcdp-c225|issn=1068-1051}}</ref> === ٻيا نالا === قرآن ۾ مڪي لاءِ استعمال ٿيل هڪ ٻيو نالو 6:92 تي '''ام القري''' (أُمّ ٱلْقُرَى‎، معنيٰ "سڀني آبادين جي ماءُ") آهي.<ref>{{qref|6|92|b=y}}</ref> قرآن ۽ حديث ۾ هن شهر کي ڪيترائي ٻيا نالا ڏنا ويا آهن. تاريخي طور تي مڪي لاءِ استعمال ٿيندڙ هڪ ٻيو نالو '''تهامه''' آهي.<ref>AlSahib, AlMuheet fi Allughah, p. 303</ref> هڪ اسلامي تجويز موجب، مڪي جو ٻيو نالو، '''فاران'''، پيدائش 21:21 ۾ پراڻي عهد نامي ۾ ذڪر ڪيل صحرا فاران سان هم آهنگ آهي.<ref name="Khanp74">{{cite book|author=Sayyid Aḥmad Khān|url=https://books.google.com/books?id=NeoOAAAAQAAJ&pg=PA75|title=A series of essays on the life of Muhammad: and subjects subsidiary thereto|publisher=Trübner & co.|year=1870|location=London|pages=74–76}}</ref> عرب ۽ اسلامي روايتن جو خيال آهي ته فاران جو بيابان، وسيع طور تي، تهامه ساحلي ميدان آهي ۽ اهو هنڌ جتي اسماعيل آباد ٿيو هو، اهو مڪي هو.<ref name="Khanp74" /> 12هين صدي جي شامي جاگرافيدان ياقوت الحموي لکيو آهي ته فاران "هڪ عرب عبراني لفظ هو، تورات ۾ ذڪر ڪيل مڪي جي نالن مان هڪ." هو.<ref name="Firestonep65">{{cite book|author=Firestone, Reuven|url=https://books.google.com/books?id=O69zjVnjL10C&pg=PA205|title=Title Journeys in holy lands: the evolution of the Abraham-Ishmael legends in Islamic exegesis|publisher=SUNY Press|year=1990|isbn=978-0-7914-0331-0|pages=65, 205}}</ref> === بڪه === قرآن سورة آل عمران، آيت 96 ۾ شهر کي بڪه جي نالي سان سڏي ٿو: "بيشڪ پهريون گھر (عبادت لاء)، جيڪو انسانن لاءِ قائم ڪيو ويو اهو بڪه ۾ هو." چيو وڃي ٿو ته هي ابراهيم جي زماني ۾ شهر جو نالو هو ۽ ان کي ٻين جي وچ ۾ بيڪه، باڪه، بڪا ۽ بڪاه جي نالي سان پڻ ترجمو ڪيو ويندو آهي. اهو قديم دنيا ۾ شهر جو نالو هو.<ref name=":2">{{Cite book |last1=Carrasco |first1=David |title=Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions |url=https://archive.org/details/isbn_9780877790440 |last2=Warmind |first2=Morten |last3=Hawley |first3=John Stratton |last4=Reynolds |first4=Frank |last5=Giarardot |first5=Norman |last6=Neusner |first6=Jacob |last7=Pelikan |first7=Jaroslav |last8=Campo |first8=Juan |last9=Penner |first9=Hans |publisher=[[Merriam-Webster]] |editor=[[Wendy Doniger]] |year=1999 |isbn=978-0-87779-044-0 |page=[https://archive.org/details/isbn_9780877790440/page/703 703] |language=en |author-link=David Carrasco |author-link4=Frank Reynolds (academic) |author-link6=Jacob Neusner |author-link7=Jaroslav Pelikan}}</ref><ref name="Kipferp342">{{cite book|author=Kipfer, Barbara Ann|url=https://books.google.com/books?id=XneTstDbcC0C&pg=PA342|title=Encyclopedic dictionary of archaeology|publisher=[[Springer Publishing|Springer]]|year=2000|isbn=978-0-306-46158-3|edition=Illustrated|page=342}}</ref><ref name="Glassep302">{{cite book|author1=Glassé, Cyril|url=https://books.google.com/books?id=focLrox-frUC&pg=PA302|title=The new encyclopedia of Islam|author2=Smith, Huston|publisher=[[Rowman Altamira]]|year=2003|isbn=978-0-7591-0190-6|edition=Revised, illustrated|page=302|name-list-style=amp}}</ref><ref name="Phippsp85">{{cite book|author=Phipps, William E.|url=https://archive.org/details/muhammadjesuscom0000phip|title=Muhammad and Jesus: a comparison of the prophets and their teachings|publisher=[[Continuum International Publishing Group]]|year=1999|isbn=978-0-8264-1207-2|edition=Illustrated|page=[https://archive.org/details/muhammadjesuscom0000phip/page/85 85]|url-access=registration}}</ref> ==جاگرافي== [[File:Mecca seen from international space station.png|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان مڪي جو ڏيک. حرم ([[مسجد الحرام]]) مرڪز ۾ نظر اچي ٿو جڏهن ته [[مني|مني جي وادي]] اوڀر ۾ نظر اچي ٿي. ]] مڪه المڪرمه [[حجاز]] جي علائقي ۾، جبلن جي <small>200</small> ڪلو ميٽر (<small>124</small> ميل) ويڪري پٽي، جيڪي [[نفود ريگستان]] کي [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] کان جدا ڪري ٿي، ۾ واقع آهي. شهر [[جده]] جي بندرگاهه شهر کان 70 ڪلو ميٽر (43 ميل) اوڀر ۾ ساڳئي نالي سان هڪ وادي ۾ واقع آهي. مڪي حجاز جي علائقي ۾ بلندي ۾ سڀ کان گهٽ اچي شهرن مان هڪ آهي، جيڪا سمنڊ جي مٿاڇري کان <small>277</small> ميٽر (<small>909</small> فوٽ) جي اچائي تي، <small>21°23</small> اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ <small>39°51</small> اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تي واقع آھي. مڪه کي 34 ضلعن ۾ ورهايو ويو آهي. شهر حرم جي چوڌاري علائقي تي مرڪز آهي. جنهن ۾ مسجد الحرام شامل آهي. مسجد جي چوڌاري علائقو پراڻو شهر آهي، ۽ ان ۾ مڪي جو سڀ کان مشهور ضلعو، "اجياد" شامل آهي. مسجد الحرام ڏانهن ويندڙ مکيه گهٽي ابراهيم الخليل روڊ (شارع ابراهيم خليل الله) آهي، جنهن جو نالو حضرت ابراهيم عليه السلام جي نالي تي رکيو ويو آهي. مقامي پٿر مان ٺهيل روايتي ۽ تاريخي گهر، ٻه کان ٽي منزلون ڊگها اڃا تائين شهر جي مرڪزي علائقي ۾ موجود آهن. جديد هوٽلن ۽ شاپنگ ڪمپليڪس جي وچ ۾ نظر ايندا آهن. جديد مڪي جو ڪل علائقو 1,200 چورس ڪلوميٽر (460 چورس ميل) کان وڌيڪ آهي. * اوچائي: * مڪو سمنڊ جي سطح کان 277 ميٽر (909 فوٽ) جي بلندي تي آهي. ۽ بحر احمر کان تقريبن 70 ڪلوميٽر (44 ميل) اندرئين پاسي آهي. اهو حجازي علائقي ۾ گهٽ ۾ گهٽ آهي. جيتوڻيڪ مڪي ۾ ڪجهه جبلن جي چوٽيون 1,000 ميٽر (3,300 فوٽ) جي اوچائي تائين پهچن ٿيون. * ٽپوگرافي: شهر جو مرڪز جبلن جي وچ ۾ هڪ لنگهه ۾ آهي. جنهن کي اڪثر ڪري "بطن مڪي" (مڪي جو سوراخ) سڏيو ويندو آهي. هن علائقي ۾ التنعيم جي وادي، بقيه جي وادي ۽ عبقر جي وادي شامل آهن. هي جبل واري هنڌ شهر جي جديد واڌ کي بيان ڪيو آهي. The city centers on the al-Haram area, which contains the Masjid al-Haram. The area around the mosque is the old city and contains the most famous district of Mecca, Ajyad. The main street that runs to ''al-Haram'' is the Ibrahim al-Khalil Street, named after [[Abraham in Islam|Ibrahim]]. Traditional, historical homes built of local rock, two to three stories long are still present within the city's central area, within view of modern hotels and shopping complexes. The total area of modern Mecca is over {{convert|1200|km2|abbr=on}}.<ref>{{cite web|title=Mecca Municipality|url=http://www.holymakkah.gov.sa/|archive-url=https://web.archive.org/web/20070529170352/http://www.holymakkah.gov.sa/|archive-date=29 May 2007|access-date=6 April 2010|publisher=Holymakkah.gov.sa}}</ref> === Elevation === Mecca is at an elevation of {{convert|277|m|abbr=on}} above sea level, and approximately 70&nbsp;km (44&nbsp;mi) inland from the Red Sea.<ref name="world-13">[[#iw|''Islamic World'']], p. 13</ref> It is one of the lowest in the Hejazi region, although some mountain peaks in Mecca reach {{convert|1,000|m|abbr=on}} in height. === Topography === The city center lies in a corridor between mountains, which is often called the "Hollow of Mecca." The area contains the valley of al-Taneem, the valley of Bakkah and the valley of Abqar.<ref name="EIE" /><ref name="EIModern">"Makka – The Modern City," ''Encyclopaedia of Islam''</ref> This mountainous location has defined the contemporary expansion of the city. === Sources of water === [[File:بئر زمزم الأثري.jpg|thumb|The mouthpiece of the [[well of Zamzam]]]] Due to Mecca's climatic conditions [[water scarcity]] has been an issue throughout its history. In pre-modern Mecca, the city used a few chief sources of water. Among them were local wells, such as the [[Zamzam Well]], that produced generally brackish water. Finding a sustainable water source to supply Mecca's permanent population and the large number of annual pilgrims was an undertaking that began in the Abbasid era under the auspices of [[Zubaidah bint Ja'far|Zubayda]], the wife of the caliph [[Harun al-Rashid|Harun ar-Rashid]].{{Efn|Possibly following their pilgrimage in 805 and seeing the city's issues with its water supply.}} She donated funds for the deepening of Zamzam Well and funded a massive construction project likely costing 1.75 million [[gold dinar]]s. The project encompassed the construction of an underground [[Aqueduct (water supply)|aqueduct]] from the {{Langx|ar|عين حنين|translit=ʿAyn Ḥunayn|lit=Spring of [[Hunayn, Saudi Arabia|Hunayn]]}} and smaller water sources in the area to Mecca in addition to the construction of a waterworks on [[Mount Arafat]] called {{Langx|ar|عين زبيدة|translit=ʿAyn Zubayda|lit=Spring of [[Zubaidah bint Ja'far|Zubayda]]}} using a separate conduit to connect it to Mecca and the Masjid al-Haram. Over time however the system deteriorated and failed to fulfil its function. Thus in 1245, 1361, 1400, 1474, and 1510 different rulers invested into extensive repairs of the system. In 1525, due to the system's troubles persisting however the [[Ottoman Empire|Ottoman]] sultan [[Suleiman the Magnificent]] began a construction project to rebuild the aqueduct in its entirety, the project took until 1571 to be completed. Its water quality was greatly lacking during the 19th century until a restoration and cleaning project by Osman Pasha began.<ref name="Literary">{{Cite book |last=Peters |first=F. E. |title=Mecca: a Literary History of the Muslim Holy Land. |url=https://archive.org/details/meccaliteraryhis0000pete |date=1994 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-8736-1 |location=Princeton |pages=[https://archive.org/details/meccaliteraryhis0000pete/page/135 135]–136 |oclc=978697983}}</ref> Another source which sporadically provided water was rainfall which was stored by the people in small reservoirs or [[cistern]]s. According to al-Kurdī, there had been 89 floods by 1965. In the last century, the most severe flood was that of 1942. Since then, dams have been built to ameliorate this problem.<ref name="EIModern" /> In the modern day, [[water treatment]] plants and [[desalination]] facilities have been constructed and are being constructed to provide suitable amounts of water fit for human consumption to the city.<ref>{{Cite web |title=FCC Aqualia wins contract to operate two wastewater treatment plants in Mecca, Saudi Arabia |url=https://www.water-technology.net/uncategorised/newsfcc-aqualia-wins-contract-to-operate-two-wastewater-treatment-plants-in-mecca-saudi-arabia-4617046/ |access-date=2022-10-11 |website=water-technology.net |archive-date=11 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221011162006/https://www.water-technology.net/uncategorised/newsfcc-aqualia-wins-contract-to-operate-two-wastewater-treatment-plants-in-mecca-saudi-arabia-4617046/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Sun, Sand And Water: Solar-Powered Desalination Plant Will Help Supply Saudi Arabia With Fresh Water |website=GE News |url=https://www.ge.com/news/reports/sun-sand-and-water-solar-powered-desalination-plant-will-help-supply-saudi-arabia-with |access-date=2022-10-11 |language=en}}</ref> === Climate === {{main|Climate of Mecca}} Mecca features a [[hot desert climate]] ([[Köppen climate classification|Köppen]]: ''BWh''), in three different [[Hardiness zone|plant hardiness zones]]: 10, 11 and 12.<ref>{{Cite journal |last=Millison|first=Andrew|title=Climate Analogue Examples|url=https://open.oregonstate.education/permaculturedesign/chapter/climate-analogue-examples/|journal=Permaculture Design: Tools for Climate Resilience|date=August 2019|publisher=Oregon State University|language=en|access-date=24 March 2020}}</ref> Like most Saudi Arabian cities, Mecca retains warm to hot temperatures even in winter, which can range from {{convert|19|C}} at night to {{convert|30|C}} in the afternoon. Summer temperatures are extremely hot and consistently break the {{convert|40|C}} mark in the afternoon, dropping to {{convert|30|C}} in the evening, but humidity remains relatively low, at 30–40%. Rain usually falls in Mecca in small amounts scattered between November and January, with heavy thunderstorms also common during the winter. Occasional summer rainfall in recent years has been associated with the northward movement of the [[Intertropical Convergence Zone]]. {{Weather box | location = Mecca (1991-2020) | metric first = 1 | single line = 1 | Jan record high C = 39.0 | Feb record high C = 40.0 | Mar record high C = 42.4 | Apr record high C = 44.7 | May record high C = 49.4 | Jun record high C = 51.8 | Jul record high C = 51.0 | Aug record high C = 50.0 | Sep record high C = 49.8 | Oct record high C = 47.0 | Nov record high C = 41.2 | Dec record high C = 39.4 | year record high C = | Jan high C = 30.9 | Feb high C = 32.6 | Mar high C = 35.4 | Apr high C = 39.0 | May high C = 42.4 | Jun high C = 43.9 | Jul high C = 43.2 | Aug high C = 42.9 | Sep high C = 42.9 | Oct high C = 40.4 | Nov high C = 35.6 | Dec high C = 32.5 | year high C = | Jan mean C = 24.3 | Feb mean C = 25.4 | Mar mean C = 27.8 | Apr mean C = 31.3 | May mean C = 34.6 | Jun mean C = 36.2 | Jul mean C = 36.2 | Aug mean C = 35.9 | Sep mean C = 35.2 | Oct mean C = 32.5 | Nov mean C = 28.7 | Dec mean C = 25.9 | year mean C = | Jan low C = 19.2 | Feb low C = 19.9 | Mar low C = 21.8 | Apr low C = 25.1 | May low C = 28.1 | Jun low C = 29.3 | Jul low C = 29.8 | Aug low C = 30.1 | Sep low C = 29.2 | Oct low C = 26.5 | Nov low C = 23.4 | Dec low C = 20.7 | year low C = | Jan record low C = 11.0 | Feb record low C = 10.0 | Mar record low C = 13.0 | Apr record low C = 15.6 | May record low C = 20.3 | Jun record low C = 22.0 | Jul record low C = 23.4 | Aug record low C = 23.4 | Sep record low C = 22.0 | Oct record low C = 18.0 | Nov record low C = 16.4 | Dec record low C = 12.4 | year record low C = 10.0 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 20.7 | Feb precipitation mm = 2.5 | Mar precipitation mm = 5.2 | Apr precipitation mm = 8.3 | May precipitation mm = 2.6 | Jun precipitation mm = 0.0 | Jul precipitation mm = 1.4 | Aug precipitation mm = 5.8 | Sep precipitation mm = 6.3 | Oct precipitation mm = 14.1 | Nov precipitation mm = 23.2 | Dec precipitation mm = 24.7 | year precipitation mm = 104.6 | daily = Y | Jan humidity = 58 | Feb humidity = 54 | Mar humidity = 48 | Apr humidity = 43 | May humidity = 36 | Jun humidity = 33 | Jul humidity = 34 | Aug humidity = 39 | Sep humidity = 45 | Oct humidity = 50 | Nov humidity = 58 | Dec humidity = 59 | year humidity = 46 |unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days = 1.8 | Feb precipitation days = 0.3 | Mar precipitation days = 0.6 | Apr precipitation days = 0.7 | May precipitation days = 0.3 | Jun precipitation days = 0.0 | Jul precipitation days = 0.1 | Aug precipitation days = 0.8 | Sep precipitation days = 0.7 | Oct precipitation days = 1.1 | Nov precipitation days = 1.7 | Dec precipitation days = 1.3 | year precipitation days = 9.6 | Jan sun = 260.4 | Feb sun = 245.8 | Mar sun = 282.1 | Apr sun = 282.0 | May sun = 303.8 | Jun sun = 321.0 | Jul sun = 313.1 | Aug sun = 297.6 | Sep sun = 282.0 | Oct sun = 300.7 | Nov sun = 264.0 | Dec sun = 248.0 | year sun = | Jand sun = 8.4 | Febd sun = 8.7 | Mard sun = 9.1 | Aprd sun = 9.4 | Mayd sun = 9.8 | Jund sun = 10.7 | Juld sun = 10.1 | Augd sun = 9.6 | Sepd sun = 9.4 | Octd sun = 9.7 | Novd sun = 8.8 | Decd sun = 8.0 | yeard sun = 9.3 | source 1 =[[NOAA]],<ref>{{cite web | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/SaudiArabia/CSV/Makkah_41030.csv | title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020: Makkah-41030 | publisher = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] | format = CSV | access-date = 2 August 2023}}</ref> Jeddah Regional Climate Center<ref name="JRCC">{{cite web |url=http://jrcc.sa/reports_files/1985_2010Reports/Mecca.RTF |title=Climate Data for Saudi Arabia |publisher=Jeddah Regional Climate Center |access-date=29 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120512182826/http://jrcc.sa/reports_files/1985_2010Reports/Mecca.RTF |archive-date=12 May 2012 }}</ref> | source 2 = [[Deutscher Wetterdienst]] (sunshine hours, 1986–2000)<ref name="DWD">{{cite web |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_410300_kt.pdf |title=Klimatafel von Mekka (al-Makkah) / Saudi-Arabien |work=Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world |publisher=Deutscher Wetterdienst |language=de |access-date=25 January 2016}}</ref> | source = }} ==تاريخ== ===ما قبل تاريخ=== {{See also|Prehistoric Arabia}} In 2010, Mecca and the surrounding area became an important site for [[paleontology]] with respect to [[primate]] evolution, with the discovery of a ''[[Saadanius]]'' fossil. ''Saadanius'' is considered to be a primate closely related to the common ancestor of the [[Old World monkey]]s and [[ape]]s. The fossil habitat, near what is now the Red Sea in western Saudi Arabia, was a damp forest area between 28 million and 29 million years ago.<ref>{{cite news |last=Sample |first=Ian |date=14 July 2010 |title=Ape ancestors brought to life by fossil skull of 'Saadanius' primate |newspaper=[[The Guardian]] |location=London |url=https://www.theguardian.com/science/2010/jul/14/ape-ancestors-fossil-skull-saadanius |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160927160050/https://www.theguardian.com/science/2010/jul/14/ape-ancestors-fossil-skull-saadanius |archive-date=27 September 2016}}</ref> Paleontologists involved in the research hope to find further fossils in the area.<ref>{{cite journal|last=Laursen|first=Lucas|year=2010|title=Fossil skull fingered as ape–monkey ancestor|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|doi=10.1038/news.2010.354|issn = 0028-0836 }}</ref> ===Early history (up to 6th century CE)=== {{See also|Pre-Islamic Arabia}} The early history of Mecca is still largely shrouded by a lack of clear sources. The city lies in the hinterland of the middle part of western Arabia of which there are sparse textual or archaeological sources available.<ref name="Literary" /> This lack of knowledge is in contrast to both the northern and southern areas of western Arabia, specifically the Syro-Palestinian frontier and Yemen, where historians have various sources available such as physical remains of shrines, inscriptions, observations by Greco-Roman authors, and information collected by church historians. The area of the Hejaz that surrounds Mecca was characterized by its remote, rocky, and inhospitable nature, supporting only meagre settled populations in scattered oases and occasional stretches of fertile land. The Red Sea coast offered no easily accessible ports and the oasis dwellers and bedouins in the region were illiterate.<ref name="Literary" /> One study by Majied Robinson, based on early Islamic genealogical records, estimates that at the time of Muhammad the population of Mecca was around 550.<ref>{{Cite journal|author=M. Robinson|year=2022|title=The Population Size of Muḥammad's Mecca and the Creation of the Quraysh|journal=Der Islam|volume=1|issue=99|pages=10–37|doi=10.1515/islam-2022-0002|s2cid=247974816 |doi-access=free|hdl=10023/25835|hdl-access=free}}</ref> Muslim scholars using traditional sources may place the number as high as 10,000.<ref>{{Cite book |last=Al-Ateeqi |first=Binimad |title=Makkah at the Time of Prophet Muḥammad (PBUH) |year=2020 |isbn=978-1710858853 |publication-date=March 17, 2020 |pages=146–149 |publisher=independently published}}</ref> The first clear reference to Mecca in non-Islamic literature appears in 741, long after the death of Muhammad, in the Byzantine-Arab Chronicle or ''[[Chronicle of 741]]''. However, English writer [[Tom Holland (author)|Tom Holland]] claims that here the author places the region in [[Mesopotamia]] rather than the Hejaz.<ref name= TH>{{cite book |last= Holland |first= Tom |author-link= Tom Holland (author) |title= In the Shadow of the Sword: The Birth of Islam and the Rise of the Global Arab Empire |chapter= III.6. Hijra: More questions than answers |year= 2012 |publisher= Doubleday |page= 471 |isbn= 978-0385531368 |chapter-url= https://books.google.com/books?id=1f_BR2DulRIC&q=%22midway+between+Ur+and+Harran%22&pg=PT471 |access-date= 18 July 2025}} Republished in the US from original UK edition of the same year published by Little, Brown.</ref> Possible earlier mentions are ambiguous. The Greek historian [[Diodorus Siculus]] writes about Arabia in the 1st century BCE in his work ''[[Bibliotheca Historica]]'', describing a holy shrine: "And a temple has been set up there, which is very holy and exceedingly revered by all Arabians."<ref>Translated by C.H. Oldfather, ''Diodorus Of Sicily, Volume II'', William Heinemann Ltd., London & Harvard University Press, Cambridge, MA, 1935, p. 217.</ref> Claims have been made this could be a reference to the [[Kaaba]] in Mecca.<ref>{{cite book |last1=Gibbon |first1=Edward |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.533456 |title=The History of the Decline and Fall of the Roman Empire |year=1862 |series=Book 5 |pages=223–224}}</ref> However, the geographic location Diodorus describes is located in northwest Arabia, around the area of [[Leuke Kome]], within the former [[Nabataean Kingdom]] and the Roman province of [[Arabia Petraea]].<ref>Jan Retsö, The Arabs in Antiquity (2003), 295–300</ref><ref>Photius, Diodorus and Strabo (English): Stanley M. Burnstein (tr.), Agatharchides of Cnidus: On the Eritraean Sea (1989), 132–173, esp. 152–3 (§92).)</ref> Ptolemy lists the names of 50 cities in Arabia, one going by the name of Macoraba. There has been speculation since 1646 that this could be a reference to Mecca. Historically, there has been a general consensus in scholarship that Macoraba mentioned by [[Ptolemy]] in the 2nd century CE is indeed Mecca, but more recently, this has been questioned.<ref>{{Cite book|author=Crone, Patricia|title=Meccan Trade and the Rise of Islam|url=https://archive.org/details/meccantraderiseo0000cron|publisher=Princeton University Press|year=1987|isbn=978-1-59333-102-3|pages=[https://archive.org/details/meccantraderiseo0000cron/page/134 134]–135}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Morris, Ian D.|year=2018|title=Mecca and Macoraba|url=https://islamichistorycommons.org/mem/wp-content/uploads/sites/55/2018/11/UW-26-Morris.pdf|journal=Al-ʿUṣūr Al-Wusṭā|volume=26|pages=1–60|archive-url=https://web.archive.org/web/20181117022342/https://islamichistorycommons.org/mem/wp-content/uploads/sites/55/2018/11/UW-26-Morris.pdf|archive-date=17 November 2018|access-date=16 November 2018}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181117022342/https://islamichistorycommons.org/mem/wp-content/uploads/sites/55/2018/11/UW-26-Morris.pdf |date=17 November 2018 }}</ref> Historian [[Glen Bowersock]] favors the identity of the former, with his theory being that "Macoraba" is the word "''Makkah"'' followed by the aggrandizing [[Aramaic]] adjective ''rabb'' (great). The Roman 4th-century historian [[Ammianus Marcellinus]] also enumerated many cities of Western Arabia, most of which can be identified. According to Bowersock, he did mention Mecca as "Geapolis" or "Hierapolis," the latter one meaning "holy city" potentially referring to the sanctuary of the [[Kaaba]].<ref>{{cite book|last1=Bowersock|first1=G. W.|title=The crucible of Islam|url=https://archive.org/details/crucibleofislam0000bowe|date=2017|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-05776-0|location=Cambridge (Mass.)|pages=[https://archive.org/details/crucibleofislam0000bowe/page/53 53]–55}}</ref> Danish writer [[Patricia Crone]], from the [[Revisionist school of Islamic studies]] on the other hand, writes that "the plain truth is that the name Macoraba has nothing to do with that of Mecca [...] if Ptolemy mentions Mecca at all, he calls it Moka, a town in [[Arabia Petraea]]."<ref>Crone, P. ''Meccan Trade and the Rise of Islam'', 1987, p.136</ref> [[Procopius]]' 6th century statement that the [[Ma'add]] tribe possessed the coast of western Arabia between the [[Ghassanids]] and the [[Himyar|Himyarites]] of the south supports the Arabic sources tradition that associates [[Quraysh]] as a branch of the Ma'add and Muhammad as a direct descendant of Ma'add ibn Adnan.<ref>{{cite book |last1=Shahid |first1=Irfan |title=Byzantium and the Arabs in the Sixth Century, volume 1, part 1 |date=1995 |publisher=Dumbarton Oaks |isbn=978-0-88402-284-8 |page=163}}</ref><ref>{{cite book |last1=Procopius |title=History |pages=I.xix.14}}</ref> Patricia Crone and Tom Holland has cast doubt on the claim that Mecca was a major historical trading outpost.<ref name="ReferenceB">Crone, Patricia; ''Meccan Trade and the Rise of Islam''; 1987; p.7</ref><ref>Holland, Tom (2012). ''In the Shadow of the Sword''; Little, Brown; p. 303</ref> However, other scholars such as Glen W. Bowersock disagree and assert that Mecca was a major trading outpost.<ref>{{Cite book|last=Abdullah Alwi Haji Hassan|title=Sales and Contracts in Early Islamic Commercial Law|url=https://archive.org/details/salescontractsin0000abdu|year=1994|isbn=978-969-408-136-6|pages=[https://archive.org/details/salescontractsin0000abdu/page/3 3] ff|publisher=Islamic Research Institute, International Islamic University }}</ref><ref>{{Cite book|last=Bowersock|first=Glen. W.|title=Bowersock, G. W. (2017). The crucible of Islam. Cambridge (Mass.): Harvard University Press. pp. 50 ff.|year=2017}}</ref> Crone later on disregarded some of her theories. She argues that Meccan trade relied on skins, hides, manufactured leather goods, clarified butter, Hijazi woollens, and camels. She suggests that most of these goods were destined for the Roman army, which is known to have required colossal quantities of leather and hides for its equipment.<ref>{{cite journal |last1=Crone |first1=Patricia |title=Quraysh and the Roman Army: Making Sense of the Meccan Leather Trade. |url=https://archive.org/details/bulletin-soas_2007_70_1/page/63 |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |date=2007 |volume=70 |issue=1 |pages=63–88 |doi=10.1017/S0041977X0700002X |jstor=40378894 |s2cid=154910558 }}</ref> The earliest Muslim inscriptions are from the Mecca–[[Taif]] area.<ref>{{cite book |last1=Hoyland |first1=Robert |title=Seeing Islam as others saw it |date=1997 |publisher=Darwin Press |isbn=0-87850-125-8 |page=565}}</ref> '''Islamic narrative''' In the Islamic view, the beginnings of Mecca are attributed to the [[Biblical people in Islam|Biblical figures]], [[Adam]], [[Abraham]], [[Hagar]] and [[Ishmael]]. It was Adam himself who built the first God's house in Mecca according to a heavenly prototype but this building was destroyed in the [[Genesis flood narrative|Noahic Flood]].<ref name="Literary" /> The civilization of Mecca is believed to have started after [[Abraham in Islam|Ibrāhīm]] (Abraham) left his son Ismāʿīl (Ishmael) and wife [[Hagar in Islam|Hājar]] (Hagar) in the valley at [[Allah]]'s command.{{citation needed|date=September 2020}} Some people from the Yemeni tribe of [[Jurhum]] settled with them, and Isma'il reportedly married two women, one after divorcing the first, on Ibrahim's advice. At least one man of the Jurhum helped Ismāʿīl and his father to construct or according to Islamic narratives, reconstruct, the ''[[Kaaba]]'' ('Cube'),<ref>{{qref|2|127|b=y}}</ref><ref name="autogenerated1" /><ref>{{qref|22|25-37|b=y}}</ref> which would have social, religious, political and historical implications for the site and region.<ref name="Glasse1991">{{cite encyclopedia|last=Glassé|first=Cyril|title=Kaaba|encyclopedia=The Concise Encyclopedia of Islam|publisher=[[HarperSanFrancisco]]|year=1991|url=https://books.google.com/books?id=dlPuAAAAMAAJ|isbn=0-0606-3126-0}}</ref><ref name="Lings1983">{{cite book |last=Lings |first=Martin |author-link=Martin Lings |title=Muhammad: His Life Based on the Earliest Sources |publisher=Islamic Texts Society |year=1983 |isbn=978-0-946621-33-0|title-link=Muhammad: His Life Based on the Earliest Sources }}</ref> Muslims see the mention of a pilgrimage at the [[Bakkah#Valley of the Bakha|Valley of the Bakha]] in the [[Old Testament]] chapter [[Psalm 84]]:3–6 as a reference to Mecca, similar to the Quran at Surah {{qref|3|96|}} In the ''[[Al Imran|'āl ʿimrān]]'', a commentary on the [[Samaritans|Samaritan]] [[midrash]]ic chronology of the Patriarchs, of unknown date but probably composed in the 10th century CE, it is claimed that Mecca was built by the sons of [[Nebaioth]], the eldest son of Ismāʿīl or [[Ishmael]].<ref>Crown, Alan David (2001) [https://books.google.com/books?id=e5iW24esf-sC&pg=PA27 ''Samaritan Scribes and Manuscripts'']. Mohr Siebeck. p. 27</ref><ref>Crone, Patricia and Cook, M.A. (1977) [https://books.google.com/books?id=Ta08AAAAIAAJ&pg=PA22 ''Hagarism: The Making of the Islamic World,''] Cambridge University Press. p. 22.</ref><ref>Lazarus-Yafeh, Hava (1992). [https://books.google.com/books?id=mzQABAAAQBAJ&pg=PA61 ''Intertwined Worlds: Medieval Islam and Bible Criticism'']. Princeton University Press. pp.61–62</ref> <gallery> File:Makkah mentioned in Quranic manuscript Codex Arabe 331dated to 652-765 CE with 95.4% probability.png|Mecca mentioned in Quranic manuscript Codex Arabe 331 ([[Al-Fath#Summary|Q48:24]]) File:OldmapofMecca.jpg|A 1787 [[Ottoman Empire|Ottoman]] Turkish map of Masjid al-Haram, and related religious sites, such as Jabal al-Nour File:Hajr Ismail, Makkah.jpg|The ''[[Hijr Ismail|Hateem]]'' near the [[Kaaba]] where [[Muslim]]s believe that [[Ishmael in Islam|Isma'il]] ([[Ishmael]]) and [[Hagar in Islam|Hajar]] ([[Hagar]]) dwelt </gallery> ====Under the Quraysh==== Sometime in the 5th century, the Ka'bah was a place of worship for the deities of [[Religion in pre-Islamic Arabia|Arabia's pagan tribes]]. Mecca's most important [[Paganism|pagan]] [[deity]] was [[Hubal]], which had been placed there by the ruling [[Quraysh]] tribe,<ref>{{Cite journal|author=Hawting, G.R.|year=1980|title=The Disappearance and Rediscovery of Zamzam and the 'Well of the Kaaba'|journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London|volume=43|issue=1|pages=44–54 (44)|doi=10.1017/S0041977X00110523|jstor=616125|s2cid=162654756}}</ref><ref>[[#iw|''Islamic World'']], p. 20</ref> and remained until the [[Conquest of Mecca]] by [[Muhammad]].{{citation needed|date=September 2020}} In the 5th century, the Quraish took control of Mecca, and became skilled merchants and traders. In the 6th century, they joined the lucrative [[spice trade]], since battles elsewhere were diverting [[trade route]]s from dangerous sea routes to more secure overland routes. The [[Byzantine Empire]] had previously controlled the [[Red Sea]], but [[piracy]] had been increasing.{{citation needed|date=September 2020}} Another previous route that ran through the [[Persian Gulf]] via the [[Tigris]] and [[Euphrates]] rivers was also being threatened by exploitations from the [[Sasanian Empire]], and was being disrupted by the [[Lakhmid kingdom]], the [[Ghassanids]], and the [[Roman–Persian wars]]. Mecca's prominence as a trading center also surpassed the cities of [[Petra]] and [[Palmyra]].<ref name="EIE">"Makka – The pre-Islamic and early Islamic periods," ''Encyclopaedia of Islam''</ref><ref name="lapidus-14">[[#Lapidus|Lapidus]], p. 14</ref> The Sassanids however did not always pose a threat to Mecca, as in 575 they protected it from a Yemeni invasion, led by its Christian leader [[Abraha]]. The tribes of southern Arabia asked the Persian king [[Khosrow I]] for aid, in response to which he came south to Arabia with foot-soldiers and a fleet of ships near Mecca.<ref>{{cite book|author=Bauer, S. Wise|url=https://books.google.com/books?id=1u2oP2RihIgC&pg=PA243|title=The history of the medieval world: from the conversion of Constantine to the First Crusade|publisher=W.W. Norton & Company|year=2010|isbn=978-0-393-05975-5|page=243}}</ref> By the middle of the 6th century, there were three major settlements in northern [[Arabian Peninsula|Arabia]], all along the south-western coast that borders the Red Sea, in a habitable region between the sea and the Hejaz mountains to the east. Although the area around Mecca was completely barren, it was the wealthiest of the three settlements with abundant water from the renowned [[Zamzam Well]] and a position at the crossroads of major [[Camel train|caravan]] routes.<ref name="world-13" /> The harsh conditions and terrain of the Arabian peninsula meant a near-constant state of conflict between the [[Tribes of Arabia|local tribes]], but once a year they would declare a truce and converge upon Mecca in an annual pilgrimage. Up to the 7th century, this journey was intended for religious reasons by the pagan Arabs to pay homage to their shrine, and to drink [[Zamzam Well|Zamzam]]. However, it was also the time each year that disputes would be arbitrated, debts would be resolved, and trading would occur at Meccan fairs. These annual events gave the tribes a sense of common identity and made Mecca an important focus for the peninsula.<ref name="lapidus-16">[[#Lapidus|Lapidus]], pp. 16–17</ref> ====Year of the Elephant (570)==== The "[[Year of the Elephant]]" is the name in [[Islam]]ic history for the year approximately equating to 570–572, when, according to Islamic sources such as [[Ibn Ishaq]], [[Abraha]] descended upon Mecca, riding an elephant, with a large army after building a [[Church (building)|cathedral]] at [[Sanaa|San'aa]], named ''al-Qullays'' in honor of the [[Negus]] of [[Axum]]. It gained widespread fame, even gaining attention from the [[Byzantine Empire]]. Abraha attempted to divert the pilgrimage of the Arabs from the Ka'bah to al-Qullays, effectively converting them to Christianity. According to Islamic tradition, this was the year of Muhammad's birth. Abraha allegedly sent a messenger named Muhammad ibn Khuza'i to Mecca and [[Tihamah]] with a message that al-Qullays was both much better than other houses of worship and purer, having not been defiled by the housing of idols.<ref name="Hajjah">{{cite book |last=Hajjah Adil |first=Amina |title=Prophet Muhammad |url=https://archive.org/details/muhammadmessenge0000adil |year=2002 |publisher=[[Islamic Supreme Council of America|ISCA]] |isbn=1-930409-11-7 |url-access=registration}}</ref> When Muhammad ibn Khuza'i got as far as the land of [[Kinana|Banu Kinana]], the people of the lowland, knowing what he had come for, sent a man of [[Banu Hudhayl|Hudhayl]] called ʿUrwa bin Hayyad al-Milasi, who shot him with an arrow, killing him. His brother Qays who was with him, fled to Abraha and told him the news, which increased his rage and fury and he swore to raid the Kinana tribe and destroy the Ka'bah. Ibn Ishaq further states that one of the men of the [[Quraysh]] tribe was angered by this, and going to Sana'a, entering the church at night and defiling it; widely assumed to have done so by [[defecation|defecating]] in it.<ref name="DACB">[http://www.dacb.org/stories/ethiopia/_abraha.html "Abraha."] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160113213718/http://www.dacb.org/stories/ethiopia/_abraha.html|date=13 January 2016}} ''Dictionary of African Christian Biographies''. 2007. (last accessed 11 April 2007)</ref><ref name="Muller">Müller, Walter W. (1987) [http://www.yemenweb.com/info/_disc/0000002c.htm "Outline of the History of Ancient Southern Arabia"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141010075912/http://www.yemenweb.com/info/_disc/0000002c.htm|date=10 October 2014}}, in Werner Daum (ed.), ''Yemen: 3000 Years of Art and Civilisation in Arabia Felix''.</ref> Abraha marched upon the Kaaba with a large army, which included one or more [[war elephant]]s, intending to demolish it. When news of the advance of his army came, the Arab tribes of Quraysh, Kinanah, [[Banu Khuza'ah]] and Hudhayl united in the defense of the Kaaba and the city. A man from the [[Himyar|Himyarite Kingdom]] was sent by Abraha to advise them that Abraha only wished to demolish the Ka'bah and if they resisted, they would be crushed. [[Abd al-Muttalib]] told the Meccans to seek refuge in the hills while he and some members of the Quraysh remained within the precincts of the Kaaba. Abraha sent a dispatch inviting Abdul-Muttalib to meet with Abraha and discuss matters. When Abdul-Muttalib left the meeting he was heard saying: "The Owner of this House is its Defender, and I am sure he will save it from the attack of the adversaries and will not dishonor the servants of His House."<ref>{{Cite web|date=2012-10-18|title=The Year of the Elephant|url=https://www.al-islam.org/life-muhammad-prophet-sayyid-saeed-akhtar-rizvi/year-elephant|access-date=2021-07-07|website=Al-Islam.org|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Significance Behind Prophet Mohammad's Birth in the Year of the Elephant|url=http://aliftaa.jo/ArticleEn.aspx?ArticleId=2462|access-date=2021-07-07|website=aliftaa.jo}}</ref> Abraha eventually attacked Mecca. However, the lead elephant, known as Mahmud,<ref>{{cite web|author=ʿAbdu r-Rahmān ibn Nāsir as-Saʿdī|title=Tafsir of Surah al Fil – The Elephant (Surah 105)|date=23 December 2009 |url=http://islaam.net/main/display.php?id=1480&category=176|archive-url=https://web.archive.org/web/20101220090653/http://islaam.net/main/display.php?id=1480&category=176|archive-date=20 December 2010|access-date=15 March 2013|translator=Abū Rumaysah |publisher=Islamic Network|quote=This elephant was called Mahmud and it was sent to Abrahah from [[Negus|Najashi]], the king of Abyssinia, particularly for this expedition.}}</ref> is said to have stopped at the boundary around Mecca and refused to enter. It has been theorized that an epidemic such as by [[smallpox]] could have caused such a failed invasion of Mecca.<ref>{{cite journal|author-link=John S. Marr|vauthors=Marr JS, Hubbard E, Cathey JT|date=2015|title=The Year of the Elephant|journal=WikiJournal of Medicine|volume=2|issue=1|doi=10.15347/wjm/2015.003|doi-access=free}}<br />In turn citing: {{cite web|author=Willan R.|date=1821|title=Miscellaneous works: comprising An inquiry into the antiquity of the small-pox, measles, and scarlet fever, now first published; Reports on the diseases in London, a new ed.; and detached papers on medical subjects, collected from various periodical publi|url=https://books.google.com/books?id=TXEFAAAAQAAJ|publisher=Cadell|page=488}}</ref> The reference to the story in [[Quran]] is rather short. According to the 105th [[Surah]] of the Quran, [[Al-Fil]], the next day, a dark cloud of small birds sent by Allah appeared. The birds carried small rocks in their beaks, and bombarded the Ethiopian forces, and smashed them to a state like that of eaten straw.<ref>{{qref|105|1-5|b=y}}</ref> ====Economy==== {{See also|Economy and trade of pre-Islamic Arabia}} Camel caravans, said to have first been used by Muhammad's great-grandfather, were a major part of Mecca's bustling economy. Alliances were struck between the merchants in Mecca and the local nomadic tribes, who would bring goods – leather, livestock, and metals mined in the local mountains – to Mecca to be loaded on the caravans and carried to cities in [[Syria (region)|Shaam]] and [[Iraq]].<ref name="world">[[#iw|''Islamic World'']], pp. 17–18</ref> Historical accounts also provide some indication that goods from other continents may also have flowed through Mecca. Goods from Africa and the Far East passed through en route to Syria including spices, leather, medicine, cloth, and slaves; in return Mecca received money, weapons, cereals, and wine, which in turn were distributed throughout Arabia.{{citation needed|date=September 2020}} The Meccans signed treaties with both the Byzantines and the [[Bedouin]]s, and negotiated safe passages for caravans, giving them water and pasture rights. Mecca became the center of a loose confederation of client tribes, which included those of the [[Banu Tamim]]. Other regional powers such as the [[Habesha peoples|Abyssinians]], Ghassanids, and Lakhmids were in decline leaving Meccan trade to be the primary binding force in Arabia in the late 6th century.<ref name="lapidus-16" /> === Muhammad and the conquest of Mecca === {{Main|Muhammad|Conquest of Mecca|Muhammad in Mecca|List of expeditions of Muhammad}} [[File:Site of the birthplace of the Prophet Muhammad, Mecca, Saudi Arabia.jpg|thumb|[[Makkah Al Mukarramah Library]] is believed to stand on the spot where Muhammad was born, so it is also known as the ''Bayt al-Mawlid'' (House of the Birth)]] Muhammad was [[mawlid|born]] in Mecca in 570, and thus Islam has been inextricably linked with it ever since. He was born into the faction of [[Banu Hashim]] in the ruling tribe of [[Quraysh]]. It was in the nearby mountain cave of Hira on [[Jabal al-Nour]] that Muhammad began receiving divine [[revelation]]s from God through the [[archangel]] [[Gabriel|Jibreel]] in 610, according to Islamic tradition. Advocating his form of [[Abrahamic religions|Abrahamic monotheism]] against Meccan paganism, and after enduring persecution from the pagan tribes for 13 years, Muhammad emigrated ([[Hijrah]]) in 622 with his companions, the ''[[Muhajirun]]'', to Yathrib (later renamed [[Medina]]). The conflict between the Quraysh and the Muslims is accepted to have begun at this point. Overall, Meccan efforts to annihilate Islam failed and proved to be costly and unsuccessful.<ref>*{{cite book |last=Watt |first=William M. |author-link=William Montgomery Watt |title=Muhammad: Prophet and Statesman |publisher=[[Oxford University Press]] |date=1961|page=96 |isbn=0-19-881078-4 |language=en |url=https://archive.org/details/muhammadprophets00watt |url-access=registration}}</ref> During the [[Battle of the Trench]] in 627, the combined armies of Arabia were unable to defeat Muhammad's forces (as the trench surrounding Muhammad's forces protected them from harm and a storm was sent to breach the Quraysh tribe).<ref name="lapidus-32">[[#Lapidus|Lapidus]], p. 32</ref> In 628, Muhammad and his followers wanted to enter Mecca for pilgrimage, but were blocked by the Quraysh. Subsequently, Muslims and Meccans entered into the [[Treaty of al-Hudaybiya]], whereby the Quraysh and their allies promised to cease fighting Muslims and their allies and pledged to permit Muslims into the city to perform the pilgrimage the following year. It was meant to be a ceasefire for 10 years; however, just two years later, the [[Banu Bakr]], allies of the Quraish, violated the truce by slaughtering a group of the Banu Khuza'ah, allies of the Muslims. Muhammad and his companions, now 10,000 strong, marched into Mecca and conquered the city. The pagan imagery was destroyed by Muhammad's followers and the location [[Spread of Islam|Islamized]] and rededicated to the worship of [[Allah]] alone. Mecca was declared the holiest site in Islam ordaining it as the center of Muslim pilgrimage (''[[Hajj]]''), one of the Islamic faith's [[Five Pillars of Islam|Five Pillars]]. Muhammad then returned to Medina, after assigning [[Attab ibn Asid]] as governor of the city. His other activities in Arabia led to the unification of the Arabian Peninsula under the banner of Islam.<ref name="EIE" /><ref name="lapidus-32" /> Muhammad died in 632. Within the next few hundred years, the area under the banner of Islam stretched from North Africa into Asia and parts of Europe. As the [[Rashidun Caliphate|Islamic realm]] grew, Mecca continued to attract pilgrims from all across the [[Islamic world|Muslim world]] and beyond, as Muslims came to perform the annual Hajj pilgrimage. Mecca attracted a year-round population of scholars, pious Muslims who wished to live close to the Kaaba, and local inhabitants who served the pilgrims. Due to the difficulty and expense of the Hajj, pilgrims arrived by boat at Jeddah, and came overland, or joined the annual caravans from Syria or Iraq.<ref>{{cite book |last=Peters |first=F. E. |title= The Hajj: The Muslim Pilgrimage to Mecca and the Holy Places|url=https://books.google.com/books?id=EK5MqskDYC0C&pg=PA4|year=1994 |publisher=[[Princeton University Press]] |location=[[New Jersey]] |isbn= 0-691-02120-1|page=164}}</ref> === Medieval and pre-modern times === Mecca was never the capital of any of the [[caliphate|Islamic states]]. Muslim rulers did contribute to its upkeep, such as during the reigns of '[[Umar]] (r. 634–644) and [[Uthman]] (r. 644–656) when concerns of flooding caused the caliphs to bring in Christian engineers to build barrages in the low-lying quarters and construct dykes and embankments to protect the area around the Kaaba.<ref name="EIE" /> Muhammad's return to Medina shifted the focus away from Mecca and later even further away when '[[Ali]], the fourth caliph, took power and chose [[Kufa]] as his capital. The [[Umayyad Caliphate]] moved the capital to [[Damascus]] in Syria and the [[Abbasid Caliphate]] to [[Baghdad]], in modern-day Iraq, which remained the center of the Islamic Empire for nearly 500 years. Mecca re-entered Islamic political history during the [[Second Fitna]], when it was held by [[Abd Allah ibn al-Zubayr|Abdullah ibn az-Zubayr]] and the Zubayrids.{{citation needed|date=September 2020}} The city was twice besieged by the Umayyads in [[Siege of Mecca (683)|683]] and [[Siege of Mecca (692)|692]], and for some time thereafter, the city figured little in politics, remaining a city of devotion and scholarship governed by various other factions. In 930, Mecca was [[Sack of Mecca|attacked and sacked]] by [[Qarmatians]], a [[millenarianism|millenarian]] [[Shia Islam|Shi'a]] [[Ismailism|Isma'ili]] [[Islamic schools and branches|Muslim sect]] led by [[Abu Tahir al-Jannabi]] and centered in eastern Arabia.<ref>{{cite web|title=Mecca|url=http://www.infoplease.com/ce6/world/A0832430.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100817083014/http://www.infoplease.com/ce6/world/A0832430.html|archive-date=17 August 2010|access-date=6 April 2010|publisher=Infoplease.com}}</ref> The [[Black Death]] [[pandemic]] hit Mecca in 1349.<ref>{{cite web|title=The Islamic World to 1600: The Mongol Invasions (The Black Death)|url=https://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/mongols/blackDeath.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090721033845/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/mongols/blackDeath.html|archive-date=21 July 2009|access-date=6 April 2010|publisher=Ucalgary.ca}}</ref> ==== Ibn Battuta's description of Mecca ==== <!-- This entire paragraph has a single source; probably should be merged with other paragraphs --> One of the most famous travelers to Mecca in the 14th century was a Moroccan scholar and traveler, [[Ibn Battuta]]. In his ''rihla'' (account), he provides a vast description of the city. Around the year 1327 (729 AH), Ibn Battuta arrived at the holy city. Immediately, he says, it felt like a holy sanctuary, and thus he started the rites of the pilgrimage. He remained in Mecca for three years and left in 1330. During his second year in the holy city, he says his caravan arrived "with a great quantity of alms for the support of those who were staying in Mecca and Medina." While in Mecca, prayers were made for (not to) the King of Iraq and also for [[Saladin|Salaheddin al-Ayyubi]], Sultan of Egypt and Syria at the Ka'bah. Battuta says the Ka'bah was large, but was destroyed and rebuilt smaller than the original. According to Ibn Battuta, the original Kaaba, prior to the conquest of Makkah by the Prophet, contained images of angels and prophets including Jesus (Isa in Islamic tradition), his mother Mary (Maryam in Islamic tradition), and many others - Ibn Battuta however states these were all destroyed by the Prophet in the year of victory. Battuta describes the Ka'bah in his time as an important part of Mecca due to the fact that many people make the pilgrimage to it. Battuta describes the people of the city as being humble and kind, and also willing to give a part of everything they had to someone who had nothing. The inhabitants of Mecca and the village itself, he says, were very clean. There was also a sense of elegance to the village.<ref>{{Cite book|last=Battuta|first=Ibn|title=The Travels of Ibn Battuta|publisher=Cosimo|year=2009}}</ref> ====Under the Ottomans==== [[File:Khalili Collection Hajj Mecca panorama.jpg|alt=|thumb|Panorama of Mecca, 1845, from the [[Khalili Collection of Hajj and the Arts of Pilgrimage]]]] In 1517, the Sharif of Mecca, Barakat bin Muhammad, acknowledged the supremacy of the [[Ottoman Caliphate|Ottoman Caliph]] but retained a great degree of local autonomy.<ref>{{cite EB1911|wstitle=Mecca|volume=17|page=952}}</ref> In 1803 the city was captured by the [[First Saudi state]],<ref>"[http://countrystudies.us/saudi-arabia/7.htm The Saud Family and Wahhabi Islam] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721222356/http://countrystudies.us/saudi-arabia/7.htm|date=21 July 2011}}." [[Library of Congress Country Studies]].</ref> which held Mecca until 1813, destroying some of the historic tombs and domes in and around the city. The Ottomans assigned the task of bringing Mecca back under Ottoman control to their powerful ''[[Khedive]]'' (viceroy) and ''[[Wali (administrative title)|Wali]]'' of Egypt, [[Muhammad Ali of Egypt|Muhammad Ali Pasha]]. Muhammad Ali Pasha successfully returned Mecca to Ottoman control [[Capture of Mecca (1813)|in 1813]]. In 1818, the Saud were defeated again but survived and founded the [[Second Saudi state]] that lasted until 1891 and led on to the present country of Saudi Arabia. In 1853, Sir [[Richard Francis Burton]] undertook the Muslim pilgrimage to Mecca and Medina disguised as a Muslim. Although Burton was certainly not the first non-Muslim European to make the ''Hajj'' ([[Ludovico di Varthema]] did this in 1503),<ref>{{cite web|author=Leigh Rayment|title=Ludovico di Varthema|url=http://www.win.tue.nl/~engels/discovery/varthema.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20120617222339/http://www.win.tue.nl/~engels/discovery/varthema.html|archive-date=17 June 2012|work=Discoverers Web}}</ref><ref name="Webb_01-2023">{{Cite journal |last=Webb |first=Peter |date=2023-01-01 |title=The Hajj Before Muhammad: The Early Evidence in Poetry and Hadith |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/mill-2023-0004/html |journal=Millennium |language=en |volume=20 |issue=1 |pages=33–63 |doi=10.1515/mill-2023-0004 |issn=1867-0318}}</ref> his pilgrimage remains one of the most famous and documented of modern times. Mecca was regularly hit by [[cholera]] [[History of cholera|outbreaks]]. Between 1830 and 1930, cholera broke out among pilgrims at Mecca 27 times.<ref>[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/114078/cholera/253250/Seven-pandemics#ref=ref886683 Cholera (pathology)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090627012745/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/114078/cholera/253250/Seven-pandemics|date=27 June 2009}}. Britannica Online Encyclopedia.</ref> === Modern history === [[File:Makkah-1910.jpg|thumb|Mecca in 1910]] ====Hashemite revolt and subsequent control by the Sharifate of Mecca==== In [[World War I]], the Ottoman Empire was at war with the [[Allies of World War I|Allies]]. It had successfully repulsed an attack on [[Istanbul]] in the [[Gallipoli campaign]] and on Baghdad in the [[Siege of Kut]]. The British intelligence officer [[T. E. Lawrence]] conspired with the Ottoman governor, [[Hussein, King of Hejaz|Hussain bin Ali]], the Sharif of Mecca to revolt against the Ottoman Empire and it was the first city captured by his forces in the [[Battle of Mecca (1916)]]. Sharif's revolt proved a turning point of the war on the eastern front. Hussein declared a new state, the [[Kingdom of Hejaz]], declaring himself the Sharif of the state and Mecca his capital. News reports in November 1916 via contact in [[Cairo]] with returning Hajj pilgrims, stated that with the Ottoman Turkish authorities gone, the Hajj of 1916 was free of the previous massive extortion and monetary demands made by the Turks who were agents of the Ottoman government.<ref>''[[Daily Telegraph]]'' Saturday 25 November 1916, reprinted in ''[[Daily Telegraph]]'' Friday 25 November 2016 issue (p. 36)</ref> ====Saudi conquest==== Following the [[Capture of Mecca (1924)]], the Sharif of Mecca was overthrown by the Saud family, and Mecca was incorporated into Saudi Arabia.<ref name="encarta">[https://web.archive.org/web/20091028055612/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761577367/Mecca.html "Mecca"] at [[Encarta]]. (Archived) 1 November 2009.</ref> Under Saudi rule, much of the historic city has been demolished as a result of the Saudi government fearing these sites might become sites of association in worship besides Allah (''[[Shirk (Islam)|shirk]]''). The city has been expanded to include several towns previously considered to be separate from the holy city and now is just a few kilometers outside the main sites of the Hajj, Mina, Muzdalifah, and Arafat. Mecca is not served by any airport, due to concerns about the city's safety. It is instead served by the [[King Abdulaziz International Airport]] in [[Jeddah]] (approx. 70&nbsp;km away) internationally and the [[Taif International Airport]] (approx. 120&nbsp;km away) for domestic flights.{{citation needed|date=September 2020}} The city today is at the junction of the two most important highways in all of the Saudi Arabian highway system, Highway 40, which connects the city to Jeddah in the west and the capital, [[Riyadh]] and [[Dammam]] in the east and Highway 15, which connects it to [[Medina]], [[Tabuk, Saudi Arabia|Tabuk]] and onward to [[Jordan]] in the north and [[Abha]] and [[Jizan]] in the south. The Ottomans had planned to extend their railway network to the holy city, but were forced to abandon this plan due to their entry into [[World War I]]. This plan was later carried out by the Saudi government, which connected the two holy cities of Medina and Mecca with the modern [[Haramain High Speed Railway]] system which runs at 300&nbsp;km/h (190&nbsp;mph) and connects the two cities via Jeddah, King Abdulaziz International Airport and [[King Abdullah Economic City]] near Rabigh within two hours.{{citation needed|date=September 2020}} The [[Haram (site)|haram area]] of Mecca, in which the entry of non-Muslims is forbidden, is much larger than that of Medina. ====1979 Grand Mosque seizure==== {{See also|Grand Mosque seizure}} On 20 November 1979, two hundred armed dissidents led by [[Juhayman al-Otaybi]], [[Grand Mosque seizure|seized the Grand Mosque]], claiming the Saudi royal family no longer represented pure Islam and that the [[Masjid al-Haram]] and the Ka'bah, must be held by those of true faith. The rebels seized tens of thousands of pilgrims as hostages and barricaded themselves in the mosque. The siege lasted two weeks, and resulted in several hundred deaths and significant damage to the shrine, especially the [[Safa and Marwa]] gallery. A multinational force was finally able to retake the mosque from the dissidents.<ref>{{cite news|date=28 August 2007|title=The Siege of Mecca|publisher=Doubleday(US)|url=http://www.siegeofmecca.com|access-date=3 August 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20141018060953/http://www.siegeofmecca.com/|archive-date=18 October 2014}} </ref> Since then, the Grand Mosque has been expanded several times, with many other expansions being undertaken in the present day. ====Destruction of Islamic heritage sites==== {{Main|Destruction of early Islamic heritage sites in Saudi Arabia}} [[File:Makkah_Aerial_View.jpg|thumb|300px|right|Mecca, as seen from [[Jabal al-Nour]]. [[The Clock Towers]] is visible in the skyline.]] Under Saudi rule, it has been estimated that since 1985, about 95% of Mecca's historic buildings, most over a thousand years old, have been demolished.<ref name="independent" /><ref name="independent.co.uk">[https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/the-destruction-of-mecca-saudi-hardliners-are-wiping-out-their-own-heritage-501647.html 'The destruction of Mecca: Saudi hardliners are wiping out their own heritage'] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110119151341/http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/the-destruction-of-mecca-saudi-hardliners-are-wiping-out-their-own-heritage-501647.html|date=19 January 2011}}, The Independent, 6 August 2005. Retrieved 17 January 2011</ref> It has been reported that there are now fewer than 20 structures remaining in Mecca that date back to the time of Muhammad. Some important buildings that have been destroyed include the house of [[Khadija bint Khuwaylid|Khadijah]], the wife of Muhammad, the house of [[Abu Bakr]], Muhammad's birthplace, and the Ottoman–era [[Ajyad Fortress]].<ref>[https://web.archive.org/web/20090310011511/http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/shame-of-the-house-of-saud-shadows-over-mecca-474736.html 'Shame of the House of Saud: Shadows over Mecca'], The Independent, 19 April 2006 | archived from the original on 10 March 2009</ref> The reason for much of the destruction of historic buildings has been for the construction of hotels, apartments, parking lots, and other infrastructure facilities for Hajj pilgrims.<ref name="independent.co.uk" /><ref>{{Cite web|last=Bsheer|first=Rosie|date=20 December 2020|title=How Saudi Arabia obliterated its rich cultural history|url=http://www.middleeasteye.net/opinion/saudi-arabia-obliterated-rich-cultural-history|access-date=2022-01-17|website=Middle East Eye|language=en}}</ref> ====Incidents during pilgrimage==== {{main|Incidents during the Hajj}} Mecca has been the site of several incidents and failures of crowd control because of the large numbers of people who come to make the Hajj.<ref>{{cite news|date=27 December 2006|title=What is the Hajj? ("Hajj disasters")|publisher=BBC|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4180965.stm|url-status=live|access-date=18 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20090124121049/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/4180965.stm|archive-date=24 January 2009}}</ref><ref>{{cite news|date=17 December 2007|title=History of deaths on the Hajj|publisher=BBC|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4607304.stm|url-status=live|access-date=18 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20090610220505/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/4607304.stm|archive-date=10 June 2009}}</ref><ref>{{cite book|last=Ruthven|first=Malise|title=Islam in the World|url=https://archive.org/details/islaminworld0000ruth_l5u9|year=2006|isbn=978-1-86207-906-9|page=[https://archive.org/details/islaminworld0000ruth_l5u9/page/10 10]|publisher=Granta Books |author-link=Malise Ruthven}}</ref> For example, on 2 July 1990, a pilgrimage to Mecca ended in tragedy when the ventilation system failed in a crowded pedestrian tunnel and 1,426 people were either suffocated or trampled to death in a [[1990 Mecca tunnel tragedy|stampede]].<ref>[https://www.expressandstar.com/days/1976-2000/1990.html Express & Star] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303200651/http://www.expressandstar.com/days/1976-2000/1990.html|date=3 March 2016}}. ''Express & Star''. Retrieved 3 February 2013.</ref> On 24 September 2015, 700 pilgrims [[2015 Mina stampede|were killed]] in a stampede at [[Mina, Saudi Arabia|Mina]] during the stoning-the-Devil ritual at Jamarat.<ref>{{cite news|title=Over 700 Dead, 800 Injured in Stampede Near Mecca During Haj|publisher=NDTV|url=http://www.ndtv.com/world-news/at-least-100-dead-390-hurt-in-stampede-during-haj-in-saudi-arabia-say-officials-1221489?pfrom=home-lateststories|url-status=live|access-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925103415/http://www.ndtv.com/world-news/at-least-100-dead-390-hurt-in-stampede-during-haj-in-saudi-arabia-say-officials-1221489?pfrom=home-lateststories|archive-date=25 September 2015}}</ref> ====2027 total solar eclipse==== Mecca will experience a [[Solar eclipse of August 2, 2027|total solar eclipse]] on Monday, 2 August 2027, for a duration of 5 minutes and 8 seconds.<ref>{{Cite web |title=Total Solar Eclipse on August 2, 2027: Path Map and Times |url=https://www.timeanddate.com/eclipse/map/2027-august-2 |access-date=2024-03-23 |website=www.timeanddate.com |language=en}}</ref> ==اسلام ۾ اهميت== [[فائل:Kaaba_2.JPG|thumb|مڪي شھر ۾ ڪعبةالله]] هن جاء کي <small>7000</small> سال اڳ، پيغمبر [[ابراهيم]] عليه السلام پنهنجي زال، هاجره ۽ پٽ حضرت [[اسماعيل عليہ السلام|اسماعيل عليه السلام]] جي سڪونت لاء منتخب ڪيو ۽ هتان بيت الله شريف جي حضرت آدم واري نقش تي بيهر تعمير ڪيو، جنهن جي باري ۾ [[قرآن]] ۾ آيو آهي ته؛ "ان اول بيت وضع ..........." ([[قرآن|القرآن]]، [[سورة ابراهيم|سوره ابراهيم]]) هنن جاء جي ترقي ۽ خوشحالي جي دعا ڪيو، پوء هي جاء پيغمبر اسماعيل ۽ ٻئي عرب قبيلن جي آبادي سان هڪ شهر بڻجي ويو، جتي سڄي عربستان کان عرب زيارت لاء ايندا هئا. جاهليت جي زماني ۾ به ان کي وڏي حيثيت حاصل هئي. سرڪاري طور تي مڪه المڪرمه، عام طور تي مڪه (سنڌي ۾ مڪو) طور مختصر ڪيو ويندو آهي، سال 2022ع ۾ ان جي ميٽروپوليٽن جي آبادي 24 لک هئي، جيڪو رياض ۽ جده کان پوءِ سعودي عرب جو ٽيون نمبر وڏو آبادي وارو شهر آهي. تقريبن 44.5 سيڪڙو آبادي سعودي شهري آهي ۽ تقريبن 55.5 سيڪڙو ٻين مسلمان ملڪن جا پرڏيهي آهن.<ref>{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/makkah/makkah_al_mukarramah/02002__makkah/|title=Makkah (Makkah al-Mukarramah, Mecca Region, Saudi Arabia) - Population Statistics, Charts, Map, Location, Weather and Web Information|website=City Population|access-date=2024-02-03}}</ref> ذوالحج جي مهيني ۾ هر سال حج ۽ جي زيارت دوران حاجين جي اچڻ سان آبادي ٽن ڀيرا کان به وڌيڪ ٿي ويندي آهي. سال 2023ع ۾ حج ۽ عمري لاء اچڻ واري هڪ ڪروڙ اٺ لک (10.8 ملين) زائرين سان گڏ، مڪو دنيا جي 10 سڀ کان وڌيڪ دورو ڪيل شهرن مان هڪ هو.<ref>{{Cite web|url=https://www.euromonitor.com/press/press-releases/dec-2023/euromonitor-internationals-report-reveals-worlds-top-100-city-destinations-for-2023|title=Euromonitor International's report reveals world's Top 100…|date=2023-12-13|website=Euromonitor|access-date=2024-02-29}}</ref> ان جي شروعات ۾، اهو هڪ ننڍڙو ڳوٺ هو،<ref name="ReferenceAF2">كتاب الجامع اللطيف في فضل مكة وأهلها وبناء البيت الشريف (الباب السادس، في نشأة مكة وفضلها وحكم مجاورتها)، ابن ظهيرة القريشي المخزومي، مطبعة دار احياء الكتب العربية، تاريخ النشر [[1921]]</ref> جيڪو هڪ سڪل وادي ۾ واقع هو، جنهن جي چوڌاري جبلن سان گڏ هئا، پوء ماڻهو ان ڏانهن وڌڻ شروع ڪيو ۽ حضرت ابراهيم علیہ السلام ۽ حضرت اسماعيل علیہ السلام جي دور ۾، جڏهن حضرت ابراهيم علیہ السلام پنهنجي زال، هاجره کي ھتی ڇڏي ویا.<ref name="ReferenceB2">[https://www.makkahedu.gov.sa/indexsub.php?p=ml&m=4 تاريخ مكة المكرمة] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160328034705/https://www.makkahedu.gov.sa/indexsub.php?m=4&p=ml |date=2016-03-28 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160328034705/https://www.makkahedu.gov.sa/indexsub.php?m=4&p=ml|date=28 مارس 2016}} الإدارة العامة للتربية والتعليم، تاريخ الوصول [[6 أغسطس]] [[2009]] {{استشهاد ويب|مسار=https://www.makkahedu.gov.sa/indexsub.php?m=4&p=ml|عنوان=نسخة مؤرشفة|تاريخ الوصول=19 مارس 2018|تاريخ أرشيف=28 مارس 2016|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20160328034705/https://www.makkahedu.gov.sa/indexsub.php?m=4&p=ml|حالة المسار=bot: unknown}}</ref> هاجره ۽ ان جو پٽ اسماعيل اللہ جي حڪم جي تعميل ۾ هن وادي ۾ رهيا، ان دور ۾ حضرت ابراهيم عليه السلام ۽ ان جو پٽ، حضرت اسماعيل علیہ السلام هٿان ڪعبي جو بنياد رکڻ شروع ڪيو.<ref>[https://www.jr7ee.com/islame/book14-3.html/ قصة هاجر وإبراهيم وإسماعيل] موسوعة الأسرة المسلمة، تاريخ الوصول [[20 سبتمبر]] [[2009]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180228100639/http://jr7ee.com/islame/book14-3.html/|date=28 فبراير 2018}}</ref> مڪي ۾ ڪيترائي مقدس اسلامي يادگار شامل آهن، جن مان شايد سڀ کان نمايان مسجد الحرام آهي، جيڪا مسلمانن لاءِ زمين تي مقدس ترين جڳهه آهي. ان جو سبب اهو آهي ته ان ۾ ڪعبة الله شامل آهي جيڪو نماز ۾ مسلمانن جو قبلو آهي ۽ اها پڻ انهن ٽن مسجدن مان هڪ آهي، جن ڏانهن مسلمان کي متوجه ڪيو وڃي ٿو. اهو حضرت محمد صلي الله عليه وسلم جن جي قول مطابق آهي؛ «لا تشد الرحال إلا إلى ثلاثة مساجد [[المسجد النبوي|مسجدي هذا]] و[[المسجد الحرام]] و[[المسجد الأقصى]]» <ref name="islamweb.net2">[https://islamweb.net/ar/library/index.php?page=bookcontents&ID=610&idfrom=4098&idto=4100&flag=0&bk_no=53&ayano=0&surano=0&bookhad=0 صحيح مسلم، كتاب الحج، باب لا تشد الرحال إلا إلى ثلاثة مساجد.] المكتبة الإسلامية، تاريخ الوصول [[6 أغسطس]] [[2009]] {{استشهاد ويب|مسار=http://www.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=4098&idto=4100&bk_no=53&ID=610%2F|عنوان=نسخة مؤرشفة|تاريخ الوصول=20 نوفمبر 2022|تاريخ أرشيف=4 نوفمبر 2011|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20111104201500/http://www.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=4098&idto=4100&bk_no=53&ID=610%2F|حالة المسار=bot: unknown}}</ref><ref>[https://archive.islamonline.net/551 فضل المساجد الثلاثة]، إسلام أون لاين.نت، تاريخ الوصول [[6 أغسطس]] [[2009]] {{استشهاد ويب|مسار=http://www.islamonline.net/servlet/Satellite?pagename=IslamOnline-Arabic-Ask_Scholar%2FFatwaA%2FFatwaA&cid=1122528614022|عنوان=نسخة مؤرشفة|تاريخ الوصول=20 نوفمبر 2022|تاريخ أرشيف=1 يونيو 2010|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20100601223948/http://www.islamonline.net/servlet/Satellite?pagename=IslamOnline-Arabic-Ask_Scholar%2FFatwaA%2FFatwaA&cid=1122528614022|حالة المسار=bot: unknown}}</ref> "ٽن مسجدن کان سواءِ سفر ۾ نه وڃو: هي مسجد ([[مسجد نبوي|مسجد النبوي]])، [[مسجد الحرام]] ۽ [[مسجد اقصي|مسجد اقصيٰ]]". ان کان علاوه، مڪو حج ۽ عمري جي موسم ۾ مسلمانن جي منزل آهي،<ref>[https://www.tohajj.com/ الحج وأحكامه وطريقته]، موقع الحج والعمرة، تاريخ الوصول [[6 أغسطس]]؛ [[2009]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225194308/http://tohajj.com/|date=25 ديسمبر 2018}}</ref> ڇاڪاڻ ته ان ۾ اهي علائقا شامل آهن جيڪي مسلمان ان دوران ویندا آهن، جيڪي مزدلفه، مني ۽ عرفات آهن. ==معيشت== ==انساني وسيلا== ==آباديات== ==ثقافت== ==مواصلات== ==ٽرانسپورٽ== ==پڻ ڏسو== {{Portal|سعودي عرب|اسلام}} * [[مدينه منوره]] * [[مڪہ صوبو|مڪه صوبو]] * [[اسلام جي تاريخ]] ==نوٽ== ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== * {{Cite book|title=What life was like in the lands of the prophet: Islamic world, AD 570–1405|url=https://archive.org/details/whatlifewaslikei0000unse|publisher=Time-Life Books|isbn=978-0-7835-5465-5|ref=iw|year=1999}} * {{Cite book|ref=Lapidus|author=Lapidus, Ira M.|title=A History of Islamic Societies|url=https://archive.org/details/historyofislamic0000lapi|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1988|isbn=978-0-521-22552-6}} ==وڌيڪ پڙهڻ== * {{Cite book |publisher=[[ETH Zurich]] |isbn=978-3-7281-1972-8 |location=Zurich |title=Urban Form in the Arab World |author=Bianca, Stefano|author-link=Stefano Bianca |date=2000 |id=0500282056 |chapter=Case Study 1: The Holy Cities of Islam – The Impact of Mass Transportation and Rapid Urban Change |chapter-url=https://books.google.com/books?id=tkq3a0bXBa0C&pg=PA218 }} * {{cite book |title=Historic Cities of the Islamic World |editor=Bosworth, C. Edmund |year=2007 |publisher=[[Koninklijke Brill]] |location=Leiden |chapter=Mecca }} * {{Cite book |publisher=[[ABC-CLIO]] |location=Santa Barbara, CA|editor1=Dumper, Michael R. T.|editor2=Stanley, Bruce E. |title=Cities of the Middle East and North Africa |date=2008 |chapter= Makkah }} * {{Cite book |author1=Rosenthal, Franz |author2-link=Ibn Khaldun |author2=Ibn Khaldun | title=The Muqaddimah: An Introduction to History |url=https://archive.org/details/muqaddimahintrod0000ibnf | publisher=Princeton University Press | year=1967| isbn=978-0-691-09797-8}} * Watt, W. Montgomery. "Makka – The pre-Islamic and early Islamic periods." ''[[Encyclopaedia of Islam]]''. Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2008. Brill Online. 6 June 2008 * Winder, R.B. "Makka – The Modern City." ''Encyclopaedia of Islam''. Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2008. Brill Online. 2008 * {{Cite encyclopedia |title=Quraysh |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |publisher=Britannica Concise Encyclopedia (online) |year=2007 |url=http://global.britannica.com/EBchecked/topic/31568/history-of-Arabia/45979/Quraysh |access-date=19 February 2007}} ===آنلائن=== * [https://www.britannica.com/place/Mecca Mecca Saudi Arabia], in ''Encyclopædia Britannica Online'', by John Bagot Glubb, Assʿad Sulaiman Abdo, Swati Chopra, Darshana Das, Michael Levy, Gloria Lotha, Michael Ray, Surabhi Sinha, Noah Tesch, Amy Tikkanen, Grace Young and Adam Zeidan ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Mecca}} * [https://web.archive.org/web/20170317055002/http://www.holymakkah.gov.sa/en/Pages/default.aspx Holy Makkah Municipality] * [https://web.archive.org/web/20050721135336/https://etext.library.adelaide.edu.au/b/burton/richard/b97p/chapter27.html Personal Narrative of a Pilgrimage to Al Madinah and Makkahh, by Richard Burton] {{Islam topics}} {{Authority control}} [[زمرو:مڪه المڪرمه]] [[زمرو:اسلامي جایون]] [[زمرو:سعودي عرب]] [[زمرو:حج]] [[زمرو:مقدس شهر]] [[زمرو:ڳاڙهو سمنڊ]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] [[زمرو:اسلامي مقدس شهر]] [[زمرو:خلافتن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:مڪه صوبي ۾ آباد علائقا]] [[زمرو:سعودي عرب جا صوبائي گاديءَ جا هنڌ]] 76v4hvba18co5joyy7j411bkgqsttq3 0 11170 414917 414132 2026-09-26T03:48:57Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414917 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name = واڱڻ / آبرجين / ايگ پلانٽ/ برنجال |image = Solanum melongena ja02.jpg |regnum = [[نباتات]] |unranked_divisio = [[گلن وارا ٻوٽا]] |unranked_classis = [[يوڊيڪاٽس]] |unranked_ordo = [[ايسٽرڊس]] |ordo = [[سولينيلز]] |familia = [[سولينيسي]] (Solanaceae) |genus = ''[[سولينم]]'' |جنسون = '''''ايس. ميلونجينا''''' |binomial = ''سولينم ميلوجينا'' |binomial_authority = [[لنياس]] |synonyms = ''سولينم اوويگيرم'' <small>ڊيونال</small><br /> ''سولينم ٽرونگم'' <small>پوئر.</small><br /> ۽ ڏسو [[هم معنيٰ نالا|متن]] |}} [[عڪس:Three_Types_of_Eggplant.jpg|left|thumb|200x200px|واڱڻ جا ٽي قسم.]] '''واڱڻ''' (''سولينم ميلونجينا'') [[سولينيسي]] خاندان سان تعلق رکندڙ هڪ اهم ڀاڄي آهي، جيڪا ڏکڻ ايشيا سميت دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ وڏي پيماني تي پوکي ۽ استعمال ڪئي وڃي ٿي. ان جا ڪيترائي قسم ملن ٿا، جن جا ميوا رنگ، شڪل ۽ جسامت ۾ هڪٻئي کان مختلف هوندا آهن. عام طور تي ان جو رنگ واڱڻائي هوندو آهي، پر اڇي، سائي، ڪاري ۽ ڌاريون رکندڙ قسمن به موجود آهن. واڱڻ جو ٻوٽو لڳ ڀڳ 40 کان 150 [[سينٽي ميٽر]] اوچو ٿيندو آهي ۽ ان کي گهريلو باغيچن توڙي تجارتي پيماني تي آسانيءَ سان پوکي سگهجي ٿو. واڱڻ سنڌ جي روايتي ڀاڄين مان هڪ اهم ڀاڄي آهي. عام طور تي ان جا ٻه مشهور قسم بيان ڪيا ويندا آهن: هڪ قسم جو ميوو بيضوي ۽ وڏي نارنگيءَ جيترو هوندو آهي، جڏهن ته ٻئي قسم جو ميوو ڊگهو ۽ بادنجان جهڙي شڪل وارو هوندو آهي. ان کان سواءِ ننڍا، وڏا، گول، ڊگها، اڇا، واڱڻائي ۽ ڪارا رنگ وارا ڪيترائي ٻيا قسم پڻ پوکيا وڃن ٿا. واڱڻ جا ٻج عام طور برساتي موسم کان اڳ پوکيا ويندا آهن. ٻوٽن جي وچ ۾ مناسب فاصلو رکڻ سان انهن جي واڌ ويجهه بهتر ٿيندي آهي. هي ٻوٽو عام باغيچي جي زرخيز زمين ۾ سٺي نموني وڌندو آهي ۽ ٻين ڪيترين ڀاڄين جي ڀيٽ ۾ گهٽ سارسنڀال جي ضرورت هوندي آهي. سنڌ ۾ ان جي فصل جي شروعات عام طور آگسٽ کان ٿيندي آهي ۽ مناسب موسمي حالتن ۾ سڄي سياري تائين ميوو ڏيندو رهندو آهي. هڪ موسم ختم ٿيڻ کان پوءِ به ڪڏهن ڪڏهن وڍيل ٻوٽن جي منڍن مان نوان ڦٽ نڪري ايندا آهن. واڱڻ سنڌي کاڌي ۾ وڏي اهميت رکي ٿو. ان مان مختلف قسمن جا ساڳ، ٻوڙ، ڀرتا ۽ ٻيون ڀاڄيون تيار ڪيون وڃن ٿيون، جڏهن ته ان جو اچار پڻ ٺاهيو ويندو آهي. واڱڻ کي انگريزيءَ ۾ '''ايگ پلانٽ''' (Eggplant) يا '''آبرجين''' (Aubergine) چيو وڃي ٿو، جڏهن ته ڏکڻ ايشيا ۾ '''برينجل''' (Brinjal) نالي سان پڻ مشهور آهي. فارسي ٻوليءَ ۾ ان کي '''بادنجان''' چيو ويندو آهي.<ref>ڪتاب: ''باغ ۽ باغباني''؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ ايڊيشن: 1960ع؛ پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> {{Commonscat|Solanum melongena}} == تاريخ == [[File:Eleven long purple eggplants.jpg|thumb|right|ڊگها واڱڻ]] [[File:An aubergine-eggplant-brinjal plant with a hanging fruit..jpg|thumb|واڱڻ جو ٻوٽو، جنهن تي پچڻ لاءِ تيار ڦر لڳل آهي.]] [[File:Leiden University Library - Seikei Zusetsu vol. 26, page 027 - 渤海茄, 水茄 - Solanum melongena L. - 茄子 - idem, 1804.jpg|thumb|جاپاني زرعي انسائيڪلوپيڊيا ''[[سيڪي زوسيٽسو]]'' مان ''Solanum melongena'' جون مختلف قسمن جون تصويرون.]] واڱڻ جي اصلي بڻ بابت ماهرن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي. ڪن نباتاتيات جي ماهرن موجب هي ٻوٽو [[ڏکڻ ايشيا]]، خاص طور [[هندستان]] جو اصلوڪو آهي، جتي اڄ به ان جون جهنگلي قسمن موجود آهن، جڏهن ته ٻين محققن جو خيال آهي ته ان جي ابتدا [[آفريڪا]] ۾ ٿي هئي.<ref>{{Cite web|last=Foundation|first=Encyclopaedia Iranica|title=Welcome to Encyclopaedia Iranica|url=https://iranicaonline.org/|access-date=2021-04-22|website=iranicaonline.org|language=en-US}}</ref><ref>{{citation |last1=Trujilo |first1=Linda |title=The Elegant Eggplant |journal=Master Gardener Journal |date=25 January 2003}}</ref><ref>{{Cite book|last=Matthee|first=Rudolph|title=Oxford Handbook Topics in History |date=2016-02-11}}</ref> بهرحال، آثار قديمه ۽ تاريخي شاهديون ظاهر ڪن ٿيون ته واڱڻ کي ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا ۾ قبل از تاريخ زماني کان پوکيو ويندو رهيو آهي. واڱڻ جو سڀ کان پراڻو ڄاتل لکيل ذڪر 59 ق.م. ۾ چيني شاعر [[وانگ بائو]] جي ڪتاب ''僮約'' (''غلام جو معاهدو'') ۾ ملي ٿو، جنهن ۾ واڱڻ جي ٻجن جي پوک ۽ ٻوٽن جي منتقلي جو ذڪر ٿيل آهي. ان کان پوءِ ڇهين صدي عيسويءَ ۾ مڪمل ٿيل مشهور چيني زرعي ڪتاب ''[[ڪيمين ياوشو]]'' ۾ پڻ واڱڻ جي پوک ۽ سنڀال بابت تفصيلي معلومات ڏني وئي آهي.<ref>{{citation |last=Dunlop |first=Fuchsia |title=Revolutionary Chinese Cookbook: Recipes from Hunan Province |publisher=Ebury Press |year=2006 |page=202}}</ref> واڱڻ [[آئيبيرين ٻيٽ نما]] ذريعي [[يورپ]] ۾ متعارف ٿيو، جتي اهو [[اندلس]] جي مسلمانن ۽ [[سيفاردي يهودي]] برادرين جي خوراڪ جو اهم حصو بڻجي ويو. سبزي لاءِ موجود ڪيترن ئي عربي ۽ اتر آفريقي نالن مان اندازو لڳايو وڃي ٿو ته شروعاتي وچئين دور ۾ [[عرب]] ان کي [[بحر روم]] جي علائقي ۾ آندا ۽ اٺين صديءَ دوران [[اسپين]] ۾ متعارف ڪرايو.<ref>{{cite book |editor1-last=Prance |editor1-first=Ghillean |editor2-last=Nesbitt |editor2-first=Mark |last1=Sanderson |first1=Helen |last2=Renfrew |first2=Jane M. |title=The Cultural History of Plants |date=2005 |publisher=Routledge |page=118}}</ref> ٻارهين صديءَ ۾ اندلس جي عالم [[ابن العوام]] پنهنجي زرعي ڪتاب ۾ واڱڻ جي پوک جا طريقا بيان ڪيا.<ref>{{cite book |title=The Book of Agriculture |last=Ibn Al-Awwam}}</ref> بعد ۾ ان جا حوالا ڪاتالان، اسپيني ۽ اطالوي وچئين دور جي دستاويزن ۾ پڻ ملن ٿا، پر سترهين صديءَ تائين يورپ جي اڪثر علائقن ۾ ان جو استعمال محدود رهيو. [[انگلينڊ]] ۾ واڱڻ جو پهريون ذڪر سورهين صديءَ ۾ ملي ٿو. 1597ع ۾ نباتات دان [[جان جيرارڊ]] پنهنجي ڪتاب ''دي ھربال'' ۾ ان کي ''ميڊ ايپل'' (پاڳل ڪندڙ صوف) جي نالي سان بيان ڪندي لکيو ته هي ٻوٽو مصر ۾ عام هو، جڏهن ته لنڊن جي باغن ۾ ان کي پوکڻ جون ڪوششون سرد موسم سبب مڪمل ڪامياب نه ٿي سگهيون.<ref>{{cite book |last=Gerarde |first=John |title=The Herball, or Generall Historie of Plantes |url=https://archive.org/details/herballorgeneral00gera_1 |year=1597}}</ref> بعد ۾ يورپي آبادڪارن واڱڻ کي [[آمريڪا]] ۾ پڻ متعارف ڪرايو.<ref>{{Cite journal |last=Gebhardt |first=Christiane |title=The historical role of species from the Solanaceae plant family in genetic research |journal=Theoretical and Applied Genetics |year=2016}}</ref> واڱڻ جو تعلق [[سولينيسي]] (''Solanaceae'')، جنھن کي انگريزي ۾ نائيٽ شيڊ پڻ چون ٿا، خاندان سان هجڻ سبب ماضيءَ ۾ يورپ ۾ ان بابت اهو عقيدو عام هو ته هي زهريلو آهي. حقيقت ۾ ان جي پنن ۽ گلن ۾ [[سولانين]] نالي مرڪب موجود هوندو آهي، جيڪو وڏي مقدار ۾ استعمال ٿيڻ جي صورت ۾ نقصانڪار ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته پڪو ڦر عام خوراڪ طور محفوظ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|title=Is Raw Eggplant Poisonous?|url=http://www.kitchendaily.com/read/raw-eggplant-poisonous}}</ref> واڱڻ کي مختلف ملڪن جي لوڪ روايتن ۾ پڻ خاص اهميت حاصل رهي آهي. تيرهين صديءَ جي اطالوي لوڪ ڪهاڻين ۾ اهو عقيدو ملندو آهي ته واڱڻ ذهني بي ترتيبي پيدا ڪري سگهي ٿو، جڏهن ته اوڻيهين صديءَ جي مصر بابت ڪجهه سفرنامن ۾ ذڪر آهي ته واڱڻ جي موسم دوران ماڻهن ۾ جنون جا واقعا وڌيڪ ڏٺا ويندا هئا، جيتوڻيڪ جديد سائنسي تحقيق اهڙن عقيدن جي تائيد نٿي ڪري.<ref>Edward William Lane, ''An Account of the Manners and Customs of the Modern Egyptians'', vol. 1.</ref> == قسم == [[File:Three Types of Eggplant.jpg|thumb|واڱڻ جون ٽي [[ٻوٽي جي قسم|قسمون]]، جن ۾ جسامت، شڪل ۽ رنگ جو فرق ڏيکاريل آهي.]] واڱڻ جون مختلف [[ٻوٽي جو قسم|قسم]] ڦر جي جسامت، شڪل ۽ رنگ جي لحاظ کان هڪ ٻئي کان مختلف هونديون آهن، جيتوڻيڪ انهن جو سڀ کان عام رنگ واڱڻائي هوندو آهي. اڇي رنگ جون نسبتاً گهٽ ملندڙ قسمون پڻ پوکيون وڃن ٿيون، جن کي ''ايسٽر وائيٽ ايگ پلانٽ''، ''گارڊن ايگ''، ''ڪاسپر'' يا ''وائيٽ ايگ پلانٽ'' به چيو ويندو آهي. اڄڪلهه [[يورپ]] ۽ [[اتر آمريڪا]] ۾ سڀ کان وڌيڪ پوکيون ويندڙ قسم ڊگها، بيضوي شڪل وارا هوندا آهن، جن جي ڊيگهه تقريباً {{convert|12–25|cm|in|frac=2|abbr=on}} ۽ ويڪر {{convert|6–9|cm|in|frac=2|abbr=on}} هوندي آهي، جڏهن ته انهن جو ڇلڪو ڳاڙهو واڱڻائي رنگ رکي ٿو. [[هندستان]] ۽ ايشيا جي ٻين علائقن ۾ واڱڻ جون شڪلين، جسامتن ۽ رنگن جي گهڻي وڌيڪ تنوع ملي ٿي. [[گنگا]] ۽ [[جمنا]] ندين جي وچ واري علائقي ۾ هڪ ڪلوگرام تائين وزن رکندڙ وڏيون قسمون پوکيون وڃن ٿيون، جڏهن ته ٻين علائقن ۾ نسبتاً ننڍيون قسمون عام آهن. انهن جا رنگ اڇي، پيلي ۽ سائي کان وٺي ڳاڙهي واڱڻائي، گهري واڱڻائي ۽ ڪاري تائين ٿين ٿا. ڪي قسمون اهڙيون به هونديون آهن، جن ۾ رنگ آهستي آهستي تبديل ٿيندو آهي، جيئن ڏانڊي وٽ اڇو، پوءِ هلڪو گلابي ۽ آخر ۾ گهرو واڱڻائي يا ڪارو. سائي يا واڱڻائي رنگ تي اڇين پٽين وارا قسم پڻ ملن ٿا. چيني قسم عام طور ڊگھا ۽ سنهڙا ٿيندا آهن ۽ شڪل ۾ [[ڪڪڙ]] سان ملندڙ جلندڙ هوندا آهن، جڏهن ته جاپاني افزائش نسل مان تيار ڪيل ايشيائي قسم پڻ وڏي پيماني تي پوکيا وڃن ٿا. * بيضوي يا ڊگهي بيضوي شڪل ۽ ڪاري ڇلڪي وارا قسم: ''ھارث اسپيشل ھائبش''، ''برپي ھائبرڊ''، ''برنجال بلوم''، ''بليڪ ميجڪ''، ''ڪلاسڪ''، ''ڊسڪي'' ۽ ''بليڪ بيوٽي''. * سنهڙا ۽ واڱڻائي-ڪاري ڇلڪي وارا قسم: ''لٽل فنگرز''، ''اچيبن''، ''پنگتنگ لانگ'' ۽ ''ٽائڪون''. ** سائي ڇلڪي وارا قسم: ''لوزيانا لانگ گرين'' ۽ ''ٿائي (لانگ) گرين''. ** اڇي ڇلڪي واري: ''دئورگا''. * روايتي اڇي ڇلڪي ۽ آني جهڙي شڪل وارا قسم: ''ڪيسپر'' ۽ ''ايسٽر ايگ''. * ٻن رنگن وارا قسم (رنگ جي تدريجي تبديلي سان): ''روسا بيانڪا''، ''وائوليٽا ڊاء فرينزئ''، ''بيانڪا اسفوماتا ڊاء روسا'' ۽ ''پروسپروسا''. * ٻن رنگن وارا پٽيدار قسم: ''لستادا ڊي گانڊيا'' ۽ ''ادمالاپيٽ''. * [[هندستان]] جي ڪجهه علائقن ۾ ننڍي جسامت وارا قسم، جيڪي عام طور ''بينگن'' يا واڱڻ جي نالي سان مشهور آهن، وڏي مقبوليت رکن ٿيون. === نباتاتي قسم === * ''S. m.'' var. ''esculentum'' – عام واڱڻ، جنهن ۾ اڇي رنگ جا مختلف قسم پڻ شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://edis.ifas.ufl.edu/pdffiles/MV/MV06100.pdf|title=Eggplant, White – Solanum ovigerum Dun. and Solanum melongena var. esculentum (L.) Nees.|last=Stephens|first=James M.|publisher=University of Florida IFAS Extension|access-date=31 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121009001201/http://edis.ifas.ufl.edu/pdffiles/MV/MV06100.pdf|archive-date=9 October 2012|url-status=live}}</ref> * ''S. m.'' var. ''depressum'' – بونا واڱڻ. * ''S. m.'' var. ''serpentium'' – نانگ جهڙو واڱڻ. ==== جينياتي طور تبديل ڪيل واڱڻ ==== [[بي ٽي واڱڻ]] (''Bt brinjal'') هڪ [[جينياتي طور تبديل ڪيل خوراڪ|جينياتي طور تبديل ڪيل]] واڱڻ آهي، جنهن ۾ زميني بيڪٽيريا ''[[بيسيلس ٿورنجينسس]] (''Bacillus thuringiensis'')'' جو جين شامل ڪيو ويو آهي.<ref name="kumar">{{cite journal |last1=Kumar |first1=Sandeep |last2=Misra |first2=Amita |last3=Verma |first3=Alok Kumar |last4=Roy |first4=Ruchi |last5=Tripathi |first5=Anurag |last6=Ansari |first6=Kausar M. |last7=Das |first7=Mukul |last8=Dwivedi |first8=Premendra D. |title=Bt Brinjal in India: A long way to go |journal=GM Crops|date=2011 |volume=2 |issue=2 |pages=92–98 |doi=10.4161/gmcr.2.2.16335 |pmid=21865863 |bibcode=2011GMCFB...2...92K }}</ref> هن قسم کي اهڙيءَ ريت تيار ڪيو ويو ته جيئن اهو واڱڻ جي ڦر ۽ ٽارين کي نقصان پهچائيندڙ جيتن، جهڙوڪ ''[[Leucinodes orbonalis]]'' ۽ ''[[Helicoverpa armigera]]''، جي خلاف مزاحمت پيدا ڪري سگهي.<ref name="kumar" /><ref>{{cite journal|journal=J Environ Biol|year=2008|volume=29|issue=5|pages=641–53|title=Bacillus thuringiensis (Bt) transgenic crop: an environment friendly insect-pest management strategy|vauthors=Kumar S, Chandra A, Pandey KC |pmid=19295059}}</ref> 9 فيبروري 2010ع تي [[هندستان]] جي ماحوليات واري وزارت، عوامي احتجاجن کان پوءِ، بي ٽي واڱڻ جي واپاري پوک تي عارضي پابندي (موريٽوريم) لاڳو ڪئي ۽ اعلان ڪيو ته اها پابندي ان وقت تائين برقرار رهندي، جيستائين عوام جو اعتماد بحال نه ٿئي.<ref name="kumar" /> هي فيصلو تڪراري سمجهيو ويو، ڇاڪاڻ ته اهو هندستان ۾ ٻين [[جينياتي طور تبديل ڪيل فصل|جينياتي طور تبديل ڪيل فصلن]] بابت اختيار ڪيل پاليسي کان مختلف هو.<ref>{{cite journal|journal=Plant Biotechnol J|year=2014|volume=12|issue=2|pages=135–46|doi=10.1111/pbi.12155|title=Regulatory options for genetically modified crops in India|vauthors=Choudhary B, Gheysen G, Buysse J, van der Meer P, Burssens S |pmid=24460889|bibcode=2014PBioJ..12..135C |doi-access=free}}</ref> بعد ۾ 2013ع ۾ [[بنگلاديش]] بي ٽي واڱڻ جي واپاري پوک جي منظوري ڏني.<ref>{{Cite news|url=http://www.business-standard.com/article/news-ians/bt-brinjal-in-bangladesh-too-early-to-draw-conclusions-on-contamination-says-expert-116090701455_1.html|title=Bt Brinjal in Bangladesh: Too early to draw conclusions on contamination, says expert|agency=Indo-Asian News Service|date=2016-09-07|newspaper=Business Standard|location=India|access-date=2016-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20161201020055/http://www.business-standard.com/article/news-ians/bt-brinjal-in-bangladesh-too-early-to-draw-conclusions-on-contamination-says-expert-116090701455_1.html|archive-date=2016-12-01|url-status=live}}</ref> == استعمال == === کاڌ خوراڪ === ڪچي واڱڻ ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[ڪوڙو ذائقو]] ۽ [[قبض پيدا ڪندڙ]] خاصيت محسوس ٿيندي آهي، پر پچائڻ کان پوءِ اها نرم ٿي ويندي آهي ۽ ان جو ذائقو وڌيڪ ڀرپور ۽ پيچيده بڻجي ويندو آهي. پچائڻ کان اڳ واڱڻ کي ٽڪرن ۾ ڪٽي، لوڻ هڻي، ڪجهه دير لاءِ ڇڏي پوءِ ڌوئي ۽ سڪي وڃڻ ڏيڻ سان ان جي ڪوڙاڻ گهٽجي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.bbcgoodfood.com/glossary/aubergine |title=Aubergine |publisher=BBC GoodFood |access-date=16 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181116220052/https://www.bbcgoodfood.com/glossary/aubergine |archive-date=16 November 2018 |url-status=live }}</ref> واڱڻ پنهنجي اندر [[پچائڻ وارو تيل|تيل]] ۽ مختلف ساس آساني سان جذب ڪري وٺندي آهي، جنهن سان ان مان تيار ٿيندڙ کاڌن جو ذائقو وڌيڪ بهتر ٿي ويندو آهي. واڱڻ دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن جي [[کاڌن جي فهرست|روايتي کاڌن]] ۾ استعمال ڪئي وڃي ٿي. ان جي بناوت ۽ جسامت سبب ان کي [[ويگن خوراڪ]] ۽ [[ڀاڄي خور خوراڪ]] ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[گوشت جو متبادل]] پڻ بڻايو ويندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.vegetarians.co.nz/articles/vegetarian-meat-substitutes/|title=Vegetarian Meat Substitutes|access-date=2013-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20130209094700/http://www.vegetarians.co.nz/articles/vegetarian-meat-substitutes/|archive-date=9 February 2013|url-status=dead}}</ref> واڱڻ جو اندريون حصو نرم هوندو آهي ۽ ان جا بيشمار ننڍڙا ٻج نرم ۽ کائڻ لائق هوندا آهن، تنهنڪري انهن کي ڪڍڻ جي ضرورت نه پوندي آهي. ان جو سنهڙو ڇلڪو پڻ کاڌي لائق هوندو آهي، تنهنڪري عام طور ان کي لاهڻ جي ضرورت نه هوندي آهي. البت پچائڻ کان اڳ مٿيون سائي حصو ([[گل جو ڪأس]]) هٽايو ويندو آهي. واڱڻ کي ٻاڦ تي پچائي، هلڪي باهه تي ڀُڃي، تئي تي ترڪي، گهڻي تيل ۾ تري، ڪوئلن تي روسٽ ڪري، تنور ۾ ڀُڃي، سالن ۾ پچائي، ڪَري ۾ استعمال ڪري يا اچار طور محفوظ ڪيو ويندو آهي. ڪيترائي مشهور واڱڻ جا کاڌا پڪل واڱڻ کي ميساري تيار ڪيل ساس تي ٻڌل هوندا آهن. ان کي گوشت يا ڀاڄين سان ڀري پڻ پچايو ويندو آهي، ۽ گهڻو ڪري تيل يا چرٻي سان گڏ تيار ڪيو ويندو آهي. ==== اوڀر ايشيا ==== ڪوريا ۽ جاپان ۾ پوکيل واڱڻ جون قسمون عام طور سنهڙي ڇلڪي واريون هونديون آهن.<ref name="JinPittsburgh">{{Cite news|last=JinPittsburgh|first=Liyun|title=Korean restaurant owner cooks from the heart Andy Starnes/Post-Gazette|url=https://www.post-gazette.com/life/food/2009/08/13/Korean-restaurant-owner-cooks-from-the-heart/stories/200908130259|access-date=3 February 2018|work=[[Post-Gazette]]|date=13 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20180203180953/http://www.post-gazette.com/life/food/2009/08/13/Korean-restaurant-owner-cooks-from-the-heart/stories/200908130259|archive-date=3 February 2018|url-status=live}}</ref> [[چيني کاڌا|چيني کاڌي]] ۾ واڱڻ کي ''qiézi'' ({{lang|zh|茄子}}) چيو ويندو آهي. ان کي گهڻو ڪري گهڻي تيل ۾ تري مشهور کاڌن، جهڙوڪ ''[[يوشيانگ]]-qiézi'' ("مڇيءَ جي خوشبو وارو واڱڻ") ۽ ''[[دي سان شيان]]'' ("زمين جا ٽي خزانا") ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="Leary">{{Cite news|last1=Leary|first1=Charles L.|last2=Perret|first2=Vaughn J.|title=All the hallmarks of world-class cuisine|url=http://thechronicleherald.ca/food-drink/1484013-all-the-hallmarks-of-world-class-cuisine|access-date=3 February 2018|work=[[The Chronicle Herald]]|date=6 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180203181819/http://thechronicleherald.ca/food-drink/1484013-all-the-hallmarks-of-world-class-cuisine|archive-date=3 February 2018|url-status=dead}}</ref> [[يونان]] سميت چين جي ٻين علائقن، خاص طور [[دائي قوم]] جي کاڌي ۾، واڱڻ کي ڪوئلن تي ڀُڃي يا روسٽ ڪري، پوءِ ان کي ٿوم، مرچ، تيل ۽ ڌاڻن سان گڏ سڌو کائبو آهي، يا ان جي گودي کي ڪاٺ جي مهٽي سان ميساري چانورن يا ٻين کاڌن سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي. [[جاپاني کاڌا|جاپاني کاڌي]] ۾ واڱڻ کي ''ناسو'' يا ''ناسُوبي'' چيو ويندو آهي ۽ ان لاءِ ساڳيا [[ڪانجي]] اکر ({{lang|ja|茄子}}) استعمال ٿيندا آهن. مشهور جاپاني کاڌي ''هاسامي ياڪي'' ({{lang|ja|挟み焼き}}) ۾ واڱڻ جا ٽڪرا روسٽ ڪري انهن جي وچ ۾ گوشت ڀريو ويندو آهي.<ref>{{Cite web|url=https://jisho.org/word/%E3%81%AF%E3%81%95%E3%81%BF%E7%84%BC%E3%81%8D|title=Jisho.org: Japanese Dictionary|website=jisho.org}}</ref> واڱڻ جاپاني چوڻين ۽ محاورن ۾ پڻ نمايان حيثيت رکي ٿي، جهڙوڪ ''"سرءَ جي واڱڻ پنهنجي زال کي نه کاراءِ"'' ۽ ''"والدين جي صلاح ۽ واڱڻ جو گل ڪڏهن به بيڪار ناهن ٿيندا."''<ref>{{Cite web|url=https://jisho.org/word/%E7%A7%8B%E8%8C%84%E5%AD%90%E3%81%AF%E5%AB%81%E3%81%AB%E9%A3%9F%E3%82%8F%E3%81%99%E3%81%AA|title=Jisho.org: Japanese Dictionary|website=jisho.org}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://jisho.org/search/%E8%A6%AA%E3%81%AE%E6%84%8F%E8%A6%8B%E3%81%A8%E8%8C%84%E5%AD%90%E3%81%AE%E8%8A%B1%E3%81%AF%E5%8D%83%E3%81%AB%E4%B8%80%E3%81%A4%E3%82%82%E7%84%A1%E9%A7%84%E3%81%AF%E3%81%AA%E3%81%84|title=親の意見と茄子の花は千に一つも無駄はない – Jisho.org|website=jisho.org}}</ref> [[ڪوريا جي کاڌي]] ۾ واڱڻ کي ''گاجي'' ({{lang|ko|가지}}) چيو ويندو آهي. ان کي ٻاڦ تي پچائي، هلڪي باهه تي ڀُڃي يا تئي تي ترڪي مختلف [[بانچان]] (ساٿي کاڌن) جهڙوڪ ''[[نامول]]''، ''[[بوڪيوم]]'' ۽ ''[[جيون (کاڌو)|جيون]]'' جي صورت ۾ پيش ڪيو ويندو آهي.<ref name="Maclang">{{Cite news|last=Maclang|first=Jon Khristian|title=North, South, Go Pick! Tasting Korean Fare in Beijing|url=http://en.yibada.com/articles/111614/20160325/north-south-you-pick-tasting-korean-fare-in-beijing.htm|access-date=3 February 2018|work=Yibada|date=25 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180203181525/http://en.yibada.com/articles/111614/20160325/north-south-you-pick-tasting-korean-fare-in-beijing.htm|archive-date=3 February 2018|url-status=live}}</ref><ref name="TKH">{{Cite news|author=The Korea Herald|title=Fuss-free stir-fried eggplants, a perfect side dish|url=http://www.straitstimes.com/lifestyle/food/fuss-free-stir-fried-eggplants-a-perfect-side-dish|access-date=3 February 2018|work=[[The Straits Times]]|date=14 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180203181544/http://www.straitstimes.com/lifestyle/food/fuss-free-stir-fried-eggplants-a-perfect-side-dish|archive-date=3 February 2018|url-status=dead}}</ref> <gallery mode="packed"> Qiezi.jpg|چيني ''[[يوشيانگ]]-qiézi'' Dureup-gaji-jeon.jpg|ڪوريائي ''[[ڊوريئوپ]]-[[گاجي]]-[[جيون (کاڌو)|جيون]]'' Baby eggplant tsukemono by wilbanks in Nishiki-ichiba, Kyoto.jpg|جاپاني ''[[اسازوڪي]]'': ''(asazuke'')'' اچار </gallery> == غذائي قدر == {{Nutritional value | name=واڱڻ، سبزي | kJ=104 | protein=0.98 g | fat=0.18 g | carbs=5.88 g | fiber=3 g | sugars=3.53 g | calcium_mg=9 | iron_mg=0.23 | magnesium_mg=14 | phosphorus_mg=24 | potassium_mg=229 | zinc_mg=0.16 | manganese_mg=0.232 | vitC_mg=2.2 | thiamin_mg=0.039 | riboflavin_mg=0.037 | niacin_mg=0.649 | pantothenic_mg=0.281 | vitB6_mg=0.084 | folate_ug=22 | vitE_mg=0.3 | vitK_ug=3.5 | water=92 g | source_usda=1 | note=[https://fdc.nal.usda.gov/food-details/169228/nutrients يو ايس ڊي اي غذائي ڊيٽابيس] }} ڪچي واڱڻ ۾ لڳ ڀڳ 92٪ پاڻي، 6٪ [[ڪاربوهائيڊريٽ]]، 1٪ [[پروٽين]] ۽ تمام گهٽ مقدار ۾ [[چرٻي]] هوندي آهي (ٽيبل ڏسو). ان ۾ [[ضروري غذائي جزا]] نسبتاً گهٽ مقدار ۾ موجود هوندا آهن، جن مان صرف [[مينگنيز]] اهڙي معدني جزو آهي، جيڪو روزاني گهربل مقدار (ڊيلي ويليو) جو لڳ ڀڳ 10٪ مهيا ڪري ٿو. غذائي جزن جي ترڪيب ۾ موسم، پوک جي ماحول (کليل زمين يا [[شيشي خانو|شيشي خاني]]) ۽ ٻوٽي جي [[جينياتي بناوٽ]] (جينو ٽائپ) جي لحاظ کان معمولي تبديليون اچي سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal|journal=J Sci Food Agric|year=2014|volume=94|issue=13|pages=2774–84|title=Eggplant fruit composition as affected by the cultivation environment and genetic constitution|vauthors=San José R, Sánchez-Mata MC, Cámara M, Prohens J|pmid=25328929|doi=10.1002/jsfa.6623|bibcode=2014JSFA...94.2774S|url=https://riunet.upv.es/bitstream/10251/63156/4/Postprint_13_12_16.pdf|hdl=10251/63156|hdl-access=free}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == پوک ۽ جيت == [[اڀرندي آبهوا|اڀرندي]] ۽ [[نيم اڀرندي آبهوا|نيم اڀرندي آبهوا]] وارن علائقن ۾ واڱڻ سڌو باغ ۾ پوکي سگهجي ٿو. [[معتدل آبهوا]] وارن علائقن ۾ پوکيل واڱڻ تڏهن وڌيڪ سٺو وڌندو آهي، جڏهن پالي جي سڀني امڪانن ختم ٿيڻ کان پوءِ ان جي ٻوٽن کي باغ ۾ منتقل ڪيو وڃي. واڱڻ گرم موسم کي پسند ڪري ٿو، ۽ جڏهن ان کي ٿڌي آبهوا يا گهٽ نمي وارن علائقن ۾ پوکيو وڃي ٿو، تڏهن ٻوٽا ڪمزور ٿي وڃن ٿا يا ميوو ٻڌڻ ۽ پڪو ميوو پيدا ڪرڻ ۾ ناڪام رهن ٿا.<ref>{{cite web|url=https://www.growveg.com/guides/how-to-grow-eggplant-in-cooler-climates/|title=How to Grow Eggplant in Cooler Climates|access-date=2017-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411223946/https://www.growveg.com/guides/how-to-grow-eggplant-in-cooler-climates/|archive-date=2017-04-11|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://gardenmentors.com/garden-help/grow-your-own-food/growing-eggplant-successfully-in-cooler-climates/|title=Growing Eggplant Successfully in Cooler Climates – Garden Mentors|date=16 August 2012|access-date=30 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170828232655/http://gardenmentors.com/garden-help/grow-your-own-food/growing-eggplant-successfully-in-cooler-climates/|archive-date=28 August 2017|url-status=live}}</ref> ٻج عام طور تي امڪاني [[آخري پالو|پالي کان پاڪ تاريخ]] کان اٺ کان ڏهه هفتا اڳ پوکيا ويندا آهن. ''سولينم ميلونجينا'' کي گهٽ [[باهه پذيري]] وارن ٻوٽن جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهو عمارت جي حفاظتي حد اندر پوکڻ لاءِ مناسب آهي.<ref>{{cite web|author=Mark Chladil and Jennifer Sheridan|title=Fire retardant garden plants for the urban fringe and rural areas|url=http://www.fire.tas.gov.au/publications/1709%20Brochure.pdf|website=fire.tas.gov.au|publisher=Tasmanian Fire Research Fund|access-date=2014-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20150316070841/http://fire.tas.gov.au/publications/1709%20Brochure.pdf|archive-date=16 March 2015|url-status=dead}}</ref> قسم جي لحاظ کان ٻوٽن جي وچ ۾ {{convert|45|to|60|cm|abbr=on|in}} ۽ قطارن جي وچ ۾، استعمال ٿيندڙ پوکيءَ جي اوزارن جي قسم مطابق، {{convert|60|to|90|cm|abbr=on|in}} فاصلو رکڻ گهرجي. [[ملچنگ]] نمي محفوظ رکڻ، گاهه کي روڪڻ ۽ ڦڦوند جي بيمارين کان بچاءَ ۾ مدد ڪري ٿي، جڏهن ته ڏينهن جي تمام گرم حصي دوران ٻوٽن کي ڪجهه ڇانوَ به فائدو ڏئي ٿي. گلن کي هلڪيءَ ريت لوڏي [[هٿرادو گرده افشاني]] ڪرڻ سان پهرين گلن جو ميوو ٻڌڻ بهتر ٿئي ٿو. پوکيندڙ عام طور تي ٿنڀن جي ڪجهه ڪاٺيلي هجڻ سبب ميوو گل جي ڪاسن کان ٿورو مٿي واري هنڌان ڪٽي ڇڏين ٿا. گل [[ٻوٽن جي جنسيت#گل جي بنيادي بناوت|مڪمل]] هوندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ نر ۽ مادي ٻئي جنسي عضوا موجود هوندا آهن، ۽ انهن ۾ [[خود گرده افشاني|خود]] يا [[ٻه طرفي گرده افشاني#طريقو|ٻه طرفي گرده افشاني]] ٿي سگهي ٿي.<ref name="Polination of Vegetable Crops">{{cite web| last=Westerfield| first=Robert| url=http://pubs.caes.uga.edu/caespubs/pubs/PDF/C934.pdf| title=Pollination of Vegetable Crops| access-date=2009-07-01| date=2008-11-14| url-status=dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20100613160517/http://pubs.caes.uga.edu/caespubs/pubs/PDF/C934.pdf| archive-date=2010-06-13}}</ref> ٽماٽن، مرچن ۽ آلوئن جهڙن ٻين [[سولينيسي|سولينيسي خاندان]] جي ٻوٽن کي متاثر ڪندڙ ڪيترائي جيت ۽ بيماريون واڱڻ لاءِ به مسئلو بڻجن ٿيون. انهيءَ سبب عام طور تي ان کي اهڙن هنڌن تي نه پوکڻ گهرجي، جتي اڳ ۾ ان جا ويجها مائٽ پوکيا ويا هجن. تنهن هوندي به، ڇاڪاڻ⁠تہ واڱڻ [[اڇي مک|اڇين مکين]] جهڙن جيتن لاءِ خاص طور حساس ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري ڪڏهن ڪڏهن ان کي نسبتاً گهٽ حساس ٻوٽن، جهڙوڪ [[مرچ]]، سان گڏ قربانيءَ واري [[ڦاسائيندڙ فصل]] طور پوکيو ويندو آهي. جيتن جي دٻاءَ کي گهٽائڻ لاءِ واڱڻ جي لڳاتار ٻن فصلن جي وچ ۾ چار سالن جو وقفو رکڻ گهرجي.<ref>{{cite book |last1=Lichtenberg |first1=E. |title=Encyclopedia of Energy, Natural Resource, and Environmental Economics |chapter=Economics of Pesticide Use and Regulation |date=2013 |pages=86–97 |doi=10.1016/B978-0-12-375067-9.00092-9 |isbn=978-0-08-096452-2 }}</ref> اتر آمريڪا ۾ عام جيتن ۾ [[ڪولوراڊو آلو ڀنگ|آلو ڀنگ]]، [[پسو ڀنگ]]، [[ماکي چوسيندڙ جيت|ايفڊ]]، اڇيون مکيون ۽ [[ٽيٽرانائڪس ارٽيڪي|ڪوريئڙي جهڙا مائيٽ]] شامل آهن. ڦڦوند جي بيمارين تي ضابطو آڻڻ لاءِ صفائي ۽ [[فصلن جي ڦيرڦار]] جون سٺيون ريتون انتهائي اهم آهن، جن مان سڀ کان وڌيڪ سنگين ''[[ورٽيسيليم]]'' آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Ayele |first1=Addissu G. |last2=Wheeler |first2=Terry A. |last3=Dever |first3=Jane K. |date=2020-07-07 |title=Impacts of Verticillium Wilt on Photosynthesis Rate, Lint Production, and Fiber Quality of Greenhouse-Grown Cotton (Gossypium hirsutum) |journal=Plants |volume=9 |issue=7 |pages=857 |doi=10.3390/plants9070857 |doi-access=free |pmc=7412487 |pmid=32646004 |bibcode=2020Plnts...9..857A }}</ref> آلو جي ڳنڍن واري پتنگ (''[[فٿوريميا اوپرڪيوليلا]]'') هڪ اهڙو محدود خوراڪ وارو جيت آهي، جيڪو سولينيسي خاندان جي ٻوٽن، جهڙوڪ واڱڻ، تي خوراڪ حاصل ڪرڻ کي ترجيح ڏئي ٿو. مادي ''فٿوريميا اوپرڪيوليلا'' پنن تي آنا ڏئي ٿي، ۽ انهن مان نڪرندڙ سنڊيون پن جي وچئين نرم بافت کي کائي ڇڏين ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Varela |first1=L. G. |last2=Bernays |first2=E. A. |title=Behavior of newly hatched potato tuber moth larvae, Phthorimaea operculella Zell. (Lepidoptera: Gelechiidae), in relation to their host plants |url=https://archive.org/details/journal-of-insect-behavior_1988-07_1_3/page/261 |journal=Journal of Insect Behavior |date=1988 |volume=1 |issue=3 |pages=261–275 |doi=10.1007/BF01054525 |bibcode=1988JIBeh...1..261V }}</ref> ڪيترن ئي مختلف ''[[فائيٽوپلازما]]'' واڱڻ جي [[واڱڻ جي ننڍن پنن جي بيماري|ننڍن پنن واري بيماري]] جو سبب بڻجن ٿا، جيڪا ڏکڻ ايشيا ۾ زرعي لحاظ کان اهم آهي. هيءَ بيماري [[پن ٽپ ڏيندڙ جيت]] ''هشيمونس فائي سائيٽس'' وسيلي پکڙجي ٿي.<ref>{{cite web |title=Hishimonus phycitis (HISHPH) Datasheet |url=https://gd.eppo.int/taxon/HISHPH/datasheet |access-date=2026-04-04 |website=EPPO Global Database |publisher=[[يورپي ۽ ڀونوچ سمنڊ واري ٻوٽن جي تحفظ واري تنظيم]]}}</ref>{{citation needed|date=November 2024}} == پيداوار == {{Table alignment}} {| class="wikitable floatright col2right" |+ واڱڻ جي پيداوار <br>{{small|2024ع، [[ٽن]]ن ۾ (ملين)}} |- | {{CHN}}||34.9 |- | {{IND}}||13.0 |- | {{EGY}}||1.8 |- | {{GIN}}||1.0 |- | {{TUR}}||0.8 |- | '''سڄي دنيا''' || '''57.5''' |- |colspan=2|{{small|ذريعو: [[فوڊ اينڊ ايگريڪلچر آرگنائيزيشن ڪارپوريٽ شمارياتي ڊيٽابيس|فاوسٽيٽ]]<br>[[گڏيل قومن]]}}<ref name="FAOSTAT2024">{{cite web|url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL|title=Production of eggplants (aubergines) in 2024, Crops/Regions/World list/Production Quantity/Year (pick lists)|date=2026|publisher=UN Food and Agriculture Organization, Corporate Statistical Database (FAOSTAT)|access-date=24 May 2026}}</ref> |} 2024ع ۾ سڄي دنيا ۾ واڱڻ جي ڪل پيداوار 57.5 ملين [[ٽن]] هئي. مجموعي پيداوار جو 61 سيڪڙو [[چين]] ۽ 23 سيڪڙو [[ڀارت]] پيدا ڪيو، جنهن سبب اهي دنيا جا سڀ کان وڏا واڱڻ پيدا ڪندڙ ملڪ رهيا (جدول ڏسو). == ڪيميائي بناوت == واڱڻ جي واڱڻائي ڇل وارن قسمن جو رنگ [[اينٿوسائينن]] [[ناسونن]] جي موجودگي سبب هوندو آهي.<ref>{{cite journal | doi = 10.1016/S0300-483X(00)00202-X| pmid = 10962130| title = Antioxidant activity of nasunin, an anthocyanin in eggplant peels| journal = Toxicology| volume = 148| issue = 2–3| pages = 119–23| year = 2000| last1 = Noda| first1 = Yasuko| last2 = Kneyuki| first2 = Takao| last3 = Igarashi| first3 = Kiharu| last4 = Mori| first4 = Akitane| last5 = Packer| first5 = Lester| bibcode = 2000Toxgy.148..119N}}</ref> واڱڻ جي گودي جو [[کاڌي جي ڀوري ٿيڻ جو عمل|ڀورو ٿيڻ]] [[ريڊاڪس]] عمل دوران [[پولي فينول]]ن جي [[آڪسائيڊشن]] سبب ٿيندو آهي، جن مان ميوي ۾ سڀ کان وڌيڪ موجود [[فينولڪ مرڪب]] [[ڪلوروجينڪ تيزاب]] آهي.<ref>{{cite journal|title=Total Phenolic Concentration and Browning Susceptibility in a Collection of Different Varietal Types and Hybrids of Eggplant: Implications for Breeding for Higher Nutritional Quality and Reduced Browning|author1=Jaime Prohens |author2=Adrián Rodríguez-Burruezo |author3=María Dolores Raigón |author4=Fernando Nuez |volume=132|issue=5|pages=638–646|year=2007|journal= Journal of the American Society for Horticultural Science|doi=10.21273/jashs.132.5.638|bibcode=2007JASHS.132..638P |doi-access=free}}</ref> == الرجيون == واڱڻ کي هٿ لائڻ يا کائڻ کان پوءِ چمڙي يا وات ۾ خارش، هلڪو مٿي جو سور ۽ معدي جي تڪليف بابت ڪيس رپورٽون غيررسمي طور بيان ڪيون ويون آهن ۽ طبي رسالن ۾ پڻ شايع ٿيون آهن (ڏسو [[اورل الرجي سنڊروم]]).<ref name="berghi">{{cite journal |vauthors=Berghi ON, Vrinceanu D, Cergan R, Dumitru M, Costache A |title=Solanum melongena allergy (A comprehensive review) |journal=Experimental and Therapeutic Medicine |volume=22 |issue=4 |article-number=1061 |date=October 2021 |pmid=34434275 |pmc=8353643 |doi=10.3892/etm.2021.10495}}</ref> 2021ع جي هڪ جائزي موجب، واڱڻ کائڻ سان [[الرجي وارو ردعمل]] پيدا ٿيڻ جا ممڪن طور چار گڏيل طريقا آهن: [[ٻوٽن جا لپڊ منتقلي پروٽين|لپڊ منتقلي پروٽين]]، [[پروفيلن]]، [[پولي فينول آڪسائيڊيز]] ۽ پولن سان لاڳاپيل ردعمل.<ref name=berghi/><ref>{{cite journal |first1=S. N. |last1=Pramod |first2=Y. P. |last2=Venkatesh |title=Allergy to Eggplant (Solanum melongena) Caused by a Putative Secondary Metabolite |journal=Journal of Investigational Allergology and Clinical Immunology |year=2008 |volume=18 |issue=1 |pages=59–62 |pmid=18361104 }}</ref> 2008ع ۾ ڀارت ۾ 741 ماڻهن تي ڪيل هڪ مطالعي، جتي واڱڻ عام طور کاڌو ويندو آهي، مان معلوم ٿيو ته لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ماڻهن واڱڻ کائڻ کان پوءِ ڪنهن نه ڪنهن قسم جي الرجي جي علامتن جي شڪايت ڪئي، جڏهن ته 1.4 سيڪڙو ماڻهن ۾ اهي علامتون ٻن ڪلاڪن اندر ظاهر ٿي ويون.<ref>{{cite journal |first1=B. N. |last1=Harish Babu |first2=P. A. |last2=Mahesh |first3=Y. P. |last3=Venkatesh |title=A cross-sectional study on the prevalence of food allergy to eggplant (''Solanum melongena'' L.) reveals female predominance |journal=Clinical & Experimental Allergy |volume=38 |issue=11 |pages=1795–1802 |year=2008 |doi=10.1111/j.1365-2222.2008.03076.x |pmid=18681854 }}</ref> واڱڻ جي پنن سان رابطي سبب [[رابطي واري چمڙي جي سوزش]] ۽ واڱڻ جي گلن جي پولن سان الرجي جا واقعا پڻ رپورٽ ٿيا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Kabashima |first1=K. |last2=Miyachi |first2=Y. |title=Contact dermatitis due to eggplant |journal=Contact Dermatitis |year=2004 |volume=50 |issue=2 |pages=101–102 |doi=10.1111/j.0105-1873.2004.0295c.x |pmid=15128323 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Gerth van Wijk |first1=R. |last2=Toorenenbergen |first2=A. W. |last3=Dieges |first3=P. H. |title=Occupational pollinosis in commercial gardeners |language=nl |journal=Ned Tijdschr Geneeskd |year=1989 |volume=133 |issue=42 |pages=2081–3 |pmid=2812095 }}</ref> اهي ماڻهو جيڪي [[ايٽوپي]] (يعني مخصوص قسم جي الرجي واري [[حساسيت جي وڌيل ردعمل|حساسيت]] پيدا ٿيڻ لاءِ جينياتي طور مائل هوندا آهن) رکن ٿا، تن ۾ واڱڻ سان الرجي ٿيڻ جو امڪان وڌيڪ هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ واڱڻ ۾ [[هسٽامين]] جو مقدار نسبتاً وڌيڪ هوندو آهي.<ref name=berghi/> ڪجهه ماڻهن ۾ واڱڻ کي چڱيءَ طرح پچائڻ سان الرجي وارو ردعمل ظاهر نٿو ٿئي، پر ڪجهه الرجي پيدا ڪندڙ پروٽين پچائڻ جي عمل کان پوءِ به باقي رهي سگهن ٿا. == درجابندي == [[File:Segmented aubergine Thailand.jpg|thumb|ٽڪرن ۾ ورهايل واڱڻائي واڱڻ]] واڱڻ جو ذڪر پراڻي سائنسي ادب ۾ گهڻو ڪري [[جونيئر مترادف]] نالن ''S. ovigerum'' ۽ ''S. trongum'' سان ملي ٿو. ڪيترائي ٻيا نالا، جيڪي هاڻي غير معتبر سمجهيا وڃن ٿا، پڻ ماضيءَ ۾ هن ٻوٽي لاءِ استعمال ڪيا ويا هئا:<ref name="ss2008">[https://solanaceaesource.myspecies.info/solanaceae/solanum-melongena-0 ''Solanum melongena'' L. on Solanaceae Source] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080310174529/http://www.nhm.ac.uk/research-curation/projects/solanaceaesource/taxonomy/description-detail.jsp?spnumber=3819 |date=2008-03-10 }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080310174529/http://www.nhm.ac.uk/research-curation/projects/solanaceaesource/taxonomy/description-detail.jsp?spnumber=3819 |date=10 March 2008 }}: Images, specimens and a full list of scientific synonyms previously used to refer to the eggplant.</ref> * ''ميلونجينا اوواٽا'' {{small|Mill.}} * ''سولينم البم'' {{small|Noronha}} * ''سولينم انسانم'' {{small|L.}} * ''سولينم لانگم'' {{small|Roxb.}} * ''سولينم ميلانوڪارپم'' {{small|Dunal}} * ''سولينم ميلونجينم'' {{small|St.-Lag.}} * ''سولينم اوويفيرم'' {{small|Salisb.}} * ''پراچي'' {{small|Salisb.}} [[ذيلي نوع]]ن ۽ [[قسم (نباتيات)|قسمن]] جو پڻ وڏو انگ تجويز ڪيو ويو، جن مان گهڻا نالا ڊڪي (Dikii)، ڊونال (Dunal) ۽ (غير معتبر طور) سوئيٽ (Sweet) ڏنا هئا. واڱڻ جي مختلف قسمن لاءِ استعمال ٿيل نالا، جهڙوڪ {{lang|la|اگريسٽي، البم، ڊيويريڪيٽم، ايسڪولينٽم، گيگانٽيئم، گلوبوسي، انيرمي، انسانم، ليوڪوئم، لوٽيئم، ملٽيفيڊم، اوبلانگو-سلينڊريڪم، اوويگيرا، ريسيميفلورم، ريسيموسم، روبر، رمفي آئي، سينيوئٽو ريپينڊم، اسٽينوليوڪم، سبريپينڊم، ٽونگڊونگينسي، ويريگيٽم، وايوليشيئم، ويريڊي}}، اڄڪلهه وڌ ۾ وڌ صرف ڪاشت ڪيل قسمن (ڪلٽيويٽر گروپ) جا نالا سمجهيا وڃن ٿا. تنهن هوندي به ''[[سولينم انڪينم]]'' ۽ [[ڪاڪروچ بيري]] (''S. capsicoides'')، جيڪي واڱڻ جهڙيون ٻيون نائيٽ شيڊ ٻوٽيون آهن ۽ جن کي ترتيبوار [[ڪارل لينيئس]] ۽ [[ڪارلو اليوني]] بيان ڪيو هو، ڪڏهن ڪڏهن واڱڻ جون قسمون سمجهيون ويون، پر اهو درست ناهي.<ref name = ss2008 /> واڱڻ جي [[حياتياتي درجابندي|درجابندي]] جي تاريخ [[ڳاڙهو واڱڻ|ڳاڙهي واڱڻ]] ۽ [[حبشي واڱڻ|حبشي واڱڻ]] (''[[سولنيم اِيٿيوپيڪم]]'') سان گهڻي مونجهاري واري رهي آهي، جيڪي ترتيبوار ''گيلو'' ۽ ''ناڪاٽي'' جي نالن سان سڃاتا وڃن ٿا ۽ لينيئس طرفان ''S. aethiopicum'' جي نالي سان بيان ڪيا ويا هئا. واڱڻ کي ڪڏهن ڪڏهن انهيءَ نوع جي ''violaceum'' قسم طور به سمجهيو ويو. ڊي ڪنڊول (de Candolle) جو ''S. violaceum'' دراصل لينيئس جي ''S. aethiopicum'' تي لاڳو ٿئي ٿو. جڏهن ته حقيقي ''S. violaceum''، جيڪو اورٽيگا (Ortega) بيان ڪيو هو، هڪ غير لاڳاپيل ٻوٽو آهي؛ ان ۾ ڊونال جو ''S. amblymerum'' شامل هو ۽ اهو اڪثر ساڳئي ليکڪ جي ''S. brownii'' سان گڏي سمجهيو ويندو هو.<ref name = ss2008 /> آلو ۽ ''''ايس. لِڪٽينسٽائني '''' (ايس.لئچنسٽائيني) وانگر، پر ٽماٽي جي ابتڙ، جيڪو ان وقت عام طور ڪنهن ٻي جنس ۾ رکيو ويندو هو، واڱڻ کي پڻ ''[[سولينم ايسڪولينٽم|''سولينم ايسڪولينٽم'']]'' جي نالي سان بيان ڪيو ويو، ۽ اهو به ٻيهر [[ميشيل فيلڪس ڊونال]] جي ڪم دوران ٿيو. ان وقت هن ''اڪيوليئٽم''، ''انيرمي'' ۽ ''سبانيرمي'' قسمن کي پڻ تسليم ڪيو. ساڳيءَ ريت [[هاينرش ڪرسچن فريڊرڪ شوماخر|H.C.F. شوماخر]] ۽ [[پيٽر ٿوننگ]] واڱڻ کي ''[[سولينم ايڊيولي| ايس. ايڊيولي]]'' جو نالو ڏنو، جيڪو حقيقت ۾ [[چپڪندڙ نائيٽ شيڊ]] (''S. sisymbriifolium'') جو به جونيئر مترادف آهي. [[جيوواني انتونيو اسڪوپولي]] جو ''S. zeylanicum'' واڱڻ لاءِ استعمال ٿيو، جڏهن ته بلانڪو جو ''S. zeylanicum'' حقيقت ۾ ''[[سولينم ليزيوڪارپم|ايس. ليزيوڪارپم]]'' ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name = ss2008 /> == ثقافت == ڀاڄين مان ٺهيل ساز وڄائيندڙ بينڊ، جهڙوڪ [[لنڊن ويجيٽيبل آرڪيسٽرا]]، [[توريو|تورين]] جا ٽرمپٽ، [[بٽرنٽ اسڪواش]] جا ٽرومبون، [[ڪدو]] جا ڊرم ۽ واڱڻ جون ڪاسٽينيٽون استعمال ڪندا آهن.<ref name=":02">{{Cite news |last=Singh |first=Maanvi |date=2016-05-27 |title=Check Out These Musicians Who Literally Play With Their Food |url=https://www.npr.org/sections/thesalt/2016/05/27/479333096/check-out-these-musicians-who-literally-play-with-their-food |access-date=2025-04-07 |work=NPR |language=en}}</ref> ٻين استعمال ٿيندڙ ڀاڄين ۾ گاجر، [[شملا مرچ]]، [[آلو]] ۽ [[پارسنپ]] شامل آهن.<ref name=":12">{{Cite web |date=2025-04-07 |title=Britain's King Charles joins vegetable orchestra in humorous Windsor Castle musical event |url=https://in-cyprus.philenews.com/international/britains-king-charles-joins-vegetable-orchestra-in-humorous-windsor-castle-musical-event/ |access-date=2025-04-07 |website=in-cyprus.philenews.com |language=en-US}}</ref> [[جين ڌرم]] ۾ واڱڻ (جنهن کي ڏکڻ ايشيا ۾ عام طور ''برينجل'' چيو ويندو آهي) کائڻ تي سخت پابندي آهي.{{sfn|Jaini|1998|p=167}} هي غذائي پابندي جين ڌرم جي بنيادي اصول [[عدم تشدد]] ({{lang|sa|[[اهنسا]]}}) تي ٻڌل آهي.{{sfn|Laidlaw|1995|pp=154–155}} جين حياتياتي درجابنديءَ موجب، واڱڻ کان اڪثر پاسو ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي گهري، گوشتي ۽ گهڻن ٻجن واري بناوت ان کي حرڪت ڪندڙ [[حشرات|جيتن]] (سنسڪرت:تراسا جيوا: چرندڙ جاندار) ۽ انتهائي ننڍڙين حياتياتي صورتن ([[نگودا]]) جي رهائش لاءِ وڌيڪ موزون بڻائي ٿي.{{sfn|Laidlaw|1995|pp=154–155}} ان کان علاوه، جين ڌرم جون ڪجهه روايتون هن ٻوٽي کي [[اننتڪي]] جي درجي ۾ شامل ڪن ٿيون، يعني اهڙو جسم جنهن ۾ بيشمار خوردبيني [[روح]]ون موجود هجن؛ تنهنڪري ان کي کائڻ کي بيشمار جاندارن خلاف تشدد تصور ڪيو ويندو آهي.{{sfn|Jaini|1998|p=167}}{{sfn|Laidlaw|1995|pp=154–155}} == تصويرون == <gallery> فائل:Aubergines.jpg| فائل:Brinjal Plant.JPG| فائل:Japanese eggplant flower.jpg| فائل:Japaneseeggplant.jpg| فائل:Eggplant flower.JPG| فائل:Eggplant (Fruit).jpg| فائل:Eggplant flower white.JPG| فائل:Auberginej.jpg| فائل:Thai eggplant flowers-KayEss-2.jpeg| فائل:Thai eggplant fruit-KayEss-2.jpeg| فائل:Makheua pro.jpg| فائل:Terung Tua.jpg| فائل:Berenjenas-Almagro.jpg| فائل:Eggplant display.JPG| فائل:Purple Eggplant.JPG| </gallery> ==حوالا== {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Wiktionary|eggplant|aubergine|brinjal}} {{Subject bar |auto=y |b=Cookbook:Eggplant |portal1=Food }} {{Taxonbar|from=Q7540}} {{Authority control}} [[زمرو:واڱڻ]] [[زمرو:ڀارت مان نڪتل فصل]] [[زمرو:پاڪستان مان نڪتل فصل]] [[زمرو:مالديپ جي نباتات]] [[زمرو:ايشيا مان نڪتل ميوا]] [[زمرو:ميويدار ڀاڄيون]] [[زمرو:1753ع ۾ بيان ڪيل ٻوٽا]] [[زمرو:سولينم]] [[زمرو:اڀرندي علائقن جا ميوا]] [[زمرو:بحر روم جي کاڌ خوراڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر جي کاڌ خوراڪ]] [[زمرو:ڀاڄيون]] [[زمرو:ايشيائي ڀاڄيون]] [[زمرو:پاڪستاني ڀاڄيون]] [[زمرو:پاڪستاني کاڌا]] 0nvck5i4j5ixz0m5pmq8c8rbwyi7at0 0 11171 414885 405043 2026-09-26T02:25:57Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414885 wikitext text/x-wiki [[File:Marketvegetables.jpg|thumb|[[Philippines|فلپائن]] ۾ هڪ بازار اندر ڀاڄيون]] [[File:Vegetables for sale in a market in France.jpg|thumb|[[فرانس]] ۾ مارڪيٽ اندر وڪري لاءِ ڀاڄيون]] '''ڀاڄيون''' ('''Vegetables''') [[ٻوٽو|ٻوٽن]] جا اهي کائڻ لائق حصا آهن، جيڪي انسان يا ٻيا جانور [[کاڌو|کاڌي]] طور استعمال ڪن ٿا. هن لفظ جو اصل مطلب اڄ به عام استعمال ۾ موجود آهي، ۽ گڏيل طور ٻوٽن لاءِ استعمال ٿيندو آهي ته جيئن هر قسم جي کائڻ لائق ٻوٽن واري شين کي ظاهر ڪري سگهجي، جن ۾ [[کاڌي وارا گل|گلن]]، [[ميوا|ميون]]، [[کاڌي واريون ٻوٽن جون ڏنڊيون|ڏانڊا/ٺاٺ]]، [[پتن واريون ڀاڄيون|پن]]، [[کاڌي واريون پاڙون|پاڙون]] ۽ [[کاڌي وارا ٻج|ٻج]] شامل آهن. هڪ ٻي تعريف ڪجهه حد تائين من ماني طريقي سان اڪثر کاڌي پچائڻ واري شوق ۽ ثقافتي روايت جي بنياد تي ڪئي ويندي آهي؛ ان ۾ مزيدار ميوا جهڙوڪ ٽماٽا ۽ کيرا، گل جهڙوڪ [[بروڪلي]]، ۽ ٻج جهڙوڪ دالن کي شامل ڪيو ويندو آهي؛ پر ڪجهه ٻوٽن مان نڪتل اهي شيون خارج ڪيون وينديون آهن جيڪي ميوا، گل، نٽس يا گورا يا اناج جا داڻا شامل آھن. شروعاتي دور ۾ ڀاڄيون جهنگ مان [[شڪار-۽-جمع ڪندڙ|شڪار-۽-جمع ڪندڙن]] (hunter-gatherer) گڏ ڪيون، ۽ دنيا جي مختلف علائقن ۾ پوکيءَ ۾ داخل ٿيون, گهڻو امڪان آهي ته هي عمل 10,000&nbsp;ق م کان 7,000&nbsp;ق م واري دور ۾ ٿيو، جڏهن نئين [[زراعت جي تاريخ|زرعي زندگيءَ جو طريقو]] وڌيو. شروع ۾ مقامي طور وڌندڙ ٻوٽن کي پوکيو ويو، پر وقت سان واپار ذريعي ٻاهرين علائقن مان عام ۽ ناياب فصل به آيا ۽ گهريلو قسمن ۾ شامل ٿيندا ويا. اڄڪلهه موسم جي اجازت مطابق گهڻيون ڀاڄيون سڄي دنيا ۾ پوکيون وڃن ٿيون، ۽ گهٽ موزون علائقن ۾ به محفوظ ماحول ۾ فصل پوکيا وڃن ٿا. [[چين ۾ زراعت|چين]] ڀاڄين جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ ملڪ آهي، ۽ زرعي شين جي عالمي واپار سبب صارف پري پري ملڪن ۾ پوکيل ڀاڄيون به خريد ڪري سگهن ٿا. پيداوار جو پيمانو [[گھر-خرچ زراعت]] (agriculture Subsistence) ڪندڙ هارين کان، جيڪي رڳو پنهنجي خاندان لاءِ کاڌو پيدا ڪن ٿا، وڏن [[زرعي ڪاروبار|زرعي ڪاروبارن]] تائين ڦهليل آهي، جتي هڪ ئي پيداوار جا وسيع ايراضيءَ وارا فصل پوکيا وڃن ٿا. ڀاڄي جي قسم موجب، فصل لڻڻ کان پوءِ درجابندي، ذخيرو، پروسيسنگ ۽ مارڪيٽنگ جا مرحلا ٿين ٿا. ڀاڄيون ڪچيون به کائي سگهجن ٿيون ۽ پڪايون به؛ ۽ انساني غذائيت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون، عام طور تي چرٻي ۽ ڪاربوهائيڊريٽ ۾ گهٽ، پر وٽامنن، معدنيات ۽ [[غذائي فائبر]] ۾ وڌيڪ. ڪيترائي غذائي ماهر ماڻهن کي ڀاڄيون ۽ ميوا وڌيڪ کائڻ جي صلاح ڏين ٿا؛ اڪثر روزانو پنج يا وڌيڪ حصا کائڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي. ==اشتقاق== انگريزي لفظ ويجٽبل (vegetable) انگريزي ۾ پهريون ڀيرو 15هين صدي جي شروعات ۾ لکيل صورت ۾ ملي ٿو. هي [[قديم فرينچ]] مان آيو آهي،<ref name="Online Etymology Dictionary">{{OEtymD|vegetable}}</ref> ۽ شروعات ۾ سڀني ٻوٽن لاءِ استعمال ٿيندو هو؛ حياتيات جي تناظر ۾ اڄ به هن معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو.<ref name="swedenborg">Swedenborg, Emanuel (2003). ''Swedenborg Concordance 1888''. Kessinger Publishing. p. 502. {{ISBN|0-7661-3728-7}}.</ref> هي [[وچئين دور جي لاطيني]] جي لفظ''vegetabilis'' مان نڪتل آهي، جنهن جو مطلب "وڌندڙ، ڦلندڙ" (يعني ٻوٽي بابت) هو؛ ۽ هي هڪ معنوي تبديلي هئي، جيڪا پوئين لاطيني ۾ "جيئارڻ، سُجاڳ ڪرڻ" واري معنيٰ مان ٿي.<ref name="Online Etymology Dictionary"></ref> "ويجٽبل" جي معنيٰ "کاڌي لاءِ پوکيل ٻوٽو" طور 18هين صديءَ تائين قائم نه ٿي هئي.<ref>{{cite book | first=John | last=Ayto | title=Dictionary of Word Origins | url=https://archive.org/details/dictionaryofword0000ayto | publisher=Arcade Publishing | location=New York | year=1993 | isbn=978-1-55970-214-0 | oclc=33022699}}</ref> 1767 ۾ هن لفظ کي خاص طور "کاڌي لاءِ پوکيل ٻوٽو، کائڻ لائق جڙ/پاڙ" جي معنيٰ ۾ استعمال ڪيو ويو. 1955 ۾ پهريون ڀيرو هن جو مختصر ۽ عام ٻوليءَ وارو روپ "veggie" استعمال ٿيو.<ref name="Online Etymology Dictionary2">{{OEtymD|veggie}}</ref> [[صفت]] طور ''vegetable'' سائنسي ۽ فني متنن ۾ هڪ ٻي، وڌيڪ وسيع معنيٰ سان به استعمال ٿيندو آهي: عام طور "ٻوٽن سان لاڳاپيل"—کاڌي لائق هجي يا نه، جهڙوڪ ''vegetable matter''، ''vegetable kingdom''، ''vegetable origin'' وغيره.<ref name="swedenborg"></ref> ==اصطلاح== {{See also|Fruit#Botanical vs. culinary}} "ڀاڄي" يا ويجٽبل جي ٺيڪ تعريف ان ڪري به بدلجي سگهي ٿي جو دنيا ۾ کاڌي طور ٻوٽي جا ڪيترائي حصا استعمال ٿين ٿا، پاڙون، ڏانڊا، پن، گل، [[ميوا]] ۽ ٻج. سڀ کان وسيع تعريف اها آهي جيڪا هن لفظ کي صفت طور "ٻوٽي جي اصل" واري معنيٰ ۾ استعمال ڪري. وڌيڪ مخصوص طور، ڀاڄي کي "اهڙو ٻوٽو جنهن جو ڪو حصو کاڌي لاءِ استعمال ٿئي" چئي به بيان ڪيو ويو آهي،<ref name="Dictionary.com">{{cite web |url=http://dictionary.reference.com/browse/vegetable |title=Vegetable |publisher=Dictionary.com |access-date=2015-03-03}}</ref> ۽ ٻي ثانوي معنيٰ "اهڙي ٻوٽي جو کائڻ لائق حصو" پڻ آهي.<ref name="Dictionary.com"></ref> هڪ وڌيڪ درست تعريف اها به ڏني وئي آهي ته: "کاڌي طور استعمال ٿيندڙ هر اهو ٻوٽياتي حصو جيڪو ميوا يا ٻج نه هجي، پر اهي پڪا ميوا شامل آهن جيڪي مکيه کاڌي جو حصو بڻجي کائبا آهن." <ref name="Sinha">{{cite book|author1=Sinha, Nirmal |author2=Hui, Y.H. |author3= Evranuz, E. Özgül |author4=Siddiq, Muhammad |author5=Ahmed, Jasim |title=Handbook of Vegetables and Vegetable Processing |url=https://books.google.com/books?id=Fz58umYZVK8C&pg=PT192 |year=2010|publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-95844-5 |pages=192, 352}}</ref><ref name="iarc">{{Cite book| url=https://books.google.com/books?id=RiKjvAzzwFYC&pg=PA |title=Fruits And Vegetables |isbn=978-92-832-3008-3|publisher=IARC |author1=Vainio, Harri |author2=Bianchini, Franca |name-list-style=amp |year=2003 |page=2}}</ref> هنن تعريفن کان ٻاهر کائڻ لائق فنگس (جهڙوڪ [[مشروم|مُشروم]]) ۽ [[کائڻ لائق سامونڊي ٻوٽا]] ايندا آهن؛ جيتوڻيڪ اهي [[ٻوٽا|ٻوٽن]] جا حصا ناهن، پر گهڻو ڪري ڀاڄين وانگر ورتا ويندا آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.spicesmedicinalherbs.com/fungi-vegetables.html |title=Fungi vegetables |work=Spices & Medicinal Herbs: Classification of vegetables |access-date=2015-03-24 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304033725/http://www.spicesmedicinalherbs.com/fungi-vegetables.html |url-status=dead }}</ref> [[File:FruitArrangement.jpg|thumb|ڪجهه اهڙا ميوا، جن کي کاڌي ۾ اڪثر ڀاڄيون سمجهيو ويندو آهي، جن ۾ [[مڪئي]], [[ٽماٽو]] ۽ مختلف [[اسڪواش ميوا]] شامل آهن]] روزمره ٻوليءَ ۾، مٿي ذڪر ڪيل "ڀاڄي" واري تعريف مطابق "ميوا" ۽ "ڀاڄيون" هڪ ٻئي کان الڳ سمجهيا وڃن ٿا. "ميون" کي [[علم نباتات]] ۾ درست معنيٰ حاصل آهي: اهو حصو جيڪو [[بيضو (نباتات)|بيضه/اووري]] مان [[گلن وارا ٻوٽا|گلن واري ٻوٽي]] ۾ بڻجي ٿو. هي ڳالهه کاڌي واري معنيٰ کان ڪافي مختلف آهي. جيئن [[آڙو]]، [[آلوبخارا]] ۽ [[نارنگي (ميوو)]] ٻنهي معنائن ۾ "ميوا" آهن، پر ڪيترين شين کي عام طور "ڀاڄي" چيو ويندو آهي، جهڙوڪ [[واڱڻ]]، [[شملو مرچ]] ۽ [[ٽماٽو]]، اهي نباتات مطابق ميوا آهن. [[ٽماٽو ميوا يا ڀاڄي؟]] وارو سوال 1893 ۾ [[آمريڪا جي سپريم ڪورٽ]] تائين به پهتو. عدالت [[نڪس vs ھيڊن, 1893ع]] (Nix v. Hedden) واري ڪيس ۾ متفقه طور فيصلو ڪيو ته درآمد ٿيل پيداوار تي 1883ع واري ٽيرف تحت ٽيڪس لاءِ ٽماٽو کي "ڀاڄي" طور سڃاتو وڃي؛ جڏهن ته عدالت اهو به مڃيو ته [[علم نباتات]] جي لحاظ کان ٽماٽو ميوو آهي.<ref>[http://caselaw.lp.findlaw.com/scripts/getcase.pl?court=US&vol=149&invol=304 ''Nix v. Hedden'', 149 U.S. 304 (1893)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110628191931/http://caselaw.lp.findlaw.com/scripts/getcase.pl?court=US&vol=149&invol=304 |date=2011-06-28 }}. Findlaw.com.</ref> ==تاريخ== [[زراعت]] کان اڳ، انسان [[شڪار-۽-جمع ڪندڙ]] هئا. اهي کائڻ لائق ميوا، ٻير/نٽس، ڏانڊا، پن، [[ڪورمز]] (corm) ۽ ٽيوبر (tubers) گڏ ڪندا هئا ۽ کاڌي لاءِ جانورن جو [[شڪار]] به ڪندا هئا.<ref>{{cite journal |author1=Portera, Claire C. |author2=Marlowe, Frank W. |title=How marginal are forager habitats? |journal= Journal of Archaeological Science |volume=34 |issue=1 |pages=59–68 |date=January 2007|doi=10.1016/j.jas.2006.03.014 |bibcode=2007JArSc..34...59P }}</ref> اڀرندي برساتي جهنگ ۾ [[ٻيلائي-باغباني]] کي زراعت جو پهريون مثال سمجهيو وڃي ٿو: ڪارآمد ٻوٽا سڃاتا ويا ۽ انهن کي وڌڻ لاءِ همٿايو ويو، جڏهن ته ناڪارائتا ٻوٽا هٽايا ويا. ان کان پوءِ چونڊ ذريعي ٻوٽن جي نسلي تبديلي شروع ٿي، جهڙوڪ وڏي ميوي ۽ تيز واڌ جهڙيون خوبيون.<ref>{{cite book|title=The forest-garden farms of Kandy, Sri Lanka|author=Douglas John McConnell|year=1992|page=1|publisher=Food & Agriculture Org. |url=https://books.google.com/books?id=G3QPo7lThXsC&pg=PP1|isbn=978-92-5-102898-8}}</ref> جيتوڻيڪ ڪڻڪ ۽ جو جهڙن گاهن جي گهريلو بڻجڻ جا پهريان ثبوت (وچ اوڀر) ۾ مليا آهن، پر ممڪن آهي ته دنيا جي ڪيترن ئي ماڻهن 10,000 ق م کان 7,000 ق م جي عرصي ۾ پوک شروع ڪئي هجي.<ref>{{cite web|url=https://genographic.nationalgeographic.com/development-of-agriculture/ |title=The Development of Agriculture |work=National Geographic |access-date=2015-03-05 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414142437/https://genographic.nationalgeographic.com/development-of-agriculture/ |archive-date=2016-04-14 }}</ref> [[گھر-خرچ زراعت]] اڄ به موجود آهي: آفريڪا، ايشيا، ڏکڻ آمريڪا ۽ ٻين هنڌن تي ڪيترائي ڳوٺاڻا هاري پنهنجي زمين مان ايترو کاڌو پيدا ڪن ٿا جو خاندان گذارو ڪري سگهي؛ ۽ بچيل پيداوار ٻين شين جي بدليءَ لاءِ استعمال ٿئي ٿي.<ref>{{cite book|author=Wharton, Clifton R. |title=Subsistence Agriculture and Economic Development|url=https://books.google.com/books?id=1M-lBNcTfzMC&pg=PA18 |year=1970 |publisher=Transaction Publishers |isbn=978-0-202-36935-8 |page=18}}</ref> لکيل تاريخ دوران، امير طبقو گوشت، ڀاڄيون ۽ ميوا شامل متنوع خوراڪ وٺڻ جي سگهه رکي ٿو؛ جڏهن ته غريبن لاءِ گوشت عيش هوندو هو ۽ سندن خوراڪ گهڻو ڪري هڪ [[بنيادي اناج]] (Staple food) تي مشتمل هوندي هئي, جهڙوڪ چانور، رائي، جو، ڪڻڪ، ٻاجھر يا مڪئي. ڀاڄين جو شامل ٿيڻ خوراڪ ۾ ڪجهه رنگا رنگي آڻيندو هو. [[وچ آمريڪا]] ۾ [[ازٽيڪ]] (Aztec) قوم جو بنيادي کاڌو [[مڪئي]] هو، ۽ اهي [[ٽماٽو|ٽماٽا]]، [[ايواڪاڊو]] (avocado)، [[رانھان]](bean)، [[مرچ]](Capsicum)، [[ڪدو]]، [[اسڪواش، (ٻوٽا)|اسڪواش]]، [[مڱڦري]] ۽ [[امارانٿ]] (amaranth جا ٻج پوکيندا هئا ته جيئن پنهنجي [[ٽورٽيلا]] (tortilla) ۽ [[دليو|دليي]] (porridge) کي وڌائين<ref name="Lambert">{{cite web |url=http://www.localhistories.org/food.html |title=A brief history of Food |author=Lambert, Tim |access-date=2015-03-04}}</ref>. [[پيرو]] ۾ [[انڪا ايمپائر|انڪا]] (Inca Empire) سلطنت جا ماڻهو هيٺاهين علائقن ۾ مڪئي ۽ اوچن علائقن ۾ [[پٽاٽا|پٽاٽن]] تي گذارو ڪندا هئا. اهي [[ڪينوئا]] (quinoa) جا ٻج به استعمال ڪندا هئا ۽ مرچن، ٽماٽن ۽ ايواڪاڊو سان خوراڪ کي وڌيڪ ڀرپور ڪندا هئا.<ref name="Lambert"></ref> [[قديم چين]] ۾ ڏکڻ ۾ چانور ۽ اتر ۾ ڪڻڪ بنيادي فصل هئا؛ ڪڻڪ مان [[ڊمپلنگ]]/پڪوڙيون (dumplings), [[نوڊلز]]/سيون (noodles) ۽ [[پين ڪيڪ]]/پراٺي وارا پڪوڙا (pancake) تيار ٿيندا هئا. گڏ ۾ استعمال ٿيندڙ ڀاڄين ۾ [[ڪچالو]] (yam)، [[سويابين|سويا]]، [[ڦريون]] (broad beans)، [[گوگڙو]]، [[سائو بصر]] (spring onion) ۽ [[ٿوم]] شامل هئا. قديم مصري خوراڪ جو دارومدار [[ماني]] تي هو، جيڪا اڪثر واريءَ جي آميزش سبب ڏندن کي گھسائي ڇڏيندي هئي. گوشت عيش هو پر مڇي وڌيڪ ميسر هئي. گڏ ۾ ڪيتريون ڀاڄيون به هونديون هيون—جهڙوڪ [[ڪندي ڪدو|ٽُنْدَيَ ڪَدُو]] (marrows)، [[ڦريون]] (broad beans)، [[دال| داليون]](lentils)، [[بصر]] (onions)، [[سائو بصر]] (leeks)، [[ٿوم]] (garlic)، [[موري]] (radishes) ۽ [[سلاد پتا]](lettuces).<ref name="Lambert"></ref> [[قديم يونان]] ۾ ماني بنيادي کاڌو هئي؛ ان سان گڏ [[ٻڪريءَ جو پنير]]، [[زيتون]]، [[انجير]]، [[مڇي]] ۽ ڪڏهن ڪڏهن [[گوشت]]. پوکيل ڀاڄين ۾ بصر، ٿوم، [[گوبي|گوبيون]]، [[ھنداڻو]] يا ڇانھين ۽ داليون شامل هيون.<ref>{{cite book|author=Apel, Melanie Ann |title=Land and Resources in Ancient Greece|url=https://books.google.com/books?id=He_ecHencAoC&pg=PA10|year=2004 |publisher=Rosen Publishing Group |isbn=978-0-8239-6769-8 |page=10}}</ref> [[ancient Rome|قديم روم]] ۾ emmer ڪڻڪ يا ڦرين مان ڳاڙهو دليو ٺهندو هو؛ گڏ ۾ سائيون ڀاڄيون هونديون هيون پر گوشت گهٽ. مڇيءَ کي گهڻو پسند نه ڪيو ويندو هو. رومن بصر ، مثر، ڦريون، گوگڙو پوکيندا هئا ۽ [[چقندر]] (Beetroot) جي پاڙ بدران پن کائيندا هئا.<ref>{{cite book|author=Forbes, Robert James |title=Studies in Ancient Technology|url=https://books.google.com/books?id=Y84UAAAAIAAJ&pg=PA99 |year=1965 |publisher=Brill Archive |page=99 }}</ref> ==غذائيت ۽ صحت== [[File:Ipomoea stir fry.jpg|thumb|ڏکڻ اوڀر ايشيائي انداز ۾ مرچ ۽ [[سمبل]] سان stir-fried ''[[Ipomoea aquatica]]'']] [[File:Vegetable Cart in Guntur.jpg|thumb|[[Guntur|گنٽور]]، [[India|ڀارت]] ۾ گهٽي تي وڪرو لاءِ ڀاڄيون (۽ ڪجهه [[fruit|ميوا]])]] ڀاڄيون انساني غذائيت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. گهڻيون ڀاڄيون چرٻي ۽ ڪيلورين ۾ گهٽ هونديون آهن، پر مقدار ۾ ڀرپور ۽ پيٽ ڀريندڙ هونديون آهن.<ref>{{Cite web |title=Vegetables |url=https://www.myplate.gov/eat-healthy/vegetables |access-date=2022-04-17 |website=www.myplate.gov |publisher=U.S. Department of Agriculture |archive-date=2022-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417195851/https://www.myplate.gov/eat-healthy/vegetables |url-status=dead }}</ref> اهي غذائي فائبر فراهم ڪن ٿيون ۽ ضروري وٽامنن، معدنيات ۽ trace elements جا اهم وسيلا آهن. خاص طور اهم اينٽي آڪسيڊنٽ وٽامن [[Vitamin A|A]]، [[Vitamin C|C]] ۽ [[Vitamin E|E]] آهن. جڏهن خوراڪ ۾ ڀاڄيون شامل ٿين ٿيون ته ڪينسر، فالج، دل ۽ رت جي نالين جي بيمارين ۽ ٻين دائمي عارضن جي واقعن ۾ گهٽتائي ڏٺي وئي آهي.<ref name="Kerala">{{cite web |url=http://www.celkau.in/Crops/Vegetables/vegetables.aspx |title=Vegetables |work=Infotech Portal |publisher=Kerala Agricultural University |access-date=2015-03-24}}</ref><ref name="Terry2011">{{cite book|author=Terry, Leon |title=Health-Promoting Properties of Fruits and Vegetables|url=https://books.google.com/books?id=gNEZoC86dMQC |year=2011 |publisher=CABI |isbn=978-1-84593-529-0 |pages=2–4}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Büchner|first1=Frederike L.|last2=Bueno-de-Mesquita|first2=H. Bas|last3=Ros|first3=Martine M.|last4=Overvad|first4=Kim|last5=Dahm|first5=Christina C.|last6=Hansen|first6=Louise|last7=Tjønneland|first7=Anne|last8=Clavel-Chapelon|first8=Françoise|last9=Boutron-Ruault|first9=Marie-Christine|date=2010-09-01|title=Variety in fruit and vegetable consumption and the risk of lung cancer in the European prospective investigation into cancer and nutrition|journal=Cancer Epidemiology, Biomarkers & Prevention|volume=19|issue=9|pages=2278–86|doi=10.1158/1055-9965.EPI-10-0489|issn=1538-7755|pmid=20807832|doi-access=free}}</ref> تحقيقن موجب، جيڪي ماڻهو روزانو ميوا ۽ ڀاڄيون ٽي سرونگ کان گهٽ کائين ٿا، انهن جي ڀيٽ ۾ جيڪي پنج کان وڌيڪ سرونگ کائين ٿا، انهن ۾ دل جي رڳن جي بيماري يا فالج ٿيڻ جو خطرو لڳ ڀڳ ويهه سيڪڙو گهٽ هوندو آهي.<ref name="Harvard">{{cite web |url=http://www.hsph.harvard.edu/nutritionsource/what-should-you-eat/vegetables-and-fruits/ |title=Vegetables and Fruits |publisher=Harvard School of Public Health |access-date=2015-09-14|date=2012-09-18 }}</ref> ڀاڄين جو [[nutrition|غذائي]] مواد تمام گهڻو مختلف هوندو آهي؛ ڪجهه ۾ [[protein|پروٽين]] جا مفيد مقدار هوندا آهن، پر عام طور انهن ۾ [[fat|چرٻي]] گهٽ هوندي آهي،<ref name="Li2008">{{cite book|author=Li, Thomas S.C. |title=Vegetables and Fruits: Nutritional and Therapeutic Values |url=https://books.google.com/books?id=n6zNOdkqmMYC|year=2008|publisher=CRC Press |isbn=978-1-4200-6873-3 |pages=1–2}}</ref> ۽ مختلف مقدار ۾ [[vitamin|وٽامن]] جهڙوڪ [[vitamin A]]، [[vitamin K]] ۽ [[vitamin B6|vitamin B₆]]؛ [[provitamin]]s؛ [[dietary mineral]]s؛ ۽ [[carbohydrate|ڪاربوهائيڊريٽ]] شامل هوندا آهن. نوجوانيءَ ۾، جڏهن هڏا اڃا وڌي رهيا هوندا آهن، [[Crunchiness|ڪرَڪُڙي]] ۽ ڏکيا چٻائڻ وارا کاڌا (جهڙوڪ ڪچيون ڀاڄيون) کائڻ جبڙن جي صحيح واڌ لاءِ ضروري سمجهيو ويو آهي؛ جيڪڏهن اهڙا کاڌا نه کائبا ته جبڙا پنهنجي مڪمل ماپ تائين نه وڌندا، جنهن سبب ڏندن لاءِ جاءِ گهٽ پئجي سگهي ٿي ۽ ڏند ٽيڙا يا [معقل جا ڏند ڦاسيل رهڻ جهڙا مسئلا پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |title=What teeth reveal about the lives of modern humans |url=https://news.osu.edu/what-teeth-reveal-about-the-lives-of-modern-humans/ |access-date=2022-04-16 |website=What teeth reveal about the lives of modern humans |language=en-us}}</ref><ref>{{Cite web |last=Boughner |first=Julia |title=Bad molars? The origins of wisdom teeth |url=http://theconversation.com/bad-molars-the-origins-of-wisdom-teeth-104835 |access-date=2022-04-16 |website=The Conversation |date=9 November 2018 |language=en}}</ref> تنهن هوندي به، ڀاڄين ۾ ڪڏهن ڪڏهن زهريلائ مادا ۽ [[اينٽي نيوٽرينٽس]] به هوندا آهن، جيڪي غذائن جي جذب ٿيڻ ۾ رڪاوٽ وجهن ٿا. انهن ۾ [[سولينائن]] (α-solanine) [[چيڪونائن]] (α-chaconine)،<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.foodchem.2005.08.046 |title=Balance between nutrients and anti-nutrients in nine Italian potato cultivars |year=2006 |last1=Finotti |first1=Enrico |last2=Bertone |first2=Aldo |last3=Vivanti |first3=Vittorio |journal=Food Chemistry|volume=99 |issue=4 |page=698}}</ref> [[اينزايم انھبليٽر]] (enzyme inhibitor) جهڙوڪ [[ڪولينيسٽريس]] (cholinesterase), [[پروٽيئيز]] (protease), [[امائليس]] (amylase) وغيره جا انھبليٽر، [[سائيناڊ]] ۽ [[سائيناڊ جا اڳ-مادّا]] (linamarin), [[آگزيلگ تيزاب]] (oxalic acid) وغيره شامل آهن.{{citation needed|date=April 2016}} اهي زهر قدرتي دفاعي نظام آهن، جيڪي ٻوٽي تي حملو ڪندڙ ڪيڙا، شڪار ڪندڙ ۽ فنگس کي روڪڻ لاءِ هوندا آهن. ڪجهه بينز ۾ [[فوٽوھيماگلوٽنن]] هوندو آهي، ۽ [[مٺا آلو| مٺن آلن]] (cassava) جي پاڙن ۾ [[سائنوجينيٽڪ گلائڪوسائڊ]] هوندي آهي—اهو ئي بانس جي ڪونپلن ۾ به ٿي سگهي ٿو. مناسب پچائڻ سان اهي زهر غير اثرائتا ٿي سگهن ٿا. ساوا آلو گلائڪوالڪلائيڊز رکن ٿا ۽ انهن کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref>{{cite web |url=http://www.cfs.gov.hk/english/programme/programme_rafs/programme_rafs_fc_02_05.html |title=Naturally Occurring Toxins in Vegetables and Fruits |date=2015-02-18 |work=Risk Assessment in Food Safety |publisher=Centre for Food Safety |access-date=2015-03-30}}</ref> ميوا ۽ ڀاڄيون—خاص طور پنن واريون ڀاڄيون—آمريڪا ۾ [[نارووائرس]] (norovirus) سبب ٿيندڙ تقريباً اڌ آنڊن-پيٽ جي انفيڪشنن سان ڳنڍيون ويون آهن. اهي شيون اڪثر ڪچيون کائبيون آهن ۽ تياري دوران متاثر فوڊ هينڊلر جي ذريعي آلودگي ٿي سگهي ٿي. ڪچي کائڻ واري خوراڪ کي هٿ ڪرڻ وقت صفائي اهم آهي؛ اهڙن شين کي مناسب نموني صاف، سنڀال ۽ ذخيرو ڪرڻ سان آلودگي گهٽائي سگهجي ٿي.<ref>{{cite journal |author=Centers for Disease Control and Prevention |year=2013 |title=Attribution of Foodborne Illness, 1998–2008 |journal=Estimates of Foodborne Illness in the United States |volume=19 |issue=3 |url=https://www.cdc.gov/foodborneburden/attribution-1998-2008.html }}</ref> ===سفارشون=== [[File:Vegetable consumption per capita, OWID.svg|thumb|upright=1.6|2013 ۾ في فرد ڀاڄين جو استعمال<ref>{{cite web |title=Vegetable consumption per capita |url=https://ourworldindata.org/grapher/vegetable-consumption-per-capita |website=Our World in Data |access-date=5 March 2020}}</ref>]] USDA جي امريڪين لاء غذائي ھدايتن موجب روزانو ميوا ۽ ڀاڄيون پنج کان نَو ويلن تائين کائڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي.<ref>[https://web.archive.org/web/20131207154611/http://www.cnpp.usda.gov/Publications/DietaryGuidelines/2000/2000DGBrochureFabulousFruits.pdf Fabulous fruits... versatile vegetables.] United States Department of Agriculture. Retrieved 2012-03-30.</ref> ڪُل مقدار عمر ۽ جنس مطابق بدلجي سگهي ٿو، ۽ عام طور کائيندڙ معياري حصن ۽ غذائي مواد جي بنياد تي طئي ٿيندو آهي. آلو هن ڳڻپ ۾ شامل ناهن، ڇاڪاڻ⁠ تہ اهي بنيادي طور نشاستي جا فراهم ڪندڙ آهن. گهڻين ڀاڄين ۽ ڀاڄي جي جوس لاءِ هڪ ويلو اڌ ڪپ آهي—ڪچي يا پڪي ٻنهي صورتن ۾. پنن واري ساڳي ڀاڄي لاءِ (جهڙوڪ [[سلاد پتو]] ۽ [[پالڪ]]) هڪ ويلي لاء اڪثر هڪ پورو ڪپ هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.heart.org/HEARTORG/Caregiver/Replenish/WhatisaServing/What-is-a-Serving_UCM_301838_Article.jsp |title=What is a serving? |date=2014-12-18 |publisher=American Heart Association |access-date=2015-09-26}}</ref> مختلف قسمن جون شيون چونڊڻ گهرجن، ڇو ته ڪو به هڪڙو ميوا يا ڀاڄي صحت لاءِ گهربل سڀ غذائي جزا نٿو ڏئي.<ref name="Harvard"></ref> بين الاقوامي غذائي رهنمائي به USDA جهڙي آهي. [[جاپان]] مثال طور روزانو ڀاڄيون پنج کان ڇهه ويلائ کائڻ جي صلاح ڏئي ٿو.<ref>[https://web.archive.org/web/20111005161248/http://www.the-food-guide-pyramid.com/japanese-diet.html The Japanese Diet]. the-food-guide-pyramid.com</ref> فرانسيسي سفارشون به ملندڙ جلندڙ آهن ۽ روزانو پنج ويلا هدف رکن ٿيون.<ref>[https://web.archive.org/web/20111005161248/http://www.the-food-guide-pyramid.com/frenchdiet.html The French Dietary Guide]. the-food-guide-pyramid.com</ref> ڀارت ۾ بالغن لاءِ روزانو {{convert|275|g}} ڀاڄيون کائڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي.<ref name="Kerala"></ref> ==پيداوار== ===پوکي=== {{further|Kitchen garden|Vegetable farming}} [[File:AUSAID SOUTH AFRICA (10672860713).jpg|thumb|right|[[South Africa|ڏکڻ آفريڪا]] ۾ ڀاڄيون پوکڻ]] [[File:Povrce_iz_vrta.jpeg|thumb|right|[[ڪروئيشيا]] ۾ باغ مان تازيون ڀاڄيون]] ڀاڄيون قديم ترين زماني کان انساني خوراڪ جو حصو رهيون آهن. ڪجهه بنيادي خوراڪ آهن، پر گهڻيون معاون خوراڪ آهن—جيڪي کاڌن ۾ پنهنجي مخصوص ذائقي سان تنوع پيدا ڪن ٿيون ۽ ساڳئي وقت صحت لاءِ گهربل غذائيت وڌائين ٿيون. ڪجهه ڀاڄيون باراني/هميشه رهندڙ هونديون آهن، پر گهڻيون سالياني ۽ ٻه سالياني هونديون آهن، ۽ عام طور ٻج پوکڻ يا ٻوٽو لڳائڻ کان هڪ سال اندر لڻي وينديون آهن. پوک لاءِ جيڪو به نظام هجي، پوک جو ڍانچو گهڻو ڪري ساڳيو هوندو آهي: مٽيءَ کي ڀِڃي نرم ڪرڻ، گاهه-گندي هٽائڻ يا دفن ڪرڻ، ۽ نامياتي ڀاڻ يا ڪيميائي ڀاڻ شامل ڪرڻ؛ ٻج پوکڻ يا ننڍا ٻوٽا لڳائڻ؛ فصل جي واڌ دوران جڙي ٻوٽين سان مقابلي کي گهٽائڻ، نقصان ڏيندڙن تي ڪنٽرول ۽ مناسب پاڻي مهيا ڪرڻ؛ فصل پچڻ تي لڻڻ؛ پوءِ چونڊ/درجابندي، ذخيرو ۽ مارڪيٽنگ يا سڌو استعمال.<ref name="RHS">{{cite book |title=The Royal Horticultural Society Encyclopedia of Gardening |url=https://archive.org/details/encyclopediaofga0000chri_g1q2 |editor-last1=Brickell |editor-first1=Christopher |year=1992 |publisher=Dorling Kindersley |isbn=978-0-86318-979-1 |pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofga0000chri_g1q2/page/303 303]–08}}</ref> مختلف مٽيءَ جا قسم مختلف فصلن لاءِ مناسب هوندا آهن، پر عام طور معتدل موسمن ۾ وارياسي مٽي جلدي سڪي ٿي پر بهار ۾ جلدي گرم به ٿيندي آهي، تنهن ڪري ابتدائي فصلن لاءِ سٺي آهي؛ جڏهن ته ڳري چڪني مٽي نمي بهتر رکي ٿي ۽ دير سان موسم واري فصلن لاءِ مناسب آهي. پوک جو موسم [[فليس]]، [[ڪلوش]] (Cloche)، [[پلاسٽڪ ملچ]] (mulch)، [پولي ٽنل]] (polytunnel) ۽ [[گرين هائوس]] جي استعمال سان وڌائي سگهجي ٿو.<ref name="RHS"></ref> گرم علائقن ۾ ڀاڄين جي پيداوار موسم، خاص طور برسات جي نموني، سبب محدود ٿي سگهي ٿي؛ جڏهن ته معتدل علائقن ۾ اها گرمي پد ۽ ڏينهن جي ڊيگهه سبب محدود ٿئي ٿي.<ref name="Field">{{cite book|author1=Field, Harry|author2=Solie, John|title=Introduction to Agricultural Engineering Technology: A Problem Solving Approach |url=https://books.google.com/books?id=WWWc8VmdqDAC |year=2007 |publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-0-387-36915-0}}</ref> [[File:John Deere tractor between cabbage rows.jpg|thumb|right|آمريڪا جي ڪولوراڊو ۾ گوبي جي قطارن ۾ جڙي ٻوٽيون هٽائڻ]] گهر جي سطح تي، ڪوڏر، ڪهاڙي/ڏال، ۽ هَـو (hoe) پسنديده اوزار آهن؛ جڏهن ته تجارتي فارمن تي مختلف مشيني سامان موجود آهي. ٽريڪٽرن کان علاوه، [[هر]]، [[هئرو (اوزار)]](Harrow)، [[ڊرل]]، [[ٽرانسپلانٽر]]، [[ڪلٽيويٽر]]، [[آبپاشي]] جو سامان ۽ [[هاروسيٽر]] شامل آهن. نيون ٽيڪنيڪون به پوک جي طريقن کي بدلائي رهيون آهن، ڪمپيوٽر مانيٽرنگ سسٽم، [[جي پي ايس]] لوڪيٽرز، ۽ ڊرائيور بغير خودهلندڙ پروگرام (self-steer) اقتصادي فائدا ڏين ٿا.<ref name="Field"></ref> ===لابارو=== [[File:Harvesting - geograph.org.uk - 290336.jpg|thumb|left|برطانيا ۾ چقندر جو لابارو]] جڏهن ڀاڄي لڻي ويندي آهي ته اها پنهنجي پاڻي ۽ غذائيت جي سرچشمي کان ڪٽي ويندي آهي. پوءِ به اها ظاھر ڪندي رهي ٿي ۽ نمي وڃائيندي رهي ٿي—هي عمل خاص طور سائي پنن واري فصل ۾ مُرجائڻ جي صورت ۾ چٽي طرح نظر اچي ٿو. پاڙن واري ڀاڄين کي پوري پڪ تي لڻڻ سندن ذخيرو-زندگي بهتر ڪري ٿو؛ پر انهن کي زمين ۾ ئي ڇڏڻ ۽ ڊگهي عرصي ۾ آهستي آهستي لڻڻ به ممڪن آهي. لڻائي جو عمل فصل کي نقصان ۽ چٿر (bruising) کان بچائڻ لاءِ ترتيب ڏيڻ گهرجي. پياز ۽ لسڻ کي ميدان ۾ ڪجهه ڏينهن سڪائي سگهجي ٿو، ۽ آلو جهڙن پاڙن وارن فصلن کي ٿوري "پڪجڻ جي مدي" مان فائدو ٿئي ٿو—گرم، نمي واري ماحول ۾، جتي زخم ڀرجن ٿا ۽ ڇل ٿلهي ٿي سخت ٿيندي آهي. مارڪيٽ يا ذخيرو کان اڳ درجابندي ضروري آهي ته جيئن خراب شيون الڳ ڪجن ۽ پيداوار کي معيار، ماپ، پڪ، ۽ رنگ مطابق چونڊيو وڃي.<ref name="Dixie">{{cite web |url=http://www.fao.org/docrep/008/a0185e/a0185e0a.htm |title=8. Post-harvest handling: Storage |author=Dixie, Grahame |year=2005 |work=Horticultural Marketing |publisher=FAO |access-date=2015-03-21}}</ref> ===ذخيرو=== سڀني ڀاڄين لاءِ لڻائي کان پوءِ صحيح سنڀال فائديمند آهي. لڻائي کان پوءِ ذخيرو واري دور ۾ ڀاڄين ۽ ٻين جلدي خراب ٿيندڙ خوراڪن جو وڏو حصو ضايع ٿي وڃي ٿو. ترقي پذير ملڪن ۾، جتي مناسب ٿڌي ذخيرو سهولتون موجود نه آهن، اهي نقصان 30 کان 50 سيڪڙو تائين ٿي سگهن ٿا. ضايع ٿيڻ جا مکيه سبب نمي سبب خراب ٿيڻ، ڦڦوند، خرد حيات، ۽ جانورن/ڪيڙن جي تباهي آهن.<ref name="PrakashGarg">{{cite book|author1=Garg & Prakash|author2=Garg, H.P. |title=Solar Energy: Fundamentals and Applications |url=https://books.google.com/books?id=-v_LfcIdJxIC&pg=PA191 |year=2000 |publisher=Tata McGraw-Hill Education |isbn=978-0-07-463631-2 |page=191}}</ref> [[File:Gerooide aardappels.JPG|thumb|نيڌرلئنڊز ۾ آلن جو عارضي ذخيرو]] ذخيرو مختصر مدي لاءِ به ٿي سگهي ٿو ۽ ڊگهي مدي لاءِ به. گهڻيون ڀاڄيون جلدي خراب ٿيندڙ آهن، ۽ ڪجهه ڏينهن لاءِ مختصر ذخيرو مارڪيٽنگ ۾ لچڪ پيدا ڪري ٿو. ذخيرو دوران پنن واريون ڀاڄيون [[نمي]] وڃائين ٿيون ۽ انهن ۾ [[وٽامن سي]] تيزيءَ سان گهٽجي ٿو. ڪجهه شيون، جهڙوڪ آلو ۽ بصر، بهتر ذخيري واري خاصيت رکن ٿيون ۽ بعد ۾ وڌيڪ قيمت وقت وڪرو ڪري سگهجن ٿيون؛ مارڪيٽنگ جو موسم وڌائڻ سان ڪُل وڪرو مقدار وڌي سگهي ٿو. جيڪڏهن ٿڌي ذخيرو موجود نه هجي ته گهڻن فصلن لاءِ ترجيح اها آهي ته اعليٰ معيار جي پيداوار ذخيرو ڪئي وڃي، نمي جو تناسب وڌ ۾ وڌ رکيو وڃي، ۽ پيداوار کي ڇانوَ ۾ رکيو وڃي.<ref name="Dixie"></ref> لڻائي کان پوءِ ذخيرو کي بهتر بنائڻ ۽ رکڻ جو مدو وڌائڻ لاءِ ڪارائتي [[ڪولڊ چين]] جو استعمال اهم سمجھيو ويو آهي.<ref name="pxk">Kohli, Pawanexh (2008) "Why Cold Chain for Vegetables" in [http://crosstree.info/Documents/Care%20of%20F%20n%20V.pdf ''Fruits and Vegetables Post-Harvest Care: The Basics''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201103014943/http://www.crosstree.info/Documents/Care |date=2020-11-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201103014943/http://www.crosstree.info/Documents/Care |date=2020-11-03 }}. Crosstree Techno-visors</ref> ٿڌو ذخيرو خاص طور cauliflowers، eggplants، lettuces، radishes، spinach، potatoes ۽ tomatoes لاءِ ڪارائتو آهي؛ مناسب گرمي پد پيداوار جي قسم موجب بدلجي ٿو. ڪجهه اهڙيون به ٽيڪنالاجيون آهن جيڪي بجلي کانسواءِ گرمي پد ڪنٽرول ڪن ٿيون، جهڙوڪ evaporative cooling.<ref name="Sinha"></ref> ڪنٽرول ٿيل فضا ۾، جتي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ گهڻو يا آڪسيجن گهڻو هجي ميوا ۽ ڀاڄيون ذخيرو ڪرڻ سان خرد حيات جي واڌ روڪي سگهجي ٿي ۽ ذخيرو-زندگي وڌي سگهي ٿي.<ref name="Thompson">{{cite book|author= Thompson, A. Keith|title=Controlled Atmosphere Storage of Fruits and Vegetables |url=https://books.google.com/books?id=9DUh8FcKQtsC&pg=PA18|year=2010 |publisher=CABI |isbn=978-1-84593-647-1 |page=18}}</ref> ڀاڄين ۽ ٻين زرعي پيداوار کي [[آئيونائزنگ ريڊيئيشن]] ذريعي روشني ڪرڻ سان انهن کي خرد حياتي انفيڪشن ۽ ڪيڙن جي نقصان کان بچائي سگهجي ٿو، ۽ جسماني خرابيءَ کان به محفوظ ڪري سگهجي ٿو. اهڙي طريقي سان کاڌي جا بنيادي خاصا نمايان طور تبديل نه ٿيندا ۽ ذخيرو-زندگي وڌي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.iaea.org/sites/default/files/publications/magazines/bulletin/bull18-0/18005480406su.pdf |title=Use of nuclear energy to preserve man's food |author=de Zeeuw, Dick |publisher=International Atomic Energy Agency |access-date=2015-03-22}}</ref> ===محفوظ ڪرڻ=== ڀاڄين کي محفوظ ڪرڻ جو مقصد انهن جي دستيابي کي استعمال يا مارڪيٽنگ لاءِ وڌائڻ آهي. مقصد اهو آهي ته خوراڪ کي ذائقي ۽ غذائيت جي بهترين حالت تي لڻي، ۽ انهن خوبين کي ڊگهي عرصي تائين برقرار رکجي. لڻائي کان پوءِ ڀاڄين جي خراب ٿيڻ جا مکيه سبب قدرتي [[اينزائم]] جا عمل ۽ [[خرد حيات]] سبب خراب ٿيڻ آهن.<ref name="MAFF">{{cite book |title=Home preservation of Fruit and Vegetables |year=1968 |publisher=Ministry of Agriculture, Fisheries and Food |pages=1–6 }}</ref> [[ڪيننگ]] ۽ [[فريزنگ]] سڀ کان عام طريقا آهن؛ ۽ انهن طريقي سان محفوظ ڪيل ڀاڄيون غذائي لحاظ کان گهڻو ڪري تازي پيداوار جهڙيون ئي هونديون آهن، خاص طور [[وٽامن اي]]، [[معدنيات]] ۽ [[غذائي فائبر]] جي لحاظ کان.<ref>{{cite journal |author1=Rickman, Joy C. |author2=Bruhn, Christine M. |author3=Barrett, Diane M. |year=2007 |title=Nutritional comparison of fresh, frozen, and canned fruits and vegetables II. Vitamin A and carotenoids, vitamin E, minerals and fiber |journal=Journal of the Science of Food and Agriculture |volume=87 |issue=7 |pages=1185–96 |doi=10.1002/jsfa.2824 |bibcode=2007JSFA...87.1185R }}</ref> [[File:Bean field Seabrook Farm1a33785v.jpg|thumb|بينز جو کيت ۽ ڪيننگ ڪارخانو، نيو جرسي، آمريڪا]] [[ڪيننگ]] هڪ عمل آهي جنهن ۾ ڀاڄين جا اينزائمز غير اثرائتا ڪيا ويندا آهن ۽ موجود خرد حيات (جراثيمن) کي گرميءَ سان ماريو ويندو آهي. سيل ٿيل ڪين هوا کي اندر اچڻ کان روڪي ٿو، جنهن سان بعد ۾ خرابي گھٽ ٿئي ٿي. ضروري حد تائين گهٽ گرمي ۽ گهٽ ۾ گهٽ پروسيسنگ وقت رکيو ويندو آهي ته جيئن پيداوار جي ميڪانيڪي ٽٽڻ کان بچي ۽ ذائقو ممڪن حد تائين برقرار رهي. پوءِ ڪين کي عام گرمي پد تي ڊگهي عرصي تائين رکڻ ممڪن ٿئي ٿو.<ref name="MAFF"></ref> [[فريزنگ]] ذريعي ڀاڄيون {{convert|-10|°C}} کان هيٺ رکڻ سان مختصر عرصي لاءِ خراب ٿيڻ روڪي سگهجي ٿو، جڏهن ته ڊگهي مدي لاءِ {{convert|-18|°C}} جي ضرورت هوندي آهي. اهڙن گرمي پدن تي اينزائيمي عمل مڪمل بند نه ٿيندو، صرف گهٽجي ويندو؛ ۽ فريز ڪرڻ کان اڳ مناسب ماپ ۾ تيار ڪيل ڀاڄين کي [[بلانچ]] ڪرڻ سان off-flavors گهٽ ٿين ٿا. اهڙن گرمي پدن تي سڀ خرد حيات ختم نه ٿيندا، تنهن ڪري پگھرڻ کان پوءِ ڀاڄيون جلد استعمال ڪرڻ گهرجن؛ نه ته موجود خرد حيات ٻيهر وڌي سگهن ٿا.<ref>{{cite book|author1=Hui, Y.H. |author2=Ghazala, Sue|author3=Graham, Dee M. |author4=Murrell, K.D. |author5= Nip, Wai-Kit |title=Handbook of Vegetable Preservation and Processing|url=https://books.google.com/books?id=dVpQVJ46C5gC&pg=PA288 |year=2003 |publisher=CRC Press|isbn=978-0-203-91291-1|pages=286–90}}</ref> [[File:Sun-dried tomatoes (4694706270).jpg|thumb|left|يونان ۾ ٽماٽن کي سج ۾ سڪائڻ]] روايتي طور [[سج ۾ سڪائڻ]] ڪجهه پيداوار (جهڙوڪ ٽماٽا، مشروم ۽ بينز) لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي؛ پيداوار کي ريڪن تي وڇايو ويندو آهي ۽ وقفي وقفي سان اُلٽو ڪيو ويندو آهي. هن طريقي ۾ ڪيترائي نقصان آهن، سڪائڻ جي رفتار تي ڪنٽرول نه هجڻ، سست سڪائڻ سبب خراب ٿيڻ، مٽي سان آلودگي، مينهن سبب ڀِڄڻ، ۽ ڪوئن، پکين ۽ ڪيڙن جو حملو. انهن مسئلن کي [[شمسي توانائي]] واري ڊرائير سان گهٽائي سگهجي ٿو.<ref name="PrakashGarg"></ref> سڪي ويل پيداوار کي ذخيرو دوران ٻيهر نمي جذب ڪرڻ کان بچائڻ ضروري آهي.<ref name="MAFF"></ref> گهڻي مقدار ۾ [[کنڊ]] ۽ [[لوڻ]] خوراڪ کي محفوظ ڪري سگهن ٿا، ڇاڪاڻ ⁠تہ اهي خرد حيات جي واڌ روڪين ٿا. سائي مٽرن کي لوڻ سان تهه در تهه رکڻ سان محفوظ ڪري سگهجي ٿو، پر هي طريقو گهڻين ڀاڄين لاءِ مناسب ناھن. لوڪي ، گجر ، چقندر ۽ ڪجهه ٻين ڀاڄين کي کنڊ سان اُبالِي جام جهڙو بڻائي سگهجي ٿو.<ref name="MAFF"></ref> [[سرڪو]] خوراڪ محفوظ ڪرڻ ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي؛ [[ايسيٽڪ ايسڊ]] جي مناسب مقدار تباهه ڪندڙ خرد حيات جي واڌ روڪي ٿي، جنهن کي [[اچار]]، [[چٽڻي]] وغيره تيار ڪرڻ ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="MAFF"></ref> [[فرمينٽيشن]] به ڀاڄيون بعد ۾ استعمال ڪرڻ لاءِ محفوظ ڪرڻ جو طريقو آهي. [[ساور ڪرائوٽ]] ڪٽيل گوبي مان ٺهندو آهي ۽ [[ليڪٽڪ تيزاب]] بيڪٽيريا تي ڀاڙيندو آهي، جيڪي اهڙا مرڪب پيدا ڪن ٿا جيڪي ٻين خرد حيات جي واڌ کي روڪين ٿا.<ref name="Sinha"></ref> ===مکيه پيدا ڪندڙ=== [[File:Vegetable Shop in Meppadi.jpg|thumb|ڀارت ۾ ڀاڄين جي دڪان]] [[File:Veggies.jpg|thumb|آمريڪا ۾ [[supermarket|سپرمارڪيٽ]] اندر ڀاڄيون]] 2010 ۾ چين ڀاڄين جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ ملڪ هو، دنيا جي ڪُل پيداوار جو اڌ کان وڌيڪ. ڀارت، آمريڪا، ترڪي، ايران ۽ مصر ايندڙ وڏا پيدا ڪندڙ هئا. چين ۾ ڀاڄين جي پوک لاءِ زمين جو ايرادو سڀ کان وڌيڪ هو، جڏهن ته سڀ کان وڌيڪ سراسري پيداوار (yield) اسپين ۽ جمهوريه ڪوريا ۾ حاصل ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.fao.org/docrep/018/i3107e/i3107e.PDF |title=Table 27 Top vegetable producers and their productivity |work=FAO Statistical Yearbook 2013 |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |page=165 |access-date=2015-09-14}}</ref> {| class="sortable wikitable" style="text-align:right" |- ! ملڪ !! آبادي ھيٺ ايراضي<br> ھزار ھيڪٽر<br>(2,500 ايڪڙ)!! پيداوار <br>ھزار في kg/ha <br>(890 lb/acre) !! پيداوار <br> ھزار ٽن<br>(1,100 [[short ton]]s) |- | style="text-align:left"|چين || 23,458 || 230 || 539,993 |- | style="text-align:left"|انڊيا || 7,256 || 138 || 100,045 |- | style="text-align:left"| يونائيٽيڊ اسٽيٽس|| 1,120 || 318 || 35,609 |- | style="text-align:left"|ترڪي || 1,090 || 238 || 25,901 |- | style="text-align:left"|ايران || 767 || 261 || 19,995 |- | style="text-align:left"|مصر || 755 || 251 || 19,487 |- | style="text-align:left"|اٽلي || 537 || 265 || 14,201 |- | style="text-align:left"|روس || 759 || 175 || 13,283 |- | style="text-align:left"|اسپين || 348 || 364 || 12,679 |- | style="text-align:left"|ميڪسيڪو || 681 || 184 || 12,515 |- | style="text-align:left"|نائجيريا || 1844 || 64 || 11,830 |- | style="text-align:left"|برازيل || 500 || 225 || 11,233 |- | style="text-align:left"|جاپان || 407 || 264 || 10,746 |- | style="text-align:left"|انڊونيشيا || 1082 || 90 || 9,780 |- | style="text-align:left"| سائوٿ ڪوريا|| 268 || 364 || 9,757 |- | style="text-align:left"|ويٽنام || 818 || 110 || 8,976 |- | style="text-align:left"|يوڪرين || 551 || 162 || 8,911 |- | style="text-align:left"|ازبڪستان || 220 || 342 || 7,529 |- | style="text-align:left"|فلپائين || 718 || 88 || 6,299 |- | style="text-align:left"|فرانس || 245 || 227 || 5,572 |-class="sortbottom" | style="text-align:left"|'''ڪل world''' || '''55,598''' || '''188''' || '''1,044,380''' |} ==ڪجھ عام ڀاڄيون== {| class="wikitable sortable" ! style="text-align:center; " colspan="6"|ڪجهه عام ڀاڄيون |- ! style="width:125px;" class=unsortable|تصوير ! style="" class=unsortable|جنس/نسل (مصالحا) ! style="" class=unsortable|استعمال ٿيندڙ حصا ! style="" class=unsortable|اصل ! style="" class=unsortable|قسم (پوکيون) ! style="" |عالمي پيداوار<br>(×10⁶&nbsp;ٽن، 2018)<ref>{{cite web |url=http://www.fao.org/faostat/en/#data/QC |title=FAOSTAT |access-date=2020-08-24}} Aggregate data: may include official, semi-official or estimated data</ref> |- | [[File:Filoma-Kohl vor der Ernte.jpg|125px]] || ''[[براسيڪا اوليريسيا|براسِيڪا اوليريسيا ]]'' || پن، [[بغلِي ڪونپل| بَغْلِي ڪُونْپَلْ]]، ڏانڊا، گلن جا ڳچا || يورپ || [[گوبي]]، [[برسلز واري ٻوٽيون]]، [[گل گوبي]]، [[بروڪلي]]، [[ھندڻي گوبي|هُندَڻِيَ گوبْيْ]]، [[ڳانٺ گوبي|ڳانٺُ گُوبْيْ]]،<br />[[ڳاڙھي گوبي]]، [[ساويي گوبي|ساويَيْ گُوبْيْ ]]، [[چيني بروڪلي]]، [[ڪرم ڪله|ڪَرَمْ ڪُلَهْ ]] |style="text-align:right" rowspan="2"| 69.4 |- | [[File:Turnip 2622027.jpg|125px]] || ''[[براسيڪا راپه| براسِيڪا راپَه ]]'' || پاڙ، پن || ايشيا ||[[گوگڙو]]، [[چيني گوبي]]، [[napa cabbage]]، [[bok choy]] |- | [[File:Raphanus sativus.jpg|125px]] || ''[[رافانس ساتيفس|رافانَس سَاتِيفَسْ]]'' || پاڙ، پن، ٻجن جا ٿڃا/پوڊ، ٻج جو تيل، سلا || ڏکڻ اوڀر ايشيا || [[موري]]، [[daikon]]، seedpod varieties |style="text-align:right"| |- | [[File:7carrots.jpg|125px]] || ''[[ڊاڪس ڪيروٽا]]'' || پاڙ، پن، ڏانڊا || فارس || [[گجر]] |style="text-align:right"|40.0<ref group=n name=carrot>Includes both carrots and turnips.</ref> |- | [[File:CDC parsnip.jpg|125px]] || ''(Pastinaca sativa) [[پسْٽِينڪ ساتِيف|پَسْٽِينَڪَ سَاتِيفَ]]'' || پاڙ || يوريشيا || [[parsnip]] |style="text-align:right"| |- | [[File:Uncommon beetroot colours.jpg|125px]] ||''[[بيٽا ولگيرس]]''(Beta vulgaris) || پاڙ، پن || يورپ ۽ ويجهو اوڀر || [[چقندر]]، [[سامونڊي چقندر]]، [[Swiss chard]]، [[ کنڊ وارو چقندر]] |style="text-align:right"| |- | [[File:Kropsla herfst.jpg|125px]] || ''(Lactuca sativa)[[ليڪٽوڪ ساتيف]]'' || پن، ڏانڊا، ٻج جو تيل || مصر || [[سلاد پتا]]، [[سلاد جو ساق]] |style="text-align:right"|27.2 |- | [[File:Bohne z01.JPG|125px]] || ''[[فيزيولس ولگيرس]]''<br>''[[فيزيولس ڪوڪسينيس]]''<br>''[[فيزيولس ليڪٽوڪ]]'' || پوڊ، ٻج || مرڪزي ۽ ڏکڻ آمريڪا || [[سايون ڦريون]])(green beans)، [[فرينچ ڦريون]]، (runner bean )[[سرخ ڦريون]]، [[ھيريڪاٽ ڦريون]] ، [[ ليمائي رانھان]] |style="text-align:right"|55.1<ref group=n name=dry>Sum of production of dry and green vegetables.</ref> |- | [[File:Tuinboon zaden in peul.jpg|125px]] || ''[[وشيئا فابا]]'' || پوڊ، ٻج || ميڊيٽرينين ۽ وچ اوڀر ||[[ڦريون]] |style="text-align:right"|4.9 |- | [[File:NCI peas in pod.jpg|125px]] || ''[[پائزم سيٽائوم]] '' || پوڊ، ٻج، سلا || ميڊيٽرينين ۽ مشرقِ وسطى || [[ مٽر]]، [[snap pea]]، [[snow pea]]، [[split pea]] |style="text-align:right"|34.7<ref group=n name=dry></ref> |- | [[File:Various types of potatoes for sale.jpg|125px]] || ''[[سولانيم ٽيوربوسم]] '' || ٽيوبر (tubers) || ڏکڻ آمريڪا || [[پٽاٽو]] |style="text-align:right"|368.1 |- | [[File:Aubergine.jpg|125px]] || ''[[سولانيم ميلونجينہ]]'' || ميوا || ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا || [[واڱڻ]] |style="text-align:right"|54.0 |- | [[File:Tomato je.jpg|125px]] || ''[[سولانيم لائڪوپرسيڪم]]'' || ميوا || ڏکڻ آمريڪا || [[ٽماٽو]]، ڏسو [[ٽماٽن جي پوکين جي فھرس]] |style="text-align:right"|182.2 |- | [[File:Ogórki...jpg|125px]] || ''[[ڪيوڪمس ساتيوس]]'' || ميوا || ڏکڻ ايشيا || [[کيرو]]، ڏسو [[کيرن جي قسمن جي فھرست]] |style="text-align:right"|75.2 |- | [[File:Pumpkins Hancock Shaker village 2418.jpg|125px]] || ''[[ڪيوڪربٽا ايس پي.]]'' || ميوا، گل || ميسو آمريڪا || [[ڪدو]]، [[اسڪواش (ٻوٽو)]]، [[Cucurbita|ميرو]]، [[پيٺو]] (توري)، [[لوڪي]] |style="text-align:right"|27.6 |- | [[File:Onions.jpg|125px]] || ''اليم سيپ '' || گڏي/بلب، پن || ايشيا || [[بصر]]، [[سائو بصر]]، [[scallion]]، [[shallot]]، ڏسو [[بصرن جي پوکين جي فھرست]] |style="text-align:right"|102.2<ref group=n name=dry></ref> |- | [[File:Garlic.jpg|125px]] || ''[[اليم ساتيوم]]'' || گڏي/بلب || ايشيا || [[ٿوم]] |style="text-align:right"|28.5 |- | [[File:Leek.jpg|125px]]|| ''[[اليم امپلوپراسم]]''|| پنن جا غلاف (leaf sheaths) سيٿ|| يورپ ۽ وچ اوڀر|| [[ساوا بصر]]، [[ھاٿي ٿوم]] |style="text-align:right"|2.2 |- | [[File:Red capsicum and cross section.jpg|125px]] || ''[[ڪپسڪم انوم]]'' || ميوا || اتر ۽ ڏکڻ آمريڪا || [[مرچ]]، [[شملو مرچ]]، مٺا مرچ |style="text-align:right"|40.9<ref group=n name=dry></ref> |- | [[File:Espinac 5nov.JPG|125px]]|| ''[[اسپناضيا اوليريسيا]]''|| پن|| مرڪزي ۽ ڏکڻ اولهه ايشيا|| [[پالڪ]] |style="text-align:right"|26.3 |- | [[File:Dioscorea polystachya (batatas).jpg|125px]] || ''[[ڊائوسڪوريا ايس پي.]]'' || ٽيوبر || اڀرندي آفريڪا || [[ڪچالو]] |style="text-align:right"|72.6 |- | [[File:Ipomoea batatas 006.JPG|125px]] || ''[[آئپوميا بٽاٽاس]]'' || ٽيوبر، پن، ڪونپلون || مرڪزي ۽ ڏکڻ آمريڪا || [[مٺا پٽاٽا]]، ڏسو [[لاھوري گجرئ]] |style="text-align:right"|91.9 |- | [[File:Manihot esculenta dsc07325.jpg|125px]]|| ''[[مينھولٽ ايسڪولينٽا]]''|| ٽيوبر || ڏکڻ آمريڪا || [[مٺو آلو]] |style="text-align:right"|277.8 |} {{reflist|group=n}} ==معيار== [[International Organization for Standardization|انٽرنيشنل آرگنائيزيشن فار اسٽينڊرڊائيزيشن]] (ISO) بين الاقوامي معيار مقرر ڪري ٿي ته جيئن شيون ۽ خدمتون محفوظ، قابل اعتماد ۽ سٺي معيار جون هجن. ميون ۽ ڀاڄين بابت ڪيترائي ISO معيار موجود آهن.<ref name="fvdp">{{cite web |title=ISO - 67.080 - Fruits. Vegetables |url=https://www.iso.org/ics/67.080/x/ |website=www.iso.org |publisher=[[International Organization for Standardization]] |access-date=12 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230924184352/https://www.iso.org/ics/67.080/x/ |archive-date=24 September 2023 |url-status=live}}</ref> ISO 1991-1:1982 ۾ ڀاڄين طور استعمال ٿيندڙ ٻوٽن جي 61 جنسن جا ٻوٽاياتي نالا، ۽ انهن جا عام نالا انگريزي، فرينچ ۽ روسي ۾ ڏنل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.iso.org/iso/home/store/catalogue_tc/catalogue_detail.htm?csnumber=6728 |title=ISO 1991-1:1982: Vegetables – Nomenclature |publisher=International Organization for Standardization |access-date=2015-03-20}}</ref> ISO 67.080.20 ڀاڄين ۽ انهن مان ٺهندڙ شين جي ذخيرو ۽ آمدرفت کي ڍڪيندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.iso.org/iso/home/store/catalogue_ics/catalogue_ics_browse.htm?ICS1=67&ICS2=080&ICS3=20& |title=67.080.20: Vegetables and derived products |publisher=International Organization for Standardization |access-date=2015-03-20}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سبزيون]] [[زمرو:زراعت]] [[زمرو:نباتات]] [[زمرو:غذائون] [[زمرو:زراعت سان لاڳاپيل فهرستون]] 7e9f90us26xcvxqbyem8ylkp62mq4sn 0 11760 414943 387648 2026-09-26T05:03:56Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414943 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = گيبون جي جمهوريا<br> Gabonese Republic | native_name = {{native name|fr|République Gabonaise|fontsize=100%}} | common_name = گيبون | image_flag = Flag of Gabon.svg | image_coat = Coat of arms of Gabon.svg | coa_size = 90 | image_map = {{switcher|[[File:Gabon (orthographic projection).svg|frameless]]|Show globe|[[File:Location Gabon AU Africa.svg|upright=1.15|frameless]]|Show map of Africa|default=1}} | map_caption = | national_motto = {{native phrase|fr|"Union, Travail, Justice"|italics=off|nolink=on}}<br/>"يونين، ڪم، انصاف" | national_anthem = {{native phrase|fr|"[[La Concorde]]"|italics=off|nolink=on}}<br/>"The Concord" {{parabr}}{{center|[[File:La Concorde.ogg]]}} | capital = [[لبرويل]] | coordinates = {{coord|0|23|N|9|27|E|type:city}} | largest_city = [[لبروائل]] | official_languages = فرانسيسي | languages_type = علائقائي ٻوليون | languages = فهرست:<br> • انگريزي * اسپيني * فرانسيسي * پرتگالي * مبيت * ميين * انزيبي * پونو * تيڪي * وِلي | demonym = • گبونيز * گبونائيز | ethnic_groups = • پونو * فينگ * ايمباما * انزيبي * تيڪي * ڪوتا * وِلي * ۽ 42 ٻيا | ethnic_groups_year = | government_type = گڏيل صدارتي جمهوريه فوجي جنتا تحت<ref> {{cite web |last=Obangome |first=Gerauds Wilfried |title=Gabonese military officers announce on television they have seized power |url=https://www.reuters.com/world/africa/gabonese-military-officers-announce-television-they-have-seized-power-2023-08-30/ |publisher=Reuters |date=30 August 2023 |access-date=30 August 2023}}</ref> | leader_title1 = عبوري صدر ۽ CTRI جو چيئرمين<ref>{{cite news |title=General Nguema appointed transitional president of Gabon following coup |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/general-nguema-appointed-transitional-president-of-gabon-following-coup/2979600 |access-date=31 August 2023 |work=[[Anadolu Agency]] |date=30 August 2023 |location=[[Kigali, Rwanda]]}}</ref> | leader_name1 = برائس اوليگوي ناگويما | leader_title2 = عبوري نائب صدر<ref>{{cite web |title=Gabon: Joseph Owondault Berre nommé vice-président de la transition |url=https://acp.cd/international/gabon-joseph-owondault-berre-nomme-vice-president-de-la-transition/ |website=ACP |language=fr-FR |date=12 September 2023}}</ref> | leader_name2 = جوزف اونڊالٽ بيري | leader_title3 = عبوري وزيراعظم<ref> {{cite news |title=Gabon junta names former PM Raymond Ndong Sima as interim PM - statement |url=https://www.reuters.com/world/africa/gabon-junta-names-former-pm-raymond-ndong-sima-interim-pm-statement-2023-09-07/|access-date=7 September 2023 |work=[[Reuters]] |date=7 September 2023}}</ref> | leader_name3 = ريمنڊ اينڊونگ سيما | legislature = گبون جي پارليامينٽ (معطل) <!--| upper_house = [[سينينٽ]] | lower_house = قومي اسيمبلي-->| area_km2 = 267,668 | area_sq_mi = 103,347 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | area_rank = 76th | percent_water = 3.76% | population_estimate = 2,397,368<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Gabon|access-date=22 June 2023|year=2023}}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = 146th | population_density_km2 = 7.9 | population_density_sq_mi = 20.6 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 216th | GDP_PPP = {{increase}} $41.922 billion<ref name="IMFWEO.GA">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=646,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (Gabon) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |date=10 October 2023 |access-date=16 October 2023}}</ref> | GDP_PPP_rank = 132nd | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $19,165<ref name="IMFWEO.GA" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 83rd | GDP_nominal = {{decrease}} $19.319 billion<ref name="IMFWEO.GA" /> | GDP_nominal_rank = 117th | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_per_capita = {{decrease}} $8,831<ref name="IMFWEO.GA" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 75th | sovereignty_type = Independence from آزادي | sovereignty_note = [[فرانس|فرانس کان]] | established_event1 = جمهوريت قائم ٿي | established_date1 = 28 نومبر 1958 | established_event2 = عطا ٿيل | established_date2 = 16 آگسٽ 1960 | established_event3 = فوجي بغاوت 2023 | established_date3 = 30 آگسٽ 2023 | Gini_year = 2017 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini = 38 <!--number only--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=GA |title=GINI index (World Bank estimate) |publisher=[[World Bank]] |website=data.worldbank.org |access-date=20 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190121010840/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=GA |archive-date=21 January 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | Gini_rank = | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI = 0.699 <!--number only--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |title=Human Development Report 2021/2022 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |publisher=[[United Nations Development Programme]] |date=8 September 2022 |access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 112th | currency = CFA | currency_code = XAF | time_zone = [[West Africa Time|WAT]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = | utc_offset_DST = | drives_on = right | date_format = dd/mm/yyyy | calling_code = [[+241]] | cctld = [[.ga]] | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |75.6% [[عيسائيت]] |12.2% [[اسلام]] |5.9% ڪوبه مذهب ناهي |5.7% روايتي عقيدا |0.6% ٻيا }} | religion_year = 2020 | religion_ref = <ref>{{cite web |url=http://www.globalreligiousfutures.org/countries/gabon#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2020&region_name=All%20Countries&restrictions_year=2016 |title=Religions in Gabon &#124; PEW-GRF |publisher=Globalreligiousfutures.org |date=2018-01-19 |accessdate=2022-02-14 |archive-date=20 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220120032935/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/gabon#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2020&region_name=All%20Countries&restrictions_year=2016 |url-status=live}}</ref> | today = }} '''گيبون''' (Gabon)، سرڪاري طور تي گبونيز ريپبلڪ (فرينچ: République gabonaise)، [[آفريڪا|آفريڪا کنڊ]] جي [[وچ آفريڪا]] جي ائٽلانٽڪ ساحل تي، خط استوا جي ڏانهن هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر ۾ [[ڪيمرون]]، اوڀر ۾ ريپبلڪ آف ڪانگو، اتر اولهه ۾ استوائي گني، اولهه ڏانهن گني جي نار ۽ اوڀر ۽ ڏکڻ ۾ ريپبلڪ آف ڪانگو آهي. ان جي ايراضي 2,70,000 چورس ڪلوميٽر (1,00,000 چورس ميل) ۽ آبادي 20 لک ماڻهن جي آهي. هتي ساحلي ميدان، جبل (ڪرسٽل جبل ۽ وچ ۾ چيلو ماسف) ۽ اوڀر ۾ هڪ سوانا آهن. [[لبرويل]] ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي. گبون جا اصل رهاڪو پگمي (Pygmi) قوم هئا. 14هين صدي عيسويء جي شروعات ۾ بنتو (Bantu) مهاجرن پڻ علائقي ۾ آباد ٿيڻ شروع ڪيو. سال 1960ع ۾ [[فرانس]] کان آزاد ٿيڻ کان وٺي، گبون جا ٽي صدر ٿي چڪا آهن. 1990ع واري ڏهاڪي ۾، هن هڪ گهڻ جماعتي نظام ۽ هڪ جمهوري آئين متعارف ڪرايو جنهن جو مقصد وڌيڪ شفاف چونڊ جو عمل ۽ ڪجهه سرڪاري ادارن ۾ سڌارا آڻڻ هو. ان جي باوجود، گبونيز ڊيموڪريٽڪ پارٽي (PDG) غالب پارٽي رهي جيستائين ان کي سال 2023ع گبونيز بغاوت کان هٽايو ويو. گبون هڪ ترقي پذير ملڪ آهي، انساني ترقي جي انڊيڪس ۾ 112هين نمبر تي آهي. اهو في ماڻهو آمدني جي لحاظ کان آفريڪا جي امير ترين ملڪن مان هڪ آهي؛ تنهن هوندي به، آبادي جو وڏو حصو تمام غريب آهن. عمر بونگو سال 1967ع ۾ آفيس ۾ آيو ۽ هڪ خاندان ٺاهيو، جنهن پنهنجي طاقت کي هڪ گراهڪ نيٽ ورڪ، فرانسفريڪ ذريعي مستحڪم ڪيو.<ref>{{Cite web|url=https://www.tagesschau.de/ausland/afrika/gabun-niger-putsche-100.html|title=Gabun und Niger: "Wichtig, die Länder individuell zu betrachten"|website=tagesschau.de|language=de|access-date=2023-08-31}}</ref> گبون جي سرڪاري ٻولي فرانسيسي آهي، ۽ بنتو نسلي گروهه ملڪ جي آبادي جو تقريبا 95 سيڪڙو آهي. عيسائيت قوم جو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جيڪو تقريبا 76 سيڪڙو آبادي طرفان مشق ڪيو ويو آهي. پيٽروليم ۽ غير ملڪي نجي سيڙپڪاري سان، ان ۾ چوٿون بلند ترين انساني ترقي انڊيڪس (HDI)،<ref name="HDI" /> ([[ماريشس]]، [[سيشليز]] ۽ [[ڏکڻ آفريڪا]] کان پوءِ) آهي ۽ ڪنهن آفريڪي قوم جو پنجون بلند ترين مجموعي گھربل پيداوار (GDP) في کس (PPP) (سيچلس، ماريشس، استوائي گني ۽ بوٽسوانا کان پوءِ) آهي. اوپيڪ جي مطابق سال 2023ع ۾ گبون جي نامياري [[ڪل ديسي پيداوار|جي ڊي پي]] في کس 10,149 آمريڪي ڊالر هئي.<ref>{{cite web | url=https://opecfund.org/who-we-are/member-countries/gabon | title=Gabon - OPEC Fund for International Development }}</ref> ==تاريخ== ==سياست== ==جاگرافي== ==معيشت== ==ٽرانسپورٽ== ==آباديات== ==ثقافت== ==پڻ ڏسو== [[:باب:آفريڪا]] * [[آفريڪا ۾ اسلام]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|Gabon|voy=Gabon}} *{{Official website|http://www.gouvernement.ga/}} *[https://web.archive.org/web/20260118145830/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/gabon/ Gabon]. ''[[The World Factbook]]''. [[Central Intelligence Agency]]. *[https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13376333 Gabon] from the [[BBC News]] *{{Wikiatlas|Gabon}} * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=GA Key Development Forecasts for Gabon] from [[International Futures]] *[https://web.archive.org/web/20140514044931/http://www.stat-gabon.org/documents/PDF/Donnees%20stat/Compteannuaire/Ann09.pdf 2009 report (PDF)] from [[Direction générale de la statistique et des études économiques]] {{Gabon topics}} {{Navboxes |title = Related articles |list = {{Countries of Africa}} {{Organisation of the Islamic Conference}} {{African Union}} {{La Francophonie}} {{Commonwealth of Nations}} }} {{Authority control}} {{coord|1|S|12|E|display=title}} [[زمرو:گیبون]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:جمهوريا]] [[زمرو:آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:وچ آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:اولهه آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:اوپيڪ جي ميمبر رياستون]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:فرانس جي اڳوڻي ڪالونيون]] [[زمرو:آفريڪي يونين جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:دولت مشترڪه جون رڪن قومون]] [[زمرو:فرانسيسي ٻولي ڳالهائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:فرانسيسي ٻولي ڳالهائيندڙ رياستن جي عالمي تنظيم جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:فوجي آمريت]] [[زمرو:1960ع ۾ قائم ٿيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:آفريڪا ۾ 1960ع جا قيام]] mv4zo0vlofd393fcp5i497awqyzu0gw 0 11771 414856 407647 2026-09-26T01:14:11Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414856 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اولهه ايشيا ۾ ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = بحرين جي بادشاھت | common_name = بحرين | native_name = {{native name|ar|مملكة البحرين|italics=off}} | image_flag = Animated flag of Bahrain.gif | alt_flag = اڇي پٽي جيڪا جهنڊي جي لٺ واري پاسي ڳاڙهي حصي کان پنج ٽڪنڊن ذريعي جدا ٿيل آهي، جيڪي اسلام جي پنجن رڪنن جي نمائندگي ڪن ٿا | image_coat = Coat_of_Arms_of_The_Kingdom_of_Bahrain.svg | coa_size = 95 | symbol_type = قومي نشان | national_motto = | national_anthem = {{lang|ar|بحريننا}}<br/>''[[بحريننا|بحرينُنا]]''<br />"اسان جو بحرين"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Bahraini Anthem.ogg|center]]</div> | royal_anthem = <!--''[[شاهي ترانو]]''--> | image_map = {{Switcher|[[File:Bahrain on the globe (Bahrain centered).svg|frameless]]|ڌرتيءَ تي ڏيکاريو|[[File:Map_of_Bahrain.svg|upright=1.12|frameless]]|علائقي ۾ بحرين جو نقشو ڏيکاريو|[[File:BahrainOMCmap.png|upright=1.15|frameless]]|بحرين جو نقشو ڏيکاريو|default=1}} | map_caption = | image_map2 = | capital = [[مناما]] | coordinates = {{Coord|26|13|N|50|35|E|type:city}} | largest_city = [[مناما]] | languages_type = سرڪاري ٻولي<br>{{nobold|۽ قومي ٻولي}} | languages = [[جديد معياري عربي|عربي]]<ref>{{cite web|title=Constitution of the Kingdom of Bahrain (Issued in 2002) and Its Amendments (Issued in 2012)|url=http://www.nihr.org.bh/en/MediaHandler/GenericHandler/documents/download/1-%20Constitution%20of%20the%20Kingdom%20of%20Bahrain.pdf|website=National Institution for Human Rights|publisher=National Institute for Human Rights|access-date=31 August 2020|archive-date=4 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200804180754/http://www.nihr.org.bh/en/MediaHandler/GenericHandler/documents/download/1-%20Constitution%20of%20the%20Kingdom%20of%20Bahrain.pdf|url-status=live}}</ref> | ethnic_groups = {{unbulleted list | 53.2% [[عرب]] | 43.4% [[بحرين جا ڏکڻ ايشيائي|ڏکڻ ايشيائي]] | 1.4% [[آفريقي نسل جا ماڻهو|آفريقي]] | 1.1% [[اتر آمريڪي]] | 0.1% [[بحرين جا نسلي، ثقافتي ۽ مذهبي گروهه|ٻيا]]}} | ethnic_groups_year = 2020 | ethnic_groups_ref = <ref name=Census2020 /> | religion = {{unbulleted list |74.0% [[بحرين ۾ اسلام|اسلام]] ([[سرڪاري مذهب]]) |26.0% غير مسلم}} | religion_year = 2020 | religion_ref = <ref>[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+bh0022) Bahrain Country Study] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230418014439/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+bh0022) |date=18 April 2023 }} Library of Congress</ref><ref name="pew"/> | demonym = [[بحرين جي آدمشماري|بحريني]] | government_type = وحداني [[نيم آئيني بادشاهت]]، آمرانه حڪومت هيٺ<ref>{{Cite journal |last=Shea |first=Joey |date=2022-10-31 |title=You Can't Call Bahrain A Democracy |url=https://www.hrw.org/report/2022/10/31/you-cant-call-bahrain-democracy/bahrains-political-isolation-laws |journal=Human Rights Watch |language=en}}</ref><ref>Bertelsmann Stiftung, [https://bti-project.org/fileadmin/api/content/en/downloads/reports/country_report_2024_BHR.pdf BTI 2024 Country Report — Bahrain]. Gütersloh: Bertelsmann Stiftung, 2024.</ref><ref>{{Cite journal |last=Nebil Husayn |date=2015-01-01 |title=Mechanisms of Authoritarian Rule in Bahrain |url=https://scienceopen.com/hosted-document?doi=10.13169/arabstudquar.37.1.0033 |journal=Arab Studies Quarterly |language=en |volume=37 |issue=1 |doi=10.13169/arabstudquar.37.1.0033}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Valeri |first=Marc |date=2013-12-15 |title=« J'ai respiré l'air de la liberté. » La légitimation autoritaire au Bahreïn et en Oman à l'épreuve du « printemps arabe » |url=https://www.cairn.info/revue-critique-internationale-2013-4-page-107.htm?ref=doi |journal=Critique Internationale |volume=4 |issue=61 |pages=107–126|doi=10.3917/crii.061.0107 |issn=1290-7839}}</ref> | leader_title1 = [[بحرين جو بادشاهه|بادشاهه]] | leader_name1 = [[حمد بن عيسيٰ آل خليفه]] | leader_title2 = [[بحرين جو ولي عهد|ولي عهد]] | leader_name2 = [[سلمان بن حمد آل خليفه]] | leader_title3 = [[بحرين جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name3 = سلمان بن حمد آل خليفه | leader_title4 = [[بحرين جو نائب وزيراعظم|نائب وزيراعظم]] | leader_name4 = [[خالد بن عبدالله آل خليفه]] | legislature = [[بحرين جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] | upper_house = [[بحرين جي مشاورتي ڪائونسل|مشاورتي ڪائونسل]] | lower_house = [[بحرين جي ايوانِ نمائندگان|ايوانِ نمائندگان]] | sovereignty_type = [[بحرين جي تاريخ|قيام]] | established_event1 = [[آل خليفه گهراڻو]] | established_date1 = 1783 | established_event2 = آزاديءَ جو اعلان<ref>{{cite news|url=http://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/Digitised/Article/straitstimes19710815-1.2.11.aspx|title=Bahrain ends special pact|date=15 August 1971|newspaper=[[دي اسٽرېٽس ٽائيمز]]|access-date=10 December 2014|archive-date=10 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141210124248/http://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/Digitised/Article/straitstimes19710815-1.2.11.aspx|url-status=live}}</ref> | established_date2 = 14 آگسٽ 1971 | established_event3 = [[برطانيا|گڏيل بادشاهت]] کان آزادي<ref name="CIA" /> | established_date3 = 15 آگسٽ 1971 | established_event4 = [[بحرين جو قومي ايڪشن چارٽر|بحرين جي بادشاهت]] | established_date4 = 14 فيبروري 2002 | area_km2 = 786.8<ref>{{cite web|url=https://www.bahrain.bh/wps/wcm/connect/bnp_en/about%20the%20kingdom/about%20bahrain/related%20topics/facts%20and%20figures|title=Facts & Figures|website=data.gov.bh|access-date=3 January 2024|archive-date=3 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240103190317/https://www.bahrain.bh/wps/wcm/connect/bnp_en/about%20the%20kingdom/about%20bahrain/related%20topics/facts%20and%20figures|url-status=live}}</ref> | area_rank = 173هون | area_sq_mi = 303.1 | percent_water = تمام گهٽ | population_estimate = {{UN Population|Bahrain}}{{UN Population|ref}} | population_census = 1,501,635<ref name=Census2020 /> | population_estimate_year = {{UN Population|Year}} | population_estimate_rank = 149هون | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 1,864 | population_density_sq_mi = 4,828 | population_density_rank = 6هون | GDP_PPP = {{increase}} $118.060 بلين<ref name="auto">{{cite web |title=World Economic Outlook Database, October 2025: Edition (Bahrain) |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/issues/2025/10/14/world-economic-outlook-october-2025 |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] October, 14 2025 |language=en}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 98هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $71,460<ref name="auto"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 23هون | GDP_nominal = {{increase}} $49.190 بلين<ref name="auto"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 95هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $29,780<ref name="auto"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 40هون | Gini = | Gini_year = | Gini_change = | Gini_ref = | Gini_rank = | HDI = 0.899 | HDI_rank = 38هون | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | currency = [[بحريني دينار]] | currency_code = BHD | time_zone = [[عرب معياري وقت|AST]] | utc_offset = +3 | utc_offset_DST = | DST_note = | date_format = | drives_on = ساڄي پاسي | calling_code = [[بحرين جا ٽيليفون نمبر|+973]] | cctld = [[.bh]] | official_website = {{URL|bahrain.bh}} | footnote_a = 17 نومبر 1967 کان<ref>[https://books.google.com/books?id=ltXZAAAAMAAJ&q=bahrain+driving+right+1967 ''Bahrain Government Annual Reports''], Volume 8, Archive Editions, 1987, page 92</ref> | today = | footnote_b = 46٪ بحريني شهري آهن، جڏهن ته 4.7٪ ٻيا عرب آهن. }} '''بحرين''',{{efn|{{IPAc-en|audio=En-us-Bahrain.ogg|b|ɑː|ˈ|r|eɪ|n}} {{respell|bah|RAYN}}, {{IPAc-en|b|æ|x|ˈ|r|eɪ|n}}؛ {{langx|ar|البحرين|البحرين|ٻه [[سمنڊ]]|engvar=gb}}، مقامي اچار {{IPA|ar|æl bɑħˈreːn||Ar-Bahrain-1.oga}}}} سرڪاري طور '''بحرين جي بادشاهت'''،{{efn|{{langx|ar|مملكة البحرين|links=no|engvar=gb}} ''{{audio|Ar-Mamlakat al-Baḥrayn.oga|مملڪت البحرين|help=no}}''}} [[اولهه ايشيا]] ۾ واقع هڪ [[ٻيٽ وارو ملڪ]] آهي. هي [[فارس نار]] جي اولهه واري ڪناري جي ويجهو واقع آهي. ملڪ 33 قدرتي ٻيٽن ۽ وڌيڪ 50 [[مصنوعي ٻيٽ]]ن تي ٻڌل هڪ ننڍڙو [[ٻيٽن جو مجموعو]] آهي، جنهن جو مرڪز [[بحرين ٻيٽ]] آهي، جيڪو ملڪ جي لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو زميني ايراضي تي مشتمل آهي. بحرين [[قطر]] ۽ [[سعودي عرب]] جي اتر اوڀر واري سامونڊي ڪناري جي وچ ۾ واقع آهي، جنهن سان اهو [[شاهه فهد ڪاز وي]] ذريعي ڳنڍيل آهي. 2024ع تائين ملڪ جي آبادي 1,588,670 هئي، جن مان 739,736 (آبادي جو 46.6٪) بحريني شهري، جڏهن ته 848,934 (53.4٪) پرديسي رهواسي هئا.<ref name=Census2020>{{cite web|date=28 February 2021|title=Bahrain 2020 Census|url=https://www.data.gov.bh/en/ResourceCenter/DownloadFile?id=3582|access-date=5 April 2021|website=Information and eGovernment Authority|archive-date=2 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210502014151/https://www.data.gov.bh/en/ResourceCenter/DownloadFile?id=3582|url-status=dead}}</ref> بحرين جي پکيڙ لڳ ڀڳ {{Convert|760|km2|}} آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bahrain|title=Bahrain – the World Factbook|date=19 October 2021|access-date=24 January 2021|archive-date=10 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231210105608/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bahrain/|url-status=dead}}</ref> اهو [[ملڪن ۽ تابعدار علائقن جي ايراضي موجب فهرست|ايشيا جو ٽيون ننڍو ملڪ]] آهي، جيڪو [[مالديپ]] ۽ [[سنگاپور]] کان پوءِ اچي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.cio.gov.bh/cio_eng/SubDetailed.aspx?subcatid=541|title=Area of Bahrain Expands to 765.3 square kilometres|access-date=1 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180201193028/http://www.cio.gov.bh/cio_eng/SubDetailed.aspx?subcatid=541|archive-date=1 February 2018|url-status=dead}}</ref> ملڪ جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شهر [[مناما]] آهي. بحرين جي موجوده علائقي تي قديم زماني ۾ [[دلمون تهذيب]] قائم هئي.<ref name=":1">[http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198303/oman-the.lost.land.htm Oman: The Lost Land] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006085542/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198303/oman-the.lost.land.htm |date=6 October 2014 }}. Saudi Aramco World. Retrieved 7 November 2016.</ref> هي علائقو قديم دور کان پنهنجي [[موتين جي شڪار]] لاءِ مشهور رهيو، جيڪي اوڻيهين صديءَ تائين دنيا جا بهترين موتي سمجهيا ويندا هئا. بحرين 628ع ۾ [[اسلام جي ڦهلاءَ|اسلام کان متاثر ٿيندڙ]] ابتدائي علائقن مان هڪ هو، جڏهن [[محمد]] جي حياتي جاري هئي. عرب حڪمرانيءَ کان پوءِ، 1521ع کان 1602ع تائين بحرين تي [[پرتگالي سلطنت]] حڪومت ڪئي، جن کي پوءِ [[صفوي ايران]] جي شاهه [[عباس اعظم]] بي دخل ڪيو. 1783ع ۾ [[بني عتبه]] ۽ ان سان لاڳاپيل قبيلن [[ناصر المذڪور]] کان بحرين تي قبضو ڪيو. ان وقت کان وٺي ملڪ تي [[آل خليفه خاندان]] حڪومت ڪندو اچي ٿو، جنهن ۾ [[احمد بن محمد بن خليفه|احمد الفاتح]] بحرين جو پهريون ''[[حاڪم (عرب ملڪن ۾ لقب)|حاڪم]]'' هو. اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾، [[برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت]] سان لڳاتار معاهدن کان پوءِ، بحرين [[برطانوي محافظت وارو علائقو]] بڻجي ويو.<ref>{{cite web|title=The history of British involvement in Bahrain's internal security|url=https://www.opendemocracy.net/en/opensecurity/history-of-british-involvement-in-bahrains-internal-security/|access-date=7 July 2021|website=openDemocracy|language=en|archive-date=9 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709184547/https://www.opendemocracy.net/en/opensecurity/history-of-british-involvement-in-bahrains-internal-security/|url-status=live}}</ref> 1971ع ۾ هن [[بحرين جو آزاديءَ جو ڏينهن|آزاديءَ جو اعلان]] ڪيو. اڳ ۾ هڪ [[امارت]] هئڻ کان پوءِ، 2002ع ۾ بحرين کي [[نيم آئيني بادشاهت]] قرار ڏنو ويو، ۽ [[s:Constitution of the Kingdom of Bahrain (2002)|آئين]] جي آرٽيڪل 2 تحت [[شريعت]] کي قانون سازيءَ جو بنيادي ذريعو قرار ڏنو ويو. 2011ع ۾ ملڪ ۾ [[2011ع بحرين بغاوت|احتجاجن جي لهر]] اڀري، جيڪا علائقائي [[عرب بهار]] کان متاثر هئي.<ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/2012/10/31/world/meast/bahrain-amnesty-protests/index.html|title=Bahrain says ban on protests in response to rising violence|date=1 November 2012|access-date=16 November 2012|publisher=CNN|archive-date=29 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130329211022/http://www.cnn.com/2012/10/31/world/meast/bahrain-amnesty-protests/index.html|url-status=live}}</ref> حڪمران [[سني مسلمان]] [[آل خليفه خاندان]] تي اختلاف راءِ رکندڙن، سياسي مخالفن ۽ [[بحرين ۾ شيعا|شيعه مسلمان آبادي]] سميت مختلف گروهن جي [[بحرين ۾ انساني حق|انساني حقن جي ڀڃڪڙي]] جا الزام لڳندا رهيا آهن.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/sport/2017/jul/17/bahrain-accused-sport-whitewash-history-torture-human-rights-abuses|title=How Bahrain uses sport to whitewash a legacy of torture and human rights abuses|newspaper=The Guardian|access-date=19 July 2018|archive-date=2 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190902111608/https://www.theguardian.com/sport/2017/jul/17/bahrain-accused-sport-whitewash-history-torture-human-rights-abuses|url-status=live}}</ref> بحرين کي [[فارس نار]] جي تيل کان پوءِ واري معيشت اختيار ڪندڙ پهرين ملڪن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو،<ref>{{Cite news|title=Bahrain: Reform-Promise and Reality|url=http://www.jepeterson.net/sitebuildercontent/sitebuilderfiles/Peterson_Bahrain_Reforms.pdf|publisher=J.E. Peterson|page=157|access-date=23 February 2014|archive-date=26 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140226224814/http://www.jepeterson.net/sitebuildercontent/sitebuilderfiles/Peterson_Bahrain_Reforms.pdf|url-status=live}}</ref> جنهن جو سبب بئنڪنگ ۽ سياحت جي شعبن ۾ ڏهاڪن کان ٿيندڙ سيڙپڪاري آهي.<ref name="EDB">{{cite web|title=Bahrain's economy praised for diversity and sustainability|url=http://www.bahrainedb.com/EDBInBahrain.aspx?id=2134|archive-url=https://web.archive.org/web/20101228154653/http://www.bahrainedb.com/EDBInBahrain.aspx?id=2134|archive-date=28 December 2010|publisher=Bahrain Economic Development Board|access-date=24 June 2012}}</ref> دنيا جون ڪيترين ئي وڏيون مالي اداريون مناما ۾ موجود آهن، پر تيل مان حاصل ٿيندڙ آمدني اڃا تائين سرڪاري بجيٽ جو اهم حصو آهي. [[ورلڊ بئنڪ]] بحرين کي [[ورلڊ بئنڪ موجب اعليٰ آمدني واري معيشت]] طور تسليم ڪري ٿي. بحرين [[گڏيل قومون]]، [[غير وابسته تحريڪ]]، [[عرب ليگ]]، [[اسلامي سهڪار تنظيم]] ۽ [[خليجي سهڪار ڪائونسل]] جو ميمبر آهي.<ref>{{cite web|title=Bahrain|url=https://www.imuna.org/resources/country-profiles/bahrain/|access-date=7 July 2021|website=IMUNA {{!}} NHSMUN {{!}} Model UN|language=en-US|archive-date=9 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709185430/https://www.imuna.org/resources/country-profiles/bahrain/|url-status=live}}</ref> اهو [[شنگهائي سهڪار تنظيم]] جو ڊائلاگ پارٽنر پڻ آهي.<ref>{{Cite web|url=http://eng.sectsco.org/politics/20230718/951659/The-SCO-signs-a-memorandum-on-granting-the-Kingdom-of-Bahrain-the-status-of-dialogue-partner.html|title=Shanghai Cooperation Organisation|website=eng.sectsco.org|access-date=1 September 2023|archive-date=16 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230816191931/http://eng.sectsco.org/politics/20230718/951659/The-SCO-signs-a-memorandum-on-granting-the-Kingdom-of-Bahrain-the-status-of-dialogue-partner.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Bahrain granted the status of SCO dialogue partner|website=bna.bh/en/|date=15 July 2023|url=https://www.bna.bh/en/BahraingrantedthestatusofSCOdialoguepartner.aspx?cms=q8FmFJgiscL2fwIzON1%2BDlDCMEcGKMPY4rKOqGpdTL4%3D#:~:text=Shanghai%2C%20July%2015%20(BNA)%3A,People's%20Republic%20of%20China%20Dr|access-date=1 September 2023}}</ref> هن ٻيٽ جي ڊيگهه 48 ڪ. م (30 ميل) ۽ ويڪر 16 ڪ. م (10 ميل) آهي. هتي جو اوچو -جبل- ”دخان“ آهي، جنهن جي اوچائي 135 ميٽر آهي. آب وهوا -ٿڌي-، ڊسمبر ۽ مارچ مهينن ۾ مينهن پوي ٿو، جڏهن ته سراسري گرميءَ جو پد 19 درجا آهي. هيءُ ملڪ عيسوي سال کان 2000 سال اڳ واپار جو وڏو مرڪز هو. 1973ع ۾ پارلياماني نظام قائم ڪيو ويو. ملڪ جو وڏو سربراهه ”-امير-“ آهي، جيڪو وزيرن کي مقرر ڪندو آهي؛ جڏهن ته سمورن وزيرن جو سربراهه وزيراعظم هوندو آهي. هيءُ ملڪ قدرتي وسيلن سان مالامال آهي. هتي -تيل- جا وڏا ذخيرا، قدرتي گئس، چن جو -پٿر- ۽ جپسم وڏي تعداد ۾ ملي ٿو. -ان- کان سواءِ هتي -تيل- صاف ڪرڻ ۽ جهازن جي مرمت جا ڪارخانا پڻ آهن. هن وقت -بحرين- -تيل- جي واپار، بئنڪنگ ۽ تجارت جو وڏو مرڪز آهي.<ref>{{Citation |title=بحرين : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D9%86 |access-date=2019-12-18 |archive-date=2016-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409200530/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D9%86 |url-status=dead }}</ref> == لفظي معنيٰ == ''بحرين'' [[عربي]] لفظ ''بحر''، يعني "[[سمنڊ]]"، جو [[مثنيٰ صورت|ٻٽو روپ]] آهي، تنهنڪري ''البحرين'' جي اصل معنيٰ "ٻه [[سمنڊ]]" آهي. بهرحال، هي نالو مؤنث [[خاص اسم]] طور لغوي صورت اختيار ڪري چڪو آهي ۽ مثنيٰ جي نحوي قاعدن جي پيروي نٿو ڪري؛ تنهنڪري ان جي صورت هميشه ''بحرين'' رهي ٿي ۽ ڪڏهن به ''بحران'' نٿي ٿئي، جيڪا متوقع فاعلي صورت آهي. لفظ سان پڇاڙيون بنا ڪنهن تبديليءَ جي شامل ڪيون وڃن ٿيون، جيئن قومي تراني جي نالي ''بحرينُنا'' ("اسان جو بحرين") يا [[نسبتي نالو]] ''بحريني'' ۾. وچئين دور جي نحو دان [[اسماعيل بن حماد الجوهري|الجوهري]] ان بابت تبصرو ڪندي چيو ته وڌيڪ رسمي طور صحيح اصطلاح ''بحري'' ({{lit|سمنڊ سان واسطو رکندڙ}}) غلط سمجهيو وڃي ها، تنهنڪري استعمال نه ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title=Bahrain Etymology, History, Geography, Government and politics, The Free Encyclopedia|url=https://rsmag.org/en/Bahrain-0826228008|access-date=2022-04-21|website=rsmag.org|language=en-US|archive-date=4 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221204134124/https://rsmag.org/en/Bahrain-0826228008|url-status=usurped}}</ref> اهو اڃا تائين اختلافي آهي ته ''بحرين'' نالو اصل ۾ ڪهڙن "ٻن سمنڊن" ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="EoI" /> هي اصطلاح [[قرآن]] ۾ پنج ڀيرا اچي ٿو، پر جديد ٻيٽ ڏانهن اشارو نٿو ڪري، جيڪو اصل ۾ عربن وٽ ''اوال'' جي نالي سان مشهور هو.<ref name="EoI">{{cite encyclopedia|last=Houtsma|first=M. Th.|author-link=مارٽين ٿيوڊور هوٽسما|title=Baḥrayn|encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام|year=1960|publisher=اي. جي. برل|location=ليڊن|volume=I|page=941}}</ref> اڄڪلهه بحرين جا "ٻه سمنڊ" عام طور ٻيٽ جي اوڀر ۽ اولهه وارا نار،<ref>{{cite web|title=Bahrain|url=https://teachmideast.org/country-profiles/bahrain/|access-date=2022-04-21|website=TeachMideast|language=en-US|archive-date=24 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524180020/https://teachmideast.org/country-profiles/bahrain/|url-status=live}}</ref> ٻيٽ جي اتر ۽ ڏکڻ وارا سمنڊ،<ref>{{Cite book|publisher=اي. جي. برل|title=First encyclopaedia of Islam 1913–1936|isbn=978-90-04-09796-4|page=584|url=https://books.google.com/books?id=rezD7rvuf9YC&pg=PA584|year=1993}}</ref> يا زمين جي مٿان ۽ هيٺ موجود کارو ۽ مٺو پاڻي سمجهيا وڃن ٿا. کوهن کان سواءِ، بحرين جي اتر ۾ سمنڊ جا اهڙا علائقا به آهن، جتي قديم دور کان سياحن جي مشاهدي موجب کاري پاڻيءَ جي وچ ۾ مٺو پاڻي اڀري نڪري ٿو.<ref>{{Cite journal|title=Bahrain Human Development Report 2018|url=https://hdr.undp.org/sites/default/files/bahrain_hdr_2018.pdf|journal=Bahrain Human Development Report 2018|access-date=21 April 2022|archive-date=30 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220130104211/http://hdr.undp.org/sites/default/files/bahrain_hdr_2018.pdf|url-status=live}}</ref> بحرين جي جغرافيائي نالي بابت هڪ متبادل نظريو [[الاحساء]] علائقي طرفان پيش ڪيو ويو آهي، جنهن موجب اهي ٻه سمنڊ "وڏو سائو سمنڊ" يعني [[فارس نار]]، ۽ [[الاصفر ڍنڍ]] هئا، جيڪا [[جزيرة العرب|عربي خشڪي]] تي واقع هئي.{{citation needed|date=June 2025}} [[وچئين دور]] جي آخر تائين، "بحرين" مان مراد [[اڀرندي عربستان]] جو اهو علائقو هو، جنهن ۾ ڏکڻ [[عراق]]، [[ڪويت]]، [[الحساء نخلستان|الحساء]]، [[قطيف]] ۽ بحرين شامل هئا. هي علائقو عراق جي [[بصره]] کان [[عمان]] جي [[هرمز ڳچي سمنڊ]] (اسٽريٽ آف ھرمز) تائين پکڙيل هو. هي اقليم البحرين جو "بحرين صوبو" هو. "بحرين" جو اصطلاح فقط اوال ٻيٽن جي مجموعي لاءِ ڪڏهن استعمال ٿيڻ لڳو، اهو معلوم ناهي.<ref name="Rentz" /> اڀرندي عربستان جي سڄي ساحلي پٽي هڪ هزار سالن تائين "بحرين" جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي.<ref name="maj">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=bJLjAKH7-rIC&pg=PR16|title=Dialect, Culture, and Society in Eastern Arabia: Glossary|year=2001|pages=XIX|isbn=9004107630|last1=Holes|first1=Clive|publisher=BRILL}}</ref> ٻيٽ ۽ بادشاهت کي عام طور '''بحرين''' به لکيو ويندو هو. ==تاريخ== === قديم دور === بحرين [[دلمون تهذيب|دلمون]] جو مرڪز هو، جيڪو [[برونز دور]] ۾ هڪ اهم واپاري مرڪز هو ۽ [[ميسوپوٽيميا]] کي [[سنڌو ماٿري]] سان ڳنڍيندو هو.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1192|title=Qal'at al-Bahrain – Ancient Harbour and Capital of Dilmun|publisher=UNESCO|access-date=5 October 2012|archive-date=5 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120405042527/https://whc.unesco.org/en/list/1192|url-status=live}}</ref> بعد ۾ بحرين تي [[سوميري]]ن ۽ [[بابليون]]ين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite book|title=Life and Land Use on the Bahrain Islands: The Geoarchaeology of an Ancient Society|last=Larsen|first=Curtis E.|year=1984|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-46906-5|pages=52–55|url=https://books.google.com/books?id=Q65mRSPPU6UC&pg=PA52}}</ref> ڇهين صدي ق.م کان ٽين صدي ق.م تائين بحرين [[هخامنشي سلطنت]] جو حصو رهيو. لڳ ڀڳ 250 ق.م ڌاري [[پارت سلطنت]] [[فارس نار]] کي پنهنجي قبضي ۾ آندو ۽ پنهنجي اثر کي [[عمان]] تائين وڌايو. پارٿين واپاري رستن تي ضابطو رکڻ لاءِ فارس نار جي ڏاکڻي سامونڊي ڪناري تي فوجي چوڪيون قائم ڪيون.<ref>{{Cite book|title=Concise History of Islam|url=https://books.google.com/books?id=eACqCQAAQBAJ&pg=PA421|date=14 September 2011|isbn=9789382573470|last1=Syed|first1=Muzaffar Husain|last2=Akhtar|first2=Syed Saud|last3=Usmani|first3=B. D.|publisher=Vij Books India Pvt}}</ref> [[ڪلاسيڪي دور]] ۾ بحرين کي [[قديم يوناني]] ''[[ٽائيلوس]]'' سڏيندا هئا، جيڪو موتين جي واپار جو مرڪز هو. اهو نالو ان وقت مشهور ٿيو، جڏهن [[سڪندر اعظم]] جي خدمت ۾ موجود يوناني سامونڊي سالار [[نيئرخس]] بحرين تي پهتو.{{sfn|Larsen|1983|p=13}} اهو سمجهيو وڃي ٿو ته نيئرخس سڪندر اعظم جي سپهه سالارن مان پهريون شخص هو، جنهن هن ٻيٽ جو دورو ڪيو. هن هتي هڪ سرسبز سرزمين ڏٺي، جيڪا هڪ وسيع واپاري نيٽ ورڪ جو حصو هئي. هن لکيو: > "فارس نار ۾ واقع ٽائيلوس ٻيٽ تي ڪپهه جي وڻن جا وڏا باغ آهن، جن مان ''سنڊونيس'' نالي ڪپڙا تيار ڪيا وڃن ٿا. انهن جا مختلف درجا آهن؛ ڪي نهايت قيمتي، ته ڪي نسبتاً سستا. انهن جو استعمال فقط هندستان تائين محدود ناهي، پر عربستان تائين به پکڙيل آهي."<ref>Arnold Hermann Ludwig Heeren, Historical Researches into the Politics, Intercourse, and Trade of the Principal Nations of Antiquity, Henry Bohn, 1854 p38</ref> يوناني فلسفي ۽ نباتات جي ماهر [[ٿيوفراسٽس]]<ref name="Theophrastus">Theophrastus, ''Enquiry into Plants'', trans. Sir Arthur Fenton Hort (London: W. Heinemann, 1916), ToposText, accessed June 16, 2026, https://topostext.org/work/242.</ref> لکي ٿو ته بحرين جو وڏو حصو انهن ڪپهه جي وڻن سان ڍڪيل هو، ۽ بحرين انهن لٺين جي برآمد لاءِ مشهور هو، جن تي مخصوص نشان اُڪريل هوندا هئا ۽ جيڪي روايتي طور [[بابليون]] ۾ استعمال ڪيون وينديون هيون.<ref>Arnold Heeren, ibid, p441</ref> سڪندر اعظم بحرين ۾ يوناني آبادگار آباد ڪرڻ جو ارادو رکندو هو. جيتوڻيڪ اهو واضح ناهي ته اهو سندس خواهش مطابق وڏي پيماني تي عمل ۾ آيو يا نه، پر بحرين وڏي حد تائين [[هلينائزيشن|هلينائي دنيا]] جو حصو بڻجي ويو. مٿئين طبقي جي ٻولي يوناني هئي، جڏهن ته روزمره جي زندگيءَ ۾ [[آرامي ٻولي]] استعمال ٿيندي هئي. مقامي سڪن تي ويٺل [[زيوس]] جي تصوير موجود آهي، جنهن بابت خيال آهي ته هتي سندس پوڄا عرب سج ديوتا [[شمس (ديوتا)|شمس]] جي گڏيل صورت طور ڪئي ويندي هئي.<ref>Potts, D.T., in: ''Coinage of the Caravan Kingdoms: Studies in Ancient Arabian Monetization'', Huth, Martin, and van Alfen, Peter G., (editors), Numismatic studies, The American Numismatic Society, New York, 2010, p. 36</ref> ٽائيلوس يوناني راندين جي مقابلي جو مرڪز پڻ هو.<ref>W. B. Fisher et al. The Cambridge History of Iran, Cambridge University Press 1968 p40</ref> يوناني مؤرخ [[اسٽرابو]] جو خيال هو ته [[فينيقي]]ن جو اصل وطن بحرين هو.<ref>{{cite web|author=Ju. B. Tsirkin|title=Canaan. Phoenicia. Sidon.|url=http://www.aulaorientalis.org/AuOr%20escaneado/AuOr%2019-2001/2/7.pdf|page=274|access-date=22 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010135456/http://www.aulaorientalis.org/AuOr%20escaneado/AuOr%2019-2001/2/7.pdf|archive-date=10 October 2017|url-status=dead}}</ref> [[هيروڊوٽس]] پڻ اهو ئي سمجهندو هو ته فينيقين جو اصل وطن بحرين هو.<ref>{{cite book |author=R. A. Donkin |title=Beyond Price: Pearls and Pearl-fishing: Origins to the Age of Discoveries, Volume 224 |url=https://books.google.com/books?id=leHFqMQ9mw8C&pg=PA48 |page=48 |isbn=978-0-87169-224-5 |year=1998 |publisher=American Philosophical Society |access-date=20 June 2015 |archive-date=17 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117131400/https://books.google.com/books?id=leHFqMQ9mw8C&pg=PA48 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |author=Michael Rice |title=Bahrain Through The Ages – Archa |url=https://books.google.com/books?id=2hmbc9evgB0C&pg=PA401 |pages=401–402 |isbn=978-0-7103-0112-3 |year=1986 |publisher=Routledge |access-date=20 June 2015 |archive-date=17 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117131339/https://books.google.com/books?id=2hmbc9evgB0C&pg=PA401 |url-status=live}}</ref> هن نظريي کي اوڻيهين صديءَ جي جرمن قديم تاريخ جي ماهر [[آرنولڊ هيرن]] قبول ڪيو، جنهن لکيو: > "مثال طور يوناني جاگرافيدانن وٽ اسان ٻن ٻيٽن، ٽائرس يا ٽائيلوس، ۽ [[اراد، بحرين|اراڊوس]] جو ذڪر پڙهون ٿا، جيڪي پاڻ کي فينيقين جو اصل وطن سڏيندا هئا ۽ فينيقي مندرن جا آثار پيش ڪندا هئا."<ref>{{Cite journal|title=Historical Researches into the Politics, Intercourse, and Trade of the Principal Nations of Antiquity|url=https://books.google.com/books?id=L5NMAQAAMAAJ&pg=PA434|journal=A.H.L. Heeren|year=1846}}</ref> خاص طور تي [[صور، لبنان|صور]] جي رهواسين ڊگهي عرصي کان اهو موقف اختيار ڪيو آهي ته سندن اصل [[فارس نار]] مان آهي، ۽ "ٽائيلوس" ۽ "صور" جي نالن جي هڪجهڙائيءَ تي پڻ تبصرا ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite book|title=The Archaeology of the Arabian Gulf|url=https://archive.org/details/archaeologyofara0000rice|publisher=Routledge|author=Rice, Michael|year=1994|page=[https://archive.org/details/archaeologyofara0000rice/page/20 20]|isbn=978-0-415-03268-1}}</ref> بهرحال، ان دور ۾، جڏهن اهڙي لڏپلاڻ ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو وڃي ٿو، بحرين ۾ انساني آباديءَ جا تمام ٿورا ثبوت موجود آهن.<ref>{{cite book|title=The Archaeology of the Arabian Gulf|url=https://archive.org/details/archaeologyofara0000rice|publisher=Routledge|author=Rice, Michael|year=1994|page=[https://archive.org/details/archaeologyofara0000rice/page/21 21]|isbn=978-0-415-03268-1}}</ref> [[File:Bellin - Karte von der Küste von Arabien c.1745 (crop).png|thumb|1745ع ۾ [[جاڪ-نيڪولا بيلين|بيلين]] پاران تيار ڪيل بحرين جي تاريخي علائقي جو نقشو]] [[File:AncientTombsOfBahrain.svg|thumb|بحرين جي [[دلمون جا تدفيني دڙا|قديم تدفيني دڙن]] جي جڳهن کي ڏيکاريندڙ نقشو. اندازي موجب هتي لڳ ڀڳ 350,000 تدفيني دڙا موجود آهن.]] سمجهيو وڃي ٿو ته "ٽائيلوس" نالو سامي لفظ ''تلمن'' ([[دلمون]]) جي يوناني صورت آهي.<ref>Jean Francois Salles in Traces of Paradise: The Archaeology of Bahrain, 2500BC-300AD in Michael Rice, [[هيريئٽ ڪرافورڊ]] Ed, IB Tauris, 2002 p132</ref> ''ٽائيلوس'' جو اصطلاح ٻيٽن لاءِ عام طور تي [[بطليموس]] جي ''[[جغرافيه (بطليموس)|جغرافيه]]'' تائين استعمال ٿيندو رهيو، جتي اتان جي رهواسين کي ''ٿيلوآنائي'' چيو ويو آهي.<ref>{{cite web|title=GAMEON-ARABIA'2015, March 2–4, 2015, AOU, Manama, Bahrain, Conference Venue {{!}} EUROSIS|url=https://www.eurosis.org/cms/index.php?q=node/2956|access-date=2022-04-21|website=eurosis.org|archive-date=14 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220814150737/https://www.eurosis.org/cms/index.php?q=node/2956|url-status=live}}</ref> بحرين جا ڪجهه مڪاني نالا ٽائيلوس واري دور تائين پهچن ٿا؛ مثال طور [[محرق]] جي رهائشي علائقي "اراد" جو نالو قديم يوناني نالي "اراڊوس" مان نڪتل سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو محرق جو قديم يوناني نالو هو.{{sfn|Larsen|1983|p=13}} ٽين صدي عيسويءَ ۾ [[اردشير پهريون]]، جيڪو [[ساساني سلطنت]] جو پهريون حڪمران هو، عمان ۽ بحرين تي چڙهائي ڪئي، جتي هن بحرين جي حڪمران سناطروق کي شڪست ڏني.<ref name="books.google">{{cite book|title=Arabia and the Arabs: From the Bronze Age to the Coming of Islam|last=Hoyland|first=Robert G.|year=2001|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-19535-5|page=28|url=https://books.google.com/books?id=mZb9g1tSeXYC&pg=PA28}}</ref> بحرين [[اوال]] ({{Langx|ar|اوال|links=no|engvar=gb}}) نالي هڪ ڍڳي جي ديوتا جي پوڄا جو مرڪز هو. پوڄارين [[محرق]] ۾ اوال جو هڪ وڏو مجسمو تعمير ڪيو هو، جيڪو هاڻي موجود ناهي. ''ٽائيلوس'' واري دور کان پوءِ ڪيترين ئي صدين تائين بحرين ''اوال'' جي نالي سان سڃاتو ويندو رهيو. پنجين صدي عيسويءَ تائين بحرين [[نسطوري عيسائيت]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو، ۽ [[سماهيج]]<ref>From Persian sa-mahij (سه ماهی) meaning Three Fish.</ref> ڳوٺ بشپن جي گاديءَ جو هنڌ هو. 410ع ۾، مشرقي سرياني چرچ جي سينوڊ جي رڪارڊ موجب، ''بطائي'' نالي هڪ بشپ کي بحرين ۾ چرچ مان خارج ڪيو ويو.<ref name="Jean Francois Salles p132">Jean Francois Salles p132</ref> هڪ مذهبي فرقو هئڻ جي حيثيت سان، نسطوري عيسائين کي [[بازنطيني سلطنت]] طرفان اڪثر بدعقيدو سمجهي ستايو ويندو هو، پر بحرين سلطنت جي قبضي کان ٻاهر هئڻ سبب کين ڪجهه تحفظ حاصل هو. اڄ به [[محرق]] جي ڪيترن ئي ڳوٺن جا نالا بحرين جي عيسائي ورثي جي ياد ڏيارين ٿا، جن مان [[الدير]] جي معنيٰ "خانقاهه" آهي. اسلام کان اڳ بحرين جي آبادي ۾ [[عرب عيسائي|عيسائي عرب]] (خاص طور [[عبدالقيس]])، فارسي ([[زرتشتي]])، [[بحرين ۾ يهودين جي تاريخ#ابتدائي تاريخ|يهودي]]،<ref name="orig">{{cite web|url=http://etheses.dur.ac.uk/7942/1/7942_4940.PDF?+UkUDh:CyT|title=Social and political change in Bahrain since the First World War|pages=46–47|work=[[ڊرهم يونيورسٽي]]|year=1973|access-date=22 June 2014|archive-date=20 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221120105940/http://etheses.dur.ac.uk/7942/1/7942_4940.PDF?+UkUDh:CyT|url-status=live}}</ref> ۽ [[آرامي ٻولي]] ڳالهائيندڙ زرعي آبادي شامل هئي.<ref name="ram">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=bJLjAKH7-rIC&pg=PR24|title=Dialect, Culture, and Society in Eastern Arabia: Glossary|year=2001|pages=XXIV–XXVI|quote=Thus the pre-Islamic ethno-linguistic situation in eastern Arabia appear to have been a mixed tribal population of partially Christianised Arabs of diverse origins who probably spoke different old Arabian vernaculars; a mobile Persian-speaking population, possibly of traders and administrators, with strong links to Persia, with which they maintained close contact; a sedentary, non-tribal community of Aramaic-speaking farmers; a Persian clergy, which we know for certain, used Syriac as a language of liturgy and general writing, probably alongside Persian as a spoken language.|isbn=9004107630|last1=Holes|first1=Clive|publisher=BRILL}}</ref><ref name="om">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=W8glrgh87kEC&pg=PA305|title=Tradition and Modernity in Arabic Language And Literature|author=J. R. Smart|year=2013|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-7007-0411-8}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Va6oSxzojzoC&pg=PA98|title=E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936, Volume 5|page=98|year=1993|isbn=9004097910|last1=Houtsma|first1=M. Th|publisher=BRILL|access-date=20 June 2015|archive-date=17 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230117131335/https://books.google.com/books?id=Va6oSxzojzoC&pg=PA98|url-status=live}}</ref> [[رابرٽ برٽرم سرجينٽ]] موجب، [[بحارنه]] شايد انهن ماڻهن جا [[عربي بڻجڻ|عرب بڻيل]] "اولاد" آهن، جيڪي اصل آباديءَ مان اسلام قبول ڪندڙ عيسائين (آرامين)، يهودين ۽ فارسين تي مشتمل هئا، جيڪي [[اڀرندي عربستان]] جي ٻيٽن ۽ آباد سامونڊي علائقن ۾ [[ابتدائي اسلامي فتحون|مسلمانن جي فتح]] وقت رهندا هئا.<ref name="ram" /><ref name="Robert Bertram Serjeant 1968 488">{{cite journal|jstor=614301|title=Fisher-folk and fish-traps in al-Bahrain|author-link=Robert Bertram Serjeant|author=Serjeant, Robert Bertram|journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London|volume=31|issue=3|year=1968|pages=486–514 (488)|doi=10.1017/s0041977x00125522|s2cid=128833964|issn=0041-977X}}</ref> اسلام کان اڳ بحرين جي مستقل رهواسين جي ٻولي بنيادي طور [[آرامي ٻولي#جاگرافيائي ورڇ|آرامي]] هئي ۽ ڪجهه حد تائين فارسي پڻ ڳالهائي ويندي هئي، جڏهن ته [[سرياني ٻولي]] مذهبي رسمن ۽ عبادت جي ٻولي طور استعمال ٿيندي هئي.<ref name="om" /> === اسلام جي آمد === {{Main|محمد جون فوجي مهمون}} [[File:Muhammad Bahrain letter facsimile.png|thumb|628ع ۾ [[محمد]] طرفان بحرين جي حاڪم [[منذر بن ساويٰ التميمي]] ڏانهن موڪليل خط جي [[نقل]]]] [[محمد]] صه جي بحرين جي ماڻهن سان پهرين لاڳاپي جو واقعو [[القدر تي چڙهائي]] هو. محمد [[بنو سليم]] قبيلي تي اوچتو حملو ڪرڻ جو حڪم ڏنو، ڇاڪاڻ ته هنن مديني تي حملي جي رٿابندي ڪئي هئي. کيس اطلاع مليو هو ته ڪجهه قبيلا بحرين ۾ فوج گڏ ڪري رهيا هئا ۽ سرزمينِ عرب تي حملي جي تياري ڪري رهيا هئا، پر جڏهن انهن قبيلن کي خبر پئي ته محمد پاڻ فوج جي اڳواڻي ڪندي سندن مقابلي لاءِ اچي رهيو آهي، ته اهي پوئتي هٽي ويا.<ref>Emerick, Yahiya (2002) [https://books.google.com/books?id=GAxh0K8-BVgC&pg=PA185 Critical Lives: Muhammad], p. 185, Penguin</ref><ref>Mubarakpuri, The Sealed Nectar, p. 147. ([https://web.archive.org/web/20110826203308/http://www.witness-pioneer.org/vil/Books/SM_tsn/ch4s6.html online])</ref> [[File:Persia 600ad.jpg|thumb|عربن جي فتح کان ٿورو اڳ، لڳ ڀڳ 600ع ۾ [[ساساني سلطنت|ساساني دور]] جي [[فارسي سلطنت]]]] روايتي اسلامي روايتن موجب، [[العلاءُ الحضرمي]] کي 628ع ۾ [[محمد]] طرفان [[زيد بن حارثه جي مهم (حسما)]] دوران [[اڀرندي عربستان|بحرين واري علائقي]] ڏانهن سفير طور موڪليو ويو،<ref>Safiur-Rahman Mubarakpuri, [https://books.google.com/books?id=-ppPqzawIrIC&pg=PA222 The Sealed Nectar], p. 226</ref><ref name=history>Akbar Shāh Ḵẖān Najībābādī, [https://books.google.com/books?id=Pi5tAAAAMAAJ History of Islam, Volume 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230402185803/https://books.google.com/books?id=Pi5tAAAAMAAJ |date=2 April 2023 }}, p. 194. Quote: "Again, the Holy Prophet «P sent Dihyah bin Khalifa Kalbi to the Byzantine king Heraclius, Hatib bin Abi Baltaeh to the king of Egypt and Alexandria; Allabn Al-Hazermi to Munzer bin Sawa the king of Bahrain; Amer bin Aas to the king of Oman. Salit bin Amri to Hozah bin Ali— the king of Yamama; Shiya bin Wahab to Haris bin Ghasanni to the king of Damascus"</ref> ۽ [[منذر بن ساويٰ التميمي]]، جيڪو ان وقت بحرين جو مقامي حڪمران هو، سندس دعوت قبول ڪئي ۽ سڄي علائقي اسلام قبول ڪيو.<ref>محمد جو [[منذر بن ساويٰ التميمي]] ڏانهن منسوب خط [[بيت القرآن عجائب گهر]]، [[هوره]]، بحرين ۾ محفوظ آهي.</ref><ref>{{cite web|title=The letters of the Prophet Muhammed beyond Arabia|url=http://www.alghurabaa.org/books/seerah/The%20letters%20of%20the%20Prophet%20Muhammad%20to%20the%20Kings%20beyond%20Arabia.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101206161001/http://www.alghurabaa.org/books/seerah/The%20letters%20of%20the%20Prophet%20Muhammad%20to%20the%20Kings%20beyond%20Arabia.pdf|url-status=dead|archive-date=6 December 2010|access-date=18 June 2012}}</ref> === وچيون دور === 899ع ۾ [[قرامطه]]، جيڪي [[هزارساله عقيدو|هزارساله]] [[اسماعيلي]] مسلمان فرقو هئا، بحرين تي قبضو ڪري ورتو. سندن مقصد عقل جي بنياد تي هڪ [[مثالي سماج]] قائم ڪرڻ ۽ پنهنجي جماعت جي پوئلڳن ۾ ملڪيت جي ٻيهر ورڇ ڪرڻ هو. ان کان پوءِ قرامطن [[بغداد]] ۾ موجود خليفي کان [[خراج]] طلب ڪرڻ شروع ڪيو، ۽ 930ع ۾ هنن [[مڪي تي قرامطن جو حملو|مڪي تي حملو]] ڪري [[مڪو]] مان مقدس [[حجر اسود]] کڻي وچئين دور جي بحرين جي [[بحرين (تاريخي علائقو)|احساء]] واري مرڪز ڏانهن منتقل ڪيو، جتي ان کي ڀنگ طور رکيو ويو. مؤرخ [[الجويني]] جي بيان موجب، 951ع ۾، 22 سالن کان پوءِ، حجر اسود پراسرار حالتن ۾ واپس ڪيو ويو. ان کي هڪ ٿيلهي ۾ وجهي [[ڪوفي جي جامع مسجد]]، عراق ۾ اڇلايو ويو، جنهن سان گڏ هڪ نوٽ به هو، جنهن ۾ لکيل هو: "حڪم سان اسان ان کي کنيو هو، ۽ حڪم سان ئي اسان ان کي واپس آندو آهي." حجر اسود جي چوري ۽ منتقلي سبب اهو ست ٽڪرن ۾ ورهائجي ويو.<ref>{{cite web|url=http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/islam/shia/qarma.html|title=Qarmatiyyah|publisher=St. Martin's College|work=Overview of World Religions|access-date=4 May 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070428055134/http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/islam/shia/qarma.html|archive-date=28 April 2007|url-status=dead}}</ref><ref name="glasse">Cyril Glasse, ''New Encyclopedia of Islam'', p. 245. Rowman Altamira, 2001. {{ISBN|0-7591-0190-6}}</ref><ref>[https://www.britannica.com/eb/article-9015514 "Black Stone of Mecca"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080103174218/http://www.britannica.com/eb/article-9015514 |date=3 January 2008 }}. ''Encyclopædia Britannica''. 2007. Encyclopædia Britannica Online. 25 June 2007.</ref> 976ع ۾ [[عباسي خلافت|عباسين]] هٿان شڪست کائڻ کان پوءِ،<ref name="autogenerated2">{{Cite book|last=Cole|first=Juan|year=2002|title=Sacred Space And Holy War: The Politics, Culture and History of Shi'ite Islam|url=https://books.google.com/books?id=ntarP5hrza0C|publisher=I. B. Tauris|isbn=978-1-86064-736-9}}</ref> قرامطن کي [[الحساء]] جي عرب [[عيوني خاندان]] ختم ڪري ڇڏيو، جنهن 1076ع ۾ سڄي بحرين واري علائقي تي قبضو ڪري ورتو.<ref>Smith, G.R. "Uyūnids". ''[[اسلام جو انسائيڪلوپيڊيا]]''. Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2008. Brill Online. 16 March 2008 [http://www.brillonline.nl/subscriber/entry?entry=islam_SIM-7786] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200401120424/http://www.brillonline.nl/subscriber/entry?entry=islam_SIM-7786|date=1 April 2020}}</ref> عيوني خاندان 1235ع تائين بحرين تي حڪومت ڪئي، جڏهن هن ٻيٽن جي مجموعي تي ٿوري عرصي لاءِ [[فارس]] جي فارسي حڪمران قبضو ڪيو. 1253ع ۾ [[عصفوري خاندان]] عيوني خاندان کي ختم ڪري ڇڏيو، ۽ اهڙي طرح هنن اڀرندي [[عربستان]]، جنهن ۾ بحرين جا ٻيٽ به شامل هئا، تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو.<ref name="Rentz"/> 1330ع ۾ هي ٻيٽن جو مجموعو [[هرمز]] جي حڪمرانن جي باجگذار رياست بڻجي ويو.<ref name="Rentz">Rentz, G. "al- Baḥrayn". ''[[اسلام جو انسائيڪلوپيڊيا]]''. Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2008. Brill Online. 15 March 2008 [http://www.brillonline.nl/subscriber/entry?entry=islam_COM-0089]{{dead link|date=October 2019|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> مقامي سطح تي ٻيٽن تي شيعه [[جرواني خاندان|جرواني]] خاندان [[قطيف]] مان حڪومت ڪندو هو.<ref>[[#Cole|Cole]], p. 179</ref> پندرهين صديءَ جي وچ ڌاري، هي ٻيٽن جو مجموعو [[جبري خاندان]] جي حڪمراني هيٺ آيو، جيڪو [[الحساء]] ۾ قائم هڪ بدوي خاندان هو ۽ اڀرندي عربستان جي وڏي حصي تي حڪومت ڪندو هو.<ref>{{cite web|title=erickbonnier-pictures – Barhain – Pearl of Gulf|url=https://www.erickbonnier-pictures.com/reports-travels/barhain-pearl-of-gulf/|access-date=2022-04-22|website=erickbonnier-pictures.com|language=fr|archive-date=30 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220630134141/https://www.erickbonnier-pictures.com/reports-travels/barhain-pearl-of-gulf/|url-status=live}}</ref> === پورچوگالي دور ۽ شروعاتي جديد دور === {{Main|صفوي دور ۾ بحرين|بني عتبه طرفان بحرين تي حملو|بحرين ۽ ان جا تابعدار علائقا|قطري–بحريني جنگ}} [[File:Bahrain Fort overview.jpg|thumb|left|[[قلعة البحرين|باريم جو پورچوگالي قلعو]]، جيڪو پرتگالين 1521ع کان 1602ع تائين بحرين تي حڪومت دوران تعمير ڪيو.]] 1521ع ۾ پورچوگالين [[هرمز]] سان اتحاد ڪري [[جبري خاندان|جبري]] حڪمران [[مقرن بن زامل]] کان بحرين تي قبضو ڪيو، جيڪو هن قبضي دوران مارجي ويو. پورچوگالي حڪومت لڳ ڀڳ 80 سالن تائين قائم رهي، جنهن دوران هو گهڻو ڪري [[سني اسلام|سني]] فارسي گورنرن تي ڀاڙيندا هئا.<ref name=Rentz /> 1602ع ۾ [[صفوي ايران]] جي [[عباس پهريون|شاهه عباس پهرئين]] پورچوگالين کي ٻيٽن مان ڪڍي ڇڏيو،<ref>[[#Cole|Cole]], p. 186</ref> جنهن سان [[شيعه اسلام]] کي وڌيڪ هٿي ملي.<ref>[[#Cole|Cole]], p. 198.</ref> ايندڙ ٻن صدين تائين فارسي حڪمرانن هن ٻيٽن جي مجموعي تي پنهنجو ڪنٽرول برقرار رکيو، جيڪو صرف 1717ع ۽ 1738ع ۾ [[اباضي]]ن جي عماني حملن دوران عارضي طور ٽٽو.<ref name="autogenerated4">[[#Cole|Cole]], p. 194</ref> هن عرصي جي وڏي حصي ۾ هو بحرين تي سڌيءَ طرح حڪومت ڪرڻ بدران يا ته [[بوشهر]] ذريعي يا اتر فارس مان لڏي آيل سني عرب قبيلن جي وسيلي اڻسڌي حڪومت ڪندا هئا. اهي قبيلا، جيڪي فارس جي اترين علائقن مان واپس عربستان جي فارس نار واري ڪناري تي اچي آباد ٿيا، ''[[هوله]]'' جي نالي سان مشهور هئا.<ref name=Rentz /><ref>[[#Cole|Cole]], p. 187</ref><ref name=McCoy /> 1753ع ۾ [[ناصر المذڪور]] جي هوله قبيلي، ايران جي [[زند خاندان]] جي اڳواڻ [[ڪريم خان زند]] جي طرفان بحرين تي حملو ڪيو ۽ ايراني حڪومت کي ٻيهر سڌي طرح بحال ڪيو.<ref name=McCoy>{{Cite book|last=McCoy|first=Eric Andrew|year=2008|title=Iranians in Bahrain and the United Arab Emirates: Migration, Minorities, and Identities in the Persian Gulf Arab States|url=https://books.google.com/books?id=hsU798UPaeYC|page=73|isbn=978-0-549-93507-0}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1783ع ۾ [[ناصر المذڪور]] [[بني عتبه]] ۽ انهن جي اتحادي قبيلن هٿان [[زباره جي جنگ]] (1782ع) ۾ شڪست کائڻ کان پوءِ بحرين جا ٻيٽ وڃائي ويٺو. بحرين بني عتبه لاءِ نئون علائقو نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي سترهين صديءَ کان هتي موجود هئا.<ref>{{Cite book|last=Slot|first=B.|year=1991|title=The Origins of Kuwait|url=https://books.google.com/books?id=zoTsorEN_yEC|publisher=BRILL|page=110|isbn=978-90-04-09409-3}}</ref> ان دوران هنن بحرين ۾ کجين جا باغ خريد ڪرڻ شروع ڪيا. هڪ دستاويز مان معلوم ٿئي ٿو ته آل خليفه جي اچڻ کان 81 سال اڳ [[آل بن علي]] قبيلي (بني عتبه جي هڪ شاخ) جي هڪ شيخ [[ستره]] ٻيٽ تي مريم بنت احمد السندي کان کجين جو هڪ باغ خريد ڪيو هو.<ref>[http://www.albdoo.info/imgcache2008/3af882fe7cb2511eb935435895e1a566.gif Ownership deeds] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160124223501/http://www.albdoo.info/imgcache2008/3af882fe7cb2511eb935435895e1a566.gif |date=24 January 2016 }} to a palm garden on the island of Sitra, Bahrain, which was sold by Mariam bint Ahmed Al Sindi to Shaikh Salama Bin Saif Al Utbi, dated 1699–1111 Hijri,</ref> [[File:Persian Gulf 1507-1750.gif|alt=|thumb|جامني رنگ: سورهين ۽ سترهين صديءَ دوران [[پورچوگالي سلطنت]] جا [[فارس نار]] ۾ علائقا (جديد سرحدون ڏيکاريل آهن). اهم شهر، بندرگاهون ۽ واپاري رستا.]] [[آل بن علي]] قطر جي ٻيٽ نما علائقي ۾ واقع زباره شهر تي حاوي قبيلو هو،<ref name="Arabia's Frontiers p44">{{Cite book|last=Wilkinson|first=John Craven|year=1991|title=Arabia's frontiers: the story of Britain's boundary drawing in the desert|url=https://archive.org/details/arabiasfrontiers0000wilk|publisher=I.B. Tauris|page=[https://archive.org/details/arabiasfrontiers0000wilk/page/44 44]}}</ref><ref>{{Cite book|last=Rihani|first=Ameen Fares|author-link=Ameen Rihani|year=1930|title=Around the coasts of Arabia|publisher=Houghton Mifflin Company|page=297}}</ref> جيڪو اصل ۾ بني عتبه جي طاقت جو مرڪز هو. بني عتبه جي بحرين تي قبضي کان پوءِ آل بن علي کي اتي عملي طور خودمختيار قبيلو هئڻ جي حيثيت حاصل ٿي وئي. هو چار ڳاڙهين ۽ ٽي اڇين پٽين وارو جهنڊو استعمال ڪندا هئا، جيڪو [[السليمي جهنڊو]] جي نالي سان مشهور هو،<ref>''Gazetteer of the Persian Gulf, Oman, and Central Arabia'', Geographical, Volume 1, 1905</ref> ۽ بحرين، قطر، [[ڪويت]] ۽ سعودي عرب جي بادشاهت جي اڀرندي صوبي ۾ استعمال ٿيندو هو. ان کان پوءِ قطر مان مختلف عرب خانداني ۽ قبائلي گروهه [[بوشهر]] جي [[ناصر المذڪور]] جي زوال کان پوءِ بحرين ۾ اچي آباد ٿيا. انهن خاندانن ۾ [[آل خليفه خاندان]]، آل معاواده، آل بوعينين، آل فاضل، آل ڪواري، آل مناعي، آل نعيمي، آل رميحي، آل سليطي، آل سادا، آل ثوادي ۽ ٻيا ڪيترائي خاندان ۽ قبيلا شامل هئا.<ref>{{Cite book|title=Background Notes: Mideast, March, 2011|year=2011|publisher=US State Department|isbn=978-1-59243-126-7|url=https://books.google.com/books?id=bLRoWtwJnZQC}}</ref> [[آل خليفه خاندان]] 1799ع ۾ قطر مان بحرين منتقل ٿيو. اصل ۾ سندن ابن ڏاڏن کي [[عثماني سلطنت|عثمانين]] مرڪزي عربستان جي [[ام قصر]] مان ڪڍي ڇڏيو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو [[بصره]] ڏانهن ويندڙ قافلن ۽ [[شط العرب]] جي آبي رستي تي هلندڙ واپاري جهازن تي حملا ڪندا هئا. عثمانين کين 1716ع ۾ ڪويت ڏانهن ڌڪي ڇڏيو، جتي هو 1766ع تائين رهيا.<ref name="qdl1">{{cite web|url=http://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100023575946.0x00009c|title='Gazetteer of the Persian Gulf. Vol I. Historical. Part IA & IB. J G Lorimer. 1915' [1000] (1155/1782)|date=30 September 2014|publisher=qdl.qa|page=1000|access-date=16 January 2015|archive-date=16 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150116084206/http://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100023575946.0x00009c|url-status=live}}</ref> 1760ع واري ڏهاڪي ڌاري [[آل جلاهمه]] ۽ [[آل خليفه خاندان]]، جيڪي ٻئي عتوب اتحاد سان لاڳاپيل هئا، موجوده قطر جي [[زباره]] ڏانهن لڏي ويا، جنهن کان پوءِ [[آل صباح]] ڪويت جا واحد مالڪ رهجي ويا.<ref>''Gazetteer of the Persian Gulf''. Vol I. Historical. Part IA & IB. J G Lorimer. 1915 [1000] (1155/1782), p. 1001</ref> === 19هين صدي ۽ ان کان پوءِ === {{Main|بحرين رياست}} 19هين صديءَ جي شروعات ۾ بحرين تي عمانين ۽ [[آل سعود خاندان|آل سعود]] ٻنهي حملا ڪيا. 1802ع ۾ اهو هڪ 12 سالن جي ٻار جي حڪمراني هيٺ هو، جڏهن عماني حڪمران سيد سلطان پنهنجي پٽ سالم کي [[قلعو اراد]] ۾ گورنر مقرر ڪيو.<ref>Onley, James. ''[https://exeter.academia.edu/JamesOnley/Papers/335321/_The_Politics_of_Protection_in_the_Gulf_The_Arab_Rulers_and_the_British_Resident_in_the_Nineteenth_Century_2004_ The Politics of Protection in the Persian Gulf: The Arab Rulers and the British Resident in the Nineteenth Century]'', Exeter University, 2004 p44</ref> 1816ع ۾ فارس نار ۾ برطانوي سياسي ريزيڊنٽ وليم بروس کي بحرين جي شيخ جو هڪ خط مليو، جنهن ۾ شيخ ان افواهه بابت پريشاني ظاهر ڪئي ته برطانيا مسقط جي امام طرفان ٻيٽ تي حملي جي حمايت ڪندو. هو شيخ کي يقين ڏيارڻ لاءِ بحرين ويو ته ائين ناهي، ۽ هڪ غير رسمي معاهدو تيار ڪيو، جنهن ۾ شيخ کي يقين ڏياريو ويو ته برطانيا غيرجانبدار ڌر رهندو.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1vUckJbC8JIC&q=Bahrain+Britain+1816+Bruce&pg=PP58|title=The Arabian Frontier of the British Raj. Merchants, Rulers and British in the Nineteenth-Century Gulf|last=Onley|first=James|publisher=Oxford University Press|year=2007|isbn=978-0-19-922810-2|location=Oxford|entry=Chapter 1, (2.7)}}</ref> [[File:Coronation of Hamad bin Isa Al Khalifa 1933.jpg|thumb|فيبروري 1933ع ۾ حمد بن عيسيٰ آل خليفه جي بحرين جي حاڪم طور تاجپوشي]] 1820ع ۾، [[1820ع جو عام سامونڊي معاهدو|معاهدي واري لاڳاپي]] تي صحيحون ڪرڻ کان پوءِ، برطانيا آل خليفه قبيلي کي بحرين جا حڪمران، يعني عربي ۾ "الحاڪم"، تسليم ڪيو.<ref>{{Cite book|last=Al-Baharna|first=Husain|title=Legal Status of the Arabian Gulf States: A Study of Their Treaty Relations and Their International Problems|year=1968|publisher=Manchester University Press|isbn=0-7190-0332-6|page=31|url=https://books.google.com/books?id=BH27AAAAIAAJ}}</ref> بهرحال، ڏهه سال پوءِ، فارسي ۽ برطانوي تحفظ حاصل ڪرڻ جي ڪوششن باوجود، کين مصر کي هر سال خراج ڏيڻ تي مجبور ڪيو ويو.<ref name="NAS">{{Cite book|last3=Pridham|first3=B. R.|last2=Smith|first2=G. Rex|last1=Smart|first1=J. R.|year=2004|title=New Arabian Studies|url=https://books.google.com/books?id=mu3tEPkVBpIC|publisher=University of Exeter Press|pages=51, 52, 53, 67, 68|isbn=978-0-85989-706-8}}</ref> [[File:Trigonometrical Plan of the Island and Harbour of Bahrain.jpg|thumb|upright=1.35|1825ع ۾ بحرين جو نقشو]] 1860ع ۾، جڏهن برطانوي بحرين تي غالب ٿيڻ جي ڪوشش ڪئي، تڏهن آل خليفه ساڳي حڪمت عملي اختيار ڪئي. فارسين ۽ [[عثماني سلطنت|عثمانين]] ڏانهن خط لکي، آل خليفه بهتر شرطن جي آڇ سبب مارچ ۾ بحرين کي عثمانين جي تحفظ هيٺ رکڻ تي راضي ٿيا. آخرڪار، [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستان جي حڪومت]] بحرين تي غالب ٿي وئي، جڏهن فارسين ان کي تحفظ ڏيڻ کان انڪار ڪيو. ڪرنل [[ليوس پيلي|پيلي]] آل خليفه سان هڪ نئون معاهدو ڪيو، جنهن تحت بحرين کي برطانوي حڪمراني ۽ تحفظ هيٺ رکيو ويو.<ref name=NAS /> [[File:Bahrainharbor.jpg|thumb|upright=1.35|مناما بندرگاهه، لڳ ڀڳ 1870ع]] 1868ع ۾ [[قطري–بحريني جنگ]] کان پوءِ، برطانوي نمائندن آل خليفه سان هڪ ٻيو معاهدو ڪيو. ان ۾ طئي ڪيو ويو ته حڪمران پنهنجي ڪنهن به علائقي کي گڏيل بادشاهت کان سواءِ ٻئي ڪنهن کي منتقل نه ڪري سگهندو، ۽ برطانيا جي اجازت کان سواءِ ڪنهن به پرڏيهي حڪومت سان لاڳاپا قائم نه ڪري سگهندو.<ref>{{Cite book|last2=University of Exeter. Centre for Arab Gulf Studies|last1=Pridham|first1=B. R.|year=1985|title=The Arab Gulf and the West|url=https://books.google.com/books?id=vpIOAAAAQAAJ|publisher=Taylor & Francis|page=7|isbn=978-0-7099-4011-1}}</ref><ref name=TPG /> بدلي ۾ برطانيا واعدو ڪيو ته بحرين کي سمنڊ رستي ٿيندڙ هر جارحيت کان بچائيندو ۽ زميني حملي جي صورت ۾ مدد فراهم ڪندو.<ref name=TPG /> وڌيڪ اهم ڳالهه اها هئي ته برطانيا بحرين ۾ آل خليفه جي حڪمراني جي حمايت ڪرڻ جو واعدو ڪيو، جنهن سان ملڪ جي حڪمرانن طور سندن غير مستحڪم حيثيت محفوظ ٿي وئي. 1880ع ۽ 1892ع جا ٻيا معاهدا بحرين جي برطانوي محافظت واري حيثيت کي پڪو ڪري ويا.<ref name=TPG>{{Cite book|last=Wilson|first=Arnold T.|year=2011|title=The Persian Gulf: A historical sketch from the earliest times to the beginning of the twentieth century|url=https://books.google.com/books?id=FocirvdZKjcC|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-84105-7}}</ref> بحرين جي ماڻهن ۾ بيچيني تڏهن شروع ٿي، جڏهن برطانيا 1892ع ۾ سرڪاري طور هن علائقي تي مڪمل بالادستي قائم ڪئي. پهرين بغاوت ۽ وسيع عوامي اٿل پٿل مارچ 1895ع ۾ بحرين جي ان وقت جي حڪمران شيخ عيسيٰ بن علي خلاف ٿي.{{sfn | Mojtahed-Zadeh | 1999 | p=130}} شيخ عيسيٰ آل خليفه جو پهريون حڪمران هو، جنهن فارسي لاڳاپن کان سواءِ حڪومت ڪئي. [[آرنلڊ ولسن|سر آرنلڊ ولسن]]، جيڪو فارس نار ۾ برطانيا جو نمائندو ۽ ''دي پرشين گلف'' جو مصنف هو، ان وقت مسقط کان بحرين پهتو.{{sfn | Mojtahed-Zadeh | 1999 | p=130}} بغاوت وڌيڪ وڌي، ۽ ڪجهه احتجاج ڪندڙ برطانوي فوجن هٿان مارجي ويا.{{sfn | Mojtahed-Zadeh | 1999 | p=130}} تيل جي صنعت جي ترقي کان اڳ، ٻيٽ جو وڏو حصو [[موتين جو شڪار|موتين جي شڪار]] لاءِ وقف هو، ۽ 19هين صديءَ جي آخر تائين ان کي دنيا جو بهترين مرڪز سمجهيو ويندو هو. 1903ع ۾ جرمن سياح [[هرمن برچارڊٽ]] بحرين جو دورو ڪيو ۽ تاريخي هنڌن جون ڪيتريون ئي تصويرون ڪڍيون، جن ۾ پراڻو ''قصر الشيخ'' پڻ شامل هو؛ اهي تصويرون هاڻي [[برلن جو نسلياتي عجائب گهر]] ۾ محفوظ آهن.<ref>[http://www.smb-digital.de/eMuseumPlus?service=ExternalInterface&module=collection&objectId=625685&bt=europeanaapi The old Qaṣr es-Sheikh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210813114115/http://www.smb-digital.de/eMuseumPlus?service=ExternalInterface&module=collection&objectId=625685&bt=europeanaapi |date=13 August 2021 }} (click on photo to enlarge).</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] کان اڳ، موتين جي شڪار لاءِ لڳ ڀڳ 400 ٻيڙيون موجود هيون ۽ سالياني برآمد £30,000 کان وڌيڪ هئي. 1911ع ۾ بحريني واپارين جي هڪ گروهه ملڪ ۾ برطانوي اثر تي پابنديون لڳائڻ جو مطالبو ڪيو. ان گروهه جي اڳواڻن کي پوءِ گرفتار ڪري هندستان جلاوطن ڪيو ويو. 1923ع ۾ برطانوي [[1920ع واري ڏهاڪي جون بحرين جون انتظامي سڌارا|انتظامي سڌارا]] متعارف ڪرايا ۽ شيخ عيسيٰ بن علي کي سندس پٽ سان تبديل ڪيو. ڪجهه مذهبي مخالفن ۽ خاندانن، جهڙوڪ [[دواسر|آل دوسري]]، ملڪ ڇڏي ڏنو يا کين سعودي عرب جلاوطن ڪيو ويو.<ref>{{cite news|title=Bahrain's Re-Reform Movement|first=Jane|last=Kinninmont|url=http://www.foreignaffairs.com/articles/67553/jane-kinninmont/bahrains-re-reform-movement|newspaper=Foreign Affairs|date=28 February 2011|access-date=7 July 2012|archive-date=5 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140105084741/http://www.foreignaffairs.com/articles/67553/jane-kinninmont/bahrains-re-reform-movement|url-status=live}}</ref> ٽن سالن کان پوءِ برطانيا ملڪ کي عملي طور [[چارلس بيلگريو]] جي حڪمراني هيٺ رکيو، جيڪو 1957ع تائين حڪمران جو صلاحڪار رهيو.<ref name="All at sea over 'the Gulf'">{{cite news|title=All at sea over 'the Gulf'|first=Mahan|last=Abedin|url=http://atimes.com/atimes/Middle_East/FL09Ak03.html|work=Asia Times|date=9 December 2004|access-date=7 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625054007/http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/FL09Ak03.html|archive-date=25 June 2012|url-status=unfit}}</ref><ref name="archiveeditions">{{cite web|url=http://www.archiveeditions.co.uk/titledetails.asp?tid=8|title=Near & Middle East Titles: Bahrain Government Annual Reports 1924–1970|publisher=Cambridge Archives Editions|archive-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117000023/http://www.archiveeditions.co.uk/titledetails.asp?tid=8|access-date=2 October 2012|url-status=dead}}</ref> بيلگريو ڪيترائي سڌارا آندا، جهڙوڪ 1919ع ۾ ملڪ جي پهرين جديد اسڪول جو قيام ۽ 1937ع ۾ [[عرب غلام واپار|غلامي]] جو خاتمو.<ref>"[http://gulfnews.com/opinions/columnists/treasure-troves-of-history-and-diversity-1.1137150 Treasure troves of history and diversity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141127215535/http://gulfnews.com/opinions/columnists/treasure-troves-of-history-and-diversity-1.1137150 |date=27 November 2014 }}". ''[[گلف نيوز]]''. 25 January 2013</ref> ساڳئي وقت موتين لاءِ غوطا خوريءَ جي صنعت تيزيءَ سان ترقي ڪئي. 1927ع ۾ ان وقت جي [[ايران جو شاهه|ايران جي شاهه]] [[رضا شاهه]] [[ليگ آف نيشنز]] ڏانهن هڪ خط ۾ بحرين تي خودمختياري جو مطالبو ڪيو. ان قدم سبب بيلگريو سخت قدم کنيا، جن ۾ [[شيعه اسلام|شيعه]] ۽ سني مسلمانن وچ ۾ تڪرار کي همٿائڻ به شامل هو، ته جيئن بغاوتن کي دٻائي سگهجي ۽ ايراني اثر کي محدود ڪري سگهجي.<ref name=ICB>{{cite web|title=Bahrain:"How was separated from Iran" ?|url=http://www.iranchamber.com/geography/articles/mishmahig_islands_bahrain.php|publisher=Iran Chamber Society|access-date=17 June 2012|archive-date=22 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230822091623/https://www.iranchamber.com/geography/articles/mishmahig_islands_bahrain.php|url-status=live}} Based on extracts from {{cite journal|title=Bahrain: the land of political movements|last=Mojtahedzadeh|first=Piruz|journal=Rahavard, A Persian Journal of Iranian Studies|year=1995|volume=XI|issue=39}}</ref> بيلگريو ان کان به اڳتي ويو ۽ [[فارس نار]] جو نالو بدلائي "عربي نار" رکڻ جي تجويز ڏني؛ بهرحال، اها تجويز برطانوي حڪومت رد ڪري ڇڏي.<ref name="All at sea over 'the Gulf'" /> بحرين جي ترقي ۾ برطانيا جي دلچسپي جو سبب علائقي ۾ سعودي ۽ ايراني ارادن بابت خدشا هئا. [[File:First Oil Well, Bahrain.jpg|thumb|بحرين جو پهريون تيل جو کوهه، جتان 1931ع ۾ پهريون ڀيرو تيل ڪڍيو ويو]] [[بحرين پيٽروليم ڪمپني]] (باپڪو)، جيڪا ڪيليفورنيا جي [[اسٽينڊرڊ آئل ڪمپني]] (سوڪال) جي هڪ ذيلي ڪمپني هئي،<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/01/13/business/forum-the-incessant-lure-of-kuwait-s-oil.html|title=The Incessant Lure of Kuwait's Oil|date=13 January 1991|work=The New York Times|access-date=5 October 2012|first1=Daniel|last1=Yergin|archive-date=14 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130514081731/http://www.nytimes.com/1991/01/13/business/forum-the-incessant-lure-of-kuwait-s-oil.html|url-status=live}}</ref> 1932ع ۾ تيل دريافت ڪيو.<ref>{{cite book|last1=Yergin|first1=Daniel|title=The Prize, The Epic Quest for Oil, Money & Power|url=https://archive.org/details/prizeepicquestfo0000yerg_n6u7|date=1991|publisher=Touchstone|location=New York|isbn=978-0-671-79932-8|pages=[https://archive.org/details/prizeepicquestfo0000yerg_n6u7/page/282 282]–283}}</ref> 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ بحرين هوائي اڏي جي ترقي ڪئي وئي. [[امپيريل ايئر ويز]] اتي اڏامون هلائيندي هئي، جن ۾ [[هينڊلي پيج ايڇ پي 42]] جهاز پڻ شامل هو. ساڳئي ڏهاڪي جي آخر ۾ اڏامندڙ ٻيڙين ۽ سامونڊي جهازن لاءِ بحرين سامونڊي هوائي اڏو قائم ڪيو ويو.<ref>''Old Days'' Bahrain 1986 pp. 108–113</ref> بحرين [[ٻي عالمي جنگ ۾ شرڪت ڪندڙ#بحرين|شرڪت ڪئي]] [[ٻي عالمي جنگ]] ۾ [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادين]] جي طرفان، ۽ 10 سيپٽمبر 1939ع تي شامل ٿيو. 19 آڪٽوبر 1940ع تي چار اطالوي [[ساوويا-مارڪيٽي ايس ايم.82|ايس ايم.82]] بمبار جهازن [[ٻي عالمي جنگ ۾ بحرين تي بمباري|بحرين تي بمباري ڪئي]] ۽ ساڳئي وقت سعودي عرب جي [[ظهران]] تيل جي ميدانن کي پڻ نشانو بڻايو،<ref>{{cite web|url=http://www.saudiaramcoworld.com/issue/197604/air.raid.a.sequel.htm|title=Air Raid! A Sequel|author=Mulligan, William E.|date=July–August 1976|work=Saudi Aramco World|archive-date=29 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120929071403/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/197604/air.raid.a.sequel.htm|access-date=2 October 2012|url-status=dead}}</ref> ۽ اتحادين جي انتظام هيٺ هلندڙ تيل صاف ڪندڙ ڪارخانن تي حملا ڪيا.<ref name=Hamza /> جيتوڻيڪ ٻنهي هنڌن تي نقصان تمام گهٽ ٿيو، پر هن حملي اتحادين کي بحرين جي دفاعي انتظامن کي بهتر ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن سان اتحادين جا فوجي وسيلا وڌيڪ پکڙجي ويا.<ref name=Hamza>{{Cite book|last=Hamza|first=Abdul Aziz|title=Tears on an Island: A History of Disasters in the Kingdom of Bahrain|year=2009|publisher=Al Waad|isbn=978-99901-92-22-3|page=165}}</ref> [[File:View of Manama from the South, 1953.png|thumb|مناما جو منظر، 1953ع]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ، برطانوي قبضي خلاف وڌندڙ جذبا عرب ملڪن ۾ پکڙيا ۽ بحرين ۾ احتجاجن جو سبب بڻيا. اهي احتجاج يهودي برادريءَ تي مرڪوز هئا.<ref name=MOMENT>{{cite news|title=The Unlikely Emissary: Houda Nonoo|first=Sarah|last=Breger|url=http://momentmag.com/Exclusive/2011/04/bahrain.html|newspaper=[[مومنٽ (رسالو)|مومنٽ]]|year=2011|access-date=7 July 2012}}{{dead link|date=June 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> 1948ع ۾ [[1947ع مناما فساد|وڌندڙ دشمني ۽ ڦرلٽ]] کان پوءِ،<ref name="israelnationalnews.com">{{cite web|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/127201|title=The King of Bahrain Wants the Jews Back|author=Ratzlav-Katz, Nissan|date=14 August 2008|publisher=Arutz Sheva|archive-date=3 October 2012|archive-2url=https://web.archive.org/web/20121003051455/http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/127201|access-date=2 October 2012|url-status=live}}</ref> بحرين جي يهودي برادريءَ جا گهڻا ماڻهو پنهنجون ملڪيتون ڇڏي [[بمبئي]] ڀڄي ويا، ۽ پوءِ اسرائيل ([[پرديس حنا-ڪرڪور]]) ۽ گڏيل بادشاهت ۾ آباد ٿيا. 2008 مطابق، ملڪ ۾ 37 يهودي رهجي ويا هئا.<ref name="israelnationalnews.com" /> 1950ع واري ڏهاڪي ۾، فرقيوار جهيڙن کان پوءِ سڌارپسندن طرفان ٺهيل [[قومي اتحاد ڪميٽي]] چونڊيل عوامي اسيمبلي، بيلگريو جي برطرفي جو مطالبو ڪيو ۽ ڪيترائي احتجاج ۽ عام هڙتالون ڪيون. 1965ع ۾، بحرين پيٽروليم ڪمپني مان سوين مزدورن جي برطرفي کان پوءِ، هڪ مهيني تائين هلندڙ [[مارچ انتفاضه|بغاوت]] شروع ٿي.< === آزادي === {{See also|بحرين صوبو}} [[File:Manama Souq 1965.JPG|thumb|1965ع ۾ [[مناما بازار]]]] 15 آگسٽ 1971ع تي،<ref>{{cite web|url=http://www.nationsonline.org/oneworld/bahrain.htm|title=Bahrain – Kingdom of Bahrain – Country Profile – Al Bahrayn – Persian Gulf|first=klaus kästle -|last=nationsonline.org|access-date=14 August 2013|archive-date=3 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230603123808/https://www.nationsonline.org/oneworld/bahrain.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://didyouknow.org/lists/independence/|title=Country independence dates|publisher=didyouknow.org}}</ref> جيتوڻيڪ [[ايران جو شاهه]] بحرين تي تاريخي خودمختياري جي دعويٰ ڪري رهيو هو، پر هن گڏيل قومن طرفان ڪرايل [[بحرين جي آزاديءَ بابت سروي، 1970|ريفرينڊم]] قبول ڪيو، ۽ آخرڪار بحرين آزاديءَ جو اعلان ڪيو ۽ برطانيا سان دوستيءَ جو نئون معاهدو ڪيو. ساڳئي سال بعد ۾ بحرين گڏيل قومن ۽ [[عرب ليگ]] ۾ شامل ٿيو.<ref>{{Cite book|title=The Middle East and North Africa 2004|year=2003|publisher=Routledge|isbn=1-85743-184-7|page=225|url=https://books.google.com/books?id=pP315Mw3S9EC&pg=PA225}}</ref> 1970ع واري ڏهاڪي جي تيل واري واڌ بحرين کي تمام گهڻو فائدو ڏنو، جيتوڻيڪ پوءِ ايندڙ لاٿ معيشت کي نقصان پهچايو. ملڪ اڳ ۾ ئي پنهنجي معيشت کي متنوع ڪرڻ شروع ڪري چڪو هو، ۽ 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[لبناني گهرو ويڙهه]] مان وڌيڪ فائدو حاصل ڪيو، جڏهن لبنان جي وڏي بئنڪنگ شعبي کي جنگ سبب ملڪ مان نڪرڻو پيو ۽ بحرين، [[بيروت]] جي جاءِ تي وچ اوڀر جو مالي مرڪز بڻجي ويو.{{citation needed|date=March 2026|reason=archive.today and its mirrors have been deprecated per WP:ATODAY and I can't find another archive because The National Post's URL's been excluded from the Wayback Machine.}} 1981ع ۾، [[ايران ۾ 1979ع وارو انقلاب|ايران جي 1979ع واري انقلاب]] کان پوءِ، بحرين جي شيعه آبادي هڪ سامهون واري تنظيم، [[بحرين جي آزاديءَ لاءِ اسلامي محاذ]]، جي سرپرستي هيٺ [[1981ع بحرين بغاوت جي ڪوشش|ناڪام بغاوت]] جي ڪوشش ڪئي. هن بغاوت جو مقصد ايران ۾ جلاوطن هڪ شيعه عالم، [[حجت الاسلام]] [[هادي المدرسي|هادي المدرسي]]، کي هڪ [[مذهبي حڪومت]] جي سربراهه طور اعليٰ اڳواڻ بڻائڻ هو.<ref>{{cite magazine|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,953597-4,00.html|title=Gulf States: Stay Just on the Horizon, Please|author=Talbott, Strobe|date=25 October 1982|magazine=Time|archive-date=3 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121003125315/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,953597-4,00.html|access-date=2 October 2012|url-status=dead}}</ref> ڊسمبر 1994ع ۾، نوجوانن جي هڪ گروهه بين الاقوامي ميراٿون ۾ ننگين ٽنگن سان ڊوڙندڙ عورتن تي پٿر اڇلايا. پوليس سان پيدا ٿيل جهيڙو جلد ئي شهري بدامني ۾ تبديل ٿي ويو.<ref>{{cite web|url=https://www.questia.com/read/1G1-55237347|title=Bahrain remains stable despite arson attacks that took place in the country|author=Darwish, Adel|date=1 March 1999|work=The Middle East|url-access=}}{{dead link|date=July 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-83925934.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117074426/http://www.highbeam.com/doc/1G1-83925934.html|url-status=dead|archive-date=17 January 2013|title=The Rich/Poor & Sunni/Shiite Rift|date=18 March 2002|work=APS Diplomat|via=[[هاءِ بيم ريسرچ]]|access-date=5 October 2012}}</ref> 1994ع کان 2000ع جي وچ ۾ [[1990ع واري ڏهاڪي ۾ بحرين جي بغاوت|عوامي بغاوت]] ٿي، جنهن ۾ کاٻي ڌر وارا، لبرل ۽ بنياد پرست گڏجي شامل ٿيا.<ref>{{cite journal|url=http://meria.idc.ac.il/journal/1999/issue1/jv3n1a7.html|title=Rebellion in Bahrain|author=Darwish, Adel|date=March 1999|journal=Middle East Review of International Affairs|volume=3|issue=1|archive-date=14 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120414210838/http://meria.idc.ac.il/journal/1999/issue1/jv3n1a7.html|access-date=2 October 2012|url-status=live}}</ref> ان واقعي جي نتيجي ۾ لڳ ڀڳ چاليهه ماڻهو مارجي ويا، ۽ اهو تڏهن ختم ٿيو، جڏهن حمد بن عيسيٰ آل خليفه 1999ع ۾ بحرين جو امير بڻيو.<ref>{{cite web|title=Bahrain's monarch opens parliament after a span of nearly 30 years|author=Malik, Adnan|agency=Associated Press|via=[[هاءِ بيم ريسرچ]]|url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-70367092.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20121004010101/http://www.highbeam.com/doc/1P1-70367092.html|archive-date=4 October 2012|url-status=dead|date=14 December 2002}}</ref> هن پارلياماني چونڊون ڪرايون، عورتن کي ووٽ جو حق ڏنو ۽ سڀئي سياسي قيدي آزاد ڪيا.<ref name="AI_Bahr_promising" /> 14–15 فيبروري 2001ع تي ٿيل ريفرينڊم ۾ [[بحرين جو قومي ايڪشن چارٽر|قومي ايڪشن چارٽر]] کي وڏي پيماني تي حمايت ملي.<ref name="UNDP-POGAR">{{cite web|title=Country Theme: Elections: Bahrain|publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام|يو اين ڊي پي]]-Programme on Governance in the Arab Region|year=2011|url=http://www.pogar.org/countries/theme.aspx?t=3&cid=2|access-date=9 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110510021433/http://www.pogar.org/countries/theme.aspx?t=3&cid=2|archive-date=10 May 2011|url-status=dead}}</ref> 14 فيبروري 2002ع تي قومي ايڪشن چارٽر جي منظوري جي حصي طور، بحرين پنهنجو رسمي نالو بحرين جي رياست (''دوله'') مان بدلائي بحرين جي بادشاهت رکيو.<ref>{{cite news|title=The Kingdom of Bahrain: The Constitutional Changes|url=http://www.theestimate.com/public/022202b.html|access-date=17 February 2011|newspaper=The Estimate: Political and Security Analysis of the Islamic World and its Neighbors|date=22 February 2002|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20091003120816/http://www.theestimate.com/public/022202b.html|archive-date=3 October 2009}}</ref> ساڳئي وقت رياست جي سربراهه، حمد بن عيسيٰ آل خليفه، جو لقب امير مان بدلائي بادشاهه ڪيو ويو.<ref>{{cite web|url=https://english.alaraby.co.uk/opinion/ruling-bahrain-part-i-emir-declares-himself-king|title=Ruling Bahrain (Part I): The emir declares himself king|date=14 March 2019|access-date=2 October 2021|archive-date=5 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220905141349/https://english.alaraby.co.uk/opinion/ruling-bahrain-part-i-emir-declares-himself-king|url-status=live}}</ref> ملڪ آڪٽوبر 2001ع ۾ [[افغانستان ۾ جنگ (2001ع–2021ع)|طالبان خلاف فوجي ڪارروائي]] ۾ حصو ورتو، ۽ بچاءَ ۽ انساني همدردي جي ڪارروائين لاءِ عربي سمنڊ ۾ هڪ [[فريگيٽ]] موڪليو.<ref name=Europa /> نتيجي طور، ساڳئي سال نومبر ۾ آمريڪي صدر [[جارج ڊبليو بش]] جي انتظاميا بحرين کي "[[نيٽو کان ٻاهر اهم اتحادي]]" قرار ڏنو.<ref name=Europa /> بحرين [[2003ع ۾ عراق تي آمريڪي حملو|2003ع ۾ آمريڪي قيادت هيٺ عراق تي حملي]] جي مخالفت ڪئي هئي، ۽ حملي کان اڳ وارن ڏينهن ۾ [[صدام حسين]] کي پناهه ڏيڻ جي آڇ ڪئي هئي.<ref name=Europa>{{Cite book|title=The Middle East and North Africa 2004|year=2003|publisher=Europa Publications|isbn=1-85743-184-7|page=232|url=https://books.google.com/books?id=pP315Mw3S9EC&pg=PA232}}</ref> پاڙيسري [[قطر]] سان لاڳاپا 2001ع ۾ [[هيگ]] ۾ [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] طرفان [[حوار ٻيٽ]] بابت سرحدي تڪرار حل ٿيڻ کان پوءِ بهتر ٿيا.<ref>{{cite web|last1=International Court of Justice|title=Maritime Delimitation and Territorial Questions between Qatar and Bahrain (Qatar v. Bahrain)|url=https://www.icj-cij.org/case/87|website=icj-cij|publisher=United Nations|access-date=3 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007210805/https://www.icj-cij.org/case/87|url-status=live}}</ref> ملڪ جي سياسي آزاديءَ کان پوءِ، بحرين 2004ع ۾ آمريڪا سان [[بحرين–آمريڪا آزاد واپار معاهدو|آزاد واپار معاهدي]] بابت ڳالهيون ڪيون.<ref>{{cite web|title=To Implement the United States-Bahrain Free Trade Agreement, and for Other Purposes|url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2006/07/20060727-14.html|publisher=White House Archives|access-date=23 June 2012|archive-date=15 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120715085829/http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2006/07/20060727-14.html|url-status=live}}</ref> 2005ع ۾، [[قلعة البحرين]]، جيڪو هڪ قلعو ۽ آثار قديمه جو مجموعو آهي، کي [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] طور درج ڪيو ويو. === 2011ع جا بحريني احتجاج === {{Main|2011ع بحرين بغاوت|بحرين ۾ سعودي اڳواڻيءَ واري مداخلت}} علائقائي [[عرب بهار]] کان متاثر ٿي، بحرين جي شيعه آبادي 2011ع جي شروعات ۾ پنهنجي سني حڪمرانن خلاف وڏا احتجاج [[غضب جو ڏينهن (بحرين)|شروع]] ڪيا.<ref name="reutbahsoe">{{cite news|title=Bahrain declares state of emergency after unrest|url=http://uk.reuters.com/article/us-bahrain-emergency-idUKTRE72E3E620110315|agency=Reuters<!--Citation bot-->|date=15 March 2011|access-date=3 October 2012|archive-date=23 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023021911/http://uk.reuters.com/article/2011/03/15/us-bahrain-emergency-idUKTRE72E3E620110315|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|date=23 November 2011|title=BICI {{!}} Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|access-date=22 November 2020|website=bici.org.bh|pages=162–163|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref> حڪومت شروعات ۾ [[شهيدن سان وفاداري مارچ|احتجاجن]] جي اجازت ڏني، جڏهن [[پرل رائونڊ ابائوٽ]] ۾ خيما کوڙي ويٺل احتجاج ڪندڙن تي [[خوني خميس (بحرين)|صبح سوير کان اڳ ڇاپو]] هنيو ويو هو.<ref>{{cite web|date=23 November 2011|title=BICI {{!}} Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|access-date=22 November 2020|website=bici.org.bh|pages=73–74; 88|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref> هڪ مهيني کان پوءِ حڪومت سعودي عرب ۽ ٻين [[خليجي سھڪار ڪائونسل]] جي ملڪن کان سلامتيءَ جي مدد گهري ۽ ٽن مهينن جي هنگامي حالت جو اعلان ڪيو.<ref name="bici">{{cite web|date=23 November 2011|title=Report of the Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|publisher=BICI|pages=132–139|access-date=29 January 2012|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref> پوءِ حڪومت مخالف ڌر خلاف ڪاروائي شروع ڪئي، جنهن ۾ هزارين گرفتاريون ۽ [[بحريني بغاوت دوران تشدد (2011ع کان اڄ تائين)|منظم تشدد]] شامل هئا.<ref name="BBC News">Law, Bill (6 April 2011). [https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12975832 "Police Brutality Turns Bahrain Into 'Island of Fear{{'"}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160201171629/http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12975832 |date=1 February 2016 }}. ''[[ڪراسنگ ڪانٽيننٽس]]'' (via [[بي بي سي نيوز]]). Retrieved 15 April 2011.</ref><ref>[[Press release]] (30 March 2011). [http://www.scoop.co.nz/stories/WO1103/S01049/usa-emphatic-support-to-saudi-arabia.htm "USA Emphatic Support to Saudi Arabia"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019083111/http://www.scoop.co.nz/stories/WO1103/S01049/usa-emphatic-support-to-saudi-arabia.htm |date=19 October 2017 }}. Zayd Alisa (via [[اسڪوپ (ويب سائيٽ)|اسڪوپ]]). Retrieved 15 April 2011.</ref><ref>[[پيٽرڪ ڪاڪبرن|Cockburn, Patrick]] (18 March 2011). [https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/the-footage-that-reveals-the-brutal-truth-about-bahrains-crackdown-2245364.html "The Footage That Reveals the Brutal Truth About Bahrain's Crackdown&nbsp;– Seven Protest Leaders Arrested as Video Clip Highlights Regime's Ruthless Grip on Power"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190628011144/https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/the-footage-that-reveals-the-brutal-truth-about-bahrains-crackdown-2245364.html |date=28 June 2019 }}. ''[[دي انڊيپينڊنٽ]]''. Retrieved 15 April 2011.</ref> احتجاج ڪندڙن ۽ سيڪيورٽي فورسز وچ ۾ لڳ ڀڳ روزاني جهڙپن سبب [[2011ع بحرين بغاوت ۽ ان جي نتيجن جا جاني نقصان|درجنين ماڻهو مارجي ويا]].<ref name="AJE 23.4.2012">Carlstrom, Gregg (23 April 2012). [http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/04/20124231124916976.html "Bahrain court delays ruling in activists case"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180915180335/https://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/04/20124231124916976.html |date=15 September 2018 }}. Al Jazeera. Retrieved 14 June 2012.</ref> احتجاج، ڪڏهن ڪڏهن مخالف ڌر جي جماعتن طرفان منظم ڪيا ويندا هئا، جاري رهيا.<ref name="reutbahral">{{cite news|title=Thousands rally for reform in Bahrain|url=https://www.reuters.com/article/us-bahrain-idUSTRE75A19G20110611|agency=Reuters<!--Citation bot-->|author=Solomon, Erika|archive-date=22 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022170504/http://www.reuters.com/article/2011/06/11/us-bahrain-idUSTRE75A19G20110611|date=11 June 2011|url-status=live}}</ref><ref name="bbcbahmar">{{cite news|title=Bahrain protesters join anti-government march in Manama|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-17309839|publisher=BBC News|date=9 March 2012|access-date=3 October 2012|archive-date=25 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120425072214/http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-17309839|url-status=live}}</ref><ref name="reutbahmass">{{cite news|title=Mass pro-democracy protest rocks Bahrain|url=http://uk.reuters.com/article/uk-bahrain-protest-idUKBRE82816T20120309|agency=Reuters<!--Citation bot-->|date=9 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023021816/http://uk.reuters.com/article/2012/03/09/uk-bahrain-protest-idUKBRE82816T20120309|archive-date=23 October 2012|url-status=dead}}</ref> مارچ 2014 مطابق، 80 کان وڌيڪ شهري ۽ 13 پوليس اهلڪار مارجي چڪا هئا.<ref>{{cite news|title=Bomb blast kills three Bahrain policemen|publisher=BBC|date=3 March 2014|access-date=6 March 2014|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26421744|archive-date=23 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923092231/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26421744|url-status=live}}</ref> [[فزيشنز فار هيومن رائٽس]] موجب، انهن مان 34 موت حڪومت طرفان [[آنسو گئس]] جي استعمال سان لاڳاپيل هئا، جيڪا اصل ۾ آمريڪا ۾ قائم [[فيڊرل ليبارٽريز]] ٺاهي هئي.<ref name="phr">{{cite web|title=Tear Gas or Lethal Gas? Bahrain's Death Toll Mounts to 34|url=http://physiciansforhumanrights.org/blog/tear-gas-or-lethal-gas.html|publisher=Physicians for Human Rights|access-date=12 January 2018|date=6 March 2012|archive-date=13 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180113043946/http://physiciansforhumanrights.org/blog/tear-gas-or-lethal-gas.html|url-status=live}}</ref><ref name="ukforeignaffairscommittee">{{cite web|author1=Bahrain Watch|title=UK's relations with Saudi Arabia and Bahrain (further written evidence)|url=https://publications.parliament.uk/pa/cm201314/cmselect/cmfaff/writev/bahrain/sab51.htm|publisher=[[پرڏيهي معاملن جي چونڊ ڪميٽي]]|access-date=12 January 2018|date=31 July 2013|archive-date=10 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171110005132/https://publications.parliament.uk/pa/cm201314/cmselect/cmfaff/writev/bahrain/sab51.htm|url-status=live}}</ref> فارس نار ۾ عرب ميڊيا طرفان ٻين [[عرب بهار]] جي بغاوتن جي ڀيٽ ۾ ڪوريج جي کوٽ،<ref name="Hammond">{{cite news|last=Hammond|first=Andrew|title=Gulf media find their red line in uprisings:Bahrain|url=https://www.reuters.com/article/oukwd-uk-mideast-protests-media-idAFTRE73D1HB20110414?sp=true|agency=Reuters<!--Citation bot--> Africa|access-date=26 April 2013|date=14 April 2011|archive-date=14 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114122647/http://www.reuters.com/article/oukwd-uk-mideast-protests-media-idAFTRE73D1HB20110414?sp=true|url-status=live}}</ref> ڪيترن تڪرارن کي جنم ڏنو. [[ايمنسٽي انٽرنيشنل]] موجب، "بحرين جي عوامي بغاوت کان ڏهه سال پوءِ، منظم ناانصافي وڌيڪ شدت اختيار ڪري چڪي آهي ۽ اختلاف راءِ رکندڙن، انساني حقن جي محافظن، عالمن ۽ آزاد سول سوسائٽيءَ کي نشانو بڻائيندڙ سياسي جبر اظهار جي آزادي يا پرامن سرگرميءَ جي حق جي پرامن استعمال لاءِ تقريباً هر جڳهه بند ڪري ڇڏي آهي".<ref>{{Cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2021/02/bahrain-dreams-of-reform-crushed-10-years-after-uprising/|title=Bahrain: Dreams of reform crushed 10 years after uprising|date=11 February 2021|publisher=Amnesty International|access-date=1 May 2022|archive-date=18 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210518181146/https://www.amnesty.org/en/latest/news/2021/02/bahrain-dreams-of-reform-crushed-10-years-after-uprising/|url-status=live}}</ref> بحرين اڃا تائين فوجي ۽ مالي طور سعودي عرب ۽ گڏيل عرب امارات تي ڀاڙي ٿو،<ref name="france1">{{cite web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20210212-ten-years-on-bahrain-paralysed-by-legacy-of-arab-spring|title=Ten years on, Bahrain paralysed by legacy of Arab Spring|publisher=France 24|date=2021-02-12|access-date=2022-05-02|archive-date=1 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220501202630/https://www.france24.com/en/live-news/20210212-ten-years-on-bahrain-paralysed-by-legacy-of-arab-spring|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ حڪومت طرفان لاڳو ٿيندڙ اقتصادي سڌارن سان اها صورتحال تبديل ٿي رهي آهي.<ref>{{Cite web|title=Bahrain News Agency|url=https://www.bna.bh/en/index.aspx|access-date=2023-03-07|website=bna.bh|archive-date=2 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190902233604/https://www.bna.bh/en/index.aspx|url-status=live}}</ref> === 2026ع ايران جنگ === {{Main|2026ع ۾ بحرين تي ايراني حملا}} 28 فيبروري 2026ع تي [[آمريڪا]] ۽ [[اسرائيل]] گڏيل فضائي حملا ايران تي ڪيا، جن ۾ [[علي خامنه اي جي قتل]] سميت ايران جو سپريم اڳواڻ ۽ ڪيترائي ٻيا ايراني عملدار مارجي ويا، جنهن سان [[حڪومتي تبديلي]] کي ظاهر ڪيل مقصد بڻائيندي جنگ شروع ٿي. ايران ان جي جواب ۾ اسرائيل، [[سڄي دنيا ۾ آمريڪي فوجي اڏا|آمريڪي فوجي اڏن]] ۽ علائقي ۾ آمريڪا جي اتحادي ملڪن، جن ۾ [[2026ع ۾ بحرين تي ايراني حملا|بحرين]] پڻ شامل هو، تي ميزائلن ۽ [[ڊرون جنگ]] ذريعي حملا ڪيا، جن جي نتيجي ۾ مالي نقصان ۽ شهري جانيون ضايع ٿيون.<ref>{{Cite web|url=https://newrepublic.com/article/207433/congress-blame-trump-iran-war|title=How Congress Set the Stage for Trump’s Illegal War in Iran|via=The New Republic}}</ref> == جاگرافي == {{Main|بحرين جي جاگرافي}} {{See also|بحرين ۾ زمين جي بحالي}} [[File:Bahrain Topography.png|thumb|جاگرافيائي بناوت|upright=1.2]] بحرين، فارس نار ۾ واقع هڪ عام طور تي هموار ۽ خشڪ [[ٻيٽن جو مجموعو]] آهي. اهو هڪ هيٺاهين ريگستاني ميدان تي مشتمل آهي، جيڪو آهستي آهستي مرڪزي گهٽ اوچي ٽڪريءَ ڏانهن بلند ٿئي ٿو، جنهن جو بلند ترين هنڌ {{convert|134|m|ft|0|abbr=on}} اوچو [[جبل الدخان]] (دونهين جو جبل) آهي.<ref>{{cite web|title=Bahrain Geography and Population|url=http://countrystudies.us/persian-gulf-states/34.htm|access-date=29 June 2012|publisher=countrystudies.us|archive-date=23 September 2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20060923065706/http://countrystudies.us/persian-gulf-states/34.htm}}</ref><ref name= Britannica /> بحرين جو ڪل رقبو اڳ ۾ {{convert|665|km2||abbr=on}} هو، پر [[زمين جي بحالي]] جي منصوبن سبب اهو وڌي {{convert|780|km2|abbr=on}} ٿي ويو آهي.<ref name= Britannica>{{cite encyclopedia|title=Bahrain|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/49072/Bahrain|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Encyclopedia|access-date=29 June 2012|archive-date=2 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120602160000/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/49072/Bahrain|url-status=live}}</ref> بحرين کي اڪثر 33 ٻيٽن تي مشتمل هڪ [[ٻيٽن جو مجموعو]] قرار ڏنو ويندو آهي،<ref>{{cite report|title=Kingdom of Bahrain National Report|publisher=[[بين الاقوامي هائيڊروگرافڪ تنظيم]]|year=2013|url=http://www.iho.int/mtg_docs/rhc/RSAHC/RSAHC5/RSAHC%205-7.1%20-%20Bahrain%20National%20Report.pdf|access-date=11 June 2013|page=1|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010140839/http://www.iho.int/mtg_docs/rhc/RSAHC/RSAHC5/RSAHC%205-7.1%20-%20Bahrain%20National%20Report.pdf|archive-date=10 October 2017|url-status=dead}}</ref> پر وسيع پيماني تي زمين جي بحالي جي منصوبن کان پوءِ آگسٽ 2008ع تائين ٻيٽن ۽ ٻيٽن جي مجموعن جو انگ وڌي 84 ٿي ويو.<ref>{{cite book|title=تاريخ البحرين الحديث (1500–2002)|trans-title=Modern History of Bahrain (1500–2002)|isbn=978-99901-06-75-6|year=2009|last1=Abdulla|first1=Mohammed Ahmed|last2=Zain al-'Abdeen|first2=Bashir|location=Bahrain|publisher=Historical Studies Centre, [[بحرين يونيورسٽي]]|pages=26, 29, 59}}</ref> بحرين جي ڪنهن به ملڪ سان زميني سرحد نه آهي، پر ان جي سامونڊي ڪناري جي ڊيگهه {{convert|161|km|abbr=on}} آهي. ملڪ ان کان علاوه {{convert|22|km|nmi|0|abbr=on}} [[علاقائي سمنڊ]] ۽ {{convert|44|km|nmi|0|abbr=on}} [[متصل علائقو]] (Contiguous Zone) جي به دعويٰ ڪري ٿو. بحرين جا سڀ کان وڏا ٻيٽ [[بحرين ٻيٽ]]، [[حوار ٻيٽ]]، [[محرق ٻيٽ]]، [[ام النعسان]] ۽ [[ستره]] آهن. بحرين ۾ سياري نرم، جڏهن ته اونهارا انتهائي گرم ۽ نمي وارا هوندا آهن. ملڪ جا قدرتي وسيلا وڏي مقدار ۾ تيل، قدرتي گئس ۽ سامونڊي پاڻيءَ ۾ موجود مڇيون آهن. زرعي لائق زمين ملڪ جي ڪل ايراضيءَ جو رڳو 2.82٪ آهي.<ref name="CIA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bahrain/|title=CIA World Factbook, "Bahrain"|publisher=Central Intelligence Agency|access-date=25 January 2011|archive-date=20 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211120193210/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bahrain/|url-status=dead}}</ref> بحرين جي لڳ ڀڳ 92٪ ايراضي ريگستان تي مشتمل آهي، جتي وقت بوقت ڏڪار ۽ مٽيءَ جا طوفان اچن ٿا، جيڪي بحرين لاءِ اهم قدرتي خطرا آهن.<ref name=TR /> بحرين ۾ [[ٻيلو]] تقريباً ملڪ جي ڪل زميني ايراضيءَ جو 1٪ آهي، جيڪو 2020ع ۾ 700 هيڪٽر (ha) ٻيلن جي برابر هو، جڏهن ته 1990ع ۾ اهو صرف 220 هيڪٽر هو. 2015ع لاءِ رپورٽ موجب ملڪ جا سمورا ٻيلائي علائقا [[سرڪاري ملڪيت]] هيٺ هئا.<ref>{{Cite book|url=https://openknowledge.fao.org/server/api/core/bitstreams/a6e225da-4a31-4e06-818d-ca3aeadfd635/content|title=Terms and Definitions FRA 2025 Forest Resources Assessment, Working Paper 194|publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations|year=2023|archive-date=11 September 2024|access-date=19 September 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911122341/https://openknowledge.fao.org/server/api/core/bitstreams/a6e225da-4a31-4e06-818d-ca3aeadfd635/content|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Global Forest Resources Assessment 2020, Bahrain|url=https://fra-data.fao.org/assessments/fra/2020/BHR/home/overview|website=Food Agriculture Organization of the United Nations}}</ref> بحرين کي درپيش ماحولياتي مسئلن ۾ محدود زرعي زمين جي تباهي سبب [[صحراڪاري]]، سامونڊي ڪنارن جي تباهي (جنهن ۾ [[مرجاني چٽان]]، سامونڊي ٻوٽن ۽ سامونڊي ڪنارن کي نقصان پهچڻ شامل آهي) شامل آهن، جيڪي تيل جي رساءُ، وڏن تيل بردار جهازن، آئل ريفائنرين، ورهاست اسٽيشنن ۽ اهڙن هنڌن تي غيرقانوني زمين جي بحاليءَ سبب پيدا ٿين ٿا، جهڙوڪ [[طبلي نار]]. زرعي ۽ گهريلو شعبن طرفان بحرين جي بنيادي زيرزميني پاڻيءَ جي ذخيري، [[دمام آبي ذخيرو]] (Dammam Aquifer)، جي حد کان وڌيڪ استعمال سبب ان ۾ ڀرپاسي جي کاراڻ ۽ لوڻياٺي پاڻيءَ جي داخل ٿيڻ ڪري [[زمين جي لوڻياٺ]] وڌي وئي آهي. زيرزميني پاڻيءَ جي ڪيميائي بناوت بابت ڪيل هڪ مطالعي ۾ آبي ذخيري جي لوڻياٺ وڌڻ جي ذريعن جي جڳهن جي سڃاڻپ ڪئي وئي ۽ انهن جي اثر وارن علائقن جي حدبندي ڪئي وئي. جاچ مان ظاهر ٿيو ته جيئن زيرزميني پاڻي بحرين جي اتر-اولهه وارن حصن مان، جتي آبي ذخيرو اوڀر سعودي عرب کان پاسيري زيرزميني وهڪري ذريعي پاڻي حاصل ڪري ٿو، ڏکڻ ۽ ڏکڻ-اوڀر وارن حصن ڏانهن وهي ٿو، تيئن آبي ذخيري جي پاڻيءَ جي معيار ۾ نمايان تبديلي اچي ٿي. آبي ذخيري ۾ لوڻياٺ وڌڻ جا چار قسم سڃاڻپ ڪيا ويا آهن: * اتر-مرڪزي، اولهه ۽ اوڀر وارن علائقن ۾ هيٺين لوڻياٺي پاڻيءَ وارن علائقن مان کاراڻ پاڻيءَ جو مٿي اچڻ. * اوڀر واري علائقي ۾ سامونڊي پاڻيءَ جي دراندازي. * ڏکڻ-اولهه واري علائقي ۾ [[سبخا]] جي پاڻيءَ جي دراندازي. * اولهه واري علائقي جي هڪ مقامي حصي ۾ آبپاشي کان موٽندڙ پاڻيءَ جو اثر. بحرين جي پاڻيءَ بابت اختيارين لاءِ زيرزميني پاڻيءَ جي معيار جي انتظام بابت چار متبادل تجويز ڪيا ويا آهن، ۽ هر لوڻياٺي ذريعي جي قسم ۽ ان جي وسعت، گڏوگڏ ان علائقي ۾ زيرزميني پاڻيءَ جي استعمال کي نظر ۾ رکندي، انهن جي ترجيحي علائقن جي پڻ نشاندهي ڪئي وئي آهي.<ref>{{Cite book|last=Alsharhan|first=A. S.|year=2001|title=Hydrogeology of an Arid Region: The Arabian Gulf and Adjoining Areas|url=https://books.google.com/books?id=NT38_2MNqdQC|publisher=Elsevier|pages=188–190|isbn=978-0-444-50225-4}}</ref> === آبهوا === {{Main|بحرين جي آبهوا}} <!---هي معلومات مٿي جاگرافي واري حصي ۾ اڳ ئي ڏنل آهي بحرين سعودي عرب جي مکيه زمين جي اوڀر ۾ واقع هڪ ٻيٽ آهي. [[جبل الدخان]] بحرين جو بلند ترين هنڌ آهي، جنهن جون ٽڪريون سمنڊ جي سطح کان {{convert|134|m|ft|0|abbr=on}} اوچيون آهن. ---> [[File:Water stress, top countries (2022).svg|thumb|2022ع ۾ بحرين دنيا جو ڏهون سڀ کان وڌيڪ پاڻيءَ جي کوٽ وارو ملڪ هو.]] ايران ۾ فارس نار جي ٻئي پاسي واقع [[زاگروس جبل]] گهٽ اوچائيءَ واري هوائن کي بحرين ڏانهن رخ ڪرڻ جو سبب بڻجن ٿا. عراق ۽ سعودي عرب مان ايندڙ مٽيءَ جا طوفان، جيڪي اتر-اولهه وارين هوائن ذريعي ايندا آهن ۽ مقامي طور [[شمال (هوا)|شمال]] سڏبا آهن، جون ۽ جولاءِ جي مهينن دوران ڏسڻ جي صلاحيت گهٽائي ڇڏين ٿا.<ref>{{cite web|last=Hasanean|first=H.M|title=Middle East Meteorology|url=http://www.iprc.soest.hawaii.edu/~yqwang/Middle-east-meteorology.doc|publisher=International Pacific Research Center|access-date=2 October 2012}}{{dead link|date=August 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> بحرين ۾ اونهارا انتهائي گرم هوندا آهن. بحرين جي چوڌاري سمنڊ تمام گهڻو اونهو نه هجڻ سبب اونهاري ۾ تيزيءَ سان گرم ٿي ويندو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ تمام گهڻي [[نمي]] پيدا ٿيندي آهي، خاص طور رات جي وقت. اها صورتحال ٻين ريگستاني آبهوائن، جهڙوڪ [[بغداد]] يا [[فونيڪس، ايريزونا]]، کان بلڪل مختلف آهي. مناسب حالتن ۾ اونهاري دوران گرمي پد {{convert|40|C|4=0|abbr=on}} تائين پهچي سگهي ٿو.<ref>Martin-King, Philippa (June 2011). [http://www.iec.ch/etech/2011/etech_0611/tech-1.htm "Intelligent buildings"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150711124633/http://www.iec.ch/etech/2011/etech_0611/tech-1.htm |date=11 July 2015 }}. [[بين الاقوامي اليڪٽرو ٽيڪنيڪل ڪميشن]]. Retrieved 5 July 2012.</ref> بحرين ۾ برسات تمام گهٽ ۽ بيقاعده ٿيندي آهي. وسڪارو گهڻو ڪري سياري ۾ پوندو آهي، جتي سالياني سراسري برسات {{convert|70.8|mm|in|1|disp=or}} رڪارڊ ڪئي وئي آهي. اپريل 2024ع ۾ نار واري علائقي ۾ شديد برساتن کان پوءِ بحرين ۾ به [[2024ع فارس نار جون ٻوڏون|وڏي پيماني تي ٻوڏ]] آئي. [[آبهوا جي تبديلي]] سبب بحرين ۾ انتهائي گرمي، ڏڪار، ٻوڏن ۽ [[مٽيءَ جا طوفان|مٽيءَ جي طوفانن]] جي واقعن ۾ واڌ اچي رهي آهي، جڏهن ته سمنڊ جي سطح بلند ٿيڻ جو خطرو پڻ موجود آهي. اهي حالتون بحرين جي خوراڪ ۽ پاڻيءَ جي سلامتي لاءِ خطرو آهن، ۽ اميد آهي ته مستقبل ۾ وڌيڪ شديد ٿينديون.<ref>{{Cite web |last=Mahmoud |first=Mohammed |date=29 May 2024 |title=Building a More Resilient Bahrain: An Integrated Approach to Climate Change, Socioeconomic, and Governance Challenges |url=https://www.mei.edu/publications/building-more-resilient-bahrain-integrated-approach-climate-change-socioeconomic-and#:~:text=The%20Kingdom%20of%20Bahrain%20faces,and%20the%20nation's%20food%20security. |access-date=2025-01-14 |website=Middle East Institute |language=en}}</ref> جيتوڻيڪ مجموعي طور بحرين جو اخراج نسبتاً گهٽ آهي، پر 2023ع ۾ في فرد [[گرين هائوس گئس]]ن جو اخراج دنيا ۾ ٻيون نمبر تي سڀ کان وڌيڪ هو، جيڪو تقريباً 42 ٽن في فرد هو.<ref>{{Cite journal |last1=Jones |first1=Matthew W. |last2=Peters |first2=Glen P. |last3=Gasser |first3=Thomas |last4=Andrew |first4=Robbie M. |last5=Schwingshackl |first5=Clemens |last6=Gütschow |first6=Johannes |last7=Houghton |first7=Richard A. |last8=Friedlingstein |first8=Pierre |last9=Pongratz |first9=Julia |last10=Le Quéré |first10=Corinne |date=2023-03-29 |title=National contributions to climate change due to historical emissions of carbon dioxide, methane, and nitrous oxide since 1850 |url=https://doi.org/10.1038/s41597-023-02041-1 |journal=Scientific Data |volume=10 |issue=1 |article-number=155 |doi=10.1038/s41597-023-02041-1 |pmid=36991071 |pmc=10060593 |bibcode=2023NatSD..10..155J |issn=2052-4463|hdl=11250/3119366 |hdl-access=free }}</ref> بحرين جي گهڻي ڀاڱي اخراج جو سبب توانائيءَ جي شعبي ۾ [[فوسل ايندھن]] کي ساڙڻ آهي.<ref name="Climate Watch">{{Cite web |last=Climate Watch |title=Bahrain |url=https://www.climatewatchdata.org/countries/BHR?end_year=2021&start_year=1990 |access-date=2025-01-07 |website=www.climatewatchdata.org}}</ref> ملڪ 2060ع تائين [[خالص-صفر اخراج]] حاصل ڪرڻ جو عزم ڪري چڪو آهي،<ref name="Climate Watch"/> ۽ 2035ع تائين پنهنجي گرين هائوس گئسن جي اخراج ۾ 30٪ گهٽتائي آڻڻ جو به هدف مقرر ڪيو آهي.<ref>{{Cite web |last=Government of Bahrain |date=30 July 2024 |title=Climate Change and Environment Protection |url=https://bahrain.bh/wps/portal/en/BNP/HomeNationalPortal/ContentDetailsPage/!ut/p/z1/rVRNc5swEP0rvuQIWgkF4yNOauJMUzfYOLEuGQEiqAGh2IpJ_33RtDnExKaZVhd97e5bvbcrxNA9Yorv5SM3slG86vYb5j_g-TlcBRcA3y8pgdv1JPanNxhuIg_dvTeYrCY--ISElCwjDxaA2Kf8-wbWH46MEHr4STIDP4hmlPpBPD4fn8IHoH_8D8NOYzL1AKLlQf795_XwfQA_SjDG1wlAQA78e-mtEUMsU0abEm1SpR-EOgOeNi9mZEoxepLqMW_qMxBqL7eNqoUyI67ykeLmZSuOndugOpN5F5IUtCgK6lAK2KEFJc4EB9yhHva8McmpIKm13pkBKi7oB1K8Y-qACrzqCLhdz8N4MbvEQPHflcIJrf-llKzW7PTzrocAumaQP56fWdgp1igjXg26_3-S3VkZBggc6gY2VG7sJAkLMmAQANp0LI-PsjTvZNhL0aJENdu6-0CWnyzFqzeEIymEX8nvmDyzXxTatHrn6mZrKmF2biXVk720M9faomZN7cq0dlvt8ryWyi1F1S21dltRdZfC3Qm-zUq0FArpOrGjDjz1U0rpsNSPv8RBuypKvf_mhL8AN4Xzyw!!/ |access-date=14 January 2025 |website=Government of Bahrain}}</ref> === حياتياتي گوناگوني === {{Main|بحرين جي جهنگلي جيوت|بحرين جي پکين جي فهرست}} [[File:Birds in Al-Areen Wildlife Park.jpg|thumb|upright| [[وڏو فليمنگو]] (''Phoenicopterus roseus'') بحرين جو مقامي پکي آهي.]] بحرين جي ٻيٽن واري مجموعي مان پکين جون 330 کان وڌيڪ جنسون رڪارڊ ڪيون ويون آهن، جن مان 26 جنسون ملڪ اندر نسل وڌائين ٿيون. سياري ۽ سرءُ جي مهينن دوران لکين لڏپلاڻ ڪندڙ پکي فارس نار واري علائقي مان گذرن ٿا.<ref name=Fuller /> دنيا جي سطح تي خطري هيٺ آيل هڪ نسل، ''[[هوبارا بسٽرڊ|Chlamydotis undulata]]''، سرءُ جي موسم ۾ باقاعدي لڏپلاڻ ڪندڙ پکي آهي.<ref name=Fuller /> بحرين جا ڪيترائي ٻيٽ ۽ اتان جا اٿلا سامونڊي علائقا [[سوڪوترا ڪارمورينٽ]] جي نسل وڌائڻ لاءِ عالمي اهميت رکن ٿا؛ حوار ٻيٽن تي انهن پکين جا هڪ لک (100,000) تائين جوڙا رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref name=Fuller /> بحرين جو قومي پکي [[بلبل]]، جڏهن ته قومي جانور [[عربي اورڪس]] آهي. بحرين جو قومي گل محبوب ''دينا'' آهي. بحرين ۾ ٿڻائتن جانورن جون صرف 18 جنسون ملن ٿيون. [[غزال]]، ريگستاني سها ۽ [[هيج هاگ]] جهڙا جانور جهنگ ۾ عام آهن، جڏهن ته [[عربي اورڪس]] ٻيٽ تان شڪار سبب [[ختم ٿيڻ|ناپيد]] ٿي ويو.<ref name=Fuller /> ملڪ ۾ [[ٻنهي پاڻي ۽ خشڪيءَ وارا جانور|ايمفيبيئن]] ۽ [[ريڙهيون ڏيندڙ جانور|ريپٽائل]] جون 25 جنسون، [[تتلي]]ن جون 21 جنسون ۽ [[فلورا|ٻوٽن]] جون 307 جنسون پڻ رڪارڊ ڪيون ويون آهن.<ref name=Fuller>{{Cite book|title=Towards a Bahrain National Report to the Convention on Biological Diversity|year=2005|publisher=Fuller & Associates|pages=22, 23, 28|url=http://www.fuller-imc.com/images/Bahrain%20CBD%20Final%20Report.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117000005/http://www.fuller-imc.com/images/Bahrain%20CBD%20Final%20Report.pdf|archive-date=17 January 2013}}</ref> سامونڊي [[حياتياتي ماحول]] تمام گهڻو متنوع آهي، جنهن ۾ وسيع [[سامونڊي گاهه]] جا ميدان، [[گپ وارا ميدان]]، ٽڪرن جي صورت ۾ موجود [[مرجاني چٽان]]ون ۽ سامونڊي ڪناري کان پري ٻيٽ شامل آهن. سامونڊي گاهه جا ميدان ڪجهه خطري هيٺ آيل جانورن، جهڙوڪ [[ڊيوگانگ]] ۽ [[سائي سامونڊي ڪڇون]]، لاءِ خوراڪ حاصل ڪرڻ جا اهم علائقا آهن.<ref name=CBD /> 2003ع ۾ بحرين پنهنجي علائقائي سامونڊي پاڻيءَ اندر [[سائرينيا|سامونڊي ڳئون]]، [[سامونڊي ڪڇون]] ۽ [[ڊولفن]] پڪڙڻ تي پابندي لاڳو ڪئي.<ref name=Fuller /> حوار ٻيٽن جو محفوظ علائقو ڪيترن ئي لڏپلاڻ ڪندڙ سامونڊي پکين لاءِ خوراڪ ۽ نسل وڌائڻ جا انتهائي قيمتي هنڌ فراهم ڪري ٿو؛ اهو [[پکين جي لڏپلاڻ]] لاءِ عالمي سطح تي تسليم ٿيل ماڳ آهي. حوار ٻيٽن تي [[سوڪوترا ڪارمورينٽ]] جي نسل وڌائڻ واري ڪالوني دنيا ۾ سڀ کان وڏي آهي، جڏهن ته هن ٻيٽن جي چوڌاري خوراڪ حاصل ڪندڙ ڊيوگانگن جو اجتماع آسٽريليا کان پوءِ دنيا ۾ ٻيو نمبر وڏو آهي.<ref name=CBD>{{cite web|title=Country profile: Bahrain|url=http://www.cbd.int/countries/profile.shtml?country=bh#status|publisher=Convention on Biological Diversity|access-date=24 June 2012|archive-date=12 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120512004338/http://www.cbd.int/countries/profile.shtml?country=bh#status|url-status=live}}</ref> بحرين ۾ [[محفوظ علائقو|محفوظ علائقن]] جا پنج نامزد علائقا آهن، جن مان چار سامونڊي ماحول تي مشتمل آهن.<ref name=Fuller /> اهي هي آهن: * [[حوار ٻيٽ]] * [[مشطان ٻيٽ]]، جيڪو بحرين جي سامونڊي ڪناري کان پري واقع آهي. * [[اراد، بحرين|اراد]] نار، محرق ۾. * [[طبلي نار]] * [[العرين جهنگلي جيوت پارڪ]]، جيڪو هڪ چڙيا گهر ۽ [[خطري هيٺ آيل نسل|خطري هيٺ آيل جانورن]] جي نسل وڌائڻ جو مرڪز آهي. اهو خشڪيءَ تي واحد محفوظ علائقو آهي ۽ روزاني بنيادن تي انتظام هيٺ هلندڙ واحد محفوظ علائقو پڻ آهي.<ref name=Fuller /> == حڪومت ۽ سياست == {{Main|بحرين جي سياست}} <!--Please add new information to relevant articles of the series--> [[File:Hamad-Bin-Isa-Al-Khalifa.jpg|thumb|upright|شيخ حمد بن عيسيٰ آل خليفه، بحرين جو بادشاهه]] بحرين هڪ [[نيم آئيني بادشاهت]] آهي، جنهن جو سربراهه بادشاهه شيخ حمد بن عيسيٰ آل خليفه آهي. بادشاهه حمد وٽ وسيع انتظامي اختيار موجود آهن، جن ۾ [[بحرين جو وزيراعظم]] ۽ سندس [[بحرين جي ڪابينا|وزيرن]] جي مقرري، بحرين دفاعي فوج جي ڪمان، [[بحرين جي عدليه|اعليٰ عدالتي ڪائونسل]] جي صدارت، [[بحرين جي قومي اسيمبلي|پارليامينٽ]] جي [[مشاورتي ڪائونسل (بحرين)|مٿئين ايوان]] جي مقرري ۽ چونڊيل [[نمائندن جي ڪائونسل (بحرين)|هيٺئين ايوان]] کي ٽوڙڻ جا اختيار شامل آهن.<ref name=":2">{{cite web|date=23 November 2011|title=BICI {{!}} Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|access-date=22 November 2020|website=bici.org.bh|page=15|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref> حڪومت جو سربراهه وزيراعظم هوندو آهي. 2010ع ۾ [[بحرين جي ڪابينا]] جو لڳ ڀڳ اڌ حصو [[آل خليفه]] خاندان جي فردن تي مشتمل هو.<ref>{{cite episode|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2010/03/2010356756685605.html|title=Bahrain Shia demand cabinet change|archive-url=https://web.archive.org/web/20120704050110/http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2010/03/2010356756685605.html|archive-date=4 July 2012|station=Al Jazeera English|series=Middle East|date=5 March 2010|access-date=4 July 2012}}</ref> بحرين وٽ هڪ [[ٻه ايواني پارلياماني نظام|ٻه ايواني]] قومي اسيمبلي (''المجلس الوطني'') آهي، جيڪا 40 ميمبرن واري شورا ڪائونسل (''مجلس الشورى'') ۽ 40 ميمبرن واري نمائندن جي ڪائونسل (''مجلس النواب'') تي مشتمل آهي. شورا ڪائونسل جا چاليهه ميمبر بادشاهه مقرر ڪندو آهي، جڏهن ته نمائندن جي ڪائونسل جا چاليهه ميمبر [[حدبنديءَ ۾ سياسي تبديلي|گيري مينڊرنگ]] ڪيل اڪيلي تڪ مان مڪمل اڪثريت جي بنياد تي چئن سالن لاءِ چونڊيا ويندا آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.electionguide.org/country.php?ID=18|title=Bahrain|date=26 July 2010|publisher=[[بين الاقوامي چونڊ نظام فائونڊيشن]]|access-date=22 March 2011|archive-date=16 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110516085844/http://www.electionguide.org/country.php?ID=18|url-status=live}}</ref> مقرر ڪيل شورا ڪائونسل عملي طور تي چونڊيل ايوان تي ''ويٽو'' جو اختيار استعمال ڪري ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن به مسودي کي قانون بڻجڻ کان اڳ ٻنهي ايوانن جي منظوري لازمي هوندي آهي. منظوري کان پوءِ بادشاهه يا ته ان قانون جي توثيق ڪري نافذ ڪري سگهي ٿو يا ڇهن مهينن اندر ان کي قومي اسيمبلي ڏانهن واپس موڪلي سگهي ٿو، جتي اهو صرف ٻنهي ايوانن جي ٻه ٽهائي اڪثريت سان ٻيهر منظور ٿيڻ تي قانون بڻجي سگهي ٿو.<ref name=":2" /> 1973ع ۾ ملڪ ۾ پهريون [[1973ع بحرين جي عام چونڊون|پارلياماني چونڊون]] ٿيون، پر ٻن سالن بعد مرحوم امير [[عيسيٰ بن سلمان آل خليفه]] پارليامينٽ ٽوڙي ڇڏي ۽ [[بحرين جو آئين#1973ع جو آئين|1973ع واري آئين]] کي معطل ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ پارليامينٽ [[بحرين ۾ رياستي سلامتي وارو قانون]] منظور ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو.<ref name="BBC 11.5.2012">{{cite episode|author-link=Adam Curtis|author-last=Curtis|author-first=Adam|date=11 May 2012|url=https://www.bbc.co.uk/webarchive/https%3A%2F%2Fwww.bbc.co.uk%2Fblogs%2Fadamcurtis%2F2012%2F05%2Fif_you_take_my_advice_-_id_rep.html|title=If you take my advice – I'd repress them|archive-url=https://web.archive.org/web/20121008083704/http://www.bbc.co.uk/blogs/adamcurtis/2012/05/if_you_take_my_advice_-_id_rep.html|archive-date=8 October 2012|series=[[بي بي سي نيوز]]|url-status=live|access-date=27 June 2012}}</ref> 2002ع کان 2010ع جي وچ ۾ ٽي پارلياماني چونڊون ٿيون. [[2002ع بحرين جي پارلياماني چونڊون|2002ع جون چونڊون]] مخالف ڌر جي تنظيم [[الوفاق]] بائيڪاٽ ڪيون، جڏهن ته 2006ع ۽ 2010ع جي [[2006ع بحرين جي عام چونڊون|ٻين]] ۽ [[2010ع بحرين جي عام چونڊون|ٽين]] چونڊن ۾ ان اڪثريت حاصل ڪئي.<ref>{{cite episode|series=IFES Election Guide|archive-url=https://web.archive.org/web/20160402101000/http://www.electionguide.org/countries/id/18|title=Bahrain – News Archive|url=http://www.electionguide.org/countries/id/18|archive-date=2 April 2016|date=24 September 2011|access-date=2 July 2012}}</ref> [[2011ع بحرين جي ضمني پارلياماني چونڊون|2011ع جي ضمني چونڊون]] انهن 18 ميمبرن جي جڳهه ڀرڻ لاءِ ڪرايون ويون، جن حڪومت جي سخت ڪارروائي خلاف احتجاج ڪندي استعيفائون ڏنيون هيون.<ref name="ThReut_boycott">{{cite news|title=Bahrain holds vote to fill seats vacated during unrest|date=24 September 2011|publisher=[[الاهرام]]/[[ٿامسن رائٽرز]]|url=http://english.ahram.org.eg/~/NewsContent/2/8/22324/World/Region/Bahrain-holds-vote-to-fill-seats-vacated-during-un.aspx|access-date=24 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120910020714/http://english.ahram.org.eg/~/NewsContent/2/8/22324/World/Region/Bahrain-holds-vote-to-fill-seats-vacated-during-un.aspx|archive-date=10 September 2012|url-status=live}}</ref><ref name="NYT_violence">{{cite news|first=Ethan|last=Bronner|title=Bahrain Vote Erupts in Violence|date=24 September 2011|url=https://www.nytimes.com/2011/09/25/world/middleeast/bahrain-protesters-and-police-clash-during-election.html|access-date=24 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110925105104/http://www.nytimes.com/2011/09/25/world/middleeast/bahrain-protesters-and-police-clash-during-election.html|archive-date=25 September 2011|url-status=live|work=The New York Times}}</ref> [[وي-ڊيم جمهوريت اشاريي]] موجب، 2023ع ۾ بحرين وچ اوڀر جو چونڊي جمهوريت جي لحاظ کان چوٿون گهٽ جمهوري ملڪ هو.<ref name="vdem_dataset">{{cite web|last=V-Dem Institute|year=2023|title=The V-Dem Dataset|url=https://www.v-dem.net/data/the-v-dem-dataset/|access-date=14 October 2023|archive-date=8 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221208183458/https://www.v-dem.net/data/the-v-dem-dataset/|url-status=live}}</ref> اهڙيءَ طرح [[جمهوريت ۽ چونڊن جي مدد لاءِ بين الاقوامي ادارو]] (International IDEA) جي ''گلوبل اسٽيٽ آف ڊيموڪريسي'' اشاري ۽ ''ڊيموڪريسي ٽريڪر'' موجب به بحرين جمهوريت جي مجموعي معيارن ۾ هيٺئين درجي تي آهي، خاص طور تي سماجي گروهن جي برابري، عدالتي آزادي، ۽ تنظيم سازي ۽ پرامن گڏجاڻيءَ جي آزادي جي حوالي سان ان جون ڪمزوريون نمايان آهن.<ref>{{Cite web |title=Bahrain {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/country/bahrain |access-date=2025-09-29 |website=www.idea.int |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Global State of Democracy Indices {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/gsod-indices |access-date=2025-09-29 |website=www.idea.int}}</ref><ref>{{Cite web |title=Home {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/ |access-date=2025-09-29 |website=www.idea.int}}</ref> سياسي آزاديءَ کان پوءِ چونڊن ۾ [[شيعا]] ۽ [[سني]] [[اسلامي بنياد پرستي|اسلامي بنيادپرستن]] ٻنهي کي نمايان ڪاميابي ملي، جنهن کين پنهنجي پاليسين کي اڳتي وڌائڻ لاءِ پارلياماني پليٽفارم فراهم ڪيو.<ref>{{Cite news|title=Islamists Dominate Bahrain Elections|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/11/26/AR2006112600280.html|access-date=17 June 2012|newspaper=The Washington Post|date=26 November 2006|first=Jim|last=Krane|archive-date=2 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140502020532/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/11/26/AR2006112600280.html|url-status=live}}</ref> ان سان سياسي نظام ۾ مذهبي عالمن جو اثر به وڌيو، جنهن ۾ شيعن جي اعليٰ مذهبي اڳواڻ شيخ [[عيسيٰ قاسم]] اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite report|first=Katja|last=Niethammar|year=2006|url=http://www.iue.it/RSCAS/WP-Texts/06_27.pdf|title=Voices in Parliament, Debates in Majalis, Banners on the Street: Avenues of Political Participation in Bahrain|publisher=Robert Schuman Centre for Advanced Studies, [[يورپي يونيورسٽي انسٽيٽيوٽ]]|access-date=5 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927234454/http://www.iue.it/RSCAS/WP-Texts/06_27.pdf|archive-date=27 September 2007}}</ref> اهو خاص طور تي 2005ع ۾ ظاهر ٿيو، جڏهن حڪومت ''خانداني قانون'' جي شيعه شاخ کي واپس ورتو، ڇاڪاڻ⁠تہ هڪ لک کان وڌيڪ شيعا احتجاج ڪندي روڊن تي نڪري آيا هئا. اسلامي بنيادپرستن هن قانون جي مخالفت ڪندي چيو ته "نه چونڊيل ميمبر ۽ نه ئي حڪومت کي خدا جي قانون ۾ تبديلي آڻڻ جو اختيار حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي خدا جي ڪلام جي غلط تشريح ڪري سگهن ٿا." قانون جي حمايت عورتن جي حقن لاءِ ڪم ڪندڙ ڪارڪنن ڪئي، جن جو چوڻ هو ته هو "خاموشيءَ سان تڪليفون سهي رهيون آهن". انهن لڳ ڀڳ 500 شرڪت ڪندڙن تي مشتمل ريلي پڻ منظم ڪئي.<ref>{{cite journal|author=Jones, Sandy Russell|year=2007|jstor=25164777|title=The Battle over Family Law in Bahrain|url=https://archive.org/details/sim_middle-east-report_spring-2007_37_242/page/33|journal=Middle East Report|volume=242|issue=242|pages=33–39|doi=10.2307/25164777|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite news|last=Hamada|first=Suad|date=5 June 2009|url=http://www.ipsnews.net/2009/06/religion-new-family-law-for-sunni-women-in-bahrain-not-for-shiites/|title=Religion: New Family Law for Sunni Women in Bahrain Not for Shiites|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117000116/http://www.ipsnews.net/2009/06/religion-new-family-law-for-sunni-women-in-bahrain-not-for-shiites/|archive-date=17 January 2013}}. [[Inter Press Service]]. Retrieved 5 July 2012.</ref><ref>{{Cite report|author=Human Rights Without Frontiers|date=28 October 2011|title=Which Future For Bahrain?|url=http://www.religlaw.org/content/blurb/files/bahrain%20preliminary%20report.pdf|publisher=[[International Center for Law and Religion Studies]]|pages=8–9|access-date=5 July 2012|archive-date=7 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120407000316/http://www.religlaw.org/content/blurb/files/bahrain%20preliminary%20report.pdf|url-status=live}}</ref> عورتن جي حقن لاءِ سرگرم اڳواڻ [[غاده جمشير]]<ref>{{cite magazine|last=MacLeod|first=Scott|date=14 May 2006|archive-date=22 January 2011|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C1193998%2C00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20110122030857/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1193998,00.html|title=Ghada Jamsheer: Activist|magazine=[[ٽائيم (رسالو)|ٽائيم]]|access-date=5 July 2012}}</ref> چيو ته حڪومت هن قانون کي "مخالف اسلامي گروهن سان سوديبازي جي اوزار" طور استعمال ڪري رهي هئي.<ref name="GJ 18.12.2006">{{cite speech|author-link=Ghada Jamsheer|last=Jamsheer|first=Ghada|date=18 December 2006|url=http://www.wluml.org/sites/wluml.org/files/Bahraini%20activist%20Ghada%20Jamsheer's%20speech%20to%20the%20House%20of%20Lords%202006.pdf|title=Women in Bahrain and the Struggle Against Artificial Reforms|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010140026/http://www.wluml.org/sites/wluml.org/files/Bahraini%20activist%20Ghada%20Jamsheer%27s%20speech%20to%20the%20House%20of%20Lords%202006.pdf|archive-date=10 October 2017|publisher=Women Living Under Muslim Laws|access-date=5 July 2012}}</ref> وچ اوڀر ۾ جمهوريت تي تحقيق ڪندڙ ڪجهه تجزيه نگارن جو خيال آهي ته اسلامي بنيادپرستن پاران انساني حقن جي احترام جو حوالو ڏيڻ ان ڳالهه جو ثبوت آهي ته اهي گروهه علائقي ۾ ترقي پسند قوت جو ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite magazine|title=Islamist Terrorism and Democracy in the Middle East|url=http://www.tnr.com/book/review/islamist-terrorism-democracy-middle-east-katerina-dalacoura|magazine=The New Republic|access-date=17 June 2012|date=31 October 2011|archive-date=3 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120103123928/http://www.tnr.com/book/review/islamist-terrorism-democracy-middle-east-katerina-dalacoura|url-status=live}}</ref> ڪجهه اسلامي بنيادپرست پارٽين حڪومت جي بين الاقوامي معاهدن تي صحيحن، جهڙوڪ [[گڏيل قومن]] جي ''شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي معاهدي''، تي سخت تنقيد ڪئي آهي. جون 2006ع ۾ ان معاهدي جي توثيق بابت پارلياماني اجلاس دوران شيخ [[عادل معوده]]، سلفي جماعت [[الاصاله]] جي اڳوڻي اڳواڻ، پارٽي جا اعتراض هن ريت بيان ڪيا: "هي معاهدو اسان جي دشمنن تيار ڪيو آهي، الله انهن سڀني کي هلاڪ ڪري، ته جيئن اهي پنهنجن مفادن ۽ ضرورتن جي حفاظت ڪن، نه اسان جي. انهيءَ ڪري اسان جي اجلاس دوران آمريڪي سفارتخاني جون اکيون اسان تي لڳل هونديون آهن، ته جيئن يقين ڪن ته سڀ ڪجهه سندن مرضيءَ مطابق هلي رهيو آهي."<ref>{{cite news|url=http://www.gulf-daily-news.com/1yr_arc_Articles.asp?Article=146230&Sn=BNEW&IssueID=29086&date=6-14-2006|title=Rights push by Bahrain|archive-url=https://web.archive.org/web/20071219093100/http://www.gulf-daily-news.com/1yr_arc_Articles.asp?Article=146230&Sn=BNEW&IssueID=29086&date=6-14-2006|archive-date=19 December 2007|work=Gulf Daily News|date=14 June 2006}}</ref> === فوج === {{Main|بحرين دفاعي فوج}} {{Multiple image | direction = vertical | caption_align = center | image1 = | caption1 = | image2 = RBNS Sabha (FFG 90) Bahrain.jpg | caption2 = [[شاهي بحريني بحريه]] جو {{ship|RBNS|Sabha|FFG-90|6}} | image3 = Royal Bahraini Air Force F-16 Block 70 lands at Edwards Air Force Base.jpg | caption3 = [[شاهي بحريني هوائي فوج]] جو هڪ [[ايف-16 فائٽنگ فالڪن|ايف-16]] }} بادشاهت وٽ هڪ ننڍي پر پيشاور ۽ سٺي نموني هٿياربند فوج آهي، جنهن کي بحرين دفاعي فوج (BDF) چيو وڃي ٿو. ان جي اهلڪارن جو انگ لڳ ڀڳ 8,200 آهي، جن ۾ 6,000 [[شاهي بحريني بري فوج]] ۾، 700 [[شاهي بحريني بحري فوج]] ۾، ۽ 1,500 شاهي بحريني هوائي فوج ۾ شامل آهن. بي ڊي ايف جي ڪمانڊ ڍانچي ۾ [[بحرين شاهي گارڊ]] شامل آهي، جيڪو هڪ بٽالين جي ماپ جو آهي ۽ وٽس پنهنجون بڪتربند گاڏيون ۽ توپخانو موجود آهي. [[بحرين قومي گارڊ]] بي ڊي ايف کان الڳ آهي، جيتوڻيڪ ان کي ٻاهرين خطرن کان دفاع ۾ بي ڊي ايف جي مدد ڪرڻ جي ذميواري ڏنل آهي، ۽ ان وٽ لڳ ڀڳ 2,000 اهلڪار آهن.<ref>{{cite report|last=Barany|first=Zoltan|date=9 December 2016|url=http://csis-website-prod.s3.amazonaws.com/s3fs-public/publication/161214_Bahrain_Defence_Force.pdf|title=The Bahrain Defence Force: The Monarchy's Second-to-Last Line of Defense|archive-url=https://web.archive.org/web/20240303070134/http://csis-website-prod.s3.amazonaws.com/s3fs-public/publication/161214_Bahrain_Defence_Force.pdf|archive-date=3 March 2024|publisher=[[مرڪز براءِ حڪمت عملي ۽ بين الاقوامي اڀياس]]|page=10|access-date=4 February 2024}}</ref><ref name="iiss2023">{{cite book|author=IISS|author-link=بين الاقوامي ادارو براءِ حڪمت عملي اڀياس|date=2023|title=The Military Balance 2023|pages=318–319}}</ref> بحريني فوج جو سپريم ڪمانڊر بادشاهه حمد بن عيسيٰ آل خليفه آهي. نائب سپريم ڪمانڊر ولي عهد، [[سلمان بن حمد بن عيسيٰ آل خليفه]] آهي.<ref>{{cite web|title=Crown Prince Biography|url=http://www.mofa.gov.bh/AboutBahrain/Goverment/HHtheCrownPrince/tabid/139/language/en-US/Default.aspx|publisher=Ministry of Foreign Affairs, Bahrain|access-date=27 June 2012|archive-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117033152/http://www.mofa.gov.bh/AboutBahrain/Goverment/HHtheCrownPrince/tabid/139/language/en-US/Default.aspx|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|title=HRH Prince Salman Exchanges Letters With BDF Chief Commander|url=http://www.bna.bh/portal/en/news/459401|access-date=6 October 2012|agency=Bahrain News Agency|date=4 June 2011|archive-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117000001/http://www.bna.bh/portal/en/news/459401|url-status=live}}</ref> 2008ع کان بي ڊي ايف جو ڪمانڊر ان چيف فيلڊ مارشل [[خليفه بن احمد آل خليفه]] آهي.<ref>{{cite report|last=Barany|first=Zoltan|date=9 December 2016|url=http://csis-website-prod.s3.amazonaws.com/s3fs-public/publication/161214_Bahrain_Defence_Force.pdf|title=The Bahrain Defence Force: The Monarchy's Second-to-Last Line of Defense|archive-url=https://web.archive.org/web/20240303070134/http://csis-website-prod.s3.amazonaws.com/s3fs-public/publication/161214_Bahrain_Defence_Force.pdf|archive-date=3 March 2024|publisher=[[مرڪز براءِ حڪمت عملي ۽ بين الاقوامي اڀياس]]|page=8|access-date=4 February 2024}}</ref> بي ڊي ايف گهڻو ڪري آمريڪي ٺهيل سامان سان ليس آهي، جهڙوڪ ايف-16 فائٽنگ فالڪن، [[ايف-5 فريڊم فائٽر]]، [[يو ايڇ-60 بليڪ هاڪ]]، [[ايم60 پيٽن|ايم60اي3 ٽينڪ]]، ۽ اڳوڻو {{USS|Jack Williams|FFG-24|6}}، جيڪو [[اوليور هيزرڊ پيري درجي جو فريگيٽ]] هو ۽ جنهن جو نالو بدلائي {{ship|RBNS|Sabha|FFG-90|6}} رکيو ويو.<ref name="iiss2023" /><ref>{{Cite book|last=Singh Singh|first=Ravi Shekhar|title=Asian Strategic And Military Perspective|year=2005|publisher=Lancer Publishers|isbn=978-81-7062-245-1|page=368|url=https://books.google.com/books?id=LVjhy7I2lDAC&pg=PA368}}</ref><ref>{{cite web|title=USS Jack Williams (FFG 24)|url=http://www.navsource.net/archives/07/0724.htm|publisher=Navsource Online|access-date=4 October 2012|archive-date=14 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120514062544/http://www.navsource.net/archives/07/0724.htm|url-status=live}}</ref> آگسٽ 2020ع ۾ برطانيا جو ''[[ايڇ ايم ايس ڪلائيڊ (پي257)|ايڇ ايم ايس ڪلائيڊ]]'' شاهي بحريني بحري فوج کي منتقل ڪيو ويو، ۽ جهاز جو نالو بدلائي RBNS ''الزباره'' رکيو ويو.<ref>{{cite web|url=https://www.bna.bh/en/news?cms=q8FmFJgiscL2fwIzON1%2BDuzkhUUi5NKmSGxrV1l8fdc%3D|title=Bahrain receives patrol warship "RBNS Al-Zubara"|first=Steve|last=W|date=7 August 2020|agency=Bahrain News Agency|publisher=WHQ|access-date=7 August 2020|archive-date=29 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210329185006/https://www.bna.bh/en/news?cms=q8FmFJgiscL2fwIzON1%2BDuzkhUUi5NKmSGxrV1l8fdc%3D|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ukdefencejournal.org.uk/hms-clyde-sold-to-bahrain/|title=HMS Clyde sold to Bahrain|first=Steve|last=W|date=8 August 2020|website=UK Defence Journal|publisher=George Allison|access-date=8 August 2020|archive-date=10 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220510053229/https://ukdefencejournal.org.uk/hms-clyde-sold-to-bahrain/|url-status=live}}</ref> جنوري 2024ع ۾ بحريني بحري فوج کي ''اوليوَر هيزرڊ پيري'' درجي جو ٻيو فريگيٽ مليو، جيڪو اڳوڻو {{USS|Robert G. Bradley|FFG-49|6}} هو، ۽ جنهن جو نالو بدلائي RBNS ''خالد بن علي'' رکيو ويو.<ref>{{cite web|url=https://www.dsca.mil/major-arms-sales/bahrain-refurbishment-oliver-hazard-perry-class-ship-ex-robert-g-bradley-ffg-49|title=Bahrain – Refurbishment of the Oliver Hazard Perry Class Ship, Ex ROBERT G. BRADLEY (FFG 49)|publisher=Defense Security Cooperation Agency|date=23 October 2019|access-date=25 November 2019|archive-date=8 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200808185703/https://www.dsca.mil/major-arms-sales/bahrain-refurbishment-oliver-hazard-perry-class-ship-ex-robert-g-bradley-ffg-49|url-status=live}}</ref><ref>[https://www.bna.bh/en/news?cms=q8FmFJgiscL2fwIzON1%2BDvdHGdFWot2F5VnnkAMj6VE%3D ‘RBNS Khalid bin Ali’ ship arrives in Bahrain; joins RBNF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241201023204/https://www.bna.bh/en/news?cms=q8FmFJgiscL2fwIzON1+DvdHGdFWot2F5VnnkAMj6VE= |date=2024-12-01 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241201023204/https://www.bna.bh/en/news?cms=q8FmFJgiscL2fwIzON1+DvdHGdFWot2F5VnnkAMj6VE= |date=2024-12-01 }}. Bahrain News Agency. Published 18 January 2024. Retrieved 2 February 2024.</ref> بحرين نار جو پهريون ملڪ هو، جنهن ايف-16 هلائڻ شروع ڪيو. 2024ع ۾ شاهي بحريني هوائي فوج کي جديد ايف-16 بلاڪ 70 قسم جا 16 جهاز ملڻ جي اميد آهي،<ref name="aircombat">{{cite press release|last=Losurdo|first=Marnee|date=10 March 2023|url=https://www.acc.af.mil/News/Article-Display/Article/3327606/afcent-celebrates-key-partner-fms-success/|title=AFCENT celebrates key partner FMS success|archive-url=https://web.archive.org/web/20240202192309/https://www.acc.af.mil/News/Article-Display/Article/3327606/afcent-celebrates-key-partner-fms-success/|publisher=U.S. Air Combat Command|archive-date=2 February 2024}}</ref> جڏهن ته ان وٽ اڳ ئي 20 ايف-16سي/ڊي ۽ 12 ايف-5اي/ايف جنگي جهاز موجود آهن. شاهي بحريني بري فوج وٽ 180 ايم60اي3 مين بيٽل ٽينڪ آهن، جن مان 100 سرگرم خدمت ۾ ۽ 80 ذخيرو ۾ آهن.<ref name="iiss2023" /> بحرين حڪومت جا آمريڪا سان [[بحرين–آمريڪا لاڳاپا|ويجها لاڳاپا]] آهن. هن [[آمريڪي هٿياربند فوجون|آمريڪي فوج]] سان سهڪاري معاهدو ڪيو آهي، ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان آمريڪا کي [[جفير]] ۾ هڪ اڏو فراهم ڪيو آهي. آمريڪي بحري موجودگي 1948ع کان قائم آهي.<ref>{{cite web|title=NSA Bahrain History|url=https://cnreurafcent.cnic.navy.mil/Installations/NSA-Bahrain/|publisher=Naval Support Activity Bahrain|access-date=4 October 2012|archive-date=1 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121001000912/http://www.cnic.navy.mil/Bahrain/About/History/index.htm|url-status=live}}</ref> اهو ڪمانڊر، ''آمريڪي بحري فوجون مرڪزي ڪمانڊ'' ([[ڪام يو ايس نيو سينٽ]]) / ''آمريڪي پنجون بحري ٻيڙو'' (COMFIFTHFLT)،<ref>{{cite magazine|url=https://www.forbes.com/sites/dougbandow/2012/06/18/u-s-hypocrisy-on-parade-washington-arms-bahrain-denounces-russia-for-arming-syria/|title=U.S. Hypocrisy on Parade: Washington Arms Bahrain, Denounces Russia For Arming Syria]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120628025655/http://www.forbes.com/sites/dougbandow/2012/06/18/u-s-hypocrisy-on-parade-washington-arms-bahrain-denounces-russia-for-arming-syria/|archive-date=28 June 2012|magazine=[[فوربز]]|access-date=18 June 2013}}</ref> جي هيڊڪوارٽر جو گهر آهي، ۽ اتي لڳ ڀڳ 6,000 آمريڪي فوجي اهلڪار موجود آهن.<ref>{{cite web|url=https://cnreurafcent.cnic.navy.mil/Installations/NSA-Bahrain/|title=Welcome to Naval Support Activity Bahrain|publisher=Commander, Navy Installations Command|archive-date=10 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121010092437/http://www.cnic.navy.mil/bahrain/|access-date=5 October 2012|url-status=live}}</ref> بحرين [[يمن ۾ سعودي عرب جي اڳواڻيءَ واري مداخلت]] ۾ [[حوثيون|حوثين]] ۽ اڳوڻي صدر [[علي عبدالله صالح]] جي وفادار فوجن خلاف حصو وٺي ٿو،<ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-03-26/yemeni-bombing-led-by-saudis-is-backed-by-u-s-logistics-spying|title=U.S. Backs Saudi-Led Yemeni Bombing With Logistics, Spying|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406183021/https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-03-26/yemeni-bombing-led-by-saudis-is-backed-by-u-s-logistics-spying|archive-date=6 April 2017|publisher=[[بلومبرگ نيوز]]|date=26 March 2015}}</ref> جنهن کي 2011ع جي [[عرب بهار]] واري بغاوت ۾ اقتدار تان هٽايو ويو هو.<ref>{{cite news|url=https://edition.cnn.com/2015/03/26/middleeast/yemen-saudi-arabia-airstrikes/|title=Saudi-led coalition strikes rebels in Yemen, inflaming tensions in region|archive-url=https://web.archive.org/web/20171116051636/http://edition.cnn.com/2015/03/26/middleeast/yemen-saudi-arabia-airstrikes/|archive-date=16 November 2017|publisher=CNN|url-status=live|date=27 March 2015}}</ref> [[مينا سلمان]] ۾ مستقل برطانوي [[شاهي بحريه]] جو اڏو، ''[[ايڇ ايم ايس جفير]]''، اپريل 2018ع ۾ سرڪاري طور کوليو ويو.<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/uk-opens-persian-gulf-naval-base-in-bahrain/2018/04/05/b51e3a48-38d7-11e8-af3c-2123715f78df_story.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20180405165550/https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/uk-opens-persian-gulf-naval-base-in-bahrain/2018/04/05/b51e3a48-38d7-11e8-af3c-2123715f78df_story.html|url-status=dead|archive-date=5 April 2018|title=UK opens Persian Gulf military base in Bahrain|newspaper=The Washington Post|date=5 April 2018}}</ref> === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|بحرين جا پرڏيهي لاڳاپا}} [[File:Donald Trump meets with King Hamed bin Issa of Bahrain, May 2017.jpg|thumb|بادشاهه حمد بن عيسيٰ آل خليفه مئي 2017ع ۾ آمريڪي صدر [[ڊونلڊ ٽرمپ]] سان ملاقات ڪندي.]] بحرين دنيا جي 190 ملڪن سان [[ٻه طرفا لاڳاپا]] قائم ڪيا آهن.<ref>{{cite web|title=Bilateral Relations|url=http://www.mofa.gov.bh/Default.aspx?tabid=73&language=en-US|publisher=Ministry of Foreign Affairs, Bahrain|access-date=27 June 2012|archive-date=22 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180922112431/https://www.mofa.gov.bh/Default.aspx?tabid=73&language=en-US|url-status=live}}</ref> 2012 مطابق ، بحرين وٽ 25 [[سفارتخانو|سفارتخانن]]، ٽن [[قونصل خانو|قونصل خانن]] ۽ ترتيبوار عرب ليگ، گڏيل قومن ۽ [[بحرين–يورپي يونين لاڳاپا|يورپي يونين]] لاءِ چئن مستقل مشنن جو نيٽ ورڪ موجود آهي.<ref>{{cite web|title=Ministry of Foreign Affairs, Bahrain|url=http://www.mofa.gov.bh/Default.aspx?tabid=40&language=en-US|access-date=27 June 2012|archive-date=13 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120613015726/http://www.mofa.gov.bh/Default.aspx?tabid=40&language=en-US|url-status=live}}</ref> بحرين 36 سفارتخانن جي ميزباني پڻ ڪري ٿو. آمريڪا 2001ع ۾ بحرين کي [[نيٽو کان ٻاهر اهم اتحادي]] قرار ڏنو.<ref name="Voice of America">{{Cite news|title=Bahrain Becomes a "Major Non-NATO Ally"|url=https://www.voanews.com/a/a-13-a-2001-10-26-13-bahrain-67542952/387338.html|access-date=24 June 2012|publisher=Voice of America|date=26 October 2001|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116232516/http://www.voanews.com/content/a-13-a-2001-10-26-13-bahrain-67542952/387338.html|url-status=live}}</ref> بحرين علائقائي سياست ۾ هڪ محدود ۽ اعتدال پسند ڪردار ادا ڪري ٿو ۽ وچ اوڀر جي امن ۽ [[فلسطين جي رياست|فلسطيني]] حقن بابت عرب ليگ جي موقف تي عمل ڪري ٿو، جنهن ۾ [[ٻه رياستي حل]] جي حمايت شامل آهي.<ref>{{cite web|title=Palestine Peace Process|url=http://www.mofa.gov.bh/Default.aspx?tabid=112&language=en-US|publisher=Ministry of Foreign Affairs, Bahrain|access-date=27 June 2012|archive-date=6 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120806070108/http://www.mofa.gov.bh/Default.aspx?tabid=112&language=en-US|url-status=live}}</ref> بحرين [[خليجي سهڪار ڪائونسل]] جي باني ميمبرن مان پڻ هڪ آهي.<ref>{{cite web|title=Member States of the GCC|url=http://www.gcc-sg.org/eng/indexc64c.html?action=GCC|publisher=GCC|access-date=27 June 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120716060014/http://www.gcc-sg.org/eng/indexc64c.html?action=GCC|archive-date=16 July 2012}}</ref> ايران سان لاڳاپا اڪثر تڪراري رهندا آهن، جنهن جو سبب 1981ع جي [[1981ع بحرين ۾ بغاوت جي ڪوشش|ناڪام بغاوت]] آهي، جنهن جو الزام بحرين ايران تي لڳائي ٿو، ۽ ايراني عوام جي [[قدامت پسندي|انتھائي قدامت پسند]] حلقن طرفان وقت بوقت بحرين تي ايراني خودمختياري جون دعوائون ڪيون وينديون آهن.<ref>{{Cite news|title=A Bahraini Hunger Strike and An Inhumane Argument|url=http://nyulocal.com/national/2012/04/13/a-bahraini-hunger-strike-and-an-inhumane-argument/|access-date=27 June 2012|newspaper=NYU Local|date=13 April 2012|archive-date=30 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120630181929/http://nyulocal.com/national/2012/04/13/a-bahraini-hunger-strike-and-an-inhumane-argument/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|title=Bahrain slams Iran's claims, suspends gas deal talks|url=http://news.xinhuanet.com/english/2009-02/20/content_10852316.htm|access-date=27 June 2012|agency=Xinhua News Agency|date=20 February 2009|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116234841/http://news.xinhuanet.com/english/2009-02/20/content_10852316.htm|url-status=dead}}</ref> 2016ع ۾ تهران ۾ سعودي سفارتخاني تي حملي کان پوءِ، سعودي عرب ۽ بحرين ٻنهي ايران سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪري ڇڏيا. بحرين ۽ اسرائيل 2020ع ۾ [[بحرين–اسرائيل معمول تي آڻڻ وارو معاهدو|بحرين–اسرائيل لاڳاپا معمول تي آڻڻ واري معاهدي]] تحت ٻه طرفا لاڳاپا قائم ڪيا.<ref>{{cite news|title=Trump announces 'peace deal' between Bahrain and Israel|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-54124996|publisher=BBC News|date=11 September 2020|access-date=24 October 2020|archive-date=20 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120053853/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-54124996|url-status=live}}</ref> 2024ع جي [[عالمي امن اشاريي]] موجب بحرين دنيا جو 81هون سڀ کان پرامن ملڪ آهي.<ref>{{Cite web|title=2024 Global Peace Index|url=https://www.economicsandpeace.org/wp-content/uploads/2024/06/GPI-2024-web.pdf|access-date=17 August 2024|archive-date=19 August 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240819091540/https://www.economicsandpeace.org/wp-content/uploads/2024/06/GPI-2024-web.pdf|url-status=live}}</ref> === انساني حق === {{Main|بحرين ۾ انساني حق}} [[File:4bahrain22011.jpg|thumb|upright|2011ع ۾ حڪمران آل خليفه خاندان خلاف [[2011ع بحرين بغاوت|بحريني احتجاج]]]] 1975ع کان 1999ع تائين جو دور، جيڪو "[[بحرين ۾ رياستي سلامتي وارو قانون|رياستي سلامتي واري قانون جو دور]]" سڏيو وڃي ٿو، انساني حقن جي وسيع ڀڃڪڙين سان لاڳاپيل هو، جن ۾ من ماني گرفتاريون، بنا مقدمي جي حراست، تشدد ۽ جبري جلاوطني شامل هئا.<ref name="Amnesty 27.9.1995">{{cite news|title=Bahrain Sa'id 'Abd al-Rasul al-Iskafi|date=27 September 1995|publisher=[[ايمنسٽي انٽرنيشنل]]|url=https://www.amnesty.org/en/documents/mde11/019/1995/en/|access-date=2 February 2012|archive-date=13 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210813011534/https://www.amnesty.org/en/documents/mde11/019/1995/en/|url-status=live}}</ref><ref name="HRW 1.6.1997">{{cite report|title=Routine abuse, routine denial|date=1 June 1997|publisher=Human Rights Watch|url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1997/bahrain/|access-date=2 February 2012|archive-date=15 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915180554/https://www.hrw.org/legacy/reports/1997/bahrain/|url-status=live}}</ref> جڏهن امير، جيڪو هاڻي بادشاهه آهي، حمد آل خليفه 1999ع ۾ پنهنجي والد عيسيٰ آل خليفه کان پوءِ اقتدار ۾ آيو، ته هن وسيع سڌارا متعارف ڪرايا ۽ انساني حقن جي صورتحال نمايان طور بهتر ٿي.<ref>[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2001/nea/8246.htm "Country Reports on Human Rights Practices"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200726142742/https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2001/nea/8246.htm |date=26 July 2020 }}. [[آمريڪا جو پرڏيهي کاتو]]. 4 March 2002. Retrieved 5 July 2012.</ref> ايمنسٽي انٽرنيشنل انهن قدمن کي "انساني حقن جو تاريخي دور" قرار ڏنو.<ref name="AI_Bahr_promising">{{cite web|title=Bahrain: Promising human rights reform must continue|publisher=[[ايمنسٽي انٽرنيشنل]]|date=13 March 2001|url=https://www.amnesty.org/en/documents/mde11/005/2001/en/|access-date=9 February 2011|archive-date=30 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211230124914/https://www.amnesty.org/en/documents/mde11/005/2001/en/|url-status=live}}</ref> 21 سالن کان وڌيڪ عمر وارن بالغن وچ ۾ رضامنديءَ سان مرد ۽ عورت هم جنس پرست لاڳاپا بحرين ۾ قانوني آهن، ۽ اهو واحد مسلمان نار ملڪ آهي، جتي اهي 1976ع کان قانوني آهن.<ref>{{cite web|title=Equal age of consent in Bahrain|url=https://www.equaldex.com/region/bahrain|publisher=Equaldex|access-date=7 April 2023|archive-date=7 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230407114558/https://www.equaldex.com/region/bahrain|url-status=live}}</ref> [[File:Protesters camped out infront of the Pearl Roundabout in Bahrain.jpg|thumb|upright|[[پرل رائونڊ ابائوٽ]] کي ڊاهڻ کان ٿورو اڳ اتي موجود احتجاج ڪندڙ]] انساني حقن جي صورتحال 2007ع کان خراب ٿيڻ شروع ٿي، جڏهن [[بحرين ۾ تشدد|تشدد]] ٻيهر استعمال ٿيڻ لڳو.<ref name="HRW Torture Redux">[https://www.hrw.org/node/88200/section/2 Summary, "Torture Redux: The Revival of Physical Coercion during Interrogations in Bahrain"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150530113224/http://www.hrw.org/node/88200/section/2 |date=30 May 2015 }}, published by [[هيومن رائٽس واچ]] 8 February 2010, {{ISBN|1-56432-597-0}}. Retrieved 19 June 2011</ref> 2011ع ۾ هيومن رائٽس واچ ملڪ جي انساني حقن واري صورتحال کي "مايوس ڪندڙ" قرار ڏنو.<ref>{{cite web|url=https://www.hrw.org/en/world-report-2011/world-report-2011-bahrain|title=World Report 2011: Bahrain|year=2011|publisher=Human Rights Watch|access-date=5 October 2012|archive-date=17 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120117122723/http://www.hrw.org/en/world-report-2011/world-report-2011-bahrain|url-status=live}}</ref> ان سبب بحرين انهن ڪجهه بلند [[بحرين جون بين الاقوامي درجابنديون|بين الاقوامي درجابندين]] مان محروم ٿي ويو، جيڪي هن اڳ حاصل ڪيون هيون.<ref name="Freedom in the World 2012">{{cite report|title=Freedom in Bahrain 2011|year=2011|publisher=[[فريڊم هائوس]]|url=http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2011/bahrain|access-date=29 January 2012|archive-date=18 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180218024104/https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2011/bahrain|url-status=live}}</ref><ref name="FH FotN 2011">{{cite report|title=Freedom of the Net 2011 – Bahrain part|publisher=[[فريڊم هائوس]]|url=http://freedomhouse.org/sites/default/files/inline_images/Bahrain_FOTN2011.pdf|year=2011|access-date=2 July 2012|archive-date=23 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120823072843/http://www.freedomhouse.org/sites/default/files/inline_images/Bahrain_FOTN2011.pdf|url-status=live}}</ref><ref name="RWB 2002">{{cite report|title=RWB Press Freedom Index 2002|year=2002|publisher=[[سرحدن کان سواءِ رپورٽرز]]|url=http://en.rsf.org/spip.php?page=classement&id_rubrique=297|access-date=29 January 2012|archive-date=5 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205233857/http://en.rsf.org/spip.php?page=classement&id_rubrique=297|url-status=dead}}</ref><ref name="RWB 2010">{{cite report|title=RWB Press Freedom Index 2010|year=2010|publisher=Reporters Without Borders|url=http://en.rsf.org/spip.php?page=classement&id_rubrique=1034|access-date=29 January 2012|archive-date=27 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120127185207/http://en.rsf.org/spip.php?page=classement&id_rubrique=1034|url-status=dead}}</ref><ref name="FH Press Freedom 2011">{{cite report|title=FH Press Freedom Index 2011|year=2011|publisher=[[فريڊم هائوس]]|url=http://www.freedomhouse.org/report/freedom-press/2011/bahrain|access-date=29 January 2012|archive-date=18 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180218024047/https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2011/bahrain|url-status=live}}</ref> 2011ع ۾ بحرين تي [[2011ع بحرين بغاوت|عرب بهار واري بغاوت]] خلاف سخت ڪارروائي سبب تنقيد ڪئي وئي. سيپٽمبر ۾ حڪومت طرفان مقرر ڪيل [[بحرين آزاد جاچ ڪميشن|ڪميشن]] سنگين انساني حقن جي ڀڃڪڙين، جنهن ۾ [[بحريني بغاوت دوران تشدد (2011ع کان اڄ تائين)|منظم تشدد]] شامل هو، بابت [[2011ع بحرين بغاوت بابت انساني حقن جون رپورٽون|رپورٽن]] جي تصديق ڪئي. حڪومت سڌارا آڻڻ ۽ "ڏکوئيندڙ واقعن" کي ٻيهر نه ورجائڻ جو واعدو ڪيو.<ref>{{cite magazine|first=Elizabeth|last=Dickinson|date=23 November 2011|url=https://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2011/1123/Bahrain-commission-issues-brutal-critique-of-Arab-Spring-crackdown|title=Bahrain commission issues brutal critique of Arab Spring crackdown|archive-url=https://web.archive.org/web/20120707092211/http://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2011/1123/Bahrain-commission-issues-brutal-critique-of-Arab-Spring-crackdown|archive-date=7 July 2012|magazine=The Christian Science Monitor|access-date=5 July 2012}}</ref> بهرحال، اپريل 2012ع ۾ ايمنسٽي انٽرنيشنل ۽ هيومن رائٽس واچ طرفان جاري ڪيل رپورٽن موجب ساڳيون ڀڃڪڙيون اڃا به جاري هيون.<ref>{{cite news|title=Amnesty report: Bahrain reforms are "flawed," "inadequate"|first=Ed|last=Payne|url=https://www.cnn.com/2012/04/17/world/meast/bahrain-unrest/index.html|publisher=CNN|date=17 April 2012|access-date=7 July 2012|archive-date=18 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120418063057/http://www.cnn.com/2012/04/17/world/meast/bahrain-unrest/index.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite episode|series=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-17887731|title=Bahrain police 'continue to torture detainees'|archive-url=https://web.archive.org/web/20171018100734/http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-17887731|archive-date=18 October 2017|station=BBC|date=29 April 2012|access-date=5 July 2012}}</ref> ايمنسٽي انٽرنيشنل جي 2015ع واري ملڪ بابت رپورٽ اختلاف راءِ جي مسلسل دٻاءَ، اظهار جي آزاديءَ تي پابندين، ناجائز قيد، ۽ شهرين تي بار بار تشدد ۽ ٻين بدسلوڪين ڏانهن اشارو ڪري ٿي.<ref>{{cite report|url=https://www.amnesty.org/en/documents/mde11/1396/2015/en/|title=Bahrain: Behind the rhetoric: Human rights abuses in Bahrain continue unabated|archive-url=https://web.archive.org/web/20160408035454/http://www.amnesty.org/en/documents/mde11/1396/2015/en/|archive-date=8 April 2016|publisher=Amnesty International|year=2015}}</ref> آڪٽوبر 2014ع مطابق، بحرين تي هڪ "[[آمرانه حڪومت]]" حڪمراني ڪري ٿي ۽ آمريڪا ۾ قائم غير سرڪاري تنظيم [[فريڊم هائوس]] ان کي "آزاد نه" قرار ڏئي ٿي.<ref name= FH2013>{{cite web|title=Bahrain|url=http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2013/bahrain|website=Freedom house|access-date=13 October 2014|archive-date=23 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141023025942/http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2013/bahrain|url-status=live}}</ref> فريڊم هائوس پنهنجي 2021ع واري رپورٽ ۾ به بحرين کي "آزاد نه" قرار ڏنو.<ref>{{cite web|title=Bahrain: Country Profile|url=https://freedomhouse.org/country/bahrain|access-date=15 July 2021|website=Freedom House|language=en|archive-date=26 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120126131533/https://freedomhouse.org/country/bahrain|url-status=live}}</ref> 7 جولاءِ 2016ع تي [[يورپي پارليامينٽ]] وڏي اڪثريت سان هڪ قرارداد منظور ڪئي، جنهن ۾ بحريني اختيارين طرفان انساني حقن جي ڀڃڪڙين جي مذمت ڪئي وئي ۽ ملڪ جي انساني حقن جي محافظن، سياسي مخالفن ۽ سول سوسائٽي خلاف جاري جبر ختم ڪرڻ جو زور ڀريو مطالبو ڪيو ويو.<ref>{{cite press release|url=https://www.indexoncensorship.org/2016/07/european-parliament-adopts-resolution-condemning-bahrains-crackdown-on-civil-society-and-political-opposition/|title=European Parliament adopts resolution condemning Bahrain's human rights abuses|archive-url=https://web.archive.org/web/20161101073324/https://www.indexoncensorship.org/2016/07/european-parliament-adopts-resolution-condemning-bahrains-crackdown-on-civil-society-and-political-opposition/|archive-date=1 November 2016|publisher=Indexoncensorship.org|access-date=7 November 2016}}</ref> [[File:Sit-in in solidarity with Nabeel Rajab.JPG|thumb| ڪيترن ماڻهن انساني حقن جي ڪارڪن [[نبيل رجب]] سان يڪجهتي طور ڌرڻو هنيو.]] آگسٽ 2017ع ۾ آمريڪي پرڏيهي وزير [[ريڪس ٽلرسن]] بحرين ۾ شيعن سان امتيازي سلوڪ خلاف ڳالهائيندي چيو ته "اتي شيعه برادري جا ميمبر حڪومت جي نوڪرين، تعليم ۽ عدالتي نظام ۾ جاري امتيازي سلوڪ بابت رپورٽون ڏيندا رهن ٿا"، ۽ اهو ته "بحرين کي شيعه برادرين سان امتيازي سلوڪ بند ڪرڻ گهرجي." هن اهو پڻ چيو ته "بحرين ۾ حڪومت شيعه عالمن، برادريءَ جي ميمبرن ۽ مخالف ڌر جي سياستدانن کان پڇا ڳاڇا، کين حراست ۾ وٺڻ ۽ گرفتار ڪرڻ جاري رکي ٿي."<ref>{{cite web|title=Bahrain must stop discriminating against Shias: Tillerson|url=http://www.shiitenews.org/index.php/bahrain/item/30090-bahrain-must-stop-discriminating-against-shias-tillerson|website=Shiite News|access-date=18 August 2017|archive-date=19 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170819062026/http://www.shiitenews.org/index.php/bahrain/item/30090-bahrain-must-stop-discriminating-against-shias-tillerson|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Bahrain must stop discriminating against Shias: Tillerson|url=http://muslimtimes.co/2017/08/16/bahrain-must-stop-discriminating-shias-tillerson/|website=Muslim Times|access-date=18 August 2017|archive-date=19 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170819102118/http://muslimtimes.co/2017/08/16/bahrain-must-stop-discriminating-shias-tillerson/|url-status=live}}</ref> بهرحال، سيپٽمبر 2017ع ۾ آمريڪي پرڏيهي کاتي بحرين کي 3.8 بلين ڊالر کان وڌيڪ قيمت جي هٿيارن جي وڪري جي منظوري ڏني، جنهن ۾ ايف-16 جهاز، اپ گريڊ، ميزائل ۽ گشتي ٻيڙيون شامل هيون.<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-usa-bahrain-defense/state-department-approves-3-8-billion-in-arms-sales-to-bahrain-pentagon-idUSKCN1BJ2L9|title=State Department approves $3.8 billion in arms sales to Bahrain: Pentagon|website=<!--CB--> |agency=Reuters<!--Citation bot-->|access-date=12 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170912160402/http://www.reuters.com/article/us-usa-bahrain-defense/state-department-approves-3-8-billion-in-arms-sales-to-bahrain-pentagon-idUSKCN1BJ2L9|archive-date=12 September 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|author=The New Arab|url=https://www.alaraby.co.uk/english/news/2017/9/9/us-approves-huge-arms-sale-to-bahrain|title=US approves huge arms sale to Bahrain despite human rights concerns|publisher=Alaraby.co.uk|date=5 December 2014|access-date=19 July 2018|archive-date=19 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180719024323/https://www.alaraby.co.uk/english/news/2017/9/9/us-approves-huge-arms-sale-to-bahrain|url-status=live}}</ref> پنهنجي تازي رپورٽ ۾ ايمنسٽي انٽرنيشنل آمريڪي ۽ برطانوي حڪومتن تي الزام هنيو ته اهي حڪمران بحريني حڪومت طرفان انساني حقن جي خوفناڪ ڀڃڪڙين کان اکيون ٻوٽي ويٺيون آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/documents/mde11/6790/2017/en/|title=Document|publisher=Amnesty International|date=7 September 2017|access-date=19 July 2018|archive-date=19 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180719024342/https://www.amnesty.org/en/documents/mde11/6790/2017/en/|url-status=live}}</ref> 31 جنوري 2018ع تي ايمنسٽي انٽرنيشنل رپورٽ ڪيو ته بحريني حڪومت 2012ع ۾ پنهنجي چئن شهرين جي قوميت رد ڪرڻ کان پوءِ کين ملڪ بدر ڪري ڇڏيو، جنهن سان اهي بي وطن ماڻهو بڻجي ويا.<ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2018/01/bahrain-government-expels-citizens-after-having-revoked-their-nationality/|title=Bahrain: Government expels citizens after having revoked their nationality &#124; Amnesty International|date=31 January 2018|publisher=Amnesty International|access-date=19 July 2018|archive-date=18 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180718234518/https://www.amnesty.org/en/latest/news/2018/01/bahrain-government-expels-citizens-after-having-revoked-their-nationality/|url-status=live}}</ref> 21 فيبروري 2018ع تي انساني حقن جي ڪارڪن [[نبيل رجب]] کي ٽوئيٽن ۽ انساني حقن جي ڀڃڪڙين جي دستاويزڪاري سبب وڌيڪ پنج سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي.<ref>{{cite news|title=Bahrain Activist Gets 5-Year Sentence for "Insulting" Tweets|url=https://www.nytimes.com/2018/02/21/world/middleeast/nabeel-rajab-bahrain-twitter.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20180222124052/https://www.nytimes.com/2018/02/21/world/middleeast/nabeel-rajab-bahrain-twitter.html|archive-date=2018-02-22|url-access=subscription|url-status=live|work=The New York Times|date=21 February 2018}}</ref> حڪمران خاندان جي طرفان، بحريني پوليس کي برطانوي حڪومت کان عوامي احتجاجن سان منهن ڏيڻ بابت تربيت ملي آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.vice.com/en/article/britain-trained-a-bahraini-police-chief-who-presided-over-abuse-of-political-dissidents/|title=Britain Trained a Bahraini Police Chief Who Presided Over Abuse of Political Dissidents|website=Vice|date=6 April 2018|access-date=29 December 2018|archive-date=29 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181229171753/https://www.vice.com/amp/en_uk/article/43b4k9/britain-trained-a-bahraini-police-chief-who-presided-over-abuse-of-political-dissidents|url-status=live}}</ref>{{unreliable source?|date=December 2018}}<ref>{{cite news|url=https://www.thetimes.co.uk/article/britain-helps-train-violent-bahraini-police-hwk8flg5c|title=Britain helps train "violent" Bahraini police|first=Jon|last=Ungoed-Thomas|date=5 February 2017|work=The Times|quote=the fund was used to pay for Bahrain's chief of police, Tariq al-Hassan, and other senior officers to travel to Belfast to learn how police in Northern Ireland deal with public protests.|access-date=29 December 2018|archive-date=29 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181229173331/https://www.thetimes.co.uk/article/britain-helps-train-violent-bahraini-police-hwk8flg5c|url-status=live}}</ref> 11 جولاءِ 2020ع تي بحرين جي هڪ سرڪاري نگراني اداري دعويٰ ڪئي ته جمهوريت نواز ٻن ڪارڪنن جا اعتراف تشدد ذريعي ورتا ويا هئا. بحرين جا محمد رمضان ۽ حسين موسيٰ 2011ع جي جمهوريت نواز احتجاجن ۾ اهم شخصيتون هئا. کين 2014ع ۾ گرفتار ڪيو ويو ۽ هڪ پوليس اهلڪار جي قتل جو الزام لڳايو ويو.<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/bahrain-found-evidence-of-torture-behind-confession-but-death-sentences-still-stand/2020/07/10/b6b04a66-c211-11ea-8908-68a2b9eae9e0_story.html|title=Bahrain found evidence of torture behind confession. But death sentences still stand.|access-date=11 July 2020|newspaper=The Washington Post}}</ref> 13 جولاءِ 2020ع تي بحرين جي اعليٰ عدالت اڳوڻو فيصلو رد ڪرڻ کان انڪار ڪندي ٻنهي مردن جي موت جي سزا برقرار رکي. ان فيصلي تي [[بحرين انسٽيٽيوٽ فار رائٽس اينڊ ڊيموڪريسي]] (BIRD) جي وڪالت واري شعبي جي ڊائريڪٽر سيد احمد الوداعي تنقيد ڪندي چيو: "اڄ جو فيصلو بحرين ۾ انساني حقن جي جدوجهد تي هڪ ٻيو ڪارو داغ آهي."<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2020/jul/13/bahrain-to-execute-two-activists-despite-concerns-over-torture|title=Bahrain to execute two activists despite concerns over torture|access-date=13 July 2020|website=The Guardian|archive-date=2 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200102225119/https://www.theguardian.com/world/2020/jul/13/bahrain-to-execute-two-activists-despite-concerns-over-torture|url-status=live}}</ref> جنوري 2021ع ۾ ''[[هيومن رائٽس واچ]]'' طرفان شايع ٿيل 761 صفحن واري ''ورلڊ رپورٽ 2021'' ظاهر ڪيو ته 2020ع ۾ بحرين ۾ انساني حقن جي صورتحال بهتر نه ٿي. رپورٽ ۾ نمايان ڪيو ويو ته سوشل ميڊيا سرگرمين خلاف جبر ۾ واڌ ٿي، غير منصفانه مقدمن کان پوءِ عدالتن مخالف ڌر جي ڪارڪنن خلاف موت جون سزائون برقرار رکيون، ۽ نقادن کي پرامن اظهار سبب مقدمن کي منهن ڏيڻو پيو. ملڪ موت جي سزا جي استعمال ۾ به واڌ ڪئي، جڏهن ته حراست ۾ رکيل ڪجهه نمايان مخالف شخصيتن کي طبي علاج ڏيڻ کان انڪار ڪيو. هيومن رائٽس واچ چيو ته بحرين هر اهڙي ماڻهو کي خاموش ڪرڻ ۽ سزا ڏيڻ لاءِ ڪيترائي جابراڻا اوزار استعمال ڪري ٿو، جيڪو حڪومت تي تنقيد ڪرڻ جي جرئت ڪري ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.hrw.org/news/2021/01/13/bahrain-no-improvement-rights-record|title=Bahrain: No Improvement in Rights Record|access-date=13 January 2021|publisher=Human Rights Watch|archive-date=2 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200102225119/https://www.hrw.org/news/2021/01/13/bahrain-no-improvement-rights-record|url-status=live}}</ref> مارچ 2021ع ۾ هيومن رائٽس واچ (HRW) ۽ لنڊن ۾ قائم [[بحرين انسٽيٽيوٽ فار رائٽس اينڊ ڊيموڪريسي]] دعويٰ ڪئي ته 11 کان 17 سالن جي عمر وارن 13 ٻارن کي احتجاج سان لاڳاپيل ڪيسن ۾ حراست ۾ وٺڻ کان پوءِ مارڪٽ ڪئي وئي ۽ کين جنسي زيادتي ۽ بجليءَ جا جهٽڪا ڏيڻ جون ڌمڪيون ڏنيون ويون.<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/bahrain-security-int-idUSKBN2B21NT|title=Rights groups say Bahrain police beat children and threatened them with rape|website=<!--CB--> |access-date=10 March 2021|agency=Reuters<!--Citation bot-->}}</ref> ==== عورتن جا حق ==== {{Main|بحرين ۾ عورتن جا حق}} بحرين ۾ عورتن کي 2002ع جي چونڊن ۾ ووٽ ڏيڻ ۽ قومي چونڊن ۾ بيهڻ جا حق حاصل ٿيا.<ref>{{cite news|title=In Bahrain, Women Run, Women Vote, Women Lose|first=Neil|last=MacFarquhar|url=https://www.nytimes.com/2002/05/22/world/in-bahrain-women-run-women-vote-women-lose.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20121109232242/http://www.nytimes.com/2002/05/22/world/in-bahrain-women-run-women-vote-women-lose.html|archive-date=2012-11-09|url-access=subscription|url-status=live|newspaper=The New York Times|date=22 May 2002|access-date=7 July 2012}}</ref> بهرحال، ان سال جي چونڊن ۾ ڪابه عورت عهدي لاءِ چونڊجي نه سگهي.<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/bahrain/1411342/Islamists-gain-majority-in-Bahrain.html|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/bahrain/1411342/Islamists-gain-majority-in-Bahrain.html|archive-date=10 January 2022|url-access=subscription|url-status=live|title=Islamists gain majority in Bahrain|last=Darwish|first=Adel|date=26 October 2002|work=The Telegraph|access-date=5 October 2012|location=London}}{{cbignore}}</ref> عورت اميدوارن جي ناڪاميءَ جي جواب ۾ ڇهن عورتن کي شورا ڪائونسل ۾ مقرر ڪيو ويو، جنهن ۾ بادشاهت جي اصلي يهودي ۽ عيسائي برادرين جا نمائندا پڻ شامل آهن.<ref>[http://www.middle-east-online.com/english/?id=18635 Jew and Christian amongst 10 women in Shura council] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010150914/http://www.middle-east-online.com/english/?id=18635 |date=10 October 2017 }} ''Middle East Online''</ref> [[ندا حفاظ]] 2004ع ۾ صحت واري وزير طور مقرر ٿيڻ سان ملڪ جي پهرين عورت ڪابينا وزير بڻي. نيم سرڪاري عورتن جي گروهه، [[عورتن لاءِ اعليٰ ڪائونسل]]، 2006ع جي عام چونڊن ۾ حصو وٺڻ لاءِ عورت اميدوارن کي تربيت ڏني. جڏهن بحرين 2006ع ۾ گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي جي صدارت لاءِ چونڊيو ويو، ته ان وڪيل ۽ عورتن جي حقن جي ڪارڪن [[حيا راشد آل خليفه|حيا بنت راشد آل خليفه]] کي گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي جي صدر مقرر ڪيو، جيڪا تاريخ ۾ عالمي اداري جي سربراهي ڪندڙ صرف ٽين عورت هئي.<ref>[https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=18797&Cr=general&Cr1=assembly 'UN General Assembly to be headed by its third-ever woman president'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171003034849/https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=18797&Cr=general&Cr1=assembly |date=3 October 2017 }}, United Nations, 8 June 2006</ref> عورتن جي حقن جي ڪارڪن غاده جمشير چيو ته "حڪومت عورتن جي حقن کي بين الاقوامي سطح تي سينگار جي اوزار طور استعمال ڪيو." هن سڌارن کي "مصنوعي ۽ حاشياتي" قرار ڏنو ۽ حڪومت تي "غير سرڪاري عورتن جي تنظيمن کي روڪڻ" جو الزام لڳايو.<ref name="GJ 18.12.2006" /> 2006ع ۾ [[لطيفه القعود]] بنا مقابلي ڪاميابي حاصل ڪرڻ کان پوءِ پهرين عورت پارليامينٽ ميمبر بڻي.<ref>Toumi, Habib (27 November 2006). [http://gulfnews.com/news/gulf/bahrain/women-fail-to-add-to-the-seat-won-unopposed-1.267190 "Women fail to add to the seat won unopposed"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180922115418/http://gulfnews.com/news/gulf/bahrain/women-fail-to-add-to-the-seat-won-unopposed-1.267190 |date=22 September 2018 }}. ''Gulf News''. Retrieved 4 July 2012.</ref> 2011ع جي ضمني چونڊن کان پوءِ اهو انگ وڌي چار ٿي ويو.<ref>Toumi, Habib (8 October 2011). [http://gulfnews.com/news/gulf/bahrain/bahrain-women-mps-set-to-make-a-difference-as-parliament-reconvenes-1.887965 "Bahrain women MPs set to make a difference as parliament reconvenes"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180922122427/http://gulfnews.com/news/gulf/bahrain/bahrain-women-mps-set-to-make-a-difference-as-parliament-reconvenes-1.887965 |date=22 September 2018 }}. ''Gulf News''. Retrieved 4 July 2012.</ref> 2008ع ۾ [[هودا نونو]] کي آمريڪا ۾ سفير مقرر ڪيو ويو، جنهن سان هوءَ ڪنهن به عرب ملڪ جي پهرين يهودي سفير بڻي.<ref>[https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7426806.stm "Bahrain names Jewish ambassador"] . BBC News. 29 May 2008. Retrieved 4 July 2012.</ref> 2011ع ۾ [[ايلس سمعان]]، جيڪا هڪ عيسائي عورت آهي، برطانيا ۾ سفير مقرر ڪئي وئي.<ref>Toumi, Habib (27 May 2012). [http://gulfnews.com/news/gulf/bahrain/bahrain-urges-greater-global-religious-tolerance-1.1028303 "Bahrain urges greater global religious tolerance"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180922122410/http://gulfnews.com/news/gulf/bahrain/bahrain-urges-greater-global-religious-tolerance-1.1028303 |date=22 September 2018 }}. ''Gulf News''. Retrieved 4 July 2012.</ref> === ميڊيا === بحرين ۾ ميڊيا جا اهم ذريعا هفتيوار ۽ روزاني اخبارون، ٽيليويزن ۽ ريڊيو آهن. ملڪ جي گهڻ لساني آبادي جي ضرورتن کي نظر ۾ رکندي اخبارون عربي، انگريزي، مليالم وغيره ڪيترين ئي ٻولين ۾ وڏي پيماني تي دستياب آهن. ''[[اخبار الخليج]]'' ({{lang|ar|أخبار الخليج}}) ۽ ''[[الايام (بحرين)|الايام]]'' ({{lang|ar|الأيام}}) روزانو شايع ٿيندڙ اهم عربي اخبارن جا مثال آهن. ''[[گلف ڊيلي نيوز]]'' ۽ ''[[ڊيلي ٽربيون (بحرين)|ڊيلي ٽربيون]]'' انگريزيءَ ۾ روزاني اخبارون شايع ڪن ٿيون. ''[[گلف مڌيمم]]'' مليالم ٻوليءَ ۾ شايع ٿيندڙ اخبار آهي. ملڪ جو ٽيليويزن نيٽورڪ پنج نيٽورڪن تي مشتمل آهي، جيڪي سڀ [[اطلاعاتي معاملن وارو اٿارٽي]] جي نگراني هيٺ آهن. ريڊيو، ٽيليويزن نيٽورڪ وانگر، گهڻو ڪري سرڪاري انتظام هيٺ آهي ۽ عام طور عربي ٻوليءَ ۾ نشر ڪيو ويندو آهي. ''ريڊيو بحرين'' انگريزي ٻوليءَ جو هڪ پراڻو ريڊيو اسٽيشن آهي، جڏهن ته ''ريڊيو مرچي 104.2'' ملڪ ۾ رهندڙ هندستاني برصغير جي وڏي غير ملڪي آبادي لاءِ نشر ٿيندڙ ريڊيو اسٽيشن آهي. جون 2012ع تائين، بحرين ۾ انٽرنيٽ استعمال ڪندڙن جو انگ 961,000 هو.<ref name="BBC">{{cite news|title=Bahrain profile – Media|publisher=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-14541053|access-date=15 June 2014|archive-date=18 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171018100908/http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-14541053|url-status=live}}</ref> سرحدن کان سواءِ رپورٽرز موجب، هي پليٽفارم "صحافين لاءِ هڪ ڀليڪار آزاد جاءِ فراهم ڪري ٿو، جيتوڻيڪ ان جي نگراني ڏينهون ڏينهن وڌندي پئي وڃي". سخت فلٽرنگ سياسي، انساني حقن، مذهبي مواد ۽ اهڙي مواد کي نشانو بڻائي ٿي، جنهن کي غير اخلاقي سمجهيو وڃي ٿو. 2011ع جي احتجاجن دوران بلاگرن ۽ ٻين [[انٽرنيٽ استعمال ڪندڙ]]ن کي گرفتار ڪيل ماڻهن ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="ReferenceB" /> بحريني صحافين کي اهڙن ڏوهن ۾ مقدمن کي منهن ڏيڻ جو خطرو رهي ٿو، جن ۾ حڪومت يا مذهب کي "ڪمزور ڪرڻ" شامل آهي. [[خود سينسرشپ]] وڏي پيماني تي موجود آهي. 2011ع ۾ حڪومت مخالف احتجاجن دوران صحافي پڻ سرڪاري اهلڪارن جي نشاني تي رهيا. هاڻي بند ڪيل مخالف ڌر جي روزاني اخبار [[الوسط (بحريني اخبار)|''الوسط'']] جي ٽن ايڊيٽرن کي "ڪوڙي" خبرون شايع ڪرڻ جي الزام هيٺ برطرف ڪيو ويو ۽ پوءِ ڏنڊ پڻ وڌو ويو. ڪيترن ئي پرڏيهي صحافين کي ملڪ مان نيڪالي ڏني وئي.<ref name="ReferenceB">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-14541053|publisher=BBC News|title=Bahrain profile|date=29 January 2013|access-date=20 June 2018|archive-date=18 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171018100908/http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-14541053|url-status=live}}</ref> بدامني جي جاچ لاءِ قائم ڪيل هڪ آزاد ڪميشن پنهنجي رپورٽ ۾ ڄاڻايو ته رياستي ميڊيا جي ڪوريج ڪڏهن ڪڏهن اشتعال انگيز هوندي هئي. ان چيو ته مخالف ڌر جي گروهن کي مکيه ڌارا جي ميڊيا تائين مناسب رسائي حاصل نه هئي، ۽ سفارش ڪئي ته حڪومت "سينسرشپ ۾ نرمي آڻڻ تي غور ڪري". سرحدن کان سواءِ رپورٽرز جي جائزي موجب، بحرين کي مسلسل دنيا جي سڀ کان وڌيڪ پابندي مڙهيل ميڊيا وارن ملڪن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite report|url=https://rsf.org/en/country/bahrain|work=Reporters Without Borders|title=Bahrain|date=31 May 2023|access-date=31 May 2023|archive-date=31 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230531040304/https://rsf.org/en/country/bahrain|url-status=live}}</ref> === گورنريٽ === {{Main|بحرين جا گورنريٽ}} بحرين کي چئن گورنريٽن ۾ ورهايو ويو آهي:<ref name="Central Governorate dissolved">{{cite web|url=http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid=386389|work=Gulf Daily News|title=Central Governorate dissolved|access-date=27 December 2014|archive-date=10 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010152732/http://archives.gdnonline.com/NewsDetails.aspx?date=04%2F07%2F2015&storyid=386389|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable" |- ! نقشو !! موجوده گورنريٽ |- | rowspan="4" | [[File:New Governorates of Bahrain 2014.svg|256px]] || <span style="background:yellow"> 1</span> – '''[[گادي واري گورنريٽ، بحرين|گادي واري گورنريٽ]]''' |- | | <span style="background:#F0DC82"> 2</span> – '''[[محرق گورنريٽ]]''' |- | | <span style="background:#7bf;"> 3</span> – '''[[اتر واري گورنريٽ]]''' |- | | <span style="background:pink"> 4</span> – '''[[ڏکڻ واري گورنريٽ]]''' |} == معيشت == {{Main|بحرين جي معيشت}} [[File:GDP_per_capita_development_in_Bahrain.svg|thumb|upright=1.3|بحرين ۾ في فرد مجموعي گهريلو پيداوار (GDP) جي واڌ ويجهه]] [[گڏيل قومن جي اولهه ايشيا لاءِ اقتصادي ۽ سماجي ڪميشن]] جي جنوري 2006ع واري رپورٽ موجب، عرب دنيا ۾ سڀ کان تيزي سان وڌندڙ معيشت بحرين جي هئي.<ref name="Ref_2008">[http://www.arabianbusiness.com/index.php?option=com_content&view=article&id=7116 Bahrain expected to bustle] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080602202004/http://www.arabianbusiness.com/index.php?option=com_content&view=article&id=7116 |date=2 June 2008 }} Arabian Business, 1 February 2007</ref> 2025ع جي ''[[اقتصادي آزاديءَ جو اشاري]]'' موجب بحرين جي معيشت دنيا ۾ آزاديءَ جي لحاظ کان 55هين نمبر تي آهي، جڏهن ته وچ اوڀر/اتر آفريڪا واري علائقي جي 14 ملڪن مان چوٿين نمبر تي آهي. 2008ع ۾، [[گلوبل فنانشل سينٽرز انڊيڪس]] موجب [[لنڊن شهر]] بحرين کي دنيا جو سڀ کان تيزي سان ترقي ڪندڙ مالي مرڪز قرار ڏنو.<ref>[http://www.hedgefundsreview.com/public/showPage.html?page=744774 Hedge Funds Review] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081229120022/http://www.hedgefundsreview.com/public/showPage.html?page=744774 |date=29 December 2008 }} 18 March 2008</ref><ref name=autogenerated1>[http://www.gulf-daily-news.com/Story.asp?Article=211833&Sn=BNEW&IssueID=30364 ''Gulf Daily News''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080321233420/http://www.gulf-daily-news.com/Story.asp?Article=211833&Sn=BNEW&IssueID=30364 |date=21 March 2008 }} 18 March 2008</ref> بحرين جي بئنڪنگ ۽ مالي خدمتن واري شعبي، خاص طور تي [[اسلامي بئنڪنگ ۽ ماليات|اسلامي بئنڪنگ]]، تيل جي طلب سبب پيدا ٿيل علائقائي معاشي واڌ مان وڏو فائدو حاصل ڪيو آهي.<ref name=autogenerated5>{{cite news|url=http://www.arabianbusiness.com/517455-bahrain-calling|title=Bahrain calling&nbsp;– Banking & Finance|newspaper=Arabian Business|publisher=ArabianBusiness.com|date=25 April 2008|access-date=27 June 2010|archive-date=16 September 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100916014320/http://www.arabianbusiness.com/517455-bahrain-calling|url-status=live}}</ref> پيٽروليم جي پيداوار ۽ ان جي پروسيسنگ بحرين جي سڀ کان وڏي برآمدي صنعت آهي، جيڪا برآمدي آمدنيءَ جو 60 سيڪڙو، سرڪاري آمدنيءَ جو 70 سيڪڙو ۽ [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP) جو 11 سيڪڙو فراهم ڪري ٿي.<ref name="CIA" /> [[ايلومينيم بحرين]] جي پيداوار ٻيو وڏو برآمدي شعبو آهي، جنهن کان پوءِ ماليات ۽ تعميراتي مواد اچن ٿا.<ref name="CIA" /> [[File:Manama, Bahrain Decembre 2014.jpg|thumb|مناما جو افق، [[جفير]] کان ڏٺو ويو]] [[File:The Avenues - Grand Avenue section.jpg|thumb|upright|دي ايونيوز جي گرينڊ ايونيو واري حصي جو منظر]] [[File:The Avenues - Outside view.jpg|thumb|دي ايونيوز جي داخلي دروازن مان هڪ جي ٻاهران منظر]] 1985ع کان وٺي تيل جي اگهن ۾ تبديليءَ سبب معاشي حالتون لاٿ چڙهاءَ جو شڪار رهيون آهن، خاص طور تي [[خليجي جنگ|1990–91ع واري خليجي بحران]] دوران ۽ ان کان پوءِ.<ref name="TR">{{Cite book|title=The Report: Bahrain 2010|publisher=Oxford Business Group|isbn=978-1-907065-22-4|pages=12–25|url=https://books.google.com/books?id=jipEf3jnyIoC&pg=PA25|year=2010}}</ref> پنهنجي انتهائي ترقي يافته مواصلاتي ۽ آمدورفت جي سهولتن سبب بحرين ڪيترين ئي گهڻ قومي ڪمپنين جو مرڪز بڻيل آهي، ۽ ڪيترائي وڏا صنعتي منصوبا پڻ تعمير هيٺ آهن. ملڪ جي برآمدن جو وڏو حصو درآمد ڪيل خام تيل مان تيار ڪيل پيٽروليم شين تي مشتمل آهي، جڏهن ته 2007ع ۾ خام تيل ملڪ جي ڪل درآمدن جو 51 سيڪڙو هو.<ref name="TR" /> آڪٽوبر 2008ع ۾ بحرين جي حڪومت ''ويزن 2030'' نالي هڪ ڊگهي مدي واري معاشي حڪمت عملي متعارف ڪرائي، جنهن جو مقصد بحرين کي هڪ گهڻ رخي ۽ پائيدار معيشت ۾ تبديل ڪرڻ آهي. گذريل سالن ۾ حڪومت پنهنجي مالي انحصار کي گهٽائڻ ۽ ملڪ جي ساک کي وڌيڪ بهتر بڻائڻ لاءِ ڪيترائي معاشي سڌارا ڪيا آهن. ان سان گڏ بحرين کي هڪ اهڙي ٻيٽ واري سياحتي منزل طور پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي، جتي سفر جا فاصلا ننڍا هجن ۽ علائقي جي معاشي ۽ سياحتي مرڪز [[دبئي]] جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ "اصلي عرب تجربو" حاصل ٿئي.<ref>{{Cite web|last=Leigh-Hewitson|first=Nadia|date=2022-03-29|title=New beaches and the largest exhibition center in the Middle East: Can Bahrain become a tourist hotspot?|url=https://www.cnn.com/2022/03/29/middleeast/bahrain-tourism-waterfront-development-spc-intl/index.html|access-date=2023-03-01|publisher=CNN|archive-date=1 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230301190147/https://www.cnn.com/2022/03/29/middleeast/bahrain-tourism-waterfront-development-spc-intl/index.html|url-status=live}}</ref> ''دي ايونيوز'' اهڙن جديد ترقياتي منصوبن مان هڪ آهي. هي سامونڊي ڪناري تي واقع هڪ خريداري مرڪز آهي، جيڪو آڪٽوبر 2019ع ۾ کوليو ويو.<ref>{{Cite web|title=The Avenues|url=https://www.the-avenues.com/bahrain/en/about|access-date=2023-03-01|website=the-avenues.com|archive-date=1 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230301190149/https://www.the-avenues.com/bahrain/en/about|url-status=live}}</ref> بحرين پنهنجي وڌندڙ آباديءَ جي خوراڪ جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ خوراڪ جي درآمدن تي گهڻو ڀاڙيندو آهي؛ اهو وڏي مقدار ۾ گوشت ۽ پنهنجي ضرورت جي 75 سيڪڙو ميون جي درآمد ڪندو آهي.<ref>{{Cite news|title=Bahrain fully stocked for Eid al-Adha: official|url=http://al-shorfa.com/en_GB/articles/meii/features/main/2011/11/03/feature-03|access-date=3 October 2012|newspaper=Al Shorfa|date=3 November 2011|archive-date=23 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140223070911/http://al-shorfa.com/en_GB/articles/meii/features/main/2011/11/03/feature-03|url-status=live}}</ref><ref name="DT" /> ڇو ته ملڪ جي رڳو 2.9 سيڪڙو زمين [[قابلِ پوک زمين]] آهي، تنهن ڪري [[زراعت]] بحرين جي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP) ۾ رڳو 0.5 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي.<ref name="DT">{{Cite news|title=Bahrain food import bill to zoom 128pc|url=http://www.dt.bh/newsdetails.php?newsid=081111221401&key=301110213629|access-date=3 October 2012|newspaper=Daily Tribune|date=9 November 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117000029/http://www.dt.bh/newsdetails.php?newsid=081111221401&key=301110213629|archive-date=17 January 2013}}</ref> 2004ع ۾ بحرين [[بحرين–آمريڪا آزاد واپاري معاهدو|بحرين–آمريڪا آزاد واپاري معاهدي]] تي صحيح ڪئي، جنهن سان ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ ڪجهه واپاري رڪاوٽون گهٽايون ويون.<ref name="autogenerated8">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-14541322|title=Bahrain profile: Timeline|date=3 October 2012|publisher=BBC News|archive-date=2 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121002044921/http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-14541322|access-date=5 October 2012|url-status=live}}</ref> 2011ع ۾ [[عالمي معاشي بحران]] ۽ [[2011ع جي بحريني بغاوت]] جي گڏيل اثر سبب ملڪ جي GDP واڌ جي شرح 1.3 سيڪڙو تائين گهٽجي وئي، جيڪا 1994ع کان پوءِ سڀ کان گهٽ واڌ جي شرح هئي.<ref>{{cite news|title=Bahrain economy slows to 1.3 pct q/q growth in Q4|url=https://www.reuters.com/article/bahrain-gdp-idUSL6E8EL12B20120321|access-date=29 June 2012|agency=Reuters<!--Citation bot-->|date=21 March 2012|first=Martin|last=Dokoupil|archive-date=24 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160124223503/http://www.reuters.com/article/bahrain-gdp-idUSL6E8EL12B20120321|url-status=live}}</ref> 2020ع ۾ ملڪ جو سرڪاري قرض 44.5 ارب آمريڪي ڊالر، يعني GDP جو 130 سيڪڙو هو. [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) جي اندازي موجب اهو 2026ع تائين GDP جي 155 سيڪڙو تائين پهچي ويندو. [[فوجي خرچ]] هن قرض ۾ واڌ جو بنيادي سبب آهن.<ref name="mondediplo1">{{cite web|date=1 November 2021|title=حکومت پادشاهی ای که با مشت آهنین بر بحرین حکومت می کند, بوسيله‌ىنویسنده Marc PELLAS برگردان شروين احمدي (Le Monde diplomatique – لوموند ديپلوماتيك, نوامبر 2021 )|url=https://ir.mondediplo.com/2021/11/article3894.html|access-date=22 February 2022|publisher=Ir.mondediplo.com|archive-date=21 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220221000302/https://ir.mondediplo.com/2021/11/article3894.html|url-status=live}}</ref> بحرين ۾ [[حياتياتي گنجائش]] (Biocapacity) تائين رسائي عالمي سراسري کان تمام گهٽ آهي. 2016ع ۾ بحرين وٽ پنهنجي علائقي اندر في ماڻهو صرف 0.52 عالمي هيڪٽر<ref name="footprintdata">{{cite web|url=http://data.footprintnetwork.org/#/countryTrends?cn=13&type=BCpc,EFCpc|title=Country Trends|publisher=Global Footprint Network|access-date=24 June 2020|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808050235/http://data.footprintnetwork.org/#/countryTrends?cn=13&type=BCpc,EFCpc|url-status=live}}</ref> حياتياتي گنجائش موجود هئي، جڏهن ته عالمي سراسري في ماڻهو 1.6 عالمي هيڪٽر هئي.<ref>{{Cite journal|last1=Lin|first1=David|last2=Hanscom|first2=Laurel|last3=Murthy|first3=Adeline|last4=Galli|first4=Alessandro|last5=Evans|first5=Mikel|last6=Neill|first6=Evan|last7=Mancini|first7=MariaSerena|last8=Martindill|first8=Jon|last9=Medouar|first9=FatimeZahra|last10=Huang|first10=Shiyu|last11=Wackernagel|first11=Mathis|year=2018|title=Ecological Footprint Accounting for Countries: Updates and Results of the National Footprint Accounts, 2012–2018|journal=Resources|language=en|volume=7|issue=3|page=58|doi=10.3390/resources7030058|bibcode=2018Resou...7...58L |doi-access=free}}</ref> 2016ع ۾ بحرين في ماڻهو 8.6 عالمي هيڪٽر حياتياتي گنجائش استعمال ڪئي، جيڪا ان جي [[ماحولي نقشِ قدم]] (Ecological Footprint) جي برابر آهي. ان جو مطلب آهي ته بحرين پنهنجي موجود حياتياتي گنجائش کان 16.5 ڀيرا وڌيڪ وسيلا استعمال ڪري ٿو، جنهن سبب ملڪ حياتياتي گنجائش جي کوٽ (Biocapacity Deficit) جو شڪار آهي.<ref name="footprintdata" /> بيروزگاري، خاص طور تي نوجوانن ۾، ۽ تيل سان گڏ زميني پاڻيءَ جي ذخيرن ۾ گهٽتائي، ملڪ جا اهم ڊگهي مدي وارا معاشي مسئلا آهن. 2008ع ۾ بيروزگاري جي شرح 4 سيڪڙو هئي،<ref name="Ref_2008a">{{cite news|url=http://www.gulf-daily-news.com/Story.asp?Article=225349&Sn=BNEW&IssueID=31137|title=Local News » JOBLESS RATE 3.8PC|newspaper=Gulf Daily News|date=4 August 2008|access-date=27 June 2010|archive-date=9 August 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080809135657/http://www.gulf-daily-news.com/story.asp?Article=225349&Sn=BNEW&IssueID=31137|url-status=dead}}</ref> جنهن مان 85 سيڪڙو عورتون هيون.<ref name="Ref_2008b">{{cite web|url=http://www.khaleejtimes.com/darticlen.asp?xfile=data/middleeast/2008/August/middleeast_August80.xml&section=middleeast&col=|title=Khaleej Times Online&nbsp;– 85pc unemployed in Bahrain are females|work=Khaleej Times|date=4 August 2008|access-date=27 June 2010|archive-date=9 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150109105447/http://www.khaleejtimes.com/darticlen.asp?xfile=data%2Fmiddleeast%2F2008%2FAugust%2Fmiddleeast_August80.xml&section=middleeast&col=|url-status=dead}}</ref> 2007ع ۾ بحرين عرب دنيا جو پهريون ملڪ بڻيو، جنهن [[بيروزگاري الائونس]] متعارف ڪرايو. اهو قدم محنت واري وزير [[مجيد العلوي]] جي اڳواڻيءَ ۾ مزدورن جي سڌارن جي هڪ سلسلي جو حصو هو.<ref>[http://archive.gulfnews.com/articles/07/06/22/10134049.html Minister lashes out at parties opposed to unemployment benefit scheme] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071218153535/http://archive.gulfnews.com/articles/07/06/22/10134049.html |date=18 December 2007 }} ''Gulf News'', 22 June 2007</ref> 2023ع جي ٻئي ٽه ماهي (Q2) تائين، بحرين ۾ ڪل روزگار يافته ماڻهن جو انگ 770,129 هو.<ref>{{Cite web |title=Bahrain Total Employment {{!}} Moody's Analytics |url=https://www.economy.com/bahrain/total-employment |access-date=2026-02-04 |website=www.economy.com}}</ref> ان ۾ بحريني ۽ غير بحريني، ٻنهي قسمن جا مزدور شامل هئا. روزگار جي اها سطح [[ڪووڊ-19 وبا]] سبب پيدا ٿيل معاشي لاٿ کان پوءِ مڪمل بحاليءَ جي نشاندهي ڪري ٿي.<ref>{{cite web|title=Bahrain Labour Market Indicators|url=https://blmi.lmra.gov.bh/2022/12/mi_dashboard.xml|publisher=Kingdom of Bahrain Labour Market Regulatory Authority|access-date=3 July 2023|archive-date=3 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230703175351/https://blmi.lmra.gov.bh/2022/12/mi_dashboard.xml|url-status=live}}</ref> === توانائي === {{main|بحرين ۾ توانائي}} بحرين وٽ [[عالمي توانائي جا وسيلا ۽ استعمال|توانائي]] ۽ [[بجلي جي پيداوار]] جي پيداوار، استعمال ۽ درآمد موجود آهي، جنهن سبب اهو خالص توانائي برآمد ڪندڙ ملڪ آهي. [[فارس نار]] جي عربي ڪناري تي بحرين اهو پهريون هنڌ هو، جتي تيل دريافت ٿيو. [[بحرين جو پهريون تيل جو کوهه]]، جيڪو [[جبل الدخان]] جي هيٺان واقع آهي، 1932ع کان هلندڙ آهي. ان جي آپريشن [[بحرين پيٽروليم ڪمپني]] ڪري ٿي. 2023ع ۾ بحرين جي پيٽروليم جي پيداوار لڳ ڀڳ 189,000 بيرل في ڏينهن هئي.<ref>{{cite web |title=Bahrain's declining oil reserves |publisher=EBSCO Information Services |date=2024 |url=https://www.ebsco.com/research-starters/science/bahrains-declining-oil-reserves |access-date=25 July 2025 |author=Prono, Luca }}</ref> ساڳئي سال ملڪ جا تيل جا ذخيرا 168 ملين بيرل ٻڌايا ويا.<ref name="oilgas2023"/> 2023ع تائين، بحرين هر سال تقريباً 16.7 ارب ڪعبي ميٽر (bcm) قدرتي گئس پيدا ڪندو هو ۽ ملڪ وٽ 68 ارب ڪعبي ميٽر قدرتي گئس جا ذخيرا موجود هئا.<ref name="oilgas2023">{{cite web |title=Bahrain's Energy Industry |publisher=TOGY International Limited |url=https://theenergyyear.com/market/bahrains-energy-industry/ |access-date=25 July 2025 |work=The Energy Year }}</ref> === سياحت === {{Main|بحرين ۾ سياحت}} [[File:Muharraq and Manama.jpg|thumb|left|[[محرق]] (اڳئين منظر) ۽ مناما (پٺئين منظر) جا شهر]] [[File:Muharraq Blick nach Manama 2.jpg|thumb|left|[[محرق]] مان ڏٺل مناما]] سياحتي منزل طور، 2019ع ۾ بحرين ۾ هڪ ڪروڙ ڏهه لک کان وڌيڪ سياح آيا.<ref>{{Cite web|title=International tourism in ASEAN by number of arrivals, 2000–14|url=http://dx.doi.org/10.1787/888933443717|access-date=2022-12-24|doi=10.1787/888933443717}}</ref> انهن مان گهڻا پاڙيسري عرب ملڪن مان ايندا آهن، جڏهن ته علائقي کان ٻاهر وارن سياحن جو انگ پڻ وڌي رهيو آهي، جنهن جو سبب بادشاهت جي ثقافتي ورثي بابت وڌندڙ آگاهي ۽ [[بحرين گرانڊ پري]] جي ڪري حاصل ٿيل عالمي سڃاڻپ آهي. هي بادشاهت جديد عرب ثقافت کي پنج هزار سالن جي تهذيب جي آثار قديمه واري ورثي سان گڏائي ٿي. ٻيٽ تي ڪيترائي قلعا موجود آهن، جن مان [[قلعة البحرين]] کي [[يونيسڪو]] طرفان [[عالمي ورثي واري ماڳ]] طور درج ڪيو ويو آهي. [[بحرين قومي عجائب گهر]] ۾ ملڪ جي تاريخ سان لاڳاپيل اهڙيون نوادرات موجود آهن، جيڪي لڳ ڀڳ 9000 سال اڳ ٻيٽ تي پهرين انساني آباديءَ تائين پهچن ٿيون، جڏهن ته [[بيت القرآن]] (عربي: بيت القرآن، معنيٰ: ''قرآن جو گهر'') هڪ اهڙو عجائب گهر آهي، جتي [[قرآن]] سان لاڳاپيل اسلامي نوادرات رکيل آهن. بادشاهت جي مشهور تاريخي سياحتي ماڳن ۾ [[الخميس مسجد]]، جيڪا علائقي جي قديم ترين مسجدن مان هڪ آهي، محرق ۾ [[عراد قلعو]]، [[باربار مندر]]، جيڪو بحرين جي دلموني دور جو هڪ قديم مندر آهي، [[عالي دفنائي ٽڪريون]] ۽ [[سار، بحرين|سار مندر]] شامل آهن.<ref>{{cite web|title=Popular Attractions|url=http://www.bahrainguide.org/BG2/popularattractions.html|publisher=Bahrain Guide|access-date=5 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120923132143/http://www.bahrainguide.org/BG2/popularattractions.html|archive-date=23 September 2012|url-status=dead}}</ref> [[بحرين جو حياتيءَ جو وڻ|حياتيءَ جو وڻ]]، جيڪو [[سخير]] جي ريگستان ۾ پاڻي جي ڪنهن ويجهي ذريعي کان سواءِ 400 سالن کان بيٺو آهي، پڻ هڪ مشهور سياحتي ڪشش آهي.<ref>{{cite web|title=Tree of Life, Bahrain|date=20 May 2012|url=http://www.wondermondo.com/Countries/As/Bahrain/Southern/TreeOfLife.htm|publisher=Wondermondo|access-date=25 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120818220106/http://www.wondermondo.com/Countries/As/Bahrain/Southern/TreeOfLife.htm|archive-date=18 August 2012|url-status=live}}</ref> [[File:Tree_of_Life_Bahrain.jpg|thumb|[[بحرين جو حياتيءَ جو وڻ|حياتيءَ جو وڻ]]، 9.75 ميٽر اوچو [[پروسوپس سينيراريا]] جو وڻ، جيڪو 400 سالن کان وڌيڪ پراڻو آهي.]] [[پکين جو مشاهدو]] (خاص طور تي [[حوار ٻيٽ]]ن ۾)، [[اسڪوبا ڊائيونگ]] ۽ [[گهوڙي سواري]] بحرين جون مشهور سياحتي سرگرميون آهن. ويجهي [[سعودي عرب]] ۽ علائقي جي ٻين ملڪن مان ڪيترائي سياح خاص طور تي مناما ۾ خريداري لاءِ اچن ٿا، جتي راڄڌاني مناما ۾ [[بحرين سٽي سينٽر]] ۽ مناما جي [[سيف]] علائقي ۾ [[سيف مال]] جهڙا وڏا خريداري مرڪز موجود آهن. مناما جي پراڻي علائقي ۾ [[مناما سوق]] ۽ ''گولڊ سوق'' پڻ سياحن ۾ تمام گهڻا مشهور آهن.<ref name=MoFA>{{cite web|title=Tourism|url=http://www.mofa.gov.bh/Default.aspx?tabid=134|publisher=Bahraini Ministry of Foreign Affairs|access-date=25 June 2012|archive-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117015030/http://www.mofa.gov.bh/Default.aspx?tabid=134|url-status=live}}</ref> جنوري 2019ع ۾ سرڪاري [[بحرين نيوز ايجنسي]] اعلان ڪيو ته اونهاري 2019ع ۾ لڳ ڀڳ 100,000 چورس ميٽر ايراضيءَ تي پکڙيل هڪ زيرِ آب موضوعاتي پارڪ کوليو ويندو، جنهن جو مرڪزي حصو پاڻيءَ ۾ ٻڏل [[بوئنگ 747]] جهاز هوندو.<ref>{{cite news|url=https://www.cnn.com/travel/article/boeing-jet-underwater-park-bahrain/index.html|title=Underwater theme park opening in Bahrain|first=Francesca|last=Street|date=23 January 2019|publisher=CNN Travel|language=en|access-date=23 January 2019|archive-date=23 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190123150648/https://www.cnn.com/travel/article/boeing-jet-underwater-park-bahrain/index.html|url-status=live}}</ref> هي منصوبو سپريم ڪائونسل فار انوائرنمينٽ، بحرين ٽوئرزم اينڊ ايگزيبيشنز اٿارٽي (BTEA) ۽ خانگي سيڙپڪارن جي گڏيل شراڪت سان تيار ڪيو ويو. بحرين کي اميد آهي ته دنيا جي مختلف ملڪن مان اسڪوبا ڊائيور هن زيرِ آب پارڪ جو دورو ڪندا، جنهن ۾ مصنوعي [[مرجاني چٽان]]ون، بحريني موتي واپاري جي گهر جي نقل ۽ مختلف مجسما پڻ شامل هوندا.<ref>{{cite news|url=https://www.cnn.com/travel/article/boeing-jet-underwater-park-bahrain/index.html|title=Underwater theme park opening in Bahrain|first=Francesca|last=Street|date=23 January 2019|publisher=CNN Travel|language=en|access-date=23 January 2019|archive-date=23 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190123150648/https://www.cnn.com/travel/article/boeing-jet-underwater-park-bahrain/index.html|url-status=live}}</ref> هن پارڪ جو مقصد دنيا جو سڀ کان وڏو ماحول دوست زيرِ آب موضوعاتي پارڪ بڻجڻ آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.travelandleisure.com/travel-news/worlds-largest-underwater-theme-park-coming|title=The World's Largest Underwater Theme Park Is Coming to Bahrain|website=Travel + Leisure|language=en|access-date=25 January 2019|archive-date=25 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190125015019/https://www.travelandleisure.com/travel-news/worlds-largest-underwater-theme-park-coming|url-status=live}}</ref> 2005ع کان وٺي بحرين هر سال مارچ مهيني ۾ ''اسپرنگ آف ڪلچر'' نالي هڪ ساليانو ميلو منعقد ڪندو اچي ٿو، جنهن ۾ عالمي شهرت يافته موسيقار ۽ فنڪار موسيقيءَ جي محفلن ۾ شرڪت ڪندا آهن.<ref name=TA>{{cite web|title=Bahrain's 'Spring of Culture Festival' opens|url=http://www.tradearabia.com/news/ttn_213478.html|publisher=TradeArabia|access-date=25 June 2012|archive-date=19 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210819044905/http://www.tradearabia.com/news/ttn_213478.html|url-status=live}}</ref> مناما کي 2012ع لاءِ [[عرب ثقافت جو گاديءَ جو هنڌ]]، 2013ع لاءِ [[عرب سياحت جو گاديءَ جو هنڌ]]، 2014ع لاءِ ايشيائي سياحت جو گاديءَ جو هنڌ، ۽ [[خليجي سهڪار ڪائونسل]] طرفان 2016ع لاءِ خليجي سياحت جو گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو. 2012ع واري ميلي ۾ [[اندريا بوچيلي]]، [[خوليو اِگليسياس]] ۽ ٻين مشهور موسيقارن جون محفلون منعقد ٿيون.<ref name=TOB>{{cite news|title=Bahrain Spring of Culture 2012|newspaper=Time Out Bahrain|date=27 February 2012|url=http://www.timeoutbahrain.com/aroundtown/features/30520-bahrain-spring-of-culture-2012|publisher=TimeOutBahrain|access-date=25 June 2012|archive-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117000028/http://www.timeoutbahrain.com/aroundtown/features/30520-bahrain-spring-of-culture-2012|url-status=live}}</ref> == ڍانچو == {{Main|بحرين ۾ آمدورفت}} [[File:Bahrain International Airport (New Terminal).jpg|thumb|بحرين بين الاقوامي هوائي اڏي جو نئون ٽرمينل]] بحرين ۾ هڪ مکيه [[بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[بحرين بين الاقوامي هوائي اڏو]] (BAH) آهي، جيڪو اتر-اوڀر ۾ [[محرق ٻيٽ]] تي واقع آهي. 2019ع دوران هن هوائي اڏي تقريباً 100,000 اڏامن ۽ 9.5 ملين کان وڌيڪ مسافرن کي سنڀاليو.<ref name="Stats 2019">{{cite web|title=2019 Airport Statistics|url=https://mtt.gov.bh/sites/default/files/infograph-attachments/dec_2019.pdf|publisher=Civil Aviation Authority|access-date=15 March 2020|archive-date=30 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930070025/http://mtt.gov.bh/sites/default/files/infograph-attachments/dec_2019.pdf|url-status=live}}</ref> 28 جنوري 2021ع تي بحرين پنهنجي اقتصادي ويزن 2030ع جي حصي طور هوائي اڏي جو نئون ٽرمينل کوليو.<ref name="english.alarabiya.net">{{Cite web|date=2021-01-10|title=Bahrain airport's new passenger terminal to open January 28|url=https://english.alarabiya.net/business/economy/2021/01/10/Bahrain-airport-s-new-passenger-terminal-to-open-January-28|access-date=2023-06-07|publisher=Al Arabiya English|language=en|archive-date=15 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230615230704/https://english.alarabiya.net/business/economy/2021/01/10/Bahrain-airport-s-new-passenger-terminal-to-open-January-28|url-status=live}}</ref> نئون ٽرمينل سالياني 14 ملين مسافرن کي سنڀالڻ جي صلاحيت رکي ٿو ۽ ملڪ جي هوابازي واري شعبي لاءِ هڪ اهم واڌارو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="english.alarabiya.net"/> بحرين جي قومي هوائي ڪمپني [[گلف ايئر]] جو مرڪز پڻ هن هوائي اڏي تي آهي. [[File:King Fahd causeway satellite.png|thumb|خلائي تصوير ۾ شاهه فهد ڪاز وي]] بحرين وٽ خاص طور تي مناما ۾ هڪ سٺو ترقي يافته [[بحرين ۾ روڊ آمدرفت|روڊ نيٽ ورڪ]] موجود آهي. 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ تيل جي دريافت ڪيترن ئي رستن ۽ [[شاهراهه]]ن جي تعمير کي تيز ڪيو، جن ذريعي [[بديع]] جهڙن الڳ-الڳ ڳوٺن کي مناما سان ڳنڍيو ويو.<ref name=Yasser>{{Cite book|last=Elsheshtawy|first=Yasser|year=2008|title=The evolving Arab city: tradition, modernity and urban development|url=https://books.google.com/books?id=O8Zz-2AtuIwC|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-12821-1|page=198}}</ref> اوڀر طرف، 1929ع کان هڪ پل مناما کي [[محرق ٻيٽ]] سان ڳنڍيندي هئي، جڏهن ته 1941ع ۾ هڪ نئون ڪاز وي تعمير ڪيو ويو، جنهن پراڻي ڪاٺيءَ جي پل جي جاءِ ورتي.<ref name=Yasser /> هن وقت ٻنهي هنڌن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ ٽي جديد پلون موجود آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid=326003|title=Seaview blow for Manama|author=Al A'Ali, Mohammed|date=18 March 2012|work=Gulf Daily News|archive-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117000032/http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid=326003|access-date=3 October 2012|url-status=live}}</ref> 1932ع ۾ بحرين بين الاقوامي هوائي اڏي جي تعمير کان پوءِ ٻنهي ٻيٽن جي وچ ۾ آمدرفت ۾ نمايان اضافو ٿيو.<ref name=Yasser /> بعد ۾ [[رِنگ روڊ]] ۽ شاهراهون پڻ تعمير ڪيون ويون، جن مناما کي [[اتر گورنري]] جي ڳوٺن ۽ مرڪزي ۽ ڏاکڻي بحرين جي شهرن سان ڳنڍيو. چارئي مکيه ٻيٽ ۽ سڀئي شهر ۽ ڳوٺ چڱيءَ طرح تعمير ٿيل رستن سان ڳنڍيل آهن. 2002ع ۾ ملڪ ۾ {{convert|3164|km|mi|0|abbr=on}} ڊگها رستا هئا، جن مان {{convert|2433|km|mi|0|abbr=on}} پڪا هئا. {{convert|2.8|km|mi|0|abbr=on}} ڊگهو [[ڪاز وي]] مناما کي [[محرق ٻيٽ]] سان ڳنڍي ٿو، جڏهن ته ٻي پل [[ستره]] کي مکيه ٻيٽ سان ملائي ٿي. {{convert|24|km|mi|0|abbr=on}} ڊگهو [[شاهه فهد ڪاز وي]] بحرين کي [[ام النعسان]] ٻيٽ وسيلي سعودي عرب جي مکيه زمين سان ڳنڍي ٿو. اهو ڊسمبر 1986ع ۾ مڪمل ٿيو ۽ ان جي مالي مدد سعودي عرب ڪئي.<ref>{{cite web|title=Passenger Statistics|url=http://www.kfca.com.sa/en/pages.aspx?pageid=288|publisher=King Fahd Causeway Authority|access-date=25 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117001527/http://www.kfca.com.sa/en/pages.aspx?pageid=288|archive-date=17 January 2013|url-status=dead}}</ref> 2008ع دوران 17,743,495 مسافر هن ڪاز وي مان لنگهيا.<ref>{{cite web|title=Passenger Statistics|url=http://www.kfca.com.sa/en/pages.aspx?pageid=288|publisher=King Fahd Causeway Authority|access-date=25 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117001527/http://www.kfca.com.sa/en/pages.aspx?pageid=288|archive-date=17 January 2013|url-status=dead}}</ref> بحرين ۽ سعودي عرب جي وچ ۾ هڪ ٻئي ڪاز وي، جنهن کي "شاهه حمد ڪاز وي" سڏيو ويندو ۽ جنهن ۾ روڊ سان گڏ ريلوي رابطو پڻ شامل هوندو، هن وقت رٿابنديءَ جي مرحلي ۾ آهي.<ref>{{Cite news|date=2017-06-14|title=Saudi and Bahrain planning new road and rail causeway|language=en|agency=Reuters<!--Citation bot-->|url=https://www.reuters.com/article/saudi-bahrain-causeway-idINKBN1951HZ|access-date=2023-06-07|archive-date=15 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230615230703/https://www.reuters.com/article/saudi-bahrain-causeway-idINKBN1951HZ|url-status=live}}</ref> بحرين جو [[مينا سلمان]] بندرگاهه ملڪ جو مکيه [[سامونڊي بندرگاهه]] آهي، جنهن ۾ 15 [[جهاز بيهارڻ جي جڳهه|برٿ]] موجود آهن.<ref name=autogenerated9>{{cite web|title=Logistics and Infrastructure|url=http://www.bahrainedb.com/logistics-infrastructure.aspx|publisher=Bahrain Economic Development Board|access-date=4 July 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120624222702/http://www.bahrainedb.com/logistics-infrastructure.aspx|archive-date=24 June 2012}}</ref> 2001ع ۾ بحرين وٽ 1,000 [[گراس ٽنيج|گراس ٽنيج]] يا ان کان وڌيڪ گنجائش وارا اٺ واپاري جهاز هئا، جن جي گڏيل گنجائش 270,784 GT هئي.<ref>{{cite web|title=Bahrain – Transportation|url=http://www.nationsencyclopedia.com/Asia-and-Oceania/Bahrain-TRANSPORTATION.html|publisher=Encyclopedia of the Nations|access-date=5 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20060622231954/http://www.nationsencyclopedia.com/Asia-and-Oceania/Bahrain-TRANSPORTATION.html|url-status=live|archive-date=22 June 2006}}</ref> خانگي گاڏيون ۽ ٽيڪسيون شهر اندر آمدرفت جا بنيادي ذريعا آهن.<ref>{{cite web|title=Getting around Bahrain|url=http://www.lonelyplanet.com/bahrain/manama/transport/getting-around|publisher=Lonely Planet|access-date=5 July 2012|archive-date=21 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130121150241/http://www.lonelyplanet.com/bahrain/manama/transport/getting-around|url-status=live}}</ref> [[بحرين ميٽرو]] نالي سڄي ملڪ تي پکڙيل ميٽرو نظام هن وقت تعمير هيٺ آهي ۽ ان کي 2025ع تائين آپريشنل ڪرڻ جو منصوبو آهي. === مواصلات === بحرين ۾ [[مواصلات]] جو شعبو سرڪاري طور 1981ع ۾ بحرين جي پهرين مواصلاتي ڪمپني [[باتيلڪو]] جي قيام سان شروع ٿيو، ۽ 2004ع تائين هن ڪمپني هن شعبي تي [[اجاره داري]] برقرار رکي. 1981ع ۾ ملڪ ۾ 45,000 کان وڌيڪ ٽيليفون استعمال هيٺ هئا. 1999ع تائين باتيلڪو وٽ 100,000 کان وڌيڪ موبائل سبسڪرپشنون هيون.<ref name=RE>{{Cite book|title=Report: Bahrain 2008|year=2008|page=153|url=https://books.google.com/books?id=HHmo2jjjb2AC&pg=PA153|isbn=978-1-902339-97-9|publisher=Oxford Business}}</ref> 2002ع ۾ بين الاقوامي ادارن جي دٻاءَ هيٺ بحرين پنهنجو مواصلاتي قانون لاڳو ڪيو، جنهن تحت آزاد ''[[بحرين مواصلاتي ضابطي اٿارٽي]]'' (TRA) قائم ڪئي وئي.<ref name=RE /> 2004ع ۾ [[زين گروپ|زين]] (جيڪو [[ايم ٽي سي ووڊافون]] جو نئون نالو هو) بحرين ۾ پنهنجون خدمتون شروع ڪيون، جڏهن ته 2010ع ۾ VIVA (جيڪا [[سعودي ٽيليڪام ڪمپني]] گروپ جي ملڪيت هئي) موبائل خدمتون مهيا ڪندڙ ٽئين ڪمپني بڻجي.<ref>{{Cite news|title=VIVA subscribers surge|url=http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid=273916|work=Gulf Daily News|access-date=4 July 2012|archive-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117000038/http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid=273916|url-status=live}}</ref> بحرين 1995ع کان [[انٽرنيٽ]] سان ڳنڍيل آهي ۽ ملڪ جو [[ڊومين لاحقو]] '[[.bh]]' آهي. ملڪ جو رابطي وارو انڊيڪس (جيڪو انٽرنيٽ، مقرر ۽ موبائل ٽيليفون تائين رسائي کي ماپي ٿو) في فرد 210.4 سيڪڙو آهي، جڏهن ته [[فارس نار جي عرب رياستون|فارس نار جي عرب رياستن]] جو علائقائي اوسط 135.37 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite press release|title=Arab Advisors Group reveals Bahrain's communications connectivity leading the region|url=http://www.ameinfo.com/165459.html|publisher=[[AMEinfo]]|access-date=12 September 2011|date=5 August 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110607063909/http://www.ameinfo.com/165459.html|archive-date=7 June 2011}}</ref> بحرين ۾ [[انٽرنيٽ استعمال ڪندڙ]]ن جو انگ 2000ع ۾ 40,000<ref>{{cite web|title=ITU Internet Indicators 2000|url=http://www.itu.int/ITU-D/icteye/Reporting/ShowReportFrame.aspx?ReportName=%2FWTI%2FInformationTechnologyPublic&ReportFormat=HTML4.0&RP_intYear=2000&RP_intLanguageID=1&RP_bitLiveData=False|publisher=[[International Telecommunication Union]]|access-date=12 September 2011|archive-date=7 June 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110607230605/http://www.itu.int/ITU-D/icteye/Reporting/ShowReportFrame.aspx?ReportName=%2FWTI%2FInformationTechnologyPublic&ReportFormat=HTML4.0&RP_intYear=2000&RP_intLanguageID=1&RP_bitLiveData=False|url-status=dead}}</ref> مان وڌي 2008ع ۾ 250,000 ٿي ويو،<ref>{{cite web|title=ITU Internet Indicators 2008|url=http://www.itu.int/ITU-D/icteye/Reporting/ShowReportFrame.aspx?ReportName=/WTI/InformationTechnologyPublic&ReportFormat=HTML4.0&RP_intYear=2008&RP_intLanguageID=1&RP_bitLiveData=False|publisher=[[International Telecommunication Union]]|access-date=12 September 2011|archive-date=4 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111104214021/http://www.itu.int/ITU-D/icteye/Reporting/ShowReportFrame.aspx?ReportName=/WTI/InformationTechnologyPublic&ReportFormat=HTML4.0&RP_intYear=2008&RP_intLanguageID=1&RP_bitLiveData=False|url-status=dead}}</ref> يعني آبادي جي 5.95 سيڪڙو مان وڌي 33 سيڪڙو تائين پهچي ويو. آگسٽ 2013ع مطابق، TRA مجموعي طور 22 [[انٽرنيٽ سروس فراهم ڪندڙ]]ن کي لائسنس جاري ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite web|title=Market Information – No. of Licenses Issued|url=http://www.tra.org.bh/en/marketLicenses.aspx|access-date=29 August 2013|publisher=Telecommunication Regulatory Authority (Kingdom of Bahrain)|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130515151105/http://www.tra.org.bh/EN/marketLicenses.aspx|archive-date=15 May 2013}}</ref> == سائنس ۽ ٽيڪنالاجي == === پاليسي جو ڍانچو === 2008ع ۾ شايع ٿيل ''بحريني اقتصادي ويزن 2030'' اهو ظاهر نٿو ڪري ته تيل جي دولت تي ٻڌل معيشت مان پيداوار ڏيندڙ ۽ عالمي سطح تي مقابلي لائق معيشت ڏانهن منتقل ٿيڻ وارو بيان ڪيل مقصد ڪيئن حاصل ڪيو ويندو. بحرين ضرورت سبب اڳ ئي پنهنجي برآمدات کي ڪنهن حد تائين متنوع ڪري چڪو آهي. فارس نار جي ڪنهن به رياست جي ڀيٽ ۾ هن وٽ هائيڊروڪاربن جا سڀ کان ننڍا ذخيرا آهن، ۽ اهو پنهنجي هڪ زميني تيل واري ميدان مان روزانو 48,000 بيرل پيدا ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal|last=Salacanin|first=S.|date=February 2015|title=Oil and gas reserves: how long will they last?|journal=Bq Magazine}}</ref> ملڪ جي آمدنيءَ جو وڏو حصو ان سامونڊي ميدان ۾ سندس حصي مان اچي ٿو، جنهن جو انتظام سعودي عرب ڪري ٿو. بحرين ۾ گئس جا ذخيرا 27 سالن کان گهٽ عرصي تائين هلڻ جي اميد آهي، جنهن سبب نون صنعتن جي ترقي لاءِ ملڪ وٽ سرمائي جا ٿورا ذريعا رهجي وڃن ٿا. 2013ع ۾ تحقيق ۽ ترقيءَ ۾ سيڙپڪاري تمام گهٽ رهي.<ref name=":0" /> تعليم واري وزارت ۽ اعليٰ تعليم ڪائونسل کان سواءِ، سائنس، ٽيڪنالاجي ۽ جدت ۾ سرگرميءَ جا ٻه اهم مرڪز [[بحرين يونيورسٽي]]، جيڪا 1986ع ۾ قائم ٿي، ۽ بحرين سينٽر فار اسٽريٽجڪ، انٽرنيشنل اينڊ انرجي اسٽڊيز آهن. پوئين اداري جو قيام 2009ع ۾ ٿيو، ته جيئن نئين سوچ کي همٿائڻ ۽ پاليسي سازيءَ تي اثرانداز ٿيڻ لاءِ حڪمت عملي واري سلامتي ۽ توانائيءَ جي مسئلن تي ڌيان ڏيندڙ تحقيق ڪئي وڃي.<ref name=":0" /> === سائنس ۽ تعليم لاءِ نئون ڍانچو === بحرين بادشاهت اندر سائنسي ثقافت پيدا ڪرڻ ۽ ٽيڪنالاجي جدت کي همٿائڻ جي اميد رکي ٿو، ٻين مقصدن سان گڏ. 2013ع ۾ بحرين سائنس سينٽر هڪ اهڙي تعليمي سهولت طور شروع ڪيو ويو، جيڪا 6 کان 18 سالن جي عمر وارن ٻارن ۽ نوجوانن لاءِ تعاملي سکيا فراهم ڪري ٿي. موجوده نمائشن ۾ شامل موضوعن ۾ جونيئر انجنيئرنگ، انساني صحت، پنج حواس، زميني سائنسون ۽ حياتياتي گوناگوني شامل آهن.<ref name=":0" /> اپريل 2014ع ۾ بحرين پنهنجي قومي خلائي سائنس ايجنسي شروع ڪئي. ايجنسي بين الاقوامي خلائي معاهدن، جهڙوڪ [[ٻاهرين خلا جو معاهدو]]، ريسڪيو ايگريمينٽ، [[خلائي ذميواري ڪنوينشن]]، رجسٽريشن ڪنوينشن ۽ مون ايگريمينٽ، جي توثيق لاءِ ڪم ڪري رهي آهي. ايجنسي ٻاهرين خلا ۽ ڌرتيءَ جي مشاهدي لاءِ ڍانچو قائم ڪرڻ جو منصوبو رکي ٿي.<ref name=":0" /> نومبر 2008ع ۾ يونيسڪو جي سرپرستي هيٺ مناما ۾ معلومات ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجيءَ لاءِ هڪ علائقائي مرڪز قائم ڪرڻ بابت معاهدو ڪيو ويو. مقصد خليجي سهڪار ڪائونسل جي ڇهن ميمبر رياستن لاءِ علمي مرڪز قائم ڪرڻ هو. مارچ 2012ع ۾ مرڪز معلومات ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجي ۽ تعليم بابت ٻه اعليٰ سطحي ورڪشاپ منعقد ڪيا. 2013ع ۾ بحرين انٽرنيٽ جي پهچ ۾ عرب دنيا ۾ پهرين نمبر تي هو، جتي آباديءَ جو 90 سيڪڙو انٽرنيٽ تائين رسائي رکندڙ هو، جڏهن ته [[گڏيل عرب امارات]] 86 سيڪڙو ۽ [[قطر]] 85 سيڪڙو سان پٺيان هئا. 2009ع ۾ بحرين ۽ قطر جي صرف اڌ آبادي، يعني 53 سيڪڙو، ۽ گڏيل عرب امارات جي ٻن ٽهين آبادي، يعني 64 سيڪڙو، کي انٽرنيٽ تائين رسائي حاصل هئي.<ref name=":0" /> === تعليم ۽ تحقيق ۾ سيڙپڪاري === 2012ع ۾ حڪومت GDP جو 2.6 سيڪڙو تعليم لاءِ مخصوص ڪيو، جيڪو عرب دنيا ۾ سڀ کان گهٽ شرحن مان هڪ هو. اها شرح لبنان ۾ تعليم تي ٿيندڙ سيڙپڪاري جي برابر هئي ۽ صرف قطر، 2008ع ۾ 2.4 سيڪڙو، ۽ سوڊان، 2009ع ۾ 2.2 سيڪڙو، کان وڌيڪ هئي.<ref name=":0">{{Cite book|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0023/002354/235406e.pdf|title=UNESCO Science Report|publisher=UNESCO|year=2015|isbn=978-92-3-100129-1|location=Paris|access-date=14 June 2017|archive-date=30 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170630025557/http://unesdoc.unesco.org/images/0023/002354/235406e.pdf|url-status=live}}</ref> 2024ع ۾ بحرين [[عالمي جدت اشاري]] ۾ 72هين نمبر تي هو،<ref>{{Cite book|author=[[عالمي دانشورانه ملڪيت تنظيم]]|year=2024|title=Global Innovation Index 2024: Unlocking the Promise of Social Entrepreneurship|url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2024/en/|access-date=2024-10-06|page=18|publisher=World Intellectual Property Organization|language=en|doi=10.34667/tind.50062|isbn=978-92-805-3681-2|archive-date=10 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241210002031/https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2024/en/|url-status=live}}</ref> پر GII 2025ع موجب اهو 62هين نمبر تي پهچي ويو.<ref>{{Cite web |title=Bahrain ranking in the Global Innovation Index 2025|url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/bahrain|access-date=2025-10-20 |website=www.wipo.int|language=en}}</ref> بحرين تحقيق ۽ ترقيءَ ۾ گهٽ سيڙپڪاري ڪري ٿو. 2009ع ۽ 2013ع ۾ رپورٽ موجب اها سيڙپڪاري GDP جو 0.04 سيڪڙو هئي، جيتوڻيڪ ڊيٽا اڻپوري هئي ۽ صرف اعليٰ تعليم واري شعبي تائين محدود هئي. تحقيق ۽ ترقي بابت جامع ڊيٽا جي کوٽ پاليسي سازن لاءِ هڪ چئلينج آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڊيٽا ثبوتن تي ٻڌل پاليسي سازيءَ لاءِ بنياد فراهم ڪري ٿي.<ref name=":0" /> 2013ع لاءِ محققن بابت موجود ڊيٽا صرف اعليٰ تعليم واري شعبي سان لاڳاپيل آهي. هتي محققن جو انگ في ملين آبادي 50 جي برابر آهي، جڏهن ته سڀني روزگار شعبن لاءِ عالمي سراسري في ملين 1,083 آهي.<ref name=":0" /> [[بحرين يونيورسٽي]] ۾ 2014ع ۾ 20,000 کان وڌيڪ شاگرد هئا، جن مان 65 سيڪڙو عورتون هيون، ۽ لڳ ڀڳ 900 فيڪلٽي ميمبر هئا، جن مان 40 سيڪڙو عورتون هيون. 1986ع کان 2014ع تائين يونيورسٽي جي عملي 5,500 مقالا ۽ ڪتاب شايع ڪيا. 2014ع ۾ يونيورسٽي تحقيق تي هر سال لڳ ڀڳ 11 ملين آمريڪي ڊالر خرچ ڪيا، جنهن ۾ 172 مرد ۽ 128 عورتون شامل هيون. اهڙيءَ طرح 2014ع ۾ [[بحرين يونيورسٽي]] ۾ محققن جو 43 سيڪڙو عورتن تي مشتمل هو.<ref name=":0" /> بحرين انهن 11 عرب رياستن مان هڪ هو، جتي 2014ع ۾ سائنس ۽ انجنيئرنگ ۾ يونيورسٽي گريجوئيٽس جي اڪثريت عورتن تي مشتمل هئي. قدرتي سائنسن ۾ گريجوئيٽس جو 66 سيڪڙو، انجنيئرنگ ۾ 28 سيڪڙو، ۽ صحت ۽ ڀلائيءَ ۾ 77 سيڪڙو عورتون هيون. تحقيق ۾ عورتن جي حصيداري جو اندازو لڳائڻ ڏکيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ 2013ع جو ڊيٽا صرف اعليٰ تعليم واري شعبي تائين محدود آهي.<ref name=":0" /> === تحقيقي پيداوار جا رجحان === 2014ع ۾ بحريني سائنسدانن ٿامسن رائٽرز جي ويب آف سائنس، سائنس سائٽيشن انڊيڪس ايڪسپينڊيڊ، موجب بين الاقوامي طور فهرستبند جرنلن ۾ 155 مضمون شايع ڪيا. اهو في ملين آبادي 15 مضمونن جي برابر آهي، جڏهن ته 2013ع ۾ عالمي سراسري في ملين 176 مضمون هئي. سائنسي پيداوار 2005ع ۾ 93 مضمونن کان آهستي آهستي وڌي آهي، پر اڃا به محدود آهي. 2014ع تائين عرب رياستن مان هن ڊيٽابيس ۾ صرف موريتانيا ۽ فلسطين جي پيداوار بحرين کان گهٽ هئي.<ref>{{cite web|title=United Arab Emirates Mobile Number Database|url=https://numberdatabase.jimdofree.com/united-arab-emirates-mobile-number-database/|access-date=9 December 2020|website=numberdatabase|language=en-US|archive-date=13 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210813034108/https://numberdatabase.jimdofree.com/united-arab-emirates-mobile-number-database/|url-status=dead}}</ref><ref name=":0" /> 2008ع کان 2014ع تائين، بحريني سائنسدانن سڀ کان وڌيڪ سعودي عرب جي ساٿين سان گڏ ڪم ڪيو، جنهن جا 137 مضمون هئا، ان کان پوءِ مصر 101، برطانيا 93، آمريڪا 89 ۽ تيونس 75 مضمونن سان آيا.<ref name=":0" /> == آبادي == {{Main|بحرين جي آبادي}} [[File:Joining in prayer - Flickr - Al Jazeera English.jpg|thumb|بحريني مناما ۾ عوامي نماز ادا ڪندي]] [[File:Manama Souq (Traditional marketplace).jpg|thumb|بحرين جي قومي ڏينهن تي مناما سوق]] 2010ع ۾ بحرين جي آبادي 1.2 ملين هئي، جنهن مان 568,399 بحريني ۽ 666,172 غير شهري هئا.<ref name="2010-census">{{cite web|title=General Tables|url=http://www.census2010.gov.bh/results_en.php|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120320104234/http://www.census2010.gov.bh/results_en.php|archive-date=20 March 2012|access-date=3 March 2012|publisher=Bahraini 2020}}</ref> اها آبادي 2007ع ۾ 1.05 ملين، جنهن ۾ 517,368 غير شهري هئا، کان وڌي هئي؛ اهو ئي سال هو، جڏهن بحرين جي آبادي هڪ ملين کان وڌي وئي.<ref name="Ref_2008c">{{cite web|url=http://gulfnews.com/news/gulf/bahrain/bahrain-s-population-crossed-1m-in-december-1.86848|title=Bahrain's population crossed 1&nbsp;m in December|work=Gulf News|date=28 February 2008|access-date=3 June 2012|archive-date=12 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120812065355/http://gulfnews.com/news/gulf/bahrain/bahrain-s-population-crossed-1m-in-december-1.86848|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ آباديءَ جي اڪثريت وچ اوڀر سان تعلق رکي ٿي، پر ڏکڻ ايشيا مان آيل ماڻهن جو به وڏو انگ ملڪ ۾ رهي ٿو. 2008ع ۾ لڳ ڀڳ 290,000 [[هندستاني ڊائيسپورا|هندستاني شهري]] بحرين ۾ رهندا هئا، جنهن ڪري اهي ملڪ ۾ سڀ کان وڏي غير ملڪي برادري بڻيا، جن جي اڪثريت ڏکڻ هندستاني رياست [[ڪيرالا]] مان هئي.<ref name="Ref_2008d">{{cite web|url=http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid=222148|title=290,000 Indians in Bahrain|publisher=Gulf-daily-news.com|date=5 July 2008|access-date=27 June 2010|archive-date=27 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110427130959/http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid=222148|url-status=live}}</ref><ref name="IndEmb">{{cite web|url=http://www.indianembassybahrain.com/indian_community.html|title=Indian Community|publisher=Indian Embassy|access-date=6 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120307050746/http://www.indianembassybahrain.com/indian_community.html|archive-date=7 March 2012|url-status=dead}}</ref> بحرين دنيا جي [[آبادي جي گنجاني موجب خودمختيار رياستن ۽ تابعدار علائقن جي فهرست|چوٿين سڀ کان وڌيڪ گنجان آبادي واري خودمختيار رياست]] آهي، جتي 2010ع ۾ آباديءَ جي گنجاني 1,646 ماڻهو في ڪلوميٽر² هئي.<ref name="2010-census" /> ان کان وڌيڪ آباديءَ جي گنجاني رکندڙ صرف [[شهري رياست]]ون آهن. هن آباديءَ جو وڏو حصو ملڪ جي اتر ۾ مرڪوز آهي، جڏهن ته [[ڏکڻ وارو گورنريٽ]] سڀ کان گهٽ گنجان آبادي وارو حصو آهي.<ref name="2010-census" /> ملڪ جو اتر ايترو شهري بڻجي چڪو آهي جو ڪجهه ماڻهو ان کي هڪ وڏي [[ميٽروپوليٽن علائقو]] طور ڏسن ٿا.{{citation needed|date=March 2026|reason=archive.today and its mirrors have been deprecated per WP:ATODAY and I can't find another archive because the Wayback Machine hasn't saved that particular World-Gazetteer.com URL.}} === نسلي گروهه === {{Main|بحراني ماڻهو|بحرين جا نسلي، ثقافتي ۽ مذهبي گروهه}} بحريني ماڻهو نسلي طور متنوع آهن. شيعه بحريني ٻن اهم نسلي گروهن ۾ ورهايل آهن: [[بحارنه]] ۽ [[بحرين جا عجم|عجم]]. [[بحارنه]] نسلي طور [[عرب]] آهن، جڏهن ته [[بحرين جا عجم|عجم]] [[فارسي ماڻهو|فارسي]] اصل جا آهن. شيعه فارسي مناما ۽ محرق ۾ وڏيون برادريون ٺاهين ٿا. شيعه بحرينين جي هڪ ننڍڙي اقليت [[الحساء نخلستان|الحسا]] مان آيل نسلي حساوي ماڻهن تي مشتمل آهي. سني بحريني گهڻو ڪري ٻن اهم نسلي گروهن ۾ ورهايل آهن: عرب (العرب) ۽ [[هوله]]. سني عرب بحرين جو سڀ کان وڌيڪ اثر رکندڙ نسلي گروهه آهن. اهي گهڻن سرڪاري عهدن تي فائز آهن ۽ [[آل خليفه|بحريني بادشاهت]] به سني عرب آهي. سني عرب روايتي طور زلاق، محرق، [[رفاع|اولهه رفاع]] ۽ حوار ٻيٽن جهڙن علائقن ۾ رهندا آيا آهن. هوله سني ايرانين جو اولاد آهن؛ انهن مان ڪجهه سني فارسي آهن،<ref name=mig>{{cite web|url=https://theses.ncl.ac.uk/dspace/bitstream/10443/730/1/Taqi10.pdf|title=Two ethnicities, three generations: Phonological variation and change in Kuwait|work=[[نيوڪاسل يونيورسٽي]]|year=2010|page=11|access-date=20 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019130212/https://theses.ncl.ac.uk/dspace/bitstream/10443/730/1/Taqi10.pdf|archive-date=19 October 2013|url-status=dead}}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=bJLjAKH7-rIC&pg=PA135 Dialect, Culture, and Society in Eastern Arabia: Glossary]. Clive Holes. 2001. Page 135. {{ISBN|90-04-10763-0}}</ref> جڏهن ته ٻيا سني عرب آهن.<ref>Rentz, "al- Baḥrayn.":</ref><ref>Rentz, G. "al- Kawāsim." Encyclopaedia of Islam. Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2008. Brill Online. 15 March 2008 [http://www.brillonline.nl/subscriber/entry?entry=islam_SIM-4036]{{dead link|date=December 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] اصل جا سني پڻ موجود آهن. گهڻا آفريقي بحريني [[اوڀر آفريڪا]] مان آيا آهن ۽ روايتي طور محرق ٻيٽ ۽ رفاع ۾ رهندا آيا آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.hoteltravel.com/bahrain/manama/bahrains-rainbow-nation.htm|title=Bahrain's Rainbow Nation in Manama|publisher=HotelTravel.com|access-date=20 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140227153823/http://www.hoteltravel.com/bahrain/manama/bahrains-rainbow-nation.htm|archive-date=27 February 2014|url-status=dead}}</ref> === مذهب === {{Main|بحرين ۾ مذهب جي آزادي|بحرين ۾ محرم|بحرين ۾ اسلام|بحرين ۾ هندو ڌرم}} {{Pie chart | thumb = right | caption = بحرين ۾ مذهب (2020ع) [[پيو ريسرچ]] موجب:<ref name="pew">[http://www.globalreligiousfutures.org/countries/bahrain/religious_demography Pew Research Center's Religion & Public Life Project: Bahrain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190723035338/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/bahrain/religious_demography |date=23 July 2019 }}. [[پيو ريسرچ سينٽر]]. 2020.</ref> | label1 = [[بحرين ۾ اسلام|اسلام]] | value1 = 69.7 | color1 = Green | label2 = [[بحرين ۾ عيسائيت|عيسائيت]] | value2 = 14.1 | color2 = Blue | label3 = [[عرب رياستن ۾ هندو ڌرم|هندو ڌرم]] | value3 = 10.2 | color3 = Orange | label4 = [[وچ اوڀر ۾ ٻڌ ڌرم|ٻڌ ڌرم]] | value4 = 3.1 | color4 = Yellow | label5 = [[بحرين ۾ يهودين جي تاريخ|يهودي]] | value5 = 0.002 | color5 = Pink | label6 = [[بحرين جي آبادي#مذهب|ٻيا]] | value6 = 0.9 | color6 = Grey | label7 = غير وابسته | value7 = 2 | color7 = Black }} بحرين جو رياستي مذهب [[بحرين ۾ اسلام|اسلام]] آهي ۽ گهڻا بحريني مسلمان آهن. بحريني مسلمانن جي اڪثريت [[سني مسلمان]] آهي، هڪ تازي اندازي موجب انهن جي اڪثريت 51 سيڪڙو آهي، جڏهن ته [[شيعه مسلمان]] 49 سيڪڙو اقليت آهن.<ref>{{Cite news |date=4 July 2011 |title=وثيقة بحرينية: الشيعة أقل من النصف |url=https://www.aljazeera.net/news/2011/7/4/%D9%88%D8%AB%D9%8A%D9%82%D8%A9-%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D9%86%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%8A%D8%B9%D8%A9-%D8%A3%D9%82%D9%84-%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B5%D9%81 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230320151402/https://www.aljazeera.net/news/2011/7/4/%D9%88%D8%AB%D9%8A%D9%82%D8%A9-%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D9%86%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%8A%D8%B9%D8%A9-%D8%A3%D9%82%D9%84-%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B5%D9%81 |archive-date=20 March 2023 |work=Al Jazeera |quote=كشفت وثيقة بحرينية رسمية حديثة أن نسبة المواطنين السنة من إجمالي مواطني البلاد تعادل 51%، في حين توقفت نسبة الطائفة الشيعية عند 49% |trans-quote="A recent official Bahraini document revealed that the percentage of Sunni citizens out of the country’s total citizens is 51%, while the percentage of the Shiite community stopped at 49%.."}}</ref> اڳ ۾ اهو [[وچ اوڀر]] جي انهن ٽن ملڪن مان هڪ هو، جتي شيعه اڪثريت ۾ هئا؛ ٻيا ٻه ملڪ عراق ۽ ايران هئا، پر سني مهاجرن جي واڌ سبب سني اڪثريت بڻجي ويا.<ref name="BBCShia2">{{cite news |date=19 December 2013 |title=Sunnis and Shia in the Middle East |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-25434060 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170725193623/http://www.bbc.com/news/world-middle-east-25434060 |archive-date=25 July 2017 |access-date=16 January 2019 |work=BBC News |series=Mapping the Global Muslim Population}}</ref> غير سرڪاري ذريعا فرقي وار سڃاڻپ جو اندازو لڳ ڀڳ 55 سيڪڙو [[سني]] ۽ 45 سيڪڙو [[شيعه]] لڳائين ٿا.<ref>[[الجزيره عربي|الجزيره]]: [], 1973, retrieved 14 February 2021</ref><ref>{{Cite book |last=Joyce |first=Miriam |title=Bahrain from the Twentieth Century to the Arab Spring |publisher=Palgrave Macmillan |year=2012 |isbn=978-1-137-03178-5 |location=New York, NY |pages=121}}</ref> بحرين ۾ عوامي سروي ناياب آهن، پر [[آمريڪا جو پرڏيهي کاتو|آمريڪي پرڏيهي کاتي]] جي بحرين ۾ مذهبي آزادي بابت رپورٽ ۾ 2018ع ۾ اندازو لڳايو ويو ته شيعه بحرين جي شهري آبادي جو لڳ ڀڳ 55 سيڪڙو هئا.<ref>{{cite web |title=Bahrain |url=https://www.state.gov/reports/2018-report-on-international-religious-freedom/bahrain/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210427072817/https://www.state.gov/reports/2018-report-on-international-religious-freedom/bahrain/ |archive-date=27 April 2021 |access-date=23 April 2021 |website=United States Department of State |language=en-US}}</ref> شاهي خاندان ۽ گهڻا بحريني اشرافيا سني آهن.<ref name="Pollock2">{{cite web |author=David Pollock |date=20 November 2017 |title=Sunnis and Shia in Bahrain: New Survey Shows Both Conflict and Consensus |url=https://www.washingtoninstitute.org/fikraforum/view/sunnis-and-shia-in-bahrain-new-survey-shows-both-conflict-and-consensus |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726135112/https://www.washingtoninstitute.org/fikraforum/view/sunnis-and-shia-in-bahrain-new-survey-shows-both-conflict-and-consensus |archive-date=26 July 2020 |access-date=16 January 2019 |work=Fikra Forum |publisher=[[واشنگٽن انسٽيٽيوٽ فار نيئر ايسٽ پاليسي]]}}</ref> ملڪ جون ٻه مسلمان برادريون ڪجهه مسئلن تي متحد آهن، پر ٻين مسئلن تي سخت اختلاف رکن ٿيون.<ref name="Pollock2" /> شيعه اڪثر بحرين ۾ سياسي ۽ معاشي امتيازي سلوڪ جي شڪايت ڪندا رهيا آهن؛ ان جي نتيجي ۾ [[2011ع بحرين بغاوت]] جي اڪثر احتجاج ڪندڙ شيعه هئا.<ref>{{cite web |author=Andrew England |date=3 October 2018 |title=Shia complain of exclusion from Bahrain's political process |url=https://www.ft.com/content/51472a00-9b26-11e8-88de-49c908b1f264 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190117013336/https://www.ft.com/content/51472a00-9b26-11e8-88de-49c908b1f264 |archive-date=17 January 2019 |access-date=16 January 2019 |newspaper=Financial Times}}</ref><ref>{{cite web |author=Andrew England & Simeon Kerr |date=1 October 2018 |title=Bahrain's Shia loath to give Sunni rulers election credibility |url=https://www.ft.com/content/f9691dac-bb64-11e8-94b2-17176fbf93f5 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190117065952/https://www.ft.com/content/f9691dac-bb64-11e8-94b2-17176fbf93f5 |archive-date=17 January 2019 |access-date=16 January 2019 |newspaper=Financial Times}}</ref><ref>{{cite news |date=22 November 2018 |title=An unfair election in Bahrain will not satisfy the Shia majority |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2018/11/24/an-unfair-election-in-bahrain-will-not-satisfy-the-shia-majority |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190117013359/https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2018/11/24/an-unfair-election-in-bahrain-will-not-satisfy-the-shia-majority |archive-date=17 January 2019 |access-date=16 January 2019 |newspaper=Economist}}</ref> [[File:National Evangelical Church Manama.jpg|left|thumb|نيشنل ايوينجيليڪل چرچ، مناما]] [[File:Shrinathji Temple.jpg|left|thumb|مناما ۾ شريناٿجي مندر]] [[بحرين ۾ عيسائيت|بحرين ۾ عيسائي]] آبادي جو لڳ ڀڳ 14.5 سيڪڙو آهن.<ref name="2010-census" /> بحرين ۾ هڪ مقامي [[بحرين ۾ عيسائيت|عيسائي برادري]] موجود آهي. 2010ع جي مردم شماري موجب غير مسلم بحريني رهواسين جو انگ 367,683 هو، جن مان گهڻا عيسائي هئا.<ref name="2010Census">{{cite web|url=http://www.census2010.gov.bh/results_en.php|title=2010 Census Results|access-date=15 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120320104234/http://www.census2010.gov.bh/results_en.php|archive-date=20 March 2012|url-status=dead}}</ref> غير ملڪي عيسائي بحرين جي عيسائين جي اڪثريت آهن، جڏهن ته بحريني شهريت رکندڙ مقامي عيسائي هڪ ننڍڙي برادري ٺاهين ٿا. بحريني شهريت رکندڙ مقامي عيسائين جو انگ لڳ ڀڳ 1,000 ماڻهو آهي.<ref name="2010Census" /> [[ايلس سمعان]]، جيڪا برطانيا ۾ بحرين جي اڳوڻي سفير هئي، مقامي عيسائي آهي. بحرين ۾ هڪ مقامي [[بحرين ۾ يهودين جي تاريخ|يهودي برادري]] پڻ آهي، جنهن جو انگ 37 بحريني شهرين تي مشتمل آهي.<ref name="Yaar">{{cite news|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/140873|title=King of Bahrain Appoints Jewish Woman to Parliament|author=Chana Ya'ar|publisher=Arutz Sheva|date=28 November 2010|access-date=28 November 2010|archive-date=9 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191109090443/http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/140873|url-status=live}}</ref> مختلف ذريعا بحرين جي مقامي يهودي برادري جو انگ 36 کان 50 ماڻهن تائين ڄاڻائين ٿا.<ref>{{cite news|title=Bahrain defends contacts with US Jewish body|author=Habib Toumi|url=http://www.gulfnews.com/region/Bahrain/10115853.html|newspaper=Gulf News|date=4 April 2007}}</ref> بحريني ليکڪا [[نينسي خضوري]] موجب، بحرين جي يهودي برادري دنيا جي سڀ کان نوجوان يهودي برادرين مان هڪ آهي، جنهن جي شروعات 1880ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ ڪجهه خاندانن جي ان وقت جي عراق ۽ پوءِ ايران مان ٻيٽ ڏانهن هجرت سان ٿي.<ref>{{Cite book|last=Khedouri, Nancy Elly.|title=From our beginning to present day--|date=2007|publisher=Al Manar Press|isbn=978-99901-26-04-4|location=Bahrain|oclc=164870788}}</ref> [[هودا نونو]]، جيڪا آمريڪا ۾ اڳوڻي سفير هئي، يهودي آهي. ٻيٽ تي هندو برادري پڻ موجود آهي. اهي ٽيون وڏو مذهبي گروهه آهن. پراڻي مناما ۾ واقع [[شريناٿجي مندر، بحرين|شريناٿجي مندر]] [[خليجي سهڪار ڪائونسل|جي سي سي]] ۽ عرب دنيا جو سڀ کان پراڻو هندو مندر آهي. اهو 200 سالن کان وڌيڪ پراڻو آهي ۽ 1817ع ۾ ٺٽائي هندو برادريءَ تعمير ڪيو هو.<ref>{{Cite web|last=chaitanyesh.dr|title=Bahrain: PM Modi visits 200-year-old Shreenathji Temple in Manama; launches project worth $4.2 million|url=https://www.mynation.com/india-news/bahrain-pm-modi-visits-200-year-old-shreenathji-temple-in-manama-launches-project-worth-4-2-million-pwsgev|access-date=2024-01-31|website=Asianet News Network Pvt Ltd|language=en|archive-date=31 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240131163300/https://www.mynation.com/india-news/bahrain-pm-modi-visits-200-year-old-shreenathji-temple-in-manama-launches-project-worth-4-2-million-pwsgev|url-status=live}}</ref> 2001ع جي مردم شماري موجب، بحرين جي آباديءَ جو 81.2 سيڪڙو مسلمان، 10 سيڪڙو عيسائي، ۽ 9.8 سيڪڙو [[عرب رياستن ۾ هندو ڌرم|هندو ڌرم]] يا [[بحرين جي آبادي#مذهب|ٻين مذهبن]] تي عمل ڪندڙ هئا.<ref name="CIA" /> 2010ع جي مردم شماري ۾ مسلمانن جو تناسب گهٽجي 70.2 سيڪڙو رڪارڊ ٿيو، پر 2010ع جي مردم شماري غير مسلم مذهبن ۾ فرق نه ڪيو.<ref name="2010-census" /> === ٻوليون{{anchor|Language}} === [[عربي]] بحرين جي سرڪاري ٻولي آهي، جيتوڻيڪ انگريزي به وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي.<ref name="BO">{{cite encyclopedia|title=Bahrain: Languages|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/49072/Bahrain/256652/Languages|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=28 June 2012|archive-date=26 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120326232024/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/49072/Bahrain/256652/Languages|url-status=live}}</ref> [[بحراني عربي]] عربي ٻوليءَ جو سڀ کان وڌيڪ ڳالهائجندڙ لهجو آهي ۽ ٻين عربي لهجن وانگر معياري عربي کان مختلف آهي. عربي سياسي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ بحرين جي آئين موجب، پارليامينٽ لاءِ بيهڻ لاءِ ميمبر کي عربيءَ ۾ رواني لازمي آهي.<ref>{{cite web|title=Bahrain 2002 (rev. 2012)|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Bahrain_2012?lang=en|website=Constitute|access-date=17 March 2015|archive-date=2 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402092838/https://www.constituteproject.org/constitution/Bahrain_2012?lang=en|url-status=live}}</ref> [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] بحرين ۾ ٻي وڏي ۽ وڏي پيماني تي ڳالهائجندڙ ٻولي آهي.{{Cn|date=September 2025}} بلوچ عربي ۽ بلوچي ٻنهي ۾ رواني رکن ٿا. بحريني ۽ غير بحريني آباديءَ ۾ ڪيترائي ماڻهو [[فارسي ٻولي|فارسي]]، جيڪا ايران جي سرڪاري ٻولي آهي، يا [[اردو]]، جيڪا پاڪستان جي سرڪاري ٻولي ۽ هندستان جي هڪ علائقائي ٻولي آهي، ڳالهائين ٿا.<ref name="BO" /> [[نيپالي ٻولي|نيپالي]] پڻ [[گورکا|نيپالي مزدورن ۽ گورکا سپاهين]] جي برادريءَ ۾ وڏي پيماني تي ڳالهائي وڃي ٿي. اهم هندستاني برادرين ۾ [[مليالم]]، [[تامل ٻولي|تامل]]، [[تيلگو ٻولي|تيلگو]]، [[بنگلا ٻولي|بنگلا]] ۽ [[هندي]] ڳالهائيون وڃن ٿيون.<ref name="BO" /> سڀ واپاري ادارا ۽ روڊن جا نشان [[ٻه لساني نشان|ٻه لساني]] آهن، جن تي انگريزي ۽ عربي ٻئي ڏيکاريل آهن.<ref>{{cite web|title=Living in Bahrain|url=http://www.britishschoolbahrain.com/default.asp?action=category&id=132|publisher=BSB|access-date=28 June 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120624205759/http://www.britishschoolbahrain.com/default.asp?action=category&id=132|archive-date=24 June 2012}}</ref> === تعليم === {{Main|بحرين ۾ تعليم}} {{See also|بحرين جي يونيورسٽين جي فهرست}} [[File:University students Bahrain.jpg|thumb|[[بحرين يونيورسٽي]] ۾ روايتي لباس پهريل عورت شاگردياڻيون]] بحرين وٽ هڪ متنوع تعليمي نظام آهي، جنهن ۾ ڪيترائي خانگي اسڪول شامل آهن، جيڪي بين الاقوامي نصاب پيش ڪن ٿا. انهن ۾ برطانوي، آمريڪي ۽ ٻيا بين الاقوامي اسڪول شامل آهن، جيڪي تعليم جي مختلف ضرورتن کي پورو ڪن ٿا. 6 کان 14 سالن جي عمر وارن ٻارن لاءِ تعليم لازمي آهي.<ref>{{cite web|title=Bahrain's Education System|url=http://www.mofa.gov.bh/Default.aspx?tabid=7741|publisher=Ministry of Foreign Affairs|access-date=17 June 2012|archive-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117033021/http://www.mofa.gov.bh/Default.aspx?tabid=7741|url-status=live}}</ref> [[سرڪاري اسڪول]]ن ۾ بحريني شهرين لاءِ تعليم مفت آهي، ۽ بحرين جي [[تعليم واري وزارت (بحرين)|تعليم واري وزارت]] مفت درسي ڪتاب فراهم ڪري ٿي. سرڪاري اسڪولن ۾ [[گڏيل تعليم]] رائج ناهي؛ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين کي الڳ اسڪولن ۾ پڙهايو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|title=Education in Bahrain|url=http://www.moe.gov.bh/en/education/general.aspx|publisher=Ministry of Education Bahrain|access-date=28 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117030721/http://www.moe.gov.bh/en/education/general.aspx|archive-date=17 January 2013|url-status=dead}}</ref> 20هين صديءَ جي شروعات ۾ قرآني اسڪول (''[[ڪتاب]]'') بحرين ۾ تعليم جو واحد روپ هئا.<ref name=MoE /> اهي روايتي اسڪول هئا، جن جو مقصد ٻارن ۽ نوجوانن کي [[قرآن]] پڙهڻ سيکارڻ هو. [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ بحرين اولهندي اثرن لاءِ کليو ۽ جديد تعليمي ادارن جي گهرج پيدا ٿي. 1919ع بحرين ۾ جديد سرڪاري اسڪول نظام جي شروعات جو سال هو، جڏهن ڇوڪرن لاءِ الهدايه الخليفية اسڪول [[محرق]] ۾ کوليو ويو.<ref name=MoE /> 1926ع ۾ تعليم ڪميٽي مناما ۾ ڇوڪرن لاءِ ٻيو سرڪاري اسڪول کوليو، ۽ 1928ع ۾ ڇوڪرين لاءِ پهريون سرڪاري اسڪول محرق ۾ کوليو ويو.<ref name=MoE>{{cite web|title=History of Education in Bahrain|url=http://www.moe.gov.bh/en/history/Index.aspx|publisher=Ministry of Education, Bahrain|access-date=28 June 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130118203321/http://www.moe.gov.bh/en/history/Index.aspx|archive-date=18 January 2013}}</ref> 2011ع ۾ سرڪاري اسڪولن ۾ 126,981 شاگرد پڙهي رهيا هئا.<ref>{{cite web|title=Statistics for the academic year 2011/2012|url=http://www.moe.gov.bh/archive/statistics/2011/st_class_gov.pdf|publisher=Ministry of Education, Bahrain|access-date=28 June 2012}}</ref> 2004ع ۾ بادشاهه [[حمد بن عيسيٰ آل خليفه]] "بادشاهه حمد اسڪولز آف فيوچر" منصوبو متعارف ڪرايو، جيڪو بحرين ۾ [[ڪي–12 تعليم]] جي حمايت لاءِ معلومات ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجي استعمال ڪري ٿو.<ref>{{cite web|title=King Hamad's Schools of Future project|url=http://www.moe.gov.bh/khsfp/khsfpdoc/future-eng.pdf|publisher=Ministry of Education, Bahrain|access-date=28 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120916080753/http://www.moe.gov.bh/khsfp/khsfpdoc/future-eng.pdf|archive-date=16 September 2012|url-status=dead}}</ref> هن منصوبي جو مقصد بادشاهت جي سڀني اسڪولن کي انٽرنيٽ سان ڳنڍڻ آهي.<ref>{{cite web|title=Education|url=http://www.mofa.gov.bh/Default.aspx?tabid=132&language=en-US|publisher=Ministry of Foreign Affairs, Bahrain|access-date=28 June 2012}}</ref> برطانوي وچولي اسڪولن کان علاوه، ٻيٽ تي [[بحرين اسڪول]] (BS) پڻ موجود آهي. بي ايس [[آمريڪا جو دفاعي کاتو|آمريڪي دفاعي کاتي]] جو اسڪول آهي، جيڪو [[بين الاقوامي بڪالوريا]] جي آڇن سميت ڪي–12 نصاب فراهم ڪري ٿو. اهڙا بين الاقوامي اسڪول پڻ موجود آهن، جيڪي يا ته [[آءِ بي ڊپلوما پروگرام]] يا برطانيا جا [[اي-ليولز]] پيش ڪن ٿا. بحرين اعليٰ تعليم جي ادارن کي پڻ همٿائي ٿو، جن ۾ پرڏيهي ماهرن جي صلاحيتن ۽ ٻاهرين ملڪن مان اعليٰ ڊگريون حاصل ڪري واپس ايندڙ بحريني شهرين جي وڌندڙ انگ مان فائدو ورتو وڃي ٿو. [[بحرين يونيورسٽي]] معياري انڊرگريجوئيٽ ۽ گريجوئيٽ تعليم لاءِ قائم ڪئي وئي، ۽ [[ڪنگ عبدالعزيز يونيورسٽي ڪاليج آف هيلٿ سائنسز]]، جيڪو صحت واري وزارت جي نگراني هيٺ ڪم ڪري ٿو، [[طبيب]]ن، [[نرسنگ|نرسن]]، [[دواساز]]ن ۽ [[پيراميڊڪ]]ن کي تربيت ڏئي ٿو. 2001ع جي قومي عمل چارٽر بين الاقوامي يونيورسٽين جي قيام لاءِ رستو هموار ڪيو، جهڙوڪ مناما ۾ [[اهليه يونيورسٽي]] ۽ [[سار، بحرين|سار]] ۾ [[يونيورسٽي ڪاليج آف بحرين]]. 2005ع ۾ قائم ٿيل رائل يونيورسٽي فار وومين (RUW) بحرين ۾ عورتن جي تعليم لاءِ خاص طور تعمير ڪيل پهرين بين الاقوامي يونيورسٽي هئي. [[لنڊن يونيورسٽي]] ايڪسٽرنل، مفاصلاتي سکيا وارن پروگرامن لاءِ بحرين ۾ ايم سي جي (مينجمينٽ ڪنسلٽنسي گروپ) کي علائقائي نمائنده آفيس طور مقرر ڪيو آهي.<ref>{{cite web|title=Management Consultancy Group – Bahrain|url=http://www.infobahrain.com/Management_Consultancy_Group_2679_7.html|publisher=InfoBahrain|access-date=17 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117000028/http://www.infobahrain.com/Management_Consultancy_Group_2679_7.html|archive-date=17 January 2013|url-status=dead}}</ref> ايم سي جي ملڪ جي قديم ترين بين الاقوامي ادارن مان هڪ آهي. ڏکڻ ايشيائي شاگردن کي تعليم ڏيڻ لاءِ پڻ ادارا کوليا ويا آهن، جهڙوڪ [[پاڪستان اردو اسڪول، بحرين]] ۽ [[انڊين اسڪول، بحرين]]. ڪجهه نمايان ادارن ۾ 2019ع ۾ قائم ٿيل [[آمريڪن يونيورسٽي آف بحرين]]،<ref>{{cite web|date=18 March 2019|title=Startup MGZN – Bahrain has a new university in town – The American University of Bahrain|url=https://www.startupmgzn.com/english/news/bahrain-has-a-new-university-in-town-the-american-university-of-bahrain/|access-date=24 August 2020|website=Startup MGZN|language=en-US}}</ref> [[بحرين انسٽيٽيوٽ آف بئنڪنگ اينڊ فنانس]]، ارنسٽ اينڊ ينگ ٽريننگ انسٽيٽيوٽ، ۽ [[برلا انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي انٽرنيشنل سينٽر]] شامل آهن. 2004ع ۾ [[رائل ڪاليج آف سرجنز ان آئرلينڊ]] (RCSI) ملڪ ۾ هڪ جزوي [[آر سي ايس آءِ-بحرين|طبي يونيورسٽي]] قائم ڪئي. [[عربي خليج يونيورسٽي]]، [[اي ايم اي انٽرنيشنل يونيورسٽي]] ۽ [[ڪاليج آف هيلٿ سائنسز، بحرين|ڪاليج آف هيلٿ سائنسز]] کان علاوه، اهي بحرين جا واحد طبي اسڪول آهن. === صحت === {{Main|بحرين ۾ صحت|بحرين ۾ صحت جي سار سنڀال}} [[File:King Hamad American Mission Hospital, Bahrain.jpg|thumb|[[آمريڪن مشن اسپتال|ڪنگ حمد آمريڪن مشن اسپتال]].]] بحرين ۾ [[آفاقي صحت جي سار سنڀال]] جو نظام موجود آهي، جيڪو 1960ع کان لاڳو آهي.<ref>{{cite web|title=Health Care Financing and Expenditure|url=http://gis.emro.who.int/HealthSystemObservatory/PDF/Bahrain/Health%20care%20financing%20and%20expenditure.pdf|publisher=World Health Organization|access-date=26 June 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117000008/http://gis.emro.who.int/HealthSystemObservatory/PDF/Bahrain/Health%20care%20financing%20and%20expenditure.pdf|archive-date=17 January 2013}}</ref> حڪومت طرفان فراهم ڪيل صحت جون خدمتون بحريني شهرين لاءِ مفت آهن، جڏهن ته غيربحرينين لاءِ انهن تي وڏي پيماني تي سبسڊي ڏني وڃي ٿي. [[ورلڊ هيلٿ آرگنائيزيشن]] موجب، صحت تي خرچ بحرين جي [[مجموعي ملڪي پيداوار]] (GDP) جو 4.5 سيڪڙو هو. پاڙيسري خليجي ملڪن جي برعڪس، بحريني ڊاڪٽر ۽ نرسون صحت واري شعبي ۾ ملڪ جي اڪثريتي افرادي قوت آهن.<ref>{{cite web|title=Healthcare in the Kingdom of Bahrain|url=http://www.gepa2.de/files/Bahrain-Health-Care1.pdf|publisher=Ministry of Health, Bahrain|access-date=26 June 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120227003619/http://www.gepa2.de/files/Bahrain-Health-Care1.pdf|archive-date=27 February 2012}}</ref> بحرين جي پهرين [[اسپتال]] [[آمريڪن مشن اسپتال]] هئي، جيڪا 1893ع ۾ هڪ دواخاني طور کولِي وئي.<ref>{{cite web|title=Bahrain Society|url=http://www.bahrainsociety.org/|publisher=American Bahraini Friendship Society|access-date=26 June 2012|archive-date=6 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120906084242/http://www.bahrainsociety.org/|url-status=dead}}</ref> بحرين جي پهرين سرڪاري اسپتال، ۽ پڻ [[ٽرشري ريفرل اسپتال]]، [[سلمانيه ميڊيڪل ڪمپليڪس]] هئي، جيڪا 1957ع ۾ مناما جي [[سلمانيه]] علائقي ۾ کولِي وئي.<ref>{{cite web|title=SMC admissions|url=http://www.moh.gov.bh/PDF/SMC/SMC_admission.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101011052811/http://www.moh.gov.bh/PDF/SMC/SMC_admission.pdf|url-status=dead|archive-date=11 October 2010|publisher=Ministry of Health, Bahrain|access-date=26 June 2012}}</ref> سڄي ملڪ ۾ خانگي اسپتالون پڻ موجود آهن، جهڙوڪ [[انٽرنيشنل اسپتال آف بحرين]]. بحرين ۾ [[متوقع عمر]] مردن لاءِ 73 سال ۽ عورتن لاءِ 76 سال آهي. علائقي جي ڪيترن ئي ملڪن جي ڀيٽ ۾ [[ايڇ آءِ وي]] ۽ [[ايڊز]] جي شرح نسبتاً گهٽ آهي.<ref name=UNDP /> [[مليريا]] ۽ [[تپ دق]] (ٽي بي) بحرين ۾ وڏا صحت جا مسئلا ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي بيماريون ملڪ ۾ مقامي طور موجود ناهن. نتيجي طور، تازن ڏهاڪن دوران مليريا ۽ ٽي بي جا ڪيس گهٽجي ويا آهن، ۽ بحريني شهرين ۾ انهن بيمارين جا ڪيس تمام ناياب ٿي ويا آهن.<ref name=UNDP /> صحت واري وزارت ٽي بي ۽ ٻين بيمارين، جهڙوڪ [[هيپاٽائٽس بي]]، خلاف باقاعده حفاظتي ٽيڪاڪاري مهمون هلائي ٿي.<ref name=UNDP>{{cite web|title=Combatting HIV/AIDS and other diseases in Bahrain|url=http://www.undp.org.bh/Files/MDG03/Goal6.pdf|publisher=United Nations Development Program|access-date=26 June 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117000029/http://www.undp.org.bh/Files/MDG03/Goal6.pdf|archive-date=17 January 2013}}</ref><ref>{{cite web|title=Immunization Profile – Bahrain|url=http://apps.who.int/immunization_monitoring/en/globalsummary/countryprofileresult.cfm?C=bhr|archive-url=https://web.archive.org/web/20110523210145/http://apps.who.int/immunization_monitoring/en/globalsummary/countryprofileresult.cfm?C=bhr|url-status=dead|archive-date=23 May 2011|publisher=World Health Organization|access-date=26 June 2012}}</ref> بحرين ۾ [[موهپا]] هڪ وڏي وبا جي صورت اختيار ڪري چڪو آهي، جتي 2012ع ۾ 28.9 سيڪڙو مرد ۽ 38.2 سيڪڙو عورتون موهيت جو شڪار قرار ڏنيون ويون.<ref>{{cite web|title=Country Profile- Bahrain|url=https://www.who.int/gho/countries/bhr.pdf|publisher=World Health Organization|access-date=26 June 2012}}</ref> 2010ع ۾ [[ذيابطيس]] جي پکڙجڻ جي لحاظ کان بحرين دنيا ۾ پنجين نمبر تي هو. ان سال بحريني آبادي جي 15 سيڪڙو کان وڌيڪ ماڻهو ذيابطيس ۾ مبتلا هئا، ۽ ملڪ ۾ ٿيندڙ سڀني موتن مان 5 سيڪڙو جو سبب اها بيماري هئي.<ref>{{cite news|title=Diabetes in Bahrain|newspaper=Time Out Bahrain|date=27 September 2010|url=http://www.timeoutbahrain.com/bodyandmind/features/18066-diabetes-in-bahrain|publisher=TimeOut Bahrain|access-date=26 June 2012}}</ref> [[دل ۽ رت جي رڳن جون بيماريون]] بحرين ۾ ٿيندڙ سڀني موتن جو 32 سيڪڙو سبب بڻجن ٿيون، ۽ اهي ملڪ ۾ موت جو سڀ کان وڏو سبب آهن (ٻيو وڏو سبب [[سرطان]] آهي).<ref>{{cite web|title=Noncommunicable diseases in Bahrain|url=https://www.who.int/nmh/countries/bhr_en.pdf|publisher=World Health Organization|access-date=26 June 2012}}</ref> [[سڪل سيل انيميا]] ۽ [[ٿيليسيما]] پڻ بحرين ۾ عام آهن. 18 سيڪڙو بحريني سڪل سيل انيميا جا جين کڻندڙ آهن، جڏهن ته 24 سيڪڙو ماڻهو ٿيليسيما جا جين کڻندڙ آهن.<ref>{{cite web|title=Features of sickle-cell disease in Bahrain|url=http://www.ggc-inh.com/Bahrain/main/Medical_Paper/?for=VDFSalBRPT0%253D|publisher=Gulf Genetic Centre|access-date=26 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120913005111/http://www.ggc-inh.com/Bahrain/main/Medical_Paper/?for=VDFSalBRPT0%253D|archive-date=13 September 2012|url-status=dead}}</ref> == ثقافت == {{Main|بحرين جي ثقافت}} [[File:Isa Bin Ali House.jpg|thumb|[[عيسيٰ بن علي آل خليفه]] جو گهر بحرين جي روايتي اڏاوت جو هڪ مثال آهي.]] اسلام مکيه مذهب آهي، ۽ بحريني ٻين عقيدن تي عمل ڪرڻ بابت پنهنجي رواداري لاءِ مشهور آهن.<ref>{{cite web|title=Ambassador Nonoo highlights religious freedom in Bahrain|url=http://www.diplonews.com/feeds/free/22_May_2012_233.php|publisher=Diplonews|access-date=17 June 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117000006/http://www.diplonews.com/feeds/free/22_May_2012_233.php|archive-date=17 January 2013}}</ref> بحرينين ۽ پرڏيهين وچ ۾ شاديون غير معمولي ناهن—ڪيترائي فلپائني بحريني موجود آهن، جهڙوڪ فلپائني ٻارڙي اداڪاره [[مونا لوئس ري|مونا ماربيلا العلوي]].<ref>{{cite web|url=http://www.showbiz-portal.com/2011/05/meet-new-gma-child-wonder.html|title=Meet the new GMA child wonder {{!}} Showbiz Portal|website=showbiz-portal.com|access-date=28 February 2016|archive-date=27 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140227041643/http://www.showbiz-portal.com/2011/05/meet-new-gma-child-wonder.html|url-status=dead}}</ref> علائقي جي پاڙيسري ملڪن جي ڀيٽ ۾ عورتن جي لباس بابت قاعدا عام طور تي نرم آهن؛ عورتن جي روايتي لباس ۾ عام طور [[حجاب]] يا [[عبايا]] شامل هوندا آهن.<ref name=Britannica /> جيتوڻيڪ مردن جو روايتي لباس [[ثوب]] آهي، جنهن ۾ روايتي مٿا ڍڪڻ واريون شيون، جهڙوڪ [[ڪوفيه]]، [[غتره]] ۽ [[عقال (لوازمو)|عقال]] پڻ شامل آهن، پر ملڪ ۾ اولهندي لباس به عام آهي.<ref name=Britannica /> جيتوڻيڪ بحرين 1976ع ۾ [[هم جنس پرستي]] کي قانوني قرار ڏنو، پر ان کان پوءِ ڪيترن ئي هم جنس پرستن کي گرفتار ڪيو ويو آهي، گهڻو ڪري عوامي بداخلاقي ۽ عوامي بي حيائي خلاف وسيع نموني لکيل قانونن جي ڀڃڪڙي جي الزام هيٺ.<ref>{{cite web|url=http://old.ilga.org/Statehomophobia/ILGA_State_Sponsored_Homophobia_2013.pdf|title=2013 State Sponsored Homophobia Report|work=[[بين الاقوامي ليزبين، گي، بائيسيڪشوئل، ٽرانس ۽ انٽرسڪس ايسوسيئيشن]]|page=20|access-date=8 August 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130627221135/http://old.ilga.org//Statehomophobia//ILGA_State_Sponsored_Homophobia_2013.pdf|archive-date=27 June 2013}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.arabianbusiness.com/two-bahraini-men-jailed-for-dressing-in-drag-542549.html|title=Two Bahraini men jailed for dressing in drag|newspaper=Arabian Business|date=13 March 2014|access-date=7 April 2023}}</ref><ref>Toumi, Habib. (5 February 2011) [http://gulfnews.com/news/gulf/bahrain/bahrain-arrests-scores-in-raid-on-gay-party-1.757328 Bahrain arrests scores in raid on gay party]. ''Gulf News''. Retrieved 7 November 2016.</ref> === فن === {{Main|بحريني فن}} [[File:Bahrain Pottery Creator.jpg|thumb|هڪ ڪاريگر گهمندڙ چڪر تي روايتي مٽي ۽ پاڻيءَ جي ملاوٽ سان ٿانوَ ٺاهيندي]] ملڪ ۾ جديد فن جي تحريڪ سرڪاري طور 1950ع واري ڏهاڪي ۾ اڀري، جنهن جو نتيجو هڪ فني سوسائٽي جي قيام جي صورت ۾ نڪتو. [[اظهاريت]] ۽ [[فوق حقيقت نگاري]]، گڏوگڏ [[خطاطي|خطاطيءَ جو فن]]، ملڪ ۾ فن جا مشهور روپ آهن. [[تجريدي اظهاريت]] تازن ڏهاڪن ۾ مقبوليت حاصل ڪئي آهي.<ref name=TGE>{{Cite book|last=Bloom|first=Jonathan M.|title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture, Volume 2|year=2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-530991-1|page=253|url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=PA253}}</ref> [[ڪوزه گري|مٽيءَ جا ٿانوَ ٺاهڻ]] ۽ [[ڪپڙي جي اُڻت]] پڻ مشهور شين مان آهن، جيڪي بحرين جي ڳوٺن ۾ وڏي پيماني تي ٺاهيون وينديون هيون.<ref name=TGE /> عربي خطاطي جي مقبوليت وڌي، ڇاڪاڻ⁠تہ [[بحريني حڪومت]] [[اسلامي فن]] جي سرگرم سرپرست هئي، جنهن جو نتيجو اسلامي عجائب گهر، [[بيت القرآن]]، جي قيام جي صورت ۾ نڪتو.<ref name=TGE /> [[بحرين قومي عجائب گهر]] ۾ مستقل [[همعصر فن]] جي نمائش موجود آهي.<ref>{{cite web|last=Fattouh|first=Mayssa|title=Bahrain's Art and Culture Scenes|url=http://universes-in-universe.org/eng/nafas/articles/2009/bahrain_art_scene/|publisher=Nafas|access-date=22 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160810000109/http://universes-in-universe.org/eng/nafas/articles/2009/bahrain_art_scene|archive-date=10 August 2016|url-status=dead}}</ref> بحرين اٿارٽي فار ڪلچر اينڊ اينٽيڪوٽيز طرفان هلندڙ ساليانو اسپرنگ آف ڪلچر<ref>{{cite web|title=Events|url=https://springofculture.org/|access-date=17 June 2020|website=Spring of Culture|language=en-US}}</ref> ميلو<ref>{{cite web|title=Bahrain Authority for Culture and Antiquities – Kingdom of Bahrain {{!}} Home|url=http://culture.gov.bh/en/|access-date=17 June 2020|website=culture.gov.bh}}</ref> بادشاهت ۾ پرفارمنگ آرٽس کي هٿي ڏيندڙ هڪ مشهور تقريب بڻجي چڪو آهي. بحرين جي [[اڏاوت]] فارس نار ۾ پنهنجي پاڙيسري ملڪن جهڙي آهي. [[بادگير|هوائي منارو]]، جيڪو گهر ۾ قدرتي هواداري پيدا ڪري ٿو، پراڻين عمارتن تي عام طور ڏسڻ ۾ اچي ٿو، خاص طور تي مناما ۽ [[محرق]] جي پراڻن علائقن ۾.<ref name=Ali>{{Cite book|last=Aldosari|first=Ali|title=Middle East, Western Asia, and Northern Africa|year=2006|publisher=Marshall Cavendish Corporation|page=39|url=https://books.google.com/books?id=j894miuOqc4C&pg=PA39|isbn=978-0-7614-7571-2}}</ref> === ادب === {{Main|بحرين جو ادب}} [[File:National Library at ICC.jpg|thumb|[[عيسيٰ ثقافتي مرڪز ۾ بحرين جي قومي لائبريري]]]] ادب ملڪ ۾ هڪ مضبوط روايت برقرار رکي ٿو؛ گهڻا روايتي ليکڪ ۽ شاعر [[ڪلاسيڪي عربي]] انداز ۾ لکندا آهن. تازن سالن ۾ [[اولهندي ادب]] کان متاثر نوجوان شاعرن جو انگ وڌي رهيو آهي، جن مان گهڻا [[آزاد نظم]] ۾ لکندا آهن ۽ اڪثر سياسي يا ذاتي مواد شامل ڪندا آهن.<ref name=EC>{{cite web|title=Bahrain – The Arts and the Humanities|url=http://www.everyculture.com/A-Bo/Bahrain.html|publisher=EveryCulture.com|access-date=21 August 2012}}</ref> ڊگهي عرصي کان مشهور ۽ اعزاز يافته شاعر [[علي الشرقاوي]] کي 2011ع ۾ ''ال شرفه'' طرفان بحرين جو ادبي نشان قرار ڏنو ويو.<ref name=AS>{{Cite news|last=al-Jayousi|first=Mohammed|title=Bahraini poet Ali al-Sharqawi looks to explore 'cosmic spirit' in his works|url=http://al-shorfa.com/en_GB/articles/meii/features/entertainment/2011/02/07/feature-03|access-date=21 August 2012|newspaper=Al Shorfa|date=7 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20140223184618/http://al-shorfa.com/en_GB/articles/meii/features/entertainment/2011/02/07/feature-03|archive-date=23 February 2014|url-status=live}}</ref> ادب ۾، بحرين قديم سرزمين [[دلمون]] جو هنڌ هو، جنهن جو ذڪر [[گلگامش جي رزميه داستان]] ۾ ڪيو ويو آهي. ڏند ڪٿا موجب اهو [[عدن جو باغ]] پڻ هو.<ref name=NYT>{{Cite news|last=Lewis|first=Paul|title=Eden on the isle of Bahrain|url=https://www.nytimes.com/1984/11/18/travel/eden-on-the-isle-of-bahrain.html|access-date=21 August 2012|newspaper=The New York Times|date=18 November 1984|archive-date=29 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130429234220/http://www.nytimes.com/1984/11/18/travel/eden-on-the-isle-of-bahrain.html|url-status=live}}</ref><ref name=LAT>{{Cite news|last=Meixler|first=Louis|title=An Ancient Garden of Eden Is Unearthed in Persian Gulf's Bahrain|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1998-sep-20-mn-24573-story.html|access-date=21 August 2012|newspaper=Los Angeles Times|date=20 September 1998|archive-date=8 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130208094103/http://articles.latimes.com/1998/sep/20/news/mn-24573|url-status=live}}</ref> === ميڊيا === {{main|بحرين جي ميڊيا}} === موسيقي === {{Main|بحرين جي موسيقي}} بحرين ۾ موسيقيءَ جو انداز پنهنجي پاڙيسري ملڪن جهڙو آهي. [[خليجي (موسيقي)|خليجي]] موسيقيءَ جو انداز، جيڪو [[لوڪ موسيقي]] آهي، ملڪ ۾ مشهور آهي. [[صوت (موسيقي)|صوت]] موسيقيءَ جو انداز، جنهن ۾ شهري موسيقيءَ جو هڪ پيچيده روپ شامل آهي ۽ جيڪو [[عود]]، [[وائلن]] ۽ [[مرواس]] نالي ڍول سان پيش ڪيو ويندو آهي، بحرين ۾ پڻ مشهور آهي.<ref name=AUC>{{Cite book|first=Michael|last=Frishkopf|title=Music and Media in the Arab World|year=2010|publisher=American University in Cairo|isbn=978-977-416-293-0|pages=114–116|url=https://books.google.com/books?id=KANOAYzkhA8C&pg=PA116}}</ref> [[علي بحر]] بحرين جي سڀ کان مشهور ڳائڻن مان هڪ هو. هن پنهنجي بينڊ ''الاخوه'' (''ڀائر'') سان موسيقي پيش ڪئي. بحرين فارس نار جي رياستن مان پهرين [[رڪارڊنگ اسٽوڊيو]] جو هنڌ پڻ هو.<ref name=AUC /> === وندر === {{Category see also|بحرين ۾ وندر}} ثقافتي ۽ سياحتي سرگرمين جي حوالي سان، ثقافت واري وزارت<ref>{{cite web|title=Tourism {{!}} UPR Bahrain|url=http://www.upr.bh/index.php/about-bahrain-2/tourism/|access-date=2 December 2020|language=en-US|archive-date=13 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210813140041/http://www.upr.bh/index.php/about-bahrain-2/tourism/|url-status=dead}}</ref> ڪيترائي ساليانا ميلا منظم ڪري ٿي، جهڙوڪ مارچ ۽ اپريل ۾ اسپرنگ آف ڪلچر، آگسٽ کان سيپٽمبر تائين [[بحرين سمر فيسٽيول]] ۽ تا الشباب، ۽ آڪٽوبر ۾ بحرين انٽرنيشنل ميوزڪ فيسٽيول، جنهن ۾ موسيقي ۽ ٿيٽر پرفارمنس، ليڪچر ۽ گهڻو ڪجهه شامل هوندو آهي. ثقافتي ماڳن جي حوالي سان، رهواسي، مهمان ۽ سياح بحرين جي ڪيترن ئي تاريخي ماڳن وسيلي تاريخ کي ٻيهر محسوس ڪري سگهن ٿا. === رانديون === {{Main|بحرين ۾ راند}} [[File:Mixed Martial Arts event in Bahrain.jpg|thumb|بحرين ۾ هڪ [[مخلوط مارشل آرٽس]] تقريب]] بحرين آمريڪا کان پوءِ ٻيو ملڪ آهي، جنهن [[بين الاقوامي مخلوط مارشل آرٽس فيڊريشن]] جي شراڪت سان، [[بريو ڪمبيٽ فيڊريشن]] سان گڏ، شوقيه ايم ايم اي جون عالمي چيمپيئن شپون منعقد ڪيون.<ref>{{cite web|url=https://mymmanews.com/immaf-2017-brave-international-combat-week/|title=IMMAF confirms officials from 11 different countries for 2017 Brave International Combat Week|publisher=Mymmanews.com|date=11 September 2017|access-date=19 July 2018}}</ref> 2017ع دوران بحرين ۾ ايم ايم اي تربيت لاءِ عالمي رانديگرن جي اچڻ ۾ واڌ رڪارڊ ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.gdnonline.com/Details/251519/Bahrain-top-venue-for-MMA-training-|title=Other Sports: Bahrain top venue for MMA training|publisher=Gdnonline.com|date=27 August 2017|access-date=19 July 2018}}</ref> بريو ڪمبيٽ فيڊريشن بحرين ۾ قائم ايم ايم اي پروموشن آهي، جنهن 30 ملڪن ۾ تقريبون ڪرايون آهن، جيڪو ايم ايم اي پروموشن طرفان سڀ کان وڌيڪ ملڪن ۾ تقريبون منعقد ڪرڻ جو رڪارڊ آهي.<ref>{{cite web|last1=Xavier|first1=Joao|title=Spain to become 30th nation to host BRAVE CF, with BRAVE CF 75 set for November 18|url=https://www.bizbahrain.com/spain-to-become-30th-nation-to-host-brave-cf-with-brave-cf-75-set-for-november-18/|website=BizBahrain|date=8 October 2023|publisher=Biz Bahrain|access-date=26 April 2024}}</ref> بحرين ايم ايم اي فيڊريشن (BMMAF) شيخ [[خالد بن حمد آل خليفه]] جي سرپرستي ۽ راندين واري وزير شيخ [[ناصر بن حمد آل خليفه]] جي اختيار هيٺ قائم ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web|author=Duane Finley|url=https://bleacherreport.com/articles/2552348-the-fighting-life-the-rise-of-mma-in-bahrain|title=The Fighting Life: The Rise of MMA in Bahrain|website=Bleacher Report|date=20 August 2015|access-date=23 March 2017}}</ref> ملڪ ۾ ايم ايم اي جي ترقي KHK MMA وسيلي ٿي رهي آهي، جيڪا [[بريو ڪمبيٽ فيڊريشن]] جي مالڪ آهي، جيڪا وچ اوڀر ۾ سڀ کان وڏي مخلوط مارشل آرٽس پروموشن آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.arabsmma.com/brave-host-9-events-middle-east-2017-uae-edition-march/|title=Brave To Host 9 Events in Middle East in 2017; UAE to Have An Edition in March|publisher=ArabsMMA|date=20 June 2014|access-date=23 March 2017}}</ref> بحرين [[بين الاقوامي مخلوط مارشل آرٽس فيڊريشن]] جي شراڪت سان 2017ع جي شوقيه عالمي چيمپيئن شپ جي ميزباني ڪندو. بحرين شوقيه ايم ايم اي چيمپيئن شپ جي ميزباني ڪندڙ پهريون ايشيائي ۽ [[عرب]] ملڪ هوندو.<ref>{{cite web|url=http://www.bna.bh/portal/en/news/768250|title=Bahrain News Agency &#124; Bahrain to host IMMAF World Championships of Amateur MMA|publisher=Bna.bh|date=31 January 2017|access-date=19 July 2018}}</ref> بحرين KHK [[مخلوط مارشل آرٽس|ايم ايم اي]] فائٽ ٽيم جو به گهر آهي، جيڪا دنيا جي [[مخلوط مارشل آرٽس]] جي ڪجهه نمايان صلاحيتن لاءِ تربيت فراهم ڪري ٿي، جيڪي بريو ڪمبيٽ فيڊريشن، [[پروفيشنل فائٽرز ليگ|پي ايف ايل]] ۽ [[يو ايف سي]] ۾ مقابلو ڪن ٿا.<ref>{{cite news|last1=Mathew|first1=James|title=Gulf MMA sector poised for global dominance as interest, sports investments surge|url=https://www.arabianbusiness.com/lifestyle/lifestyle-sport/gulf-mma-sector-poised-for-global-dominance-as-interest-sports-investments-surge|newspaper=Arabian Business|date=29 November 2023|access-date=26 April 2024}}</ref> 2018ع ۾ KHK اسپورٽس ۽ ايڪسيلون جي شروعات هيٺ بحرين ۾ [[ڪرڪيٽ]] متعارف ڪرائي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.gdnonline.com/Details/297031/KHK-Sports-to-launch-Bahrain-Premier-League|title=Cricket: KHK Sports to launch Bahrain Premier League|publisher=Gdnonline.com|date=6 December 2017|access-date=19 July 2018}}</ref> بحرين پريميئر ليگ 2018ع ۾ 13 رهائشي ڪرڪيٽرن تي مشتمل ڇهن فرنچائز اسڪواڊن T20 فارميٽ ۾ مقابلو ڪيو. ٽيمون ايس رام ايم رام فالڪنز، ڪلام نائيٽ رائيڊرز، انٽيڪس لائنز، بحرين سپر جائنٽس، فور اسڪوائر چيلنجرز ۽ اوان واريئرز هيون.<ref>{{cite web|url=http://www.newsofbahrain.com/viewNews.php?ppId=40142&pid=21&MNU=|title=KHK Sports set to launch Bahrain Premier League for T20 Cricket|publisher=Newsofbahrain.com|date=6 December 2017|access-date=19 July 2018}}</ref> [[File:SocceroosvsBahrain.jpg|thumb|بحرين جي قومي فٽبال ٽيم جون 2009ع ۾ عالمي ڪپ ڪواليفائر ۾ [[آسٽريليا مردن جي قومي ساڪر ٽيم|آسٽريليا]] خلاف کيڏندي]] [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] به بحرين ۾ مشهور راند آهي.<ref name=autogenerated6>{{cite encyclopedia|title=Bahrain – Sports and Recreation|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/49072/Bahrain/256665/Housing|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=3 October 2012}}</ref> [[بحرين قومي فٽبال ٽيم|بحرين جي قومي فٽبال ٽيم]] ڪيترائي ڀيرا [[اي ايف سي ايشيائي ڪپ|ايشيائي ڪپ]]، [[عرب نيشز ڪپ]] ۽ [[فيفا عالمي ڪپ]] جي ڪواليفائرن ۾ مقابلو ڪري چڪي آهي، جيتوڻيڪ اها ڪڏهن به عالمي ڪپ لاءِ ڪواليفاءِ نه ٿي آهي.<ref>{{cite web|title=Bahrain Football Association|language=ar|url=http://www.bahrainfootball.org/index.php|publisher=Bahrainfootball.org|access-date=27 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120717081747/http://www.bahrainfootball.org/index.php|archive-date=17 July 2012|url-status=dead}}</ref> بحرين جي قومي فٽبال ٽيم 2019ع ۾ [[ويسٽ ايشيئن فٽبال فيڊريشن]] ڪپ ۽ [[عربين گلف ڪپ]] کٽيا.<ref>{{Cite web|last=Abdullah|first=Amal|date=2019-08-18|title=Bahrain, The Champions of WAFF Championship 2019|url=https://www.bahrainthisweek.com/bahrain-the-champions-of-waff-championship-2019/|access-date=2023-06-18|website=Bahrain This Week|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|title=Blog {{!}} Bahrain Wins the Gulf Cup for the 1st Time in 50 years|url=https://binfaqeeh.com/blog/details/bahrain-wins-the-gulf-cup-for-the-1st-time-in-50-years-|access-date=2023-06-18|website=binfaqeeh.com}}</ref> ٻئي ڪپ هيليو سوزا جي اڳواڻي هيٺ آيا، جيڪو ملڪ جي قومي فٽبال ٽيم جو مئنيجر آهي. بحرين وٽ پنهنجي [[درجابندي|مٿئين درجي]] جي ملڪي پيشاور [[ايسوسيئيشن فٽبال جي جاگرافي|فٽبال ليگ]]، [[بحريني پريميئر ليگ]]، موجود آهي. 3 آگسٽ 2020ع تي بحرين جي بادشاهت [[پيرس ايف سي|پيرس ايف. سي.]] ۾ اقليتي حصو خريد ڪيو، جيڪا فرانس جي ٻئي درجي ۾ کيڏندڙ ٽيم آهي. بحرين جي فٽبال ڪلب ۾ داخلا تي تنقيد ٿي ته ملڪ پنهنجي [[انساني حق]]ن جي رڪارڊ کي اڇو ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيو آهي ۽ هي يورپ ۾ اثر خريد ڪرڻ جو هڪ ٻيو طريقو آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2020/07/29/sports/soccer/paris-fc-bahrain.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729213804/https://www.nytimes.com/2020/07/29/sports/soccer/paris-fc-bahrain.html|archive-date=2020-07-29|url-access=subscription|url-status=live|title=Bahrain Buys into Paris F.C., With Plans to Use It as a Billboard|access-date=4 August 2020|newspaper=The New York Times|date=29 July 2020|last1=Panja|first1=Tariq}}</ref> [[بحرين ۾ راند#باسڪيٽ بال|باسڪيٽ بال]]، [[بحرين ۾ راند#رگبي|رگبي]] ۽ [[گهوڙن جي ڊوڙ]] پڻ ملڪ ۾ وڏي پيماني تي مشهور آهن.<ref name=autogenerated6 /> بحرين حڪومت هڪ [[يو سي آءِ ورلڊ ٽيم]] سائيڪلنگ ٽيم، [[بحرين–ميريدا پرو سائيڪلنگ ٽيم|بحرين وڪٽوريس]]، کي پڻ اسپانسر ڪري ٿي، جنهن [[2017ع ٽور ڊي فرانس]] ۾ حصو ورتو.<ref>{{Cite news|url=http://www.cyclingweekly.com/news/racing/who-is-really-behind-the-bahrain-merida-team-285143|title=Who is really behind the Bahrain-Merida team? – Cycling Weekly|date=19 September 2016|work=Cycling Weekly|access-date=10 August 2017|language=en-US}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.letour.fr/le-tour/2017/us/teams/tbm.html|title=BAHRAIN – MERIDA – Teams|website=Tour de France 2017|access-date=10 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170810172953/http://www.letour.fr/le-tour/2017/us/teams/tbm.html|archive-date=10 August 2017|url-status=dead}}</ref> [[File:2007 Bahrain GP podium.jpg|thumb|[[2007ع بحرين گرانڊ پري]] ۾ پوڊيم تقريب]] بحرين ۾ [[بحرين انٽرنيشنل سرڪٽ|بحرين انٽرنيشنل سرڪٽ]] نالي [[فارمولا ون]] ريس ٽريڪ موجود آهي، جتي 4 اپريل 2004ع تي [[گلف ايئر]] جي سرپرستيءَ هيٺ پهرين [[بحرين گرانڊ پري]] منعقد ٿي، جيڪا ڪنهن به عرب ملڪ ۾ ٿيندڙ پهرين فارمولا ون ريس هئي. ان کان پوءِ 2005ع ۾ ٻي بحرين گرانڊ پري ٿي، جڏهن ته 12 مارچ 2006ع تي بحرين 2006ع جي فارمولا ون سيزن جي افتتاحي گرانڊ پري جي ميزباني ڪئي. اهي ٻئي ريسون [[فرننڊو الونسو]] پنهنجي ٽيم [[رينالٽ]] لاءِ کٽيون. ان کان پوءِ بحرين هر سال فارمولا ون ريس جي ميزباني ڪندو رهيو، سواءِ [[2011 بحرين گرانڊ پري|2011ع]] جي، جڏهن [[2011ع جي بحرين بغاوت]] دوران جاري حڪومت مخالف احتجاجن سبب ريس منسوخ ڪئي وئي.<ref name="autosport89525">{{cite magazine|title=Bahrain GP2 Asia race cancelled|url=http://www.autosport.com/news/report.php/id/89525|author=Noble, Jonatha|magazine=Autosport|date=17 February 2011|access-date=25 March 2012}}</ref> [[2012 بحرين گرانڊ پري|2012ع جي بحرين گرانڊ پري]] باوجود ان جي منعقد ڪئي وئي، جڏهن ٽيمن جي سلامتي بابت خدشا موجود هئا ۽ ملڪ ۾ [[2012 بحرين گرانڊ پري احتجاج|احتجاج]] جاري هئا.<ref>{{Cite news|title=Bahrain circuit boss: Race not a big risk|url=https://edition.cnn.com/2012/04/18/sport/motorsport/motorsport-bahrain-f1race/index.html|first=Frederik|last=Pleitgen|publisher=CNN|date=18 April 2012|access-date=21 April 2012}}</ref> جاري احتجاجن ۽ تشدد جي باوجود ريس ڪرائڻ واري فيصلي کي [[الجزيره انگلش]]،<ref>{{Cite news|title=Clashes in Bahrain ahead of F1 race|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/04/201242073436819990.html|publisher=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]|date=20 April 2012|access-date=21 April 2012}}</ref> [[سي اين اين]]،<ref>{{Cite news|author=Pleitgen, Frederik|title=Bahrain circuit boss: Race not a big risk|url=https://edition.cnn.com/2012/04/18/sport/motorsport/motorsport-bahrain-f1race/index.html|publisher=CNN|date=18 April 2012|access-date=30 June 2012|author-link=Frederik Pleitgen}}</ref> [[ايجنس فرانس پريس|اي ايف پي]]<ref>{{Cite news|author=News Wires|title=Bahrain security, protesters clash ahead of Grand Prix|url=http://www.france24.com/en/20120420-bahrain-formula-one-protests-arab-spring|agency=[[Agence France-Presse]]|publisher=[[France 24]]|date=21 April 2012|access-date=30 June 2012}}</ref> ۽ [[اسڪاءِ نيوز]]<ref>{{Cite news|title=Protests As Anger Over Bahrain F1 Race Grows|url=http://news.sky.com/home/world-news/article/16212342|publisher=[[Sky News]]|date=20 April 2012|access-date=21 April 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120423030803/http://news.sky.com/home/world-news/article/16212342|archive-date=23 April 2012}}</ref> طرفان "تڪراري" قرار ڏنو ويو، جڏهن ته ''[[دي انڊيپينڊنٽ]]'' ان کي "راندين جي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ تڪراري مقابلن مان هڪ" سڏيو.<ref>{{Cite news|title=Rage against the Formula One machine|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/rage-against-the-formula-one-machine-7665991.html|first1=Jerome|last1=Taylor|first2=David|last2=Tremayne|work=The Independent|date=21 April 2012|access-date=21 April 2012|location=London}}</ref> 2006ع ۾ بحرين پهريون ڀيرو آسٽريليا جي [[سپرڪارس چيمپيئن شپ|وي ايٽ سپرڪار]] مقابلي جي ميزباني پڻ ڪئي، جنهن کي ''ڊيزارٽ 400'' سڏيو ويو. وي ايٽ سپرڪار سيريز هر سال نومبر ۾ [[سخير]] سرڪٽ تي 2010ع تائين ٿيندي رهي، جنهن سال اهو سيريز جو ٻيون مقابلو هو. ان کان پوءِ هي سيريز ٻيهر بحرين نه موٽي. [[بحرين انٽرنيشنل سرڪٽ]] ۾ هڪ مڪمل ڊيگهه وارو [[ڊريگ ريسنگ|ڊريگ اسٽرپ]] پڻ موجود آهي، جتي بحرين ڊريگ ريسنگ ڪلب يورپ جي مشهور ڊريگ ريسنگ ٽيمن کي دعوت ڏئي مقابلا ڪرائيندو رهيو آهي، ته جيئن وچ اوڀر ۾ هن راند جي مقبوليت وڌائي سگهجي.<ref>{{cite web|title=BIC: Drag Racing|url=http://www.bahraingp.com/TicketsEvents/DragRacing/Pages/default.aspx|access-date=17 June 2012|publisher=bahraingp.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117000115/http://www.bahraingp.com/TicketsEvents/DragRacing/Pages/default.aspx|archive-date=17 January 2013}}</ref> 10 جون 2024ع تي بحرين اولمپڪ اڪيڊمي کي پنهنجي علائقي ۾ راندين جي ترقي ۽ واڌاري ۾ اهم ڪردار ادا ڪرڻ تي [[اٿينا]] جو اعزازي امتياز ڏنو ويو. هي اعزازي تمغو سندس عاليجاهه شيخ [[خالد بن حمد آل خليفه]] کي [[انٽرنيشنل اولمپڪ اڪيڊمي]] (IOA) جي صدر اسيدوروس ڪوويلوس طرفان پيش ڪيو ويو.<ref>{{Cite news|date=10 June 2024|title=Bahrain Olympic Academy receives Athens honorary distinction|url=https://www.bna.bh/en/BahrainOlympicAcademyreceivesAthenshonorarydistinction.aspx?cms=q8FmFJgiscL2fwIzON1%2bDsvK9bSRLJk2EQh661XLa3U%3d}}{{مئل ڳنڍڻو|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite news|date=10 June 2024|title=Shaikh Khalid receives prestigious IOA award|url=https://www.gdnonline.com/Details/1314830/Shaikh-Khalid-receives-prestigious-IOA-award}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} <references group="lower-alpha"/> ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{OIC}} [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:بحرين]] [[زمرو:بادشاهتون]] [[زمرو:اسلامي رياستون]] [[زمرو:ايشيا ۾ ملڪ]] [[زمرو:ٻيٽ وارا ملڪ]] [[زمرو:عربستان جا ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر جا ملڪ]] [[زمرو:عرب ليگ جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:عربي ٻولي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:عربي سرڪاري ٻولي وارا ملڪ ۽ علائقا]] 8es8jnv530q21avl114u8ne8tuy48d3 0 12082 414847 407974 2026-09-26T00:09:24Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414847 wikitext text/x-wiki {{TAFI}} {{چونڊ مضمون}} {{بهترين مضمون|اپريل 2021}} {{Infobox country | conventional_long_name = {{nowrap|ڊيموڪريٽڪ پيپلز ريپبلڪ آف ڪوريا}}<br />{{lang|ko|조선민주주의인민공화국}}<br />'''''Chosŏn Minjujuŭi Inmin Konghwaguk''''' | common_name = اتر ڪوريا | image_flag =Animated-Flag-North-Korea.gif | image_coat = Coat of Arms of North Korea.svg | symbol_type = نشان | national_anthem = 애국가<br />"اِيگَوڪَا"(Aegukka)<br />{{small|("حب الوطني وارو گيت")}}<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;"></div> | national_motto = 강성대국 {{small|(''[[ڊي فيڪٽو]]'')}}<br />"مضبوط ۽ خوشحال قوم" | image_map = Democratic People's Republic of Korea (orthographic projection).svg | map_caption = اتر ڪوريا تيز سائي رنگ سان ڏيکاريل. اختيار کان ٻاهر علائقو جن لاءِ اتر ڪوريا دعويدار آهي ھلڪي سائي رنگ سان ڏيکاريل. | capital = [[پيانگ يانگ]] | largest_city = پيانگ يانگ | status = [[خودمختيار رياست]] | coordinates = {{Coord|39|2|N|125|45|E|type:city}} | official_languages = [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي يا ڪورين ]]<ref name="Minahan2014">{{cite book|last=Minahan|first=James B.|title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=oZCOAwAAQBAJ&pg=PA147|year=2014|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara|isbn=978-1-61069-018-8|page=147}}</ref> | languages_type = دفتري اسڪرپٽ | languages = [[چوزان گال]] (Chosŏn'gŭl)<ref name="AltonChidley2013">{{cite book|last1=Alton|first1=David|last2=Chidley|first2=Rob|title=Building Bridges: Is There Hope for North Korea?|url=https://books.google.com/books?id=eTWqpOOXI_QC&pg=PA89|year=2013|publisher=Lion Books|location=Oxford|isbn=978-0-7459-5598-8|page=89}}</ref> | demonym =[[اتر ڪوريائي ماڻھو|اتر ڪوريائي يا نارٿ ڪَورِيَن]] | religion = [[لا مذھب]] | government_type = [[وحداني رياست|وحداني]]، [[جوشي|جُوشَي]] [[ھڪ جماعتي رياست|ھڪ جماعتي]] [[ريپبلڪ]] جيڪا [[مطلق العنانيت| مطلق العنان]] [[آمريت]] جي ماتحت آهي.<ref name=":9">{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-15256929|title=North Korea country profile|date=9 April 2018|work=BBC News}}</ref><ref name=":10">{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/graphics/2017/world/north-korea-defectors/|title=Kim Jong Un's North Korea: Life inside the totalitarian state|website=Washington Post}}</ref><ref name="britannica">{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/totalitarianism|title=Totalitarianism|publisher=Encyclopædia Britannica|date=2018}}</ref><!--Do not change without consensus. See Talk page and its archives.--><ref>{{cite book|title=Britannica Book of the Year 2014|chapter-url=https://books.google.com/books?id=LccRAwAAQBAJ&pg=PA642|year=2014|publisher=Encyclopedia Britannica, Inc.|location=London|isbn=978-1-62513-171-3|page=642|chapter=Korea, North}}</ref> | leader_title1 = [[ڪوريا جي ورڪرز پارٽي جا جنرل سيڪريٽري|ڪوريائي ورڪرز پارٽي جو جنرل سيڪريٽري]] | leader_name1 = [[ڪم جانگ ان|ڪِم جَانگ اُن]] | leader_title2 = [[اتر ڪوريائي اسٽيٽ افيئرز ڪميشن جا صدر|اسٽيٽ افيئرز ڪميشن جو صدر]] | leader_name2 = ڪم جانگ ان | leader_title3 = [[اتر ڪوريائي سپريم پيپلز اسيمبلي جي اسٽينڊنگ ڪاميٽي جو چيئرمين| چيئرمين، اسٽينڊنگ ڪاميٽي، سپريم پيپلز اسيمبلي]] | leader_name3 = [[ڪو رائيئونگ ھا]] (Choe Ryong-hae) | leader_title4 = [[اتر ڪوريائي اسٽيٽ افيئرز ڪميشن|اسٽيٽ افيئرز ڪميشن جو اول نائب صدر]] | leader_name4 = ڪو رائيئونگ ھا | leader_title5 = [[اتر ڪوريائي اسٽيٽ افيئرز ڪميشن|اسٽيٽ افيئرز ڪميشن جو نائب صدر]] | leader_name5 = [[پاڪ پانگ جيو]] | leader_title6 = [[اتر ڪوريائي پريميئر|ڪابينه جو پريميئر]] | leader_name6 = [[ڪم ٽاڪ ھان]] | leader_title7 = [[اتر ڪوريائي سپريم پيپلز اسيمبلي جو چيئرمين|سپريم پيپلز اسيمبلي جو چيئرمين]] | leader_name7 = [[پاڪ تيئي سونگ]] | ethnic_groups = | ethnic_groups_year = | legislature = [[سپريم پيپلز اسيمبلي، اتر ڪوريا|سپريم پيپلز اسيمبلي]] | sovereignty_type = قيام | established_event1 = [[ڪوريا جپان جي ماتحتي ۾]] | established_date1 = 29 آگسٽ 1910 | established_event2 = [[جپان کي شڪست ۽ ڪوريا جي آزادي]] | established_date2 = 15 آگسٽ 1945 | established_event3 = [[سوويت شھري انتظاميه|سوويت انتظاميه]] | established_date3 = 3 آڪٽوبر 1945 | established_event4 = [[اتر ڪوريا جي عارضي پيپلز ڪاميٽي|پھرين عارضي حڪومت]] | established_date4 = 8 فيبروري 1946 | established_event5 = [[اتر ڪوريا جي پيپلز ڪاميٽي|ٻين عارضي حڪومت]] | established_date5 = 22 فيبروري 1947 | established_event6 = عوامي جمهوريه ڪوريا جو قيام | established_date6 = 9 سيپٽمبر 1948 | established_event7 = [[چين جي دستبرداري]] | established_date7 = آڪٽوبر 1958 | established_event8 = [[اتر ڪوريا جو آئين|جُوشَي جي نظريي وارو موجوده آئين]] | established_date8 = 27 ڊسمبر 1972 | established_event9 = [[گڏيل قومن جي سيڪيورٽي ڪائونسل جي قرارداد نمبر 702|گڏيل قومن ۾ شموليت]] | established_date9 = {{nowrap|17 سيپٽمبر 1991}} | established_event10 = [[پينمنجام وارو اعلان]] | established_date10 = 27 اپريل 2018 | area_km2 = 120,540 | area_sq_mi = 46,540 | area_rank = 97th<!--Demographic Yearbook--><!-- Area rank should match List of countries and dependencies by area --> | area_footnote = <ref name="unstats08"/> | percent_water = 0.11 | population_estimate_year = {{UN_Population|Year}} | population_estimate = {{UN_Population|Dem. People's Republic of Korea}}{{UN_Population|ref}} | population_estimate_rank = 55th | population_census_year = 2008 | population_census = 24,052,231<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/Final%20national%20census%20report.pdf#20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100331091148/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/Final%20national%20census%20report.pdf |archive-date=31 March 2010 |page=14 |title=DPR Korea 2008 Population Census National Report |year=2009 |publisher=DPRK Central Bureau of Statistics |access-date=19 February 2011 |location=Pyongyang |url-status=dead }}</ref> | population_density_km2 = 212 | population_density_rank = 45th | GDP_PPP = $40 ارب ڊالر | GDP_PPP_year = 2014 | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_per_capita = $1,800 | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = $30 ارب ڊالر<ref name="unsd">{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/snaama/selbasicFast.asp |title=National Accounts Main Aggregate Database |publisher=[[United Nations Statistics Division]] |date=December 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160205025204/http://unstats.un.org/unsd/snaama/selbasicFast.asp |archive-date=5 February 2016 }}</ref><ref name="nkeconwatch.com">{{cite web|url=http://www.nkeconwatch.com/category/statistics/gdp-statistics/ |title=North Korean Economy Watch » GDP statistics |access-date=9 February 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170108045819/http://www.nkeconwatch.com/category/statistics/gdp-statistics/ |archive-date=8 January 2017 }} Hyundai Research Institute (South Korea)</ref> | GDP_nominal_year = 2017 | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_per_capita = $1,300 | GDP_nominal_per_capita_rank = | HDI = | HDI_year = | currency = [[اتر ڪوريائي وان]] (₩) | currency_code = KPW | time_zone = [[پيانگ يانگ ٽائيم]]<ref>{{cite web|title=Decree on Redesignating Pyongyang Time|url=http://www.naenara.com.kp/en/news/?19+8938|website=Naenara|access-date=4 May 2018|date=30 April 2018}}</ref> | utc_offset = +9 | DST_note = | time_zone_DST = | antipodes = | date_format = {{unbulleted list |yy, {{lang|ko|yyyy년 mm월 dd일}} |yy, yyyy/mm/dd {{resize|75%|([[Juche calendar|AD–1911]]{{\}}[[Anno Domini|AD]])}}}} | drives_on = ساڄو پاسو | calling_code = [[اتر ڪوريا جا ٽيليفون ڪوڊ|+850]] | iso3166code = | cctld = [[.kp]] | today = }} '''اتر ڪوريا''' {{ٻيا نالا|انگريزي= '''North Korea '''}} [[ايشيا]] کنڊ جي اوڀر واري پاسي [[ڪوريا|جزیرہ نما ڪوريا]] جي اترئين ڀاڱي ۾ واقع ھڪ ملڪ جنھن جو سرڪاري نالو '''عوامي جمهوريه ڪوريا''' يا '''ڊيموڪريٽڪ پيپلز ريپبلڪ آف ڪوريا''' آھي. هي اتر اوڀر ايشيا جو ملڪ آهي. هن جي اتر ۾ [[چين]]، اتر اوڀر ۾ [[روس]]، اوڀر ۾ [[جاپاني سمنڊ]]، ڏکڻ ۾ [[ڏکڻ ڪوريا]] ۽ اولهه ۾ [[پيلو سمنڊ|یالو سمنڊ]] واقع آھي. ڪل پکيڙ 1,22,098 چورس ڪلوميٽر (47130 چورس ميل) ۽ آبادي 2 ڪروڙ 20 لک آهي. ھي ملڪ پوري ڪوريائي اپٻيٽ ۽ ويجھن ٻيٽن جي جائز حاڪميت جو دعويدار آھي. ان جي گادي جو هنڌ [[پيانگ يانگ]] آھي. هتان جي سرڪاري ٻولي [[ڪوريائي ٻولي|ڪورين]] آهي. ملڪي آئين جي پھرين شق مطابق ھي ملڪ ھڪ خودمختيار [[سماجوادي رياست]] آھي.<ref name="naenara">[http://www.naenara.com.kp/index.php/Main/index/en/politics?arg_val=constitution DPRK Socialist Constitution]</ref> ھتي جي ھڪ پارٽي واري نظام ھيٺ ڪوريا جي ورڪرز پارٽي ۽ ڪم خاندان جي سربراھي واري [[مطلق آمريت|مطلق العنان]] [[آمريت]] تي مشتمل آهي.<ref name=":9">{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-15256929|title=North Korea country profile|date=9 April 2018|work=BBC News}}</ref><ref name=":10">{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/graphics/2017/world/north-korea-defectors/|title=Kim Jong Un's North Korea: Life inside the totalitarian state|website=Washington Post}}</ref><ref name="britannica">{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/totalitarianism|title=Totalitarianism|publisher=Encyclopædia Britannica|date=2018}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2007/08/28/wnkorea128.xml |title=North Korea power struggle looms |access-date=31 October 2007 |last=Spencer |first=Richard |date=28 August 2007 |work=The Telegraph (online version of United Kingdom's national newspaper) |quote=A power struggle to succeed Kim Jong-il as leader of North Korea's Stalinist dictatorship may be looming after his eldest son was reported to have returned from semi-voluntary exile. |location=London |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071120121946/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2007%2F08%2F28%2Fwnkorea128.xml |archive-date=20 November 2007 }}</ref><ref>{{Cite news |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article2388356.ece |title=North Korea's nuclear 'deal' leaves Japan feeling nervous |access-date=31 October 2007 |last=Parry |first=Richard Lloyd |author-link=Richard Lloyd Parry |date=5 September 2007 |work=The Times (online version of United Kingdom's national newspaper of record) |quote=The US Government contradicted earlier North Korean claims that it had agreed to remove the Stalinist dictatorship’s designation as a terrorist state and to lift economic sanctions, as part of talks aimed at disarming Pyongyang of its nuclear weapons. |location=London |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080726115520/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article2388356.ece |archive-date=26 July 2008 |accessdate=22 March 2021 |archivedate=26 July 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080726115520/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article2388356.ece }}</ref> ھن ملڪ جو آئين جوشي نظريي تي مشتمل آهي. ملڪ جا سمورا پيداواري ذريعا رياست جي ملڪيت آھن. ھتان جي فوج چين، آمريڪا ۽ انڊيا کان پوء دنيا جي چوٿين وڏي فوج آھي جنھن ۾ فعال فوجي تعداد 12،10،000 آھي. ھن ملڪ وٽ ايٽمي ھٿيار پڻ آھن. گڏيل قومن ۾ رڪنيت سان گڏوگڏ ھي ملڪ آسيان، غيرجانبدار تحريڪ ۽ گروپ-77 ۾ پڻ شامل آهي. قديم سلطنت ڪوريو (Koryo) جي مناسبت سان ان کي ڪوريا سڏيو ويو. ملڪ جو سڀ کان مٿانهون هنڌ مائونٽ پائي ڪتوسان (بلندي 2744 ميٽر) آهي. موسم گرمين ۾ گرم ۽ گھميل پر خوشگوار هوندي آهي، جڏهن ته سياري ۾ سخت سيءُ پوندو آهي. اتر ڪوريا جي مکيه زرعي پيداوار چانور، مڪئي، جَوَ، پٽاٽا، جوئر، ڪڻڪ، صوف، سورج مکي، ڀاڄيون ۽ ميوا آهن، هتان جي مکيه صنعتن ۾ مشينري، آبي توانائي، ڪيميائي شيون، فولاد، ڪپڙو، سيمنٽ، پيٽروليم جي صفائي ۽ ايلومينيم آهن ۽ مکيه معدنيات ۾ ڪوئلو، لوهه، گرينائيٽ، پيٽروليم، شيهو، نڪل، ٽنگسٽن، جست، سون، چاندي، ٽامو، زنڪ ۽ موليبڊنيم شامل آهي. اتر ڪوريا هڪ مضبوط سوشلسٽ حڪومت آهي. صدر رياست جو مملڪتي اڳواڻ، سڀني انتظامي اختيارن جو مالڪ ۽ هٿياربند فوج جو ڪمانڊر انچيف آهي. هن ملڪ جي آزاديءَ جو ڏهاڙو 8 سيپٽمبر 1948ع آهي ۽ گڏيل قومن جي اداري (UNO) جي ميمبرشپ سال 1991ع کان اٿس.<ref name="سنڌيانا">[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%AA%D8%B1%20%DA%AA%D9%88%D8%B1%D9%8A%D8%A7 اتر ڪوريا : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> سال 2019ع ۾ اتر ڪوريا هائيڊروجن بم جو ڪامياب تجربو ڪرڻ جي دعويٰ ڪندي اتان جي سرڪاري ٽي وي تي ظاھر ڪيو تہ صدر ڪم جونگ ان جي 3 جنوري تي منظوري ڏني هئي.<ref>http://awamiawaz.com/%D8%A7%D8%AA%D8%B1-%DA%AA%D9%88%D8%B1%D9%8A%D8%A7-%D9%87%D8%A7%D8%A6%D9%8A%DA%8A%D8%B1%D9%88%D8%AC%D9%86-%D8%A8%D9%85-%D8%AC%D9%88-%D8%AA%D8%AC%D8%B1%D8%A8%D9%88-%DA%AA%D8%B1%D9%8A-%DA%87%DA%8F%D9%8A/</ref> ==نالو== لفظ ڪوريا ڪوريو لفظ مان نڪتل آهي جيڪو سڀ کان پهرين ڪوگوريو واري قديم بادشاھت استعمال ڪيو ھو جيڪا پنھنجي دور جي اوڀر ايشيا جي وڏين بادشاھتن منجھان ھئي،<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=A2cfZkU5aQgC&q=koguryo+powerful+empire|title=The History of the World|last1=Roberts|first1=John Morris|last2=Westad|first2=Odd Arne|publisher=Oxford University Press|year=2013|isbn=978-0-19-993676-2|page=443|access-date=15 July 2016}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=acvGAAAAQBAJ&q=Inner+Mongolia|title=Averting Global War: Regional Challenges, Overextension, and Options for American Strategy|last1=Gardner|first1=Hall|date=27 November 2007|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0-230-60873-3|pages=158–159|access-date=15 July 2016}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=PvlthkbFU1UC&pg=PA1133|title=History of Humanity: From the seventh to the sixteenth century|last1=Laet|first1=Sigfried J. de|publisher=UNESCO|year=1994|isbn=978-92-3102813-7|page=1133|access-date=8 November 2016}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=GBvRs-za0CIC&pg=PA6|title=East Asia: A New History|last1=Walker|first1=Hugh Dyson|date=20 November 2012|publisher=AuthorHouse|isbn=978-1-4772-6517-8|pages=6–7|access-date=19 November 2016}}</ref> جنھن جی گوانگائتو اعظم جو راڄ ڪوريائي اپٻيٽ جي لڳ ڀڳ سموري حصي، [[منگوليا|منچوريا]] ۽ [[روس]] جي آخري اوڀر ۽ [[انر منگوليا]] واري علائقن تائين ڦهليل ھيو.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=t_DqBgAAQBAJ&q=Koguryo+Siberia+Russia%27s|title=Rediscovering Russia in Asia: Siberia and the Russian Far East: Siberia and the Russian Far East|last1=Kotkin|first1=Stephen|last2=Wolff|first2=David|date=2015|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-46129-6|access-date=15 July 2016}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=BA_QAgAAQBAJ&q=Inner+Mongolia|title=Korea: The Impossible Country: The Impossible Country|last1=Tudor|first1=Daniel|date=2012|publisher=Tuttle Publishing|isbn=978-1-4629-1022-9|access-date=15 July 2016}}</ref> <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=QFPsi3IK8gcC&pg=PA35|title=A History of Korea: From "Land of the Morning Calm" to States in Conflict|last1=Kim|first1=Jinwung|date=2012|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-00078-1|location=Bloomington|page=35|access-date=15 July 2016}}</ref> ڏھين صدي عيسويءَ ۾ ڪوگوريو جي جاء ڪوريو واري بادشاھت ورتي.<ref name="Koryo1">{{cite book|last1=Rossabi|first1=Morris|title=China Among Equals: The Middle Kingdom and Its Neighbors, 10th–14th Centuries|publisher=University of California Press|isbn=9780520045620|page=323|url=https://books.google.com/books?id=sNpD5UKmkswC&q=%22As+the+self-proclaimed+successor+to+Koguryo+and+the+protector+of+Parhae+refugees%2C+many+of+them+of+Koguryo+origin%2C+Koryo+considered+the+northern+territories+in+Manchuria+its+rightful+legacy.%22|access-date=8 November 2016|language=en|date=20 May 1983}}</ref><ref name="Koryo2">{{cite book|last1=Yi|first1=Ki-baek|title=A New History of Korea|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0674615762|page=103|url=https://books.google.com/books?id=g2mdVwXpMzwC&pg=PA103|access-date=8 November 2016|language=en|year=1984}}</ref><ref name="Koryo3">{{cite book|last1=Kim|first1=Djun Kil|title=The History of Korea|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0313038532|page=57|url=https://books.google.com/books?id=ci_iGuAAqmsC&pg=PA57|access-date=8 November 2016|language=en|date=30 January 2005}}</ref><ref name="Koryo4">{{cite book|last1=Grayson|first1=James H.|title=Korea – A Religious History|publisher=Routledge|isbn=9781136869259|page=79|url=https://books.google.com/books?id=LU78AQAAQBAJ&pg=PA79|access-date=8 November 2016|language=en|date=5 November 2013}} </ref> اھڙي طرح ان علائقي تي ڪوريو نالو پيو ۽ فارسي واپارين ان کي ڪوريا سڏڻ شروع ڪيو.<ref>{{citation |last = Yunn |first = Seung-Yong |year = 1996 |title = Religious culture of Korea |chapter = Muslims earlier contact with Korea |publisher = Hollym International |page = 99}}</ref> [[فائل:Flag of North Korea.svg|thumb|اتر ڪوريا جو جھنڊو]] ==تاريخ== ڪوريا جي رياست جي پيڙهه 2400 ق.م ۾ هڪ حڪمران تنگول جي هٿان پئي، هن سلطنت جو نالو چوزن (Chosen) ”پرهه ڦٽيءَ جي آسودگي“ رکيو، ڪوريائي ماڻهو ان کي تائي هان (Tai Han) چوندا هئا.<ref name = " سنڌيانا "/> هتي هزارين سال اڳ [[وچ ايشيا]] جي قبيلن جا ماڻهو اچي آباد ٿيا.<ref name = " سنڌيانا"/> ڪوريا جو پهريون بادشاهه ٽانڪون هو، جنهن ڪوريا تي ڪيترائي سال حڪومت ڪئي. اهو ئي سبب آهي، جو ڪوريائين کي پنهنجي 4300 سال اڳ جي تاريخ تي وڏو فخر آهي.<ref name = "سنڌيانا "/> ڪوريا جا اصل رهواسي منگولن ۽ قازقن جي نسل مان ٻڌايا وڃن ٿا.<ref name = " سنڌيانا "/> ڇهين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري سلطنت سيلا ڏاکڻيئن ڪناري جي رياست ڪايا (Kaya) کي فتح ڪيو.<ref name = " سنڌيانا "/> چوٿين صديءَ ۾ ٻڌمت ڦهليو، جيڪو ڇهين صديءَ ۾ طاقتور ۽ مضبوط حيثيت اختيار ڪري ويو.<ref name = " سنڌيانا "/> اوڻويهين صديءَ ۾ ڪوريا تي قابض ٿيڻ لاءِ چين ۽ جاپان وچ ۾ سخت ڇڪتاڻ شروع ٿي. 95-1894ع جي چين جاپان ويڙهه کانپوءِ 17 اپريل 1895ع تي ڪوريا جي ڌار وجود ۽ آزاديءَ کي تسليم ڪيو ويو.<ref name = " سنڌيانا "/> چين کانپوءِ، 1905ع ۾ جاپان روس کي به شڪست ڏني، جنهن سان هن جا حوصلا وڌيا. 1948ع ۾ ڪوريا کي ٻن حصن اتر ڪوريا ۽ ڏکڻ ڪوريا ۾ ورهايو ويو. اتر ڪوريا جي گاديءَ جو هنڌ پيانگ يانگ قرار ڏنو ويو.<ref name = " سنڌيانا"/> 1948ع جي آخر ۾ روسي فوجون ملڪ مان نڪري ويون.<ref name = " سنڌيانا"/> ===اتر ڪوريا جو قيام=== [[File:Kim Il-sung in 1950.jpg|thumb|160px|[[ڪم ال سنگ]]، جيڪو اتر ڪوريا جو باني ھيو]] چين۔جاپان پھرين جنگ ۽ روس۔جاپان جنگ بعد سال 1910ع کان سال 1945ع تائين ڪوريا تي جاپان جو قبضو رھيو. ڪوريائي مزاحمتي گروپن ڊونگنپگون جي نالي سان آزادي جي جنگ وڙھندڙ فوج ٺاھي، چين ۽ ڪوريا واري سرحد کان جاپاني فوج سان گوريلا جنگ جوٽي، جن مان ھڪ گوريلا اڳواڻ ڪم ال سنگ ھيو، جيڪو بعد ۾ اتر ڪوريا جو پھريون سربراھ ٿيو. سال 1945ع ۾ ٻين جنگ عظيم جي پڇاڙيءَ ۾ جاپان جي پيش پوڻ بعد ڪوريائي اپٻيٽ ٻن حصن ۾ ورھائجي ويو. ان جي اترئين تي سوويت يونين ۽ ڏاکڻي حصي تي يونائيٽيڊ اسٽيٽس قابض ٿيا. ڪوريا جي ٻنھي حصن جي الحاق لاء مذاڪرات ناڪام ٿي ويا. سوويت جنرل، ٽرينٽيئاء شتائيڪوف آڪٽوبر، 1945ع ۾ سوويت شھري انتظاميه قائم ڪرڻ جي سفارش ڪئي ۽ ڪم ال سنگ جي فيبروري 1946ع ۾ قائم ٿيل اتر ڪوريا جي عارضي پيپلز ڪاميٽي جي چيئرمين ٿيڻ جي حمايت ڪئي. سيپٽمبر 1946ع ۾ ڏکڻ ڪوريا جي ماڻھن اتحادين جي فوجي حڪومت خلاف تحريڪ شروع ڪئي. اپريل 1948ع ۾ جيجو ٻيٽ وارن جي بغاوت کي سختي سان ڪچليو ويو. مئي 1948ع ۾ ڏکڻ ڪوريا جي رياست جو قيام عمل ۾ آيو ۽ ٻن مهينن بعد ڪميونسٽ مخالف، سنگمين ري ان نئين ملڪ جو سربراھ ٿيو.<ref>{{cite web|title=Administrative Population and Divisions Figures (#26) |work=DPRK: The Land of the Morning Calm |publisher=Permanent Committee on Geographical Names for British Official Use |date=April 2003 |url=http://www.pcgn.org.uk/North%20Korea-%20Land%20of%20the%20Morning%20Calm-%202003.pdf |access-date=10 October 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060925042059/http://www.pcgn.org.uk/North%20Korea-%20Land%20of%20the%20Morning%20Calm-%202003.pdf |archive-date=25 September 2006}} </ref> 9 سيپٽمبر 1948ع ۾ ڊيموڪريٽڪ پيپلز ريپبلڪ آف ڪوريا جو قيام عمل ۾ آيو جنھن جو پھريون پريميئر ڪم ال سنگ مقرر ٿيو. شتائيڪوف سوويت يونين جو اتي پھريون سفير مقرر ٿيو.سال 1948ع ۾ سوويت فوج اتر ڪوريا مان نڪري وئي ۽ 1949ع ۾ آمريڪي فوج پڻ ڏکڻ ڪوريا مان نڪري وئي پر جلد ئي اتر ڪوريا ۽ ڏکڻ ڪوريا وچ ۾ جنگ ڇڙي پئي. ===ڪوريائي جنگ=== [[File:Korean war 1950-1953.gif|thumb|upright| ڪوريا جي جنگ دوران قبضي جي صورتحال{{legend|#EF767E|اتر ڪوريا، چين ۽ سوويت يونين جون فوجون}}{{legend|#73AA73|ڏکڻ ڪوريا، يونائيٽيڊ اسٽيٽس، دولت مشترڪه ۽ گڏيل قومن جون فوجون}}]] 25 جون 1950ع تي اتر ڪوريا جي فوج ڏکڻ ڪوريا تي حملو ڪري گھري آئي ۽ تيزي سان ڏکڻ ڪوريا جي لڳ ڀڳ سموري علائقي تي قابض ٿي پر جلد ئي گڏيل قومن جي فوج مداخلت ڪئي ۽ تيزي سان اتر ڪوريا طرف پيشقدمي ڪئي ۽ جڏھن چيني سرحد ويجھو پھتي تي چيني فوج اتر ڪوريا جي فوج جي مدد لاءِ مداخلت ڪئي جنھن سان توازن تبديل ٿي ويو. 27 جولاءِ 1953ع تي ڪوريائي جنگ بندي واري معاھدي ذريعي جنگ جو خاتمو ٿيو. ان معاهدي سان پراڻي سرحد بحال ڪئي وئي پر امن معاھدو عمل ۾ نہ اچي سگھيو.<ref>{{cite news|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,528320,00.html|title=U.S.: N. Korea Boosting Guerrilla War Capabilities|date=23 June 2009|access-date=4 July 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090627213353/http://www.foxnews.com/story/0%2C2933%2C528320%2C00.html|archive-date=27 June 2009|publisher=FOX News Network, LLC|agency=Associated Press}}</ref> ھی جنگ 30 لک ماڻھن کي پنھنجو کاڄ بڻايو جيڪو ٻين جنگ عظيم کان پوءِ ويٽنام جنگ وانگر سڀ کان وڏو انساني الميو ھيو ۽ اھا سرد جنگ جو سڀ کان وڏو موتمار تڪرار ھيو.<ref name="Kim p.45">{{cite book|last=Kim|first=Samuel S.|chapter=The Evolving Asian System|title=International Relations of Asia|publisher=[[Rowman & Littlefield]]|year=2014|isbn=978-1442226418|page=45|quote=With three of the four major Cold War fault lines—divided Germany, divided Korea, divided China, and divided Vietnam—East Asia acquired the dubious distinction of having engendered the largest number of armed conflicts resulting in higher fatalities between 1945 and 1994 than any other region or sub-region. Even in Asia, while Central and South Asia produced a regional total of 2.8 million in human fatalities, East Asia's regional total is 10.4 million including the [[Chinese Civil War]] (1 million), the Korean War (3 million), the [[Vietnam War]] (2 million), and the [[Pol Pot]] [[Cambodian genocide|genocide]] in Cambodia (1 to 2 million).}}</ref><ref name="Cumings p. 35">{{cite book|last=Cumings|first=Bruce|author-link=Bruce Cumings|title=The Korean War: A History|publisher=[[Modern Library]]|year=2011|isbn=978-0812978964|page=35|quote=Various encyclopedias state that the countries involved in the three-year conflict suffered a total of more than 4 million casualties, of which at least 2 million were civilians—a higher percentage than in World War II or Vietnam. A total of 36,940 Americans lost their lives in the Korean theater; of these, 33,665 were killed in action, while 3,275 died there of nonhostile causes. Some 92,134 Americans were wounded in action, and decades later, 8,176 were still reported as missing. South Korea sustained 1,312,836 casualties, including 415,004 dead. Casualties among other UN allies totaled 16,532, including 3,094 dead. Estimated North Korean casualties numbered 2 million, including about one million civilians and 520,000 soldiers. An estimated 900,000 Chinese soldiers lost their lives in combat.}}</ref><ref>{{cite book|last=McGuire|first=James|title=Wealth, Health, and Democracy in East Asia and Latin America|url=https://archive.org/details/wealthhealthdemo00mcgu|url-access=limited|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2010|isbn=978-1139486224|page=[https://archive.org/details/wealthhealthdemo00mcgu/page/n217 203]|quote=In Korea, war in the early 1950s cost nearly 3 million lives, including nearly a million civilian dead in South Korea.}}</ref> ===جنگ کان پوءِ جي صورتحال=== [[File:Dprk_pyongyang_tchholima_05.jpg|thumb|230px|پيانگ يانگ ۾ ڪوليما تحريڪ جو يادگار ڪوليما وارو مجسمو]] جنگبندي جي معاھدي باوجود سرحدي فوجي چڪريون، اھم شخصيتن تي قاتلاڻي حملن ۽ اغوائن جا واقعا جاري رھيا جن ٻنھي ملڪن ۾ ٽڪراء واري صورتحال کي برقرار رکيو.<ref>Kirkbride, Wayne (1984). ''DMZ, a story of the Panmunjom axe murder''. Hollym International Corp. </ref> جنگ کان پوءِ ٻن ڏهاڪن تائين ٻنھي ملڪن ۾ مذاڪرات شروع ٿي نہ سگھيا. سال 1971ع ۾ ٻنھي ملڪن جي وچ ۾ مٿين سطح وارا رابطا مخفي طرح شروع ٿيا ۽ 4 جولاءِ 1972ع ۾ ٻنھي ملڪن ڪوريا جي پرامن الحاق لاء گڏيل بيان جاري ڪيو. 1973ع ۾ ڏکڻ ڪوريا ٻنھي ملڪن جي عالمي ادارن ۾ الڳ رڪنيت وٺڻ جي موقف ڪري مذاڪرات ناڪام ٿي ويا.<ref>{{cite book|editor1-last=Bandow |editor1-first=Doug |editor2-last=Carpenter |editor2-first=Ted Galen |title=The U.S.-South Korean Alliance: Time for a Change |url=https://books.google.com/books?id=HXdhDRCGD1kC&pg=PA99 |year=1992 |publisher=Transaction Publishers |location=New Brunswick |isbn=978-1-4128-4086-6 |pages=99–100 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913142656/https://books.google.com/books?id=HXdhDRCGD1kC&&pg=PA99 |archive-date=13 September 2016 }}</ref> سال 1956ع ۾ ڪم ال سنگ سويت يونين ۽ چين طرفان سندن حامي ڌڙن جي حق ۾ معزول ڪرڻ جي ڪوششن جي مزاحمت ڪئي.<ref name=Sino-SovietSplit>Chung, Chin O. ''Pyongyang Between Peking and Moscow: North Korea's Involvement in the Sino-Soviet Dispute, 1958–1975''. University of Alabama, 1978, p. 45.</ref><ref name=NKMajorPowers>{{cite journal|author1=Kim, Young Kun|author2=Zagoria, Donald S.|title=North Korea and the Major Powers|url=https://archive.org/details/sim_asian-survey_1975-12_15_12/page/1017|journal=Asian Survey|volume=15|issue=12|date=December 1975|pages=1017–1035|jstor=2643582|doi=10.1525/as.1975.15.12.01p0132i}}</ref> آڪٽوبر 1958 ۾ چيني فوج جو آخري جٿو اتر ڪوريا مان ٻاھر نڪتو<ref name=Sino-SovietSplit /><ref name=NKMajorPowers /><ref name=Armstrong2>{{cite book|last=Armstrong|first=Charles|title=Tyranny of the Weak: North Korea and the World, 1950–1992|year=2013|url=https://archive.org/details/tyrannyofweaknor0000arms|series=Studies of the Weatherhead East Asian Institute, Columbia University|publisher=Cornell University Press|pages=[https://archive.org/details/tyrannyofweaknor0000arms/page/99 99]–100|quote=Kim would not yield to Soviet and Chinese pressure even when combined, much less when the Soviets and Chinese were later in competition with one another.}}</ref> اتر ڪوريا چين ۽ سوويت يونين جي ويجھو رھيو ۽ جڏھن ٻنھي طاقتن ۾ اختلاف ٿي پيا تہ ان پاڻ کي ٻنھي کان پاسيرو رکي پنھجو الڳ نظريو رکيو جنھن جو نالو جوشي رکيو.<ref>Schaefer, Bernd. "North Korean 'Adventurism' and China's Long Shadow, 1966–1972". Washington, D.C .: Woodrow Wilson International Center for Scholars, 2004.</ref> [[File:Pyongyang metro station 2.jpg|thumb|230px| گادي جي هنڌ زير زمين ريلوي اسٽيشن [[پيانگ يانگ ميٽرو]] جنھن ۾ بم کان محفوظ رھڻ وارو نظام رکيل آهي]] جنگ بعد 1954ع ۽ 1955ع ۾ ھڪ وڏو ڏڪار آيو جنھن ۾ 8 لک ماڻھو ھلاڪ ٿي ويا. سال 1994ع کان 1998ع تائين آيل ڏڪار ۾ 28 لک ماڻھو ھلاڪ ٿي ويا.<ref>Andrei Lankov. “Trouble Brewing: The North Korean Famine of 1954–1955 and Soviet Attitudes toward North Korea.” ''Journal of Cold War Studies'' 22:2 (Spring 2020) pp:3-25. [https://hdiplo.org/to/AR1020 online]</ref> ملڪ جي قيام بعد صنعتي ترقيءَ ۾ اضافو آندو ويو ۽ ملڪ جي ڪرنسي جو قدر ڏکڻ ڪوريا کان وڌيڪَ ھيو. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ ان جي معاشي واڌ ڏکڻ ڪوريا کان وڌيڪَ ھئي. سال 1976ع ۾ اتر ڪوريا جي جي ڊي پي ۽ في ڪس آمدني جي شرح ڏکڻ ڪوريا جي برابر ھئي پر سال 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ھن ملڪ جي معيشت جي رفتار تمام سست ٿي وئي ۽ 1987ع ۾ معاشي ترقي جي شرح منفي ٿي وئي. 1991ع ۾ سوويت يونين جي ٽٽڻ بعد روسي امداد بند ٿي وڃڻ ڪري ھن ملڪ جي معيشت بلڪل ويھجي وئي. ڏڪار کان اڳ ھن ملڪ ۾ متوقع عمر جي حد 72 سالن تائين ھئي.<ref name=":3">{{Cite book|last=Lankov|first=Andrei|url=https://books.google.com/books?id=LNpRyIPgi3wC|title=The Real North Korea: Life and Politics in the Failed Stalinist Utopia|date=2013-05-02|publisher=OUP USA|isbn=978-0-19-996429-1|location=|pages=64|language=en}}</ref> ڏڪار کان اڳ ھن ملڪ جي صحت جو نظام 45,000 ڊاڪٽرن، 800 اسپتالن ۽ 1,000 ڪلنڪن تائين ھيو.<ref>{{Cite web|last=Demick|first=Barbara|date=2010-07-16|title=North Korea's giant leap backwards|url=http://www.theguardian.com/world/2010/jul/17/north-korea-famine-fears|access-date=2021-01-21|website=the Guardian|language=en}}</ref> ===سرد جنگ جي خاتمي کان پوءِ=== سال 1992 ۾ ڪم ال سنگ جي صحت تمام بگڙي وئي ۽ سندس پٽ [[ڪم جانگ ال]] آھستي آھستي رياستي معاملن کي سنڀالڻ شروع ڪيو. سال 1994ع ۾ دل جي دوري پوڻ ڪري وفات ڪري ويو. [[ڪم جانگ ال]] ملڪ ۾ ٽن سالن تائين قومي سوڳ ڪرڻ جو اعلان ڪيو ۽ ملڪ جون واڳون سنڀالي ورتيون.<ref name="edit_CNN-">{{Cite web|url=http://edition.cnn.com/WORLD/9707/08/north.korea/|title=North Korea ends mourning for Kim Il Sung|last=Chinoy|first=Mike|date=8 July 1997|website=CNN|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150519004336/https://edition.cnn.com/WORLD/9707/08/north.korea/|archive-date=19 May 2015|access-date=9 May 2015}}</ref> ھن ملڪ ۾ فوج کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ لاءِ [[سونگن]] يعني "فوج اول" واري پاليسي متعارف ڪرائي.<ref>H. Hodge (2003). [http://www.carlisle.army.mil/USAWC/Parameters/Articles/03spring/hodge.htm "North Korea's Military Strategy"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130224223043/http://www.carlisle.army.mil/usawc/parameters/Articles/03spring/hodge.htm |date=2013-02-24 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130224223043/http://www.carlisle.army.mil/usawc/parameters/Articles/03spring/hodge.htm|date=24 February 2013}}, ''Parameters'', U.S. Army War College Quarterly.</ref> سال 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ دوران ٻوڏ سان فصلن جي تباھي ڪري ھڪ وڏو معاشي بحران شروع ٿيو ۽ نتيجي ھڪ وڏي ڏڪار کي جنم ڏنو جنهن ۾ 2,40,000 کان 4,20,000 ماڻھو ھلاڪ ٿي ويا. سال 1996ع ۾ حڪومت گڏيل قومن کان خوراڪ جي مدد ورتي. ===ايڪويهين صدي=== [[File:2012 new residential buildings at intersection Sungni St-Mansudae St 1.jpg|thumb|230px|پيانگ يانگ جون ڪجهه رھائشي عمارتون]] سال 2001ع ۾ آمريڪي صدر جارج بش جي چونڊجڻ بعد آمريڪا اتر ڪوريا کي ھڪ "بدمعاش رياست" قرار ڏنو. اتر ڪوريا عراق جھڙي انت کان بچڻ لاء ايٽمي صلاحيت جي حاصلات لاءِ ڪوششون وڌائي ڇڏيون.<ref>{{cite book| last = Jager| first = Sheila Miyoshi| title = Brothers at War – The Unending Conflict in Korea| year = 2013| publisher = Profile Books| location = London| isbn = 978-1-84668-067-0| page = 456}}</ref><ref>{{Cite book|author = Abt, Felix | title=A Capitalist in North Korea: My Seven Years in the Hermit Kingdom|url = https://archive.org/details/capitalistinnort0000abtf | publisher = Tuttle Publishing| year = 2014 | pages = [https://archive.org/details/capitalistinnort0000abtf/page/55 55], 109, 119 | isbn = 9780804844390 }}</ref><ref>{{Cite book| last1= Oberdorfer| first1=Don| last2=Carlin| first2=Robert | title=The Two Koreas: A Contemporary History | url= https://archive.org/details/twokoreascontemp0000ober_x9n8| publisher = Basic Books| year = 2014 | pages = [https://archive.org/details/twokoreascontemp0000ober_x9n8/page/357 357]–359 | isbn = 9780465031238}} </ref> 9 آڪٽوبر 2006 تي ھن ملڪ پنھنجو پھريون ايٽم بم جو تجربو ڪيو.<ref name="radioactive">{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/10/13/AR2006101300576.html|title=U.S.: Test Points to N. Korea Nuke Blast|last1=Burns|first1=Robert|date=13 October 2006|newspaper=[[The Washington Post]]|access-date=18 January 2020|last2=Gearan|first2=Anne}}</ref><ref name="nukeconfirmed">{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601101&sid=aO7kW.RjqqaE&refer=japan|title=North Korea Nuclear Test Confirmed by U.S. Intelligence Agency|last=Bliss|first=Jeff|date=16 October 2006|work=[[Bloomberg News]]|access-date=16 October 2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930030836/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601101&sid=aO7kW.RjqqaE&refer=japan|archive-date=30 September 2007}} </ref> 17 ڊسمبر 2011ع تي ڪم جانگ ال دل جي دوري پوڻ ڪري وفات ڪئي ۽ سندس ننڍي پٽ [[ڪم جانگ ان|ڪِم جَانگ اُن]] کي سندس جانشين بڻايو ويو.<ref name="apdeath">{{cite news|title=North Korean leader Kim Jong Il, 69, has died |url=https://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5izIlSjdJ6OnbxnvsA8REol_H-PpA?docId=e4eb9efdbd884d2fbff01ada250d87de |access-date=19 December 2011 |newspaper=Associated Press |date=19 December 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111220172541/https://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5izIlSjdJ6OnbxnvsA8REol_H-PpA?docId=e4eb9efdbd884d2fbff01ada250d87de |archive-date=20 December 2011 }}</ref> اتر ڪوريا ممڪن طور تي آمريڪا تائين ميزائيل حملي ڪرڻ ۽ ھائڊروجن بم ٺاھڻ جي صلاحيت پڻ حاصل ڪري ورتي آهي.<ref name="auto">{{cite web|url=https://www.cfr.org/backgrounder/north-koreas-military-capabilities|title=North Korea's Military Capabilities|first=Eleanor|last=Albert|publisher=Council on Foreign Relations|date=3 January 2018}}</ref>. 2017ع ۾ ڊونالڊ ٽرمپ جي صدر ٿيڻ بعد آمريڪا ۽ اتر ڪوريا وچ ۾ ڇڪتاڻ ۾ اضافو آيو<ref>{{Cite web|url=https://www.latimes.com/politics/washington/la-na-essential-washington-updates-trump-warns-north-korea-of-fire-and-1502220642-htmlstory.html|title=Trump warns North Korea of 'fire and fury'|last=Bierman|first=Noah|website=latimes.com|access-date=4 August 2018}} </ref> اتر ڪوريا [[گئام]] لڳ نشانو آزمائڻ لاء ميزائيل تجربي جي پڻ ڌمڪي ڏني.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-40883372|title=N Korea promises Guam strike plan in days|date=10 August 2017|work=[[BBC News]]|access-date=4 August 2018|language=en-GB}}</ref> پر 2018ع ۾ ڇڪتاڻ ۾ ڪمي آئي.<ref name="auto2">{{cite news|url=https://www.nknews.org/2018/02/delegation-visit-shows-n-korea-can-take-drastic-steps-to-improve-relations-mo|title=Delegation visit shows N. Korea can take 'drastic' steps to improve relations: MOU|last=Ji|first=Dagyum|date=12 February 2018|work=[[NK News]]|access-date=18 January 2020}}</ref> سال 2018ع ۽ 2020ع ۾ اتر ڪوريا ۽ ڏکڻ ڪوريا وچ ۾ سلسليوار امن ڪانفرنسون منعقد ٿيون جن ۾ [[ڪم جانگ ان]]، ڏکڻ ڪوريا جي صدر [[مون جئي ان]] ۽ [[ڊونالڊ ٽرمپ]] شرڪت ڪئي.<ref>[https://eu.usatoday.com/story/news/politics/2019/06/29/donald-trump-looks-brief-handshake-meeting-kim-jong-un/1608092001/ Donald Trump meets Kim Jong Un in DMZ; steps onto North Korean soil.] ''USA Today''. 30 June 2019.</ref> ==جاگرافي== [[File:North Korea Topography.png|thumb|اتر ڪوريا جو ٽوپو گرافي وارو نقشو]] اتر ڪوريا ڪوريائي اپٻيٽ جي اترئين ڀاڱي ۾ واقع آهي جنھن جي پکيڙ {{convert|120540|km2|sqmi|sp=us|0}} آھي.<ref name="unstats08">{{Cite book|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012/Table03.pdf#page=5|title=Demographic Yearbook – Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density|publisher=United Nations Statistics Division|year=2012|access-date=29 November 2014|page=5}}</ref> اتر ڪوريا ۽ چين جي سرحد تي امنوڪ ندي (چين ۾ ان کي يالو ندي سڏيندا آهن) واقع آهي جيڪو ٻنھي ملڪن کي ڌار ڪري ٿو. اتر ڪوريا ۽ روس جي سرحد تي وري تومين ندي واقع آهي جيڪا ٻنھي ملڪن کي ڌار ڪري ٿي.<ref>{{cite news|url=http://opinionator.blogs.nytimes.com/2012/02/21/manchurian-trivia/|title=Manchurian Trivia|last=Jacobs|first=Frank|date=21 February 2012|newspaper=The New York Times|access-date=27 August 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120913074749/http://opinionator.blogs.nytimes.com/2012/02/21/manchurian-trivia/|archive-date=13 September 2012}}</ref> ان جي ڏکڻ ڪوريا سان ملندڙ سرحد تي ڪوريائي غير فوجي علائقو واقع آهي. ملڪ جي اولھ ۾ [[پيلو سمنڊ]] ۽ [[ڪوريائي نار]] واقع آهي. اوڀر ۾ [[جاپاني سمنڊ]] جي ٻئي پار [[جاپان]] واقع آهي. [[File:0409 - Nordkorea 2015 - Kumgang Gebirge (22961925095).jpg|thumb|[[ ڪمگانگ جبل]]]] [[File:North Korean coast near Hamhung (14876597009).jpg|thumb|[[ھيمھانگ]] لڳ اتر ڪوريائي سامونڊي ڪنارو]] ھن ملڪ جو 80 سيڪڙو علائقو جابلو ۽ مٿانهين پٽن تي مشتمل آهي جن کي سوڙھيون اونھيون واديون ڌار ڪن ٿيون. ڪوريائي اپٻيٽ ۾ سمورا 2000 ميٽرن کان بلند جبل اتر ڪوريا ۾ واقع آھن. ملڪ جو سڀ کان اوچو مقام [[پيڪٽو جبل|پِيڪٽُو جبل]] (Paektu Mountain) جنھن جو شمار ٻرندڙ جبلن ۾ ٿئي ٿو ۽ ان جي سمنڊ جي سطح کان اوچائي {{convert|2744|m|ft|sp=us}} آھي ۽ ان کي اتر ڪوريا جا ماڻھو ھڪ مقدس مقام سمجھندا آھن.<ref>{{cite journal | last = Song | first = Yong-deok | title = The recognition of mountain Baekdu in the Koryo dynasty and early times of the Joseon dynasty | journal=History and Reality V.64 | year = 2007 }}</ref> ملڪ جي اولھ پاسي ساحلي ميدان واقع آھن جيڪي اوڀر طرف ختم ٿين ٿا. آبادي جو وڏو حصو ميداني ۽ ھيٺاھين علائقن ۾ وسي ٿو. 2003 ۾ ملڪ جي 70 سيڪڙو حصي ۾ ٻيلا واقع ھيا. ملڪ جي سڀ کان وڏي ندي [[يالو ندي|امنوڪ ندي]] آھي جنھن جي ڊيگھ {{convert|790|km|mi|sp=us|0}} آھي.<ref>{{cite web|url=http://www.koreanhistoryproject.org/Jta/Kr/KrGEO0.htm |title=Korea Geography |access-date=1 August 2007 |author=Bill Caraway |year=2007 |work=The Korean History Project |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070706035307/http://koreanhistoryproject.org/Jta/Kr/KrGEO0.htm |archive-date=6 July 2007 }}</ref> ھن ملڪ جا ٽي ماحولياتي خطا آھن: وچ ڪوريائي پن ڇڻ ٻيلا، چنگبائي جبلن وارا گڏيل ٻيلا ۽ منچوريائي گڏيل ٻيلا. <ref name="DinersteinOlson2017">{{cite journal|last1=Dinerstein|first1=Eric|last2=Olson|first2=David|last3=Joshi|first3=Anup|last4=Vynne|first4=Carly|last5=Burgess|first5=Neil D.|last6=Wikramanayake|first6=Eric|last7=Hahn|first7=Nathan|last8=Palminteri|first8=Suzanne|last9=Hedao|first9=Prashant|last10=Noss|first10=Reed|last11=Hansen|first11=Matt|last12=Locke|first12=Harvey|last13=Ellis|first13=Erle C|last14=Jones|first14=Benjamin|last15=Barber|first15=Charles Victor|last16=Hayes|first16=Randy|last17=Kormos|first17=Cyril|last18=Martin|first18=Vance|last19=Crist|first19=Eileen|last20=Sechrest|first20=Wes|last21=Price|first21=Lori|last22=Baillie|first22=Jonathan E. M.|last23=Weeden|first23=Don|last24=Suckling|first24=Kierán|last25=Davis|first25=Crystal|last26=Sizer|first26=Nigel|last27=Moore|first27=Rebecca|last28=Thau|first28=David|last29=Birch|first29=Tanya|last30=Potapov|first30=Peter|last31=Turubanova|first31=Svetlana|last32=Tyukavina|first32=Alexandra|last33=de Souza|first33=Nadia|last34=Pintea|first34=Lilian|last35=Brito|first35=José C.|last36=Llewellyn|first36=Othman A.|last37=Miller|first37=Anthony G.|last38=Patzelt|first38=Annette|last39=Ghazanfar|first39=Shahina A.|last40=Timberlake|first40=Jonathan|last41=Klöser|first41=Heinz|last42=Shennan-Farpón|first42=Yara|last43=Kindt|first43=Roeland|last44=Lillesø|first44=Jens-Peter Barnekow|last45=van Breugel|first45=Paulo|last46=Graudal|first46=Lars|last47=Voge|first47=Maianna|last48=Al-Shammari|first48=Khalaf F.|last49=Saleem|first49=Muhammad|display-authors=1|title=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm|journal=BioScience|volume=67|issue=6|year=2017|pages=534–545|issn=0006-3568|doi=10.1093/biosci/bix014|pmid=28608869|pmc=5451287|doi-access=free}}</ref> ===آبھوا=== [[File:Koppen-Geiger Map PRK present.svg|thumb|upright=0.9|اتر ڪوريائي ڪوپن واري درجابندي وارو نقشو]] ھن ملڪ جي آبھوا ۾ ٻئي زميني ۽ سامونڊي شامل آھن.<ref name="climate">{{cite web|url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+kp0031) |title=North Korea Country Studies. Climate |publisher=Lcweb2.loc.gov |access-date=23 June 2010 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20121212003435/lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+kp0031) |archive-date=12 December 2012 }}</ref> ڪوپن واري درجابندي واري اسڪيم مطابق ملڪ جي وڏي حصي ۾ گھميل زميني آبھوا آھي. سياري جي موسم ۾ وايومنڊل صاف رھندو آھي ۽ اتر ۽ اتر اولھ جي سائبيريائي ھوائن جي ڪري برفاني طوفان پڻ ايندا رھندا آھن.<ref name="climate"/> پيسفڪ سمنڊ جي [[مون سون]] وارين ھوائن ڪري اونھارو گرم، گھڻي ڀاڱي گھميل ۽ برساتن سان ڀرپور ھوندو آھي. 60 سيڪڙو برساتون جون کان سيپٽمبر تائين پونديون آهن.<ref name="climate"/> سرء ۽ بھار عارضي موسمون آهن جيڪي سياري ۽ اونھاري جي وچ ۾ اينديون آهن. پيانگ يانگ جو جنوري م سراسري گرمي پد {{convert|−3|and|−13|°C|°F}} ۽ آگسٽ ۾ {{convert|29|and|20|°C|°F}} رھندو آھي.<ref name="climate"/> == انتظامي ورھاست== <div class="left"> {| class="wikitable" |- !نقشو !! !! نالو !! !! انتظامي صدر مقام |- | rowspan="14" |{{اتر ڪوريا جو صوبائي سطح وارو نقشو}} !colspan="5"| گادي وارو شھر |- | 1 || [[پيانگ يانگ]] || || ([[چنگ گوياڪ]]) |- !colspan="5"| خاص شھر |- | 2 || [[راسان]] |||| ([[راجن گوياڪ]]) |- !colspan="5"| صوبا |- | 3 || [[ڏکڻ پيونگان صوبو، اتر ڪوريا|ڏکڻ پيونگان]] || ||[[پيونگسانگ]] |- | 4 || [[اتر پيونگان صوبو، اتر ڪوريا|اتر پيونگان]] || ||[[سنيوئھو]] |- | 5 || [[چاگانگ صوبو، اتر ڪوريا|چاگانگ]] || ||[[ڪينگائي]] |- | 6 || [[ڏکڻ ھوانگھي صوبو، اتر ڪوريا|ڏکڻ ھوانگھي]] || ||[[ھئيجو]] |- | 7 || [[اتر ھوانگھي صوبو، اتر ڪوريا|اتر ھوانگھي]]|| || [[ساريوان]] |- | 8 || [[ڪانگوان صوبو، اتر ڪوريا|ڪانگوان صوبو]] || ||[[وانسن]] |- | 9 || [[ڏکڻ ھيمگيانگ صوبو، اتر ڪوريا|ڏکڻ ھيمگيانگ]]|| ||[[ھئمھنگ]] |- | 10 || [[اتر ھيمگيانگ صوبو، اتر ڪوريا|اتر ھيمگيانگ ]]|| ||[[چنگجين]] |- | 11 || [[ريانگانگ صوبو، اتر ڪوريا|ريانگانگ]]|| ||[[ھيسان]] |} </div> ==سياسي نظام== [[File:Mansudae-Kongressalle.JPG|thumb|left|[[مينسيوڊئي اسيمبلي ھال]], جتي سپريم پيپلز اسيمبلي ويھندي آھي]] اتر ڪوريا انتھائي مرڪزيت واري [[ھڪ جماعتي رياستي نظام| ھڪ جماعتي رياست]] آھي. ان جي 2016 واري آئين مطابق اھا ھڪ انقلابي ۽ [[سماجوادي رياست|سوشلسٽ رياست]] آھي جيڪا جوشي نظريي ۽ سونگن نظريي جي رھنمائي تحت ڪم ڪري ٿي<ref>{{cite book|title=Socialist Constitution of the Democratic People's Republic of Korea|url=http://www.naenara.com.kp/en/politics/?rule+2|year=2016|publisher=Foreign Languages Publishing House|orig-year=Amended and supplemented on 29 June, Juche 105 (2016), at the Fourth Session of the Thirtieth Supreme People's Assembly|at=Chapter I, Articles 1–3|access-date=22 May 2018}}</ref> ملڪ جي واحد رياستي جماعت [[ڪوريا جي ورڪرز پارٽي]] آھي جنھن جي سربراهي ڪم خاندان جو ڀاتي ڪندو آهي<ref name="scmp-yoo-sep-18-2013">{{cite news|url=http://www.scmp.com/news/asia/article/1296394/democratic-peoples-monarchy-korea-north-korea-changes-ruling-principles|title=North Korea rewrites rules to legitimise Kim family succession|author=Audrey Yoo|date=16 October 2013|newspaper=South China Morning Post|access-date=16 October 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131028160038/http://www.scmp.com/news/asia/article/1296394/democratic-peoples-monarchy-korea-north-korea-changes-ruling-principles|archive-date=28 October 2013}}</ref> سن جماعت جا 30 لک رڪن آھن جيڪي اتر ڪوريا جي سموري سياست تي حاوي ھوندا آھن. ان جماعت جون ٻہ ذيلي جماعتون: [[ڪوريائي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] ۽ [[چونڊوئسٽ چونگو پارٽي]] آھن<ref name="parlunion5">{{cite web|url=http://www.asgp.info/Resources/Data/Documents/CJOZSZTEPVVOCWJVUPPZVWPAPUOFGF.pdf|title=The Parliamentary System of the Democratic People's Republic of Korea|work=Constitutional and Parliamentary Information|publisher=Association of Secretaries General of Parliaments (ASGP) of the [[Inter-Parliamentary Union]]|page=5|archive-url=https://web.archive.org/web/20120303054935/http://www.asgp.info/Resources/Data/Documents/CJOZSZTEPVVOCWJVUPPZVWPAPUOFGF.pdf|archive-date=3 March 2012|access-date=1 October 2010}}</ref>. ملڪ جو موجوده سپريم ليڊر ڪم جانگ ان آھي<ref name="leon_DPRK">{{cite web|title=DPRK has quietly amended its Constitution |last=Petrov |first=Leonid |work=Korea Vision |date=12 October 2009 |access-date=21 July 2015 |url=https://leonidpetrov.wordpress.com/2009/10/12/dprk-has-quietly-amended-its-constitution/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016015037/https://leonidpetrov.wordpress.com/2009/10/12/dprk-has-quietly-amended-its-constitution/ |archive-date=16 October 2015 }}</ref> جيڪو حڪومت جي سمورن ڍانچن جو سربراھ آھي. ھي ڪوريا جي ورڪرز پارٽي جو جنرل سيڪريٽري، رياستي معاملن جي ڪميشن جو صدر ۽ فوج جو سپريم ڪمانڊر پڻ آهي<ref name="NK Leaders">{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-15258881 |title=North Korea profile: Leaders |publisher=BBC |date=26 March 2014 |access-date=18 May 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518174559/http://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-15258881 |archive-date=18 May 2014 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-16325390 |title=North Korea: Kim Jong-un hailed 'supreme commander' |publisher=BBC |date=24 December 2011 |access-date=18 May 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140107065350/http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-16325390 |archive-date=7 January 2014 }}</ref>. ان جو ڏاڏو ڪم ال سنگ ملڪ جو باني ۽ 1994ع ۾ مرڻ گھڙيءَ تائين تاحيات صدر رھيو<ref name="hitchens07">{{Cite news|url=http://www.slate.com/id/2180464/ |title=Why has the Bush administration lost interest in North Korea? |last=Hitchens |first=Christopher |date=24 December 2007 |work=[[Slate (magazine)|Slate]] |access-date=9 April 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100520172644/http://www.slate.com/id/2180464/ |archive-date=20 May 2010 }}</ref> سندس پيءُ ڪم جانگ ال پاڻ کي تاحيات جنرل سيڪريٽري ۽ نيشنل ڊفينس جو تاحيات چيئرمين قرار ڏنو. ملڪ جي آئين مطابق حڪومت جون ٽي سرڪاري شاخون آهن جن ۾ [[اتر ڪوريا جي رياستي معاملن واري ڪميشن]] پڻ شامل آهي جيڪو رياستي سالميت لاء قوم جي سڀ کان عظيم رھنمائي وارو ادارو آھي.<ref> اتر ڪوريا جي آئين جي شق نمبر 109</ref><ref>{{cite web |title=DPRK Constitution Text Released Following 2016 Amendments |url=https://nkleadershipwatch.wordpress.com/2016/09/04/dprk-constitution-text-released-following-2016-amdendments/ |website=North Korea Leadership Watch |access-date=18 April 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170418164245/https://nkleadershipwatch.wordpress.com/2016/09/04/dprk-constitution-text-released-following-2016-amdendments/ |archive-date=18 April 2017 |date=4 September 2016 }}</ref> اھو ادارو رياستي جي دفاع وارا فيصلا ڪندو آهي ۽ ملڪ جون اھم پاليسيون جوڙيندو آهي ۽ ڪميشن جي چيئرمين ڪم جانگ ان جي حڪمن تي عملدرآمد ڪندو آهي. ٻين شاخ ملڪ جو قانونساز ادارو آهي جيڪو اتان جي ھڪ ايواني سپريم پيپلز اسيمبلي آھي جنھن جا ڪل 687 رڪن آھن جن جي چونڊ پنجن سالن لاءِ عام ووٽن ذريعي ٿيندي آهي<ref>{{cite book|title=Socialist Constitution of the Democratic People's Republic of Korea|publisher=Foreign Languages Publishing House|year=2014|isbn=978-9946-0-1099-1|location=Pyongyang|page=1|chapter=Preamble|postscript=Amended and supplemented on 1 April, Juche 102 (2013), at the Seventh Session of the Twelfth Supreme People's Assembly.|chapter-url=http://www.naenara.com.kp/en/book/download.php?4+4047#.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20160608030306/http://www.naenara.com.kp/en/book/download.php?4+4047|archive-date=8 June 2016|url-status=dead}}</ref>. حڪومت جي ٽين شاخ اتر ڪوريا جي ڪابينه آھي جنھن جو سربراهه پريميئر ھوندو آھي. 14 آگسٽ 2020ع تي ملڪ جو پريميئر ڪم ڊاڪ ھون مقرر ٿيو. ھن اداري کي ملڪ جا ايگزيڪيوٽو وارا اختيار ڏنل آھن<ref>{{cite news|url=http://www.dailynk.com/english/read.php?cataId=nk01700&num=10516 |title=Pak Opens Account with Conservative Aire |newspaper=The Daily NK |date=23 April 2013 |access-date=18 May 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006095253/http://www.dailynk.com/english/read.php?cataId=nk01700&num=10516 |archive-date=6 October 2014 }}</ref>. پريميئر حڪومت جي نمائندگي ڪندو آهي. ڪابينه جي رڪنن ۾ ٻہ نائب پريميئر ۽ 30 وزير، 2 ڪابينه جي ڪميشن جا چيئرمين، ڪابينه جو چيف سيڪريٽري، مرڪزي بينڪ جو چيئرمين، سينٽرل بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جو ڊائريڪٽر، سائنسن واري اڪيڊمي جق صدر شامل آهن. اتر ڪوريا پنھنجي مخالف ڏکڻ ڪوريا وانگر سموري ڪوريائي اپٻيٽ ۽ ويجھن ٻيٽن جو دعويدار آھي<ref>{{Cite web|url=http://www.law.go.kr/lsInfoP.do?lsiSeq=61603&efYd=19880225#0000|language=ko |script-title=ko:국가법령정보센터 {{!}} 법령 > 본문 – 대한민국헌법|website=www.law.go.kr|access-date=25 October 2019}}</ref> ڪجهه مبصرن جي خيال مطابق ھن ملڪ جو سياسي نظام مطلق بادشاھت يا وراثت واري آمريت وارو آھي<ref>Young W. Kihl, Hong Nack Kim. ''North Korea: The Politics of Regime Survival''. Armonk, New York, M. E. Sharpe, Inc., 2006. p. 56.</ref><ref>Robert A. Scalapino, Chong-Sik Lee. ''The Society''. University of California Press, 1972. p. 689.</ref><ref>Bong Youn Choy. A history of the Korean reunification movement: its issues and prospects. Research Committee on Korean Reunification, Institute of International Studies, Bradley University, 1984. p. 117.</ref><ref>{{Cite news |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article2452356.ece |title=A tale of two dictatorships: The links between North Korea and Syria |last=Sheridan |first=Michael |date=16 September 2007 |work=[[The Times]] |access-date=9 April 2010 |location=London |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100525100455/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article2452356.ece |archive-date=25 May 2010 |accessdate=22 March 2021 |archivedate=25 May 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100525100455/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article2452356.ece }}</ref> ان جي تشبيهه اسٽالن واري آمريت سان پڻ ڪئي ويندي آهي. ===سياسي نظريو=== حڪومتي ونھوار ۽ ورڪرز پارٽي جي ڪم جو بنياد ڪم ال سنگ جي حڪمت واري جوشي نظريي تي آهي جيڪو ان ڊسمبر 1955ع ۾ پنهنجي ھڪ تقرير ۾ ڏنو. ان نظريي جا متا معاشي خود انحصاري، فوجي خود انحصاري ۽ آزاد پرڏيهي پاليسي آھن. ھن نظريي کي شروع ۾ مارڪسزم ۽ ليننزم جي نفاذ جي نئين صورت طور متعارف ڪرايو ويو پر 1970 واري ڏهاڪي ۾ ان نظريي کي ڪميونسٽ سماج جي قيام لاء واحد انقلابي ۽ نظرياتي ڍانچو قرار ڏنو ويو. 1980 واري ڏهاڪي ۾ مارڪسزم ۽ ليننزم جي جاء مڪمل طور تي ھن نظريي کي ڏني وئي. 1992ع ۾ مارڪسزم ۽ ليننزم جي حوالن کي آئين مان مڪمل طور تي خارج ڪيو ويو. 2009 واري آئين مان ڪميونزم کي خارج ڪيو ويو ۽ ان جي جاء تي فوج اول وارو سونگن نظريو متعارف ڪرايو ويو<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2009/09/28/idUSSEO253213 |title=North Korea drops communism, boosts "Dear Leaders" |first1=Jon |last1=Herskovitz |first2=Christine |last2=Kim |date=28 September 2009 |access-date=17 July 2011 |work=Reuters |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816144214/http://www.reuters.com/article/2009/09/28/idUSSEO253213 |archive-date=16 August 2011 }}</ref>. آئين ۾ سوشلزم کي تنھن ھوندي بہ برقرار رکيو ويو<ref>{{cite news|url=https://www.nknews.org/2016/06/n-korea-updates-constitution-expanding-kim-jong-uns-position|title=N.Korea updates constitution expanding Kim Jong Un's position|author=JH Ahn|work=NK News|date=30 June 2016}}</ref>. جوشي جو خود انحصاري وارو نظريو وقت۽ حالات سان اسريو جيڪو پارٽي کان اسپارٽا واري سادگي، قرباني ۽ نظم جي تقاضا ڪري ٿو. [[برائن رينولڊس مائرس]] مطابق اتر ڪوريا جو اصل نظريو [[ڪوريائي نسلي قوم پرستي]] آھي جيڪا يورپي [[فسطائيت]] ۽ جاپاني [[شووا اسٽيٽزم ]] وانگر آھي<ref>{{cite web|url = http://feer.com/reviews/2009/december51/the-cleanest-race-how-north-koreans-see-themselves-and-why-it-matters|title = Review of ''The Cleanest Race''|author = Andrei Lankov|date = 4 December 2009|work = Far Eastern Economic Review|access-date = 5 June 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20100104035159/http://feer.com/reviews/2009/december51/the-cleanest-race-how-north-koreans-see-themselves-and-why-it-matters|archive-date =4 January 2010|author-link = Andrei Lankov}}</ref><ref>[[Christopher Hitchens]]: [http://www.slate.com/articles/news_and_politics/fighting_words/2010/02/a_nation_of_racist_dwarfs.html A Nation of Racist Dwarfs – Kim Jong-il's regime is even weirder and more despicable than you thought] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120601044431/http://www.slate.com/articles/news_and_politics/fighting_words/2010/02/a_nation_of_racist_dwarfs.html|date=1 June 2012}} (2010)</ref><ref>{{cite news|author=Brian Reynolds Myers |url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748704471504574445980801810944 |title=The Constitution of Kim Jong Il. |work=[[Wall Street Journal]] |date=1 October 2009 |access-date=20 December 2012 |quote=From its beginnings in 1945 the regime has espoused—to its subjects if not to its Soviet and Chinese aid-providers—a race-based, paranoid nationalism that has nothing to do with Marxism-Leninism. [...] North Korea has always had less in common with the former Soviet Union than with the Japan of the 1930s, another 'national defense state' in which a command economy was pursued not as an end in itself, but as a prerequisite for rapid armament. North Korea is, in other words, a national-socialist country |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121110074510/http://online.wsj.com/article/SB10001424052748704471504574445980801810944.html |archive-date=10 November 2012 |author-link=Brian Reynolds Myers }}</ref> ===ڪم گھراڻو=== [[File:Mansudae-Monument-Bow-2014.jpg|230px|thumb|اتر ڪوريا جا ماڻھو مانسو ھل واري وڏي يادگار تي ڪم ال سنگ (کاٻي پاسي) ۽ ڪم جانگ ال جي مجسمن جي تعظيم ڪندي ڏيکاريل]] اتر ڪوريا ۾ ڪم گھراڻي کي پيڪٽو جبل وارو نسل سڏيندا آهن جيڪو ڪم ال سنگ ۽ ان جي اولاد جي ٻن نسلن تي مشتمل آهي. جوشي نظريي تحت ڪم ال سنگ شخصيت وارو مسلڪ متعارف ڪرايو. ان تحت پارٽي ۽ انقلاب جي تاحيات سربراھي ڪم ال سنگ جي خاندان مان ھوندي<ref>[http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/08/13/2013081301558.html The Twisted Logic of the N.Korean Regime] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170113064929/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/08/13/2013081301558.html |date=13 January 2017 }}. Chosun Ilbo. 13 August 2013. Accessed date: 11 January 2017. </ref> ڪم ال سنگ جي ذات جي محور واري شخصيتي مسلڪ خانداني وراثتي جانشيني کي جائز بڻائي ڇڏيو<ref>{{cite web |url=http://newfocusintl.com/just-witnessed-coup-north-korea/ |title=We have just witnessed a coup in North Korea |author=Staff |publisher=New Focus International |date=27 December 2013 |access-date=22 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140126131556/http://newfocusintl.com/just-witnessed-coup-north-korea/ |archive-date=26 January 2014 }}</ref> [[File:Chung Eui-yong and Kim Jong-un.jpg|thumb|[[ڪم جانگ ان]] ۽ سندس ڀيڻ [[ڪم يو جانگ]] (ساڄي پاسي) مارچ 2018ع ۾ ]] ==پرڏيهي ناتا== [[File:North Korea - China friendship (5578914865).jpg|thumb|left|پيانگ يانگ ۾ راندين واري اريرانگ جشن ذريعي چين ۽ اتر ڪوريا جي ويجھن لاڳاپن جو ڏيک]] ملڪ جي قيام بعد شروعات ۾ ھن ملڪ جا پرڏيهي ناتا رڳو ڪميونسٽ ملڪن سان ھيا. 1960 ۽ 1970 واري ڏهاڪن ۾ ھن ملڪ آزاد پرڏيهي پاليسي اختيار ڪئي جنھن تحت ان ڪيترن ئي ترقي پزير ملڪن سان ناتا جوڙيا ۽ غير جانبدار تحريڪ جو رڪن ٿيو. سوويت يونين جي خاتمي بعد معاشي بحران جو شڪار ٿيڻ بعد ان کوڙ ملڪن ۾ پنھنجا سفارتخانا بند ڪري ڇڏيا پر ساڳئي وقت ترقي يافتہ آزاد تجارت وارن ملڪن سان ناتا جوڙڻ جي شروعات ڪئي<ref name="DPRK Diplomatic Relations">{{cite web|url=http://www.ncnk.org/resources/publications/NCNK_Issue_Brief_DPRK_Diplomatic_Relations.pdf |author1=Daniel Wertz |author2=JJ Oh |author3=Kim Insung |title=Issue Brief: DPRK Diplomatic Relations |access-date=17 April 2016 |date=August 2015 |publisher=The National Committee on North Korea |pages=1–7; n4 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304085503/http://www.ncnk.org/resources/publications/NCNK_Issue_Brief_DPRK_Diplomatic_Relations.pdf |archive-date=4 March 2016 }}</ref> 1991 ۾ گڏيل قومن جو رڪن ٿيو. غيرجانبدار تحريڪ سان گڏوگڏ آسيان جي علائقائي فورم ۽ گروپ 77 جو پڻ رڪن ٿيو<ref>{{cite news|url=http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=19910917&slug=1306025|title=A Single Flag – North And South Korea Join U.N. And The World|date=17 September 1991|newspaper=[[The Seattle Times]]|access-date=3 September 2017|archive-date=4 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170904113056/http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=19910917&slug=1306025|dead-url=yes|accessdate=22 March 2021|archivedate=4 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170904113056/http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=19910917&slug=1306025}}</ref> ھن وقت ان جا سڀ کان وڌيڪَ ويجھا لاڳاپا چين سان آھن<ref>{{Cite journal|last1=Nanto|first1=Dick K.|last2=Manyin|first2=Mark E.|date=2011|title=China-North Korea Relations|url=https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc227656/|journal=North Korean Review|volume=7|issue=2|pages=94–101|doi=10.3172/NKR.7.2.94|issn=1551-2789|jstor=43908855}}</ref> اتر ڪوريا جا 166 ملڪن سان سفارتي ناتا آھن ۽ 47 ملڪن ۾ ان جا سفارتخانا آھن<ref name="DPRK Diplomatic Relations"/> تنھن ھوندي بہ ان جا [[ارجنٽينا]]، [[فرانس]]، [[اسٽونيا]]، [[عراق]]، [[اسرائيل]]، [[يونائيٽيڊ اسٽيٽس]]، [[جاپان]]، [[تائيوان]] ۽ [[بوٽسوانا]] سان سفارتي لاڳاپا ڪانه آھن<ref name="suspension of diplomatic relations">{{cite web|url=http://www.gov.bw/en/Ministries--Authorities/Ministries/Ministry-of-Foreign-Affairs-and-International-Cooperation/News/BOTSWANA-CUT-TIES-WITH-NORTH-KOREA/ |title=Botswana Cuts Ties with North Korea |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=20 February 2014 |website=www.gov.bw |publisher=[[Politics of Botswana|Ministry of Foreign Affairs and International Cooperation]] |access-date=5 January 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150106001946/http://www.gov.bw/en/Ministries--Authorities/Ministries/Ministry-of-Foreign-Affairs-and-International-Cooperation/News/BOTSWANA-CUT-TIES-WITH-NORTH-KOREA/ |archive-date=6 January 2015 }}</ref> <ref name="France and Estonia">{{cite web|url=http://www.assemblee-nationale.fr/13/cr-cdef/09-10/c0910024.asp|title=Audition de M. Jack Lang, envoyé spécial du Président de la République pour la Corée du Nord.|author=Commission de la défense nationale et des forces armées|date=30 March 2010|language=fr|access-date=2 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100421021201/http://www.assemblee-nationale.fr/13/cr-cdef/09-10/c0910024.asp|url-status=live|archive-date=21 April 2010}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.38north.org/2019/05/pkennedy051419/|title=Taiwan and North Korea: Star-Crossed Business Partners |last=Kennedy|first=Pamela|date=14 May 2019|website=38 North|language=en|access-date=18 November 2019}}</ref><ref name="Haggard">{{cite journal|last=Haggard|first=M|year=1965|title=North Korea's International Position|url=https://archive.org/details/asian-survey_1965-08_5_8/page/375|journal=[[Asian Survey]]|volume=5|issue=8|pages=375–388|issn=0004-4687|oclc=48536955|doi=10.2307/2642410|jstor=2642410}}</ref><ref>Seung-Ho Joo, Tae-Hwan Kwak - [https://books.google.com/books?id=0QNyDUpXhA8C&pg=PA184&lpg=PA184&dq=us+recognize+south+korea+de+jure+sole+legitimate&source=bl&ots=e6vd7R9mxA&sig=7_Y0uBgbZAZkMTHcujATt4SJ4Rw&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjTvfujwrvUAhVKdT4KHQd7DGYQ6AEIQDAE#v=onepage&q=us%20recognize%20south%20korea%20de%20jure%20sole%20legitimate&f=false Korea in the 21st Century]</ref><ref>{{cite web|url=http://www.lefigaro.fr/international/2017/09/06/01003-20170906ARTFIG00181-quelles-relations-la-france-entretient-elle-avec-la-coree-du-nord.php|title=Quelles relations la France entretient-elle avec la Corée du Nord ?|date=6 September 2017}}</ref> ان جا ويٽنام، لائوس ۽ ڪمبوڊيا سان مضبوط لاڳاپا آھن.<ref>{{cite web|url=http://www1.korea-np.co.jp/pk/165th_issue/2001072510.htm |title=Kim Yong Nam Visits 3 ASEAN Nations To Strengthen Traditional Ties |access-date=1 August 2007 |year=2001 |work=The People's Korea |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930152339/http://www1.korea-np.co.jp/pk/165th_issue/2001072510.htm |archive-date=30 September 2007 }}</ref> [[File:Kim Jong-un and Vladimir Putin (2019-04-25) 05.jpg|thumb|ڪم جانگ ان 25 اپريل 2019 تي روسي صدر پيوٽن سان ملندي]] [[File:2018 North Korea-United States summit - Kim and Trump shake hands.jpg|thumb| جون 2018ع ۾ سنگاپور جي اتر ڪوريا يونائيٽيڊ اسٽيٽس سمٽ ۾ ڊونالڊ ٽرمپ سان گڏ]] [[File:2018 inter-Korean summit 01.jpg|thumb|left|ڪم جانگ ان ۽ ڏکڻ ڪوريا جو مون جئي ان اپريل 2018ع تي انٽر ڪورين سمٽ ۾ ھٿ ملائيندي]] ==عدالتي نظام== اتر ڪوريا جو قانوني نظام [[پروشيائي ماڊل]] جي بنياد تي بيٺل آھي ۽ اھو جاپاني روايتن ۽ ڪميونسٽ قانوني نظام کان متاثر ٿيل سول قانون وارو نظام آھي<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2100.html#kn |title=Legal System field listing |publisher=CIA The World Factbook |access-date=18 May 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518174611/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2100.html |archive-date=18 May 2014 }}</ref> ملڪ جي سڀ کان وڏي عدالت [[اتر ڪوريا جي سپريم ڪورٽ|سپريم ڪورٽ]] آھي جيڪا اپيل واري سڀ کان اعليَ عدالت آھي. ان کان علاوه ھتان جي عدالتي نظام ۾ صوبائي سطح واريون ڪورٽون، اسپيشل شھري سطح واريون ڪورٽون، پيپلز ڪورٽون ۽ اسپيشل ڪورٽون شامل آهن. سڀ کان ھيٺين سطح واريون ڪورٽون پيپلز ڪورٽون آھن جيڪي شھرن، ڪائونٽين ۽ شھري ضلعن ۾ ڪم ڪن ٿيون. فوج، ريل روڊن ۽ بحري معاملن لاء خاص عدالتون ڪم ڪن ٿيون. ججن جي ڀرتي مقامي پيپلز اسيمبليون چونڊ ذريعي ڪنديون آهن پر عملن ورڪر پارٽي انھن جي ڀرتي ڪندي آهي. ھتان جي تعزيراتي قانون جو بنياد ان اصول تي آھي تہ '''[[قانون کان بغير ڪوبه ڏوھ ناھي]]'''. ملڪ ۾ سياسي قيدين کي پورھئي واري ڪيمپن ۾ موڪليو ويندو آھي ۽ ڏوھارين کي الڳ جيلن ۾ رکيو ويندو آهي<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/07/19/AR2009071902178.html |title=Outside World Turns Blind Eye to N. Korea's Hard-Labor Camps |newspaper=The Washington Post |date=20 July 2009 |access-date=19 May 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100919191331/https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/07/19/AR2009071902178.html |archive-date=19 September 2010 }}</ref> ==مذھب== [[File:Chilgol Church (15545529301).jpg|thumb|پيانگ يانگ ۾ چلگول چرچ، جتي ڪم ال سنگ جي ماء شماسه طور ڪم ڪيو]] سرڪاري طور تي اتر ڪوريا ھڪ [[ملحد رياست]] آھي.<ref name="Cavendish2007">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=YG2AFyFppJQC&pg=PA933 |year=2007|title =World and Its Peoples: Eastern and Southern Asia|publisher=[[Marshall Cavendish]]|quote=North Korea is officially an atheist state in which almost the entire population is nonreligious.|access-date = 20 May 2019|isbn=9780761476313}}</ref><ref name="PalmerOBrien1993">{{cite book|url=https://archive.org/details/stateofreligiona00obri|url-access=registration|title =The State of Religion Atlas|publisher=[[Simon & Schuster]]|quote=Atheism continues to be the official position of the governments of China, North Korea and Cuba.|access-date = 20 May 2019|author=Joanne O'Brien, Martin Palmer|date =December 1993}}</ref> ھڪ اندازي مطابق ھتان جي آبادي جو 64 سيڪڙو ماڻھو [[لامذھب]]، 16 سيڪڙو ڪوريائي شمن ازم 14 سيڪڙو ڪونڊوازم، 4 سيڪڙو ٻڌ ۽ 2 سيڪڙو عيسائي آھن.<ref>{{cite web|url=http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=37|title=Religious Intelligence UK report|work=Religious Intelligence|publisher=Religious Intelligence|access-date=4 July 2009 |archive-url = https://web.archive.org/web/20071013201130/http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=37 |archive-date = 13 October 2007}}</ref> ھتان جي آئين ۾ مذھبي آزادي ۽ مذھبي رسمون ادا ڪرڻ جي ضمانت ڏنل آهي تنھن جي باوجود حڪومت پاران مذھبن تي پابنديون لڳل آھن.<ref>{{cite web|url=http://hrw.org/english/docs/2004/07/08/nkorea9040.htm |title=Human Rights in North Korea |access-date=2 August 2007 |date=July 2004 |work=[[Human Rights Watch]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061201160439/http://hrw.org/english/docs/2004/07/08/nkorea9040.htm |archive-date=1 December 2006 }}</ref> ايمنسٽي انٽرنيشنل پاران مذھبي جبر تي ڳڻتي جو پڻ اظھار ڪيو ويو آهي.<ref name=":0">{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/documents/asa24/002/2009/en/ |title=North Korea: Freedom of Movement, Opinion and Expression |access-date=4 March 2014 |year=2009 |work=[[Amnesty International]] }}</ref> ھتان جي ثقافتي زندگي اڄ بہ ٻڌ مذھب ۽ ڪوريائي ڪنفيوشسزم کان گھڻو متاثر آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.everyculture.com/Ja-Ma/North-Korea.html |title=Culture of North Korea&nbsp;– Alternative name, History and ethnic relations |work=Countries and Their Cultures |publisher=Advameg Inc. |access-date=4 July 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090805183929/http://www.everyculture.com/Ja-Ma/North-Korea.html |archive-date=5 August 2009 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2792.htm |title=Background Note: North Korea |author=Bureau of East Asian and Pacific Affairs |date=February 2009 |publisher=U.S. State Department |access-date=4 July 2009 }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اتر ڪوريا]] [[زمرو:ڪوريا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:ايشيا ۾ ملڪ]] [[زمرو:اوڀر ايشيائي ملڪ]] [[زمرو:اتر اوڀر ايشيائي ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:Articles with short description]] anq93viaezs4z0ohit70mfdms43s4t2 0 15782 414904 407380 2026-09-26T03:24:55Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414904 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = مصر جي عرب جمهوريه | native_name = {{lang|ar|جمهورية مصر العربية}}<br />{{transl|ar|Jumhūrīyat Miṣr al-ʿArabīyah}} | common_name = مصر | image_flag = Flag of Egypt.svg | flag_caption = [[مصر جو جهنڊو|جهنڊو]] | image_coat = Coat of arms of Egypt (Official).svg | symbol_type = [[مصر جو قومي نشان|قومي نشان]] | image_map = EGY orthographic.svg | map_caption = اوڀر اڌ گولي ۾ مصر جو هنڌ | national_anthem = '''[[Bilady, Bilady, Bilady|بلادي، بلادي، بلادي]]'''<br /> {{lang|ar|بلادي، بلادي، بلادي}}<br /> ''{{transl|ar|Biladi, Biladi, Biladi}}''<br /> {{small|"منهنجو وطن، منهنجو وطن، منهنجو وطن"}}<br /> [[File:Bilady, Bilady, Bilady.ogg|center]] | capital = [[قاهره]] | coordinates = {{Coord|30|2|N|31|13|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[جديد معياري عربي|عربي]]<ref name="official-language" /> | languages_type = [[قومي ٻولي]] | languages = [[مصري عربي]] | religion = [[مصر ۾ مذهب|مصر ۾ مذهب ڏسو]] | demonym = [[مصري ماڻهو|مصري]] | government_type = [[يونيٽري رياست|يونيٽري]] [[نيم صدارتي نظام|نيم صدارتي]] [[جمهوريه]]، [[آمرانه حڪومت]] هيٺ | leader_title1 = [[مصر جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[عبدالفتاح السيسي]] | leader_title2 = [[مصر جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[مصطفيٰ مدبولي]] | legislature = [[مصر جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[مصر جي سينيٽ|سينيٽ]] | lower_house = [[مصر جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] | sovereignty_type = قيام جي تاريخ | established_event1 = [[مصر جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جو اعلان]] | established_date1 = 28 فيبروري 1922ع | established_event2 = [[1952ع جو مصري انقلاب|1952ع جو انقلاب]] | established_date2 = 23 جولاءِ 1952ع | established_event3 = جمهوريه جو اعلان | established_date3 = 18 جون 1953ع | established_event4 = هاڻوڪو آئين | established_date4 = 18 جنوري 2014ع | area_km2 = 1,010,408 | area_rank = 29هون | area_sq_mi = 390,121 | percent_water = 0.632 | population_estimate = 107,868,296 | population_estimate_year = جولاءِ 2025ع | population_estimate_rank = 15هون | population_census = 94,798,827 | population_census_year = 2017ع | population_density_km2 = 106.8 | population_density_sq_mi = 276.6 | population_density_rank = 103هون | GDP_PPP = $2.567 ٽريلين | GDP_PPP_year = 2026ع | GDP_PPP_rank = 18هون | GDP_PPP_per_capita = $23,321 | GDP_PPP_per_capita_rank = 87هون | GDP_nominal = $429.645 بلين | GDP_nominal_year = 2026ع | GDP_nominal_rank = 41هون | GDP_nominal_per_capita = $3,904 | GDP_nominal_per_capita_rank = 135هون | Gini = 28.5 | Gini_year = 2021ع | Gini_change = decrease | Gini_ref = | Gini_rank = | HDI = 0.754 | HDI_year = 2023ع | HDI_change = increase | HDI_ref = | HDI_rank = 100هون | currency = [[مصري پائونڊ]] | currency_code = EGP | time_zone = [[اوڀر يورپي وقت|EET]] | utc_offset = +2 | time_zone_DST = [[اوڀر يورپي اونهاري جو وقت|EEST]] | utc_offset_DST = +3 | calling_code = [[+20]] | iso3166code = EG | cctld = {{unbulleted list|[[.eg]]|{{lang|ar|[[مصر.]]}}}} }} '''مصر'''، سرڪاري نالي سان '''مصر جي عرب جمهوريه'''، ({{IPAc-en|audio=En-us-Egypt.ogg|ˈ|i:|dʒ|ɪ|p|t}} {{Respell|EE|jipt}}) هڪ [[بين البراعظمي ملڪ]] آهي، جيڪو [[آفريڪا]] جي اتر-اوڀر ڪنڊ ۽ [[سينا جزيرو|سينا جزيري]] وسيلي [[ايشيا]] جي ڏکڻ-اولهه ڪنڊ تائين پکڙيل آهي. ان جي اتر ۾ [[ڀونوچ سمنڊ]]، اتر-اوڀر ۾ [[فلسطين]] ۽ [[اسرائيل]]، اوڀر ۾ [[ڳاڙهو سمنڊ]]، ڏکڻ ۾ [[سوڊان]] ۽ [[صحارا]]، ۽ اولهه ۾ [[لبيا]] واقع آهن. اتر-اوڀر ۾ [[عقبه جي نار]] مصر کي [[اردن]] ۽ [[سعودي عرب]] کان جدا ڪري ٿي. [[قاهره]] ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ، سڀ کان وڏو شهر ۽ اهم ثقافتي مرڪز آهي، جڏهن تہ [[اسڪندريه]] ٻيو وڏو شهر ۽ صنعت توڙي سياحت جو اهم مرڪز آهي.<ref>{{Cite web |title=محافظة الأسكندرية |url=https://www.egy-map.com/project/alexandria-governorate |website=Egypt's Projects Map |access-date=13 May 2022 }}</ref> 107 ملين کان وڌيڪ آباديءَ سان مصر [[عرب دنيا]] جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ، آفريڪا جو ٽيون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ ۽ دنيا جو 15هون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي. مصر جي تاريخ دنيا جي قديم ترين ۽ ڊگهي قومي تاريخن مان هڪ آهي، جنهن جون پاڙون [[نيل ڊيلٽا]] ۾ ڇهين کان چوٿين هزارين سال ق.م. تائين پهچن ٿيون. [[تهذيب جو گهوارو|تهذيب جي گهوارن]] مان هڪ سمجهيو ويندڙ [[قديم مصر]] لکڻ، زراعت، شهري آبادي، منظم مذهب ۽ مرڪزي حڪومت جي ابتدائي ترقيءَ جا ڪجهه سڀ کان قديم مثال پيش ڪيا.<ref>{{Cite book |last=Midant-Reynes |first=Béatrix |title=The Prehistory of Egypt: From the First Egyptians to the First Kings |year=2000 |url=https://archive.org/details/prehistoryofegyp0000mida |location=Oxford |publisher=Blackwell Publishers }}</ref> لڳ ڀڳ ٽن هزارين سالن جي [[فرعون|فرعوني]] حڪمرانيءَ کان پوءِ ڇهين صدي ق.م. کان مصر تي پرڏيهي حڪمرانيءَ جا دور شروع ٿيا. مصر [[عيسائيت]] جو هڪ ابتدائي ۽ اهم مرڪز رهيو، جڏهن تہ ستين صديءَ کان پوءِ ملڪ ۾ [[اسلام]] آهستي آهستي غالب مذهب بڻجي ويو. مصر جي اڳوڻي گادي ۽ هاڻوڪي ٻئي وڏي شهر [[اسڪندريه]] پنهنجي [[اسڪندريه جي لائبريري|لائبريري]] جي ڪري قديم دنيا ۾ علم جو اهم مرڪز هو. ڏهين صديءَ ۾ [[قاهره]] [[فاطمي خلافت]] جي گادي بڻيو ۽ 13هين صديءَ ۾ ان کان پوءِ قائم ٿيندڙ [[مملوڪ سلطنت]] جو پڻ مرڪز رهيو. 1517ع ۾ مصر [[عثماني سلطنت]] جو حصو بڻيو، جيستائين مقامي حڪمران [[محمد علي پاشا]] 1867ع ۾ جديد مصر کي هڪ خودمختيار [[مصر جي خديويت|خديويت]] جي صورت ڏني. ان کان پوءِ [[برطانوي سلطنت]] مصر ۽ سوڊان تي قبضو ڪيو، ۽ 1922ع ۾ مصر هڪ بادشاهت جي حيثيت سان آزادي حاصل ڪئي. [[1948ع عرب-اسرائيل جنگ]] کان پوءِ مصر [[غزه پٽي]] تي قبضو ڪيو. [[1952ع مصري انقلاب|1952ع جي انقلاب]] کان پوءِ مصر پاڻ کي جمهوريه قرار ڏنو. 1958ع ۾ مصر ۽ [[شام]] گڏجي [[متحده عرب جمهوريه]] قائم ڪئي، پر 1961ع ۾ شام فوجي بغاوت کان پوءِ ان اتحاد مان الڳ ٿي ويو. مصر 1948ع، 1956ع، 1967ع ۽ 1973ع ۾ اسرائيل سان ڪيترن هٿياربند تڪرارن ۾ وڙهيو. [[ڇهه ڏينهن واري جنگ|1967ع جي جنگ]] کان پوءِ مصر [[سينا جزيرو]] ۽ غزه پٽي اسرائيل جي قبضي هيٺ وڃائي ويٺو. 1978ع ۾ مصر [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا|ڪيمپ ڊيوڊ معاهدن]] تي صحيحون ڪيون، جن تحت مصر اسرائيل کي تسليم ڪيو ۽ سينا جي وڏي حصي کي فوجي طور غير فعال رکڻ تي راضي ٿيو، جڏهن تہ اسرائيل قبضي هيٺ سينا مان واپسي قبول ڪئي. 1982ع تائين سينا تي مڪمل انتظامي ڪنٽرول مصر کي واپس ملي ويو. [[عرب بهار]] جي پسمنظر ۾ [[2011ع مصري انقلاب]] ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[حسني مبارڪ]] جي حڪومت ختم ٿي. ان کان پوءِ ملڪ ڊگهي سياسي بيچينيءَ مان گذريو. 2012ع جي پهرين جمهوري چونڊن ۾ [[اخوان المسلمين]] سان لاڳاپيل [[محمد مرسي]] جي مختصر مدت واري حڪومت قائم ٿي، جيڪا 2013ع ۾ وڏي پيماني تي احتجاجن کان پوءِ فوج طرفان ختم ڪئي وئي. هاڻوڪي حڪومت [[نيم صدارتي جمهوريه]] آهي، جنهن جي اڳواڻي [[عبدالفتاح السيسي]] ڪري ٿو؛ هو 2014ع ۾ چونڊيو ويو، پر ڪيترن معتبر ذريعن طرفان سندس حڪومت کي [[آمراڻو نظام|آمراڻو]] قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Sisi-authoritarian"> {{cite news |title=Egypt's rushed election shows Abdel-Fattah al-Sisi is nervous |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2023/10/03/egypts-rushed-election-shows-abdel-fattah-al-sisi-is-nervous |work=The Economist |access-date=27 December 2024 }} {{cite web |last=Dunne |first=Michele |date=8 April 2019 |title=Why Is Trump Helping Egypt's Dictator Entrench His Power? |url=https://www.politico.com/magazine/story/2019/04/08/donald-trump-abdel-fattah-al-sisi-egypt-226579/ |website=POLITICO Magazine |access-date=27 December 2024 }} {{cite web |last=Hassanein |first=Haisam |date=5 February 2018 |title=President Trump, Condemn This Sham Egyptian Election |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/president-trump-condemn-sham-egyptian-election |website=The Washington Institute for Near East Policy |access-date=27 December 2024 }} {{cite news |title=A Blank Check for Egypt's Dictator |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-06-26/u-dot-s-dot-gives-egypts-dictator-a-blank-check |work=Bloomberg |access-date=27 December 2024 }} {{cite web |last=Toosi |first=Nahal |date=12 July 2021 |title=In D.C. visit, Egypt spy boss claims U.S. agreed—in writing—to jail American activist |url=https://www.politico.com/news/2021/07/12/egypt-spy-boss-jail-american-498983 |website=POLITICO |access-date=27 December 2024 }} {{cite web |last=Lawler |first=Dave |date=23 April 2019 |title=Egypt's Sisi could rule until 2030 after winning referendum |url=https://www.axios.com/2019/04/23/sisi-referendum-rule-egypt-2030-constitution |website=Axios |access-date=27 December 2024 }} {{cite web |last=Greenwald |first=Glenn |date=31 March 2015 |title=Obama Personally Tells the Egyptian Dictator That U.S. Will Again Send Weapons (and Cash) to His Regime |url=https://theintercept.com/2015/03/31/obama-lifts-freeze-weapons-transfer-egyptian-dictator/ |website=The Intercept |access-date=27 December 2024 }} {{cite web |last=Williams |first=Jennifer |date=3 April 2017 |title=Egypt's president is a bloodthirsty dictator. Trump thinks he's done a "fantastic job." |url=https://www.vox.com/world/2017/4/3/15160358/trump-egypt-abdel-fattah-el-sisi-white-house |website=Vox |access-date=27 December 2024 }} {{cite news |date=1 December 2020 |title=Egypt President Abdul Fattah al-Sisi: Ruler with an iron grip |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-19256730 |work=BBC News |access-date=22 November 2024 }} {{cite news |title=Egypt is again under military rule, but Sisi lacks Nasser's appeal |url=https://www.economist.com/special-report/2021/08/24/egypt-is-again-under-military-rule-but-sisi-lacks-nassers-appeal |work=The Economist |access-date=25 November 2024 }} {{cite book |last=Grewal |first=Sharan |date=25 July 2023 |chapter=Egypt: A Coup against Democracy |chapter-url=https://academic.oup.com/book/46755/chapter-abstract/414394851 |title=Soldiers of Democracy? |publisher=Oxford University Press |pages=136–176 |doi=10.1093/oso/9780192873910.003.0007 |isbn=978-0-19-287391-0 |access-date=25 November 2024 }} {{cite web |last=Francavilla |first=Claudio |date=15 March 2024 |title=EU Deal with Egypt Rewards Authoritarianism, Betrays "EU Values" |url=https://www.hrw.org/news/2024/03/15/eu-deal-egypt-rewards-authoritarianism-betrays-eu-values |website=Human Rights Watch |access-date=14 December 2024 }} </ref> مصر هڪ [[ترقي پذير ملڪ]] آهي ۽ آفريڪا جي ٻئي وڏي معيشت رکي ٿو. ان کي [[وچ اوڀر]]، [[اتر آفريڪا]] ۽ [[مسلم دنيا]] ۾ هڪ [[علائقائي طاقت]]، جڏهن تہ عالمي سطح تي هڪ [[وچولي طاقت]] سمجهيو وڃي ٿو. [[اسلام]] ملڪ جو سرڪاري مذهب ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ان جي سرڪاري ٻولي آهي.<ref name="official-language">{{Cite web |title=Constitution of The Arab Republic of Egypt 2014 |url=https://www.sis.gov.eg/Newvr/Dustor-en001.pdf |publisher=Egypt State Information Service |access-date=13 April 2017 }}</ref> مصر [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]]، [[غير وابسته تحريڪ]]، [[عرب ليگ]]، [[آفريقي يونين]]، [[اسلامي تعاون تنظيم]] ۽ [[ورلڊ يوٿ فورم]] جو باني ميمبر آهي، ۽ [[برڪس]] جو پڻ رڪن آهي.<ref>{{cite journal |last1=Cooper |first1=Andrew F. |last2=Antkiewicz |first2=Agata |last3=Shaw |first3=Timothy M. |date=10 December 2007 |title=Lessons from/for BRICSAM about South-North Relations at the Start of the 21st Century: Economic Size Trumps All Else?: Economic Size Trumps All Else? |url=https://archive.org/details/sim_international-studies-review_winter-2007_9_4/page/673 |journal=International Studies Review |volume=9 |issue=4 |pages=673–689 |doi=10.1111/j.1468-2486.2007.00730.x |jstor=4621867 }}</ref><ref>{{cite web |title=Report for Selected Countries and Subjects |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=469 |website=[[International Monetary Fund]] |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=24 October 2024 }}</ref> == نالا == [[File:As-Hadrian-Aegyptus-RIC 0839,As.jpg|thumb|240px|قديم رومي سڪي تي مصر جو نالو ايجپٽس '''AEGYPTOS''' لکيل آهي، جيڪو [[پتاح]]، قديم [[مصري مذهب]] جي تخليق جي ديوتا، جي روح جي مندر ڏانهن منسوب نالي سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://egymonuments.gov.eg/ar/world-heritage/memphis-and-its-necropolis |title=ميمفس ۽ ان جو قديم قبرستان |access-date=24 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220803110334/https://egymonuments.gov.eg/ar/world-heritage/memphis-and-its-necropolis |archive-date=3 August 2022}}</ref>]] قديم مصر جا ڪيترائي نالا هئا؛ انهن مان هڪ '''(𓆎 𓅓 𓏏𓊖) km.t''' هو، جيڪو '''𓆎 𓅓''' مان ٺهيل آهي، جنهن جي معنيٰ ”ڪارو“ آهي. امڪان آهي تہ هي نالو [[نيل]] جي ٻوڏ واري ميدان جي زرخيز ڪاري مٽيءَ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪا ريگستان جي ''ديشريت'' (dšṛt⟩، يعني ”ڳاڙهي زمين“، کان الڳ هئي. هن نالي کي عام طور '''ڪيميت''' ([kɛmɛt]) پڙهيو ويندو آهي، پر [[قديم مصري ٻولي]]ءَ ۾ ان جو اچار مختلف رهيو. عالمن موجب ان جو [[پراڻي مصري ٻولي|پراڻو مصري]] اچار '''ڪُومات''' ([ˈkuːmat])، [[وچولي مصري ٻولي|وچولو مصري]] اچار '''ڪُوما''' ([ˈkuːmaʔ])، ۽ [[پوئين مصري ٻولي|پوئين مصري]] اچار '''ڪيمي''' ([ˈkeːmə]) هو. [[قبطي ٻولي]]ءَ ۾ اهو نالو '''ڪ(ه)يمي''' (K(h)ēmə) جي صورت ۾ ملي ٿو، جنهن جون بوهيري صورت '''ⲭⲏⲙⲓ''' ۽ صعيدي صورت '''ⲕⲏⲙⲉ''' آهن، جڏهن تہ ابتدائي يوناني ۾ اهو '''Χημία''' (کيميا؛ Khēmía) جي صورت ۾ ظاهر ٿيو. هڪ ٻيو قديم نالو '''⟨tꜣ-mry⟩''' (تا-مِري) هو، جنهن جي معنيٰ ”درياهه جي ڪناري واري زمين“ آهي. [[مٿيون مصر]] ۽ [[هيٺيون مصر]] ترتيبوار '''تا-شيمي‌آو''' (Ta-Sheme'aw؛ ⟨tꜣ-šmꜥw⟩)، يعني ”سِج واري زمين“، ۽ '''تا-ميهيو''' (Ta-Mehew؛ ⟨tꜣ mḥw⟩)، يعني ”اتر واري زمين“، سڏبا هئا. اتحاد کان پوءِ ٻنهي علائقن کي گڏيل طور '''تاوي''' (tꜣwy؛ tāwy)، يعني ”ٻه زمينون“ پڻ چيو ويندو هو. انگريزي نالو '''اِجپٽ''' قديم يوناني '''آئيگپتوس''' (Αἴγυπτος) مان نڪتل آهي، جيڪو وچئين فرينچ '''ايجپت''' ۽ لاطيني '''آئيگپتوس''' وسيلي انگريزيءَ ۾ آيو. اهو نالو شروعاتي يوناني [[لينيئر بي]] تختين تي '''اَ-ڪُو-پِ-تِ-يو''' (a-ku-pi-ti-yo) جي صورت ۾ پڻ ملي ٿو. قديم يوناني جاگرافي دان [[اسٽرابو]] هڪ لوڪ اشتقاق پيش ڪيو، جنهن موجب '''Αἴγυπτος''' (آئيگپتيوس) اصل ۾ '''Aἰγαίου ὑπτίως''' (آئيگائيو هُپتيوس)، يعني ”ايجيئن سمنڊ کان هيٺ“ مان ٺهيو. هڪ ٻي روايت موجب مصر جو نالو افسانوي بادشاهه '''آئيگپتوس''' تان پيو. وڌيڪ قبوليل راءِ موجب هي نالو قديم مصري '''ḥwt-kꜣ-ptḥ''' (هُتڪاپتاح پوئين مصري اچار [ħəjˌkojpəˈtaħ]) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ”پتاح جي ڪا جو مندر“ آهي؛ هي [[ميمفس]] شهر لاءِ استعمال ٿيندڙ هڪ اصطلاح هو. يوناني-رومي ليکڪن موجب مصر کي ڪڏهن ڪڏهن '''آئيريا''' (Ἀερία) پڻ چيو ويندو هو. [[بزنطيم جو اسٽيفانس|اسٽيفانس آف بزنطيم]] هن نالي کي يوناني لفظ '''آئير''' (aer؛ ἀήρ، ”هوا“) مان نڪتل قرار ڏنو ۽ مصر کي ”ڌنڌلي زمين“ طور بيان ڪيو. انهيءَ نالي مان اتي جي رهاڪن لاءِ نسلي نالو '''آئيريوئي''' (Ἀέριοι) پڻ استعمال ٿيو. [[ٿامس جارج ٽڪر]] تجويز ڪيو تہ '''آئيريا''' رڳو ”ڌنڌلي“ يا ”ڌنڌ ڀري هوا“ سان لاڳاپيل نه، پر ”پري“ يا ”ڌنڌلو نظر ايندڙ“ جي معنيٰ ۾ پڻ سمجهي سگهجي ٿو. '''مِصر''' [[فصيح عربي]] ۽ جديد سرڪاري نالو آهي، جڏهن تہ '''مَصر''' (Maṣr؛ مصري عربي اچار: [mɑsˤɾ]؛ '''مَصر''') [[مصري عربي]]ءَ ۾ مقامي اچار آهي. مصر جو موجوده نالو '''مِصر/مِسِر/مِسرو''' قديم سامي نالي مان نڪتل آهي. هن اصطلاح جي شروعاتي معنائن ۾ ”تهذيب“ يا ”مرڪزي شهر“ شامل هئا. فصيح عربي '''مِصر''' ۽ مصري عربي '''مَصر'''، [[بائبلي عبراني]] '''مِصرائيم''' (מִצְרַיִם / מִצְרָיִם) سان هم ريشو آهن. هن عبراني صورت کي ”ٻه تنگ علائقا“ جي معنيٰ سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي، جنهن کي ڪڏهن قديم دور ۾ مٿئين ۽ هيٺئين مصر جي جداگيءَ ڏانهن اشارو سمجهيو ويو آهي. سامي ٻولين جي ٻين صورتن ۾ پڻ '''ميسرو'''، '''مِسِر''' ۽ '''مَسَر''' جهڙا نالا ملن ٿا. مصر لاءِ هن نالي جو سڀ کان قديم ڄاتل مثال [[اڪادي ٻولي|اڪادي]] '''مِ-اِص-رو''' (mi-iṣ-ru؛ miṣru) آهي، جيڪو '''مِصرو/مِصِرو/مِصارو''' سان لاڳاپيل آهي، جن جي معنيٰ ”حد“ يا ”سرحد“ آهي. [[نئين اسيري سلطنت]] ۾ ان مان نڪتل صورت '''مُو-صُر''' استعمال ڪئي ويندي هئي. == تاريخ == {{Main|مصر جي تاريخ}} === قبل از تاريخ مصر === {{Main|قبل از تاريخ مصر}} [[File:Predynastic collage.png|thumb|مٿان کاٻي پاسي کان گهڙيال جي رخ ۾: [[بداري ثقافت|بداري]] دور جو تدفيني مجسمو، [[نقاده ثقافت|نقاده]] جو مرتبان، ديوي [[بات]] جو نقاده دور جو مجسمو، چار ڪتن واري تختي، جبل العرق جي ڇُري، ۽ نقاده دور جو ڊائورائيٽ جو گلدان.]] [[نيل]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن نخلستانن ۾ پٿرن تي ٿيل اُڪيرن جا ثبوت هن علائقي ۾ انساني آباديءَ جي تمام آڳاٽي موجودگيءَ جي نشاندهي ڪن ٿا. ڏهين هزارين سال ق.م. ۾ شڪار ڪندڙ، خوراڪ گڏ ڪندڙ ۽ مڇيون ماريندڙ ماڻهن جي ثقافت جي جاءِ اناج پيهندڙ ثقافت والاري. لڳ ڀڳ 8000 ق.م. ڌاري موسمي تبديلين يا حد کان وڌيڪ مال چارڻ سبب مصر جون چراگاهي زمينون سُڪڻ لڳيون، جنهن جي نتيجي ۾ [[صحارا]] ٺهڻ شروع ٿيو. شروعاتي قبائلي ماڻهو [[نيل]] ڏانهن لڏي ويا، جتي هنن مستقل زرعي معيشت قائم ڪئي ۽ وڌيڪ مرڪزيت رکندڙ سماج جوڙيو.<ref>{{cite book |last=Midant-Reynes |first=Béatrix |title=The Prehistory of Egypt: From the First Egyptians to the First Kings |year=2000 |url=https://archive.org/details/prehistoryofegyp0000mida |location=Oxford |publisher=Blackwell Publishers |language=en}}</ref> لڳ ڀڳ 6000 ق.م. تائين [[نئون پٿر وارو دور|نئين پٿر واري دور]] جي ثقافت [[نيل ماٿري]]ءَ ۾ پاڙون پختيون ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite web |title=The Nile Valley 6000–4000 BCE Neolithic |publisher=The British Museum |year=2005 |archive-date=14 February 2009 |access-date=21 August 2008 |language=en}}</ref> نئين پٿر واري دور ۾ [[مٿيون مصر|مٿئين]] ۽ [[هيٺيون مصر|هيٺئين مصر]] ۾ ڪيترين ئي قبل از خانداني ثقافتن هڪ ٻئي کان الڳ نموني ترقي ڪئي. [[بداري ثقافت]] ۽ ان کان پوءِ ايندڙ [[نقاده ثقافت|نقاده]] سلسلي کي عام طور تي خانداني مصر جا اڳواڻ سمجهيو وڃي ٿو. هيٺئين مصر جو سڀ کان آڳاٽو ڄاتل ماڳ، '''ميريمدا'''، بداري ثقافت کان لڳ ڀڳ ست سؤ سال آڳاٽو آهي. ساڳئي دور جون هيٺئين مصر جون آباديون ٻن هزارن کان وڌيڪ سالن تائين ڏکڻ ۾ رهندڙ پنهنجي همعصر آباديءَ سان گڏ موجود رهيون؛ ثقافتي طور هڪ ٻئي کان الڳ رهڻ باوجود، واپار وسيلي سندن پاڻ ۾ لڳاتار رابطو برقرار رهيو. مصري [[هيروگليفي لکت]] جا سڀ کان آڳاٽا ڄاتل ثبوت قبل از خانداني دور جي [[نقاده ٽيون|نقاده ٽئين]] واري دور جي ٺڪر جي ٿانون تي ملن ٿا، جن جي تاريخ لڳ ڀڳ 3200 ق.م. مقرر ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite book |editor-last=Shaw |editor-first=Ian |year=2003 |title=The Oxford History of Ancient Egypt |url=https://archive.org/details/oxfordhistoryofa00shaw |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |page=[https://archive.org/details/oxfordhistoryofa00shaw/page/69 69] |isbn=0-19-280458-8 |language=en}}</ref> [[فائل:All Gizah Pyramids.jpg|200px|thumb|مصر ۾ غزه وارو نڪروپولس يا قديم قبرستان جنھن ۾ [[اھرام]] واقع آھن آھي دُنيا جي ست عجائبات مان ھڪ آھن]] مصري تاريخ جي ابتدا جي اڃا خبر نه پئجي سگهي آهي. ممڪن آهي ته اها 5000 ورهيه ق.م يا اڄ کان ست هزار ورهيه اڳ پيدا ٿي هجي. ’مينيز‘، پهريون فرعون (مصري بادشاهه جو لقب) هو، جو 3000 سال ق.م پهرئين مصري شاهي خاندان جو باني بڻيو. هن مصر جي ننڍين ننڍين حڪومتن کي متحد ڪري هڪ مرڪزي حڪومت جي ماتحت آندو ۽ نيل نديءَ جي ڪيٽيءَ جي سري وٽ ’ميمفـِـس‘ جو شهر ٻڌو. [[فائل:Temple d'Hathor pano.jpg|thumb|300px|کاٻو|ميمفس شهر ۾ ھيدر مندر جا آثار.]] ميمفس جي ويجهو ”ابوالهول“ جي تعمير به ان قديم ترين زماني ۾ ٿي، جنهن جي تاريخ متعلق ڪا صاف ڳالهه معلوم ڪانهي. [[فائل:'Le Sphinx Armachis, Caire' (The Sphinx Armachis, Cairo).jpg|200px|thumb|1870 ^ نڪتل اسفنڪس يا ابوالھول جي بت جو ڦوٽو جنھن جو ڪجھ حصو واريءَ ۾ پوريل ٬ھي.]] [[فائل:Egypt.Giza.Sphinx.02.jpg|200px|thumb|اسفنڪس يا ابوالھول جو بت 2005 ۾ .]] هي ڳرو مجسمو جو هنر ۽ فن جو قديم ترين مثال آهي ۽ جو اڄ ڏينهن تائين قائم آهي، سو هڪ نـِـهري پٿر مان ٽڪي ٺاهيو ويو آهي. سندس جسم هڪ جـُـهڪي ويهندڙ شينهن جهڙو آهي، پر شڪل يا مـُـنهن انساني اٿس. اهو سج ديوتا جو مجسمو هوٻئي ڪنهن به بادشاهي خاندان اهڙا نمايان آثار پٺيان نه ڇڏيا جهڙا فرعونن جي چوٿين خاندان، جنهن جي حڪمرانن ميمفس جي ويجهو سڀ کان وڏا اَهرام ٺهرايا. ڪـِـي اوپس (بادشاهه) ”احـَـرمِ عظيم“ (Great Pyramid) ٺهرايو، جو هڪ قسم جو پٿرن ۽ سـِـرَن جو جبل آهي، ۽ سڀني پاسن کان بلڪل پوري نموني ۾ چار سؤ پنجاهه فوٽن جي اوچائيءَ تائين ٺهيل آهي. اهي ڪامل معماريءَ جا ڪارناما ڏيکارين ٿا ته مصري علميت اڳيئي اهڙي زماني ۾ پختگيءَ کي پهچي چڪي هئي، جنهن زماني ۾ سڄي يورپ ۾ بربريت جو تسلط هو.جنهن وقت شام جي لاڏائو حملي ڪندڙن مصري دوآبي ۾ ديرو ڄمايو، تنهن وقت اڳيئي اٺ شاهي خاندان ٻيا به گذري چڪا هئا.<ref name="ReferenceA">ڪتاب:عالمي تاريخ جو مختصر خاڪو; تصنيف:ڊاڪٽر نبي بخش قاضي; ايڊيشن:2005ع;ڇپائيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو</ref> شامي حملي آورن آهستي آهستي سڄي مصر جي وادي پنهنجي حڪمرانيءَ هيٺ آندي. غير ملڪي (شامي) حڪمرانن کي ”حـِـڪصاص“ يا ”ريڍار بادشاهه“ ڪري ڪوٺيو ويندو هو. جيتوڻيڪ اُهي شروع ۾ غير مهذب هئا، پر جلد ئي هنن مصري ريتون رسمون اختيار ڪيون. حڪصاص بادشاهن جي پنج سئو ورهين جي حڪومت مصـِـري شهزادي اموسـِـس جي بغاوت سان جبراً ختم ٿي. هن مصري شهزادي غير ملڪي حاڪمن کي تڙي ڪڍيو ۽ مـُـلڪ ۾ ارڙهين بادشاهي خاندان جو بنياد رکيو. هن خاندان ۽ ان کان پوءِ ايندڙ خاندان جي ڏينهن ۾ مصر، طاقت جي عـُـروج تي پهتي. صحاريٰ کان وٺي فرات نديءَ تائين مصري فرعونن جو حڪم مڃيو ويندو هو. هنن جي مشهور بادشاهن مان سڀ کان وڌيڪ ناليوارا اڻويهين خاندان جا حاڪم: سيتي پهريون ۽ راميسـِـس ٻيو هئا. [[فائل:Flickr - IDS.photos - Cairo sculptures, Egypt. (1).jpg|thumb|200px|کاٻو|فرعون راميسس 2 جو وڏو بت جيڪو کلي فضا واري عجائب گهر ۾ رکيل آهي.]] سيتي، ڳاڙهي سمنڊ کان نيل نديءَ تائين هڪ واهه کوٽائڻ شروع ڪيو، جو مصري تجارت ۽ سامونڊي طاقت جي لاءِ ايتري اهميت رکندڙ هو، جيتري آمريڪا جي لاءِ پاناما واهه. هن واهه جو ڪم راميسـِـس ختم ڪرايو. ان واهه جا قديم آثار اڃا تائين سوئيز واهه جي ويجهو صاف نظر اچن ٿا. راميسس پنهنجي شاندار حڪومت جا سـَـتـَـهٺ ورهيه فوجي مـُـهمن ۽ عوامي ڪمن جي تعمير ۾ صرف ڪيا. ڪئين عظيم مجسما ۽ وڏين عبادتگاهن جا اجڙيل آثار، جي اڃا تائين سلامت آهن ۽ جن جون ڀتيون تصويرن ۽ ڪتبن سان چٽيل آهن، سي راميسـِـس اعظم جي همٿ جون شاهد آهن.مصر جو آخري ناليوارو خاندان ڇويهون خاندان هو، جنهن جو باني ”ساميٽـِـڪُـس“ (Psammetichus) پهريون (سن 663 ق . م) هو. هن آشـُـورِيـُـن کي، (جن مصر کي پنهنجي ملڪ جو هڪ صوبو بنائي ڇڏيو هو) مـُـلڪ مان تڙي ڪڍيو. ساميٽـِـڪس پهريون، پهريون فرعون هو، جنهن غير ملڪي ماڻهن کي مصر ۾ رهڻ ۽ ورسائڻ لاءِ همٿايو. ان تسلسل ۾ دوآبي ۾ يونانين جي هڪ وستي آباد ٿي ۽ يوناني شاگردن مصري مذهبي عالمن کان علم حاصل ڪيو. ان طرح مصر جون کوجنائون ڀونوچ سمنڊ جي ٻين ملڪن ۾ ڦهلجي ويون.<ref name="ReferenceA"/> ساميٽڪس جي فرزند نـِـيڪو ٻئي پنهنجي پيءُ جي راڄنيتي متي يا پاليسي کي جاري رکيو، پر سندس مدبر حڪومت ملڪ کي رڳو ڪجهه وقت لاءِ زور وٺرايو. مصري لوڪ پنهنجي ترقيءَ جي چوٽيءَ کي پهچي چـُـڪا هئا ۽ آخري دور جا فرعونن جا آزاد خيال، سندس تجويزن مان گهڻو فائدو نه وٺي سگهيا. نيون ۽ وڌيڪ طاقتور قومون اڳين قومن جي جاءِ تي کڙيون ٿيون. پهرين بابلي لوڪن ۽ انهن کان پوءِ ايرانين، مصر کي پنهنجو محڪوم صوبو ڪري رکيو. سڪندراعظم ملڪ کي يوناني حڪومت هيٺ آندو ۽ پهرين صدي عيسويءَ ۾ رومي لوڪن فرعونن جي ملڪ کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو. ان وقت کان پوءِ مصر ڪنهن به مقامي حاڪم جي حڪومت هيٺ نه رهي آهي.<ref name="ReferenceA"/> ====مذهب، ريتون رسمون ۽ هنر و فن==== مصري لوڪ تمام گهڻا مذهبي ماڻهو هئا. سندن قومي زندگيءَ تي مذهب جو راڄ هو، بادشاهه کان وٺي فقير تائين، ملڪ جي زمين جو ٽيون حصو عبادتگاهن جي ملڪيت هئڻ سبب مقدس بڻيل هو. گهر مٽيءَ جا ٺهيل هئا، پر عبادتگاهن کي پٿرن جي پشتي هئي. مصر جي مٿانهين ڀاڱي ۾ قديم شهر ٿيبز جي ويجهو ڪارنـَـڪ جي عبادتگاهه قديم زماني ۾ مذهبي عمارت سازيءَ جو بهترين ۽ اهم ترين نمونو ليکي وڃي ٿي. سندس ڪيترا گول ٿنڀا اڃا تائين سندس قديم آثارن جي زيارت ڪندڙن کي اچرج ۾ وجهن ٿا. مصر ۾ هر هڪ ضلعي کي پنهنجا مڪاني معبود هئا، پر انهن مان ڪن جي سڄي ملڪ ۾ پوڄا ڪئي ويندي هئي. انهن مان مکيه هئا ”راع“ يعني سج ديوتا ۽ ”اوسائـِـي رِس“، جو نيل نديءَ جي نعمتن جو مالڪ هو. اوسائي رس سان گڏ سندس زال ”آءِ سـِـس“ ۽ سندس پٽ ”حورس“ جي به عام طرح پوڄا ڪئي ويندي هئي. مصرين به ٻين ڪيترين قومن وانگر ضرورت محسوس ڪـئي ته پنهنجـن ديوتائن کي،جي قدرتي طاقتن يا غير محسوس خاصيتن (مثلاً: سج ۽ چنڊ، سڦلتا ۽ صحت جا مجسما هئا)، کي ڪا ظاهري شڪل ڏين. تنهنڪري هنن سندن بـُـتَ ٺاهيا، جي ماڻهن وانگر نظر پئي آيا پر سندن مٿا جانورن جهڙا هئا. اڪثر ڪري سندن اعتقاد هو ته ديوتا حقيقت ۾ جانورن جي شڪل وٺي رهن ٿا. اهڙي طرح ”حيوان پرستيءَ“ جو بنياد پيو. مصر ۾ ٻليون، ڪتا ۽ واڳون مقدس ليکيا ويندا هئا. اوسائي رِس جي روح متعلق چيو ويندو هو ته هو هڪ ڍڳي ۾، (جنهن کي ”ايپس“ ڪوٺيندا هئا)، رهندو هو. ”ايپس“ جي پوڄا سندس عمدي عبادتگاهه ۾ ڪئي ويندي هئي. ان ڍڳي جي موت وقت اوسائي رس جو روح (هڪ گابي ۾، جو اُن وقت ڄائو هو) حلول ڪري ويو.<ref name="ReferenceA"/> سڀني مصرين جو پڪو عقيدو هو ته جسماني موت کان پوءِ سندن روحن کي دنيا ۾ ڪيل بڇڙن يا چڱن ڪمن لاءِ سزا يا اجورو ملندو. صالح روحَ ’اوسائي رس‘ جا دوست ٿي رهندا ۽ بـُـرن روحـَـن کي حيواني جسمن جي ذريعي رلڻو پوندو. جيئن گناهه وڏو تيئن انسان کي بدتر حيوان (جهڙوڪ: سوئر، ڳجهه) جي روپ ۾ رهڻو پوندو. ڪئين هزار سالن جي اهڙي سزا کان پوءِ اهو سزا يافته روح شايد انساني جامو اختيار ڪري.<ref name="ReferenceA"/> سندن عقيدي موجب، هڪ ڊگهي عرصي کان پوءِ سڀ ارواح پنهنجن انساني جسمن ڏانهن موٽندا. ان کي ”حشر يا قيامت“ جو عقيدو ڪوٺيو وڃي ٿو ۽ ڪيترن پوين مذهبن، جهڙوڪ: مسيحيت ۽ اسلام ۾ ملي ٿو. مصرين دوائن جي ذريعي لاشا سانڍي رکيا، ان لاءِ ته، جيئن روح پنهنجي اڳئين بدن کي لهي سگهي. ان طريقي سان لاش کي محفوظ رکڻ کي ”موميائي طريقو“ ڪوٺيو وڃي ٿو ۽ اهڙن لاشن کي ”موميائي لاش“ سڏيو وڃي ٿو، پوين ڪـُـجهه ڏهاڪن ۾ ڪئين هزار اهڙا موميائي لاش لڌا ويا آهن. سيتيءَ پهرئين ۽ راميسـِـس ٻئي جا موميائي لاش قاهره جي عجائب خاني ۾ هينئر به ڏسي سگهجن ٿا. جيتوڻيڪ انهن بادشاهن جي موت کي ٽن هزار ورهين کان وڌيڪ عرصو گذري چڪو آهي، ته به سندن چَهرا بلڪل صحيح سلامت آهن.<ref name="ReferenceA"/> مصرين جي عقيدي موجب انتقال ڪيل روح ڪڏهن ڪڏهن انهن ساڳين قبرن ۾ موٽي ايندا آهن، جتي سندن جسم پوريل آهن. انهن روحن کي خوش ڪرڻ لاءِ قبرن جي ٺاهه ٺوهه ۾ گهڻي محنت ڪئي ويندي هئي. نيل نديءَ جي اولهه ۾ جيڪي ٽڪريون آهن، (خاص ڪري قديم ٿيبز جي ويجهو) انهن ۾ لاتعداد قبرون زمين ۾ سرنگهه وانگر کوٽيل آهن. انهن جون ديوارون اڪثر ڪري تصويرن ۽ ڪتبن سان چٽيل آهن، جن ۾ فوتين جي زندگي بيان ٿيل آهي. انهن تصويرن جي ذريعي اڄڪلهه جي عالمن کي قديم مصرين جي اخلاق ۽ رهڻي ڪهڻيءَ متعلق سڀ خبر پئي آهي. اهرام پڻ اصل ۾ سندن بانين جا مقبرا آهن. ====شيشو ۽ ڪاغذ==== چار هزار ورهيه اڳ مصرين کي شيشي ٺاهڻ جون سڀ تجويزون اينديون هيون. اهي مصنوعي جواهرات ٺاهڻ ۾ به ڀڙ هئا. هيءَ اها صنعت آهي، جنهن ۾ يورپ وارا به هينئر مـَـسَ سندن برابري ڪري سگهيا آهن. مصري، لکڻ لاءِ نيل نديءَ جي ڪناري جي ڀرسان هڪڙي قسم جو گاهه ڄمندو هو، ان گاهه کي (ڪاغذ ڪري) ڪم آڻيندا هئا. يونانين وٽ اهڙي خاص قسم جي شيءِ لاءِ ٻه نالا هئا، پهريون: ”پپائرس“ (Papyrus) ]جنهن مان انگريزي لفظ ”پيپر“ (Paper) نڪتل آهي[ ۽ ٻيو: ”ببلوس“ (Byblos) ]جنهن مان انگريزي لفظ ”بائيبل“، ڪتاب نڪتل آهي[. ”پاپي رس“ مهانگو هو، ان ڪري سهانگا لکڻ جا پترا، جهڙوڪ: ڪاٺ جون پٽيون، ٺڪر جا ڀڳل ٽڪر ڪتب آندا ويندا هئا.<ref name="ReferenceA"/> ====قديم مصري تحرير==== نيپولين جي هڪ فوجي کي اسڪندريا (مصر) جي هڪ ڳوٺ الرشيد منجهان هڪ پٿر لڌو جنهن تي قديم مصري تصويري لکت (پڪٽوگرافڪ اسڪرپٽ) سان گڏ يوناني ۽ هيرو غليفي ۾ عبادت جا ڪي قانون لکيل آهن. اهو پٿر اڄڪلهه برٽش ميوزيم ۾ محفوظ آهي.<ref name="ReferenceA"/> چيني لکت وانگر مصري لکت به ”نقشي تحرير“ سان شروع ٿي. شين جا نالا سندن سادي تصوير يا نقش ڪڍڻ سان اظهار ڪيا ويندا هئا. مصري پنهنجي تحرير تي، جا واقعي سهڻي هئي، فخر ڪرڻ ۾ پڻ چينين سان مشابهت رکندا هئا. ”پٿراون ڪتبن“ لاءِ هنن قديم ”تصويري تحرير“ جنهن کي ”هيرو غلافي“ (هيرو = مقدس، غلافي = پٿر تي ٽـُـڪيل لکت) ڪوٺيو وڃي ٿو، ان کي جاري رکيو. دستاويزن ۽ واپاري مقصدن لاءِ تصويري تحرير جا مختصر نمونا آهستي آهستي هيرو غلافيءَ جي جڳهه ڀرڻ لڳا، ڇو ته هو تڪڙا لکي پيا سگهجن.<ref name="ReferenceA"/> ====زالن جي حيثيت==== مصري زالن کي قاعدي موجب مڙس سان گڏ برابريءَ جا حق حاصل هئا. هو پنهنجي نالي ۾ ملڪيت رکي ٿي سگهيون ۽ خودمختياريءَ سان ان جي سنڀال ڪري ٿي سگهيون. پنجين بادشاهي خاندان جو هڪ شهزادو اخلاقي نصيحتن جي هڪ مجموعي ۾ چوي ٿو: ”جي تون سياڻو آهين ته پنهنجي گهر جي چڱيءَ طرح سنڀال ڪر، پنهنجي زال کي پيار ڪر، سندس عزت ڪر، سندس جسم جي سنڀال ڪر، سندس خواهشون پوريون ڪر، جيستائين تون جيئرو آهين، ڇو ته هوءَ (زال) هڪ نعمت آهي، جيڪا پنهنجي مالڪ لاءِ عزت جو باعث آهي.“ ڪنهن به ٻئي قديم ملڪ ۾ زالن سان اهڙو سٺو ورتاءُ نه ڪيو ويندو هو ۽ نه هنن کي هاڻوڪي زماني تائين مغرب جي مکيه ملڪن ۾ سندن برابريءَ جي حقن جي دعويٰ وري تازي ڪئي وئي.<ref name="ReferenceA"/> قبطي زبان (Coptic) مصري زبانن سان لاڳاپيل هڪ زبان آهي جيڪا پاڻ افرو ايشيائي زبانن جي شاخ آهي هي زبان قديم مصر ۾ ٽي هزار سال اڳ ڳالهي ويندي هئي ۽ پنھنجي سندر ڏيک سبب پنجي صدي عيسوي تائين ڪنھن نہ ڪنھن حد تائين سترهين صدي عيسوي تائين موجود رهي جيڪا هاڻي اڻلڀ آهي پھريان انکي يوناني رسم الخط ۾ لکيو ويو پر پوءِ ان ۾ ڪجهه واڌارو ڪيو ويو جنھن کانپوءِ ان قبطي رسم الخط طور چورايو انکي مسيحين جو هڪ فرقو قبطي آرٿوڊاڪس ڪتب آڻيندو هئو پر هاڻ اها ڪٿي بہ ناهي ڳالهي ويندي === قديم مصر (3150 ق.م.–305 ق.م.) === {{Main|قديم مصر}} [[File:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|[[غزه نيڪروپولس]] [[قديم دنيا جا ست عجائبا|قديم دنيا جي عجائبن]] مان سڀ کان پراڻو آهي ۽ انهن مان واحد آهي جيڪو اڄ تائين موجود آهي.]] لڳ ڀڳ 3150 ق.م. ڌاري بادشاهه [[مينيس]] مصر کي متحد ڪيو، جنهن کان پوءِ شاهي خاندانن جو اهڙو سلسلو قائم ٿيو، جنهن لڳ ڀڳ ٽي هزار سال حڪومت ڪئي. [[قديم مصري تهذيب]] مذهب، فن ۽ لکڻ جي ميدانن ۾ پنهنجي نمايان ڪاميابين سان ترقي ڪئي. [[مصر جي پراڻي بادشاهت|پراڻي بادشاهت]] (لڳ ڀڳ 2700–2200 ق.م.) دوران [[مصري اهرام|اهرامن]] جي تعمير ٿي، جن ۾ [[غزه اهرام|غزه جا اهرام]] پڻ شامل آهن. ان کان پوءِ هڪ مختصر سياسي افراتفريءَ جو دور آيو، جنهن کان پوءِ [[مصر جي وچين بادشاهت|وچين بادشاهت]] لڳ ڀڳ 2040 ق.م. ۾ قائم ٿي. هي دور ٻيهر سياسي استحڪام ۽ خوشحاليءَ جو زمانو هو، جنهن ۾ [[امينمحات ٽيون]] جهڙا حڪمران شامل هئا.<ref>{{cite web |title=The Fall of the Egyptian Old Kingdom |url=http://www.bbc.co.uk/history/ancient/egyptians/apocalypse_egypt_01.shtml |publisher=[[BBC]] |date=17 February 2011 |access-date=3 November 2011 }}</ref> [[مصر جو ٻيون عبوري دور|ٻئي عبوري دور]] ۽ [[هڪسوس]] جي قبضي کان پوءِ [[احموس پهريون|احموس پهرئين]] مصر کي ٻيهر متحد ڪيو. هو [[مصر جو ارڙهون شاهي خاندان|ارڙهين شاهي خاندان]] ۽ [[مصر جي نئين بادشاهت|نئين بادشاهت]] (لڳ ڀڳ 1550–1070 ق.م.) جو باني هو. هن دور ۾ مصر علائقي جي هڪ وڏي طاقت جي حيثيت حاصل ڪئي ۽ ان جو سياسي ۽ فوجي اثر [[نوبيا]] ۽ [[شام ۽ فلسطين وارو علائقو|شام ۽ فلسطين واري علائقي]] تائين پکڙيو. هن دور ۾ مصر جا ڪيترائي مشهور [[فرعون]] حڪمران ٿيا، جن ۾ [[حتشپسوت]]، [[ٿوتموس ٽيون]]، [[اخناتن]]، [[توت عنخ آمون]] ۽ [[راميسس ٻيون]] شامل هئا. هن ئي دور ۾ [[آتن پرستي]] جو عروج پڻ ٿيو، جنهن کي ابتدائي توحيدي مذهبي رجحانن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. بعد ۾ [[لبيا|لبيائي]]، [[نوبيا|نوبيائي]] ۽ [[اسيري سلطنت|اسيري]] حملا ٿيا، پر ڪجهه وقت کان پوءِ مقامي مصري شاهي خاندانن ٻيهر اقتدار حاصل ڪيو.<ref>{{cite web |title=The Kushite Conquest of Egypt |url=http://www.ancientsudan.org/history_06_nubconegypt.htm |website=Ancientsudan.org |access-date=25 August 2010 }}</ref> [[File:BD Weighing of the Heart.jpg|thumb|[[اني جو مردن جو ڪتاب|اني جي مردن جي ڪتاب]] مان دل جي وزن ڪرڻ وارو منظر.]] 525 ق.م. ۾ [[فارس جو ڪمبيسس ٻيون|فارس جي ڪمبيسس ٻئي]] مصر فتح ڪيو، جنهن سان [[اخميني سلطنت|اخميني]] صوبائي حڪمرانيءَ جو دور، يعني [[مصر جو ستاويهون شاهي خاندان|ستاويهون شاهي خاندان]]، شروع ٿيو. ڪيترين بغاوتن جي باوجود مصر گهڻي عرصي تائين فارسي قبضي هيٺ رهيو. ڪجهه عرصي لاءِ آزادي ٻيهر حاصل ڪرڻ کان پوءِ 343 ق.م. ۾ مصر وري فارسي حڪمرانيءَ هيٺ اچي ويو.<ref>{{cite book |editor-last=Shaw |editor-first=Ian |title=The Oxford History of Ancient Egypt |url=https://archive.org/details/oxfordhistoryofa00shaw |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford |year=2003 |page=[https://archive.org/details/oxfordhistoryofa00shaw/page/383 383] |isbn=0-19-280458-8 }}</ref> [[مصر جو ٽيهون شاهي خاندان|ٽيهون شاهي خاندان]] قديم مصر جو آخري مقامي شاهي خاندان هو. فارسي اقتدار جي بحاليءَ کان پوءِ [[سڪندر اعظم]] 332 ق.م. ۾ مصر فتح ڪيو. سندس وفات کان پوءِ سندس سپهه سالار [[بطليموس پهريون سوتر]] مصر ۾ [[بطلمي شاهي خاندان]] قائم ڪيو.<ref>{{cite book |last=Jones |first=Prudence J. |title=Cleopatra: A Sourcebook |url=https://archive.org/details/cleopatrasourceb0000jone |publisher=University of Oklahoma Press |location=Norman |year=2006 |page=[https://archive.org/details/cleopatrasourceb0000jone/page/14 14] |isbn=978-0806137414 }}</ref> === بطلمي ۽ رومي مصر (305 ق.م.–641ع) === {{Main|بطلمي سلطنت|رومي مصر}} [[File:Denderah4 Cesarion.jpg|thumb|[[ڊينڊرا مندر]] ۾ [[ڪليوپيٽرا ستون|ڪليوپيٽرا ستين]] ۽ [[جوليس سيزر]] جي پٽ [[سيزاريون]] جو سنگ تراشيءَ وارو نقش.]] [[بطلمي سلطنت]] هڪ [[هلينستي دور|هلينستي]] رياست هئي، جيڪا ڏاکڻي شام کان [[سائرين]] ۽ ڏکڻ ۾ [[نوبيا]] تائين پکڙيل هئي. [[اسڪندريه]] ان جي گاديءَ جو هنڌ هو ۽ يوناني ثقافت ۽ واپار جو اهم مرڪز بڻيو. بطلمي حڪمرانن پنهنجي حڪمرانيءَ کي جائز بڻائڻ لاءِ قديم فرعوني روايتن کي اختيار ڪيو؛ اهي يادگارن تي مصري فرعونن جي طرز ۾ ڏيکاريا ويندا هئا ۽ مقامي مذهبي رسمن ۾ پڻ حصو وٺندا هئا.<ref>{{cite book |last=Bowman |first=Alan K. |title=Egypt after the Pharaohs 332 BC – AD 642 |edition=2nd |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=1996 |pages=25–26 |isbn=0-520-20531-6 }}</ref><ref>{{cite book |last=Stanwick |first=Paul Edmond |title=Portraits of the Ptolemies: Greek Kings as Egyptian Pharaohs |publisher=University of Texas Press |location=Austin |year=2003 |isbn=0-292-77772-8 }}</ref> [[اسڪندريه جو روشن منارو]]، جيڪو لڳ ڀڳ 280 ق.م. ۾ تعمير ٿيو، [[قديم دنيا جا ست عجائبا|قديم دنيا جي ستن عجائبن]] مان هڪ هو؛ بعد ۾ زلزلن سبب تباهه ٿي ويو. بطلمي خاندان جي آخري حڪمران [[ڪليوپيٽرا ستون|ڪليوپيٽرا ستين]]، [[اوڪٽيوين]] جي اسڪندريه تي قبضي کان پوءِ خودڪشي ڪئي، جنهن سان بطلمي خاندان جو خاتمو ٿيو ۽ مصر جي رومي سلطنت ۾ شامل ٿيڻ لاءِ راهه هموار ٿي. مقامي بغاوتن ۽ شاهي خاندان جي اندروني تڪرارن پڻ بطلمي رياست کي ڪمزور ڪيو. مصر [[رومي سلطنت]] جو هڪ خوشحال شاهي صوبو بڻيو، جيڪو خاص طور اناج جي وڏي فراهميءَ لاءِ مشهور هو، جڏهن تہ [[اسڪندريه]] سلطنت جي اهم ترين شهرن مان هڪ رهيو.<ref>{{cite web |title=Ancient Egypt - Roman, Byzantine, 30 BCE-642 CE |url=https://www.britannica.com/place/ancient-Egypt/Roman-and-Byzantine-Egypt-30-bce-642-ce |website=[[Encyclopædia Britannica]] |date=31 March 2025 |access-date=26 April 2025 }}</ref> رومي انتظام ۽ هلينستي ثقافت جي اثر هيٺ وڏن شهرن ۾ [[يوناني ٻولي]] وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي هئي، جڏهن تہ ٻهراڙيءَ ۾ قديم مصري ٻوليءَ جي پوئين صورت، يعني [[قبطي ٻولي]]، وڌيڪ رائج هئي.<ref>{{cite journal |last=Bowman |first=Alan |year=2011 |title=Ptolemaic and Roman Egypt |work=Settlement, Urbanization, and Population |pages=317–358 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199602353.003.0011 |isbn=978-0-19-960235-3 }}</ref><ref>{{cite web |last=Janzen |first=Mark |year=2017 |title=Ancient Egypt Population Estimates: Slaves and Citizens |url=https://www.thetorah.com/article/ancient-egypt-population-estimates-slaves-and-citizens |website=TheTorah.com |access-date=18 August 2019 }}</ref> عيسائي روايت موجب [[مرقس مبشر]] پهرين صدي عيسويءَ ۾ مصر ۾ [[عيسائيت]] جي تبليغ ڪئي ۽ اسڪندريه ۾ عيسائي برادريءَ جي قيام سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Egypt |website=Berkley Center for Religion, Peace, and World Affairs |publisher=Georgetown University |access-date=14 December 2011 }}</ref> [[ڊيوڪليشن]] جي حڪومت (284–305ع) تائين نئين عهدنامي جا حصا مصري ٻوليءَ ۾ ترجمو ٿي چڪا هئا، ۽ سندس دور ۾ ڪيترن مصري عيسائين کي مذهبي ظلم جو نشانو بڻايو ويو. 451ع تائين مصر ۾ هڪ الڳ [[قبطي چرچ]] مضبوط مذهبي اداري جي صورت اختيار ڪري چڪو هو.<ref>{{cite book |last=Kamil |first=Jill |title=Coptic Egypt: History and Guide |publisher=American University in Cairo Press |location=Cairo |year=1997 |page=39 }}</ref> === وچئين دور جو مصر (641–1517ع) === {{Main|وچئين دور ۾ مصر}} <gallery mode="packed" heights="180"> File:Mosque of Amr ibn al-As - Cairo.jpg|[[قاهره]] ۾ [[عمرو بن العاص مسجد]]، جيڪا آفريڪا جي قديم ترين مسجد طور سڃاتي وڃي ٿي File:Ibn-Tulun mosque in Cairo.jpg|قاهره ۾ [[ابن طولون مسجد]]، جيڪا [[احمد بن طولون]] تعمير ڪرائي </gallery> ستين صديءَ جي شروعات ۾ [[ساساني سلطنت|ساساني فارسين]] جي هڪ مختصر حملي کان پوءِ [[بازنطيني سلطنت|بازنطينين]] مصر تي ٻيهر قبضو حاصل ڪيو. سندن اقتدار 639–642ع تائين برقرار رهيو، جڏهن [[ابتدائي مسلمان فتحون|ابتدائي مسلمان فتحن]] دوران [[عمرو بن العاص]] جي اڳواڻيءَ هيٺ عرب مسلمان لشڪر مصر فتح ڪيو. عربن بازنطيني فوجن کي شڪست ڏني، جنهن سان مصر ۾ [[اسلام]] جي آمد ٿي. [[اسڪندريه]] 645ع ۾ ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر بازنطيني قبضي هيٺ آيو، پر 646ع ۾ عربن ان تي ٻيهر قبضو ڪري ورتو. 654ع ۾ [[قسطنس ٻيون|قسطنس ٻئي]] طرفان موڪليل هڪ حملي آور سامونڊي ٻيڙيءَ کي پڻ پسپا ڪيو ويو.<ref name="BerkleyEgypt">{{cite web |title=Egypt |url=http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/countries/egypt |website=Berkley Center for Religion, Peace, and World Affairs |publisher=Georgetown University |access-date=14 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111220042941/http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/countries/egypt |archive-date=20 December 2011 |url-status=dead }}</ref> عربن [[فسطاط]] جو بنياد وڌو، جنهن کي بعد ۾ 969ع ۾ قائم ٿيندڙ [[قاهره]] اهم سياسي مرڪز طور مٽائي ڇڏيو. [[عباسي خلافت]] جي دور ۾ مصر تي بغداد ۾ رهندڙ خلافت جي نمائندن وسيلي حڪومت ڪئي ويندي هئي. هن دور ۾ ڪيترائي بغاوتي تحريڪون ٿيون، جن ۾ 828ع واري مصري بغاوت ۽ 831ع واري اها بغاوت شامل هئي، جنهن ۾ [[قبطي ماڻهو|قبطي]] مسلمانن سان گڏ حڪومت خلاف اٿي بيٺا. وقت سان گڏ ڪجهه نيم خودمختيار شاهي خاندان ظاهر ٿيا، جن ۾ [[طولوني خاندان]] (868–905ع) ۽ [[اخشيدي خاندان]] (935–969ع) شامل هئا. اهي خاندان رسمي طور عباسي خلافت سان وابسته رهيا، پر مقامي طور وڏي حد تائين آزاد حڪمراني ڪندا هئا. ڏهين صديءَ کان مصر تي [[فاطمي خلافت]] حڪومت ڪئي ۽ [[قاهره]] کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. فاطمين کان پوءِ [[ايوبي خاندان]] اقتدار ۾ آيو، جيڪو 1250ع تائين قائم رهيو. ان کان پوءِ [[مملوڪ]]، جيڪي گهڻو ڪري ترڪ ۽ چرڪس اصل سان تعلق رکندڙ فوجي اشرافيه هئا، مصر تي قابض ٿيا. مملوڪن ايندڙ لڳ ڀڳ ٽي صديون مصر تي حڪومت ڪئي ۽ [[شام ۽ فلسطين وارو علائقو|شام ۽ فلسطين واري علائقي]] جي ڪجهه حصن تي پڻ پنهنجو اثر قائم رکيو. 13هين صديءَ جي آخر تائين مصر اهڙن اهم واپاري رستن جو مرڪز بڻجي چڪو هو، جيڪي [[ڳاڙهو سمنڊ]] کي [[هندستان]]، [[ملايا]] ۽ [[اوڀر انڊيز]] سان ڳنڍيندا هئا.<ref name="AbuLughod">{{cite book |last=Abu-Lughod |first=Janet L. |author-link=Janet Abu-Lughod |year=1991 |orig-year=1989 |chapter=The Mideast Heartland |title=Before European Hegemony: The World System A.D. 1250–1350 |publisher=Oxford University Press |location=New York |pages=243–244 |isbn=978-0-19-506774-3 |url=https://books.google.com/books?id=rYlgGU2SLiQC }}</ref> 14هين صديءَ جي وچ ڌاري پکڙيل [[ڪاري موت]] جي وبا مصر کي سخت متاثر ڪيو، ۽ اندازي موجب ملڪ جي لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو آبادي ان وبا سبب فوت ٿي وئي.<ref>{{cite web |title=Egypt – Major Cities |url=http://countrystudies.us/egypt/51.htm |website=Country Studies |access-date=8 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117030540/http://countrystudies.us/egypt/51.htm |archive-date=17 January 2013 |url-status=live }}</ref> === عثماني مصر (1517–1867ع) === {{Main|مصر جي ايالت|محمد علي خاندان هيٺ مصر جي تاريخ}} [[File:ModernEgypt, Muhammad Ali by Auguste Couder, BAP 17996.jpg|thumb|[[محمد علي پاشا]]، [[محمد علي خاندان]] جو باني.]] 1517ع ۾ [[مملوڪ سلطنت]] جي شڪست کان پوءِ [[عثماني سلطنت|عثمانين]] مصر فتح ڪيو ۽ ان کي عثماني سلطنت جو هڪ صوبو بڻايو. صدين کان مصر جي فوجي ۽ سياسي زندگيءَ تي حاوي رهندڙ [[مملوڪ]] عثماني دور ۾ بہ اثرائتا رهيا، جنهن جي نتيجي ۾ ملڪ اندر نيم خودمختيار اقتداري ڍانچو قائم رهيو. عثماني حڪومت کي مصر تي مڪمل ضابطو برقرار رکڻ ۾ بار بار ڏکيائيون پيش آيون، جڏهن تہ وبائن ۽ ڏڪار معيشت ۽ شهري سماج کي پڻ ڪمزور ڪيو. 1687ع کان 1731ع جي وچ ۾ مصر ڇهن وڏن ڏڪارن مان گذريو، جڏهن تہ 1784ع واري ڏڪار ۾ اندازي موجب ملڪ جي لڳ ڀڳ ڇهين حصي جي آبادي فوت ٿي وئي.<ref name="AbuLughod"/><ref>{{cite web |title=Icelandic Volcano Caused Historic Famine In Egypt, Study Shows |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2006/11/061121232204.htm |website=ScienceDaily |date=22 November 2006 |access-date=8 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117013237/https://www.sciencedaily.com/releases/2006/11/061121232204.htm |archive-date=17 January 2013 |url-status=live }}</ref> 1798ع ۾ [[نيپولين بوناپارٽ]] مصر تي حملو ڪيو ۽ [[اهرامن جي جنگ]] ۾ مملوڪن کي شڪست ڏني. فرانسيسي قبضي جو دور مختصر رهيو، پر ان سان ملڪ جو سياسي نظام وڌيڪ غير مستحڪم ٿيو ۽ [[محمد علي پاشا]] جي اڀار لاءِ حالتون سازگار ٿيون. فرانسيسين جي نيڪالي کان پوءِ عثمانين، مملوڪن ۽ عثماني خدمت ۾ شامل البانوي فوجين جي وچ ۾ اقتدار جي جدوجهد شروع ٿي، جنهن سبب مصر سياسي طور ٽڪراءَ جو شڪار رهيو. 1805ع ۾ محمد علي پاشا اقتدار سنڀاليو ۽ بچيل مملوڪ قيادت کي ختم ڪري هڪ نئون حڪمران خاندان قائم ڪيو، جيڪو 1952ع تائين مصر تي حڪمران رهيو. هن فوج کي يورپي طرز تي ٻيهر منظم ڪيو، لازمي فوجي ڀرتي متعارف ڪرائي ۽ مرڪزي انتظامي نظام قائم ڪيو. گڏوگڏ هن نقدي فصلن، خاص ڪري ڊگهي ريشيدار [[ڪپهه]]، جي پوک کي وڌايو ته جيئن مصر کي عالمي منڊين سان وڌيڪ ڳنڍي سگهجي.<ref>{{cite book |last=Izzeddin |first=Nejla M. Abu |title=Nasser of the Arabs: An Arab Assessment |publisher=Third World Centre for Research and Publishing |year=1981 |page=2 |isbn=978-0-86199-012-2 }}</ref> سندس جانشينن، جن ۾ [[ابراهيم پاشا]]، [[عباس پهريون]]، [[سعيد پاشا]] ۽ [[اسماعيل پاشا]] شامل هئا، زراعت، سائنس ۽ صنعت ۾ سڌارن کي جاري رکيو ۽ غلاميءَ جي خاتمي ڏانهن بہ قدم کنيا. محمد علي اتر [[سوڊان]] (1820–1824ع)، [[شام]] (1833ع) ۽ [[عربستان]] توڙي [[اناطوليا]] جي ڪجهه حصن تائين مصري اختيار وڌايو؛ پر 1841ع ۾ يورپي طاقتن جي مداخلت سبب کيس پنهنجي گهڻين فتحن تان هٿ کڻڻو پيو. هن ڪارخانا، آبپاشيءَ جا نظام ۽ ٻيا بنيادي ڍانچا قائم ڪيا ۽ فوجي طاقت کي مضبوط ڪيو، جڏهن تہ عام تعليم وڏي حد تائين فوجي ۽ فني تربيت تائين محدود رهي.<ref>{{cite book |last=Baten |first=Jörg |title=A History of the Global Economy: From 1500 to the Present |url=https://archive.org/details/isbn_9781107507180 |publisher=Cambridge University Press |year=2016 |page=[https://archive.org/details/isbn_9781107507180/page/217 217] |isbn=978-1-107-50718-0 }}</ref> مرڪزي اقتدار ۽ فوجي توڙي اقتصادي جديدڪاريءَ تي زور مصر جي هڪ اهم علائقائي طاقت طور اڀار لاءِ بنياد فراهم ڪيو. === بادشاهتي مصر (1867–1952ع) === {{Main|مصر جي خديويت|مصر جي سلطنت|مصر جي بادشاهت}} 1867ع ۾ مصر کي باضابطه طور [[عثماني سلطنت]] جي تابعدار پر خودمختيار رياست جو درجو ڏنو ويو. 1869ع ۾ فرانسيسي سهڪار سان مڪمل ٿيل [[سوئيز واهه]] واپار ۽ سامراجي حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان انتهائي اهم بڻجي ويو. مالي بدانتظامي ۽ وڌندڙ قرضن سبب [[اسماعيل پاشا]] 1875ع ۾ سوئيز واهه ۾ مصر جا حصا برطانيا کي وڪرو ڪيا، جنهن سان يورپي اثر وڌيڪ وڌيو. وڌندڙ سياسي ناراضگي آخرڪار [[عرابي بغاوت]] ۾ ظاهر ٿي، جنهن کان پوءِ 1882ع ۾ برطانيا مصر تي قبضو ڪيو. مصر رسمي طور عثماني حاڪميت هيٺ رهيو، پر عملي طرح برطانوي محافظتي رياست بڻجي ويو.<ref>{{cite book |last=Abu Izzeddin |first=Nejla M. |title=Nasser of the Arabs: An Arab Assessment |publisher=Third World Centre for Research and Publishing |year=1981 |page=2 }}</ref><ref>{{cite book |last=Hopwood |first=Derek |title=Egypt: Politics and Society 1945–1981 |url=https://archive.org/details/egyptpoliticssoc0000dere |publisher=George Allen & Unwin |location=London |year=1982 |page=[https://archive.org/details/egyptpoliticssoc0000dere/page/11 11] }}</ref><ref>{{cite book |last=King |first=Joan Wucher |title=Historical Dictionary of Egypt |url=https://archive.org/details/isbn_9780810816701 |publisher=Scarecrow Press |location=Metuchen, New Jersey |year=1984 |page=[https://archive.org/details/isbn_9780810816701/page/17 17] }}</ref> 1899ع جي اينگلو-مصري گڏيل انتظام واري معاهدي هيٺ سوڊان کي مصر ۽ برطانيا جي گڏيل انتظام هيٺ رکيو ويو، جيتوڻيڪ حقيقي اقتدار برطانيا وٽ رهيو. 1906ع جو [[دنشواي واقعو]] قومي تحريڪ کي وڌيڪ تيز ڪرڻ وارن واقعن مان هڪ بڻيو. [[File:Cairo-Demonstrations1919.jpg|thumb|1919ع جي انقلاب دوران [[قاهره]] ۾ مظاهرو ڪندڙ مصري عورتون.]] 1914ع ۾ جڏهن عثماني سلطنت [[پهرين مهاڀاري جنگ]] ۾ مرڪزي طاقتن جي پاسي شامل ٿي، تڏهن خديو [[عباس ٻيون]] عثمانين جي حمايت جو اظهار ڪيو. برطانيا کيس معزول ڪري سندس ڀاءُ [[حسين ڪامل]] کي حڪمران مقرر ڪيو، جنهن [[مصر جو سلطان]] جو لقب اختيار ڪيو. مصر کي عثماني سلطنت کان رسمي طور الڳ قرار ڏنو ويو، پر ملڪ برطانوي تحفظ هيٺ رهيو.<ref>{{cite book |last=Jankowski |first=James |title=Egypt: A Short History |page=111 }}</ref><ref>{{cite web |title=Treaty of Lausanne – World War I Document Archive |url=https://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |website=World War I Document Archive |access-date=29 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613081914/https://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |archive-date=13 June 2018 |url-status=live }}</ref> پهرين مهاڀاري جنگ کان پوءِ مصري قومپرستي وڌيڪ تيز ٿي. [[سعد زغلول]] ۽ [[وفد پارٽي]] کي وڏي عوامي حمايت حاصل ٿي، پر برطانوي حڪومت 8 مارچ 1919ع تي زغلول ۽ سندس ساٿين کي مالٽا ڏانهن جلاوطن ڪري ڇڏيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[1919ع جو مصري انقلاب]] شروع ٿيو. ان دٻاءَ هيٺ برطانيا 22 فيبروري 1922ع تي مصر جي آزاديءَ جو اعلان ڪيو.<ref name="Jankowski112">{{cite book |last=Jankowski |first=James |title=Egypt: A Short History |page=112 }}</ref> [[فؤاد پهريون]] پوءِ مصر جي بادشاهه جو لقب اختيار ڪيو، جيتوڻيڪ برطانيا فوجي ۽ سياسي اثر برقرار رکيو.<ref name="Jankowski112" /> 1923ع ۾ نئون آئين منظور ٿيو، جنهن هيٺ پارلياماني نظام قائم ڪيو ويو. 1923–24ع جي چونڊن ۾ وفد پارٽي وڏي اڪثريت حاصل ڪئي ۽ سعد زغلول وزيراعظم بڻيو. 1936ع جي معاهدي تحت برطانوي فوجون مصر جي گهڻن حصن مان واپس ٿيون، پر [[سوئيز واهه]] واري علائقي ۾ سندن موجودگي برقرار رهي. سوڊان جو سياسي درجو حل نہ ٿيو ۽ عملي اقتدار برطانيا وٽ رهيو.<ref>{{cite book |last1=Collins |first1=Robert O. |title=A History of Modern Sudan |url=https://archive.org/details/historyofmoderns0000coll |publisher=Cambridge University Press |date=29 May 2008 |isbn=978-0-521-85820-5 }}</ref> [[File:Fuad I of Egypt, Edward VIII, & Mohamed Sa'id Paşa.jpg|thumb|[[فؤاد پهريون]]، [[ويلز جو شهزادو ايڊورڊ]] ۽ محمد سعيد پاشا، 1932ع.]] [[ٻي مهاڀاري جنگ]] دوران مصر اتحادي فوجي مهمن لاءِ، خاص ڪري [[اتر آفريڪا]] ۾، هڪ اهم فوجي اڏو بڻيو. مصر مارشل لا لاڳو ڪيو ۽ محوري طاقتن سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪيا، پر مصري فوج سڌي طرح جنگ ۾ شامل نہ ٿي. 1942ع جي [[عابدين محل واقعو|عابدين محل واري واقعي]] دوران برطانوي فوجن بادشاهه [[فاروق پهريون|فاروق]] تي وفد پارٽيءَ جي اتحادي حڪومت قائم ڪرڻ لاءِ دٻاءُ وڌو.<ref>{{cite web |title=British troops in Egypt |url=https://www.britishmilitaryhistory.co.uk/wp-content/uploads/sites/124/2025/07/British-Troops-in-Egypt.pdf |website=British Military History |access-date=29 July 2025 }}</ref> جنگ کان پوءِ قومپرستي ۽ برطانيا مخالف جذبا وڌيڪ وڌيا. 1947ع ۾ برطانوي فوجون وڏي حد تائين مصر مان نڪري ويون، پر سوئيز واهه واري علائقي ۾ سندن موجودگي برقرار رهي. [[1948ع عرب-اسرائيل جنگ]] ۾ مصر جي شڪست سان بادشاهت خلاف ناراضگي وڌي. 1950ع جي چونڊن ۾ وفد پارٽيءَ جي ڪاميابي کان پوءِ بادشاهه فاروق کي [[مصطفيٰ النحاس]] کي وزيراعظم مقرر ڪرڻو پيو. 1951ع ۾ مصر 1936ع واري معاهدي کي هڪ طرفي طور رد ڪري برطانوي فوجن جي مڪمل نيڪاليءَ جو مطالبو ڪيو. سوئيز واهه واري علائقي ۾ ڇڪتاڻ وڌندي وئي ۽ جنوري 1952ع ۾ [[اسماعيليه واقعو|اسماعيليه واري واقعي]] دوران برطانوي فوجن 43 مصري پوليس اهلڪارن کي قتل ڪيو. ان واقعي کان پوءِ قاهره ۾ برطانيا مخالف [[ڪارو ڇنڇر]] وارا هنگاما ٿيا، جن ۾ وڏي پيماني تي باهه ۽ تباهي ٿي.<ref name="CIAEgypt">{{cite web |title=Egypt |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |url=https://web.archive.org/web/20211009035709/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/egypt/ |access-date=2 February 2011 }}</ref> انهن واقعن 22–23 جولاءِ 1952ع تي [[آزاد آفيسر تحريڪ]] جي فوجي ڪارروائي لاءِ راهه هموار ڪئي، جنهن جي اڳواڻي [[محمد نجيب]] ۽ [[جمال عبدالناصر]] ڪئي. بادشاهه فاروق پنهنجي ننڍڙي پٽ [[فؤاد ٻيون]] جي حق ۾ تخت تان دستبردار ٿيو، پر حقيقي اقتدار [[مصري انقلابي ڪمانڊ ڪائونسل]] وٽ رهيو. 18 جون 1953ع تي بادشاهت رسمي طور ختم ڪئي وئي، 1923ع وارو آئين معطل ڪيو ويو ۽ مصر کي جمهوريه قرار ڏنو ويو؛ محمد نجيب صدر ۽ جمال عبدالناصر وزيراعظم بڻيا.<ref name="CIAEgypt" /> === ناصر جي دور ۾ جمهوري مصر (1952ع–1970ع) === {{Main|جمهوري مصر جي تاريخ|جمال عبدالناصر جي دور ۾ مصر جي تاريخ}} [[File:Nasser and Naguib, 1954.jpg|thumb|[[جمال عبدالناصر]] (ساڄي پاسي) ۽ [[محمد نجيب]] (کاٻي پاسي)، جولاءِ 1954ع ۾ [[1952ع جو مصري انقلاب|1952ع جي مصري انقلاب]] جي ٻي سالگرهه جي تقريبن دوران.]] [[1952ع جو مصري انقلاب|1952ع جي انقلاب]] کان پوءِ، جنهن جي اڳواڻي [[آزاد آفيسر تحريڪ]] ڪئي، مصر فوجي اقتدار هيٺ اچي ويو ۽ سڀني سياسي جماعتن تي پابندي لڳائي وئي. 18 جون 1953ع تي باقاعدي طور [[جمهوريه مصر]] جي قيام جو اعلان ڪيو ويو ۽ [[محمد نجيب]] ان جو پهريون صدر بڻيو. سندس صدارت ڏيڍ سال کان به گهٽ عرصو هلي، ڇاڪاڻ تہ [[عرب قوم پرستي|عرب قومپرست]] ۽ 1952ع واري تحريڪ جي اهم اڳواڻ [[جمال عبدالناصر]] آهستي آهستي اقتدار پنهنجي هٿن ۾ مضبوط ڪندو ويو. 1954ع ۾ نجيب کي استعيفا ڏيڻ تي مجبور ڪري نظربند ڪيو ويو. ان کان پوءِ صدارتي عهدو ان وقت تائين خالي رهيو، جيستائين 1956ع ۾ ناصر کي باقاعدي صدر چونڊيو ويو.<ref>{{cite web |title=ذاكرة مصر المعاصر – السيرة الذاتية |url=http://modernegypt.bibalex.org/ |website=ذاكرة مصر المعاصر |archive-url=https://web.archive.org/ |archive-date=26 December 2018 |access-date=24 September 2018 |language=ar}}</ref> آڪٽوبر 1954ع ۾ مصر ۽ [[برطانيا]] هڪ ٺاهه تي پهتا، جنهن تحت [[اينگلو-مصري سوڊان|سوڊان]] کي مڪمل آزادي ڏيڻ جو رستو هموار ٿيو؛ سوڊان جي آزادي 1 جنوري 1956ع کان عمل ۾ آئي. جون 1956ع ۾ ناصر صدارت سنڀالي ۽ جلد ئي مصر جي اندروني ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جو مرڪزي اڳواڻ بڻجي ويو. 13 جون 1956ع تي برطانوي فوجن [[سوئيز ڪئنال]] واري علائقي مان پنهنجي واپسي مڪمل ڪئي. ساڳئي سال 26 جولاءِ تي ناصر سوئيز ڪئنال کي قومي ملڪيت قرار ڏنو، جنهن کان پوءِ [[سوئيز بحران]] پيدا ٿيو. [[اسرائيل]]، [[فرانس]] ۽ [[برطانيا]] جي سهڪار سان [[سينا اپٻيٽ]] تي حملو ڪيو ۽ سوئيز ڪئنال کي نشانو بڻايو. [[آمريڪا]] ۽ [[سوويت يونين]] جي سفارتي دٻاءَ کان پوءِ جنگ بند ٿي ۽ جنگ کان اڳ واري صورتحال بحال ٿي.<ref>{{cite web |title=Suez Crisis: Definition, Summary, Location, History, Dates, Significance, & Facts |url=https://www.britannica.com/event/Suez-Crisis |website=Encyclopaedia Britannica |date=22 October 2025 |access-date=20 November 2025}}</ref> [[File:Nasser in Mansoura, 1960.jpg|thumb|[[مصر جو صدر]] [[جمال عبدالناصر]]، 1960ع ۾ [[منصوره، مصر|منصوره]] ۾ عوام کي هٿ لوڏيندي.]] 1958ع ۾ مصر [[شام]] سان سياسي اتحاد قائم ڪري [[گڏيل عرب جمهوريه]] جو بنياد وڌو. هي اتحاد [[گڏيل عرب رياستون|گڏيل عرب رياستن]] جي نالي هيٺ [[اتر يمن]] سان پڻ ڍري نموني ڳنڍيل هو، پر اهو گهڻو عرصو قائم نه رهي سگهيو ۽ شام 1961ع ۾ اتحاد کان ڌار ٿي ويو. ان عرصي دوران مصر [[اتر يمن جي گهرو ويڙهه]] ۾ وڏي پيماني تي ملوث ٿيو؛ مصري فوجي مداخلت ۽ امن لاءِ ٿيل ڳالهين باوجود جنگ ڊگهي تعطل جو شڪار رهي.<ref>{{cite thesis |last=Orkaby |first=Asher Aviad |year=2014 |title=The International History of the Yemen Civil War, 1962–1968 |type=Thesis}}</ref> مئي 1967ع ۾ اسرائيل سان ڇڪتاڻ وڌي وئي. سوويت يونين طرفان مليل خبردارين کان پوءِ مصر پنهنجي فوج سينا ۾ موڪلي، [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي امن فوج کي اتان ڪڍرايو ۽ [[تيران جي سامونڊي لنگهه]] کي بند ڪري ڇڏيو. انهن واقعن کان پوءِ [[ڇهن ڏينهن واري جنگ]] شروع ٿي، جنهن دوران اسرائيل [[سينا اپٻيٽ]] ۽ [[غزه پٽي]] تي قبضو ڪري ورتو. جنگ کان پوءِ مصر ۾ [[هنگامي قانون]] لاڳو ڪيو ويو، جنهن پوليس جا اختيار وڏي پيماني تي وڌايا، آئيني حقن کي محدود ڪيو ۽ سينسرشپ کي قانوني حيثيت ڏني. مختصر طور 1980ع–1981ع واري وقفي کان سواءِ، هي هنگامي قانون 2012ع تائين لاڳو رهيو.<ref>{{cite web |title=The Emergency Law in Egypt |publisher=International Federation for Human Rights |archive-date=1 February 2011 |access-date=2 February 2011}}</ref> سماجي ۽ اقتصادي لحاظ کان ناصر جي پاليسين مصر ۾ وڏيون تبديليون آنديون. بادشاهت جي خاتمي وقت پنج لک کان به گهٽ مصري مٿئين طبقي سان واسطو رکندا هئا، لڳ ڀڳ چاليهه لک وچولي طبقي ۾ هئا، جڏهن تہ هڪ ڪروڙ ستر لک ماڻهو هيٺئين طبقي يا غريب آباديءَ ۾ شمار ٿيندا هئا.<ref name="Osman2010">{{cite book |last=Osman |first=Tarek |year=2010 |title=Egypt on the Brink |url=https://archive.org/details/egyptonbrinkfrom0000osma |publisher=Yale University Press |page=[https://archive.org/details/egyptonbrinkfrom0000osma/page/120 120]}}</ref> تعليم کي وڏي پيماني تي وڌايو ويو ۽ 1953ع کان 1966ع تائين اسڪولن ۾ داخلا ٻيڻي کان به وڌيڪ ٿي وئي. زرعي سڌارن، صنعتن جي سرڪاري مدد ۽ سرڪاري شعبي ۾ روزگار جي واڌ سان هڪ وڏو وچولو طبقو وجود ۾ آيو، جنهن ۾ ڊاڪٽر، انجنيئر، استاد، وڪيل ۽ صحافي شامل هئا. تنهن هوندي بہ، 1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ تائين مصري معيشت جمود جو شڪار ٿيڻ لڳي، سياسي آزاديون گهٽجي ويون ۽ ناصر جي ذاتي مقبوليت ۾ پڻ گهٽتائي اچڻ لڳي.<ref name="Osman2010"/><ref>{{cite book |last=Ferris |first=Jesse |year=2013 |title=Nasser's Gamble: How Intervention in Yemen Caused the Six-Day War and the Decline of Egyptian Power |publisher=Princeton University Press}}</ref> === سادات ۽ مبارڪ جي دور ۾ مصر (1970ع–2011ع) === {{Main|انور سادات جي دور ۾ مصر جي تاريخ|حسني مبارڪ جي دور ۾ مصر جي تاريخ}} [[File:Egyptianbridge.jpg|thumb|1973ع جي [[يوم ڪپور جنگ]] دوران [[سوئيز ڪئنال]] پار ڪري [[سينا اپٻيٽ]] ڏانهن اڳتي وڌندڙ مصري فوجي گاڏيون.]] [[File:Sadat and A Ismail.jpg|thumb|[[مصر جو صدر]] [[انور سادات]] ۽ جنگ جو وزير [[احمد اسماعيل علي]]، 5 جون 1975ع تي [[يوم ڪپور جنگ]] کان پوءِ [[سوئيز ڪئنال]] ٻيهر کولڻ واري تقريب ۾.]] 1970ع ۾ [[جمال عبدالناصر]] جي وفات کان پوءِ [[انور سادات]] مصر جو صدر بڻيو. سادات ناصريت پسند ۽ کاٻي ڌر جي گروهن کي اقتدار کان پاسيرو ڪري پنهنجي سياسي طاقت مضبوط ڪئي، جڏهن تہ هن سيڪيولر توڙي مذهبي مخالف ڌرين کي پڻ ضابطي هيٺ رکيو. هن [[سرد جنگ]] دوران مصر جي پرڏيهي پاليسيءَ جو رخ [[سوويت يونين]] کان ڦيرائي [[آمريڪا]] ڏانهن ڪيو ۽ 1972ع ۾ سوويت صلاحڪارن کي ملڪ مان ڪڍي ڇڏيو. 1971ع ۾ ملڪ جو سرڪاري نالو بدلائي [[عرب جمهوريه مصر]] رکيو ويو. سادات ''انفتاح''، يعني ”کليل دروازي“ واري اقتصادي پاليسي، شروع ڪئي.<ref>{{cite book |last=Amin |first=Galal A. |year=1995 |title=Egypt's Economic Predicament |doi=10.1163/9789004491175 |isbn=978-90-04-49117-5}}</ref> اقتصادي آزادڪاريءَ جي ڪجهه قدمن سماجي ڇڪتاڻ پيدا ڪئي؛ خاص ڪري 1977ع ۾ کاڌي پيتي جي شين تان سرڪاري رعايتون ختم ڪرڻ خلاف ملڪ ۾ وڏي پيماني تي احتجاج ٿيا، جيڪي ”مانيءَ وارن فسادن“ جي نالي سان مشهور ٿيا. 1973ع ۾ سادات [[شام]] سان گڏجي [[چوٿين عرب-اسرائيلي جنگ|چوٿين عرب-اسرائيلي جنگ (يوم ڪپور جنگ)]] شروع ڪئي، جنهن جو مقصد اسرائيلي قبضي هيٺ آيل [[سينا اپٻيٽ]] ٻيهر حاصل ڪرڻ هو. جيتوڻيڪ جنگ جا فوجي نتيجا گڏيل نوعيت جا هئا، پر ان عرب دنيا جي حوصلي کي بحال ڪيو ۽ ملڪ اندر سادات جي سياسي حيثيت مضبوط ڪئي. 1977ع ۾ سندس تاريخي [[يروشلم]] واري دوري کان پوءِ 1979ع ۾ [[مصر-اسرائيل امن معاهدو]] ٿيو، جنهن تحت اسرائيل سينا مان واپس ٿيو ۽ مصر اسرائيل کي هڪ خودمختيار رياست طور تسليم ڪيو. هن قدم عرب دنيا ۾ وڏي تڪرار کي جنم ڏنو ۽ مصر کي عارضي طور [[عرب ليگ]] مان خارج ڪيو ويو، پر ملڪ اندر سادات جي امن واري پاليسيءَ کي خاصي حمايت حاصل رهي.<ref>{{cite book |last=Vatikiotis |first=P. J. |year=1991 |title=The History of Modern Egypt: From Muhammad Ali to Mubarak |edition=4th |location=London |publisher=Weidenfeld and Nicolson |page=443 |isbn=978-0-297-82034-5}}</ref> 1981ع ۾ سادات کي سندس اندروني پاليسين ۽ اسرائيل سان امن جي مخالفت ڪندڙ اسلامي انتهاپسندن قتل ڪري ڇڏيو. 1981ع ۾ ٿيل هڪ ريفرنڊم کان پوءِ [[حسني مبارڪ]] سادات جو جانشين بڻيو؛ ان ريفرنڊم ۾ هو واحد اميدوار هو.<ref>{{cite news |last=Cambanis |first=Thanassis |date=11 September 2010 |title=Succession Gives Army a Stiff Test in Egypt |work=The New York Times |archive-date=27 October 2011 |access-date=3 November 2011}}</ref> مبارڪ اسرائيل سان مصر جو امن معاهدو برقرار رکيو ۽ ٻين عرب ملڪن سان لاڳاپا بهتر ڪيا. ملڪ اندر کيس وڏي پيماني تي غربت، بيروزگاري ۽ شهرن ۾ آباديءَ جي حد کان وڌيڪ واڌ جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. 1986ع ۾ سيڪيورٽي پوليس جي اهلڪارن ۾ فوجي خدمتن جو مدو وڌائڻ بابت خبرن کان پوءِ بغاوت ۽ احتجاج شروع ٿيا. انهن واقعن دوران تشدد، ڪاروباري ادارن جي تباهي ۽ وڏي جاني نقصان جا واقعا پيش آيا، جن ۾ 107 ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite journal |title=Middle East International |url=https://archive.org/details/sim_middle-east-international_1986_index |issue=270 |date=7 March 1986 |publisher=Middle East International |pages=8, 20 |others=Simon Ingram; Per Gahrton}}</ref> دهشتگرد حملن، خاص ڪري [[الجماعة الإسلامية]] جهڙن اسلام پسند گروهن جي ڪاررواين، سرڪاري عملدارن، پرڏيهين ۽ [[قبطي عيسائي|قبطي عيسائين]] کي نشانو بڻايو. انهن حملن مصر جي سياحت واري صنعت کي سخت نقصان پهچايو، جيڪا ملڪ لاءِ پرڏيهي ناڻي حاصل ڪرڻ جو اهم ذريعو هئي.<ref>{{cite book |last=Murphy |first=Caryle |year=2002 |title=Passion for Islam: Shaping the Modern Middle East: The Egyptian Experience |url=https://archive.org/details/passionforislams0000cary |publisher=Scribner |page=[https://archive.org/details/passionforislams0000cary/page/4 4]}}</ref><ref>{{cite web |title=Al-Ahram Weekly – Egypt – Fearing the worst |archive-date=24 September 2013 |access-date=13 August 2013 |work=Al-Ahram Weekly}}</ref> سياسي ميدان تي [[نيشنل ڊيموڪريٽڪ پارٽي (مصر)|نيشنل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] جو غلبو رهيو. 1993ع جي ٽريڊ يونين قانون، 1995ع جي پريس قانون ۽ 1999ع جي غير سرڪاري تنظيمن واري قانون جهڙن قانونن وسيلي تنظيم سازي، اظهار ۽ سياسي شرڪت جي آزادين کي محدود ڪيو ويو.<ref>{{cite report |last=Dunne |first=Michele |year=2006 |title=Evaluating Egyptian Reform |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |jstor=resrep12830}}</ref> [[[قاهره]] هڪ وڏي [[شهري مجموعو|شهري مجموعي]] ۾ تبديل ٿي ويو، جنهن جي آبادي 2 ڪروڙ 20 لک کان وڌيڪ ٿي وئي.<ref>{{cite web |title=Major Agglomerations of the World – Population Statistics and Maps |website=City Population |url=https://www.citypopulation.de/en/world/agglomerations/ |access-date=3 May 2025 }}</ref> 1997ع ۾ [[الاقصر قتل عام]] ۾ 62 ماڻهو مارجي ويا، جن مان گهڻا سياح هئا. ان سان سلامتيءَ ۽ معيشت کي درپيش خطرا وڌيڪ نمايان ٿيا. 2005ع ۾ محدود سياسي سڌارن تحت صدارتي چونڊن ۾ هڪ کان وڌيڪ اميدوارن کي حصو وٺڻ جي اجازت ڏني وئي، پر اميدوارن تي پابندين ۽ حڪومت جي مبينا مداخلت سبب مبارڪ آسانيءَ سان ٻيهر چونڊجي ويو. ووٽرن جي شرڪت 25 سيڪڙو کان به گهٽ رهي ۽ مخالف ڌر جي اڳواڻ [[ايمن نور]] کي پوءِ قيد ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=United States 'Deeply Troubled' by Sentencing of Egypt's Nour |publisher=U.S. Department of State |date=24 December 2005 |archive-date=21 October 2011 |access-date=8 February 2013}}</ref> [[هيومن رائيٽس واچ]] ۽ [[ايمنسٽي انٽرنيشنل]] مصر ۾ انساني حقن جي وڏي پيماني تي ڀڃڪڙين بابت رپورٽون ڏنيون، جن ۾ تشدد، بنا جواز حراست ۽ [[دهشتگردي خلاف جنگ]] جي پسمنظر ۾ مصر کي بين الاقوامي سطح تي قيدين کان تشدد ذريعي پڇا ڳاڇا لاءِ استعمال ڪرڻ جا الزام شامل هئا.<ref>{{cite web |title=Egypt: Events of 2005 |work=Egypt: Overview of human rights issues in Egypt |publisher=Human Rights Watch |date=5 January 2006 }}</ref><ref>{{cite news |title=Egypt torture centre, report says |work=BBC News |date=11 April 2007 }}</ref> <ref>{{cite news |title=Anger over Egypt vote timetable |work=BBC News |date=20 March 2007 }}</ref> 2007ع ۾ ڪيل آئيني تبديلين صدارتي اختيارن کي وڌيڪ وسيع ڪيو، مذهبي بنيادن تي قائم سياسي جماعتن تي پابنديون وڌايون ۽ پوليس جي اختيارن ۾ اضافو ڪيو. ملڪ تي فوج جو مضبوط اثر برقرار رهيو ۽ حڪومتي نظام کي اختيارين طرفان ”فرعوني“ نوعيت وارو نظام قرار ڏنو ويو، جڏهن تہ مڪمل جمهوريت کي اڃا پري جو مقصد سمجهيو ويندو هو.<ref>{{cite news |title=Anger over Egypt vote timetable |work=BBC News |date=20 March 2007 }}</ref> === هاڻوڪو دور (2011ع–هاڻوڪو) === {{Main|2011 مصري انقلاب|مصري تنازعو (2011–2014)|2013 مصري احتجاج|2013 مصري ڪو ديتا}} [[File:Tahrir Square - February 9, 2011.png|thumb|مٿان: 2011ع جي [[مصر جو انقلاب 2011ع|مصري انقلاب]] دوران [[تحرير اسڪوائر]] ۾ احتجاج ڪندڙ ماڻهو.]] [[File:Thousands of people gather in Tahrir Square to protest Egyptian President Mohamed Morsi - 30-Nov-2012.jpg|thumb|هيٺان: 30 نومبر 2012ع تي [[محمد مرسي]] خلاف [[تحرير اسڪوائر]] ۾ گڏ ٿيل احتجاج ڪندڙ.]] 25 جنوري 2011ع تي صدر [[حسني مبارڪ]] جي حڪومت خلاف وڏي پيماني تي احتجاج شروع ٿيا، جن جو بنيادي سبب سياسي آزادي، سماجي انصاف ۽ ڊگهي عرصي کان جاري بدعنوانيءَ جي خاتمي جا مطالبا هئا. مظاهرا تيزيءَ سان ملڪ جي وڏن شهرن تائين پکڙجي ويا، خاص ڪري [[قاهره]] جي [[تحرير اسڪوائر]] ۾ ٿيندڙ احتجاجن عالمي ڌيان ڇڪايو.<ref>{{cite news |title=Mubarak Resigns As Egypt's President, Armed Forces To Take Control |work=The Huffington Post |date=11 February 2011 |access-date=8 February 2013 }}</ref> 18 ڏينهن تائين وڌندڙ احتجاجن کان پوءِ، 11 فيبروري 2011ع تي مبارڪ استعيفا ڏئي قاهره ڇڏي ويو. ان کان پوءِ [[مصري هٿياربند فوجون|مصري فوج]] اقتدار سنڀاليو ۽ [[هٿياربند فوجن جي اعليٰ ڪائونسل]] جي چيئرمين [[محمد حسين طنطاوي]] عبوري سربراهه طور ڪم ڪرڻ لڳو.<ref>{{cite news |last=Kirkpatrick |first=David D. |title=Mubarak Steps Down, Ceding Power to Military |work=The New York Times |date=11 February 2011 }}</ref> 13 فيبروري تي فوج پارليامينٽ ٽوڙي ڇڏي ۽ آئين معطل ڪري ڇڏيو. مارچ 2011ع ۾ آئيني ترميمن بابت ريفرنڊم ڪرايو ويو، جيڪو 19 مارچ تي ٿيو.<ref>{{cite web |last=Harris |first=Marty |title=The Egyptian constitutional referendum of March 2011 – a new beginning |website=Parliament of Australia |access-date=21 November 2022 }}</ref> ساڳئي سال مصر ۾ اڳوڻي حڪومت جي خاتمي کان پوءِ پهريون ڀيرو پارلياماني چونڊون ٿيون، جن ۾ ووٽرن وڏي انگ ۾ حصو ورتو ۽ چونڊ عمل مجموعي طور پُرامن رهيو.<ref>{{cite news |last=Memmott |first=Mark |title=Egypt's Historic Day Proceeds Peacefully, Turnout High For Elections |work=NPR |date=28 November 2011 |access-date=8 February 2013 }}</ref> [[اخوان المسلمين]] سان لاڳاپيل [[محمد مرسي]] 24 جون 2012ع تي صدارتي چونڊ کٽي ۽ 30 جون تي مصر جي صدر طور حلف کنيو.<ref>{{cite news |title=Egypt's new president moves into his offices, begins choosing a Cabinet |work=CNN |date=25 June 2012 |access-date=13 February 2013 }}</ref><ref>{{cite news |title=Mohamed Morsi sworn in as Egypt's president |work=Al Jazeera |access-date=2 September 2023 }}</ref> آگسٽ 2012ع ۾ اعلان ڪيل سندس ڪابينا ۾ اخوان المسلمين سان لاڳاپيل شخصيتن جي نمايان نمائندگي هئي، جنهن کان پوءِ لبرل ۽ سيڪيولر ڌرين [[مصر جي آئين ساز اسيمبلي]] کان پاسيرو ٿيڻ شروع ڪيو، ڇاڪاڻ ته کين سخت اسلامي قانون لاڳو ٿيڻ بابت خدشا هئا.<ref>{{cite news |title=Egypt unveils new cabinet, Tantawi keeps defence post |date=3 August 2012 }}</ref> نومبر 2012ع ۾ مرسي هڪ فرمان جاري ڪيو، جنهن سندس فيصلن کي عدالتي نظرثانيءَ کان تحفظ ڏنو ۽ آئين ساز اسيمبليءَ جي ڪم کي به تحفظ فراهم ڪيو؛ ان قدم سبب سڄي ملڪ ۾ وڏا احتجاج ۽ پرتشدد جهيڙا شروع ٿيا.<ref>{{cite news |title=Egypt's President Mursi assumes sweeping powers |work=BBC News |date=22 November 2012 |access-date=23 November 2012 }}</ref> ڇڪتاڻ وڌندي وئي ۽ 5 ڊسمبر 2012ع تي اسلام پسند حامين ۽ مخالفن وچ ۾ 2011ع جي انقلاب کان پوءِ سڀ کان وڏا جهيڙا ٿيا.<ref>{{cite news |title=Egypt Sees Largest Clash Since Revolution |work=The Wall Street Journal |date=6 December 2012 |access-date=8 December 2012 }}</ref> مرسي ڊسمبر 2012ع ۾ ٿيندڙ آئيني ريفرنڊم کي رد ڪرڻ کان انڪار ڪيو.<ref>{{cite news |last=Fleishman |first=Jeffrey |title=Morsi refuses to cancel Egypt's vote on constitution |work=Los Angeles Times |date=6 December 2012 |access-date=8 December 2012 }}</ref> عوامي بي اطميناني وڌڻ کان پوءِ، فوج 3 جولاءِ 2013ع تي مرسي کي اقتدار تان هٽائي ڇڏيو، [[شوريٰ ڪائونسل]] ٽوڙي ڇڏي ۽ [[سپريم آئيني عدالت]] جي چيف جسٽس [[عدلي منصور]] کي عبوري صدر مقرر ڪيو.<ref>{{cite news |last1=Holpuch |first1=Amanda |last2=Siddique |first2=Haroon |last3=Weaver |first3=Matthew |title=Egypt's interim president sworn in – Thursday 4 July |work=The Guardian |date=4 July 2013 |access-date=21 November 2022 }}</ref> ان کان پوءِ اختيارين اخوان المسلمين خلاف سخت ڪارروائي شروع ڪئي، هزارين ماڻهن کي قيد ڪيو ويو ۽ وڏي پيماني تي مقدما هلايا ويا. مرسي جي حامين جي احتجاجي ڪئمپن کي منتشر ڪرڻ دوران ٿيل تشدد ۾ سوين ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite news |title=Egypt protests: Hundreds killed after police storm pro-Morsi camps |work=ABC News |publisher=Australian Broadcasting Corporation |date=15 August 2013 |access-date=29 July 2014 }}</ref><ref>{{cite news |title=Abuse claims rife as Egypt admits jailing 16,000 Islamists in eight months |work=The Independent |date=16 March 2014 |access-date=29 July 2014 }}</ref> نئون آئين جنوري 2014ع جي ريفرنڊم ۾ منظور ڪيو ويو، جنهن ۾ سرڪاري نتيجن موجب 98.1 سيڪڙو ووٽ آئين جي حق ۾ پيا.<ref>{{cite news |title=Egypt constitution 'approved by 98.1 percent' |work=Al Jazeera English |date=18 January 2014 |access-date=18 January 2014 }}</ref><ref>{{cite news |title=Egypt's new constitution gets 98% 'yes' vote |work=The Guardian |date=18 January 2014 |access-date=25 November 2022 }}</ref> [[عبدالفتاح السيسي]] جون 2014ع جي صدارتي چونڊن ۾ 96.1 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪري ڪامياب ٿيو ۽ 8 جون تي صدر طور حلف کنيو. سندس حڪومت دوران مصر [[غزه پٽي]] سان لڳندڙ سرحد تي حفاظتي انتظام سخت ڪيا، [[سينا اپٻيٽ]] ۽ غزه جي وچ ۾ موجود سرنگهون ڊاهي ڇڏيون ۽ سياسي اقتدار وڌيڪ مرڪوز ڪيو. 2019ع جي آئيني ترميمن تحت صدارتي مدي کي ڇهن سالن تائين وڌايو ويو، جنهن سان السيسي لاءِ وڌيڪ مدي تائين اقتدار ۾ رهڻ جو رستو کليو. 2020ع جي پارلياماني چونڊن ۾ السيسي جي حامي [[مستقبل وطن پارٽي]] اڪثريت حاصل ڪئي. آئيني تبديلين ۽ فوج جي وڌندڙ سياسي اختيار کي مصر ۾ آمرانه حڪمراني ڏانهن واپسيءَ طور پڻ بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |last=Mehmood |first=Ashna |title=Egypt's Return to Authoritarianism |work=Modern Diplomacy |date=31 March 2021 }}</ref><ref>{{cite news |title=Sisi wins snap Egyptian referendum amid vote-buying claims |work=The Guardian |date=23 April 2019 }}</ref> ڊسمبر 2023ع ۾ السيسي صدارتي چونڊون ٻيهر کٽي ٽيون ڇهن سالن وارو مدو حاصل ڪيو.<ref>{{cite news |title=Egypt election: President Sisi wins third term |work=BBC News |date=18 December 2023 |access-date=9 January 2026 }}</ref> == جاگرافي == {{Main|مصر جي جاگرافي}} [[File:Egypt Topography.png|thumb|مصر جي زميني بناوت]] [[مصر]] بنيادي طور 22° کان 32° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 25° کان 35° اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. 1,001,450 چورس ڪلوميٽر (386,660 چورس ميل) ايراضيءَ سان مصر دنيا جو 29هون سڀ کان وڏو ملڪ آهي.<ref>{{cite web |title=World Factbook area rank order |website=CIA World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=1 February 2011}}</ref> مصر جي آبهوا انتهائي خشڪ هئڻ سبب آباديءَ جا مرڪز سوڙهي [[نيل ماٿري]] ۽ [[نيل ڊيلٽا]] جي چوڌاري مرڪوز آهن؛ نتيجي طور ملڪ جي لڳ ڀڳ 99 سيڪڙو آبادي ڪُل زميني ايراضيءَ جي رڳو 5.5 سيڪڙو حصي کي استعمال ڪري ٿي. 98 سيڪڙو مصري ملڪ جي رڳو 3 سيڪڙو ايراضيءَ تي رهن ٿا. [[File:The Qattara Depression, Egypt, Matruh Governate.png|thumb|مصر جي اتر-اولهه ۾ [[قطاره ڊپريشن]]]] مصر جي اولهه ۾ [[لبيا]]، ڏکڻ ۾ [[سوڊان]]، جڏهن تہ اوڀر ۾ [[غزه پٽي]] ۽ [[اسرائيل]] واقع آهن. مصر هڪ [[بين البراعظمي ملڪ]] آهي، جنهن وٽ [[آفريڪا]] ۽ [[ايشيا]] کي ڳنڍيندڙ زميني پل، [[سوئيز جو ڳچي سمنڊ|سوئيز جو ڳچي سمنڊ]]، موجود آهي. هن زميني پل مان جهاز رانيءَ لائق [[سوئيز ڪئنال]] گذري ٿو، جيڪو [[ميڊيٽرينين سمنڊ]] کي [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] وسيلي [[هندي سمنڊ]] سان ڳنڍي ٿو. نيل ماٿريءَ کان سواءِ مصر جي زميني منظرنامي جو گهڻو حصو [[ريگستان]] تي مشتمل آهي، جنهن ۾ هِتي هُتي ڪجهه [[رڻ پٽ جو نخلستان|نخلستان]] پکڙيل آهن. هوائون وڏي مقدار ۾ واريءَ جا دڙا ٺاهين ٿيون، جن جي اوچائي 30 ميٽر (100 فوٽ) کان بہ وڌيڪ ٿي سگهي ٿي. مصر ۾ [[صحارا ريگستان]] ۽ [[لبيا جو ريگستان|لبيا ريگستان]] جا حصا پڻ شامل آهن. [[سينا اپٻيٽ]] ۾ مصر جو سڀ کان اوچو جبل [[جبل ڪيٿرين]] واقع آهي، جنهن جي اوچائي 2,642 ميٽر آهي. اپٻيٽ جي اوڀر ۾ واقع [[ڳاڙهي سمنڊ جو رويرا]] پنهنجي گهڻن [[مرجان ڀت|مرجاني پهاڙن]] ۽ سامونڊي جيوت جي ڪري مشهور آهي. مصر جي شهرن ۽ وسندين ۾ [[اليگزينڊريا]]، جيڪو ملڪ جو ٻيو سڀ کان وڏو شهر آهي؛ [[اسوان]]؛ [[اسيوط]]؛ [[قاهره]]، جيڪو جديد مصر جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي؛ [[المحلة الكبرى]]؛ [[گيزا]]، جتي [[خوفو جو عظيم اهرام]] واقع آهي؛ [[هرغدا]]؛ [[اقصر]]؛ [[ڪوم امبو]]؛ [[سفاجا]]؛ [[پورٽ سعيد]]؛ [[شرم الشيخ]]؛ [[سوئيز]]، جتي سوئيز ڪئنال جو ڏاکڻو ڇيڙو واقع آهي؛ [[زقازيق]]؛ ۽ [[المنيا]] شامل آهن. نخلستانن ۾ [[بحريه نخلستان|بحريه]]، [[داخله نخلستان|داخله]]، [[فرافرا نخلستان|فرافرا]]، [[خارجه نخلستان|خارجه]] ۽ [[سيوا نخلستان|سيوا]] شامل آهن. محفوظ علائقن ۾ [[راس محمد نيشنل پارڪ]]، [[زرانيق محفوظ علائقو]] ۽ [[سيوا محفوظ علائقو]] شامل آهن. 13 مارچ 2015ع تي مصر لاءِ هڪ تجويز ڪيل [[مصر جي نئين انتظامي گادي|نئين گاديءَ واري شهر]] جي تعمير جا منصوبا پڌرا ڪيا ويا.<ref>{{cite news |title=Egypt plans new capital adjacent to Cairo |date=13 March 2015}}</ref> === آبهوا === {{Main|مصر جي آبھوا}} <!-- اصل انگريزي مضمون واري تصوير جو صحيح Commons filename ملي ته هتي شامل ڪيو وڃي: [[File:...|thumb|انتهائي خشڪ ريگستان ۽ آبپاشي هيٺ آيل [[نيل ماٿري]] جي وچ ۾ چٽي حد، جتي مصر جي آبادي ۽ زراعت جو وڏو حصو مرڪوز آهي.]] --> 2022ع ۾ مصر دنيا جو اٺون سڀ کان وڌيڪ [[پاڻيءَ جو دٻاءُ|پاڻيءَ جي دٻاءَ]] جو شڪار ملڪ هو. مصر ۾ برسات جو گهڻو حصو سياري جي مهينن دوران پوي ٿو. قاهره کان ڏکڻ طرف سالياني سراسري برسات رڳو لڳ ڀڳ 2 کان 5 ملي ميٽر (0.1 کان 0.2 انچ) ٿئي ٿي ۽ ڪڏهن ڪيترن سالن جي وقفي کان پوءِ برسات پوي ٿي. اترئين سامونڊي ڪناري جي هڪ تمام سوڙهي پٽيءَ تي سالياني برسات 410 ملي ميٽر (16.1 انچ) تائين پهچي سگهي ٿي، جيڪا گهڻو ڪري آڪٽوبر کان مارچ جي وچ ۾ پوي ٿي. [[سينا اپٻيٽ]] جي جبلن ۽ اترئين سامونڊي ڪناري جي ڪجهه شهرن، جهڙوڪ [[دمياط]]، [[بلطيم]] ۽ [[سيدي براني]] ۾ برفباري ٿئي ٿي، جڏهن تہ [[اليگزينڊريا]] ۾ تمام گهٽ برف پوي ٿي. 13 ڊسمبر 2013ع تي قاهره ۾ تمام ٿوري برفباري ٿي، جيڪا ڪيترن ڏهاڪن کان پوءِ اهڙي قسم جو پهريون واقعو هو. وچ سينا ۽ وچ مصر ۾ [[پارو|پاري]] پوڻ جا واقعا پڻ ٿين ٿا. مصر جي آبهوا تمام گرم، اُسائتي ۽ خشڪ آهي. ملڪ جي گهڻي حصي ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد تمام گهڻو کان انتهائي گهڻو رهي ٿو. ان جو استثنا ملڪ جو اتريون حصو آهي، جيڪو جيتوڻيڪ گرم رهي ٿو، پر [[ميڊيٽرينين سمنڊ]] تان سامونڊي ڪناري ڏانهن لڳاتار ايندڙ ٿڌين هوائن سبب، خاص ڪري اونهاري جي عروج دوران، اتي گرمي پد نسبتاً معتدل رهي ٿو. [[خماسين]] هڪ گرم ۽ خشڪ هوا آهي، جيڪا ڏکڻ جي وسيع ريگستانن مان نڪري بهار يا اونهاري جي شروعات ۾ لڳندي آهي. اها ساڻس گڏ سخت گرم واري ۽ مٽيءَ جا ذرڙا آڻي ٿي ۽ عام طور ڏينهن جو گرمي پد 40 °C (104 °F) کان مٿي، جڏهن تہ ملڪ جي اندرين علائقن ۾ ڪڏهن ڪڏهن 50 °C (122 °F) کان بہ مٿي پهچائي ٿي؛ ساڳئي وقت نسبتي گهم 5 سيڪڙو يا ان کان بہ گهٽ ٿي سگهي ٿي. [[اسوان ڊيم]] جي تعمير کان اڳ [[نيل درياهه]] هر سال ٻوڏ آڻيندو هو، جنهن سان مصر جي زمين ۾ نئين زرخيز مٽي جمع ٿيندي هئي. ان عمل جي نتيجي ۾ مصر کي سالن تائين باقاعدي فصل حاصل ٿيندو رهيو. مصر جي گرم ۽ خشڪ آبهوا تي [[موسمياتي تبديلي]] سبب دٻاءُ وڌي رهيو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ انتهائي گرمي پد، ڏڪار، ٻوڏون ۽ سمنڊ جي سطح ۾ واڌ جهڙا اثر سامهون آيا آهن. مصر موسمياتي تبديليءَ جي اثرن لاءِ انتهائي حساس آهي ۽ اهي تبديليون [[غذائي تحفظ]]، پاڻيءَ جي دستيابي، عوامي صحت ۽ معاشي استحڪام لاءِ خطرو بڻجي رهيون آهن. === حياتياتي گوناگونيت === {{Main|مصر جي جھنگلي جيوت}} [[File:Eastern Imperial Eagle.jpg|thumb|[[اوڀر شاهي عقاب]] (''Aquila heliaca'')]] مصر 9 جون 1992ع تي [[حياتياتي گوناگونيت بابت ڪنوينشن|ريو حياتياتي گوناگونيت ڪنوينشن]] تي صحيح ڪئي ۽ 2 جون 1994ع تي ان ڪنوينشن جو ڌر بڻيو. مصر ان کان پوءِ پنهنجي ''قومي حياتياتي گوناگونيت حڪمت عملي ۽ عملي منصوبو'' تيار ڪيو، جيڪو ڪنوينشن کي 31 جولاءِ 1998ع تي وصول ٿيو. ان منصوبي موجب مصر ۾ مختلف حياتياتي گروهن جي هيٺين تعداد ۾ جنسون رڪارڊ ڪيون ويون هيون: [[الجائي]] جون 1,483 جنسون، جانورن جون لڳ ڀڳ 15,000 جنسون، جن مان 10,000 کان وڌيڪ [[جيت]] هئا؛ [[فنجائي]] جون 627 کان وڌيڪ جنسون؛ [[مونيرا]] جون 319 جنسون؛ ٻوٽن جون 2,426 جنسون؛ ۽ [[پروٽوزوا]] جون 371 جنسون. ڪجهه وڏن گروهن، مثال طور [[لائڪن]] ٺاهيندڙ فنجائي ۽ [[نيميٽوڊ]] ڪيڙن جي جنسُن جو تعداد معلوم نه هو. ننڍن ۽ چڱيءَ طرح اڀياس ڪيل گروهن، جهڙوڪ [[ايمفيبيا]]، [[پکي]]، [[مڇي]]، [[مماليا]] ۽ [[ريڙهيون پائيندڙ جانور|ريپٽائل]] کان سواءِ، انهن مان ڪيترن گروهن ۾ مصر مان وڌيڪ جنسون رڪارڊ ٿيڻ سان ڄاڻايل جنسُن جو تعداد وڌڻ جو امڪان آهي. مثال طور، لائڪن ٺاهيندڙ جنسُن سميت فنجائي بابت بعد واري تحقيق مان معلوم ٿيو تہ مصر مان 2,200 کان وڌيڪ فنجائي جون جنسون رڪارڊ ٿي چڪيون آهن ۽ ملڪ ۾ حقيقتاً موجود سمورين فنجائي جنسُن جو آخري انگ ان کان گهڻو وڌيڪ ٿيڻ جي اميد آهي. گاهن جون 284 مقامي ۽ قدرتي بڻجي ويل جنسون مصر ۾ سڃاتيون ۽ رڪارڊ ڪيون ويون آهن. == حڪومت == {{Main|مصر جي سياست }} <gallery mode="packed" heights="180"> File:Abdel Fattah El-Sisi.jpg|[[عبدالفتاح السيسي]]<br />صدر File:Mostafa Madbouly.jpg|[[مصطفيٰ مدبولي]]<br />وزيراعظم </gallery> [[نمائندن جو ايوان (مصر)|نمائندن جو ايوان]]، جنهن جا ميمبر پنجن سالن جي مدي لاءِ چونڊيا ويندا آهن، قانون سازيءَ جو ڪم سرانجام ڏئي ٿو. نومبر 2011ع کان جنوري 2012ع تائين چونڊون ٿيون، پر بعد ۾ چونڊيل ايوان کي ٽوڙيو ويو. صدر [[محمد مرسي]] جي [[مسلم برادرهوڊ]] حڪومت خلاف عوامي بي اطمينانيءَ جي لهر کان پوءِ، 3 جولاءِ 2013ع تي ان وقت جي جنرل [[عبدالفتاح السيسي]] مرسي کي عهدي تان هٽائڻ ۽ آئين معطل ڪرڻ جو اعلان ڪيو. آئين ۾ ترميم ڪرڻ لاءِ 50 ميمبرن تي ٻڌل هڪ آئيني ڪاميٽي قائم ڪئي وئي. ترميم ٿيل آئين کي بعد ۾ عوامي راءِ شماريءَ لاءِ پيش ڪيو ويو ۽ 18 جنوري 2014ع تي منظور ڪيو ويو. 18 جنوري 2014ع تي آئين جي توثيق کان پوءِ اعلان ڪيو ويو تہ ايندڙ پارلياماني چونڊون ڇهن مهينن اندر ڪرايون وينديون؛ پر اهي آخرڪار ٻن مرحلن ۾ 17 آڪٽوبر کان 2 ڊسمبر 2015ع تائين منعقد ٿيون. اصل رٿا موجب پارليامينٽ کي صدر جي چونڊ کان اڳ قائم ٿيڻو هو، پر عبوري صدر [[عدلي منصور]] چونڊن جي تاريخ اڳتي وڌائي ڇڏي. [[2014ع مصري صدارتي چونڊون]] 26 کان 28 مئي تائين ٿيون. سرڪاري انگن اکرن موجب 25,578,233 ووٽرن، يعني 47.5 سيڪڙو، ووٽ وڌا. عبدالفتاح السيسي 2 ڪروڙ 37 لک 80 هزار ووٽ، يعني 96.9 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪري ڪامياب ٿيو، جڏهن تہ [[حمدين صباحي]] کي 757,511 ووٽ، يعني 3.1 سيڪڙو ووٽ مليا. 2024ع ۾ ''فريڊم اِن دي ورلڊ'' رپورٽ جي حصي طور [[فريڊم هائوس]] مصر جي سياسي حقن کي 6 نمبر ڏنا، جنهن ۾ 40 سڀ کان وڌيڪ آزادي ۽ 0 سڀ کان گهٽ آزاديءَ جي نمائندگي ڪري ٿو؛ جڏهن تہ شهري آزادين کي 12 نمبر ڏنا ويا، جنهن ۾ 60 سڀ کان وڌيڪ ۽ 0 سڀ کان گهٽ نمبر آهن. ان بنياد تي مصر کي آزاديءَ جي لحاظ کان «غير آزاد» قرار ڏنو ويو. 2023ع جي ''وي-ڊيم جمهوريت انڊيڪس'' موجب مصر آفريڪا جو اٺون سڀ کان گهٽ جمهوري ملڪ هو. ''دي اڪانومسٽ ڊيموڪريسي انڊيڪس'' جي 2023ع واري ڇاپي ۾ مصر کي 2.93 جي اسڪور سان «آمرانه نظام» جي زمري ۾ رکيو ويو. مصر عرب دنيا ۾ سڀ کان پراڻي مسلسل پارلياماني روايت رکي ٿو. پهرين عوامي اسيمبلي 1866ع ۾ قائم ڪئي وئي. 1882ع ۾ برطانوي قبضي جي نتيجي ۾ اها ٽوڙي وئي ۽ برطانوي اختيارين رڳو هڪ مشاورتي اداري کي ڪم ڪرڻ جي اجازت ڏني. بهرحال، 1923ع ۾ ملڪ جي آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ هڪ نئين آئين تحت پارلياماني بادشاهت قائم ڪئي وئي. === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|مصر جا پرڏيھي لاڳاپا}} <gallery mode="packed" heights="190"> File:Hosni Mubarak with George W. Bush.jpg|مٿي: اڳوڻو مصري صدر [[حسني مبارڪ]] ۽ اڳوڻو آمريڪي صدر [[جارج ڊبليو بش]]، 2002ع ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ]] ۾. File:Meeting between Abdel Fattah el-Sisi and Vladimir Putin at 2024 BRICS Summit.jpg|هيٺ: مصري صدر [[عبدالفتاح السيسي]] ۽ روسي صدر [[ولاديمير پيوٽن]]، 2024ع جي [[برڪس سربراهي اجلاس]] دوران. </gallery> مصر جي پرڏيهي پاليسيءَ کي ان جي حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم جاگرافيائي بيهڪ، تاريخي ورثي ۽ آفريڪا، [[ميڊيٽرينين سمنڊ|ميڊيٽرينين]] ۽ [[ڏکڻ اولهه ايشيا]] ۾ سفارتي اثر شڪل ڏين ٿا. [[غير وابسته تحريڪ]] ۽ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي باني ميمبر جي حيثيت سان مصر غير وابستگيءَ وارو موقف برقرار رکندي علائقائي سفارتڪاريءَ ۾ سرگرم رهيو آهي. [[قاهره]]، جيڪو تاريخي طور واپار ۽ ثقافت جو سنگم رهيو آهي، اڄ بہ خطي ۾ علمي ۽ سياسي اثر رسوخ جو اهم مرڪز آهي. [[آمريڪا]] مصر جو هڪ اهم ڀائيوار رهيو آهي ۽ 2015ع تائين مصر کي ساليانو 1.3 ارب آمريڪي ڊالر فوجي امداد فراهم ڪندو رهيو. 1989ع ۾ مصر کي [[آمريڪا جو اهم غير نيٽو اتحادي]] قرار ڏنو ويو، پر [[2013ع مصري فوجي بغاوت]] کان پوءِ ٻنهي ملڪن جا لاڳاپا خراب ٿيا، ڇاڪاڻ تہ [[بارڪ اوباما]] انتظاميا مسلم برادرهوڊ خلاف مصري حڪومت جي ڪارروائين تي تنقيد ڪئي ۽ گڏيل فوجي مشقون معطل ڪري ڇڏيون. صدر [[ڊونلڊ ٽرمپ]] جي دور ۾ لاڳاپن ۾ بهتري آئي ۽ عبدالفتاح السيسي جو 2017ع ۾ [[وائيٽ هائوس]] جو دورو اٺن سالن ۾ ڪنهن مصري صدر جو پهريون اهڙو دورو هو. مرسي کي هٽائڻ کان پوءِ [[روس]] سان مصر جا لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ٿيا ۽ ٻنهي ملڪن فوجي سهڪار ۽ واپاري لاڳاپن کي وڌايو. ساڳئي طرح [[چين]] سان لاڳاپا بہ وڌيڪ گهرا ٿيا ۽ 2014ع ۾ ٻنهي ملڪن وچ ۾ «جامع حڪمت عمليءَ واري ڀائيواري» قائم ڪئي وئي. 2024ع ۾ مصر ۽ [[يورپي يونين]] پنهنجن لاڳاپن کي «حڪمت عمليءَ واري ۽ جامع ڀائيواري» جي سطح تائين وڌايو، جنهن ۾ سياسي سهڪار ۽ معاشي تعاون تي زور ڏنو ويو. ٻئي ڌريون ايسوسيئيشن معاهدي تحت واپاري لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ڪرڻ، مصر جي معاشي استحڪام جي مدد ڪرڻ ۽ دهشتگرديءَ جي روڪٿام لاءِ سهڪار وڌائڻ تي پڻ ڪم ڪري رهيون آهن. مصر وچ اوڀر جي تڪرارن ۾ هڪ بااثر ثالث جي حيثيت برقرار رکي ٿو، خاص ڪري [[غزه پٽي|غزه]] ۾ جنگبنديءَ لاءِ ثالثي ڪرڻ ۽ [[اسرائيلي–فلسطيني امن عمل]] کي اڳتي وڌائڻ ۾. مصر [[آفريقي يونين]] ۽ [[عرب ليگ]] جو ميمبر ملڪ پڻ آهي ۽ عرب ليگ جو مرڪزي دفتر قاهره ۾ واقع آهي. مصر–اسرائيل امن معاهدي خلاف احتجاج طور عرب ليگ جو مرڪزي دفتر 1978ع ۾ عارضي طور [[تيونس (شهر)|تيونس]] منتقل ڪيو ويو، پر 1989ع ۾ ٻيهر قاهره واپس آندو ويو. مصر [[سعودي عرب]] ۽ [[گڏيل عرب امارات]] جهڙن نار ملڪن سان بہ مضبوط معاشي لاڳاپا قائم ڪيا آهن، جن مصر کي اربين ڊالرن جي مالي مدد فراهم ڪئي آهي. === فوج === {{Main|مصر جي ھٿياربند فوج}} {{Further|مصر جي فوجي صنعت}} [[File:Defense.gov photo essay 090421-N-0696M-106.jpg|thumb|2009ع ۾ مصري اعزازي گارڊ جا سپاهي]] [[مصري هٿياربند فوجون]] مصر جو فوجي ادارو آهن، جن ۾ [[مصري بري فوج]]، [[مصري بحري فوج]]، [[مصري هوائي فوج]] ۽ [[مصري فضائي دفاعي فوج]] شامل آهن، جيڪي سڌي طرح چيف آف اسٽاف جي نگرانيءَ هيٺ ڪم ڪن ٿيون. انهن جو مرڪزي دفتر [[نئين انتظامي گادي]] ۾ قائم [[رياستي حڪمت عمليءَ وارو ڪمانڊ مرڪز]] ۾ آهي، جيڪو عام طور «آڪٽاگون» جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. فوج جو بنيادي ڪم ملڪ جو ٻاهرين خطرن کان دفاع ڪرڻ آهي، پر اها اندروني معاملن ۾ بہ ڪردار ادا ڪري ٿي ۽ هنگامي حالتن توڙي دهشتگرديءَ خلاف ڪارروائين دوران اهم بنيادي ڍانچي جي حفاظت ۾ پوليس جي مدد ڪري ٿي. مصري فوج پرڏيهي امن قائم رکڻ وارين مهمن ۾ بہ حصو وٺي ٿي ۽ ٻه طرفين توڙي گهڻ قومي فوجي مشقن ۾ شريڪ ٿئي ٿي. فوج مصر ۾ نمايان سياسي اثر رسوخ رکي ٿي، وڏي حد تائين خودمختيار نموني ڪم ڪري ٿي ۽ ڪيترن ئي شهري قانونن کان آجي آهي. فوج بابت وڏي مقدار ۾ معلومات عوام لاءِ دستياب ناهي، جنهن ۾ فوجي بجيٽ، جنرل آفيسرن جا نالا ۽ فوج جي مجموعي انگ بابت معلومات شامل آهي؛ فوج جي انگ کي رياستي راز تصور ڪيو وڃي ٿو. ان کان سواءِ فوج مصر جي معاشي ڍانچي ۾ بہ هڪ اهم قوت آهي ۽ [[نيشنل سروس پروجيڪٽس آرگنائيزيشن]] وسيلي بنيادي ڍانچي جي ترقي، صارفين جي شين جي پيداوار ۽ جائيداد جي شعبن ۾ سرگرم آهي. 438,500 سرگرم فوجي اهلڪارن ۽ 479,000 رزرو اهلڪارن سان مصري فوج خطي جي سڀ کان وڏين ۽ بهتر هٿياربند فوجن مان هڪ آهي. 18 کان 30 سالن جي مردن لاءِ فوجي ڀرتي لازمي آهي. تعليمي سطح موجب لازمي فوجي خدمت جو مدو 14 کان 36 مهينن تائين هوندو آهي، جنهن کان پوءِ نون سالن جي رزرو خدمت هوندي آهي. مرد 16 سالن ۽ عورتون 17 سالن جي عمر کان رضاڪاراڻي طور فوج ۾ شامل ٿي سگهن ٿا. مصري فوج وٽ مختلف ملڪن مان حاصل ڪيل هٿيارن جو وسيع ذخيرو آهي، جنهن جا مکيه ذريعا [[چين]]، [[فرانس]]، [[جرمني]]، [[اٽلي]]، [[روس]] ۽ [[آمريڪا]] آهن. تازن سالن ۾ فوجي جديدڪاري ۽ جديد هٿيارن جي خريداريءَ تي خاص ڌيان ڏنو ويو آهي. مصر جي ملڪي دفاعي صنعت پڻ چڱيءَ طرح قائم ٿيل آهي، جيڪا ننڍا هٿيار، زرهي گاڏيون ۽ بحري جهاز تيار ڪري ٿي، جڏهن تہ جرمني ۽ آمريڪا جهڙن ملڪن سان لائسنس تحت پيداوار جا معاهدا بہ موجود آهن. مصر خطي جي انهن ٿورن ملڪن مان هڪ آهي، جن وٽ جاسوسي سيٽلائيٽ موجود آهن. مصر 2007ع ۾ [[ايجپٽ سيٽ-1]] خلا ۾ موڪليو، جنهن کان پوءِ 2014ع ۾ [[ايجپٽ سيٽ-2]] موڪليو ويو. 2019ع ۾ مصر [[مصر سيٽ-اي]] نالي مشاهدي وارو سيٽلائيٽ خلا ۾ موڪليو، جنهن کان پوءِ ساڳئي سال [[Tiba-1|طيبه-1]] نالي شهري ۽ فوجي رابطن وارو سيٽلائيٽ موڪليو ويو. 2023ع ۾ مصر لڳ ڀڳ هڪ مهيني جي وقفي سان [[حورس-1]] ۽ [[حورس-2]] خلا ۾ موڪليا. ساڳئي سال ملڪ [[مصر سيٽ-2]] کي بہ مدار ۾ پهچايو. اهي ٽئي اعليٰ وضاحت وارا زميني مشاهدي جا سيٽلائيٽ آهن. 2024ع ۾ مصر سيٽ-2 جي روانگيءَ کان ٻه مهينا پوءِ مصر پنهنجي پهرين تجرباتي زميني مشاهدي واري سيٽلائيٽ [[نيڪس سيٽ-1]] جي شروعاتي عملي مرحلي کي ڪاميابيءَ سان مڪمل === قانون === {{Main|مصر جو سول ڪوڊ }} [[File:Egyptian High Court of Justice.jpg|thumb|[[قاهره]] جي مرڪزي علائقي ۾ اعليٰ عدالت جي عمارت]] مصر جو قانوني نظام [[اسلامي قانون]] ۽ [[ديواني قانون]]، خاص طور [[نيپولين ڪوڊ]]، تي ٻڌل آهي؛ جڏهن تہ عدالتي نظرثاني [[اعليٰ عدالت]] وسيلي ڪئي وڃي ٿي، جيڪا [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] جي لازمي دائره اختيار کي رڳو ڪجهه تحفظات سان قبول ڪري ٿي. مصر جو سڀ کان اعليٰ عدالتي ادارو [[مصر جي سپريم آئيني عدالت|سپريم آئيني عدالت]] آهي، جيڪا قاهره جي [[المعادي]] ضلعي ۾ واقع آهي. [[اسلامي فقه]] قانون سازيءَ جو بنيادي ذريعو آهي. شرعي عدالتون ۽ [[قاضي]] [[مصر جي انصاف واري وزارت|انصاف واري وزارت]] جي نگرانيءَ ۽ اجازت تحت ڪم ڪن ٿا. شادي، طلاق ۽ ٻارن جي سنڀال جهڙن معاملن کي منظم ڪندڙ ذاتي حيثيت وارو قانون شريعت جي تابع آهي. خانداني عدالت ۾ عورت جي شاهديءَ کي مرد جي شاهديءَ جي اڌ برابر سمجهيو وڃي ٿو. 26 ڊسمبر 2012ع تي [[مسلم برادرهوڊ]] هڪ تڪراري نئين آئين کي ادارتي شڪل ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي. اهو آئين 15 کان 22 ڊسمبر 2012ع تائين ٿيل راءِ شماريءَ ۾ 64 سيڪڙو حمايت سان منظور ٿيو، پر ووٽرن جي شرڪت رڳو 33 سيڪڙو رهي. هن آئين [[2011ع جو مصر جو عبوري آئين|2011ع جي عبوري آئين]] جي جاءِ ورتي، جيڪو انقلاب کان پوءِ اختيار ڪيو ويو هو. مصر جو فوجداري قانون ان لحاظ کان منفرد هو تہ ان ۾ «[[توھين مذهب جو قانون]]» شامل هو. موجوده عدالتي نظام ۾ [[موت جي سزا]] جي گنجائش موجود آهي، جنهن تحت غير حاضر شخص کي سندس غير موجودگيءَ ۾ مقدمو هلائي موت جي سزا بہ ڏئي سگهجي ٿي. 2012ع ۾ ڪيترن ئي آمريڪي ۽ ڪينيڊين شهرين کي موت جي سزا ٻڌائي وئي. 18 جنوري 2014ع تي عبوري حڪومت وڌيڪ [[سيڪيولرزم|سيڪيولر]] آئين کي ڪاميابيءَ سان نافذ ڪيو. صدر چئن سالن جي مدي لاءِ چونڊيو وڃي ٿو ۽ وڌ ۾ وڌ ٻه مدو عهدي تي رهي سگهي ٿو. پارليامينٽ صدر جو [[مواخذو]] ڪري سگهي ٿي. آئين تحت صنفي برابري ۽ فڪر جي مڪمل آزاديءَ جي ضمانت ڏني وئي آهي. آئين لاڳو ٿيڻ کان پوءِ ايندڙ ٻن مڪمل صدارتي مدن تائين فوج کي ملڪ جو بچاءَ وارو وزير مقرر ڪرڻ جو اختيار برقرار رکيو ويو. آئين موجب سياسي پارٽيون «مذهب، نسل، جنس يا جاگرافي» جي بنياد تي قائم نٿيون ڪري سگهجن. === انساني حق === {{Main|مصر ۾ انساني حق}} [[ٿرڊ اسڪوائر تحريڪ]] جا احتجاج ڪندڙ، جيڪا نہ اڳوڻي [[محمد مرسي|مرسي]] حڪومت جي حمايت ڪندي هئي ۽ نہ ئي [[مصري هٿياربند فوجون|هٿياربند فوجن]] جي، 31 جولاءِ 2013ع. [[قومي انساني حقن واري ڪائونسل (مصر)|قومي انساني حقن واري ڪائونسل]] 2003ع ۾ قائم ڪئي وئي، پر ان کي ڪارڪنن جي تنقيد کي منهن ڏيڻو پيو آهي، جن جو چوڻ آهي تہ هي ادارو انساني حقن جي ڀڃڪڙين ۽ [[مصر ۾ هنگامي قانون|هنگامي قانون]] جهڙن جابر قانونن کي جائز قرار ڏيڻ لاءِ سرڪاري پروپيگنڊا جي اوزار طور ڪم ڪري ٿو. مصر کي مذهبي آزاديءَ جي لحاظ کان دنيا جي بدترين ملڪن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي، جتي [[قبطي عيسائي]]، [[بهائي]] ۽ ٻين مسلم فرقن سميت اقليتن خلاف وڏي پيماني تي امتيازي سلوڪ جي نشاندهي ڪئي وئي آهي. 2009ع ۾ ''پيو فورم آن ريليجن اينڊ پبلڪ لائيف'' جي هڪ رپورٽ مصر کي مذهبي آزاديءَ جي لحاظ کان دنيا جو پنجون بدترين ملڪ قرار ڏنو، جڏهن تہ [[گڏيل رياستن جو بين الاقوامي مذهبي آزاديءَ بابت ڪميشن]] رياست طرفان برداشت ڪيل ڀڃڪڙين سبب مصر کي پنهنجي نگرانيءَ واري فهرست ۾ رکيو. 2010ع جي هڪ پيو سروي موجب 84 سيڪڙو مصرين [[ارتداد]] لاءِ موت جي سزا، 77 سيڪڙو چوريءَ لاءِ عضوا ڪٽڻ ۽ 82 سيڪڙو [[زنا]] لاءِ سنگسار ڪرڻ جي حمايت ڪئي. [[2013ع مصري فوجي بغاوت]] کان پوءِ سياسي جبر ۾ شدت آئي ۽ وڏي پيماني تي گرفتاريون توڙي اختلاف ڪندڙن خلاف سخت ڪارروايون ڪيون ويون. آگسٽ 2013ع ۾ ڌرڻن کي منتشر ڪرڻ دوران 595 احتجاج ڪندڙ مارجي ويا، جنهن سبب 14 آگسٽ 2013ع مصر جي جديد تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان وارو ڏينهن بڻيو. ان کان پوءِ اندازي موجب 60,000 سياسي قيدي جيلن ۾ بند رهيا آهن. مصر کي وڏي انگ ۾ موت جون سزائون ڏيڻ تي پڻ بين الاقوامي مذمت کي منهن ڏيڻو پيو آهي. انهن ۾ 2014ع جو اهو فيصلو پڻ شامل آهي، جنهن ۾ هڪ ئي عدالتي ٻڌڻي دوران 529 ماڻهن کي موت جي سزا ٻڌائي وئي. [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] ۽ انساني حقن جي تنظيمن اهڙن مقدمن کي بين الاقوامي قانون جي سنگين ڀڃڪڙي قرار ڏنو آهي. [[هم جنس پرستي]] عملي طور ڏوهه قرار ڏنل رهي ٿي؛ 2013ع جي پيو سروي موجب 95 سيڪڙو مصري ان جي قبوليت جا مخالف هئا. [[ٿامسن رائٽرز فائونڊيشن]] پاران عورتن جي حقن جي ماهرن جي جائزي تي ٻڌل هڪ سروي ۾ قاهره کي عورتن لاءِ دنيا جو بدترين وڏو شهر قرار ڏنو ويو. ان جائزي ۾ جنسي هراساني، صحت جي سارسنڀال تائين پهچ، نقصانڪار ثقافتي ريتن ۽ معاشي موقعن جهڙن عنصرن کي پرکيو ويو. ==== پريس جي آزادي ==== [[رپورٽرز ود آئوٽ بارڊرز]] 2017ع جي ''ورلڊ پريس فريڊم انڊيڪس'' ۾ 180 ملڪن مان مصر کي 160هين نمبر تي رکيو. آگسٽ 2015ع تائين مصر ۾ گهٽ ۾ گهٽ 18 صحافي قيد هئا. آگسٽ 2015ع ۾ دهشتگرديءَ خلاف هڪ نئون قانون نافذ ڪيو ويو، جنهن تحت ملڪ اندر دهشتگرد ڪاررواين بابت اهڙي معلومات شايع يا ورهائڻ تي ميڊيا جي ميمبرن کي لڳ ڀڳ 25,000 کان 60,000 آمريڪي ڊالر تائين ڏنڊ لڳائڻ جي گنجائش رکي وئي، جيڪا مصر جي بچاءَ واري کاتي جي سرڪاري بيانن کان مختلف هجي. == انتظامي ورهاست == {{Main|مصر جون سب ڊويزنون}} مصر کي 27 [[مصر جون محافظائون|محافظائن]] ۾ ورهايو ويو آهي. محافظائن کي اڳتي علائقن ۾ ورهايو وڃي ٿو، جڏهن تہ انهن علائقن ۾ شهر ۽ ڳوٺ شامل آهن. هر محافظا جو پنهنجو گاديءَ وارو شهر هوندو آهي، جنهن جو نالو ڪڏهن ڪڏهن ساڳئي محافظا جي نالي جهڙو هوندو آهي. '''مصر جون محافظائون:''' [[File:Governorates of Egypt.svg|thumb|مصر جون محافظائون]] # [[مطروح محافظا|مطروح]] # [[اليگزينڊريا محافظا|اليگزينڊريا]] # [[بحيره محافظا|بحيره]] # [[ڪفر الشيخ محافظا|ڪفر الشيخ]] # [[دقهليه محافظا|دقهليه]] # [[دمياط محافظا|دمياط]] # [[پورٽ سعيد محافظا|پورٽ سعيد]] # [[اتر سينا محافظا|اتر سينا]] # [[غربيه محافظا|غربيه]] # [[منوفيه محافظا|منوفيه]] # [[قليوبيه محافظا|قليوبيه]] # [[شرقيه محافظا|شرقيه]] # [[اسماعيليه محافظا|اسماعيليه]] # [[گيزا محافظا|گيزا]] # [[فيوم محافظا|فيوم]] # [[قاهره محافظا|قاهره]] # [[سوئيز محافظا|سوئيز]] # [[ڏکڻ سينا محافظا|ڏکڻ سينا]] # [[بني سويف محافظا|بني سويف]] # [[منيا محافظا|منيا]] # [[نئين ماٿري محافظا|نئين ماٿري]] # [[اسيوط محافظا|اسيوط]] # [[ڳاڙهو سمنڊ محافظا|ڳاڙهو سمنڊ]] # [[سوهاج محافظا|سوهاج]] # [[قنا محافظا|قنا]] # [[اقصر محافظا|اقصر]] # [[اسوان محافظا|اسوان]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" ! ڪوڊ ! محافظو ! ايراضي (ڪلوميٽر²)<ref name="area">{{cite book |title=وصف مصر بالمعلومات - الإصدارة الرابعة عشرة 2025 |url=https://idsc.gov.eg/PeriodicPublications/details/11 |publisher=مركز المعلومات ودعم اتخاذ القرار التابع لمجلس الوزراء المصري |date=31 January 2025 |pages=7, 11, 13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250313182253/https://idsc.gov.eg/PeriodicPublications/details/11 |archive-date=13 March 2025 }}</ref> ! آبادي<br /><small>(1 جولاءِ 2024ع)</small><ref name="population">{{cite web |title=تقديرات السكان 7/1/2024 - أقسام ومراكز |url=https://www.capmas.gov.eg/Pages/StaticPages.aspx?page_id=7188 |website=الجهاز المركزي للتعبئة العامة والإحصاء |access-date=28 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250503014611/https://www.capmas.gov.eg/Pages/StaticPages.aspx?page_id=7188 |archive-date=3 May 2025 }}</ref> ! گادي ! شهر ! مرڪز ! پاڙا ! علائقو |- | 02 || [[اليگزينڊريا محافظو|اليگزينڊريا]] || 2,300 || 5,593,569 || [[اليگزينڊريا]] || 2 || 1 || 9 || اليگزينڊريا |- | 19 || [[اسماعيليه محافظو|اسماعيليه]] || 5,953.44 || 1,472,907 || [[اسماعيليه]] || 7 || 7 || 3 || واهن وارو علائقو |- | 28 || [[اسوان محافظو|اسوان]] || 62,726 || 1,681,130 || [[اسوان]] || 10 || 5 || 0 || ڏاکڻو مٿيون مصر |- | 25 || [[اسيوط محافظو|اسيوط]] || 25,926 || 5,158,015 || [[اسيوط]] || 11 || 11 || 2 || وچ مٿيون مصر |- | 29 || [[لڪسر محافظو|لڪسر]] || 2,409.68 || 1,423,279 || [[لڪسر]] || 7 || 6 || 0 || ڏاکڻو مٿيون مصر |- | 31 || [[ڳاڙهو سمنڊ محافظو|ڳاڙهو سمنڊ]] || 119,099 || 409,968 || [[الغردقه]] || 7 || 0 || 2 || واهن وارو علائقو |- | 18 || [[بحيره محافظو|بحيره]] || 9,826 || 6,970,866 || [[دمنهور]] || 15 || 15 || 0 || اليگزينڊريا |- | 22 || [[بني سويف محافظو|بني سويف]] || 12,323 || 3,653,029 || [[بني سويف]] || 7 || 7 || 0 || اتر مٿيون مصر |- | 03 || [[پورٽ سعيد محافظو|پورٽ سعيد]] || 1,344.96 || 795,912 || [[پورٽ سعيد]] || 1 || 0 || 7 || واهن وارو علائقو |- | 35 || [[ڏکڻ سينا محافظو|ڏکڻ سينا]] || 31,272 || 118,659 || [[الطور]] || 9 || 6 || 0 || واهن وارو علائقو |- | 21 || [[گيزا محافظو|گيزا]] || 13,184 || 9,634,563 || [[گيزا]] || 11 || 9 || 10 || وڏو قاهره |- | 12 || [[دقهليه محافظو|دقهليه]] || 3,538.23 || 7,117,955 || [[منصوره، مصر|منصوره]] || 19 || 16 || 2 || نيل ڊيلٽا |- | 11 || [[دمياط محافظو|دمياط]] || 910.26 || 1,632,468 || [[دمياط]] || 5 || 10 || 0 || نيل ڊيلٽا |- | 26 || [[سوهاج محافظو|سوهاج]] || 11,218.05 || 5,834,314 || [[سوهاج]] || 11 || 11 || 3 || ڏاکڻو مٿيون مصر |- | 04 || [[سوئيز محافظو|سوئيز]] || 9,002.21 || 800,691 || [[سوئيز]] || 0 || 0 || 5 || واهن وارو علائقو |- | 13 || [[شرقيه محافظو|شرقيه]] || 4,911 || 8,007,934 || [[زقازيق]] || 17 || 13 || 2 || واهن وارو علائقو |- | 34 || [[اتر سينا محافظو|اتر سينا]] || 28,992 || 516,264 || [[العريش]] || 6 || 6 || 0 || واهن وارو علائقو |- | 16 || [[غربيه محافظو|غربيه]] || 1,943.27 || 5,492,912 || [[طنطا]] || 8 || 8 || 4 || نيل ڊيلٽا |- | 23 || [[فيوم محافظو|فيوم]] || 6,068 || 4,147,360 || [[فيوم]] || 6 || 6 || 0 || اتر مٿيون مصر |- | 01 || [[قاهره محافظو|قاهره]] || 3,085.12 || 10,338,508 || [[قاهره]] || 0 || 0 || 38 || وڏو قاهره |- | 14 || [[قليوبيه محافظو|قليوبيه]] || 1,124.28 || 6,206,308 || [[بنها]] || 10 || 7 || 2 || وڏو قاهره |- | 27 || [[قنا محافظو|قنا]] || 8,979.84 || 3,704,483 || [[قنا]] || 9 || 9 || 0 || ڏاکڻو مٿيون مصر |- | 15 || [[ڪفر الشيخ محافظو|ڪفر الشيخ]] || 3,466.69 || 3,761,518 || [[ڪفر الشيخ]] || 14 || 10 || 2 || نيل ڊيلٽا |- | 33 || [[مطروح محافظو|مطروح]] || 166,563 || 566,280 || [[مرسى مطروح]] || 8 || 8 || 0 || اليگزينڊريا |- | 17 || [[منوفيه محافظو|منوفيه]] || 2,499 || 4,793,640 || [[شبين الڪوم]] || 9 || 10 || 2 || نيل ڊيلٽا |- | 24 || [[منيا محافظو|منيا]] || 32,279 || 6,452,807 || [[منيا]] || 9 || 9 || 0 || اتر مٿيون مصر |- | 31 || [[نئين وادي محافظو|نئين وادي]] || 440,098 || 270,835 || [[خارجه]] || 5 || 5 || 0 || وچ مٿيون مصر |- ! مجموعو ! [[مصر جي محافظن جي فهرست|27 محافظا]] ! 1,011,042.48 ! 106,556,174 ! — ! 228 ! 189 ! 94 ! 7 علائقا |} == معيشت == {{Main|مصر جي معيشت }} '''1820ع کان 2018ع تائين مصر جي في ماڻهو [[مجموعي گهرو پيداوار]] ۾ تبديلي. انگن اکرن کي مهانگائيءَ مطابق ترتيب ڏئي 2011ع جي بين الاقوامي ڊالرن ۾ ڏيکاريو ويو آهي.''' [[مصر جي معيشت]] آفريڪا جي ٻي سڀ کان وڏي معيشت آهي ۽ 2025ع تائين دنيا ۾ 44هين نمبر تي آهي. اها دنيا جي اهم اڀرندڙ منڊي وارين معيشتن مان هڪ آهي، جنهن جي نمايان خاصيتن ۾ [[آفريقي يونين]]، [[عرب ليگ]] ۽ [[برڪس]] جهڙين تنظيمن جي رڪنيت ۽ [[آفريقي براعظمي آزاد واپاري علائقو|آفريقي براعظمي آزاد واپاري علائقي]] ۾ شموليت شامل آهن. 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان وٺي مصر جي معيشت ۾ نمايان تبديليون آيون آهن ۽ مالي توڙي زري سڌارن، نجڪاريءَ جي ڪوششن ۽ پرڏيهي سيڙپڪاريءَ لاءِ ترغيبات وسيلي اها منڊي تي ٻڌل معاشي نظام ڏانهن وڌي آهي. انهن قدمن وسيع معاشي استحڪام ۾ حصو وڌو آهي ۽ بيروزگاري توڙي غربت جي شرحن ۾ بهتري آندي آهي. نجڪاريءَ جي مختلف لهرن ۽ مالي سڌارن باوجود، حڪومت اڃا تائين ملڪ جي سڀ کان وڏن ملازمت ڏيندڙ ادارن مان هڪ آهي ۽ سرڪاري ٺيڪا اڃا تائين جزوي طور سماجي نوعيت رکندڙ معيشت جي ٻين شعبن ۾ معاشي سرگرميءَ کي هٿي ڏين ٿا. تعميراتي شعبو، خاص ڪري وڏي پيماني تي ٿيندڙ سرڪاري تعميراتي ڪم، روزگار ۽ سرڪاري خرچن جو هڪ اهم ذريعو رهيو آهي. بهرحال، 2024ع ۾ شروع ڪيل [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] جي 8 ارب آمريڪي ڊالرن جي پروگرام جي حصي طور مصر اهڙن خرچن کي معقول ۽ منظم ڪرڻ جو واعدو ڪيو. ان جي نتيجي ۾ مالي سال 2024–25ع دوران مجموعي عمل ۾ آندل سيڙپڪاريءَ ۾ نجي سيڙپڪاريءَ جو حصو 39.6 سيڪڙو مان وڌي 47.5 سيڪڙو ٿي ويو، جڏهن تہ سرڪاري سيڙپڪاري گهٽجي 43.3 سيڪڙو ٿي وئي. هي گذريل پنجن سالن ۾ نجي شعبي جو سڀ کان وڏو حصو آهي ۽ مصر جي سيڙپڪاريءَ واري منظرنامي ۾ هڪ واضح تبديليءَ جي نمائندگي ڪري ٿو. [[File:Central business district 1, New Administrative Capital.jpg|thumb|مصر جي [[نئين انتظامي گادي]] جو مرڪزي ڪاروباري علائقو]] مصر دنيا ۾ پرڏيهه مان موڪليل رقمن جا پنج سڀ کان وڏا وصول ڪندڙ ملڪ مان هڪ آهي. گذريل ڏهن سالن دوران انهن رقمن ۾ ٻيڻ کان بہ وڌيڪ واڌ ٿي آهي؛ مالي سال 2015–16ع ۾ اهي 17.1 ارب آمريڪي ڊالر هيون، جيڪي [[مصر جي مرڪزي بئنڪ]] جي انگن اکرن موجب مالي سال 2024–25ع ۾ وڌي رڪارڊ 36.5 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچي ويون. اهي رقمي وهڪرا مصر جي پرڏيهي ناڻي جي ذخيرن ۽ گهريلو آمدنين لاءِ انتهائي اهم آهن. بين الاقوامي واپار مصر جي معيشت جو هڪ اهم جزو آهي ۽ [[عالمي بئنڪ]] موجب اهو ملڪ جي [[مجموعي گهرو پيداوار]] جو 40 سيڪڙو آهي. مصر آزاد واپاري معاهدن وسيلي وسيع معاشي انضمام لاءِ ڪوششون ڪيون آهن، جن ۾ [[يورپي يونين–مصر ايسوسيئيشن معاهدو]] ۽ آفريقي براعظمي آزاد واپاري علائقو شامل آهن. گذريل ڪجهه سالن دوران مصر جي برآمدات ۾ نمايان واڌ ٿي آهي ۽ حڪومت جو مقصد 2030ع تائين برآمدات کي وڌائي 145 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچائڻ آهي. 1979ع کان وٺي مصر [[آمريڪا]] کان وڏي مقدار ۾ پرڏيهي امداد حاصل ڪندو رهيو آهي، جيڪا سراسري طور ساليانو 1.5 ارب آمريڪي ڊالر رهي آهي. ان مان لڳ ڀڳ 20 ڪروڙ آمريڪي ڊالر معاشي امداد لاءِ مختص ڪيا ويندا آهن، جڏهن تہ باقي رقم آمريڪي فراهم ڪندڙن کان هٿيارن جا نظام خريد ڪرڻ لاءِ فوجي امداد طور ڏني ويندي آهي. === صنعتڪاري === {{See also|مصر جي موٽر گاڏين جي صنعت}} [[File:MCV C127 EV, Busworld Europe 2023, Brussels (P1140238).jpg|thumb|مصر ۾ جرمن منڊي لاءِ تيار ڪيل مڪمل برقي [[MCV C127 EV]] بس]] مصر ۾ آفريڪا جو سڀ کان وڏو صنعتڪاري شعبو آهي، جيڪو براعظم جي مجموعي صنعتي پيداواري قدر جو لڳ ڀڳ 22 سيڪڙو حصو رکي ٿو. [[مصر ويزن 2030]] ۽ ان سان لاڳاپيل ترقياتي منصوبن تحت ملڪ صنعتڪاري ۽ پيداواري سرگرمين کي هٿي ڏيڻ لاءِ صنعتي پارڪن، آزاد علائقن ۽ خاص اقتصادي علائقن تي ڀاڙيو آهي. مصر جو صنعتي بنياد گهڻ رخو آهي، جنهن ۾ ڪيميائي شيون، اليڪٽرانڪس، فولاد، گاڏين جي صنعت، دوائن جي صنعت ۽ ڪپڙي جي صنعت شامل آهن. ڪيميائي صنعت ملڪ جي وڏين صنعتن مان هڪ آهي، جنهن ۾ پلاسٽڪ، رٻڙ، صفائيءَ جون شيون، ڀاڻ ۽ شيشو شامل آهن. رڳو پيٽروڪيميڪل صنعت ملڪ جي صنعتي پيداوار جو لڳ ڀڳ 12 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي، جڏهن تہ 2024ع ۾ سموري ڪيميائي شعبي جون برآمدات 9 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچڻ جو اندازو لڳايو ويو. هلڪي صنعت مصر جي اهم صنعتن مان هڪ آهي ۽ حڪومت جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪيترائي پروگرام ان جي وڌيڪ واڌاري لاءِ هلايا ويا آهن. '''Egypt Makes Electronics''' منصوبي تحت ڪيترين ئي بين الاقوامي ڪمپنين جا ڪارخانا مصر ۾ قائم ٿيا آهن، جن ۾ ويوو، انفنڪس، اوپو، شائومي، نوڪيا، اليڪٽرولڪس، سامسنگ، هائسينس، بيڪو ۽ هائير شامل آهن. انهن ڪارخانن مصر کي اليڪٽرانڪ شين ۽ گهريلو اوزارن جي پيداوار جو هڪ علائقائي مرڪز بڻائڻ ۾ مدد ڪئي آهي. ڪپڙي جي صنعت پڻ مصر جي معيشت جو هڪ اهم بنياد آهي، جيڪا ملڪ جي برآمداتي آمدنيءَ جو لڳ ڀڳ 12 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي ۽ اٽڪل 25 لک ماڻهن کي روزگار فراهم ڪري ٿي. هي صنعت ڪپهه جي پوک کان وٺي تيار ڪپڙن تائين سموري پيداواري زنجير تي پکڙيل آهي. مصر جو اعليٰ معيار وارو '''گيزا ڪپهه''' عالمي سطح تي مشهور آهي. هلڪي صنعت سان گڏ مصر جي معيشت ۾ ڳري صنعت جو پڻ اهم حصو آهي. مصر آفريڪا ۾ فولاد پيدا ڪندڙ سڀ کان وڏو ملڪ آهي ۽ 2022ع ۾ 98 لک ٽن پيداوار سان عالمي سطح تي 20هين نمبر تي هو. مصري فولاد ڪمپني '''EZDK''' علائقي جي سڀ کان وڏي فولاد ڪمپني آهي، جيڪا 2020ع ۾ عالمي سطح تي 77هين نمبر تي هئي. ملڪ جي گاڏين جي صنعت، جنهن ۾ نصر، غبور ۽ MCV جهڙا ادارا نمايان آهن، عالمي گاڏين ٺاهيندڙ ڪمپنين سان ڀائيوارين وسيلي تيزيءَ سان وڌي رهي آهي. حڪومت جي 2024–2030ع واري '''قومي گاڏين جي صنعت جي ترقياتي حڪمت عملي''' تحت ساليانو پنج لک گاڏيون تيار ڪرڻ جو هدف مقرر ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ ملڪ اندر برقي گاڏين جي پيداوار کي پڻ هٿي ڏني پئي وڃي. === پرچون واپار ۽ خدمتون === {{See also|مصر ۾ بينڪنگ}} [[File:National Bank of Egypt.JPG|thumb|[[قاهره]] ۾ [[مصر جي قومي بئنڪ]] جا ٻه ٽاور]] مصر جو پرچون واپار ۽ خدمتن وارو شعبو تازن سالن ۾ آباديءَ جي واڌ، وڌندڙ آمدنين ۽ [[شهريڪاري]] سبب لڳاتار وڌيو آهي. 2020ع تائين ملڪ جي پرچون منڊي، جنهن ۾ خريداري مرڪز، سپر مارڪيٽون، ننڍا سهولتي دڪان ۽ برقي واپار جا پليٽ فارم شامل آهن، جي ماليت لڳ ڀڳ 200 ارب آمريڪي ڊالر هئي. کاڌي پيتي ۽ پسارڪي شين جي پرچون واپار تي اڃا تائين گهڻو ڪري روايتي خانداني دڪانن ۽ تازين شين جي کليل بازارن جو غلبو آهي، جيتوڻيڪ 2015ع کان 2020ع تائين سپر مارڪيٽن ۽ سهولتي دڪانن جي زنجيرن جي ماپ ۽ مقبوليت ٻنهي ۾ واڌ ٿي. ان عرصي دوران وڏين سپر مارڪيٽن ۽ رعايتي اگهن تي ٿُلهي واپار ڪندڙ مرڪزن ترتيبوار 153 سيڪڙو ۽ 162 سيڪڙو جي بلند ترين واڌ رڪارڊ ڪئي ۽ انهن جو شعبي جي مجموعي وڪري ۾ 26 سيڪڙو حصو رهيو. تازن سالن ۾ مصر ۾ ڪيترائي خريداري مرڪز کوليا ويا آهن. [[قاهره]] ۾ انهن جو سڀ کان وڏو انگ آهي، جتي 20 کان وڌيڪ واپاري مرڪز موجود آهن، جڏهن تہ [[منصوره، مصر|منصوره]] ۽ [[طنطا]] جهڙن ننڍن شهرن ۾ پهريان وڏا خريداري مرڪز تازن سالن ۾ قائم ٿيا آهن. مصري حڪومت [[ٽيلي مواصلات]] جي شعبي جي وڏي حصي تي [[ٽيليڪام مصر]] ۾ اڪثريتي ملڪيت وسيلي ضابطو رکي ٿي. 2019ع کان 2022ع تائين مصر ۾ موبائل انٽرنيٽ جي رڪنيتن ۾ 77.9 سيڪڙو واڌ ٿي ۽ انهن جو انگ 3 ڪروڙ 90 لک مان وڌي 6 ڪروڙ 94 لک ٿي ويو. ڊسمبر 2023ع تائين موبائل رڪنيتن جو مجموعي انگ 10 ڪروڙ 62 لک تائين پهچي ويو. 2024ع جي شروعات ۾ انٽرنيٽ جي پهچ آباديءَ جي 72.2 سيڪڙو تائين پهتي ۽ استعمال ڪندڙن جو انگ 8 ڪروڙ 20 لک هو. 2022ع کان مصر ۾ آفريڪا جي تيز ترين انٽرنيٽ رفتار رڪارڊ ڪئي وئي آهي. مصري بئنڪون علائقي جي وڏين ۽ تيزيءَ سان ترقي ڪندڙ بئنڪن مان آهن. مصر جا گهڻا قرض ڏيندڙ ادارا غير بئنڪنگ مالي خدمتن ۾ پنهنجي سرگرمين کي وڌائڻ لاءِ نيون ٽيڪنالاجيون اختيار ڪري رهيا آهن. [[مالي ٽيڪنالاجي]] جو شعبو 2020ع کان وٺي ساڍا پنج ڀيرا وڌيو آهي ۽ ان ۾ 177 نوان ڪاروباري ادارا شامل آهن، جنهن سان مصر اڀرندڙ منڊين ۾ ڏهين نمبر تي اچي ٿو. بئنڪنگ شعبي تي چئن وڏين سرڪاري واپاري بئنڪن—[[مصر جي قومي بئنڪ]]، [[بئنڪ مصر]]، [[بئنڪ دو ڪير]] ۽ [[اليگزينڊريا بئنڪ]]—جو غلبو آهي، جيڪي گڏجي ملڪ جي بئنڪنگ اثاثن جو لڳ ڀڳ 55 سيڪڙو حصو رکن ٿيون. [[ڪمرشل انٽرنيشنل بئنڪ]] ملڪ جي سڀ کان وڏي نجي بئنڪ ۽ مجموعي طور ٽئين وڏي بئنڪ آهي. === هائيڊرو ڪاربن ۽ کاڻ کوٽائي === {{Main|مصر ۾ کاڻن جي صنعت|مصر ۾ توانائي}} [[File:Darfeel plat.png|thumb|[[درفيل گئس فيلڊ]] ۾ سمنڊ اندر قائم پليٽ فارم]] مصر ۾ تيل جي پيداوار خاص طور [[اولهه وارو ريگستان، مصر|اولهه واري ريگستان]]، [[سوئيز جي نار]] ۽ [[نيل ڊيلٽا]] ۾ مرڪوز آهي. 1993ع ۾ خام تيل جي پيداوار پنهنجي بلند ترين سطح تي پهتي، جيڪا لڳ ڀڳ 941,000 بيرل روزانو (149,600 مڪعب ميٽر روزانو) هئي، پر 2008ع تائين گهٽجي 630,000 بيرل روزانو (100,000 مڪعب ميٽر روزانو) ٿي وئي. انهيءَ گهٽتائيءَ سبب 2008–2009ع تائين مصر تيل جي خالص درآمد ڪندڙ ملڪ ۾ تبديل ٿي ويو، جنهن کان پوءِ ملڪ توانائيءَ جي حڪمت عمليءَ ۾ قدرتي گئس ڏانهن وڌيڪ ڌيان ڏيڻ شروع ڪيو. ان کان پوءِ [[قدرتي گئس]] مصر جي معيشت جو هڪ اهم حصو بڻجي وئي ۽ هن شعبي ۾ وڏي پرڏيهي سيڙپڪاري پڻ ٿي. [[ظهر گئس فيلڊ]]، جيڪو 2015ع ۾ ايني دريافت ڪيو، ڀونوچ سمنڊ ۾ قدرتي گئس جو سڀ کان وڏو ذخيرو آهي ۽ ان ۾ لڳ ڀڳ 30 ٽريلين مڪعب فوٽ گئس موجود آهي. ان مان پيداوار 2017ع ۾ شروع ٿي ۽ 2019ع تائين روزانو 2.7 ارب مڪعب فوٽ تائين پهتي، جنهن سان مصر جي توانائيءَ جي صورتحال ۾ نمايان بهتري آئي. تنهن هوندي بہ تازن فني مسئلن سبب پيداوار گهٽجي وئي آهي ۽ پيداواري صلاحيت بحال ڪرڻ لاءِ نون کوهن جي کوٽائيءَ جي رٿابندي ڪئي وئي آهي. بي پي پڻ مصر ۾ وڏي پيماني تي سيڙپڪاري ڪئي آهي، جنهن ۾ 2015ع ۾ [[اولهه نيل ڊيلٽا]] منصوبي لاءِ 12 ارب آمريڪي ڊالرن جي سيڙپڪاريءَ جو واعدو شامل آهي. ان کان سواءِ اٽول، اتر دمياط ۽ قطاميه جهڙا منصوبا پڻ ترقي ڪيا ويا، جن مان 2020ع ۾ پيداوار شروع ٿي. مصر وٽ معدني وسيلن جا پڻ وڏا ذخيرا آهن، جن ۾ سون، ٽامو، لوهه جي معدنيات، فاسفيٽ، يورينيم، ٽينٽالم، مينگنيز، ڪروميئم، ڪوئلو، جست، شيهو، ٽين ۽ ڪاري واريءَ ۾ ملندڙ ايلميناٽ، زرڪون، روٽائل ۽ ميگنيٽائٽ جهڙيون معدنيات شامل آهن. ملڪ ۾ گرينائيٽ، سنگ مرمر، چن جو پٿر، اڇي واري، ڪائولن ۽ فيلڊاسپار جهڙا صنعتي خام مال پڻ وڏي مقدار ۾ پيدا ٿين ٿا. سيڙپڪاريءَ بابت سڌارن ۽ معدنيات جي ڳولا لاءِ ڪرايل واڪن کان پوءِ مصر جي سون جي کاڻ کوٽائيءَ واري شعبي ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي آهي، جنهن ۾ اينگلو گولڊ اشانتي ۽ اليگزينڊر نوبيا انٽرنيشنل جهڙيون ڪمپنيون شامل رهيون آهن. [[سڪاري سون جي کاڻ]] هن شعبي جو مرڪزي منصوبو آهي، جڏهن تہ 2030ع تائين کاڻ کوٽائيءَ واري شعبي جو مجموعي گهرو پيداوار ۾ حصو 5 کان 6 سيڪڙو تائين پهچڻ جي اميد آهي. 2024ع ۾ مصر جون سون جون برآمدات ٻيڻيون ٿي 2.17 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهتيون، جڏهن تہ مصر 2027ع تائين دنيا جي ڏهن وڏن سون برآمد ڪندڙ ملڪن ۾ شامل ٿيڻ جو هدف رکي ٿو. === زراعت === [[File:Egyptian Countryside R02.jpg|thumb|مصري ٻهراڙيءَ ۾ زرعي زمين]] مصر جو [[زراعت]] وارو شعبو ملڪ جي معيشت لاءِ اڃا تائين اهم آهي، جيتوڻيڪ وقت سان گڏ مجموعي گهرو پيداوار ۽ روزگار ۾ ان جو حصو گهٽيو آهي. مصر ۾ ڪڻڪ، مڪئي، ڪمند، ميوا، ڀاڄيون، چارو ۽ چانور وڏي مقدار ۾ پيدا ٿين ٿا، پر 1970ع کان وٺي في ايڪڙ پيداوار ۾ واڌ باوجود ملڪ اڃا تائين ڪڻڪ ۽ مڪئي جي درآمد تي ڀاڙي ٿو، جيڪي خاص طور [[يوڪرين]] ۽ [[روس]] مان درآمد ڪيا وڃن ٿا. هن انحصار جا اهم سبب ملڪي سطح تي وڏي طلب، خوراڪ تي سرڪاري رعايتون، مانيءَ جي وڏي استعمال، محدود پوکي لائق زمين ۽ وڌيڪ قدر رکندڙ برآمداتي فصلن تي زور آهن. 2024ع ۾ مصر 4.1 ارب آمريڪي ڊالرن جون زرعي شيون ۽ لڳ ڀڳ 6.1 ارب آمريڪي ڊالرن جون خوراڪ جي صنعت جون شيون برآمد ڪيون. ملڪ ڪيترين اهم زرعي شين، جن ۾ ڀاڄيون، ميوا، مرغي، کير جون شيون، آنا ۽ چانور شامل آهن، ۾ خودڪفالت حاصل ڪري چڪو آهي. کنڊ ۽ مڇيءَ ۾ پڻ مصر مڪمل خودڪفالت جي ويجهو آهي ۽ انهن جي پيداوار ملڪي گهرج جي لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو تائين پهچي ٿي. ان جي ڀيٽ ۾ ڳاڙهي گوشت ۾ خودڪفالت جي شرح 60 سيڪڙو، اناج ۾ 58 سيڪڙو، نباتاتي تيلن ۾ 26 سيڪڙو ۽ تيل ڏيندڙ فصلن ۾ 35 سيڪڙو آهي. انهيءَ ڪري مصر پنهنجي گهريلو خوراڪ جي مجموعي گهرج جو لڳ ڀڳ 45 سيڪڙو درآمدن وسيلي پورو ڪري ٿو. [[اسوان هاءِ ڊيم]]، جيڪو 1971ع ۾ مڪمل ٿيو، آبپاشيءَ جي نظام ۾ وڌيڪ استحڪام آندو. 2010ع ۾ مصر ۾ 36 لک هيڪٽر زمين پوک هيٺ هئي، جڏهن تہ حڪومت 2030ع تائين ان کي وڌائي 48 لک هيڪٽر ڪرڻ جو هدف رکي ٿي. اهم منصوبن ۾ [[نئون ڊيلٽا منصوبو]] ۽ [[توشڪا منصوبو]] شامل آهن، جن جو مقصد جديد آبپاشي طريقن، گندي پاڻيءَ جي صفائي، زميني پاڻي ۽ پاڻيءَ کي لوڻ کان پاڪ ڪرڻ جي طريقن وسيلي ريگستاني علائقن کي زرعي زمين ۾ تبديل ڪرڻ آهي. زراعت تي سرڪاري ضابطن ۾ نرميءَ سان مقامي اگهن کي عالمي منڊيءَ جي اگهن سان وڌيڪ هم آهنگ ڪرڻ ۾ مدد ملي آهي، پر [[موسمي تبديلي]] ۽ پاڻيءَ جي کوٽ ڊگهي مدي وارا اهم مسئلا آهن. === سياحت === {{Main|مصر ۾ سياحت}} [[File:Camel and the pyramids.jpg|thumb|[[خفرع جو اهرام|خفرع جي اهرام]] اڳيان اُٺ تي سوار سياح؛ [[غزه نڪروپولس]] مصر جي اهم سياحتي ماڳن مان هڪ آهي.]] [[مصر ۾ سياحت|سياحت]] مصر جي معيشت جو هڪ اهم شعبو آهي. 2024ع ۾ مصر رڪارڊ 1 ڪروڙ 57 لک سياحن جي آجيان ڪئي، جڏهن تہ 2023ع ۾ اهو انگ 1 ڪروڙ 49 لک هو. ساڳئي عرصي دوران سياحت مان حاصل ٿيندڙ آمدني پڻ وڌي 14.1 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهتي. مصر جي سياحتي حڪمت عمليءَ جو مقصد 2028ع تائين ساليانو 3 ڪروڙ سياح راغب ڪرڻ آهي. ان مقصد لاءِ بنيادي ڍانچي ۾ بهتري، [[عظيم مصري عجائب گهر]] جهڙن وڏن منصوبن ۽ سياحن جي مجموعي تجربي کي بهتر ڪرڻ تي ڌيان ڏنو پيو وڃي. 2024ع ۾ مصر لاءِ سياحن جون اهم منڊيون [[جرمني]]، [[روس]] ۽ [[سعودي عرب]] هيون. [[غزه نڪروپولس]] مصر جي سڀ کان مشهور سياحتي ماڳن مان هڪ آهي؛ هتي موجود [[غزه جو عظيم اهرام]] [[قديم دنيا جا ست عجوبا|قديم دنيا جي ستن عجوبن]] مان واحد عجوبو آهي، جيڪو اڄ بہ موجود آهي. [[ڀونوچ سمنڊ]] ۽ [[ڳاڙهو سمنڊ]] جي ڪنارن تي مصر جا سامونڊي ڪنارا، جيڪي مجموعي طور 3,000 ڪلوميٽرن (1,900 ميلن) کان وڌيڪ پکڙيل آهن، پڻ مشهور سياحتي ماڳ آهن. [[عقبه جي نار]] جا سامونڊي ڪنارا، [[سفاجا]]، [[شرم الشيخ]]، [[هرغدا]]، [[لقصر]]، [[دهب]]، [[راس سدر]] ۽ [[مرسى علم]] ملڪ جي مشهور سياحتي ماڳن ۾ شامل آهن. == بنيادي ڍانچو == === توانائي === {{Main|مصر ۾ توانائي |مصر ۾ بجلي جو سيڪٽر}} [[File:Aswan dam power plant.JPG|thumb|[[اسوان هاءِ ڊيم]] جو بجلي گهر؛ پسمنظر ۾ ڊيم نظر اچي رهيو آهي.]] مصر جو بجليءَ وارو شعبو مڪمل سرڪاري ضابطي واري نظام مان تبديل ٿي وڌيڪ گهڻ رخي توانائيءَ واري نظام ڏانهن وڌيو آهي، جنهن ۾ قدرتي گئس، قابل تجديد توانائي ۽ ائٽمي توانائي شامل آهن، جڏهن تہ نجي شعبي جي شموليت ۽ علائقائي بجلي رابطن ۾ پڻ واڌ ٿي رهي آهي. معدني ٻارڻ اڃا تائين بجليءَ جي پيداوار جو سڀ کان وڏو ذريعو آهن ۽ 2023ع ۾ ملڪ جي 88 سيڪڙو بجلي انهن مان پيدا ٿي. پاڻيءَ مان بجليءَ جو حصو 7 سيڪڙو ۽ هوا توڙي شمسي توانائيءَ جو گڏيل حصو 5 سيڪڙو هو. هوا ۽ شمسي توانائيءَ جو حصو 2015ع جي 1 سيڪڙي کان وڌيو آهي، پر اڃا تائين 13 سيڪڙو جي عالمي سراسري ۽ آفريڪا جي 6 سيڪڙو کان گهٽ آهي. مصر آفريڪا ۾ قدرتي گئس مان بجلي پيدا ڪندڙ سڀ کان وڏو ملڪ پڻ آهي ۽ 2022ع ۾ براعظم جي اهڙي مجموعي بجليءَ جو 45 سيڪڙو مصر ۾ پيدا ٿيو، جڏهن تہ ملڪ جي في ماڻهو ڪاربان اخراج جي شرح اڃا تائين عالمي سراسري کان گهٽ آهي. 2014ع جي اونهاري ۾ روزانو ڇهن ڪلاڪن تائين جاري رهندڙ بجلي بندش کان پوءِ حڪومت تيزيءَ سان ڪيترائي سڌارا ڪيا، جن ۾ توانائيءَ تي سرڪاري رعايتن ۾ گهٽتائي ۽ 2015ع ۾ ڀونوچ سمنڊ ۾ دريافت ٿيل [[ظهر گئس فيلڊ]] جي تيز رفتار ترقي شامل هئي. هن وقت ملڪ وٽ ضرورت کان وڌيڪ بجلي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت موجود آهي ۽ حڪومت جو هدف 2022ع تائين 20 سيڪڙو ۽ 2050ع تائين 55 سيڪڙو بجلي قابل تجديد ذريعن مان حاصل ڪرڻ هو. قابل تجديد توانائيءَ جي حڪمت عمليءَ تحت مصر [[بنبان شمسي پارڪ]] ۽ [[جبل الزيت هوائي بجلي گهر]] جهڙا وڏا منصوبا شروع ڪيا آهن. اسوان ڀرسان واقع بنبان شمسي پارڪ جي مجموعي گنجائش 1,650 ميگاواٽ آهي ۽ اهو ساليانو لڳ ڀڳ 3.8 ٽيراواٽ ڪلاڪ بجلي پيدا ڪري ٿو، جنهن ڪري اهو دنيا جي چوٿين وڏي شمسي بجلي گهرن مان هڪ آهي. ان کان سواءِ 340 ملين يورو جي لاڳت سان تيار ٿيل جبل الزيت هوائي بجلي گهر 100 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل آهي، جنهن ۾ 300 هوائي ٽربائنون لڳل آهن ۽ ان جي بجلي پيدا ڪرڻ جي گنجائش 580 ميگاواٽ آهي. مصر هن وقت پنهنجي پهرين ائٽمي بجلي گهر، [[الضبعه ائٽمي بجلي گهر]]، جي اترين سامونڊي علائقي ۾ تعمير ڪري رهيو آهي. مصر ۽ [[قبرص]] تجويز ڪيل [[يورو آفريڪا انٽرڪنيڪٽر]] منصوبي تي عمل ڪرڻ تي غور ڪري رهيا آهن. منصوبي تحت مصر ۽ قبرص، ۽ قبرص ۽ [[يونان]] جي وچ ۾ 2 گيگاواٽ گنجائش واري سمنڊ هيٺان تيز وولٽيج سڌي ڪرنٽ بجلي ڪيبل وڇائي ويندي، جنهن سان مصر کي يورپ جي وڏي بجلي ڄار سان ڳنڍيو ويندو. هي رابطو مصر کي يورپ ۽ آفريڪا جي وچ ۾ بجليءَ جي هڪ اهم مرڪز ۾ تبديل ڪندو. 21 نومبر 2017ع تي مصر جي صدر ۽ قبرص جي وزيراعظم نڪوسيا ۾ ملاقات دوران يورو آفريڪا انٽرڪنيڪٽر جي مڪمل حمايت ڪئي ۽ ٻنهي ملڪن جي توانائي سلامتيءَ لاءِ ان جي اهميت تي زور ڏنو. === آمدورفت === {{Main|مصر ۾ آمدورفت}} [[File:Cairo Metro line 3 - Gamat El Dowal station.jpg|thumb|[[قاهره ميٽرو]] جي ٽئين لائين]] مصر ۾ آمدورفت جو نظام گهڻو ڪري [[قاهره]] ۽ [[نيل]] جي ڪنارن تي آبادين جي ڍانچي جي چوڌاري مرڪوز آهي. ملڪ جو 4,800 ڪلوميٽر (3,000 ميل) ڊگهو ريلوي ڄار [[مصري قومي ريلوي]] هلائي ٿي، جنهن جي مکيه لائين [[اسڪندريه]] کان [[اسوان]] تائين وڃي ٿي. 2021ع ۾ مصر 4.5 ارب آمريڪي ڊالرن جي تيز رفتار ريلوي منصوبي جي شروعات ڪئي، جنهن جو مقصد [[عين سخنه]]، [[مرسى مطروح]] ۽ اسڪندريه کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ هو. بعد ۾ منصوبي کي وڌائي وڏي قاهره کان اسوان ۽ [[لقصر]] کان [[هرغدا]] ۽ [[سفاجا]] تائين رستا پڻ شامل ڪيا ويا. [[قاهره ميٽرو]] جون ٽي لائينون هلندڙ آهن، جڏهن تہ چوٿين لائين تعمير هيٺ آهي ۽ مستقبل ۾ وڌيڪ توسيع جا منصوبا پڻ موجود آهن. ساڳئي وقت شهر ۾ ٻه هڪ ريل وارا رستا پڻ تعمير ڪيا پيا وڃن، جڏهن تہ اسڪندريه ۾ پڻ ميٽرو نظام تيار ڪيو پيو وڃي. مصر [[قومي روڊن جو منصوبو]] تحت روڊن جي بنيادي ڍانچي ۾ وڏي پيماني تي واڌ ڪئي آهي. ملڪ جي مکيه روڊن جي مجموعي ڊيگهه 2014ع ۾ 23,500 ڪلوميٽرن مان لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو وڌي 2024ع ۾ 30,500 ڪلوميٽر ٿي وئي. نون شاهراهن جي تعمير سان گڏ هزارين ڪلوميٽر موجود روڊن کي پڻ بهتر بڻايو ويو. روڊن جي معيار واري عالمي اشاري ۾ مصر جو درجو 2015ع جي 118هين نمبر مان بهتر ٿي 2024ع ۾ 18هين نمبر تي پهتو. مصر جي هوابازيءَ واري شعبي جي اڳواڻي [[مصر ايئر]] ڪري ٿي، جيڪا ملڪ جي قومي ۽ سڀ کان وڏي هوائي ڪمپني آهي. اها 1932ع ۾ [[طلعت حرب]] قائم ڪئي هئي ۽ هاڻي سرڪاري ملڪيت هيٺ آهي. مصر ايئر [[قاهره بين الاقوامي هوائي اڏو|قاهره بين الاقوامي هوائي اڏي]] کي پنهنجي مرڪزي اڏي طور استعمال ڪندي وچ اوڀر، يورپ، آفريڪا، ايشيا ۽ آمريڪا جي 75 کان وڌيڪ منزلن ڏانهن مسافر ۽ سامان کڻڻ جون مقرر خدمتون هلائي ٿي. ڪمپنيءَ جي موجوده هوائي ٻيڙي ۾ 80 جهاز شامل آهن. [[سوئيز واهه]] سمنڊ جي سطح تي ٺهيل هڪ مصنوعي آبي رستو آهي، جيڪو [[ڀونوچ سمنڊ]] کي [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] سان ڳنڍي ٿو ۽ جهازن کي آفريڪا جو چڪر لڳائڻ کان سواءِ يورپ ۽ ايشيا جي وچ ۾ سڌي سامونڊي آمدورفت جي سهولت ڏئي ٿو. 2023ع ۾ هن واهه مصر لاءِ رڪارڊ 9.4 ارب آمريڪي ڊالر آمدني پيدا ڪئي. نومبر 1869ع ۾ کوليل هي واهه 193.30 ڪلوميٽر (120⅛ ميل) ڊگهو آهي ۽ اتر ۾ [[پورٽ سعيد]] کان ڏکڻ ۾ [[پورٽ توفيق]] تائين وڃي ٿو، جڏهن تہ [[اسماعيليه]] ان جي وچ واري نقطي کان لڳ ڀڳ 3 ڪلوميٽر (1⅞ ميل) اولهه ۾ واقع آهي. [[File:Suez Canal Bridge.jpg|thumb|[[سوئيز واهه پل]]]] 2010ع تائين واهه جي اونهائي 24 ميٽر (79 فوٽ) ۽ ويڪر 205 ميٽر (673 فوٽ) هئي. اهو 22 ڪلوميٽر (14 ميل) ڊگهي اترين داخلي رستي، 162.25 ڪلوميٽر (100⅞ ميل) ڊگهي مکيه حصي ۽ 9 ڪلوميٽر (5½ ميل) ڊگهي ڏاکڻي داخلي رستي تي مشتمل آهي. [[بالاح باءِ پاس]] ۽ [[وڏو تلخ ڍنڍ]] جهازن کي هڪ ٻئي کان گذرڻ لاءِ جاءِ فراهم ڪن ٿا. واهه ۾ ڪو بہ آبي تالو موجود ناهي، تنهنڪري سامونڊي پاڻي آزاديءَ سان وهي سگهي ٿو. 2015ع ۾ مڪمل ٿيل توسيع کان پوءِ واهه جي روزاني گنجائش 49 جهازن مان وڌي 97 جهاز ٿي وئي، جنهن سان سفر جو وقت گهٽيو ۽ عالمي سامونڊي واپار جي گنجائش وڌي. === پاڻي جي فراهمي ۽ صفائي === {{Main|مصر ۾ واٽر سپلاءِ ۽ صفائي}} مصر ۾ پاڻيءَ جي فراهميءَ جو دارومدار گهڻو ڪري [[نيل]] تي آهي، جيڪو ملڪ جي مجموعي آبي وسيلن جو لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو مهيا ڪري ٿو. مصر کي نيل مان ساليانو 55 ارب مڪعب ميٽر پاڻي ملي ٿو، جنهن جو مقدار 1954ع کان تبديل نه ٿيو آهي. ان کان سواءِ اٽڪل 0.5 ارب مڪعب ميٽر پاڻي غير قابل تجديد زميني پاڻيءَ جي ذخيرن مان حاصل ٿئي ٿو. ان جي ابتڙ، ملڪ جي سالياني پاڻيءَ جي گهرج 90 ارب مڪعب ميٽر کان وڌيڪ آهي، جنهن سبب پاڻيءَ جي مستقل کوٽ موجود آهي. نتيجي طور 2018ع ۾ في ماڻهو پاڻيءَ جو حصو گهٽجي 570 مڪعب ميٽر ٿي ويو، جيڪو پاڻيءَ جي کوٽ لاءِ مقرر 1,000 مڪعب ميٽر جي عالمي حد کان گهڻو گهٽ آهي. ان صورتحال کي منهن ڏيڻ لاءِ حڪومت، خاص طور تي آباديءَ ۾ واڌ ۽ زرعي توسيع کي نظر ۾ رکندي، پاڻيءَ جي موثر انتظام کي ترجيح ڏني آهي. ان هوندي بہ صاف پاڻيءَ تائين پهچ ۾ نمايان بهتري آئي آهي. 1990ع کان 2010ع تائين شهري علائقن ۾ نلڪي وسيلي پاڻيءَ جي فراهمي 89 سيڪڙو مان وڌي 100 سيڪڙو ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ 39 سيڪڙو مان وڌي 93 سيڪڙو ٿي وئي. ساڳئي عرصي ۾ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ کليل هنڌن تي رفع حاجت جو خاتمو ٿيو ۽ بهتر پاڻيءَ جي ذريعن تائين پهچ لڳ ڀڳ سموري آباديءَ تائين پهتي. 2015ع تائين 90 سيڪڙو آباديءَ کي محفوظ طريقي سان منظم ڪيل پيئڻ جي پاڻي تائين رسائي هئي، جيڪا 2019ع ۾ وڌي 96.9 سيڪڙو ٿي وئي. ساڳيءَ طرح مناسب صفائيءَ جي سهولتن تائين پهچ 2015ع جي 50 سيڪڙي مان وڌي 2019ع ۾ 66.2 سيڪڙو ٿي، جڏهن تہ مجموعي گندي پاڻيءَ جي ڀيٽ ۾ صاف ڪيل گندي پاڻيءَ جو حصو ساڳئي عرصي ۾ 50 سيڪڙو مان وڌي 68.7 سيڪڙو ۽ 2022ع ۾ 74 سيڪڙو تائين پهتو. تنهن هوندي بہ صفائيءَ جي بنيادي ڍانچي ۾ تاريخي کوٽ صحت جا سنگين مسئلا پيدا ڪندي رهي آهي؛ 2007ع جي هڪ اندازي موجب ناقص صفائيءَ سان لاڳاپيل دستن جي بيمارين سبب هر سال لڳ ڀڳ 17,000 ٻار فوت ٿيندا هئا. مصر پنهنجي وسيع آبي انتظام واري حڪمت عمليءَ تحت گندي پاڻيءَ جي صفائيءَ واري بنيادي ڍانچي ۾ وڏي سيڙپڪاري ڪئي آهي. 2021ع ۾ [[بحر البقر گندي پاڻي صفائي گهر]] مڪمل ڪيو ويو، جيڪو ان وقت روزانو 50 لک مڪعب ميٽر گندي پاڻي صاف ڪرڻ جي گنجائش سان دنيا جو سڀ کان وڏو اهڙو مرڪز بڻيو. هتان صاف ڪيل پاڻي [[سينا جزيرو|سينا جزيري]] جي ترقياتي منصوبي تحت 342,000 ايڪڙ زمين جي آبپاشيءَ لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو. 2023ع ۾ مصر [[نئون ڊيلٽا گندي پاڻي صفائي گهر]] جو افتتاح ڪيو، جنهن روزانو 75 لک مڪعب ميٽر پاڻي صاف ڪرڻ جي گنجائش سان بحر البقر مرڪز کي پوئتي ڇڏي دنيا جي سڀ کان وڏي گندي پاڻي صفائي سهولت جو درجو حاصل ڪيو. هي مرڪز مصر جي زرعي توسيع واري حڪمت عمليءَ جو اهم حصو آهي ۽ [[نئون ڊيلٽا منصوبو|نئين ڊيلٽا جي زمين آباد ڪرڻ واري منصوبي]] کي پاڻي فراهم ڪرڻ سان گڏ [[مريوط ڍنڍ]] ۽ ڀونوچ سمنڊ ۾ آلودگي گهٽائڻ ۾ پڻ مدد ڪري ٿو. مصر جي خشڪ آبهوا ۽ مناسب برسات جي کوٽ سبب ملڪ جي زراعت مڪمل طور [[آبپاشي]] تي دارومدار رکي ٿي. [[اسوان هاءِ ڊيم]] وسيلي ضابطي هيٺ آيل نيل ساليانو سراسري 55 ارب مڪعب ميٽر پاڻي جاري ڪري ٿو، جنهن مان لڳ ڀڳ 46 ارب مڪعب ميٽر آبپاشيءَ جي واهن ڏانهن موڙيو وڃي ٿو. هي آبپاشي [[نيل ماٿري]] ۽ [[نيل ڊيلٽا]] ۾ 33,600 چورس ڪلوميٽر (13,000 چورس ميل) زرعي زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿي، جتي سراسري طور هر سال 1.8 فصل حاصل ڪيا وڃن ٿا. == آبادي == {{Main|مصر جي آباديات|مصري ماڻھو}} [[File:Egypt 2010 population density1.png|thumb|مصر ۾ [[آباديءَ جي گهڻائي]]، في چورس ڪلوميٽر ماڻهن جي انگ سان]] مصر [[عرب دنيا]] جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ ۽ [[آفريڪا]] جو ٽيون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي؛ 2017ع تائين ان جي آبادي لڳ ڀڳ 9 ڪروڙ 50 لک هئي. طبي سهولتن ۾ اڳڀرائي ۽ [[سائو انقلاب|سائي انقلاب]] جي نتيجي ۾ زرعي پيداوار ۾ واڌ سبب 1970ع کان 2010ع تائين مصر جي آبادي تيزيءَ سان وڌي. جڏهن [[نيپولين بوناپارٽ]] 1798ع ۾ مصر تي حملو ڪيو، تڏهن ملڪ جي آبادي لڳ ڀڳ 30 لک هجڻ جو اندازو لڳايو وڃي ٿو. مصر جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[نيل]] جي ڪنارن جي ويجهو رهي ٿي. هي علائقو لڳ ڀڳ 40,000 چورس ڪلوميٽر (15,000 چورس ميل) تي پکڙيل آهي ۽ ملڪ جي مکيه پوکي لائق زمين پڻ هتي موجود آهي. مصر جي گهڻي زميني ايراضيءَ تي پکڙيل [[صحارا]] جا وسيع ريگستاني علائقا تمام گهٽ آباد آهن. مصر جي لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو آبادي شهري علائقن ۾ رهي ٿي، جنهن جو وڏو حصو [[وڏو قاهره|وڏي قاهره]]، [[اسڪندريه]] ۽ [[نيل ڊيلٽا]] جي ٻين ڳتيل آباديءَ وارن وڏن شهرن ۾ مرڪوز آهي. مصري آبادي وڏي حد تائين شهري بڻيل آهي ۽ خاص طور نيل جي ڪنارن، قاهره، اسڪندريه، ڊيلٽا ۽ [[سوئيز واهه]] جي ڀرپاسي مرڪوز آهي. آباديءَ جي لحاظ کان مصرين کي عام طور وڏن شهري مرڪزن ۾ رهندڙ ماڻهن ۽ ٻهراڙيءَ جي ڳوٺن ۾ رهندڙ [[فلاح|فلاحن]]، يعني هارين، ۾ ورهائي سگهجي ٿو. ملڪ جي ڪُل آباد ايراضي رڳو 77,041 چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن ڪري پوکي لائق يا انساني استعمال هيٺ زمين تي آباديءَ جي عملي گهڻائي في چورس ڪلوميٽر 1,200 ماڻهن کان به وڌيڪ ٿئي ٿي، جيڪا [[بنگلاديش]] جهڙي سطح جي آهي. [[جمال عبدالناصر]] جي دور ۾ هجرت تي پابنديون هيون، پر [[عرب سرد جنگ]] جي پسمنظر ۾ هزارين مصري ماهرن ۽ پيشه ور ماڻهن کي ٻين ملڪن ڏانهن موڪليو ويو. 1971ع ۾ صدر [[انور سادات]] جي دور ۾ پرڏيهه وڃڻ بابت پابندين ۾ نرمي ڪئي وئي ۽ 1973ع جي تيل بحران کان پوءِ مصري هجرت رڪارڊ سطح تائين پهتي. اندازي موجب لڳ ڀڳ 27 لک مصري پرڏيهه رهن ٿا. مصري مهاجرن مان لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو عرب ملڪن ۾ رهن ٿا، جن ۾ 923,600 [[سعودي عرب]] ۾، 332,600 [[لبيا]] ۾، 226,850 [[اردن]] ۾ ۽ 190,550 [[ڪويت]] ۾ رهن ٿا، جڏهن تہ باقي عرب خطي جي ٻين ملڪن ۾ آباد آهن. باقي لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو مهاجر گهڻو ڪري [[يورپ]] ۽ [[اتر آمريڪا]] ۾ رهن ٿا؛ انهن مان 318,000 [[آمريڪا]] ۾، 110,000 [[ڪينيڊا]] ۾ ۽ 90,000 [[اٽلي]] ۾ رهن ٿا. غير عرب ملڪن ڏانهن مصري هجرت جو سلسلو 1950ع واري ڏهاڪي کان جاري آهي. === نسلي گروهه === نسلي مصري ملڪ جو تمام وڏو اڪثريتي گروهه آهن ۽ ڪُل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 99.7 سيڪڙو حصو ٺاهين ٿا. نسلي اقليتن ۾ [[چرڪسي]]، [[ترڪ]]، [[يوناني]]، اوڀر وارن ريگستانن ۽ [[سينا اپٻيٽ]] ۾ رهندڙ [[بدو عرب]] قبيلا، [[سيوا نخلستان]] جا [[امازيغي ٻوليون|امازيغي ٻولي]] ڳالهائيندڙ سيوا واسي، ۽ نيل جي ڪنارن تي مرڪوز [[نوبيائي ماڻهو|نوبيائي]] برادريون شامل آهن. ملڪ جي انتهائي ڏکڻ-اوڀر ڪنڊ ۾ [[بيجا ماڻهو|بيجا]] قبيلائي برادريون پڻ رهن ٿيون. ان کان سواءِ [[نيل ڊيلٽا]] ۽ [[فيوم]] ۾ [[ڊوم ماڻهو|ڊوم]] خاندانن جا ڪيترائي گروهه آباد آهن، جيڪي وڌندڙ شهريڪاريءَ سان آهستي آهستي وڏي آباديءَ ۾ ضم ٿي رهيا آهن. [[بين الاقوامي هجرت واري تنظيم]] موجب مصر ۾ 90 لک کان وڌيڪ پرڏيهي مهاجر رهن ٿا، جيڪي ملڪ جي مجموعي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 8.7 سيڪڙو آهن. اهي مهاجر 133 ملڪن مان آيل آهن. انهن مان سڀ کان وڏا گروهه [[سوڊاني ماڻهو|سوڊاني]] آهن، جن جو انگ لڳ ڀڳ 40 لک آهي؛ ان کان پوءِ [[شامي ماڻهو|شامي]] لڳ ڀڳ 15 لک، [[يمني ماڻهو|يمني]] لڳ ڀڳ 10 لک ۽ [[لبيا جا ماڻهو|ليبيائي]] لڳ ڀڳ 10 لک آهن. اهي چار گروهه گڏجي مصر ۾ رهندڙ سمورن بين الاقوامي مهاجرن جو لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو حصو ٺاهين ٿا. === ٻوليون === {{Main|مصر جون ٻوليون }} مصر جي سرڪاري ٻولي [[ادبي عربي]] آهي. ڳالهائجندڙ ٻولين ۾ [[مصري عربي]] لڳ ڀڳ 68 سيڪڙو، [[صعيدي عربي]] 29 سيڪڙو، [[اوڀر مصري بدوي عربي]] 1.6 سيڪڙو، [[سوڊاني عربي]] 0.6 سيڪڙو، [[ڊوماري ٻولي|ڊوماري]] 0.3 سيڪڙو، [[نوبيئن ٻولي|نوبيئن]] 0.3 سيڪڙو، [[بيجا ٻولي|بيجا]] 0.1 سيڪڙو، [[سيوا ٻولي|سيوا]] ۽ ٻيون ٻوليون شامل آهن. ان کان سواءِ [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[آرمينيائي ٻولي|آرمينيائي]] ۽ [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]، ۽ تازن سالن ۾ [[امهاري ٻولي|امهاري]] ۽ [[تگرينيا ٻولي|تگرينيا]] جهڙيون آفريقي ٻوليون پڻ مهاجر برادرين ۾ اهم آهن. اسڪولن ۾ سيکاري ويندڙ مکيه پرڏيهي ٻولين ۾ مقبوليت جي ترتيب سان [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرينچ ٻولي|فرينچ]]، [[جرمن ٻولي|جرمن]] ۽ اطالوي شامل آهن. تاريخي طور مصر ۾ [[قديم مصري ٻولي]] ڳالهائي ويندي هئي، جنهن جو آخري مرحلو [[قبطي ٻولي]] هو. ڳالهائجندڙ قبطي ٻولي 17هين صديءَ تائين گهڻي حد تائين ختم ٿي چڪي هئي، جيتوڻيڪ ممڪن آهي تہ [[مٿيون مصر|مٿئين مصر]] جي ڪجهه الڳ علائقن ۾ اها 19هين صديءَ تائين برقرار رهي هجي. قبطي اڄ بہ [[اسڪندريه جو قبطي آرٿوڊاڪس چرچ|قبطي آرٿوڊاڪس چرچ]] جي مذهبي رسمن جي ٻولي طور استعمال ٿئي ٿي. اها [[افرو-ايشيائي ٻوليون|افرو-ايشيائي ٻولين]] جي خاندان ۾ هڪ الڳ شاخ ٺاهي ٿي. === مذهب === {{Main|مصر ۾ مذھب }} [[File:Sultan Hassan Mosque - Cairo.jpg|thumb|[[سلطان حسن مسجد ۽ مدرسو]]، [[قاهره]]]] [[اسلام]] مصر جو سرڪاري مذهب آهي. مصر عرب دنيا ۾ سڀ کان وڏي مسلم آبادي رکي ٿو ۽ دنيا ۾ ڇهين نمبر تي سڀ کان وڏي مسلم آبادي وارو ملڪ آهي، جيڪا دنيا جي سمورن مسلمانن جو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو حصو آهي. مصر [[وچ اوڀر]] ۽ [[اتر آفريڪا]] ۾ سڀ کان وڏي عيسائي آبادي پڻ رکي ٿو. مذهب بابت مڪمل سرڪاري انگ اکر موجود ناهن، ڇاڪاڻ تہ هي موضوع سماجي ۽ سياسي طور حساس سمجهيو وڃي ٿو. مختلف اندازن موجب 85 کان 90 سيڪڙو آبادي مسلمان، 10 کان 15 سيڪڙو [[قبطي عيسائي]] ۽ لڳ ڀڳ 1 سيڪڙو ٻين عيسائي فرقن سان لاڳاپيل آهي؛ ڪجهه اندازا عيسائي آباديءَ کي 15 کان 20 سيڪڙو تائين پڻ ڄاڻائين ٿا. مصر ديرين قديم دور تائين [[عيسائيت]] جو هڪ ابتدائي ۽ اهم مرڪز رهيو. [[اسڪندريه جو قبطي آرٿوڊاڪس چرچ]] پهرين صديءَ ۾ قائم ٿيو ۽ اڄ بہ مصر جو سڀ کان وڏو عيسائي چرچ آهي. ستين صديءَ ۾ اسلام جي آمد کان پوءِ مصر آهستي آهستي مسلم اڪثريتي ملڪ بڻجي ويو. مسلمان آبادي ڪڏهن اڪثريت ۾ آئي، ان بابت ڪا يقيني تاريخ موجود ناهي؛ مختلف اندازا لڳ ڀڳ 1000ع کان 14هين صديءَ تائين جا آهن. ان کان پوءِ مصر مسلم دنيا ۾ سياست ۽ ثقافت جو اهم مرڪز بڻجي ويو. [[انور سادات]] جي دور ۾ اسلام کي سرڪاري مذهب ۽ [[شريعت]] کي قانون سازيءَ جو بنيادي ذريعو قرار ڏنو ويو. [[File:Im Inneren der koptisch-orthodoxen St.-Markus-Kathedrale, Alexandria, Ägypten.jpg|thumb|[[اسڪندريه]] ۾ [[سينٽ مارڪ قبطي آرٿوڊاڪس ڪيٿيڊرل]] جو اندريون منظر]] مصري مسلمانن جي وڏي اڪثريت [[سني اسلام]] سان لاڳاپيل آهي. غير فرقيوارا مسلمان آباديءَ جو لڳ ڀڳ 12 سيڪڙو حصو ٺاهين ٿا. ملڪ ۾ هڪ [[شيعو اسلام|شيعو]] اقليت پڻ موجود آهي. مختلف اندازن موجب مصر ۾ شيعن جو انگ 10 کان 22 لک جي وچ ۾ آهي، جڏهن تہ ڪجهه اندازا اهو انگ 30 لک تائين ڄاڻائين ٿا. [[احمديه]] برادريءَ جو انگ 50 هزار کان گهٽ سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن تہ [[سلفيت|سلفي]] آبادي 50 کان 60 لک جي وچ ۾ هجڻ جو اندازو لڳايو ويو آهي. قاهره پنهنجي وڏي انگ ۾ مسجدن ۽ مينارن جي ڪري مشهور آهي ۽ ان کي ڪڏهن ڪڏهن «هزار مينارن جو شهر» پڻ چيو ويندو آهي. شهر ۾ [[الازهر يونيورسٽي]] پڻ واقع آهي، جنهن کي اسلامي اعليٰ تعليم ۽ فقه جو هڪ اهم ترين ادارو سمجهيو وڃي ٿو. ڏهين صديءَ جي آخر ۾ قائم ٿيل الازهر کي ڪجهه معيارن موجب دنيا جي ٻئي قديم ترين لڳاتار هلندڙ يونيورسٽي پڻ چيو وڃي ٿو. اندازي موجب لڳ ڀڳ 1 ڪروڙ 50 لک مصري مقامي [[تصوف|صوفي]] سلسلن سان لاڳاپيل آهن، جڏهن تہ صوفي اڳواڻن جو چوڻ آهي تہ اصل انگ ان کان گهڻو وڌيڪ آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي مصري صوفي ڪنهن باضابطه سلسلي ۾ درج ٿيل ناهن. نومبر 2017ع ۾ سينا ۾ هڪ صوفي مسجد تي ٿيل حملي ۾ گهٽ ۾ گهٽ 305 ماڻهو مارجي ويا. مصر جي عيسائي آباديءَ مان 90 سيڪڙو کان وڌيڪ ماڻهو مقامي [[اسڪندريه جو قبطي آرٿوڊاڪس چرچ|قبطي آرٿوڊاڪس چرچ]] سان لاڳاپيل آهن، جيڪو [[مشرقي آرٿوڊاڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊاڪس]] عيسائي روايت جو حصو آهي. ٻين مقامي مصري عيسائين ۾ [[قبطي ڪيٿولڪ چرچ]]، [[مصر جو انجيلي چرچ]] ۽ مختلف پروٽيسٽنٽ فرقا شامل آهن. غير مقامي عيسائي برادريون گهڻو ڪري قاهره ۽ اسڪندريه جي شهري علائقن ۾ رهن ٿيون، جن ۾ شامي-لبناني نسل جا ماڻهو شامل آهن، جيڪي يوناني ڪيٿولڪ، يوناني آرٿوڊاڪس ۽ ماروني ڪيٿولڪ فرقن سان واسطو رکن ٿا. مصري حڪومت رڳو ٽن مذهبن—اسلام، عيسائيت ۽ [[يهوديت]]—کي باضابطه طور تسليم ڪري ٿي. ٻين مذهبن ۽ ننڍن مسلم فرقن، جهڙوڪ [[بهائي مذهب]] ۽ احمديه، کي رياستي سڃاڻپ حاصل ناهي ۽ انهن جي پيروڪارن کي سرڪاري پابندين ۽ تڪليفن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. خاص طور بهائين ۽ بي دين ماڻهن کي سرڪاري سڃاڻپ ڪارڊن تي پنهنجو مذهب يا مذهب نه هجڻ درج ڪرڻ جي اجازت نه هئي؛ 2008ع جي هڪ عدالتي فيصلي کان پوءِ غير تسليم ٿيل مذهبن جي پيروڪارن کي مذهبي خانو خالي ڇڏي سڃاڻپ ڪارڊ حاصل ڪرڻ جي اجازت ملي. === تعليم === {{Main|مصر ۾ تعليم in Egypt}} [[File:UIS Literacy Rate Egypt population plus15 1980 2015.png|thumb|يونيسڪو جي انگن اکرن موجب 15 سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري مصري آباديءَ ۾ خواندگيءَ جي شرح]] 2022ع ۾ مصر جي بالغ آباديءَ ۾ [[خواندگي]] جي شرح 74.5 سيڪڙو هئي، جڏهن تہ 2017ع ۾ اها 71.1 سيڪڙو هئي. 2021ع ۾ 65 سالن کان وڌيڪ عمر وارن ماڻهن ۾ خواندگيءَ جي شرح 32.9 سيڪڙو هئي، جڏهن تہ 2022ع ۾ 15 کان 24 سالن جي نوجوانن ۾ اها شرح 92.2 سيڪڙو هئي. [[File:Cairo University after sunset.JPG|thumb|[[قاهره يونيورسٽي]]]] يورپي طرز جو تعليمي نظام پهريون ڀيرو 19هين صديءَ جي شروعات ۾ [[عثماني سلطنت|عثماني]] دور دوران مصر ۾ متعارف ڪرايو ويو، جنهن جو مقصد وفادار سرڪاري عملدارن ۽ فوجي آفيسرن جو طبقو تيار ڪرڻ هو. برطانوي قبضي دوران تعليم تي سيڙپڪاري وڏي حد تائين گهٽائي وئي ۽ اڳ ۾ مفت هلندڙ سيڪيولر سرڪاري اسڪولن ۾ فيسون وٺڻ شروع ڪيون ويون. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ صدر [[جمال عبدالناصر]] سڀني مصرين لاءِ مفت تعليم کي مرحليوار متعارف ڪرايو. مصري نصاب ٻين عرب ملڪن جي تعليمي نظامن تي پڻ اثرانداز ٿيو ۽ انهن ملڪن ۾ مصري تربيت يافته استادن کي وڏي انگ ۾ مقرر ڪيو ويندو هو. پر تعليمي طلب سرڪاري وسيلن کان تيزيءَ سان وڌي وئي، جنهن سبب سرڪاري تعليم جي معيار ۾ گهٽتائي آئي. اڄ به ڪيترن اسڪولن ۾ استاد ۽ شاگردن جو تناسب لڳ ڀڳ 1:50 تائين آهي ۽ صنفي اڻبرابري جا مسئلا برقرار آهن. بنيادي تعليم ۾ ڇهه سال پرائمري ۽ ٽي سال تياريءَ واري اسڪول جا شامل آهن، ۽ اها ڇهن سالن جي عمر کان مصري ٻارن جو حق آهي. نائين درجي کان پوءِ شاگردن کي ثانوي تعليم جي ٻن رستن مان هڪ ڏانهن موڪليو ويندو آهي: عام يا فني تعليم. عام ثانوي تعليم شاگردن کي اعليٰ تعليم لاءِ تيار ڪري ٿي ۽ ان مان فارغ ٿيندڙ شاگرد عام طور [[ثانويه عامه]] جي آخري امتحان جي نتيجن جي بنياد تي اعليٰ تعليمي ادارن ۾ داخل ٿيندا آهن. 2025ع ۾ مصر هڪ نئون [[بڪالوريا سرٽيفڪيٽ نظام]] متعارف ڪرايو، جيڪو 2026ع کان ثانويه عامه جي جاءِ وٺڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو آهي. فني ثانوي تعليم جا ٻه مکيه رستا آهن: هڪ ٽن سالن جو ۽ ٻيو وڌيڪ ترقي يافته پنجن سالن جو. انهن اسڪولن مان فارغ ٿيندڙ شاگردن کي آخري امتحانن جي نتيجن جي بنياد تي اعليٰ تعليم تائين رسائي ملي سگهي ٿي، پر اهو عام طور گهٽ ٿيندو آهي. 2025ع جي [[QS عالمي يونيورسٽي درجابندي]] ۾ مصر جون 15 يونيورسٽيون شامل هيون، جن مان [[قاهره يونيورسٽي]] سڀ کان مٿانهين درجي تي هئي. ان کان پوءِ [[قاهره جي آمريڪي يونيورسٽي]] هئي، جيڪا بهتر ٿي 410هين نمبر تي پهتي. گذريل سال جي ڀيٽ ۾ مصر جون ڪيتريون يونيورسٽيون درجابنديءَ ۾ مٿي ويون. مصر سائنسي تحقيق ۽ ترقيءَ کي جديد بڻائڻ لاءِ نوان تحقيقي ادارا قائم ڪري رهيو آهي. انهن مان هڪ نمايان ادارو [[زويل سائنس ۽ ٽيڪنالاجي شهر]] آهي. 2025ع ۾ مصر [[عالمي جدت انڊيڪس]] ۾ 86هين نمبر تي هو. === صحت === {{Main|مصر ۾ صحت جي سنڀال}} [[File:مستشفى سرطان الاطفال 57357.jpg|thumb|مصر جو ٻارن جي ڪينسر جو اسپتال، جيڪو [[57357 اسپتال]] جي نالي سان مشهور آهي]] 2024ع تائين مصر ۾ سراسري متوقع عمر 75 سال هئي؛ مردن لاءِ 73.8 سال ۽ عورتن لاءِ 76.2 سال. شهري ۽ ٻهراڙيءَ وارن ٻنهي علائقن ۾ صحت جي سهولتن تائين رسائي بهتر ٿي آهي، جڏهن تہ حفاظتي ٽڪن جا پروگرام هاڻي ملڪ جي لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو آباديءَ تائين پهچن ٿا. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سراسري متوقع عمر لڳ ڀڳ 45 سال هئي، جيڪا طبي خدمتن ۽ بيمارين جي روڪٿام ۾ بهتريءَ سان نمايان طور وڌي آهي. ٻارن جي موت جي شرح ۾ پڻ وڏي گهٽتائي آئي آهي؛ 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪن ۾ هر 1,000 جيئرا ڄاول ٻارن مان لڳ ڀڳ 101 کان 132 ٻار فوت ٿيندا هئا، جيڪا 2000ع تائين گهٽجي 50 کان 60 ۽ 2024ع تائين وڌيڪ گهٽجي 16 کان 18 في 1,000 ٿي وئي. [[مصر جي صحت ۽ آبادي واري وزارت]] گهڻن سرڪاري اسپتالن جي نگراني ڪري ٿي، جڏهن تہ [[مصر جي اعليٰ تعليم ۽ سائنسي تحقيق واري وزارت]] يونيورسٽي اسپتالن کي هلائي ٿي، جتي مفت طبي خدمتون پڻ مهيا ڪيون وڃن ٿيون. ٻيون وزارتون پنهنجن ملازمن لاءِ اسپتالون هلائين ٿيون، جڏهن تہ [[مصر جي بچاءَ واري وزارت]] ۽ [[مصر جي گهرو معاملن واري وزارت]] پڻ پنهنجون صحت جون سهولتون هلائين ٿيون؛ انهن ادارن سان لاڳاپيل نه هئڻ وارن ماڻهن کي اڪثر خدمتن لاءِ پنهنجي کيسي مان ادائيگي ڪرڻي پوي ٿي. نجي شعبو مصر ۾ لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو صحت جون خدمتون مهيا ڪري ٿو. ان ۾ منافعي لاءِ ۽ غير منافعي واريون تنظيمون، نجي اسپتالون، دواساز دڪان ۽ آزاد طبي ماهر شامل آهن. ڪيترين غير سرڪاري تنظيمن، مذهبي ادارن ۽ خيراتي تنظيمن پاران پڻ صحت جون خدمتون فراهم ڪيون وڃن ٿيون. 2021ع تائين مصر ۾ 1,145 نجي اسپتالون موجود هيون، جيڪو 2011ع جي ڀيٽ ۾ 23.69 سيڪڙو واڌ هو. مصر جون نجي صحت جون سهولتون عام طور نسبتاً اعليٰ معيار جون سمجهيون وڃن ٿيون. مصر پناهگيرن ۽ پناهه گهرندڙن کي پڻ سرڪاري صحت جي نظام تائين شهرين جهڙي بنياد تي رسائي ڏئي ٿو. اهي بنيادي صحت مرڪزن مان مفت يا گهٽ خرچ تي علاج حاصل ڪري سگهن ٿا. 2008ع ۾ [[عالمي صحت تنظيم]] جي هڪ رپورٽ مطابق مصر ۾ 15 کان 49 سالن جي عمر واريون لڳ ڀڳ 91.1 سيڪڙو ڇوڪريون ۽ عورتون [[عورتن جي ختني]] مان گذري چڪيون هيون. سرڪاري قدمن سبب نوجوان نسلن ۾ هن رسم جي شرح گهٽجي آهي. 2014ع تائين 1 کان 14 سالن جي ڇوڪرين ۾ اها شرح شهري علائقن ۾ 10.4 سيڪڙو ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ 15.9 سيڪڙو تائين گهٽجي وئي. جون 2025ع ۾ سماجي همبستگيءَ واري وزير اعلان ڪيو تہ 15 کان 17 سالن جي ڇوڪرين ۾ هن رسم مان گذرندڙن جو تناسب 2014ع جي 61 سيڪڙي مان گهٽجي 2021ع ۾ 37 سيڪڙو ٿي ويو. ساڳئي عرصي دوران عورتن ۾ هن رسم جي عوامي حمايت پڻ تيزيءَ سان گهٽجي؛ ان جي حمايت ڪندڙ عورتن جو تناسب 2000ع ۾ 75 سيڪڙو هو، جيڪو 2021ع ۾ گهٽجي 30 سيڪڙو ٿي ويو. هن گهٽتائيءَ ۾ قانوني سڌارن، آگاهي مهمن ۽ قانون جي وڌيڪ سخت نفاذ اهم ڪردار ادا ڪيو. 2016ع ۾ عورتن جي ختني ڪرائڻ جون سزائون وڌايون ويون؛ اها رسم انجام ڏيندڙ عملي لاءِ قيد جي سزا وڌ ۾ وڌ 15 سال ۽ اهڙي عمل کي ممڪن بڻائيندڙ سرپرستن لاءِ وڌ ۾ وڌ 3 سال مقرر ڪئي وئي. == وڏا شهر == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#336699; color:white; padding:10px; font-size:120%;" | '''مصر جا وڏا شهر ۽ قصبا'''<br><small>2023ع جو اندازو</small> |- ! style="background:#d9eaf7;" | درجو ! style="background:#d9eaf7;" | شهر ! style="background:#d9eaf7;" | محافظو ! style="background:#d9eaf7;" | آبادي |- | 1 | style="text-align:right;" | '''[[قاهره]]''' | [[قاهره محافظو|قاهره]] | 9,801,536 |- | 2 | style="text-align:right;" | '''[[اسڪندريه]]''' | [[اسڪندريه محافظو|اسڪندريه]] | 5,362,517 |- | 3 | style="text-align:right;" | '''[[گيزا]]''' | [[گيزا محافظو|گيزا]] | 4,458,135 |- | 4 | style="text-align:right;" | '''[[شبرا الخيمه]]''' | [[قليوبيه محافظو|قليوبيه]] | 1,275,700 |- | 5 | style="text-align:right;" | '''[[پورٽ سعيد]]''' | [[پورٽ سعيد محافظو|پورٽ سعيد]] | 791,749 |- | 6 | style="text-align:right;" | '''[[سوئيز]]''' | [[سوئيز محافظو|سوئيز]] | 716,458 |- | 7 | style="text-align:right;" | '''[[منصوره، مصر|منصوره]]''' | [[دقهليه محافظو|دقهليه]] | 632,330 |- | 8 | style="text-align:right;" | '''[[المحله الڪبرى]]''' | [[غربيه محافظو|غربيه]] | 614,202 |- | 9 | style="text-align:right;" | '''[[طنطا]]''' | [[غربيه محافظو|غربيه]] | 597,694 |- | 10 | style="text-align:right;" | '''[[اسيوط]]''' | [[اسيوط محافظو|اسيوط]] | 562,061 |- | 11 | style="text-align:right;" | '''[[فيوم]]''' | [[فيوم محافظو|فيوم]] | 531,861 |- | 12 | style="text-align:right;" | '''[[خصوص، مصر|خصوص]]''' | [[قليوبيه محافظو|قليوبيه]] | 502,864 |- | 13 | style="text-align:right;" | '''[[زقازيق]]''' | [[شرقيه محافظو|شرقيه]] | 460,501 |- | 14 | style="text-align:right;" | '''[[اسماعيليه]]''' | [[اسماعيليه محافظو|اسماعيليه]] | 450,388 |- | 15 | style="text-align:right;" | '''[[اسوان]]''' | [[اسوان محافظو|اسوان]] | 401,890 |- | 16 | style="text-align:right;" | '''[[ڇهين آڪٽوبر شهر]]''' | [[گيزا محافظو|گيزا]] | 376,302 |- | 17 | style="text-align:right;" | '''[[دمنهور]]''' | [[بحيره محافظو|بحيره]] | 329,572 |- | 18 | style="text-align:right;" | '''[[نئون قاهره]]''' | [[قاهره محافظو|قاهره]] | 319,488 |- | 19 | style="text-align:right;" | '''[[دمياط]]''' | [[دمياط محافظو|دمياط]] | 312,863 |- | 20 | style="text-align:right;" | '''[[منيا، مصر|منيا]]''' | [[منيا محافظو|منيا]] | 298,021 |} == ثقافت == {{Main|مصر ۾ ثقافت}} مصر، عربي ڳالهائيندڙ دنيا ۾ ثقافتي رجحانن جو هڪ اهم مرڪز سمجهيو وڃي ٿو. هاڻوڪي عربي ۽ وچ اوڀر جي ثقافت تي مصري ادب، موسيقي، فلم ۽ ٽيليويزن جو گهرو اثر رهيو آهي. 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي دوران مصر علائقائي سطح تي اڳواڻيءَ وارو ڪردار حاصل ڪيو، جنهن عربي ڳالهائيندڙ دنيا ۾ مصري ثقافت جي حيثيت کي وڌيڪ مضبوط ڪيو. [[File:Qalaa from Azhar Park.jpg|thumb|[[الازهر پارڪ]] کي [[Project for Public Spaces]] پاران دنيا جي سٺ عظيم عوامي هنڌن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.]] مصر جي سڃاڻپ قبضي ۽ سياسي تبديلين جي هڪ ڊگهي تاريخ دوران ارتقا ڪندي رهي، جنهن ۾ [[اسلام]]، [[عيسائيت]] ۽ [[يهوديت]] سان گڏ هڪ نئين ٻولي، [[عربي ٻولي|عربي]]، ۽ ان مان نڪتل ڳالهائجندڙ [[مصري عربي]] پڻ شامل ٿي، جنهن تي [[قبطي ٻولي|قبطي-مصري]] ٻوليءَ جو نمايان اثر موجود آهي. اوڻيهين صديءَ جي شروعاتي دور جي عالم [[رفاعه الطهطاوي]] جي ڪم قديم مصر بابت دلچسپيءَ کي ٻيهر زنده ڪيو ۽ مصري سماج کي [[روشن خيالي]] جي اصولن سان متعارف ڪرايو. طهطاوي، تعليمي سڌارڪ [[علي مبارڪ]] سان گڏجي مصر ۾ [[مصريات]] جي هڪ مقامي درسگاهه قائم ڪئي، جنهن وچئين دور جي مصري عالمن، جهڙوڪ [[جلال الدين سيوطي|سيوطي]] ۽ [[المقريزي|مقريزي]]، جي علمي ڪم مان اتساهه ورتو؛ انهن عالمن پاڻ مصر جي تاريخ، ٻولي ۽ قديم آثارن جو مطالعو ڪيو هو. مصر جي جديد ثقافتي جاڳرتا اوڻيهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[محمد عبده]]، [[احمد لطفي السيد]]، [[محمد لطفي جمعه]]، [[توفيق الحڪيم]]، [[لوئس عوض]]، [[قاسم امين]]، [[سلامه موسى]]، [[طه حسين]] ۽ [[محمود مختار]] جهڙين شخصيتن جي ڪم ذريعي پنهنجي عروج تي پهتي. انهن مصر لاءِ هڪ آزاد خيال فڪري واٽ جوڙي، جنهن جو اظهار شخصي آزادي، [[سيڪيولرزم]] ۽ ترقي آڻڻ لاءِ سائنس تي اعتماد جي صورت ۾ ٿيو. === فن === [[File:BD Weighing of the Heart.jpg|thumb|''[[مئلن جو ڪتاب (قديم مصر)|مئلن جي ڪتاب]]'' مان ”دل جي تور“ جو منظر.]] مصري انهن پهرين وڏين تهذيبن مان هئا، جن فن ۽ اڏاوت ۾ خاڪي ۽ ڊزائن جي عنصرن کي باقاعده اصولن هيٺ آندو. [[مصري نيرو]]، جنهن کي ڪيلشيم ڪاپر سليڪيٽ پڻ چيو وڃي ٿو، هڪ رنگدار مادو آهي، جيڪو مصرين هزارين سالن تائين استعمال ڪيو. ان کي دنيا جو پهريون مصنوعي طور تي تيار ڪيل رنگدار مادو سمجهيو وڃي ٿو. [[فرعون]]ن جي خدمت ۽ مذهبي مقصدن لاءِ ٺاهيل ڀتين جون تصويرون بصري اصولن ۽ علامتي معنائن جي سخت ضابطن جي پيروي ڪنديون هيون. مصري تهذيب پنهنجي عظيم [[مصري اهرام|اهرامن]]، مندرن ۽ يادگار مقبرن جي ڪري مشهور آهي. مشهور مثالن ۾ قديم معمار ۽ انجنيئر [[امحوتپ]] جي ٺهيل [[جوسر جو اهرام]]، [[گيزا جو عظيم ابوالهول|ابوالهول]] ۽ [[ابو سمبل جا مندر]] شامل آهن. جديد ۽ هاڻوڪو مصري فن مختلف شعبن تي پکڙيل آهي، جن ۾ [[حسن فتحي]] ۽ [[رمسيس ويسا واصف]] جي مقامي طرز واري اڏاوت کان وٺي [[محمود مختار]] جا مشهور مجسما ۽ [[اسحاق فانوس]] جي منفرد [[قبطي فن|قبطي شبيهه نگاري]] شامل آهن. ويهين صديءَ ۾ ان جي ترقي قومي سڃاڻپ، عالمي فني رجحانن ۽ سماجي تبديليءَ جي وچ ۾ هڪ پيچيده لاڳاپي جي عڪاسي ڪئي. شروعاتي جديد مصري فنڪارن اڏاوت، مجسمي سازي ۽ مصوريءَ ۾ نئين فرعوني طرز ذريعي پنهنجي قومي ورثي سان ٻيهر ڳانڍاپو قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي؛ [[محمود مختار]] ۽ [[محمود سعيد]] جهڙن فنڪارن پنهنجي ڪم ۾ قديم مصر ۽ ڳوٺاڻي زندگيءَ جا علامتي حوالا شامل ڪيا. پوءِ ايندڙ نسلن [[سريئلزم]]، [[ڪيوبيزم]]، [[دادائيت]] ۽ [[تجريدي فن]] جهڙين بين الاقوامي تحريڪن کي اختيار ڪيو، جڏهن ته ''[[آرٽ ايٽ لبريٽ]]'' گروهه، جنهن ۾ [[رمسيس يونان]] پڻ شامل هو، انفرادي اظهار ۽ فاشزم مخالف نظرين کي هٿي ڏني. ''ڪنٽيمپورري آرٽ گروپ'' سان لاڳاپيل [[گزبيه سري]] ۽ [[عبد الهادي الجزار]] جهڙن فنڪارن سماجي حقيقت نگاري ۽ ”مصري روح“ جي ڳولا کي پنهنجي فن جو موضوع بڻايو، جڏهن ته [[منير ڪنعان]] ۽ [[صلاح عبد الڪريم]] جهڙن تجرباتي مصورن ۽ مجسمي سازن [[تجريدي اظهارپسندي]] ۽ مختلف شين کي گڏ ڪري فن پارا ٺاهڻ جي طريقن تي تجربا ڪيا. صديءَ جي پوئين اڌ ۾ فنڪارن سياسي ۽ ثقافتي تبديلين جي جواب ۾ اسلامي اثر هيٺ خطاطي ۽ جاميٽري تجريدي فن کي اختيار ڪيو، جنهن جو نمايان مثال خطاطيءَ جي فني درسگاهه آهي. هن دور جي ٻين اهم فنڪارن ۾ [[انجي افلاطون]] ۽ [[ڪمال امين]] شامل آهن. 1998ع ۾ ''[[ٽائون ھائوس گيلري]]'' جهڙن ادارن جي قيام فن تائين رسائيءَ کي وڌيڪ عام ڪيو ۽ وڊيو ۽ تنصيبي فن جهڙين نون فني صورتن کي متعارف ڪرايو. انهن ادارن [[فتحي حسن]]، [[غاده عامر]]، [[مدحت شفيق]]، [[معتز نصر]] ۽ [[منى مرزوق]] جهڙن نوجوان فنڪارن کي تنصيبي فن، وڊيو ۽ فوٽوگرافيءَ ۾ تجربا ڪرڻ لاءِ هڪ پليٽفارم فراهم ڪيو. [[2011ع جو مصري انقلاب]] سياسي ۽ سماجي معاملن سان گهري وابستگي رکندڙ فن جي هڪ نئين دور جي شروعات ڪئي. [[گرافيٽي]] احتجاجن کي دستاويز ڪرڻ ۽ انقلابي پيغام پهچائڻ جو هڪ اهم ذريعو بڻجي وئي؛ [[بهية شهاب]]، [[علاء عوض]]، [[آيه طارق]] ۽ [[گنظير]] جهڙن فنڪارن اهڙا ڪم تخليق ڪيا، جن ۾ مارجي ويل مظاهرين جي ياد کي محفوظ ڪيو ويو، سياسي شخصيتن تي تنقيد ڪئي وئي ۽ عوامي هنڌن کي فني اظهار لاءِ ٻيهر استعمال ڪيو ويو. [[File:Egyptian Khayamiya - a typical "Street Panel" design by the tentmakers of Cairo, circa 1970-2000..jpg|thumb|[[خياميه]] جي روايتي ڊزائن جا نمونا.]] '''خياميه''' مصر جو هڪ روايتي ڪپڙي تي ٽڪرن جي سلائيءَ وارو فن آهي، جيڪو بنيادي طور [[قاهره]] جي تاريخي ''شارع الخيامية'' ({{lang-ar|شارع الخيامية}}؛ ''شارع الخيامية''، لفظي معنيٰ: ”خيمه ٺاهيندڙن جي گهٽي“) ۾ ٺاهيو ويندو آهي، جنهن کي خيمه ٺاهيندڙن جي بازار پڻ چيو وڃي ٿو. هي هنر، جنهن بابت خيال ڪيو وڃي ٿو ته ان جون پاڙون [[قديم مصر]] تائين پهچن ٿيون، هٿ سان سلائيءَ جي انتهائي محنت طلب طريقي تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ هڪ فن پارو مڪمل ڪرڻ لاءِ ڪيترائي هفتا لڳي سگهن ٿا. ان جون ڊزائنون جاميٽري نمونن کان وٺي مصري تاريخ ۽ لوڪ روايتن مان ورتل منظرن تائين پکڙيل هونديون آهن. اصل ۾ هي فن سينگاريل خيمن سان لاڳاپيل هو، پر اڄڪلهه ان کي رضائين، وهاڻن جي پوشن ۽ ڀتين تي لڳائڻ وارن ڪپڙي جي سينگاريل فن پارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو وڃي ٿو. [[قاهره اوپيرا هائوس]] مصر ۾ نمائشي فنن جو مکيه مرڪز آهي، جڏهن ته [[اسڪندريه]] ۾ [[سيد درويش ٿيٽر]] ۽ [[پورٽ سعيد]] ۾ [[پورٽ سعيد اوپيرا هائوس]] پنهنجن شهرن لاءِ اهڙا ئي اهم ثقافتي مرڪز آهن. 2012ع ۾ قاهره جي ثقافتي منظرنامي کي نئين سر سرگرم ڪرڻ ۽ هاڻوڪن فنن لاءِ هڪ جامع پليٽفارم مهيا ڪرڻ جي مقصد سان ''ڊائون ٽائون ڪنٽيمپورري آرٽس فيسٽيول'' (D-CAF) شروع ڪيو ويو. هي قاهره ۾ هر سال منعقد ٿيندڙ فني ميلو آهي، جنهن ۾ ٿيٽر، ناچ ۽ بصري فنن سان لاڳاپيل مختلف پيشڪشون، نمائشون ۽ ورڪشاپون منعقد ڪيون وڃن ٿيون. === ادب === مصر جي ادبي روايت جي شروعات [[قديم مصر]] کان ٿي، جنهن ڪري اها انساني تاريخ جي سڀ کان قديم ادبي روايتن مان هڪ شمار ٿئي ٿي. مصرين لکڻ کي پهريون ڀيرو [[پاپائرس]] جهڙن موادن ۽ پٿرن تي اُڪريل لکتن ذريعي متن محفوظ ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو. ''[[سنوهي جي ڪهاڻي]]'' شايد قديم مصري ادب جو سڀ کان مشهور ڪم آهي، جڏهن تہ خودنوشت کي به مصري ادب جي سڀ کان شروعاتي صنفن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي. اٺين صديءَ تائين مصر مسلم عرب دنيا جو حصو بڻجي چڪو هو. نئين دور هيٺ ادب ۽ ڪتب خانا وڌيا، پاپائرس جي جاءِ ڪاغذ ورتي ۽ [[خطاطي]] کي مرڪزي حيثيت حاصل ٿي. 13هين صديءَ ۾ [[ابن النفيس]] ''ٿيولاگس آٽوڊڊيڪٽس'' نالي هڪ الاهياتي ناول لکيو، جنهن ۾ شروعاتي سائنسي افسانوي ادب سان ملندڙ عنصر موجود هئا. 14هين صديءَ جي مصر ۾ ''تقريظ''، يعني ڪتاب يا ليکڪ جي واکاڻ تي ٻڌل مختصر تعريفي لکڻين، جو رواج پڻ عام ٿيو. مصري لوڪ ادب ۽ زباني روايتن جو اثر ''[[هزار داستان]]'' جي ڪهاڻين تي پڻ پيو. اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ مصر [[نهضه]]، يعني عرب ثقافتي جاڳرتا، جو هڪ اهم مرڪز بڻيو. اسلامي جديديت جي نمايان عالم [[محمد عبده]] 1884ع ۾ [[جمال الدين افغاني]] سان گڏ انقلابي رسالو ''[[العروة الوثقى]]'' قائم ڪيو. جيتوڻيڪ برطانوي اختيارين ان کي جلد بند ڪري ڇڏيو، پر اهو سڄي عرب دنيا ۾ وڏي پيماني تي پڙهيو ويو. [[احمد شوقي]] روايتي عربي [[قصيدو|قصيدي]] جي دائري کي وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جيتوڻيڪ سندس شاعري نئين ڪلاسيڪي طرز سان مضبوط نموني ڳنڍيل رهي. سندس پڄاڻان [[حافظ ابراهيم]] جهڙن شاعرن روايتي موضوعن سان گڏ نوآبادياتي مخالف خيالن کي پڻ شاعريءَ ۾ جاءِ ڏني. [[محمد حسين هيڪل]] جو ناول ''[[زينب (ناول)|زينب]]'' عام طور پهريون جديد مصري ناول سمجهيو وڃي ٿو. هن ناول جديد عربي افسانوي ادب کي نئين رخ ڏانهن وٺي وڃڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. شاعري پڻ سگهاري رهي ۽ [[عزيز پاشا اباظه]] جهڙن شاعرن روايتي شعري طرز ۾ عرب قومپرستيءَ جا موضوع پيش ڪيا. [[اباظه خاندان]] مان ڪيترائي ٻيا ناليوارا اديب پڻ پيدا ٿيا، جن ۾ [[فڪري پاشا اباظه]]، [[ثروت اباظه]] ۽ [[دسوقي پاشا اباظه]] شامل آهن. [[File:Naguib Mahfouz HR.jpg|thumb|[[نجيب محفوظ]]، ادب جو [[نوبل انعام]] ماڻيندڙ پهريون عربي ٻوليءَ جو ليکڪ.]] ويهين صديءَ ۾ جديديت پسند ادبي تحريڪن مصري ادب کي گهڻو متاثر ڪيو. ''المدرسة الحديثة'' خاص طور ننڍي ڪهاڻيءَ جي صنف تي ڌيان ڏنو. هن دور جي سڀ کان اهم شخصيتن ۾ [[طه حسين]] ۽ [[نجيب محفوظ]] شامل هئا؛ نجيب محفوظ ادب جو نوبل انعام حاصل ڪندڙ پهريون مصري ۽ پهريون عربي ٻوليءَ جو اديب بڻيو. ساڳئي دور ۾ تجربي پسند ۽ اڳرائي ڪندڙ ادبي سرگرمي پڻ وڌي، جنهن جو اظهار [[ادوارد الخراط]] پاران قائم ڪيل رسالي ''گيلري 68'' ۾ ٿيو، جنهن 1960ع واري ڏهاڪي جي مصري ليکڪن جي نسل کي هڪ اهم ادبي پليٽفارم مهيا ڪيو. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ مصري ادب شهري آباديءَ جي واڌ، وڌندڙ مهانگائي ۽ سماجي تبديليءَ جهڙن مسئلن ڏانهن وڌيڪ متوجه ٿيو. هن دور جي ادب ۾ بدلجندڙ سماج اندر اڪيلائي محسوس ڪندڙ فرد مرڪزي موضوع بڻيو، جنهن جا مثال [[مصطفى ذڪري]]، [[نورا امين]] ۽ [[مي التلمساني]] جي لکڻين ۾ ملن ٿا. ان دور ۾ عورت ليکڪائن جو پڻ نمايان اڀار ٿيو، جن جي تحريرن کي ڪڏهن ڪڏهن ''كتابات البنات''، يعني ”ڇوڪرين جون لکڻيون“ چيو ويو. انهن تحريرن ۾ مختصر بيان ۽ پهرين شخص جي نقطه نظر جو استعمال عام هو. [[عربي افسانوي ادب جو بين الاقوامي انعام]] لاءِ شارٽ لسٽ ٿيندڙ ليکڪن ۾ مصرين جو حصو سڀ کان وڏو رهيو آهي. [[بهاء طاهر]] جو ''سنسيٽ اوئيسس'' 2008ع ۾ هن انعام جو پهريون فاتح بڻيو، جڏهن تہ ايندڙ سال [[يوسف زيدان]] جو ناول ''[[عزازيل]]'' انعام کٽي ويو. هاڻوڪي دور جي ٻين اهم مصري ليکڪن ۾ [[رضوى عاشور]]، جيڪا ''غرناطه ٽرائلوجي'' لاءِ مشهور آهي؛ [[اهداف سويف]]، جنهن جو انگريزي ناول ''دي ميپ آف لو'' 1999ع ۾ [[بڪر انعام]] لاءِ شارٽ لسٽ ٿيو؛ [[احمد خالد توفيق]]، جنهن پنهنجي ''ما وراء الطبيعة'' سلسلي ذريعي مصري ادب ۾ خوف ۽ سائنسي افسانوي ادب کي مقبول ڪيو؛ ۽ [[احمد مراد]]، جيڪو ''ورٽيگو'' ۽ ''دي بليو ايليفنٽ'' جهڙن مقبول ناولن لاءِ سڃاتو وڃي ٿو، شامل آهن. عورتن جي حقن ۽ نسواني موضوعن کي [[نوال السعداوي]] ۽ [[عليفه رفعت]] جهڙين ليکڪائن پيش ڪيو، جڏهن تہ عام ڳالهائجندڙ ٻوليءَ واري شاعريءَ ۾ [[احمد فؤاد نجم]]، [[صلاح جاهين]] ۽ [[عبدالرحمن الابنودي]] نمايان نالا آهن. === سئنيما === {{Main|مصر جي سئنيما}} [[File:Ewlad Elzawat.jpg|thumb|[[يوسف وهبي]] ۽ [[امينا رزق]] 1932ع جي فلم ''[[اولاد الذوات]]'' ۾، جيڪا مصر جي شروعاتي ڳالهائيندڙ فلمن مان هڪ هئي.]] مصر جو سئنيما سان لاڳاپو دنيا ۾ فلمي صنعت جي شروعاتي دور کان ئي رهيو آهي. مصر ۾ پهريون فلمي ڏيکاءُ جنوري 1896ع ۾ [[اسڪندريه]] ۾ ٿيو، جنهن کان ٿوري ئي عرصي پوءِ ساڳئي مهيني [[قاهره]] ۾ پڻ فلم ڏيکاري وئي. اهي نمائشون ڊسمبر 1895ع ۾ [[پيرس]] ۾ ٿيل دنيا جي پهرين مشهور عوامي فلمي نمائش کان رڳو ڪجهه هفتا پوءِ ٿيون. شروعاتي مشهور مصري خاموش فلمن ۾ ''ليلى''، ''قبلة في الصحراء'' ۽ ''زينب'' شامل هيون. 1932ع ۾ [[يوسف وهبي]] ۽ [[امينا رزق]] جي اداڪاريءَ واري ''[[اولاد الذوات]]'' مصر جي شروعاتي ڳالهائيندڙ فلمن مان هڪ طور پيش ٿي. 1935ع ۾ [[اسٽوڊيو مصر]] قائم ٿيو، جنهن مصر ۾ منظم ۽ وڏي پيماني واري فلمي صنعت جي ترقيءَ لاءِ اهم بنياد فراهم ڪيو.<ref name="مولد تلقائيا10">{{Citation |title=الهيئة العامة للاستعلامات - أول فيلم مصري صامت |url=https://www.sis.gov.eg/Ar/Templates/Articles/tmpArticles.aspx?ArtID=28277&ArtID=28277 |access-date=2026-08-10 |archive-date=2016-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160810141911/http://www.sis.gov.eg/Ar/Templates/Articles/tmpArticles.aspx?ArtID=28277 |url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160810141911/http://www.sis.gov.eg/Ar/Templates/Articles/tmpArticles.aspx?ArtID=28277|date=10 August 2016}}</ref><ref name="cairodar.com">[http://www.cairodar.com/335411/أولاد-الذوات-أول-فيلم-ناطق-فى-تاريخ-ال “أولاد الذوات”.. أول فيلم ناطق في تاريخ السينما المصرية] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200324163118/http://www.cairodar.com/335411/أولاد-الذوات-أول-فيلم-ناطق-فى-تاريخ-ال|date=24 March 2020}}</ref> [[1952ع جو مصري انقلاب|جولاءِ 1952ع جي انقلاب]] ۽ جمهوري نظام جي قيام کان پوءِ مصري سئنيما وڌيڪ تيزيءَ سان وڌي. مصري فلمون وڏي پيماني تي عرب ملڪن ۾ مشهور ٿيون ۽ انهن جي نمائش [[ايٿوپيا]]، [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[يونان]]، [[آمريڪا]] ۽ يورپ جي ڪيترن ملڪن تائين پڻ ٿي. ان دور ۾ سئنيما مصر جي اهم قومي صنعتن مان هڪ بڻجي وئي.<ref name="مولد تلقائيا2">{{Citation |title=الهيئة العامة للاستعلامات - السينما في مصر |url=https://www.sis.gov.eg/Ar/Templates/Articles/tmpArticles.aspx?ArtID=62401&ArtID=62401 |access-date=2026-08-10 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924102358/http://www.sis.gov.eg/Ar/Templates/Articles/tmpArticles.aspx?ArtID=62401 |url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924102358/http://www.sis.gov.eg/Ar/Templates/Articles/tmpArticles.aspx?ArtID=62401|date=24 September 2015}}</ref> ڳالهائيندڙ فلمن جي اچڻ سان سئنيما گهرن جو تعداد وڌي 1958ع ۾ 395 تائين پهتو. 1960ع ۾ ٽيليويزن جي شروعات ۽ 1962ع ۾ فلمي شعبي ۾ سرڪاري شعبي جي قيام کان پوءِ سئنيما گهرن جو انگ گهٽجڻ لڳو؛ 1965ع ۾ اهو 297 ۽ 1995ع ۾ 141 تائين گهٽجي ويو. بعد ۾ خانگي سئنيما گهرن ۾ سيڙپڪاريءَ کي همٿائيندڙ قانونن ۽ واپاري مرڪزن ۾ نون سئنيما گهرن جي قيام سبب انگ ٻيهر وڌيو ۽ 2001ع ۾ 200 ۽ 2009ع ۾ 400 تائين پهتو.<ref>[http://www.festival-cannes.fr/ar/article/57981.html مدخل إلى السينما المصرية.] [[ڪان فلم ميلو]]، 2 October 2011. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170104065035/http://www.festival-cannes.fr/ar/article/57981.html|date=4 January 2017}}</ref> هڪ صديءَ کان وڌيڪ عرصي دوران مصري سئنيما 4,000 کان وڌيڪ فلمون پيش ڪري چڪي آهي. عالمي شهرت ماڻيندڙ مصري اداڪارن ۾ [[عمر شريف]] نمايان آهي، جيڪو [[آسڪر ايوارڊ]] لاءِ نامزد ٿيو ۽ ٽي [[گولڊن گلوب ايوارڊ]] حاصل ڪيائين.<ref name="السينموم">[https://elcinema.com/person/pr1099166/ عمر الشريف - السينما.كوم] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160414114243/http://www.elcinema.com/person/pr1099166/|date=14 April 2016}}</ref><ref name="aawsfom">[https://classic.aawsat.com/details.asp?section=54&issueno=11147&article=522004 تاريخ السينما المصرية والعربية ترويه ذاكرة مصر المعاصرة على الإنترنت - الشرق الأوسط] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150121083405/http://classic.aawsat.com/details.asp?section=54&issueno=11147&article=522004|date=21 January 2015}}</ref> <gallery mode="packed" heights="190"> File:Soad Hosny (1972).jpg|[[سعاد حسني]] File:Faten Hamama.jpg|[[فاتن حمامه]] File:Omar Sharif 1963.JPG|[[عمر شريف]] File:Ahmed Zaki (1979).jpg|[[احمد زڪي]] </gallery> مصري سئنيما، جيڪا [[آفريڪا]] ۽ [[عرب دنيا]] جي سڀ کان قديم سئنيما صنعت آهي، 1896ع ۾ [[اسڪندريه]]، [[قاهره]] ۽ [[پورٽ سعيد]] ۾ فلمي نمائشُن سان شروع ٿي. مقامي فلم سازيءَ جي شروعات 1907ع ۾ مختصر دستاويزي فلمن سان ٿي، جڏهن تہ پهرين ڊگهيون فلمون 1917ع ۾ ظاهر ٿيون، جن جي هدايتڪاري [[محمد ڪريم]] ڪئي. 1920ع ۽ 1930ع وارن ڏهاڪن ۾ مصري فلمي صنعت تيزيءَ سان وڌي ۽ ''ليلى'' جهڙيون فلمون ٺهيون. ''اولاد الذوات'' مصر جي شروعاتي ڳالهائيندڙ فلمن مان هڪ هئي. 1936ع ۾ صنعتڪار [[طلعت حرب]] جي مالي سهڪار سان [[اسٽوڊيو مصر]] قائم ٿيو، جيڪو ايندڙ لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تائين مصر جو سڀ کان اهم فلمي اسٽوڊيو رهيو. هڪ صديءَ کان وڌيڪ عرصي دوران مصر ۾ 4,000 کان وڌيڪ فلمون تيار ٿي چڪيون آهن، جيڪي مجموعي عرب فلمي پيداوار جو لڳ ڀڳ ٽي چوٿون حصو بڻجن ٿيون. مصري فلمي صنعت پنهنجي شروعات کان ئي عرب دنيا جي ثقافتي زندگيءَ تي گهرو اثر وڌو، جنهن سبب قاهره کي ڪڏهن ڪڏهن ”عرب هالي ووڊ“ يا ”اوڀر جو هالي ووڊ“ پڻ چيو ويو آهي. 1940ع کان 1960ع تائين جو دور مصري سئنيما جو سونهري زمانو سمجهيو وڃي ٿو. ان عرصي دوران مصر دنيا جي وڏن فلم پيدا ڪندڙ ملڪن مان هڪ بڻجي ويو ۽ مختلف صنفن جون سوين فلمون سڄي عرب دنيا ۾ وڏي مقبوليت ماڻي ويون. [[يوسف شاهين]] ۽ [[هينري برڪات]] جهڙن هدايتڪارن، ۽ [[فاتن حمامه]]، [[سعاد حسني]]، [[عمر شريف]] ۽ [[احمد زڪي]] جهڙن اداڪارن مصري سئنيما کي عرب ثقافتي سڃاڻپ جو هڪ اهم حصو بڻائڻ ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو. اڄ به مصري فلمون عرب دنيا ۽ ان کان ٻاهر وڏي پيماني تي ڏٺيون وڃن ٿيون، ۽ مصر عربي ٻوليءَ جي فلمي صنعت جو هڪ مرڪزي مرڪز آهي. مصر ۾ ڪيترائي اهم فلمي ميلو پڻ منعقد ٿين ٿا، جيڪي مقامي ۽ بين الاقوامي فلم سازن لاءِ اهم پليٽفارم بڻجي چڪا آهن. [[قاهره بين الاقوامي فلم ميلو]] 1976ع ۾ قائم ٿيو ۽ ان ۾ ڊرامائي فلمن کان وٺي تجرباتي فلمن تائين مختلف صنفون پيش ڪيون وڃن ٿيون. هي ميلو [[فلم پروڊيوسرن جي بين الاقوامي وفاق]] پاران دنيا جي اهم مقابلاتي فلم ميلن مان هڪ طور تسليم ٿيل آهي. [[لڪسور آفريقي فلم ميلو]] آفريقي سئنيما تي ڌيان ڏئي ٿو، جڏهن تہ [[الجونه فلم ميلو]] عربي ۽ بين الاقوامي فلمون پيش ڪري ٿو. ٻين نمايان ميلن ۾ [[اسماعيليه بين الاقوامي فلم ميلو]] شامل آهي، جيڪو خاص طور دستاويزي ۽ مختصر فلمن تي ڌيان ڏئي ٿو، جڏهن تہ [[اسڪندريه مختصر فلم ميلو]] داستاني، دستاويزي ۽ متحرڪ مختصر فلمون پيش ڪري ٿو. === موسيقي === {{Main|مصر جي موسيقي}} [[File:Musicians and dancers on fresco at Tomb of Nebamun.jpg|thumb|قديم مصري ڀت چٽ ۾ موسيقار ۽ ناچڻيون.]] مصري موسيقي مقامي، [[ڀونوچ سمنڊ|ڀونوچ سامونڊي]]، آفريقي ۽ مغربي عنصرن جو گهڻ رخو ميلاپ آهي. موسيقي قديم زماني کان مصري ثقافت جو اهم حصو رهي آهي. قديم مصرين موسيقيءَ جي ايجاد کي ديوي [[هاٿور]] سان منسوب ڪيو، جڏهن تہ روايتن موجب [[اوسيرس]] ان کي سماج کي تهذيب ڏيڻ جي ذريعي طور استعمال ڪيو. قديم مصري مختلف قسم جا موسيقي اوزار استعمال ڪندا هئا. هاڻوڪي مصري موسيقيءَ جون پاڙون اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات واري دور جي فنڪارن جهڙوڪ [[عبده الحامولي]]، [[الماس]] ۽ [[محمود عثمان]] جي ڪم ۾ ملن ٿيون. سندن موسيقيءَ بعد جي نسلن لاءِ بنياد فراهم ڪيو. 1910ع واري ڏهاڪي کان مصري موسيقيءَ جون رڪارڊنگون ٿيڻ لڳيون، جڏهن تہ 1930ع واري ڏهاڪي تائين قاهره ۾ هڪ سگهاري جديد ڪلاسيڪي موسيقيءَ جي روايت پيدا ٿي، جنهن مقامي لوڪ موسيقي ۽ مغربي موسيقيءَ جي عنصرن کي پاڻ ۾ ملايو. ويهين صديءَ دوران [[سيد درويش]]، [[ام ڪلثوم]]، [[محمد عبدالوهاب]]، [[عبدالحليم حافظ]] ۽ [[بليغ حمدي]] جهڙا فنڪار مصري موسيقيءَ جا سڀ کان نمايان نالا بڻيا. سندن ڪم نه رڳو عوامي ثقافت تي اثر وڌو، پر جديد مصري قومي سڃاڻپ جي تشڪيل ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[File:Umm Kulthum in 1939.jpg|thumb|[[ام ڪلثوم]]، مصري موسيقيءَ جي سڀ کان مشهور شخصيتن مان هڪ، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن ”مصر جو چوٿون اهرام“ پڻ سڏيو ويندو آهي.]] ام ڪلثوم مصري ۽ عربي موسيقيءَ جي سڀ کان اثرائتين ڳائڻين مان هڪ هئي ۽ ”مصر جو چوٿون اهرام“ جي لقب سان پڻ مشهور ٿي. 2023ع ۾ ''رولنگ اسٽون'' کيس پنهنجي دنيا جي 200 عظيم ترين ڳائڻن جي فهرست ۾ 61هين نمبر تي رکيو. ويهين صديءَ جي وچ واري سونهري دور کان پوءِ 1980ع ۽ 1990ع واري ڏهاڪن ۾ مصري پاپ موسيقي نمايان ٿي، جنهن ۾ [[عمرو دياب]]، [[هشام عباس]] ۽ [[مصطفى قمر]] جهڙا فنڪار اڳيان آيا. ساڳئي وقت [[عمر خيرت]] هڪ اهم موسيقار ۽ پيانو نواز طور اڀريو، جنهن مغربي ڪلاسيڪي موسيقيءَ کي مخصوص مصري موسيقيءَ جي روايتن سان ملائي ڪيترن مشهور فلمن لاءِ موسيقي ۽ سمفوني ڪم ترتيب ڏنا. ايڪويهين صديءَ ۾ عالمگيريت ۽ [[2011ع مصري انقلاب]] کان پوءِ مصر ۾ ڪيترين نين آزاد موسيقي تحريڪن جنم ورتو. [[رامي عصام]] ۽ [[قاهراڪي]] جهڙن فنڪارن ۽ گروهن قومي سڃاڻپ، سماجي تبديلي ۽ سياسي مسئلن کي موسيقيءَ جو موضوع بڻايو. ''مهرجانات'' موسيقي پورهيت طبقي جي پاڙن مان نڪري هڪ وڏي عوامي موسيقيءَ جي صنف بڻجي وئي. ان جون پاڙون ''شعبي'' موسيقيءَ ۾ آهن، جيڪا 1970ع واري ڏهاڪي کان مصري شهري ثقافت جو حصو رهي آهي ۽ جنهن جي شروعاتي مشهور فنڪارن ۾ [[احمد عدوية]] شامل هو. ساڳئي وقت مصري ريپ، ٽريپ ۽ ٽيڪنو موسيقي به نمايان ٿي، جنهن ۾ [[ابو يوسف]]، [[مروان پابلو]] ۽ [[ويجز]] جهڙا فنڪار اڳيان آيا. تازن سالن ۾ مصر جي موسيقيءَ ۾ نئين نسل جو تيز اڀار ڏٺو ويو آهي. 2024ع جي ''اسپاٽيفاءِ ريپڊ'' انگن موجب مصر ۾ سڀ کان وڌيڪ ٻڌل ڏهن گيتن مان ست نئين نسل جي فنڪارن جا هئا، جيڪي ريپ، آر اين بي، برقي موسيقي، گهٽيءَ جي موسيقي ۽ روايتي مصري اثرن کي پاڻ ۾ ملائي رهيا آهن. هن نئين نسل ۾ [[اسلام ڪابونگا]]، [[شهاب]]، [[ٽوليٽ]]، [[محمود الليثي]] ۽ [[عصام صاصا]] جهڙا فنڪار تيزيءَ سان مقبول ٿيا، جڏهن تہ [[مروان پابلو]]، [[شيرين عبدالوهاب]]، [[قاهراڪي]] ۽ [[تامر عاشور]] جهڙا اڳ ۾ قائم فنڪار پڻ وڏي پيماني تي ٻڌا ويندا رهيا. ساڳئي عرصي دوران مقامي مصري موسيقيءَ جي ٻڌڻ ۾ لڳ ڀڳ 85 سيڪڙو واڌ رڪارڊ ڪئي وئي. اسٽريمنگ خدمتن ذريعي مصري موسيقيءَ جي بين الاقوامي پهچ پڻ تيزيءَ سان وڌي آهي. ''اسپاٽيفاءِ'' موجب 2022ع کان پوءِ مصري فنڪارن کي ملندڙ رائلٽين ۾ پنج ڀيرا واڌ ٿي، جن مان 90 سيڪڙو کان وڌيڪ آمدني آزاد فنڪارن کي وئي، جڏهن تہ مجموعي آمدنيءَ جو 80 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو مصر کان ٻاهر جي ٻڌندڙن مان حاصل ٿيو. === ناچ === مصر ۾ لوڪ ناچن جي هڪ شاهوڪار روايت موجود آهي، جيڪا ملڪ جي علائقائي ۽ ثقافتي گوناگونيت کي ظاهر ڪري ٿي. [[هيٺيون مصر|هيٺئين مصر]] ۾ '''غوازي السنباط''' (غوازي سنباط)، '''رقص الحجالة''' (رقص الحجلة) ۽ '''اولاد السيالة''' (أولاد السيالة) جهڙن ناچن ۾ رنگين لباس ۽ مختلف سامان وسيلي ڪهاڻيون پيش ڪيون وڃن ٿيون. مثال طور، [[اسڪندريه]] ۾ ٿيندڙ اولاد السيالة ناچ ۾ کيسي وارا چاقو ۽ ڪرسيون استعمال ڪري مهاڻن ۽ سندن برادرين جي روزاني زندگي ۽ جشنن جي عڪاسي ڪئي وڃي ٿي. [[مٿيون مصر|مٿئين مصر]] ۾ لٺين سان ٿيندڙ ناچن ۾ '''رقص العصا''' ۽ '''تحطيب''' شامل آهن، جيڪي روايتي طور مرد شادين ۽ ٻين خوشيءَ جي موقعن تي پيش ڪندا آهن. اهي ناچ عام طور طاقت، مهارت ۽ بهادريءَ جي علامت سمجهيا وڃن ٿا؛ خاص طور تحطيب جون پاڙون قديم جنگي فنن تائين پهچن ٿيون. ڏاکڻي مصر جي [[نوبيا|نوبي]] برادرين مان نڪتل نوبي ناچن ۾ ٻانهن جون تال سان هلندڙ حرڪتون ۽ تيز رفتار ڌنون نمايان هونديون آهن، جن سان اڪثر '''دف''' وڄايو ويندو آهي. [[File:Folkloric Tanoura dance performed by man.jpg|thumb|تنورا ناچ پيش ڪندڙ هڪ رقاص.]] مصر کي اڪثر [[پيٽ جو ناچ|پيٽ واري ناچ]] جو اهم مرڪز سمجهيو وڃي ٿو. مصري پيٽ واري ناچ جا ٻه بنيادي انداز '''رقص بلدي''' (رقص بلدي) ۽ '''رقص شرقي''' (رقص شرقي) آهن. ان کان سواءِ ڪيترائي لوڪ ۽ ڪردار تي ٻڌل ناچ پڻ مصري طرز جي پيٽ واري ناچ جي پروگرام جو حصو ٿي سگهن ٿا. جديد '''شعبي ناچ''' (رقص شعبي) ۾ پڻ رقص بلديءَ جا ڪجهه عنصر ملن ٿا. پيٽ واري ناچ ۾ چيلهه، پيٽ ۽ ٻانهن جون نرم ۽ وهندڙ حرڪتون نمايان هونديون آهن. اهو عام طور [[طبلي|طبلي]] جي تال تي پيش ڪيو ويندو آهي ۽ مصري سئنيما ۽ ناٽڪ ۾ نسوانيت ۽ اسٽيج جي فن سان ويجهي لاڳاپي ۾ رهيو آهي. مصري ناچن جي ٻين مشهور قسمن ۾ صوفي '''تنورا ناچ''' (رقص التنورة) شامل آهي، جنهن ۾ رقاص ڪيترن تهن واريون رنگين گول دامن واريون پوشاڪون پائي مسلسل ڦرندو رهي ٿو. هي ناچ هڪ پاسي صوفي روحاني مشق طور وجداني حالت حاصل ڪرڻ لاءِ ڪيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ٻئي پاسي ميلن، ثقافتي تقريبن ۽ سياحتي هنڌن تي تفريحي لوڪ ناچ طور پڻ پيش ڪيو وڃي ٿو. === عجائب گهر === {{Main|مصر جي عجائب گهرن جي فهرست}} مصر دنيا جي قديم ترين تهذيبن مان هڪ جو وطن آهي. پنهنجي ڊگهي تاريخ دوران مصر ڪيترين قومن ۽ ثقافتن سان لاڳاپيل رهيو آهي ۽ هن ملڪ ۾ قبل از تاريخ دور کان وٺي [[قديم مصر]]، [[بطلمي مصر]]، [[رومي مصر]]، وچئين دور، عثماني دور ۽ [[محمد علي خاندان]] تائين ڪيترائي تاريخي مرحلا گذريا آهن. [[File:CairoEgMuseumTaaMask.jpg|thumb|[[توتنخامن]] جو تدفيني نقاب، جيڪو مصري قديم آثارن جي مشهور ترين شين مان هڪ آهي.]] مصر جي نمايان عجائب گهرن ۾ قاهره جو [[مصري عجائب گهر]] شامل آهي، جنهن ۾ 120,000 کان وڌيڪ تاريخي شيون محفوظ آهن. اهو دنيا جي وڏن قديم آثارن جي عجائب گهرن مان هڪ ۽ وچ اوڀر جو پهريون قومي عجائب گهر هو، جيڪو 1902ع ۾ کوليو ويو. [[مصري تهذيب جو قومي عجائب گهر]] مختلف تاريخي دورن جون لڳ ڀڳ 50,000 شيون محفوظ ڪري ٿو. 2021ع ۾ [[فرعونن جي سونهري جلوس]] دوران قديم مصر جي 22 بادشاهن ۽ راڻين جا ممي ٿيل لاش هتي منتقل ڪيا ويا. [[عابدين محل]] جو عجائب گهر پڻ مصر جي مشهور شاهي عجائب گهرن مان هڪ آهي. محل اندر پنج الڳ عجائب گهر موجود آهن، جن ۾ هٿيار، شاهي ذاتي شيون، چانديءَ جو سامان، تاريخي دستاويز ۽ مصري صدرن کي مليل تحفا رکيل آهن. [[File:Grand Egyptian Museum 2025 (57393).jpg|thumb|[[عظيم مصري عجائب گهر]].]] [[عظيم مصري عجائب گهر]] دنيا ۾ قديم مصري آثارن جو سڀ کان وڏو مجموعو رکندڙ عجائب گهر آهي ۽ هڪ ئي تهذيب لاءِ وقف ڪيل دنيا جو سڀ کان وڏو عجائب گهر پڻ آهي. اهو [[گيزا جا اهرام|گيزا جي قديم قبرستان]] کان لڳ ڀڳ ٻه ڪلوميٽر پري، 50 هيڪٽر ايراضيءَ تي قائم آهي. عجائب گهر جي ڇهن ماڙين واري وڏي داخلي هال ۾ 82 ٽن وزني [[راميسس ٻيون|راميسس ٻئي]] جو مجسمو رکيل آهي، جڏهن تہ هڪ وڏي ڏاڪڻ ۽ مختلف گيلرين ۾ قديم مصر جي تاريخ جي ڪيترن دورن جون شيون نمائش لاءِ رکيل آهن. توتنخامن لاءِ مخصوص نمائش ۾ سندس مقبري مان هٿ آيل لڳ ڀڳ 5,600 شيون شامل آهن، جن ۾ سونهري نقاب ۽ شاهي سامان پڻ شامل آهي. نمائش ٽن بنيادي موضوعن ــ زندگي، موت ۽ موت کان پوءِ جي زندگي ــ تي ترتيب ڏنل آهي. ان ۾ هڪ رستو سندس زندگي ۽ حڪومت کي تاريخي ترتيب سان بيان ڪري ٿو، جڏهن تہ ٻيو رستو سندس مقبري جي دريافت ۽ کوٽائيءَ تي ڌيان ڏئي ٿو. عجائب گهر 1 نومبر 2025ع تي باضابطه طور کوليو ويو. === ميلا ۽ تهوار === مصر ۾ ڪيترائي مسلم ۽ عيسائي مذهبي ڏينهن سرڪاري موڪلن طور ملهايا وڃن ٿا. انهن ۾ [[قبطي ڪرسمس]]، [[عيد الفطر]]، [[عيد الاضحيٰ]]، [[اسلامي نئون سال]]، [[عرفات جو ڏينهن]] ۽ [[ميلاد النبي]] شامل آهن. '''شم النسيم''' (شم النسيم) مصر جو ساليانو بهاري ميلو آهي، جيڪو سڀني مذهبن جا مصري گڏجي ملهائين ٿا ۽ سرڪاري موڪل پڻ آهي. اهو [[ايسٽر]] کان پوءِ ايندڙ سومر تي ملهايو ويندو آهي ۽ عام طور اپريل ۽ مئي جي وچ واري عرصي ۾ اچي ٿو. شم النسيم دوران ماڻهو باغن، نيل جي ڪنارن ۽ ٻين کليل هنڌن تي گڏجي پڪنڪ ڪن ٿا. روايتي کاڌن ۾ '''فسيخ'''، سلاد جا پن، ساوا بصر ۽ لوپن جا ٻج شامل آهن. اُبليل آنن کي رنگڻ، کائڻ يا تحفي طور ڏيڻ پڻ هن تهوار جي مشهور رسم آهي. عام طور هن جشن جون پاڙون 4,500 سال کان به پراڻين مصري بهاري رسمن سان ڳنڍيون وڃن ٿيون. '''مولد'''، يعني اوليائن يا مذهبي شخصيتن جا ساليانا ميلا، سڄي مصر ۾ هڪ پراڻي روايت آهن. گهڻا مولد اسلامي نوعيت جا آهن ۽ انهن ۾ [[ذڪر]]، دعا، صوفي موسيقي ۽ روحاني گڏجاڻيون شامل هونديون آهن. عيسائي مولد پڻ ڪيترين ساڳين سماجي ۽ جشن وارين روايتن سان ملهايا وڃن ٿا. اهي ميلا مذهبي عقيدت سان گڏ سماجي ۽ ثقافتي موقعا پڻ هوندا آهن. ڪنهن مزار يا مسجد جي چوڌاري زائرين دعا، مذهبي متنن جي تلاوت ۽ ٻين رسمن ذريعي برڪت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، جڏهن تہ ڀرپاسي جي گهٽين ۾ کاڌي، رانديڪن، جهنڊن ۽ عارضي دڪانن جا اسٽال لڳندا آهن. [[لڪسور]] ۾ ٿيندڙ '''مولد ابو الحجاج''' مصر جي وڏن مذهبي ميلن مان هڪ آهي، جنهن ۾ هزارين ماڻهو شرڪت ڪندا آهن. جلوس دوران ٻيڙين ۽ مذهبي نشانين کي شهر مان گهمايو ويندو آهي. هن رسم جون پاڙون قديم مصري [[اوپت ميلو|اوپت ميلي]] سان ملندڙ جلندڙ سمجهيون وڃن ٿيون. === کاڌ خوراڪ === {{Main|مصري کاڌ خوراڪ}} [[File:Koshary.jpg|thumb|'''ڪشري'''، مصر جي قومي کاڌن مان هڪ.]] مصري کاڌ خوراڪ جون پاڙون [[نيل ماٿري]] ۽ [[نيل ڊيلٽا]] جي زرعي روايتن ۾ آهن. مصري کاڌن ۾ مرغي، دالون، ڀاڄيون ۽ ميوا گهڻي مقدار ۾ استعمال ٿين ٿا. عام کاڌن ۾ '''محشي'''، يعني چانورن سان ڀريل ڀاڄيون ۽ انگورن جا پن؛ '''فلافل'''، جنهن کي مصر ۾ عام طور '''طعميه''' چيو وڃي ٿو؛ '''شاورما'''، '''ڪباب''' ۽ '''ڪفتا''' شامل آهن. روايتي مصري خاص کاڌن ۾ '''فول مدمس'''، يعني پچيل ۽ مسل ٿيل فوا ٻج؛ '''فطير'''، مختلف ڀرڻين سان ڪيترن تهن واري ماني؛ '''حواوشي'''، مصالحن واري قيمي سان ڀريل پڪل ماني؛ '''ملوخيه'''، جيوٽ جي پنن جو شوربو؛ ۽ '''ڪشري''' شامل آهن. ڪشري دال، چانورن ۽ پاستا جو ميلاپ آهي ۽ مصر جي سڀ کان مشهور قومي کاڌن مان هڪ آهي. ڪيترائي مصري کاڌا روايتي طور گهرن ۾ هٿ سان تيار ڪيا وڃن ٿا ۽ آهستي پچايا وڃن ٿا. اهي طريقا ڳوٺاڻن رڌڻين جي نسل در نسل منتقل ٿيندڙ روايتن سان لاڳاپيل آهن. اهڙن کاڌن ۾ '''باميه'''، يعني ڀينڊيءَ جو شوربو؛ '''قلقاس'''، يعني اربيءَ جو شوربو؛ '''رز معمر'''، کير، مکڻ ۽ ڪريم سان پڪل چانور؛ ۽ '''مڪرونه بالبشاميل'''، يعني قيمي ۽ بشاميل سان پڪل پاستا شامل آهن. ماني مصري کاڌ خوراڪ ۽ دسترخوان ۾ بنيادي حيثيت رکي ٿي ۽ ملڪ ۾ 60 کان وڌيڪ قسمن جون مانيون ملن ٿيون. '''عيش بلدي''' سڄي ڪڻڪ مان ٺهيل گول چپٽي ماني آهي، جيڪا تقريبن هر کاڌي سان کائي وڃي ٿي. اها رڳو ساٿي خوراڪ نه پر کاڌو کڻڻ، ٻوڙ ۾ ٻوڙڻ ۽ چٽڻ لاءِ به استعمال ڪئي وڃي ٿي. مصر ۾ پنير ٺاهڻ جي روايت [[مصر جو پهريون شاهي خاندان|پهرئين شاهي خاندان]] تائين پهچي ٿي. اڄ '''دمياطي پنير''' سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ قسمن مان هڪ آهي. گوشت به مصري کاڌ خوراڪ جو اهم حصو آهي. عام گوشتن ۾ ڪبوتر، مرغي، بدڪ، ٻٽيرو، هنج، رڍ ۽ ڳئون جو گوشت شامل آهن. '''بسطرمه''' لوڻ، مصالحن ۽ هوا ۾ سڪايل ڳئون يا پاڻيءَ جي مينهن جي گوشت مان ٺاهي وڃي ٿي، جڏهن تہ '''سجق''' مصالحن واري قيمي مان تيار ڪيل ساسج آهي. مڇي، خاص طور '''تلاپيا''' ۽ '''ملٽ'''، وڏي مقدار ۾ کاڌي وڃي ٿي. [[اسڪندريه]]، [[سوئيز]] ۽ [[پورٽ سعيد]] جهڙن سامونڊي شهرن ۾ سامونڊي خوراڪ وڌيڪ عام آهي. مصري کاڌ خوراڪ جو وڏو حصو ڀاڄين تي ٻڌل آهي. ان جا اهم سبب چراگاهن جي محدود ايراضي، تاريخي زرعي روايتون ۽ [[قبطي عيسائي]] مذهبي روزا آهن، جن دوران ڪيترائي قبطي جانورن مان حاصل ٿيندڙ کاڌا استعمال نٿا ڪن. مصري رڌ پچاءَ ۾ جيرو، ڌاڻا، الائچي، مرچ، سونف، تيز پات، سوئا، پارسلي، ٿوم، ادرڪ، دارچيني، پودينو ۽ لونگ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا، جن مان جيرو سڀ کان وڌيڪ عام مصالحو آهي. مشهور مٺاڻن ۾ '''بقلاوه'''، '''بسبوسه'''، '''ڪنافه''' ۽ '''قطايف''' شامل آهن، جن ۾ کجور، ماکي، شربت، ميوا ۽ سوجي گهڻو استعمال ٿين ٿا. چانهه مصر جو قومي مشروب سمجهي وڃي ٿي، جڏهن تہ ڪافي پڻ عام آهي ۽ روايتي طور ترڪي طريقي سان تيار ڪئي وڃي ٿي. ٻين مشهور مشروبات ۾ '''ڪركديه'''، يعني گلِ گڙهل جي چانهه؛ '''عصير قصب'''، ڪمند جو رس؛ '''عرق سوس'''، مُليٺي جو رس؛ '''خروب'''، ڪاروب جو مشروب؛ '''قمر الدين'''، خوبانيءَ جو مشروب؛ ۽ '''سوبيه'''، مٺي ناريل کير جو مشروب شامل آهن. شراب وارن مشروبات مان بيئر سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ آهي. '''بوزه''' جهڙا روايتي قسم جَوَ ۽ مانيءَ مان تيار ڪيا وڃن ٿا ۽ انهن جو استعمال مصر جي قبل از شاهي دور تائين پهچي ٿو. === رانديون === [[File:Crowd in Cairo Stadium.jpg|thumb|[[قاهره بين الاقوامي اسٽيڊيم]] ۾ [[مصر جي قومي فٽبال ٽيم]] جو مقابلو ڏسندڙ تماشائي.]] [[فٽبال]] مصر جي سڀ کان وڌيڪ مقبول قومي راند آهي. [[قاهره ڊربي]] آفريڪا جي سڀ کان سخت مقابلي وارن ڊربين مان هڪ آهي، ۽ [[بي بي سي]] ان کي دنيا جي ستن سڀ کان سخت فٽبال ڊربين مان هڪ قرار ڏنو آهي. [[الاهلي ايس سي]]، [[آفريقي فٽبال ڪنفيڊريشن]] موجب ويهين صديءَ جو آفريڪا جو سڀ کان ڪامياب ڪلب آهي، جڏهن تہ ان جو روايتي حريف [[زمالڪ ايس سي]] به براعظم جي ڪامياب ترين ڪلبن مان هڪ آهي. الاهلي کي ”صديءَ جو آفريقي ڪلب“ پڻ چيو وڃي ٿو. ويهن بين الاقوامي لقبن سان الاهلي عالمي سطح تي سڀ کان وڌيڪ بين الاقوامي ڪلب اعزاز حاصل ڪندڙ ڪلبن مان هڪ رهيو آهي، ۽ ان لحاظ کان [[اي سي ميلان]] ۽ [[بوڪا جونيئرز]] کان اڳتي رهيو آهي، جن ٻنهي وٽ ارڙهن اهڙا لقب هئا. [[مصر جي قومي فٽبال ٽيم]]، جنهن کي عام طور ”فرعون“ چيو وڃي ٿو، [[آفريڪا ڪپ آف نيشنز]] ست ڀيرا کٽي چڪي آهي، جن ۾ 2006ع، 2008ع ۽ 2010ع ۾ لڳاتار ٽي لقب شامل آهن. اها آفريڪا جي ڪامياب ترين قومي ٽيمن مان هڪ آهي ۽ هڪ وقت [[فيفا عالمي درجابندي]] جي مٿين ڏهن ٽيمن ۾ پڻ شامل رهي. مصر چار ڀيرا [[فيفا ورلڊ ڪپ]] لاءِ ڪواليفاءِ ڪري چڪو آهي. [[محمد صلاح]] آخري ڪواليفائنگ مقابلي ۾ ٻه گول ڪري مصر کي [[2018ع فيفا ورلڊ ڪپ]] تائين پهچائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. مصر جي نوجوان قومي ٽيم، جيڪا ”نوجوان فرعون“ جي نالي سان پڻ سڃاتي وڃي ٿي، 2001ع ۾ [[ارجنٽينا]] ۾ ٿيل [[فيفا نوجوانن جو ورلڊ ڪپ]] ۾ ٽامي جو تمغو حاصل ڪيو. مصر 1928ع ۽ 1964ع جي [[اونهاري اولمپڪس]] جي فٽبال مقابلن ۾ چوٿين نمبر تي رهيو. [[اسڪواش]] ۽ [[ٽينس]] پڻ مصر ۾ مشهور رانديون آهن. مصري اسڪواش ٽيم 1930ع واري ڏهاڪي کان بين الاقوامي مقابلن ۾ نمايان رهي آهي. [[عمرو شبانا]]، [[علي فرج]] ۽ [[رامي عاشور]] مصر جي مشهور اسڪواش رانديگرن مان آهن، ۽ اهي سڀ عالمي درجابنديءَ ۾ پهرين نمبر تائين پهچي چڪا آهن. مصر اسڪواش جا عالمي مقابلا پنج ڀيرا کٽي چڪو آهي، جن مان تازو لقب 2019ع ۾ حاصل ٿيو. مصر 1999ع ۾ [[آءِ ايڇ ايف مردن جي هينڊ بال عالمي چيمپيئن شپ]] جي ميزباني ڪئي ۽ 2021ع ۾ ٻيهر هن مقابلي جي ميزباني ڪئي. 2001ع ۾ مصر جي قومي هينڊ بال ٽيم هن مقابلي ۾ چوٿين نمبر تي پهچي پنهنجي بهترين نتيجن مان هڪ حاصل ڪيو. مصر [[آفريقي مردن جي هينڊ بال چيمپيئن شپ]] پنج ڀيرا کٽي چڪو آهي ۽ براعظم جي مضبوط ترين هينڊ بال ٽيمن مان هڪ رهيو آهي. مصر 2013ع ۾ [[ڀونوچ سامونڊي رانديون]]، 2004ع ۾ سامونڊي ڪناري واري هينڊ بال جي عالمي چيمپيئن شپ ۽ 2010ع ۾ [[اونهاري نوجوان اولمپڪس]] ۾ پڻ ڪاميابيون حاصل ڪيون. آفريقي ملڪن مان مصر جي قومي باسڪيٽ بال ٽيم [[باسڪيٽ بال ورلڊ ڪپ]] ۽ [[اونهاري اولمپڪس]] ۾ بهترين تاريخي نتيجن مان ڪجهه حاصل ڪيا آهن. ٽيم [[آفريقي باسڪيٽ بال چيمپيئن شپ]] ۾ مجموعي طور رڪارڊ 16 تمغا پڻ حاصل ڪيا آهن. مصر 1912ع کان [[اونهاري اولمپڪس]] ۾ حصو وٺندو رهيو آهي. ملڪ ڪيترن ٻين بين الاقوامي راندين جي مقابلن جي پڻ ميزباني ڪئي آهي، جن ۾ 1951ع جون پهريون [[ڀونوچ سامونڊي رانديون]]، [[1991ع آل آفريڪا گيمز]]، [[2009ع فيفا انڊر-20 ورلڊ ڪپ]] ۽ 1953ع، 1965ع ۽ 2007ع جون [[پين عرب رانديون]] شامل آهن. == ميڊيا== {{Main|مصر جي ميڊيا }} ===اخبارون=== [[File:الصادرة الاولى الوقائع المصرية.jpg|thumb|1828ع ۾ [[اميريه پريس]] پاران ڇپيل ''[[الوقائع المصرية]]'' جو پهريون شمارو. اهو ۽ ان کان اڳ وارو ''جورنال الخديوي'' عربي ٻوليءَ جي سڀ کان قديم اخبارن مان شمار ٿين ٿا.]] مصر ۾ اخبارن جي تاريخ [[مصر تي فرانسيسي مهم]] سان شروع ٿي، جڏهن [[نيپولين بوناپارٽ]] 1798ع ۾ [[قاهره]] ۾ عربي ۽ فرينچ ٻولين جي ڇاپخاني جو قيام ڪيو، جنهن کان پوءِ سرڪاري ڇاپخاني جي شروعات ٿي. [[محمد علي پاشا]] جي دور ۾ ''جورنال الخديوي'' نالي هڪ ماهوار سرڪاري پڌرنامو جاري ٿيو، جيڪو 1828ع ۾ ''[[الوقائع المصرية]]'' ۾ تبديل ٿيو ۽ مصر جي پهرين باقاعده اخبار بڻيو. ان کان پوءِ 1875ع ۾ ''[[الاهرام]]'' اخبار جاري ٿي.<ref name="أحممروش">[https://classic.aawsat.com/leader.asp?section=3&article=55874&issueno=8316 قصة الصحافة في مصر - أحمد حمروش - الشرق الأوسط] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150120115109/http://classic.aawsat.com/leader.asp?section=3&article=55874&issueno=8316|date=20 January 2015}}</ref> [[مصر جي سرڪاري گزيٽ|سرڪاري گزيٽ]] ملڪ ۾ قانوني ترميمن، صدارتي فرمانن ۽ سرڪاري فيصلن جي اشاعت لاءِ مخصوص سرڪاري اخبار آهي، جڏهن تہ [[وچ اوڀر خبر ايجنسي]] مصر جي سرڪاري خبر ايجنسي آهي. مصر ۾ ڪيترائي وڏا صحافتي ادارا ڪم ڪن ٿا، جن ۾ [[الاهرام ادارو]]، [[اخبار اليوم]]، [[دار التحرير للطبع والنشر|دار التحرير]] ۽ [[المصري اليوم]] شامل آهن. ڪيترين اخبارن ۽ رسالن جون عربي ٻوليءَ ۾ ويب سائيٽون پڻ موجود آهن، جڏهن تہ ڪجهه اخبارون انگريزي ۽ فرينچ ٻولين ۾ پڻ شايع ٿين ٿيون.<ref name="masress.com1">[https://www.masress.com/alkahera/2657 مصرس : توثيق تاريخ الصحافة المصرية في ذاكرة مصر المعاصرة] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170512182640/http://www.masress.com/alkahera/2657|date=12 May 2017}}</ref><ref>[https://www.ao-academy.org/docs/20.pdf قصة الصحافة في مصر منذ نشأتها إلى منتصف القرن العشرين - الدكتور عبد اللطيف حمزة - The Arabic Academy In Denmark] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131145254/http://www.ao-academy.org/docs/20.pdf|date=31 January 2012}}</ref> مصر علائقائي ميڊيا جو هڪ اهم مرڪز آهي ۽ ان جو پريس عرب دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ اثرائتن ميڊيا ادارن مان شمار ٿئي ٿو. ڇپائيءَ جي پريس پهريون ڀيرو [[نيپولين بوناپارٽ]] جي مصر ۽ شام واري فرينچ مهم دوران مصر ۾ آندي وئي. اوڻيهين صديءَ جي گهڻي حصي دوران [[اسڪندريه]] مصري صحافت جو مرڪز رهيو، جتي ڪيترائي ادبي رسالا شروع ٿيا، جيڪي پوءِ قاهره منتقل ٿيا. 1890ع واري ڏهاڪي تائين [[قاهره]] صحافتي سرگرمين جو مکيه مرڪز بڻجي چڪو هو، جتي ملڪ جي لڳ ڀڳ 65 سيڪڙو اشاعتون ڇپجنديون هيون، جڏهن تہ اسڪندريه جو حصو لڳ ڀڳ 28 سيڪڙو هو. اڄ مصر جو ڇپيل ميڊيا انتهائي گهڻ رخو آهي، جنهن ۾ 600 کان وڌيڪ اخبارون، رسالا ۽ مخزن شامل آهن. ملڪ جا ٽي اهم سرڪاري پريس ادارا [[الاهرام]]، [[الاخبار]] ۽ [[دار التحرير]] آهن. دار التحرير هڪ وڏي اشاعتي اداري طور مختلف ٻولين ۾ ڪيترائي اخبارون ۽ رسالا شايع ڪري ٿو، جن ۾ ''[[الجمهورية]]''، ''دي ايجپٽين گزيٽ'' ۽ ''لي پروگريس ايجپتين'' شامل آهن. === ٽيليويزن === [[File:Kairo 01.jpg|thumb|قاهره ۾ مصري ٽيليويزن جي عمارت، جيڪا هاڻي [[مصر جي قومي ميڊيا اداري]] جو حصو آهي.]] مصر ۾ ٽيليويزن نشريات جي شروعات 1960ع ۾ ٿي، جڏهن ''العربي ٽيليويزن'' قائم ڪيو ويو، جيڪو [[متحده عرب جمهوريه]] جي دور ۾ مصر ۽ شام لاءِ پروگرام نشر ڪندو هو. شروعات ۾ هڪ ئي چينل روزانو لڳ ڀڳ ڇهه ڪلاڪ نشريات ڪندو هو. 1961ع ۾ [[مصر جو ٻيو چينل]] شروع ٿيو ۽ 1962ع ۾ ٽيون ٽيليويزن چينل پڻ نشريات شروع ڪئي. مصر جو پهريون سيٽلائيٽ چينل 1990ع ۾ شروع ٿيو. بعد ۾ سيٽلائيٽ شعبي ۾ ''المصرية 1'' ۽ [[نيل ٽيليويزن نيٽ ورڪ|نيل انٽرنيشنل]] جهڙا چينل شامل ٿيا، جن مان نيل انٽرنيشنل انگريزي، فرينچ ۽ عبراني ٻولين ۾ پڻ پروگرام نشر ڪندو آهي. 1990ع واري ڏهاڪي دوران چوٿين کان اٺين چينل تائين ڪيترائي علائقائي چينل پڻ قائم ڪيا ويا.<ref name="moinfo.gov.eg">[http://www.moinfo.gov.eg/page.php?ID=2 تاريخ الإعلام المصري - الموقع الرسمي لوزارة الإعلام] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150120125116/http://www.moinfo.gov.eg/page.php?ID=2|date=20 January 2015}}</ref> 1998ع ۾ مصر پنهنجي سيٽلائيٽ [[نائل سيٽ 101]] جي لانچ سان سيٽلائيٽ نشريات جي نئين دور ۾ داخل ٿيو. [[31 مئي]] 1998ع تي [[نيل ٽيليويزن نيٽ ورڪ|نيل جي خصوصي چينلن]] جي آزمائشي نشريات شروع ٿي ۽ ساڳئي سال آڪٽوبر ۾ باقاعده نشريات جو آغاز ٿيو. اهي چينل نائل سيٽ، انٽيل سيٽ ۽ ٻين سيٽلائيٽن وسيلي نشر ٿيندا هئا. انهن ۾ ڊراما، خاندان ۽ ٻار، راندين، ثقافت، وندر، تعليم ۽ سائنسي تحقيق جا چينل شامل هئا. 2000ع ۾ [[نائل سيٽ 102]] پڻ خلا ۾ موڪليو ويو. 2000ع ۾ [[مصري ميڊيا پروڊڪشن سٽي]] [[ڇهين آڪٽوبر شهر]] ۾ قائم ڪئي وئي. هتي نائل سيٽ سيٽلائيٽن جي مکيه ڪنٽرول سهولت سان گڏ ڪيترائي ٽيليويزن ۽ فلمي اسٽوڊيو، ۽ کليل فضائي شوٽنگ جا علائقا موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://empc.com.eg?page_id=65 |title=عن الشركة - الشركة المصرية لمدينة الإنتاج الإعلامى |website=empc.com.eg |access-date=12 October 2017 |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20180730115421/http://empc.com.eg/arabic/?page_id=65 |archive-date=30 July 2018 |url-status=dead }}</ref> === ريڊيو === {{Main|مصري ريڊيو}} مصر ۾ ريڊيو نشريات جي شروعات 1920ع واري ڏهاڪي ۾ ٿي. شروعاتي ريڊيو اسٽيشنون گهڻو ڪري [[قاهره]] ۽ [[اسڪندريه]] ۾ قائم هيون ۽ خانگي تنظيمن يا فردن جي ملڪيت هيون. [[31 مئي]] 1934ع تي مصر جي حڪومت جي ملڪيت هيٺ پهرين سرڪاري ريڊيو اسٽيشن باقاعده نشريات شروع ڪئي.<ref>{{Citation |title=الإذاعة والتليفزيون، الهيئة العامة للاستعلامات |url=http://www.sis.gov.eg/Ar/Arts&Culture/tv/071600000000000001.htm |access-date=2026-08-10 |archive-date=2010-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100505034648/http://www2.sis.gov.eg/Ar/Arts%26Culture/tv/071600000000000001.htm |url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100505034648/http://www2.sis.gov.eg/Ar/Arts&Culture/tv/071600000000000001.htm|date=5 May 2010}}</ref> مصر ۾ ڪيترائي قومي ۽ مقامي ريڊيو نيٽ ورڪ ڪم ڪن ٿا، جيڪي وچولي لهر، مختصر لهر ۽ [[ايف ايم]] ذريعي نشريات ڪن ٿا. انهن ۾ عام پروگرام، قرآن ڪريم ريڊيو، نوجوانن ۽ راندين جو ريڊيو ۽ وچ اوڀر ريڊيو شامل آهن. ان کان سواءِ ٻاهرين ملڪن لاءِ نشريات ڪندڙ ريڊيو سروسون پڻ موجود آهن، جيڪي ڪيترين ٻولين ۾ مختصر لهرن وسيلي پروگرام نشر ڪن ٿيون. [[صوت العرب]] عربي ٻوليءَ ۾ پروگرام نشر ڪري ٿو ۽ ان جون نشريات عرب دنيا ۽ ٻين علائقن تائين پهچن ٿيون. مصر ۾ ثقافتي پروگرام، موسيقيءَ جو پروگرام ۽ يورپي پروگرام جهڙيون خصوصي ريڊيو خدمتون پڻ موجود آهن، جڏهن تہ بعد ۾ [[ريڊيو مصر]] پڻ شروع ڪيو ويو.<ref name="masress.com">[https://www.masress.com/alwafd/49676 مصرس :سبعون عاماً على نشأة الإذاعة المصرية الإذاعة المصرية] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170715150902/http://www.masress.com/alwafd/49676|date=15 July 2017}}</ref><ref name="coptichistory.org">[http://www.coptichistory.org/new_page_2925.htm الإذاعة والتلفزيون بمصر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170413094153/http://www.coptichistory.org/new_page_2925.htm|date=13 April 2017}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[مصر جو خاڪو]] * [[قديم مصر جو خاڪو]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{OIC}} [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:مصر]] [[زمرو:ٻن کنڊن ۾ ملڪ]] [[زمرو:آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر جا ملڪ]] [[زمرو:اتر آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:بي آر آءِ سي ايس قومون]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:عرب ليگ جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:آفريڪي يونين جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:عربي ٻولي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] 8w2ma6ljdzssulmk6s3n15cno0ej37p 0 16777 414912 414158 2026-09-26T03:43:34Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414912 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = نيو يارڪ <!-- نالو بحث کان سواءِ تبديل نه ڪيو وڃي --> | settlement_type = [[نيو يارڪ (رياست) جون انتظامي ورهاستون#شهر|شهر]] | named_for = [[جيمز ٻيون، انگلينڊ جو بادشاهه|جيمز، ڊيوڪ آف يارڪ]]<ref name="homberger400"/> <!-- تصويرون --> | image_skyline = {{multiple image | total_width = 300 | border = infobox | perrow = 1/3/3/2 | caption_align = center | image1 = View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg | alt1 = مڊ ٽائون مين ھٽن | caption1 = [[مڊ ٽائون مين ھٽن]]؛ وچ ۾ [[ايمپائر اسٽيٽ بلڊنگ]] ۽ پسمنظر ۾ [[لوئر مين ھٽن]] ۽ [[ون ورلڊ ٽريڊ سينٽر]] | image2 = 67º Período de Sesiones de la Asamblea General de Naciones Unidas (8020913157) (cropped).jpg | alt2 = گڏيل قومن جو هيڊڪوارٽر | caption2 = [[گڏيل قومن جو هيڊڪوارٽر]] | image3 = Statue-of-Liberty-New-York-2014.jpg | alt3 = آزاديءَ جو مجسمو | caption3 = [[آزاديءَ جو مجسمو]] | image4 = New york times square-terabass (cropped).jpg | alt4 = ٽائمز اسڪوائر جون روشن بتيون | caption4 = [[ٽائمز اسڪوائر]] | image5 = UnisphereNYC.jpg | alt5 = يوني اسفيئر | caption5 = [[يوني اسفيئر]] | image6 = Global Citizen Festival Central Park New York City from NYonAir (15351915006).jpg | alt6 = سينٽرل پارڪ | caption6 = [[سينٽرل پارڪ]] | image7 = Spiderweb BB jeh.jpg | alt7 = بروڪلن پل | caption7 = [[بروڪلن پل]] | image8 = Look_out_point_(cropped).jpg | alt8 = ويرا زانو–نيروز پل | caption8 = [[ويرا زانو–نيروز پل]] | image9 = New York Botanical Garden April 2015 010.jpg | alt9 = نيو يارڪ بوٽنيڪل گارڊن لائبريري | caption9 = [[نيو يارڪ بوٽنيڪل گارڊن لائبريري]] }} | image_flag = Flag of New York City.svg | flag_size = 110 | image_seal = Seal of New York City BW.svg | seal_size = 90 | image_blank_emblem = NYC Logo Wolff Olins.svg{{!}}class=skin-invert | blank_emblem_size = 115 | blank_emblem_type = [[ورڊ مارڪ]] <!-- نقشو --> | mapframe = yes | mapframe-zoom = 8 | mapframe-wikidata = yes | mapframe-point = none | mapframe-stroke-width = 1 | map_caption = نيو يارڪ شهر جو انٽرايڪٽو نقشو | pushpin_map = New York#USA | pushpin_label_position = top | pushpin_label = {{nowrap|نيو يارڪ شهر}} | pushpin_map_caption = [[نيو يارڪ (رياست)|نيو يارڪ رياست]] ۾ مقام##آمريڪا ۾ مقام | pushpin_relief = yes | coordinates = {{Coord|region:US-NY_type:city|format=dms|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = <ref name="GR1">{{Cite web |date=February 12, 2011 |title=US Gazetteer files: 2010, 2000, and 1990 |url=https://www.census.gov/geographies/reference-files/time-series/geo/gazetteer-files.html |access-date=April 23, 2011 |publisher=[[United States Census Bureau]] }}</ref> <!-- انتظامي حيثيت --> | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{Flag|United States}} | subdivision_type2 = [[آمريڪا جون رياستون|رياست]] | subdivision_name2 = {{Flag|New York}} | parts_type = [[آمريڪا جون ڪائونٽيون|جزوي ڪائونٽيون]] ([[نيو يارڪ شهر جا بورو|بورو]]) | parts = {{ubl |[[برونڪس|برونڪس (دي برونڪس)]] |[[بروڪلن|ڪنگز (بروڪلن)]] |[[مين ھٽن|نيو يارڪ (مين ھٽن)]] |[[ڪئينس|ڪئينس (ڪئينس)]] |[[اسٽيٽن آئلينڊ|رچمنڊ (اسٽيٽن آئلينڊ)]] }} <!-- قيام --> | established_title = [[نيو ايمسٽرڊيم#ڊچن جي واپسي|آبادڪاري]] | established_date = {{start date and age|1624|5|20|p=yes}} | established_title1 = [[نيو ايمسٽرڊيم#انگريزن جو قبضو|موجوده نالو]] | established_date1 = {{start date and age|1664|9|8|p=yes}} | established_title2 = [[گريٽر نيو يارڪ شهر|گڏيل شهر جو قيام]] | established_date2 = {{start date and age|1898|1|1|p=yes}} <!-- حڪومت --> | government_type = [[ميئر–ڪائونسل حڪومت|طاقتور ميئر–ڪائونسل نظام]] | governing_body = [[نيو يارڪ سٽي ڪائونسل]] | founder = [[ڊچ ويسٽ انڊيا ڪمپني]] | leader_title = [[نيو يارڪ شهر جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[زوهران ممداني]] ([[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (آمريڪا)|ڊيموڪريٽ]]) <!-- ايراضي --> | total_type = ڪل | unit_pref = Imperial | area_footnotes = <ref name="TigerWebMapServer">{{cite web |title=ArcGIS REST Services Directory |url=https://tigerweb.geo.census.gov/arcgis/rest/services/TIGERweb/Places_CouSub_ConCity_SubMCD/MapServer |publisher=United States Census Bureau |access-date=September 20, 2022 }}</ref> | area_total_sq_mi = 472.43 | area_total_km2 = 1223.59 | area_land_sq_mi = 300.46 | area_land_km2 = 778.18 | area_water_sq_mi = 171.97 | area_water_km2 = 445.41 <!-- اوچائي --> | elevation_min_ft = 0 | elevation_max_m = 122 | elevation_max_ft = 401 | elevation_footnotes = <ref name="GR3">{{Cite web |date=June 23, 2018 |title=US Board on Geographic Names |url=http://geonames.usgs.gov/ |access-date=January 31, 2008 |publisher=[[United States Geological Survey]] }} Search for feature ID 975772.</ref> | elevation_max_footnotes = {{Efn|نيو يارڪ شهر جو سڀ کان اوچو مقام [[ٽوڊٽ هِل]] آهي.}} <!-- آبادي --> | population_as_of = [[2020 آمريڪي آدمشماري|2020]] | population_total = 8804190 | population_rank = [[آباديءَ جي لحاظ کان آمريڪي شهرن جي فهرست|آمريڪا ۾ پهريون]] | population_density_sq_mi = 29,302.7 | population_density_km2 = 11313.8 | population_est = {{DecreaseNeutral}} 8,584,629 | pop_est_as_of = 2025 | pop_est_footnotes = <ref name=NYCQuickFacts/> | population_metro = 20140470 | population_metro_footnotes = <ref name="2020Pop">{{cite web |title=2020 Population and Housing State Data |url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |publisher=[[United States Census Bureau]] |date=August 12, 2021 |access-date=November 24, 2021}}</ref> | population_urban = 19426449 | population_urban_footnotes = <ref name="urban area">{{cite web |url=https://www.census.gov/programs-surveys/geography/guidance/geo-areas/urban-rural.html |title=List of 2020 Census Urban Areas |website=census.gov |publisher=United States Census Bureau |access-date=January 8, 2023 }}</ref> | population_density_urban_km2 = 2309.2 | population_density_urban_sq_mi = 5980.8 | population_demonym = نيو يارڪر <!-- معيشت --> | demographics_type2 = جي ڊي پي | demographics2_footnotes = <ref name="bea.gov" /><ref name="fred.stlouisfed.org">{{citation |title=Total Gross Domestic Product for New York-Newark-Jersey City, NY-NJ-PA (MSA) |url=https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP35620 |website=fred.stlouisfed.org }}</ref> | demographics2_title1 = شهر | demographics2_info1 = 1.378 ٽريلين آمريڪي ڊالر (2024) | demographics2_title2 = ميٽرو | demographics2_info2 = 2.443 ٽريلين آمريڪي ڊالر (2024) ([[جي ڊي پي جي لحاظ کان آمريڪي ميٽروپوليٽن علائقن جي فهرست|پهريون]]) <!-- وقت --> | timezone1 = [[ايسٽرن ٽائيم زون|EST]] | utc_offset1 = −5 | timezone1_DST = [[ايسٽرن ٽائيم زون|EDT]] | utc_offset1_DST = −4 <!-- پوسٽ ۽ رابطي جا ڪوڊ --> | postal_code_type = [[زپ ڪوڊ]] | postal_code = 100xx–104xx, 11004–05, 111xx–114xx, 116xx | area_codes = [[ايريا ڪوڊ 212، 646 ۽ 332|212/646/332]]، [[ايريا ڪوڊ 718، 347 ۽ 929|718/347/929]]، [[ايريا ڪوڊ 917|917]] <!-- سڃاڻپ --> | blank_name = [[فيڊرل انفارميشن پروسيسنگ اسٽينڊرڊز]] (FIPS ڪوڊ) | blank_info = 36-51000 | blank1_name = [[جيوگرافڪ نيمز انفارميشن سسٽم]](GNIS فيچر آءِ ڊي) | blank1_info = 975772 | blank2_name = اھم ھوائي اڏا | blank2_info = جان ايف. ڪينيڊي انٽرنيشنل ايئرپورٽ، نيوآرڪ لبرٽي انٽرنيشنل ايئرپورٽ، لا گارڊيا ايئرپورٽ | blank4_name = ڪميوٽر ريل | blank4_info = ايل ٽي آر ميٽرو نارٿ، اين جي ٽرانزٽ ريل آپريشن، ٽرانزٽ | blank5_name = ريپڊ ٽرانزٽ | blank5_info = نيو يارڪ شھر جي سب وي، اسٽيٽن آئلينڊ ريلوي، پئٿ ريلوي سسٽم <!-- blank fields (section 2) -->| blank_name_sec2 = نيو يارڪ شھر جي پکيڙ ۾ وڏي ۾ وڏي ڪائونٽي | blank_info_sec2 = ڪئينس – {{convert|109|sqmi|km2}} | blank1_name_sec2 = آبادي ۾ وڏي ۾ وڏي ڪائونٽي | blank1_info_sec2 = بروڪلين (2,636,735 – 2015 est)<ref name=BrooklynQuickFacts>{{cite web |title=State & County QuickFacts – Kings County (Brooklyn Borough), New York |url=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/36/36047.html |publisher=United States Census Bureau |accessdate=March 24, 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160217175357/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/36/36047.html |archivedate=February 17, 2016 |df=}}</ref> | blank2_name_sec2 = جي ڊي پي ۾ وڏي ۾ وڏي ڪائونٽي (2015) | blank2_info_sec2 = مين ھيٽن – US$630 billion<ref name="bea.gov"/> | website = {{URL|www.nyc.gov}} <!-- عرف --> | nicknames = [[دي بگ ايپل|بگ ايپل]]، [[دي سٽي ديٽ نيور سليپس (عرف)|اهو شهر جيڪو ڪڏهن به نٿو سمهِي]]، [[سالماگنڊي (رسالو)|گوٿم]]،<ref>{{cite web |last=Nigro |first=Carmen |url=https://www.nypl.org/blog/2011/01/25/so-why-do-we-call-it-gotham-anyway |title=So, Why Do We Call It Gotham, Anyway? |publisher=[[New York Public Library]] |date=January 25, 2011 |access-date=March 3, 2023 |quote=هتي اسان کي معلوم ٿئي ٿو ته ”گوٿم“ جو اصطلاح ليکڪ واشنگٽن ارونگ سان لاڳاپيل آهي، جيڪو پنهنجي مختصر ڪهاڻين ''The Legend of Sleepy Hollow'' ۽ ''Rip Van Winkle'' لاءِ مشهور آهي. هتي اهو به معلوم ٿئي ٿو ته ارونگ 1807ع ۾ جڏهن شهر کي هي عرف ڏنو هو ته اهو گهڻو ساراهه وارو نالو نه هو.}}</ref> ۽ [[نيو يارڪ شهر جا عرف|ٻيا]] }} ''' نيو يارڪ شھر''' (<small>'''New York City'''</small>) يا مختصر طور تي "<small>'''NYC'''</small>" يا "<small>'''NY'''</small>"، [[آمريڪا]] جو آبادي ۽ پکيڙ ۾ سڀ کان وڏو شھر آھي،<ref name=2014NYCest2>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2018/03/22/nyregion/new-york-city-population.html |title=New York City’s Population Hits a Record 8.6 Million |newspaper=[[The New York Times]] |accessdate=March 22, 2018}}</ref> جنھن جي آبادي سال <small>'''2018'''</small>ع ۾ '''<small>83,98,748</small>''' ھئي.<ref name=2018Estimate>{{Cite web|url=https://www1.nyc.gov/site/planning/data-maps/nyc-population/current-future-populations.page|title=NYC Population: Current and Projected Populations|website=www1.nyc.gov|access-date=2019-05-02}}</ref> ھي شھر لڳ ڀڳ {{convert|302.6|sqmi|km2}} جي پکيڙ تي ڦهليل آهي.<ref>[https://www.census.gov/quickfacts/table/PST045216/3651000 Quick Facts for New York city, New York], [[United States Census Bureau]]. Accessed February 9, 2017.</ref><ref>[http://www.nyc.gov/html/dep/html/stormwater/index.shtml Stormwater] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170125025731/http://www.nyc.gov/html/dep/html/stormwater/index.shtml|date=January 25, 2017}}, [[New York City Department of Environmental Protection]]. Accessed February 9, 2017. "These impervious surfaces cover approximately 72% of New York City's 305 square miles in land area and generate a significant amount of stormwater."</ref> اھو آمريڪا جو سڀ کان گھاٽي آبادي وارو شھر پڻ آهي.<ref name="density2">{{cite web|url=http://www.governing.com/blogs/by-the-numbers/most-densely-populated-cities-data-map.html|title=Mapping the Nation's Most Densely Populated Cities|author=Mike Maciag|date=October 2, 2013|publisher=Governing – The States and Localities|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160827080100/http://www.governing.com/blogs/by-the-numbers/most-densely-populated-cities-data-map.html|archivedate=August 27, 2016|accessdate=August 27, 2016|df=}}</ref> [[فائل:New York World's Fair August 1964.jpeg|thumb|right|alt=A spherical sculpture and several attractions line a park during a World's Fair. |<small>ڪرونا پارڪ جتي يوني اسفيئر ڏيکاريل آهي</small>]] [[فائل:Statue of Liberty, NY.jpg|thumb|<small>ازادي جو مجسمو جيڪو لبرٽي ٻيٽ تي واقع آھي</small><ref>{{cite web |title=Statue of Liberty |work=World Heritage |publisher=UNESCO |url=http://whc.unesco.org/en/list/307 |accessdate=July 18, 2015}}</ref>]] ھي شھر دنيا جي سڀ کان وڏو ميٽروپوليٽن آهي<ref>{{cite web|url=http://demographia.com/db-worldua.pdf|title=World Urban Areas|publisher=Demographia|year=2018|accessdate=March 27, 2018}}</ref> ۽ دنيا جي سڀ کان وڏن آبادي وارن شھرن مان ھڪ آھي،<ref>{{cite web |url=http://www.mongabay.com/cities_urban_01.htm |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20091009143739/http://www.mongabay.com/cities_urban_01.htm |dead-url=yes |archive-date=October 9, 2009 |title=World's Largest Urban Areas [Ranked by Urban Area Population] |publisher=Rhett Butler |year=2003–2006 |accessdate=April 26, 2011}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.worldatlas.com/citypops.htm |title=Largest Cities of the World – (by metro population) |publisher=Woolwine-Moen Group d/b/a Graphic Maps |accessdate=April 26, 2011}}</ref> جنھن جي آبادي سال 2018ع جي آدمشماري ۾ 1,99,79,477 ھئي. ھن کي دنيا جي معاشي طاقت وارو شھر پڻ چوندا آهن ۽ ھي الفا شھرن ۾ شامل آھي.<ref>{{cite web |url=http://www.mori-m-foundation.or.jp/english/research/project/6/pdf/GPCI2009_English.pdf |title=Global Power City Index 2009 |publisher=The Mori Memorial Foundation |accessdate=June 1, 2012}}</ref> ھن کي ثقافتي شھر پڻ چوندا آهن،<ref name=NYCWorld'sGreatestCity/><ref name="cultural2">{{cite web |url=http://www.iceland.is/iceland-abroad/us/nyc/cultural-affairs/ |title=Consulate General of Iceland New York Culture |publisher=Consulate General of Iceland New York |accessdate=July 1, 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130205061848/http://www.iceland.is/iceland-abroad/us/nyc/cultural-affairs/ |archivedate=February 5, 2013 |df=}}</ref><ref name="cultural3">{{cite web |url=http://www.latvia-newyork.org/english/ |title=Consulate of Latvia in New York |publisher=Consulate of Latvia |accessdate=July 1, 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130208223706/http://www.latvia-newyork.org/english/ |archivedate=February 8, 2013 |df=}}</ref><ref name="cultural4">{{cite web |url=http://www.baruch.cuny.edu/nycdata/Culture/intro.htm |title=Introduction to Chapter 14: New York City (NYC) Culture |publisher=The Weissman Center for International Business Baruch College/CUNY 2011 |accessdate=July 1, 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130505181316/http://www.baruch.cuny.edu/nycdata/culture/intro.htm |archivedate=May 5, 2013 |df=}}</ref><ref name = "cultural5">{{Cite book |url=http://catalogue.nla.gov.au/Record/371497 |title=New York, Culture Capital of the World, 1940–1965 / edited by Leonard Wallock ; essays by Dore Ashton&nbsp;... [et al.] |publisher=National Library of Australia|accessdate=July 1, 2018|isbn=978-0-8478-0990-5 |year=1988 }}</ref> [[وال اسٽريٽ]] (Wall Street)<ref name=NYCDominantFinancialCenter>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-survey-markets/united-states-top-britain-second-in-financial-activity-think-tank-idUSKCN1LK2TM|title=United States top, Britain second in financial activity: think-tank|author=Huw Jones|publisher=Thomson Reuters|date=September 4, 2018|accessdate=September 4, 2018|quote=Think-tank New Financial's study, which focuses on the “raw” value of actual domestic and international financial activity like managing assets and issuing equity, underscored the overall dominance of New York as the world's top financial center.|newspaper=Reuters}}</ref><ref name=WorldEconomicAndFinancialSuperCenter>{{cite web |url=http://www.businessinsider.com/top-8-cities-by-gdp-china-vs-the-us-2011-8 |title=Top 8 Cities by GDP: China vs. The U.S. |quote=For instance, Shanghai, the largest Chinese city with the highest economic production, and a fast-growing global financial hub, is far from matching or surpassing New York, the largest city in the U.S. and the economic and financial super center of the world. |publisher=Business Insider, Inc |date=July 31, 2011 |accessdate=July 1, 2018}}<br />{{cite web |url=https://www.thejobnetwork.com/new-york-city-the-financial-capital-of-the-world/ |title=New York City: The Financial Capital of the World |publisher=Pando Logic|accessdate=July 1, 2018|date=October 8, 2015 }}</ref> آمريڪا جو مالياتي ۽ نيو يارڪ شھر جو ميڊيا جو عالمي مرڪز آھي.<ref>{{cite web |url=https://www.statista.com/chart/3299/new-york-is-the-worlds-media-capital/ |title=New York Is The World's Media Capital |author=Felix Richter |publisher=Statista |date=March 11, 2015 |accessdate=July 1, 2018}}</ref><ref name="NYCWorld'sMediaCapitalLargestPrideParade">{{cite web |url=https://www.lgbtqnation.com/2017/05/first-nyc-pridefest-will-televised/ |title=ABC will broadcast New York's pride parade live for the first time |author=Dawn Ennis |publisher=LGBTQ Nation |date=May 24, 2017 |accessdate=September 26, 2018|quote=Never before has any TV station in the entertainment and news media capital of the world carried what organizer boast is the world's largest Pride parade live on TV.}}</ref> نيو يارڪ واپار، تفريح، تحقيق، تعليم، ٽيڪنالاجي، سياست، سياحت، فن، فيشن ۽ راندين تي اھم اثر رکندڙ شھر آھي.<ref name="FastPaceNYC1" <ref>{{cite web|url=https://www.fodors.com/world/north-america/usa/new-york/new-york-city/experiences/news/15-things-not-to-do-in-new-york-city|title=15 Things NOT to Do in New York City|author=Kelsy Chauvin|publisher=Fodor's|date=March 15, 2019|accessdate=March 23, 2019|quote=There are more than 8.6 million citizens of New York City, and they're pretty much all in a hurry. They're also shrewd, outspoken, and proudly able to survive in a metropolis that tends to punish the meek. The buzzing subway system alone is a symbol of how this city works: part ballet, part battlefield. Residents and visitors alike can see why New York is considered the greatest city in the world.}}</ref><ref name="FastPaceNYC2">{{cite news |last=Poliak |first=Shira |url=http://articles.sun-sentinel.com/2009-11-19/features/0911180065_1_new-yorkers-fast-paced-big-apple |title=Adjusting To New York City |newspaper=Sun Sentinel |accessdate=November 1, 2015 |quote=Additionally, the fast-paced lifestyle of New York City demands adjusting. |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151203093200/http://articles.sun-sentinel.com/2009-11-19/features/0911180065_1_new-yorkers-fast-paced-big-apple |archivedate=December 3, 2015 |df=}}</ref><ref name="FastPaceNYC3">{{Cite book |url=https://books.google.com/?id=tfsmDAAAQBAJ&pg=PA50&lpg=PA50&dq=hurrying+feverish+electric+crowds+new+york#v=onepage&q=hurrying%20feverish%20electric%20crowds%20new%20york&f=false |title=Walking New York: Reflections of American Writers from Walt Whitman to Teju Cole |pages=46, 50, 131 |author=Stephen Miller |accessdate=May 10, 2017|isbn=978-0-8232-7425-3 |year=2016 }}</ref><ref name="NewYorkMinuteDefinition">{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/new%20york%20minute |title=Dictionary – Full Definition of ''New York Minute'|publisher=Merriam-Webster |accessdate=November 1, 2015}}</ref> ھي شھر گڏيل قومن جي صدر مقام جو گهر پڻ آهي.<ref>[http://visit.un.org/content/plan-your-visit Plan your visit] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170314234417/http://visit.un.org/content/plan-your-visit|date=March 14, 2017}}, [[United Nations]]. Accessed February 9, 2017. "The Headquarters of the United Nations is located in New York City, along the East River. When you pass through the gates of the United Nations visitors' entrance, you enter an international territory. This 18-acre site does not belong to just one country, but to all countries that have joined the Organization; currently, the United Nations has 193 Member States."</ref> ھي شھر بين الاقوامي سفارتڪاري جو پڻ مرڪز آھي.<ref>{{cite web |url=http://www.nyc.gov/html/ia/html/home/home.shtml |title=NYC Mayor's Office for International Affairs |publisher=The City of New York |accessdate=June 24, 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150616080757/http://www.nyc.gov/html/ia/html/home/home.shtml |archivedate=June 16, 2015 |df=}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.digidiplomats.org/newyork/|title=Digital Diplomacy Coalition |publisher=Digital Diplomacy Coalition, New York|accessdate=August 11, 2018|quote=Established in 2014, DDC New York has partnered with the United Nations, major tech and social media companies, multiple governments, and NGOs to bring unique programs to the area community.}}</ref> ھن شھر جي بندرگاھه، نيويارڪ ھاربر دنيا جي وڏي ۾ وڏي قدرتي بندرگاھه آھي.<ref>{{cite web |url=http://www.history.com/topics/new-york-city/videos/new-york-harbor |title=New York City |publisher=A&E Television Networks, LLC |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304110030/http://www.history.com/topics/new-york-city/videos/new-york-harbor |archivedate=March 4, 2016 |df=}}</ref><ref>{{cite web |title=Port in a Storm: The Port of New York in World War II |url=http://www.nysm.nysed.gov/research_collections/research/history/hisportofnewyork.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140429044423/http://www.nysm.nysed.gov/research_collections/research/history/hisportofnewyork.html |publisher=New York State Museum |accessdate=August 5, 2015 |archivedate=April 29, 2014}}</ref> ھي شھر پنج ضلعن يا ڪائونٽين تي مشتمل آهي. <ref>{{cite web |url=http://www.worldstatesmen.org/US_NYBOROUGHS.html |title=Boroughs of New York City |publisher=Ben Cahoon |year=2002 |access-date=October 5, 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120211145920/http://www.worldstatesmen.org/US_NYBOROUGHS.html |archivedate=February 11, 2012 |df=}}</ref> جن جا نالا؛ بروڪلين، ڪئينس، مين ھيٽن، برونڪس ۽ اسٽيٽن ٻيٽ آھن جيڪي سال 1898ع ۾ ملائي ھڪ شھر ۾ تبديل ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=http://www.correctionhistory.org/html/chronicl/nycdoc/html/kbd_brnx.html |title=A 5-Borough Centennial Preface for Katharine Bement Davis Mini-History |publisher=The New York City Department of Correction |year=1997 |accessdate=October 26, 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111023193440/http://www.correctionhistory.org/html/chronicl/nycdoc/html/kbd_brnx.html |archivedate=October 23, 2011 |df=}}</ref> دنيا ۾ ارب پتي ماڻھن جو شھر سڏجندڙ ھي نيويارڪ سال 1624ع ۾ ھيٺين مينھٽن واري جاء تي "ڊچ ريپلڪ" جي ڪالوني ٺاھيندڙن قائم ڪيو ويو ۽ سال 1626ع ۾ کيس "نيو ايمسٽرڊم" جو نالو ڏنو ويو.<ref name="u-s-history.com">{{cite web |url=http://www.u-s-history.com/pages/h2122.html |title=United States History – History of New York City, New York |accessdate=September 9, 2012}}</ref> سال 1664ع ۾ اھو شھر ۽ ان جي چوڌاري واقع علائقا انگريزن جي قبضي ۾ آيا ۽ ان وقت جي برطانيا جي بادشاھه، [[چارلس ٻيون (انگلينڊ)|چارلس ٻئين]] اھو علائقو پنھنجي ڀاءُ [[جيمز ٻيون (انگلينڊ)|جيمز ٻئين، ڊيوڪ آف يارڪ]] کي ڏئي ڇڏيو جنھن ان شھر کي نيويارڪ جو نئون نالو ڏنو.<ref>{{cite web |url=http://www.nps.gov/nr/travel/kingston/colonization.htm |title=Kingston: Discover 300 Years of New York History Dutch Colonies|publisher=National Park Service, U.S. Department of the Interior |accessdate=May 10, 2011}}</ref> سال 1785ع کان 1790ع تائين ھي شھر [[آمريڪا]] جو گاديءَ جو هنڌ پڻ رھيو.<ref name=senate>{{cite web |url=https://www.senate.gov/reference/reference_item/Nine_Capitals_of_the_United_States.htm |title=The Nine Capitals of the United States |publisher=[[United States Senate]] |accessdate=September 7, 2008}}</ref> ۽ سال 1790ع کان وٺي ھي شھر ملڪ جو سڀ کان وڏو شھر رھندو آيو آھي.<ref>{{cite web |url=https://www.census.gov/population/www/documentation/twps0027/tab01.txt |title=Rank by Population of the 100 Largest Urban Places, Listed Alphabetically by State: 1790–1990 |date=June 15, 1998 |publisher=U.S. Census Bureau |accessdate=February 8, 2009}}</ref> اوڻويھين ۽ ويھين صديءَ ۾ ھتي لکين ماڻھو لڏي آيا.<ref>{{cite web |url=http://www.history.com/topics/statue-of-liberty |title=Statue of Liberty |publisher=A&E Television Networks, LLC |accessdate=May 21, 2011}}</ref> ھن شھر ۾ لڳل مجسمو، "اسٽيچو آف لبرٽي" دنيا ۾ ملڪ جي امن ۽ آزادي جي ھڪ سڃاڻپ آهي.<ref>{{cite web |title=Statue of Liberty |work=World Heritage |publisher=UNESCO World Heritage Centre 1992–2011 |url=http://whc.unesco.org/en/list/307 |accessdate=October 23, 2011}}</ref> وال اسٽريٽ، مالي ضلعي، مئنهٽن ۾ بيٺل، نيو يارڪ شهر کي دنيا جو سڀ کان وڏو مالياتي ۽ فن ٽيڪ سينٽر ۽ دنيا جو سڀ کان وڌيڪ اقتصادي طور تي طاقتور شهر بڻائي ٿو. سال 2022ع تائين، نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقو دنيا جي سڀ کان وڏي ميٽروپوليٽن معيشت آهي، جنهن جي مجموعي ميٽروپوليٽن پيداوار 2.16 ٽريلين آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ آهي. نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقي جي معيشت دنيا جي سڀني نون ملڪن کان وڏي آهي. چوويهه ڪلاڪ تيز ٽرانزٽ سسٽم هجڻ جي باوجود، نيو يارڪ شهري گاڏين جي ٽريفڪ جام ۾ دنيا جي اڳواڻي پڻ ڪري ٿو. هي شهر دنيا جي، انهن جي لسٽ ڪيل ڪمپنين جي مارڪيٽ سرمائيداري ذريعي، ٻن وڏين اسٽاڪ ايڪسچينج؛ نيو يارڪ اسٽاڪ ايڪسچينج (NYSE) ۽ نئسڊڪ (NASDAQ) جو گهر آهي. نيو يارڪ شهر عالمي سيڙپڪارن لاءِ قائم ڪيل محفوظ جنت آهي. سال 2023ع تائين، نيو يارڪ شھر، غير ملڪين لاءِ ۽ وڏي فرق سان ملڪ جي ڪنهن به شهر جي رهائشي ڪرائي جي لحاظ کان، دنيا جو سڀ کان مهانگو شهر تي آهي ۽ پنجين ايونيو دنيا جي سڀ کان مهانگي شاپنگ اسٽريٽ آهي. نيو يارڪ شهر هڪ اهم فرق سان ارب پتي ماڻهن جي وڏي تعداد ۾، انتهائي اعليٰ خالص ماليت (ٽي ڪروڙ آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ) ۽ دنيا جي ڪنهن به شهر کان وڏو ارب پتي ماڻهن جو گهر آهي. ==نالو== {{See_also|نيويارڪ شھر جا نالا }} سال 1664ع ۾، نيويارڪ جو نالو ڊيوڪ آف يارڪ (بعد ۾ انگلينڊ جي بادشاهه جيمس ٻين) جي اعزاز ۾ رکيو ويو. <ref>{{cite web|url=https://www.qchron.com/editions/queenswide/new-amsterdam-becomes-new-york/article_dd6e910f-a882-5b2e-9771-a2caa1574e07.html|title=1664 New Amsterdam becomes New York Dutch rulers surrender to England|last=Badoe|first=Etta|date=November 11, 2015|publisher=[[Queens Chronicle]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170201120328/https://www.qchron.com/editions/queenswide/new-amsterdam-becomes-new-york/article_dd6e910f-a882-5b2e-9771-a2caa1574e07.html|archive-date=February 1, 2017|access-date=March 13, 2021|url-status=dead}}</ref> جيمس جو وڏو ڀاءُ، بادشاهه چارلس ٻيون، کيس نيو هالينڊ جي اڳوڻي علائقي جو مالڪ مقرر ڪيو، جنهن ۾ نيو ايمسٽرڊم جو شهر به شامل هو، جڏهن انگلينڊ جي بادشاهت ان کي ڊچ (ولنديزين) جي قبضي کان وٺي ڇڏيو.<ref name="Archdeacon2013a2">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=9bTxAAAAQBAJ&pg=PT19|title=New York City, 1664–1710: Conquest and Change|last=Archdeacon|first=Thomas J.|publisher=[[Cornell University Press]]|year=2013|isbn=978-0-8014-6891-9|page=19|author-link1=Thomas J. Archdeacon}}</ref> == تاريخ == {{Main|نيو يارڪ شهر جي تاريخ|نيو يارڪ شهر جي وقتوار تاريخ}} {{Further|مينهٽن جي تاريخ|بروڪلن جي وقتوار تاريخ|ڪوئنز جي وقتوار تاريخ|برونڪس جي وقتوار تاريخ|اسٽيٽن آئلينڊ جي وقتوار تاريخ}} === شروعاتي تاريخ === {{Main|نيو يارڪ شهر جي تاريخ (قديم دور–1664ع)}} [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ واري دور]] ۾ اڄوڪي نيو يارڪ شهر واري علائقي ۾ [[الگونڪين ماڻهو|الگونڪين]] قومون آباد هيون، جن ۾ [[منسي ٻولي|منسي ٻولي ڳالهائيندڙ]] [[ليناپي]] به شامل هئا.<ref>{{Cite book |last=Grumet |first=Robert Steven |title=The Munsee Indians: a history |url=https://archive.org/details/munseeindianshis0000grum |date=2009 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-4062-9 |series=Civilization of the American Indian series |location=Norman}}</ref> ليناپي ماڻهن جو اباڻو علائقو، جنهن کي [[ليناپيهوڪنگ]] چيو ويندو هو، موجوده [[اسٽيٽن آئلينڊ]]، [[مينهٽن]]، [[برونڪس]]، [[لانگ آئلينڊ]] جي اولهندي حصي، جنهن ۾ [[بروڪلن]] ۽ [[ڪوئنز]] شامل آهن، ۽ [[لوئر هڊسن وادي]] تائين پکڙيل هو.<ref>{{cite book |first=Evan T. |last=Pritchard |year=2002 |url=https://books.google.com/books?id=c5hky9f5PgoC&pg=PA27 |title=Native New Yorkers: The Legacy of the Algonquin people of New York |page=27 |publisher=Council Oak Books |isbn=1-57178-107-2 }}</ref> [[نيو يارڪ هاربر]] تي ڪنهن يورپيءَ جي پهرين دستاويزي اچڻ جو واقعو 1524ع ۾ ٿيو، جڏهن [[اطالوي ماڻهو|اطالوي]] سياح [[جيوواني دا ويرازانو]] هتي پهتو.<ref name="Debo2013">{{cite book |first=Angie |last=Debo |url=https://books.google.com/books?id=pLjYpwiuN_wC&pg=PT28 |title=A History of the Indians of the United States |publisher=[[University of Oklahoma Press]] |year=2013 |isbn=978-0-8061-8965-9 |page=28 }}</ref> هن علائقي تي [[فرانس جي بادشاهت|فرانس]] جي دعويٰ ڪئي ۽ ان کي ''نوويل انگوليم''، يعني نئون [[انگوليم]]، نالو ڏنو.<ref name="rodgers">{{cite book |last1=Rankin |first1=Rebecca B. |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.226262 |title=New York: The World's Capital City, Its Development and Contributions to Progress |last2=Rodgers |first2=Cleveland |publisher=[[Harper (publisher)|Harper]] |year=1948 }}</ref> جنوري 1525ع ۾ پرتگالي ڪپتان [[اِستيوائو گوميش]] جي اڳواڻيءَ هيٺ هڪ اسپيني مهم، جيڪا [[چارلس پنجون، مقدس رومي شهنشاهه|شهنشاهه چارلس پنجين]] لاءِ سفر ڪري رهي هئي، نيو يارڪ هاربر پهتي ۽ [[هڊسن درياهه]] جي ڇوڙ جو نقشو تيار ڪيو. گوميش ان کي {{lang|es|Río de San Antonio}}، يعني ”سينٽ اينٿوني جو درياهه“، نالو ڏنو.<ref>{{cite book |author=WPA Writer's Project |title=A Maritime History of New York |url=https://books.google.com/books?id=o08K8jlMI-IC |page=246 |publisher=Going Coastal Productions |year=2004 |isbn=0-9729803-1-8 }}</ref> 1609ع ۾ انگريز سياح [[هينري هڊسن]]، [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني]] لاءِ [[اوڀر|مشرق]] ڏانهن [[اتر-اولهه واري سامونڊي رستي]] جي ڳولا دوران، نيو يارڪ هاربر ٻيهر دريافت ڪيو.<ref name="Lankevich2002">{{cite book |first=George J. |last=Lankevich |url=https://archive.org/details/newyorkcity00geor |title=New York City: A Short History |publisher=[[NYU Press]] |year=2002 |isbn=978-0-8147-5186-2 |page=[https://archive.org/details/newyorkcity00geor/page/2 2] |url-access=registration }}</ref> هو ان درياهه ۾ مٿي طرف روانو ٿيو، جنهن کي ڊچ [[نارٿ ريور (هڊسن درياهه)|نارٿ ريور]] چوندا هئا ۽ جيڪو اڄ هڊسن درياهه سڏجي ٿو. هڊسن شروعات ۾ ان کي [[موريس، پرنس آف اورينج]] جي نالي تي ''موريتيوس'' سڏيو.<ref name="hudsonnni">{{cite web |title=The Hudson River |url=http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/hudson-river/ |access-date=July 10, 2016 |publisher=[[New Netherland Institute]] }}</ref> هڊسن هن علائقي تي ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ لاءِ دعويٰ ڪئي. 1614ع ۾ [[ڪيپ ڪوڊ]] کان [[ڊيلاويئر بي]] تائين جو علائقو نيدرلينڊز پنهنجي قبضي ۾ قرار ڏنو ۽ ان جو نالو {{lang|nl|Nieuw-Nederland}}، يعني ”[[نيو نيدرلينڊ]]“، رکيو ويو. اڄوڪي نيو يارڪ شهر جو پهريون غير-مقامي آمريڪي رهواسي [[خوان (يان) روڊريگيز|خوان روڊريگيز]] هو، جيڪو [[سينٽو ڊومنگو جي ڪئپٽنسي جنرل|سينٽو ڊومنگو]] جو واپاري هو. هو 1613–14ع جي سياري ۾ مينهٽن آيو، جتي ڊچن جي نمائندي طور کلن لاءِ شڪار ۽ مقامي ماڻهن سان واپار ڪندو رهيو.<ref>{{cite news |last=Roberts |first=Sam |date=October 2, 2012 |title=Honoring a Very Early New Yorker |newspaper=[[The New York Times]] |url=http://cityroom.blogs.nytimes.com/2012/10/02/honoring-a-very-early-new-yorker/ |access-date=October 28, 2021 }}</ref><ref>{{cite web |date=May 14, 2013 |title=CUNY DSI Publishes Monograph on New York's First Immigrant |url=https://www.ccny.cuny.edu/news/juan-rodriguez-monograph |access-date=May 16, 2020 |publisher=[[The City College of New York]] }}</ref> === ڊچ حڪمراني === {{Main|نيو ايمسٽرڊيم|فورٽ ايمسٽرڊيم|نيو نيدرلينڊ}} {{multiple image | align = right | direction = vertical | width = 220 | image1 = Stad Amsterdam in Nieuw Nederland (City Amsterdam in New Netherland) Castello Plan 1660.jpg | caption1 = [[ڪاسٽيلو پلان]]، 1660ع جو [[نيو ايمسٽرڊيم]] ۽ [[لوئر مينهٽن]] جو نقشو | image2 = GezichtOpNieuwAmsterdam.jpg | caption2 = 1664ع ۾ [[نيو ايمسٽرڊيم]]، جيڪو موجوده لوئر مينهٽن واري علائقي ۾ مرڪوز هو؛ ساڳئي سال [[آمريڪا ۾ برطانوي نوآبادڪاري|انگلينڊ]] شهر تي قبضو ڪري ان جو نالو نيو يارڪ رکيو }} [[نيو يارڪ هاربر]] ڀرسان مستقل [[آمريڪا جي يورپي نوآبادڪاري|يورپي]] موجودگي 1624ع ۾ قائم ٿي، جڏهن [[گورنرز آئلينڊ]] تي ڊچن [[کلن جي واپار]] جي هڪ آبادي قائم ڪئي. انهيءَ ڪري نيو يارڪ [[قيام جي سال موجب اتر آمريڪي آبادين جي فهرست|براعظمي آمريڪا ۾ يورپين پاران قائم ڪيل لڳاتار آباد رهندڙ 12هين قديم ترين آبادي]] شمار ٿئي ٿو. 1625ع ۾ اڄوڪي مينهٽن ٻيٽ تي هڪ [[قلعو]] ۽ [[فورٽ ايمسٽرڊيم]] جي تعمير شروع ٿي، جنهن کي پوءِ ''نيو ايمسٽرڊيم'' چيو ويو.<ref>{{Cite web |last=Kingston Ubarn Cultural Park |title=Dutch Colonization |url=http://www.nps.gov/history/nr/travel/kingston/colonization.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119042901/http://www.nps.gov/history/nr/travel/kingston/colonization.htm |archive-date=2012-01-19 |access-date=2026-02-21 |website=www.nps.gov}}</ref><ref name="Tolerance">[http://www.tolerancepark.org/id2.html GovIsland Park-to-Tolerance: through Broad Awareness and Conscious Vigilance]، Tolerance Park. حاصل ڪيل 9 فيبروري 2017ع. ڏسو Legislative Resolutions Senate No. 5476 ۽ Assembly No. 2708.</ref> نيو ايمسٽرڊيم جي آبادي مينهٽن جي ڏاکڻي ڇيڙي کان موجوده [[وال اسٽريٽ]] تائين پکڙيل هئي، جتي 1653ع ۾ مقامي آمريڪي ۽ انگريز حملن کان بچاءَ لاءِ {{Convert|12|ft|adj=on}} اوچي ڪاٺ جي [[قلعي نما ڀت]] ٺاهي وئي.<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/crash-selected-wall-street-chronology/ |title=Timeline: A selected Wall Street chronology |publisher=[[PBS]] |access-date=October 28, 2021 }}</ref> 1626ع ۾ [[پيٽر مينيوئٽ]]، جيڪو [[ڊچ ويسٽ انڊيا ڪمپني]] جي حڪم هيٺ نيو نيدرلينڊ جو ڊائريڪٽر هو، مينهٽن ٻيٽ [[ڪينارسي|ڪينارسي]] نالي هڪ ننڍڙي [[ليناپي]] ٽولي کان خريد ڪيو.<ref>{{cite book |first1=Frederick M. |last1=Binder |first2=David M. |last2=Reimers |url=https://books.google.com/books?id=o08K8jlMI-IC |title=All the Nations Under Heaven: An Ethnic and Racial History of New York City |page=4 |year=1996 |isbn=0-231-07879-X |publisher=[[Columbia University Press]] }}</ref> دستاويزن موجب خريداري جي قيمت ”60 [[ڊچ گلڊر|گلڊرن]] جيتري“ هئي،<ref>{{cite web |url=http://www.s4ulanguages.com/laet2.html |title=Pieter Schaghen Letter |year=1626 |quote="...&nbsp;هنن منهيٽس ٻيٽ مقامي ماڻهن کان 60 گلڊرن جي قيمت عيوض خريد ڪيو؛ ٻيٽ جي ايراضي 11,000 مورگن هئي.&nbsp;..." |access-date=October 28, 2021 |website=S4ulanguages.com }}</ref> جيڪا 2018ع جي قدر موجب لڳ ڀڳ 900 آمريڪي ڊالرن جي برابر هئي.<ref>{{cite web |title=Value of the Guilder versus Euro |url=http://www.iisg.nl/hpw/calculate.php |access-date=July 25, 2019 |publisher=[[International Institute of Social History]] }}</ref> مشهور پر رد ٿيل روايت موجب مينهٽن رڳو 24 ڊالرن جي شيشي جي موتين عيوض خريد ڪيو ويو هو.<ref>{{cite web |title=Peter Schaghen Letter |url=http://www.nnp.org/nnp/documents/schagen_main.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20101023083225/http://www.nnp.org/nnp/documents/schagen_main.html |archive-date=October 23, 2010 |access-date=October 28, 2010 |url-status=usurped |publisher=Nnp.org }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Miller |first1=Christopher L. |last2=Hamell |first2=George R. |date=September 1986 |title=A New Perspective on Indian-White Contact: Cultural Symbols and Colonial Trade |journal=[[The Journal of American History]] |volume=73 |issue=2 |pages=311–328 |doi=10.2307/1908224 |jstor=1908224 |issn=0021-8723 }}</ref> خريداري کان پوءِ نيو ايمسٽرڊيم آهستي آهستي وڌڻ لڳو.<ref name="npsnetherland">{{cite web |title=Dutch Colonies |url=https://www.nps.gov/nr/travel/kingston/colonization.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071017053514/http://www.nps.gov/nr/travel/kingston/colonization.htm |url-status=dead |archive-date=October 17, 2007 |access-date=July 10, 2016 |publisher=[[National Park Service]] }}</ref> وڌيڪ آبادڪارن کي راغب ڪرڻ لاءِ ڊچن 1628ع ۾ [[پيٽرون|پيٽرون نظام]] لاڳو ڪيو، جنهن تحت اهي امير ڊچ ماڻهو، جيڪي [[نيو نيدرلينڊ]] ۾ 50 آبادڪار آڻيندا هئا، تن کي زمين، مقامي سياسي خودمختياري ۽ منافعي بخش کلن جي واپار ۾ حصو وٺڻ جا حق ڏنا ويندا هئا. هي پروگرام گهڻو ڪامياب نه ٿيو.<ref name="locnetherland">{{cite web |title=The Patroon System |url=http://frontiers.loc.gov/intldl/awkbhtml/kb-1/kb-1-2-2.html |access-date=July 10, 2016 |publisher=[[Library of Congress]] |archive-date=March 19, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220319082007/http://frontiers.loc.gov/intldl/awkbhtml/kb-1/kb-1-2-2.html |url-status=dead }}</ref> جون 1621ع ۾ [[ڊچ اسٽيٽس جنرل]] پاران جاري ڪيل چارٽر جي اختيار هيٺ ڊچ ويسٽ انڊيا ڪمپنيءَ نيو نيدرلينڊ ۾ نوآبادڪاري ۽ واپار تي مڪمل اجاره داري قائم ڪئي. 1639–1640ع ۾ معاشي واڌ ويجهه کي تيز ڪرڻ لاءِ ڪمپني کلن جي واپار تي پنهنجي اجاره داري ختم ڪري ڇڏي، جنهن کان پوءِ خوراڪ، ڪاٺ، تمباڪو ۽ غلام بڻايل ماڻهن جي محنت سان لاڳاپيل پيداوار ۽ واپار ۾ واڌ آئي، خاص ڪري [[ڊچ ويسٽ انڊيز]] سان.<ref name="npsnetherland" /><ref name="nahcnetherland">{{cite web |title=The Story of New Amsterdam |url=http://www.newamsterdamhistorycenter.org/bios/origins.html |access-date=July 10, 2016 |publisher=New Amsterdam History Center }}</ref> 1647ع ۾ [[پيٽر اسٽائيويسنٽ]] نيو نيدرلينڊ جي آخري [[نيو نيدرلينڊ جا ڊائريڪٽر|ڊائريڪٽر جنرل]] طور عهدو سنڀاليو. سندس دور ۾ نيو نيدرلينڊ جي آبادي 2,000 مان وڌي 8,000 ٿي وئي.<ref>{{cite book |last=Jacobs |first=Jaap |url=https://books.google.com/books?id=vgnh3E5Mm0cC |title=The Colony of New Netherland: A Dutch Settlement in Seventeenth-Century America |publisher=[[Cornell University Press]] |year=2009 |page=32 |isbn=978-0-8014-7516-0 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Eisenstadt |first1=Peter |url=https://books.google.com/books?id=tmHEm5ohoCUC&q=New+Amsterdam+grew+from+under+2,000+to+8,000&pg=PA1051 |title=The Encyclopedia of New York State |last2=Moss |first2=Laura-Eve |last3=Huxley |first3=Carole F. |publisher=[[Syracuse University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-8156-0808-0 |page=1051 }}</ref> اسٽائيويسنٽ کي قانون ۽ نظم بهتر ڪرڻ جو ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو، پر ساڳئي وقت هن جي شهرت هڪ [[آمرانه]] حڪمران طور به ٿي. هن شراب جي وڪري تي ضابطا لاڳو ڪيا، [[ڊچ ريفارمڊ چرچ]] تي وڌيڪ سرڪاري ڪنٽرول قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ ٻين مذهبي گروهن کي عبادتگاهون قائم ڪرڻ کان روڪيو.<ref name="nyhsstuyvesant">{{cite web |title=Peter Stuyvesant |url=http://www.nyhistory.org/peter-stuyvesant |archive-url=https://web.archive.org/web/20160624011523/http://www.nyhistory.org/peter-stuyvesant |archive-date=June 24, 2016 |access-date=July 11, 2016 |publisher=[[New-York Historical Society]] |url-status=dead }}</ref> === انگريز حڪمراني === {{Main|نيو يارڪ صوبو|نيو يارڪ شهر جي تاريخ (1665–1783ع)}} {{multiple image | align = right | direction = vertical | width = 220 | image1 = The fall of New Amsterdam cph.3g12217.jpg | caption1 = ''[[نيو ايمسٽرڊيم جو زوال]]''، [[جين ليون جيروم فيرس]] جي مصوري، جنهن ۾ [[نيو نيدرلينڊ جي فتح]] ڏيکاريل آهي | image2 = A_view_of_Fort_George_with_the_city_of_New_York,_from_the_SW.jpg | caption2 = [[فورٽ ايمسٽرڊيم|فورٽ جارج]] ۽ نيو يارڪ، برطانوي جنگي جهازن سان، {{Circa|1731}} }} 1664ع ۾ اسٽائيويسنٽ وڏي مزاحمت گڏ ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو ۽ ڪرنل [[رچرڊ نڪولس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ انگريز فوجن آڏو نيو ايمسٽرڊيم بنا رت وهائڻ جي هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا.<ref name="nyhsstuyvesant" /><ref name="nnistuyvesant">{{cite web |title=Peter Stuyvesant |url=http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/dutch_americans/peter-stuyvesant/ |access-date=July 11, 2016 |publisher=[[New Netherland Institute]] }}</ref> هٿيار ڦٽا ڪرڻ جي شرطن تحت ڊچ رهواسين کي ڪالونيءَ ۾ رهڻ ۽ مذهبي آزادي برقرار رکڻ جي اجازت ڏني وئي.<ref name="lehrmanstuyvesant">{{cite web |title=The surrender of New Netherland, 1664 |url=http://www.gilderlehrman.org/history-by-era/early-settlements/resources/surrender-new-netherland-1664 |access-date=July 11, 2016 |publisher=[[Gilder Lehrman Institute of American History]] }}</ref> 1667ع ۾ [[ٻي اينگلو-ڊچ جنگ]] کان پوءِ [[بريدا جو معاهدو (1667ع)|بريدا جي معاهدي]] بابت ڳالهين دوران، ڊچن فيصلو ڪيو تہ هو انگريزن کان حاصل ڪيل موجوده [[سورينام]] واري نئين پوکيءَ واري ڪالوني پاڻ وٽ رکندا،<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/event/Treaty-of-Breda |title=Treaty of Breda |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=July 10, 2016 }}</ref> جڏهن تہ ان جي بدلي ۾ انگريزن نيو ايمسٽرڊيم پاڻ وٽ رکيو. آباديءَ جو نالو جلد ئي [[جيمس ٻيون، انگلينڊ جو بادشاهه|ڊيوڪ آف يارڪ]]، جيڪو پوءِ بادشاهه جيمس ٻيون ۽ ستين ٿيو، جي نالي تي ”نيو يارڪ“ رکيو ويو.<ref name="homberger400">{{cite book |last=Homberger |first=Eric |title=The Historical Atlas of New York City: A Visual Celebration of 400 Years of New York City's History |url=https://archive.org/details/historicalatlaso0000homb_v0w4 |publisher=Owl Books |year=2005 |isbn=978-0-8050-7842-8 |page=[https://archive.org/details/historicalatlaso0000homb_v0w4/page/34 34] }}</ref> ڊيوڪ ڪالونيءَ جو ڪجهه حصو [[جارج ڪارٽريٽ]] ۽ [[جان برڪلي]] کي ڏنو.<ref>{{cite book |last=Miller |first=John |url=https://books.google.com/books?id=McEJCAAAQBAJ |title=James II (The English Monarchs Series) |publisher=[[Yale University Press]] |year=2000 |isbn=978-0-300-08728-4 |pages=44–45 }}</ref> 24 آگسٽ 1673ع تي، [[ٽين اينگلو-ڊچ جنگ]] دوران، ڊچ بحري آفيسر [[اينٿوني ڪولوي]]، [[ڪورنيليس ايورٽسن دي ينگسٽ]] جي حڪم تي، [[اتر آمريڪا تي ڊچ حملو|نيو يارڪ تي ٻيهر قبضو]] ڪيو ۽ [[وليم ٽيون، انگلينڊ جو بادشاهه|وليم ٽئين]]، [[پرنس آف اورينج]]، جي نالي تي شهر جو نالو ”نيو اورينج“ رکيو.<ref name="Roper2017">{{cite book |first=L. H. |last=Roper |url=https://books.google.com/books?id=i8wnDwAAQBAJ&pg=PA215 |title=Advancing Empire |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2017 |isbn=978-1-107-11891-1 |page=215 }}</ref> نومبر 1674ع ۾ [[ويسٽ منسٽر جو معاهدو (1674ع)|ويسٽ منسٽر جي معاهدي]] تحت ڊچن ٻيٽ ٻيهر انگلينڊ حوالي ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite news |last=Van Luling |first=Todd |date=April 17, 2014 |title=8 Things Even New Yorkers Don't Know About New York City |work=[[HuffPost]] |url=https://huffingtonpost.com/2014/04/17/new-york-history-facts_n_5107337.html |access-date=September 13, 2014 }}</ref><ref>{{cite web |first=Peter |last=Douglas |title=The Man Who Took Back New Netherland |url=http://www.newnetherlandinstitute.org/files/2813/5680/0659/Man_Who_Took_Back_NN.pdf |access-date=July 11, 2016 |publisher=[[New Netherland Institute]] |archive-date=July 8, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220708102432/http://www.newnetherlandinstitute.org/files/2813/5680/0659/Man_Who_Took_Back_NN.pdf |url-status=dead }}</ref> مقامي آمريڪي قبيلن وچ ۾ ٿيل ڪيترين جنگين ۽ يورپين سان رابطي سبب ڦهليل وبائن جي نتيجي ۾ 1660ع کان 1670ع جي وچ ۾ ليناپي آباديءَ ۾ وڏي گهٽتائي آئي.<ref>{{cite web |url=http://www.penntreatymuseum.org/americans.php |title=Native Americans |publisher=Penn Treaty Museum |access-date=October 29, 2021 }}</ref> 1700ع تائين ليناپي ماڻهن جو انگ گهٽجي رڳو 200 رهجي ويو هو.<ref>[http://www.gothamcenter.org/ "Gotham Center for New York City History"] Timeline 1700–1800</ref> 18هين صديءَ دوران نيو يارڪ ۾ [[پيلو بخار]] جون ڪيتريون وبائون ڦهلجيون؛ رڳو 1702ع واري وبا ۾ شهر جي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو آبادي فوت ٿي وئي.<ref>{{cite web |first=Pedro |last=Nogueira |url=http://jdc.jefferson.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1004&context=yellow_fever_symposium |title=The Early History of Yellow Fever (PDF) |publisher=[[Thomas Jefferson University]] |year=2009 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/fever-timeline-yellow-fever-america/ |title=Timeline – Yellow Fever in America |publisher=[[Public Broadcasting Service]] (PBS) |access-date=October 30, 2021 }}</ref> 18هين صديءَ جي شروعات ۾ نيو يارڪ [[نيو يارڪ صوبو|ڀرپاسي واري ڪالوني]] جو اهم واپاري بندرگاهه بڻجي ويو.<ref name="Foote2004">{{cite book |first=Thelma Wills |last=Foote |url=https://books.google.com/books?id=Cu4VfJPRsl4C&pg=PA68 |title=Black and White Manhattan: The History of Racial Formation in Colonial New York City |publisher=[[Oxford University Press]], US |year=2004 |isbn=978-0-19-508809-0 |page=68 }}</ref> شهر [[نوآبادياتي آمريڪا ۾ غلامي|غلاميءَ]] جو به اهم مرڪز بڻيو ۽ 1730ع تائين 42 سيڪڙو گهراڻن وٽ غلام بڻايل آفريڪي ماڻهو هئا.<ref>{{Cite journal |last=Oltman |first=Adele |date=October 24, 2005 |title=The Hidden History of Slavery in New York |url=http://www.thenation.com/article/hidden-history-slavery-new-york# |journal=[[The Nation]] |access-date=July 9, 2013 |archive-date=November 30, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191130043006/https://www.thenation.com/article/hidden-history-slavery-new-york/ |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191130043006/https://www.thenation.com/article/hidden-history-slavery-new-york/ |date=November 30, 2019 }}</ref> انهن مان گهڻا [[گهريلو غلام]] هئا، جڏهن تہ ٻين کي مزدوريءَ لاءِ ڀاڙي تي ڏنو ويندو هو. بندرگاهه، بئنڪنگ ۽ جهاز رانيءَ ۾ غلام ماڻهن جي محنت، ۽ [[آمريڪي ڏکڻ]] سان واپار سبب غلامي نيو يارڪ جي معيشت سان گهري نموني ڳنڍجي وئي. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ [[فولي اسڪوائر]] ۾ تعميراتي ڪم دوران [[آفريڪن بريل گرائونڊ]] دريافت ٿيو. هن قبرستان ۾ نوآبادياتي دور جي آفريڪين جون لڳ ڀڳ 10,000 کان 20,000 قبرون هيون، جن مان ڪجهه ماڻهو غلام هئا ۽ ڪجهه آزاد.<ref name="AsanteMazama2005">{{cite book |first1=Molefi Kete |last1=Asante |url=https://books.google.com/books?id=RcBkDlJ7qjwC&pg=PA33 |title=Encyclopedia of Black Studies |first2=Ama |last2=Mazama |first3=Marie-José |last3=Cérol |publisher=[[SAGE Publishing|SAGE]] |year=2005 |isbn=978-0-7619-2762-4 |page=33 }}</ref> 1735ع ۾ مينهٽن ۾ [[جان پيٽر زينگر]] خلاف هلندڙ مقدمي ۽ سندس بريت، جنهن تي [[نيو يارڪ جي نوآبادياتي گورنرن جي فهرست|نوآبادياتي گورنر]] [[وليم ڪازبي]] تي تنقيد ڪرڻ سبب [[بغاوت انگيز توهين]] جو الزام هنيو ويو هو، اتر آمريڪا ۾ [[پريس جي آزادي]] جي تصور کي مضبوط ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="zenger">{{cite web |last=Linder |first=Doug |year=2001 |title=The Trial of John Peter Zenger: An Account |url=http://law2.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/zenger/zengeraccount.html |publisher=[[University of Missouri–Kansas City]] |access-date=October 30, 2021 }}</ref> 1754ع ۾ [[ڪولمبيا يونيورسٽي]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite book |last=Moore |first=Nathaniel Fish |url=https://archive.org/details/anhistoricalske00univgoog |title=An Historical Sketch of Columbia College, in the City of New York, 1754–1876 |publisher=[[Columbia University]] |year=1876 |page=[https://archive.org/details/anhistoricalske00univgoog/page/n14 8] }}</ref> === آمريڪي انقلاب === {{Further|آمريڪي انقلاب}} [[File:BattleofLongisland.jpg|thumb|[[لانگ آئلينڊ جي جنگ]]، [[آمريڪي انقلابي جنگ]] جي سڀ کان وڏين جنگين مان هڪ، جيڪا 27 آگسٽ 1776ع تي [[بروڪلن]] ۾ وڙهي وئي]] [[اسٽيمپ ايڪٽ ڪانگريس]] آڪٽوبر 1765ع ۾ نيو يارڪ ۾ گڏ ٿي، جڏهن تہ شهر ۾ [[سنز آف لبرٽي]] تنظيم اُڀري آئي ۽ ايندڙ ڏهن سالن دوران اتي موجود برطانوي فوجين سان ڪيترائي جهيڙا ٿيا.<ref name="BoyerClark2009">{{cite book |first1=Paul |last1=Boyer |url=https://books.google.com/books?id=O7NsCgAAQBAJ&pg=PA100 |title=The Enduring Vision: A History of the American People, Volume 1: To 1877, Concise |first2=Clifford |last2=Clark |first3=Sandra |last3=Hawley |first4=Joseph |last4=Kett |first5=Andrew |last5=Rieser |publisher=[[Cengage Learning]] |year=2009 |isbn=978-1-111-78553-6 |page=100 }}</ref> آگسٽ 1776ع ۾ موجوده بروڪلن واري علائقي ۾ [[لانگ آئلينڊ جي جنگ]] وڙهي وئي، جيڪا [[آمريڪي انقلابي جنگ]] جي سڀ کان وڏي جنگ هئي.<ref name="Reno2008">{{cite book |first=Linda Davis |last=Reno |url=https://books.google.com/books?id=KvhogpG5154C&pg=PA3 |title=The Maryland 400 in the Battle of Long Island, 1776 |publisher=[[McFarland & Company|McFarland]] |year=2008 |isbn=978-0-7864-5184-5 |page=3 }}</ref> نومبر 1776ع ۾ [[فورٽ واشنگٽن جي جنگ]] ۾ برطانوي فوجن پاران ڪانٽينينٽل آرمي کي شڪست ڏيڻ سان مينهٽن ۾ آمريڪين جو آخري مضبوط مورچو پڻ ختم ٿي ويو. ان کان پوءِ [[جارج واشنگٽن]] ۽ سندس فوجون [[هڊسن درياهه]] پار ڪري [[نيو جرسي]] ڏانهن پوئتي هٽيون، جڏهن تہ برطانوي فوجون سندن پٺيان لڳل رهيون.<ref>[https://www.battlefields.org/learn/revolutionary-war/battles/fort-washington Fort Washington], [[American Battlefield Trust]]. Accessed December 31, 2023. "Fought on November 16, 1776, on the island of Manhattan, the Battle of Fort Washington was the final devastating chapter in General Washington's disastrous New York Campaign.... Seeing how precarious the American position was, Howe launched a three-pronged assault on Fort Washington and its outer defensive works. The combined British-Hessian assault force of 8,000 men grossly outnumbered the fort's 3,000 defenders.... At 3:00 P.M., after a fruitless attempt to gain gentler surrender terms for his men, Magaw surrendered Fort Washington and its 2,800 surviving defenders to the British."</ref><ref>Schenawolf, Harry. [https://revolutionarywarjournal.com/washingtons-retreat-across-new-jersey-a-british-fox-chase/ "Washington's Retreat Across New Jersey: A British Fox Chase"], Revolutionary War Journal, August 5, 2019. Accessed December 31, 2023.</ref> آمريڪين جي شڪست کان پوءِ برطانوي حڪومت نيو يارڪ کي اتر آمريڪا ۾ پنهنجي فوجي ۽ سياسي ڪارروائين جو بنيادي مرڪز بڻايو.<ref>[[Rohit Aggarwala|Aggarwala, Rohit T.]] [https://www.jstor.org/stable/90018770 "'I want a Packet to arrive': Making New York City the headquarters of British North America 1696–1783"], ''New York History'', Winter 2017. Accessed December 29, 2023. "One of New York City's key distinctions in the late colonial period was its role as the headquarters of the British Army in North America, almost continuously from 1755 to 1783."</ref> شهر [[آمريڪي انقلاب جا وفادار|وفادار]] پناهگيرن ۽ انهن غلام بڻايل ماڻهن لاءِ به پناهگاهه بڻيو، جيڪي تاج پاران آزاديءَ جي واعدي سبب برطانوي لشڪر وٽ اچي شامل ٿيا. برطانوي قبضي دوران لڳ ڀڳ 10,000 ڀڄي آيل غلام شهر ۾ گڏ ٿيا، جنهن سان نيو يارڪ اتر آمريڪا ۾ اهڙي قسم جي سڀ کان وڏي آبادي بڻجي ويو.<ref>[https://www.amrevmuseum.org/revolution-stories/finding-freedom-deborah "Finding Freedom: Deborah"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231231230351/https://www.amrevmuseum.org/revolution-stories/finding-freedom-deborah |date=December 31, 2023 }}, [[Museum of the American Revolution]], May 4, 2018. Accessed December 31, 2023. "They ran to the British Army, which offered freedom to enslaved people owned by rebel masters based on the 1779 Philipsburg Proclamation issued by British General Henry Clinton. Historians estimate that 10,000 enslaved people sought freedom by escaping to the British during the Revolutionary War."</ref><ref>Goulet, L.; and Tsaltas-Otoomanelli, Mary. [https://www.gothamcenter.org/blog/black-loyalists-evaculation-zy4la "Black Loyalists In The Evacuation Of New York City, 1783"], [[The Gotham Center for New York City History]], November 15, 2023. Accessed December 31, 2023. "By 1783, New York City had become the largest fugitive slave community in North America.... Free and self-emancipated Black people entered New York City during the British occupation seeking protection."</ref> 1783ع ۾ جنگ جي پڄاڻيءَ تي جڏهن برطانوي فوجن [[ايويڪيوئيشن ڊي (نيو يارڪ)|نيو يارڪ خالي ڪيو]]، تڏهن انهن هزارين [[آزاد ڪارا ماڻهو|آزاد ٿيل ماڻهن]] کي ٻيهر آبادڪاري لاءِ [[نووا اسڪوٽيا]]، انگلينڊ ۽ [[ڪيريبين]] ڏانهن منتقل ڪيو.<ref name="Hinks2007">{{cite book |first=Peter P. |last=Hinks |url=https://books.google.com/books?id=3UXQs0uO0VMC&pg=PA508 |title=Encyclopedia of Antislavery and Abolition |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=2007 |isbn=978-0-313-33144-2 |page=508 }}</ref> جنگ جو پرامن حل ڳولڻ جي هڪ ڪوشش 11 سيپٽمبر 1776ع تي اسٽيٽن آئلينڊ ۾ [[ڪانفرنس هائوس]] تي ٿي، جتي آمريڪي وفد، جنهن ۾ [[بينجمن فرينڪلن]] شامل هو، برطانوي جنرل [[رچرڊ هو، پهريون ارل هو|لارڊ هو]] سان ملاقات ڪئي.<ref>Mattera, John. [https://www.nycgovparks.org/parks/conference-house-park/dailyplant/19934 Conference House Park The Daily Plant: Thursday, September 7, 2006], [[New York City Department of Parks and Recreation]]. Accessed December 29, 2023.</ref> برطانوي قبضي جي شروعات کان ٿوري ئي پوءِ [[نيو يارڪ جي وڏي باهه (1776ع)|نيو يارڪ جي وڏي باهه]] لڳي، جنهن لڳ ڀڳ 500 عمارتون، يعني شهر جي تقريباً چوٿين حصي جي عمارتن کي ساڙي ڇڏيو؛ انهن ۾ [[ٽرينيٽي چرچ (نيو يارڪ شهر)|ٽرينيٽي چرچ]] پڻ شامل هو.<ref>Trinity Church bicentennial celebration, May 5, 1897, By Trinity Church (New York, N.Y.) p. 37, ISBN 978-1-356-90825-7</ref><ref>[https://baruch.cuny.edu/nycdata/disasters/fires-1776.html New York City (NYC) The Great Fire of 1776], [[Baruch College]]. Accessed December 29, 2023. "The fire started in a wooden building near White Hall Slip, called the Fighting Cocks Tavern, a fun house visited by the city's most disreputable residents. It was fanned by winds south west of the city and spread rapidly into the night, demolishing 493 buildings and houses in the process."</ref> === انقلاب کان پوءِ وارو دور ۽ 19هين صديءَ جي شروعات === {{Main|نيو يارڪ شهر جي تاريخ (1784–1854ع)}} [[File:Ramon Elorriaga - Inauguration of George Washington.jpg|thumb|1789ع ۾ [[جارج واشنگٽن جي پهرين حلف برداري]] جي تصوير]] جنوري 1785ع ۾ [[ڪنفيڊريشن ڪانگريس]] جي اسيمبلي نيو يارڪ شهر کي قومي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو.<ref>[https://declaration.fas.harvard.edu/blog/january-superintending-1 "January Highlight: Superintending Independence, Part 1"], [[Harvard University]] Declaration Resources Project, January 4, 2017. Accessed December 29, 2023. "From January 11, 1785 through 1789, the Congress of the Confederation met in New York City, at City Hall (which later became Federal Hall) and at Fraunces Tavern."</ref> نيو يارڪ [[آرٽيڪلز آف ڪنفيڊريشن]] تحت گڏيل رياستن جي آخري گادي ۽ [[آمريڪا جو آئين|آمريڪي آئين]] تحت پهرين گادي هئي.<ref name="Post-Revolutionary War"/> گاديءَ جي حيثيت ۾، نيو يارڪ شهر [[وال اسٽريٽ]] تي واقع [[فيڊرل هال]] ۾ پهرين صدر [[جارج واشنگٽن]] جي حلف برداري ۽ پهرين [[آمريڪي ڪانگريس]] جي اجلاس جي ميزباني ڪئي. اتي ئي ڪانگريس [[آمريڪي حقن جو بل|حقن جو بل]] تيار ڪيو.<ref name="Post-Revolutionary War">{{cite magazine |title=The People's Vote: President George Washington's First Inaugural Speech (1789) |url=https://www.usnews.com/usnews/documents/docpages/document_page11.htm |magazine=[[U.S. News & World Report]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080925045133/http://www.usnews.com/usnews/documents/docpages/document_page11.htm |archive-date=September 25, 2008 |access-date=September 1, 2008 |url-status=dead }}</ref> [[آمريڪا جي سپريم ڪورٽ]] پنهنجا پهريان تنظيمي اجلاس پڻ 1790ع ۾ نيو يارڪ ۾ منعقد ڪيا. 1790ع ۾ پهريون ڀيرو نيو يارڪ شهر آباديءَ جي لحاظ کان [[فلاڊيلفيا]] کي پوئتي ڇڏي ملڪ جو سڀ کان وڏو شهر بڻجي ويو. ساڳئي سال جي پڄاڻيءَ تي [[ريزيڊنس ايڪٽ|گادي فلاڊيلفيا منتقل ڪئي وئي]]، جتي اها [[واشنگٽن، ڊي سي]] جي تعمير ٿيڻ تائين قائم رهي.<ref name="residence act">{{cite web |title=Residence Act |url=https://www.loc.gov/rr/program/bib/ourdocs/Residence.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170222110855/https://www.loc.gov/rr/program/bib/ourdocs/Residence.html |archive-date=February 22, 2017 |access-date=April 23, 2017 |work=Web Guides: Primary Documents in American History |publisher=[[Library of Congress]] }}</ref><ref name="senate">{{Cite web |first=Robert |last=Fortenbaugh |url=https://www.senate.gov/reference/reference_item/Nine_Capitals_of_the_United_States.htm |access-date=October 30, 2021 |title=The Nine Capitals of the United States |year=1948 |pages=9 |publisher=[[United States Senate]] }}</ref> 19هين صديءَ دوران نيو يارڪ شهر جي آبادي 60,000 مان وڌي 3.43 ملين ٿي وئي.<ref>{{Cite book |last=Smil |first=Vaclav |url=https://books.google.com/books?id=52yuDwAAQBAJ |title=Growth: From Microorganisms to Megacities |publisher=[[The MIT Press]] |year=2019 |isbn=978-0-262-04283-3 |page=336 |author-link=Vaclav Smil }}</ref> 1799ع جي نيو يارڪ رياست جي [[تدريجي غلاميءَ جي خاتمي]] واري قانون تحت غلام بڻايل عورتن مان ڄاول ٻارن کي نيٺ آزادي ملي، پر قانوني طور ڇوڪرن کي 28 سالن ۽ ڇوڪرين کي 25 سالن جي عمر تائين [[معاهدي هيٺ نوڪر|معاهدي هيٺ نوڪري]] ڪرڻي پوندي هئي.<ref>"An Act for the Gradual Abolition of Negro Slavery in New York" ([[Laws of New York|L. 1799, Ch. 62]])</ref><ref>{{cite web |last=Harper |first=Douglas |year=2003 |title=Emancipation in New York |url=http://www.slavenorth.com/nyemancip.htm |work=Slave North |access-date=February 6, 2013 }}</ref> [[آمريڪي انقلابي جنگ]] کان پوءِ پنهنجن مالڪن پاران آزاد ڪيل اڳوڻن غلامن ۽ ڀڄي نڪتل غلامن مان مينهٽن ۾ آهستي آهستي آزاد ڪارن جي هڪ نمايان آبادي ٺهي. [[نيو يارڪ مينيومشن سوسائٽي]] غلاميءَ جي خاتمي لاءِ ڪم ڪيو ۽ ڪارن ٻارن جي تعليم لاءِ [[آفريڪن فري اسڪول]] قائم ڪيو.<ref name="Divided">{{cite web |url=http://www.nydivided.org/VirtualExhibit/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414223102/http://www.nydivided.org/VirtualExhibit/ |title=New York Divided: Slavery and the Civil War Online Exhibit |publisher=New-York Historical Society (physical exhibit) |date=September 3, 2007 |access-date=May 10, 2012 |archive-date=April 14, 2012 |url-status=dead }}</ref> [[نيو يارڪ رياست ۾ غلاميءَ جي تاريخ|رياست ۾ غلامي مڪمل طور 1827ع ۾ ختم ٿي]].<ref>[https://www.nyhistory.org/community/slavery-end-new-york-state When Did Slavery End in New York State?], [[New-York Historical Society]]. Accessed January 16, 2024. "In 1799, New York passed a Gradual Emancipation Act that freed slave children born after July 4, 1799, but indentured them until they were young adults. In 1817, a new law was passed that would free slaves born before 1799, but not until 1827."</ref> آزاد ڪارن کي نسل پرستي ۽ امتيازي سلوڪ کي منهن ڏيڻو پيو، جڏهن تہ بين النسلي [[غلاميءَ جي خاتمي جي تحريڪ|غلامي مخالف]] سرگرميون جاري رهيون. نيو يارڪ شهر جي آبادي 1820ع ۾ 123,706 هئي، جن مان 10,886 ڪارا هئا ۽ انهن مان 518 غلام هئا؛ 1840ع تائين شهر جي آبادي 312,710 ٿي وئي، جنهن ۾ 16,358 ڪارا رهواسي شامل هئا.<ref name=Census1790to1990>Gibson, Campbell; and Jung, Kay. [https://www.census.gov/content/dam/Census/library/working-papers/2005/demo/POP-twps0076.pdf#page=81 ''Historical Census Statistics On Population Totals By Race, 1790 to 1990, and By Hispanic Origin, 1970 to 1990, For Large Cities And Other Urban Places In The United States''], [[United States Census Bureau]], February 2005. Accessed January 16, 2024.</ref> [[File:Hippolyte_Sebron_-_Rue_De_New-York_En_1840.jpg|alt=A painting of a snowy city street with horse-drawn sleds and a 19th-century fire truck under blue sky|thumb|1840ع ۾ [[براڊوي (مينهٽن)|براڊوي]]، جيڪا مينهٽن مان گذرندڙ مقامي آمريڪي [[ويڪويزگيڪ]] پيچري جي رستي جي پيروي ڪري ٿي<ref>{{cite news |last=Shorto |first=Russell |date=February 9, 2004 |title=The Streets Where History Lives |newspaper=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2004/02/09/opinion/the-streets-where-history-lives.html |access-date=June 19, 2013 }}</ref>]] 19هين صديءَ ۾ نيو يارڪ شهر قومي ۽ بين الاقوامي واپار جي مرڪز طور پنهنجي حيثيت، رهائشي ۽ واپاري ترقي، ۽ يورپي لڏپلاڻ سبب وڏي تبديلي مان گذريو.<ref name="Rosenwaike">{{cite book |last=Rosenwaike |first=Ira |url=https://archive.org/details/populationhistor00irar |title=Population History of New York City |date=1972 |publisher=[[Syracuse University Press]] |isbn=978-0-8156-2155-3 |url-access=registration }}</ref>{{Rp|page=[https://archive.org/details/populationhistor00irar/page/55 55]}} شهر 1811ع ۾ [[ڪمشنرن جو منصوبو 1811ع|ڪمشنرن جو منصوبو]] اختيار ڪيو، جنهن تحت شهر جو [[گرڊ پلان|گهٽيءَ وارو ڄار]] تقريباً سڄي مينهٽن تائين وڌايو ويو. 1825ع ۾ [[ايري ڪئنال]] جي تڪميل سان [[مرڪزي نيو يارڪ]] وسيلي ائٽلانٽڪ بندرگاهه کي هڊسن درياهه ۽ [[گريٽ ليڪس]] ذريعي اتر آمريڪا جي اندروني زرعي مارڪيٽن ۽ واپاري مال سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite book |last=Bridges |first=William |title=Map of the City Of New York And Island Of Manhattan With Explanatory Remarks And References |url=https://archive.org/details/mapofcityofnewyo00brid |year=1811}}; Lankevich (1998), pp. 67–68.</ref> مقامي سياست آهستي آهستي [[ٽيماني هال]] جي قبضي ۾ اچي وئي، جيڪا هڪ [[سياسي مشين]] هئي ۽ جنهن کي [[آئرش ڊائسپورا|آئرش]] ۽ [[جرمن ڊائسپورا|جرمن]] مهاجرن جي وڏي حمايت حاصل هئي.<ref>{{cite book |last=Mushkat |first=Jerome |url=https://archive.org/details/fernandowoodpoli0000mush |title=Fernando Wood: A Political Biography |publisher=[[Kent State University Press]] |year=1990 |isbn=978-0-87338-413-1 |page=[https://archive.org/details/fernandowoodpoli0000mush/page/36 36] |url-access=registration }}</ref> 1831ع ۾ [[نيو يارڪ يونيورسٽي]] قائم ٿي.<ref>{{Cite web |last=Communications |first=NYU Web |title=A Brief History of New York University |url=http://www.nyu.edu/content/nyu/en/faculty/governance-policies-and-procedures/faculty-handbook/the-university/history-and-traditions-of-new-york-university/a-brief-history-of-new-york-university |access-date=March 8, 2024 |website=nyu.edu |language=en }}</ref> 1830ع ۽ 1840ع وارن ڏهاڪن ۾ ڪيترائي مشهور آمريڪي اديب نيو يارڪ ۾ رهيا، جن ۾ [[وليم ڪولن برائنٽ]]، [[واشنگٽن ارونگ]]، [[هرمن ميلويل]]، [[روفس ولمٽ گريسوالڊ]]، [[جان ڪيز]]، [[نيٿنيئل پارڪر ولس]] ۽ [[ايڊگر ايلن پو]] شامل هئا. واپاري اشرافيه جي ميمبرن [[سينٽرل پارڪ]] جي قيام لاءِ مهم هلائي، جيڪو 1858ع جي سياري ۾ آمريڪي شهر ۾ پهريون [[لينڊ اسڪيپ ڊيزائن|منظرڪشيءَ سان ٺهيل شهري پارڪ]] طور کوليو ويو.<ref>Waxman, Sarah. [https://www.ny.com/articles/centralpark.html "History of Central Park, New York"], NY.com. Accessed January 16, 2024. "New York's Central Park is the first urban landscaped park in the United States."</ref> [[عظيم آئرش ڏڪار]] سبب آئرش مهاجرن جو وڏو وهڪرو شهر ۾ آيو؛ 1860ع تائين نيو يارڪ ۾ 200,000 کان وڌيڪ آئرش رهندا هئا، جيڪي شهر جي ڪل آباديءَ جي چوٿين حصي کان وڌيڪ هئا.<ref>{{cite web |title=Cholera in Nineteenth Century New York |url=http://www.virtualny.cuny.edu/cholera/1866/cholera_1866_set.html |website=Virtual New York |publisher=[[City University of New York]] |access-date=October 31, 2021 }}</ref> جرمن علائقن مان پڻ وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ 1860ع تائين جرمن نيو يارڪ شهر جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو هئا.<ref name="Harris">{{cite book |first=Leslie M. |last=Harris |author-link=Leslie M. Harris |url=https://books.google.com/books?id=TZx6A_M0yjQC |title=In the Shadow of Slavery: African Americans in New York City, 1626–1863 |date=2003 |publisher=[[University of Chicago Press]] |isbn=978-0-226-31775-5 |at=Excerpted from pages 279–288 |section=The New York City Draft Riots |section-url=http://www.press.uchicago.edu/Misc/Chicago/317749.html }}</ref><ref>{{cite web |author1=M.G. Leonard |title=H. Doc. 29-54 - Paupers and criminals. Memorial of the Corporation of the City of New York, relative to the exportation from abroad of paupers and criminals. January 25, 1847. Read, and referred to the Committee on the Judiciary |url=https://www.govinfo.gov/app/details/SERIALSET-00499_00_00-043-0054-0000 |website=GovInfo.gov |publisher=U.S. Government Printing Office |access-date=June 22, 2023 |pages=8–9 |date=January 20, 1847 |quote='Leaving their homes,' [immigrants] say, 'with the brightest prospects,' alluring representations presented to them of the blessed state of American life, a few scanty coins in their pockets, though feeling in the enjoyment of rugged health, and surrounded by their young and innocent offspring, little did they imagine the trials to which they would be exposed; but at length they discover to their sorrow, and very natural discontent, that the foul steerage of some ocean-tossed ship is to form the filthy receptacle of persons, crowded too with hordes of human beings, with scarcely space enough to contain the half of them—certainly not more than the ''quarter'' of them ''comfortably''; and thus huddled together ''en masse'', they become the "''emigrant passengers''" destined to this country. }}</ref> === آمريڪي گهرو ويڙهه === {{Main|آمريڪي گهرو ويڙهه ۾ نيو يارڪ شهر|نيو يارڪ شهر جي تاريخ (1855–1897ع)}} [[File:The Departure of the 7th Regiment.jpg|thumb|19 اپريل 1861ع تي واشنگٽن ڊي سي جي بچاءَ لاءِ روانو ٿيندڙ [[ستون نيو يارڪ مليشيا ريجمينٽ]]]] [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (آمريڪا)|ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] جا اميدوار مسلسل مقامي عهدن تي چونڊبا رهيا، جنهن سان شهر جا آمريڪي ڏکڻ ۽ اتان جي غالب سياسي جماعت سان لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ٿيا. جنوري 1861ع ۾، [[ڏاکڻي رياستن جي علحدگي]] کان پوءِ، نيو يارڪ شهر جي ميئر [[فرنينڊو وڊ]] [[نيو يارڪ سٽي ڪائونسل|ڪامن ڪائونسل]] آڏو تجويز پيش ڪئي تہ شهر گڏيل رياستن ۽ نيو يارڪ رياست ٻنهي کان الڳ ٿي هڪ آزاد ”فري سٽي“ بڻجي، جيئن منافعي بخش ڪپهه جو واپار جاري رکي سگهجي؛ پر سندس تجويز تي عمل نه ٿيو.<ref name="Divided" /> [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] (1861–1865ع) دوران نون [[فوجي ڀرتي|فوجي ڀرتي]] قانونن خلاف شديد ناراضگي پيدا ٿي، ڇاڪاڻ تہ مالدار ماڻهو متبادل سپاهي ڀرتي ڪرڻ جي خرچ جي سگهه رکندا هئا. اها ناراضگي [[1863ع جا ڊرافٽ فساد|1863ع جي ڊرافٽ فسادن]] جو سبب بڻي، جن ۾ سڀ کان نمايان شرڪت آئرش نسل جي پورهيت طبقي جي هئي.<ref name="Divided" /> اهي فساد اڳتي هلي نيو يارڪ جي اشرافيه تي حملن ۽ پوءِ ڪارن نيو يارڪين خلاف تشدد ۾ تبديل ٿي ويا. ان پسمنظر ۾ آئرش مهاجرن ۽ ڪارن ماڻهن وچ ۾ روزگار لاءِ هڪ ڏهاڪي کان سخت مقابلو جاري هو. فسادي ٽولي [[ڪلرڊ آرفن اسائلم]] کي ساڙي ڇڏيو.<ref name="Harris" /> گهٽ ۾ گهٽ 120 ماڻهو مارجي ويا.<ref name="McPherson">{{cite book |last1=McPherson |first1=James M. |last2=Hogue |first2=James Keith |url=https://books.google.com/books?isbn=0077430352 |title=Ordeal by Fire: The Civil War and Reconstruction |publisher=[[McGraw-Hill Education]] |year=2001 |isbn=978-0-07-743035-1 |page=399 }}</ref> پنجن ڏينهن دوران يارنهن ڪارن مردن کي [[لنچنگ]] ذريعي قتل ڪيو ويو، ۽ فسادن سبب سوين ڪارن ماڻهن کي شهر ڇڏڻو پيو. 1865ع تائين مينهٽن ۾ ڪارن جي آبادي 10,000 کان به گهٽجي وئي. سفيد پورهيت طبقو مقامي سماجي طاقت ۾ غالب ٿي ويو.<ref name="Harris" /><ref name="McPherson" /> هي واقعو [[آمريڪا ۾ شهري بدامني جي واقعن جي فهرست|آمريڪي تاريخ جي بدترين شهري بدامن واقعاتن]] مان هڪ شمار ٿئي ٿو.<ref>{{cite book |last=Cook |first=Adrian |url=https://books.google.com/books?id=QNkeBgAAQBAJ |title=The Armies of the Streets: The New York City Draft Riots of 1863 |year=1974 |pages=193–195 |publisher=[[University Press of Kentucky]] |isbn=978-0-8131-6255-3 }}</ref> === 19هين صديءَ جي پڇاڙي ۽ 20هين صديءَ جي شروعات === {{Main|نيو يارڪ شهر جي تاريخ (1898–1945ع)|نيو يارڪ شهر جي تاريخ (1946–1977ع)}} [[File:Mulberry Street NYC c1900 LOC 3g04637u edit.jpg|thumb|مينهٽن جو [[لٽل اٽلي، مينهٽن|لٽل اٽلي]]، لڳ ڀڳ 1900ع]] 1886ع ۾ [[آزاديءَ جو مجسمو]]، جيڪو فرانس طرفان تحفي طور ڏنو ويو هو، نيو يارڪ بندرگاهه ۾ باضابطه طور افتتاح ڪيو ويو. 19هين صديءَ جي پڇاڙي ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ [[ايلس آئلينڊ]] وسيلي جهازن تي پهچندڙ لڳ ڀڳ 14 ملين مهاجرن لاءِ هي مجسمو آمريڪا پهچڻ جي علامت بڻيو، ۽ وقت سان گڏ گڏيل رياستن ۽ آزادي، امن ۽ جمهوريت جي آمريڪي آدرشن جي هڪ نمايان علامت طور سڃاتو ويو.<ref name="Statue of Liberty UNESCO">[https://whc.unesco.org/en/list/307 Statue of Liberty], [[UNESCO]]. Accessed December 28, 2023. "Inaugurated in 1886, the sculpture stands at the entrance to New York Harbour and has welcomed millions of immigrants to the United States ever since."</ref><ref>[https://www.nps.gov/stli/learn/historyculture/the-immigrants-statue.htm The Immigrant's Statue], [[Statue of Liberty National Monument]]. Accessed December 28, 2023. "Between 1886 and 1924, almost 14 million immigrants entered the United States through New York. The Statue of Liberty was a reassuring sign that they had arrived in the land of their dreams."</ref> 1898ع ۾ [[گريٽر نيو يارڪ شهر|شهري انضمام]] جي نتيجي ۾ نيو يارڪ شهر پنهنجي جديد اداري شڪل اختيار ڪئي. ان ۾ بروڪلن، جيڪو ان کان اڳ الڳ شهر هو، نيو يارڪ ڪائونٽي، جنهن ۾ ان وقت برونڪس جا به حصا شامل هئا، رچمنڊ ڪائونٽي ۽ ڪوئنز ڪائونٽي جو اولهه وارو حصو شامل ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=The 100 Year Anniversary of the Consolidation of the 5 Boroughs into New York City |url=http://nyc.gov/html/nyc100/html/classroom/hist_info/100aniv.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011221627/http://nyc.gov/html/nyc100/html/classroom/hist_info/100aniv.html |archive-date=October 11, 2007 |access-date=October 28, 2010 |website=NYC100 Centennial Celebration }}</ref> 1904ع ۾ [[نيو يارڪ سٽي سب وي]] جي شروعات، جيڪا شروع ۾ الڳ نجي نظامن طور تعمير ڪئي وئي هئي، نئين گڏيل شهر کي آمدرفت جي لحاظ کان هڪٻئي سان وڌيڪ ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Cudahy2004">{{cite book |first=Brian J. |last=Cudahy |url=https://books.google.com/books?id=UfodzizzrfQC&pg=PA2 |title=The New York Subway: Its Construction and Equipment: Interborough Rapid Transit, 1904 |publisher=[[Fordham University Press]] |year=2004 |isbn=978-0-8232-2401-2 |page=2 }}</ref> 20هين صديءَ جي شروعات تائين نيو يارڪ صنعت، واپار ۽ مواصلات جو هڪ عالمي مرڪز بڻجي چڪو هو.<ref name="Blake2009">{{cite book |first=Angela M. |last=Blake |url=https://books.google.com/books?id=v36fyM6qswYC&pg=PT63 |title=How New York Became American, 1890–1924 |publisher=[[Johns Hopkins University Press]] |year=2009 |isbn=978-0-8018-8874-8 |pages=63–66 }}</ref> 1904ع ۾ ٻاڦ واري جهاز ''[[جنرل سلوڪم]]'' کي [[ايسٽ درياهه]] ۾ باهه لڳي وئي، جنهن ۾ 1,021 ماڻهو مارجي ويا.<ref name="Sheard1998">{{cite book |first=Bradley |last=Sheard |url=https://archive.org/details/lostvoyagestwoce0000shea |title=Lost Voyages: Two Centuries of Shipwrecks in the Approaches to New York |publisher=Aqua Quest Publications, Inc. |year=1998 |isbn=978-1-881652-17-5 |page=[https://archive.org/details/lostvoyagestwoce0000shea/page/67 67] |url-access=registration }}</ref> 1911ع ۾ [[ٽرائنگل شرٽ ويسٽ فيڪٽري جي باهه]] لڳي، جيڪا شهر جي تاريخ جي سڀ کان بدترين صنعتي آفتن مان هڪ هئي. ان ۾ 146 ڪپڙي جي ڪارخاني جا مزدور مارجي ويا. هن واقعي [[انٽرنيشنل ليڊيز گارمينٽ ورڪرز يونين]] جي واڌ ۽ عمارتن جي حفاظت بابت اهم سڌارن لاءِ زور پيدا ڪيو.<ref name="cornell1">{{cite web |title=The 1911 Triangle Factory Fire |url=https://trianglefire.ilr.cornell.edu/ |access-date=February 9, 2017 |publisher=Kheel Center, [[Cornell University]] |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20251019102100/https://trianglefire.ilr.cornell.edu/ |archive-date=October 19, 2025 }}</ref> [[File:Old_timer_structural_worker2.jpg|alt=A man working on a steel girder high above a city skyline.|thumb|1930ع ۾ [[ايمپائر اسٽيٽ بلڊنگ]] جي تعمير دوران مٿانهين اسٽيل جي گارڊر تي هڪ [[تعميراتي مزدور]]؛ ساڄي پاسي [[ڪرسلر بلڊنگ]] نظر اچي ٿي]] 1890ع ۾ نيو يارڪ جي غير سفيد آبادي 36,620 هئي.<ref name="Rosenwaike"/>{{Rp|at=Table 30}} 20هين صديءَ جي شروعات ۾ آمريڪي ڏکڻ مان [[عظيم لڏپلاڻ (آفريقي آمريڪي)|عظيم لڏپلاڻ]] دوران ڪارن آمريڪين لاءِ نيو يارڪ هڪ وڏو منزل بڻيو، ۽ 1916ع تائين شهر ۾ اتر آمريڪا جي سڀ کان وڏي شهري [[آفريقي ڊائسپورا]] آبادي موجود هئي.<ref name="GatesHigginbotham2009">{{cite book |first1=Henry Louis Jr. |last1=Gates |url=https://books.google.com/books?id=E_vRLcgEdGoC&pg=PR7 |title=Harlem Renaissance Lives from the African American National Biography |first2=Evelyn Brooks |last2=Higginbotham |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2009 |isbn=978-0-19-538795-7 |page=7 }}</ref> [[هارلم رينيسانس]] ادبي، موسيقي ۽ [[نيو يارڪ شهر جي ثقافت|ثقافتي زندگي]] جو اهم دور هو، جيڪو [[آمريڪا ۾ شراببندي|پروهيبيشن]] واري زماني دوران عروج تي پهتو.<ref name="Roche2015">{{cite book |first=Linda De |last=Roche |url=https://books.google.com/books?id=cOGOCgAAQBAJ&pg=PR18 |title=The Jazz Age: A Historical Exploration of Literature: A Historical Exploration of Literature |publisher=[[ABC-CLIO]] |year=2015 |isbn=978-1-61069-668-5 |pages=18–19 }}</ref> ساڳئي اقتصادي عروج دوران اوچين عمارتن جي تعمير ۾ سخت مقابلو شروع ٿيو، جنهن نيو يارڪ جي آسماني خاڪي کي بنيادي طور بدلائي ڇڏيو.<ref>{{cite book |last1=Willis |first1=Carol |title=Form Follows Finance: Skyscrapers and Skylines in New York and Chicago |url=https://archive.org/details/formfollowsfinan0000will |date=1995 |publisher=Princeton Architectural Press |location=New York |isbn=978-1-56898-044-7 |pages=[https://archive.org/details/formfollowsfinan0000will/page/41 41], 85, 165 }}</ref> 1920ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ نيو يارڪ شهر لنڊن کي پوئتي ڇڏي دنيا جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو [[شهري علائقو]] بڻجي ويو. 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ان جي ميٽروپوليٽن آبادي 10 ملين کان وڌي وئي، ۽ ائين اهو دنيا جو پهريون [[ميگاسٽي]] بڻيو.<ref name=":1">{{cite web |title=New York Urbanized Area: Population & Density from 1800 (Provisional) |url=http://www.demographia.com/db-nyuza1800.htm |access-date=July 8, 2009 |publisher=[[Demographia]] }}</ref> [[عظيم معاشي بحران]] دوران سڌار پسند سياستدان [[فيوريلو لا گارڊيا]] ميئر چونڊيو ويو ۽ لڳ ڀڳ اسي سالن جي سياسي بالادستي کان پوءِ [[ٽيماني هال]] جو اثر تيزيءَ سان گهٽيو.<ref>{{cite book |last=Allen |first=Oliver E. |title=The Tiger—The Rise and Fall of Tammany Hall |publisher=[[Addison-Wesley Publishing Company]] |year=1993 |isbn=978-0-201-62463-2 |chapter=Chapter 9: The Decline |chapter-url=https://archive.org/details/tigerrisefalloft00alle }}</ref> [[ٻي عالمي جنگ]] کان موٽندڙ فوجين کان پوءِ شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن ۾ جنگ کان پوءِ واري اقتصادي واڌ آئي، جڏهن تہ اوڀر ڪوئنز ۽ [[ناسائو ڪائونٽي، نيو يارڪ|ناسائو ڪائونٽي]] ۾ وڏي پيماني تي رهائشي آباديون وڌيون. وال اسٽريٽ آمريڪا کي عالمي اقتصادي طاقت طور مضبوط ڪرڻ ۾ مرڪزي حيثيت رکي. 1952ع ۾ [[گڏيل قومن جو هيڊڪوارٽر]] مڪمل ٿيڻ سان نيو يارڪ جي عالمي [[جيوپوليٽڪس|جيوپوليٽيڪل]] اهميت وڌيڪ مضبوط ٿي، جڏهن تہ شهر ۾ [[تجريدي اظهار پسندي]] جي عروج سان نيو يارڪ آهستي آهستي پيرس جي جاءِ تي عالمي فن جي مرڪز طور اُڀريو.<ref>{{cite web |last=Burns |first=Ric |date=August 22, 2003 |title=The Center of the World—New York: A Documentary Film (Transcript) |url=https://www.pbs.org/wgbh/amex/newyork/filmmore/pt.html |access-date=September 1, 2008 |publisher=PBS |archive-date=June 23, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110623065806/http://www.pbs.org/wgbh/amex/newyork/filmmore/pt.html |url-status=dead }}</ref> === 20هين صديءَ جي پڇاڙي ۽ 21هين صديءَ جي شروعات === {{Main|نيو يارڪ شهر جي تاريخ (1978–هاڻوڪو)|11 سيپٽمبر جا حملا}} [[File:Stonewall_Inn_5_pride_weekend_2016.jpg|alt=A two-story building with brick on the first floor, with two arched doorways, and gray stucco on the second floor, off of which hang numerous rainbow flags.|thumb|[[گرين وچ وليج]] ۾ [[اسٽون وال اِن]]، جتي جون 1969ع ۾ [[اسٽون وال فساد]] ٿيا ۽ جنهن کي جديد [[ايل جي بي ٽي ڪيو+ حقن جي تحريڪ]] جي اهم جنم ڀومي سمجهيو وڃي ٿو<ref name="GayGreenwichVillage1">{{cite web |first=Julia |last=Goicichea |date=August 16, 2017 |title=Why New York City Is a Major Destination for LGBT Travelers |url=https://theculturetrip.com/north-america/usa/new-york/articles/why-new-york-city-is-a-major-destination-for-lgbt-travelers/ |access-date=February 2, 2019 |publisher=The Culture Trip }}</ref><ref>{{cite web |title=Workforce Diversity The Stonewall Inn, National Historic Landmark National Register Number: 99000562 |url=https://www.nps.gov/diversity/stonewall.htm |access-date=May 1, 2011 |publisher=[[National Park Service]] }}</ref><ref>{{cite news |first=Eli |last=Rosenberg |date=June 24, 2016 |title=Stonewall Inn Named National Monument, a First for the Gay Rights Movement |newspaper=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2016/06/25/nyregion/stonewall-inn-named-national-monument-a-first-for-the-gay-rights-movement.html |access-date=June 25, 2016 }}</ref>]] 1969ع ۾ [[اسٽون وال فساد]] هڪ سلسليوار پرتشدد احتجاج هو، جيڪو [[هم جنس پرست برادري]] جي ميمبرن 28 جون 1969ع جي صبح سوير [[گرين وچ وليج]] ۾ [[اسٽون وال اِن]] تي ٿيل [[پوليس ڇاپي]] خلاف ڪيو.<ref name="Murphy2013">{{cite book |first=Timothy |last=Murphy |url=https://books.google.com/books?id=FeWMAQAAQBAJ&pg=PA572 |title=Reader's Guide to Lesbian and Gay Studies |publisher=[[Routledge]] |year=2013 |isbn=978-1-135-94234-2 |page=572 }}</ref> اهي واقعا وڏي پيماني تي [[هم جنس پرست آزاديءَ جي تحريڪ]] جي اهم ترين موڙن مان هڪ سمجهيا وڃن ٿا<ref name="GayGreenwichVillage1"/><ref name="KentuckyStonewall">{{cite web |title=Brief History of the Gay and Lesbian Rights Movement in the U.S. |url=http://www.uky.edu/~lbarr2/gws250spring11_files/Page1186.htm |access-date=September 2, 2017 |publisher=[[University of Kentucky]] |archive-date=November 18, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191118054142/http://www.uky.edu/~lbarr2/gws250spring11_files/Page1186.htm |url-status=dead }}</ref><ref name="PinkNewsStonewall">{{cite web |first=Nell |last=Frizzell |date=June 28, 2013 |title=Feature: How the Stonewall riots started the LGBT rights movement |url=http://www.pinknews.co.uk/2013/06/28/feature-how-the-stonewall-riots-started-the-gay-rights-movement/ |access-date=August 31, 2017 |publisher=[[PinkNews]] }}</ref><ref name="EncycloStonewall">{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/event/Stonewall-riots |title=Stonewall riots |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=August 31, 2017}}</ref> ۽ جديد [[ايل جي بي ٽي ڪيو+ حقن]] جي جدوجهد لاءِ پڻ مرڪزي اهميت رکن ٿا.<ref name="NPSStonewall">{{cite web |date=June 2016 |title=Civil Rights at Stonewall National Monument |url=https://www.nps.gov/places/stonewall.htm |access-date=August 31, 2017 |publisher=[[National Park Service]] }}</ref><ref name="ObamaStonewall">{{cite web |title=Obama inaugural speech references Stonewall gay-rights riots |url=http://www.northjersey.com/news/2012_Presidential_Election/Obama_inaugural_speech_references_Stonewall_riots.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130530065722/http://www.northjersey.com/news/2012_Presidential_Election/Obama_inaugural_speech_references_Stonewall_riots.html |date=January 21, 2013 |archive-date=May 30, 2013 |access-date=July 2, 2013 |publisher=[[North Jersey Media Group]] }}</ref> ''[[انسائيڪلوپيڊيا آف ھوموسيڪسچوئلٽي]]'' جي ليکڪ [[وين آر. ڊائنس]] موجب اسٽون وال فساد جي زماني ۾ ڊريگ ڪوئنز ٽرانسجينڊر ماڻهن جي سڀ کان وڌيڪ نمايان موجودگي هئا. نيو يارڪ جي ٽرانسجينڊر برادري پڻ ايل جي بي ٽي ڪيو+ برابريءَ جي جدوجهد ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="TransEqualityNYC">{{cite web |first=Cristan |last=Williams |date=January 25, 2013 |title=So, what was Stonewall? |url=http://transadvocate.com/so-what-was-stonewall_n_8424.htm |access-date=March 28, 2017 |publisher=The TransAdvocate }}</ref> 1970ع واري ڏهاڪي ۾ [[صنعتي زوال]] ۽ معاشي ڍانچي جي تبديليءَ سبب روزگار گهٽيو، جنهن سان شهر کي سخت معاشي مسئلن ۽ وڌندڙ ڏوهن کي منهن ڏيڻو پيو.<ref>{{cite web |last=Tannenbaum |first=Allan |title=New York in the 70s: A Remembrance |url=http://digitaljournalist.org/issue0402/at_intro.html |date=February 2004 |access-date=December 18, 2011 |publisher=[[The Digital Journalist]] |archive-date=March 20, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120320194616/http://digitaljournalist.org/issue0402/at_intro.html |url-status=dead }}</ref> 1975ع ۾ وڌندڙ [[سرڪاري بجيٽ خسارو|مالياتي خساري]] سبب نيو يارڪ شهر وفاقي حڪومت کان مالي مدد گهري، پر صدر [[جيرالڊ فورڊ]] اها مدد ڏيڻ کان انڪار ڪيو. سندس تقرير کي ''[[نيو يارڪ ڊيلي نيوز]]'' مشهور سرخي ”[[Ford to City: Drop Dead|FORD TO CITY: DROP DEAD]]“ سان پيش ڪيو، جيتوڻيڪ اهي لفظ فورڊ پاڻ لفظي طور نه چيا هئا.<ref>[[Sam Roberts (journalist)|Roberts, Sam]]. [https://www.nytimes.com/2006/12/28/nyregion/28veto.html "Infamous 'Drop Dead' Was Never Said by Ford"], ''[[The New York Times]]'', December 28, 2006. Accessed February 20, 2024. "Mr. Ford, on Oct. 29, 1975, gave a speech denying federal assistance to spare New York from bankruptcy. The front page of The Daily News the next day read: "FORD TO CITY: DROP DEAD."... Moreover, the speech spurred New York's civic, business, and labor leaders to rally bankers in the United States and abroad, who feared their own investments would be harmed if New York defaulted on its debt."</ref> شهر جي مالياتي استحڪام لاءِ [[ميونسپل اسسٽنس ڪارپوريشن]] قائم ڪئي وئي ۽ ان کي شهر جي ماليات تي نگرانيءَ جا اختيار ڏنا ويا.<ref>Chan, Sewell. [https://www.nytimes.com/2019/12/14/nyregion/felix-rohatyn-dead.html "Felix G. Rohatyn, Financier Who Piloted New York's Rescue, Dies at 91"], ''[[The New York Times]]'', December 14, 2019. Accessed February 20, 2024. "For nearly two decades, from 1975 to 1993, as chairman of the state-appointed Municipal Assistance Corporation, Mr. Rohatyn had a say, often the final one, over taxes and spending in the nation's largest city, a degree of influence for an unelected official that rankled some critics. His efforts to meld private profit with the public good defined him: In the perception of many, his name was synonymous with two institutions—the M.A.C., which was hastily created in 1975 to save the city from insolvency, and Lazard (formerly Lazard Frères), the storied investment firm that started as a dry-goods business in New Orleans in 1848."</ref> 1980ع واري ڏهاڪي ۾ مالي صنعت جي بحالي شهر جي معاشي حالت بهتر ڪئي، پر ڏوهن جي شرح ان ڏهاڪي ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين وڌندي رهي.<ref>{{cite web |last=Effgen |first=Christopher |date=September 11, 2001 |title=New York Crime Rates 1960–2009 |url=http://www.disastercenter.com/crime/nycrime.htm |access-date=October 28, 2010 |publisher=Disastercenter.com }}</ref> [[2000ع جي آمريڪي مردم شماري]] ۾ پهريون ڀيرو نيو يارڪ شهر جي آبادي 8 ملين کان وڌي وئي؛<ref>[https://www.nyc.gov/site/planning/planning-level/nyc-population/census-summary-2000.page Population – Decennial Census – Census 2000], [[New York City Department of City Planning]]. Accessed January 27, 2024. "According to the U.S. Census Bureau, the population of New York City as of April 1, 2000, was 8,008,278, the largest enumerated census population in the city's history. The previous peak was in 1970, when the enumerated population stood at 7,894,862."</ref> ان کان پوءِ [[2010ع جي آمريڪي مردم شماري|2010ع]] ۽ [[2020ع جي آمريڪي مردم شماري|2020ع]] ۾ به نوان آباديءَ جا رڪارڊ قائم ٿيا.<ref>[https://www.nyc.gov/site/planning/planning-level/nyc-population/nyc-population.page Population], [[New York City Department of City Planning]]. Accessed January 27, 2024. "The enumerated population of New York City was 8,804,190 as of April 1, 2020, a record high population. This is an increase of 629,057 people since the 2010 Census."</ref> ان دوران [[سليڪن ايلي]] جهڙا نوان معاشي ۽ ٽيڪنالاجي شعبا اُڀريا.<ref name="Waller2013">{{cite book |first=Irvin |last=Waller |url=https://books.google.com/books?id=qQPGAgAAQBAJ&pg=PA38 |title=Smarter Crime Control |publisher=[[Rowman & Littlefield]] |year=2013 |isbn=978-1-4422-2170-3 |page=38 }}</ref> سال 2000ع جي آمد کي [[ٽائمز اسڪوائر]] ۾ وڏي پيماني تي جشن سان ملهايو ويو.<ref name=NYC-Y2K>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2000/01/02/nyregion/year-2000-overview-2000-draws-rave-reviews-after-opening-night-night-jitters.html |title=THE YEAR 2000: THE OVERVIEW; 2000 Draws Rave Reviews After Opening Night Night Jitters |newspaper=The New York Times |date=January 6, 2000 |access-date=October 28, 2023 }}</ref> [[File:North_face_south_tower_after_plane_strike_9-11.jpg|thumb|upright|2001ع جي [[11 سيپٽمبر جا حملا|11 سيپٽمبر جي حملن]] دوران [[لوئر مينهٽن]] ۾ [[ورلڊ ٽريڊ سينٽر (1973–2001ع)|ورلڊ ٽريڊ سينٽر]]]] 2001ع جي [[11 سيپٽمبر جا حملا|11 سيپٽمبر جي حملن]] ۾ نيو يارڪ شهر کي تمام وڏو جاني ۽ معاشي نقصان پهتو.<ref name="Dieterle2017">{{cite book |first=David A. |last=Dieterle |url=https://books.google.com/books?id=LmphDgAAQBAJ&pg=PA396 |title=Economics: The Definitive Encyclopedia from Theory to Practice [4 volumes] |publisher=[[ABC-CLIO]] |year=2017 |isbn=978-0-313-39708-0 |page=396 }}</ref> اغوا ڪيل چئن جهازن مان ٻن کي [[ورلڊ ٽريڊ سينٽر (1973–2001ع)|ورلڊ ٽريڊ سينٽر]] جي ٽوئن ٽاورز سان ٽڪرايو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ ٻئي ٽاور ڊهي پيا. حملن ۾ 2,753 ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ [[نيو يارڪ سٽي فائر ڊپارٽمينٽ]] جا 343 پهرين امدادي اهلڪار ۽ 71 قانون لاڳو ڪندڙ آفيسر شامل هئا.<ref>Nelson, Joshua Q. [https://www.foxnews.com/media/former-fdny-commissioner-firefighters-9-11 "Former FDNY commissioner on losing 343 firefighters on 9/11: 'We had the best fire chiefs in the world'"], ''[[Fox News]]'', September 11, 2021. Accessed January 30, 2024. "Of the 2,753 people killed at the World Trade Center, 343 were first responders from the Fire Department of New York, while another 71 were law enforcement officers from 10 different agencies."</ref> ورلڊ ٽريڊ سينٽر واري علائقي کي ٻيهر تعمير ڪيو ويو، جتي [[نئون ورلڊ ٽريڊ سينٽر]]، [[نيشنل سيپٽمبر 11 ميموريل ۽ ميوزيم]] ۽ ٻيون نيون عمارتون ۽ بنيادي ڍانچا تعمير ڪيا ويا.<ref name="Greenspan2013">{{cite book |first=Elizabeth |last=Greenspan |url=https://books.google.com/books?id=DMHzmpTK5rYC&pg=PA152 |title=Battle for Ground Zero: Inside the Political Struggle to Rebuild the World Trade Center |publisher=[[St. Martin's Press]]/[[Harvard University]] |year=2013 |isbn=978-1-137-36547-7 |page=152 }}</ref> انهن منصوبن ۾ [[ورلڊ ٽريڊ سينٽر ٽرانسپورٽيشن هب]] پڻ شامل آهي، جيڪو شهر جو ٽيون سڀ کان وڏو آمدرفت مرڪز آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.panynj.gov/wtcprogress/transportation-hub.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200103164156/https://old.panynj.gov/wtcprogress/transportation-hub.html |title=World Trade Center Transportation Hub |publisher=[[Port Authority of New York and New Jersey]] |access-date=February 9, 2017 |archive-date=January 3, 2020 |quote=ورلڊ ٽريڊ سينٽر ٽرانسپورٽيشن هب، جيڪو 2016ع ۾ مڪمل ٿيو، روزانو 250,000 پي اي ٽي ايڇ مسافرن ۽ هر سال سڄي دنيا مان ايندڙ لکين سياحن کي سهولت فراهم ڪري ٿو. لڳ ڀڳ 800,000 چورس فوٽ ايراضيءَ تي پکڙيل هي مرڪز، عالمي شهرت يافته معمار سانتياگو ڪالاتراوا طرفان ڊزائين ڪيو ويو، نيو يارڪ شهر جو ٽيون سڀ کان وڏو آمدرفت مرڪز آهي. |url-status=dead }}</ref> نئون [[ون ورلڊ ٽريڊ سينٽر]] [[مغربي اڌ گولي]] جي سڀ کان اوچي اسڪاءِ اسڪريپر آهي<ref name="OneWTCtallest">{{cite news |last1=Hetter |first1=Katia |last2=Boyette |first2=Chris |date=November 12, 2013 |title=It's official: One World Trade Center to be tallest U.S. skyscraper |publisher=[[CNN]] |url=http://www.cnn.com/2013/11/12/travel/one-world-trade-center-tallest-us-building/index.html?hpt=hp_t2 |access-date=March 1, 2014 }}</ref> ۽ چوٽيءَ جي اوچائيءَ جي لحاظ کان [[دنيا جون سڀ کان اوچيون عمارتون|دنيا جي ستين سڀ کان اوچي عمارت]] آهي. ان جي اسپائر جي اوچائي علامتي طور {{convert|1776|ft|m|1}} آهي، جيڪا [[آمريڪي آزاديءَ جي اعلان]] واري سال 1776ع ڏانهن اشارو ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=New York City Skyscraper Diagram |url=http://skyscraperpage.com/diagrams/?cityID=8 |access-date=January 22, 2013 |website=[[SkyscraperPage.com]] |publisher=Skyscraper Source Media }}</ref><ref>{{cite web |title=One World Trade Center |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=7788 |access-date=February 9, 2017 |website=[[SkyscraperPage.com]] |publisher=Skyscraper Source Media |quote=ڇت جي اوچائي اصل ون ورلڊ ٽريڊ سينٽر جيتري آهي. عمارت جي مٿان 124 ميٽر (408 فوٽ) اوچي اسپائر لڳل آهي. اهڙيءَ طرح ٽاور جي ڪل اوچائي 1,776 فوٽ (541 ميٽر) ٿئي ٿي، جيڪا آمريڪي آزاديءَ جي اعلان واري سال جي علامت آهي. }}</ref><ref>{{cite web |last=Lesser |first=Benjamin |date=April 30, 2012 |title=It's official: 1 World Trade Center is now New York's tallest skyscraper |url=https://www.nydailynews.com/life-style/real-estate/official-1-wtc-new-york-new-tallest-building-article-1.1069925 |access-date=January 22, 2013 |work=[[New York Daily News|Daily News]] |location=New York }}</ref> [[فنانشل ڊسٽرڪٽ، مينهٽن|لوئر مينهٽن جي فنانشل ڊسٽرڪٽ]] ۾ [[زڪوٽي پارڪ]] مان [[اوڪيوپائي وال اسٽريٽ]] احتجاج 17 سيپٽمبر 2011ع تي شروع ٿيا. انهن احتجاجن عالمي ڌيان حاصل ڪيو ۽ [[سماجي اڻبرابري|سماجي]] ۽ [[اقتصادي اڻبرابري]] خلاف دنيا جي مختلف ملڪن ۾ [[اوڪيوپائي تحريڪ]] کي مقبول بڻايو.<ref>{{cite web |first=Joe |last=Nocera |author-link=Joe Nocera |url=https://www.nytimes.com/2012/09/15/opinion/nocera-two-days-in-september.html |title=Two Days in September |work=[[The New York Times]] |date=September 14, 2012 |access-date=May 6, 2017 |quote=کاٻي ڌر ۾ اها ڪاوڙ هڪ سال اڳ اوڪيوپائي وال اسٽريٽ تحريڪ جي شروعات جو سبب بڻي. 17 سيپٽمبر 2011ع تي اوڪيوپائي وال اسٽريٽ لوئر مينهٽن جي زڪوٽي پارڪ تي قبضو ڪيو، جنهن کان پوءِ ملڪ جي ٻين شهرن ۾ به ساڳيون ڪارروايون ٿيون. تحريڪ جو مرڪزي مسئلو آمدنيءَ جي اڻبرابري هو، ۽ سندن مشهور نعرو هو: "اسان 99 سيڪڙو آهيون". }}</ref> آڪٽوبر 2012ع ۾ [[هريڪين سينڊي]] سبب [[نيو يارڪ ۾ هريڪين سينڊي جا اثر|نيو يارڪ شهر سخت متاثر ٿيو]]. سينڊي جي نتيجي ۾ شهر ۾ گهٽ ۾ گهٽ 43 ماڻهو فوت ٿيا ۽ معاشي نقصان جو ڪاٿو لڳ ڀڳ 19 ارب آمريڪي ڊالر لڳايو ويو.<ref>[https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-10-13/nyc-still-vulnerable-to-hurricanes-10-years-after-sandy "NYC Still Vulnerable to Hurricanes 10 Years After Sandy"], ''[[Bloomberg Businessweek]]'', October 13, 2022. Accessed January 15, 2024. "هريڪين سينڊي آڪٽوبر 2012ع ۾ نيو يارڪ شهر مان گذري، جنهن سبب 43 ماڻهو فوت ٿيا ۽ لڳ ڀڳ 19 ارب ڊالر جو نقصان ٿيو.... نيو يارڪ کي پنهنجي ڪوششن ۾ تيزي آڻڻ ۽ بحاليءَ لاءِ مليل 15 ارب ڊالر جي وفاقي امداد خرچ ڪرڻ جي ضرورت آهي، نيو يارڪ شهر جي ڪنٽرولر برئڊ لينڊر جي خميس تي جاري ڪيل رپورٽ موجب." </ref> ٻوڏ سبب [[نيو يارڪ سٽي سب وي]] ڪيترن ڏينهن لاءِ بند رهيو،<ref>Flegenheimer, Matt. [https://www.nytimes.com/2012/10/31/nyregion/subways-may-be-shut-for-several-days-after-hurricane-sandy.html "Flooded Tunnels May Keep City's Subway Network Closed for Several Days"], ''[[The New York Times]]'', October 30, 2012. Accessed January 15, 2024. "جڏهن هريڪين سينڊي جا باقي اثر اڱاري تي شهر مان نڪري ويا، تڏهن ٽرانزٽ عملدارن نظام جي نقصان جو جائزو ورتو. کين بي مثال تباهي نظر آئي: ٻوڏ هيٺ آيل سرنگهون، متاثر اسٽيشنون، سوئچ ۽ ممڪن طور خراب ٿيل سگنل." </ref> جڏهن تہ [[1888ع جو وڏو برفاني طوفان]] کان پوءِ پهريون ڀيرو [[نيو يارڪ اسٽاڪ ايڪسچينج]] موسم جي ڪري بند ٿيو.<ref>Strasburg, Jenny; Cheng, Jonathan; and Bunge, Jacob. [https://www.wsj.com/articles/SB10001424052970204789304578087131092892180 "Behind Decision to Close Markets"], ''[[The Wall Street Journal]]'', October 29, 2012. Accessed January 15, 2024. "سپر اسٽارم سينڊي آمريڪي شيئر مارڪيٽن کي ٻئي ڏينهن به بند رکڻ تي مجبور ڪيو، جيڪو 1888ع جي برفاني طوفان کان پوءِ هڪ ڏينهن کان وڌيڪ عرصي لاءِ موسم سبب پهريون بندش وارو واقعو هو." </ref> سينڊي سبب ڪيترين سب وي، ريلوي ۽ روڊ سرنگهن کي ڊگهي مدي وارو نقصان پهتو.<ref>[https://www.govinfo.gov/content/pkg/CHRG-112shrg81827/html/CHRG-112shrg81827.htm ''Superstorm Sandy: The Devastating Impact On The Nation's Largest Transportation Systems''], [[United States Senate Commerce Subcommittee on Surface Transportation, Maritime, Freight, and Ports]], December 6, 2012. Accessed January 15, 2024. "ٽرانسپورٽ جي لحاظ کان طوفان جو سڀ کان وڏو اثر مينهٽن ۾ اچ وڃ ڪندڙ شاهراهه، ٽرانزٽ ۽ ريل سرنگهن تي پيو. ايسٽ درياهه هيٺان سڀ ست سب وي سرنگهون، هڊسن درياهه واري سب وي سرنگهه، ايسٽ ۽ هڊسن درياهه جي ڪميُوٽر ريل سرنگهون، ۽ لوئر مينهٽن جون سب وي سرنگهون ٻوڏ هيٺ اچي ويون." </ref> ان کان پوءِ [[موسمي تبديلي]] ۽ وڌندڙ سمنڊ جي سطح کي منهن ڏيڻ لاءِ شهر ۾ ڊگهي مدي وارا بنيادي ڍانچي ۽ لچڪداريءَ جا منصوبا شروع ڪيا ويا، جن لاءِ 2022ع تائين وفاقي حڪومت طرفان لڳ ڀڳ 15 ارب ڊالر مختص ڪيا ويا.<ref name=ClimateResiliency2/><ref>[https://comptroller.nyc.gov/reports/ten-years-after-sandy/ ''Ten Years After Sandy; Barriers to Resilience''], [[New York City Comptroller]] [[Brad Lander]], October 13, 2022. Accessed January 15, 2024. "سينڊي کان پوءِ بحالي ۽ لچڪداريءَ لاءِ مختص ڪيل 15 ارب ڊالر جي وفاقي گرانٽن مان شهر جون 2022ع تائين 11 ارب ڊالر، يعني 73 سيڪڙو رقم خرچ ٿي چڪي هئي." </ref> مارچ 2020ع ۾ شهر ۾ [[نيو يارڪ شهر ۾ ڪووڊ-19 وبا|ڪووڊ-19]] جو پهريون تصديق ٿيل ڪيس سامهون آيو.<ref>{{Cite news |last=West |first=Melanie Grayce |date=March 1, 2020 |title=First Case of Coronavirus Confirmed in New York State |language=en-US |work=[[The Wall Street Journal]] |url=https://www.wsj.com/articles/first-case-of-coronavirus-confirmed-in-new-york-state-11583111692 |access-date=July 10, 2020 |issn=0099-9660 }}</ref> شهر جي گهڻي آباديءَ جي ڪثافت ۽ عالمي مسافرن سان وڏي رابطي سبب وبا جي شروعاتي مرحلي ۾ نيو يارڪ تيزيءَ سان [[ووهان]] کان پوءِ عالمي وبائي مرڪز بڻجي ويو، جنهن شهر جي صحت جي نظام تي سخت دٻاءُ وڌو.<ref>{{Cite journal |date=August 2022 |title=When New York City was the COVID-19 pandemic epicenter: The impact on trauma care |journal=[[The Journal of Trauma and Acute Care Surgery]] |pmc=9322893 |quote=2020ع جي بهار جي شروعات ۾ نيو يارڪ شهر تيزيءَ سان آمريڪا ۾ ڪووڊ-19 وبا جو پهريون وڏو مرڪز بڻجي ويو. |last1=Liveris |first1=A. |last2=Stone Jr |first2=M. E. |last3=Markel |first3=H. |last4=Agriantonis |first4=G. |last5=Bukur |first5=M. |last6=Melton |first6=S. |last7=Roudnitsky |first7=V. |last8=Chao |first8=E. |last9=Reddy |first9=S. H. |last10=Teperman |first10=S. H. |last11=Meltzer |first11=J. A. |volume=93 |issue=2 |pages=247–255 |doi=10.1097/TA.0000000000003460 |pmid=35881035 }}</ref><ref>Robinson, David. [https://www.lohud.com/story/news/coronavirus/2020/03/27/how-new-york-city-became-coronavirus-pandemic-epicenter-what-know/2924735001/ "COVID-19: How New York City became epicenter of coronavirus pandemic, what that means"], ''[[The Journal News]]'', March 27, 2020. Accessed January 13, 2024. "نيو يارڪ شهر جو مارچ ۾ نئين ڪورونا وائرس وبا جو مرڪز بڻجڻ سڄي رياست لاءِ پري رس نتيجا کڻي آيو. ووهان، چين مان شروع ٿيل وائرس نيو يارڪ رياست جي سڄي طبي نظام کي دٻاءُ هيٺ آڻڻ لڳو." </ref> مارچ 2023ع تائين نيو يارڪ شهر ۾ ڪووڊ-19 سان لاڳاپيل پيچيدگين سبب 80,000 کان وڌيڪ فوتگيون رڪارڊ ڪيون ويون.<ref>[https://www.nytimes.com/interactive/2021/us/new-york-covid-cases.html "Tracking Coronavirus in New York: Latest Map and Case Count"], ''[[The New York Times]]'', March 23, 2023. Accessed January 13, 2024. "وبا جي شروعات کان وٺي مجموعي طور 6,805,271 ڪيس رپورٽ ٿيا. هر 243 رهواسين مان گهٽ ۾ گهٽ هڪ شخص ڪورونا وائرس سبب فوت ٿيو، ۽ مجموعي فوتگيون 80,109 تائين پهتيون." </ref> == جاگرافي == {{Main|نيو يارڪ شهر جي جاگرافي|نيو يارڪ–نيو جرسي بندرگاهه واري سامونڊي ڇوڙ جي جاگرافي}} [[File:Core_of_New_York_City_by_Sentinel-2.jpg|alt=|thumb|[[نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقو|نيو يارڪ شهر جي ميٽروپوليٽن علائقي]] جو هوائي منظر، جنهن جي مرڪز ۾ [[مينهٽن]] نظر اچي ٿو]] نيو يارڪ شهر [[آمريڪا]] جي اتر-اوڀر حصي ۾، [[نيو يارڪ رياست]] جي ڏکڻ-اوڀر ۾، لڳ ڀڳ [[واشنگٽن، ڊي. سي.]] ۽ [[بوسٽن]] جي وچ تي واقع آهي. [[هڊسن درياهه]] جي ڇوڙ وٽ هن شهر جي جڳهه، جتي درياهه هڪ قدرتي طور محفوظ بندرگاهه وسيلي [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو، شهر کي هڪ اهم واپاري بندرگاهه طور ترقي ڪرڻ ۾ مدد ڏني. شهر جو گهڻو حصو ٽن ٻيٽن، [[لانگ آئلينڊ]]، [[مينهٽن]] ۽ [[اسٽيٽن آئلينڊ]] تي آباد آهي. [[وسڪونسن برفاني دور]] دوران، لڳ ڀڳ 75,000 کان 11,000 سال اڳ، موجوده نيو يارڪ شهر وارو علائقو هڪ وڏي [[برفاني چادر]] جي ڪناري تي واقع هو.<ref name="JacksonKeller2010a">{{cite book |first1=Kenneth T. |last1=Jackson |url=https://books.google.com/books?id=lI5ERUmHf3YC&pg=PT2384 |title=The Encyclopedia of New York City: Second Edition |first2=Lisa |last2=Keller |first3=Nancy |last3=Flood |publisher=[[Yale University Press]] |year=2010 |isbn=978-0-300-18257-6 |page=2384 }}</ref> برف جي اڳتي وڌڻ واري ڪٽائي ڪندڙ حرڪت ۽ پوءِ ان جي پٺتي هٽڻ جي نتيجي ۾ موجوده [[لانگ آئلينڊ]] ۽ [[اسٽيٽن آئلينڊ]] الڳ ٿيا. انهيءَ عمل سبب [[بنيادي پٿر]] نسبتاً گهٽ کوٽائي تي موجود رهيو، جيڪو [[مينهٽن]] جي گهڻن اوچين عمارتن لاءِ مضبوط [[بنياد (انجنيئرنگ)|بنياد]] فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Remnants of an Ice Age, The Wisconsin Ice Sheet Continues Its Journey |url=http://www.nycgovparks.org/about/history/geology |access-date=August 8, 2015 |publisher=[[New York City Department of Parks and Recreation]] }}</ref> [[هڊسن درياهه]]، [[هڊسن وادي]] مان وهندي [[نيو يارڪ خليج]] ۾ داخل ٿئي ٿو. نيو يارڪ شهر ۽ [[ٽروي، نيو يارڪ]] جي وچ وارو درياهه [[سامونڊي ڇوڙ]] آهي.<ref>{{cite web |title=The Hudson River Estuary |url=http://life.bio.sunysb.edu/marinebio/fc.1.estuaries.html |access-date=August 20, 2011 |website=Life.bio.sunysb.edu |publisher=[[Stony Brook University]] |archive-date=June 4, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170604154033/http://life.bio.sunysb.edu/marinebio/fc.1.estuaries.html |url-status=dead }}</ref> هڊسن درياهه شهر کي [[نيو جرسي]] کان جدا ڪري ٿو. [[ايسٽ درياهه]]—جيڪو هڪ [[مدوجزر وارو سامونڊي لنگهه]] آهي—[[لانگ آئلينڊ سائونڊ]] کان وهي [[برانڪس]] ۽ [[مينهٽن]] کي لانگ آئلينڊ کان جدا ڪري ٿو. [[هارلم درياهه]]، جيڪو ايسٽ ۽ هڊسن درياهن جي وچ ۾ هڪ ٻيو مدوجزر وارو سامونڊي لنگهه آهي، مينهٽن جي گهڻي حصي کي برانڪس کان جدا ڪري ٿو. [[برانڪس درياهه]]، جيڪو برانڪس ۽ [[ويسٽ چيسٽر ڪائونٽي]] مان وهي ٿو، شهر جو واحد مڪمل طور [[مٺو پاڻي|مٺي پاڻيءَ وارو]] درياهه آهي.<ref name="nytimes">{{cite news |last=Berger |first=Joseph |date=July 19, 2010 |title=Reclaimed Jewel Whose Attraction Can Be Perilous |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2010/07/20/nyregion/20river.html |access-date=July 21, 2010 }}</ref> شهر جي زمين ۾ انساني مداخلت وسيلي وڏيون تبديليون آنديون ويون آهن، خاص ڪري [[سامونڊي ڪنارو|سامونڊي ڪنارن]] تي ڊچ نوآبادياتي دور کان وٺي وڏي پيماني تي [[زمين ڀرائي]] ڪئي وئي آهي. هي عمل خاص طور [[لوئر مينهٽن]] ۾ نمايان آهي، جتي 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[بيٽري پارڪ سٽي]] جهڙا منصوبا ٺاهيا ويا.<ref name="gillespie-p71">{{cite book |last=Gillespie |first=Angus K. |url=https://archive.org/details/twintowerslifeof00gill |title=Twin Towers: The Life of New York City's World Trade Center |publisher=[[Rutgers University Press]] |year=1999 |isbn=978-0-7838-9785-1 |page=[https://archive.org/details/twintowerslifeof00gill/page/71 71] |url-access=registration }}</ref> شهر جي قدرتي زميني اوچاهين ۽ هيٺاهين کي پڻ ڪافي حد تائين هموار ڪيو ويو آهي، خاص طور مينهٽن ۾.<ref>{{cite book |last=Lopate |first=Phillip |url=https://books.google.com/books?id=QR69izwr9dcC |title=Waterfront: A Walk Around Manhattan |publisher=Anchor Press |year=2005 |isbn=978-0-385-49714-5 }}</ref> شهر جي ڪل پکيڙ {{convert|468.484|sqmi}} آهي. ان مان {{cvt|302.643|sqmi}} زمين ۽ {{cvt|165.841|sqmi}} پاڻي آهي.<ref name="CensusGazetteer">[http://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2010_place_list_36.txt New York State Gazetteer from 2010 United States Census], [[United States Census Bureau]]. Retrieved February 9, 2017.</ref><ref name="NYT Land Estimate">{{cite news |last=Roberts |first=Sam |date=May 22, 2008 |title=It's Still a Big City, Just Not Quite So Big |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2008/05/22/nyregion/22shrink.html |access-date=May 22, 2008 }}</ref> شهر جو سڀ کان اوچو هنڌ [[ٽوڊٽ هل]]، اسٽيٽن آئلينڊ تي آهي، جيڪو سامونڊي سطح کان {{convert|409.8|ft}} مٿي آهي ۽ [[مين]] کان ڏکڻ طرف اوڀر آمريڪي سامونڊي ڪناري جو سڀ کان اوچو هنڌ آهي.<ref>{{cite book |last=Lundrigan |first=Margaret |url=https://books.google.com/books?id=-p4lHNbJfE8C |title=Staten Island: Isle of the Bay |publisher=[[Arcadia Publishing]] |year=2004 |isbn=978-0-7385-2443-6 |page=10 }}</ref> ان ٽڪريءَ جي چوٽي جو گهڻو حصو [[اسٽيٽن آئلينڊ گرين بيلٽ]] ۾ شامل [[ٻيلو|ٻيلي]] سان ڍڪيل آهي.<ref>{{cite book |last=Howard |first=David |url=https://books.google.com/books?id=ZfCcxk4OcwkC |title=Outside Magazine's Urban Adventure New York City |publisher=[[W.W. Norton & Company]] |year=2002 |isbn=978-0-393-32212-5 |page=35 }}</ref> === بورو === {{main|نيو يارڪ شهر جا بورو|نيو يارڪ شهر جا پاڙا}} [[File:5_Boroughs_Labels_New_York_City_Map.svg|alt=هڪ نقشو، جنهن ۾ پنج بورو مختلف رنگن سان ڏيکاريل آهن.|thumb|{{legend|#4DAF4A|1. [[مينهٽن]] (نيو يارڪ ڪائونٽي)}}{{legend|#FFFF33|2. [[بروڪلن]] (ڪنگز ڪائونٽي)}}{{legend|#FF7F00|3. [[ڪوئنز]] (ڪوئنز ڪائونٽي)}}{{legend|#E41A1C|4. [[برانڪس]] (برانڪس ڪائونٽي)}}{{legend|#984EA3|5. [[اسٽيٽن آئلينڊ]] (رچمنڊ ڪائونٽي)}}]] {{nowrap|نيو يارڪ شهر}} کي گڏيل طور ڪڏهن ڪڏهن '''پنج بورو''' پڻ چيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |date=October 7, 2017 |title=The Five Boroughs of the City of New York: A Brief Historical Description |url=http://www.thehistorybox.com/ny_city/nycity_5_boros_historical_descrip__article00598.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20171007144725/http://www.thehistorybox.com/ny_city/nycity_5_boros_historical_descrip__article00598.htm |url-status=dead |publisher=The History Box |archive-date=October 7, 2017 |access-date=July 10, 2020 }}</ref> هر بورو نيو يارڪ رياست جي هڪ لاڳاپيل [[نيو يارڪ (رياست) جون انتظامي ورهاستون#ڪائونٽي|ڪائونٽي]] سان هم حد آهي، جنهن ڪري نيو يارڪ شهر انهن آمريڪي بلدياتي علائقن مان هڪ آهي جيڪي ڪيترين ڪائونٽين تي پکڙيل آهن. [[مينهٽن]] (نيو يارڪ ڪائونٽي) جاگرافيائي لحاظ کان سڀ کان ننڍو ۽ سڀ کان وڌيڪ گنجان آباد بورو آهي. هتي [[سينٽرل پارڪ]] ۽ شهر جون گهڻيون فلڪ بوس عمارتون واقع آهن، ۽ علائقائي طور ان کي ڪڏهن ڪڏهن '''دي سٽي''' پڻ چيو ويندو آهي.<ref name="ManhattanTheCity">{{cite web |first=Jen |last=Carlson |date=May 21, 2012 |title=Do You Refer To Manhattan As "The City"? |url=http://gothamist.com/2012/05/21/do_you_refer_to_manhattan_as_the_ci.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161025130428/http://gothamist.com/2012/05/21/do_you_refer_to_manhattan_as_the_ci.php |archive-date=October 25, 2016 |access-date=August 20, 2017 |publisher=[[Gothamist]] }}</ref> 2022ع ۾ مينهٽن جي آباديءَ جي گهاٽائي {{Convert|70450.8|PD/sqmi}} هئي، جيڪا [[آمريڪا ۾ ڪائونٽين جي آباديءَ جي گهاٽائي|آمريڪا جي ڪنهن به ڪائونٽي کان وڌيڪ]] ۽ [[آمريڪا جي شهرن جي آباديءَ جي گهاٽائي جي فهرست#نيو يارڪ شهر جا بورو|ڪنهن به انفرادي آمريڪي شهر جي گهاٽائيءَ کان وڌيڪ]] هئي.<ref name=CensusDensity2022/> مينهٽن نيو يارڪ شهر جو ثقافتي، انتظامي ۽ [[مالي مرڪز]] آهي، جتي ڪيترين وڏين [[گهڻ قومي ڪارپوريشن]]ن جا هيڊڪوارٽر، [[گڏيل قومن جو هيڊڪوارٽر]]، [[وال اسٽريٽ]] ۽ ڪيترائي اهم يونيورسٽيون واقع آهن. هن بورو کي اڪثر دنيا جو مالي ۽ ثقافتي مرڪز پڻ سڏيو ويو آهي.<ref>{{cite news |author=Barry, Dan |date=October 11, 2001 |title=A Nation challenged: in New York; New York Carries On, but Test of Its Grit Has Just Begun |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2001/10/11/nyregion/nation-challenged-new-york-new-york-carries-but-test-its-grit-has-just-begun.html |access-date=March 27, 2016 |quote=هتي دنيا جي مالي مرڪز ۾ هڪ وڏو خال پيدا ٿيو آهي. }}</ref><ref>{{cite news |author=Sorrentino, Christopher |date=September 16, 2007 |title=When He Was Seventeen |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2007/09/16/nyregion/thecity/16toug.html |access-date=March 27, 2016 |quote=1980ع ۾ به شهر جي هيٺين حصي ۾ انهن مختلف انقلابن جا اثر موجود هئا، جن نيو يارڪ جي موسيقي ۽ فن جي دنيا کي نئين حياتي ڏني ۽ مينهٽن کي اها حيثيت برقرار رکڻ ۾ مدد ڪئي، جيڪا هن 1940ع واري ڏهاڪي کان دنيا جي ثقافتي مرڪز طور حاصل ڪئي هئي. }}</ref> [[بروڪلن]] (ڪنگز ڪائونٽي)، [[لانگ آئلينڊ]] جي اولهندي ڇيڙي تي، شهر جو سڀ کان وڌيڪ آباد بورو آهي. بروڪلن پنهنجي ثقافتي، سماجي ۽ نسلي تنوع، آزاد موسيقي ۽ فني منظرنامي، [[بروڪلن جي پاڙن جي فهرست|الڳ الڳ پاڙن]] ۽ نمايان اڏاوتي ورثي سبب مشهور آهي. [[ڊائون ٽائون بروڪلن]] ٻاهرين بوروز جو سڀ کان وڏو مرڪزي ڪاروباري علائقو آهي. بورو وٽ ڊگهو سامونڊي ڪنارو پڻ آهي، جنهن ۾ [[ڪوني آئلينڊ]] شامل آهي، جيڪو 1870ع واري ڏهاڪي ۾ آمريڪا جي ابتدائي تفريحي ماڳن مان هڪ طور ترقي ڪئي وئي.<ref>{{cite book |last=Immerso |first=Michael |url=https://books.google.com/books?id=i4POVzmwY9cC |title=Coney Island: The People's Playground |publisher=[[Rutgers University Press]] |year=2002 |isbn=978-0-8135-3138-0 |page=3 }}</ref> [[مرين پارڪ (بروڪلن)|مرين پارڪ]] ۽ [[پراسپيڪٽ پارڪ (بروڪلن)|پراسپيڪٽ پارڪ]] بروڪلن جا ٻه وڏا پارڪ آهن.<ref>{{cite news |last=Hughes |first=C.J. |date=August 17, 2016 |title=Marine Park, Brooklyn: Block Parties, Bocce and Salt Air |website=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2016/08/21/realestate/marine-park-brooklyn-block-parties-bocce-and-salt-air.html |access-date=October 29, 2017 |quote=مرين پارڪ پاڙو، ڏکڻ-اوڀر بروڪلن جو هڪ ننڍو علائقو، پنهنجي ڀرسان واقع بورو جي سڀ کان وڏي پارڪ، مرين پارڪ، سبب مشهور آهي. }}</ref> 2010ع کان پوءِ بروڪلن [[ڪاروباريت]]، [[اعليٰ ٽيڪنالاجي]] واري [[نئين ڪمپني|اسٽارٽ اپ]] شعبي،<ref>{{cite web |date=October 19, 2015 |title=19 Reasons Why Brooklyn Is New York's New Startup Hotspot |url=https://www.cbinsights.com/blog/brooklyn-hot-startup-list-investments/ |access-date=August 27, 2017 |publisher=CB Insights }}</ref><ref name="BrooklynDesignHub">{{cite news |first=Vanessa |last=Friedman |date=April 30, 2016 |title=Brooklyn's Wearable Revolution |newspaper=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2016/05/01/fashion/brooklyn-wearables-revolution.html |access-date=August 27, 2017 }}</ref> ۽ [[پوسٽ ماڊرن فن]] ۽ ڊيزائن جو هڪ سرگرم مرڪز بڻجي چڪو آهي.<ref name="BrooklynDesignHub" /><ref name="BrooklynArt1">{{cite news |first=Alexandria |last=Symonds |date=April 29, 2016 |title=One Celebrated Brooklyn Artist's Futuristic New Practice |newspaper=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2016/04/29/t-magazine/art/dustin-yellin-vr-google-tilt-brush-art.html |access-date=August 27, 2017 }}</ref> بروڪلن ۾ [[فورٽ هئملٽن]] پڻ واقع آهي، جيڪو نيو يارڪ شهر اندر [[آمريڪي هٿياربند فوجون|آمريڪي فوج]] جو واحد فعال ڊيوٽي تنصيب آهي،<ref>{{cite web |title=Military Bases in the Continental United States |url=http://www.nps.gov/nagpra/documents/BASES.PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20110902235300/http://www.nps.gov/nagpra/documents/BASES.PDF |archive-date=September 2, 2011 |access-date=February 20, 2012 |publisher=[[Nps.gov]] |url-status=dead }}</ref> سواءِ [[آمريڪي ڪوسٽ گارڊ]] جي ڪاررواين جي. هي فوجي ماڳ 1825ع ۾ ان هنڌ تي قائم ڪيو ويو، جتي [[آمريڪي انقلاب]] دوران هڪ [[توپخاني جي مورچي]] موجود هئي، ۽ اهو آمريڪا جي سڀ کان پراڻن مسلسل استعمال ٿيندڙ فوجي قلعن مان هڪ آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lI5ERUmHf3YC&q=encyclopedia+of+new+york |title=The History of New York City |edition=2nd |publisher=[[Yale University Press]] |year=2010 |isbn=978-0-300-11465-2 |editor1-last=Jackson |editor1-first=Kenneth T. |page=30 }}</ref> [[ڪوئنز]] (ڪوئنز ڪائونٽي)، لانگ آئلينڊ تي بروڪلن جي اتر ۽ اوڀر ۾، جاگرافيائي لحاظ کان سڀ کان وڏو بورو، آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ [[نسلي تنوع|نسلي طور متنوع]] ڪائونٽي،<ref name="queensdiverse">{{cite news |last=O'Donnell |first=Michelle |date=July 4, 2006 |title=In Queens, It's the Glorious 4th, and 6th, and 16th, and 25th&nbsp;... |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2006/07/04/nyregion/04fourth.html |access-date=July 20, 2014 }}</ref> ۽ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ نسلي طور متنوع شهري علائقن مان هڪ آهي.<ref name="QueensMostDiverseWorld1">{{cite news |first1=Christine |last1=Kim |title=Queens, New York, Sightseeing |newspaper=[[USA Today]] |url=http://traveltips.usatoday.com/queens-new-york-sightseeing-107156.html |access-date=March 20, 2016 }}</ref><ref name="QueensMostDiverseWorld2">{{cite web |first=Andrew |last=Weber |date=April 30, 2013 |title=Queens |url=http://www.newyork.com/articles/neighborhoods/queens-72876/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150513065643/http://www.newyork.com/articles/neighborhoods/queens-72876/ |archive-date=May 13, 2015 |access-date=March 20, 2016 |publisher=NewYork.com }}</ref> ڪوئنز ۾ [[سٽي فيلڊ]]، [[نيو يارڪ ميٽس]] جو گهر، ۽ [[فلشنگ ميڊوز–ڪورونا پارڪ]] ۾ [[يو ايس ٽي اي بلي جين ڪنگ نيشنل ٽينس سينٽر]] واقع آهن، جتي ساليانو [[يو ايس اوپن (ٽينس)|يو ايس اوپن ٽينس ٽورنامينٽ]] منعقد ٿئي ٿو. هتي [[نيو يارڪ سٽي ايف سي]] لاءِ مخصوص فٽبال اسٽيڊيم [[اتحاد پارڪ]] ٺاهڻ جا منصوبا پڻ آهن.<ref>[https://abc7ny.com/metropolitan-park-casino-nyc-new-york-mets/14021998/ "Mets owner Steve Cohen proposes $8 billion casino complex at Citi Field"], [[WABC-TV]], November 7, 2023. Accessed January 15, 2024. "The property surrounding Citi Field is home to Flushing Corona Park, the US Open Tennis Center, and a planned soccer stadium for New York City FC."</ref> ان کان سواءِ نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقي کي خدمت ڏيندڙ ٽن مصروف ترين هوائي اڏن مان ٻه، [[جان ايف ڪينيڊي انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] ۽ [[لاگارڊيا ايئرپورٽ]]، ڪوئنز ۾ آهن.<ref>Rizzo, Cailey. [https://www.travelandleisure.com/airlines-airports/new-york-city-airports "What to Know About NYC Airports Before Your Next Trip; New York City has three major airports, so which should you choose? Here's everything you need to know before booking your flight."], ''[[Travel and Leisure]]'', January 10, 2024. Accessed January 15, 2024. "NYC's main airport, John F. Kennedy International, is in Queens. It's the largest and busiest of the three major airports serving the city, seeing more than 55 million passengers per year... LaGuardia is the smallest of the NYC area's three major airports, but it has been called the most efficient in the world. It's located in Queens, about 10 miles north of JFK, and is most accessible from Queens, Manhattan's Upper East Side, the Bronx, and northern Brooklyn."</ref> [[برانڪس]] (برانڪس ڪائونٽي) نيو يارڪ شهر جو سڀ کان اتر وارو بورو آهي ۽ اهو واحد بورو آهي جنهن جو گهڻو حصو [[آمريڪي مکيه زمين]] تي واقع آهي. هتي [[يانڪي اسٽيڊيم]]، [[نيو يارڪ يانڪيز]] جي بيس بال ٽيم جو ميدان، ۽ آمريڪا جو سڀ کان وڏو [[هائوسنگ ڪوآپريٽو|ڪوآپريٽو ملڪيت وارو رهائشي]] منصوبو [[ڪوآپ سٽي]] واقع آهي.<ref>{{cite news |last=Frazier |first=Ian |date=June 26, 2006 |title=Utopia, the Bronx |magazine=[[The New Yorker]] |url=https://www.newyorker.com/archive/2006/06/26/060626fa_fact_frazier |access-date=September 1, 2008 }}</ref> برانڪس ۾ [[برانڪس زو]] پڻ آهي، جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو ميٽروپوليٽن چڙيا گهر سڏيو ويندو آهي،<ref name="BronxZoo">{{cite web |title=Animals & Exhibits |url=http://www.bronxzoo.com/animals-and-exhibits.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150114073313/http://bronxzoo.com/animals-and-exhibits.aspx |archive-date=January 14, 2015 |access-date=March 20, 2016 |work=[[Bronx Zoo]] |publisher=[[Wildlife Conservation Society]] }}</ref> جيڪو {{convert|265|acre|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ 6,000 کان وڌيڪ جانورن جو گهر آهي.<ref>{{cite book |last=Ward |first=Candace |url=https://books.google.com/books?id=FuWKuHbWnvIC |title=New York City Museum Guide |publisher=[[Dover Publications]] |year=2000 |isbn=978-0-486-41000-5 |page=72 }}</ref> برانڪس [[هپ هاپ موسيقي]] ۽ ان سان لاڳاپيل [[هپ هاپ ثقافت]] جي جنم ڀومي پڻ آهي.<ref name="Toop-1992">{{cite book |last=Toop |first=David |url=https://books.google.com/books?id=9KuRQgAACAAJ |title=Rap Attack 2: African Rap to Global Hip Hop |publisher=[[Serpent's Tail]] |year=1992 |isbn=978-1-85242-243-1 }}</ref> [[پيلهم بي پارڪ]] {{convert|2772|acre|ha}} ايراضيءَ سان نيو يارڪ شهر جو سڀ کان وڏو پارڪ آهي.<ref name="nyt20130601">{{cite news |author=Foderaro, Lisa W. |date=May 31, 2013 |title=How Big Is That Park? City Now Has the Answer |newspaper=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2013/06/01/nyregion/surveying-effort-alters-sizes-of-some-new-york-parks.html |access-date=May 31, 2013 }}</ref> [[اسٽيٽن آئلينڊ]] (رچمنڊ ڪائونٽي) پنجن ئي بوروز مان سڀ کان وڌيڪ مضافاتي نوعيت رکندڙ آهي. اهو [[ويرازانو–نيروز پل]] وسيلي بروڪلن سان ۽ مفت [[اسٽيٽن آئلينڊ فيري]] وسيلي مينهٽن سان ڳنڍيل آهي. اسٽيٽن آئلينڊ کي ان جي 12,300 ايڪڙ محفوظ پارڪ زمين ۽ 170 کان وڌيڪ پارڪن سبب "'''پارڪن جو بورو'''"<ref>{{Cite web |title=Parks You Must Visit on Staten Island : NYC Parks |url=https://www.nycgovparks.org/highlights/parks-you-must-visit-on-staten-island |access-date=2025-12-27 |website=www.nycgovparks.org}}</ref> ۽ "'''سڀ کان سائو بورو'''" پڻ چيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{Cite web |title=Staten Island Parks - The Peopling of New York City |url=https://eportfolios.macaulay.cuny.edu/seminars/bellamy10/articles/s/t/a/Staten_Island_Parks_55d6.html |access-date=2025-12-27 |website=eportfolios.macaulay.cuny.edu}}</ref> مرڪزي اسٽيٽن آئلينڊ ۾ [[اسٽيٽن آئلينڊ گرين بيلٽ]] لڳ ڀڳ {{cvt|2500|acres|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي، جنهن ۾ {{convert|28|mi|km}} پيادل رستا ۽ شهر جي آخري بچيل نسبتاً اڻڇهيل ٻيلن مان هڪ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Staten Island Greenbelt |url=http://www.nynjtc.org/park/staten-island-greenbelt |access-date=October 28, 2010 |website=NYNJTC.org |publisher=[[New York–New Jersey Trail Conference]] }}</ref> 1984ع ۾ ٻيٽ جي قدرتي زمينن جي تحفظ لاءِ مقرر ڪيل هي گرين بيلٽ ست شهري پارڪن تي مشتمل آهي. ان ۾ تعليمي ۽ تفريحي مقصدن لاءِ ماحولياتي مرڪز پڻ شامل آهن.<ref name=":0" /> === آبهوا === {{main|نيو يارڪ شهر جي آبهوا}} {{climate chart | New York | 27.9 | 39.5 | 3.64 | 29.5 | 42.2 | 3.19 | 35.8 | 49.9 | 4.29 | 45.5 | 61.8 | 4.09 | 55.0 | 70.8 | 3.96 | 64.4 | 79.7 | 4.54 | 70.1 | 84.9 | 4.60 | 68.9 | 83.3 | 4.56 | 62.3 | 76.2 | 4.31 | 51.4 | 64.5 | 4.38 | 42.0 | 54.0 | 3.58 | 33.8 | 44.3 | 4.38 | units = imperial | float = right | clear = right | source = "New York City Weatherbox NOAA" }} [[ڪوپن آبهوا درجي بندي]] موجب، نيو يارڪ شهر ۾ [[مرطوب نيم-اُستوائي آبهوا]] (''Cfa'') آهي، ۽ اهو اتر آمريڪا جي کنڊ تي هن درجي بندي وارو سڀ کان اتر ۾ واقع وڏو شهر آهي. شهر جي بلڪل اتر ۽ اولهه وارا مضافاتي علائقا مرطوب نيم-اُستوائي ۽ [[مرطوب براعظمي آبهوا]] (''Dfa'') جي وچ واري عبوري خطي ۾ اچن ٿا.<ref name="Peel, M. C.; Finlayson, B. L.; McMahon, T. A">{{cite web |last1=Peel |first1=M.C. |last2=Finlayson |first2=B.L. |last3=McMahon |first3=T.A |title=World Map of Köppen-Geiger climate classification |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/bb/Koppen_World_Map_%28retouched_version%29.png |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150113015116/http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/bb/Koppen_World_Map_%28retouched_version%29.png |archive-date=January 13, 2015 |access-date=April 26, 2013 |publisher=[[The University of Melbourne]] }}</ref><ref name="newyorkpolonia.com">{{cite web |title=New York Polonia Polish Portal in New York |url=http://www.newyorkpolonia.com/index.php?sitelg=en&p=localinfo |access-date=April 26, 2013 |publisher=NewYorkPolonia.com |archive-date=May 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130530180028/http://www.newyorkpolonia.com/index.php?sitelg=en&p=localinfo |url-status=dead }}</ref> شهر ۾ سالياني اوسط برسات {{convert|49.5|in|sigfig=3}} ٿئي ٿي، جيڪا سال جي مختلف مهينن ۾ نسبتاً هڪجهڙي نموني ورهايل رهي ٿي. نيو يارڪ ۾ سراسري طور هر سال [[نيو يارڪ شهر جي آبهوا#ٻيا مظاهر|2,500 ڪلاڪن کان وڌيڪ سج جي روشني]] ملي ٿي.<ref name=NYCSunshine>{{cite web |title=Average monthly hours of sunshine in New York City (NY) |url=https://weather-and-climate.com/average-monthly-hours-Sunshine,New-York,United-States-of-America |publisher=World Weather & Climate Information |access-date=January 1, 2024 |quote=سراسري طور سڄي سال دوران سج جي روشنيءَ جو ڪل مدو 2540 ڪلاڪ آهي. }}</ref> سياري ۾ موسم ٿڌي ۽ گهميل هوندي آهي، ۽ غالب هوائون، جيڪي [[سامونڊي هير]] کي سامونڊي ڪناري کان ٻاهر ڌڪينديون آهن، [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] جي گرمي معتدل رکڻ واري اثر کي ڪنهن حد تائين گهٽائينديون آهن. ائٽلانٽڪ سمنڊ ۽ [[اپليچين جبل]]ن طرفان ٿڌي هوا کان جزوي رڪاوٽ شهر کي سياري ۾ اهڙن اندروني اتر آمريڪي شهرن کان وڌيڪ گرم رکن ٿا، جيڪي ساڳئي يا ان کان به گهٽ ويڪرائي ڦاڪ تي واقع آهن.<ref>[http://www.climateandweather.com/weather-in-new-york Weather in New York], Climate and Weather. Accessed December 31, 2023. "هڊسن درياهه جي ڇوڙ وٽ ٽن ٻيٽن تي پکڙيل نيو يارڪ شهر جي آبهوا ائٽلانٽڪ سمنڊ جي گرم گلف اسٽريم مان فائدو وٺي ٿي. ان سان گڏ اندروني اپليچين جبلن جي تحفظ سبب شهر ساڳين ويڪرائي ڦاڪن تي واقع ٻين وڏن آمريڪي شهرن کان وڌيڪ گرم رهي ٿو."</ref> جنوري، جيڪو علائقي جو سڀ کان ٿڌو مهينو آهي، ان ۾ روزاني سراسري گرمي پد {{convert|33.3|°F|1}} آهي.<ref name="NOAA txt">{{cite web |title=New York, NY |url=http://w2.weather.gov/climate/local_data.php?wfo=okx |publisher=United States [[National Weather Service]] |access-date=July 30, 2022 }}</ref> سياري ۾ گرمي پد عام طور ڪيترائي ڀيرا {{convert|10|°F|0}} تائين ڪري ٿو،<ref name="NYC climate">{{cite web |title=The Climate of New York |url=https://nysc.eas.cornell.edu/climate_of_ny.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080412104922/http://nysc.eas.cornell.edu/climate_of_ny.html |archive-date=April 12, 2008 |access-date=July 6, 2012 |publisher=[[Cornell University]] }}</ref> جڏهن تہ سياري جي سڀ کان ٿڌي مهيني ۾ به ڪجهه ڏينهن گرمي پد {{convert|60|°F}} تائين پهچي سگهي ٿو. بهار ۽ سرءُ جي موسم غير يقيني هوندي آهي ۽ ٿڌي کان گرم تائين ٿي سگهي ٿي، جيتوڻيڪ عام طور اهي موسمون نرم ۽ گهٽ نمي واريون هونديون آهن. اونهاري ۾ موسم عام طور گرم ۽ گهميل هوندي آهي، ۽ جولاءِ ۾ روزاني سراسري گرمي پد {{convert|77.5|°F|1}} آهي.<ref name="NOAA txt" /> [[شهري گرمي ٻيٽ]] واري اثر سبب، جيڪو پٿريل رستن ۽ اوچين عمارتن سان پيدا ٿئي ٿو، شهر جي سراسري رهواسي لاءِ رات جو گرمي پد {{Convert|9.5|F-change}} ڊگري وڌيڪ محسوس ٿئي ٿو.<ref>Maldonando, Samantha. [https://www.thecity.nyc/2023/07/26/heat-island-hot-map-temperature/ "How Much Hotter Is NYC's Heat Island Effect Making Your Neighborhood?"], [[The City (website)|The City]], July 26, 2023. Accessed December 30, 2023. "سڄي شهر ۾ سراسري نيو يارڪ واسي لاءِ گرمي لڳ ڀڳ 9.5 ڊگري وڌيڪ محسوس ٿئي ٿي. ان جو سبب انسان ٺهيل شهري ماحول آهي: اوچيون عمارتون جيڪي هوا جي گردش کي محدود ڪن ٿيون، گهڻو اسفالٽ ۽ پٿر، ۽ گرمي پيدا ڪندڙ انساني سرگرميون جهڙوڪ اوزار هلائڻ ۽ گاڏيون هلائڻ."</ref> اونهاري ۾ سراسري طور 17 ڏينهن ڏينهن جو گرمي پد {{convert|90|°F|0}} کان وڌي وڃي ٿو، ۽ ڪجهه سالن ۾ {{convert|100|°F|0}} کان به مٿي وڃي ٿو، جيتوڻيڪ اهو تمام گهٽ ٿيندو آهي؛<ref name = "New York City Weatherbox NOAA" >{{cite web |url=https://w2.weather.gov/climate/xmacis.php?wfo=okx |title=NowData – NOAA Online Weather Data |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |access-date=May 4, 2021 |archive-date=May 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150527215410/http://w2.weather.gov/climate/xmacis.php?wfo=okx |url-status=dead }}</ref><ref name="New York City Weatherbox NOAA txt">{{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20210504224841/https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00094728&format=pdf |archive-date=May 4, 2021 |url=https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00094728&format=pdf |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |title=Summary of Monthly Normals 1991–2020 |access-date=May 4, 2021 |url-status=live }}</ref><ref name = noaasun>{{cite web |title=New York Central Park, NY Climate Normals 1961–1990 |url=ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP2/00305801.TXT |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525073803/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP2/00305801.TXT |archive-date=May 25, 2017 |url-status=dead |access-date=July 18, 2020 }}</ref><ref name="Weather Atlas NYC">{{cite web |url=https://www.weather-us.com/en/new-york-usa/new-york-climate |title=New York, New York, USA – Monthly weather forecast and Climate data |publisher=Weather Atlas |access-date=July 4, 2019 }}</ref> سڀ کان تازو اهڙو واقعو 2 جولاءِ 2026ع تي [[سينٽرل پارڪ]] جي [[بيلويڊيئر ڪاسل]] ۾ ماپيو ويو، جيڪو 2012ع کان پوءِ پهريون ڀيرو هو.<ref>Fahy, Claire. [https://www.nytimes.com/2026/07/02/weather/new-york-heat-record-100-degrees-central-park.html "New York City Has Its Hottest Day in Nearly 14 Years"], ''[[The New York Times]]'', July 2, 2026. accessed August 2, 2026. "خميس ڏينهن سينٽرل پارڪ ۾ گرمي پد 100 ڊگري فارن هائيٽ رڪارڊ ٿيو، جڏهن 4 جولاءِ جي موڪل کان اڳ اتر-اوڀر آمريڪا ۾ گرميءَ جي لهر پکڙجي وئي. پارڪ ۾ آخري ڀيرو 100 ڊگري گرمي پد 18 جولاءِ 2012ع تي رڪارڊ ڪيو ويو هو. اها ماپ منجهند 1:51 تي بيلويڊيئر ڪاسل ۾ لڳل ٿرماميٽر تان ورتي وئي، جيڪو شهر جو سرڪاري موسمي مرڪز آهي."</ref> {{convert|0|°F|0}} جيترو گهٽ گرمي پد انتهائي ناياب آهي، ۽ آخري ڀيرو 14 فيبروري 2016ع تي رڪارڊ ٿيو هو.<ref>{{cite web |url=http://www.weather2000.com/NY_Cold.html |title=Days below 0&nbsp;°F in New York City |publisher=Weather 2000 |access-date=June 24, 2021 |archive-date=March 26, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220326153735/http://weather2000.com/NY_Cold.html |url-status=dead }}</ref> انتهائي گرمي پدن ۾ سڀ کان وڌيڪ {{convert|106|°F|0}}، 9 جولاءِ 1936ع تي، ۽ سڀ کان گهٽ {{convert|−15|°F|0}}، 9 فيبروري 1934ع تي، رڪارڊ ٿيو.<ref name="NOAA txt" /> سڀ کان گهٽ رڪارڊ ٿيل محسوس ٿيندڙ هوا جي ٿڌ {{convert|−37|°F|0}} هئي، جيڪا ساڳئي ڏينهن رڪارڊ ٿي جڏهن تاريخ جو سڀ کان گهٽ گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>{{Cite news |last=Pollak |first=Michael |date=January 10, 2014 |title=Determining New York City's Record Wind Chill |newspaper=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2014/01/12/nyregion/determining-new-york-citys-record-wind-chill.html |access-date=November 5, 2021 }}</ref> 1991ع کان 2020ع تائين سياري ۾ سراسري برفباري {{convert|29.8|in|cm|0}} هئي، جيڪا مختلف سالن ۾ تمام گهڻي بدلجندي رهي ٿي. سڀ کان ٿڌي ڏينهن جو وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{convert|2|°F|0}}، 30 ڊسمبر 1917ع تي رڪارڊ ٿيو، جڏهن تہ سڀ کان گرم ڏينهن جو گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد {{convert|87|°F|0}}، 2 جولاءِ 1903ع تي رڪارڊ ٿيو.<ref name="New York City Weatherbox NOAA" /> ويجهي ائٽلانٽڪ سمنڊ جي پاڻيءَ جو سراسري گرمي پد فيبروري ۾ {{convert|39.7|°F|1}} کان آگسٽ ۾ {{convert|74.1|°F|1}} تائين رهي ٿو.<ref>{{cite web |title=New York City Sea Temperature—United States—Sea Temperatures |url=https://www.seatemperature.org/north-america/united-states/new-york-city.htm |website=World Sea Temperatures |access-date=November 5, 2021 }}</ref> نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقي جو سامونڊي ڪنارو دنيا جي انهن شهري سامونڊي ڪنارن مان هڪ آهي جيڪي [[عالمي گرمائش|تمام تيزيءَ سان گرم ٿي رهيا آهن]].<ref name=NYCFastestWarmingUrbanShorelineWorld>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/us-news/2021/sep/23/atlantic-ocean-warming-climate-change|title=US north-east faces rapid warming amid global climate crisis|author=Oliver Milman|publisher=The Guardian|access-date=June 11, 2026}}</ref> [[سامونڊي طوفان]] ۽ [[اُستوائي طوفان]] نيو يارڪ واري علائقي ۾ ناياب آهن.<ref>{{cite news |last=Dolnick |first=Sam |date=August 28, 2011 |title=Damage From Irene Largely Spares New York—Recovery Is Slower in New York Suburbs |newspaper=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2011/08/29/nyregion/wind-and-rain-from-hurricane-irene-lash-new-york.html?pagewanted=all |access-date=November 5, 2021 }}</ref> 29 آڪٽوبر 2012ع جي شام [[هريڪين سينڊي]] نيو يارڪ شهر ۾ تباهي آڻيندڙ [[طوفاني سامونڊي چاڙهه]] پيدا ڪيو، جنهن سبب لوئر مينهٽن ۽ شهر جي ٻين علائقن ۾ ڪيترائي رستا، سرنگهون ۽ سب وي لائينون ٻڏي ويون ۽ شهر توڙي ان جي مضافات جي ڪيترن حصن ۾ بجلي بند ٿي وئي.<ref>{{cite web |date=October 29, 2012 |title=Superstorm Sandy blamed for at least 11 U.S. deaths as it slams East Coast |url=http://news.blogs.cnn.com/2012/10/29/hurricane-sandy-strengthens-to-85-mph/ |access-date=January 22, 2013 |publisher=[[CNN]] |archive-date=January 20, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130120072118/http://news.blogs.cnn.com/2012/10/29/hurricane-sandy-strengthens-to-85-mph/ |url-status=dead }}</ref> طوفان ۽ ان جي شديد اثرن کان پوءِ مستقبل ۾ اهڙي قسم جي واقعي جي تباهه ڪندڙ نتيجن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ شهر ۽ ميٽروپوليٽن علائقي جي سامونڊي ڪنارن تي [[سامونڊي ڀت]]ن ۽ ٻين ساحلي حفاظتي رڪاوٽن جي تعمير بابت بحث تيز ٿيو.<ref name=ClimateResiliency2>{{cite web |last=Eshelman |first=Robert S. |date=November 15, 2012 |title=Adaptation: Political support for a sea wall in New York Harbor begins to form |url=http://www.eenews.net/public/climatewire/2012/11/15/1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702082031/http://www.eenews.net/stories/1059972561 |archive-date=July 2, 2015 |access-date=July 23, 2015 |publisher=[[Environment & Energy Publishing]], LLC |url-status=dead }}</ref> {{Weather box | name = نيو يارڪ شهر جي موسم | location = نيو يارڪ ([[بيلويڊيئر ڪاسل]]، [[سينٽرل پارڪ]])، 1991–2020 جا معمول،{{efn|مهيني جا سراسري وڌ ۾ وڌ ۽ گهٽ ۾ گهٽ قدر، يعني سال يا ڏنل مهيني دوران ڪنهن به وقت متوقع سڀ کان وڌيڪ ۽ سڀ کان گهٽ گرمي پد، 1991ع کان 2020ع تائين انهيءَ هنڌ جي انگن اکرن جي بنياد تي حساب ڪيا ويا آهن.}} انتهائي قدر 1869ع کان موجوده وقت تائين{{efn|سينٽرل پارڪ لاءِ سرڪاري موسمي مشاهدا 1869ع کان 1919ع تائين ففٿ ايوينيو ۽ 64هين اسٽريٽ تي آرسنل وٽ ڪيا ويندا هئا، جڏهن تہ 1919ع کان بيلويڊيئر ڪاسل تي ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{Cite web |url=http://www.nycgovparks.org/parks/centralpark/highlights/11956 |title=Belvedere Castle at NYC Parks |access-date=January 26, 2024 |archive-date=July 2, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140702010127/http://www.nycgovparks.org/parks/centralpark/highlights/11956 |url-status=live }}</ref>}} | single line = Y | Jan record high F = 72 | Feb record high F = 78 | Mar record high F = 86 | Apr record high F = 96 | May record high F = 99 | Jun record high F = 101 | Jul record high F = 106 | Aug record high F = 104 | Sep record high F = 102 | Oct record high F = 94 | Nov record high F = 84 | Dec record high F = 75 | year record high F = 106 | Jan avg record high F = 60.4 | Feb avg record high F = 60.7 | Mar avg record high F = 70.3 | Apr avg record high F = 82.9 | May avg record high F = 88.5 | Jun avg record high F = 92.1 | Jul avg record high F = 95.7 | Aug avg record high F = 93.4 | Sep avg record high F = 89.0 | Oct avg record high F = 79.7 | Nov avg record high F = 70.7 | Dec avg record high F = 62.9 | year avg record high F = 97.0 | Jan high F = 39.5 | Feb high F = 42.2 | Mar high F = 49.9 | Apr high F = 61.8 | May high F = 71.4 | Jun high F = 79.7 | Jul high F = 84.9 | Aug high F = 83.3 | Sep high F = 76.2 | Oct high F = 64.5 | Nov high F = 54.0 | Dec high F = 44.3 | year high F = 62.6 | Jan mean F = 33.7 | Feb mean F = 35.9 | Mar mean F = 42.8 | Apr mean F = 53.7 | May mean F = 63.2 | Jun mean F = 72.0 | Jul mean F = 77.5 | Aug mean F = 76.1 | Sep mean F = 69.2 | Oct mean F = 57.9 | Nov mean F = 48.0 | Dec mean F = 39.1 | year mean F = 55.8 | Jan low F = 27.9 | Feb low F = 29.5 | Mar low F = 35.8 | Apr low F = 45.5 | May low F = 55.0 | Jun low F = 64.4 | Jul low F = 70.1 | Aug low F = 68.9 | Sep low F = 62.3 | Oct low F = 51.4 | Nov low F = 42.0 | Dec low F = 33.8 | year low F = 48.9 | Jan avg record low F = 9.8 | Feb avg record low F = 12.7 | Mar avg record low F = 19.7 | Apr avg record low F = 32.8 | May avg record low F = 43.9 | Jun avg record low F = 52.7 | Jul avg record low F = 61.8 | Aug avg record low F = 60.3 | Sep avg record low F = 50.2 | Oct avg record low F = 38.4 | Nov avg record low F = 27.7 | Dec avg record low F = 18.0 | year avg record low F = 7.7 | Jan record low F = −6 | Feb record low F = −15 | Mar record low F = 3 | Apr record low F = 12 | May record low F = 32 | Jun record low F = 44 | Jul record low F = 52 | Aug record low F = 50 | Sep record low F = 39 | Oct record low F = 28 | Nov record low F = 5 | Dec record low F = −13 | year record low F = -15 | precipitation colour = green | Jan precipitation inch = 3.64 | Feb precipitation inch = 3.19 | Mar precipitation inch = 4.29 | Apr precipitation inch = 4.09 | May precipitation inch = 3.96 | Jun precipitation inch = 4.54 | Jul precipitation inch = 4.60 | Aug precipitation inch = 4.56 | Sep precipitation inch = 4.31 | Oct precipitation inch = 4.38 | Nov precipitation inch = 3.58 | Dec precipitation inch = 4.38 | year precipitation inch = 49.52 | Jan snow inch = 8.8 | Feb snow inch = 10.1 | Mar snow inch = 5.0 | Apr snow inch = 0.4 | May snow inch = 0.0 | Jun snow inch = 0.0 | Jul snow inch = 0.0 | Aug snow inch = 0.0 | Sep snow inch = 0.0 | Oct snow inch = 0.1 | Nov snow inch = 0.5 | Dec snow inch = 4.9 | year snow inch = 29.8 | unit precipitation days = 0.01 in | Jan precipitation days = 10.8 | Feb precipitation days = 10.0 | Mar precipitation days = 11.1 | Apr precipitation days = 11.4 | May precipitation days = 11.5 | Jun precipitation days = 11.2 | Jul precipitation days = 10.5 | Aug precipitation days = 10.0 | Sep precipitation days = 8.8 | Oct precipitation days = 9.5 | Nov precipitation days = 9.2 | Dec precipitation days = 11.4 | year precipitation days = 125.4 | unit snow days = 0.1 in | Jan snow days = 3.7 | Feb snow days = 3.2 | Mar snow days = 2.0 | Apr snow days = 0.2 | May snow days = 0.0 | Jun snow days = 0.0 | Jul snow days = 0.0 | Aug snow days = 0.0 | Sep snow days = 0.0 | Oct snow days = 0.0 | Nov snow days = 0.2 | Dec snow days = 2.1 | year snow days = 11.4 | humidity colour = green | Jan humidity = 61.5 | Feb humidity = 60.2 | Mar humidity = 58.5 | Apr humidity = 55.3 | May humidity = 62.7 | Jun humidity = 65.2 | Jul humidity = 64.2 | Aug humidity = 66.0 | Sep humidity = 67.8 | Oct humidity = 65.6 | Nov humidity = 64.6 | Dec humidity = 64.1 | year humidity = 63.0 | Jan sun = 162.7 | Feb sun = 163.1 | Mar sun = 212.5 | Apr sun = 225.6 | May sun = 256.6 | Jun sun = 257.3 | Jul sun = 268.2 | Aug sun = 268.2 | Sep sun = 219.3 | Oct sun = 211.2 | Nov sun = 151.0 | Dec sun = 139.0 | year sun = | Jan percentsun = 54 | Feb percentsun = 55 | Mar percentsun = 57 | Apr percentsun = 57 | May percentsun = 57 | Jun percentsun = 57 | Jul percentsun = 59 | Aug percentsun = 63 | Sep percentsun = 59 | Oct percentsun = 61 | Nov percentsun = 51 | Dec percentsun = 48 | year percentsun = 57 | Jan dew point C = −7.8 | Feb dew point C = −7.2 | Mar dew point C = −3.4 | Apr dew point C = 1.1 | May dew point C = 8.5 | Jun dew point C = 14.1 | Jul dew point C = 16.6 | Aug dew point C = 16.7 | Sep dew point C = 13.1 | Oct dew point C = 6.7 | Nov dew point C = 1.1 | Dec dew point C = −4.1 | year dew point C = 4.6 | Jan uv = 2 | Feb uv = 3 | Mar uv = 4 | Apr uv = 6 | May uv = 7 | Jun uv = 8 | Jul uv = 8 | Aug uv = 8 | Sep uv = 6 | Oct uv = 4 | Nov uv = 2 | Dec uv = 1 | source 1 = [[NOAA]] (نسبتي نمي ۽ سج جي روشني 1961–1990؛ اوس نقطو 1965–1984)<ref name = "New York City Weatherbox NOAA" /><ref name="New York City Weatherbox NOAA txt"/><ref name = noaasun/> }} {{Queens airports weatherbox}} === پارڪ === {{main|نيو يارڪ سٽي ڊپارٽمينٽ آف پارڪس اينڊ ريڪريئيشن|نيو يارڪ شهر جي پارڪن جي فهرست}} [[File:Statue_of_Liberty,_NY.jpg|thumb|[[نيو يارڪ بندرگاهه]] ۾ [[لبرٽي ٻيٽ]] تي واقع [[مجسمو آزادي]]، آمريڪا ۽ [[آمريڪي طرز زندگي|ان جي آزادي، حريت ۽ موقعن جي آدرشن]] جي عالمي علامت آهي.<ref name="Statue of Liberty UNESCO" />]] [[File:Central Park - The Pond (48377220157).jpg|thumb|[[سينٽرل پارڪ]] ۾ [[گيپسٽو پل]] تان ڏسجندڙ [[The Pond and Hallett Nature Sanctuary|دي پانڊ]] ۽ [[مڊٽائون مينهٽن]]]] نيو يارڪ شهر جو پارڪن وارو نظام گهڻ-سطحي ۽ پيچيده آهي، جنهن ۾ مختلف زمينون [[نيشنل پارڪ سروس]]، [[New York State Office of Parks, Recreation and Historic Preservation|نيو يارڪ اسٽيٽ آفيس آف پارڪس، ريڪريئيشن اينڊ هسٽارڪ پريزرويشن]] ۽ [[New York City Department of Parks and Recreation|نيو يارڪ سٽي ڊپارٽمينٽ آف پارڪس اينڊ ريڪريئيشن]] جي انتظام هيٺ آهن. 2023ع جي پنهنجي ''ParkScore'' درجابندي ۾ [[Trust for Public Land|ٽرسٽ فار پبلڪ لينڊ]] نيو يارڪ شهر جي پارڪ نظام کي آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن مان ڏهين بهترين پارڪ نظام قرار ڏنو؛ ان جائزي ۾ شهر جي پارڪن جي ايراضي، پارڪن تي سيڙپڪاري ۽ اها حقيقت شامل هئي تہ 99 سيڪڙو رهواسي ڪنهن پارڪ کان {{Convert|1/2|mi}} جي اندر رهن ٿا.<ref>[https://parkserve.tpl.org/downloads/pdfs/New%20York%20City_NY.pdf 2023 ParkScore Index New York, NY] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240115145230/https://parkserve.tpl.org/downloads/pdfs/New%20York%20City_NY.pdf |date=January 15, 2024 }}, [[Trust for Public Land]]. Accessed January 15, 2024.</ref> [[Gateway National Recreation Area|گيٽ وي نيشنل ريڪريئيشن ايريا]] ۾ {{convert|26000|acres|km2}} کان وڌيڪ ايراضي شامل آهي، جنهن جو گهڻو حصو نيو يارڪ شهر اندر اچي ٿو.<ref>{{cite web |title=Discover the truly wild side of New York's metropolitan area |url=https://www.nps.gov/gate/index.htm |access-date=June 11, 2012 |publisher=[[nps.gov]] }}</ref> بروڪلن ۽ ڪوئنز ۾ هن علائقي اندر {{convert|9000|acre|km2}} کان وڌيڪ [[لوڻا دلدل]]، [[آبي دلدل]]، ٻيٽ ۽ آبي علائقا آهن، جن ۾ [[جميڪا بي]] جو گهڻو حصو ۽ [[Jamaica Bay Wildlife Refuge|جميڪا بي وائلڊ لائيف ريفيوج]] شامل آهن. ڪوئنز ۾ ان ۾ اولهه [[راڪاوي اپٻيٽ]] جو اهم حصو، خاص ڪري [[Jacob Riis Park|جيڪب رِيس پارڪ]] ۽ [[Fort Tilden|فورٽ ٽلڊن]]، شامل آهن.<ref>[https://www.nps.gov/gate/planyourvisit/map_jbu.htm Maps for Jamaica Bay Unit], [[Gateway National Recreation Area]]. Accessed January 15, 2024. "Within the Jamaica Bay Unit, there are several places to visit. Floyd Bennett Field, Jamaica Bay Wildlife Refuge, Canarsie Pier, Breezy Point, Fort Tilden, and Jacob Riis Park."</ref> اسٽيٽن آئلينڊ ۾ [[Fort Wadsworth|فورٽ واڊس ورٿ]]، گهرو ويڙهه کان اڳ واري دور جا تاريخي [[Battery Weed|بيٽري ويڊ]] ۽ [[Fort Tompkins Quadrangle|فورٽ ٽامپڪنز]]، ۽ [[Great Kills Park|گريٽ ڪِلز پارڪ]] شامل آهن.<ref>[https://www.nps.gov/gate/planyourvisit/maps_siu.htm Maps for Staten Island Unit], [[Gateway National Recreation Area]]. Accessed January 15, 2024. "The Staten Island Unit is made of three different areas, Fort Wadsworth, Miller Field, and Great Kills Park."</ref> [[Statue of Liberty National Monument|اسٽيچو آف لبرٽي نيشنل مونومينٽ]] ۽ [[Ellis Island Immigration Museum|ايلس آئلينڊ اميگريشن ميوزيم]] نيشنل پارڪ سروس جي انتظام هيٺ آهن ۽ نيو يارڪ ۽ نيو جرسي ٻنهي ۾ واقع آهن. بندرگاهه ۾ انهن سان گڏ [[Governors Island National Monument|گورنرز آئلينڊ نيشنل مونومينٽ]] پڻ واقع آهي. مينهٽن تي وفاقي انتظام هيٺ تاريخي ماڳن ۾ [[Stonewall National Monument|اسٽون وال نيشنل مونومينٽ]]، [[Castle Clinton National Monument|ڪاسل ڪلنٽن نيشنل مونومينٽ]]، [[Federal Hall National Memorial|فيڊرل هال نيشنل ميموريل]]، [[Theodore Roosevelt Birthplace National Historic Site|ٿيوڊور روزويلٽ برٿ پليس نيشنل هسٽارڪ سائيٽ]]، [[General Grant National Memorial|جنرل گرانٽ نيشنل ميموريل]] (گرانٽ جو مقبرو)، [[African Burial Ground National Monument|آفريڪن بيريئل گرائونڊ نيشنل مونومينٽ]] ۽ [[Hamilton Grange National Memorial|هيملٽن گرينج نيشنل ميموريل]] شامل آهن. [[List of National Historic Landmarks in New York City|سوين عمارتون ۽ ماڳ]] [[National Register of Historic Places|نيشنل رجسٽر آف هسٽارڪ پليسز]] يا [[National Historic Landmark|نيشنل هسٽارڪ لينڊمارڪ]] طور درج ٿيل آهن. نيو يارڪ شهر اندر ست اسٽيٽ پارڪ آهن. انهن ۾ [[Clay Pit Ponds State Park Preserve|ڪلي پِٽ پانڊز اسٽيٽ پارڪ پريزرو]]، جنهن ۾ وسيع [[Trail riding|گهوڙي سواري وارا پيچرا]] شامل آهن؛ [[Riverbank State Park|ريور بينڪ اسٽيٽ پارڪ]]، جيڪو {{convert|28|acre|ha|adj=on}} سهولت آهي؛<ref>{{cite web |title=New York State Office of Parks, Recreation and Historic Preservation, New York City Region |url=http://www.nysparks.state.ny.us/parks/93/details.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110215035615/http://www.nysparks.state.ny.us/parks/93/details.aspx |archive-date=February 15, 2011 |access-date=October 28, 2010 |publisher=[[New York State Office of Parks, Recreation and Historic Preservation|Nysparks.state.ny.us]] }}</ref> ۽ [[Marsha P. Johnson State Park|مارشا پي. جانسن اسٽيٽ پارڪ]] شامل آهن، جيڪو ايسٽ ريور جي ڪناري بروڪلن ۾ واقع آهي ۽ [[Marsha P. Johnson|مارشا پي. جانسن]] جي نالي تي رکيل آهي.<ref>{{cite web |title=Marsha P. Johnson State Park (East River State Park) |url=https://www.parks.ny.gov/parks/155/details.aspx |website=[[New York State Office of Parks, Recreation and Historic Preservation]] |access-date=October 4, 2021 }}</ref> نيو يارڪ شهر وٽ {{convert|28000|acre|km2}} کان وڌيڪ [[شهري پارڪ|ميونسپل پارڪ زمين]] ۽ {{convert|14|mi|km}} عوامي ساحل آهن.<ref>{{cite web |date=February 3, 1999 |title=Mayor Giuliani Announces Amount of Parkland in New York City has Passed {{convert|28000|acre|km2 |adj=on}} Mark |url=http://www.nyc.gov/html/om/html/99a/pr042-99.html |access-date=September 1, 2008 |publisher=New York City Mayor's Office }}; {{cite web |title=Beaches |url=http://www.nycgovparks.org/facilities/beaches |access-date=September 1, 2008 |publisher=[[New York City Department of Parks & Recreation]] }}</ref> شهر جو سڀ کان وڏو ميونسپل پارڪ برونڪس ۾ [[Pelham Bay Park|پيلهم بي پارڪ]] آهي، جنهن جي ايراضي {{cvt|2772|acres|0}} آهي،<ref name="nyt20130601" /><ref>{{cite web |title=Pelham Bay Park |url=http://www.nycgovparks.org/parks/pelham-bay-park |access-date=June 8, 2012 |publisher=[[New York City Department of Parks and Recreation]] }}</ref> جڏهن تہ [[سينٽرل پارڪ]] سڀ کان وڌيڪ گهميو ويندڙ شهري پارڪ آهي ۽ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فلمايل ۽ گهميل جڳهن مان هڪ آهي، جنهن کي 2023ع ۾ 42 ملين سياحن گهميو.<ref name=NYCvisitors/> === ماحول === {{main|نيو يارڪ شهر جا ماحولياتي مسئلا}} [[File:Recycling_combine_-_Sunset_Pk,_NYC_05.jpg|thumb|[[Sunset Park Material Recovery Facility|سن سيٽ پارڪ ميٽيريل ريڪوري فيسيلٽي]] آمريڪا جي سڀ کان وڏي [[Single-stream recycling|گڏيل ري سائيڪلنگ سهولت]] آهي.<ref>{{Cite web |last=Szczepanski |first=Mallory |date=July 21, 2017 |title=Behind the Scenes of Sims Municipal Recycling's MRF in Brooklyn |url=https://www.waste360.com/mrfs/behind-scenes-sims-municipal-recyclings-mrf-brooklyn |access-date=January 5, 2022 |website=Waste360 |language=en }}</ref><ref>{{Cite web |last=Paben |first=Jared |date=January 11, 2022 |title=Closed Loop picks up an MRF operator with strong financials – Resource Recycling |url=https://resource-recycling.com/recycling/2022/01/11/closed-loop-picks-up-an-mrf-operator-with-strong-financials/ |access-date=February 21, 2022 |website=Resource Recycling News |language=en-US }}</ref>]] نيو يارڪ شهر جا ماحولياتي مسئلا شهر جي وڏي پکيڙ، تمام گهڻي آباديءَ جي ڪثافت، [[نيو يارڪ شهر ۾ ٽرانسپورٽ|وسيع عوامي ٽرانسپورٽ ڍانچي]] ۽ هڊسن درياهه جي ڇوڙ وٽ ان جي جاگرافيائي هنڌ سان ڳنڍيل آهن. شهر ملڪ جي وڏن مجموعي آلودگي ذريعن مان هڪ آهي، پر في فرد [[گرين هائوس گيس]] اخراج ۽ بجلي استعمال جي شرح آمريڪا جي ڪيترن وڏن شهرن کان گهٽ آهي. [[Governors Island|گورنرز آئلينڊ]] تي هڪ ارب آمريڪي ڊالرن جو تحقيق ۽ تعليمي مرڪز قائم ڪرڻ جي رٿا آهي، جنهن جو مقصد نيو يارڪ کي [[موسمي تبديلي]] جي بحران کي منهن ڏيڻ ۾ عالمي اڳواڻ بڻائڻ آهي.<ref name="NYCGlobalClimateLeader">{{cite web |date=October 26, 2022 |title=Mayor Adams, Trust For Governors Island Unveil Finalist Proposals For Climate Solutions Center |url=https://www1.nyc.gov/office-of-the-mayor/news/781-22/mayor-adams-trust-governors-island-finalist-proposals-climate-solutions-center#/0 |access-date=October 28, 2022 |publisher=City of New York }}</ref> هڪ [[بندرگاهه|سامونڊي بندرگاهي]] شهر هئڻ سبب نيو يارڪ [[عالمي گرمائش]] جي ڊگهي مدي وارن اثرن، جهڙوڪ [[سمنڊ جي سطح ۾ واڌ]] ۽ ان کي وڌيڪ شديد ڪندڙ [[زمين جو ويهڻ]]، لاءِ حساس آهي.<ref>{{cite news |last1=Prisco |first1=Jacopo |title=New York City is sinking due to its million-plus buildings, study says |url=https://edition.cnn.com/2023/05/23/world/nyc-sinking-sea-level-climate-scn/index.html |access-date=January 22, 2024 |agency=CNN |publisher=Earth's Future |date=May 23, 2023 }}</ref> موسمي تبديلي شهر ۾ [[سبز معيشت|موسمي لچڪ]] ۽ [[ماحولياتي پائيداري]] سان لاڳاپيل هڪ اهم معيشت جي واڌ کي جنم ڏنو آهي. نيو يارڪ شهر پنهنجي [[انساني ماحولياتي اثر|ماحولياتي اثر]] ۽ [[ڪاربن فوٽ پرنٽ]] گهٽائڻ تي ڌيان ڏنو آهي.<ref name="NYCCarbonFootprint">{{cite web |date=September 21, 2014 |title=Mayor de Blasio Commits to 80 Percent Reduction of Greenhouse Gas Emissions by 2050, Starting with Sweeping Green Buildings Plan |url=http://www1.nyc.gov/office-of-the-mayor/news/451-14/mayor-de-blasio-commits-80-percent-reduction-greenhouse-gas-emissions-2050-starting-with#/0 |access-date=October 31, 2014 |publisher=City of New York }}</ref> آمريڪا ۾ [[عوامي ٽرانسپورٽ]] جو استعمال هتي سڀ کان وڌيڪ آهي. نيو يارڪ ۾ [[List of U.S. cities with high transit ridership|عوامي ٽرانسپورٽ جو بلند استعمال]]، 2022ع تائين روزانو 610,000 کان وڌيڪ سائيڪل سفر،<ref name=NYCcycling/> ۽ [[List of U.S. cities with most pedestrian commuters|پيدل سفر ڪندڙن]] جو وڏو انگ شهر کي آمريڪا جو سڀ کان وڌيڪ توانائي-موثر وڏو شهر بڻائي ٿو.<ref name="NYC energy consumption">{{cite book |last=Jervey |first=Ben |url=https://archive.org/details/biggreenappleyou00jerv |title=The Big Green Apple: Your Guide to Eco-Friendly Living in New York City |publisher=[[Globe Pequot Press]] |year=2006 |isbn=978-0-7627-3835-9 }}</ref> شهر اندر ڪُل سفرن مان 21 سيڪڙو پيدل يا سائيڪل ذريعي ٿين ٿا؛ قومي سطح تي ميٽرو علائقن لاءِ اها شرح لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web |date=December 2004 |title=2001 National Household Travel Survey: Summary of Travel Trends |url=http://nhts.ornl.gov/2001/pub/STT.pdf |access-date=September 1, 2008 |publisher=[[U.S. Department of Transportation]] }}</ref> 2011ع ۽ 2015ع ٻنهي ۾ [[Walk Score|واڪ اسڪور]] نيو يارڪ کي آمريڪا جو سڀ کان وڌيڪ [[walkable|پيدل هلڻ لاءِ سازگار]] وڏو شهر قرار ڏنو،<ref>{{cite news |last=Florida |first=Richard |date=April 7, 2015 |title=2015's Most Walkable U.S. Cities |newspaper=[[The Atlantic]] |publisher=[[MSN]] |url=https://www.msn.com/en-us/travel/news/2015s-most-walkable-us-cities/ar-AAayJRg |url-status=dead |access-date=April 12, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150411013021/http://www.msn.com/en-us/travel/news/2015s-most-walkable-us-cities/ar-AAayJRg |archive-date=April 11, 2015 }}</ref><ref>{{cite web |title=NYC tops list of most walkable cities in America—video narrative by Mara Montalbano |url=https://www.msn.com/en-us/video/travel/nyc-tops-list-of-most-walkable-cities-in-america/vi-AAaEJMr |archive-url=https://web.archive.org/web/20151024120549/https://www.msn.com/en-us/video/travel/nyc-tops-list-of-most-walkable-cities-in-america/vi-AAaEJMr |archive-date=October 24, 2015 |access-date=April 11, 2015 |publisher=Buzz60, on [[MSN]] |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |year=2011 |title=The 10 Most Walkable U.S. Cities |url=http://www.marketwatch.com/story/the-10-most-walkable-us-cities-2011-07-20?link=MW_popular |access-date=July 20, 2011 |work=[[MarketWatch]] }}</ref> ۽ 2018ع ۾ ''Stacker'' پڻ نيو يارڪ کي آمريڪا جو سڀ کان وڌيڪ پيدل هلڻ لاءِ سازگار شهر قرار ڏنو.<ref>{{cite web |first=Betsy |last=Ladyzhets |date=April 18, 2018 |title=Most walkable cities in America |url=https://www.msn.com/en-us/lifestyle/smart-living/most-walkable-cities-in-america/ss-AAw27Ti?li=BBnb7Kz&ocid=iehp |access-date=May 18, 2018 |publisher=Stacker, via [[MSN]] }}</ref> 2013ع ۾ [[Citibank|سٽي بئنڪ]] جي مالي سهڪار سان شهر جو عوامي سائيڪل شيئرنگ منصوبو شروع ٿيو، جيڪو [[Citi Bike|سٽي بائيڪ]] جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>{{cite web |last=Hamblin |first=James |date=June 28, 2013 |title=The Summer Bicycles Took Control |url=https://www.theatlantic.com/health/archive/2013/06/the-summer-bicycles-took-control/277166/ |access-date=June 28, 2013 |work=[[The Atlantic Monthly]] |publisher=The Atlantic Monthly Group }}</ref> 2014ع ۾ شهر جو عددي ''in-season cycling indicator'' 437 جي تاريخي بلند ترين سطح تي پهتو.<ref>{{cite web |title=2014 NYC In-Season Cycling Indicator |url=http://www.nyc.gov/html/dot/downloads/pdf/2014-isci.pdf |access-date=March 15, 2019 |publisher=City of New York }}</ref> نيو يارڪ شهر جي پيئڻ واري پاڻيءَ جي فراهمي محفوظ [[ڪيٽسڪل جبل]]ن جي واٽرشيڊ مان حاصل ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Current Reservoir Levels |url=http://www.nyc.gov/html/dep/html/drinking_water/maplevels_wide.shtml |access-date=August 15, 2014 |publisher=[[New York City Department of Environmental Protection]] }}</ref> واٽرشيڊ جي قدرتي حالت ۽ قدرتي [[پاڻي ڇاڻڻ]] واري نظام جي سالميت سبب نيو يارڪ آمريڪا جي انهن صرف چار وڏن شهرن مان هڪ آهي، جتي پيئڻ واري پاڻيءَ جو وڏو حصو ايترو صاف آهي جو ان لاءِ مڪمل فلٽريشن علاج جي ضرورت نٿي پوي.<ref>{{cite news |last=Lustgarten |first=Abrahm |date=August 6, 2008 |title=City's Drinking Water Feared Endangered; $10B Cost Seen |work=[[The New York Sun]] |url=http://www.nysun.com/new-york/citys-drinking-water-feared-endangered-0b-cost/83288/ |access-date=August 9, 2008 |archive-date=August 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820001437/http://www.nysun.com/new-york/citys-drinking-water-feared-endangered-0b-cost/83288/ |url-status=dead }}</ref> شهر جو ميونسپل پاڻي نظام ملڪ جو سڀ کان وڏو آهي، جيڪو {{Convert|1900|sqmi}} ايراضيءَ واري واٽرشيڊ مان روزانو {{Convert|1|e9gal|e9l|abbr=off|sp=us}} کان وڌيڪ پاڻي منتقل ڪري ٿو.<ref name="NYTimes-Water-Investment-2018">{{cite news |first=Winnie |last=Hu |date=January 18, 2018 |title=A Billion-Dollar Investment in New York's Water |newspaper=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2018/01/18/nyregion/new-york-city-water-filtration.html |access-date=January 18, 2018 }}</ref><ref>[https://www.epa.gov/sites/default/files/2017-02/documents/ws-ourwater-new-york-state-fact-sheet.pdf ''New York Water Fact Sheet''], [[United States Environmental Protection Agency]]. June 2010. Accessed December 29, 2023. "New York City is home to the largest engineered water system in the nation, supplying more than 1 billion gallons of water each day to approximately 9 million people, representing half of the state's population. The city draws its water from reservoirs upstate, supplied by a 1,900-square-mile watershed—that's about the size of Delaware."</ref> 2016ع جي [[عالمي صحت تنظيم]] جي ''Global Urban Ambient Air Pollution Database'' موجب، نيو يارڪ شهر جي هوا ۾ 2.5 مائيڪرو ميٽر يا ان کان ننڍڙن ذرن (PM_2.5) جي سالياني سراسري مقدار 7.0 مائيڪروگرام في ڪعبي ميٽر هئي، جيڪا ان وقت جي WHO جي سالياني PM_2.5 سفارش ڪيل حد کان 3.0 مائيڪروگرام گهٽ هئي.<ref>{{cite web |title=WHO Global Ambient Air Quality Database (update 2018) |url=https://www.who.int/airpollution/data/cities/en/ |website=[[World Health Organization]] |access-date=January 16, 2022 }}</ref><ref>{{cite web |title=Ambient (outdoor) air quality and health |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/ambient-(outdoor)-air-quality-and-health |website=[[World Health Organization]] |access-date=January 16, 2022 }}</ref> [[New York City Department of Health and Mental Hygiene|نيو يارڪ سٽي ڊپارٽمينٽ آف هيلٿ اينڊ مينٽل هائيجين]]، [[Queens College|ڪوئنز ڪاليج]] سان گڏجي، لڳ ڀڳ 150 هنڌن تي هوا جي آلودگي ماپڻ لاءِ ''New York Community Air Survey'' هلائي ٿو.<ref>{{cite web |title=Air Pollution Monitoring |url=http://www.nyc.gov/html/dep/html/air/air_pollution_monitoring.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20190305195347/http://www.nyc.gov/html/dep/html/air/air_pollution_monitoring.shtml |archive-date=March 5, 2019 |access-date=January 16, 2022 |website=[[New York City Department of Environmental Protection]] |url-status=dead }}</ref> == آبادي ۽ سماجي بناوت == {{Main|نيو يارڪ شهر جي آبادي|نيو يارڪ شهر جي آباديءَ جي تاريخ}} {{Historical populations|type=USA | 1698|4937 | 1712|5840 | 1723|7248 | 1737|10664 | 1746|11717 | 1756|13046 | 1771|21863 | 1790|33131 | 1800|60515 | 1810|96373 | 1820|123706 | 1830|202589 | 1840|312710 | 1850|515547 | 1860|813669 | 1870|942292 | 1880|1206299 | 1890|1515301 | 1900|3437202 | 1910|4766883 | 1920|5620048 | 1930|6930446 | 1940|7454995 | 1950|7891957 | 1960|7781984 | 1970|7894862 | 1980|7071639 | 1990|7322564 | 2000|8008288 | 2010|8175133 | 2020|8804190 | 2025 est.|8584629 | footnote={{efn|1880ع ۽ 1890ع جا انگ برونڪس جي هڪ حصي کي به شامل ڪن ٿا. 1900ع کان پوءِ جا انگ گڏيل پنجن [[نيو يارڪ شهر جا بورو|بورن]] واري شهر لاءِ آهن. '''ذريعا:''' 1698–1771،<ref>{{cite book |last=Greene and Harrington |title=American Population Before the Federal Census of 1790 |url=https://archive.org/details/bwb_Y0-BDY-089 |location=New York |publisher=Columbia University Press |year=1932}}, as cited in: {{cite book |last=Rosenwaike |first=Ira |title=Population History of New York City |publisher=[[Syracuse University Press]] |location=Syracuse, N.Y. |year=1972 |isbn=0-8156-2155-8 |page=[https://archive.org/details/populationhistor00irar/page/8 8] |url=https://archive.org/details/populationhistor00irar/page/8 }}</ref> 1790–1990<ref name=Census1790to1990/> 2000 ۽ 2010<ref name="2010 Census pop est">{{cite web |title=Table PL-P1 NYC: Total Population New York City and Boroughs, 2000 and 2010 |url=http://www1.nyc.gov/assets/planning/download/pdf/data-maps/nyc-population/census2010/t_pl_p1_nyc.pdf |website=nyc.gov |access-date=May 16, 2016 }}</ref> 2020 ۽ 2025<ref name=NYCQuickFacts/>}} }} نيو يارڪ شهر آمريڪا جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي. [[2020ع آمريڪي مردم شماري]] موجب شهر جي آبادي 8,804,190 هئي، جيڪا ان وقت تائين شهر جي سڀ کان وڏي ڏهاڪي واري سرڪاري ڳڻپ هئي.<ref name="QuickFacts">[https://www.census.gov/quickfacts/table/3651000,36,00 QuickFacts for New York city, New York; New York; United States], [[United States Census Bureau]]. Accessed January 12, 2024.</ref><ref>{{cite news |last=Sherry |first=Virginia N. |date=March 27, 2014 |title=Staten Island population at all-time high of 473,000; NYC's soars to record 8.4&nbsp;million |newspaper=[[Staten Island Advance]] |url=http://www.silive.com/news/index.ssf/2014/03/staten_island_residents_number.html |access-date=March 27, 2014 }}</ref><ref name="nytimes_a">{{cite news |last=Roberts |first=Sam |date=March 14, 2013 |title=Fewer People Are Abandoning the Bronx, Census Data Show |newspaper=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2013/03/14/nyregion/more-people-moving-to-bronx-census-shows.html |access-date=March 27, 2014 }}</ref> شهر ۾ رهندڙ ماڻهن جو انگ [[لاس اينجلس]]، جيڪو آمريڪا جو ٻيو سڀ کان وڏو شهر آهي، کان ٻيڻو کان به وڌيڪ آهي.<ref name="estimate2023a">{{cite web |title=Population Rebounds for Many Cities in Northeast and Midwest |url=https://www.census.gov/newsroom/press-releases/2024/subcounty-population-estimates.html |website=[[United States Census Bureau]] |access-date=May 16, 2024}}</ref> 2020ع ۾ نيو يارڪ شهر جي آباديءَ ۾ 35.9٪ [[اڇا آمريڪي|اڇا]]، 22.7٪ [[افريقي آمريڪي|ڪارا يا افريقي آمريڪي]]، 14.6٪ [[ايشيائي آمريڪي|ايشيائي]]، 10.5٪ هڪ کان وڌيڪ نسلن سان لاڳاپيل، 0.7٪ اصلي آمريڪي ۽ 0.1٪ [[پئسفڪ ٻيٽن جا آمريڪي|پئسفڪ ٻيٽن سان واسطو رکندڙ]] هئا؛ جڏهن ته 28.4٪ ماڻهن پاڻ کي [[هسپانوي ۽ لاطيني آمريڪي|هسپانوي يا لاطيني]] طور سڃاتو.<ref name=QuickFacts/> 2010ع کان 2020ع جي وچ ۾ شهر جي آبادي لڳ ڀڳ 629,000 ماڻهن سان وڌي، جيڪا ان عرصي دوران آمريڪا جي ايندڙ چئن وڏن شهرن—[[لاس اينجلس]]، [[شڪاگو]]، [[هيوسٽن]] ۽ [[فينڪس، ايريزونا|فينڪس]]—جي گڏيل واڌ کان به وڌيڪ هئي.<ref name=2010to2020CensusGrowth1>{{cite web |first=Celine |last=Castronuovo |url=https://thehill.com/homenews/state-watch/567611-all-10-largest-cities-grew-phoenix-supplants-philly-as-5th-largest-in-us |title=All 10 largest cities grew, Phoenix supplants Philly as 5th largest in US |date=August 12, 2021 |access-date=August 28, 2021 |work=[[The Hill (newspaper)|The Hill]] }}</ref><ref name=2010to2020CensusGrowth2>{{cite web |first=John L. |last=Dorman |url=https://www.businessinsider.com/census-10-largest-cities-united-states-population-growth-reapportionment-2021-8 |title=Census: The 10 most populous US cities are led by NYC, Los Angeles, and Chicago; Phoenix leapfrogs Philadelphia to claim the No. 5 spot |access-date=August 27, 2021 |date=August 16, 2021 |work=[[Business Insider]] }}</ref> شهر جي آباديءَ جي گهاٽائي {{Convert|27744.1|PD/sqmi}} آهي، جيڪا 100,000 کان وڌيڪ آبادي رکندڙ آمريڪي ميونسپلٽين ۾ سڀ کان وڌيڪ آهي.<ref name=CensusDensity2022>[https://www.census.gov/popclock/embed.php?component=density Highest Density States, Counties and Cities (2022)], [[United States Census Bureau]]. Accessed December 30, 2023.</ref> [[مينهٽن]] جي آباديءَ جي گهاٽائي {{Convert|70450.8|PD/sqmi}} آهي، جيڪا آمريڪا جي ڪنهن به ڪائونٽي کان وڌيڪ آهي.<ref name=CensusDensity2022/> 2020ع جي انگن موجب نيو يارڪ شهر، نيو يارڪ رياست جي ڪل 20,202,320 آباديءَ جو لڳ ڀڳ 43.6٪ حصو هو،<ref name=QuickFacts/> ۽ [[نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقو|نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقي]] جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 39٪ شهر ۾ رهندو هو.<ref name="PopHousingEstMetro">{{cite web |year=2016 |title=ACS Demographic and Housing Estimates—2012–2016 American Community Survey 5-Year Estimates—City Versus Metro |url=https://factfinder.census.gov/bkmk/table/1.0/en/ACS/15_5YR/DP05/1600000US3651000%7C330M200US408 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711031203/https://factfinder.census.gov/bkmk/table/1.0/en/ACS/15_5YR/DP05/1600000US3651000&#124;330M200US408 |archive-date=2020-07-11 |access-date=2026-02-21 |website=American Fact Finder, [[United States Census Bureau]] }}</ref> ساڳئي سال شهر جي اڪثريت، يعني 5,141,539 ماڻهو يا 58.4٪، [[بروڪلن]] يا [[ڪوئنز]] ۾ رهندا هئا.<ref name=QuickFactsFiveBoroughs>[https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/newyorkcitynewyork,bronxcountynewyork,kingscountynewyork,newyorkcountynewyork,queenscountynewyork,richmondcountynewyork/ QuickFacts New York city, New York; Bronx County, New York; Kings County, New York; New York County, New York; Queens County, New York; Richmond County, New York], [[United States Census Bureau]]. Accessed January 14, 2024.</ref> نيو يارڪ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ لساني طور متنوع شهرن مان هڪ آهي. هتي اندازاً 800 ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون،<ref name="NYCWorld'sMostCulturallyLinguisticallyDiverseCityTop"/><ref name="QueensMostLinguisticallyDiverseTop"/><ref>{{cite web |url=http://elalliance.org/ |title=Endangered Language Alliance |year=2012 |access-date=September 7, 2013 }}</ref><ref name=800source3>{{cite news |url=https://www.msn.com/en-us/news/us/new-yorkers-self-assured-and-opinionated-defend-their-values/ar-BBog5Ms?li=BBnb7Kz&ocid=iehp |title=New Yorkers, Self-Assured and Opinionated, Defend Their Values |author=N. R. Kleinfield |newspaper=[[The New York Times]] |date=January 15, 2016 |access-date=January 15, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160118134043/http://www.msn.com/en-us/news/us/new-yorkers-self-assured-and-opinionated-defend-their-values/ar-BBog5Ms?li=BBnb7Kz&ocid=iehp |archive-date=January 18, 2016 |url-status=dead }}</ref> ۽ ميٽروپوليٽن علائقو دنيا جي سڀ کان وڏي پرڏيهي ڄاول آبادي رکندڙ ميٽروپوليٽن علائقن مان هڪ آهي. نيو يارڪ آمريڪا ۾ قانوني مهاجرن جي داخل ٿيڻ جو اهم ترين مرڪز پڻ رهيو آهي، جنهن جو انگ لاس اينجلس ۽ [[ميامي ميٽروپوليٽن علائقو|ميامي]] جي گڏيل انگ کان نمايان طور وڌيڪ آهي.<ref name="Immigrants2022est">{{cite web |title=Yearbook of Immigration Statistics LPRSupplemental Table 2d Persons Obtaining Lawful Permanent Resident Status by Leading Core Based Statistical Areas (CBSAs) of Residence and Region and Country of Birth: Fiscal Year 2022 |url=https://www.dhs.gov/sites/default/files/2023-12/2023_0818_plcy_yearbook_lawful_permanent_residents_fy2022.xlsx |access-date=May 16, 2024 |publisher=[[U.S. Department of Homeland Security]] }}</ref> 2023ع ۾ نوجوان پيشه ور ماڻهن پاران نيو يارڪ شهر ۾ نوڪرين لاءِ درخواستن جو انگ 2019ع جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ست ڀيرا وڌي ويو، جنهن سبب شهر تازو گريجوئيٽ ٿيل نوجوانن لاءِ سڀ کان وڌيڪ پسنديده منزلن مان هڪ بڻيو.<ref name=NYCMostPopularDestinationCollegeGrads>{{cite web |url=https://www.cnbc.com/amp/2023/10/10/this-is-the-no-1-city-where-young-people-want-to-work-most.html |title=This is the No. 1 city attracting young professionals—demand grew nearly 7 times since 2019 |author=Jennifer Liu |publisher=[[CNBC]] |date=October 10, 2023 |access-date=May 16, 2024 }}</ref> [[نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقو]] 1925ع ۾ [[لنڊن]] کي پوئتي ڇڏي دنيا جو سڀ کان وڏو شهري علائقو بڻيو.<ref>{{Cite web |title=Exhibition Text—New York at Its Core: World City |url=https://www.mcny.org/nyaic-worldcity-online |access-date=2026-04-13 |website=www.mcny.org |language=en}}</ref><ref name="Chandler">{{Cite book |last=Chandler|first=Tertius|title=Four Thousand Years of Urban Growth: An Historical Census|url=https://archive.org/details/fourthousandyear0000chan|publisher=Edwin Mellen Press|year=1987|isbn=0-88946-207-0|location=Lewiston, New York|author-link=Tertius Chandler}} Chandler defines a city as a continuously built-up area (urban) with suburbs but without farmland inside the municipality. Figures in main tables are preferentially cited. Part of Chandler's estimates are summarized or modified at: (a) {{Cite web |last=Chase-Dunn|first=Christopher|title=Polities and Settlements Research Working Group|url=https://irows.ucr.edu/research/citemp/citemtoc.htm|website=The Institute for Research on World-Systems|access-date=14 October 2022|archive-date=24 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220424173719/https://irows.ucr.edu/research/citemp/citemtoc.htm|url-status=live}} (b) {{Cite web |last=Rosenberg|first=Matt|date=4 November 2019|title=Largest Cities Throughout History: Determining population prior to census-taking was no easy task|url=https://www.thoughtco.com/largest-cities-throughout-history-4068071|website=ThoughtCo|access-date=28 December 2020|archive-date=18 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160818124242/http://geography.about.com/library/weekly/aa011201a.htm|url-status=live}} (c) {{Cite web |title=Populations of Largest Cities in PMNs from 2000BCE to 1988AD|url=http://www.etext.org/Politics/World.Systems/datasets/citypop/civilizations/citypops_2000BCE-1988AD|archive-url=https://web.archive.org/web/20080211233018/http://www.etext.org/Politics/World.Systems/datasets/citypop/civilizations/citypops_2000BCE-1988CE|archive-date=11 February 2008|website=Etext Archives}}</ref> 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ميٽروپوليٽن آبادي 10 ملين کان وڌي وئي، جنهن سان اهو دنيا جو پهريون [[ميگا شهر]] بڻيو.<ref name=":1" /><ref name="Chandler" /> 1955ع ۾ [[ٽوڪيو جو وڏو علائقو]] نيو يارڪ کان اڳتي نڪري ويو.<ref>{{Cite web |title=Focusing on World Megacities: Demographia World Urban Areas, 2021 {{!}} Newgeography.com |url=https://www.newgeography.com/content/007127-focusing-world-megacities-demographia-world-urban-areas-2021 |access-date=2026-04-13 |website=www.newgeography.com}}</ref><ref name="Chandler" /> === نسل، قوميت ۽ آبائي اصل === {{Main|نيو يارڪ شهر ۾ نسل ۽ قوميت|نيو يارڪ شهر جون نسلي آباديون}} [[آمريڪن ڪميونٽي سروي]] جي 2022ع وارن تخمينن مطابق نيو يارڪ شهر ۾ پاڻ ڄاڻايل وڏن آبائي يا قومي پسمنظرن ۾ [[ڊومينيڪن آمريڪي|ڊومينيڪن]] 8.7٪، [[چيني آمريڪي|چيني]] 7.5٪، [[پورٽو ريڪن]] 6.9٪، [[اطالوي آمريڪي|اطالوي]] 5.5٪، [[ميڪسيڪي آمريڪي|ميڪسيڪي]] 4.4٪، [[آئرش آمريڪي|آئرش]] 4.4٪، [[ڀارتي آمريڪي|ڀارتي]] 3.1٪، [[جرمن آمريڪي|جرمن]] 2.9٪، [[جميڪائي آمريڪي|جميڪائي]] 2.4٪، [[ايڪواڊوري آمريڪي|ايڪواڊوري]] 2.3٪، [[انگريزي آمريڪي|انگريزي]] 2.1٪، [[پولش آمريڪي|پولش]] 1.9٪، [[روسي آمريڪي|روسي]] 1.7٪، [[عرب آمريڪي|عرب]] 1.4٪، [[هيٽيائي آمريڪي|هيٽيائي]] 1.4٪، [[گياني آمريڪي|گياني]] 1.3٪، [[فلپائني آمريڪي|فلپائني]] 1.1٪ ۽ [[ڪوريائي آمريڪي|ڪوريائي]] 1.1٪ شامل هئا.<ref name="United States Census Bureau">{{cite web |title=QuickFacts for New York City / New York State / United States |url=https://www.census.gov/quickfacts/table/PST045216/3651000,36,00 |access-date=February 14, 2022 |publisher=[[United States Census Bureau]]}}</ref><ref name="The City of New York" /><ref name="Digital Diplomacy Coalition, New York" /> {|class="wikitable collapsible collapsed" style="font-size:90%; text-align:center;" ! style="background:#dbeafe;" | تاريخي نسلي بناوت ! style="background:#dcfce7;" | 2020<ref>{{cite web |url=https://data.census.gov/cedsci/table?g=1600000US3651000&y=2020 |publisher=US Census Bureau |title=2020: DEC Redistricting Data (PL 94-171) }}</ref> ! style="background:#fef3c7;" | 2010<ref name="United States Census Bureau" /> ! style="background:#fce7f3;" | 1990<ref name="pop">{{cite web |title=Race and Hispanic Origin for Selected Cities and Other Places: Earliest Census to 1990 |url=https://www.census.gov/population/www/documentation/twps0076/twps0076.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120812191959/http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0076/twps0076.html |access-date=November 7, 2021 |archive-date=August 12, 2012 |publisher=[[U.S. Census Bureau]] }}</ref> ! style="background:#ede9fe;" | 1970<ref name="pop" /> ! style="background:#fee2e2;" | 1940<ref name="pop" /> |- | style="text-align:left;" | [[غير هسپانوي اڇا|اڇا]] (غير هسپانوي) |30.9% |33.3% |43.4% |64.0% |92.1% |- | style="text-align:left;" | [[هسپانوي ۽ لاطيني آمريڪي|هسپانوي يا لاطيني]] |28.3% |28.6% |23.7% |15.2% |1.6% |- | style="text-align:left;" | [[نيو يارڪ شهر جا افريقي آمريڪي|ڪارا يا افريقي آمريڪي]] (غير هسپانوي) |20.2% |22.8% |28.8% |21.1% |6.1% |- | style="text-align:left;" | [[نيو يارڪ شهر جا ايشيائي|ايشيائي]] ۽ [[پئسفڪ ٻيٽن جا آمريڪي|پئسفڪ ٻيٽن وارا]] (غير هسپانوي) |15.6% |12.6% |7.0% |1.2% |0.2% |- | style="text-align:left;" | اصلي آمريڪي (غير هسپانوي) |0.2% |0.2% |0.4% |0.1% |لاڳو نه ٿو ٿئي |- | style="text-align:left;" | [[ٻه يا وڌيڪ نسل]] (غير هسپانوي) |3.4% |1.8% |لاڳو نه ٿو ٿئي |لاڳو نه ٿو ٿئي |لاڳو نه ٿو ٿئي |} 2018ع کان 2022ع تائين جي آمريڪن ڪميونٽي سروي جي انگن موجب شهر جي لڳ ڀڳ 36.3٪ آبادي پرڏيهي ڄاول هئي، جڏهن ته سڄي آمريڪا لاءِ اهو انگ 13.7٪ هو.<ref name=QuickFacts/> اندازاً شهر جي 40٪ ٻارن جون مائرون مهاجر آهن.<ref>Camarota, Steven A.; Zeigler, Karen; and Richwine, Jason. [https://cis.org/Report/Births-Legal-and-Illegal-Immigrants-US ''Births to Legal and Illegal Immigrants in the U.S; A look at health insurance coverage among new mothers by legal status at the state and local level''], [[Center for Immigration Studies]], October 9, 2018. Accessed January 14, 2024.</ref> پنهنجي تاريخ جي وڏي حصي دوران نيو يارڪ مهاجرن لاءِ آمريڪا جو اهم [[داخلا جو بندرگاهه]] رهيو آهي.<ref name="CityDiversity">{{cite news |last=Semple |first=Kirk |date=June 8, 2013 |title=City's Newest Immigrant Enclaves, From Little Guyana to Meokjagolmok it |newspaper=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/interactive/2013/06/09/nyregion/new-york-citys-newest-immigrant-enclaves.html?pagewanted=all |access-date=June 12, 2013 }}</ref><ref name="NYC immigration">[https://www1.nyc.gov/assets/planning/download/pdf/data-maps/nyc-population/nny2013/nny_2013.pdf ''The Newest New Yorkers: 2013''], [[New York City Department of City Planning]], December 2013. Retrieved February 9, 2017. "The immigrant share of the population has also doubled since 1965, to 37 percent. With foreign-born mothers accounting for 51 percent of all births, approximately 6-in-10 New Yorkers are either immigrants or the children of immigrants."</ref> ڪنهن هڪ ملڪ يا علائقي مان آيل ماڻهو اڪثريت ۾ ناهن، جنهن ڪري شهر جي سماجي بناوت انتهائي گهڻ قومي ۽ گهڻ ثقافتي آهي.<ref name="CityDiversity" /> [[ڪوئنز]] آمريڪا ۾ ايشيائي آمريڪن ۽ اينڊيز علائقي سان واسطو رکندڙ آبادين جا اهم مرڪز رکي ٿو، ۽ ان کي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ نسلي ۽ لساني طور متنوع شهري علائقن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="QueensMostLinguisticallyDiverseTop"/><ref name="QueensMostDiverseWorld2"/> وڌيڪ وسيع نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقو 2023ع ۾ اندازاً 5.9 ملين پرڏيهي ڄاول رهاڪن سان دنيا جي سڀ کان وڏي پرڏيهي ڄاول ميٽروپوليٽن آبادين مان هڪ هو. {{multiple image | title = [[نيو يارڪ شهر جون نسلي آباديون]] | align = right | perrow = 2 | total_width = 400 | caption_align = center | image1 = Chinatown,_New_York_(18076448908).jpg | caption1 = [[لِٽل فُوزو]]، مينهٽن | image2 = Little Italy NY Street.JPG | caption2 = [[لِٽل اٽلي، مينهٽن|لِٽل اٽلي]]، مينهٽن | image3 = Brighton_beach_(7434138858).jpg | caption3 = [[برائيٽن بيچ#روسي ٻولي ڳالهائيندڙ ثقافت|لِٽل رشيا]]، بروڪلن | image4 = 74th St shopping Jax Hts jeh.jpg | caption4 = [[جيڪسن هائٽس، ڪوئنز|لِٽل انڊيا]]، ڪوئنز }} نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقي ۾ آمريڪا جي سڀ کان وڏي [[نيو يارڪ شهر ۾ ايشيائي|ايشيائي]] آبادي رهي ٿي، جنهن جو انگ لڳ ڀڳ 2.6 ملين آهي.<ref name=NYCMetroLargestAsianPopulation>{{cite web|url=https://www.pewresearch.org/race-and-ethnicity/fact-sheet/asian-americans-in-the-u-s/|title=آمريڪا ۾ ايشيائي ماڻهن بابت حقيقتون|author=Carolyne Im|publisher=[[Pew Research Center]]|access-date=May 22, 2026}}</ref> نيو يارڪ ۾ ايشيا کان ٻاهر سڀ کان وڏي [[نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقي ۾ چيني ماڻهو|چيني]] آبادي ۽ مغربي اڌ گولي ۾ سڀ کان وڏي [[ايشيائي ڀارتي]] آبادي رهي ٿي،<ref name="NYCLargestChinesePopulation">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2015/02/23/nyregion/in-new-york-indictment-of-officer-peter-liang-divides-chinese-americans.html|title=نيو يارڪ جي پوليس آفيسر جي فرد جرم چيني آمريڪين کي ورهائي ڇڏيو |author=Vivian Yee |newspaper=The New York Times |date=February 22, 2015 |access-date=November 17, 2023 |quote=هاڻي اهي چيني ٻوليءَ جي پريس سان رابطا ڪري رهيا آهن، آفيسر ليانگ کي صلاح ڏيڻ لاءِ وڪيلن سان رابطو ڪري رهيا آهن ۽ نيو يارڪ ۾ احتجاجي مارچ جي رٿابندي ڪري رهيا آهن، جيڪو ايشيا کان ٻاهر سڀ کان وڏي چيني آبادي رکندڙ شهر آهي.}}</ref> ۽ گڏوگڏ هتي سڀ کان وڏيون [[روسي آمريڪي]]، اطالوي آمريڪي ۽ افريقي آمريڪي آباديون پڻ رهن ٿيون. نيو يارڪ آمريڪا ۾ سڀ کان وڏي [[ڊومينيڪن آمريڪي]]، [[نيو يارڪ شهر ڏانهن پورٽو ريڪن لڏپلاڻ|پورٽو ريڪن–آمريڪي]] ۽ [[ڏکڻ آمريڪي آمريڪي|ڏکڻ آمريڪي]] آباديءَ جو گهر پڻ آهي،<ref name="U.S. Department of Homeland Security">{{cite web |title=اميگريشن انگن اکرن جو ساليانو ڪتاب: 2011، ضمني جدول 2 |url=https://www.dhs.gov/files/statistics/publications/LPR11.shtm |access-date=July 18, 2014 |publisher=[[U.S. Department of Homeland Security]] }}</ref> ۽ ملڪ ۾ مجموعي طور ٻي سڀ کان وڏي [[هسپانوي ۽ لاطيني آمريڪي|هسپانوي]] آبادي به هتي رهي ٿي، جنهن جو انگ 5 ملين کان وڌيڪ آهي. نيو يارڪ شهر واري علائقي ڏانهن ايندڙ ڏکڻ آمريڪي مهاجرن ۾ [[وينزويلا جا آمريڪي|وينزويلا]]، [[ايڪواڊوري آمريڪي|ايڪواڊور]]، [[ڪولمبيائي آمريڪي|ڪولمبيا]]، [[گياني آمريڪي|گيانا]]، [[پيرووي آمريڪي|پيرو]] ۽ [[برازيلي آمريڪي|برازيل]] اهم ماخذ ملڪ آهن؛ [[نيو يارڪ شهر ۾ ڪيريبين|ڪيريبين]] مان [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]، [[جميڪا]]، [[هيٽي]] ۽ [[ٽرينيڊيڊ ۽ ٽوباگو جا آمريڪي|ٽرينيڊيڊ ۽ ٽوباگو]]؛ [[آفريڪا مان آمريڪا ڏانهن لڏپلاڻ|آفريڪا]] مان [[نائجيرين آمريڪي|نائيجيريا]]، [[مصري آمريڪي|مصر]]، [[گهانيائي آمريڪي|گهانا]]، [[تنزانيائي آمريڪي|تنزانيا]]، [[ڪينيائي آمريڪي|ڪينيا]] ۽ [[ڏکڻ آفريقي آمريڪي|ڏکڻ آفريڪا]]؛ ۽ وچ آمريڪا مان [[ايل سلواڊور جا آمريڪي|ايل سلواڊور]]، [[هونڊوراسي آمريڪي|هونڊوراس]] ۽ [[گوئٽي مالا جا آمريڪي|گوئٽي مالا]] شامل آهن.<ref>{{cite web |title=مالي سال 2013 ۾ قانوني مستقل رهائشي حيثيت حاصل ڪندڙ ماڻهن جو رهائش واري اهم ميٽروپوليٽن علائقي ۽ ڄمڻ واري ملڪ موجب انگ |url=https://www.dhs.gov/sites/default/files/publications/immigration-statistics/yearbook/2013/LPR/immsuptable2d.xls |archive-url=https://web.archive.org/web/20140712214124/https://www.dhs.gov/sites/default/files/publications/immigration-statistics/yearbook/2013/LPR/immsuptable2d.xls |access-date=March 6, 2015 |archive-date=July 12, 2014 |publisher=[[United States Department of Homeland Security]] |url-status=dead }}</ref> نيو يارڪ شهر آمريڪا جي ڪنهن به شهر کان وڌيڪ مجموعي ايشيائي آبادي رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=ايشيائي آمريڪي انگ اکر |url=http://www.ameredia.com/resources/demographics/asian_american.html |access-date=July 5, 2011 |publisher=Améredia Incorporated }}</ref> [[نيو يارڪ شهر ۾ ايشيائي آمريڪي]]، 2010ع جي مردم شماري موجب، 1.2 ملين کان وڌيڪ هئا،<ref name=QuickFacts/> جيڪو سان فرانسسڪو ۽ لاس اينجلس جي گڏيل ايشيائي آبادي کان به وڌيڪ هو.<ref>{{cite news |last=Semple |first=Kirk |date=June 23, 2011 |title=ايشيائي نيو يارڪ واسي پنهنجي انگ مطابق سياسي طاقت جا خواهشمند |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2011/06/24/nyregion/asian-new-yorkers-asian-new-yorkers-seek-power-to-match-surging-numbers.html |access-date=July 5, 2011 |quote=ايشيائي، جيڪي عام طور اولهه سامونڊي ڪناري سان لاڳاپيل سمجهيا ويندا آهن، نيو يارڪ ۾ تيزيءَ سان وڌي رهيا آهن. مردم شماري جي انگن موجب پهريون ڀيرو سندن انگ هڪ ملين کان مٿي ويو، يعني هر اٺن نيو يارڪ واسين مان لڳ ڀڳ هڪ، ۽ اهو سان فرانسسڪو ۽ لاس اينجلس جي گڏيل ايشيائي آبادي کان به وڌيڪ آهي. }}</ref> [[مينهٽن جو چائنا ٽائون]] [[مغربي اڌ گولو|مغربي اڌ گولي]] ۾ چيني ماڻهن جي سڀ کان وڏي مرڪزي آبادي رکي ٿو،<ref name="fact-sheet">* {{cite web |url=http://www.explorechinatown.com/PDF/FactSheet.pdf |title=چائنا ٽائون نيو يارڪ شهر حقيقتي ورق |publisher=www.explorechinatown.com |access-date=August 28, 2022}} * {{cite web |url=http://www.ny.com/articles/chinatown.html |title=نيو يارڪ جي چائنا ٽائون جي تاريخ |first=Sarah |last=Waxman |publisher=Mediabridge Infosystems, Inc |access-date=August 28, 2022 |quote=مينهٽن جو چائنا ٽائون آمريڪا جو سڀ کان وڏو چائنا ٽائون ۽ مغربي اڌ گولي ۾ چيني ماڻهن جي سڀ کان وڏي مرڪزي آباديءَ جو هنڌ آهي، جيڪو لوئر ايسٽ سائڊ ۾ واقع آهي.}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=NagJFMxtkAcC&q=Flushing+Chinatown+Little+Taiwan&pg=PA104 |title=Still the golden door: the Third ...&nbsp;– Google Books |first=David M. |last=Reimers |access-date=August 28, 2022 |isbn=978-0-231-07681-4 |year=1992 |publisher=Columbia University Press }} * {{cite web |url=http://geographyplanning.buffalostate.edu/MSG%202002/13_McGlinn.pdf |title=چائنا ٽائون کان اڳتي: ٻٽي لڏپلاڻ ۽ ميٽروپوليٽن نيو يارڪ شهر جي چيني آبادي، 2000، صفحو 4 |author=Lawrence A. McGlinn, Department of Geography SUNY-New Paltz |publisher=Middle States Geographer, 2002, 35: 110–119, Journal of the Middle States Division of the Association of American Geographers |access-date=August 28, 2022 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121029075400/http://geographyplanning.buffalostate.edu/MSG%202002/13_McGlinn.pdf |archive-date=October 29, 2012 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=NagJFMxtkAcC&q=Flushing+Chinatown+Little+Taiwan&pg=PA104 |title=Still the golden door: the Third ...&nbsp;– Google Books |first=David M. |last=Reimers |access-date=August 28, 2022 |isbn=978-0-231-07681-4 |year=1992 |publisher=Columbia University Press }}</ref> جڏهن ته ڪوئنز ۾ ايشيا کان ٻاهر سڀ کان وڏي [[تبتي ماڻهو|تبتي]] آبادي رهي ٿي.<ref name="UnreachedNY">{{cite web |date=July 17, 2012 |title=ميٽرو نيو يارڪ ۾ اهم غير رسائي ٿيل نسلي گروهن جون آباديون |url=http://www.globalgates.info/church-plant-needs-among-unreached/ |access-date=October 27, 2014 |publisher=GLOBAL GATES |archive-date=October 27, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141027192509/http://www.globalgates.info/church-plant-needs-among-unreached/ |url-status=dead }}</ref> نيو يارڪ شهر ۾ [[عرب آمريڪي]] 160,000 کان وڌيڪ آهن،<ref>{{cite web |title=گهڻين دنيائن جي هڪ برادري: نيو يارڪ شهر جا عرب آمريڪي |url=http://www.allied-media.com/Arab-American/NY-Arabs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141108212113/http://www.allied-media.com/Arab-American/NY-Arabs.htm |archive-date=November 8, 2014 |access-date=October 9, 2014 |publisher=Allied Media Corp }}</ref> جن جي سڀ کان وڏي مرڪزي آبادي بروڪلن ۾ آهي. نيو يارڪ شهر آمريڪا ۾ سڀ کان وڏي [[فلسطيني آمريڪي|فلسطيني]] آباديءَ جو گهر پڻ آهي،<ref name=NYCLargestPalestinianPopulation>{{Cite web |title=آمريڪا ۾ شهر موجب سڀ کان وڏيون فلسطيني برادريون |url=https://zipatlas.com/us/city-comparison/largest-palestinian-community.htm |access-date=May 24, 2024 |website=zipatlas.com }}</ref> ۽ دنيا ۾ سڀ کان وڏين [[ازبڪ آمريڪي|ازبڪ]] ۽ [[البانوي آمريڪي|البانوي]] پرڏيهي آبادين مان پڻ هڪ هتي رهي ٿي؛<ref name=NYCWhiteMuslimDiasporas>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2026/04/10/nyregion/eric-adams-albania-citizen.html?smid=nytcore-ios-share|title=ايرڪ ايڊمز، دنيا جو شهري، هاڻي البانيا جو به باقاعده شهري بڻجي ويو|author=Emma Goldberg|newspaper=[[The New York Times]]|date=April 10, 2026|access-date=April 12, 2026}}</ref> جڏهن ته [[ترڪي آمريڪي|ترڪي]]، [[آرمينيائي آمريڪي|آرمينيائي]] ۽ [[آذربائيجاني آمريڪي|آذربائيجاني]] برادريون به شهر جي غير هسپانوي اڇي آباديءَ جا تيزيءَ سان وڌندڙ حصا آهن.<ref name=NYCLittleIstanbul>{{cite news|url=https://brooklyndowntownstar.com/restaurants/2024/03/06/meet-the-turkish-immigrants-of-south-brooklyn/|title=ڏکڻ بروڪلن جي ترڪي مهاجرن سان ملاقات: ترڪي جي ثقافت ۽ ذائقي جو تجربو|author=Yasin Akdag|newspaper=Brooklyn Star|date=March 6, 2024|access-date=April 12, 2026}}</ref><ref>{{cite web|title=اميگريشن انگن اکرن جو ساليانو ڪتاب: 2013، قانوني مستقل رهواسي، ضمني جدول 2 |url=https://www.dhs.gov/yearbook-immigration-statistics-2013-lawful-permanent-residents |access-date=July 19, 2014 |publisher=[[U.S. Department of Homeland Security]] }}</ref><ref>{{Cite web |last=Zunitch |first=Victoria |date=2018-10-04 |title=شهر ڪوئنز ۾ آرمينيائي ثقافت کي ساراهيو |url=https://www.qchron.com/editions/queenswide/city-lauds-armenian-culture-in-queens/article_b2885ecf-d09f-5d9b-b84d-5b2955d3cc83.html |access-date=2025-12-04 |website=Queens Chronicle |language=en}}</ref> ميٽروپوليٽن علائقي ۾ سڄي آمريڪا جي [[نيو يارڪ شهر ميٽروپوليٽن علائقي ۾ ڀارتي آمريڪي|ڀارتي آمريڪين]] جو لڳ ڀڳ 20٪ ۽ گهٽ ۾ گهٽ ويهه [[لِٽل انڊيا]] آباديون آهن، جڏهن ته سڀني [[نيو يارڪ شهر ۾ ڪوريائي آمريڪي|ڪوريائي آمريڪين]] جو لڳ ڀڳ 15٪ ۽ چار [[ڪوريا ٽائون، مينهٽن|ڪوريا ٽائون]] پڻ هتي واقع آهن.<ref name=NYCAmericanCommunitySurvey>{{cite web |url=https://data.census.gov/ |title=مردم شماري جي انگن جي ڳولا |publisher=United States Census Bureau |access-date=October 31, 2023 }}</ref> نيو يارڪ شهر ۽ ان جو ميٽروپوليٽن علائقو ملڪ ۾ سڀ کان وڏي [[نيو يارڪ شهر ۾ افريقي آمريڪي|ڪاري يا افريقي آمريڪي]] آبادي رکن ٿا.<ref>{{cite web | title=آمريڪا جي ڪاري آبادي بابت حقيقتون | date=January 23, 2025 | url=https://www.pewresearch.org/race-and-ethnicity/fact-sheet/facts-about-the-us-black-population/ }}</ref> نيو يارڪ شهر 2012ع ۾ 2.7 ملين ماڻهن سان آمريڪا جي ڪنهن به شهر کان وڏي [[يورپي آمريڪي|يورپي]] ۽ [[غير هسپانوي اڇي]] آبادي رکندڙ شهر هو.<ref>{{cite web |title=American FactFinder—نتيجا |url=http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_12_1YR_DP05&prodType=table |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200315193522/http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_12_1YR_DP05&prodType=table |archive-date=2020-03-15 |access-date=2026-02-21 |publisher=[[U.S. Department of Commerce]] }}</ref> شهر ۾ رهندڙ [[يورپي ڊائسپورا|يورپي پرڏيهي آبادي]] انتهائي متنوع آهي ۽ ڪيترين [[نيو يارڪ شهر جون نسلي آباديون#يورپي|يورپي نسلي برادرين]] پنهنجا الڳ پاڙا يا مرڪز قائم ڪيا آهن.<ref name=BrightonBeachRussianSpeakingEpicenter>{{cite web |url=http://untappedcities.com/2014/01/23/nyc-micro-neighborhoods-little-odessa-brighton-beach-brooklyn/ |title=نيو يارڪ جا ننڍڙا پاڙا: بروڪلن جي برائيٽن بيچ ۾ لِٽل اوڊيسا |author=Brennan Ortiz |year=2014 |work=Untapped Cities (online, January 23) |access-date=October 22, 2023 }}</ref><ref name=AstoriaNYCGreektown1>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1991/11/15/arts/astoria-a-greek-isle-in-the-new-york-city-sea.html |title=ايسٽوريا، نيو يارڪ شهر جي سمنڊ ۾ هڪ يوناني ٻيٽ |author=Richard F. Shepard |newspaper=The New York Times |date=November 15, 1991 |access-date=October 22, 2023 }}</ref><ref name=AstoriaNYCGreektown2>{{cite web |url=https://greekreporter.com/2022/06/18/the-ever-changing-face-of-greektown-in-astoria-queens-video/ |title=ايسٽوريا: نيو يارڪ جو بدلجندڙ يوناني پاڙو |author=Kerry Kolasa-Sikiaridi |publisher=Greek Reporter |date=June 18, 2022 |access-date=October 22, 2023 }}</ref> 2023ع تائين 960,000 يهودي رهاڪن سان نيو يارڪ شهر دنيا جي ڪنهن به شهر کان وڏي [[شهر موجب يهودي آبادي|يهودي آبادي]] رکي ٿو،<ref name="Gergely-2024">{{Cite web |last=Gergely |first=Julia |date=May 9, 2024 |title=نئين مطالعي موجب نيو يارڪ شهر ۾ لڳ ڀڳ هڪ ملين يهودي رهن ٿا |url=https://www.jta.org/2024/05/09/ny/nearly-1-million-jews-live-in-nyc-new-study-finds |access-date=July 10, 2024 |website=Jewish Telegraphic Agency |language=en-US }}</ref> جڏهن ته 2021ع تائين ان جي ميٽروپوليٽن علائقي ۾ 2 ملين کان وڌيڪ يهودي رهندا هئا، جيڪا اسرائيل جي [[تل ابيب ميٽروپوليٽن علائقو|تل ابيب ميٽروپوليٽن علائقي]] کان پوءِ دنيا جي ٻي سڀ کان وڏي يهودي آبادي هئي.<ref>{{cite report |editor1-last=Dashefsky |editor1-first=Arnold |editor-link1=Arnold Dashefsky |editor2-last=Della-Pergola |editor2-first=Sergio |editor-link2=Sergio Della Pergola |editor3-last=Sheskin |editor3-first=Ira |date=2021 |title=دنيا جي يهودي آبادي |url=https://www.jewishdatabank.org/api/download/?studyId=1185&mediaId=bjdb%5c2021_World_Jewish_Population_AJYB_(DellaPergola)_DB_Public.pdf |publisher=[[Berman Jewish DataBank]] |access-date=September 4, 2023 }}</ref> 2018ع جي اندازن موجب بروڪلن ۾ هر چئن رهاڪن مان لڳ ڀڳ هڪ يهودي هو.<ref name=BrookynTheMostJewishSpotOnEarth/> === جنسي رجحان ۽ صنفي سڃاڻپ === {{main|نيو يارڪ شهر ۾ ايل جي بي ٽي ڪيو ثقافت|نيو يارڪ شهر جي ٽرانسجينڊر ثقافت|نيو يارڪ ۾ هم جنس شادي|نيو يارڪ شهر پرائيڊ مارچ}} {{further|نيو يارڪ شهر ڊريگ مارچ|ڪوئنز پرائيڊ پريڊ|نيو يارڪ شهر سان لاڳاپيل ايل جي بي ٽي ماڻهن جي فهرست|ايل جي بي ٽي جي وڏين تقريبن جي فهرست}} نيو يارڪ شهر کي دنيا جي [[نيو يارڪ شهر ۾ ايل جي بي ٽي ثقافت|هم جنس پرست ثقافت جي گاديءَ]] مان هڪ ۽ [[هم جنس پرست مردن، هم جنس پرست عورتن، ٻه جنسي ۽ ٽرانسجينڊر]] (LGBT) سماجي ۽ سياسي ماحول جو اهم عالمي مرڪز قرار ڏنو ويو آهي، ۽ اهو دنيا جي وڏين LGBT آبادين مان هڪ جو گهر آهي.<ref name=NYCGayCapitalOfTheWorld1>{{cite web |url=https://gayexpress.co.nz/2018/04/new-york-worlds-gay-capital/ |title=نيو يارڪ – دنيا جي هم جنس پرست ثقافت جي گادي |first=Peter |last=Minkoff |publisher=Your LGBTQ+ Voice |date=April 5, 2018 |access-date=January 4, 2023 }}</ref> نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقي ۾ پاڻ کي [[نيو يارڪ شهر جا هم جنس پرست مرد|هم جنس پرست]] يا [[ٻه جنسي]] سڃاڻيندڙ لڳ ڀڳ 570,000 ماڻهو رهن ٿا، جيڪا ملڪ ۾ سڀ کان وڏي اهڙي آبادي آهي.<ref>{{cite web |last=Gates |first=Gary J. |title=ساڳئي جنس وارا جوڙا ۽ هم جنس پرست، ليزبيئن ۽ ٻه جنسي آبادي: آمريڪن ڪميونٽي سروي مان نوان تخمينا |url=http://williamsinstitute.law.ucla.edu/wp-content/uploads/Gates-Same-Sex-Couples-GLB-Pop-ACS-Oct-2006.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130609015224/http://williamsinstitute.law.ucla.edu/wp-content/uploads/Gates-Same-Sex-Couples-GLB-Pop-ACS-Oct-2006.pdf |archive-date=June 9, 2013 |date=October 2006 |access-date=December 7, 2013 |publisher=[[Williams Institute|The Williams Institute on Sexual Orientation Law and Public Policy]] }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Silverman |first1=Brian |url=https://books.google.com/books?id=fIAuxa6ic9EC&q=new+york+one+of+the+largest+world+gay+population&pg=PT703 |title=Frommer's New York City 2013 |last2=Chauvin |first2=Kelsy |year=2013 |isbn=978-1-118-33144-6 |access-date=March 24, 2015 |publisher=[[John Wiley & Sons]] }}</ref> بالغن جي باهمي رضامندي سان هم جنس جنسي عمل نيو يارڪ ۾ 1980ع واري ''[[New York v. Onofre]]'' فيصلي کان قانوني آهي، جنهن رياست جي [[آمريڪا ۾ سوڊومي قانون#Lawrence v. Texas کان اڳ رياستي ۽ علائقائي قانون|سوڊومي قانون]] کي غيرقانوني قرار ڏنو.<ref>{{cite court |litigants=People v. Ronald Onofre |vol=51 |reporter=N.Y.2d |opinion=476 |court=[[New York Court of Appeals|N.Y. Court of Appeals]] |date=December 18, 1980 |url=https://scholar.google.com/scholar_case?case=8178620795596160936 |access-date=March 30, 2022 }}</ref> [[نيو يارڪ ۾ هم جنس شادي]] 24 جون 2011ع تي قانوني ڪئي وئي ۽ نئون قانون 23 جولاءِ 2011ع کان لاڳو ٿيو.<ref>{{cite news |last1=Confessore |first1=Nicholas |last2=Barbaro |first2=Michael |date=June 24, 2011 |title=نيو يارڪ هم جنس شاديءَ جي اجازت ڏني، اهڙو قانون پاس ڪندڙ سڀ کان وڏي رياست بڻجي وئي |url=https://www.nytimes.com/2011/06/25/nyregion/gay-marriage-approved-by-new-york-senate.html?_r=1&hp |access-date=September 2, 2012 |work=[[The New York Times]] }}</ref> [[File:NYC_Pride_2019_26.jpg|thumb|[[نيو يارڪ شهر پرائيڊ مارچ]] دنيا جي [[ايل جي بي ٽي جي وڏين تقريبن جي فهرست|سڀ کان وڏي پرائيڊ پريڊ]] آهي.<ref name="NYCWorld'sLargestPrideParade"/>]] ساليانو [[نيو يارڪ شهر پرائيڊ مارچ]] [[ففٿ ايونيو]] تان ڏکڻ طرف ٿيندو [[گرين وچ وليج]]، لوئر مينهٽن ۾ ختم ٿيندو آهي. اها دنيا جي [[ايل جي بي ٽي جي وڏين تقريبن جي فهرست|سڀ کان وڏي پرائيڊ پريڊ]] آهي ۽ هر جون ۾ ڏهه هزارين شرڪت ڪندڙن سان گڏ لکين تماشائي رستن جي ڪنارن تي ان کي ڏسندا آهن.<ref name="NYCWorld'sLargestPrideParade">{{cite web |date=June 25, 2017 |title=48هين سالياني نيو يارڪ شهر پرائيڊ مارچ لاءِ ماڻهو رستن تي نڪري آيا |url=http://newyork.cbslocal.com/2017/06/25/48th-nyc-pride-march/ |access-date=June 26, 2017 |publisher=[[CBS New York]] |quote=آچر تي دنيا جي سڀ کان وڏي پرائيڊ پريڊ لاءِ بگ ايپل قوس قزح جي رنگن سان ڀرجي ويو. }}</ref><ref name=NYCWorld>{{Cite web |last=Gleason |first=Will |date=March 11, 2019 |title=تنوع ۽ ثقافت جي بنياد تي نئين عالمي سروي ۾ نيو يارڪ کي دنيا جو بهترين شهر قرار ڏنو ويو |url=https://www.timeout.com/newyork/news/new-york-voted-best-city-in-the-world-in-massive-worldwide-survey-031119 |access-date=May 19, 2019 |website=[[Time Out (magazine)|Time Out]] |quote=30,000 کان وڌيڪ ماڻهن جي راين کي گڏ ڪرڻ کان پوءِ نيو يارڪ کي 2019ع لاءِ دنيا جو بهترين شهر قرار ڏنو ويو. ان سروي ۾ اهو سڀ کان وڌيڪ متنوع ميٽروپولس ۽ بهترين ثقافت جي زمرن ۾ به اڳڀرو رهيو. }}</ref> ساليانو [[ڪوئنز پرائيڊ پريڊ]] [[جيڪسن هائٽس]] ۾ منعقد ٿيندو آهي ۽ ان سان گڏ ''گهڻ ثقافتي پريڊ'' پڻ ٿيندي آهي.<ref name="NYCTrans">{{cite news |first=Bill |last=Parry |date=July 10, 2018 |title=ايلمهرسٽ جي تقريب تشدد ۽ نفرت سبب مارجي ويل ٽرانسجينڊر ماڻهن کي ياد ڪيو |newspaper=[[TimesLedger]] |location=New York |url=https://www.timesledger.com/stories/2016/48/transvigil_2016_11_25_q.html |url-status=dead |access-date=April 13, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190213003206/https://www.timesledger.com/stories/2016/48/transvigil_2016_11_25_q.html |archive-date=February 13, 2019 }}</ref> [[Stonewall 50 – WorldPride NYC 2019]] تاريخ جي سڀ کان وڏي [[ايل جي بي ٽي جي وڏين تقريبن جي فهرست|عالمي پرائيڊ تقريب]] هئي، جيڪا اسٽون وال بغاوت جي 50هين سالگرهه جي ياد ۾ منعقد ڪئي وئي. صرف مينهٽن ۾ 150,000 شرڪت ڪندڙن ۽ لڳ ڀڳ پنج ملين تماشائين ان ۾ شرڪت ڪئي.<ref name="Authorities1">{{cite news |first=Karma |last=Allen |url=https://abcnews.go.com/US/million-people-crowed-nyc-worldpride-mayor/story?id=64090338 |title=ميئر موجب نيو يارڪ شهر جي ورلڊ پرائيڊ ۾ لڳ ڀڳ پنج ملين ماڻهن شرڪت ڪئي |date=July 3, 2019 |access-date=July 3, 2019 |work=[[ABC News (United States)|ABC News]] }}</ref> نيو يارڪ شهر دنيا جي سڀ کان وڏي [[ٽرانسجينڊر]] آبادين مان هڪ جو گهر آهي؛ 2018ع ۾ ان جو انگ 50,000 کان وڌيڪ ڄاڻايو ويو هو، ۽ اها آبادي خاص طور مينهٽن، بروڪلن ۽ ڪوئنز ۾ مرڪوز هئي. جون 1969ع جي اسٽون وال فسادن کان اڳ هن برادري کي هم جنس پرست برادريءَ اندر به حاشيي تي رکيل محسوس ڪيو ويندو هو.<ref name="NYCTrans" /><ref name="TransEqualityNYC" /> [[بروڪلن لبريشن مارچ]]، ايل جي بي ٽي تاريخ ۾ [[ٽرانسجينڊر حق|ٽرانسجينڊر حقن]] لاءِ سڀ کان وڏن مظاهرن مان هڪ، 14 جون 2020ع تي ٿيو. اهو [[گرانڊ آرمي پلازا]] کان [[فورٽ گرين، بروڪلن]] تائين هليو ۽ ڪاري ٽرانسجينڊر ماڻهن جي زندگين جي حمايت تي مرڪوز هو. ان ۾ اندازاً 15,000 کان 20,000 ماڻهن شرڪت ڪئي.<ref>{{cite news |first=Anushka |last=Patil |date=June 15, 2020 |title=ڪاري ٽرانس زندگين لاءِ مارچ ڪيئن هڪ وڏي تقريب بڻجي ويو |newspaper=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2020/06/15/nyregion/brooklyn-black-trans-parade.html |access-date=June 28, 2020 }}</ref><ref>{{cite web |first=Shannon |last=Keating |date=June 16, 2020 |title=ڪارپوريٽ پرائيڊ تقريبون هن سال نٿيون ٿي سگهن؛ اچو ته ائين ئي رهڻ ڏيون |website=[[BuzzFeed News]] |url=https://www.buzzfeednews.com/article/shannonkeating/pride-protest-black-trans-rally-brooklyn-liberation-lgbtq |access-date=June 28, 2020 }}</ref> === مذهب === {{further|سينٽ پيٽرڪ ڪيٿيڊرل، مڊٽائون مينهٽن|راڪفيلر سينٽر ڪرسمس وڻ|نيو يارڪ شهر ۾ يهودين جي تاريخ|نيو ايمسٽرڊيم ۾ يهودين جي آمد|نيو يارڪ شهر ۾ اسلام|اتر آمريڪا جي هندو مندر سوسائٽي|اتر آمريڪا ۾ مهايانا ٻڌمت|فالون گونگ}} {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | header = نيو يارڪ شهر جون نمايان مذهبي عمارتون | image1 = Emanu-elNYjeh.JPG | image2 = At New York, USA 2017 119.jpg | image3 = Islamic Cultural Center E96 jeh.JPG | image4 = Hindu Temple Society of North America (Flushing, Queens - exterior).jpg | footer = مٿان کاٻي کان ساڄي: [[ٽيمپل ايمانوئيل آف نيو يارڪ (1930)|ٽيمپل ايمانوئيل]]؛ [[سينٽ پيٽرڪ ڪيٿيڊرل، نيو يارڪ شهر|سينٽ پيٽرڪ ڪيٿيڊرل]]؛ [[اسلامڪ ڪلچرل سينٽر آف نيو يارڪ]]؛ ۽ [[اتر آمريڪا جي هندو مندر سوسائٽي]] }} [[آمريڪا ۾ عيسائيت|عيسائيت]] نيو يارڪ شهر جو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن سان لڳ ڀڳ 59٪ آبادي وابسته آهي.<ref name="NYCReligion1">{{cite web |first=Michael |last=Lipka |url=http://www.pewresearch.org/fact-tank/2015/07/29/major-u-s-metropolitan-areas-differ-in-their-religious-profiles/ |title=آمريڪا جا وڏا ميٽروپوليٽن علائقا پنهنجي مذهبي جوڙجڪ ۾ هڪ ٻئي کان مختلف آهن |publisher=[[Pew Research Center]] |date=July 29, 2015 |access-date=July 30, 2015 }}</ref> نيو يارڪ کي دنيا جي ڪنهن به شهر کان وڌيڪ گرجا گهرن وارو شهر پڻ قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="NYCTheCapitaloftheWorld"/> [[ڪيٿولڪ ازم]] سڀ کان وڏو عيسائي فرقو آهي، جنهن سان 33٪ آبادي وابسته آهي، ان کان پوءِ [[پروٽيسٽنٽ ازم]] 23٪ ۽ [[عيسائي فرقن جي فهرست|ٻيا عيسائي فرقا]] 3٪ آهن. [[لاطيني ڪيٿولڪ]] آبادي بنيادي طور [[رومن ڪيٿولڪ آرڪ ڊائوسس آف نيو يارڪ]] ۽ [[ڊائوسس آف بروڪلن]] جي مذهبي انتظام هيٺ آهي، جڏهن ته [[اوڀر جا ڪيٿولڪ]] شهر اندر ڪيترين جدا مذهبي عملدارين ۾ ورهايل آهن. [[انجيلي پروٽيسٽنٽ ازم]] شهر اندر پروٽيسٽنٽ ازم جي سڀ کان وڏي شاخ آهي، جنهن سان 9٪ آبادي وابسته آهي، جڏهن ته [[مين لائين پروٽيسٽنٽ ازم]] 8٪ آهي؛ آمريڪا جي ٻين ڪيترن شهرن ۽ ميٽروپوليٽن علائقن ۾ عام طور ان جي ابتڙ ترتيب ڏسڻ ۾ اچي ٿي.<ref name="NYCReligion2">{{Cite web |title=آمريڪا ۾ مذهب: آمريڪي مذهبي انگ اکر، آبادي ۽ شماريات |url=https://www.pewforum.org/religious-landscape-study/ |access-date=July 11, 2020 |website=[[Pew Research Center]]'s Religion & Public Life Project |language=en-US }}</ref> 2023ع تائين [[نيو يارڪ شهر جا يهودي|960,000 يهودي رهاڪن]] سان [[يهوديت]] نيو يارڪ شهر جو ٻيو سڀ کان وڏو مذهب آهي.<ref name="Gergely-2024" /> شهر ۾ [[تل ابيب]] کان ٻاهر دنيا جي سڀ کان وڏي يهودي آبادي رهي ٿي. شهر جي يهودي آباديءَ جو لڳ ڀڳ اڌ حصو بروڪلن ۾ رهي ٿو.<ref name="BrooklynJewish">{{cite news |last=Weichselbaum |first=Simone |date=June 26, 2012 |title=نئين مطالعي موجب بروڪلن جي لڳ ڀڳ هر چئن رهاڪن مان هڪ يهودي آهي |newspaper=[[New York Daily News]] |location=New York |url=http://www.nydailynews.com/new-york/brooklyn/brooklyn-residents-jews-new-study-finds-article-1.1100080 |url-status=live |access-date=May 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180704130656/http://www.nydailynews.com/new-york/brooklyn/brooklyn-residents-jews-new-study-finds-article-1.1100080 |archive-date=July 4, 2018 }}</ref><ref name=BrookynTheMostJewishSpotOnEarth>{{Cite web |first=Hilary |last=Danailova |date=January 11, 2018 |title=بروڪلن، زمين تي سڀ کان وڌيڪ يهودي آبادي وارو هنڌ |url=https://www.hadassahmagazine.org/2018/01/11/brooklyn-jewish-spot-earth/ |access-date=July 29, 2020 |website=[[Hadassah Magazine]] |language=en-US }}</ref> [[اسلام]] عيسائيت ۽ يهوديت کان پوءِ نيو يارڪ شهر جو ٽيون سڀ کان وڏو مذهب آهي. شهر ۾ مسلمانن جو اندازي مطابق انگ 600,000 کان 1,000,000 جي وچ ۾ آهي، ۽ شهر جي سرڪاري اسڪولن جي ٻارن مان لڳ ڀڳ 10٪ مسلمان آهن.<ref>{{cite news |last1=Grynbaum |first1=Michael M. |last2=Otterman |first2=Sharon |date=March 4, 2015 |title=نيو يارڪ شهر سرڪاري اسڪولن جي ڪئلينڊر ۾ ٻه مسلمان مذهبي موڪلون شامل ڪيون |newspaper=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2015/03/05/nyregion/new-york-to-add-two-muslim-holy-days-to-public-school-calendar.html|access-date=March 4, 2015 }}</ref> آمريڪي مسلمانن مان لڳ ڀڳ 22.3٪ نيو يارڪ شهر ۾ رهن ٿا، جڏهن ته وڌيڪ وسيع [[نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقو|نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقي]] ۾ لڳ ڀڳ 1.5 ملين مسلمان آهن، جيڪا [[مغربي اڌ گولو|مغربي اڌ گولي]] جي سڀ کان وڏي ميٽروپوليٽن مسلمان آبادي آهي.<ref>{{Cite web |title=نيو يارڪ شهر ۾ مسلمانن جي خدمتن بابت اثرائتي رپورٽ |url=https://www.ispu.org/wp-content/uploads/2018/08/MAP-NY-Key-Findings-Web.pdf |access-date=May 17, 2021 |website=Institute for Social Policy and Understanding }}</ref> شهر جي مسلمان آبادي کي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ [[نسلي تنوع|نسلي طور متنوع]] مسلمان شهري آبادين مان هڪ پڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name=NYCMostDiverseMuslimPopulationWorld>{{Cite web |date=February 29, 2016 |title=ميٽرو نيو يارڪ جا مسلمان، حصو 2 – مخصوص مسلمان گروهن جا تخمينا |url=https://globalgates.info/resources-information/muslims-in-metro-new-york-part-2-specific-muslim-group-estimates/ |access-date=September 16, 2022 |website=Global Gates |language=en-US }}</ref> بروڪلن جي [[پاورز اسٽريٽ مسجد]] آمريڪا ۾ لڳاتار ڪم ڪندڙ سڀ کان پراڻين مسجدن مان هڪ آهي، ۽ نيو يارڪ شهر توڙي نيو يارڪ رياست جي ابتدائي اسلامي تنظيمن مان هڪ جي نمائندگي ڪري ٿي.<ref>{{Cite web |first=Tharik |last=Hussain |title=آمريڪا جي قديم ترين مسجد بالٽڪ علائقي جي مسلمانن ڪيئن تعمير ڪئي |url=https://www.baltictimes.com/how_america___s_oldest_mosque_was_built_by_muslims_from_the_baltic/ |date=May 19, 2016 |access-date=July 29, 2020 |website=[[The Baltic Times]] }}</ref><ref>{{Cite web |first=Zuha |last=Siddiqui |date=December 26, 2018 |title=آمريڪا جي سڀ کان پراڻي موجود مسجد وليئمزبرگ ۾ آهي |url=https://bedfordandbowery.com/2018/12/americas-oldest-surviving-mosque-is-in-williamsburg/ |access-date=July 29, 2020 |website=Bedford + Bowery |language=en-US }}</ref> نيو يارڪ شهر ۾ انهن ٽن وڏن مذهبي گروهن کان پوءِ [[هندومت]]، [[ٻڌمت]]، [[سک مت]]، [[زرتشتي مذهب]] ۽ ٻيا مذهب پڻ موجود آهن. 2023ع تائين گريٽر نيو يارڪ جي 24٪ بالغ آبادي پاڻ کي ڪنهن منظم مذهبي وابستگي کان سواءِ سڃاتو، جڏهن ته 4٪ پاڻ کي [[دهريو|دهريو]] قرار ڏنو.<ref name=NYCReligion3>{{cite web |url=https://www.pewresearch.org/religion/religious-landscape-study/metro-area/new-york-city-metro-area/ |title=نيو يارڪ شهر ميٽروپوليٽن علائقي جي بالغ آباديءَ جي مذهبي جوڙجڪ |publisher=[[Pew Research Center]] |access-date=February 1, 2023 }}</ref> == معيشت == {{Main|نيو يارڪ شهر جي معيشت}} [[File:Midtown_Manhattan_from_Weehawken_September_2021_001.jpg|thumb|[[مڊٽائون مينهٽن]] دنيا جو سڀ کان وڏو مرڪزي ڪاروباري ضلعو آهي.]] [[File:Luchtfoto_van_Lower_Manhattan.jpg|thumb|[[لوئر مينهٽن]]، جنهن ۾ [[وال اسٽريٽ]]، دنيا جو اهم ترين مالي مرڪز، ۽ [[ون ورلڊ ٽريڊ سينٽر]]، [[آمريڪا جي بلند ترين عمارتن جي فهرست|آمريڪا جي سڀ کان اوچي فلڪ بوس عمارت]]، شامل آهن]] نيو يارڪ شهر ڪاروبار ۽ واپار جو هڪ عالمي مرڪز آهي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن ان کي ”دنيا جي گاديءَ جو هنڌ“ پڻ چيو ويندو آهي.<ref name="NewYorkCapitaloftheWorld1">{{cite news |first=Kenneth T. |last=Jackson |date=April 2, 2021 |title=ڇا نيو يارڪ اڃا به دنيا جي گاديءَ جو هنڌ بڻجڻ چاهي ٿو؟ |newspaper=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/does-new-york-still-want-to-be-the-capital-of-the-world-11617400766 |access-date=October 12, 2022 }}</ref> گريٽر نيو يارڪ [[جي ڊي پي موجب شهرن جي فهرست|دنيا جي سڀ کان وڏي ميٽروپوليٽن معيشت]] آهي، جنهن جي [[مجموعي ميٽروپوليٽن پيداوار]] 2022ع ۾ اندازاً 2.16 ٽريلين آمريڪي ڊالر هئي.<ref name="bea.gov">{{citation |title=ڪائونٽي ۽ ميٽروپوليٽن علائقي موجب مجموعي گهريلو پيداوار |url=https://fred.stlouisfed.org/release?et=&pageID=2&rid=397&t= |website=fred.stlouisfed.org }}</ref><ref name="fred.stlouisfed.org" /> نيو يارڪ عالمي بئنڪنگ ۽ ماليات، صحت جي سار سنڀال ۽ [[حياتي سائنس|حياتي سائنسن]]،<ref name="NYCHealthCareLifeSciences">{{cite web |url=https://www.governor.ny.gov/news/governor-hochul-mayor-adams-announce-plan-sparc-kips-bay-first-its-kind-job-and-education-hub |title=گورنر هوڪل ۽ ميئر ايڊمز صحت ۽ حياتياتي سائنسن ۾ جدت لاءِ SPARC ڪپس بي روزگار ۽ تعليمي مرڪز جو منصوبو پيش ڪيو |publisher=[[State of New York]] |date=October 13, 2022 |access-date=October 13, 2022 }}</ref> [[طبي ٽيڪنالاجي]] ۽ تحقيق، پرچون واپار، عالمي واپار، آمدرفت، سياحت، جائداد، [[نئون ميڊيا|نئين ميڊيا]]، [[روايتي ميڊيا]]، اشتهارسازي، [[قانوني خدمتون]]، [[حسابداري]]، انشورنس ۽ آمريڪا ۾ فنون جو اهم مرڪز آهي؛ جڏهن ته نيو يارڪ جي اعليٰ ٽيڪنالاجي شعبي لاءِ مجازي نالي طور استعمال ٿيندڙ [[سلڪان ايلي]] مسلسل وڌي رهي آهي. [[نيو يارڪ ۽ نيو جرسي جي بندرگاهه]] شهر جي معيشت جو هڪ اهم محرڪ آهي، جنهن کي [[پاناما ڪئنال]] جي توسيع کان پوءِ [[پاناميڪس|پوسٽ-پاناميڪس]] جهازن مان فائدو حاصل ٿيو آهي.<ref>{{Cite web |last=LaRocco |first=Lori Ann |date=September 24, 2022 |title=آمريڪا ڏانهن ويندڙ واپار ۾ تاريخي تبديلي کان پوءِ نيو يارڪ ملڪ جي مصروف ترين بندرگاهه بڻجي ويو |url=https://www.cnbc.com/2022/09/24/new-york-now-no-1-port-in-us-as-sea-change-in-trade-hits-west-coast.html |access-date=May 21, 2023 |website=CNBC |language=en }}</ref><ref>{{Cite web |title=نيو يارڪ ۽ نيو جرسي جي بندرگاهه 2023ع جي سڀ کان وڌيڪ مقدار سان اولهه سامونڊي ڪناري جي حريفن کي پوئتي ڇڏي ڏنو |url=https://maritime-executive.com/article/port-of-nynj-beats-west-coast-rivals-with-highest-2023-volumes |access-date=May 21, 2023 |website=The Maritime Executive |language=en }}</ref><ref>{{Cite web |title=نيو يارڪ ۽ نيو جرسي جي بندرگاهه آمريڪا جو سڀ کان وڏو ڪنٽينر بندرگاهه برقرار |url=https://www.marinelink.com/news/port-new-york-new-jersey-remains-us-top-501852 |access-date=May 21, 2023 |website=Marinelink.com |date=December 28, 2022 }}</ref> ڪيترين ئي [[فارچون 500|''فارچون'' 500]] ڪمپنين جا مرڪزي دفتر نيو يارڪ شهر ۾ آهن،<ref>{{Cite web |title=فارچون 500، 2011: سڀ کان وڌيڪ ڪمپنين وارا شهر |url=https://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2011/cities/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20110506212133/https://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2011/cities/ |archive-date=2011-05-06 |access-date=2026-05-22 |website=FORTUNE on CNNMoney.com}}</ref> ۽ وڏي تعداد ۾ [[گهڻ قومي ڪارپوريشن|گهڻ قومي ڪارپوريشنون]] پڻ هتي قائم آهن. [[سرمايو (معاشيات)|سرمائي]]، ڪاروبار ۽ سياحن کي راغب ڪرڻ جي لحاظ کان نيو يارڪ شهر کي دنيا جي شهرن ۾ پهريون درجو ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite news |last=Kennedy |first=Simon |date=April 13, 2014 |title=اي ٽي ڪيرني جي درجابنديءَ ۾ بيجنگ پهريون ڀيرو مٿين ڏهن شهرن ۾ شامل |website=[[Bloomberg.com]] |url=https://www.bloomberg.com/news/2014-04-13/beijing-breaks-into-top-ten-in-rankings-by-a-t-kearney.html |access-date=April 13, 2014 |publisher=[[Bloomberg L.P]] }}</ref><ref>{{cite news |last=Kaske |first=Michelle |archive-url=https://web.archive.org/web/20120312173905/http://www.bloomberg.com/news/2012-03-12/new-york-city-tops-global-competitiveness-london-is-no-2-economist-says.html |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2012-03-12/new-york-city-tops-global-competitiveness-london-is-no-2-economist-says |title=اڪانومسٽ رپورٽ موجب نيو يارڪ شهر عالمي مقابلي واري درجابنديءَ ۾ پهرين نمبر تي |publisher=[[Bloomberg L.P.]] |date=March 12, 2012 |archive-date=March 12, 2012 |access-date=February 9, 2017 }}</ref> عالمي [[اشتهارسازي|اشتهارسازي جي صنعت]] جي اهم ترين مرڪز طور نيو يارڪ شهر جي حيثيت کي مجازي طور ''[[ميڊيسن ايونيو#اشتهارسازي جي صنعت|ميڊيسن ايونيو]]'' جي نالي سان ظاهر ڪيو ويندو آهي.<ref name="MadisonAveMetonym">{{cite web |title=مجاز مرسل جي وصف |url=https://www.chegg.com/homework-help/definitions/metonymy-39 |publisher=[[Chegg]] |access-date=November 23, 2021 |archive-date=July 31, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731204559/https://www.chegg.com/homework-help/definitions/metonymy-39 |url-status=dead }}</ref> شهر جي [[فيشن صنعت]] لڳ ڀڳ 180,000 ماڻهن کي روزگار فراهم ڪري ٿي، جن کي ساليانو مجموعي طور 11 بلين آمريڪي ڊالر اجرت ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite news |last=Fermino |first=Jennifer |date=February 7, 2014 |title=ميئر ڊي بلاسيو نيو يارڪ شهر جي فيشن صنعت لاءِ 3 ملين ڊالر جي گرانٽ جو اعلان ڪيو |newspaper=[[New York Daily News]] |location=New York |url=http://www.nydailynews.com/news/politics/de-blasio-announces-3m-grants-city-fashion-industry-article-1.1605556 |url-status=live |access-date=February 11, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011005433/http://www.nydailynews.com/news/politics/de-blasio-announces-3m-grants-city-fashion-industry-article-1.1605556 |archive-date=October 11, 2017 }}</ref> ٻين اهم معاشي شعبن ۾ يونيورسٽيون ۽ غير منافع بخش ادارا شامل آهن. [[آمريڪا ۾ صنعتڪاري|صنعتڪاري]] ويهين صديءَ دوران گهٽجي وئي، پر اڃا تائين وڏي تعداد ۾ روزگار فراهم ڪري ٿي. شهر جي لباس ۽ [[گارمينٽ صنعت]]، جيڪا تاريخي طور مينهٽن جي [[گارمينٽ ڊسٽرڪٽ، مينهٽن|گارمينٽ ڊسٽرڪٽ]] ۾ مرڪوز هئي، 1950ع ۾ پنهنجي عروج تي پهتي، جڏهن نيو يارڪ ۾ هن صنعت ۾ 323,000 کان وڌيڪ ماڻهو ڪم ڪندا هئا. 2015ع تائين شهر جي 23,000 کان به گهٽ رهواسين کي هن صنعت ۾ روزگار مليل هو، جيتوڻيڪ صنعت جي بحاليءَ لاءِ ڪوششون جاري هيون،<ref>{{cite news |first=Winnie |last=Hu |date=February 7, 2017 |title=نيو يارڪ گارمينٽ ڊسٽرڪٽ کان ٻاهر لباس جي صنعت کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو |newspaper=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2017/02/07/nyregion/new-york-garment-industry-brooklyn.html |access-date=October 14, 2022 }}</ref> ۽ آمريڪي فيشن صنعت لاءِ اڃا تائين مجازي نالي طور ''[[سيونٿ ايونيو (مينهٽن)|سيونٿ ايونيو]]'' استعمال ٿيندو آهي.<ref>[[Geoff Nunberg|Nunberg, Geoff]]. [https://www.npr.org/2011/12/07/143265669/occupy-geoff-nunbergs-2011-word-of-the-year "'Occupy': Geoff Nunberg's 2011 Word Of The Year"], [[WNPR]], December 7, 2011. Accessed January 6, 2026. "پر مجاز مرسل جي جادوءَ کي به داد ڏيڻ گهرجي. اهو ئي علم بيان جو طريقو آهي جيڪو اسان کي وال اسٽريٽ، هالي ووڊ يا سيونٿ ايونيو جهڙا نالا اتي ٿيندڙ سرگرمين لاءِ استعمال ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو."</ref> 2024ع ۾ نيو يارڪ شهر جي مجموعي گهريلو پيداوار 1.3 ٽريلين آمريڪي ڊالر کان وڌي وئي، جنهن مان هڪ ٽريلين ڊالر کان وڌيڪ، يعني 77٪، [[جي ڊي پي موجب آمريڪي ڪائونٽين جي فهرست|اڪيلو مينهٽن]] پيدا ڪيو.<ref name=ManhattanGDP>{{citation|title=نيو يارڪ ڪائونٽي، نيو يارڪ ۾ سڀني صنعتن جي مجموعي گهريلو پيداوار|url=https://fred.stlouisfed.org/series/GDPALL36061|website=fred.stlouisfed.org|access-date=March 27, 2026}}</ref><ref name="bea.gov" /> ٻين وڏن شهرن وانگر نيو يارڪ شهر ۾ به [[آمدني جي اڻبرابري]] موجود آهي، جنهن جو اندازو 2022ع ۾ 0.55 جي [[گيني کوٽائي]] مان لڳائي سگهجي ٿو.<ref>[https://data.census.gov/table?q=B19083:%20GINI%20INDEX%20OF%20INCOME%20INEQUALITY&g=160XX00US3651000 B19083 آمدني جي اڻبرابريءَ جو گيني انڊيڪس، آمريڪن ڪميونٽي سروي، گهراڻا 2022: ACS هڪ سال جا تخمينا]، [[United States Census Bureau]]. Accessed January 12, 2024.</ref><ref>{{Cite news |last=Honan |first=Katie |date=September 11, 2019 |title=رپورٽ موجب نيو يارڪ شهر ۾ آمدني جي اڻبرابريءَ جو فرق تبديل نه ٿيو آهي |language=en-US |work=[[The Wall Street Journal]] |url=https://www.wsj.com/articles/new-york-citys-income-inequality-gap-hasnt-changed-report-says-11568174460 |access-date=October 27, 2020 |issn=0099-9660 }}</ref> نومبر 2023ع ۾ شهر ۾ ڪل روزگار 4.75 ملين کان وڌيڪ هو، جنهن مان چوٿين حصي کان وڌيڪ ماڻهو تعليم ۽ صحت جي خدمتن ۾ ڪم ڪندا هئا.<ref>[https://www.bls.gov/regions/northeast/summary/blssummary_newyorkcity.pdf نيو يارڪ شهر جو معاشي خلاصو]، [[Bureau of Labor Statistics]]، updated January 8, 2024. Accessed January 12, 2024.</ref> مينهٽن، جتي شهر جي اڌ کان وڌيڪ نوڪرين جو مرڪز هو، ۾ 2023ع جي ٻي ٽه ماهي دوران سراسري هفتيوار اجرت 2,590 آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا ملڪ جي 360 وڏين ڪائونٽين مان چوٿين سڀ کان وڌيڪ هئي.<ref name="BLS2023Q3">[https://www.bls.gov/news.release/pdf/cewqtr.pdf ڪائونٽي روزگار ۽ اجرتون – 2023ع جي ٻي ٽه ماهي]، [[Bureau of Labor Statistics]]، November 21, 2023. Accessed January 12, 2024.</ref> نيو يارڪ شهر آمريڪا جي انهن نسبتاً ٿورن شهرن مان هڪ آهي، جيڪي پنهنجن رهواسين کان [[آمدني ٽيڪس]]، لڳ ڀڳ 3٪، وصول ڪن ٿا؛<ref name="Localities_with_INCOME_tax">{{cite web |last=Moreno |first=Tonya |date=February 2, 2017 |title=آمريڪي شهر جيڪي آمدني ٽيڪس وصول ڪن ٿا |url=https://www.thebalance.com/cities-that-levy-income-taxes-3193246 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170308014312/https://www.thebalance.com/cities-that-levy-income-taxes-3193246 |archive-date=March 8, 2017 |access-date=December 20, 2017 |publisher=[[The Balance (website)|The Balance]] |quote=چوڏهن رياستون ۽ ڊسٽرڪٽ آف ڪولمبيا شهرن، ڪائونٽين ۽ ميونسپلٽين کي رياستي آمدني ٽيڪس کان علاوه پنهنجو الڳ انفرادي آمدني ٽيڪس لاڳو ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿا. }}</ref><ref name="NYCTax">{{cite web |title=ذاتي آمدني ٽيڪس ۽ غير رهواسي نيو يارڪ شهر ملازمن جون ادائيگيون |url=http://www1.nyc.gov/site/finance/taxes/personal-income-tax-and-non-resident-employees.page |access-date=December 19, 2017 |publisher=[[New York City Department of Finance]] |archive-date=August 27, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220827134650/https://www1.nyc.gov/site/finance/taxes/personal-income-tax-and-non-resident-employees.page |url-status=dead }}</ref><ref name="NYC_tax_schedule">{{cite web |year=2016 |title=نيو يارڪ شهر جي ٽيڪس شرح جو شيڊول |url=https://www.tax.ny.gov/pdf/current_forms/it/nyc_tax_rate_schedule.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170308234704/https://www.tax.ny.gov/pdf/current_forms/it/nyc_tax_rate_schedule.pdf |archive-date=March 8, 2017 |access-date=December 15, 2017 |publisher=[[New York State Department of Taxation and Finance]] }}</ref> ان ٽيڪس باوجود 2024ع ۾ نيو يارڪ شهر دنيا جي ڪنهن به شهر جي ڀيٽ ۾ نمايان فرق سان سڀ کان وڌيڪ ارب پتي ماڻهن جو گهر هو، جن جو ڪل انگ 110 هو.<ref name="NYCHighestNumberBillionaires" /> === وال اسٽريٽ === {{main|وال اسٽريٽ|فنانشل ڊسٽرڪٽ، مينهٽن}} [[File:Gaming-Wall-Street BTS Prodigium-266.jpg|thumb|[[نيو يارڪ اسٽاڪ ايڪسچينج]] ان تي درج ڪمپنين جي مجموعي [[مارڪيٽ سرمائيداري]] جي لحاظ کان [[اسٽاڪ ايڪسچينجن جي فهرست#وڏيون اسٽاڪ ايڪسچينجون|دنيا جي سڀ کان وڏي اسٽاڪ ايڪسچينج]] آهي.<ref name="NYSElargest" /><ref name="NYSEhighestcap" />|alt=هڪ وڏي عمارت جي اڳيان رومي طرز جي ٿنڀن مٿان هڪ وڏو جهنڊو پکڙيل آهي.]] نيو يارڪ شهر جي معيشت جو سڀ کان اهم [[معاشي شعبو]] هڪ جامع [[مالي مرڪز]] طور ان جو ڪردار آهي، جنهن کي مجازي طور ''وال اسٽريٽ'' چيو وڃي ٿو. [[لوئر مينهٽن]] ۾ [[نيو يارڪ اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ [[نيزڊيڪ]] واقع آهن، جيڪي 2013ع ۾ مجموعي سراسري روزاني واپاري مقدار ۽ درج ٿيل ڪمپنين جي مجموعي [[مارڪيٽ سرمائيداري]] ٻنهي جي لحاظ کان ترتيبوار دنيا جون سڀ کان وڏي ۽ ٻي وڏي [[اسٽاڪ ايڪسچينج]] هيون.<ref name="NYSElargest">{{cite web |title=نيو يارڪ اسٽاڪ ايڪسچينج تي درج ڪمپنين جي ڊائريڪٽري |url=https://www.nyse.com/about/listed/lc_ny_overview.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130621174531/http://www.nyse.com/about/listed/lc_ny_overview.html |archive-date=June 21, 2013 |access-date=June 23, 2014 |publisher=[[New York Stock Exchange]] }}</ref><ref name="NYSEhighestcap">{{cite web |title=2013ع جون عالمي اسٽاڪ ايڪسچينج مارڪيٽ جون نمايان ڳالهيون |url=http://www.world-exchanges.org/files/2013_WFE_Market_Highlights.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140327112731/http://www.world-exchanges.org/files/2013_WFE_Market_Highlights.pdf |date=January 28, 2014 |archive-date=March 27, 2014 |access-date=July 20, 2014 |publisher=[[World Federation of Exchanges]] }}</ref> مالي سال 2013–14ع ۾ وال اسٽريٽ جي [[سيڪيورٽيز صنعت]] نيو يارڪ رياست جي ٽيڪس آمدنيءَ جو 19٪ پيدا ڪيو.<ref>{{cite web |date=March 11, 2015 |title=ڊي نيپولي: 2014ع ۾ وال اسٽريٽ بونس ۾ معمولي واڌ |url=https://www.osc.state.ny.us/press/releases/mar15/031115.htm |access-date=July 15, 2015 |publisher=Office of the [[New York State Comptroller]] }}</ref> نيو يارڪ شهر [[عوامي حصيداري]] ۽ [[سيڪيورٽي (ماليات)|قرض]] جي سرمائي مارڪيٽن ۾ واپار لاءِ دنيا جو سڀ کان وڏو مرڪز برقرار آهي.<ref name="CNY2007">{{cite report |url=http://www.nyc.gov/html/om/pdf/ny_report_final.pdf |title=نيو يارڪ ۽ آمريڪا جي عالمي مالي خدمتن واري اڳواڻي برقرار رکڻ |publisher=[[New York City Economic Development Corporation]] |access-date=July 19, 2015 }}</ref>{{rp|31–32}}<ref>{{cite web |date=June 2013 |title=مجموعي قرضي سيڪيورٽيز |url=http://www.bis.org/statistics/r_qa1306_hanx18.pdf |access-date=July 19, 2015 |publisher=[[Bank for International Settlements]] }}</ref> نيو يارڪ [[هيج فنڊ]] انتظام، [[خانگي حصيداري ڪمپنين جي فهرست|پرائيويٽ ايڪوٽي]] ۽ [[انضمام ۽ حصول]] جي مالي مقدار ۾ پڻ اڳواڻي ڪري ٿو. مينهٽن ۾ مرڪزي دفتر رکندڙ ڪيترائي [[سيڙپڪاري بئنڪ]] ۽ [[سيڙپڪاري منتظم]] ٻين عالمي مالي مرڪزن ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="CNY2007" />{{rp|34–35}} نيو يارڪ آمريڪا جو بنيادي [[تجارتي بئنڪ]]نگ مرڪز آهي.<ref>{{cite news |last=Chaudhuri |first=Saabira |date=September 15, 2014 |title=آمريڪا جي وڏين بئنڪن جي درجابندي: مٿين پنجن ۾ هڪ نئين بئنڪ |newspaper=[[The Wall Street Journal]] |url=https://blogs.wsj.com/moneybeat/2014/09/15/ranking-the-biggest-u-s-banks-a-new-entrant-in-top-5/ |access-date=July 19, 2015 }}</ref> 2018ع ۾ مينهٽن ۾ 500 ملين چورس فوٽ (46.5 ملين m²) کان وڌيڪ آفيس جاءِ موجود هئي،<ref name="ManhattanOfficeSpace">{{cite web |first=Cynthia |last=Foster |date=December 7, 2018 |title=2018ع جي ٽين ٽه ماهي: آمريڪي آفيس مارڪيٽ جو جائزو |url=https://www2.colliers.com/en/Research/2018-Q3-US-Office-Market-Outlook-Report |access-date=April 13, 2019 |publisher=[[Colliers International]] |archive-date=April 14, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190414022654/https://www2.colliers.com/en/Research/2018-Q3-US-Office-Market-Outlook-Report |url-status=dead }}</ref> جنهن نيو يارڪ شهر کي دنيا جي سڀ کان وڏي آفيس مارڪيٽ بڻايو،<ref>{{cite news |url=https://www.ft.com/content/f2849309-f490-47e8-abe6-2aa6bfcc69fc |title=قانوني فرم پال ويس مينهٽن ۾ 2023ع جو آمريڪا جو سڀ کان وڏو آفيس ليز معاهدو ڪيو |author=Joe Miller and Joshua Chaffin |newspaper=Financial Times |date=December 21, 2023 |access-date=April 30, 2024 |quote=نيو يارڪ شهر جي آفيس مارڪيٽ، جيڪا دنيا جي سڀ کان وڏي آهي... }}</ref><ref>{{cite web |title=مينهٽن جي آفيس جڳهه واري مارڪيٽ کي سمجهڻ |url=http://www.officespaceseeker.com/manhattan-office-space-market.html |access-date=July 20, 2014 |publisher=Officespaceseeker.com |archive-date=July 13, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140713071533/http://www.officespaceseeker.com/manhattan-office-space-market.html |url-status=dead }}</ref> جڏهن ته [[مڊٽائون مينهٽن]] ۾ 2018ع ۾ 400 ملين چورس فوٽ (37.2 ملين m²) آفيس جاءِ هئي،<ref name="ManhattanOfficeSpace" /> ۽ اهو دنيا جو سڀ کان وڏو مرڪزي ڪاروباري ضلعو آهي.<ref>{{cite web |title=مارڪيٽ بيٽ آمريڪا مرڪزي ڪاروباري ضلعو آفيس رپورٽ، 2011ع جي ٻي ٽه ماهي |url=http://www.cushwake.com/cwmbs2q11/PDF/off_us_cbd_2q11.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130508231043/http://www.cushwake.com/cwmbs2q11/PDF/off_us_cbd_2q11.pdf |archive-date=May 8, 2013 |access-date=July 20, 2014 |publisher=[[Cushman & Wakefield|Cushman & Wakefield, Inc]] }}</ref> === ٽيڪنالاجي ۽ حياتياتي ٽيڪنالاجي === {{further|ٽيڪ:نيو يارڪ شهر|نيو يارڪ شهر جون ٽيڪنالاجي ڪمپنيون|نيو يارڪ شهر جون حياتياتي ٽيڪنالاجي ڪمپنيون|سلڪان ايلي}} [[File:Flatiron District.jpg|thumb|[[فليٽ آئرن ڊسٽرڪٽ]] سلڪان ايلي جي شروعاتي مرڪزن مان هڪ آهي؛ سلڪان ايلي شروعات ۾ نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقي جي اعليٰ ٽيڪنالاجي شعبي لاءِ مجازي نالو هو.]] [[File:Cornell_Tech_buildings_(41991).jpg|thumb|[[روزويلٽ ٻيٽ]] تي [[ڪارنيل ٽيڪ]]]] نيو يارڪ دنيا جي اعليٰ درجي جي ٽيڪنالاجي مرڪزن مان هڪ آهي.<ref name=NewYorkCityDestinationNumberOneTechHub>{{cite news |url=https://www.crainsnewyork.com/technology/new-york-closer-ever-beating-bay-area-tech |title=ٽيڪنالاجيءَ ۾ نيو يارڪ بي ايريا کي پوئتي ڇڏڻ جي اڳ کان وڌيڪ ويجهو |first=Cara |last=Eisenpress |newspaper=[[Crain Communications]] |date=April 28, 2023 |access-date=June 17, 2023 }}</ref><ref name="NYCTopTierTechHub">{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/sites/bradthomas/2021/09/11/silicon-alley-provides-path-to-prosperity-for-new-york-city/?sh=728c3b7b5465 |title='سلڪان ايلي' نيو يارڪ شهر لاءِ خوشحاليءَ جو رستو فراهم ڪري ٿي |first=Brad |last=Thomas |magazine=Forbes |date=September 11, 2021 |access-date=August 23, 2023 |quote=موجوده صورتحال ۾ شهر دنيا جي سڀ کان وڏي ٽيڪنالاجي ماحولياتي نظام جي حيثيت سان رڳو سلڪان ويلي کان پوءِ ٻئي نمبر تي آهي. }}</ref> 2025ع تائين [[نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقو]] دنيا جو سڀ کان وڏو [[سافٽ ويئر انجنيئرنگ|ٽيڪنالاجي صلاحيتن]] جو مرڪز بڻجي چڪو هو.<ref name = NYCLargestTechTalentHubWorld>{{cite web|url=https://www.cnbc.com/amp/2026/08/21/new-york-san-francisco-tech-talent-cbre.html|title=سي بي آر اي موجب نيو يارڪ سان فرانسسڪو کي پوئتي ڇڏي ٽيڪنالاجي صلاحيتن جي سڀ کان وڏي مارڪيٽ بڻجي ويو|author=Diana Olick|publisher=CNBC|access-date=August 27, 2026}}</ref> سلڪان ايلي، جيڪو اڳ نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقي جي [[اعليٰ ٽيڪنالاجي]] صنعتن جي مجموعي شعبي لاءِ مجازي نالو هو،<ref name="Dickey2013">{{cite web |url=http://www.businessinsider.com/silicon-alley-100-2013-2013-10?op=1 |title=SA 100، 2013: نيو يارڪ ٽيڪنالاجيءَ جا نمايان ماڻهو |first1=Megan Rose |last1=Dickey |first2=Jillian |last2=D'Onfro |website=[[Business Insider]] |date=October 24, 2013 |access-date=July 30, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140722170340/http://www.businessinsider.com/silicon-alley-100-2013-2013-10?op=1 |archive-date=July 22, 2014 |url-status=live }}</ref> هاڻي اڳ وانگر مناسب اصطلاح نه رهيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ گهٽ ۾ گهٽ 2003ع کان شهر جو ٽيڪنالاجي ماحول جاگرافيائي توڙي شعبائي لحاظ کان تمام گهڻو وسيع ٿي چڪو آهي. ان دور کان ٽيڪنالاجي ڪاروبار مينهٽن جي وڌيڪ علائقن ۽ ٻين بوروئن ۾ پکڙجي ويا ۽ انهن مان گهڻن جو حقيقي [[سلڪان]] سان ڪو خاص واسطو نه رهيو.<ref name="Dickey2013" /><ref name="Ward2018">{{cite news |url=https://theculturetrip.com/north-america/usa/new-york/articles/the-history-of-new-yorks-silicon-alley |title=نيو يارڪ جي سلڪان ايلي جي تاريخ |first=Peter |last=Ward |work=The Culture Trip |date=March 8, 2018 |access-date=August 23, 2023 |quote=جڏهن 2003ع ۾ بحالي شروع ٿي ته ٽيڪنالاجي ڪمپنيون ساڳين علائقن تائين محدود نه رهيون. |archive-date=February 25, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250225083249/https://theculturetrip.com/north-america/usa/new-york/articles/the-history-of-new-yorks-silicon-alley |url-status=dead }}</ref> نيو يارڪ شهر جو موجوده ٽيڪنالاجي شعبو [[مصنوعي ذهانت]] (AI) جي وسيع استعمال،<ref name="AI-NYC1A">{{cite web |url=https://www.nyc.gov/assets/cto/downloads/ai-strategy/nyc_ai_strategy.pdf |title=مصنوعي ذهانت جي حڪمت عملي |work=City of New York |access-date=July 27, 2023 }}</ref><ref name="AI-NYC1B">{{cite web |url=https://www.cnbc.com/2023/08/24/google-amazon-nvidia-amd-other-tech-giants-invest-in-hugging-face.html |title=گوگل، ايمازون، اين ويڊيا ۽ ٻين ٽيڪنالاجي ڪمپنين جي AI اسٽارٽ اپ هگنگ فيس ۾ سيڙپڪاري، ڪمپني جي قدر 4.5 بلين ڊالر تائين پهتي |author=Kif Leswing |publisher=[[CNBC]] |date=August 24, 2023 |access-date=August 27, 2023 |quote=نيو يارڪ ۾ قائم مصنوعي ذهانت ڪمپني هگنگ فيس ٽيڪنالاجيءَ جي ڪجهه وڏين ڪمپنين کان 235 ملين ڊالر گڏ ڪيا آهن، جنهن کان پوءِ ان جي قدر 4.5 بلين ڊالر ٿي وئي آهي. }}</ref> براڊبينڊ انٽرنيٽ،<ref>{{cite web |url=https://www.nyc.gov/assets/cto/downloads/internet-master-plan/NYC_IMP_1.7.20_FINAL-2.pdf |title=نيو يارڪ شهر جو انٽرنيٽ ماسٽر پلان |work=City of New York |access-date=July 27, 2023 }}</ref> [[نئون ميڊيا|نئين ميڊيا]]، [[مالي ٽيڪنالاجي]] (''فن ٽيڪ'') ۽ [[ڪرپٽو ڪرنسي]]، [[حياتياتي ٽيڪنالاجي]]، [[راند ڊزائين]] ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجيءَ جي ٻين شعبن تي مشتمل آهي، جن کي شهر جي [[ڪاروباري ماحولياتي نظام]] ۽ [[وينچر ڪيپيٽل]] سيڙپڪاري جي سهائتا حاصل آهي. ٽيڪنالاجي تي ٻڌل [[اسٽارٽ اپ ڪمپنيون]] ۽ ڪاروباري روزگار نيو يارڪ شهر ۽ ان جي علائقي ۾ وڌي رهيا آهن. 2010ع کان وٺي ٽيڪنالاجي شعبو نيو يارڪ شهر جي معيشت ۾ وڌندڙ حصو حاصل ڪندو رهيو آهي.<ref name="TechNYC1">{{cite news |first1=Ben |last1=Casselman |first2=Keith |last2=Collins |first3=Karl |last3=Russell |date=February 15, 2019 |title=ايمازون کان سواءِ به ٽيڪنالاجي نيو يارڪ ۾ وڌيڪ مضبوط ٿي سگهي ٿي |newspaper=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/interactive/2019/02/15/business/economy/nyc-tech-startups-amazon.html |access-date=February 16, 2019 }}</ref> [[ٽيڪ:نيو يارڪ شهر]]، جيڪا 2016ع ۾ قائم ٿي، هڪ غير منافع بخش تنظيم آهي جيڪا حڪومت، شهري ادارن، ڪاروباري دنيا ۽ ميڊيا آڏو نيو يارڪ شهر جي ٽيڪنالاجي صنعت جي نمائندگي ڪري ٿي. ان جا بنيادي مقصد نيو يارڪ جي وڏي ٽيڪنالاجي صلاحيتن واري بنياد کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ ۽ اهڙين پاليسين جي حمايت ڪرڻ آهن، جيڪي شهر ۾ ٽيڪنالاجي ڪمپنين جي واڌ ويجهه لاءِ سازگار هجن.<ref>{{cite news |first=Jonathan |last=Schieber |date=May 24, 2017 |title=قيام کان هڪ سال پوءِ ٽيڪ اين واءِ سي نيو يارڪ جي سياست ۾ هڪ اثرائتي قوت بڻجي وئي |work=[[TechCrunch]] |url=https://techcrunch.com/2017/05/24/a-year-after-its-launch-technyc-has-become-a-force-in-new-york-politics/ |access-date=March 15, 2019 }}</ref> نيو يارڪ شهر جي مصنوعي ذهانت واري شعبي 2022ع ۾ 483.6 ملين آمريڪي ڊالر جي وينچر ڪيپيٽل سيڙپڪاري حاصل ڪئي.<ref name="NYCArtificialIntelligenceHub">{{cite web |url=https://www.crainsnewyork.com/technology/new-york-artificial-intelligence-firms-raised-whopping-4836m-2022 |title=شهر جي مصنوعي ذهانت ڪمپنين وينچر ڪيپيٽل جي لاٿ باوجود 2022ع ۾ 483.6 ملين ڊالر گڏ ڪيا |author=Cara Eisenpress |publisher=Crain Communications |date=March 22, 2023 |access-date=November 8, 2023 }}</ref> 2023ع ۾ نيو يارڪ شهر شهري حڪومت ۾ مصنوعي ذهانت جي استعمال کي ضابطي هيٺ آڻڻ لاءِ قاعدن جو فريم ورڪ ۽ هڪ [[چيٽ بوٽ]] تيار ڪرڻ واري پهرين جامع منصوبي جو اعلان ڪيو.<ref name="NYCArtificialIntelligenceGovernment">{{cite web |url=https://www.pymnts.com/artificial-intelligence-2/2023/new-york-city-unveils-ai-action-plan-that-develops-rules-framework/ |title=نيو يارڪ شهر قاعدن جو فريم ورڪ تيار ڪندڙ مصنوعي ذهانت ايڪشن پلان متعارف ڪرايو |publisher=PYMNTS |date=October 16, 2023 |access-date=November 8, 2023 |quote=هي جامع منصوبو آمريڪا جي ڪنهن وڏي شهر لاءِ پنهنجي نوعيت جو پهريون منصوبو آهي. منصوبي جي حصي طور شهر ڪاروباري مالڪن کي حڪومت سان لاڳاپيل معاملن ۾ رهنمائي ڏيڻ لاءِ پهريون شهرگير مصنوعي ذهانت چيٽ بوٽ آزمائشي طور شروع ڪيو آهي. }}</ref> [[نيو جرسي/نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقي جون حياتياتي ٽيڪنالاجي ۽ دواسازي ڪمپنيون|حياتياتي ٽيڪنالاجي]] جو شعبو نيو يارڪ شهر ۾ تيزيءَ سان وڌي رهيو آهي، جنهن جو بنياد شهر جي علمي [[سائنسي تحقيق]] ۽ سرڪاري توڙي تجارتي مالي سهائتا جي قوت تي آهي. 19 ڊسمبر 2011ع تي ميئر مائيڪل آر. بلومبرگ [[ڪارنيل يونيورسٽي]] ۽ [[ٽيڪنيون – اسرائيل انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] کي [[روزويلٽ ٻيٽ]] تي [[اطلاقي سائنس|اطلاقي سائنسن]] جو 2 بلين آمريڪي ڊالرن جو گريجوئيٽ اسڪول، [[ڪارنيل ٽيڪ]]، تعمير ڪرڻ لاءِ چونڊڻ جو اعلان ڪيو، جنهن جو مقصد نيو يارڪ شهر کي دنيا جي اهم ترين ٽيڪنالاجي گاديءَ ۾ تبديل ڪرڻ هو.<ref>{{cite news |last=Pérez-Peña |first=Richard |date=December 19, 2011 |title=شهر ۾ سائنس اسڪول تعمير ڪرڻ لاءِ 350 ملين ڊالر جي تحفي پٺيان ڪارنيل جو اڳوڻو شاگرد |newspaper=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2011/12/20/nyregion/cornell-and-technion-israel-chosen-to-build-science-school-in-new-york-city.html?scp=3&sq=cornell&st=cse |access-date=August 1, 2014 }}</ref><ref>{{cite web |last=Ju |first=Anne |date=December 19, 2011 |title='راند بدلائيندڙ' ٽيڪنالاجي ڪيمپس ڪارنيل ۽ ٽيڪنيون کي مليو |url=https://news.cornell.edu/stories/2011/12/nyc-chooses-cornell-technion-build-tech-campus |access-date=August 1, 2014 |publisher=[[Cornell University]] }}</ref> === جائداد === [[File:5th Avenue 9304.JPG|thumb|[[مڊٽائون مينهٽن]] ۾ [[ففٿ ايونيو]] دنيا جي سڀ کان مهانگي شاپنگ اسٽريٽ آهي.<ref name=FifthAvenueMostExpensiveStreetOnEarth>{{cite web |url=https://ir.cushmanwakefield.com/news/press-release-details/2023/New-Yorks-Fifth-Avenue-Retains-its-Top-Ranking-as-the-Worlds-Most-Expensive-Retail-Destination/default.aspx#:~:text=around%20the%20world.-,New%20York's%20Fifth%20Avenue%20retains%20its%20top%20ranking%20as%20the,which%20placed%20third%20in%202023. |title=نيو يارڪ جي ففٿ ايونيو دنيا جي سڀ کان مهانگي پرچون منزل طور پنهنجي پهرين درجي واري حيثيت برقرار رکي |publisher=Cushman & Wakefield |date=November 20, 2023 |access-date=July 31, 2024 }}</ref>]] نيو يارڪ شهر جي جائداد عالمي سيڙپڪارن لاءِ محفوظ سيڙپڪاريءَ جي اهم مرڪزن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي.<ref name="NYCSafeHavenGlobalInvestors" /> مالي سال 2017ع لاءِ نيو يارڪ شهر جي سموري ملڪيت جي ڪل قيمت 1.479 ٽريلين آمريڪي ڊالر لڳائي وئي، جيڪا گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 6.1٪ وڌيڪ هئي. ڪل مارڪيٽ قيمت مان هڪ خاندان وارن گهرن جو حصو 765 بلين ڊالر (51.7٪)، [[ڪنڊومينيم]]، [[هائوسنگ ڪوآپريٽو|ڪوآپريٽو گهرن]] ۽ اپارٽمينٽ عمارتن جو گڏيل قدر 351 بلين ڊالر (23.7٪)، جڏهن ته تجارتي ملڪيتن جي قيمت 317 بلين ڊالر (21.4٪) هئي.<ref>[https://www.nyc.gov/site/finance/about/press/press-release-fy24-tentative-assessment-roll.page ''مالي کاتي طرفان مالي سال 2024ع جي عبوري ملڪيت ٽيڪس اسيسمينٽ رول جي اشاعت'']، [[نيو يارڪ شهر جو مالي کاتو]]، پريس رليز 17 جنوري 2023ع. Accessed July 28, 2023. "The tentative assessment roll for FY24 shows the total market value of all New York City properties is $1.479 trillion, a 6.1 percent increase from Fiscal Year 2023. Property values for FY24 reflect real estate activity between January 6, 2022, to January 5, 2023, the taxable status date."</ref><ref name="NYC real estate">{{cite news |url=https://www1.nyc.gov/assets/finance/downloads/pdf/press_release/fy2017_tentative_assessment_roll.pdf |title=مالي کاتي طرفان مالي سال 2017ع جو عبوري اسيسمينٽ رول جاري |publisher=[[New York City Department of Finance]] |date=January 15, 2016 |access-date=November 26, 2021 |quote=اڄ مالي کاتي جي ڪمشنر جيڪس جيها مالي سال 2017ع لاءِ عبوري ملڪيت اسيسمينٽ رول جاري ڪرڻ جو اعلان ڪيو، جنهن موجب ايندڙ سال لاءِ ڪل مارڪيٽ قيمت لڳ ڀڳ 1.072 ٽريلين ڊالر آهي، جيڪا مالي سال 2016ع جي ڀيٽ ۾ 102.5 بلين ڊالر يا 10.6 سيڪڙو وڌيڪ آهي. }}</ref> مڊٽائون مينهٽن جي [[ففٿ ايونيو]] تي دنيا جا سڀ کان وڌيڪ پرچون ڀاڙا وصول ڪيا وڃن ٿا، جيڪي 2023ع ۾ {{convert|2000|$/ft2|$/m2}} هئا.<ref>Boonshoft, Michael. [https://www.cushmanwakefield.com/en/news/2023/11/ny-fifth-avenue-retains-its-top-ranking-as-the-worlds-most-expensive-retail-destination "نيو يارڪ جي ففٿ ايونيو دنيا جي سڀ کان مهانگي پرچون منزل طور پهرين نمبر تي برقرار"], [[Cushman & Wakefield]], November 20, 2023. Accessed January 13, 2024. "نيو يارڪ جي ففٿ ايونيو سال بہ سال ڀاڙن ۾ واڌ نه ٿيڻ باوجود دنيا جي سڀ کان مهانگي پرچون منزل طور پنهنجي پهرين درجي واري حيثيت برقرار رکي ٿي."</ref> نيو يارڪ شهر دنيا جي سڀ کان مهانگن شهرن مان هڪ آهي، ۽ شهر ۾ گهرن جي کوٽ هن مسئلي کي وڌيڪ شديد بڻائي ٿي.<ref>Horowitz, Alex; and Staveski, Adam. [https://www.pewtrusts.org/en/research-and-analysis/articles/2023/05/25/new-yorks-housing-shortage-pushes-up-rents-and-homelessness "نيو يارڪ ۾ گهرن جي کوٽ ڀاڙا ۽ بي گهري وڌائي ٿي"], [[The Pew Charitable Trusts]], May 25, 2023. Accessed March 17, 2024. "نيو يارڪ شهر ۽ ان جي مضافات ۾ گهرن جي تعمير ٻين وڏن شهرن ۽ انهن جي مضافات جي ڀيٽ ۾ تمام پوئتي رهي آهي، جنهن سبب رهائشي جڳهه جي دستيابي گهٽ ۽ خالي گهرن جي شرح صرف 3 سيڪڙو رهي آهي. 2010ع کان نيو يارڪ شهر جي هائوسنگ اسٽاڪ ۾ رڳو 4 سيڪڙو واڌ ٿي آهي، جيڪا نوڪرين ۾ 22 سيڪڙو واڌ سان هم آهنگ ٿيڻ لاءِ ڪافي نه هئي."</ref><ref>Morabito, Charlotte (June 24, 2024). [https://www.cnbc.com/2023/06/24/how-new-york-citys-sky-high-cost-of-living-stacks-up-to-london.html نيو يارڪ شهر جي انتهائي بلند رهڻي ڪهڻي جي خرچ جو لنڊن سان مقابلو], [[CNBC]]. Retrieved January 12, 2024.</ref> 2023ع ۾ مينهٽن ۾ هڪ ڪمري وارن اپارٽمينٽن جو وچولو ماهوار ڀاڙو 4,443 آمريڪي ڊالر هو.<ref>Duddridge, Natalie (August 11, 2023). [https://www.cbsnews.com/newyork/news/manhattans-average-rent-soared-to-record-5588-in-july/ مينهٽن جو سراسري ڀاڙو جولاءِ ۾ رڪارڊ 5,588 ڊالر تائين پهتو]. CBS New York. Retrieved January 12, 2024.</ref> 2023ع تائين سڄي شهر ۾ گهر جي وچولي قيمت هڪ ملين آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ هئي.<ref>Barrett, George (August 2, 2023). [https://www.nyrealestatetrend.com/home-prices-and-property-values-in-new-york/ نيو يارڪ ۾ گهرن جون قيمتون ۽ ملڪيتن جا قدر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260825193116/https://www.nyrealestatetrend.com/home-prices-and-property-values-in-new-york/ |date=2026-08-25 }}. NY Real Estate Trend. Retrieved January 12, 2024.</ref> 2023ع ۾ شهر جي 2.3 ملين ڀاڙي وارن اپارٽمينٽن مان رڳو 33,000 يونٽ دستياب هئا، جنهن سبب خالي رهائشي يونٽن جي شرح 1.4٪ رهي؛ اها 1968ع کان پوءِ سڀ کان گهٽ شرح هئي. 1,650 ڊالر ماهوار ڀاڙي کان گهٽ وارن اپارٽمينٽن ۾ اها کوٽ وڌيڪ شديد هئي، جتي هڪ سيڪڙو کان به گهٽ يونٽ دستياب هئا.<ref>Zaveri, Mihir. [https://www.nytimes.com/2024/02/08/nyregion/apartment-vacancy-rate-housing-crisis.html "نيو يارڪ شهر جو هائوسنگ بحران پنجاهه سالن کان وڌيڪ عرصي ۾ بدترين سطح تي؛ 2023ع ۾ رڳو 1.4 سيڪڙو ڀاڙي وارا گهر دستياب"], ''[[The New York Times]]'', February 8, 2024. Accessed February 9, 2024. "2023ع ۾ خالي ۽ دستياب ڀاڙي وارن گهرن جو حصو 1.4 سيڪڙو تائين گهٽجي ويو، جيڪو 1968ع کان پوءِ سڀ کان گهٽ هو..."</ref> مسلسل وڌندڙ طلب سبب نيو يارڪ شهر ۾ هڪ ڪمري وارن اپارٽمينٽن جا وچولا ماهوار ڀاڙا 4,000 ڊالر ۽ ٻن ڪمرا وارن جا 5,000 ڊالر کان مٿي پهچي ويا آهن، جيڪي آمريڪا ۾ نمايان فرق سان سڀ کان وڌيڪ آهن.<ref name="NYCMostExpensiveRents" /> === سياحت === {{main|نيو يارڪ شهر ۾ سياحت}} [[File:Times_Square,_Broadway,_May_2016.jpg|thumb|[[ٽائيمز اسڪوائر]] دنيا جي اهم سياحتي هنڌن مان هڪ آهي، جتي هر سال لڳ ڀڳ 50 ملين سياح اچن ٿا.<ref name="NYCvisitors" />]] سياحت نيو يارڪ شهر جي معيشت جو هڪ اهم شعبو آهي، ۽ [[نيو يارڪ سٽي ٽوئرزم + ڪنوينشنز]] شهر جو سرڪاري سياحت بيورو آهي.<ref>[https://www.travelweekly.com/Travel-News/Travel-Agent-Issues/NYC-and-Company-changes-its-name "NYC & Company هاڻي New York City Tourism + Conventions آهي"], ''Travel Weekly'', March 28, 2023. Accessed January 17, 2024. "نيو يارڪ شهر جي سرڪاري منزل-مارڪيٽنگ اداري پنهنجو نالو تبديل ڪري New York City Tourism + Conventions رکيو آهي، ۽ 1999ع کان استعمال ٿيندڙ NYC & Company نالو ڇڏي ڏنو آهي."</ref> شهر ۾ گهريلو ۽ بين الاقوامي سياحن جي گڏيل تعداد ۾ ڊگهي عرصي تائين واڌ رهي آهي؛ ساليانو سياحن جو انگ 66.6 ملين تائين پهتو، جن مان 13.5 ملين تائين بين الاقوامي سياح هئا. پرڏيهي سياحن ۾ برطانيا، ڪينيڊا، برازيل ۽ چين اهم ذريعا رهيا آهن.<ref name="Tourism2021" /> ڪيترن ذريعن نيو يارڪ کي دنيا جو سڀ کان وڌيڪ فوٽوگرافي ڪيل شهر قرار ڏنو آهي.<ref name="NYCMostPhotographed1">{{cite web |date=January 19, 2022 |title=تصويرن ۾ تاريخ: نيو يارڪ دنيا جو سڀ کان وڌيڪ فوٽوگرافي ڪيل شهر |url=https://nycity.media/history/history-in-photos-new-york-is-the-most-photographed-city-in-the-world.html |access-date=December 4, 2022 |quote=نيو يارڪ کي دنيا جو سڀ کان وڌيڪ فوٽوگرافي ڪيل شهر سمجهيو وڃي ٿو. }}</ref><ref name="NYCMostPhotographed2">{{cite web |last1=McNeely |first1=Jamie |title=سياحن جي ڊيٽا موجب دنيا جا سڀ کان وڌيڪ فوٽوگرافي ڪيل هنڌ |work=Expedia Travel Blog |date=June 25, 2018 |url=https://www.expedia.com/stories/most-photographed-places-in-the-world/ |access-date=December 3, 2022 |publisher=Expedia |quote=سياحن طرفان بگ ايپل جون بي شمار تصويرون پاڻ سان کڻي وڃڻ کي ڏسندي، اها حيرت جي ڳالهه ناهي ته نيو يارڪ دنيا جو سڀ کان وڌيڪ فوٽوگرافي ڪيل شهر آهي. }}</ref><ref name="NYCMostPhotographed3">{{cite news |last1=Swanson |first1=Ana |date=August 26, 2015 |title=دنيا جا سڀ کان وڌيڪ فوٽوگرافي ڪيل هنڌ |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2015/08/26/the-worlds-most-photographed-places/ |access-date=September 25, 2022 }}</ref> ''[[آءِ لو نيو يارڪ]]''، جنهن کي I <span style="color:red;">❤</span> NY جي صورت ۾ لکيو ويندو آهي، هڪ لوگو ۽ گيت ٻنهي جو نالو آهي، جيڪي 1977ع کان نيو يارڪ شهر جي سياحت کي فروغ ڏيڻ واري [[اشتهاري مهم]] جي بنياد طور استعمال ٿيا،<ref>{{cite web |url=http://www.believermag.com/issues/200309/?read=interview_glaser |archive-url=https://web.archive.org/web/20150619204157/http://www.believermag.com/issues/200309/?read=interview_glaser |title=چپ ڪڊ جي ملٽن گليزر سان ڳالهه ٻولهه |work=[[The Believer (magazine)|The Believer]] |date=September 2003 |access-date=July 8, 2015 |archive-date=June 19, 2015 }}</ref> ۽ پوءِ نيو يارڪ رياست جي تشهير لاءِ پڻ استعمال ڪيا ويا. ٽريڊ مارڪ ٿيل لوگو [[نيو يارڪ اسٽيٽ ايمپائر اسٽيٽ ڊولپمينٽ]] جي ملڪيت آهي.<ref>{{cite web |date=September 26, 2013 |title=آءِ لو نيو يارڪ لوگو |url=http://www.nysl.nysed.gov/emblems/iluvny.htm |access-date=July 8, 2015 |publisher=[[New York State Education Department]] |archive-date=September 6, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906091226/http://www.nysl.nysed.gov/emblems/iluvny.htm |url-status=dead }}</ref> نيو يارڪ شهر جا ڪيترائي [[نيو يارڪ شهر جي اهم نشانين جون فهرستون|ضلع ۽ يادگار]] عالمي سطح جا سياحتي ماڳ آهن، ۽ 2023ع ۾ دنيا جي ڏهن سڀ کان وڌيڪ گهميل سياحتي ماڳن مان ٽي نيو يارڪ شهر ۾ هئا.<ref>{{Cite web |title=دنيا جا سڀ کان وڌيڪ گهميل سياحتي ماڳ، درجابندي سان |url=https://www.farandwide.com/s/most-visited-tourist-destinations-bc849c0424864219 |access-date=April 22, 2023 |website=Farandwide.com |language=en }}</ref> 2019ع ۾ رڪارڊ 66.6 ملين سياحن نيو يارڪ شهر جو دورو ڪيو، جنهن مان 47.4 بلين ڊالر سياحتي خرچن جي صورت ۾ حاصل ٿيا. وبا دوران 2020ع ۾ سياحن جو انگ تقريباً ٻه ڀاڱي ٽن تائين گهٽجي ويو، پر 2023ع ۾ اهو ٻيهر 63.3 ملين تائين پهچي ويو.<ref name="Tourism2021">[https://www.osc.ny.gov/reports/osdc/tourism-industry-new-york-city ''نيو يارڪ شهر ۾ سياحت جي صنعت: واپسي جي بحالي''], [[New York State Comptroller]] [[Thomas DiNapoli]], April 2021. Accessed December 29, 2023. "2019ع ۾ 66.6 ملين سياحن جي رڪارڊ ۽ 47.4 بلين ڊالر خرچ کان پوءِ 2020ع ۾ سياحن جو انگ 67 سيڪڙو گهٽجي ويو..."</ref><ref>David, Greg. [https://www.thecity.nyc/2023/09/05/tourists-china-hotel-rates/ "سياح وڏي انگ ۾ ٻيهر نيو يارڪ شهر ڏانهن موٽي آيا"], [[The City (website)|The City]], September 5, 2023. Accessed December 29, 2023. "سرڪاري سياحتي اداري جي اڳڪٿي موجب 2023ع ۾ 63.3 ملين سياح اچڻا هئا، جيڪي گذريل سال کان 12 سيڪڙو وڌيڪ هئا."</ref> شهر جي اهم سياحتي نشانين ۾ [[ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]]، [[مجسمو آزادي]]، [[ايمپائر اسٽيٽ بلڊنگ]] ۽ [[سينٽرل پارڪ]] شامل آهن.<ref>[https://www.lux-review.com/most-popular-landmarks-in-new-york/ نيو يارڪ جا سڀ کان مشهور نشان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240909073305/https://www.lux-review.com/most-popular-landmarks-in-new-york/ |date=September 9, 2024 }}, ''LUXlife Magazine'', November 5, 2021</ref> [[ٽائيمز اسڪوائر]] [[براڊوي ٿيٽر ڊسٽرڪٽ]] جو روشنين سان ڀريل مرڪز آهي،<ref>{{Cite encyclopedia |title=ٽائيمز اسڪوائر |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/596253/Times-Square |access-date=May 10, 2011 }}</ref> ۽ دنيا جي [[تفريحي صنعت]] جو پڻ اهم مرڪز آهي.<ref>{{Cite web |title=نيو يارڪ آرڪيٽيڪچر تصويرون — مڊٽائون ٽائيمز اسڪوائر |url=http://www.nyc-architecture.com/MID/MID-TimesSquare3.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20170125164419/http://www.nyc-architecture.com/MID/MID-TimesSquare3.htm |archive-date=January 25, 2017 |access-date=May 10, 2011 |url-status=usurped |publisher=2011 nyc-architecture }}</ref> اهو دنيا جي مصروف ترين پيادل چوراهن مان هڪ آهي، جتي ساليانو لڳ ڀڳ 50 ملين ماڻهو اچن ٿا.<ref name="NYCvisitors">Alikpala, Gidget. [https://en.as.com/latest_news/the-top-10-most-visited-tourist-attractions-in-the-usa-n/ "آمريڪا جا ڏهه سڀ کان وڌيڪ گهميل سياحتي ماڳ"], ''[[As (newspaper)|As]]'', September 4, 2023. Accessed January 13, 2024. "سينٽرل پارڪ، نيو يارڪ — ساليانو 42 ملين سياح... ٽائيمز اسڪوائر، نيو يارڪ — ساليانو 50 ملين سياح."</ref> [[دي براڊوي ليگ]] موجب [[براڊوي ٿيٽر|براڊوي]] شوز 2022–2023 ۽ 2023–2024 ٻنهي موسمن ۾ لڳ ڀڳ 1.54 بلين آمريڪي ڊالر جا ٽڪيٽ وڪرو ڪيا، جڏهن ته ٻنهي موسمن ۾ ٿيٽر حاضري لڳ ڀڳ 12.3 ملين رهي.<ref name="BroadwayLeagueStatistics">{{cite web |url=https://www.broadwayleague.com/research/statistics-broadway-nyc/ |title=براڊوي موسم جا انگ اکر |publisher=The Broadway League |access-date=August 3, 2024 }}</ref> === ميڊيا ۽ تفريح === {{Main|نيو يارڪ شهر ۾ ميڊيا}} {{further|صحافت ۾ نيو يارڪ واسي}} [[File:New_York,_2019_(48621790492).jpg|thumb|[[راڪفيلر سينٽر]]، مينهٽن جي اهم [[نيو يارڪ شهر ۾ ميڊيا|ميڊيا ۽ تفريح]] مرڪزن مان هڪ]] [[File:Freedom_Of_Speech_(256854761).jpeg|thumb|[[دي نيو يارڪ ٽائيمز بلڊنگ|مرڪزي دفتر]] [[دي نيو يارڪ ٽائيمز ڪمپني]] جو، جيڪا ''[[دي نيو يارڪ ٽائيمز]]'' شايع ڪري ٿي]] نيو يارڪ شهر کي دنيا جي [[شو بزنس|تفريح]]<ref name="NYCTheCapitaloftheWorld" /><ref name="NYCTheEntertainmentCapitaloftheWorld">{{cite book |title=نيو يارڪ شهر جون فلڪ بوس عمارتون |first=Richard |last=Panchyk |publisher=Arcadia Publishing |year=2010 |isbn=978-1-4396-3862-0 |url=https://books.google.com/books?id=01rPeuHXpeQC&pg=PT180 }}</ref><ref>{{cite book |title=نيو يارڪ: فلم شوقينن لاءِ رهنما — فلمي نيو يارڪ جو اندروني دورو |first=Richard |last=Alleman |publisher=Crown/Archetype |year=2013 |page=95 |isbn=978-0-8041-3778-2 |url=https://books.google.com/books?id=f_0Z5SxTKLkC&pg=PA95 }}</ref> ۽ [[ڊجيٽل ميڊيا]] جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.lgbtqnation.com/2017/05/first-nyc-pridefest-will-televised/ |title=اي بي سي پهريون ڀيرو نيو يارڪ جي پرائيڊ پريڊ سڌي نشر ڪندي |first=Dawn |last=Ennis |publisher=[[LGBTQ Nation]] |date=May 24, 2017 |access-date=December 21, 2020 |quote=تفريحي ۽ خبرن واري ميڊيا جي دنيا جي گاديءَ واري هنڌ ۾ اڳ ڪنهن ٽي وي اسٽيشن دنيا جي سڀ کان وڏي پرائيڊ پريڊ کي سڌي ٽي وي تي نشر نه ڪيو هو. }}</ref> اهو اشتهارسازي، [[نيو يارڪ شهر جي موسيقي|موسيقي]]، [[نيو يارڪ شهر جي اخبارن ۽ رسالن جي فهرست|اخبارن]]، ڊجيٽل ميڊيا ۽ اشاعتي صنعتن جو وڏو مرڪز آهي، ۽ اتر آمريڪا جي سڀ کان وڏي ميڊيا مارڪيٽ آهي.<ref>{{cite press release |title=ٽمپا بي هاڻي ٻارهين وڏي ميڊيا مارڪيٽ |publisher=Tampa Bay Partnership |date=August 26, 2005 |url=http://www.tampabay.org/press.asp?rls_id=991& |access-date=September 1, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080928205103/http://www.tampabay.org/press.asp?rls_id=991& |archive-date=September 28, 2008 }}</ref> دنيا جي ڪيترن وڏن [[ميڊيا ڪارپوريشنن]] جا مرڪزي دفتر شهر ۾ آهن، جن ۾ [[وارنر برادرز ڊسڪوري]]، [[ٿامسن رائٽرز ڪارپوريشن]]، [[ايسوسيئيٽڊ پريس]]، [[بلومبرگ ايل پي]]، [[نيوز ڪارپ]]، [[دي نيو يارڪ ٽائيمز ڪمپني]]، [[اين بي سي يونيورسل]]، [[هرسٽ ڪارپوريشن]]، [[اي او ايل]] ۽ [[فاڪس ڪارپوريشن]] شامل آهن. دنيا جي مٿين اٺن عالمي [[اشتهاري ايجنسي]] نيٽ ورڪن مان ستن جا مرڪزي دفتر نيو يارڪ ۾ آهن.<ref>{{cite web |url=http://adage.com/datacenter/datapopup.php?article_id=116384 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070602212322/http://adage.com/datacenter/datapopup.php?article_id=116384 |title=مٿيان ڏهه گڏيل اشتهاري ايجنسي نيٽ ورڪ: 2006ع جي عالمي آمدني موجب درجابندي |work=[[Advertising Age]] |access-date=June 8, 2007 |archive-date=June 2, 2007 }}</ref> شهر ۾ 200 کان وڌيڪ اخبارن ۽ 350 کان وڌيڪ صارف رسالن جون آفيسون آهن،<ref name="NYC Media" /> جڏهن ته اشاعتي صنعت لڳ ڀڳ 11,500 ماڻهن کي روزگار ڏئي ٿي ۽ ان جو معاشي اثر 9.2 بلين آمريڪي ڊالر آهي.<ref>Milliot, Jim. [https://www.publishersweekly.com/pw/by-topic/industry-news/financial-reporting/article/91028-new-report-finds-nyc-publishing-bookselling-jobs-fell-between-2010-and-2020.html "نئين رپورٽ موجب 2010ع کان 2020ع تائين نيو يارڪ شهر ۾ پبلشنگ ۽ ڪتاب وڪرو ڪندڙ نوڪريون گهٽيون"], ''[[Publishers Weekly]]'', December 1, 2022. Accessed January 30, 2024. "مطالعي موجب ڪتاب شايع ڪندڙن 2020ع ۾ 9.2 بلين ڊالر جي معاشي پيداوار پيدا ڪئي... نيو يارڪ جي اشاعتي ادارن ۾ ملازمن جو انگ 11,500 تائين گهٽجي ويو."</ref> آمريڪا ۾ روزاني گردش جي لحاظ کان ٻن وڏين قومي روزاني اخبارن، ''[[دي وال اسٽريٽ جرنل]]'' ۽ ''[[دي نيو يارڪ ٽائيمز]]''، جي اشاعت نيو يارڪ مان ٿيندي آهي.<ref>Majid, Aisha. [https://pressgazette.co.uk/media-audience-and-business-data/media_metrics/top-25-us-newspaper-circulations-down-march-2023/ "آمريڪا جون مٿيون 25 اخبارون: مارچ 2023ع تائين وڏن ڇاپي وارن عنوانن جي گردش ۾ 14٪ گهٽتائي"], ''[[Press Gazette]]'', June 26, 2023. Accessed January 13, 2024. "نيوز ڪارپ جي ڪاروباري اخبار ''دي وال اسٽريٽ جرنل'' (609,654) ۽ ''دي نيو يارڪ ٽائيمز'' (296,329) آمريڪا جون سڀ کان وڏيون روزانيون رهيون."</ref> 2022ع تائين 132 انعامن سان ''دي ٽائيمز'' صحافت ۾ سڀ کان وڌيڪ [[پلٽزر انعام]] حاصل ڪيا آهن،<ref>[[David Folkenflik|Folkenflik, David.]] [https://www.npr.org/2022/05/08/1097097620/new-york-times-pulitzer-ukraine-walter-duranty "''دي نيو يارڪ ٽائيمز'' 90 سال پراڻي پلٽزر انعام جي ڇانوَ کان ڇوٽڪارو حاصل نه ڪري سگهي"], [[NPR]], May 8, 2022. Accessed January 13, 2024. "''دي نيو يارڪ ٽائيمز'' پنهنجي 132 پلٽزر انعامن جي فهرست ۾ واڌ جو منتظر آهي — جيڪا ڪنهن به خبرن واري اداري کان گهڻي آهي."</ref> ۽ ان کي آمريڪي ميڊيا جي [[اخبارِ رڪارڊ]] طور به ڏٺو وڃي ٿو.<ref>[https://ropercenter.cornell.edu/new-york-times دي نيو يارڪ ٽائيمز], [[Roper Center for Public Opinion Research]]. Accessed January 13, 2024. "دي گري ليڊي جي نالي سان مشهور، دي ٽائيمز کي صنعت اندر ڊگهي عرصي کان قومي 'اخبارِ رڪارڊ' طور ڏٺو ويو آهي."</ref> شهر جي [[ٽيبلوئڊ (اخبار)|ٽيبلوئڊ]] اخبارن ۾ ''[[نيو يارڪ ڊيلي نيوز]]'' شامل آهي، جيڪا 1919ع ۾ [[جوزف ميڊل پيٽرسن]] قائم ڪئي،<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/412434/New-York-Daily-News |title=نيو يارڪ ڊيلي نيوز |encyclopedia=[[Britannica.com]] |access-date=May 4, 2013 }}</ref> ۽ ''[[نيو يارڪ پوسٽ]]''، جيڪا 1801ع ۾ [[اليگزينڊر هيملٽن]] قائم ڪئي.<ref>Allan Nevins, ''The Evening Post: Century of Journalism'', Boni and Liveright, 1922, p. 17.</ref><ref>[https://www.loc.gov/item/lcwaN0011417/ ''نيو يارڪ پوسٽ''], [[Library of Congress]]. Accessed January 13, 2024. "نيو يارڪ پوسٽ هڪ آمريڪي روزاني اخبار آهي... اها 1801ع ۾ فيڊرلسٽ ۽ باني پيءُ اليگزينڊر هيملٽن قائم ڪئي."</ref> {{As of|2019}}، نيو يارڪ شهر آمريڪا ۾ فلم ۽ ٽيليويزن پيداوار جو ٻيو سڀ کان وڏو مرڪز هو، جتي هر سال لڳ ڀڳ 200 فيچر فلمون ٺهنديون هيون. 2019ع ۾ هن صنعت 100,000 کان وڌيڪ ماڻهن کي روزگار ڏنو، 12.2 بلين ڊالر اجرت پيدا ڪئي، ۽ ان جو ڪل معاشي اثر 64.1 بلين ڊالر هو.<ref>[https://www.nyc.gov/assets/mome/pdf/mome-nyc-film-tv-industry-study-executive-summary.pdf ''نيو يارڪ شهر فلم ۽ ٽيليويزن صنعت معاشي اثر جو مطالعو 2021''], New York City Mayor's Office of Media and Entertainment. Accessed January 30, 2024. "2019ع ۾ نيو يارڪ شهر جي فلم ۽ ٽيليويزن صنعت سڌي طرح 100,200 نوڪرين، 12.2 بلين ڊالر اجرت ۽ 64.1 بلين ڊالر سڌي معاشي پيداوار جي ذميوار هئي."</ref> مقدار جي لحاظ کان نيو يارڪ [[آزاد فلم]] پيداوار ۾ دنيا جو اڳواڻ آهي؛ آمريڪا جي سڀني آزاد فلمن مان لڳ ڀڳ هڪ ٽيون هتي ٺهي ٿي.<ref>{{cite web |title=نيو يارڪ فلم اڪيڊمي، نيو يارڪ شهر |url=http://www.nyfa.edu/filmschools/newyork.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120126210946/http://www.nyfa.edu/filmschools/newyork.php |archive-date=January 26, 2012 |access-date=February 8, 2012 |publisher=[[New York Film Academy]] }}</ref><ref name="NYC Media">{{cite web |year=2005 |title=اظهارِ دلچسپي جي درخواست |url=http://www.govisland.com/PDFs/RFEI/RFEI.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080802030053/http://www.govisland.com/PDFs/RFEI/RFEI.pdf |archive-date=August 2, 2008 |access-date=February 11, 2014 |publisher=[[Governors Island|Governors Island Preservation and Education Corporation]] }}</ref> نيو يارڪ [[غير تجارتي تعليمي]] ميڊيا جو به اهم مرڪز آهي. [[اين واءِ سي ميڊيا]] نيو يارڪ شهر جو سرڪاري عوامي ريڊيو، ٽيليويزن ۽ آن لائن ميڊيا نيٽ ورڪ ۽ نشرياتي خدمت آهي،<ref>{{cite web |title=اين واءِ سي ميڊيا بابت |url=https://www1.nyc.gov/site/media/about/about.page |access-date=July 23, 2019 |website=[[NYC Media]] |publisher=City of New York }}</ref> ۽ هن شهر جي پاڙن، موسيقي، ثقافت ۽ شهري حڪومت بابت ڪيترائي اصل [[ايمي انعام]] ماڻيندڙ پروگرام تيار ڪيا آهن. آمريڪا جو سڀ کان پراڻو [[عوامي رسائي ٽيليويزن]] چينل [[مينهٽن نيبرهوڊ نيٽ ورڪ]] آهي، جيڪو 1971ع ۾ قائم ٿيو.<ref>{{cite web |title=برادري عوامي رسائي ٽي وي جي 35هين سالگرهه ملهائي ٿي |url=http://www.mnn.org/en/community-celebrates-public-access-tvs-35th-annive |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100825122105/http://www.mnn.org/en/community-celebrates-public-access-tvs-35th-annive |archive-date=August 25, 2010 |access-date=October 28, 2010 |publisher=[[Mnn.org]] }}</ref> [[ڊبليو اين اي ٽي]] شهر جو اهم عوامي ٽيليويزن اسٽيشن آهي ۽ آمريڪا جي قومي [[پبلڪ براڊڪاسٽنگ سروس]] (PBS) جي تقريباً هڪ ٽئين ٽيليويزن پروگرامنگ تيار ڪري ٿو.<ref>[https://www.nyc-arts.org/organizations/thirteen-wnet/ Thirteen/WNET], [[NYC Arts]]. Accessed January 30, 2024. "چينل ٿرٽين پبلڪ براڊڪاسٽنگ سروس جو فليگ شپ ٽيليويزن اسٽيشن آهي... Thirteen/WNET آمريڪا ۾ نشر ٿيندڙ پرائم ٽائيم عوامي ٽيليويزن پروگرامنگ جو تقريباً هڪ ٽيون تيار ڪري ٿو."</ref> [[ڊبليو اين واءِ سي]]، جيڪا 1997ع تائين شهر جي ملڪيت ۾ هڪ [[عوامي ريڊيو]] اسٽيشن هئي،<ref>Darrow, Peter H. [https://www.wnyc.org/story/going-public-story-wnycs-journey-independence/ "عوامي ٿيڻ: ڊبليو اين واءِ سي جي آزادي ڏانهن سفر جي ڪهاڻي"], [[WNYC]], May 10, 2018. Accessed January 30, 2024. "جولاءِ 1924ع کان جنوري 1997ع تائين WNYC نيو يارڪ شهر جي ملڪيت ۽ انتظام هيٺ هئي."</ref> آمريڪا ۾ سڀ کان وڏي عوامي ريڊيو ٻڌندڙن واري سامعين رکي ٿي.<ref>{{cite web |date=August 28, 2006 |title=مٿيان 30 عوامي ريڊيو سبسڪرائبر — بهار 2006ع Arbitron |url=http://www.rrconline.org/reports/pdf/Sp06%20eRanks.pdf |access-date=September 1, 2008 |publisher=[[Radio Research Consortium]] |archive-date=January 13, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130113222054/http://www.rrconline.org/reports/pdf/Sp06%20eRanks.pdf |url-status=dead }}</ref> == ثقافت == {{Main|نيو يارڪ شهر جي ثقافت}} [[File:NYC_-_Guggenheim_Museum.jpg|thumb|ففٿ ايونيو تان نظر ايندڙ [[سولومن آر. گگنهايم ميوزيم]]]] نيو يارڪ شهر ناولن، فلمن ۽ ٽيليويزن پروگرامن لاءِ بار بار [[نيو يارڪ شهر ۾ ٺهيل فلمن جي فهرست|پسمنظر ۽ مرڪزي هنڌ]] طور استعمال ٿيندو رهيو آهي، ۽ هن شهر کي دنيا جي ثقافتي راڄڌاني پڻ سڏيو ويو آهي.<ref name="cultura1">{{cite web |url=http://www.iceland.is/iceland-abroad/us/nyc/cultural-affairs/ |title=Consulate General of Iceland New York Culture |publisher=Consulate General of Iceland New York |access-date=July 23, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130205061848/http://www.iceland.is/iceland-abroad/us/nyc/cultural-affairs/ |archive-date=February 5, 2013 }}</ref><ref name="culture2">{{cite web |url=http://www.latvia-newyork.org/english/ |title=Consulate of Latvia in New York |publisher=Consulate of Latvia |access-date=July 23, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208223706/http://www.latvia-newyork.org/english/ |archive-date=February 8, 2013 }}</ref><ref name="culture3">{{cite web |url=http://www.baruch.cuny.edu/nycdata/Culture/intro.htm |title=Introduction to Chapter 14: New York City (NYC) Culture |publisher=The Weissman Center for International Business Baruch College/CUNY 2011 |access-date=July 23, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130505181316/http://www.baruch.cuny.edu/nycdata/culture/intro.htm |archive-date=May 5, 2013 }}</ref><ref name="cultural4">{{Cite book |url=http://catalogue.nla.gov.au/Record/371497 |title=New York, Culture Capital of the World, 1940–1965 / edited by Leonard Wallock; essays by Dore Ashton&nbsp;... [et al.] |publisher=[[نيشنل لائبريري آف آسٽريليا]] |year=1988 |isbn=978-0-8478-0990-5 |access-date=July 23, 2023 }}</ref> شهر ڪيترين ئي اهم ثقافتي تحريڪن جي جنم ڀومي رهيو آهي. ادب ۽ بصري فنن ۾ [[هارلم رينيسانس]]،<ref>{{cite news |date=February 8, 1987 |title=Harlem in the Jazz Age |newspaper=[[نيو يارڪ ٽائمز]] |url=https://www.nytimes.com/1987/02/08/magazine/harlem-in-the-jazz-age.html?src=pm |access-date=May 31, 2012 }}</ref><ref>{{cite news |first=Holland |last=Cotter |date=May 24, 1998 |title=ART; A 1920's Flowering That Didn't Disappear |newspaper=[[نيو يارڪ ٽائمز]] |url=https://www.nytimes.com/1998/05/24/arts/art-a-1920-s-flowering-that-didn-t-disappear.html?src=pm |access-date=May 31, 2012 }}</ref> مصوري ۾ [[تجريدي اظهار پسندي]]، جيڪا [[نيو يارڪ اسڪول (فن)|نيو يارڪ اسڪول]] جي نالي سان پڻ مشهور آهي، ۽ موسيقي ۾ [[هپ هاپ]]،<ref name="Toop-1992" /><ref name="BPOHPINY">{{cite news |first=David |last=Gonzalez |date=May 21, 2007 |title=Will Gentrification Spoil the Birthplace of Hip-Hop? |newspaper=[[نيو يارڪ ٽائمز]] |url=https://www.nytimes.com/2007/05/21/nyregion/21citywide.html?pagewanted=all |access-date=June 1, 2012 }}</ref> [[پنڪ راڪ|پنڪ]]،<ref>{{cite book |last=Harrington |first=Joe S. |url=https://books.google.com/books?id=lw9Ccboc5OcC |title=Sonic Cool: The Life & Death of Rock 'N' Roll |pages=324–30 |year=2002 |isbn=978-0-6340-2861-8 |publisher=[[هال ليونارڊ]] }}</ref> [[هارڊڪور پنڪ|هارڊڪور]]،<ref>{{cite magazine |first1=Sam |last1=McPheeters |first2=Christy |last2=Karacas |date=September 1, 2009 |title=Survival of the Streets |url=https://www.vice.com/en/article/survival-of-the-streets-137-v16n9/ |magazine=[[وائيس (رسالو)|وائيس]] |access-date=June 1, 2012 }}</ref> [[سالسا موسيقي|سالسا]]، [[فري اسٽائل موسيقي|فري اسٽائل]]، [[ٽِن پين ايلي]]، جاز جون ڪجهه صورتون،<ref name="Jazzzz">{{cite web |title=Harlem Renaissance Music in the 1920s |url=http://www.1920s-fashion-and-music.com/Harlem-Renaissance-music.html |access-date=June 1, 2012 |publisher=1920s Fashion & Music }}</ref> ۽ [[فلاڊلفيا]] سان گڏ [[ڊسڪو]] شامل آهن. نيو يارڪ شهر کي دنيا جي ناچ جي راڄڌاني پڻ سمجهيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Free To Dance—About The Film |url=https://www.pbs.org/wnet/freetodance/about/episodes.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100414045804/https://www.pbs.org/wnet/freetodance/about/episodes.html |archive-date=April 14, 2010 |access-date=July 10, 2011 |publisher=[[پبلڪ براڊڪاسٽنگ سروس]] |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Group Visits |url=http://www.alvinailey.org/about/visit-us/group-visits |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513030823/http://www.alvinailey.org/about/visit-us/group-visits |archive-date=May 13, 2011 |access-date=July 10, 2011 |publisher=[[ايلون ايلي آمريڪن ڊانس ٿيٽر|ايلون ايلي ڊانس فائونڊيشن]] }}</ref> === زندگيءَ جي رفتار === [[File:Broadway (9075158922).jpg|thumb|نيو يارڪ پنهنجي تيز رفتار شهري زندگيءَ لاءِ مشهور آهي،<ref name=FastPaceNYC1/><ref name=FastPaceNYC2/><ref name=FastPaceNYC3/> جنهن مان ''[[wiktionary:New York minute|نيو يارڪ منٽ]]'' وارو اصطلاح پيدا ٿيو.<ref name="NewYorkMinuteDefinition"/>]] نيو يارڪ شهر سان سڀ کان وڌيڪ لاڳاپيل خاصيتن مان هڪ ان جي تيز رفتار زندگي آهي.<ref name=FastPaceNYC1/><ref name=FastPaceNYC2/><ref name=FastPaceNYC3/> انهيءَ سبب انگريزيءَ ۾ ''[[wiktionary:New York minute|نيو يارڪ منٽ]]'' وارو اصطلاح وجود ۾ آيو، جيڪو تمام مختصر وقت يا ترت ڪم ٿيڻ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو.<ref name="NewYorkMinuteDefinition">{{cite encyclopedia |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/new%20york%20minute |title=Dictionary—Full Definition of ''New York Minute'' |dictionary=[[ميريام-ويبستر]] |access-date=November 1, 2015 }}</ref> شهر جا رهواسي تاريخي طور مشڪل حالتن مان جلد سنڀالڻ ۽ بحاليءَ جي صلاحيت لاءِ پڻ مشهور رهيا آهن؛ جديد دور ۾ اها ڳالهه خاص طور [[11 سيپٽمبر جا حملا|11 سيپٽمبر 2001ع جي حملن]] ۽ [[نيو يارڪ شهر ۾ ڪووڊ-19 وبا|ڪووڊ-19 وبا]] کان پوءِ شهر جي ردعمل سان جوڙي وئي آهي.<ref>{{Cite magazine |date=September 7, 2021 |title=The City That Endures |url=https://time.com/6094319/new-york-after-sept-11/ |access-date=April 22, 2023 |magazine=[[ٽائيم (رسالو)|ٽائيم]] |language=en |archive-date=February 23, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250223082931/https://time.com/6094319/new-york-after-sept-11/ |url-status=dead }}</ref><ref name="Weaver-2022">{{cite web |last1=Weaver |first1=Shaye |title=New York is the most resilient city in the world, according to locals |url=https://www.timeout.com/newyork/news/new-york-is-the-most-resilient-city-in-the-world-according-to-locals-072222#:~:text=New%20York%20is%20the%20most,isn't%20just%20a%20phrase.&text=Throughout%20its%20history%2C%20New%20York,to%20whatever%20comes%20their%20way. |website=[[ٽائيم آئوٽ (رسالو)|ٽائيم آئوٽ]] |date=July 22, 2022 |access-date=April 22, 2023 }}</ref><ref>{{Cite news |last=Moynihan |first=Colin |date=May 3, 2020 |title=On Subways as Riders Return: Odes to Their Resilience |language=en-US |work=[[نيو يارڪ ٽائمز]] |url=https://www.nytimes.com/2020/05/03/arts/virus-subway-riders-poems.html |access-date=April 22, 2023 |issn=0362-4331 }}</ref> [[ٽائيم آئوٽ (رسالو)|''ٽائيم آئوٽ'']] جي عالمي شهري سروي موجب 2021ع ۽ 2022ع ۾ نيو يارڪ کي دنيا جو سڀ کان وڌيڪ مضبوط بحاليءَ وارو شهر قرار ڏنو ويو.<ref name="Weaver-2022" /> === ٿيٽر === {{Further|براڊوي ٿيٽر|ٿيٽر ڊسٽرڪٽ، مينهٽن}} [[File:Various Pictures from New York City - September, 2025.jpg|thumb|[[ٿيٽر ڊسٽرڪٽ، مينهٽن|ٿيٽر ڊسٽرڪٽ]] ۾ [[جان گولڊن ٿيٽر|گولڊن]]، [[برنارڊ بي. جيڪبس ٿيٽر|جيڪبس]]، [[جيرالڊ شونفيلڊ ٿيٽر|شونفيلڊ]] ۽ [[بوٿ ٿيٽر|بوٿ]] ٿيٽر]] آمريڪي ٿيٽر منظر جو مرڪزي مرڪز [[مينهٽن]] آهي، جتي [[براڊوي ٿيٽر|براڊوي]]، [[آف-براڊوي]] ۽ [[آف-آف-براڊوي]] جا الڳ الڳ ٿيٽر حلقا موجود آهن.<ref name="LondréWatermeier1998">{{cite book |first1=Felicia Hardison |last1=Londré |first2=Daniel J. |last2=Watermeier |date=1998 |title=The History of North American Theater: From Pre-Columbian Times to the Present |url=https://archive.org/details/historyofnortham0000lond |publisher=Continuum |pages= |isbn=978-0-8264-1079-5 |oclc=1024855967 }}</ref> ڪيترن ئي مشهور اسٽيج ۽ اسڪرين فنڪارن پنهنجي فني سفر ۾ شروعاتي ڪاميابي نيو يارڪ جي ٿيٽر پروڊڪشنن مان حاصل ڪئي آهي.<ref>Stephen Watt, and Gary A. Richardson, ''American Drama: Colonial to Contemporary'' (1994).</ref> [[براڊوي ٿيٽر]] انگريزي ٻوليءَ جي دنيا جي اهم ترين ٿيٽر روايتن مان هڪ آهي. ان جو نالو [[براڊوي (مينهٽن)|براڊوي]] روڊ تان ورتل آهي، جيڪو [[ٽائيمز اسڪوائر]] مان گذري ٿو.<ref>{{cite news |last=Welsh |first=Anne Marie |date=June 6, 2004 |title=2 plays + 9 nominations = good odds for locals |newspaper=[[سان ڊيگو يونين-ٽربيون]] |url=http://www.signonsandiego.com/news/features/20040606-9999-1a6tony.html |url-status=dead |access-date=September 1, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081005110339/http://www.signonsandiego.com/news/features/20040606-9999-1a6tony.html |archive-date=October 5, 2008 }}</ref> براڊوي کي ڪڏهن ڪڏهن “[[دي گريٽ وائيٽ وي]]” پڻ چيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |last=McBeth |first=VR |url=http://timessquare.com/NYC__/Times_Square_History/The_Great_White_Way/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20110504160457/http://timessquare.com/NYC__/Times_Square_History/The_Great_White_Way/ |title=The Great White Way |website=TimesSquare.com |quote=1901ع ۾ او. جي. گيوڊ، جيڪو ڪيترن ئي مشهور اشتهاري ڊسپليز جو ڊزائنر هو، براڊوي تي نئين روشنين جي ڏيک لاءِ “دي گريٽ وائيٽ وي” اصطلاح استعمال ڪيو؛ اهو نالو پوءِ ٽائيمز اسڪوائر جي براڊوي ٿيٽرن لاءِ عالمي طور مشهور ٿيو. |archive-date=May 4, 2011 |date=September 25, 2006 |access-date=December 4, 2021 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite book |last=Tell |first=Darcy |url=https://books.google.com/books?id=NwaLWFSG3rcC&pg=PA41 |title=Times Square Spectacular: Lighting Up Broadway |publisher=[[هارپر ڪولنز]] |year=2007 |isbn=978-0-0608-8433-8 }}</ref><ref>{{cite book |last=Allen |first=Irving Lewis |url=https://books.google.com/books?id=j41z0yeKbeIC&pg=PA59 |title=The City in Slang: New York Life and Popular Speech |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=1995 |quote=1910ع تائين 42هين گهٽي کان ٿورو مٿي براڊوي جا بلاڪ “دي گريٽ وائيٽ وي” جي دل بڻجي چڪا هئا. ٽائيمز اسڪوائر جي چمڪ نيو يارڪ، جيڪڏهن دنيا نه به، ته به ان جي مرڪز جي علامت بڻجي وئي هئي. |isbn=978-0-1953-5776-9 }}</ref> [[براڊوي ٿيٽرن جي فهرست|41 ٿيٽر]]، جن مان گهڻا [[ٿيٽر ڊسٽرڪٽ، مينهٽن|مينهٽن جي ٿيٽر ڊسٽرڪٽ]] ۾ آهن ۽ هر هڪ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 500 سيٽون آهن، براڊوي ٿيٽر طور درجه بندي ڪيا وڃن ٿا.<ref>[https://www.playbill.com/broadway-theatres براڊوي جي 41 ٿيٽرن بابت ڄاڻ], ''[[پلي بل]]''. Accessed January 15, 2024.</ref> 2018–19ع جي براڊوي سيزن ۾ 14.8 ملين حاضرين ۽ 1.83 ارب آمريڪي ڊالرن جي آمدني سان رڪارڊ قائم ٿيو.<ref>[https://www.broadwayleague.com/press/press-releases/2018-2019-broadway-end-of-season-statistics/ "2018 – 2019 Broadway End-of-Season Statistics"], [[براڊوي ليگ]], May 28, 2019. Accessed November 13, 2022.</ref> [[ڪووڊ-19 وبا جو پرفارمنگ آرٽس تي اثر#لائيو موسيقي ۽ ٿيٽر|ڪووڊ-19 سبب بندش]] کان پوءِ 2022–23ع ۾ آمدني ٻيهر وڌي 1.58 ارب ڊالر ۽ حاضري 12.3 ملين تائين پهتي.<ref>[https://www.broadwayleague.com/press/press-releases/20222023-broadway-end-of-season-statistics-show-that-broadway-had-attendance-of-123-million-and-grosses-of-158-billion/ "2022–2023 Broadway End-Of-Season Statistics Show That Broadway Had Attendance Of 12.3 Million And Grosses Of $1.58 Billion"], [[براڊوي ليگ]], press release dated May 23, 2023. Accessed January 1, 2024. "ڪووڊ-19 وبا کان پوءِ پهرين مڪمل براڊوي سيزن ۾ مجموعي حاضري 12,283,399 رهي ۽ مجموعي آمدني 1,577,586,897 آمريڪي ڊالر رهي." </ref><ref name="BroadwayLeagueStatistics" /> [[ٽوني اوارڊز]] براڊوي ٿيٽر ۾ نمايان ڪارڪردگي کي تسليم ڪرڻ لاءِ ڏنا وڃن ٿا ۽ هر سال [[آمريڪن ٿيٽر ونگ]] ۽ [[براڊوي ليگ]] پاران پيش ڪيا وڃن ٿا.<ref>Gans, Andrew (December 18, 2007). [http://www.playbill.com/news/article/113654.html "League of American Theatres and Producers Announces Name Change"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071221090634/http://www.playbill.com/news/article/113654.html|date=December 21, 2007}}. ''[[پلي بل]]''. Retrieved September 13, 2013.</ref> ٽوني اوارڊ لاءِ رڳو مينهٽن ۾ مقرر ڪيل براڊوي ٿيٽرن ۾ کليل پروڊڪشنون اهل هونديون آهن.<ref>[https://www.tonyawards.com/about/faq/ Frequently Asked Questions], [[ٽوني اوارڊز]]. Accessed January 15, 2024. "رڳو اهي براڊوي پروڊڪشنون جيڪي مينهٽن جي مقرر براڊوي ٿيٽرن ۾ کُلن ٿيون، ٽوني اوارڊز لاءِ اهل آهن."</ref> === لهجو ۽ ٻوليائي روپ === {{Main|نيو يارڪ شهر جي انگريزي|نيو يارڪ لهجو}} نيو يارڪ علائقي ۾ انگريزيءَ جو هڪ نمايان علائقائي لهجو ۽ ڳالهائڻ جو انداز رائج آهي، جنهن کي [[نيو يارڪ لهجو]]، ''بروڪلنيس'' يا ''نيو يارڪيز'' پڻ چيو ويندو آهي. ان کي [[آمريڪي انگريزي]] جي سڀ کان آسانيءَ سان سڃاڻپ ٿيندڙ لهجن مان هڪ سمجهيو ويو آهي.<ref>{{cite book |last=Newman |first=Michael |title=American Voices |url=https://archive.org/details/americanvoicesho0000unse |publisher=Blackwell |year=2005 |isbn=978-1-4051-2109-5 |editor1-last=Wolfram |editor1-first=Walt |pages=[https://archive.org/details/americanvoicesho0000unse/page/82 82]–87 |chapter=New York Talk |editor2-last=Ward |editor2-first=Ben }}</ref> روايتي نيو يارڪ ڳالهائڻ جو انداز تيز ادائگيءَ لاءِ سڃاتو وڃي ٿو ۽ ان جو لهجو [[نان-روٽڪ]] خاصيت رکي ٿو، جنهن ۾ {{IPA|[ɹ]}} آواز لفظ يا هجاءَ جي آخر ۾، يا ڪنهن وينجن کان اڳ، گهڻو ڪري ادا نه ٿيندو آهي؛ انهيءَ ڪري “New York” جو روايتي تلفظ اڪثر “New Yawk” جهڙو ٻڌبو آهي.<ref name="NYT19930214">{{cite news |last=Sontag |first=Deborah |date=February 14, 1993 |title=Oy Gevalt! New Yawkese: An Endangered Dialect? |newspaper=[[نيو يارڪ ٽائمز]] |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CE0D61438F937A25751C0A965958260 |access-date=July 19, 2014 }}</ref> هن لهجي جي ڪلاسيڪي صورت خاص طور وچولي ۽ پورهيت طبقي سان لاڳاپيل رهي آهي. گذريل ڏهاڪن ۾ غير يورپي مهاجرن جي وڏي آمد سبب ان لهجي ۾ تبديليون آيون آهن ۽ ان جي روايتي صورت هاڻي اڳ جيتري عام نه رهي آهي.<ref name="NYT19930214" /> === اڏاوتي فن === {{Main|نيو يارڪ شهر جي اڏاوت}} {{Further|نيو يارڪ شهر جي عمارتن، ماڳن ۽ يادگارن جي فهرست|نيو يارڪ شهر جي سڀ کان اوچين عمارتن جي فهرست}} [[File:1232-42 Dean Street Crown Heights.jpg|thumb|بروڪلن جي [[ڪرائون هائيٽس نارٿ هسٽورڪ ڊسٽرڪٽ]] ۾ قطاروار گهر]] نيو يارڪ ۾ مختلف دورن ۽ ڪيترن ئي اڏاوتي اسلوبن سان تعلق رکندڙ قابل ذڪر عمارتون موجود آهن. انهن ۾ بروڪلن جو ڊچ نوآبادياتي [[وائيڪوف هائوس|پيٽر ڪليسن وائيڪوف هائوس]]، جنهن جو قديم ترين حصو 1656ع جو آهي، ۽ لوئر مينهٽن جي [[ورلڊ ٽريڊ سينٽر ماڳ|گرائونڊ زيرو]] تي واقع جديد [[ون ورلڊ ٽريڊ سينٽر]] شامل آهن؛ تعميراتي خرچ جي لحاظ کان ون ورلڊ ٽريڊ سينٽر کي دنيا جي سڀ کان مهانگين آفيس عمارتن مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |first=Marisa |last=Taylor |title=As One World Trade Center soars, so do its costs |url=http://bottomline.msnbc.msn.com/_news/2012/01/31/10279406-as-one-world-trade-center-soars-so-do-its-costs |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120201180547/http://bottomline.msnbc.msn.com/_news/2012/01/31/10279406-as-one-world-trade-center-soars-so-do-its-costs |archive-date=February 1, 2012 |access-date=February 1, 2012 |publisher=[[ايم ايس اين بي سي]] }}</ref> مينهٽن جي ڪيترن ئي فلڪ بوس عمارتن سان ٺهيل [[اسڪاءِ لائن]] شهر جي هڪ علامتي سڃاڻپ بڻجي چڪي آهي،<ref>Fazzare, Elizabeth. [https://www.architecturaldigest.com/gallery/what-makes-nycs-skyline-so-iconic "What Makes NYC's Skyline So Iconic? 17 Buildings to Know"], ''[[آرڪيٽيڪچرل ڊائجسٽ]]'', May 23, 2023. Accessed February 13, 2024.</ref><ref>Dobnik, Verena for [[ايسوسيئيٽيڊ پريس]]. [https://www.newspapers.com/article/the-indianapolis-star-iconic-skyline-of/140916473/ "NYC sizing up its iconic skyline; Empire State Building's owner objects to tower he says would spoil view"], ''[[دي انڊياناپولس اسٽار]]'', August 25, 2010. Accessed February 13, 2024, via [[Newspapers.com]].</ref><ref>Hakela, Deepti. [https://www.newspapers.com/article/the-day-new-skyscrapers-changing-new-yor/140916613/ "Rising to new heights; Skinny skyscrapers are transforming NYC's iconic skyline"], ''[[دي ڊي (نيو لنڊن)|دي ڊي]]'', February 28, 2016. Accessed February 13, 2024, via [[Newspapers.com]].</ref> ۽ شهر مختلف دورن ۾ دنيا جي ڪيترين ئي سڀ کان اوچين عمارتن جو گهر رهيو آهي. {{As of|2019}} نيو يارڪ شهر ۾ 6,455 بلند عمارتون هيون، جنهن سان اهو [[هانگ ڪانگ]] ۽ [[سيول]] کان پوءِ دنيا ۾ ٽئين نمبر تي هو.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20121106210644/http://www.emporis.com/statistics/skyline-ranking Skyline Ranking]}}, [[ايمپورس]]. Accessed February 9, 2017.</ref> نيو يارڪ جي ڪيترن رهائشي علائقن جي سڃاڻپ سهڻن [[برائون اسٽون]] قطاروار گهرن، [[ٽائون هائوس]]ن ۽ گهاٽن [[ٽينمينٽ]] رهائشي عمارتن سان ٿيندي آهي، جيڪي خاص طور 1870ع کان 1930ع جي تيز شهري واڌ دوران تعمير ٿيون.<ref>{{cite book |last=Plunz |first=Richard A. |title=History of Housing in New York City: Dwelling Type and Change in the American Metropolis |publisher=[[ڪولمبيا يونيورسٽي پريس]] |year=1990 |isbn=978-0-231-06297-8 |chapter=Chapters 3 [Rich and Poor] & 4 [Beyond the Tenement] }}</ref> 1835ع جي [[نيو يارڪ جي وڏي باهه|وڏي باهه]] کان پوءِ ڪاٺ جي فريم وارن گهرن تي پابنديون وڌڻ سبب پٿر ۽ سرن شهر جي اهم تعميراتي مواد بڻجي ويا.<ref name="lankevich-p82">Lankevich (1998), pp. 82–83; {{cite book |last=Wilson |first=Rufus Rockwell |url=https://archive.org/details/newyorkoldnewit01wilsgoog |title=New York: Old & New: Its Story, Streets, and Landmarks |publisher=[[جي. بي. لپنڪاٽ]] |year=1902 |page=[https://archive.org/details/newyorkoldnewit01wilsgoog/page/n375 354] }}</ref> ان جي ابتڙ، شهر ۾ گهٽ گنجان آباديءَ وارا پاڙا پڻ آهن، جتي الڳ بيٺل رهائشي گهر عام آهن. [[ريورڊيل، برونڪس|ريورڊيل]]، [[ڊٽمس پارڪ]] ۽ [[ڊگلسٽن]] جهڙن علائقن ۾ وڏا هڪ-خانداني گهر [[ٽيودر ريوائول]] ۽ [[وڪٽورين اڏاوت|وڪٽورين]] سميت مختلف اڏاوتي اسلوبن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite news |first=Margaret |last=Garb |date=March 1, 1998 |title=If You're Thinking of Living In/Riverdale, the Bronx; A Community Jealous of Its Open Space |work=[[نيو يارڪ ٽائمز]] |url=https://www.nytimes.com/1998/03/01/realestate/if-you-re-thinking-living-riverdale-bronx-community-jealous-its-open-space.html |access-date=February 10, 2012 }}</ref><ref>{{cite web |date=September 17, 2001 |title=New York Metro: 6 Affordable Neighborhoods |url=https://nymag.com/realestate/articles/affordable/ditmaspark.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204145438/https://nymag.com/realestate/articles/affordable/ditmaspark.htm |access-date=February 10, 2012 |archive-date=February 4, 2012 |work=[[نيو يارڪ (رسالو)|نيو يارڪ]] |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |first=Diana |last=Shaman |date=February 8, 2004 |title=If You're Thinking of Living In/Douglaston, Queens; Timeless City Area, With a Country Feel |work=[[نيو يارڪ ٽائمز]] |url=https://www.nytimes.com/2004/02/08/realestate/if-you-re-thinking-living-douglaston-queens-timeless-city-area-with-country-feel.html |access-date=February 10, 2012 }}</ref> {{Wide image|Midtown Manhattan from Weehawken September 2021 HDR panorama.jpg|1000px|3=سيپٽمبر 2021ع ۾ [[ويهائوڪن، نيو جرسي]] تان ورتل [[مڊٽائون مينهٽن]] جو اعليٰ ريزوليوشن پينوراما}} === فنون === {{Further|نيو يارڪ شهر جي عجائب گهرن ۽ ثقافتي ادارن جي فهرست|نيو يارڪ شهر جي موسيقي}} [[File:Lincoln Center at dawn.jpg|thumb|[[لنڪن سينٽر]]: کاٻي پاسي [[ڊيوڊ ايڇ. ڪوچ ٿيٽر]]، وچ ۾ [[ميٽروپوليٽن اوپيرا هائوس (لنڪن سينٽر)|ميٽروپوليٽن اوپيرا هائوس]] ۽ ساڄي پاسي [[ڊيوڊ گيفن هال]]]] [[File:Metropolitan Museum of Art (The Met) - Central Park, NYC.jpg|thumb|[[ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]]، آمريڪاز جو سڀ کان وڏو [[فن جو عجائب گهر]]]] [[لنڪن سينٽر فار دي پرفارمنگ آرٽس]]، مينهٽن جي اپر ويسٽ سائڊ تي [[لنڪن اسڪوائر، مينهٽن|لنڪن اسڪوائر]] جو مرڪزي ثقافتي ادارو، ڪيترين ئي بااثر فني تنظيمن جو گهر آهي. انهن ۾ [[ميٽروپوليٽن اوپيرا]]، [[نيو يارڪ سٽي اوپيرا]]، [[نيو يارڪ فلهارمونڪ]]، [[نيو يارڪ سٽي بيلٽ]]، [[ويوين بيومونٽ ٿيٽر]]، [[جوليارڊ اسڪول]]، [[جاز ايٽ لنڪن سينٽر]] ۽ [[ايلس ٽلي هال]] شامل آهن. [[لي اسٽراسبرگ ٿيٽر اينڊ فلم انسٽيٽيوٽ]] [[يونين اسڪوائر (نيو يارڪ شهر)|يونين اسڪوائر]] ۾ واقع آهي، جڏهن ته [[ٽش اسڪول آف دي آرٽس]] نيو يارڪ يونيورسٽي سان لاڳاپيل آهي. [[سينٽرل پارڪ سمر اسٽيج]] سينٽرل پارڪ ۾ مفت ڪنسرٽ پيش ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=About Summer Stage |url=http://www.cityparksfoundation.org/summerstage/about/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121016075818/http://www.cityparksfoundation.org/summerstage/about/ |archive-date=October 16, 2012 |access-date=June 14, 2012 |publisher=[[سٽي پارڪس فائونڊيشن]] }}</ref> نيو يارڪ شهر ۾ 2,000 کان وڌيڪ فني ۽ ثقافتي تنظيمون ۽ 500 کان وڌيڪ [[آرٽ گيلريون]] آهن.<ref name="NYC arts">{{cite web |date=December 2005 |title=Creative New York |url=http://www.nycfuture.org/images_pdfs/pdfs/CREATIVE_NEW_YORK.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080831013443/http://www.nycfuture.org/images_pdfs/pdfs/CREATIVE_NEW_YORK.pdf |archive-date=August 31, 2008 |access-date=September 1, 2008 |publisher=[[سينٽر فار اين اربن فيوچر]] |url-status=dead }}</ref> شهر جي حڪومت فنون لاءِ اهڙو ساليانو بجيٽ فراهم ڪري ٿي جيڪو [[نيشنل اينڊائومينٽ فار دي آرٽس]] جي بجيٽ کان به وڏو رهيو آهي.<ref name="NYC arts" /> شهر ۾ سوين ثقافتي ادارا ۽ تاريخي ماڳ پڻ موجود آهن. [[ففٿ ايونيو|ميوزيم مائل]] مينهٽن جي [[اپر ايسٽ سائڊ]] تي ففٿ ايونيو جي 82هين کان 105هين گهٽي تائين واري حصي کي چيو ويندو آهي،<ref name="festival">{{cite web |title=Museum Mile Festival |url=http://www.museummilefestival.org/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120804102650/http://museummilefestival.org/ |archive-date=August 4, 2012 |access-date=August 23, 2014 |website=museummilefestival.org }}</ref> جيڪو [[ڪارنيگي هل]] جي مٿئين حصي مان گذري ٿو.<ref>{{cite news |last=Kusisto |first=Laura |date=October 21, 2011 |title=Reaching High on Upper 5th Avenue |work=[[وال اسٽريٽ جرنل]] |url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052970204618704576643022038133998 |url-status=live |access-date=August 23, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111023171126/http://online.wsj.com/article/SB10001424052970204618704576643022038133998.html |archive-date=October 23, 2011 }}</ref> ففٿ ايونيو جي هن حصي تي نو عجائب گهر واقع آهن، جن ۾ [[سولومن آر. گگنهايم ميوزيم|گگنهايم ميوزيم]]، [[ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]]، [[نوئي گيلري نيو يارڪ]]، [[جيوش ميوزيم (مينهٽن)|جيوش ميوزيم]] ۽ [[دي آفريڪا سينٽر]] شامل آهن، جنهن سبب اهو دنيا ۾ [[اعليٰ ثقافت]] جي سڀ کان گهاٽن مرڪزن مان هڪ آهي.<ref name="mmilemus">{{cite web |title=Museums on the Mile |url=http://www.museummilefestival.org/museums/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120101013336/http://www.museummilefestival.org/museums/ |archive-date=January 1, 2012 |access-date=August 23, 2014 |website=museummilefestival.org }}</ref> اهي عجائب گهر هر سال جون مهيني ۾ ٿيندڙ ''ميوزيم مائل فيسٽيول'' لاءِ پڻ گڏجي ڪم ڪن ٿا، جنهن جو مقصد عجائب گهرن جي سڃاڻپ ۽ سياحن جي حاضري وڌائڻ آهي.<ref name="drv">{{Cite news |date=June 27, 1979 |title=New Drive Promoting 5th Ave.'s 'Museum Mile' |work=[[نيو يارڪ ٽائمز]] |url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FB0F1FFA395D12728DDDAE0A94DE405B898BF1D3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140506150805/https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FB0F1FFA395D12728DDDAE0A94DE405B898BF1D3 |archive-date=May 6, 2014 |access-date=August 23, 2014 }}</ref> دنيا جون ڪيتريون ئي سڀ کان مهانگيون ۽ وڏي آمدني واريون [[فن نيلاميون]] پڻ نيو يارڪ شهر ۾ ٿين ٿيون.<ref name="NYCArtAuction1">{{cite news |first1=Robin |last1=Pogrebin |first2=Scott |last2=Reyburn |date=November 15, 2017 |title=Leonardo da Vinci Painting Sells for $450.3 Million, Shattering Auction Highs |newspaper=[[نيو يارڪ ٽائمز]] |url=https://www.nytimes.com/2017/11/15/arts/design/leonardo-da-vinci-salvator-mundi-christies-auction.html |access-date=November 16, 2017 }}</ref><ref name="NYCArtAuction2">{{cite web |date=November 15, 2017 |title=Christ painting by Leonardo da Vinci sells for record $450M |url=https://www.msn.com/en-us/news/us/christ-painting-by-leonardo-da-vinci-sells-for-record-dollar450m/ar-BBEYwDu?li=BBnbfcL&ocid=iehp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116083413/http://www.msn.com/en-us/news/us/christ-painting-by-leonardo-da-vinci-sells-for-record-dollar450m/ar-BBEYwDu?li=BBnbfcL&ocid=iehp |archive-date=November 16, 2017 |access-date=November 15, 2017 |agency=[[ايسوسيئيٽيڊ پريس]] |publisher=[[ايم ايس اين]] }}</ref> [[ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]] آمريڪاز جو سڀ کان وڏو [[فن جو عجائب گهر]] آهي. 2022ع ۾ هن عجائب گهر 3.2 ملين سياحن جي ميزباني ڪئي، جنهن سان اهو آمريڪا جو ٽيون سڀ کان وڌيڪ گهميل عجائب گهر ۽ دنيا جو اٺون سڀ کان وڌيڪ گهميل فن جو عجائب گهر بڻيو.<ref>''The Art Newspaper'', "Visitors Survey 2022", March 27, 2023</ref> ان جي مستقل مجموعي ۾ 17 ڪيوريٽوريل شعبن تحت ٻه ملين کان وڌيڪ فن پارا شامل آهن.<ref name="Metropolitan Museum Launches New and Expanded Web Site">[https://www.metmuseum.org/press/exhibitions/2000/metropolitan-museum-launches-new-and-expanded-web-site "Metropolitan Museum Launches New and Expanded Web Site"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161128201035/https://www.metmuseum.org/press/exhibitions/2000/metropolitan-museum-launches-new-and-expanded-web-site |date=November 28, 2016 }}, press release, The Met, January 25, 2000.</ref> انهن ۾ [[قديم ڪلاسيڪي دور]] ۽ [[قديم مصر جو فن|قديم مصري فن]]، لڳ ڀڳ سڀني وڏن يورپي استادن جون مصوريون ۽ مجسما، ۽ [[آمريڪي بصري فن|آمريڪي]] ۽ جديد فن جا وسيع مجموعا شامل آهن. ميوزيم وٽ [[آفريقي فن|آفريقي]]، [[ايشيائي فن|ايشيائي]]، [[اوشيانيائي فن|اوشيانيائي]]، [[بازنطيني فن|بازنطيني]] ۽ [[اسلامي فن]] جا پڻ وڏا مجموعا موجود آهن.<ref>{{cite book |last=de Montebello |first=Philippe |author-link=فلپ ڊي مونٽيبلو |title=Masterpieces of the Metropolitan Museum of Art |year=1997 |publisher=Metropolitan Museum of Art |location=New York |pages=[https://archive.org/details/masterpiecesofme0000unse/page/6 6–7] |isbn=0-300-10615-7 |url=https://archive.org/details/masterpiecesofme0000unse/page/6 }}</ref> === کاڌ خوراڪ === {{Main|نيو يارڪ شهر جو کاڌو|نيو يارڪ شهر جي ريسٽورنٽن جي فهرست|نيو يارڪ شهر جي مشيلن اسٽار ريسٽورنٽن جي فهرست}} [[File:Lox-and-bagel-02.jpg|thumb|[[نيو يارڪ طرز جو بيگل]]، [[لاڪس]] سان]] نيو يارڪ شهر جي خوراڪي ثقافت تي شهر جي ڊگهي مهاجرتي تاريخ جو گهرو اثر آهي، جنهن ڪري هتي دنيا جي ڪيترن ئي علائقن جا کاڌا گڏجي هڪ انتهائي متنوع شهري کاڌي جي روايت ٺاهي چڪا آهن. [[مرڪزي يورپ|مرڪزي]] ۽ اوڀر يورپ کان آيل مهاجرن، خاص طور [[يهودي آمريڪي|يهودي مهاجرن]]، شهر ۾ [[نيو يارڪ طرز جو بيگل|نيو يارڪ طرز جا بيگل]]، [[چيز ڪيڪ#اتر آمريڪا|چيز ڪيڪ]]، [[هاٽ ڊاگ]]، [[ڪنِش]] ۽ [[ڊيليڪيٽيسن]] (ڊيلي) جي روايت کي عام ڪيو. [[اطالوي ڊائيسپورا|اطالوي مهاجرن]] [[نيو يارڪ طرز جو پيزا]] ۽ [[اطالوي کاڌو]] متعارف ڪرايو، جڏهن ته يهودي ۽ آئرش مهاجرن ترتيبوار [[پاسٽرامي]]<ref>{{cite web |title=Pastrami On Rye: A Full-length History Of The Jewish Deli |work=[[پبلڪ ريڊيو انٽرنيشنل]] |date=March 31, 2016 |publisher=[[دي ورلڊ (ريڊيو پروگرام)|دي ورلڊ]] |url=https://theworld.org/stories/2016/03/31/pastrami-rye-full-length-history-new-york-jewish-deli |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402133541/https://www.pri.org/stories/2016-03-31/pastrami-rye-full-length-history-new-york-jewish-deli |archive-date=April 2, 2016 |access-date=November 27, 2020 |url-status=live }}</ref> ۽ [[ڪورنڊ بيف]]<ref>{{cite web |first=Shaylyn |last=Esposito |title=Is Corned Beef Really Irish? |work=[[سمٿسونين (رسالو)|سمٿسونين]] |url=https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/is-corned-beef-really-irish-2839144/ |date=March 15, 2013 |access-date=November 27, 2020 }}</ref> کي شهر جي عام خوراڪ جو حصو بڻايو. [[چيني ريسٽورنٽ|چيني]] ۽ ٻين ايشيائي ريسٽورنٽن، سينڊوچ دڪانن، [[ٽراٽوريا]]، [[ڊائنر]]ن ۽ [[ڪافي هائوس]]ن جو شهر جي لڳ ڀڳ هر علائقي ۾ وڏي پيماني تي وجود آهي. شهر طرفان لائسنس يافته لڳ ڀڳ 4,000 موبائل کاڌي وڪڻندڙن، جن مان ڪيترائي مهاجرن جي ملڪيت آهن، وچ اوڀر جي کاڌن جهڙوڪ [[فلافل]] ۽ [[ڪباب]] کي جديد نيو يارڪ جي [[گهٽيءَ جي کاڌي]] جو نمايان حصو بڻايو آهي.<ref>{{cite news |last=Bleyer |first=Jennifer |date=May 14, 2006 |title=Kebabs on the Night Shift |work=[[نيو يارڪ ٽائمز]] |url=https://www.nytimes.com/2006/05/14/nyregion/thecity/14vend.html |access-date=January 17, 2014 }}</ref> [[مشيلن گائيڊ]] مطابق نيو يارڪ دنيا جي بهترين ۽ سڀ کان وڌيڪ متنوع [[اعليٰ درجي جي کاڌي|هائوٽ ڪُزين]] ريسٽورنٽن جي وڏي تعداد جو گهر آهي.<ref>{{cite web |title=27,479 restaurants selected by the Michelin Guide—Top Destinations |url=http://www.viamichelin.com/web/Restaurants |access-date=August 24, 2014 |publisher=[[مشيلن گائيڊ]] |archive-date=April 12, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200412002700/http://www.viamichelin.com/web/Restaurants |url-status=dead }}</ref> [[نيو يارڪ شهر جو صحت ۽ ذهني صفائي کاتو]] معائنن جي نتيجن جي بنياد تي شهر جي ريسٽورنٽن کي اکرن جي صورت ۾ درجا ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Restaurant Inspection Results (Letter Grades) |url=http://www.nyc.gov/html/doh/html/services/restaurant-inspection.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140122123431/http://www.nyc.gov/html/doh/html/services/restaurant-inspection.shtml |archive-date=January 22, 2014 |access-date=January 19, 2014 |publisher=[[نيو يارڪ شهر جو صحت ۽ ذهني صفائي کاتو]] }}</ref> 2019ع تائين شهر ۾ 27,043 ريسٽورنٽ هئا، جڏهن ته 2017ع ۾ انهن جو انگ 24,865 هو.<ref>{{cite web |first=Jennifer |last=Tiedemann |title=$15-Per-Hour Minimum Wage Isn't What NYC Restaurant Workers Ordered |url=https://indefenseofliberty.blog/2019/04/08/15-per-hour-minimum-wage-isnt-what-nyc-restaurant-workers-ordered/ |work=[[گولڊ واٽر انسٽيٽيوٽ]] |publisher=In Defense of Liberty |date=April 8, 2019 |access-date=June 1, 2019 }}</ref> [[فلشنگ ميڊوز–ڪورونا پارڪ]] ۾ لڳندڙ [[ڪوئنز نائيٽ مارڪيٽ]] هر رات ڏهه هزار کان وڌيڪ ماڻهن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي، جتي 85 کان وڌيڪ ملڪن جي کاڌن جا نمونا ملي سگهن ٿا.<ref name="NYCWorld" /> === فيشن === {{Further|نيو يارڪ فيشن ويڪ|ميٽ گالا}} [[File:Carolina Herrera AW14 12.jpg|thumb|[[نيو يارڪ فيشن ويڪ]] دوران [[هائوٽ ڪُتور]] ماڊلز [[ڪيٽ واڪ|رن وي]] تي]] نيو يارڪ شهر دنيا جي اهم [[فيشن راڄڌاني]]ن مان هڪ آهي، ۽ [[فيشن صنعت]] شهر جي خانگي شعبي جي افرادي قوت جو لڳ ڀڳ 4.6٪ روزگار فراهم ڪري ٿي.<ref name="NYCFashionCapital">{{cite web |url=https://edc.nyc/industry/fashion |title=Global Center of Fashion |publisher=NYCEDC |access-date=November 10, 2024 |quote=فيشن صنعت شهر جي خانگي شعبي جي افرادي قوت جو 4.6 سيڪڙو روزگار فراهم ڪري ٿي ۽ نيو يارڪ جي معيشت جو اهم محرڪ آهي. }}</ref> [[نيو يارڪ فيشن ويڪ]] (NYFW) هر سال ٻه ڀيرا ٿيندڙ هڪ نمايان عالمي تقريب آهي، جنهن ۾ [[فيشن ماڊل|ماڊل]] دنيا جي مشهور ڊزائنرن جا جديد لباس مارڪيٽ ۾ اچڻ کان اڳ پيش ڪن ٿا.<ref name="NewYorkFashionWeekRetailTrendsetter">{{cite web |url=https://www.lightspeedhq.com/blog/new-york-fashion-week/ |title=New York Fashion Week 2023 {{!}} Retailers bring the runway to real-life |author=Naeme Elzein |work=Lightspeed |date=August 22, 2023 |access-date=November 26, 2023 |quote=نيو يارڪ فيشن ويڪ عالمي فيشن چڪر جي انهن ابتدائي وڏن واقعن مان هڪ آهي جيڪي ايندڙ موسمي رجحانن تي اثرانداز ٿين ٿا. }}</ref> NYFW کي عالمي فيشن صنعت جي رجحانن تي اثرانداز ٿيندڙ اهم تقريبن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="NewYorkFashionWeekGlobalAndEconomicImpact">{{cite news |url=https://thefordhamram.com/93053/news/fashion-week/ |title=The Economic Impact of New York Fashion Week |author=Diana Juarez |newspaper=The Fordham Ram |date=October 4, 2023 |access-date=November 26, 2023 |quote=نيو يارڪ فيشن ويڪ نه رڳو عالمي فيشن صنعت جي لهجي ۽ رجحانن تي اثر وجهي ٿي، پر سياحت، پرچون واپار، مهمان نوازي ۽ ميڊيا سميت شهر جي معيشت جي ڪيترن ئي شعبن تي به اثرانداز ٿئي ٿي. }}</ref> نيو يارڪ جو فيشن ڊسٽرڪٽ [[مڊٽائون مينهٽن]] جي لڳ ڀڳ 30 شهري بلاڪن تي پکڙيل آهي،<ref name="NYCFashionDistrict">{{cite web |url=https://www.allartschools.com/fashion-design/fashion-design-new-york/ |title=New York: Fashion Design Capital of the U.S. |publisher=All Art Schools |access-date=November 26, 2023 |quote=نيو يارڪ ۽ فيشن ڊزائن جو تاريخي ۽ معاشي تعلق تمام گهرو آهي. }}</ref> ۽ ان جو مرڪز [[سيونٿ ايونيو (مينهٽن)|سيونٿ ايونيو]] جي ان حصي تي آهي، جنهن کي ''[[سيونٿ ايونيو (مينهٽن)#نمايان ضلعا ۽ عمارتون|فيشن ايونيو]]'' پڻ سڏيو وڃي ٿو.<ref name="NYCFashionAvenue">Nemy, Enid.(June 8, 1972) [https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9B06E5DD1F3EE63BBC4053DFB0668389669EDE "Everybody – Well, Almost – Attended A Mammoth Party on 'Fashion Ave.'"] ''[[نيو يارڪ ٽائمز]]''</ref> شهر جي فيشن ڪئلينڊر ۾ [[هائوٽ ڪُتور]] اسلوب پيش ڪندڙ ''ڪُتور فيشن ويڪ'' پڻ شامل آهي.<ref name="NYCHauteCouture">{{cite web |url=https://www.couturefashionweek.com/designers/ |title=Couture Fashion Week |publisher=Couture Fashion Week |quote=ڪُتور فيشن ويڪ نيو يارڪ ۾ جديد هائوٽ ڪُتور ڊزائنرن جا ڪم پيش ڪري ٿو. |access-date=November 26, 2023 }}</ref> هر سال [[ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]] سان لاڳاپيل [[ميٽ گالا]] کي عام طور “فيشن جي سڀ کان وڏي رات” طور بيان ڪيو ويندو آهي.<ref name="MetGalaFashion'sBiggestNight">{{cite web |url=https://www.cbsnews.com/newyork/news/met-gala-2023-red-carpet/ |title=Met Gala 2023: Fashion's biggest night honors Karl Lagerfeld |author=Ali Bauman |publisher=[[سي بي ايس نيوز]] |date=May 1, 2023 |access-date=November 26, 2023 }}</ref> === پريڊون === {{Further|زمرو:نيو يارڪ شهر جون پريڊون{{!}}نيو يارڪ شهر جي پريڊن جي فهرست}} [[File:Macy's Thanksgiving Day Parade 2022 New York City (52523112564).jpg|thumb|سالياني [[ميسي جي ٿئنڪس گيونگ ڊي پريڊ]]، دنيا جي سڀ کان وڏي پريڊن مان هڪ<ref name="NYCThanksgivingParadeLargestWorld" />]] نيو يارڪ شهر پنهنجي وڏين گهٽي پريڊن لاءِ مشهور آهي، جن مان اڪثريت [[مينهٽن]] ۾ ٿيندي آهي. سالياني پريڊن جي عام رخ اتر کان ڏکڻ طرف هوندي آهي ۽ اهي اڪثر شهر جي وڏين ايونيوز تان گذرن ٿيون. سالياني [[ميسي جي ٿئنڪس گيونگ ڊي پريڊ]] دنيا جي سڀ کان وڏي پريڊ طور بيان ڪئي وئي آهي.<ref name="NYCThanksgivingParadeLargestWorld">{{cite web |date=November 24, 2016 |title=Millions Of Revelers Marvel Over Macy's Thanksgiving Day Parade |url=http://newyork.cbslocal.com/2016/11/24/macys-thanksgiving-day-parade-2016/ |access-date=December 28, 2025 |publisher=[[سي بي ايس براڊڪاسٽنگ]]|quote=دنيا جي سڀ کان وڏي پريڊ صبح جو لڳ ڀڳ 9 وڳي مڊٽائون ۾ شروع ٿي. }}</ref> اها [[سينٽرل پارڪ]] جي ڀرسان شروع ٿي ڏکڻ طرف [[ميسي هيرالڊ اسڪوائر]] جي مرڪزي اسٽور تائين پهچي ٿي.<ref>{{cite web |first=Hilarey |last=Wojtowicz |title=Guide to the 2016 Macy's Thanksgiving Day Parade |url=http://www.familyvacationcritic.com/guide-to-2016-macys-thanksgiving-day-parade/art/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170329144025/http://www.familyvacationcritic.com/guide-to-2016-macys-thanksgiving-day-parade/art/ |archive-date=March 29, 2017 |access-date=March 28, 2017 |publisher=The Independent Traveler, Inc }}</ref> پريڊ جي ٽيليويزن نشريات دنيا جي ڪيترن ئي هنڌن تي ڏٺي ويندي آهي ۽ لکين ماڻهو ان کي شهر ۾ سڌو سنئون ڏسڻ لاءِ گڏ ٿين ٿا.<ref name="NYCThanksgivingParadeLargestWorld"/> ٻين نمايان پريڊن ۾ مارچ ۾ ٿيندڙ [[نيو يارڪ شهر سينٽ پيٽرڪ ڊي پريڊ]]، جون ۾ [[نيو يارڪ سٽي پرائيڊ مارچ]]، آڪٽوبر ۾ [[گرين وچ وليج هالووين پريڊ]] ۽ ڪيترن ئي ملڪن جي آزاديءَ جي ڏينهن جي ياد ۾ ٿيندڙ پريڊون شامل آهن. [[نيو يارڪ شهر ۾ ٽڪر-ٽيپ پريڊن جي فهرست|ٽڪر-ٽيپ پريڊون]] راندين جي ٽيمن جي چيمپيئن شپ يا ٻين اهم ڪاميابين جي جشن لاءِ ڪڍيون وينديون آهن. اهي عام طور [[لوئر مينهٽن]] ۾ [[براڊوي (مينهٽن)|براڊوي]] سان گڏ [[بولنگ گرين (نيو يارڪ شهر)|بولنگ گرين]] کان [[سٽي هال پارڪ]] تائين [[ڪينين آف هيروز]] جي رستي تي اتر طرف هلنديون آهن. === رانديون === {{Main|نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقي ۾ رانديون|نيو يارڪ شهر جون روايتي رانديون}} {{multiple image | align = right | direction = vertical | width = 220 | image1 = Arthur ashe stadium interior.jpg | caption1 = [[ڪوئنز]] جي [[فلشنگ ميڊوز–ڪورونا پارڪ]] ۾ ٿيندڙ [[يو ايس اوپن ٽينس چيمپيئن شپ]] | image2 = Citi Field 2011.JPG | caption2 = [[سيٽي فيلڊ]]، جيڪو فلشنگ ميڊوز–ڪورونا پارڪ ۾ واقع آهي ۽ 2009ع کان [[نيو يارڪ ميٽس]] جو هوم گرائونڊ آهي. | image3 = Yankee_Stadium_overhead_2010.jpg | caption3 = [[دي برونڪس]] ۾ واقع [[يانڪي اسٽيڊيم]]، جيڪو [[نيو يارڪ يانڪيز]] ۽ [[نيو يارڪ سٽي ايف سي]] جو هوم گرائونڊ آهي. | image4 = Barclays_Center_1.jpg | caption4 = [[بارڪليز سينٽر]]، [[اين بي اي]] جي [[بروڪلن نيٽس]] ۽ [[ڊبليو اين بي اي]] جي [[نيو يارڪ لبرٽي]] جو هوم گرائونڊ | image5 = Madison Square Garden (MSG) - Full (48124330357).jpg | caption5 = [[ميڊيسن اسڪوائر گارڊن]]، [[اين بي اي]] جي [[نيو يارڪ نِڪس]] ۽ [[اين ايڇ ايل]] جي [[نيو يارڪ رينجرز]] جو هوم گرائونڊ }} نيو يارڪ شهر ڪيترين ئي وڏين آمريڪي پيشاور راندين جي ليگن جي مرڪزي آفيسن جو گهر آهي، جن ۾ [[نيشنل فٽبال ليگ]]،<ref>{{cite web |title=National Football League Company Information |url=http://www.hoovers.com/company-information/cs/company-profile.National_Football_League.f36bd60db3fbcb01.html |access-date=May 18, 2013 |publisher=[[Hoover's, Inc.]] }}</ref> [[ميجر ليگ بيس بال]]،<ref>{{cite web |title=Major League Baseball Company Information |url=http://www.hoovers.com/company-information/cs/company-profile.Major_League_Baseball.690243a73fc37ae4.html |access-date=May 18, 2013 |publisher=[[Hoover's, Inc.]] }}</ref> [[نيشنل باسڪيٽ بال ايسوسيئيشن]]،<ref>{{cite web |title=National Basketball Association, Inc. Company Information |url=http://www.hoovers.com/company-information/cs/company-profile.National_Basketball_Association_Inc.9752d99632cf8a45.html |access-date=May 18, 2013 |publisher=[[Hoover's, Inc.]] }}</ref> [[نيشنل هاڪي ليگ]]،<ref>{{cite web |title=National Hockey League Company Information |url=http://www.hoovers.com/company-information/cs/company-profile.National_Hockey_League.6eb8cbd895fc6ce9.html |access-date=May 18, 2013 |publisher=[[Hoover's, Inc.]] }}</ref> ۽ [[ميجر ليگ ساڪر]] شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Major League Soccer, L.L.C. Company Information |url=http://www.hoovers.com/company-information/cs/company-profile.Major_League_Soccer_LLC.0432cbf68c309307.html |access-date=May 18, 2013 |publisher=[[Hoover's, Inc.]] }}</ref> نيو يارڪ شهر [[1984ع جون اونهاري پيرالمپڪس]]<ref>[https://www.paralympicheritage.org.uk/new-york-1984-paralympic-summer-games New York 1984 Paralympic Summer Games]{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, National Paralympic Heritage Trust. Accessed January 18, 2024. "The New York Games were set to run from 17th – 29th June and the Stoke Mandeville Games from 22nd July – 1st August."</ref> ۽ [[1998ع گُڊ وِل گيمز]]<ref>Bondy Filip. [https://www.nytimes.com/1992/10/16/us/new-york-city-and-environs-land-goodwill-games-for-98.html "New York City and Environs Land Goodwill Games for '98"], ''[[نيو يارڪ ٽائمز]]'', October 16, 1992. Accessed January 18, 2024.</ref> جي ميزباني پڻ ڪري چڪو آهي. شهر جي [[2012ع اونهاري اولمپڪس لاءِ نيو يارڪ شهر جي بولي|2012ع اونهاري اولمپڪس جي ميزباني لاءِ بولي]] آخري پنج اميدوارن ۾ شامل هئي، پر ميزباني جو حق [[لنڊن]] کي مليو.<ref>Zinser, Lynn. [https://www.nytimes.com/2005/07/06/sports/othersports/olympic-committee-chooses-london-for-2012-summer-games.html "Olympic Committee Chooses London for 2012 Summer Games"],''[[نيو يارڪ ٽائمز]]'', July 6, 2005. Accessed January 19, 2023.</ref> شهر ۽ ان جي ميٽروپوليٽن علائقي ۾ پنجن وڏين راندين جي مختلف ليگن سان لاڳاپيل 40 کان وڌيڪ اهم پيشاور ٽيمون رهيون آهن. دنيا ۾ تعمير ٿيل ڏهن سڀ کان مهانگن اسٽيڊيمز مان چار—[[ميٽ لائيف اسٽيڊيم]]، نئون [[يانڪي اسٽيڊيم]]، [[ميڊيسن اسڪوائر گارڊن]] ۽ [[سيٽي فيلڊ]]—نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقي ۾ واقع آهن.<ref>{{cite web |author=Esteban |date=October 27, 2011 |title=11 Most Expensive Stadiums in the World |url=http://www.totalprosports.com/2011/10/27/11-most-expensive-stadiums-in-the-world/ |access-date=September 2, 2012 |publisher=Total Pro Sports |archive-date=August 27, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120827201315/http://www.totalprosports.com/2011/10/27/11-most-expensive-stadiums-in-the-world/ |url-status=dead }}</ref> [[نيشنل فٽبال ليگ]] ۾ شهر جي نمائندگي [[نيو يارڪ جائنٽس]] ۽ [[نيو يارڪ جيٽس]] ڪن ٿا، پر ٻنهي جا هوم ميچ ويجهي [[ايسٽ ردر فورڊ، نيو جرسي]] ۾ [[ميٽ لائيف اسٽيڊيم]] ۾ ٿين ٿا.<ref>{{cite news |date=December 22, 2011 |title=Preparations Different for a Home-and-Home Contest |newspaper=[[نيو يارڪ ٽائمز]] |url=https://www.nytimes.com/2011/12/23/sports/football/for-giants-jets-game-metlife-stadium-preparations-differ.html?pagewanted=all |access-date=May 31, 2012 }}</ref> انهيءَ اسٽيڊيم 2014ع ۾ [[سپر باؤل XLVIII]] جي ميزباني ڪئي.<ref>{{cite news |date=May 26, 2010 |title=Owners warm up to New York/New Jersey as Super Bowl XLVIII host |publisher=[[نيشنل فٽبال ليگ]] |agency=[[Associated Press]] |url=http://www.nfl.com/news/story?id=09000d5d8184fc83&template=with-video-with-comments&confirm=true |access-date=May 27, 2010 }}</ref> شهر جون ٻه [[ميجر ليگ بيس بال]] ٽيمون [[نيو يارڪ ميٽس]] ۽ [[نيو يارڪ يانڪيز]] آهن. ميٽس [[ڪوئنز]] ۾ 41,800 تماشائين جي گنجائش واري [[سيٽي فيلڊ]] ۾، جڏهن ته يانڪيز [[دي برونڪس]] ۾ 47,400 کان وڌيڪ گنجائش واري [[يانڪي اسٽيڊيم]] ۾ کيڏن ٿا.<ref>[https://www.nytimes.com/2018/07/11/nyregion/stadiums-arenas-funding-nyc.html "So Many Seats, So Many Tax Breaks"], ''[[نيو يارڪ ٽائمز]]'', July 11, 2018. Accessed January 18, 2024.</ref> ٻنهي جي وچ ۾ هر باقاعده سيزن دوران ٿيندڙ مقابلي کي [[سب وي سيريز]] چيو ويندو آهي.<ref>[[Lupica, Mike]]. [https://www.mlb.com/news/subway-series-2023-a-time-to-hit-reset "Subway Series still as intriguing a ticket as there is in town"], [[MLB.com]], June 12, 2023. Accessed January 18, 2024.</ref> يانڪيز ميجر ليگ بيس بال جو رڪارڊ 27 چيمپيئن شپ کٽي چڪا آهن،<ref>{{cite web |title=New York Yankees: Facts, History, Stats, and Resources |url=http://www.thefreeresource.com/new-york-yankees-facts-history-stats-and-resources |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120605211426/http://www.thefreeresource.com/new-york-yankees-facts-history-stats-and-resources |archive-date=June 5, 2012 |access-date=May 31, 2012 |publisher=The free sources }}</ref> جڏهن ته ميٽس ٻه ڀيرا [[ورلڊ سيريز]] کٽي چڪا آهن.<ref>{{cite news |date=October 8, 1986 |title=How Mets, Colt .45s Grew Up To Beat The Bullies |newspaper=[[شڪاگو ٽربيون]] |url=https://www.chicagotribune.com/1986/10/08/how-mets-colt-45s-grew-up-to-beat-the-bullies/ |access-date=May 31, 2012 }}</ref> شهر اڳ [[بروڪلن ڊاجرز]]، جيڪي هاڻي [[لاس اينجلس ڊاجرز]] آهن، ۽ [[نيو يارڪ جائنٽس (اين ايل)|نيو يارڪ جائنٽس]]، جيڪي هاڻي [[سان فرانسسڪو جائنٽس]] آهن، جو پڻ گهر هو. بروڪلن ڊاجرز نيو يارڪ ۾ هڪ ڀيرو ورلڊ سيريز کٽي،<ref>{{cite web |title=Dodgers Timeline |url=http://losangeles.dodgers.mlb.com/la/history/timeline01.jsp |access-date=September 22, 2008 |publisher=Los Angeles Dodgers |archive-date=July 4, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080704170220/http://losangeles.dodgers.mlb.com/la/history/timeline01.jsp |url-status=dead }}</ref> جڏهن ته جائنٽس پنج ڀيرا کٽي. ٻئي ٽيمون 1958ع ۾ ڪيليفورنيا منتقل ٿي ويون.<ref>{{cite web |title=Historical Moments |url=http://www.dodgers-giants.com/ |access-date=May 31, 2012 |publisher=Dodgers Giants }}</ref> شهر ۾ [[مائنر ليگ بيس بال]] جي [[بروڪلن سائيڪلونز]] پڻ موجود آهي، جيڪا ميٽس سان لاڳاپيل آهي،<ref>{{cite news |date=May 30, 2012 |title=Major League Baseball, Police Athletic League and the Brooklyn Cyclones to host free MLB Umpire Camp |newspaper=MLB Press Release |url=http://mlb.mlb.com/news/article.jsp?ymd=20120530&content_id=32491896&vkey=pr_mlb&c_id=mlb |access-date=May 31, 2012 }}</ref> جڏهن ته [[اسٽيٽن آئلينڊ فيري هاڪس]] 2022ع کان آزاد [[اٽلانٽڪ ليگ]] ۾ کيڏڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite web |title=Introducing Your Ferryhawks!! |work=Staten Island Entertainment |url=https://ferryhawks.com/news/2021/11/17/Your_FerryHawks_2.aspx |access-date=November 18, 2021 |date=November 17, 2021 }}</ref> [[نيشنل باسڪيٽ بال ايسوسيئيشن]] ۾ شهر جون ٽيمون [[نيو يارڪ نِڪس]] ۽ [[بروڪلن نيٽس]] آهن. نِڪس [[ميڊيسن اسڪوائر گارڊن]] ۽ نيٽس [[بارڪليز سينٽر]] ۾ پنهنجي هوم ميچون کيڏن ٿا. [[نيو يارڪ لبرٽي]] شهر جي [[وومينز نيشنل باسڪيٽ بال ايسوسيئيشن]] ٽيم آهي. آمريڪا جي پهرين قومي ڪاليج سطح جي باسڪيٽ بال چيمپيئن شپ، [[نيشنل انويٽيشن ٽورنامينٽ]]، 1938ع ۾ نيو يارڪ ۾ شروع ٿي ۽ اڄ به شهر سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |title=Postseason Overview |url=http://www.nit.org/history/nit-postseason.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080724155001/http://www.nit.org/history/nit-postseason.html |archive-date=July 24, 2008 |access-date=September 1, 2008 |publisher=[[نيشنل انويٽيشن ٽورنامينٽ]] }}</ref> نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقو [[نيشنل هاڪي ليگ]] جي ٽن ٽيمن جو گهر آهي. [[نيو يارڪ رينجرز]]، جيڪا ليگ جي [[اوريجنل سِڪس]] مان هڪ آهي، مينهٽن ۾ [[ميڊيسن اسڪوائر گارڊن]] ۾ کيڏي ٿي. [[نيو يارڪ آئلينڊرز]]، جيڪا روايتي طور [[لانگ آئلينڊ]] جي نمائندگي ڪري ٿي، [[ايلمنٽ، نيو يارڪ]] جي [[يو بي ايس ارينا]] ۾ کيڏي ٿي؛ 2015ع کان 2020ع تائين هن ٽيم بروڪلن جي بارڪليز سينٽر ۾ پڻ ميچون کيڏيون. [[نيو جرسي ڊيولز]] ويجهي [[نيوارڪ، نيو جرسي]] جي [[پروڊينشل سينٽر]] ۾ کيڏي ٿي. [[ميجر ليگ ساڪر]] ۾ شهر جي نمائندگي [[نيو يارڪ سٽي ايف سي]] ڪري ٿي، جيڪا پنهنجا هوم ميچ [[يانڪي اسٽيڊيم]] ۾ کيڏندي رهي آهي،<ref>{{cite web |url=https://www.nycfc.com/schedule |title=nycfc.com |access-date=May 10, 2017 }}</ref> جڏهن ته [[نيو يارڪ ريڊ بُلز]] ويجهي [[هيريسن، نيو جرسي]] جي [[اسپورٽس اليسٽريٽيڊ اسٽيڊيم]] ۾ کيڏن ٿا.<ref>{{cite news |date=March 20, 2010 |title=Picture-perfect opening for $200M Red Bull Arena in Harrison |agency=[[Associated Press]] |url=http://www.nj.com/hudson/index.ssf/2010/03/picture-perfect_opening_for_20.html }}</ref> [[نيشنل وومينز ساڪر ليگ]] جي [[گوٿم ايف سي]] پڻ انهيءَ اسٽيڊيم ۾ کيڏي ٿي ۽ 2028ع ۾ نيو يارڪ شهر جي [[اتحاد پارڪ]] منتقل ٿيڻ جو منصوبو رکي ٿي.<ref>{{Cite news |last=Anzidei |first=Melanie |date=2026-07-07 |title=Gotham FC to move to NYCFC's Etihad Park in Queens in 2028 |url=https://www.nytimes.com/athletic/7427005/2026/07/07/gotham-nycfc-etihad-park-move-queens-2028/ |access-date=2026-07-07 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> [[بروڪلن ايف سي (2024)|بروڪلن ايف سي]] بروڪلن تي ٻڌل پيشاور فٽبال ڪلب آهي، جنهن جي عورتن جي ٽيم 2024ع کان پهرين ڊويزن [[يو ايس ايل سپر ليگ]] ۽ مردن جي ٽيم 2025ع کان ٻئي ڊويزن [[يو ايس ايل چيمپيئن شپ]] ۾ کيڏڻ شروع ڪيو.<ref name="shared">{{cite web |title=Brooklyn FC reveal "shared identity" for USL Super League brand |url=https://www.uslsuperleague.com/news/2024/04/12/brooklyn-fc-reveal-shared-identity-for-usl-super-league-brand/ |website=uslsuperleague.com |publisher=United Soccer League |access-date=April 15, 2024 |date=April 12, 2024 }}</ref> نيو يارڪ علائقو ٻه ڀيرا [[فيفا ورلڊ ڪپ]] جو ميزبان رهيو آهي، جيتوڻيڪ سڀ ميچون [[ايسٽ ردر فورڊ، نيو جرسي]] ۾ کيڏيون ويون. [[1994ع فيفا ورلڊ ڪپ]] دوران [[جائنٽس اسٽيڊيم]] ۾ ست ميچون ٿيون، جن ۾ هڪ سيمي فائنل به شامل هو.<ref>{{Cite web|url=https://www.stadiumguide.com/fifa-world-cup-1994-stadiums/|title=FIFA 1994 World Cup Stadiums - USA - The Stadium Guide}}</ref><ref>Erminio, Vinessa. [https://www.nj.com/sports/2026/07/10-parking-and-plenty-of-tailgating-heres-what-the-world-cup-looked-like-when-it-came-to-nj-32-years-ago.html "$10 parking and plenty of tailgating. Here's what the World Cup looked like when it came to N.J. 32 years ago."], [[NJ.com]], July 18, 2026. Accessed July 19, 2026.</ref> [[2026ع فيفا ورلڊ ڪپ]] لاءِ نيو يارڪ آمريڪا جي ميزبان علائقن مان هڪ هو، ۽ ڪيترن ميچن سميت [[2026ع فيفا ورلڊ ڪپ فائنل|فائنل]] [[ميٽ لائيف اسٽيڊيم]] ۾ منعقد ٿيو.<ref>{{Cite web |url=https://www.fifa.com/fifaplus/en/articles/fifa-to-announce-host-cities-for-fifa-world-cup-2026 |title=FIFA announces hosts cities for FIFA World Cup 2026 |website=Fifa.com |access-date=November 24, 2023 }}</ref><ref>[https://www.nyc.gov/office-of-the-mayor/news/096-24/mayor-adams-governor-murphy-celebrate-new-york-new-jersey-selection-host-biggest "Mayor Adams and Governor Murphy Celebrate New York New Jersey Selection as Host for Biggest Sporting Event in World History: FIFA World Cup 26 Final"], [[نيو يارڪ شهر جو ميئر]]، February 4, 2024. Accessed February 14, 2024.</ref> سالياني [[يو ايس اوپن (ٽينس)|يو ايس اوپن]] دنيا جي چئن [[گرينڊ سلم (ٽينس)|گرينڊ سلم]] ٽينس مقابلن مان هڪ آهي ۽ [[فلشنگ ميڊوز–ڪورونا پارڪ]] ۾ [[يو ايس ٽي اي نيشنل ٽينس سينٽر|نيشنل ٽينس سينٽر]] ۾ منعقد ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |title=US Open 2015 |url=http://www.usopen.org/ |access-date=July 6, 2015 |publisher=[[يونائيٽيڊ اسٽيٽس ٽينس ايسوسيئيشن]] }}</ref> [[نيو يارڪ سٽي ميراٿن]] جو رستو شهر جي سڀني پنجن بورو مان گذري ٿو. 2025ع ۾ ان جا 59,226 مقابلي باز ريس مڪمل ڪري چڪا هئا، جيڪو دنيا ۾ ڪنهن ميراٿن لاءِ رڪارڊ هو؛ انهن جو تعلق 132 ملڪن سان هو.<ref>Dutch, Taylor. [https://www.runnersworld.com/news/a69252211/amazing-stats-2025-new-york-city-marathon/ "The Amazing Stats from the 2025 NYC Marathon—the Largest Marathon in History"], ''[[رنرز ورلڊ]]'', November 4, 2025. Accessed August 2, 2026.</ref> [[ملروز گيمز]] سالياني ٽريڪ ۽ فيلڊ مقابلو آهي، جيڪو [[فورٽ واشنگٽن ايونيو آرمري]] ۾ ٿيندو آهي؛ ان جو مشهور مقابلو [[واناميڪر مائل]] آهي.<ref>Metzler, Brian. [https://www.outsideonline.com/running/news/millrose-games-records-and-wanamaker-mile/ "The Famous Millrose Games Delivers Speed, Records, and the Wanamaker Mile"], ''[[Outside (magazine)|Outside]]'', February 13, 2023. Accessed January 17, 2024.</ref> [[باڪسنگ]] پڻ شهر جي راندين واري ثقافت جو اهم حصو رهي آهي. [[نيو يارڪ گولڊن گلوز]] جهڙا مقابلا تاريخي طور [[ميڊيسن اسڪوائر گارڊن]] سان ويجهي لاڳاپيل رهيا آهن.<ref>[https://www.nydailynews.com/2021/12/31/daily-news-golden-gloves-amateur-boxing-tournament-may-return-in-2022/ "Daily News Golden Gloves amateur boxing tournament may return in 2022"], ''[[نيو يارڪ ڊيلي نيوز]]'', December 13, 2021. Accessed July 17, 2024.</ref> == انساني خدمتون == === صحت === {{main|نيو يارڪ شهر ۾ صحت جون خدمتون|اين واءِ سي هيلٿ + هاسپيٽلز|نيو يارڪ سٽي ڊپارٽمينٽ آف هيلٿ اينڊ مينٽل هائيجين}} [[File:NewYorkPresbyterian-Cornell.jpg|thumb|[[نيو يارڪ-پريسبيٽيرين اسپتال]]، جيڪا [[ڪولمبيا يونيورسٽي]] ۽ [[ڪارنيل يونيورسٽي]] سان لاڳاپيل آهي، نيو يارڪ شهر جي سڀ کان وڏي اسپتال ۽ سڀ کان وڏي خانگي ملازمت ڏيندڙ اداري طور سڃاتي وڃي ٿي، ۽ دنيا جي مصروف ترين اسپتالن مان پڻ هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=About Us: Locations |url=http://careers.nyp.org/about-us/locations/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140812212715/http://careers.nyp.org/about-us/locations/ |archive-date=August 12, 2014 |access-date=August 12, 2014 |publisher=[[NewYork-Presbyterian Hospital]]}}</ref>]] نيو يارڪ شهر صحت جي سارسنڀال، طبي تعليم ۽ تربيت جو هڪ اهم مرڪز آهي، ۽ شهر جي صحت واري شعبي ۾ 750,000 کان وڌيڪ ماڻهو ملازم آهن.<ref name="NYCHealthCareLifeSciences"/><ref>[https://edc.nyc/industry/healthcare Healthcare], [[New York City Economic Development Corporation]]. Accessed January 17, 2024. "New York City is home to the largest public healthcare system in the US, world-class private medical centers, and a robust, cutting-edge R&D landscape."</ref> شهر جي وڏين خانگي اسپتالن ۾ [[اسپتال فار اسپيشل سرجري]]، [[لينڪس هِل اسپتال]]، [[لانگ آئلينڊ جيوئش ميڊيڪل سينٽر]]، [[ميموريل سلون ڪيٽرنگ ڪينسر سينٽر]]، [[مائونٽ سينا اسپتال (مينهٽن)|مائونٽ سينا اسپتال]]، [[نيو يارڪ-پريسبيٽيرين اسپتال]] ۽ [[اين واءِ يو لانگون هيلٿ]] شامل آهن.<ref>[https://www.definitivehc.com/resources/healthcare-insights/top-hospitals-new-york-net-patient-revenue "Top 25 New York hospitals by net patient revenue"], Definitive Healthcare, June 6, 2023. Accessed January 16, 2024.</ref> نيو يارڪ شهر ۾ ڪيترائي اهم ميڊيڪل اسڪول پڻ قائم آهن. انهن ۾ بروڪلن جو [[سني ڊائون اسٽيٽ ڪاليج آف ميڊيسن]]، برونڪس جو [[البرٽ آئن اسٽائن ڪاليج آف ميڊيسن]]، ۽ مينهٽن ۾ [[سي يو اين واءِ اسڪول آف ميڊيسن]]، [[ٽورو ڪاليج آف اوسٽيوپيٿڪ ميڊيسن]]، [[ڪولمبيا يونيورسٽي ويگيلوس ڪاليج آف فزيشنز اينڊ سرجنز]]، [[وائل ڪارنيل ميڊيسن]]، [[آئڪان اسڪول آف ميڊيسن ايٽ مائونٽ سينا]] ۽ [[نيو يارڪ يونيورسٽي اسڪول آف ميڊيسن]] شامل آهن.<ref>[https://www.nyacep.org/practice-resources-2/resources/medical-students/new-york-medical-schools New York Medical Schools], New York ACEP. Accessed January 16, 2024.</ref> [[اين واءِ سي هيلٿ + هاسپيٽلز]] (HHC) هڪ [[نيو يارڪ رياست جون عوامي فائدي واريون ڪارپوريشنون|عوامي فائدي واري ڪارپوريشن]] آهي، جيڪا 1969ع ۾ قائم ڪئي وئي. هي ادارو شهر جون [[آمريڪا ۾ سرڪاري اسپتالون|سرڪاري اسپتالون]] ۽ [[ٻاهرين مريضن جي سارسنڀال|آئوٽ پيشنٽ]] ڪلينڪن جو وسيع نيٽ ورڪ هلائي ٿو.<ref>[https://a856-gbol.nyc.gov/GBOLWebsite/GreenBook/Details?orgId=2879 Health + Hospitals NYC, (NYC H+H)], ''New York City Green Book''. Accessed January 16, 2024. "Description: A public benefit Corporation created by the State Legislature, July 1, 1969, to operate the City's municipal hospitals. Operates facilities in all five boroughs, providing general, chronic, ambulatory, and skilled nursing care and a wide variety of specialized patient care services. All employees are public employees."</ref><ref>[https://www.nysenate.gov/legislation/laws/HHC Chapter1016 New York City health and hospitals corporation act 1016/69], [[New York State Senate]]. Accessed January 16, 2024.</ref> {{as of|2021}}، HHC سالياني 10.9 ارب آمريڪي ڊالرن جي آمدني سان آمريڪا جو سڀ کان وڏو ميونسپل صحت نظام هو.<ref>{{cite web |title=Financial Statements and Supplemental Schedules and Report of Independent Certified Public Accountants – New York City Health and Hospitals Corporation (A Component Unit of the City of New York) |url=https://comptroller.nyc.gov/wp-content/uploads/documents/HHC-Financial-Statements-2021.pdf |access-date=October 12, 2022 |publisher=The City of New York}}</ref> هي نظام 1.4 ملين مريضن کي خدمتون فراهم ڪري ٿو، جن ۾ 475,000 کان وڌيڪ اهڙا شهري پڻ شامل آهن، جن وٽ صحت جي انشورنس ناهي.<ref name="HHC1">{{Cite web |title=HHC Health and Hospitals Corporation |url=http://www.nyc.gov/html/hhc/html/home/home.shtml |access-date=November 29, 2021 |website=[[nyc.gov]]}}</ref> HHC يارنهن [[تيز نگهداشت|ايڪيوٽ ڪيئر]] اسپتالون، چار [[ماهر نرسنگ سهولتون]]، ڇهه تشخيصي ۽ علاج جا مرڪز، ۽ 70 کان وڌيڪ برادري تي ٻڌل [[بنيادي صحت جي سارسنڀال]] مرڪز هلائي ٿو. هي نظام خاص طور گهٽ آمدني وارن ۽ پورهيت طبقي جي رهاڪن جي خدمت ڪري ٿو.<ref>[https://www.nychealthandhospitals.org/careers/frequently-asked-questions/ Frequently Asked Questions], [[NYC Health + Hospitals]]. Accessed January 16, 2024. "Where are your facilities located? NYC Health + Hospitals includes 11 acute care hospitals, four skilled nursing facilities, six large diagnostic and treatment centers, and more than 70 community-based clinics. These facilities are within seven geographically based networks throughout the New York City metropolitan area."</ref><ref>Miller, Kenneth. [https://www.nursing.columbia.edu/news/public-option The Public Option], [[Columbia University School of Nursing]], November 12, 2023. Accessed January 16, 2024. "HHC is the largest municipal health system in the United States, serving 1.4&nbsp;million patients—mostly low-income or working-class people on Medicaid or Medicare. About one-third are uninsured, and many are undocumented. A public benefit corporation, HHC operates 11 acute care hospitals, five nursing homes, six diagnostic and treatment centers, and more than 70 primary care centers across New York's five boroughs."</ref> HHC سان لاڳاپيل [[ميٽرو پلس هيلٿ پلان]] نيو يارڪ شهر ۾ حڪومت جي مدد سان هلندڙ صحت انشورنس جي وڏين فراهم ڪندڙن مان هڪ آهي؛ جون 2022ع تائين ان ۾ 670,000 شهري داخل هئا.<ref>[https://www.osc.ny.gov/reports/osdc/metroplus-health-plan-covid-19-enrollment-trends MetroPlus Health Plan: COVID-19 Enrollment Trends], [[New York State Comptroller]] [[Thomas P. DiNapoli]], September 2022. Accessed January 16, 2024. "MetroPlus Health Plan is a prepaid health services plan and a wholly owned subsidiary of NYC Health + Hospitals (H+H).... MetroPlus enrollment reached a record high of 670,915, an increase of 159,284 members (31 percent) between February 2020 and June 2022, the period impacted by the COVID-19 pandemic (see Figure 1)."</ref> HHC جون سهولتون هر سال لکين نيو يارڪ واسين کي خدمتون ڏين ٿيون، ۽ انهن خدمتن لاءِ 190 کان وڌيڪ ٻولين ۾ ترجمي جون سهولتون پڻ مهيا ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="HHC2">{{cite web |title=2014 HHC Report to the Community |url=http://www.nychealthandhospitals.org/wp-content/uploads/2016/07/2014-hhc-report-to-the-community.pdf |access-date=March 10, 2017 |publisher=[[New York City Health and Hospitals Corporation]]}}</ref> HHC نظام جي سڀ کان مشهور اسپتال [[بيليوو اسپتال]] آهي، جيڪا 1736ع ۾ قائم ٿي ۽ آمريڪا جي سڀ کان پراڻي سرڪاري اسپتال طور سڃاتي وڃي ٿي.<ref>Fiani, Brian; Covarrubias, Claudia; Jarrah, Ryan; Kondilis, Athanasios; and Doan, Thao M. [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36041717/ "Bellevue Hospital, the Oldest Public Health Center in the United States of America"], ''[[World Neurosurgery]]'', August 28, 2022. Accessed January 16, 2024. "Bellevue Hospital is known as the oldest public hospital in the United States of America. Although its historical beginnings date back to the 1600s, it was officially founded on the second floor of the New York City Almshouse in 1736, 40 years before the American Revolution."</ref> جيڪڏهن آمريڪي صدر يا ٻيا [[عالمي اڳواڻ]] نيو يارڪ ۾ موجود هجن ۽ کين علاج جي ضرورت پوي، ته بيليوو سندن علاج لاءِ مقرر ڪيل اسپتالن مان هڪ آهي.<ref name="Funding Universe Web Site">{{cite web |title=New York City Health and Hospitals Corporation History |url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/New-York-City-Health-and-Hospitals-Corporation-Company-History.html |access-date=October 8, 2014 |publisher=Funding Universe}}</ref> نيو يارڪ شهر 1995ع ۾ گهڻن ريسٽورنٽن جي حصن اندر سگريٽ نوشي تي پابندي لاڳو ڪئي، ۽ 2003ع ۾ اها پابندي بارن، ريسٽورنٽن ۽ عوامي ڪم ڪار جي هنڌن تائين وڌائي وئي.<ref>[[Sam Roberts (journalist)|Roberts, Sam]]. [https://www.nytimes.com/2023/04/07/health/dr-colin-mccord-dead.html "Colin McCord, Who Helped Impose a Smoking Ban, Dies at 94"], ''[[نيو يارڪ ٽائمز]]'', April 7, 2023. Accessed January 16, 2024. "Dr. McCord successfully lobbied for a ban on smoking in workplaces, restaurants, and bars while he was an assistant health commissioner in Mayor Michael R. Bloomberg's administration. The ban, which took effect in 2003, was later expanded and replicated in jurisdictions around the world. New York had banned smoking in most restaurants in 1995, but the city continued to allow smoking in bars and the bar areas of restaurants."</ref> نيو يارڪ رياست ۾ [[دواسازي]] وارن دڪانن کي تماڪ ڇڪڻ يا ويپنگ لاءِ استعمال ٿيندڙ شين وڪڻڻ کان پڻ روڪيو ويو آهي.<ref name="NoTobaccoNYPharmacies">{{cite web |title=New York State Tobacco Control Laws |url=https://www.health.ny.gov/prevention/tobacco_control/current_policies.htm |access-date=December 6, 2024 |publisher=New York State Department of Health}}</ref> نيو يارڪ شهر ۾ [[رهائش جو حق|پناهه حاصل ڪرڻ جي حق]] سان لاڳاپيل قانوني ذميواري موجود آهي، جنهن تحت ضرورت مند ماڻهن کي، سندن اميگريشن، سماجي-اقتصادي يا رهائشي حيثيت کان سواءِ، مناسب پناهه ۽ خوراڪ فراهم ڪرڻ جي ضمانت ڏني وڃي ٿي.<ref name="NYCRightToShelter">{{cite web |author=Annie McDonough |date=August 15, 2023 |title=Could New York City's right to shelter apply statewide? |url=https://www.cityandstateny.com/policy/2023/08/could-new-york-citys-right-shelter-apply-statewide/389450/ |access-date=September 9, 2023 |publisher=City & State New York}}</ref> ان پاليسي جي نتيجي ۾، جيتوڻيڪ نيو يارڪ ۾ آمريڪي شهرن مان بي گهر ماڻهن جو مجموعي انگ سڀ کان وڌيڪ آهي، 2024ع ۾ انهن مان رڳو لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو ماڻهو شهر جي پناهه گاهن کان ٻاهر هئا، جيڪو ٻين وڏن آمريڪي شهرن جي ڀيٽ ۾ کليل هنڌن تي بي گهر رهندڙن جو گهڻو گهٽ تناسب هو.<ref name="MostNYCHomelessAreSheltered">{{cite web |author=Gwynn's Hogan |date=June 13, 2024 |title=NYC's Unsheltered Homeless Population Reaches Highest Number in More Than a Decade. Volunteers and city staffers counted 4,140 people sleeping on the streets and subways during the overnight annual count on Jan. 23 |url=https://www.thecity.nyc/2024/06/13/nycs-unsheltered-homeless-population-reaches-highest-number-in-more-than-a-decade/ |access-date=June 15, 2024 |publisher=The City |quote=شهر جي عملدارن موجب ٻين وڏن آمريڪي شهرن جي ڀيٽ ۾ نيو يارڪ شهر جي بي گهر آباديءَ جو نسبتاً ننڍو حصو کليل هنڌن تي رهي ٿو. لاس اينجلس ۾ گذريل سال 72,000 بي گهر ماڻهن مان 52,000، يعني 72 سيڪڙو، ٻاهر رهندا هئا، جڏهن ته نيو يارڪ شهر ۾ لڳ ڀڳ 124,000 بي گهر ماڻهن مان پناهه کان محروم ماڻهن جو حصو لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو هو.}}</ref> 2023ع تائين 92,824 [[آمريڪا ۾ بي گهري|بي گهر ماڻهو]] هر رات شهر جي پناهه گاهن واري نظام ۾ رهندا هئا.<ref>[https://www.coalitionforthehomeless.org/basic-facts-about-homelessness-new-york-city/ Basic Facts About Homelessness: New York City], [[Coalition for the Homeless]], updated December 2023. Accessed January 13, 2024. 'In recent years, homelessness in New York City has reached the highest levels since the Great Depression of the 1930s. In November 2023, there were 92,824 homeless people, including 33,365 homeless children, sleeping each night in New York City's main municipal shelter system. A total of 23,945 single adults slept in shelters each night in November 2023."</ref> === عوامي تحفظ === {{main|نيو يارڪ سٽي پوليس ڊپارٽمينٽ|نيو يارڪ سٽي فائر ڊپارٽمينٽ|نيو يارڪ شهر ۾ ڏوهن|نيو يارڪ شهر ۾ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا}} [[File:My_picture_of_NYPD_officers.jpg|thumb|بروڪلن ۾ [[نيو يارڪ پوليس ڊپارٽمينٽ]] (NYPD) جا پوليس آفيسر]] [[File:FDNY_Tower_Ladder_1_(897367891).jpg|alt=|thumb|[[نيو يارڪ سٽي فائر ڊپارٽمينٽ]] (FDNY)، آمريڪا جو سڀ کان وڏو ميونسپل فائر ڊپارٽمينٽ]] [[نيو يارڪ پوليس ڊپارٽمينٽ]] (NYPD) آمريڪا جي سڀ کان وڏي پوليس فورس آهي، جنهن ۾ 36,000 کان وڌيڪ حلف يافته آفيسر شامل آهن.<ref>Kershner, Ellen. [https://www.worldatlas.com/articles/the-largest-police-departments-in-the-us.html "The Largest Police Departments In The US"], WorldAtlas, August 3, 2020. Accessed January 17, 2024. "1845ع ۾ قائم ٿيل نيو يارڪ سٽي پوليس ڊپارٽمينٽ (NYPD) دنيا جي سڀ کان وڌيڪ مشهور قانون لاڳو ڪندڙ ادارن مان هڪ آهي. آمريڪا جي سڀ کان وڏي پوليس فورس طور هن وقت ان وٽ لڳ ڀڳ 36,008 مڪمل وقت وارا سرگرم آفيسر ۽ 19,000 شهري ملازم آهن. اهو انگ ملڪ جي ٻئي نمبر وڏي پوليس ڊپارٽمينٽ، شڪاگو، جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا وڌيڪ آهي."</ref> سياستدان، ميڊيا ۽ خود پوليس جون گاڏيون NYPD جي اهلڪارن لاءِ اڪثر ''نيو يارڪ جا بهترين'' (''New York's Finest'') لقب استعمال ڪن ٿيون.<ref>Williams, Keith. [https://www.nytimes.com/2017/05/04/nyregion/origins-of-new-yorks-finest.html "We Know They're New York's Finest. But Why?"], ''[[نيو يارڪ ٽائمز]]'', May 4, 2017. Accessed January 17, 2024. "پوليس ڊپارٽمينٽ جو نعرو پڻ فوجي پسمنظر رکندڙ هڪ جملي مان نڪتو: 'ڌرتيءَ جي بهترين پوليس فورس'، جيڪو جنرل جوزف هوڪر جي 1863ع واري دعويٰ 'ڌرتيءَ جي بهترين فوج' جو ڦيرڦار هو. پوليس آفيسرن لاءِ اهڙو ئي جملو 1865ع ۾ ''ٽائمز'' ۾ ظاهر ٿيو. پوليس سربراهه جارج واشنگٽن ميٽسل 1870ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ هن لقب کي هٿي ڏني؛ 1882ع جي ڊرامي ''One of the Finest'' ان نالي کي وڌيڪ مشهور ڪيو، ۽ 1889ع تائين اهو مختصر ٿي 'New York's Finest' بڻجي ويو."</ref> شهر ۾ 1970ع کان 1990ع واري ڏهاڪي تائين ڏوهن ۾ نمايان واڌ ٿي.<ref name="Prager">{{cite magazine |last=Prager |first=Arthur |date=February–March 2006 |title=Worst-Case Scenario |url=http://www.americanheritage.com/content/worst-case-scenario |access-date=July 23, 2019 |magazine=[[American Heritage (magazine)|American Heritage]] |volume=57 |issue=1}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ نيو يارڪ شهر ۾ مجموعي ڏوهن جو رجحان گهٽجڻ ڏانهن رهيو آهي؛<ref>{{cite web |title=Compstat |url=http://www1.nyc.gov/assets/nypd/downloads/pdf/crime_statistics/cs-en-us-city.pdf |access-date=July 6, 2017 |publisher=[[City of New York Police Department]]}}</ref> 1993ع کان 2005ع تائين تشدد وارا ڏوهه 75 سيڪڙو کان وڌيڪ گهٽيا، ۽ انهن دورن ۾ به گهٽجندا رهيا جڏهن آمريڪا جي مجموعي سطح تي ڪجهه ڏوهن ۾ واڌ ٿي رهي هئي.<ref name="Law">{{cite journal |date=December 15–31, 2013 |title=Don't Tell New York, But Crime Is Going Up |url=http://www.lib.jjay.cuny.edu/len/2002/12.31/page5.html |url-status=dead |publisher=[[City University of New York]] |volume=28 |issue=589, 590 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211023100612/https://www.lib.jjay.cuny.edu/len/2002/12.31/page5.html |archive-date=October 23, 2021 |access-date=August 20, 2011 |website=Lib.jjay.cuny.edu }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211023100612/https://www.lib.jjay.cuny.edu/len/2002/12.31/page5.html |date=October 23, 2021 }}</ref> [[نيو يارڪ شهر ۾ اسٽاپ اينڊ فريسڪ|NYPD جي اسٽاپ اينڊ فريسڪ]] پروگرام کي 2013ع ۾ ڪاري ۽ مخلوط نسلي رهاڪن خلاف "اڻ سڌي [[نسلي پروفائيلنگ]] واري پاليسي" قرار ڏيندي غير آئيني ڄاڻايو ويو،<ref>Goldstein, Joseph. [https://www.nytimes.com/2013/08/13/nyregion/stop-and-frisk-practice-violated-rights-judge-rules.html 'Judge Rejects New York's Stop-and-Frisk Policy"], ''[[نيو يارڪ ٽائمز]]'', August 12, 2013. Accessed January 17, 2024. "پر جج شيرا اي. شائنڊلن اهو نتيجو ڪڍيو ته پوليس ڊپارٽمينٽ اقليتي برادرين ۾ ماڻهن کي روڪڻ جو تعداد وڌائيندي 'اڻ سڌي نسلي پروفائيلنگ واري پاليسي' اختيار ڪئي. ان جي نتيجي ۾ آفيسر معمولي طور ڪارن ۽ هسپانوي ماڻهن کي روڪيندا هئا، جن کي جيڪڏهن اهي اڇي نسل جا هجن ها ته شايد نه روڪيو وڃي ها."</ref> جيتوڻيڪ ان کان پوءِ وارن سالن ۾ به غيرمتناسب اثر بابت دعوائون جاري رهيون.<ref>Katersky, Aaron; Grant, Teddy. [https://abcnews.go.com/US/nypd-safety-team-making-high-number-unlawful-stops/story?id=99850699 "NYPD safety team making high number of unlawful stops, mostly people of color: Report"], ''[[ABC News (United States)|ABC News]]'', June 5, 2023. January 17, 2024. "نيو يارڪ پوليس ڊپارٽمينٽ جي اسٽاپ اينڊ فريسڪ واري طريقي کي غير آئيني قرار ڏيڻ کان هڪ ڏهاڪو پوءِ به پوليس ڪيترن ماڻهن کي غيرقانوني طور روڪي ۽ تلاشي وٺي رهي آهي، خاص طور رنگين نسلن جي مردن کي، عدالت پاران مقرر ڪيل نگران جي رپورٽ موجب. نگران مائلن ڊينرسٽين NYPD جي Neighborhood Safety Teams جي ڪجهه يونٽن تي تنقيد ڪئي، جيڪي وڌيڪ ڏوهن وارن علائقن ۾ هٿيارن واري تشدد کي منهن ڏيڻ لاءِ ٺاهيا ويا هئا."</ref> اسٽاپ اينڊ فريسڪ پروگرام کي ڪڏهن ڪڏهن ڏوهن ۾ گهٽتائي جو اهم سبب قرار ڏنو ويو آهي، پر پروگرام ختم ٿيڻ کان پوءِ به ڏوهن جي شرح گهٽجندي رهي.<ref>Ehrenfreund, Max. [https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2016/09/22/donald-trump-claims-new-yorks-stop-and-frisk-policy-reduced-crime-the-data-disagree/ "Donald Trump claims New York's stop-and-frisk policy reduced crime. The data disagree."], ''[[The Washington Post]]'', September 22, 2016. Accessed January 17, 2024. "1990ع ۾ شهر ۾ هر 100,000 ماڻهن تي لڳ ڀڳ 31 قتل ٿيندا هئا. هڪ ڏهاڪي پوءِ اهو انگ لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو گهٽجي 8.4 قتل في 100,000 ٿي ويو. 2013ع جي آخر تائين جڏهن نيو يارڪ پوليس اسٽاپ اينڊ فريسڪ کان تيزيءَ سان پري ٿيڻ لڳي، تڏهن به قتل جي شرح اڳ وانگر گهٽجندي رهي."</ref><ref>Badger, Emily. [https://www.nytimes.com/2020/03/02/upshot/stop-and-frisk-bloomberg.html "The Lasting Effects of Stop-and-Frisk in Bloomberg's New York"], ''[[نيو يارڪ ٽائمز]]'', March 2, 2020, updated November 30, 2020. Accessed January 17, 2024. "مائيڪل بلومبرگ جي ميئر واري دور کان پوءِ وارن سالن ۾ به شهر ۾ ڏوهن جي شرح گهٽجندي رهي، جنهن مان اشارو ملي ٿو ته جارحاڻي انداز ۾ پوليس طرفان ماڻهن کي روڪڻ نيو يارڪ جي سلامتي لاءِ شايد ايترو لازمي نه هو جيترو اڳ سمجهيو ويندو هو."</ref> 1990ع ۾ شهر ۾ قتلن جو انگ رڪارڊ 2,245 تائين پهتو، جڏهن ته 2018ع ۾ اهو گهٽجي 289 تي اچي ويو، جيڪو لڳ ڀڳ 70 سالن ۾ گهٽ ترين سطح هئي.<ref>Kanno-Youngs, Zolan. [https://www.wsj.com/articles/new-york-citys-murder-rate-hit-new-low-in-2018-11546559793 "New York City's Murder Rate Hit New Low in 2018"], ''[[The Wall Street Journal]]'', January 3, 2019. Accessed January 15, 2024. "نيو يارڪ پوليس ڊپارٽمينٽ 2018ع ۾ 289 قتل درج ڪيا، جيڪي 2017ع جي 292 قتلن کان ٽي گهٽ هئا. ميئر بل ڊي بلاسيو چيو ته اهو لڳ ڀڳ 70 سالن ۾ سڀ کان گهٽ انگ هو. شهر جا مجموعي وڏا ڏوهه 1.3 سيڪڙو گهٽجي 97,089 مان 95,844 ٿيا. 1990ع ۾ نيو يارڪ شهر ۾ 2,245 ماڻهو قتل ٿيا هئا."</ref> 2017ع ۾ قتلن جو ڪُل انگ ۽ هر 100,000 ماڻهن تي 3.3 جي شرح 1951ع کان پوءِ سڀ کان گهٽ هئي.<ref>[https://a860-gpp.nyc.gov/concern/nyc_government_publications/05741v36b "Fewest Annual Murders and Shooting Incidents Ever Recorded in the Modern Era; Lowest per-capita murder rate since 1951"]{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[New York City Police Department]], press release dated January 5, 2018. Accessed January 15, 2024. "2017ع جي پڄاڻيءَ سان نيو يارڪ شهر ڏوهن ۾ گهٽتائي جا ٽي نوان معيار قائم ڪيا: پهريون ڀيرو انڊيڪس ڏوهن جو مجموعي انگ 100,000 کان هيٺ ٿيو؛ پهريون ڀيرو فائرنگ جا واقعا 800 کان گهٽ ٿيا؛ ۽ پهريون ڀيرو قتلن جو مجموعي انگ 300 کان گهٽ ٿيو. قتلن ۾ هن گهٽتائي سبب في فرد قتل جي شرح لڳ ڀڳ 70 سالن ۾ سڀ کان گهٽ ٿي وئي."</ref> 2023ع ۾ نيو يارڪ شهر ۾ 386 قتل رڪارڊ ڪيا ويا، جيڪي گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 12 سيڪڙو گهٽ هئا.<ref>Cramer, Maria; Meko, Hurubie; and Marcius, Chelsia Rose. [https://www.nytimes.com/2024/01/03/nyregion/nyc-crime-2023.html "Homicides and Shootings Fell in New York City as Felony Assaults Rose"], ''[[نيو يارڪ ٽائمز]]'', January 3, 2024. Accessed January 15, 2024. "2023ع ۾ 386 قتل ٿيا، جيڪي 2022ع جي ڀيٽ ۾ 12 سيڪڙو گهٽ هئا."</ref><ref>[https://www.nyc.gov/site/nypd/news/p00098/nypd-december-2023-end-of-year-citywide-crime-statistics "NYPD Announces December 2023, End-of-Year Citywide Crime Statistics"], [[New York City Police Department]], press release dated January 4, 2024. Accessed January 15, 2024. "قتل، جيڪي موجوده انتظاميا کان اڳ لڳاتار چار سال وڌيا هئا، 2023ع ۾ 11.9 سيڪڙو گهٽيا (386 بمقابله 438)، جڏهن ته ڊسمبر 2023ع ۾ گذريل سال جي ساڳئي مهيني جي ڀيٽ ۾ 33.3 سيڪڙو گهٽيا (24 بمقابله 36)."</ref> 2021ع ۾ نيو يارڪ شهر جي قتل جي شرح هر 100,000 ماڻهن تي 5.5 هئي، جيڪا آمريڪا جي ڏهن وڏن شهرن مان گهٽ ترين شرحن مان هڪ هئي.<ref>[https://www.vitalcitynyc.org/vital_signs/gun-violence-in-new-york-city-the-data "Gun Violence in New York City; The Data"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260221204250/https://www.vitalcitynyc.org/vital_signs/gun-violence-in-new-york-city-the-data |date=2026-02-21 }}, Vital City. Accessed January 17, 2024.</ref> نيو يارڪ شهر ۾ [[نيو يارڪ شهر ۾ هٿيارن جا قانون|هٿيارن بابت قانون]] آمريڪا جي گهڻن ٻين شهرن جي ڀيٽ ۾ سخت آهن؛ ڪنهن به هٿيار جي مالڪي لاءِ لائسنس گهربل آهي، جڏهن ته 2013ع جي [[نيو يارڪ سيف ايڪٽ]] تحت [[آمريڪا ۾ اسالٽ هٿيارن بابت قانونسازي|اسالٽ هٿيارن]] تي پابندي لڳائي وئي. 2020ع ۾ نيو يارڪ رياست جي هٿيارن سان ٿيندڙ موتن جي شرح آمريڪي رياستن ۾ پنجين گهٽ ترين هئي.<ref>{{cite news |title=States with the most gun violence share one trait |url=https://edition.cnn.com/2022/05/26/politics/gun-violence-data-what-matters/index.html |access-date=May 13, 2023 |agency=CNN}}</ref> [[منظم ڏوهن]] جو نيو يارڪ شهر سان ڊگهو تاريخي لاڳاپو رهيو آهي. 1820ع واري ڏهاڪي ۾ [[فورٽي ٿِيوز (نيو يارڪ گينگ)|فورٽي ٿِيوز]] ۽ [[روچ گارڊز]] جهڙا گروهه [[فائيو پوائنٽس، مينهٽن|فائيو پوائنٽس]] پاڙي ۾ سرگرم هئا؛ انهن کان پوءِ ساڳئي علائقي ۾ [[ٽونگ (تنظيم)|ٽونگ]] تنظيمون ظاهر ٿيون، جيڪي آخرڪار مينهٽن جي چائنا ٽائون واري ڏوهن جي دنيا سان ڳنڍجي ويون. 20هين صديءَ ۾ [[آمريڪي مافيا|مافيا]] جي اثر ۾ واڌ ٿي، جنهن ۾ [[فائيو فيمليز]] غالب رهيون، جڏهن ته ٻين [[گينگ]] گروهن، جهڙوڪ [[بليڪ اسپيڊز]]، پڻ سرگرميون ڪيون.<ref>{{cite web |last=Berkey-Gerard |first=Mark |date=March 5, 2001 |title=Youth Gangs |url=http://www.gothamgazette.com/article/issueoftheweek/20010305/200/161 |access-date=December 2, 2021 |work=[[Gotham Gazette]]}}</ref> 21هين صديءَ ۾ شهر اندر مافيا ۽ گينگن جي موجودگي ۽ اثر اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽجي ويو آهي.<ref>{{cite news |last1=Gardiner |first1=Sean |last2=Shallwani |first2=Pervaiz |date=February 18, 2014 |title=NY Crime: Mafia Is Down—but Not Out – Crime Families Adapt to Survive, Lowering Profile and Using Need-to-Know Tactics |url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052702304626804579363363092833756 |access-date=July 8, 2015 |newspaper=[[The Wall Street Journal]]}}</ref><ref>{{cite web |last=Ferranti |first=Seth |date=August 18, 2015 |title=How New York Gang Culture Is Changing |url=https://www.vice.com/en/article/how-new-york-citys-gang-culture-is-changing-818/ |access-date=December 2, 2021 |magazine=[[Vice (magazine)|Vice]]}}</ref> [[نيو يارڪ سٽي فائر ڊپارٽمينٽ]] (FDNY) باهه کان تحفظ، فني بچاءُ، حياتياتي، ڪيميائي ۽ تابڪاري خطرن لاءِ ابتدائي هنگامي ڪارروائي، ۽ [[هنگامي طبي خدمتون]] فراهم ڪري ٿو. نيو يارڪ جي گهڻ ماڙ ۽ گهڻ رخي شهري ماحول سبب FDNY کي باهه وسائڻ دوران اهڙن ڪيترن پيچيده مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو، جيڪي شهر لاءِ خاص نوعيت جا آهن. ان کي ڪاٺ جي فريم وارن هڪ-خانداني گهرن کان وٺي [[اوچيون عمارتون|گهڻ ماڙ عمارتن]] تائين مختلف قسم جي عمارتن ۾ باهه جي واقعن سان منهن ڏيڻو پوي ٿو، جڏهن ته [[نيو يارڪ سٽي سب وي]] ۾ لڳندڙ باهن تي پڻ ڪارروائي ڪرڻي پوي ٿي.<ref>{{cite report |url=https://www.hsdl.org/?view&did=730260 |title=Special Investigation Report: New York City Transit Authority Subway System Fires |date=October 23, 1985 |publisher=[[National Transportation Safety Board]] |access-date=July 30, 2022}}</ref> شهر جا الڳ ٿلڳ پل ۽ سرنگهون، وڏا پارڪ ۽ وڻن وارا علائقا، جتي جهنگلي يا ٻوٽن واري باهه لڳي سگهي ٿي، پڻ فائر فائٽنگ لاءِ خاص چئلينج پيدا ڪن ٿا. FDNY جو هيڊڪوارٽر [[9 ميٽروٽيڪ سينٽر]]، [[ڊائون ٽائون بروڪلن]] ۾ واقع آهي،<ref>{{cite web |title=9 Metrotech Center – FDNY Headquarters |url=http://www.fmmcorp.com/p_gov5.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118054305/http://www.fmmcorp.com/p_gov5.html |archive-date=January 18, 2012 |access-date=November 5, 2009 |publisher=Fresh Meadow Mechanical Corp}}</ref> جڏهن ته FDNY فائر اڪيڊمي [[رينڊلز آئلينڊ]] تي قائم آهي.<ref>{{cite web |title=FDNY Fire Academy |url=http://nyc.gov/html/fdny/html/units/fire_academy/fa_index.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141014104143/http://www.nyc.gov/html/fdny/html/units/fire_academy/fa_index.shtml |archive-date=October 14, 2014 |access-date=October 8, 2014 |work=[[New York City Fire Department]] |publisher=[[Government of New York City|The City of New York]]}}</ref> == آمدرفت == {{Main|نيو يارڪ شهر ۾ آمدرفت}} === تيز رفتار عوامي آمدرفت === [[File:Port-authority-terminal.jpg|thumb|[[پورٽ اٿارٽي بس ٽرمينل]]، دنيا جو سڀ کان مصروف بس اسٽيشن، [[اٺين ايونيو (مينهٽن)|اٺين ايونيو]] ۽ [[42هين اسٽريٽ (مينهٽن)|42هين اسٽريٽ]] تي واقع آهي.<ref name="Record2021" /><ref name="PABT2008" />]] نيو يارڪ شهر ۾ وڏي پيماني واري عوامي آمدرفت جو گهڻو حصو 24 ڪلاڪ هلندو آهي. آمريڪا ۾ ماس ٽرانزٽ استعمال ڪندڙ هر ٽن مان هڪ مسافر نيو يارڪ شهر ۾ آهي، جڏهن ته ملڪ جي ريل مسافرن مان لڳ ڀڳ ٻه ٽيون [[نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقو|نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقي]] ۾ رهن ٿا.<ref name="MTAinfo">{{cite web |title=The MTA Network: Public Transportation for the New York Region |url=http://web.mta.info/mta/network.htm |access-date=August 30, 2012 |publisher=[[Metropolitan Transportation Authority]] }}</ref><ref>{{cite web |last=Pisarski |first=Alan |date=October 16, 2006 |title=Commuting in America III: Commuting Facts |url=http://onlinepubs.trb.org/onlinepubs/nchrp/CIAIIIfacts.pdf |access-date=August 30, 2012 |publisher=[[Transportation Research Board]] }}</ref> ==== بسون ==== نيو يارڪ شهر جي عوامي [[MTA Regional Bus Operations|بس فليٽ]] جي سروس [[24/7]] جاري رهي ٿي ۽ اهو اتر آمريڪا جو سڀ کان وڏو بس فليٽ آهي.<ref>{{cite web |title=Top 100 Transit Bus Fleets |url=http://www.metro-magazine.com/resources/septoct_top100.pdf |access-date=April 20, 2015 |work=[[Metro Magazine]] |page=4 |archive-date=October 11, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011010537/http://www.metro-magazine.com/resources/septoct_top100.pdf |url-status=dead }}</ref> نيو يارڪ شهر جو بس نظام ملڪ جي ڪنهن به شهر جي ڀيٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ مسافرن کي سهولت ڏئي ٿو: 2022ع ۾ [[MTA New York City Transit]] جي بسن 483.5 ملين سفر فراهم ڪيا، جڏهن ته MTA Regional Bus Operations 100.3 ملين سفر سنڀاليا.<ref>[https://www.apta.com/wp-content/uploads/2022-Q4-Ridership-APTA.pdf#page=8 ''Public Transportation Ridership Report: Fourth Quarter 2022''], [[American Public Transportation Association]], March 1, 2023. Accessed February 13, 2024.</ref> [[پورٽ اٿارٽي بس ٽرمينل]] شهر جو مکيه [[بين شهري بس]] ٽرمينل ۽ دنيا جو سڀ کان مصروف بس اسٽيشن آهي. هي ٽرمينل هر ڪم واري ڏينهن لڳ ڀڳ 250,000 مسافرن ۽ 7,000 بسن کي سنڀالي ٿو. عمارت 1950ع ۾ کولڻ وقت روزانو 60,000 مسافرن لاءِ تيار ڪئي وئي هئي. 2021ع ۾ پورٽ اٿارٽي هڪ منصوبو پيش ڪيو، جنهن تحت گنجائش وڌائڻ ۽ سهولت کي جديد بڻائڻ لاءِ 10 ارب آمريڪي ڊالر خرچ ڪرڻا هئا.<ref name="PABT2008">[https://www.panynj.gov/port-authority/en/press-room/press-release-archives/2008_press_releases/architect_chosenforplannedofficetoweraboveportauthoritybustermin.html Architect Chosen for Planned Office Tower Above Port Authority Bus Terminal's North Wing], [[Port Authority of New York and New Jersey]], dated November 17, 2008. Accessed January 4, 2024. "پورٽ اٿارٽي بس ٽرمينل 1950ع ۾ کوليو ويو ۽ دنيا جو سڀ کان مصروف بس مسافر سهولت مرڪز بڻجي ويو آهي، جيڪو هر ڏينهن 7,000 بسون ۽ 200,000 مسافر سنڀالي ٿو. ان ۾ 223 بس گيٽ، پرچون ۽ تجارتي جڳهه، ۽ 1,250 گاڏين لاءِ عوامي پارڪنگ شامل آهي."</ref><ref name="NYT2021">McGeehan, Patrick; and Hu, Winnie. [https://www.nytimes.com/2021/01/21/nyregion/port-authority-bus-terminal.html "'Notorious' Port Authority Bus Terminal May Get a $10 Billion Overhaul"], ''[[نيو يارڪ ٽائمز]]'', January 21, 2021, updated September 23, 2021. Accessed January 4, 2024. "بس ٽرمينل جي منصوبي تي ستن سالن کان وڌيڪ عرصي کان ڪم ٿي رهيو آهي، ان تي وڌ ۾ وڌ 10 ارب ڊالر خرچ اچي سگهي ٿو ۽ مڪمل ٿيڻ ۾ هڪ ڏهاڪو لڳي سگهي ٿو.... وبا کان اڳ عام ڪم واري ڏينهن 250,000 کان وڌيڪ ماڻهو ان مان گذرندا هئا.... 1950ع ۾ جڏهن ٽرمينل کوليو ويو، تڏهن ان جي روزاني گنجائش 60,000 مسافر مقرر ڪئي وئي هئي، جيڪا هاڻي گهڻو اڳتي نڪري چڪي آهي."</ref><ref name="Record2021">Wilson, Colleen. [https://www.northjersey.com/in-depth/news/transportation/2021/06/30/port-authority-bus-terminal-replacement-meet-commuter-needs/7685645002/ "Port Authority Bus Terminal was once a marvel. Will the next one meet commuters' needs?"], ''[[The Record (North Jersey)|The Record]]'', June 30, 2021. Accessed January 4, 2024. "دنيا جو سڀ کان مصروف بس ٽرمينل بڻجڻ سان گڏ هر خراب سفر جو الزام به ان تي اچي ٿو.... هڊسن درياهه پار بس سفر جي مقبوليت گذريل ستن ڏهاڪن دوران وڌندي رهي آهي، ۽ وبا کان اڳ روزانو لڳ ڀڳ 260,000 ماڻهو ٽرمينل مان گذرندا هئا.... وڌيڪ ڪارائتو ٽرمينل لنڪن ٽنل ۽ خاص بس لين ۾ ٿيندڙ دير گهٽائڻ ۾ مددگار ٿي سگهي ٿو."</ref> 2024ع ۾ پورٽ اٿارٽي هڪ نئين ٽرمينل جي رٿا جو اعلان ڪيو، جنهن ۾ 41هين اسٽريٽ تي نئين مکيه داخلي دروازي وٽ شيشي جو ائٽريم شامل هوندو.<ref>Hill, John. [https://www.world-architects.com/en/architecture-news/headlines/renderings-of-new-midtown-bus-terminal-revealed "Renderings of New Midtown Bus Terminal Revealed"], World Architects, February 5, 2024. Accessed February 13, 2024. "گذريل هفتي جي اعلان ۾ ڏيکاريل ٻه خاڪا مکيه ٽرمينل جا هئا ۽ موجوده صورتحال جي تصويرن سان ڀيٽ ڪندي واضح تبديلي ڏيکارين ٿا. موجوده اٺين ايونيو ۽ 41هين اسٽريٽ واري چوڪ جي مقابلي ۾، نئين خاڪي ۾ 41هين اسٽريٽ جو ڪجهه حصو بند ڪري هڪ 'علامتي' ائٽريم داخلا ٺاهڻ جي تجويز آهي."</ref><ref>McGeehan, Patrick. [https://www.nytimes.com/2024/02/01/nyregion/port-authority-bus-terminal-replacement.html "A Look at the $10 Billion Design for a New Port Authority Bus Terminal. The Port Authority unveiled a revised design for a replacement of the much-reviled transit hub, which opened in 1950."], ''[[نيو يارڪ ٽائمز]]'', February 1, 2024. Accessed February 9, 2024. "70 سالن کان وڌيڪ عرصي کان مڊٽائون مينهٽن جي ٻن بلاڪن تي پکڙيل سرن واري پراڻي عمارت جي بدران هڪ روشن، جديد آمدرفت مرڪز هوندو، جنهن مٿان ٻه آفيس ٽاور هوندا.... تعمير ۾ لڳ ڀڳ اٺ سال لڳڻ جي اميد آهي، جنهن مطابق منصوبو 2032ع تائين مڪمل ٿي سگهي ٿو."</ref> ==== ريل ==== {{Main|نيو يارڪ سٽي سب وي}} [[File:Image-Grand_central_Station_Outside_Night_2.jpg|alt=هڪ گهڻ ماڙ سينگاريل پٿر جي عمارت جي سامهون پيلي ٽيڪسين جي قطار، عمارت ۾ ٽي وڏيون محرابي دريون آهن.|thumb|نيو يارڪ شهر آمريڪا جي ٻن سڀ کان مصروف ريلوي اسٽيشنن، [[گرانڊ سينٽرل ٽرمينل]] (تصوير ۾) ۽ [[نيو يارڪ پين اسٽيشن]]، جو گهر آهي.]] [[File:R160_E_enters_42nd_Street.jpg|alt=سب وي ٽرين جو اڳيون حصو، مٿان LED ڊسپلي تي ڳاڙهي رنگ جو E نشان؛ ساڄي پاسي پليٽفارم تي مسافر ٽرين جو انتظار ڪري رهيا آهن.|thumb|[[نيو يارڪ سٽي سب وي]]، دنيا جي وڏن ميٽرو نظامن مان هڪ.]] 27 آڪٽوبر 1904ع تي کوليل [[نيو يارڪ سٽي سب وي]] دنيا جي قديم ترين عوامي آمدرفت نظامن مان هڪ آهي ۽ [[ميٽرو نظامن جي فهرست|سڀ کان وڌيڪ اسٽيشنن واري ميٽرو نظام]] طور سڃاتو وڃي ٿو،<ref>{{cite web |url=http://www.citymetric.com/transport/what-largest-metro-system-world-1361 |title=What is the largest metro system in the world? |website=CityMetric |access-date=March 13, 2016 |archive-date=September 6, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906151458/http://www.citymetric.com/transport/what-largest-metro-system-world-1361 }}</ref> جنهن جون [[نيو يارڪ سٽي سب وي اسٽيشنون|423 اسٽيشنون آپريشن ۾]] آهن.<ref name="MTA-HowtoRideSubway">{{cite web |title=How to Ride the Subway |url=https://new.mta.info/guides/riding-the-subway |access-date=May 12, 2013 |archive-date=July 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220705162451/https://new.mta.info/guides/riding-the-subway |url-status=live}}</ref> جيڪڏهن منتقليءَ سان ڳنڍيل اسٽيشنن کي الڳ الڳ ڳڻيو وڃي ته اهو انگ 472 بڻجي ٿو.<ref name="ridership2014">{{cite web |url=http://web.mta.info/nyct/facts/ridership/ |title=Introduction to Subway Ridership |publisher=[[Metropolitan Transportation Authority]] |access-date=July 12, 2018 |archive-date=September 12, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140912073839/http://web.mta.info/nyct/facts/ridership/ |url-status=live}}</ref> نيو يارڪ جي سب وي نظام جو لڳ ڀڳ سمورو حصو 24 ڪلاڪ کليل رهي ٿو، جيڪو دنيا جي گهڻن ٻين سب وي نظامن کان مختلف آهي، جيڪي رات جو بند رهندا آهن.<ref>{{Cite news |last1=Hu |first1=Winnie |last2=Schweber |first2=Nate |last3=Piccoli |first3=Sean |date=May 17, 2021 |title=New York City Subway Returns to 24-Hour Service |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2021/05/17/nyregion/nyc-subway-full-service-24-hours.html |access-date=July 23, 2023 |issn=0362-4331 }}</ref> نيو يارڪ سٽي سب وي مغربي اڌ گولي جو سڀ کان مصروف ميٽرو ريل نظام آهي،<ref name="Railway Technology 2014 m729">{{cite web |title=The world's top 10 busiest metros |website=Railway Technology |date=November 12, 2014 |url=https://www.railway-technology.com/features/featurethe-worlds-top-10-busiest-metros-4433827/ |access-date=July 23, 2023 }}</ref> جنهن 2025ع ۾ 1.28 ارب مسافر سفر ڪيا.<ref name="ridership2025">{{cite web |url=https://www.mta.info/agency/new-york-city-transit/ridership/2025 |title=2025 Subway and bus ridership for 2025 |publisher=[[Metropolitan Transportation Authority|Metropolitan Transportation Authority (MTA)]] |access-date=2026-09-04}}</ref> نيو يارڪ شهر ۾ عوامي آمدرفت جو استعمال تمام گهڻو آهي. 2005ع ۾ 54.6 سيڪڙو نيو يارڪ واسي ڪم تي وڃڻ لاءِ [[ماس ٽرانزٽ]] استعمال ڪندا هئا.<ref>{{cite news |last=Christie |first=Les |date=June 29, 2007 |title=New Yorkers are Top Transit Users |publisher=[[CNNMoney.com]] |url=https://money.cnn.com/2007/06/13/real_estate/public_transit_commutes/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070617043812/http://money.cnn.com/2007/06/13/real_estate/public_transit_commutes/index.htm |url-status=dead |archive-date=June 17, 2007 |access-date=January 2, 2008 }}</ref> ان جي ابتڙ، آمريڪا جي باقي حصي ۾ 91 سيڪڙو ڪم تي ويندڙ ماڻهو ڪار ذريعي سفر ڪندا هئا.<ref name="2001summary">{{cite web |year=2001 |title=NHTS 2001 Highlights Report, BTS03-05 |url=http://www.bts.gov/publications/highlights_of_the_2001_national_household_travel_survey/pdf/entire.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20050514220419/http://www.bts.gov/publications/highlights_of_the_2001_national_household_travel_survey/pdf/entire.pdf |archive-date=May 14, 2005 |access-date=September 1, 2008 |publisher=[[Bureau of Transportation Statistics]] }}</ref> [[نيو يارڪ سٽي ڪمپٽرولر]] موجب، نيو يارڪ شهر واري علائقي جا مزدور ۽ ملازم سراسري طور هر هفتي 6 ڪلاڪ ۽ 18 منٽ ڪم تي اچڻ وڃڻ ۾ گذارين ٿا، جيڪو آمريڪا جي وڏن شهرن ۾ سڀ کان ڊگهو اوسط سفر وقت آهي.<ref>{{cite report |url=http://comptroller.nyc.gov/wp-content/uploads/documents/Longest_Work_Weeks_March_2015.pdf |title=The Hardest Working Cities |date=March 2015 |publisher=[[New York City Comptroller|Office of the New York City Comptroller]] }}</ref> نيو يارڪ آمريڪا جو واحد شهر آهي جتي گهڻائي، يعني 52 سيڪڙو گهرن، وٽ ڪار ناهي؛ مينهٽن جي رهاڪن مان رڳو 22 سيڪڙو ڪار رکن ٿا.<ref>{{cite web |last1=Weinberger |first1=Rachel |last2=Kaehny |first2=John |last3=Rufo |first3=Matthew |year=2010 |title=U.S. Parking Policies: An Overview of Management Strategies |url=http://www.infrastructureusa.org/wp-content/uploads/2010/03/itdp_parking_fullreport.pdf |access-date=June 11, 2011 |publisher=[[Institute for Transportation and Development Policy]] |page=62 |quote=نيو يارڪ شهر آمريڪا جو سڀ کان وڏو، سڀ کان وڌيڪ گنجان ۽ عوامي آمدرفت ۽ پيادل سفر ڏانهن مائل شهر آهي. اهو آمريڪا جو واحد شهر آهي جتي گهڻائي گهرن وٽ ڪار ناهي. ان جي باوجود، ڪرب سائيڊ پارڪنگ ميٽرن کي گهٽ اگهه ڏيڻ ۽ گهٽ استعمال ڪرڻ جي لحاظ کان نيو يارڪ اڃا به گهڻو ڪري روايتي آمريڪي شهر جهڙو آهي.... قومي سطح تي 90 سيڪڙو گهرن وٽ گاڏيون آهن. نيو يارڪ واسين ۾ اهو انگ 48 سيڪڙو آهي، جڏهن ته مينهٽن جي رهاڪن مان رڳو 22 سيڪڙو ڪار رکن ٿا. }}</ref> ماس ٽرانزٽ جي وڏي استعمال سبب نيو يارڪ واسي پنهنجي گهريلو آمدنيءَ جو قومي اوسط جي ڀيٽ ۾ گهٽ حصو آمدرفت تي خرچ ڪن ٿا، ۽ ٻين آمريڪي شهري علائقن جي ڀيٽ ۾ هر سال لڳ ڀڳ 19 ارب ڊالر آمدرفت خرچن ۾ بچائن ٿا.<ref>{{cite web |date=April 21, 2010 |title=New York City's Green Dividend |url=http://www.streetsblog.org/2010/04/21/sustainable-transport-saves-new-yorkers-19-billion-per-year/ |access-date=January 26, 2012 |publisher=CEOs for Cities |archive-date=November 1, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161101135006/http://www.streetsblog.org/2010/04/21/sustainable-transport-saves-new-yorkers-19-billion-per-year/ |url-status=dead }}</ref> نيو يارڪ شهر جو [[ڪميُوٽر ريل]] نيٽ ورڪ اتر آمريڪا جو سڀ کان وڏو آهي.<ref name="MTAinfo" /> شهر کي ان جي ڀرپاسي وارن علائقن سان ڳنڍيندڙ ريل نيٽ ورڪ ۾ [[لانگ آئلينڊ ريل روڊ]]، [[ميٽرو-نارٿ ريل روڊ]] ۽ [[نيو جرسي ٽرانزٽ ريل آپريشنز|نيو جرسي ٽرانزٽ]] شامل آهن. اهي گڏيل نظام [[گرانڊ سينٽرل ٽرمينل]] ۽ [[نيو يارڪ پين اسٽيشن]] تي گڏ ٿين ٿا، ۽ انهن ۾ 250 کان وڌيڪ اسٽيشنون ۽ 20 ريل لائينون شامل آهن.<ref name="MTAinfo" /> ڪوئنز ۾ اوچي ٽريڪ تي هلندڙ [[ايئر ٽرين JFK]]، [[جان ايف ڪينيڊي انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] کي نيو يارڪ سٽي سب وي ۽ لانگ آئلينڊ ريل روڊ سان ڳنڍي ٿي.<ref>[https://www.jfkairport.com/to-from-airport/public-transportation Public Transportation], [[John F. Kennedy International Airport]]. Accessed January 15, 2024.</ref> [[بين شهري ريل]] لاءِ نيو يارڪ شهر کي [[ايم ٽريڪ]] سروس فراهم ڪري ٿي. ايم ٽريڪ جي سڀ کان مصروف اسٽيشن وڏي فرق سان مينهٽن جي [[ويسٽ سائيڊ (مينهٽن)|ويسٽ سائيڊ]] تي واقع پين اسٽيشن آهي، جتان بوسٽن، فلاڊيلفيا ۽ واشنگٽن ڊي سي ڏانهن [[اتر اوڀر ڪوريڊور]] ذريعي ۽ ٻين اتر آمريڪي شهرن ڏانهن ڊگهي مفاصلي واريون ريل سروسون هلن ٿيون.<ref>{{cite web |title=National Fact Sheet Fiscal Year 2013 |url=http://www.amtrak.com/ccurl/826/406/Amtrak-National-Fact-Sheet-FY2013-rev.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150410143624/http://www.amtrak.com/ccurl/826/406/Amtrak-National-Fact-Sheet-FY2013-rev.pdf |archive-date=April 10, 2015 |access-date=April 20, 2015 |publisher=[[Amtrak]] }}</ref> [[اسٽيٽن آئلينڊ ريلوي]] جو تيز رفتار ريل نظام صرف اسٽيٽن آئلينڊ کي سروس ڏئي ٿو ۽ 24 ڪلاڪ هلندو آهي. [[سينٽ جارج ٽرمينل]] تان [[اسٽيٽن آئلينڊ فيري]] وسيلي مينهٽن تائين رسائي ملي ٿي.<ref>[https://new.mta.info/document/14061 Staten Island Railway Timetable], [[Metropolitan Transportation Authority]], effective January 2020. Accessed January 15, 2024. "MTA اسٽيٽن آئلينڊ ريلوي جي سروس سينٽ جارج ۽ ٽوٽن وِل ٽرمينلن جي وچ ۾ 24 ڪلاڪ هلندي آهي. سينٽ جارج ٽرمينل تي مسافر مينهٽن ڏانهن اسٽيٽن آئلينڊ فيري سان ڳانڍاپو حاصل ڪري سگهن ٿا."</ref> [[پاٿ (ريل نظام)|پاٿ]] ٽرين مڊٽائون ۽ لوئر مينهٽن کي نيو جرسي ۾ [[هوبوڪن ٽرمينل]] ۽ [[نيوارڪ پين اسٽيشن]] سان ڳنڍي ٿي، جڏهن ته اهي اسٽيشنون هڊسن درياهه پار [[ورلڊ ٽريڊ سينٽر اسٽيشن (PATH)|ورلڊ ٽريڊ سينٽر اوڪيولس]] سان به ڳنڍيل آهن.<ref>[https://www.panynj.gov/path/en/schedules-maps.html PATH Schedules and Maps], [[Port Authority of New York and New Jersey]]. Accessed January 15, 2024.</ref> نيو يارڪ سٽي سب وي وانگر PATH پڻ 24 ڪلاڪ هلندي آهي؛ اهڙيءَ طرح آمريڪا جي انهن پنج تيز رفتار ريل نظامن مان ٽي، جيڪي 24 ڪلاڪ سروس ڏين ٿا، مڪمل يا جزوي طور نيو يارڪ شهر ۾ واقع آهن.<ref>Cohn, Emily. [https://www.businessinsider.com/nyc-subway-runs-all-night-and-thats-why-its-great-2017-8 "Say what you want about the NYC subway—there's one thing that makes it much better than most other subways in the world"], ''[[Business Insider]]'', August 28, 2017. Accessed January 15, 2024. "ملڪ ۾ صرف پنج تيز رفتار ريل نظام 24 ڪلاڪ سروس ڏين ٿا، جن مان ٽي—سب وي، اسٽيٽن آئلينڊ ريلوي ۽ PATH—نيو يارڪ شهر کي سروس ڏين ٿا. شڪاگو جي 'L' نظام جون صرف ڪجهه لائينون 24/7 هلن ٿيون."</ref> [[گرانڊ سينٽرل ٽرمينل]] ريل پليٽفارمن جي تعداد ۽ قبضي هيٺ ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جي سڀ کان وڏي ريلوي اسٽيشن آهي.<ref name="GrandCentralLargestTrainStationWorld">{{cite web |title=10 things we bet you didn't know about Grand Central |publisher=Signum International AG |url=https://www.ef.com/wwen/blog/language/10-things-we-bet-you-didnt-know-about-grand-central/ |quote=گرانڊ سينٽرل ٽرمينل 49 ايڪڙن تي پکڙيل آهي، ان ۾ 44 پليٽفارم ۽ ٻن سطحن تي 67 ٽريڪ آهن. پليٽفارمن جي تعداد ۽ قبضي هيٺ ايراضيءَ جي لحاظ کان اهو دنيا جو سڀ کان وڏو ريلوي اسٽيشن آهي. }}</ref> نيو يارڪ شهر ۾ اربين ڊالرن جا [[هيوي ريل]] آمدرفت منصوبا تعمير هيٺ آهن، جن ۾ [[سيڪنڊ ايونيو سب وي]] پڻ شامل آهي.<ref>{{cite news |last=Dobnik |first=Verena |date=February 7, 2013 |title=NYC Transit Projects: East Side Access, Second Avenue Subway, And 7 Train Extension (PHOTOS) |work=[[HuffPost]] |url=https://huffingtonpost.com/2013/02/07/nyc-subway-underground-rail-second-avenue-subway_n_2637601.html |url-status=dead |access-date=August 15, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208120505/http://www.huffingtonpost.com/2013/02/07/nyc-subway-underground-rail-second-avenue-subway_n_2637601.html |archive-date=February 8, 2013 }}</ref> === هوائي آمدرفت === {{Main|نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقي ۾ هوابازي}} [[File:JFK_Aerial_Nov_14_2018.jpg|thumb|[[جان ايف ڪينيڊي بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڪوئنز]] ۾]] [[نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقي ۾ هوابازي|نيو يارڪ جو فضائي علائقو]] آمريڪا جو سڀ کان مصروف ۽ دنيا جي مصروف ترين هوائي رستن مان هڪ آهي. نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقي جا ٽي سڀ کان مصروف هوائي اڏا [[جان ايف ڪينيڊي بين الاقوامي هوائي اڏو]] (55.3 ملين مسافر)، [[نيوارڪ لبرٽي بين الاقوامي هوائي اڏو]] (43.6 ملين) ۽ [[لاگارڊيا هوائي اڏو]] (29.0 ملين) آهن؛ 2022ع ۾ انهن ٽنهي هوائي اڏن کي مجموعي طور 127.9 ملين مسافرن استعمال ڪيو.<ref>[https://www.panynj.gov/content/dam/airports/statistics/statistics-general-info/annual-atr/ATR_2022.pdf#page=39 ''2022 Air Traffic Report''], [[Port Authority of New York and New Jersey]], April 2023. Accessed January 15, 2024.</ref> 2023ع ۾ JFK ۽ نيوارڪ لبرٽي، بين الاقوامي هوائي مسافرن لاءِ آمريڪا جا ترتيبوار سڀ کان مصروف ۽ چوٿين نمبر تي مصروف گيٽ وي هئا.<ref>[https://www.transportation.gov/sites/dot.gov/files/2023-11/US%20International%20Air%20Passenger%20and%20Freight%20Statistics%20for%20June%202023.pdf ''U.S. InternationalAir Passenger and Freight Statistics June 2023''], [[United States Department of Transportation]], released November 2023. Accessed January 14, 2024. "جون 2023ع تي ختم ٿيندڙ سال لاءِ آمريڪا جا پنج وڏا مقرر بين الاقوامي مسافر گيٽ وي هوائي اڏا نيو يارڪ، نيو يارڪ (JFK)، ميامي، فلوريڊا (MIA)، لاس اينجلس، ڪيليفورنيا (LAX)، نيو يارڪ، نيو يارڪ (EWR)، ۽ شڪاگو، الينوائي (ORD) هئا."</ref> {{As of|2022}}, JFK 26.8 ملين بين الاقوامي مسافرن سان [[بين الاقوامي مسافرن جي لحاظ کان مصروف ترين هوائي اڏن جي فهرست|اتر آمريڪا جو سڀ کان مصروف بين الاقوامي مسافر هوائي اڏو]] هو.<ref>[https://airportscouncil.org/wp-content/uploads/2023/07/NAM-2022-Top-50.xlsx 2022 North American Airport Traffic Summary (Passenger)], [[Airports Council International]]. Accessed January 6, 2026.</ref> 2014ع ۾ ان وقت جي نائب صدر [[جو بائيڊن]] لاگارڊيا هوائي اڏي کي اهڙي هوائي اڏي سان ڀيٽيو هو جيڪو مسافرن کي "ڪنهن ٽين دنيا جي ملڪ" ۾ ڏسڻ لاءِ ملي سگهي ٿو. ان کان پوءِ لاگارڊيا هوائي اڏي تي وفاقي ۽ رياستي سهڪار سان 8 ارب آمريڪي ڊالرن جو وڏي پيماني تي جديدڪاري وارو منصوبو هلايو ويو، جنهن تحت پراڻين سهولتن کي جديد ٽرمينلن ۽ رستن سان تبديل ڪيو ويو.<ref>Reed, Ted. [https://airlineweekly.skift.com/2023/03/laguardia-airport-the-queens-miracle-from-loser-to-winner/ "In a Queens Miracle, New York LaGuardia Airport Goes From Loser to Winner"], ''Airline Weekly'', March 21, 2023. Accessed January 15, 2023. "2022ع جي ڏکئي سال دوران، وبا آمريڪي هوابازي صنعت جون ڪيتريون ڪمزوريون ظاهر ڪيون، پر ساڳئي وقت نيو يارڪ جي لاگارڊيا هوائي اڏي جي 8 ارب ڊالرن واري بحالي کي به ممڪن بڻايو.... تبديليءَ ۾ ٻه ٽرمينل ٻيهر تعمير ڪيا ويا، جن مان هر هڪ تي لڳ ڀڳ 4 ارب ڊالر خرچ آيو، ۽ تقريباً پنج ميل رستا پڻ ٻيهر ٺاهيا ويا."</ref><ref>McGeehan, Patrick. [https://www.nytimes.com/2015/07/28/nyregion/la-guardia-airport-to-be-rebuilt-by-2021-cuomo-and-biden-say.html "La Guardia Airport to Be Overhauled by 2021, Cuomo and Biden Say"], ''[[نيو يارڪ ٽائمز]]'', July 27, 2015. Accessed January 15, 2024. "هن چيو ته جڏهن فيبروري 2014ع ۾ مسٽر بائيڊن لاگارڊيا کي اهڙي شيءِ سان ڀيٽيو جيڪا مسافر کي 'ٽين دنيا جي ملڪ' ۾ ملي سگهي، تڏهن هن ان ڳالهه کي ذاتي طور ورتو."</ref><ref>via [[Associated Press]]. [https://www.nytimes.com/2014/02/07/nyregion/biden-compares-la-guardia-airport-to-third-world.html "Biden Compares La Guardia Airport to 'Third World'"], ''[[نيو يارڪ ٽائمز]]'', February 6, 2014. Accessed January 15, 2024. "نائب صدر جوزف آر. بائيڊن چيو ته نيو يارڪ جي لاگارڊيا هوائي اڏي کي وڏي بهتري جي ضرورت آهي—۽ اهو به نرم لفظن ۾. هن چيو ته جيڪڏهن ڪنهن ماڻهو جون اکيون ٻڌي کيس لاگارڊيا تي آندو وڃي ته هو سمجهندو ته پاڻ 'ڪنهن ٽين دنيا جي ملڪ' ۾ آهي."</ref><ref>[https://www.anewlga.com/about-the-project/ The Project], A Whole New LGA. Accessed January 15, 2024. "8 ارب ڊالرن واري هن منصوبي مان لڳ ڀڳ ٻه ٽيون حصو نجي فنانسنگ ۽ موجوده مسافر فيسن مان فراهم ڪيو ويو، ۽ منصوبي جي تعمير 2016ع ۾ شروع ٿي."</ref> [[پورٽ اٿارٽي آف نيو يارڪ اينڊ نيو جرسي]]، [[نيوبرگ، نيو يارڪ]] ڀرسان چوٿين هوائي اڏي [[اسٽيورٽ بين الاقوامي هوائي اڏو]] تي مسافرن جي گنجائش وڌائڻ لاءِ پڻ منصوبن کي اڳتي وڌايو آهي.<ref>{{cite web |last=Strunsky |first=Steve |date=May 31, 2012 |title=Stewart International Airport upgrade approved as Port Authority aims to increase passenger traffic |url=http://www.nj.com/news/index.ssf/2012/05/stewart_international_airport.html |access-date=July 30, 2012 |website=[[NJ.com]] |publisher=New Jersey On-Line LLC. }}</ref> نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقي ۾ ٻيا تجارتي هوائي اڏا [[لانگ آئلينڊ ميڪ آرٿر هوائي اڏو]]، [[ٽرينٽن–مرسر هوائي اڏو]] ۽ [[ويسٽ چيسٽر ڪائونٽي هوائي اڏو]] آهن. علائقي کي سروس ڏيندڙ مکيه عام هوابازي هوائي اڏو [[ٽيٽربورو هوائي اڏو]] آهي. === فيريون، ٽيڪسيون ۽ ٽرام === {{Main|اسٽيٽن آئلينڊ فيري|NYC Ferry|نيو يارڪ شهر جون ٽيڪسيون|روزويلٽ آئلينڊ ٽرام وي}} [[File:Spirit_of_America_-_Staten_Island_Ferry.jpg|thumb|[[اسٽيٽن آئلينڊ فيري]] [[مينهٽن]] ۽ [[اسٽيٽن آئلينڊ]] جي وچ ۾ روزاني مسافرن کي آڻي ۽ وٺي ٿي.]] اسٽيٽن آئلينڊ فيري دنيا جي سڀ کان مصروف فيري سروس آهي، جنهن جولاءِ 2015ع کان جون 2016ع تائين 23 ملين کان وڌيڪ مسافر کنيا. اها [[اسٽيٽن آئلينڊ]] ۽ [[لوئر مينهٽن]] جي وچ ۾ {{convert|5.2|mi|km|adj=on}} ڊگهي رستي تي 24 ڪلاڪ هلندي آهي.<ref>{{cite web |first=Anna |last=Sanders |date=September 20, 2016 |title=Staten Island Ferry ridershilip breaks record |url=http://www.silive.com/news/index.ssf/2016/09/staten_island_ferry_ridership.html |access-date=December 31, 2016 |publisher=[[SILive.com]] }}</ref><ref name="nycgov-official">{{Cite web |url=http://www.nyc.gov/html/dot/html/ferrybus/staten-island-ferry.shtml |title=Staten Island Ferry |publisher=[[New York City Department of Transportation]] |website=[[nyc.gov]] |date=September 18, 2017 }}</ref> ٻيون فيري خدمتون مينهٽن کي شهر ۽ ميٽروپوليٽن علائقي جي ٻين حصن سان ڳنڍين ٿيون. [[NYC Ferry]]، جيڪا [[NYCEDC]] جي هڪ شروعات آهي ۽ جنهن جون رٿيل لائينون پنجن ئي بوروئن تائين وڃڻ لاءِ تيار ڪيون ويون، 2017ع ۾ شروع ٿي.<ref>{{cite web |first=Zoe |last=Rosenberg |date=April 17, 2017 |title=First of New York's citywide ferries arrives in Brooklyn Bridge Park |url=http://ny.curbed.com/2017/4/17/15326348/nyc-ferry-routes-times |archive-url=https://web.archive.org/web/20170418082618/http://ny.curbed.com/2017/4/17/15326348/nyc-ferry-routes-times |url-status=dead |archive-date=April 18, 2017 |access-date=April 17, 2017 |publisher=[[Curbed]] New York, [[Vox Media]] }}</ref> رنگ ۽ [[ٽيڪسي ميڊيلين]] ذريعي سڃاتل شهر جون 13,587 پيليون ٽيڪسيون اهي واحد گاڏيون آهن، جن کي سڄي شهر ۾ روڊ تان هٿ ڏئي روڪيندڙ مسافر کڻڻ جي قانوني اجازت آهي.<ref>[https://www.nyc.gov/site/tlc/businesses/yellow-cab.page Yellow Cab], [[New York City Taxi and Limousine Commission]]. Accessed January 14, 2024. "ٽيڪسي ڪيب واحد گاڏيون آهن جن کي نيو يارڪ شهر ۾ ڪٿي به روڊ تان سڏيندڙ ۽ اڳواٽ بڪ ڪيل مسافر کڻڻ جو حق حاصل آهي. قانون موجب نيو يارڪ شهر ۾ 13,587 ٽيڪسيون آهن ۽ هر ٽيڪسي تي ميڊيلين لڳل هجڻ ضروري آهي."</ref> سيبي سائي رنگ جون [[بورو ٽيڪسي]]ون [[اپر مينهٽن]] ۽ چئن ٻاهرين بوروئن ۾ روڊ تان مسافر کڻي سگهن ٿيون.<ref>[https://www.nyc.gov/site/tlc/businesses/green-cab.page Green Cab], [[New York City Taxi and Limousine Commission]]. Accessed January 14, 2024. "اسٽريٽ-هيل لِوريز، جن کي گرين ڪيب به چيو وڃي ٿو، اهڙيون ڪرائي واريون گاڏيون آهن جن کي روڊ تان مسافر کڻڻ جي اجازت آهي. ان جي بدلي ۾ انهن کي ويسٽ 110هين اسٽريٽ ۽ ايسٽ 96هين اسٽريٽ کان ڏکڻ واري Hail Exclusionary Zone ۾ ڪم ڪرڻ جي اجازت ناهي."</ref> گهڻي عرصي تائين پيلي ٽيڪسين جي بالادستي کان پوءِ [[اوبر]] ۽ [[لفٽ]] جهڙين [[ڪرائي تي هلندڙ گاڏي|هاءِ-واليوم فار-هائر گاڏين]] ڊسمبر 2016ع کان شهر ۾ سفرن جو سڀ کان وڏو حصو حاصل ڪرڻ شروع ڪيو؛ ان وقت فار-هائر گاڏين ۽ ٽيڪسين ٻنهي لڳ ڀڳ 10.5 ملين سفر ڪيا هئا. آڪٽوبر 2023ع تائين 78,000 فار-هائر گاڏين 20.3 ملين سفر ڪيا، جڏهن ته پيلي ٽيڪسين ۾ 3.5 ملين سفر ٿيا.<ref>[https://tlcpolicy.maps.arcgis.com/apps/instant/portfolio/index.html?appid=be00fce0963540628e37fd7c75a6d386 TLC Factbook], [[New York City Taxi and Limousine Commission]], updated December 18, 2023. Accessed January 13, 2024.</ref><ref>[https://www.nyc.gov/office-of-the-mayor/news/597-23/mayor-adams-tlc-new-rules-require-city-s-rideshare-vehicles-be-zero-emission- "Mayor Adams, TLC Announce New Rules to Require City's Rideshare Vehicles to be Zero-Emission, Wheelchair Accessible by 2030"], [[Mayor of New York City]] [[Eric Adams]], August 16, 2023. Accessed January 14, 2024. "اوبر ۽ لفٽ گڏجي نيو يارڪ شهر جي لڳ ڀڳ 78,000 گاڏين واري هاءِ-واليوم فار-هائر فليٽ جو حصو آهن ۽ ٻنهي 2030ع تائين پنهنجي فليٽ کي وڌيڪ ماحول دوست بڻائڻ جو عزم ڪيو آهي."</ref> [[روزويلٽ آئلينڊ ٽرام وي]] هڪ [[فضائي ٽرام وي]] آهي، جيڪا 1976ع ۾ هلڻ شروع ٿي.<ref>[https://rioc.ny.gov/169/History History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260107175540/https://rioc.ny.gov/169/History |date=2026-01-07 }}, [[Roosevelt Island Operating Corporation]]. Accessed January 13, 2024. "اصل روزويلٽ آئلينڊ فضائي ٽرام وي—آمريڪا ۾ شهري آمدرفت لاءِ استعمال ٿيندڙ پهرين ٽرام—مئي 1976ع ۾ کوليو ويو."</ref> اها هر سال لڳ ڀڳ 2 ملين مسافرن کي [[روزويلٽ آئلينڊ]] ۽ مينهٽن جي [[59هين اسٽريٽ (مينهٽن)|59هين اسٽريٽ]] ۽ [[سيڪنڊ ايونيو (مينهٽن)|سيڪنڊ ايونيو]] جي وچ ۾ {{Convert|3140|ft}} فاصلو طئي ڪرائي ٿي.<ref>[https://rioc.ny.gov/173/Aerial-Tramway-Vital-Statistics Aerial Tramway Vital Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220705192206/https://rioc.ny.gov/173/Aerial-Tramway-Vital-Statistics |date=2022-07-05 }}, [[Roosevelt Island Operating Corporation]]. Accessed January 13, 2024. "ٽرام مينهٽن واري اسٽيشن، جيڪا 2nd Avenue تي 59هين ۽ 60هين اسٽريٽن جي وچ ۾ آهي، ۽ روزويلٽ آئلينڊ واري ٽرام اسٽيشن جي وچ ۾ هلندي آهي. اها 3,140 فوٽ جو فاصلو وڌ ۾ وڌ 17 ميل في ڪلاڪ جي رفتار سان ٽن منٽن کان گهٽ وقت ۾ طئي ڪري ٿي.... نظام هر سال ٻه ملين کان وڌيڪ مسافر کڻي ٿو."</ref> === سائيڪلنگ نيٽ ورڪ === {{Main|نيو يارڪ شهر ۾ سائيڪلنگ}} [[File:Citi_bike_(10414610734).jpg|thumb|[[سٽي بائيڪ]] سائيڪل شيئرنگ سروس، جيڪا مئي 2013ع ۾ شروع ٿي]] نيو يارڪ شهر ۾ سائيڪل هلائڻ جون حالتون گڏيل نوعيت جون آهن؛ شهر جي وڏي گنجان آبادي، نسبتاً هموار زمين، روڪ-هل واري ڳري ٽريفڪ، ۽ وڏي انگ ۾ پيادل هلندڙ ماڻهو سائيڪلنگ تي اثرانداز ٿين ٿا. شهر جي وڏي سائيڪل سوار آبادي ۾ [[روزمره سائيڪلنگ|روزمره ڪم لاءِ سائيڪل هلائيندڙ]]، جهڙوڪ پهچ ۽ ميسينجر خدمتن جا ورڪر؛ تفريحي [[سائيڪلنگ ڪلب]]؛ ۽ وڌندڙ انگ ۾ [[سائيڪل ذريعي ڪم تي ويندڙ|ڪميُوٽر سائيڪل سوار]] شامل آهن. نيو يارڪ شهر ۾ سائيڪلنگ جي مقبوليت وڌي رهي آهي؛ 2022ع ۾ لڳ ڀڳ 61,200 ماڻهو روزانو ڪم تي وڃڻ لاءِ سائيڪل استعمال ڪندا هئا ۽ روزاني سائيڪل سفرن جو انگ لڳ ڀڳ 610,000 هو، جيڪي ٻئي انگ گذريل ڏهاڪي جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ٻيڻا هئا.<ref name="NYCcycling" /> {{As of|2022||df=}}, نيو يارڪ شهر ۾ {{convert|1525|mi|km}} [[سائيڪل لين]] موجود هئا، جن مان {{Convert|644|mi||abbr=}} الڳ ڪيل يا "محفوظ" سائيڪل لين هئا.<ref name="NYCcycling">[https://www.nyc.gov/html/dot/html/bicyclists/cyclinginthecity.shtml Cycling in the City], [[New York City Department of Transportation]]. Accessed January 14, 2024. "2022ع تائين نيو يارڪ شهر ۾ 1,525 لين-ميل سائيڪل لين ۽ 644 لين-ميل محفوظ سائيڪل لين لڳايا ويا هئا."</ref> === گهٽيون ۽ شاهراهون === [[File:Manhattanhenge 2016-07-12-FRD.png|thumb|upright=0.8|12 جولاءِ 2016ع تي [[42هين اسٽريٽ (مينهٽن)|42هين اسٽريٽ]] تي سياح [[مينهٽن هينج]] جو نظارو ڪندي]] گهٽيون پڻ شهر جي سڃاڻپ جو هڪ اهم حصو آهن. نيو يارڪ کي شهري موٽر گاڏين جي [[ٽريفڪ جي گنجائش|ٽريفڪ جام]] جي لحاظ کان دنيا ۾ سڀ کان اڳتي قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="NYCCongestion">{{cite web |url=https://www.economist.com/united-states/2024/11/21/congestion-pricing-in-new-york-gets-the-go-ahead-after-all-maybe |title=Congestion pricing in New York gets the go-ahead after all. Maybe |publisher=[[The Economist]] |date=November 21, 2024 |access-date=November 21, 2024 |quote=گهڻن ڏينهن تي ٽريفڪ انتهائي خراب هوندي آهي، جڏهن ته 900,000 کان وڌيڪ گاڏيون مينهٽن جي مرڪزي ڪاروباري ضلعي ۾ داخل ٿين ٿيون. ٽريفڪ ڊيٽا ڪمپني INRIX موجب، جائزو ورتل شهرن مان نيو يارڪ شهري ٽريفڪ گنجائش ۾ دنيا ۾ پهرين نمبر تي آهي، جتي اوسط ڊرائيور هر سال 101 ڪلاڪ بيهڻ ۾ گذاري ٿو.}}</ref> [[1811ع جو ڪمشنرز پلان]] شهر جي جسماني ترقيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو. نيو يارڪ شهر وٽ فري ويز ۽ [[پارڪ وي]]ز جو وسيع ڄار آهي، جيڪو شهر جي بوروئن کي هڪ ٻئي سان ۽ [[اتر نيو جرسي]]، ويسٽ چيسٽر ڪائونٽي، لانگ آئلينڊ ۽ ڏکڻ اولهه [[ڪنيڪٽيڪٽ]] سان [[نيو يارڪ شهر جا پل ۽ سرنگهون|پلن ۽ سرنگهن]] ذريعي ڳنڍي ٿو. ڇاڪاڻ ته اهي شاهراهون لکين ٻاهرين بوروئن ۽ مضافاتي علائقن جي ماڻهن کي مينهٽن ڏانهن روزاني سفر ڪرائين ٿيون، ان ڪري ڊرائيورن جو خاص طور [[رش آور]] دوران ڪلاڪن تائين ڳري ٽريفڪ ۾ ڦاسي وڃڻ عام ڳالهه آهي.<ref>{{cite news |url=https://ny.curbed.com/2019/8/15/20807470/nyc-streets-dot-mobility-report-congestion |archive-url=https://web.archive.org/web/20190816022547/https://ny.curbed.com/2019/8/15/20807470/nyc-streets-dot-mobility-report-congestion |url-status=dead |archive-date=August 16, 2019 |title=New York City's streets are 'more congested than ever': report |first1=Amy |last1=Plitt |first2=Valeria |last2=Ricciulli |work=[[Curbed]] |date=August 15, 2019 |access-date=January 16, 2022 }}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.crainsnewyork.com/op-ed/solving-citys-traffic-nightmares |title=Solving the city's traffic nightmares |first=Jason M. |last=Barr |work=[[Crain Communications]] |date=September 5, 2019 |access-date=January 16, 2022 }}</ref> [[نيو يارڪ شهر ۾ ڪانجيسشن پرائسنگ]]، جيڪو آمريڪا ۾ پنهنجي نوعيت جو پهريون پروگرام آهي،<ref>{{Cite web|url=https://www.mta.info/project/CBDTP|title=Central Business District Tolling Program|website=MTA}}</ref> جنوري 2025ع ۾ لاڳو ڪيو ويو. اهو [[60هين اسٽريٽ (مينهٽن)|60هين اسٽريٽ]] کان ڏکڻ مينهٽن واري علائقي ۾ داخل ٿيندڙ اڪثر موٽر گاڏين تي لاڳو ٿئي ٿو، ۽ ان جو مقصد روزاني مسافرن کي [[تيز رفتار عوامي آمدرفت]] استعمال ڪرڻ ڏانهن همٿائڻ آهي.<ref name=ManhattanCongestionPricing>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2025/01/04/nyregion/congestion-pricing-nyc.html|title=Welcome to the Congestion Zone: New York Toll Program Is Set to Begin|author=Winnie Hu and Ana Ley|newspaper=[[The New York Times]]|date=January 4, 2025|access-date=January 4, 2025}}</ref> آمريڪا جي باقي حصن جي ابتڙ، نيو يارڪ رياست هڪ ملين کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن ۾ [[ڳاڙهي بتيءَ تي موڙ|ڳاڙهي بتيءَ تي موڙڻ]] کي منع ڪري ٿي، جنهن جو مقصد ٽڪراءَ گهٽائڻ ۽ پيادل ماڻهن جي حفاظت وڌائڻ آهي. تنهن ڪري نيو يارڪ شهر ۾ ڳاڙهي بتيءَ تي هر قسم جو موڙ غيرقانوني آهي، سواءِ انهن هنڌن جي جتي خاص نشاني اهڙي موڙ جي اجازت ڏئي.<ref>{{cite web |title=Chapter 4: Traffic Control |date=November 25, 2013 |url=https://dmv.ny.gov/about-dmv/chapter-4-traffic-control-2 |publisher=[[New York State Department of Motor Vehicles]] |access-date=January 16, 2022 }}</ref> === پل ۽ سرنگهون === {{Further|نيو يارڪ شهر جي پلن ۽ سرنگهن جي فهرست|1811ع جو ڪمشنرز پلان}} [[File:Manhattan and Brooklyn bridges on the East River, New York City, 1981.jpg|thumb|[[ايسٽ درياهه]] تي [[مينهٽن پل]] ۽ [[بروڪلن پل]]]] مينهٽن ۽ اسٽيٽن آئلينڊ جا بورو ساڳين نالن وارن ٻيٽن تي واقع آهن، جڏهن ته ڪوئنز ۽ بروڪلن وڏي [[لانگ آئلينڊ]] جي اولهندي ڇيڙي تي آهن، ۽ برونڪس نيو يارڪ رياست جي مکيه خشڪيءَ تي واقع آهي. مينهٽن ٻيٽ کي ٻاهرين بوروئن ۽ نيو جرسي سان پلن ۽ سرنگهن جي هڪ وسيع ڄار ذريعي ڳنڍيو ويو آهي. 14 لين وارو [[جارج واشنگٽن پل]]، جيڪو هڊسن درياهه مٿان مينهٽن کي نيو جرسي سان ڳنڍي ٿو، دنيا جو سڀ کان مصروف موٽر گاڏين وارو پل آهي.<ref name="gwbridge">{{cite web |title=Port Authority of New York and New Jersey—George Washington Bridge |url=https://www.panynj.gov/bridges-tunnels/en/george-washington-bridge.html |publisher=[[Port Authority of New York and New Jersey]] |access-date=January 16, 2022 }}</ref><ref name="gwbridgepainters">{{cite news |first1=Bod |last1=Woodruff |first2=Lana |last2=Zak |first3=Stephanie |last3=Wash |date=November 20, 2012 |title=GW Bridge Painters: Dangerous Job on Top of the World's Busiest Bridge |url=https://abcnews.go.com/US/george-washington-bridge-painters-dangerous-job-top-worlds/story?id=17771877 |work=[[ABC News (United States)|ABC News]] |access-date=January 16, 2022 }}</ref> [[ويرازانو–نيروز پل]]، جيڪو بروڪلن ۽ اسٽيٽن آئلينڊ جي وچ ۾ [[دي نيروز]] تي پکڙيل آهي، آمريڪائن جو سڀ کان ڊگهو [[سسپينشن پل]] ۽ دنيا جي ڊگهن سسپينشن پلن مان هڪ آهي.<ref name="infoplease.com">{{cite web |title=The Top Ten: Longest Suspension Bridges in the World |url=http://www.infoplease.com/toptens/worldsuspbridges.html |website=Infoplease |access-date=September 7, 2012 |publisher=Pearson Education |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121113220448/http://www.infoplease.com/toptens/worldsuspbridges.html |archive-date=November 13, 2012 }}</ref><ref name="Verrazano-Narrows Bridge">{{cite web |title=Verrazano-Narrows Bridge |url=http://www.nycroads.com/crossings/verrazano-narrows/ |website=NYCRoads |access-date=September 7, 2012 |publisher=Eastern Roads }}</ref> پنهنجي پٿر جي نو-گوٿڪ سسپينشن ٽاورن سان [[بروڪلن پل]] شهر جي هڪ علامتي اڏاوت آهي؛ 1883ع ۾ کولڻ وقت اهو پهريون اسٽيل-تار وارو سسپينشن پل هو، ۽ 1903ع تائين دنيا جو سڀ کان ڊگهو سسپينشن پل رهيو.<ref>"[https://www.loc.gov/item/today-in-history/june-12/ Today in History – June 12: Roebling and the Brooklyn Bridge]", [[Library of Congress]]. Accessed July 30, 2023. "بروڪلن پل، روئبلنگ جي آخري ۽ سڀ کان وڏي ڪاميابي، نيو يارڪ جي ايسٽ درياهه مٿان پکڙيل آهي ۽ مينهٽن کي بروڪلن سان ڳنڍي ٿو. جڏهن 1883ع ۾ اهو مڪمل ٿيو، تڏهن ان جا وڏا پٿريلا ٽاور ۽ انهن جي وچ ۾ 1,595.5 فوٽ ڊگهو مکيه اسپان ان کي وڏي فرق سان دنيا جو سڀ کان ڊگهو سسپينشن پل بڻائيندا هئا."</ref><ref>"[https://www.asce.org/about-civil-engineering/history-and-heritage/historic-landmarks/williamsburg-bridge Williamsburg Bridge]", [[American Society of Civil Engineers]]. Accessed July 30, 2023. "1903ع ۾ کولڻ وقت وليمزبرگ پل جو 1,600 فوٽ ڊگهو مکيه اسپان دنيا جو سڀ کان ڊگهو سسپينشن اسپان بڻيو، جنهن ويجهي بروڪلن پل کي صرف 4.5 فوٽن جي فرق سان پوئتي ڇڏيو."</ref> [[ڪوئنزبورو پل]] 1909ع کان 1917ع تائين "اتر آمريڪا جو سڀ کان ڊگهو [[ڪينٽيليور پل|ڪينٽيليور اسپان]]" هو.<ref>"[https://www.asce.org/about-civil-engineering/history-and-heritage/historic-landmarks/queensboro-bridge Queensboro Bridge]", [[American Society of Civil Engineers]]. Accessed July 30, 2023. "ڪوئنزبورو پل 1909ع کان 1917ع تائين اتر آمريڪا جو سڀ کان ڊگهو ڪينٽيليور اسپان (1,182 فوٽ) هو، جيستائين ڪيوبيڪ پل کوليو ويو، ۽ 1930ع تائين آمريڪا ۾ سڀ کان ڊگهو رهيو."</ref> [[مينهٽن پل]]، جيڪو 1909ع ۾ کوليو ويو، "جديد سسپينشن پلن جو اڳواڻ سمجهيو وڃي ٿو"، ۽ ان جي ڊيزائن 20هين صديءَ جي شروعات ۾ تعمير ٿيل "وڏن ڊگهي-اسپان سسپينشن پلن لاءِ نموني طور ڪم ڪيو".<ref>"[https://www.ascemetsection.org/committees/history-and-heritage/landmarks/manhattan-bridge Manhattan Bridge]", [[American Society of Civil Engineers]] Metropolitan Section. Accessed July 30, 2023. "ڊيفليڪشن ٿيوري استعمال ڪندڙ پهريون سسپينشن پل هئڻ سبب ان کي جديد سسپينشن پلن جو اڳواڻ سمجهيو وڃي ٿو، ۽ ان جي ڊيزائن ويهين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ تعمير ٿيل وڏن ڊگهي-اسپان سسپينشن پلن لاءِ نموني طور ڪم ڪيو."</ref> [[ٿروگز نيڪ پل]] ۽ [[وائيٽ اسٽون پل]] ڪوئنز ۽ برونڪس کي ڳنڍين ٿا، جڏهن ته [[ٽرايبورو پل]] مينهٽن، ڪوئنز ۽ برونڪس کي پاڻ ۾ ڳنڍي ٿو. [[File:Lincoln_Manh_portal_9-38_jeh.JPG|thumb|[[لنڪن سرنگهه]]]] [[لنڪن سرنگهه]]، جيڪا هڊسن درياهه جي هيٺان نيو جرسي ۽ مڊٽائون مينهٽن جي وچ ۾ روزانو 120,000 گاڏيون کڻي ٿي، دنيا جي سڀ کان مصروف موٽر گاڏين واري سرنگهه آهي.<ref>{{cite web |title=Lincoln Tunnel Historic Overview |url=http://www.nycroads.com/crossings/lincoln/ |website=NYCRoads |access-date=August 13, 2014 |publisher=Eastern Roads }}</ref> سرنگهه کي پل جي بدران ان لاءِ تعمير ڪيو ويو ته جيئن نيو يارڪ هاربر مان گذرندڙ ۽ هڊسن درياهه ذريعي مينهٽن جي بندرگاهن ڏانهن ويندڙ وڏن مسافر ۽ [[مال بردار جهاز]]ن جي اچ وڃ بنا رڪاوٽ جاري رهي. [[هالينڊ سرنگهه]]، جيڪا لوئر مينهٽن کي [[جرسي سٽي، نيو جرسي]] سان ڳنڍي ٿي، 1927ع ۾ کولڻ وقت دنيا جي پهرين مشيني وائنٽيليشن واري موٽر گاڏين جي سرنگهه هئي.<ref>"[http://www.nycroads.com/crossings/holland/ Holland Tunnel (I-78)]". Nycroads.com. Retrieved April 12, 2014.</ref><ref>{{cite web |title=Holland Tunnel |url=http://tps.cr.nps.gov/nhl/detail.cfm?ResourceId=2176&ResourceType=Structure |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140629011542/http://tps.cr.nps.gov/nhl/detail.cfm?ResourceId=2176&ResourceType=Structure |archive-date=June 29, 2014 |access-date=August 13, 2014 |work=National Historic Landmark Quicklinks |publisher=[[National Park Service]] }}</ref> [[ڪوئنز–مڊٽائون سرنگهه]]، جيڪا مينهٽن کي ڪوئنز ۽ بروڪلن سان ڳنڍيندڙ پلن تي ٽريفڪ جي دٻاءَ کي گهٽائڻ لاءِ ٺاهي وئي، 1940ع ۾ مڪمل ٿيڻ وقت پنهنجي دور جو سڀ کان وڏو غيروفاقي منصوبو هو.<ref>{{cite web |title=Queens-Midtown Tunnel Historic Overview |url=http://www.nycroads.com/crossings/queens-midtown/ |access-date=August 13, 2014 |publisher=Eastern Roads }}</ref> [[بروڪلن–بيٽري سرنگهه]]، جنهن جو سرڪاري نالو [[هيو ايل ڪيري سرنگهه]] آهي، اتر آمريڪا جي سڀ کان ڊگهي مسلسل پاڻي هيٺان موٽر گاڏين واري سرنگهه آهي، جيڪا [[بيٽري پارڪ]] جي هيٺان گذري [[فنانشل ڊسٽرڪٽ، مينهٽن]] کي [[ريڊ هوڪ، بروڪلن]] سان ڳنڍي ٿي.<ref>[https://new.mta.info/bridges-and-tunnels/about/hugh-l-carey-tunnel Hugh L. Carey Tunnel], [[Metropolitan Transportation Authority]], updated July 10, 2023. Accessed January 16, 2024. "جڏهن هيو ايل ڪيري سرنگهه، جيڪا اڳ بروڪلن-بيٽري سرنگهه جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي، 1950ع ۾ کولي وئي، تڏهن اها اتر آمريڪا جي سڀ کان ڊگهي مسلسل پاڻي هيٺان موٽر گاڏين واري سرنگهه هئي. اها اڄ به اهڙي ئي آهي.... بروڪلن واري پاسي ڏکڻ بروڪلن جي آبادي آهي، جنهن ۾ ريڊ هوڪ، ڪولمبيا ٽيرس، ڪيرول گارڊنز، ڪوبل هِل ۽ بوئرم هِل جا علائقا شامل آهن.... مينهٽن واري ڇيڙي کان سرنگهه وال اسٽريٽ علائقي، سائوٿ اسٽريٽ سي پورٽ، سٽي هال/سِوڪ سينٽر، بيٽري پارڪ سٽي، ورلڊ ٽريڊ سينٽر سائيٽ ۽ ورلڊ فنانشل سينٽر ڏانهن وڃي ٿي."</ref> == حڪومت ۽ سياست == {{Main|نيو يارڪ شهر جي حڪومت|نيو يارڪ شهر جي سياست|نيو يارڪ شهر ۾ چونڊون}} === حڪومت === [[File:New_York_City_Hall_exterior,_October_2016.jpg|thumb|[[نيو يارڪ سٽي هال]]]] نيو يارڪ شهر هڪ [[ميٽروپوليٽن ميونسپلٽي]] آهي، جنهن ۾ [[طاقتور ميئر|طاقتور ميئر–ڪائونسل طرز جي حڪومت]] قائم آهي.<ref>{{cite web |title=Forms of Municipal Government |url=http://www.nlc.org/build-skills-networks/resources/cities-101/forms-of-municipal-government |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118035924/http://www.nlc.org/build-skills-networks/resources/cities-101/forms-of-municipal-government |archive-date=January 18, 2012 |access-date=February 10, 2012 |publisher=[[National League of Cities]] }}</ref> شهري حڪومت سرڪاري تعليم، اصلاحي ادارن، عوامي سلامتي، تفريحي سهولتن، صفائي، پاڻي جي فراهمي ۽ فلاحي خدمتن جي ذميوار آهي. [[نيو يارڪ سٽي ڪائونسل|سٽي ڪائونسل]] 51 ڪائونسل ميمبرن تي مشتمل هڪ [[هڪ ايواني]] ادارو آهي، جن جا تڪ جاگرافيائي آباديءَ جي حدن مطابق مقرر ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=About the Council |url=http://www.nyccouncil.info/html/actioncenter/moved.cfm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071208230244/http://www.nyccouncil.info/html/actioncenter/moved.cfm |archive-date=December 8, 2007 |access-date=June 6, 2007 |publisher=[[New York City Council]] }}</ref> [[نيو يارڪ شهر جو ميئر|ميئر]] ۽ ڪائونسل ميمبرن جو هر مدو چار سال هوندو آهي، ۽ لڳاتار ٻن [[مدي جي حد|مدن]] تائين عهدي تي رهڻ جي حد مقرر آهي،<ref>{{cite news |last1=Chan |first1=Sewell |last2=Hicks |first2=Jonathan P. |date=October 23, 2008 |title=Council Votes, 29 to 22, to Extend Term Limits |newspaper=[[The New York Times]] |url=http://cityroom.blogs.nytimes.com/2008/10/23/council-to-debate-term-limits-change/ |access-date=February 13, 2012 }}</ref> جيڪا چار سالن جي وقفي کان پوءِ ٻيهر شروع ٿي سگهي ٿي. ''[[نيو يارڪ سٽي ايڊمنسٽريٽو ڪوڊ]]''، ''[[نيو يارڪ سٽي رولز]]'' ۽ ''[[دي سٽي رڪارڊ]]'' ترتيبوار مقامي قانونن جو ڪوڊ، ضابطن جو مجموعو ۽ سرڪاري جرنل آهن.<ref>{{cite book |last1=Gibson |first1=Ellen M. |url=https://www.wshein.com/media/samples/5268.pdf |title=Gibson's New York Legal Research Guide |last2=Manz |first2=William H. |publisher=Wm. S. Hein Publishing |year=2004 |isbn=978-1-57588-728-9 |edition=3rd |pages=450, 458, 473 |lccn=2004042477 |oclc=54455036 }}</ref><ref>{{cite news |last=Durkin |first=Erin |date=May 26, 2014 |title=Councilman Ben Kallos wants city to publish government notices on its website |newspaper=[[New York Daily News]] |location=New York |url=https://www.nydailynews.com/new-york/post-city-notices-website-councilman-article-1.1806264 |url-status=live |access-date=July 23, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011010531/http://www.nydailynews.com/new-york/post-city-notices-website-councilman-article-1.1806264 |archive-date=October 11, 2017 }}</ref> هر بورو رياست جي [[Unified Court System|گڏيل عدالتي نظام]] جي هڪ [[عدالتي ضلعو|عدالتي ضلعي]] سان هم حد آهي. [[نيو يارڪ سٽي ڪرمنل ڪورٽ|ڪرمنل ڪورٽ]] ۽ [[نيو يارڪ سٽي سول ڪورٽ|سول ڪورٽ]] مقامي عدالتون آهن، جڏهن ته [[نيو يارڪ سپريم ڪورٽ]] وڏن مقدمن ۽ اپيلن جي ٻڌڻي ڪري ٿي. مينهٽن ۾ [[نيو يارڪ سپريم ڪورٽ، اپيليٽ ڊويزن|سپريم ڪورٽ، اپيليٽ ڊويزن]] جو فرسٽ ڊپارٽمينٽ آهي، جڏهن ته بروڪلن ۾ سيڪنڊ ڊپارٽمينٽ آهي. ان کان سواءِ ڪيترائي عدالتي نظام کان ٻاهر [[انتظامي عدالت]]ون پڻ آهن، جيڪي ايگزيڪيوٽو ايجنسيون آهن ۽ رياستي گڏيل عدالتي نظام جو حصو ناهن. نيو يارڪ شهر ٻن مختلف [[آمريڪي ضلعي عدالتن]] جي وچ ۾ ورهايل آهي ۽ ٻنهي جي مکيه شاخن جي ميزباني پڻ ڪري ٿو: [[نيو يارڪ جي ڏاکڻي ضلعي لاءِ ضلعي عدالت]]، جنهن جي مکيه عدالت [[فولي اسڪوائر]]، مينهٽن ۾ آهي ۽ جنهن جي دائري اختيار ۾ مينهٽن ۽ برونڪس شامل آهن؛<ref>[https://www.nysd.uscourts.gov Welcome], [[District Court for the Southern District of New York]]. Accessed January 15, 2024. "آمريڪا جي نيو يارڪ ڏاکڻي ضلعي واري ضلعي عدالت جي دائري ۾ نيو يارڪ، برونڪس، ويسٽ چيسٽر، راڪلينڊ، پٽنم، اورينج، ڊچس ۽ سليوان ڪائونٽيون اچن ٿيون، ۽ جوري به انهن ئي ڪائونٽين مان چونڊي وڃي ٿي."</ref> ۽ [[نيو يارڪ جي اوڀرئين ضلعي لاءِ ضلعي عدالت]]، جنهن جي مکيه عدالت بروڪلن ۾ آهي ۽ جنهن جي دائري اختيار ۾ بروڪلن، ڪوئنز ۽ اسٽيٽن آئلينڊ شامل آهن.<ref>[https://www.nyed.uscourts.gov Home Page], [[District Court for the Eastern District of New York]]. Accessed January 15, 2024. "هن ضلعي ۾ ڪنگز، ناسو، ڪوئنز، رچمنڊ ۽ سفولڪ ڪائونٽيون شامل آهن، ۽ برونڪس ۽ نيو يارڪ ڪائونٽين جي پاڻيءَ تي ڏاکڻي ضلعي سان گڏيل دائرو اختيار پڻ رکي ٿو."</ref> [[آمريڪا جي سيڪنڊ سرڪٽ لاءِ اپيل عدالت]] ۽ [[آمريڪا جي بين الاقوامي واپار واري عدالت]] پڻ فولي اسڪوائر ۾ قائم آهن.<ref>[https://www.ca2.uscourts.gov/about_the_court.html About the Court], [[U.S. Court of Appeals for the Second Circuit]]. Accessed January 15, 2024. "سيڪنڊ سرڪٽ ڪورٽ آف اپيلز نيو يارڪ شهر جي لوئر مينهٽن ۾ ٿرگڊ مارشل يو ايس ڪورٽ هائوس ۾ ويهي ٿي."</ref><ref>[https://www.cit.uscourts.gov/court-info/court-locations Court Address & Directory], [[U.S. Court of International Trade]]. Accessed January 15, 2024.</ref> === سياست === [[File:Zohran Mamdani 05.25.25 (b) (cropped).jpg|thumb|[[زهران ممداني]]، نيو يارڪ شهر جو موجوده ۽ 112هون [[نيو يارڪ شهر جو ميئر|ميئر]]|alt=ميئر زهران ممداني ڪاري سوٽ ۾ مرڪندي]] شهر جو ميئر [[زهران ممداني]] آهي، جيڪو [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (آمريڪا)|ڊيموڪريٽ]] ۽ [[ڊيموڪريٽڪ سوشلسٽ]] آهي ۽ [[2025ع نيو يارڪ شهر ميئر چونڊ|نومبر 2025ع جي چونڊ]] ۾ ڪامياب ٿيو. ممداني 1 جنوري 2026ع تي اڌ رات کان ٿوري دير پوءِ هڪ خانگي تقريب ۾ عهدو سنڀاليو.<ref>{{Cite web |date=2025-11-05 |title=Mamdani seals remarkable victory - but real challenges await |url=https://www.bbc.com/news/articles/cly4kr8gzr2o |access-date=2025-11-05 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> ڊيموڪريٽڪ پارٽي شهر جي اڪثر سرڪاري عهدن تي غالب آهي. نومبر 2023ع تائين، شهر جي فعال رجسٽرڊ ووٽرن مان 67 سيڪڙو ڊيموڪريٽ ۽ 10.2 سيڪڙو [[ريپبلڪن پارٽي (آمريڪا)|ريپبلڪن]] هئا.<ref>[https://www.elections.ny.gov/NYSBOE/enrollment/county/county_Nov23.xlsx NYSVoter Enrollment by County, Party Affiliation and Status Voters Registered as of November 01, 2023] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20240116035832/https://www.elections.ny.gov/NYSBOE/enrollment/county/county_Nov23.xlsx |date=January 16, 2024 }}, [[New York State Board of Elections]], November 1, 2023. Accessed January 15, 2024.</ref> [[1924ع آمريڪي صدارتي چونڊ نيو يارڪ ۾|1924ع]] کان پوءِ ڪنهن به ريپبلڪن صدارتي اميدوار نيو يارڪ شهر ۾ اڪثريت حاصل ناهي ڪئي، ۽ 1898ع ۾ شهر جي گڏيل قيام کان پوءِ رياستي سطح جي ڪنهن به ريپبلڪن اميدوار سڀني پنجن بوروئن ۾ ڪاميابي حاصل ناهي ڪئي. 2020ع جي مردم شماري کان پوءِ ٿيل نئين تڪبنديءَ ۾ [[نيو يارڪ جا ڪانگريسي تڪ|نيو يارڪ جي 26 ڪانگريسي تڪن]] مان 14 ۾ نيو يارڪ شهر جا ڪجهه حصا شامل آهن.<ref>Boschma, Janie; Rigdon, Renée; Manley, Byron; and Cohen, Ethan. [https://www.cnn.com/interactive/2022/politics/us-redistricting/new-york-redistricting-map/ "Redistricting in New York"], [[CNN]], November 8, 2022. Accessed January 15, 2024.</ref> نيو يارڪ شهر [[سياسي چندو گڏ ڪرڻ]] جو هڪ اهم مرڪز آهي.<ref>Lincoln, Taylor. [https://www.citizen.org/wp-content/uploads/MaxedOut.pdf ''The Wells of the Congress''], [[Public Citizen]], January 18, 2022. Accessed January 13, 2024. "وڌ ۾ وڌ حد تائين سياسي چندو ڏيندڙ ڏهن مان اٺ زپ ڪوڊ نيو يارڪ شهر، ۽ خاص طور مينهٽن، ۾ واقع آهن."</ref> شهر جي قومي ۽ رياستي حڪومتن ڏانهن ادائگين ۽ واپس حاصل ٿيندڙ خدمتن ۾ نمايان عدم توازن آهي. وفاقي حڪومت کي ٽيڪسن ۾ موڪليل هر 1 ڊالر جي بدلي شهر کي رڳو 83 سينٽ جون خدمتون واپس ملن ٿيون، يعني ساليانو لڳ ڀڳ 11.4 ارب ڊالر وڌيڪ موڪليا وڃن ٿا جيترا واپس ملن ٿا. شهري رهواسين ۽ ڪاروبارن 2009–2010ع جي [[مالي سال]] دوران پڻ رياست کي شهر کي واپس مليل رقم کان 4.1 ارب ڊالر وڌيڪ موڪليا.<ref>{{cite web |date=December 2011 |title=Downstate Pays More, Upstate Gets More: Does It Matter? |url=https://rockinst.org/blog/downstate-pays-upstate-gets-matter |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160501015209/http://www.rockinst.org/observations/wardr/2011-12-giving_getting.aspx |archive-date=May 1, 2016 |access-date=January 22, 2019 |publisher=The Nelson A. [[Rockefeller Institute of Government]]—The Public Policy Research Arm of the State University of New York }}</ref> === بين الاقوامي لاڳاپا === {{See also|نيو يارڪ ۾ ڀينر شهرن جي فهرست#نيو يارڪ شهر}} 2006ع ۾ [[ڀينر شهر]] پروگرام<ref>{{Cite web |title=History |url=http://www.nyc.gov/html/rwg/mcp/html/scp/scptokyohistory.html |access-date=March 22, 2022 |website=nyc.gov |archive-date=February 27, 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030227225602/http://www.nyc.gov/html/rwg/mcp/html/scp/scptokyohistory.html |url-status=dead }}</ref> کي نئين سر ترتيب ڏئي ''نيو يارڪ سٽي گلوبل پارٽنرز'' جو نالو ڏنو ويو. نيو يارڪ جا ''تاريخي ڀينر شهر'' هيٺ انهن سالن سان ڏيکاريا ويا آهن، جن ۾ اهي نيو يارڪ شهر جي ڀائيواري نيٽ ورڪ ۾ شامل ٿيا.<ref name="GlobalOutreach">{{cite web |title=NYC's Partner Cities |url=http://www.nyc.gov/html/ia/gp/html/partner/partner.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130814165415/http://www.nyc.gov/html/ia/gp/html/partner/partner.shtml |archive-date=August 14, 2013 |access-date=March 26, 2015 |publisher=The City of New York }}</ref> {| class="wikitable collapsible collapsed" width="100%" !نيو يارڪ سٽي گلوبل پارٽنرز نيٽ ورڪ |- |'''آفريڪا'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[اڪرا]]، گھانا * [[اديس ابابا]]، ايٿوپيا * [[قاهره]]، مصر (1982) * [[ڪيپ ٽائون]]، ڏکڻ آفريڪا * [[لاگوس]]، نائجيريا * [[ليبرويل]]، گيبون * [[جوهانسبرگ]]، ڏکڻ آفريڪا (2003) * [[نيروبي]]، ڪينيا {{div col end}}'''ايشيا''' '''(''اوڀر ايشيا'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[بيجنگ]]، چين (1980) * [[چانگوون]]، ڏکڻ ڪوريا * [[چونگ چنگ]]، چين<ref>{{cite web |url=http://open.nysenate.gov/legislation/bill/K1084-2011 |title=K1084-2011: Recognizing Yunnan Province and Chongqing Municipality of the People's Republic of China as a "Sister City" with New York City |publisher=[[New York State Senate]] |access-date=December 16, 2012 }}</ref> * [[گوانگ زو]]، چين * [[هانگ ڪانگ]]، چين * [[سيئول]]، ڏکڻ ڪوريا * [[شنگھائي]]، چين * [[شينيانگ]]، چين * [[تائيپي]]، تائيوان * [[ٽوڪيو]]، جاپان (1960) {{div col end}}'''(''ڏکڻ ايشيا'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[بنگلور]]، ڀارت * [[دهلي]]، ڀارت * [[ڍاڪا]]، بنگلاديش * [[ڪراچي]]، پاڪستان * [[ممبئي]]، ڀارت {{div col end}}'''(''ڏکڻ اوڀر ايشيا'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[بئنڪاڪ]]، ٿائيلينڊ * [[بيئن هوا]]، ويٽنام * [[هو چي من سٽي]]، ويٽنام * [[جڪارتا]]، انڊونيشيا * [[ڪوالالمپور]]، ملائيشيا<ref>{{cite web |url=http://poskod.my/features/kls-sister-cities/ |title=KL's Sister Cities |publisher=poskod.my |access-date=August 21, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130830201710/http://poskod.my/features/kls-sister-cities/ |archive-date=August 30, 2013 |url-status=dead |date=October 21, 2010 }}</ref> * [[منيلا]]، فلپائن * [[سنگاپور]] {{div col end}}'''(''اولهه ايشيا'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[دبئي]]، گڏيل عرب امارات * [[استنبول]]، ترڪي ([[بين القاري ملڪ|بين القاري]]) * [[يروشلم]]، اسرائيل (1993)<ref>[https://a860-collectionguides.nyc.gov/repositories/2/archival_objects/790931 Sister City Jerusalem, 1993]{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[New York City Department of Records and Information Services]]. Accessed February 23, 2026.</ref> * [[تل ابيب]]، اسرائيل<ref>{{cite web |url=http://www.tel-aviv.gov.il/Cityhall/Pages/Partnerships.aspx?tm=&sm=&side=515 |title=(Israel) Sister Cities |publisher=Tel Aviv |access-date=May 4, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131001194353/http://www.tel-aviv.gov.il/Cityhall/Pages/Partnerships.aspx?tm=&sm=&side=515 |archive-date=October 1, 2013 }}</ref> {{div col end}}'''آسٽريليا'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[ميلبورن]]، آسٽريليا * [[سڊني]] {{div col end}}'''يورپ''' '''(''وچ يورپ'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[برلن]]، جرمني * [[بوداپيسٽ]]، هنگري (1992) * [[ڊسلڊورف]]، جرمني * [[جنيوا]]، سوئٽزرلينڊ * [[هيمبرگ]]، جرمني * [[هائيڊلبرگ]]، جرمني * [[ميونخ]]، جرمني * [[پراگ]]، چيڪ جمهوريه * [[ويانا]]، آسٽريا * [[وارسا]]، پولينڊ {{div col end}}'''(''اوڀر يورپ'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[ڪِيئف]]، يوڪرين * [[ماسڪو]]، روس * [[سينٽ پيٽرزبرگ]]، روس {{div col end}}'''(''اتر يورپ'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[ڪوپن هيگن]]، ڊينمارڪ * [[هيلسنڪي]]، فنلينڊ * [[اوسلو]]، ناروي * [[اسٽاڪ هوم]]، سويڊن {{div col end}}'''(''ڏکڻ يورپ'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[بارسلونا]]، اسپين * [[بخارسٽ]]، رومانيا * [[استنبول]]، ترڪي ([[بين القاري ملڪ|بين القاري]]) * [[لزبن]]، پرتگال * [[ميڊرڊ]]، اسپين (1982) * [[ميلان]]، اٽلي * [[پرشتينا]]، ڪوسوو * [[روم]]، اٽلي (1992) {{div col end}}'''(''اولهه يورپ'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[ايمسٽرڊيم]]، نيدرلينڊز * [[اينٽورپ]]، بيلجيم * [[بيلفاسٽ]]، گڏيل بادشاهت * [[برسلز]]، بيلجيم * [[ڊبلن]]، آئرلينڊ * [[ايڊنبرا]]، گڏيل بادشاهت * [[گلاسگو]]، گڏيل بادشاهت * [[لنڊن]]، گڏيل بادشاهت (2001) * [[لڪسمبرگ شهر]]، لڪسمبرگ * [[ليون]]، فرانس * [[پيرس]]، فرانس * [[روٽرڊيم]]، نيدرلينڊز * [[دي هيگ]]، نيدرلينڊز {{div col end}}'''اتر آمريڪا''' '''(''ڪئناڊا'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[ڪيلگري]]، البرٽا، ڪئناڊا * [[ايڊمونٽن]]، البرٽا، ڪئناڊا * [[مونٽريال]]، ڪيوبيڪ، ڪئناڊا * [[اوٽاوا]]، اونٽاريو، ڪئناڊا * [[ڪيوبيڪ سٽي]]، ڪيوبيڪ، ڪئناڊا * [[ٽورانٽو]]، اونٽاريو، ڪئناڊا * [[وينڪوور]]، برٽش ڪولمبيا، ڪئناڊا * [[وڪٽوريا، برٽش ڪولمبيا|وڪٽوريا]]، برٽش ڪولمبيا، ڪئناڊا * [[وني پيگ]]، منيٽوبا، ڪئناڊا {{div col end}}'''(''ميڪسيڪو، وچ آمريڪا ۽ ڪيريبين'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[ڪويرناواڪا]]، موريلوس، ميڪسيڪو * [[ميڪسيڪو سٽي]]، ميڪسيڪو * [[مونتيري]]، نيوو ليئون، ميڪسيڪو * [[پاناما سٽي]]، پاناما * [[سانتو ڊومنگو]]، ڊومينيڪن جمهوريه (1983) {{div col end}}'''(''گڏيل رياستون'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[بالٽيمور]]، ميري لينڊ، گڏيل رياستون * [[بوسٽن]]، ميساچوسٽس، گڏيل رياستون * [[شڪاگو]]، الينوئي، گڏيل رياستون * [[لاس اينجلس]]، ڪيليفورنيا، گڏيل رياستون * [[فلاڊيلفيا]]، پينسلوانيا، گڏيل رياستون {{div col end}}'''ڏکڻ آمريڪا'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[بوگوٽا]]، ڪولمبيا * [[برازيليا]]، برازيل (2004) * [[بيونس آئرس]]، ارجنٽينا * [[ڪاراڪاس]]، وينزويلا * [[ڪورڊوبا، ارجنٽينا|ڪورڊوبا]]، ارجنٽينا * [[ڪوريتيبا]]، برازيل * [[ليما]]، پيرو * [[ميڊيلين]]، ڪولمبيا * [[ريو ڊي جينيرو]]، برازيل * [[سينتياگو]]، چلي * [[سائو پائولو]]، برازيل {{div col end}} |} == نيو يارڪ شهر جون مشهور شخصيتون == * [[50 سينٽ]] (ڪرٽس جيڪسن، پيدائش 1975ع) – ڪاروباري شخص ۽ ريپر * [[عاليه]] (عاليه هافٽن، 1979ع–2001ع) – ڳائڻي، اداڪارا ۽ ماڊل * [[ڪريم عبدالجبار]] (پيدائش 1947ع) – مشهور باسڪيٽ بال رانديگر * [[ووڊي ايلن]] (پيدائش 1935ع) – فلم ڊائريڪٽر، اداڪار ۽ اسڪرپٽ ليکڪ * [[ڪرسٽينا اگويليرا]] (پيدائش 1980ع) – ڳائڻي * [[ڪارميلو اينٿوني]] (پيدائش 1984ع) – اين بي اي باسڪيٽ بال رانديگر * [[مارڪ اينٿوني]] (پيدائش 1968ع) – ڳائڻو ۽ اداڪار * [[فيونا ايپل]] (پيدائش 1977ع) – ڳائڻي ۽ گيت لکندڙ * [[جيمس بالڊون]] (1924ع–1987ع) – ليکڪ * [[اينجلا بيسٽ]] (پيدائش 1958ع) – اداڪارا * [[هيري بيلافونٽي]] (1927ع–2023ع) – ڳائڻو، گيت لکندڙ، سماجي ڪارڪن ۽ اداڪار * [[همفري بوگارٽ]] (1899ع–1957ع) – اداڪار * [[اينٿوني بورڊين]] (1956ع–2018ع) – شيف، ليکڪ ۽ ٽيليويزن ميزبان * [[دي نوٽوريس بي.آءِ.جي.]] (ڪرسٽوفر جارج ليٽور والس، 1972ع–1997ع) – ريپر * [[ال پچينو]] (پيدائش 1940ع) – اداڪار == پڻ ڏسو == * [[نيو يارڪ شهر سان لاڳاپيل مضمونن جي فهرست]] * [[نيو يارڪ شهر جو خاڪو]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{Official website}} * [http://www.nycgo.com/ NYC Go] – official tourism website * [http://collections.mcny.org/ Collections] – 145,000 NYC photographs at the [[Museum of the City of New York]] * {{cite web |title=The New New York Skyline (interactive) |url=https://www.nationalgeographic.com/new-york-city-skyline-tallest-midtown-manhattan/ |date=November 2015 |work=[[National Geographic]]}} {{s-start}} {{s-bef|before=[[Trenton, New Jersey]]}} {{s-ttl|title=Capital of the United States<br />of America|years=1785–1791}} {{s-aft|after=[[Philadelphia]], Pennsylvania}} {{s-end}} {{Subject bar |book=New York City | commons=yes |n=yes |wikt=yes |b=yes |q=yes |s=yes |v=yes |voy=yes |d=yes }}{{Portal bar|United States|New York|New York City|Geography|Cities}}{{authority control}} [[زمرو:نيويارڪ شهر]] [[زمرو:نيو يارڪ]] [[زمرو:نيو يارڪ رياست]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:گڏيل رياستن ۾ وڏا شهر]] [[زمرو:نيويارڪ رياست جا شھر]] [[زمرو:اتر آمريڪا جا بندرگاهه شھر]] [[زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جا شھر]] [[زمرو:جڳھ جو نالو سلجھائپ صفحا]] [[زمرو:گڏيل رياستن ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:گڏيل رياستن ۾ بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:گڏيل رياستن ۾ اڳوڻي راڄڌانيون]] [[زمرو:گڏيل رياستن ۾ اڳوڻي رياستي راڄڌانيون]] [[Category:1624 establishments in North America]] [[Category:1624 establishments in the Dutch Empire]] [[Category:1898 establishments in New York (state)]] [[Category:1898 establishments in New York City]] [[Category:Populated places established in 1624]] [[Category:Populated places established in 1898]] ==حوالا== {{حوالا}} 95qb2laa2tkzbwhserskccc00ouaclf 0 17522 414893 320877 2026-09-26T02:55:37Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414893 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = فَاطِمَة ٱلزَّهْرَاء | image = Fatimah Arabic Calligraphy.svg | caption = اسلامي خطاطي ۾ بيبي صاحبه جو نالو | native_name = {{lang|ar|فَاطِمَة بِنْت مُحَمَّد}} | native_name_lang = ar | birth_date =15–5 قبل ھجرت <br/>(605ع–615ع) | birth_place = [[مڪو|مڪه المڪرمه]]، [[حجاز]]، [[عرب جزيري نما|عربستان]] | death_date = 3 [[جمادي الثاني]] هجري سال 11<br/> 11&nbsp;ھ<br/>({{death date|df=yes|632|08|18|615}}) <br/>{{small|(اختلاف واري)}} | resting_place = [[جنت البقيع]]، [[مدينو|مديني شريف]]، [[حجاز]] | title = {{plainlist| *''صديقه'' (سچار عورت) *'' مبارڪه'' (برڪت واري عورت) *''طاھرہ'' (پاڪ عورت ) *''زڪيه'' (پاڪدامن/معصوم عورت) *''رضيه'' (راضپي واري عورت) *''محدثه '' *''بتول'' (پاڪدامن) *''زھرہ'' (روشني واري عورت) *''سيدة النساء في الجنه'' <ref>{{cite web |url=http://www.al-islam.org/kaaba14/3.html |title=The Ka'aba, The House of Allah &#124; Story of the Holy Ka'aba &#124; Books on Islam and Muslims |publisher=Al-Islam.org |date= |accessdate=24 August 2014 }}{{Dead link|date=November 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> (جنت جي عورتن جي سردار)}} *''ٻيا''<ref>{{cite web|url=http://www.iqra.net/names/fatima.html |title=The Blessed Names of Sayyidatinā Fātima Aa-Zahrā’ Rady Allāhu ‘Anhā |publisher=Iqra.net |date= |accessdate=3 December 2013}}</ref> | spouse = [[علي بن ابي طالب]] | children = {{plainlist| * [[حسن ابن علي]] * [[حسين ابن علي]] * [[محسن ابن علي]] * [[زينب|زينب بنت علي]] * [[ام ڪلثوم بنت علي]]}} | parents = {{plainlist| *[[محمد]] {{درود}} (والد) *[[خديجه بنت خويلد|خديجه]] (والده)}} | relatives = {{plainlist| * [[قاسم ابن محمد]] (ڀاء) * [[زينب بنت محمد]] (ڀيڻ) * [[رقيه بنت محمد]] (ڀيڻ) * [[ام ڪلثوم بنت محمد]] (ڀيڻ) * [[ابراھيم ابن محمد]] (ڀاء) }} }} '''سيده فاطمه الزهراء''' (رضي الله تعالي عنها) (605ع–633ع) [[محمد|حضرت محمد]] {{درود}} ۽ بيبي [[خديجة بنت خويلد|خديجه]] جي نياڻي هئي جنھن کي جنت ۾ عورتن جي سردار ھجڻ جو لقب مليل آھي. سندس مڙس جو نالو [[علي بن ابی طالب|علي ابن ابي طالب]] ھيو. پاڻ امام [[حسن ابن علي|حسن بن علي]]، امام [[حسين ابن علي|حسين بن علي]]، [[محسن ابن علي|محسن بن علي]]، [[زینب|زینب بنت علي]] ء [[ام ڪلثوم بنت علي]] جي والده ھئي.<ref>[http://archive.org/stream/Seerat-e-Ali-ul-Murtazar.aByShaykhMuhammadNafay/Seerat-e-Ali-ul-Murtazar.aByShaykhMuhammadnafay#page/n528/mode/1up Seerat -e- Ali -ul- Murtaza [r.a&#93; By Shaykh Muhammad Nafay<!-- Bot generated title -->]</ref> "زهرا"، "بتول" ۽ "سيده النساء“ سندس لقب ھيا، حضرت محمد {{درود}} جي سڀ کان ننڍي نياڻي هئي ۽ نبوت کان هڪ سال پوءِ ڄائي هئي.<ref>ڪتاب: تحفتہ النسوان؛ از: [[مرزا قليچ بيگ]]؛ پھريون ايڊيشن 1958ع، پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو. {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Personalties/Book2/Book_page 4.html}}}</ref> شيعن مطابق پنجتن پاڪ ۾ اھا واحد عورت ھئي. سندن خيال مطابق نبي {{درود}} جي عورت گھر ڀاتين يا اھل بيت عورتن ۾ فاطمه واحد معصوم ھئي ۽ پنجن معصومن ۾ شامل ھئي.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"> - Encyclopedia of Islam- Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor-: Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001 - pages# 230,231 </ref> سني ليکڪن مطابق بيبي صاحبه جون ٽي سڳيون ۽ وڏيون ڀينرون زينب بنت محمد، ڪلثوم بنت محمد ۽ رقيه بنت محمد ھيون. شيعن مطابق اھي ٽئي سندس ڀينر نہ ھيون بلڪه سندس ماسي ھالا بنت خويلد جون نياڻيون ھيون جن کي ھالا جي وفات بعد محمد {{درود}} ۽ خديجه گود ورتو. == ولادت == [[File:Louis-Nicolas de Lespinasse Mecca La Mecque 1787.png|300px|thumb|پراڻو مڪو شھر]] ويهين [[جمادالثاني]] جمعي جي ڏينهن بعثت جي پنجين سال سندس جنم عربستان جي حجاز جي مڪي شھر ۾ ٿيو<ref>مناقب ابن شهر آشوب، جلد 3 ص 357/ بحارالانوار جلد 43 ص6 / دلائل الامامه ص 10/اصول ڪافي جلد پهريون</ref>.بيبي صاحبه 28 آگسٽ 632ع ۾ پيدا ٿي<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.al-islam.org/fatima-the-daughter-of-muhammad-a-brief-biography-yasin-al-jibouri|title=Fatima (sa), the Daughter of Muhammad (S), a Brief Biography|publisher=Al-Islam.org|language=en|access-date=2018-09-14}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.al-khoei.us/edara/index.php?id=34|title=مؤسسة الإمام الخوئي الخيرية – مركز الإمام الخوئي في نيويورك / السيدة فاطمة الزهراء عليها السلام|publisher=www.al-khoei.us|access-date=2018-09-14}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|url=http://www.aqaed.com/faq/5844/|title="الإجابة على الأسئلة العقائدية "مركز الأبحاث العقائدية|publisher=www.aqaed.com|language=ar-sa|access-date=2018-09-14}}</ref>. سني مؤرخن ۽ محدثن جي روايتن مطابق بيبي صاحبه حضرت محمد {{درود}} جي بيبي خديجه مان چوٿين ۽ آخري نياڻي ھئي پر شيعن مطابق بيبي صاحبه پاڻ سڳورن جي ان مان واحد نياڻي ھئي<ref> [https://www.al-islam.org/articles/fatima-sa-daughter-muhammad-s-brief-biography-yasin-t-al-jibouri] (فاطمه الزهراء- الاسلام.او آر جي)</ref>.سندس ولادت لاء ھڪ روايت آھي تہ نبوت کان پنج سال اڳ پيدا ٿي ھئي جڏھن ڪعبي جي تعمير ٿي رھي ھئي<ref name=parsa>Parsa, 2006, pp. 8–14</ref><ref name=encarta>{{cite web|url=http://encarta.msn.com/encnet/refpages/RefArticle.aspx?refid=761553645|title=MSN Encarta article on Fatimah|publisher=|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070902023031/http://encarta.msn.com/encnet/refpages/RefArticle.aspx?refid=761553645|archivedate=2 September 2007}}</ref><ref name="FENB">{{cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Fatimah|title=Encyclopædia Britannica|publisher=}}</ref>. ان روايت کي شيعا اھو چئي نہ ٿا مڃن تہ ان سان بيبي صاحبه جي شادي وقت عمر ارڙھن سالن کان مٿي بيھي ٿي جيڪا عرب روايتن جي ابتڙ آهي. شيعن مطابق نبوت کان ٻہ يا پنج سال بعد پيدا ٿي ھئي. سني عالمن ان روايت کي اھو چئي نہ ٿا مڃن تہ ان ولادت جي تاريخ تي حضرت خديجه جي عمر 52 سال بيھي ٿي. [[طبري]] ۽ [[ابن حجر عسقلاني]] مطابق سندس پيدائش وقت محمد {{درود}} جي عمر 35 سال ھئي<ref>The Minaret, Volume 21, Islamic Center of Southern California, p. 22</ref><ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=8nKLr72nxO4C&pg=PA167&lpg=PA167&dq=You,+Fatimah,+were+born+at+the+time+when+the+Quraysh+were+building+the+Ka%27bah;+the+Prophet+was&source=bl&ots=b5iHKEY8_s&sig=ACfU3U2A9-a_ywoChPghKOs_mwSFPMTqBQ&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwi8jI7KjsTkAhWhV3wKHQEjBXEQ6AEwC3oECAgQAQ#v=onepage&q=You%2C%20Fatimah%2C%20were%20born%20at%20the%20time%20when%20the%20Quraysh%20were%20building%20the%20Ka'bah%3B%20the%20Prophet%20was&f=false|title=The History of al-Tabari Vol. 39: Biographies of the Prophet's Companions and Their Successors: al-Tabari's Supplement to His History}}</ref>. ==ننڍپڻ== ولادت بعد عربن جي دائين جي ذريعي سنڀال جي ابتڙ کيس بيبي خديجه پاڻ پنھنجو کير پياري پرورش ڪئي<ref>{{harvnb|Qurashi|2006|p=42}}</ref>. سندس پرورش مڪي ۾ پيءُ جي گھر ۾ ٿي ۽ ننڍپڻ ۾ ھن پنھنجي پيءُ ۽ خاندان سان ٿيندڙ مڪي جي ڪافرن طرفان ڪيل زيادتيون ء سختيون ڏٺيون. روايت مطابق جڏھن [[امر بن ھشام ]]، جنھن کي مسلمان ابوجھل سڏيندا ھئا، سندس والد مٿان ڪعبي ۾ ويامل مادي اٺ جي [[اؤر]] ڦٽي ڪئي ھئي تہ فاطمه ان کي صاف ڪيو ھو. == الله جي رسول جي خدمت == سن 10 بعثت ۾ [[ابو طالب]] ۽ [[بيبي خديجہ]] جي وفات پيغمبر جي روح تي بيحد اثر وڌو. پاڻ ان سال جو نالو ”[[عام الحزن]]“ رکيو. پيغمبر جي انهن ٻنهي مددگارن جي وفات سان دشمنن جا آزار ۽ تڪليفون ويتر وڌي ويون. ڪڏهن ماڻهن پٿر پئي هنيا، ته ڪڏهن ماڻهن سندس چهري مبارڪ تي مٽي ٿي وڌي ۽ ڪي وري اڻ سهائيندڙ زبان استعمال ڪندا هئا. گهڻو ڪري پاڻ نهايت ئي جهريل حالت ۾ گهر موٽندا ها، پر اها سائڻ فاطمه ئي هئي جيڪا پنهنجي ننڍڙن ننڍڙن هٿن سان بابي جي مٿي ۽ منهن تان مٽي صاف ڪندي ھئي. انتهائي اُڪير ۽ پاٻوهه سان پيش ايندي هئي ۽ پيغمبر جي لاءِ آرام ۽ حوصلي جو سبب بڻي. فاطمہ جي پنهنجي پيءُ سان مهر ۽ محبت جي ڪري سندس والد کيس ”امِ ابيها“ جو لقب ڏنو. هجرت کان ڪي ڏينهن پوءِ اٺن سالن جي ڄمار ۾ علي سان مڪي کان مديني آئي ۽ پيءُ سان گڏ رھي. پيءُ سان مشڪلات ۾ ڀاڱي ڀائيوار رهي. جنگ احد ۾ جنگ جي خاتمي بعد مديني کان پيءُ جي خيمي ۾ پھتي ۽ پاڻي سان پيءُ جي منھن تان رت ڌوئي صاف ڪيو ۽ سندس زخمن تي مرھم رکي <ref>حارالانوار، جلد 20 ص 88/الصحيح من سيرة النبي جلد 4 ص 324</ref>. == شادي == بيبي صاحبه جي سڱ لاء [[ابوبڪر]] رضه توڙي [[عمر بن خطاب]] سندس والد آڏو عرض رکيو. پر سندس والد قبول نہ ڪيو ۽ بيبي صاحبه جي شادي سندس سؤٽ [[علي بن ابوطالب]] رضه سان ڪرائي. علي رضه ان وقت 21 سالن جي عمر جو ھو. بيبي صاحبه جي عمر ان وقت 18 سال<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" /> ھئي. روايت مطابق علي رضه دوستن جي صلاح سان بيبي صاحبه جي ٻانهن لاءِ حضرت محمد {{درود}} جن کي عرض ڪيو، ۽ پاڻ قبول ڪيائون. پڇيائون ته ”حق مهر لاءِ ڪي اٿئي؟“ چيائين ته ”هڪڙو گهوڙو ۽ هڪ زرهه اٿم، ٻيو ڪي به ڪين اٿم“. فرمايائون ته ”گهوڙي جي توکي ضروت ٿيندي. زرهه وڪڻي آءُ“. حضرت علي اها وڪڻي آيو، انهيءَ جي پئسن مان ٿوري خوشبوءِ وغيره بيبي فاطمہ رضه جي لاءِ گهرايائون. پوءِ، اصحابن کي گڏ ڪري، پاڻ نڪاح پڙهيائون. مهر ”چار سئو مثقال چانديءَ جا“ مقرر ٿيو(يعنيٰ ڏيڍ سئو رپيا ڪلدار)، ۽ کارڪن جو هڪڙو طباق ڀريل ماڻهن ۾ ورهائي ڏنائون. اها شادي، مديني ۾ اچڻ کانپوءِ سن 2ھ ۾ رمضان جي مهيني ۾ ٿي. بيبي صاحبه جي ڏاج ۾ رڳو هڪڙي چادر، هڪڙو وهاڻو کجيءَ جي نرم گلن سان ڀريل، ٻه سانداريون، ۽ هڪڙو جنڊ شامل ھيا<ref name="autogenerated1">{ڪتاب: تحفتہ النسوان؛ از: مرزا قليچ بيگ؛پھريون ايڊيشن 1958، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Personalties/Book2/Book_page4.html}}}</ref> جيسين تائين بيبي دنيا ۾ سلامت رهي حضرت علي ٻيو نڪاح نه ڪيو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. وچولي دؤر يا قرون وسطیٰ جي شيعن جي لکڻين مطابق بيبي صاحبه جي علي رضه سان شادي جو جشن زمين سان گڏ آسمان ۾ پڻ ٿيو ھو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھڪ روايت مطابق شادي لاء جيڪا زرھ علي وڪي ھئي اھا عثمان بن عفان خريد ڪئي پر سندس شادي بعد اھا علي بن ابو طالب کي شادي جي تعفي طور ڏني ھئي. ==شادي کان پوءِ زندگي== شادي بعد بيبي صاحبه پنھنجي مڙس علي رضه سان سندس گھر ۾ رھڻ شروع ڪيو جيڪو نبي پاڪ {{درود}} جي گھر کان ٿوري فاصلي تي واقع ھيو ۽ اھو گھر حضرت علي کي [[حارث بن نعمان]] ڏنو ھيو. == اولاد == بيبي فاطمہ رضه کي ٽي پٽ ٿيا: حَسن، حُسين ۽ مُحسن، ۽ ٽي نياڻيون، زينب، اُم ڪلثوم ۽ رقيه، جي بيبيءَ جي ٽن ڀيڻن جا نالا هئا. امام حسن رضه ۽ امام حسين رضه ته مشهور شهيد آهن. شيعه روايتن مطابق امام حسن رضه کي معاويه بن ابوسفيان جو چرچ تي سندس زال زهر ڏيئي ماريو، ۽ ٻيو ڪربلا ۾ شهيد ٿيو، محسن ننڍي هوندي ئي وفات ڪئي. اڄ تائين رسول الله ﷺ جن جو اولاد، انهن ٻن امامن مان هليو اچي. <ref name="autogenerated1"/> == بيبي فاطمه سان پيءُ جي محبت == [[File:Fatima zahra.png|200px|thumb|عربي خوش خطاطي ۾ بيبي صاحبه جو نالو]] حضرت محمد ﷺ جو پنهنجي ڌيءُ فاطمه رضه سان تمام گهڻو پيار هو، جڏهن پاڻ سفر تي ويندا هئا، تڏهن سڀ کانپوءِ هن سان ملي ۽ هن کان موڪلائي ويندا هئا، ۽ جڏهن موٽندا هئا، تڏهن سڀني کان اڳي هن سان اچي ملندا هئا. هن کي ٿورو ڏک يا ايذاءُ ٿيندو هو، ته پاڻ بي آرام ٿيندا هئا، ۽ ظاهر ظهور چوندا هئا ته ”جيڪو هن کي ايذاءُ رسائيندو، تنهن ڄڻ ته مون کي ايذاءُ رسايو، جو هيءَ منهنجي جسم جو ٽُڪر آهي، ۽ منهنجي جگر جو پارو آهي.“ انهيءَ مدنظر تي، جيسين هيءَ بيبي جيئري هئي، تيسين حضرت علي رضه ٻي شادي نه ڪئي. جيتوڻيڪ انهيءَ وقت گهڻين شادين ڪرڻ جو عام رواج هو. حضرت رسول الله ﷺ جي جهڙي محبت نياڻيءَ سان هئي، تهڙي حضرت علي رضه ۽ سندس پٽن سان هئي. چوندا هئا ته ”جو منهنجو دوست آهي، سو علي رضه جو دوست آهي ۽ علي دنيا ۽ آخرت ۾ منهنجو ڀاءُ آهي.“ ڏهٽن سان ته ايتريقدر محبت هين، جو ڪلهي تي چاڙهي گهمائيندا هئن، ۽ کين جهوليءَ ۾ ويهاري ڏاڍو خوش ٿيندا هئا. ==بيبي صاحبه والد جي وفات بعد== روايتون آهن تہ بيبي فاطمه حضرت [[محمد]] جي وفات بعد بيبي صاحبہ مصيبتن مان گُذري جو ان جي [[فدڪ|ملڪيت]] ضبط ڪئي وئي کيس خليفي جي دربار وڃڻ پيو جتي سندس پٽن جون شاھديون مسترد ڪيون ويون. ھڪ روايت مطابق سندس گهر کي [[فاطمه زهرا جي گهر تي باه|باه]] لڳڻ جو واقعو پڻ پيش آيو<ref>[http://www.archive.org/stream/AlFarooqByShaykhAllamahShibliNomanir.a#page/n72/mode/1up Al Farooq By Shaykh Allamah Shibli Nomani (r.a)<!-- Bot generated title -->]</ref>.سندس حمل پن ضائع ٿيو ء سندس پٽ محسن فوت ٿيو. مستند روايتن مطابق بيبي صاحبه ابوبڪر رضه سان سندس ڪيل فيصلن جي ڪري ناراض رهي. روايت مطابق علي رضه ابوبڪر رضه جي بيبي صاحبه جي حياتي ۾ بيبي صاحبه جي ابوبڪر سان ناراضگي جي ڪري بعيت ڪانہ ڪئي ۽ سندس وفات بعد بعيت ڪئي ھئي. == بيبي صاحبہ جو ڪردار ۽ درجو == بيبي فاطمہ رضه ڏاڍي حيا ۽ قناعت ۽ صبر واري هئي. هميشه صبر ۽ شڪر ۾ رهندي هئي. سچائي منجهس ايتري هوندي هئي، جو بيبي عائشہ رضه جو چوڻ آهي ته ”رسول الله ﷺ جن کان سواءِ، فاطمه رضه کان وڌيڪ مون ڪنهن کي سچو نه ڏٺو. ۽ حضرت محمد ﷺ جن پاڻ فرمائيندا هئا ته ”خديجہ رضه“ فاطمہ رضه، مريم(حضرت عيسيٰ جي ماءُ) ۽ آسيه (فرعون جي زال) اهي دنيا ۾ سڀ کان بهتر زالون آهن، ۽ بيبي فاطمہ رضه جي نالي چيائون ته ”بهشت جي عورتن جي سردار آهي“. علم واري به گهڻي هئي شعر به چوندي هئي. ننڍي هوندي ئي هن جي طبعيت شريفانه هئي. هن جون ٻيون ڀيڻون راند ڪنديون هيون، پر هن جي راند سان نه پوندي هئي. ٻيون قبيلي جي گهرن ۾ هليون وينديون هيون، هيءَ هميشه پنهنجي ماءُ وٽ رهندي هئي، ۽ ڪيڏانهن به نه ويندي هئي. هن جون اهي خصلتون ڏسي، رسول الله ﷺ جن هن کي ”بتول“ سڏيندو هو. يعنيٰ دنيا کان تارڪ، ۽ محبت ٻين ڀيڻن کان هن سان زياده، هيس، جيتوڻيڪ اهي هن کان زياده خوبصورت ۽ تيز فهم هيون. هوءَ کائڻ ، پيئڻ، اُٿڻ، ويهڻ، ڳالهائڻ ٻولهائڻ، لباس، ۽ ٻين ڳالهين ۾ بلڪل پيءُ جي پيروي ڪندي هئي. بيبي عائشہ رضه چوي ٿي ته ”سڀني ڳالهين ۾، حضرت رسول الله ﷺ جن سان سڀ کان زياده مشابهت فاطمہ رضه جي هئي.“ انهن ڳالهين ڪري، حضرت ﷺ جن هن کي ڏاڍي تعظيم ڏيندا هئا، ايتريقدر جو جڏهن هوءَ وٽن ايندي هئي، تڏهن پاڻ اُٿي بيهندا هئا، ۽ سندس مٿي ۽ اکين تي چميون ڏيندا هئا. جيتوڻيڪ حضرت علي رضه جي بيبي فاطمہ رضه سان ڏاڍي محبت هئي ۽ سندس گهڻي خاطري ڪندو هو، ته به حضرت رسول الله ﷺ جن وقت بوقت تاڪيد پيا ڪندا هئس، ته هن سان چڱيءَ طرح هلجئين، ۽ هوڏي وري پاڻ ڌيءُ کي چوندا هئا، ته مڙس جو سڀ کان وڏو فرض آهي، تنهن ڪري انهيءَ جي فرمانبردار رهجئين.بيبي فاطمہ رضه شعر به چوندي هئي. حضرت علي رضه ته تمام گهڻو شعر چوندڙ هو. سندس ڪلام، نثر توڙي نظم ۾ گهڻو آهي. گهڻن شعرن ۾ بيبي فاطمہ رضه جي تعريف ڪئي اٿس ۽ نصيحتون ڏنيون اٿس، جن جي جواب ۾ بيبي فاطمہ رضه پاڻ به شعر چيا آهن. ٻه _ چار شعر بيبي فاطمہ رضه جا هتي ڏجن ٿا: {{quote| ”اني اعطيه ولا ابالي،<br> واوثر الله علي عيالي،<br>امسوا جياعا و هم اشبالي،<br>اصغر هم يقتل باغتيالي،<br>للقاتل الويل مع الوبالي.“<br> (يعني، آءٌ يتيم کي طعام ڏيان ٿي ۽ فُقر جي پرواهه ڪانه ٿي ڪريان، ڇا لاءِ جو خدا منهنجي عيال تي گهڻي بخشش ڪئي آهي، هو منهنجا شينهن جا ٻچا شام جو بک ۾ رهن ٿا، انهن مان ننڍو اوچتو قتل ڪيو ويندو، انهيءَ جي قاتل لاءِ ويل ۽ وبال آهي.) ||}} {{quote| امرڪ سمع يا عم و طاعت,<br> اطعمہ ولا ابالي الساعت،<br>ارجوُ اذاشبعت ذا المجاعت،<br> ان ادخل الخلد ولي شفاعت،<br> (يعنيٰ، اي منهنجا سئوٽ، تنهنجي حڪم جي آءٌ فرمانبردار آهيان، آءٌ هن (مسافر) کي کاڌو ڏينديس، ۽ ساعت جي تنگيءَ جي پرواهه نه ڪنديس، مون کي اميد آهي ته جڏهن آءٌ بکئي کي ڍئو ڪرائيندس، تڏهن آءٌ بهشت ۾ داخل ٿينديس ۽ منهنجي لاءِ ڇوٽڪارو ٿيندو.<ref name="autogenerated1"/> ||}} بيبي صاحبه سان مسلمانن خاص طور تي شيعن جي تمام وڏي عقيدت آھي. بيبي صاحبه جي لقبن ۾ ''زھرہ''، ''طاھرہ''، ''مبارڪه'' شامل آهن<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. بيبي صاحبه جو ھڪ لقب ام الآئمہ پڻ آھي جنھن جي معني آهي امامن جي ماء آھي<ref>(المعارف.او آر جي) [http://english.almaaref.org/essaydetails.php?eid=1431&cid=190] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306061611/http://english.almaaref.org/essaydetails.php?cid=190&eid=1431 |date=2016-03-06 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306061611/http://english.almaaref.org/essaydetails.php?cid=190&eid=1431|date=2016-03-06}}</ref>. ان کي ام الابيھا (پنھنجي بابا جي امان)، ام الحسنين، ان الحسن، ام الحسين بہ چوندا آهن<ref name="Sharif al-Qarashi">Sharif al-Qarashi, Bāqir. The Life of Fatima az-Zahra (sa). Trans. Jāsim al-Rasheed. [[Qom|Qum]], Iran: Ansariyan Publications, n.d. Print. Pgs. 37–41</ref><ref>Al-Istee'ab, vol.2 Pg. 752</ref><ref>Usd al-Ghabah, vol.5 Pg. 520</ref> <ref>{{Citation|last=Muhammad Ali Hashir|title="Um e Abeeha" Ya "Am o Abiha" ki Wazahat aur Reference By Ayatollah Al Uzma Muhammad Hussain Najfi|date=2018-04-04|url=https://www.youtube.com/watch?v=EGuM3QDGaoE&t=7s|access-date=2018-11-10}}</ref>. ==شيعن طرفان عقيدت== وچولي دؤر يا قرون وسطیٰ جي شيعن جي لکڻين مطابق بيبي صاحبه پاڪ ھجڻ جي ڪري کيس عام عورتن وانگر [[ماھواري]] نہ ايندي ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />، ۽ سندس [[حمل]] (pregnancy) جو مدو 9 ڪلاڪ ھيو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. جيئن رومن ڪيٿولڪ عيسائي بيبي مريم کي جنت ۾ داخل ٿيڻ واري پھرين عورت ھجڻ جي دعوا ڪندا آھن بلڪل ايئن شيعن جي دعوا مطابق اھا پھرينن عورت بيبي فاطمه ھوندي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. شيعه سندس پٽ جي دردناڪ موت جي ڪري ان جي تشبيھ بيبي مريم سان پڻ ڪندا آهن<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قرآن ۾ بيبي صاحبه جو نالي سان ذڪر ناھي ٿيل پر شيعن مطابق قرآن جي سورة الرحمان جي آيت 19 ۾ ٻن سمنڊن جي گڏ ھجڻ وارو ذڪر ۾ سمنڊ بيبي صاحبه ۽ علي بن ابوطالب جي لاء اشاري طور استعمال ٿيل آھن ۽ آيت ٻنھي زال مڙس جي پاڻ ۾ جھيڙي بعد ٺھي وڃڻ طرف اشارو آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. [[File:Amulet handje van Fatima - Stichting Nationaal Museum van Wereldculturen - TM-4161-20.jpg|280px|thumb]] شيعن ۾ ھڪ کليل ھٿ جي تصوير مقدس ھوندي آھي جنھن لاء سندن خيال آھي ته اھو بيبي صاحبه جو ھٿ آھي. اھا ھٿ جي تصوير شيعن مطابق بري نظر ۽ بدي کان حفاظت ڏيندڙ تعويذ آهي. شيعا اھو ھٿ عاشورن ۾ پڻ ڏيکاريندا آهن<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ==وفات== [[File:Janat ul Baqia, Madina Munawara - panoramio (1).jpg|300px|thumb|مدينه ۾ جنت البقيع قبرستان]] بيبيءَ جي پيءُ سان محبت به ايتريقدر هئي، جو سندن وفات کانپوءِ بيمار ٿي پيئي ۽ ڇهن مهينن کان پوءِ پاڻ به، ٻارهين هجري سال (633ع) ۾، وفات ڪري ويئي. عمر فقط 28 يا 29 ٿيس. سندس وصيت موجب، حضرت علي رضه ۽ حضرت عباس رضه ۽ سندس ٻن پٽن، رات جو غسل ڏئي، کيس ”بقيعا“ ۾ دفن ڪيو. سندس وفات ڪري، حضرت علي رضي الله تعاليٰ عنه توڙي ٻنهي پٽن کي ڏاڍو صدمو پهتو<ref name="autogenerated1"/>. بيبي صاحبه حضرت محمد {{درود}} جي وفات کان ھڪ سال پوء وفات ڪري وئي. سندس تدفين واري جاء تي اختلاف آھن<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />.بيبي صاحبه جي وفات 14 جمادالاول 11ھ ۽ 7 آگسٽ 632ع تي وفات ڪئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ ڪنھن نامعلوم ھنڌ تي دفن ڪيو ويو<ref> [https://www.al-islam.org/articles/fatima-sa-daughter-muhammad-s-brief-biography-yasin-t-al-jibouri] (فاطمه الزهراء- الاسلام.او آر جي)</ref>. سندس وصيحت مطابق سندس مڙس سندس قبر تي سڃاڻپ لاء ڪوبہ نشان نہ رکيو تنھن ڪري ڪنھن کي خبر ناهي تہ سندس قبر ڪٿي آھي<ref> [https://www.al-islam.org/articles/fatima-sa-daughter-muhammad-s-brief-biography-yasin-t-al-jibouri] (فاطمه الزهراء- الاسلام.او آر جي)</ref>. ھڪڙي روايت مطابق سندس تدفين [[جنت البقيع]] قبرستان ۾ ٿي ۽ ھڪ روايت مطابق کيس مسجد نبوي جي ميدان ۾ دفنايو ويو ھو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:محمد]] [[زمرو:صحابيات]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:مسلمان عورتون]] [[زمرو:تاريخ ۾ عورتون]] [[زمرو:مھاجر صحابيات]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] ggkq9kritdezxuftq3ybdnw8ri4bz8j 0 18343 414882 396319 2026-09-26T02:23:11Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414882 wikitext text/x-wiki {{بهترين_مضمون|جنوري ۲۰۲۶}} {{Infobox country | conventional_long_name = ساموآ جي خودمختيار رياست | common_name = ساموآ | native_name = | image_flag = Flag of Samoa.svg | image_coat = Public Seal of Samoa.svg | symbol_type =نسبتي نشان | national_motto = "Faʻavae i le [[Atua]] Sāmoa"<br />{{small|"ساموآ خدا جي ڀروسي قائم آھي"}} | national_anthem = ''[[آزادي جو بينر|O le fuʻa o le saʻolotoga o Samoa]]''<br />{{small|"آزادي جو بينر"}}<br /> | image_map = Samoa on the globe (Polynesia centered).svg | image_map2 = Samoa - Location Map (2013) - WSM - UNOCHA.svg | capital = [[آپيا ]] | coordinates = {{Coord|13|50|S|171|45|W|type:city}} | largest_city = آپيا | official_languages = {{unbulleted list |[[انگريزي ]]|[[ساموآئي ٻولي|ساموآئي ]]}} | religion = [[عيسائيت]] ([[#مزھب|سرڪاري]]) | ethnic_groups = {{unbulleted list | 92.6% [[ساموآئي ماڻھو ]] | 7.0% [[يورونيشيائي]] | 0.4% [[يورپي ]] | 0.1% [[اوڀر ايشيائي ]]<ref name=cia>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ws.html |title=Samoa |work=CIA – The World Factbook}}</ref> }} | ethnic_groups_year = 2001 | demonym = ساموآئي يا ساموآئين | government_type = [[وحداني رياست|وحداني]] [[غالب جمائتي نظام|غالب جمائت]] [[ پارلياماني ريپبلڪ]] <!--- Consensus in the talk page states that Samoa is a Republic.---> | leader_title1 = [[O le Ao o le Malo]] | leader_name1 = [[واʼاليٽوآ سُوالاوِي ٻيون]] | leader_title2 = [[ساموآ جا وزيراعظم|وزيراعظم ]] | leader_name2 = [[توئيلائيپا آئيونو سائيليلي مالئيليگااوئي]] | leader_title3 = [[ساموآ جي ليجسليٽو اسيمبلي جا اسپيڪر|ساموآئي اسپيڪر ]] | leader_name3 = [[ٽو لي آ فوا فَا فِيسي]] | legislature = [[ساموآ جي ليجسليٽو اسيمبلي|ليجسليٽو اسيمبلي ]] | sovereignty_type = نيوزيلينڊ کان آزادي | established_event1 = [[برلن جو معاھدو، 1889 ]] | established_date1 = 14 جون 1889 | established_event2 = [[ٽرائپرٽائٽ ڪنوينشن]] (ٽڌريون ڪنوينشن) | established_date2 = 16 فيبروري 1900 | established_event3 = [[جرمن ساموآ]] جرمني جي قبضي دوران | established_date3 = 1 مارچ 1900 | established_event4 = [[ويسٽرن ساموآ ٽرسٽ ٽيريٽري]] (نيوزيلينڊ جي قبضي وقت ) | established_date4 = 30 آگسٽ 1914 | established_event5 =ليگ وارو مينڊيٽ | established_date5 = 17 ڊسمبر 1920 | established_event6 = گڏيل قومن جي نگراني ۾ | established_date6 = 13 ڊسمبر 1946 | established_event7 =ويسٽرن ساموآ ايڪٽ، 1961 | established_date7 = 1 جنوري 1962 | established_event8 = [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي قرارداد نمبر 399|گڏيل قومن طرفان تسليم ڪيو ويو ]] | established_date8 = 15 ڊسمبر 1976 | area_km2 = 2,842 | area_rank = 167th <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 1097 | percent_water = 0.3 | population_census = 195,843<ref name=census2016>{{cite web |url=http://www.sbs.gov.ws/index.php/population-demography-and-vital-statistics |title=Population & Demography Indicator Summary |publisher=Samoa Bureau of Statistics |accessdate=25 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403053500/http://www.sbs.gov.ws/index.php/population-demography-and-vital-statistics |archive-date=3 April 2019 |url-status=dead }}</ref> | population_census_year = نومبر 2016 | population_density_km2 = 68 | population_density_sq_mi = 175 | GDP_PPP = $1.188 ارب ڊالر <ref name=imf2>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=61&pr.y=2&sy=2018&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=862&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Samoa |publisher=International Monetary Fund}}</ref> | GDP_PPP_year = 2018 | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_per_capita = $5,962<ref name=imf2/> | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = $88100000 <ref name=imf2/> | GDP_nominal_year = 2018 | GDP_nominal_per_capita = $ 4,420 <ref name=imf2/> | Gini = <!--number only--> | Gini_year = | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = | Gini_rank = | HDI = 0.707 <!--number only--> | HDI_year = 2018<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking|title=Human Development Report 2019|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=10 December 2019|accessdate=10 December 2019|format=PDF}}</ref> | HDI_rank = 111th | currency = [[ساموآئين ٽالا|ٽالا ]] (WS[[ ڊالر جي علامت |$]]{{sup|b}}) | currency_code = WST | time_zone = [[UTC+13:00|WST]] | utc_offset = +13^c ^d | utc_offset_DST = +14 | DST_note = ^{from last Sunday of September to first Sunday of April (from 3 AM to 4 AM and vice versa)} | time_zone_DST = [[UTC+14:00|WST]] | date_format = DD/MM/YYYY | drives_on = left^e | calling_code = [[+685]] | cctld = [[.ws]] | footnote_a = رياستي سربراھ | footnote_b = ڪرنسي جي علامت: ST يا SAT يا T. ساموآئي لفظ ٽالا (tālā) جي انگريزي ڊالر آهي ۽ سين (sene) جي انگريزي سينٽ آھي. | footnote_c = 31 ڊسمبر 2011 کان وٺي <ref name="Samoa Changes Timezone">{{cite news |last=Staff/Agencies |title=Samoa skips Friday in time zone change |url=http://www.abc.net.au/news/2011-12-30/samoa-skips-friday-in-time-zone-change/3753350 |accessdate=16 January 2012 |newspaper=ABC Australia |date=31 December 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120103071659/http://www.abc.net.au/news/2011-12-30/samoa-skips-friday-in-time-zone-change/3753350 |archivedate=3 January 2012 |url-status=dead}}</ref> | footnote_d = "مغربي ساموآ جو وقت " جو ٽائيم زون. | footnote_e = 7 سيپٽمبر 2009 <ref>{{cite news |url=http://wheels.blogs.nytimes.com/2009/09/08/in-samoa-drivers-switch-to-left-side-of-the-road/ |work=The New York Times |title=In Samoa, Drivers Switch to Left Side of the Road |first=Richard S. |last=Chang |date=8 September 2009 |accessdate=23 May 2010}}</ref> جيتوڻيڪ ھن ملڪ م ڊرائيونگ کاٻي پاسي کان ٿيندي آهي ان جي باوجود ھتي ساڄي پاسي کان بہ ڊرائيونگ جي اجازت آھي. }} '''ساموا''' يا '''ساموآ''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Samoa '''}}, (ساموائي ٻولي ۾ Malo Sa'oloto Tuto'atasi o Samoa) [[پولينيشيا]] ۾ واقع [[اوشيانيا]] جو هڪ ٻيٽ ملڪ آهي، جيڪو ڏکڻ پيسفڪ سمنڊ ۾ اچي ٿو<ref> name="UN">{{cite news | title=List of Member States: S | url =https://www.un.org/members/list.shtml | work =United Nations | accessdate =27 November 2007}}</ref> . هي ملڪ ٻه وڏن ٻيٽن تي مشتمل آهي: [[سَوائيئي|سَوائيئي]] (Savaiʻi) ۽ [[اوپولو]] (Upolu). ان سان گڏ ٻه ننڍا، آباد ٻيٽ [[مانونو]] (Manono) ۽ [[اپوليما]] (Apolima)، ۽ ڪيترائي ننڍا غيرآباد ٻيٽ پڻ شامل آهن، جن ۾ اليپاتا ٻيٽ ([[نوʻوتيلي]]، [[نوʻولوئا]]، [[فانوآتپو]] ۽ [[ناموا]]) شامل آهن. ساموا، آمريڪن ساموا کان لڳ ڀڳ 64 ڪلوميٽر اولهه، [[ٽونگا]] کان 889 ڪلوميٽر اتر-اوڀر، [[فجي]] کان 1152 ڪلوميٽر اتر-اوڀر، [[والس]] ۽ [[فوتونا]] کان 483 ڪلوميٽر اوڀر، [[ٽووالو]] کان 1151 ڪلوميٽر ڏکڻ-اوڀر، [[ٽوڪيلو]] کان 519 ڪلوميٽر ڏکڻ، هوائي کان 4190 ڪلوميٽر ڏکڻ-اوڀر، ۽ نيئوئي کان 610 ڪلوميٽر اتر-اوڀر ۾ واقع آهي. گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[اپيا]] آهي. تقريباً 3,500 سال اڳ [[لاپيٽا قوم]] ساموائي ٻيٽن کي دريافت ڪري آباد ڪيو. هنن ساموان ٻولي ۽ ساموان ثقافتي سڃاڻپ کي ترقي ڏني. سامونڊي سفر ۾ مهارت سبب، ويهين صدي کان اڳ يورپي ڳولا ڪندڙن سڄي ٻيٽ گروهه، جنهن ۾ آمريڪن ساموا به شامل هو، کي “[[نييويگيٽر آئلينڊز]]” سڏيو. 1899ع ۾ ٽرائي پارٽائيٽ ڪنوينشن کان پوءِ، ملڪ جرمن سلطنت جي نوآبادي بڻيو ۽ “[[جرمن ساموا]]” جي نالي سان سڃاتو ويو. آگسٽ 1914ع ۾ پهرئين عالمي جنگ جي شروعات تي [[نيوزيلينڊ]] جي فوجن بنا رت وهائڻ جي جرمن ساموا تي قبضو ڪيو، جنهن سان جرمن انتظام ختم ٿي ويو. 1920ع ۾، [[قومن جي ليگ]] (League of Nations) جي مينڊيٽ هيٺ نيوزيلينڊ سرڪاري طور علائقي جو ڪنٽرول سنڀاليو، ۽ اهو علائقو ويسٽرن ساموا سڏجڻ لڳو. 1946ع ۾ گڏيل قومن جي ٽرسٽ ٽيريٽري بڻجڻ کان پوءِ، [[ويسٽرن ساموا]] 1 جنوري 1962ع تي آزادي حاصل ڪئي ۽ 4 جولاءِ 1997ع تي سرڪاري طور پنهنجي اڳوڻي نالي ساموا ڏانهن موٽي آيو. ساموا هڪ واحد رياستي (يونٽري) پارلياماني جمهوريت آهي، جنهن ۾ 11 انتظامي ضلعن تي ٻڌل ڍانچو موجود آهي. ملڪ کي 15 ڊسمبر 1976ع تي گڏيل قومن جي ميمبرشپ ملي. ساموا [[قومن جي دولت مشترڪه]] (ڪامن ويلٿ آف نيشنز)، [[غيرجانبدار تحريڪ]] (نان الائينڊ موومينٽ) ۽ [[پيسفڪ آئلينڊز فورم]] جو پڻ ميمبر آهي. ٻيٽ جي دفاع جي ذميواري [[نيوزيلينڊ ڊفينس فورس]] وٽ آهي. ==نالي جو اشتقاق== ساموا نالي جو مطلب “مقدس مرڪز” آهي. هي نالو لسانياتي طور هڪ مرڪب مان ٺهيل آهي، جنهن ۾ ساموائي ٻولي جا ٻه لفظ شامل آهن: sa (مقدس) ۽ moa (مرڪز). متبادل طور، هن نالي جي نسبت يا ته ڪنهن مقامي سردار ساموا سان ڏني وڃي ٿي، يا وري هڪ مقامي لفظ سان، جنهن جو مطلب “موئا جو هنڌ” آهي، موئا هڪ اهڙو پکي هو جيڪو هاڻي ناپيد ٿي چڪو آهي؛ جيتوڻيڪ اهو پکي رڳو نيوزيلينڊ مان ئي سڃاتو ويندو هو<ref>{{Cite web | title=The Origin of the Name of Samoa – Samoan Mythology | url=https://samoanmythology.org/ta-the_origin_of_the_name_of_samoa/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20240418033318/https://samoanmythology.org/ta-the_origin_of_the_name_of_samoa/ | access-date=2025-08-11 | archive-date=2024-04-18}}</ref><ref>{{Cite web | title=Samoa – Etymology, Origin & Meaning of the Name | url=https://www.etymonline.com/word/Samoa | access-date=2025-08-11 | website=www.etymonline.com}}</ref> <ref>{{cite journal | last1 = Tennyson | first1 = A.J.D. | last2 = Worthy | first2 = Trevor |author2-link=Trevor Worthy | last3 = Jones | first3 = C.M. | last4 = Scofield | first4 = R.P. | last5 = Hand | first5 = S.J. | year = 2010 | title = Moa's Ark: Miocene fossils reveal the great antiquity of moa (Aves: Dinornithiformes) in Zealandia | url = https://media.australianmuseum.net.au/media/Uploads/Journals/18092/1546_complete.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20190411004523/https://media.australianmuseum.net.au/media/Uploads/Journals/18092/1546_complete.pdf | url-status = dead | archive-date = 11 April 2019 | journal = Records of the Australian Museum | volume = 62 | pages = 105–114 | doi=10.3853/j.0067-1975.62.2010.1546}}</ref>. 1962ع ۾ آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ، ملڪ جو سرڪاري نالو “اولھندي ساموا واري آزاد رياست” هو، جيڪو عام طور “ويسٽرن ساموا” جي نالي سان سڃاتو ويندو رهيو. 4 جولاءِ 1997ع کان ملڪ پنهنجو نالو بدلائي “ساموا” رکيو. هن تبديليءَ تي ويجهي آمريڪن ساموا طرفان احتجاج به ٿيو، جڏهن ته پراڻو نالو اڃا تائين ڪجهه حوالن ۾ استعمال ٿئي ٿو، خاص طور تي ان جي .ws ٽاپ-ڊومين ۾. ==تاريخ== ڏسو: [[ساموا جي تارخ]] === ارضياتي تاريخ === ساموا جا ٻيٽ ميائوسين دور ۾ ٺهيا هئا. گذريل 20 لک سالن دوران ساموا جي ٻيٽن جي سلسلي (آرڪيپيلاگو) ۾ آتشي گرم ھنڌن سان لاڳاپيل سرگرميون جاري رهيون آهن، جيڪي ساموا جي آتش فشاني نظام سان وابسته آهن<ref name="HartCoetzee">{{cite journal|url=https://www.researchgate.net/publication/222556459|last1=Hart|first1=S.R.|last2=Coetzee|first2=M|last3=Workman|first3=R|last4=Blusztajn|first4= Jerzy|title=Genesis of the Western Samoa seamount province: Age, geochemical fingerprint and tectonics|journal=Earth and Planetary Science Letters|year=2004|volume=227 |issue=1–2 |page=38|doi=10.1016/j.epsl.2004.08.005|bibcode=2004E&PSL.227...37H }}</ref>۔ ===شروعاتي تاريخ=== ساموا کي [[لاپيٽا قوم]] ([[آسٽرو نيشيائي ماڻھو]]، جيڪي اوشياني ٻوليون ڳالهائيندا هئا) دريافت ڪري آباد ڪيو، جيڪي ٻيٽن واري ميلانيشيا مان سفر ڪري آيا هئا. ساموا ۾ ملندڙ سڀ کان قديم انساني آثار لڳ ڀڳ 2,900 کان 3,500 سال پراڻا آهن. اهي آثار [[موليفانوئا]] ۾ واقع هڪ لاپيٽا ماڳ تان هٿ آيا، ۽ سائنسدانن جون تحقيقاتي نتيجون 1974ع ۾ شايع ڪيون ويون.<ref name=green>{{cite journal |url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_98_1989/Volume_98,_No._3/New_information_for_the_Ferry_Berth_site,_Mulifanua,_Western_Samoa,_by_H._M._Leach,_p_319-330/p1 |title=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |first1=Roger C. |last1=Green |first2=Helen M. |last2=Leach |journal=Journal of the Polynesian Society |volume=98 |issue=3 |year=1989 |pages=319–330 |access-date=30 January 2011 |archive-date=4 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220704062837/http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_98_1989/Volume_98,_No._3/New_information_for_the_Ferry_Berth_site,_Mulifanua,_Western_Samoa,_by_H._M._Leach,_p_319-330/p1?page=0&action=searchresult&target= |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220704062837/http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_98_1989/Volume_98,_No._3/New_information_for_the_Ferry_Berth_site,_Mulifanua,_Western_Samoa,_by_H._M._Leach,_p_319-330/p1?page=0&action=searchresult&target= |date=4 July 2022 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220704062837/http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_98_1989/Volume_98,_No._3/New_information_for_the_Ferry_Berth_site,_Mulifanua,_Western_Samoa,_by_H._M._Leach,_p_319-330/p1?page=0&action=searchresult&target= |date=4 July 2022 }}</ref>. جديد دور ۾ ساموان ماڻهن جي اصل بابت [[پولينيشيائي جينيات]]، [[لسانيات]] ۽ [[انسانيات]] جي سائنسي تحقيق ذريعي اڀياس ڪيو ويو آهي. جيتوڻيڪ هي تحقيق اڃا جاري آهي، پر ڪيتريون نظريون پيش ڪيون ويون آهن. هڪ نظريي موجب، اصل ساموائي آسٽرو نيشيائي هئا، جيڪي لاپيٽا ماڻهن جي اوڀر طرف آخري توسيعي مرحلي دوران ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ ميلانيشيا مان 2500 کان 1500 ق.م. جي وچ واري عرصي ۾ اچي آباد ٿيا.<ref>The Political Economy of Ancient Samoa: Basalt Adze Production and Linkages to Social Status (Winterhoff 2007)</ref>. ساموا، [[فجي]] ۽ [[ٽونگا]] جي وچ ۾ ويجها سماجي، ثقافتي ۽ جينياتي لاڳاپا قائم رهيا. آثارِقديمه جو رڪارڊ، زباني روايتن ۽ مقامي نسب نامن جي تائيد ڪري ٿو، جيڪي ڏيکارين ٿا ته نوآباديءَ کان اڳ واري دور ۾ ساموائي، فجيائي ۽ ٽونگن ماڻهن وچ ۾ ٻيٽن جي وچ ۾ سفر ۽ پاڻ ۾ شاديون ٿينديون رهيون. ساموا جي تاريخ ۾ نمايان شخصيتن ۾ تُوئي مانوʻا جو سلسلو، [[راڻي سلاماسينا]]، [[فاليفا]] جو بادشاهه [[فونوتي]]، ۽ [[چار تاما ا ʻآئيگا]] شامل آهن: [[ماليٽوئا]]، [[ٽوپوا تاماسيسي]]، [[ماتاʻافا]] ۽ [[ٽوئيمالياليʻيفانو]]. [[نافانوئا]] هڪ مشهور عورت جنگجو هئي، جنهن کي قديم ساموان مذهب ۾ الوهي حيثيت ڏني وئي، ۽ جنهن جي سرپرستي ايندڙ ساموائي حڪمرانن وڏي اهميت سان حاصل ڪرڻ چاهي.<ref name=":1">{{Cite book |editor1-last=Suaalii-Sauni |editor1-first=Tamasailau M. |editor2-last=Tuagalu |editor2-first=I'uogafa |editor3-last=Kirifi-Alai |editor3-first=Tofilau Nina |editor4-last=Fuamatu |editor4-first=Naomi |title=Su'esu'e manogi in search of fragrance : Tui Atua Tupua Tamasese Ta'isi Efi and the Samoan indigenous reference |date=November 2017 |publisher=Huia Publishers |isbn=978-1-77550-296-8 |oclc=1057446674 }}</ref>. اڄ سمورو ساموا پنهنجي ٻن وڏن شاهي خاندانن هيٺ متحد آهي: قديم ماليٽوئا نسب مان نڪتل سا ماليتوئا، جن تيرهين صديءَ ۾ ٽونگن کي شڪست ڏني، ۽ سا ٽوپوا، جيڪي راڻي سلاماسينا جا اولاد ۽ وارث آهن ۽ سندس حڪمرانيءَ کان پوءِ ايندڙ صدين تائين ساموا تي حڪومت ڪندا رهيا. انهن ٻن بنيادي نسبن اندر ساموا جا چار اعليٰ ترين لقب شامل آهن: قديم دور جا وڏا لقب [[ماليٽوئا]] ۽ ٽوپوا تاماسيسي، ۽ نسبتاً نوان ماتاʻافا ۽ ٽوئيمالياليʻيفانو لقب، جيڪي اوڻيهين صديءَ جي جنگين دوران نمايان ٿيا، جيڪي نوآبادي دور کان اڳ ٿيون<ref name=":1" />. اڄ جي حالتن ۾ اهي چارئي لقب ساموان ماتائي نظام جي چوٽي تي بيٺل آهن. يورپين سان رابطو ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ شروع ٿيو. ڊچ سياح جيڪب روگيوين 1722ع ۾ ساموان ٻيٽن کي ڏسندڙ پهريون غير پولينيشيائي شخص هو. ان کان پوءِ فرانسيسي ڳولا ڪندڙ [[لوئي انطوان ڊي بوگين وِل]] آيو، جنهن 1768ع ۾ انهن کي “نييويگيٽر آئلينڊز” جو نالو ڏنو. 1830ع واري ڏهاڪي کان اڳ رابطو محدود رهيو؛ ان عرصي کان پوءِ لنڊن مشنري سوسائٽي جا برطانوي مبلغ، وهيل شڪار ڪندڙ ۽ واپاري ساموا اچڻ لڳا.<ref>{{Cite book |title=International Dictionary of Historic Places, Volume 5: Asia and Oceania |publisher=Fitzroy Dearborn Publishers |year=1996 |isbn=1-884964-04-4 |editor-last=Schellinger |editor-first=Paul |location=Chicago |pages=724 |editor-last2=Salkin |editor-first2=Robert}}</ref>. ===اوڻيهين صديءَ ۾ ساموا=== اوڻيهين صديءَ دوران آمريڪي واپاري ۽ ويل شڪار ڪندڙ جهازن جا دورا ساموا جي شروعاتي معاشي ترقيءَ ۾ بنيادي اهميت رکندڙ هئا. سيلم، ميساچوسٽس مان ايندڙ برگيٽين روسڪوئي (ڪئپٽن بينجمن وينڊرفورڊ) آڪٽوبر 1821ع ۾ ساموا پهچڻ وارو پهريون ڄاتل آمريڪي واپاري جهاز هو، جڏهن ته نانٽڪٽ مان ايندڙ جهاز مارو (ڪئپٽن رچرڊ ميسي) 1824ع ۾ ساموا ايندڙ پهريون رڪارڊ ٿيل آمريڪي ويل شڪار ڪندڙ جهاز قرار ڏنو وڃي ٿو<ref>Rhys Richards, (1992), ''Samoa's forgotten whaling heritage; American whaling in Samoan waters 1824–1878'', Wellington, Lithographic Services, pp.18–20.</ref>. ويل شڪار ڪندڙ جهاز تازو پيئڻ جو پاڻي، ڪاٺيون ۽ خوراڪ حاصل ڪرڻ سان گڏ، بعد ۾ مقامي ماڻهن کي پنهنجي جهازن تي عملي طور ڀرتي ڪرڻ لاءِ به ايندا هئا. ساموا ۾ ايندڙ آخري ڄاتل ويل شڪار ڪندڙ جهاز مارٽن گورنر هو، جيڪو 1870ع ۾ پهتو<ref>Langdon, Robert (1984) ''Where the whalers went; an index to the Pacific ports and islands visited by American whalers (and some other ships) in the 19th century'', Canberra, Pacific Manuscripts Bureau, p.215. {{ISBN|086784471X}}</ref>. ساموا ۾ عيسائي مشنري سرگرميون 1830ع ۾ شروع ٿيون، جڏهن لنڊن مشنري سوسائٽي جو مبلغ جان وليمز، ڪُڪ ٻيٽن ۽ تاهيتي مان سفر ڪري [[ساپا پاليʻي]] پهتو<ref>{{cite book |last=Watson |first=R.M. |title=History of Samoa: THE ADVENT OF THE MISSIONARY. (1830.1839) |year=1919 |pages=Chapter III |url=http://www.samoa.co.uk/books/history-of-samoa/history-of-samoa-3.html |no-pp=true |access-date=27 November 2007 |archive-date=3 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110503192826/http://www.samoa.co.uk/books/history-of-samoa/history-of-samoa-3.html |url-status=live }}</ref>. هن دور بابت انسانيات جي ماهر باربرا اي. ويسٽ لکي ٿي ته ساموان سماج ۾ جنگي رسمن جو حصو طور [[سر شڪار]] (headhunting) پڻ رائج هو، جنهن ۾ جنگجو پنهنجي ماريل دشمن جو سر پنهنجي سردار کي پيش ڪري بهادريءَ جو ثبوت ڏيندو هو<ref>West, Barbara A. (2008). ''[https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170324213507/https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC |date=24 March 2017 }}''. Infobase Publishing. p. 704. {{ISBN|0-8160-7109-8}}</ref>. 1892ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب A Footnote to History: Eight Years of Trouble in Samoa ۾ [[رابرٽ لوئس اسٽيڦنسن]] ساموا ۾ اثر رسوخ لاءِ مقابلو ڪندڙ عظيم طاقتن، آمريڪا، جرمني ۽ برطانيا، جي سياسي ۽ معاشي سرگرمين، ۽ مقامي ساموائي سياسي نظام اندر مختلف ڌرين جي سازشن جو تفصيلي جائزو پيش ڪيو<ref name="rlssite">{{cite web |url=http://www.robert-louis-stevenson.org/other-writing/22-footnote-to-history |title=A Footnote to History: Eight Years of Trouble in Samoa, 1892 |publisher=RLS website |access-date=January 23, 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109161424/http://www.robert-louis-stevenson.org/other-writing/22-footnote-to-history |archive-date=January 9, 2015}}</ref><ref name=":0">Stevenson, Robert Louis (1892). ''[http://www.gutenberg.org/ebooks/536 A Footnote to History: Eight Years of Trouble in Samoa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210506083402/https://www.gutenberg.org/ebooks/536 |date=6 May 2021 }}'' at Gutenberg. {{ISBN|978-1847187598}}</ref>. اسٽيڦنسن قبيلائي ويڙهن جي باوجود ساموائي ماڻهن جي معاشي سادگي بابت گهري ڳڻتي ظاهر ڪئي. 1894ع ۾، پنهنجي وفات کان ٿورو اڳ، هن ساموان سردارن کي صلاح ڏني ته ملڪ جي بقا لاءِ زمين کي آباد ڪيو وڃي، رستا ۽ باغ ٺاهيا وڃن، وڻن جي حفاظت ڪئي وڃي ۽ پيداوار سمجهي وڪرو ڪئي وڃي؛ ڇو ته جيڪڏهن ساموان پاڻ پنهنجو ملڪ استعمال نه ڪندا ته ٻيا ان تي قابض ٿي ويندا. هن اهڙين حالتن کي هوائي سان ڀيٽيندي بيان ڪيو، جتي ڇڏيل مقامي گرجا گهر سفيد آبادڪارن جي کنڊ جي کيتن وچ ۾ قبرن جي نشانين وانگر بيٺل هئا<ref>{{cite book |last1=Lang |first1=Andrew |title=The Works of Robert Louis Stevenson Vol 25, Appendix II |date=1911 |publisher=Chatto and Windnes |location=London |url=https://www.readcentral.com/mobile/chapters/Andrew-Lang/The-Works-of-Robert-Louis-Stevenson-Vol-25/011 |access-date=23 October 2020 |archive-date=27 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201027055506/https://www.readcentral.com/mobile/chapters/Andrew-Lang/The-Works-of-Robert-Louis-Stevenson-Vol-25/011 |url-status=live }}</ref> [[File:3 Samoan girls making ava 1909.jpg|thumb|left|1911 ۾ نڪتل فوٽو ۾ ساموائي رسم جي تياري ڏيکاريل]] [[File:Urville-Apia-public.jpg|thumb|left|1842 ۾ اپيا جي ھڪ ساموائي گھر جو اندروني منظر ]] [[File:Robert Louis Stevenson birthday fete, Samoa 1896.jpg|thumb|[[رابرٽ لوئس اسٽيفنسن]] جي سالگرهه جي جشن واري تقريب، وائيلِيما ۾، 1894ع]] هن دور ۾ خاص طور تي جرمنن ساموان ٻيٽن ۾ وڏو تجارتي شوق ڏيکاريو، خاص ڪري اوپولو ٻيٽ تي، جتي جرمن ڪمپنين ڪوپرا ۽ ڪاڪو بين جي پروسيسنگ تي عملي اجارو قائم ڪيو. ساڳئي وقت آمريڪا به پنهنجا دعوائون مضبوط ڪيون، جيڪي هوائي جي پرل هاربر ۽ اوڀر ساموا جي پاگو پاگو خليج ۾ سامونڊي واپار ۽ بندرگاهي مفادن سان لاڳاپيل هيون. آمريڪا مقامي سردارن سان ويجها اتحاد قائم ڪيا، خاص طور [[ٽوٽُوئيلا]] ۽ [[مانوʻا]] ٻيٽن تي، جيڪي پوءِ آمريڪن ساموا بڻيا. برطانيا به پنهنجي واپاري ادارن، بندرگاهي حقن ۽ قونصليٽ آفيس جي تحفظ لاءِ فوجون موڪليون. انهن ٽنهي طاقتن جي مداخلت نتيجي طور ساموا ۾ لڳ ڀڳ اٺ سالن تي پکڙيل گهرو ويڙهه شروع ٿي، جنهن دوران هر طاقت ساموان وڙهندڙ ڌرين کي هٿيار، تربيت ۽ ڪڏهن ڪڏهن جنگي فوجون فراهم ڪيون. ساموان بحران مارچ 1889ع ۾ نازڪ موڙ تي پهتو، جڏهن ٽنهي نوآبادي طاقتن پنهنجا جنگي جهاز اپيا بندرگاهه ۾ آندا ۽ وڏي جنگ جو خطرو پيدا ٿيو؛ پر 15 مارچ 1889ع تي آيل هڪ شديد طوفان جنگي جهازن کي نقصان پهچائي يا تباهه ڪري ڇڏيو، جنهن سان فوجي ٽڪراءُ اوچتو ختم ٿي ويو<ref>{{cite book |author=Stevenson, Robert Louis |title=A Footnote to History: Eight Years of Trouble in Samoa |orig-year=1892 |year=2008 |publisher=BiblioBazaar |isbn=978-1-4264-0754-3 |title-link=A Footnote to History: Eight Years of Trouble in Samoa}}</ref>. ٻي ساموان گهرو ويڙهه 1898ع ۾ پنهنجي انتها تي پهتي، جڏهن جرمني، برطانيا ۽ آمريڪا ساموان ٻيٽن جي ڪنٽرول بابت سڌي ٽڪراءَ ۾ اچي ويا. اپيا جو گهيرو مارچ 1899ع ۾ ٿيو، جتي امير ماليتوئا تانومفلي پهرئين (تانو) سان وفادار ساموان فوجون طاقتور سردار ماتاʻافا ايوسيڦو سان وفادار باغين جي وڏي فوج طرفان گهيري ۾ آيون. امير تانو جي مدد لاءِ چار برطانوي ۽ آمريڪي جنگي جهازن مان لٿل فوجي دستا شامل هئا، ۽ ڪيترن ڏينهن جي ويڙهه کان پوءِ باغين کي شڪست ملي. 15 مارچ 1899ع تي آمريڪي ۽ برطانوي جنگي جهازن اپيا تي گولا باري ڪئي، جنهن ۾ يو ايس ايس فلاڊليفيا پڻ شامل هئي<ref>Mains, P. John; McCarty, Louis Philippe (1906). The Statistician and Economist: Volume 23. p. 249</ref>. [[File:Samoan Paramount chief Mataafa Iosefa, 1896.jpg|left|thumb|upright| 1896ع [[ماتاʻافا ايوسيڦو]] (1832–1912)، ساموا جو اعليٰ سردار ۽ بادشاهي لاءِ دعويدار]] [[File:Escorting Tanumafili I.jpg|thumb|جرمن سلطنت، آمريڪا ۽ برطانوي سلطنت تي ٻڌل گڏيل ڪميشن جون 1899ع جي جون مهيني ۾ ساموا جي بادشاهي کي ختم ڪرڻ واريون ڪارروايون.]] [[File:Lauaki Namulau'ulu Mamoe (standing 3rd from left with orator's staff) and other chiefs aboard German warship taking them to exile in Saipan, 2909.jpg|right|thumb| جلاوطن خطيب سردار لاواڪي نامولاؤʻولو ماموئي (کاٻي پاسي کان ٽيون، خطابت واري لٺ هٿ ۾) ۽ ٻيا سردار، جرمن جنگي جهاز تي سوار، جن کي سائپان ڏانهن جلاوطن ڪيو پئي ويو، 1909ع]] آخرڪار، ٽنهي طاقتن جنگ بند ڪرڻ لاءِ 1899ع جي ٽرائي پارٽائيٽ ڪنوينشن تحت ٻيٽن کي ورهائڻ تي اتفاق ڪيو. هي معاهدو 2 ڊسمبر 1899ع تي واشنگٽن ۾ صحيح ٿيو ۽ 16 فيبروري 1900ع تي ان جي توثيق مٽاسٽا ٿي. ان تحت اوڀر وارا ٻيٽ آمريڪا جي علائقي طور آمريڪن ساموا بڻيا (1900ع ۾ ٽوٽُوئيلا ۽ 1904ع ۾ مانوʻا)، جڏهن ته اولهه وارا—ايراضيءَ ۾ گهڻو وڏا—جرمن ساموا قرار ڏنا ويا. برطانيا ساموا بابت پنهنجون سڀ دعوائون ڇڏيون ۽ بدلي ۾ ٽونگا ۾ جرمن حقن جي خاتمي، بوگين وِل کان ڏکڻ واقع سليمان ٻيٽن، ۽ اولهه آفريڪا ۾ علائقائي ترتيبن مان فائدو حاصل ڪيو. ===جرمن ساموا (1900–1914)=== جرمن سلطنت 1900ع کان 1914ع تائين ساموان ٻيٽن جي اولهه حصي تي حڪومت ڪئي. ولهيلم سولف کي نوآباديءَ جو پهريون گورنر مقرر ڪيو ويو. 1908ع ۾ جڏهن غيرتشدد واري مزاحمتي تحريڪ [[ماو ا پولي]] (Mau a Pule) اڀري، تڏهن سولف دير نه ڪندي ماو جي اڳواڻ [[لاوڪي نامولاؤʻولو ماموئي]] کي جرمن اتر ميريانا ٻيٽن ۾ واقع سائپان ڏانهن جلاوطن ڪري ڇڏيو.<ref>[http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/wsamoa18991918.html World History at KMLA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131217013354/http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/wsamoa18991918.html |date=17 December 2013 }}, zum.de</ref>. جرمن نوآبادي انتظاميا “ٻيٽن ۾ رڳو هڪ ئي حڪومت” واري اصول تحت حڪمراني ڪئي. ان ڪري نه ڪو [[ساموائي تُوپو]] (بادشاهه) رهيو ۽ نه ئي ڪو [[عليي سيلي]] (گورنر جهڙو اعليٰ سردار)؛ البت نوآبادي حڪومت طرفان ٻه فاؤتوآ (صلاحڪار) مقرر ڪيا ويا. تُومُوآ ۽ پولي (اوپولو ۽ ساوائيئي جون روايتي حڪومتون) ڪجهه عرصي لاءِ خاموش رهيون، ۽ زمينن ۽ لقبن سان لاڳاپيل سڀ فيصلا نوآبادي گورنر جي ڪنٽرول هيٺ آيا. پهريئين عالمي جنگ جي شروعاتي مهيني ۾، 29 آگسٽ 1914ع تي، نيوزيلينڊ ايڪسپيڊيشنري فورس جا فوجي بغير مزاحمت جي اوپولو تي لهيا ۽ جرمن اختيارين کان ڪنٽرول سنڀالي ورتو. اهو قدم برطانيا جي درخواست تي کنيو ويو، جنهن نيوزيلينڊ کان هي “عظيم ۽ تڪڙي شاهي خدمت” انجام ڏيڻ لاءِ چيو هو.<ref>{{cite news |title=New Zealand goes to war: The Capture of German Samoa |url=https://nzhistory.govt.nz/war/new-zealand-goes-to-war-first-world-war |work=nzhistory.net.nz |access-date=27 November 2007 |archive-date=14 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161114222018/http://www.nzhistory.net.nz/war/new-zealand-goes-to-war-first-world-war |url-status=live }}</ref>. ==نيوزيلينڊ جي حڪومت (1914–1961)=== پهريئين عالمي جنگ جي پڄاڻيءَ کان پوءِ 1962ع تائين، نيوزيلينڊ اولهه ساموا تي حڪومت ڪئي. شروعات ۾ اهو علائقو ليگ آف نيشنز جي سرپرستي هيٺ ڪلاس سي مينڊيٽ طور نيوزيلينڊ جي حوالي ڪيو ويو، ۽ پوءِ گڏيل قومن جي سرپرستي نظام تحت هلندو رهيو. 1919ع کان 1962ع تائين ساموا جو انتظام نيوزيلينڊ جي سرڪاري اداري ڊپارٽمينٽ آف ايڪسٽرنل افيئرز (بعد ۾ ڊپارٽمينٽ آف آئلينڊ ٽيريٽريز) وٽ رهيو، جيڪو نيوزيلينڊ جي ٻيٽ علائقن جي نگراني لاءِ قائم ڪيو ويو هو. 1943ع ۾ نيوزيلينڊ جي پرڏيهي معاملن لاءِ الڳ کاتو قائم ٿيڻ کان پوءِ، هن اداري جو نالو تبديل ڪيو ويو. 1918–1919ع دوران، اولهه ساموا انفلوئنزا (اسپيني فلو) جي وبا کان شديد متاثر ٿيو. 7 نومبر 1918ع تي آڪلينڊ مان ايندڙ جهاز SS Talune جي پهچڻ کان پوءِ، بيماري تيزيءَ سان پکڙجي وئي. وبا دوران آباديءَ جو وڏو حصو متاثر ٿيو، ۽ وڏي تعداد ۾ جاني نقصان ٿيو. 1919ع ۾ ٿيل سرڪاري جاچ موجب، جهاز جي اچڻ کان اڳ اولهه ساموا ۾ اهڙي وبا موجود نه هئي. هن واقعي نيوزيلينڊ انتظاميه جي صلاحيت بابت ساموان عوام ۾ تنقيد کي جنم ڏنو. ماو تحريڪ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ اولهه ساموا ۾ اڀري، جيڪا هڪ غيرتشدد سياسي تحريڪ هئي ۽ خودمختياريءَ جي حمايت ڪندي هئي. تحريڪ جي شروعات ساوائيʻي ٻيٽ تي ٿي، جتي ان جي اڳواڻي خطيب سردار لاواڪي نامولاؤʻولو ماموئي ڪئي. 1909ع ۾ کيس جلاوطن ڪيو ويو، ۽ هو 1915ع ۾ وفات ڪري ويو. 1920ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين، ماو تحريڪ کي ساموان سماج ۾ وسيع حمايت حاصل ٿي. تحريڪ جي اهم اڳواڻن مان هڪ اولاف فريڊرڪ نيلسن هو، جيڪو واپاري پسمنظر سان تعلق رکندو هو. کيس به ڪجهه عرصي لاءِ جلاوطن ڪيو ويو، پر تحريڪ سان سندس لاڳاپو برقرار رهيو. 28 ڊسمبر 1929ع تي اپيا ۾ ماو جي هڪ پرامن مظاهري دوران نيوزيلينڊ پوليس سان ٽڪراءُ ٿيو، جنهن ۾ توپوا تاماسيسي ليالوفي ٽيون سميت ڪيترائي ماڻهو مارجي ويا ۽ زخمي ٿيا. هي واقعو ساموا جي تاريخ ۾ “ڪارو ڇنڇر” جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. 13 جنوري 1930ع تي نيوزيلينڊ اختيارين ماو تنظيم تي پابندي لاڳو ڪئي، ۽ ڪجهه عرصي تائين ان جي سرگرمين کي دٻايو ويو. بعد ۾، سياسي حالتون آهستي آهستي تبديل ٿيون. 1935ع ۾ نيوزيلينڊ ۾ ليبر پارٽي جي اقتدار ۾ اچڻ کان پوءِ ساموا بابت پاليسين ۾ نرمي آئي. 1936ع ۾ ماو تحريڪ کي هڪ جائز سياسي تنظيم طور تسليم ڪيو ويو، ۽ اڳواڻن کي جلاوطنيءَ مان واپسي جي اجازت ملي. ساڳئي سال، ساموان ماڻهن پهريون ڀيرو فونو آف فيپولي (مشاورتي اسيمبلي) جي ميمبرن جي چونڊ ۾ حصو ورتو، جنهن ۾ ماو تحريڪ سان لاڳاپيل اميدوارن کي اڪثريت حاصل ٿي. ===آزادي=== ساموا جي آزادي واري تحريڪ جي ڪوششن کان پوءِ، 24 نومبر 1961ع تي [[نيوزيلينڊ]] جو ويسٽرن ساموا ايڪٽ نافذ ڪيو ويو، جنهن سان ٽرسٽي شپ معاهدو ختم ڪيو ويو ۽ ملڪ کي “آزاد رياست ويسٽرن ساموا” جي نالي سان آزادي ڏني وئي، جيڪا 1 جنوري 1962ع کان لاڳو ٿي. ويسٽرن ساموا پئسفڪ علائقي جو پهريون ننڍو ٻيٽ ملڪ هو، جنهن آزادي حاصل ڪئي. ساڳئي سال، ساموا نيوزيلينڊ سان دوستيءَ جو معاهدو ڪيو. ملڪ 28 آگسٽ 1970ع تي ڪامن ويلٿ آف نيشنز جو ميمبر بڻيو، جڏهن ته آزاديءَ جو قومي ڏينهن هر سال 1 جون تي ملهايو وڃي ٿو. آزاديءَ وقت، ملڪ جي چئن اعليٰ سردارن مان هڪ، فيامي ماتاʻافا فاوموئينا مولينوʻو ٻيون، ساموا جو پهريون وزيراعظم مقرر ٿيو. ٻيا اعليٰ سردار، [[توپوا تاماسيسي مياʻولي]] ۽ [[ماليتوئا تانومفلي ٻيون]]، ڄمار ڀر لاءِ گڏيل سربراھ مملڪت مقرر ٿيا. 15 ڊسمبر 1976ع تي ساموا کي گڏيل قومن ۾ 147هون ميمبر رياست طور شامل ڪيو ويو، ۽ بين الاقوامي سطح تي ملڪ لاءِ نالو “آزاد رياست ساموا” استعمال ڪيو ويو. 4 جولاءِ 1997ع تي آئين ۾ ترميم ذريعي ملڪ جو نالو “ويسٽرن ساموا” مان بدلائي صرف “ساموا” رکيو ويو. 2002ع ۾ نيوزيلينڊ ساموا ۾ نوآبادي دور دوران پيش آيل ڪجهه اهم واقعن بابت سرڪاري طور معافي گهري. مئي 2021ع ۾ [[فيامي نومي ماتاʻافا ساموا]] جي پهرين عورت وزيراعظم بڻجي، جنهن سان ملڪ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ نئون باب کوليو ويو. ==حڪومت ۽ سياست== 1960ع جو ساموا جو آئين، جيڪو 1962ع ۾ نيوزيلينڊ کان آزادي حاصل ٿيڻ سان باضابطه طور نافذ ٿيو، برطانوي پارلياماني جمهوريت جي نموني تي ٻڌل آهي، جنهن کي ساموائي روايتن ۽ رسمن کي نظر ۾ رکندي ترتيب ڏنو ويو آهي. ساموا جي جديد قومي حڪومت کي ساموان ٻوليءَ ۾ “مالو” (Malo) چيو وڃي ٿو. ساموا جو سربراھ مملڪت ساموائي ٻوليءَ ۾ “او لي آو او لي مالو” (O le Ao o le Malo) سڏبو آهي، ۽ هن عهدي تي قيام کان وٺي رڳو اعليٰ سردار ئي فائز ٿيندا رهيا آهن. موجوده سربراھ مملڪت توئيمالياليʻيفانو واʻاليتوʻا سؤالاؤوي ٻيون آهن، جيڪي 2017ع ۾ ۽ ٻيهر 2022ع ۾ قانونساز اسيمبلي طرفان چونڊيا ويا. ساموا جي قانونساز اسيمبلي، جنهن کي [[ساموا جي پارليامينٽ|فونو]] (Fono) چيو وڃي ٿو، هڪ ايوان تي ٻڌل مقننہ آهي، جنهن ۾ 51 ميمبر شامل آهن ۽ هر ميمبر جي مدي جي مدت پنج سال آهي. انهن مان 49 ميمبر ماتائي (قبيلائي سرداري لقب رکندڙ) آهن، جيڪي علائقائي حلقن مان ساموان ووٽرن طرفان چونڊيا وڃن ٿا، جڏهن ته ٻه ميمبر غير ساموان ووٽرن جي جدا چونڊ لسٽن مان چونڊيا وڃن ٿا. آئين موجب، گهٽ ۾ گهٽ ڏهه سيڪڙو ميمبر عورتن جو هجڻ لازمي آهي. عام ووٽ جو حق 1990ع ۾ لاڳو ڪيو ويو، پر صرف ماتائي لقب رکندڙ ماڻهو ئي ساموان سيٽن تي چونڊ وڙهي سگهن ٿا. ملڪ ۾ 25 هزار کان وڌيڪ ماتائي موجود آهن، جن مان لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو عورتون آهن. وزيراعظم قانونساز اسيمبليءَ جي اڪثريت سان چونڊيو ويندو آهي ۽ سربراهه مملڪت طرفان حڪومت ٺاهڻ لاءِ مقرر ڪيو ويندو آهي. ڪابينا جا ٻارهن وزير وزيراعظم جي سفارش تي سربراهه مملڪت مقرر ڪندو آهي، بشرطيڪه کين اسيمبليءَ جو اعتماد حاصل هجي. 2025ع کان [[لاʻاولِي ليوآتيئا شمٽ]] ساموا جو وزيراعظم آهي، جڏهن ته [[اوآپاʻاؤ مولِيپولا آلويتافُوا]] قانونساز اسيمبليءَ جو اسپيڪر آهي. ساموا جي سياست ۾ نمايان عورتن ۾ لاʻولو فيتائوماليمائو ماتاʻافا (1928–2007ع)، [[فيامي نومي ماتاʻافا]] (2021ع کان وزيراعظم)، ساموائي عالمه [[آئونو فاناآفي لي ٽاگالوا]]، خطيب سردار [[ماتاتوموا مائيموآنا]] ۽ اڳوڻي وزير [[سافونيٽوʻوگا پاʻاگا نيري]] شامل آهن. ساموا جو عدالتي نظام انگريزي ڪامن لا ۽ مقامي روايتن تي ٻڌل آهي. سپريم ڪورٽ آف ساموا اعليٰ ترين عدالت آهي، جڏهن ته چيف جسٽس کي وزيراعظم جي سفارش تي سربراھ مملڪت مقرر ڪندو آهي. ==انتظامي ورهاستون== [[File:Samoa districts numbered2.png|right|thumb|upright=1.45|ساموا جا انتظامي ضلعا جن ۾ ننڍڙا ٻيٽ پڻ شامل آهن]] ساموا يارنهن [[ڪاؤنسلون|اِتوʻمالو]] (سياسي ضلعن) تي مشتمل آهي. اهي روايتي ضلعا يورپي اچڻ کان اڳ موجود هئا. هر ضلعي جي پنهنجي آئيني حيثيت آهي، جيڪا روايتي لقبن ۽ درجي بنديءَ تي ٻڌل آهي. هر ضلعي جو مرڪزي ڳوٺ انتظامي ۽ روايتي معاملن جي نگراني ڪندو آهي ۽ اعليٰ لقب عطا ڪرڻ جو اختيار رکندو آهي. ساموا جا يارنهن ضلعا هي آهن: '''[[اوپولو ٻيٽ]] وارا ضلعا:''' *1[[توآماساغا]] ([[آفيگا]]) *2.[[آʻانا]] ([[ليئولوموئيگا]]) *3.[[آئيگا-ئي-لي-تائي]] ([[موليفانوا]]) *4.[[آتوا]] ([[لوفيلوفي]]) *5.[[واʻا-او-فونوتي]] ([[ساماميا]]) '''[[ساوائيʻي]] ٻيٽ وارا ضلعا:''' *6.[[فاساليلئاگا]] ([[سافوتولافائي]]) *7.[[گاگاʻيماگا]] ([[سالائولا]]) *8.[[گاگاʻيفوماؤگا]] ([[سافوتو]]) *9.[[وائيسگانو]] ([[آسائو]]) *10.[[ساٽوپاʻائيتيا]] *11.[[پالاؤلي]] ([[وائلوئا]]) ==انساني حق== ساموا ۾ انساني حقن بابت اهم خدشن ۾ عورتن جي گهٽ نمائندگي، گهريلو تشدد ۽ جيلن جون خراب حالتون شامل آهن. ساموا ۾ هم جنس پرستيءَ جا عمل قانوني طور ڏوهه سمجهيا وڃن ٿا. ==سرڪاري مذهب== جون 2017ع ۾ آئين ۾ ترميم ذريعي عيسائيت کي سرڪاري مذهب قرار ڏنو ويو. آئين جي آرٽيڪل 1 موجب، “ساموا خدا پيءُ، پُٽ ۽ پاڪ روح تي ٻڌل هڪ عيسائي قوم آهي.” آئين جو ديباچو اڳ ئي ملڪ کي عيسائي اصولن ۽ ساموان روايتن تي ٻڌل رياست قرار ڏئي ٿو. ==فوج ۽ پوليس== ساموا وٽ ڪا باقاعده فوج يا دفاعي ڍانچو موجود ناهي. ملڪ 1962ع جي دوستيءَ جي معاهدي تحت نيوزيلينڊ سان غير رسمي دفاعي لاڳاپا رکي ٿو، جنهن موجب نيوزيلينڊ ساموا جي مدد جي درخواست تي غور ڪرڻ جو پابند آهي. ساموا جي قومي پوليس فورس عام طور غير مسلح هوندي آهي، پر غير معمولي حالتن ۾ وزير جي اجازت سان هٿيار کڻي سگهي ٿي. 2022ع تائين، ساموا ۾ پوليس اهلڪارن جو تعداد لڳ ڀڳ 900 کان 1,100 جي وچ ۾ هو. ==جاگرافي== [[File:Samoa waterfall scenery.jpg|thumb|upright=1.05|ساموائي آبشار]] [[File:Samoa Country map.png|thumb|upright=1.35|ساموا جو نقشو]] [[File:Samoa topography.png|thumb|upright=1.35|ساموائي ٽوپوگرافي]] ساموا خطِ استوا جي ڏکڻ ۾ واقع آهي ۽ پئسفڪ سمنڊ جي پولينيسيائي علائقي ۾، هوائي ۽ نيوزيلينڊ جي لڳ ڀڳ وچ واري فاصلي تي موجود آهي. ساموا جو ڪُل زميني علائقو تقريباً 2,842 چورس ڪلوميٽر آهي. ملڪ ٻن وڏن ٻيٽن، اوپولو ۽ ساوائيʻي، تي مشتمل آهي، جيڪي گڏجي ساموا جي ڪُل زميني ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 99 سيڪڙو حصو بڻجن ٿا، ان کان علاوه اٺ ننڍا ٻيٽ پڻ شامل آهن. ننڍن ٻيٽن ۾ هي شامل آهن: اپوليمه اسٽريٽ ۾ واقع ٽي ٻيٽ: مانونونو، اپوليمه ۽ نوʻولوپا اوپولو جي اوڀرئين پڇاڙيءَ وٽ اليپاٽا ٻيٽ: نوʻوتيلي، نوʻولوئا، ناموا ۽ فانوآتپو نوʻوسافيʻي، جيڪو هڪ هيڪٽر کان به گهٽ ايراضيءَ تي مشتمل آهي ۽ اوپولو جي ڏکڻ ڪناري وٽ واووايي ڳوٺ کان لڳ ڀڳ 1.4 ڪلوميٽر پري واقع آهي اوپولو ساموا جو سڀ کان اهم ٻيٽ آهي، جتي ملڪ جي لڳ ڀڳ ٽن چوٿين آبادي رهي ٿي، ۽ ساڳئي ٻيٽ تي راڄڌاني شهر اپيا پڻ واقع آهي. ارضياتي بناوت ساموا جا ٻيٽ ارضياتي لحاظ کان آتش فشاني عمل جو نتيجو آهن، جيڪي ساموا هاٽ اسپاٽ مان پيدا ٿيا، جنهن کي زمين جي هيٺئين حصي ۾ موجود مينٽل پلوم سان ڳنڍيو وڃي ٿو. سڀني ٻيٽن جي ابتدا آتش فشاني آهي، پر هن وقت رڳو ساوائيʻي ٻيٽ آتش فشاني طور سرگرم آهي. هتي تازيون آتش فشاني سرگرميون مائونٽ ماتاوانو (1905–1911ع)، ماتا او لي آفي (1902ع) ۽ ماوگا آفي (1725ع) ۾ ٿيون. ساموا جو سڀ کان اوچو نقطو مائونٽ سليسيلي آهي، جنهن جي اوچائي تقريباً 1,858 ميٽر آهي. ساوائيʻي جي اترئين وچ واري ڪناري تي واقع ساليئولا لاوا جا ميدان مائونٽ ماتاوانو جي آتش فشاني ڦاٽڪن جو نتيجو آهن، جن لڳ ڀڳ 50 چورس ڪلوميٽر ايراضي کي سخت لاوا سان ڍڪي ڇڏيو. ساوائيʻي ساموا جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي ۽ پولينيسيا جو ڇهون وڏو ٻيٽ شمار ٿئي ٿو. هتي لڳ ڀڳ 42 هزار ماڻهو رهن ٿا. ==موسم== ساموا ۾ استوائي موسم آهي. سراسري سالياني گرمي پد لڳ ڀڳ 26.5 ڊگري سينٽي گريڊ آهي. برساتن جو مکيه موسم نومبر کان اپريل تائين هوندو آهي، پر سال جي ڪنهن به مهيني ۾ تيز برسات پئجي سگهي ٿي. {{Weather box |width=auto |location=اپيا |metric first=yes |single line=yes |temperature colour=pastel |Jan high C=30.4 |Feb high C=30.6 |Mar high C=30.6 |Apr high C=30.7 |May high C=30.4 |Jun high C=30.0 |Jul high C=29.5 |Aug high C=29.6 |Sep high C=29.9 |Oct high C=30.1 |Nov high C=30.3 |Dec high C=30.5 |year high C= |Jan low C=23.9 |Feb low C=24.2 |Mar low C=24.0 |Apr low C=23.8 |May low C=23.4 |Jun low C=23.2 |Jul low C=22.6 |Aug low C=22.8 |Sep low C=23.1 |Oct low C=23.4 |Nov low C=23.6 |Dec low C=23.8 |year low C= |rain colour=green |Jan rain mm=489.0 |Feb rain mm=368.0 |Mar rain mm=352.1 |Apr rain mm=211.2 |May rain mm=192.6 |Jun rain mm=120.8 |Jul rain mm=120.7 |Aug rain mm=113.2 |Sep rain mm=153.9 |Oct rain mm=224.3 |Nov rain mm=261.7 |Dec rain mm=357.5 |year rain mm= |source 1=[[World Meteorological Organization]] (UN)<ref name=WMO>[http://worldweather.wmo.int/184/c01230.htm World Weather Information Service – Apia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121015043207/http://worldweather.wmo.int/184/c01230.htm |date=15 October 2012 }}, World Meteorological Organization. Retrieved 15 October 2012.</ref> |date=August 2010 }} ==ماحوليات== ساموا ساموان آبهوا وارن نميءَ وارن ٻيلن (Samoan tropical moist forests) واري ماحولياتي علائقي جو حصو آهي. انساني آبادڪاري شروع ٿيڻ کان پوءِ، هيٺاهين علائقن جا لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو برساتي ٻيلا ختم ٿي ويا. بهرحال، تازين ٻيلاڪاري جي ڪوششن سان، هاڻي ساموا جي لڳ ڀڳ 60.4 سيڪڙو زمين (تقريباً 171 هزار هيڪٽر) ٻيلي سان ڍڪيل آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 32 هزار هيڪٽر پوکيل ٻيلن تي مشتمل آهي. هن ماحولياتي علائقي ۾ تقريباً 28 سيڪڙو ٻوٽا ۽ 84 سيڪڙو زميني پکي اهڙا آهن، جيڪي صرف ساموا ۾ ئي ملن ٿا ==معيشت== [[File:Central Bank of Samoa (2009).jpg|thumb|[[ساموا جي مرڪزي بئنڪ]]]] [[File:Samoa electricity production.svg|thumb|ساموا ۾ بجلي جي پيداوار جا ذريعا]] ساموا کي گڏيل قومن 2014ع کان هڪ معاشي طور ترقي پذير ملڪ طور درجا بندي ڪيو آهي. 2017ع تائين، ساموا جي مجموعي گهريلو پيداوار (GDP) خريداري طاقت جي برابري (PPP) موجب تقريباً 1.13 ارب آمريڪي ڊالر اندازي ڪئي وئي، جنهن سان ملڪ عالمي سطح تي 204هين نمبر تي هو. خدمتي شعبي جو حصو GDP جو تقريباً 66 سيڪڙو هو، جڏهن ته صنعت ۽ زراعت جو حصو ترتيبوار 23.6 سيڪڙو ۽ 10.4 سيڪڙو هو. ساڳئي سال، ساموا جي مزدور قوت جو اندازو لڳ ڀڳ 50,700 ماڻهن تي ٻڌل هو. ساموا جي مرڪزي بئنڪ ملڪ جي ڪرنسي، ساموائي ٽالا (tālā)، جاري ڪرڻ ۽ ان جي نگراني جي ذميوار آهي. ساموا جي معيشت روايتي طور مقامي سطح تي زراعت ۽ مڇي مارڻ تي ڀاڙيندي رهي آهي. جديد دور ۾، ترقياتي امداد، ٻاهرين ملڪن مان ايندڙ خانداني ترسيل رقم (remittances) ۽ زرعي برآمدات قومي معيشت جا اهم ستون بڻجي ويا آهن. زراعت مزدور قوت جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين حصي کي روزگار فراهم ڪري ٿي ۽ برآمدات جو تقريباً 90 سيڪڙو مهيا ڪري ٿي، جنهن ۾ ناريل جي ڪريم، ناريل جو تيل، نوني (نونو ميوي جو رس) ۽ ڪوپرا شامل آهن. ساموا جي لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو بجلي قابلِ تجديد ذريعن مان پيدا ٿئي ٿي، جن ۾ هائيڊرو، شمسي ۽ هوائي توانائي شامل آهن، جڏهن ته باقي بجلي ڊيزل جنريٽرن مان حاصل ڪئي وڃي ٿي. اليڪٽرڪ پاور ڪارپوريشن 2021ع تائين 100 سيڪڙو قابلِ تجديد توانائي حاصل ڪرڻ جو هدف مقرر ڪيو هو. ==سياحت== 2024ع ۾ تقريباً 200,000 سياحن ساموا جو دورو ڪيو. 2024ع تائين سياحت ساموا جي GDP جو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو حصو بڻجي وئي، جيڪا 2019ع ۾ 24.5 سيڪڙو هئي. سياحت وارو شعبو عدم استحڪام جو شڪار رهي ٿو، ڇاڪاڻ ته وبائون جهڙوڪ 2019ع جي خسري جي وبا ۽ COVID-19، ۽ قدرتي آفتون جهڙوڪ سائيڪلون ۽ 2009ع جو سونامي، ان تي اثرانداز ٿين ٿيون. ساموا ۾ ايندڙ گهڻا بين الاقوامي سياح نيوزيلينڊ، آسٽريليا ۽ آمريڪا مان اچن ٿا. 2019ع ۾، 38 سيڪڙو سياح موڪلن لاءِ ۽ 37 سيڪڙو دوستن ۽ مٽن مائٽن سان ملڻ لاءِ آيا. سياحت جو مکيه موسم جون کان سيپٽمبر تائين هوندو آهي، جڏهن موسم نسبتاً سڪي هوندي آهي، جڏهن ته ڊسمبر ۽ جنوري ۾ به هڪ ٻيو اوج ڏسڻ ۾ ايندو آهي، جيڪو نيوزيلينڊ ۽ آسٽريليا جي اسڪولي موڪلن سان لاڳاپيل هوندو آهي. ساموا پاڻ کي عالمي سطح تي “خوبصورت ساموا” جي نالي سان پيش ڪري ٿو ۽ ڊائيونگ، سنورڪلنگ، بلو هولز، لاوا جا ميدان ۽ ٽو سوا اوشن ٽرينچ جهڙين قدرتي جاذبيتُن کي اجاگر ڪري ٿو. 2013ع جي رپورٽ موجب، ساموا ايندڙ سياحن ۾ ترڻ، ساحلن جو دورو ڪرڻ، آرام ڪرڻ، ڪيفي ۽ ريسٽورنٽس ۾ وڃڻ، خريداري ۽ سير و سياحت سڀ کان وڌيڪ مقبول سرگرميون هيون. ==زراعت== [[File:Colocasia esculenta dsc07801.jpg|thumb|[[ٽارو]], ساموا جي برآمد ۾ سڀ کان وڏو حصو]] جرمن نوآبادي دور کان اڳ (اوڻويهين صديءَ جي آخر تائين)، ساموا ۾ بنيادي پيداوار ڪوپرا هئي. جرمن واپارين ۽ آبادڪارن وڏي پيماني تي پوک لاءِ اسٽيٽون قائم ڪيون ۽ ڪوڪو ۽ رٻڙ جهڙيون نيون صنعتون متعارف ڪرايون، جن لاءِ چين ۽ ميلانيشيا مان مزدور آندا ويا. جڏهن پهرين عالمي جنگ کان پوءِ قدرتي رٻڙ جي قيمت ۾ تيز گهٽتائي آئي، ته نيوزيلينڊ حڪومت ڪيلي جي پوک جي همٿ افزائي ڪئي، ڇاڪاڻ ته نيوزيلينڊ ۾ ان جي وڏي مارڪيٽ موجود هئي. ساموا جي مختلف اوچائين سبب، هتي ڪيترن قسمن جا اڀرندي ۽ نيم اڀرندي فصل پوکيا وڃن ٿا. زمين عام طور ٻاهرين مفادن لاءِ دستياب نه هوندي آهي. ڪل زميني ايراضي مان تقريباً 24.4 سيڪڙو مستقل فصلن لاءِ ۽ 21.2 سيڪڙو پوک لائق زمين آهي، جڏهن ته لڳ ڀڳ 4.4 سيڪڙو زمين ويسٽرن ساموا ٽرسٽ اسٽيٽس ڪارپوريشن جي قبضي ۾ آهي. ساموا جون بنيادي زرعي پيداوارون ڪوپرا، ڪوڪو بينز، رٻڙ ۽ ڪيلا آهن. ناريل جي ڀنگري جي خاتمي جي صورت ۾، ساموا ڪوپرا جي پيداوار کي تمام گهڻو وڌائي سگهي ٿو. ساموا جا ڪوڪو بينز انتهائي اعليٰ معيار جا سمجهيا وڃن ٿا ۽ نيوزيلينڊ جي نفيس چاڪليٽن ۾ استعمال ٿين ٿا. ==آمد و رفت == ساموا جو ٽرانسپورٽ نظام ٻنهي مکيه ٻيٽن، اوپولو ۽ ساوائيʻي، کي پاڻ ۾ ۽ پاڙيسري علائقن سان ڳنڍي ٿو. ===هوائي آمد و رفت=== فالئولو انٽرنيشنل ايئرپورٽ، جيڪو اپيا کان تقريباً 40 ڪلوميٽر اولهه ۾ واقع آهي، ساموا جو مکيه بين الاقوامي هوائي اڏو آهي. === ٻيٽن وچ ۾ فيريون=== ساموا شپنگ ڪارپوريشن 1974ع کان اوپولو ۽ ساوائيʻي جي وچ ۾ باقاعده فيري سروس هلائي ٿي. ===عوامي ٽرانسپورٽ=== ساموا ۾ بسون ۽ ٽيڪسيون عوامي آمد و رفت جا مکيه ذريعا آهن. بسون سستي ۽ عام آهن، جڏهن ته ٽيڪسيون ننڍن سفرن ۽ ڏينهن ڀر جي سير لاءِ استعمال ٿين ٿيون. ===روڊ نظام=== ساموا جا رستا عام طور پڪا آهن ۽ اهم شهرن ۽ ڳوٺن کي ڳنڍين ٿا. 2009ع کان هتي ڊرائيونگ کاٻي پاسي ڪئي وڃي ٿي. ===بندرگاهون=== اپيا جو بندرگاهه بين الاقوامي واپار جو مرڪز آهي، جڏهن ته ساوائيʻي جي ساليلوگا بندرگاهه بين ٻيٽن آمد و رفت لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ===سائيڪل ۽ پيادل آمد و رفت=== ڳوٺاڻن علائقن ۾ ڪجهه ماڻهو سائيڪل يا پيادل سفر ڪن ٿا، پر ڊگهي مفاصلي لاءِ اهي ذريعا گهٽ استعمال ٿين ٿا. ==آبادي== ساموا جي 2016ع واري آدمشماري موجب ملڪ جي ڪُل آبادي 194,320 هئي، جيڪا 2021ع جي آدمشماري ۾ وڌي 205,557 ٿي وئي. ملڪ جي آبادي جو لڳ ڀڳ ٽي چوٿون حصو مکيه ٻيٽ اوپولو (Upolu) تي آباد آهي. [[File:Samoa Familie.JPG|thumb|ھڪ ساموائي خاندان]] ==صحت== آڪٽوبر 2019ع ۾ ساموا ۾ خسري (Measles) جي وبا شروع ٿي. جنوري 2020ع جي شروعات تائين، جڏهن وبا تي ضابطو آندو ويو، تڏهن فوتگين جو انگ 83 تائين پهچي ويو، جيڪو هر هزار ماڻهن تي 0.31 جي شرح سان هو (آبادي 201,316 جي بنياد تي). وبا دوران ساموا ۾ خسري جا 4,460 کان وڌيڪ ڪيس رپورٽ ٿيا، جيڪي ڪل آبادي جو لڳ ڀڳ 2.2 سيڪڙو هئا. فوتگيون گهڻو ڪري چار ورهين کان گهٽ عمر وارن ٻارن ۾ ٿيون، جڏهن ته پاڙيسري ملڪ فجي ۾ به 10 ڪيس رپورٽ ٿيا. ==نسلي گروهه== 2011ع جي اندازي مطابق، ساموا جي آبادي جو لڳ ڀڳ 96 سيڪڙو ساموائي نسل سان تعلق رکي ٿو. ان کان علاوه، 2 سيڪڙو ٻٽي شهريت رکندڙ ساموائي-نيوزيلينڊر آهن، جڏهن ته باقي 1.9 سيڪڙو آبادي ٻين نسلن تي مشتمل آهي. ==ٻوليون== ساموائي (Gagana Fa’asāmoa) ۽ انگريزي ساموا جون سرڪاري ٻوليون آهن. ٻي ٻولي طور ڳالهائيندڙن کي به شامل ڪيو وڃي ته ملڪ ۾ ساموان ٻولي ڳالهائيندڙن جو انگ انگريزي ڳالهائيندڙن کان وڌيڪ آهي. ساموائي اشاري ٻولي پڻ ٻڌڻ کان محروم ماڻهن ۾ عام طور استعمال ٿيندي آهي. اشاري ٻولي ذريعي مڪمل سماجي شموليت کي هٿي ڏيڻ لاءِ، 2017ع ۾ بين الاقوامي هفتي دوران ساموا پوليس، ريڊ ڪراس ۽ عام شهرين کي بنيادي ساموائي اشاري ٻولي سيکاري وئي. ==مذهب== 2017ع کان پوءِ، ساموا جي آئين جي آرٽيڪل 1 موجب ملڪ کي عيسائي قوم قرار ڏنو ويو آهي، جيڪا خدا پيءُ، خدا پٽ ۽ پاڪ روح تي قائم آهي. 2021ع جي آدمشماري مطابق، ساموا ۾ مذهبي ورهاست هن ريت آهي: ڪرسچن ڪنڪريگيشنل چرچ آف ساموا 27 سيڪڙو، رومن ڪيٿولڪ 19 سيڪڙو، چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر ڊي سينٽس 18 سيڪڙو، ميٿوڊسٽ 12 سيڪڙو، اسمبلي آف گاڊ 10 سيڪڙو، جڏهن ته باقي مذهبي گروهه گڏجي آبادي جو 16 سيڪڙو آهن. ساموا ۾ دنيا جي موجوده نون مان ستين بهائي عبادتگاهه پڻ واقع آهي، جيڪا 1984ع ۾ مڪمل ٿي ۽ [[ٽياپاپاتا]] ۾، [[اپيا]] کان لڳ ڀڳ اٺ ڪلوميٽر پري، واقع آهي. [[File:Catholic church in Samoa-2.jpg|thumb|رومن ڪيٿولڪ ميري ڪيٿيڊرل]] ==تعليم== ساموا جي حڪومت پرائمري ۽ سيڪنڊري سطح تائين ڪُل اٺ ورهيه تعليم مهيا ڪري ٿي، جيڪا بغير فيس جي آهي ۽ 16 ورهين جي عمر تائين لازمي قرار ڏنل آهي. ساموا جو اهم ترين اعليٰ تعليمي ادارو نيشنل يونيورسٽي آف ساموا آهي، جيڪا 1984ع ۾ قائم ڪئي وئي. ان کان علاوه، ملڪ ۾ ڏکڻ پئسفڪ يونيورسٽي جون ڪيترين ئي شاخون موجود آهن، جڏهن ته اوشيانيا يونيورسٽي آف ميڊيسن پڻ ساموا ۾ قائم آهي. ساموا ۾ تعليم کي مجموعي طور ڪامياب سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ ته 2012ع ۾ يونيسڪو جي رپورٽ موجب ساموا جي بالغ آبادي جو 99 سيڪڙو پڙهيل لکيل آهي. هيومن رائيٽس ميجرمينٽ انيشيئيٽو (HRMI) جي جائزي مطابق، ساموا پنهنجي آمدني جي سطح کي نظر ۾ رکندي تعليم جي حق بابت مجموعي طور 88 سيڪڙو ذميواريون پوريون ڪري رهيو آهي. HRMI تعليم جي حق کي پرائمري ۽ سيڪنڊري تعليم جي حوالي سان الڳ الڳ جانچيندي آهي. ان جائزي موجب، ساموا پرائمري تعليم جي حوالي سان پنهنجي وسيلن جي بنياد تي ممڪن حد جو 97.7 سيڪڙو حاصل ڪري رهيو آهي، جڏهن ته سيڪنڊري تعليم جي شعبي ۾ اها شرح 78.3 سيڪڙو آهي. ==ثقافت== ساموا جي ثقافت بابت بنيادي حوالو ساموا جي ثقافت آهي، جڏهن ته ساموا جي موسيقي پڻ ان سان لاڳاپيل اهم موضوع آهي. فاليفا وادي، جيڪا اوڀر اوپولو ۾ لي مافا پاس وٽ واقع آهي، ساموا جي قدرتي حسن جو نمايان منظر پيش ڪري ٿي. روايتي لباس ۾ ملبوس نوجوان مرد، ساموا جي ثقافتي سڃاڻپ جو اهم حصو آهن. فاʻا ساموا، يعني روايتي ساموان طرزِ زندگي، اڄ به ساموا جي سماجي ۽ سياسي حياتيءَ ۾ مضبوط حيثيت رکي ٿو. پولينيشيائي ثقافتن مان سڀ کان پراڻين ثقافتن مان هڪ هجڻ جي حيثيت سان، فاʻا ساموا لڳ ڀڳ ٽي هزار ورهين جي عرصي ۾ ترقي ڪئي ۽ يورپي اثرن جي صدين باوجود پنهنجي تاريخي رواجن، سماجي ۽ سياسي نظامن، ۽ ساموان ٻوليءَ کي محفوظ رکيو. ثقافتي رسمون، جهڙوڪ ساموا ʻآوا تقريب، اهم ۽ سنجيده موقعن تي ادا ڪيون وينديون آهن، خاص طور سرداري لقب ماتائي عطا ڪرڻ وقت. انتهائي ثقافتي اهميت رکندڙ شين ۾ نفيس نموني سان اُڻيل ʻئي توگا (قيمتي چٽا) شامل آهن. [[File:Samoa upolu.jpg|thumb|upright=1.2|لي مافا پاس لڳ اوڀر [[اوپولو]] ۾ واقع [[فاليفا وادي]] جو منظر]] [[File:Young man in 'ie toga lavalava, photograph by Thomas Andrew.jpg|thumb|ثوگا جو جوان]] ساموائي اساطير ۾ ڪيترن ئي ديوتائن جون ڪهاڻيون ۽ ڏند ڪٿائون شامل آهن. انهن مان تخليق سان لاڳاپيل ڪردار ٽاگالوئا، ۽ جنگ جي ديوي نافانوئا شامل آهن، جيڪا روحاني دنيا پولوٽو جي حڪمران ساوياسيʻوليو جي ڌيءَ هئي. ٻيون مشهور ڪهاڻيون، جهڙوڪ سينا ۽ اييل جي ڪهاڻي، پهرين ناريل جي وڻ جي پيدائش جي وضاحت ڪن ٿيون. ڪيترائي ساموائي روحاني ۽ مذهبي آهن، ۽ عيسائيت کي آهستي آهستي فاʻا ساموا سان هم آهنگ ڪيو ويو آهي، ۽ ساڳئي وقت فاʻا ساموا کي به عيسائي فڪر سان هم آهنگ ڪيو ويو آهي. قديم عقيدا اڄ به عيسائيت سان گڏ گڏ موجود آهن، خاص طور روايتي رسمن ۽ ثقافتي طريقن جي حوالي سان. ساموان ثقافت جو مرڪز وافيالوائي جي اصول تي آهي، يعني ماڻهن جي وچ ۾ لاڳاپا، جيڪي عزت ۽ احترام (فاʻالوالولو) تي ٻڌل آهن. جڏهن ساموا ۾ عيسائيت متعارف ٿي، تڏهن گهڻائي ساموان ماڻهن عيسائيت قبول ڪئي، ۽ هن وقت لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو آبادي پاڻ کي عيسائي قرار ڏئي ٿي. ڪيترائي ساموائي گڏيل طرزِ زندگي اختيار ڪن ٿا، جتي سرگرميون گڏجي انجام ڏنيون وڃن ٿيون. ان جو هڪ مثال روايتي ساموائي فالي (گهر) آهن، جيڪي ڀتين کان سواءِ کليل هوندا آهن، ۽ رات يا خراب موسم ۾ ناريل جي پنن مان ٺهيل پردا استعمال ڪيا ويندا آهن. ساموائي سِوا ناچ پنهنجي نرم ۽ لهرائيندڙ حرڪتن جي ڪري سڃاتو وڃي ٿو، جيڪو موسيقيءَ سان هم آهنگ ٿي هڪ ڪهاڻي بيان ڪري ٿو، جڏهن ته مردن جا ناچ ڪڏهن ڪڏهن وڌيڪ تيز ۽ جوش ڀريا هوندا آهن. سسا هڪ ٻيو روايتي ناچ آهي، جنهن ۾ ناچ ڪندڙ قطارن ۾ بيهي ڪاٺين جي ڊهولن (پاتي) يا ويڙهيل چٽن جي تال تي هڪجهڙيون تيز حرڪتون ڪندا آهن. مردن جو هڪ خاص ناچ فاʻاتاُوپاتي (چٿڙ ناچ) پڻ آهي، جنهن ۾ جسم جي مختلف حصن تي هٿ هڻي سرڳم پيدا ڪئي ويندي آهي. روايتي ساموائي تعمير، خاص طور فالي جي جوڙجڪ، هڪ ماهرانه فن هو، جيڪو توفوگا فائي فالي نالي ماهرن سان لاڳاپيل هو، ۽ اهو ٻين ثقافتي فنون سان پڻ جڙيل هو. ===ميڊيا=== ساموا ۾ اخبارن ۽ ٽيليويزن اسٽيشنن جي هڪ الڳ فهرست موجود آهي، جيڪا ملڪ جي ميڊيا منظرنامي کي ظاهر ڪري ٿي. ===ٽيٽو ٺاهڻ=== ٻين پولينيشيائي ثقافتن جهڙوڪ هوائي، تاهتي ۽ ماوري وانگر، ساموا ۾ ٽيٽو ٺاهڻ کي خاص ثقافتي اهميت حاصل آهي. مردن لاءِ مخصوص ٽاٽو پيʻا سڏجي ٿو، جيڪو گھُٽن کان وٺي پسلين تائين پيچيده ۽ هندسي نقشَن تي ٻڌل هوندو آهي. اهڙو ٽيٽو رکندڙ مرد کي سوگاʻئمِتي چيو ويندو آهي. عورتن يا ڇوڪرين (تئين) لاءِ ٽيٽو مالو سڏجي ٿو، جيڪو گھُٽن جي هيٺان کان وٺي مٿي رانن تائين هوندو آهي. [[File:Samoan Malu.jpg|thumb|روايتي [[مالو]] سان سينگاريل هڪ ساموائجي عورت]] ===جديد ثقافت=== البرٽ وينڊٽ ساموا جو هڪ اهم ليکڪ آهي، جنهن جا ناول ۽ ڪهاڻيون ساموان تجربي کي بيان ڪن ٿيون. سندس ناول فلائنگ فاڪس اِن ا فريڊم ٽري 1989ع ۾ نيوزي لينڊ ۾ فلم جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو، جڏهن ته سنز فار دي ريٽرن هوم پڻ 1979ع ۾ فلم بڻيو. آمريڪي ساموا ۾ ڄاول جان ڪنيوبل هڪ نامور ناٽڪ نويس ۽ اسڪرپٽ رائيٽر هو. سندس ناٽڪ ٿنڪ آف ا گارڊن 1993ع ۾ آڪلينڊ ۾ پيش ڪيو ويو، جيڪو ساموا جي آزاديءَ جي جدوجهد تي ٻڌل هو. سيا فيجيل 1997ع ۾ پنهنجي ناول وير وي ونس بلانگڊ تي ڪامن ويلٿ رائيٽرز پرائيز حاصل ڪيو. موموئي ماليتوئا وان رائشي عالمي سطح تي سڃاتي ويندڙ شاعر ۽ فنڪار آهي، جڏهن ته توسياتا اويا پرفارمنس شاعر آهي. ٻيا اهم ساموان شاعر ۽ ليکڪ ساپائو روپراڪي پيتايا، ايتي ساʻاگا، ۽ ساويئا سانو مليفا شامل آهن. موسيقيءَ ۾، ساموا جون مشهور بينڊون دي فائيواسٽارز، پينينا او ٽيافائو ۽ پنيالاواʻا آهن. يانڊال سسٽرز جو گيت سويٽ انسپائريشن 1974ع ۾ نيوزي لينڊ چارٽس ۾ پهرين نمبر تي رهيو. هپ هاپ فنڪار ڪنگ ڪاپيسي، اسڪرائب، دي هيمو، سيواچ ۽ ٿا فيلسٽائل پڻ نمايان آهن. رقص ۽ ٿيٽر جي دنيا ۾ ليمي پونيفاسيو ۽ نيل ائيريميا جهڙا نالا عالمي سطح تي سڃاتا وڃن ٿا. هپ هاپ ثقافت خاص طور ساموان نوجوانن ۾ تمام گهڻي مقبول آهي، ۽ جديد ۽ روايتي رقص اڄ به ساموان سماج ۾ مرڪزي حيثيت رکن ٿا. ===رانديون=== ساموا ۾ اهم راندين ۾ رگبي يونين، ساموان ڪرڪيٽ ۽ نيٽ بال شامل آهن. رگبي يونين ساموا جي قومي راند آهي، ۽ قومي ٽيم مانو ساموا دنيا جي وڏين قومن جي ٽيمن سان مقابلو ڪندي رهي آهي. ساموا هر رگبي ورلڊ ڪپ ۾ 1991ع کان وٺي حصو ورتو آهي، ۽ ڪيترن ئي موقعن تي ڪوارٽر فائنل تائين پهتو آهي. ڪلب سطح تي نيشنل پرووينشل چيمپئن شپ ۽ پئسفڪ رگبي ڪپ کي اهميت حاصل آهي. ساموا 2007ع ۾ ويلنگٽن ۽ هانگ ڪانگ رگبي سيونز کٽي قومي موڪل جو اعلان پڻ ڪيو. ساموان رانديگر باڪسنگ، ڪڪ باڪسنگ، ريسلنگ ۽ سومو ۾ پڻ نمايان رهيا آهن، جن ۾ مشهور سومو پهلوان موساشيمارو ۽ ڪونيشيڪي شامل آهن. آمريڪن فٽبال به ڪڏهن ڪڏهن کيڏي ويندي آهي، ۽ ڪيترائي ساموان نسل جا رانديگر نيشنل فٽبال ليگ ۾ شامل رهيا آهن. [[File:Percy Montgomery against Samoa.jpg|thumb|ساموا (نيري رنگ وارا) ڏکڻ آفريقا جي ٽيم سان جون 2007 واري مقابلي ۾ ]] == تصويرون == <gallery> فائل:Catholic church in Samoa-2.jpg| فائل:Siva Afi - Fire spinning.jpg| فائل:Fale on Manono Island.jpg| </gallery> ==حوالا== {{حوالا|2}} [[زمرو:ساموآ]] [[زمرو:اوشينيا جا ملڪ]] [[زمرو:عيسائي رياستون]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:دولت مشترڪه جون رڪن قومون]] r2td4zp6k2agdnndxn6dzrznid4nr8b 0 18614 414845 405433 2026-09-26T00:06:26Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414845 wikitext text/x-wiki {{Short description|اندلسي مسلمان همه‌دان (1126–1198ع)}} {{infobox philosopher | image = Andrea di bonaiuto, apoteosi di san tommaso d'aquino, 11 averroè.jpg | caption = [[سانتا ماريا نوويلا بيسيليڪا]] ۾ تصوير، {{circa|1366ع}} | name = ابن رشد | native_name = {{lang|ar|ابن رشد}} | birth_date = {{Birth date|1126|4|14|df=yes}} | birth_place = [[قرطبه]]، [[الاندلس]]، [[مرابطي سلطنت]] | death_date = {{death date and age|1198|12|11|1126|4|14|df=y}} | death_place = [[مراڪش]]، [[موحد خلافت]] | era = [[قرون وسطيٰ جي فلسفي|قرون وسطيٰ]]، [[اسلامي سنهري دور]] | region = [[اسلامي فلسفو]] | school_tradition = [[ارسطوطاليسيت]]، [[ابن رشديت]] | main_interests = [[اسلامي علم ڪلام]]، [[فلسفو]]، [[اسلامي فقھ]]، [[طب]]، [[فلڪيات]]، [[طبعيات]]، [[لسانيات]] | notable_ideas = اسلام ۽ فلسفي جو تعلق، عقل ۽ وحي ۾ تضاد نه هجڻ، [[عقل جي وحدت]] | other_names = other_names = ابو الوليد محمد بن احمد بن رشد<br />'''شارح''' (<br />ابن رشد الحفيد (ڏوهٽو) | notable_works = ''[[الڪليات في الطب]]''، ''[[فصل المقال فيما بين الحڪمة والشريعة من الاتصال]]''، ''[[تھافت التھافت]]'' }} '''ابن رشد''' (،'''Averroes''')؛ پورو نالو: أبو الوليد محمد بن أحمد بن رشد (14 اپريل 1126ع – 11 ڊسمبر 1198ع)، جنهن کي لاطيني ٻولين ۾ '''اويروئس''' (Averroes) چيو ويندو آهي،{{efn|{{small|انگريزي:}} {{IPAc-en|ə|ˈ|v|ɛr|oʊ|iː|z}}}} هڪ اندلسي مسلمان [[همه‌دان]]، [[فقيه]] ۽ قانوندان هو، جيڪو [[فلسفو]]، [[علم ڪلام]]، [[طب]]، [[فلڪيات]]، [[طبعيات]]، [[نفسيات]]، [[رياضيات]]، [[عصبيات]]، [[اسلامي فقھ]]، [[اسلامي قانون]] ۽ [[لسانيات]] سميت ڪيترن ئي علمي شعبن ۾ مهارت رکندو هو. هن سئو کان وڌيڪ ڪتاب ۽ رسالا تصنيف ڪيا.<ref>{{cite encyclopedia | title = Averroes| first =Juan Eduardo | last= Campo | encyclopedia = Encyclopedia of Islam | publisher= Infobase Publishing | year = 2009| page= 337}}</ref><ref>{{cite web | first= Caroline | last= Stone | date= May–June 2003 | url= https://archive.aramcoworld.com/issue/200303/doctor.philosopher.renaissance.man.htm | title= Doctor, Philosopher, Renaissance Man| work = Saudi Aramco World| accessdate= 9 April 2020}}</ref> سندس فلسفياتي تصنيفن ۾ [[ارسطو]] جي ڪتابن تي لکيل تفصيلي شرحون خاص اهميت رکن ٿيون، جن جي ڪري مغربي دنيا ۾ کيس ''شارح'' (شارح) ۽ ''فادر آف ريشنلزم'' (عقليت جو باني) جي لقبن سان سڃاتو ويو. ابن رشد [[ارسطوطاليسيت]] جو مضبوط حامي هو. هن ارسطو جي اصل تعليمات کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ اڳين مسلمان مفڪرن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جي [[نو افلاطونيت]] واري لاڙي جي مخالفت ڪئي. هن [[امام غزالي]] جهڙن [[اشعري]] متڪلمين جي تنقيد جي مقابلي ۾ فلسفي جي مطالعي جو دفاع ڪيو. سندس خيال موجب اسلام ۾ فلسفي جو مطالعو جائز آهي، بلڪه ڪجهه اهلِ علم لاءِ واجب پڻ آهي. هن اهو پڻ استدلال ڪيو ته جيڪڏهن ظاهرِ نص عقل ۽ فلسفي سان حاصل ٿيل نتيجن جي ابتڙ نظر اچي، ته ان جي مجازي يا تاويلي تشريح ڪرڻ گهرجي. اسلامي فقھ ۾ هن ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' تصنيف ڪئي، جنهن ۾ اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن ۽ انهن جي سببن تي بحث ڪيو ويو آهي. طب جي شعبي ۾ هن فالج (اسٽروڪ) بابت هڪ نئون نظريو پيش ڪيو، [[پارڪنسن جي بيماري]] جون نشانيون ۽ علامتون پهريون ڀيرو بيان ڪيون، ۽ ممڪن آهي ته هو اک جي [[ريٽينا]] کي روشني محسوس ڪرڻ وارو حصو قرار ڏيندڙ پهريون عالم هو. سندس طبي ڪتاب ''الڪليات في الطب''، جيڪو لاطيني ۾ ''[[ڪوليگيٽ]]'' جي نالي سان ترجمو ٿيو، ڪيترين ئي صدين تائين يورپ ۾ درسي ڪتاب طور استعمال ٿيندو رهيو. اسلامي دنيا ۾ سندس اثر جاگرافيائي ۽ فڪري سببن جي ڪري محدود رهيو، پر مغرب ۾ ارسطو تي سندس شرحون، جيڪي لاطيني ۽ عبراني ٻولين ۾ ترجمو ٿيون، [[مغربي يورپ]] ۾ ارسطو ۽ قديم يوناني فلسفي جي مطالعي کي نئين سر زنده ڪيو، جيڪو [[مغربي رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ گهڻو ڪري وسري ويو هو. سندس خيالن مان ''[[ابن رشديت]]'' (Averroism) نالي فلسفياتي تحريڪ وجود ۾ آئي. سندس ''[[عقل جي وحدت]]'' وارو نظريو، جنهن موجب سڀ انسان هڪ گڏيل عقل جا شريڪ آهن، مغرب ۾ ابن رشديت جي مشهور ۽ تڪراري نظرين مان شمار ٿئي ٿو. سندس تصنيفن کي [[ڪيٿولڪ چرچ]] 1270ع ۽ 1277ع ۾ مذمت جو نشانو بڻايو، پر [[ٿامس ايڪويناس]] جهڙن مفڪرن جي تنقيد باوجود لاطيني ابن رشديت سورهين صديءَ تائين پنهنجا پوئلڳ برقرار رکيا. اندلس جو هي مشهور معروف عالم، فاضل، فلسفي، فقہ ۽ حاذق حڪيم ابوالوليد محمد بن احمد بن محمد المعروف ”ابن رشد“ 9 صفر المظفر 560ھ (1164ع) تي قرطبه ۾ پيدا ٿيو. سندس خاندان وڏيءَ پهچ وارو ۽ علم دوست هو. اهڙي سلجهيل ماحول ۾ ابن رشد، ابتدائي سکيا سان گڏ فقه ۽ طب ۾ پڻ خاصي مهارت حاصل ڪئي. وڌيڪ سمجهه ڀريو ٿيڻ سان مشهور فلسفي ۽ طبيب ابن طفيل (1101-1158ع) جي مشوري موجب مراڪش ويو، جتي سرڪاري اعزازن سان سرشار ٿيو ۽ سندس ئي صلاحن سان ارسطو (384-322 ق.م) جي مشهور ڪتابن جون شرحون لکڻ لڳو. ابن رشد، ڪجهه وقت لاءِ آشبيله ۽ قرطبه ۾ ”قاضي“ به ٿي رهيو. مراڪش جي سلطان ابن يوسف کيس 578ھ/ 1182ع ۾ شاهي خاندان جو طبيب مقرر ڪيو. ستت ئي سندس صلاحيتن جي واکاڻ وڌي، جنهنڪري قرطبه ۾ ”قاضي القضات“ جي ڪرسي سنڀاليائين. پاڻ هڪ وڏو داناءُ ۽ بردبار شخص هو، جنهنڪري [[ارسطو]] جي علمي، ادبي ۽ فلسفيانه نظرين جي شرحن لکڻ کان علاوه ”افلاطون“ (427 ق. م/ 347 ق. م) جي جڳ مشهور ڪتاب ”جمهوريت“ جي شرح به قلمبند ڪيائين. ان کانسواءِ امام غزاليرح (1058-1111ع) جي جواب ۾ ”تهافته التهافته“ نالي ڪتاب به لکيائين. اهڙيءَ طرح فقه جي سلسلي ۾ ”ندايته المجتهد“، طب ۾ ”الڪليات“ ۽ مذهب ۽ فلسفي جي موافقت ۾ وري ”فصل المبقال“ ۽ ”ڪشف المناهج“ نالن سان ڪتاب به لکيائين، جيڪي سندس غير فاني شاهڪار ڪتاب چيا وڃن ٿا. سندس اها دعويٰ هئي ته ”حقيقت ۾ مذهب فلسفي حقيقتن جو چِٽو اظهار آهي، جنهن جي مخالفت مسلمان عالمن توڙي عيسائي پادرين وڏي زور شور سان ڪئي آهي.“ پاڻ عقليت پسند وحدت الوجودي هو ۽ اجتماعي عقل کي اخلاق جو معيار قرار ڏئي ٿو. هڪ اندازي مطابق ابن رشد چاليهه ڪتاب قلمبند ڪيا. 1198ع ۾ جيل مان آزاد ٿي ٻيهر تصنيف ۽ تاليف کي پنهنجو مشغلو بڻايائين. سلطان منصور سندس جوڳو قدر ڪندي کيس وڏي عزت وارو مرتبو ڏنو. آخر ٿورن ڏينهن بعد 595ھ/ 1198ع ۾ وفات ڪيائين. سندس لکيل ڪتاب جيتوڻيڪ اڄ ڏسڻ لاءِ به موجود نه آهن، صرف دنيا جي مختلف زبانن ۾ انهن جا ترجما، سندس ياد تازي ڪندا رهن ٿا. ان ۾ ڪو به مبالغو نه آهي، ته علم جي اعتبار کان، مشهور فلسفي ارسطو کان پوءِ ابن رشد کي اهميت حاصل آهي.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ابن%20رشد ابن رشد : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]</ref> == نالو == {{See also|نالن جي لاطيني صورت}} ابن رشد جو مڪمل عربي نالو، جيڪو رومن اکرن ۾ ''ٽرانسلٽريشن'' سان لکيو ويندو آهي، '''ابو الوليد محمد بن احمد بن رشد''' آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Rosenthal|2017}} ڪڏهن ڪڏهن سندس نالي سان لقب '''الحفيد''' (يعني ''ڏوهٽو'') پڻ شامل ڪيو ويندو آهي، جيئن کيس سندس ڏاڏي، مشهور قاضي ۽ فقيه [[ابن رشد الجد]]، کان الڳ سڃاتو وڃي.{{sfn|Iskandar|2008|pp=1115–1116}} '''اويروئس'''، ''ابن رشد'' جي [[قرون وسطيٰ جي لاطيني ٻولي|قرون وسطيٰ جي لاطيني]] صورت آهي. هي نالو عربي اصل نالي جي اسپيني اچار مان نڪتو، جتي ''ابن'' کي ''ابين'' يا ''اوين'' جي صورت ۾ ادا ڪيو ويندو هو.{{sfn|Renan|1882|p=7}} يورپي ٻولين ۾ سندس نالي جون ٻيون صورتون پڻ ملن ٿيون، جن ۾ ''ابن-روس-دين''، ''فلئس روسادس''، ''ابن-رسد''، ''بين-ريخسد''، ''ابن-رڇود''، ''دين-رڇيد''، ''ابين-رسد''، ''ابين-رسد''، ''ابين-رست''، ''اوينروسدي''، ''اوينريز''، ''اڊويرواس''، ''بينروئسٽ''، ''اوينروئيٿ'' ۽ ''اويروئستا'' شامل آهن.{{sfn|Renan|1882|p=7}} == سوانح == === ابتدائي زندگي ۽ تعليم === ابن رشد جي ابتدائي زندگيءَ بابت تمام ٿوري معلومات ملي ٿي.<ref name="Oufriha-2015">{{Cite book |last=Oufriha |first=Fatima-Zohra |url=https://www.cairn.info/au-temps-des-grands-empires-maghrebins--9789947391112-page-217.htm |title=Au temps des grands empires maghrébins. La décolonisation de l'histoire de l'Algérie |publisher=Chihab Éditions |year=2015 |location=Alger |pages=217–269 |chapter=Ibn-Rochd : le cordouan croyant musulman rationaliste|series=Hors collection |isbn=978-9947-39-111-2 }}</ref> سندس پورو نالو '''محمد بن احمد بن محمد بن رشد''' هو، ۽ هو 14 اپريل 1126ع (520هه) تي [[قرطبه]]، [[الاندلس]] ۾ پيدا ٿيو.<ref>{{Cite news|last=Selwood|first=Dominic|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/12/10/day-1198-islamic-philosopher-averroes-dies-marrakech/|title=On this day in 1198: the Islamic philosopher Averroës dies in Marrakech|date=10 December 2017|work=The Telegraph|access-date=12 April 2020|language=en-GB|issn=0307-1235|author-link=Dominic Selwood}}</ref>{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Hillier|loc=Biography}} سندس خاندان قرطبه ۾ خاص طور قانوني ۽ مذهبي خدمتن سبب وڏي شهرت رکندو هو.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}<ref>{{cite web |last1=Cruz Hernández|first1=Miguel|title=Averroes|url=https://dbe.rah.es/biografias/7043/averroes|website=Real Academia de la Historia}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Gea|first=Joaquim|date=1 July 2020|title=Averroes, Rationalism and Systematization in Medicine|url=https://www.elsevier.es/en-revista-open-respiratory-archives-11-articulo-averroes-rationalism-systematization-in-medicine-S2659663620300436|journal=Open Respiratory Archives|language=en|volume=2|issue=3|pages=102–103|doi=10.1016/j.opresp.2020.06.002|issn=2659-6636|hdl=10230/48975|hdl-access=free}}</ref><ref name=":0">{{Cite book |last=Oufriha|first=Fatima-Zohra|url=https://www.cairn.info/au-temps-des-grands-empires-maghrebins--9789947391112-page-217.htm|title=Au temps des grands empires maghrébins. La décolonisation de l'histoire de l'Algérie|publisher=Chihab Éditions|year=2015|location=Alger|pages=217–269|chapter=Ibn-Rochd : le cordouan croyant musulman rationaliste|series=Hors collection|isbn=978-9947-39-111-2}}</ref> سندس ڏاڏو [[ابن رشد الجد|ابو الوليد محمد]] (وفات: 1126ع) [[مرابطي سلطنت]] جي دور ۾ قرطبه جو وڏو [[قاضي]] ۽ [[جامع مسجد قرطبه]] جو امام هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Hillier|loc=Biography}} سندس والد ابو القاسم احمد، جيتوڻيڪ پنهنجي والد جيترو مشهور نه هو، پر 1146ع ۾ مرابطين جي جاءِ تي [[موحد خلافت]] قائم ٿيڻ تائين قرطبه جو وڏو قاضي رهيو.{{sfn|Hillier|loc=Biography}} روايتي سوانح نگارن موجب ابن رشد اعليٰ درجي جي تعليم حاصل ڪئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}} هن شروعات ۾ [[حديث]]، [[اسلامي فقھ|فقه]]، [[طب]] ۽ [[علم ڪلام]] جو مطالعو ڪيو. هن [[مالڪي فقھ]]، الحافظ ابو محمد ابن رزق کان پڙهي، جڏهن⁠تہ حديث جي تعليم ابن بشڪوال کان حاصل ڪئي، جيڪو سندس ڏاڏي جو شاگرد هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Wohlman|2009|p=16}} سندس والد پڻ کيس فقھ جي تعليم ڏني، جنهن ۾ [[امام مالڪ]] جي مشهور ڪتاب ''[[موطأ امام مالڪ]]'' جو درس شامل هو. بعد ۾ ابن رشد ''موطأ'' کي حفظ به ڪري ورتو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}}{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}} هن طب جي تعليم ابو جعفر جريم التجائل کان حاصل ڪئي، جنهن غالباً کيس فلسفي جي تعليم پڻ ڏني.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ابن رشد [[ابن باجه]] (Avempace) جي تصنيفن کان به واقف هو، ۽ ممڪن آهي ته سندس ذاتي ملاقات به ٿي هجي يا سڌي طرح وٽس تعليم حاصل ڪئي هجي.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}{{sfn|Wohlman|2009|p=16}} هو [[اشبيليه]] ۾ منعقد ٿيندڙ فيلسوفن، طبيبن ۽ شاعرن جي باقاعده علمي مجلسن ۾ به شرڪت ڪندو هو، جن ۾ [[ابن طفيل]]، [[ابن زهر]] ۽ مستقبل جو خليفو [[ابو يوسف يعقوب المنصور]] پڻ شريڪ ٿيندا هئا.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}} ابن رشد [[اشعري]] مڪتب جي [[علم ڪلام]] جو به مطالعو ڪيو، جيتوڻيڪ زندگيءَ جي پوئين دور ۾ هن ان تي تنقيد ڪئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} سندس تيرهين صديءَ جي سوانح نگار [[ابن الابار]] موجب، ابن رشد حديث جي ڀيٽ ۾ فقھ ۽ ان جي اصولن (''[[اصول الفقھ]]'') جي مطالعي ۾ وڌيڪ دلچسپي رکندو هو، ۽ خاص طور ''[[خلاف]]'' (فقهي اختلافن ۽ مناظرن) جي علم ۾ غير معمولي مهارت حاصل ڪئي هئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ابن الابار اهو پڻ لکي ٿو ته کيس "قديم علمن" سان به گهري دلچسپي هئي، جنهن مان غالباً [[قديم يوناني فلسفو]] ۽ قديم يوناني سائنسون مراد آهن.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} === عملي زندگي === [[File:Almohad Expansion.png|thumb|upright=1.4|alt=Map of North Africa and Spain, with several shades to mark territories|ابن رشد [[موحد خلافت]] ۾ مختلف سرڪاري عهدن تي فائز رهيو، جن جا علائقا هن نقشي ۾ ڏيکاريل آهن.]] 1153ع تائين ابن رشد [[مراڪش]]، جيڪا ان وقت [[موحد خلافت]] (هاڻوڪي مراڪش) جي گاديءَ جو هنڌ هئي، پهچي چڪو هو. هتي هن فلڪياتي مشاهدا ڪيا ۽ موحدن جي نون علمي ادارن جي قيام واري منصوبي ۾ سهڪار ڪيو.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هن جي خواهش هئي ته رڳو فلڪياتي حرڪتن جا رياضيائي قانون نه، پر انهن جا طبعياتي قانون پڻ معلوم ڪري، پر اها تحقيق ڪامياب نه ٿي سگهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} مراڪش ۾ رهائش دوران غالباً سندس ملاقات مشهور فلسفي [[ابن طفيل]] سان ٿي، جيڪو ''[[حي بن يقظان]]'' جو مصنف ۽ درٻار جو طبيب پڻ هو.{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} فلسفي ۾ اختلافن باوجود ٻنهي جي وچ ۾ گهري دوستي قائم ٿي.{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}{{sfn|Fakhry|2001|p=1}} 1169ع ۾ ابن طفيل، ابن رشد کي موحد خليفي [[ابو يعقوب يوسف]] سان متعارف ڪرايو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} مؤرخ [[عبد الواحد المراكشي]] جي مشهور روايت موجب، خليفي ابن رشد کان پڇيو ته ڇا آسمان ازل کان موجود آهن يا انهن جي ڪا شروعات ٿي هئي؟{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} ابن رشد ڄاڻندو هو ته هي انتهائي تڪراري سوال آهي، تنهنڪري غلط جواب جي خوف کان خاموش رهيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} ان کان پوءِ خليفي پاڻ [[افلاطون]]، [[ارسطو]] ۽ مسلمان فيلسوفن جا رايا بيان ڪيا ۽ ابن طفيل سان انهن تي بحث ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} جڏهن ابن رشد کي اطمينان ٿيو ته خليفو علمي بحث جو اهل آهي، تڏهن هن پنهنجو موقف پيش ڪيو، جنهن خليفي کي تمام گهڻو متاثر ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ابن رشد به خليفي جي علم کان حيران ٿيو ۽ پوءِ چيو ته خليفي وٽ "علم جي اهڙي فراواني هئي، جنهن جو مون کي اندازو ئي نه هو."{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} هن ملاقات کان پوءِ خليفي ابو يعقوب يوسف جي وفات (1184ع) تائين ابن رشد سندس خاص قرب حاصل ڪندو رهيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هڪ دفعي خليفي ابن طفيل سان شڪايت ڪئي ته ارسطو جون تصنيفون سمجهڻ ڏکيو ڪم آهي. ابن طفيل صلاح ڏني ته ابن رشد انهن جي وضاحت ۽ تشريح لکي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} اهڙيءَ طرح ابن رشد جي ارسطو تي مشهور شرحون لکڻ جو سلسلو شروع ٿيو،{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} جنهن جون پهريون تصنيفون پڻ 1169ع ۾ تيار ٿيون.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} ساڳئي سال ابن رشد کي [[اشبيليه]] جو [[قاضي]] مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Dutton|1994|p=196}} 1171ع ۾ هو پنهنجي اباڻي شهر [[قرطبه]] جو قاضي بڻيو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} قاضي جي حيثيت سان هو شرعي قانون مطابق مقدمن جا فيصلا ڪندو ۽ [[فتويٰ|فتوائون]] جاري ڪندو هو.{{sfn|Dutton|1994|p=196}} سرڪاري ذميوارين ۽ موحد سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن سفرن باوجود، هن عرصي دوران سندس تصنيفي ڪم ۾ نمايان اضافو ٿيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هو پنهنجي سفرن دوران فلڪياتي تحقيق پڻ جاري رکندو هو.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}} 1169ع کان 1179ع جي وچ ۾ لکيل سندس ڪيترن ئي ڪتابن تي قرطبه بدران اشبيليه جي تاريخ درج ٿيل آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} 1179ع ۾ کيس ٻيهر اشبيليه جو قاضي مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}} 1182ع ۾ هن پنهنجي دوست [[ابن طفيل]] جي جاءِ تي درٻاري طبيب جو عهدو سنڀاليو. ساڳئي سال کيس قرطبه جو وڏو قاضي مقرر ڪيو ويو، جيڪو انتهائي باوقار عهدو هو ۽ اڳي سندس ڏاڏي وٽ پڻ رهيو هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Dutton|1994|p=196}} 1184ع ۾ خليفي ابو يعقوب يوسف وفات ڪئي ۽ سندس جانشين [[ابو يوسف يعقوب المنصور]] ٿيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} شروعاتي دور ۾ ابن رشد درٻار ۾ پنهنجي حيثيت برقرار رکي، پر 1195ع ۾ سندس قسمت اوچتو ڦري وئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} مٿس مختلف الزام لڳايا ويا ۽ قرطبه ۾ هڪ عدالت سندس مقدمو هلائي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} عدالت سندس تعليمات جي مذمت ڪئي، سندس ڪتاب ساڙڻ جو حڪم ڏنو ۽ کيس ويجهي شهر [[لوسينا، قرطبه|لوسينا]] ڏانهن جلاوطن ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} شروعاتي سوانح نگارن موجب سندس زوال جو سبب شايد خليفي بابت سندس تحريرن ۾ توهين آميز اشارا هئا،{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} پر جديد محقق ان جا بنيادي سبب سياسي قرار ڏين ٿا. ''[[انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام]]'' موجب خليفي وڌيڪ قدامت پسند [[علما]] جي حمايت حاصل ڪرڻ لاءِ ابن رشد کان فاصلو اختيار ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ابن رشد جي فلسفي جا سخت مخالف هئا ۽ عيسائي بادشاهتن خلاف جنگ لاءِ خليفي کي سندن حمايت جي ضرورت هئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} اسلامي فلسفي جي مؤرخ [[مجيد فخري]] پڻ لکيو آهي ته روايتي مالڪي فقيهن جو عوامي دٻاءُ به هن فيصلي ۾ اهم عنصر هو.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} مصري اديب [[عباس محمود العقاد]] جي راءِ موجب ابن رشد جي جلاوطني جا اصل سبب سياسي ۽ ذاتي هئا.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=21–26}} سندس خيال ۾ موحد حڪومت جو فلسفي سان رواداري وارو رويو اصل ۾ [[فاطمي خلافت]] سان سياسي مقابلي جي نتيجي ۾ هو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=12–13}} العقاد ابن رشد جو تقابلي جائزو [[ابن باجه]] ۽ [[ابن طفيل]] سان ڪندي لکي ٿو ته ابن رشد سفارتي مهارت کان محروم هو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=15–16}} انهيءَ سبب سندس ڪجهه ذاتي روين خليفي ابو يوسف يعقوب کي ناراض ڪيو. تيرهين صديءَ جي مؤرخ [[عبد الواحد المراكشي]] جي ڪتاب ''المعجب في تلخيص أخبار المغرب'' موجب، هڪ دفعي ابن رشد حيوانيات تي پنهنجي شرح ۾ خليفي کي سندس سرڪاري لقبن بدران "بربرن جو بادشاهه" سڏيو.{{sfn|al-Marrakushi|2006|p=317}} ان کان علاوه خليفي جي ڀاءُ ابو يحيٰ، جيڪو قرطبه جو گورنر هو، سان ابن رشد جي ويجهي دوستي به سياسي شڪ شبهن جو سبب بڻي، خاص طور ان وقت جڏهن سلطنت جنگي حالتن مان گذري رهي هئي.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=21–26}} العقاد موجب جڏهن اهي سياسي حالتون ختم ٿيون ته خليفي ابن رشد کي معاف ڪري ٻيهر پنهنجي قرب ۾ آندو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=26}} مراڪشي فلسفي [[محمد عابد الجابري]] هن مقدمي جي ٻي سياسي تشريح پيش ڪئي آهي. سندس خيال موجب ابن رشد کي افلاطون جي ''جمهوريه'' تي پنهنجي شرح ۾ سياسي ظلم ۽ استبداد جي کلي مذمت ڪرڻ سبب سزا ڏني وئي.{{sfn|al-Jabri|1998|p=67}} هن نظرئي موجب، مذهبي الزام دراصل سياسي مخالفت کي خاموش ڪرائڻ جو ذريعو هئا.{{sfn|Foudeh|2009|p=58}} ابن رشد خلاف کنيل قدم موحد خليفي ابو يوسف يعقوب جي هڪ وسيع نظرياتي مهم جو حصو هئا. ڪتاب ساڙڻ ۽ عالمن تي پابنديون رڳو ابن رشد يا فلسفي تائين محدود نه رهيون. موحد حڪومت روايتي [[مالڪي]] فقيهن کي به نشانو بڻايو ۽ [[سحنون]] جي مشهور فقهي ڪتاب ''مدونة'' جهڙن بنيادي ڪتابن کي عوامي طور ساڙڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Foudeh|2009|p=61}} خليفي ''علم الفروع'' (عملي فقھ) جي تدريس تي پابندي لڳائي ۽ حڪم ڏنو ته ديني تعليم صرف [[قرآن]] ۽ [[حديث]] تائين محدود رکجي، جڏهن⁠تہ ظاهري معنيٰ تي سختيءَ سان عمل ڪيو وڃي.{{sfn|Foudeh|2009|p=61–62}} ڪجهه سالن کان پوءِ ابن رشد ٻيهر مراڪش جي درٻار ۾ موٽي آيو ۽ خليفي جو اعتماد ٻيهر حاصل ڪيائين.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 11 ڊسمبر 1198ع (9 صفر 595هه) تي سندس وفات ٿي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} شروعات ۾ کيس [[اتر آفريڪا]] ۾ دفن ڪيو ويو، پر پوءِ سندس لاش قرطبه منتقل ڪيو ويو، جتي ٻيهر جنازي جي نماز ادا ڪئي وئي. ان موقعي تي مستقبل جو مشهور صوفي ۽ فلسفي [[ابن عربي]] (1165–1240ع) پڻ موجود هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} == تصنيفون == {{See also|ابن رشد جي تصنيفن جي فهرست}} [[File:AverroesAndPorphyry.JPG|thumb|alt=ٻن ويٺل ماڻهن جي بحث جي تصوير|ابن رشد ۽ ٽين صديءَ جي فلسفي [[پورفيري (فلسفي)|پورفيري]] وچ ۾ هڪ خيالي بحث. مونفريڊو ڊي مونٽي امپيريالي جو ''لبر ڊي ھربس''، چوڏهين صدي]] ابن رشد هڪ گهڻ لکندڙ مصنف هو ۽ فخري موجب سندس تصنيفن ۾ سندس اوڀر وارن اڳوڻن عالمن جي ڀيٽ ۾ "موضوعن جو وڌيڪ وسيع تنوع" شامل هو، جن ۾ فلسفو، طب، فقھ يا قانوني نظريو ۽ لسانيات شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}} سندس گهڻيون لکڻيون ارسطو جي تصنيفن جون شرحون يا انهن جا وضاحتي اختصار هيون، جن ۾، خاص طور ڊگهن شرحن ۾، اڪثر سندس پنهنجا اصل خيال به شامل آهن.{{sfn|Taylor|2005|p=181}} فرانسيسي مصنف [[ارنسٽ رينان]] موجب، ابن رشد گهٽ ۾ گهٽ 67 اصل تصنيفون لکيون، جن ۾ فلسفي بابت 28، طب بابت 20، قانون بابت 8، علم ڪلام بابت 5 ۽ صرف ۽ نحو بابت 4 تصنيفون شامل هيون. انهن کان علاوه هن ارسطو جي گهڻين تصنيفن ۽ [[افلاطون]] جي ''[[جمهوريه (افلاطون)|جمهوريه]]'' تي پڻ شرحون لکيون.{{sfn|Ahmad|1994}} ابن رشد جون ڪيتريون ئي عربي تصنيفون محفوظ نه رهيون، پر انهن جا [[عبراني ٻولي|عبراني]] يا لاطيني ترجما موجود آهن.{{sfn|Adamson|2016|pp=180–181}} مثال طور، ارسطو تي سندس ڊگهن شرحن مان عربيءَ ۾ فقط تمام ٿورا قلمي نسخا بچيا آهن.{{sfn|Adamson|2016|p=180}} === ارسطو تي شرحون === [[File:Arabic aristotle.jpg|thumb|alt=هڪ شخص جي ٻئي شخص کي تعليم ڏيڻ جي تصوير، جنهن جي هيٺان عربي لکت آهي|ارسطو جي هڪ شاگرد کي تعليم ڏيندي عربي تصوير، {{c.}} 1220ع. ابن رشد ارسطو جي تصنيفن تي وسيع شرحون لکيون.]] ابن رشد ارسطو جي لڳ ڀڳ سڀني محفوظ تصنيفن تي شرحون لکيون.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}} رڳو ''[[سياست (ارسطو)|سياست]]'' ان مان مستثنيٰ هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها تصنيف کيس دستياب نه هئي؛ تنهنڪري هن ان جي بدران افلاطون جي ''[[جمهوريه (افلاطون)|جمهوريه]]'' تي شرح لکي.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}} هن پنهنجي شرحن کي ٽن قسمن ۾ ورهايو، جن کي جديد عالمن '''مختصر'''، '''وچولي''' ۽ '''ڊگهي''' شرحون نالو ڏنو آهي.{{sfn|Adamson|2016|p=180}} گهڻيون مختصر شرحون (''جامع'') سندس عملي زندگيءَ جي شروعاتي دور ۾ لکيون ويون ۽ انهن ۾ ارسطوي نظرين جا خلاصا شامل آهن.{{sfn|Taylor|2005|p=181}} وچولين شرحن (''تلخيص'') ۾ ارسطو جي اصل متن کي وضاحت ۽ آسان بڻائڻ لاءِ نئين نموني بيان ڪيو ويو آهي.{{sfn|Taylor|2005|p=181}} غالباً اهي شرحون سندس سرپرست خليفي ابو يعقوب يوسف جي ان شڪايت جي جواب ۾ لکيون ويون، جنهن موجب ارسطو جا اصل متن سمجهڻ ڏکيا هئا؛ ساڳي حالت ۾ ٻين پڙهندڙن جي مدد ڪرڻ پڻ انهن جو مقصد هو.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}{{sfn|Adamson|2016|p=180}} ڊگهيون شرحون (''تفسير'' يا ''شرح'')، يعني سٽ بہ سٽ شرحون، اصل تصنيفن جو مڪمل متن ۽ هر سٽ جو تفصيلي تجزيو شامل ڪن ٿيون.{{sfn|McGinnis|Reisman|2007|p=295}} اهي شرحون تمام تفصيلي آهن ۽ انهن ۾ ابن رشد جا گهڻا اصل خيال شامل آهن،{{sfn|Taylor|2005|p=181}} تنهنڪري غالباً اهي عام پڙهندڙن لاءِ نه لکيون ويون هيون.{{sfn|Adamson|2016|p=180}} ارسطو جي فقط پنجن تصنيفن تي ٽنهي قسمن جون شرحون موجود هيون: ''[[طبعيات (ارسطو)|طبعيات]]''، ''[[مابعدالطبعيات (ارسطو)|مابعدالطبعيات]]''، ''[[روح بابت]]''، ''[[آسمان بابت]]'' ۽ ''[[پوئين تجزيا]]''.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}} === الڳ فلسفياتي تصنيفون === ابن رشد ڪيترائي الڳ فلسفياتي رسالا پڻ لکيا، جن ۾ ''عقل بابت''، ''قياس بابت''، ''فعال عقل سان اتصال بابت''، ''وقت بابت''، ''فلڪي دائري بابت'' ۽ ''دائري جي حرڪت بابت'' شامل آهن. هن ڪيترائي رد ۽ تنقيدي رسالا پڻ لکيا، جن ۾ ''ارسطو جي طريقي جي ڀيٽ ۾ [[الفارابي]] جي منطق واري طريقي بابت مقالو''، ''[[ابن سينا]] جي [[الشفاء]] ۾ بحث هيٺ آيل مابعدالطبعياتي سوال'' ۽ ''موجود شين جي ابن سينا واري درجيبنديءَ جو رد'' شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}} === اسلامي علم ڪلام === فخري ۽ ''[[انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام]]'' سميت علمي ذريعن ابن رشد جي هن شعبي ۾ ٽن اهم تنقيدي تصنيفن جو ذڪر ڪيو آهي. ''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]''، يعني "فيصلائتو مقالو"، 1178ع ۾ لکيل هڪ رسالو آهي، جنهن ۾ اسلام ۽ فلسفي جي موافقت لاءِ دليل ڏنو ويو آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|pp=911–912}} ''الڪشف عن مناهج الأدلة''، يعني "دليلن جي طريقن جي وضاحت"، 1179ع ۾ لکيو ويو. هن ۾ [[اشعريت|اشعري عالمن]] جي علم ڪلام تي تنقيد ڪئي وئي آهي،{{sfn|Arnaldez|1986|pp=913–914}} ۽ خدا جي وجود جي اثبات سان گڏ خدا جي صفتن ۽ افعالن بابت ابن رشد جا دليل پيش ڪيا ويا آهن.{{sfn|Arnaldez|1986|p=914}} 1180ع جي تصنيف ''[[تهافت التهافت]]''، يعني "تهافت جو تهافت"، [[امام غزالي]] (وفات 1111ع) جي فلسفي تي مشهور تنقيدي تصنيف ''[[تهافت الفلاسفة]]'' جو رد آهي. هن ڪتاب ۾ ابن رشد پنهنجي شرحن ۽ الڳ فلسفياتي رسالن ۾ پيش ڪيل خيالن کي گڏ ڪري غزالي جي اعتراضن جا جواب ڏنا.{{sfn|Arnaldez|1986|p=915}} هي تصنيف ابن سينا ۽ سندس [[اسلامي فلسفي ۾ افلاطونيت|نو افلاطوني لاڙن]] تي پڻ تنقيد ڪري ٿي، ۽ ڪن هنڌن تي ابن رشد، ابن سينا خلاف غزالي جي تنقيد سان اتفاق پڻ ڪري ٿو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=915}} === طب === [[File:Avenzohar, "Colliget Averroys ...", 1530 Wellcome L0026358.jpg|thumb|alt=لاطيني ڪتاب ''ڪوليجيٽ اوير'' جي عنواني صفحي جي تصوير|''ڪليگٽ'' جي لاطيني ڇاپي جو عنواني صفحو؛ هي ابن رشد جي طب بابت اهم تصنيف هئي]] ابن رشد، جيڪو موحد درٻار ۾ شاهي طبيب رهيو، طب بابت ڪيترائي رسالا لکيا. انهن مان سڀ کان مشهور ''الڪليات في الطب'' آهي، جنهن جي معنيٰ "طب جا عام اصول" آهي ۽ جنهن کي اولهه ۾ لاطيني صورت ''[[ڪوليجيٽ]]'' سان سڃاتو ويو. هي ڪتاب لڳ ڀڳ 1162ع ۾، سندس درٻاري مقرريءَ کان اڳ لکيو ويو.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}} هن ڪتاب جو عنوان سندس دوست [[ابن زهر]] جي تصنيف ''الجزئيات في الطب''، يعني "طب جا جزوي پهلو"، جي ابتڙ هو. ٻنهي عالمن پنهنجي ڪتابن کي هڪ ٻئي جي پورائي ڪرڻ جي ارادي سان لکيو.{{sfn|Arnaldez|2000|pp=28–29}} ''ڪوليجيٽ'' جو لاطيني ترجمو ڪيترين صدين تائين يورپ ۾ طب جو درسي ڪتاب رهيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}} سندس ٻين محفوظ طبي تصنيفن ۾ ''ترياق بابت''، ''مزاجن جا اختلاف'' ۽ ''دوائن وارا ٻوٽا'' شامل آهن.{{sfn|Arnaldez|2000|p=28}} هن يوناني طبيب [[گيلن]] (وفات لڳ ڀڳ 210ع) جي تصنيفن جا خلاصا ۽ [[ابن سينا]] جي ''ارجوزة في الطب''، يعني "طب بابت نظم"، تي شرح پڻ لکي.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}} ابن رشد طب ۾ ڪجهه اڳواڻ مشاهدا پڻ پيش ڪيا. هن عدسي بدران [[ريٽينا]] کي روشني محسوس ڪرڻ جو بنيادي عضوو قرار ڏنو، جيڪو سندس دور جي مروج نظرين کان هڪ اهم انحراف هو. هن [[پارڪنسن جي بيماري]] سان مشابهت رکندڙ حالتن جون ابتدائي وضاحتون ڏنيون ۽ فالج بابت پڻ اهم خيال پيش ڪيا، جن ۾ هن ان جو سبب جسم جي ٻاهرين رڪاوٽن بدران دماغي عملن کي قرار ڏنو.<ref>{{Cite journal |last1=Tbakhi |first1=Abdelghani |last2=Amr |first2=Samir S. |date=2008 |title=Ibn Rushd (Averroës): Prince of Science |journal=Annals of Saudi Medicine |volume=28 |issue=2 |pages=145–147 |doi=10.5144/0256-4947.2008.145 |issn=0256-4947 |pmc=6074522 |pmid=18398288}}</ref> === فقھ ۽ قانون === ابن رشد ڪيترائي ڀيرا قاضي جي عهدي تي رهيو ۽ اسلامي فقھ ۽ قانوني نظريي بابت ڪيتريون ئي تصنيفون لکيون. انهن مان اڄ فقط ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' محفوظ آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=xvi}} هن ڪتاب ۾ هن سني [[مذهب (اسلام)|فقهي مذهبن]] وچ ۾ عملي مسئلن ۽ بنيادي اصولن بابت اختلافن (''[[اختلاف]]'') جي وضاحت ڪئي آهي، ۽ اهو پڻ بيان ڪيو آهي ته اهي اختلاف ڇو ناگزير آهن.{{sfn|Dutton|1994|p=188}} پاڻ [[مالڪي]] قاضي هجڻ باوجود، هن ڪتاب ۾ ٻين فقهي مذهبن جي راين تي پڻ بحث ڪيو، جن ۾ نسبتاً آزاد خيال ۽ قدامت پسند راءِ ٻئي شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=xvi}} هن محفوظ ڪتاب کان علاوه، ڪتابياتي ڄاڻ مان معلوم ٿئي ٿو ته ابن رشد، امام غزالي جي فقهي اصولن بابت تصنيف ''[[المستصفى من علم الأصول]]'' جو خلاصو پڻ لکيو، ۽ [[قرباني (اسلامي رسم)|قرباني]] ۽ زميني محصول بابت رسالا به تصنيف ڪيا.{{sfn|Fakhry|2001|p=115}} == فلسفياتي خيال == === اسلامي فلسفي جي روايت ۾ ارسطويت === ابن رشد پنهنجي فلسفياتي تصنيفن ۾ [[ارسطويت]] ڏانهن واپسي جي ڪوشش ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال موجب مسلمان فيلسوفن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جي [[نو افلاطونيت|نو افلاطوني]] لاڙن ارسطو جي اصل تعليمات کي بگاڙي ڇڏيو هو.{{sfn|Fakhry|2001|p=5}}{{sfn|Leaman|2002|p=27}} هن الفارابي جي ان ڪوشش کي رد ڪيو، جنهن ۾ هن افلاطون ۽ ارسطو جي خيالن کي گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي، ۽ ٻنهي جي وچ ۾ بنيادي اختلافن ڏانهن ڌيان ڇڪايو، جهڙوڪ ارسطو جو افلاطون جي [[نظريوِ مُثل|نظرييِ مُثل]] کي رد ڪرڻ.{{sfn|Fakhry|2001|p=6}} ابن رشد منطق بابت الفارابي جي تصنيفن تي پڻ تنقيد ڪئي ۽ چيو ته هن انهن ۾ ارسطو جي اصل تعليمات جي صحيح تشريح نه ڪئي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|pp=6–7}} ابن رشد، وچئين دور جي اسلامي نو افلاطونيت جي نمايان نمائندي [[ابن سينا]] تي پڻ تفصيلي تنقيد ڪئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=7}} هن دليل ڏنو ته ابن سينا جو [[فيض (فلسفو)|فيض]] وارو نظريو ڪيترين ئي خامين تي ٻڌل آهي ۽ ارسطو جي تصنيفن ۾ ان جو ڪو بنياد موجود نه آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=7}} ابن رشد، ابن سينا جي ان خيال سان به اختلاف ڪيو ته وجود، ماهيت تي عارض ٿيندڙ هڪ [[عرض (فلسفو)|عرض]] آهي. سندس راءِ موجب حقيقت ان جي ابتڙ آهي؛ شيءِ پهرين پنهنجي ذات سان موجود هوندي آهي ۽ ان جي ماهيت بعد ۾ تجريد ذريعي معلوم ڪئي ويندي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|pp=8–9}} هن ابن سينا جي امڪان واري نظريي ۽ [[برهان الصديقين]] کي به رد ڪيو، جنهن ذريعي ابن سينا خدا جي وجود کي ''واجب الوجود'' طور ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=9}} ابن رشد مسلمان دنيا ۾ [[قديم يوناني فلسفو]] کي شامل ڪرڻ جو پُرجوش حامي هو ۽ هن لکيو: {{ blockquote |language=ar |وإن كان غيرنا قد فحص عن ذلك فبين أنه يجب علينا أن نستعين على ما نحن بسبيله بما قاله من تقدمنا في ا في ذلك ، وسواء كان ( ذلك ) الغير مشاركا لنا أو غير مشارك في الملة<ref>{{cite book |last1=ابن رشد |first1=أبو الوليد محمد بن أحمد بن محمد الأندلسي المالكي |editor1-last=محمد عابد الجابري |title=فصل المقال في تقرير ما بين الشريعة والحكمة من الاتصال أو وجوب النظر العقلي وحدود التأويل |date=1997 |publisher=مركز دراسات الوحدة العربية |location=بيروت |page=91 |url=https://archive.org/details/20201226_20201226_0805/page/n3/mode/2up?q=%D8%BA%D9%8A%D8%B1%D9%86%D8%A7 |language=ar |trans-title=The Decisive Treatise, Determining the Nature of the Connection between Religion and Philosophy}}</ref> |جيڪڏهن اسان کان اڳ ڪنهن حڪمت جي تحقيق ڪئي آهي، ته اسان لاءِ لازم آهي ته ان مان فائدو وٺون. ان سان ڪو فرق نٿو پوي ته اهو شخص اسان جي ملت مان هجي يا ٻي ڪنهن ملت مان.<ref>{{Cite journal|last=Virani|first=Shafique N.|year=2011|title=Taqiyya and Identity in a South Asian Community|url=https://www.academia.edu/36996009|journal=The Journal of Asian Studies|volume=70|issue=1|pages=99–139 [131–132]|doi=10.1017/S0021911810002974|s2cid=143431047|issn=0021-9118}}</ref> |title=''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]'' }} === مذهب ۽ فلسفي جو تعلق === {{See also|اسلامي فلسفي ۾ افلاطونيت|تهافت الفلاسفة}} ابن رشد جي حياتيءَ دوران فلسفي تي [[سني اسلام|سني]] روايت، خاص طور [[حنبلي]] ۽ [[اشعريت|اشعري]] مڪتبن، طرفان سخت تنقيد ٿي رهي هئي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}} خاص طور اشعري عالم [[امام غزالي]] (1058–1111ع) پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[تهافت الفلاسفة]]'' ۾ اسلامي دنيا جي نو افلاطوني فلسفي ۽ خاص طور ابن سينا جي خيالن تي سخت ۽ اثرائتي تنقيد ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=paragraph 2}} امام غزالي ٻين ڳالهين سان گڏ فيلسوفن تي اسلام کان انحراف جو الزام لڳايو ۽ منطقي دليلن سان سندن نظرين کي رد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Leaman|2002|p=55}} ابن رشد پنهنجي ''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]'' ۾ دليل ڏئي ٿو ته فلسفو، جيڪو سندس نظر ۾ عقل ۽ منظم استدلال سان حاصل ٿيندڙ نتيجن جو نالو آهي، اسلام جي وحي سان ٽڪراءُ نٿو رکي سگهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ٻئي حقيقت تائين پهچڻ جا مختلف طريقا آهن، ۽ "حق، حق جي مخالفت نٿو ڪري سگهي."{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}}{{sfn|Adamson|2016|p=184}} جيڪڏهن فلسفي جا نتيجا ظاهري طور وحي جي متن سان ٽڪراءُ ۾ نظر اچن، ته ابن رشد موجب ان تضاد کي ختم ڪرڻ لاءِ وحي جي تاويل يا مجازي تشريح ڪرڻ گهرجي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}} اهڙي تشريح صرف اهي ماڻهو ڪري سگهن ٿا، جيڪي "علم ۾ پختا" هجن. هي اصطلاح هن قرآن جي سورت [[آل عمران]] (3:7) مان ورتو، ۽ سندس خيال ۾ ان مان مراد اهي فيلسوف آهن، جن وٽ اعليٰ درجي جا علمي طريقا موجود هجن.{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}}{{sfn|Adamson|2016|p=184}} ابن رشد وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته قرآن مسلمانن کي فلسفي جي مطالعي جي ترغيب ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ فطرت تي غور ۽ فڪر ڪرڻ سان انسان کي "صانع" (الله) جي وڌيڪ سڃاڻپ حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Guessoum|2011|p=xxii}} هو قرآن جون اهي آيتون پيش ڪري ٿو، جيڪي انسان کي ڪائنات ۾ غور ڪرڻ جي دعوت ڏين ٿيون، ۽ انهن جي بنياد تي فتويٰ ڏئي ٿو ته فلسفي جو مطالعو مسلمانن لاءِ جائز آهي، بلڪه جن ماڻهن ۾ ان جي صلاحيت هجي، تن لاءِ اهو فرض پڻ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=182}} ابن رشد استدلال جي ٽن طريقن ۾ به فرق ڪري ٿو: * '''خطابي''' (بلاغتي) طريقو، جيڪو قائل ڪرڻ تي ٻڌل آهي ۽ عام ماڻهن لاءِ مناسب آهي. * '''جدلي''' طريقو، جيڪو بحث ۽ مناظري تي ٻڌل آهي ۽ گهڻو ڪري متڪلم ۽ [[علما]] استعمال ڪندا آهن. * '''برهاني''' طريقو، جيڪو منطقي استدلال ۽ يقيني دليلن تي ٻڌل آهي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Guessoum|2011|p=xxii}} ابن رشد موجب، قرآن ماڻهن کي حق ڏانهن سڏڻ لاءِ گهڻو ڪري خطابي انداز اختيار ڪري ٿو، جنهن ڪري اهو عام ماڻهن تائين آسانيءَ سان پهچي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=183}} ان جي ابتڙ، فلسفو برهاني طريقو استعمال ڪري ٿو، جيڪو رڳو اهلِ علم جي پهچ ۾ هوندو آهي، پر اهو ئي حقيقت جي سڀ کان وڌيڪ صحيح سمجهه ۽ علم فراهم ڪري ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=183}} ابن رشد، امام غزالي جي فلسفي تي ڪيل تنقيد جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته غزالي جا گهڻا اعتراض اصل ۾ ابن سينا جي فلسفي تي لاڳو ٿين ٿا، نه ارسطو جي فلسفي تي، جنهن کي ابن رشد حقيقي فلسفو سمجهي ٿو، جڏهن⁠تہ سندس خيال ۾ ابن سينا ان کان انحراف ڪري چڪو هو.{{sfn|Adamson|2016|p=181}} === خدا جي فطرت === ==== وجود ==== ابن رشد خدا جي وجود ۽ فطرت بابت پنهنجا خيال پنهنجي رسالي ''الڪشف عن مناهج الأدلة'' ۾ بيان ڪيا آهن.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}{{sfn|Fakhry|2001|p=74}} هن ان ۾ اسلام جي چئن فڪري جماعتن، يعني [[اشعريت|اشعرين]]، [[معتزلا|معتزلين]]، [[تصوف|صوفين]] ۽ انهن ماڻهن، جن کي هو ''الحشوية'' (لفظي ظاهر تي زور ڏيندڙ) سڏي ٿو، جي نظرين جو جائزو ورتو ۽ تنقيدي ڇنڊڇاڻ ڪئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=74}} هن ٻين ڳالهين سان گڏ خدا جي وجود بابت انهن جي پيش ڪيل دليلن جو جائزو ورتو ۽ هر هڪ تي تنقيد ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}} ابن رشد موجب خدا جي وجود لاءِ فقط ٻه دليل اهڙا آهن، جيڪي منطقي طور مضبوط آهن ۽ قرآن سان پڻ هم آهنگ آهن: ''دليلِ عنايت'' ۽ ''دليلِ اختراع''.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}} ''دليلِ عنايت'' موجب دنيا ۽ ڪائنات اهڙيءَ ريت ترتيب ڏنل نظر اچي ٿي، جو اها انساني زندگيءَ جي بقا ۽ ڀلائي لاءِ موزون آهي. ابن رشد ان سلسلي ۾ سج، چنڊ، درياهن، سمنڊن ۽ زمين تي انسانن جي رهائش واري مناسب جڳهه جو مثال ڏئي ٿو.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}{{sfn|Fakhry|2001|p=77}} سندس خيال موجب اها هم آهنگي ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪري ٿي ته ڪو خالق موجود آهي، جنهن انهن سڀني شين کي انسان جي فائدي لاءِ پيدا ڪيو آهي.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}{{sfn|Fakhry|2001|p=77}} ''دليلِ اختراع'' جو بنياد ان مشاهدي تي آهي ته جانور، ٻوٽا ۽ دنيا جون ٻيون شيون اهڙيءَ ريت منظم ۽ ترتيب ڏنل آهن، ڄڻ ڪنهن انهن کي ارادي سان تخليق ڪيو هجي. تنهن ڪري ابن رشد دليل ڏئي ٿو ته انهن جي پويان هڪ مدبر ۽ خالق موجود آهي، ۽ اهو خدا آهي.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}} ابن رشد جا هي ٻئي دليل [[غائي دليل]] (Teleological argument) جي نوعيت جا آهن، نه ڪي [[ڪوني دليل]] (Cosmological argument) جهڙا، جيڪي [[ارسطو]] ۽ سندس گهڻن همعصر مسلمان [[علم ڪلام|متڪلمن]] استعمال ڪيا هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=77–78}} ==== خدا جون صفتون ==== ابن رشد [[توحيد]] جي عقيدي جي حمايت ڪري ٿو ۽ دليل ڏئي ٿو ته خدا جون ست الهي صفتون آهن: علم، حيات، قدرت، ارادو، ٻڌڻ، ڏسڻ ۽ ڪلام. هو خاص طور ''علم'' جي صفت تي وڌيڪ بحث ڪري ٿو ۽ چوي ٿو ته خدا جو علم انساني علم کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ خدا ڪائنات کي ان ڪري ڄاڻي ٿو جو اهو ان جو خالق ۽ سبب آهي، جڏهن⁠تہ انسان ڪائنات کي رڳو ان جي اثرن ۽ مشاهدن ذريعي ڄاڻي ٿو.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}} ابن رشد دليل ڏئي ٿو ته ''حيات'' جي صفت به خدا لاءِ ثابت آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ حيات، علم جي لازمي شرط آهي، ۽ خدا ئي پنهنجي ارادي سان شين کي وجود ۾ آندو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=79}} اهڙيءَ طرح ''قدرت'' خدا جي تخليق ڪرڻ جي صلاحيت مان ظاهر ٿئي ٿي. سندس خيال موجب علم ۽ قدرت لازمي طور ''ڪلام'' کي به ثابت ڪن ٿا. ''ڏسڻ'' ۽ ''ڪلام'' بابت ابن رشد چوي ٿو ته جيئن ڪو فنڪار پنهنجي ٺاهيل فن پارو مڪمل طور سڃاڻي ٿو، تيئن خدا، جيڪو سڄي ڪائنات جو خالق آهي، پنهنجي تخليق جي هر جز کي مڪمل طور ڄاڻي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ دنيا ۾ ڏسڻ جهڙيون ۽ ٻڌڻ جهڙيون شيون موجود آهن، تنهن ڪري خدا وٽ لازمي طور ڏسڻ ۽ ڪلام جون صفتون به آهن.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}} [[قدرتِ مطلقه جو تضاد]] (اومني پوٽنس پيراڊوڪس) تي سڀ کان پهرين بحث ابن رشد ڪيو هو،{{refn|name=TT|Averroës, ''Tahafut al-Tahafut (The Incoherence of the Incoherence)'', trans. Simon Van Den Bergh, Luzac & Company, 1969, sections 529–536}} جنهن کان پوءِ [[ٿامس اڪويناس]] به ان تي بحث ڪيو.{{refn|name=TA|[[Thomas Aquinas]], ''[[Summa Theologica]]'', Book 1, Question 25, Article 3}} === ڪائنات جي ازليت === {{ڏسو پڻ|ڪائنات جي ازليت}} ابن رشد کان اڳ وارن صدين ۾ مسلمان مفڪرن جي وچ ۾ هن سوال تي بحث هلندو رهيو ته ڇا ڪائنات ڪنهن خاص وقت تي پيدا ڪئي وئي هئي يا اها [[ڪائنات جي ازليت|ازل کان موجود]] رهي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=14}} [[نوافلاطونيت|نوافلاطوني]] فيلسوفن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جو موقف هو ته ڪائنات هميشه کان موجود آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=18}} هن نظرئي تي [[علم ڪلام|متڪلمن]]، خاص طور [[اشعريت|اشعري]] روايت سان واسطو رکندڙ عالمن، تنقيد ڪئي. خاص طور [[امام غزالي]] پنهنجي ڪتاب ''[[تهافت الفلاسفه]]'' ۾ ڪائنات جي ازليت واري نظريي جو تفصيلي رد لکيو ۽ نوافلاطوني فيلسوفن تي [[ڪفر]] جو الزام هنيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=18}} ابن رشد پنهنجي ڪتاب ''[[تهافت التهافت]]'' ۾ امام غزاليءَ جي تنقيد جو جواب ڏنو. هن پهرين دليل ڏنو ته ٻنهي موقفن جي وچ ۾ اختلاف ايترو وڏو نه هو، جو ان جي بنياد تي ڪنهن تي بي ايماني يا ڪفر جو فتويٰ ڏنو وڃي.{{sfn|Fakhry|2001|p=18}} هن وڌيڪ چيو ته ڪائنات جي ازليت جو نظريو لازمي طور قرآن سان ٽڪراءُ ۾ نه آهي، ۽ انهن آيتن جو حوالو ڏنو جن ۾ تخليق جي بيان دوران اڳ ئي موجود ''عرش'' ۽ ''پاڻي'' جو ذڪر اچي ٿو.{{sfn|Fakhry|2001|p=19}}{{sfn|Hillier|loc=Origin of the World}} ابن رشد جي راءِ موجب قرآن جي غور سان پڙهڻ مان اهو ظاهر ٿئي ٿو ته وقت جي اندر صرف ڪائنات جي ''صورت'' (شڪل يا ترتيب) پيدا ڪئي وئي، جڏهن⁠تہ ان جو وجود ازلي رهيو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=19}} هن متڪلمن تي اها تنقيد پڻ ڪئي ته اهي اهڙن مسئلن جا جواب، جيڪي فيلسوفن جي بحث جو موضوع هئڻ گهرجن، صحيفن جي پنهنجي تعبيرن ذريعي ڏيڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=19–20}} === سياست === ابن رشد پنهنجي سياسي فلسفي کي [[افلاطون]] جي ''[[رياست (افلاطون)|رياست]]'' (''ريپبلڪ'') تي لکيل پنهنجي شرح ۾ بيان ڪيو آهي. هن پنهنجي خيالن کي افلاطون جي نظرين ۽ اسلامي روايت سان گڏائي پيش ڪيو، ۽ سندس خيال موجب مثالي رياست اها آهي، جيڪا اسلامي قانون ([[شريعت]]) تي ٻڌل هجي.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}} ابن رشد، [[افلاطون]] جي ''[[فيلسوف بادشاهه]]'' واري تصور جي تشريح ڪندي [[الفارابي]] جي راءِ سان اتفاق ڪيو، جنهن موجب فيلسوف بادشاهه ئي رياست جو [[امام]]، [[خليفو]] ۽ قانون جوڙيندڙ هوندو آهي.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}{{sfn|Fakhry|2001|p=111}} ابن رشد موجب فيلسوف حڪمران ۾ اهي خوبيون هجڻ گهرجن: علم سان محبت، مضبوط يادگيري، سکڻ جو شوق، سچائيءَ سان محبت، جسماني لذتن کان بي رغبتي، دولت گڏ ڪرڻ جي خواهش کان بي نيازي، وڏي همت، بهادري، ثابت قدمي، فصاحت ۽ اهڙي ذهانت، جيڪا کيس جلدي [[حدِ وسط]] (''مڊل ٽرم'') تائين پهچائي سگهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=111}} ابن رشد لکي ٿو ته جيڪڏهن فيلسوف پاڻ حڪمران نه بڻجي سگهن—جيئن سندس دور ۾ [[مرابطي سلطنت]] ۽ [[موحدي خلافت]] ۾ هو—ته پوءِ به انهن کي حڪمرانن تي اثرانداز ٿيڻ جي ڪوشش ڪرڻ گهرجي، جيئن هو مثالي رياست جا اصول نافذ ڪن.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}} ابن رشد جي نظر ۾ شهرين کي فضيلت سيکارڻ جا ٻه طريقا آهن: ''قائل ڪرڻ'' ۽ ''زبردستي''.{{sfn|Fakhry|2001|p=106}} قائل ڪرڻ وڌيڪ فطري طريقو آهي، جنهن ۾ خطابت، جدليات ۽ برهاني دليل استعمال ٿيندا آهن؛ پر جيڪي ماڻهو دليل سان قائل نه ٿين، جهڙوڪ رياست جا دشمن، تن لاءِ ڪڏهن ڪڏهن جبر به ضروري هوندو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=106}} انهيءَ بنياد تي هو جنگ کي آخري حل طور جائز قرار ڏئي ٿو ۽ ان جي حمايت ۾ قرآن مان به دليل پيش ڪري ٿو.{{sfn|Fakhry|2001|p=106}} تنهن ڪري سندس خيال موجب حڪمران وٽ حڪمت ۽ بهادري ٻنهي جو هجڻ لازمي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي رياست جي انتظام ۽ دفاع لاءِ ضروري آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=107}} افلاطون وانگر ابن رشد پڻ عورتن جي سياسي ۽ سماجي شرڪت جو حامي هو. سندس راءِ هئي ته عورتن کي مردن سان گڏ رياست جي انتظام ۾ حصو وٺڻ گهرجي، جنهن ۾ سپاهي، فيلسوف ۽ حڪمران طور به سندن ڪردار شامل هجڻ گهرجي.{{sfn|Fakhry|2001|p=110}} هن افسوس ظاهر ڪيو ته سندس دور جي مسلمان معاشرن عورتن جي عوامي ڪردار کي محدود ڪري ڇڏيو هو، ۽ سندس خيال موجب اها پابندي رياست جي ڀلائي لاءِ نقصانڪار هئي.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}} ابن رشد افلاطون جي انهيءَ نظريي کي به قبول ڪيو ته مثالي رياست وقت سان گڏ زوال پذير ٿي سگهي ٿي. هن اسلامي تاريخ مان مثال ڏيندي چيو ته [[راشد خلافت]]، جيڪا سني روايت موجب ''راشد خليفن'' جي دور ۾ مثالي رياست هئي، [[معاويہ اول]] جي دور ۾ [[اموي سلطنت]] جي قيام سان موروثي بادشاهت ۾ تبديل ٿي وئي. هن وڌيڪ لکيو ته [[مرابطي سلطنت]] ۽ [[موحدي خلافت]] پڻ شروعات ۾ شريعت تي ٻڌل مثالي رياستون هيون، پر پوءِ آهستي آهستي [[ٽائيموڪريسي]]، [[اشرافي حڪومت]]، [[جمهوريت]] ۽ آخرڪار [[استبداد]] ۾ تبديل ٿي ويون.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}{{sfn|Fakhry|2001|pp=112–114}} === اسلامي قانون جو تنوع === قاضي ۽ فقيه جي حيثيت سان پنهنجي دورِ خدمت دوران ابن رشد گهڻو ڪري اسلامي قانون جي [[مالڪي فقھ|مالڪي فقهي]] مطابق فيصلا ڪندو هو ۽ فتويٰ جاري ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس زماني ۾ [[الاندلس]] ۽ اسلامي دنيا جي اولهندي حصي ۾ مالڪي فقھ غالب هئي.{{sfn|Dutton|1994|pp=195–196}} تنهن هوندي به، هو اڪثر پنهنجي آزاد راءِ مطابق عمل ڪندو هو ۽ ڪڏهن ڪڏهن [[مدينو|مديني]] جي ماڻهن جي ''اجماع'' واري دليل کي به رد ڪري ڇڏيندو هو، جيڪو مالڪي فقھ جي روايتي اصولن مان هڪ هو.{{sfn|Dutton|1994|p=195}} ابن رشد جي ڪتاب ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' کي اسلامي قانون ۾ سندس اهم ترين ڪارنامن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. هن ڪتاب ۾ هو نه رڳو مختلف اسلامي فقهي مڪتبن جي وچ ۾ اختلافن کي بيان ڪري ٿو، پر انهن اختلافن جا نظرياتي سبب پڻ سمجهائڻ جي ڪوشش ڪري ٿو ۽ دليل ڏئي ٿو ته اهي اختلاف ناگزير آهن.{{sfn|Dutton|1994|pp=191–192}} ابن رشد موجب، جيتوڻيڪ سڀئي اسلامي فقهي مڪتب آخرڪار قرآن ۽ حديث تي ٻڌل آهن، تڏهن به ''اختلاف جا سبب'' (''الأسباب التي أوجبت الاختلاف'') موجود آهن.{{sfn|Dutton|1994|p=192}}{{sfn|Ibn Rushd|2017|p=11}} انهن سببن ۾ شامل آهن: نصوص جي عام يا خاص مفهوم جي تعبير ۾ فرق،{{sfn|Dutton|1994|p=204}} شرعي حڪمن کي واجب يا رڳو مستحب سمجهڻ بابت اختلاف، يا ڪنهن منع کي مڪروه يا مڪمل حرام قرار ڏيڻ بابت اختلاف.{{sfn|Dutton|1994|p=199}} اهڙيءَ طرح لفظن ۽ عبارتن جي معنائن ۾ موجود ابهمي به اختلاف جو سبب بڻجي سگهي ٿي.{{sfn|Dutton|1994|pp=204–205}} ابن رشد وڌيڪ لکي ٿو ته [[قياس]] (تمثيلي استدلال) جي استعمال سان پڻ مختلف فقهي رايا پيدا ٿي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ فقيه ڪنهن خاص قياس جي لاڳو ٿيڻ بابت هڪ جهڙي راءِ نٿا رکن،{{sfn|Dutton|1994|pp=201–202}} ۽ مختلف قياس پاڻ ۾ هڪ ٻئي جي ابتڙ نتيجا به ڏئي سگهن ٿا.{{sfn|Dutton|1994|p=205}}{{sfn|Fakhry|2001|p=116}} == قدرتي فلسفو == === فلڪيات === [[ابن باجه]] ۽ [[ابن طفيل]] وانگر ابن رشد به [[بطليموسي نظام]] تي فلسفيانه دليلن جي بنياد تي تنقيد ڪئي ۽ چنڊ، سج ۽ سيارن جي ظاهري حرڪتن جي وضاحت لاءِ [[مدار جي بي مرڪزيت]] (eccentrics) ۽ [[تدويري مدار]]ن (epicycles) جي استعمال کي رد ڪيو. سندس خيال هو ته اهي فلڪي اجرام [[ارسطو]] جي اصولن مطابق زمين جي چوڌاري مڪمل دائري ۾ هڪجهڙي رفتار سان گردش ڪن ٿا.{{sfn|Forcada|2007|pp=554–555}} ابن رشد سيارن جي حرڪتن کي ٽن قسمن ۾ ورهايو: اهي جيڪي ننگي اک سان ڏسي سگهجن ٿيون، اهي جيڪي ڏسڻ لاءِ اوزارن جي ضرورت رکن ٿيون، ۽ اهي جيڪي صرف فلسفيانه استدلال سان سمجهي سگهجن ٿيون.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}} سندس خيال موجب چنڊ تي ڪڏهن ڪڏهن نظر ايندڙ اونداهن رنگن جو سبب ان جي ٿولهه ۾ فرق آهي؛ ٿلها حصا سج جي روشني وڌيڪ جذب ڪن ٿا ۽ ان ڪري وڌيڪ روشني موٽائين ٿا، جڏهن⁠تہ سنها حصا گهٽ روشني موٽائين ٿا.{{sfn|Ariew|2011|p=193}} يورپ جي [[مدرسي فلسفو|مدرسي فلسفي]] جي عالمن سترهين صديءَ تائين هن وضاحت کي [[گليليو گليلي|گليليو]] جي چنڊ تي موجود [[چنڊ جون مٿاڇري جون خاصيتون|داغن]] بابت مشاهدن جي تشريح لاءِ استعمال ڪيو، تان⁠جو 1668ع ۾ [[انتوان گودين]] جهڙن عالمن تسليم ڪيو ته اهي نشان گهڻو ڪري [[چنڊ جا جبل|چنڊ جي جبلن]] سبب آهن.{{sfn|Ariew|2011|pp=194–195}} ابن رشد ۽ [[ابن باجه]] ٻنهي [[سج جا داغ|سج جي داغن]] جو مشاهدو ڪيو، جن کي هنن [[زهره جو سج اڳيان گذر]] ۽ [[عطارد جو سج اڳيان گذر]] سمجهيو.{{sfn|Vernet|Samsó|1996|p=264}} 1153ع ۾ ابن رشد [[مراڪش]] ۾ فلڪي مشاهدا ڪيا، جتي هن [[سهيل (تارو)|سهيل]] (عربي: ''سهيل'') تاري کي ڏٺو، جيڪو سندس آبائي شهر اسپين جي ويڪرائي ڦاڪ تان نظر نه ايندو هو. هن هن مشاهدي کي [[ارسطو]] جي [[زمين جي گول هجڻ]] واري دليل جي تائيد لاءِ استعمال ڪيو.{{sfn|Vernet|Samsó|1996|p=264}} ابن رشد کي خبر هئي ته سندس دور جا عربي ۽ اندلسي فلڪيات جا ماهر بنيادي طور ''رياضياتي فلڪيات'' تي ڌيان ڏيندا هئا، جيڪا حسابن ذريعي صحيح اڳڪٿيون ته ڪري سگهندي هئي، پر ڪائنات جي ڪم ڪرڻ جي جسماني وضاحت پيش نه ڪندي هئي.{{sfn|Vernet|Samsó|1996|p=266}} سندس لفظن ۾، ''"اسان جي زماني جي فلڪيات حقيقت کي ظاهر نٿي ڪري؛ اها رڳو حسابن سان موافقت رکي ٿي، نه ڪي موجود حقيقت سان."''{{sfn|Agutter|Wheatley|2008|p=44}} هن ڪوشش ڪئي ته فلڪيات کي فزڪس، خاص طور ارسطو جي فزڪس، سان هم آهنگ بڻايو وڃي. ارسطو جي ''[[مابعدالطبيعات]]'' تي سندس مفصل شرح ۾ هن پنهنجي هن اصلاحي منصوبي جا اصول بيان ڪيا، پر زندگيءَ جي آخر ۾ هن پاڻ اعتراف ڪيو ته سندس اها ڪوشش ناڪام رهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Forcada|2007|pp=554–555}} هن تسليم ڪيو ته مشاهدي ۾ ايندڙ سيارن جي حرڪتن کي ارسطو جي اصولن سان هم آهنگ ڪرڻ لاءِ وٽس نه ڪافي وقت هو ۽ نه ئي ڪافي علم.{{sfn|Forcada|2007|pp=554–555}} ان کان علاوه، هو [[اودوڪسس]] ۽ [[ڪاليپس]] جي فلڪياتي نظرين کان واقف نه هو، تنهن ڪري ارسطو جي ڪجهه فلڪياتي تصنيفن جي اصل پسمنظر کي به سمجهي نه سگهيو.{{sfn|Forcada|2007|pp=554–555}} تنهن هوندي به، سندس خيالن جو اثر فلڪيات جي ماهر [[نور الدين البطروجي]] (وفات 1204ع) تي پيو، جنهن ابن رشد جي اڪثر اصلاحي اصولن کي اختيار ڪيو ۽ ارسطو جي فزڪس تي ٻڌل هڪ ابتدائي فلڪي نظام پيش ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.{{sfn|Vernet|Samsó|1996|pp=266–267}} === طبيعيات === طبيعيات ۾ ابن رشد اهو [[استقرائي استدلال]] (انڊڪٽو ريزننگ) وارو طريقو اختيار نه ڪيو، جيڪو اسلامي دنيا ۾ [[البيروني]] ترقي ڏئي رهيو هو ۽ جيڪو جديد طبيعيات جي طريقهٔ ڪار سان وڌيڪ ويجهو هو.{{sfn|Guessoum|2011|p=xxii}} ان جي بدران، سائنس جي مؤرخ [[روٿ گلاسنر]] جي لفظن ۾، ابن رشد هڪ ''تشريحي'' (اگزيجيٽيڪل) عالم هو، جيڪو اڳين متنن، خاص طور ارسطو جي لکڻين، تي بحث ڪندي فطرت بابت نوان نظريا پيش ڪندو هو.{{sfn|Glasner|2009|p=4}} هن طريقي سبب کيس اڪثر ارسطو جو محض هڪ غير تخليقي پيروڪار سمجهيو ويو، پر گلاسنر جو دليل آهي ته ابن رشد جي طبيعيات ۾ انتهائي اصلي خيال موجود آهن، خاص طور ارسطو جي ''[[منيمه نيچوراليا]]'' (''minima naturalia'') بابت سندس تشريح ۽ حرڪت کي ''[[فورما فلوئنس]]'' (''forma fluens'') طور سمجهائڻ وارو نظريو. اهي خيال بعد ۾ يورپ ۾ قبول ڪيا ويا ۽ طبيعيات جي مجموعي ارتقا ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Glasner|2009|pp=1–2}} === نفسيات === [[File:Bnf lat16151 f22.jpg|thumb|ارسطو جي ''[[النفس]]'' تي ابن رشد جي ''ڊگهي شرح'' (''لانگ ڪمينٽري'')، فرانسيسي قلمي نسخو، تيرهين صديءَ جي ٽئين چوٿين حصي جو.]] ابن رشد نفسيات بابت پنهنجا خيال ارسطو جي ''[[النفس]]'' تي لکيل پنهنجي ٽنهي شرحن ۾ بيان ڪيا آهن.{{sfn|Adamson|2016|p=188}} هن جي دلچسپي فلسفيانه طريقن ۽ ارسطو جي نظرين جي تشريح ذريعي انساني عقل جي وضاحت ڪرڻ ۾ هئي.{{sfn|Adamson|2016|p=188}} سندس فڪر وقت سان گڏ ارتقا ڪندو رهيو، تنهن ڪري هن موضوع تي سندس موقف به مختلف مرحلن ۾ تبديل ٿيندو رهيو.{{sfn|Adamson|2016|p=188}} پنهنجي پهرين، يعني ''مختصر شرح'' ۾، ابن رشد [[ابن باجه]] جي ان نظريي جي پيروي ڪري ٿو، جنهن موجب ''[[هيولاني عقل]]'' (مٽيريل انٽيليڪٽ) اهڙيون مخصوص تصويرون يا تاثر محفوظ ڪري ٿو، جيڪي انسان پنهنجي تجربي دوران حاصل ڪري ٿو.{{sfn|Adamson|2016|pp=189–190}} اهي تصويرون پوءِ آفاقي ''[[فاعل عقل]]'' (ايجنٽ انٽيليڪٽ) سان ''اتحاد'' جو بنياد بڻجن ٿيون، ۽ جڏهن اهو اتحاد قائم ٿئي ٿو ته انسان ان تصور بابت ڪلي علم حاصل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=190}} پنهنجي ''وچولي شرح'' ۾ ابن رشد [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]] جي خيالن ڏانهن وڌيڪ ويجهو ٿي وڃي ٿو. سندس خيال موجب فاعل عقل انسان کي آفاقي ادراڪ جي صلاحيت عطا ڪري ٿو، ۽ اها صلاحيت هيولاني عقل ۾ موجود هوندي آهي.{{sfn|Adamson|2016|p=190}} جڏهن ڪنهن تصور بابت انسان وٽ ڪافي تجربي وارا مشاهدا گڏ ٿي وڃن ٿا، تڏهن اها صلاحيت فعال ٿي وڃي ٿي ۽ انسان کي ان تصور بابت ڪلي علم حاصل ٿئي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=190}} (ڏسو پڻ: [[منطقي استقرا]]) پنهنجي آخري ۽ ''ڊگهي شرح'' (''لانگ ڪمينٽري'') ۾ ابن رشد هڪ نئون نظريو پيش ڪري ٿو، جيڪو ''[[عقل جي وحدت]]'' (يونٽي آف دي انٽيليڪٽ) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Adamson|2016|p=191}} هن نظريي موجب صرف هڪ ئي هيولاني عقل موجود آهي، جيڪو سڀني انسانن لاءِ مشترڪ آهي ۽ انساني جسم سان ملي جليو نه آهي.{{sfn|Adamson|2016|p=191}} مختلف ماڻهن جي مختلف سوچن جي وضاحت لاءِ ابن رشد ''فڪر'' جو تصور پيش ڪري ٿو، جيڪو لاطيني ۾ ''cogitatio'' سڏيو ويو. سندس خيال موجب اهو عمل انساني دماغ ۾ ٿئي ٿو ۽ ان ۾ ڪلي علم نه، پر انهن خاص شين بابت ''فعال غور ويچار'' شامل هوندو آهي، جن سان انسان جو واسطو پيو هجي.{{sfn|Adamson|2016|p=191}} ابن رشد جو هي نظريو، جڏهن سندس تصنيفون عيسائي يورپ تائين پهتيون، تڏهن وڏي تڪرار جو سبب بڻيو. 1229ع ۾ [[ٿامس اڪويناس]] ''''On the Unity of the Intellect against the Averroists'''' جي عنوان سان ان تي تفصيلي تنقيد لکي.{{sfn|Adamson|2016|p=188}}{{sfn|Hasse|2014|loc=Averroes' Unicity Thesis}} === طب === [[File:Galenosgruppe (Wiener Dioskurides).jpg|thumb|ڇهين صديءَ جي بازنطيني تصوير، جنهن ۾ [[جالينوس]] (مٿئين وچ ۾) ٻين مشهور طبيبن سان گڏ ڏيکاريل آهي.]] جيتوڻيڪ ابن رشد جي طبي تصنيفن مان سندس دور جي طب بابت گهري نظرياتي ڄاڻ ظاهر ٿئي ٿي، پر عملي طبيب طور سندس تجربو شايد محدود هو. هن پاڻ پنهنجي هڪ ڪتاب ۾ لکيو ته هن گهڻي عملي طبابت نه ڪئي، سواءِ پنهنجي، پنهنجي مائٽن يا پنهنجن دوستن جي علاج جي.{{sfn|Chandelier|2018|p=163}}{{sfn|Arnaldez|2000|pp=27–28}} هو موحدي درٻار ۾ شاهي طبيب طور ضرور خدمتون انجام ڏيندو رهيو، پر سندس تعليم ۽ مهارت بنيادي طور نظرياتي هئي.{{sfn|Arnaldez|2000|pp=27–28}} ابن رشد جي مشهور طبي ڪتاب ''[[الڪليات في الطب]]'' ۾ گهڻو ڪري [[جالينوس]] جي طبي نظرين جي پيروي ڪئي وئي آهي. جالينوس ٻي صديءَ جو هڪ اثرائتو يوناني طبيب ۽ مصنف هو، جنهن جي طب ''[[اخلاطِ اربعہ]]'' (رت، صفرا، سودا ۽ بلغم) جي نظريي تي ٻڌل هئي، ۽ انهن اخلاطن جي توازن کي انساني صحت لاءِ ضروري سمجهيو ويندو هو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|p=378}} تنهن هوندي به، ابن رشد پنهنجا ڪجهه اصلي مشاهدا پڻ پيش ڪيا. انهن مان هڪ اک جي [[ريٽينا]] بابت آهي. شايد هو پهريون عالم هو، جنهن اهو سمجهيو ته روشني محسوس ڪرڻ جو ذميوار حصو [[ريٽينا]] آهي، نه ڪي [[عدسو (اک)|عدسو]]، جيئن ان زماني ۾ عام طور سمجهيو ويندو هو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|p=378}} جديد محققن ۾ اختلاف موجود آهي ته ڇا ''الڪليات'' ۾ سندس مطلب واقعي اهو ئي هو، پر ابن رشد ارسطو جي ''[[الحس والمحسوس]]'' تي پنهنجي شرح ۾ به اهڙو ئي خيال بيان ڪيو، جتي هن لکيو ته: > ''"اک جي سڀ کان اندرين پردي (ريٽينا) کي لازمي طور اک جي رطوبتن (عدسي) کان روشني حاصل ڪرڻ گهرجي، جيئن اک جون رطوبتون هوا کان روشني حاصل ڪن ٿيون."''{{sfn|Belen|Bolay|2009|pp=378–379}} جالينوس ۽ پنهنجي دور جي ٻين طبي نظرين کان سندس هڪ ٻيو اهم اختلاف فالج ([[سٽروڪ]]) بابت هو. ابن رشد فالج کي دماغ سان لاڳاپيل بيماري قرار ڏنو ۽ چيو ته اهو دل کان دماغ ڏانهن ويندڙ شريانن ۾ رڪاوٽ سبب پيدا ٿئي ٿو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|p=379}} اها وضاحت جالينوس جي نظريي کان وڌيڪ جديد سمجهي وڃي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ جالينوس ان جو سبب دل ۽ جسم جي ٻين حصن جي وچ واري رڪاوٽ کي سمجهندو هو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|p=379}} ابن رشد ''الڪليات'' ۾ [[پارڪنسن جي بيماري]] جي نشانين ۽ علامتن جي پڻ پهريون ڀيرو وضاحت ڪئي، جيتوڻيڪ هن ان بيماري کي ڪو خاص نالو نه ڏنو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|pp=379–380}} == ورثو == {{Main|ابن رشديت}} === يهودي روايت ۾ === [[ميمونائيڊس]] (وفات: 1204ع) انهن شروعاتي يهودي عالمن مان هو، جن ابن رشد جي تصنيفن کي وڏي جوش سان قبول ڪيو. هن لکيو ته: ''"مون تازو ابن رشد جون ارسطو جي ڪتابن تي لکيل سڀئي تصنيفون حاصل ڪيون آهن، ۽ ابن رشد نهايت درست آهي."''{{sfn|Fakhry|2001|p=132}} تيرهين صديءَ جي ڪيترن ئي يهودي مصنفن، جن ۾ [[سيموئيل ابن طبون]] پنهنجي ڪتاب ''Opinion of the Philosophers''، [[يھودا بن سليمان ها ڪوهن]] پنهنجي ''Search for Wisdom''، ۽ [[شيم طوف ابن فلاڪيرا]] شامل آهن، ابن رشد جي لکڻين تي گهڻو ڀاڙيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=132}} 1232ع ۾ [[جوزف ابن قصپي]] ارسطو جي ''[[اورگانون]]'' تي ابن رشد جي شرحن جو عبراني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو ڪنهن مڪمل تصنيف جو پهريون يهودي ترجمو هو. 1260ع ۾ [[موسيٰ ابن طبون]] ابن رشد جي لڳ ڀڳ سڀني شرحن ۽ سندس ڪجهه طبي تصنيفن جا به ترجما شايع ڪيا.{{sfn|Fakhry|2001|p=132}} چوڏهين صديءَ ۾ يهودي ابن رشديت (Jewish Averroism) پنهنجي عروج تي پهتي.{{sfn|Fakhry|2001|p=133}} هن دور ۾ ابن رشد کان متاثر يا سندس تصنيفن جا مترجم عالمن ۾ [[ڪالونيمس بن ڪالونيمس]] (آرلس، فرانس)، [[ٽوڊروس ٽوڊروسي]]، [[ايليا ڊيل ميڊيگو]] (ڪينڊيا) ۽ [[گرسونائيڊس]] (لانگڊاڪ) شامل هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=132–133}} ابن رشد جي حوالن کي [[فلاڪيرا]]، [[يھودا موسڪاٽو]] ۽ [[ابراھام بيباگو]] پڻ هن دليل لاءِ استعمال ڪيو ته يونانين پنهنجو سائنسي ۽ فلسفياتي علم يهودين کان حاصل ڪيو هو.<ref>{{Cite journal |last=Fuss |first=Abraham M. |date=1994 |title=The Study of Science and Philosophy Justified by Jewish Tradition |url=https://www.jstor.org/stable/40914819 |journal=The Torah U-Madda Journal |volume=5 |pages=101–114 |jstor=40914819 |issn=1050-4745}}</ref> === لاطيني روايت ۾ === ابن رشد جو [[مغربي دنيا|عيسائي مغرب]] تي سڀ کان وڏو اثر ارسطو تي سندس تفصيلي شرحن وسيلي ٿيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=131}} [[مغربي رومي سلطنت]] جي زوال کان پوءِ مغربي يورپ ثقافتي زوال جو شڪار ٿيو، جنهن سبب قديم يوناني عالمن، خاص طور ارسطو، جي فڪري ورثي جو وڏو حصو گم ٿي ويو.{{sfn|Fakhry|2001|p=129}} جڏهن ابن رشد جون شرحون لاطيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ٿي تيرهين صديءَ ۾ يورپ پهتيون، تڏهن انهن ارسطو جي فڪر جي مستند تشريح فراهم ڪئي ۽ ان کي ٻيهر يورپي عالمن تائين پهچايو.{{sfn|Fakhry|2001|p=133}}{{sfn|Adamson|2016|pp=181–182}} سندس شرحن جو اثر ايترو گهڻو هو، جو لاطيني عيسائي ادب ۾ کيس نالي بدران رڳو '''''The Commentator''''' (يعني ''شارح'') چيو ويندو هو.{{sfn|Adamson|2016|p=180}} ڪڏهن ڪڏهن کيس ''آزاد فڪر ۽ بي اعتقادي جو پيءُ''<ref>{{cite book|last=Guillaume|first=Alfred|title=The Legacy of Islam|year=1945|publisher=Oxford University Press}}</ref><ref>{{cite book|last=Bratton|first=Fred|title=Maimonides, medieval modernist|url=https://archive.org/details/maimonidesmediev00brat|url-access=registration|year=1967|publisher=Beacon Press}}</ref> ۽ ''عقليت پسندي جو پيءُ'' پڻ سڏيو ويو آهي.<ref name="Gill-2009">{{cite book |last=Gill |first=John |title=Andalucía : a cultural history |url=https://archive.org/details/andaluciacultura0000gill |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2009 |isbn=978-0195376104 |location=Oxford |pages=[https://archive.org/details/andaluciacultura0000gill/page/108 108]–110}}</ref><ref>{{Cite encyclopedia |title=Averroism |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/averroism-COM_24253?s.num=0&s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-3&s.q=averroes |last=Tamer |first=Georges |date=1 February 2011 |volume=3 |language=en |quote=Averroism is a philosophical movement named after the sixth/twelfth-century Andalusian philosopher Ibn Rushd (Averroes, d. 595/1198), which began in the thirteenth century among masters of arts at the University of Paris and continued through the seventeenth century.}}</ref> [[مائيڪل اسڪاٽ]] (1175ع – لڳ ڀڳ 1232ع) ابن رشد جو پهريون لاطيني مترجم هو. هن 1217ع کان [[پيرس]] ۽ [[ٽوليڊو]] ۾ ارسطو جي ''[[طبيعيات]]''، ''[[مابعدالطبيعيات]]''، ''[[النفس]]'' ۽ ''[[في السماء]]'' تي لکيل ڊگهيون شرحون، گڏوگڏ ڪيترين وچولين ۽ مختصر شرحن جا ترجما ڪيا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=133–134}} ان کان پوءِ [[هرمانس اليمنس]]، [[وليم ڊي لونا]] ۽ [[آرمنگاڊ آف مونٽپيلير]] جهڙن يورپي عالمن ابن رشد جون ٻيون تصنيفون ترجمو ڪيون، جن مان ڪي ترجما يهودي عالمن جي مدد سان به ٿيا.{{sfn|Fakhry|2001|p=134}} جلد ئي ابن رشد جون تصنيفون [[مدرسي فلسفو|مدرسي (Scholastic)]] روايت جي عيسائي عالمن ۾ پکڙجي ويون.{{sfn|Fakhry|2001|p=134}} سندس فڪر جي پيروي ڪندڙن جو هڪ مضبوط حلقو وجود ۾ آيو، جيڪو [[لاطيني ابن رشديت]] (Latin Averroism) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=134}} [[پيرس]] ۽ [[پاڊوا]] لاطيني ابن رشديت جا اهم مرڪز بڻيا، جڏهن⁠تہ تيرهين صديءَ ۾ ان جا مشهور اڳواڻ [[سيگر آف برابانٽ]] ۽ [[بوئٿيس آف ڊيچيا]] هئا.{{sfn|Fakhry|2001|p=134}} رومي ڪيٿولڪ چرچ جي اختيارين ابن رشديت جي واڌ ويجهه تي ردعمل ظاهر ڪيو. 1270ع ۾ [[پيرس جي رومي ڪيٿولڪ آرچ ڊائوسيس|پيرس جي بشپ]] [[ايتيئن ٽيمپيئر]] پندرهن نظرين جي مذمت ڪئي، جيڪي گهڻو ڪري ارسطوي يا ابن رشدي هئا ۽ جن کي هن چرچ جي عقيدن جي خلاف قرار ڏنو. 1277ع ۾ [[پوپ جان XXI]] جي درخواست تي ٽيمپيئر ٻي مذمت جاري ڪئي، جنهن ۾ 219 فلسفياتي نظرين کي نشانو بڻايو ويو، جيڪي گهڻو ڪري ارسطو ۽ ابن رشد جي تعليمات سان لاڳاپيل هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=134–135}} [[File:Benozzo Gozzoli 004a.jpg|thumb|[[بينوتسو گوزولي]] جي تصوير ''سينٽ ٿامس اڪويناس جي ابن رشد تي فتح''، جنهن ۾ [[ٿامس اڪويناس]] (مٿئين وچ ۾) کي ابن رشد (هيٺ) تي غالب ڏيکاريو ويو آهي.]] ٻين ڪيٿولڪ مفڪرن وٽ ابن رشد جي آجيان ملي جلي رهي. تيرهين صديءَ جي مشهور ڪيٿولڪ مفڪر [[ٿامس اڪويناس]] ارسطو بابت ابن رشد جي تشريحن مان وڏي پيماني تي فائدو ورتو، پر ڪيترن ئي مسئلن ۾ ساڻس اختلاف به ڪيو.{{sfn|Adamson|2016|p=180}}{{sfn|Fakhry|2001|p=138}} مثال طور، هن ابن رشد جي ''عقل جي وحدت'' واري نظريي، جنهن موجب سڀئي انسان هڪ ئي عقل جا شريڪ آهن، تي تفصيلي تنقيد لکي.{{sfn|Adamson|2016|p=192}} هن ڪائنات جي ازلي هجڻ ۽ [[الهي عنايت]] بابت پڻ ابن رشد سان اختلاف ڪيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=140}} [[ريمون لُل]] پڻ ابن رشديت جي مخالفت ڪئي ۽ اسلام کي هڪ اهڙو مذهب قرار ڏنو جنهن سان رواداري اختيار ڪري سگهجي ٿي، جڏهن⁠تہ ابن رشديت، خاص طور ان جي لاطيني صورت، کي اهڙو فلسفو سمجهيو جنهن جي مخالفت ڪرڻ گهرجي.<ref>{{cite book|last=Bordoy Fernandez|first=Antoni|title=Ramón Llull y la crítica al averroísmo cristiano|url=http://ibdigital.uib.es/greenstone/collect/taula/index/assoc/Taula_20/03v037p0/21.dir/Taula_2003v037p021.pdf|url-access=registration|year=2002|publisher=Universitat de les Illes Balears}}</ref> 1270ع ۽ 1277ع جي چرچي مذمتن، ۽ ٿامس اڪويناس جي تفصيلي تنقيد، لاطيني عيسائيت ۾ ابن رشديت جي اثر کي ڪمزور ڪيو،{{sfn|Fakhry|2001|p=135}} جيتوڻيڪ اها روايت سورهين صديءَ تائين قائم رهي، جڏهن يورپي فڪر آهستي آهستي ارسطويت کان پري ٿيڻ لڳو.{{sfn|Fakhry|2001|p=133}} ايندڙ صدين جي مشهور ابن رشدي مفڪرن ۾ [[جان آف جينڊن]] ۽ [[مارسيليئس آف پاڊوا]] (چوڏهين صدي)، [[گائيٽانو دا ٿيني]] ۽ [[پيئٽرو پومپوناتسي]] (پندرهين صدي)، ۽ [[اگوسٽينو نيفو]] ۽ [[مارڪانتونيو زيمارا]] (سورهين صدي) شامل هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=137–138}} === اسلامي روايت ۾ === جديد دور کان اڳ اسلامي فلسفياتي فڪر تي ابن رشد جو اثر گهڻو نمايان نه رهيو.{{sfn|Leaman|2002|p=28}} ان جو هڪ سبب جاگرافيائي هو؛ ابن رشد اسلامي تهذيب جي انتهائي اولهندي حصي، يعني اندلس ۾ رهندو هو، جيڪو اسلامي فڪري مرڪزن کان پري هو.{{sfn|Adamson|2016|p=181}} ٻيو سبب اهو هو ته سندس فلسفو شايد پنهنجي دور جي اسلامي عالمن لاءِ گهڻو پرڪشش نه رهيو.{{sfn|Adamson|2016|p=181}} سندس توجهه ارسطو جي تصنيفن تي مرڪوز هئي، جڏهن⁠تہ ٻارهين صديءَ تائين مسلمان عالم نائين صديءَ کان ارسطو جو تفصيلي جائزو وٺي چڪا هئا ۽ هاڻي وڌيڪ نون فڪري رجحانن، خاص طور [[ابن سينا]] جي فلسفي، سان گهري دلچسپي وٺي رهيا هئا.{{sfn|Adamson|2016|p=181}} اوڻيهين صديءَ ۾ مسلمان مفڪرن ابن رشد جي تصنيفن ڏانهن ٻيهر ڌيان ڏنو.{{sfn|Leaman|2002|p=28}} ان وقت عربي ڳالهائيندڙ دنيا ۾ ''[[النهضة]]'' (جاڳرتا) نالي هڪ ثقافتي نشاةِ ثانيه هلي رهي هئي، ۽ ابن رشد جي تصنيفن کي اسلامي فڪري روايت جي جديد تجديد لاءِ الهام جو ذريعو سمجهيو ويو.{{sfn|Leaman|2002|p=28}} == ثقافتي حوالا == [[File:Averroes closeup.jpg|thumb|250px|right|alt=سامهون ويهي لکندڙ شخص جي ڪلهي مٿان ڏسندڙ هڪ شخص جي تصوير|upright|[[رافائيل]] جي ڀت چٽ ''[[ايٿنس جو درسگاهه]]'' ۾ ابن رشد جو تفصيلي منظر]] ابن رشد جا حوالا اولهه ۽ اسلامي دنيا ٻنهي جي مقبول ثقافت ۾ ملن ٿا. اطالوي اديب [[دانتي اليگيري]] جي نظم ''[[ڊيوائن ڪاميڊي]]''، جيڪو 1320ع ۾ مڪمل ٿيو، ۾ ابن رشد کي، جنهن بابت لکيو ويو آهي ته هن "عظيم شرح لکي"، ٻين غيرعيسائي يوناني ۽ مسلمان مفڪرن سان گڏ [[دوزخ جو پهريون دائرو|دوزخ جي پهرين دائري]] ۾ [[صلاح الدين ايوبي]] جي آس پاس ڏيکاريو ويو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=138}}{{sfn|Sonneborn|2006|p=94}} [[جيفري چاسر]] جي ''[[دي ڪينٽربري ٽيلز]]'' (1387ع) جي تمهيد ۾ پڻ ابن رشد جو نالو انهن طبي اختيارين سان گڏ اچي ٿو، جيڪي ان وقت يورپ ۾ مشهور هئا.{{sfn|Sonneborn|2006|p=94}} ابن رشد کي [[رافائيل]] جي 1501ع واري ڀت چٽ ''[[ايٿنس جو درسگاهه]]'' ۾ پڻ ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو [[ويٽيڪن سٽي|ويٽيڪن]] جي [[اپاسٽولڪ محل]] کي سينگاري ٿو ۽ فلسفي جي اهم شخصيتن تي مشتمل آهي. تصوير ۾ ابن رشد سائي جبي ۽ پڳ ۾ ڏيکاريل آهي ۽ [[فيثاغورث]] جي پٺيان بيهي ڏسي رهيو آهي، جيڪو ڪتاب لکي رهيو آهي.{{sfn|Sonneborn|2006|p=95}} [[وڪٽر هيوگو]] جي ناول ''[[نوٽر ڊيم جو ڪٻڙو]]'' ۾ پڻ ابن رشد جو مختصر ذڪر اچي ٿو. هي ناول 1831ع ۾ لکيو ويو، پر ان جو پسمنظر 1482ع جي پيرس ۾ رکيل آهي. ناول جو ولن، پادري ڪلاڊ فرولو، [[فلسفين جو پٿر]] ڳولڻ جي پنهنجي جنوني ڪوشش دوران ابن رشد جي ڪيمياگريءَ واري صلاحيتن جي واکاڻ ڪري ٿو.<ref>''The Hunchback of Notre Dame'', Wordsworth Classics، ترجمو: [[J. Carroll Beckwith]]</ref> [[خورخي لوئس بورخيس]] جي 1947ع واري مختصر ڪهاڻي ''[[ابن رشد جي ڳولا]]'' ({{langx|es|La Busca de Averroes}}) ۾ ابن رشد کي اهڙي ثقافت اندر ارسطو جي ''[[شاعريات (ارسطو)|شاعريات]]'' کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪندي ڏيکاريو ويو آهي، جتي زنده ناٽڪ جي پيشڪش جي ڪا روايت موجود نه هئي.{{sfn|Ben-Menahem|2017|p=28}} ڪهاڻيءَ جي پڇاڙيءَ واري نوٽ ۾ بورخيس لکي ٿو ته کيس محسوس ٿيو ته اها ڪهاڻي ساڻس ٺٺولي ڪري رهي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ابن رشد جو ٿيٽر کان اڻواقف هوندي ناٽڪ جو تصور ڪرڻ ايترو ئي ناممڪن هو، جيترو بورخيس لاءِ رينان، [[ايڊورڊ وليم لين|لين]] ۽ [[ميگيل آسين پالاسيوس|آسين پالاسيوس]] مان مليل ٿورين ڄاڻن جي بنياد تي ابن رشد جو تصور ڪرڻ.{{sfn|Ben-Menahem|2017|p=29}} ابن رشد 1997ع جي مصري فلم ''[[تقدير (1997ع فلم)|تقدير]]'' جو مرڪزي ڪردار پڻ آهي، جنهن جي هدايتڪاري [[يوسف شاهين]] ڪئي. هي فلم جزوي طور سندس وفات جي اٺ سؤ ورسيءَ جي ياد ۾ ٺاهي وئي هئي.{{sfn|Sonneborn|2006|p=95}}{{sfn|Guessoum|2011|p=xiv}} ٻوٽن جي جنس ''[[اويروئا]]''، جنهن ۾ [[اسٽار فروٽ]] ۽ [[اويروئا بلمبي|بلمبي]] شامل آهن،<ref name="Quattrocchi1999">{{cite book|last=Quattrocchi|first=Umberto|title=CRC World Dictionary of Plant Names: Common Names, Scientific Names, Eponyms, Synonyms, and Etymology|url=https://books.google.com/books?id=A68qyOyhOdkC&pg=PA241|year=1999|publisher=CRC Press|isbn=978-0849326738|page=241}}</ref> چنڊ جو [[ابن رشد (کڏ)|ابن رشد]] نالي کڏ،<ref>{{gpn|2636}}</ref> ۽ [[ننڍڙو سيارو]] [[8318 اويروئس]] سندس نالي پٺيان رکيا ويا آهن.<ref>{{cite web |title=8318 Averroes (1306 T-2) |work=Minor Planet Center |url=https://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?object_id=8318 |access-date=20 September 2021}}</ref> مائل مليح آباديءَ جو 1957ع وارو اردو تاريخي افسانوي ناول ''فلسفي ابن رشد'' سندس زندگيءَ جي چوڌاري گهمي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Falsafi Ibn-e-Rushd by mael malihabadi |url=https://www.rekhta.org/ebooks/detail/falsafi-ibn-e-rushd-mael-malihabadi-ebooks |access-date=19 August 2023 |website=Rekhta |language=en}}</ref> == ڪتابيات == <div style="column-count:2"> {{refbegin|40em}} * {{cite book |last=al-Aqqad |first=Abbas Mahmoud |title=Ibn Rushd |year=2014 |orig-year=1953 |publisher=Hindawi Foundation |location=Cairo |url=https://www.hindawi.org/books/15273058 |language=ar }} {{مئل ڳنڍڻو|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite book |last=al-Jabri |first=Mohammed Abed |title=Ibn Rushd: Sira wa Fikr |year=1998 |publisher=Markaz Dirasat al-Wahda al-Arabiyya |location=Beirut |language=ar}} * {{cite book |last=al-Marrakushi |first='Abd al-Wahid |title=Al-Mu'jib fi Talkhis Akhbar al-Maghrib |year=2006 |publisher=Dar al-Kutub al-Ilmiyyah |location=Beirut |language=ar}} * {{cite book |last=Foudeh |first=Saeed |title=Mawqif Ibn Rushd al-Falsafi min 'Ilm al-Kalam |year=2009 |publisher=Dar al-Fath |location=Amman |language=ar}} * {{cite book|first=Peter|last=Adamson|author-link=Peter Adamson (academic)|title=Philosophy in the Islamic World: A History of Philosophy Without Any Gaps|url=https://books.google.com/books?id=KEpRDAAAQBAJ|year=2016|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0199577491}} * {{cite book|last1=Agutter|first1=Paul S.|last2=Wheatley|first2=Denys N.|title=Thinking about Life: The history and philosophy of biology and other sciences|date=2008|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-1402088667|url=https://books.google.com/books?id=Gm4bqeBMR8cC&q=Averroes+kinetic+force&pg=PA45}} * {{cite journal|last=Ahmad|first=Jamil|date=1994|title=Averroes|journal=Renaissance|volume=4|issue=9|url=http://www.monthly-renaissance.com/issue/content.aspx?id=744|access-date=14 October 2008|issn=1605-0045|location=[[Lahore]]|publisher=Al-Mawrid}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110714113449/http://www.monthly-renaissance.com/issue/content.aspx?id=744 |date=14 July 2011 }} * {{cite book|last=Ariew|first=Roger|title=Descartes Among the Scholastics|url=https://books.google.com/books?id=OFD0lVQ4RIQC|year=2011|publisher=Brill|isbn=978-9004207240}} * {{cite encyclopedia |title=Ibn Rushd|first=Roger|last=Arnaldez |author-link=Roger Arnaldez|encyclopedia=[[The Encyclopaedia of Islam]] |volume=III: H-Iram |date=1986 |publisher=[[Brill Publishers|Brill]] and Luzac & co. |location=[[Leiden]] and [[London]]|editor=B. Lewis |editor2=V.L. Menage |editor3=Ch. Pellat |editor4=J. Schacht|isbn=978-9004081185|pages=909–920|doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0340}} * {{cite book|title=Averroes: A Rationalist in Islam|url=https://archive.org/details/averroesrational0000arna|year=2000|orig-year=1998|first=Roger|last=Arnaldez|translator=David Streight|publisher=University of Notre Dame Press|isbn=0268020086}} * {{cite encyclopedia|title=Borges on Replication and Concept Formation|first=Yemima|last=Ben-Menahem|editor1=Ayelet Shavit|editor2=Aaron M. Ellison|encyclopedia=Stepping in the Same River Twice: Replication in Biological Research|url=https://books.google.com/books?id=oSeMDgAAQBAJ&pg=PA28|year=2017|publisher=Yale University Press|isbn=978-0300228038|pages=23–36}} * {{cite encyclopedia|first=Joël|last=Chandelier|chapter=Averroes on Medicine|editor1=Peter Adamson|editor2=Matteo Di Giovanni|publisher=Cambridge University Press|doi=10.1017/9781316335543.010|pages=158–176|date=2018|title=Interpreting Averroes|isbn=978-1316335543}} * {{cite journal|first1=Deniz|last1=Belen|first2=Hayrunnisa|last2=Bolay|title=Averroës in The school of Athens: a Renaissance man and his contribution to Western thought and neuroscience|doi=10.1227/01.NEU.0000338262.42326.A1 |pmid=19190465|journal=[[Neurosurgery (journal)|Neurosurgery]] |volume=64 |issue=2 |date=2009 |pages=374–381 |publisher=[[Oxford University Press]] |issn=1524-4040}} * {{cite journal|last=Dutton|first=Yasin|title=The Introduction to Ibn Rushd's "Bidāyat al-Mujtahid"|doi=10.2307/3399333|jstor=3399333|date=1994|volume=1|issue=2|pages=188–205|journal=Islamic Law and Society}} * {{Citation |last=Fakhry |first=Majid |title=Averroes (Ibn Rushd) His Life, Works and Influence |publisher=[[Oneworld Publications]] |year=2001 |isbn=978-1851682690 |url=https://books.google.com/books?id=88bWAAAAMAAJ }} * {{cite encyclopedia |title=Ibn Rushd: Abū al-Walīd Muḥammad ibn Aḥmad ibn Muḥammad ibn Rushd al-Ḥafīd |first=Miquel |last=Forcada |encyclopedia=[[The Biographical Encyclopedia of Astronomers]], Springer Reference |date=2007 |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |location=[[New York City|New York]] |url=http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Ibn_Rushd_BEA.htm |editor=Thomas Hockey |display-editors=etal |pages=564–565 }} * {{cite book|last=Glasner|first=Ruth|title=Averroes' Physics: A Turning Point in Medieval Natural Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=cxsUDAAAQBAJ|year=2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0199567737}} * {{cite book|last=Guessoum|first=Nidhal|author-link=Nidhal Guessoum|title=Islam's Quantum Question: Reconciling Muslim Tradition and Modern Science|url=https://books.google.com/books?id=ebcjQwAACAAJ|year=2011|publisher=[[I.B. Tauris]]|isbn=978-1848855182}} * {{cite encyclopedia|title=Influence of Arabic and Islamic Philosophy on the Latin West|encyclopedia=The [[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]|last=Hasse|first=Dag Nikolaus|year=2014|editor=Edward N. Zalta|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|url=https://plato.stanford.edu/archives/fall2014/entries/arabic-islamic-influence/}} * {{cite encyclopedia|title=Ibn Rushd (Averroes) (1126–1198)|first=H. Chad|last=Hillier|encyclopedia=[[Internet Encyclopedia of Philosophy]]|issn=2161-0002|url=http://www.iep.utm.edu/ibnrushd/}} * {{cite encyclopedia |first=Albert Z.|last=Iskandar|title=Ibn Rushd (Averroës) |encyclopedia=[[Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures]]|date=2008 |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |location=[[New York City|New York]]|editor=Helaine Selin|editor-link=Helaine Selin|doi=10.1007/978-1-4020-4425-0_9240|pages=1115–1117|isbn=978-1402045592}} * {{Citation |last=Leaman |first=Olivier |title=An Introduction to Classical Islamic Philosophy |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2002 |edition=2nd |isbn=978-0521797573}} * {{cite book|first1=Jon|last1=McGinnis|first2=David C.|last2=Reisman|title=Classical Arabic Philosophy: An Anthology of Sources|url=https://books.google.com/books?id=V9ITPVoGjsoC|year=2007|publisher=Hackett Publishing|isbn=978-1603843928}} * {{cite book|title=Averroès et l'Averroïsme: Essai Historique|last=Renan|first=Ernest|author-link=Ernest Renan|publisher=[[Calmann-Lévy]]|year=1882|url=https://archive.org/details/averrosetlaver00rena|access-date=21 June 2017|language=fr}} * {{cite book|last=Sonneborn|first=Liz|title=Averroes (Ibn Rushd): Muslim Scholar, Philosopher, and Physician of the Twelfth Century|url=https://books.google.com/books?id=iIjayOIulPcC|year=2006|publisher=The Rosen Publishing Group|isbn=978-1404205147}} * {{cite encyclopedia|title=Averroes: religious dialectic and Aristotelian philosophical thought|encyclopedia=The Cambridge Companion to Arabic Philosophy|last=Taylor|first=Richard C.|year=2005|editor=Peter Adamson|editor2=Richard C. Taylor|publisher=Cambridge University Press|pages=180–200|url=https://books.google.com/books?id=xowm255qOzQC&pg=PA180|isbn=978-0521520690}} * {{cite encyclopedia|first1=Juan|last1=Vernet|author-link1=Juan Vernet|first2=Julio|last2=Samsó|title=The development of Arabic science in Andalusia |pages=243–275|editor=[[Roshdi Rashed]]|encyclopedia=Encyclopedia of the History of Arabic Science |date=1996|publisher=Routledge|isbn=|oclc=912501823}} * {{cite book|last=Wohlman|first=Avital|title=Al-Ghazali, Averroes and the Interpretation of the Qur'an: Common Sense and Philosophy in Islam|url=https://books.google.com/books?id=P0GMAgAAQBAJ|year=2009|publisher=Routledge|isbn=978-1135224448}} * {{cite encyclopedia|title=Averroës|first=Erwin I.J.|last=Rosenthal|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica, inc.|date=26 December 2017|url=https://www.britannica.com/biography/Averroes}} {{refend}} </div> == حوالا == {{حوالا}} <references group="lower-alpha"/> == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{wikisource|works=or}} {{Wikiquote}} {{Commons}} === ابن رشد جون تصنيفون === * [http://dare.uni-koeln.de/ DARE]، ڊجيٽل ابن رشد تحقيقي ماحول، جيڪو ابن رشد جي سڀني قلمي نسخن جون ڊجيٽل تصويرون ۽ ٽنهي ٻوليائي روايتن جا مڪمل متن گڏ ڪرڻ لاءِ جاري منصوبو آهي. * [http://www.muslimphilosophy.com/ir/index.html ابن رشد]، ''Islamic Philosophy Online''؛ مختلف ٻولين ۾ ابن رشد جي تصنيفن ۽ سندس باري ۾ لکڻين جا ڳنڍڻا. * [http://oll.libertyfund.org/titles/rushd-the-philosophy-and-theology-of-averroes ''ابن رشد جو فلسفو ۽ علم ڪلام: عربيءَ مان ترجمو ڪيل رسالا'']، مترجم: محمد جميل الرحمان، 1921ع. * [http://www.muslimphilosophy.com/ir/tt/index.html تهافت التهافت]، سائمن وان ڊين برگ جو ترجمو. [''نوٽ:'' ڇاڪاڻ⁠تہ اهي رد گهڻو ڪري [[امام غزالي]] جي قولن تي تبصرن تي مشتمل آهن، جيڪي لفظ بہ لفظ نقل ٿيل آهن، تنهنڪري هن تصنيف ۾ ''تهافت الفلاسفه'' جي وڏي حصي جو ترجمو پڻ شامل آهي.] ان جو هڪ اطالوي ترجمو پڻ موجود آهي: [[ماسيمو ڪامپانيني]]، ''Averroè, L'incoerenza dell'incoerenza dei filosofi''، تورين، Utet، 1997ع. * [http://capricorn.bc.edu/siepm/books.html#12] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140802030054/http://capricorn.bc.edu/siepm/books.html#12 |date=2014-08-02 }} [[SIEPM|SIEPM مجازي ڪتبخانو]]، جنهن ۾ ابن رشد جي لاطيني تصنيفن جي ''Editio Juntina'' (وينس، 1550–1562ع) جا اسڪين ڪيل PDF نسخا شامل آهن. * {{cite book|author=Ibn Rushd|title=Bidayat al-Mujtahid wa Nihayat al-Muqtasid|url=https://books.google.com/books?id=9LpsDwAAQBAJ|year=2017|publisher=Dar Al Kotob Al Ilmiyah|isbn=978-2745134127}} === ابن رشد بابت معلومات === * {{Sep entry|ibn-rushd|Ibn Rushd [Averroes]|Fouad Ben Ahmed & Robert Pasnau}} * {{cite web|url=https://www.iep.utm.edu/ibnrushd/|title=Ibn Rushd (Averroes)|author=H. C. Hillier}}، ''Internet Encyclopedia of Philosophy'' تي. * [https://dare.uni-koeln.de/works-inventory/ ڪتابيات]، موجود ڪتابيات جو جامع جائزو. * [https://web.archive.org/web/20071230142029/http://www.thomasinst.uni-koeln.de/averroes/ ابن رشد ڊيٽابيس]، جنهن ۾ سندس تصنيفن جي مڪمل ڪتابيات شامل آهي. * [https://www.npr.org/2019/10/09/768651310/the-commentator ابن رشد بابت پوڊڪاسٽ]، [[نيشنل پبلڪ ريڊيو|NPR]] جي پروگرام ''[[Throughline]]'' ۾. {{Aristotelianism}} {{Medieval Philosophy}} {{Islamic philosophy}} {{Islamic medicine}} {{Portal bar|Islam|Morocco|Philosophy|Law|Medicine|History|Middle Ages|Biography}} {{Authority control}} [[زمرو:ابن رشد| ]] [[زمرو:1126ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1198ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:ٻارهين صديءَ جا فلڪيات دان]] [[زمرو:ٻارهين صديءَ جا طبيب]] [[زمرو:موحد خلافت جا عالم]] [[زمرو:ارسطو جا عربي ٻوليءَ وارا شارح]] [[زمرو:ارسطوي فيلسوف]] [[زمرو:افلاطون جا شارح]] [[زمرو:ڊيوائن ڪاميڊي جا ڪردار]] [[زمرو:علميات جا ماهر]] [[زمرو:اسپيني اخلاق جا ماهر]] [[زمرو:منطق دان]] [[زمرو:قرون وسطيٰ جا اسپيني فلڪيات دان]] [[زمرو:الاندلس جا فلڪيات دان]] [[زمرو:الاندلس جا طبيب]] [[زمرو:قرون وسطيٰ جا طبيعيات دان]] [[زمرو:الاندلس جا مالڪي عالم]] [[زمرو:ٻارهين صديءَ جا مسلمان متڪلم]] [[زمرو:وجوديات جا ماهر]] [[زمرو:قرطبه، اسپين جا ماڻهو]] [[زمرو:ثقافت جا فيلسوف]] [[زمرو:تاريخ جا فيلسوف]] [[زمرو:ٻوليءَ جا فيلسوف]] [[زمرو:ادب جا فيلسوف]] [[زمرو:منطق جا فيلسوف]] [[زمرو:نفسيات جا فيلسوف]] [[زمرو:مذهب جا فيلسوف]] [[زمرو:سائنس جا فيلسوف]] [[زمرو:سياسي فيلسوف]] [[زمرو:اسپيني نفسيات دان]] [[زمرو:سماجي فيلسوف]] [[زمرو:اسلام جا سني مسلمان عالم]] [[زمرو:عالمي ڊجيٽل ڪتبخاني جون نمائشون]] [[زمرو:اسپيني سني مسلمان]] [[زمرو:الحاد جا مسلمان نقاد]] [[زمرو:ربوبيّت جا نقاد]] [[زمرو:عيسائيت جا نقاد]] [[زمرو:ٻارهين صديءَ جا اسلامي فيلسوف]] [[زمرو:ٻارهين صديءَ جا الاندلسي فيلسوف]] [[زمرو:خيالن جي تاريخ]] [[زمرو:سائنس جي تاريخ]] [[زمرو:فلسفي جي تاريخ]] [[زمرو:سياسي فلاسافي]] nw8olvdfug671okc2dxgieakgskw0on 0 18777 414854 378258 2026-09-26T01:08:14Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414854 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |official_name = اٽڪ شھر |other_name = ڪيمبل پور{{ٻيا نالا|انگريزي=Campbell Pur}} |native_name = {{Nastaliq|اٽڪ}} |nickname = |settlement_type=[[شھر]] |motto = |image_skyline = فائل:Attock Fort - Optographer.jpg |image_caption = [[اٽڪ جو قلعو]] |imagesize = 300px |image_flag = |flag_link = |flag_size = |image_shield = |shield_link = |shield_size = |image_map = |map_caption = |pushpin_map = Pakistan#Asia |pushpin_label_position = bottom |pushpin_mapsize = 300 |subdivision_type = ملڪ |subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} |subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] |subdivision_name1 = {{flag|پنجاب، پاڪستان}} |leader_title1 = ميئر |leader_name1 = ملڪ طاھر اعواڻ (پي ايم ايل-اين ) |leader_title2 = ڊپٽي ميئر |leader_name2 = شيخ آفتاب احمد |established_title = قيام |established_date = 1904 |established_title2 = [[ميونسپل ڪارپوريشن]] جو درجو |established_date2 = 1978 |unit_pref = ميٽرڪ |area_magnitude = |area_total_km2 = |area_metro_km2 = |area_urban_km2 = |elevation_m = |population_note = |population_as_of = |population_total = |population_density_km2 = |population_blank1_title= |population_blank1 = |population_footnotes = |timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] |utc_offset = 5 |postal_code_type = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] |postal_code = 43600 |area_code = 057 |website = [http://www.attockonians.com www.attockonians.com] |coordinates = {{Coord|33|46|0|N|72|22|0|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} }} '''اٽڪ''' {{ٻيا نالا|انگريزي= '''Attock'''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو هڪ شھر ۽ ساڳي نالي سان ھڪ ضلعي جو صدر مقام آهي جنهن جو پراڻو نالو ڪيمبل پور{{ٻيا نالا|انگريزي=Campbell Pur}} آھي <ref>{{Cite journal| last = Shackle| first = Christopher| author-link = Christopher Shackle| date = 1980| doi = 10.1017/S0041977X00137401| issn = 0041-977X| volume = 43| issue = 3| page = 482| title = Hindko in Kohat and Peshawar| journal = Bulletin of the School of Oriental and African Studies| url = http://www.journals.cambridge.org/abstract_S0041977X00137401| ref = harv| access-date = 2018-11-25| archive-date = 2019-12-08| archive-url = https://web.archive.org/web/20191208065852/https://www.cambridge.org/core/journals/bulletin-of-the-school-of-oriental-and-african-studies/article/hindko-in-kohat-and-peshawar/9B879DBB243922804EC27A0F26BB388F| dead-url = yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208065852/https://www.cambridge.org/core/journals/bulletin-of-the-school-of-oriental-and-african-studies/article/hindko-in-kohat-and-peshawar/9B879DBB243922804EC27A0F26BB388F |date=2019-12-08 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208065852/https://www.cambridge.org/core/journals/bulletin-of-the-school-of-oriental-and-african-studies/article/hindko-in-kohat-and-peshawar/9B879DBB243922804EC27A0F26BB388F |date=2019-12-08 }}</ref> ھي شھر اتر پنجاب ۾ اسلام آباد کان ٿوري فاصلي تي واقع آهي. شھر جو بنياد 1908 ۾ پراڻي شھر اٽڪ خورد کان ڪجهه ميلن جي فاصلي تي رکيو ويو.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-attock city.htm|title=Attock City Cantonment|last=Pike|first=John|website=www.globalsecurity.org|language=en|access-date=2018-03-09}}</ref>پراڻو شھر مغل بادشاه اڪبر اعظم سورھين صدي عيسويءَ ۾ قائم ڪيو. <ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&pg=PT332&dq=campbellpur+name+change&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi3kpfW-97ZAhVS8GMKHbsnCLkQ6AEINTAC#v=onepage&q=campbellpur%20name%20change&f=false|title=The Concise Dictionary of World Place Names|last=Everett-Heath|first=John|date=2017-12-07|publisher=Oxford University Press|isbn=9780192556462|language=en}}</ref> نئين شھر کي ڪرنل ڪيمپبيل جو نالو ڏنو ويو جيڪو قيام پاڪستان بعد تبديل ڪري اٽڪ شھر رکيو ويو.<ref name=":1">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&pg=PT332&dq=attock+campbell&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjC9aOFr9HZAhUY02MKHeB5D5cQ6AEILjAB#v=onepage&q=attock city%20campbell&f=false|title=The Concise Dictionary of World Place Names|last=Everett-Heath|first=John|date=2017-12-07|publisher=Oxford University Press|isbn=9780192556462|language=en}}</ref>انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا مطابق: ضلعي ڪيمبلپور جو نئون نالو، جيڪو 1978ع ۾ رکيو ويو. هيءُ پنجاب جي اترئين حصي جو هڪ نهايت اهم هنڌ آهي، -جتي- سنڌو درياءُ ۽ ڪابل درياءُ ڪُنڊيالي ماڳ وٽ اچي گڏجن ٿا ۽ ٻن رنگن جو ڌار ڌار -پاڻي- وهندو نظر اچي ٿو. هتي 1581ع ۾ شهنشاهه اڪبر هڪ مضبوط قلعو ٺهرايو هو، جيڪو اڃا تائين موجود آهي. اڳ ۾ سنڌو درياءَ کي هن گهيڙ وٽان -پار- ڪيو ويندو هو. هتي ٻيڙين جي پل هوندي هئي. هيءُ ماڳ هن وقت به تاريخي حيثيت رکي ٿو. هن جڳهه کي ’دارالهند‘ به چوندا هئا، پر پوءِ -اٽڪ- ئي عام لنگهه ٿي ويو. جنهن جي لفظي معنيٰ آهي ’ريدڪ يا رنڊڪ‘ سنڌوءَ جو وهڪرو -افغانستان- کان ايندڙ لشڪرين آڏو قدرتي ۽ مستقل ’-اٽڪ-‘ بڻجي ٿو. -ان- ئي سبب کان هتي مستقل فوجي ڇانوڻي ٺهي جنهن جي چوڌاري هوريان هوريان شهر -آباد- ٿي ويو. هتي درياءَ تي هڪ نهايت مضبوط لوهي ريلوي پل آهي. هن شهر ۾ ٻاجهريءَ ۽ ڪڻڪ جي زرعي منڊي آهي. هتي هيلي ڪاپٽر ۽ مِراج جهازن جي مرمت وغيره جو اڏو پڻ آهي، جيڪو 1978ع ۾ قائم ٿيو هو.<ref>{{Citation |title=اٽڪ : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%BD%DA%AA |access-date=2019-12-17 |archive-date=2016-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409200701/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%BD%DA%AA |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:پنجاب (پاڪستان) جا آباد مقام]] [[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]] fhq3yzc27hyry53n0zhy002lwiryw1u 0 19422 414849 384760 2026-09-26T00:29:46Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414849 wikitext text/x-wiki [[فائل:Euclidis quae supersunt omnia.tif|thumb|اقليدس جي 1703ع ۾ ڇپيل ڪتاب جو ٽائيٽل ]] '''اقليدس''' (انگريزي: Euclid، يوناني: Εὐκλείδης، زمانو: 300 ق.م) هڪ قديم يوناني رياضي دان هو، جيڪو جيوميٽري جي ماهر ۽ منطق دان طور سرگرم هو. هن کي "جيوميٽري جو پيءُ" سمجهيو وڃي ٿو، هو خاص طور تي سندس ستن مقالن جي ڪتاب، "ايليمينٽس" (Elements)، [[جاميٽري]]ءَ تي قديم ترين ۽ مشهور ڪتاب، جنهن ۾ نقطي (ٻڙيءَ) بابت بحث ڪيل آهي،<ref>{{Citation |title=اقليدس : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%82%D9%84%D9%8A%D8%AF%D8%B3 |access-date=2016-05-28 |archive-date=2016-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160410090013/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%82%D9%84%D9%8A%D8%AF%D8%B3 |url-status=dead }}</ref> جي مقالي لاءِ مشهور آهي، جنهن [[جاميٽري]] جا بنياد وڌا، جيڪا 19هين صدي جي شروعات تائين هن فيلڊ تي غالب رهيا. هن جو سرشتو، جنهن کي هاڻي اقليدسي جاميٽري سڏيو وڃي ٿو، اڳين يوناني رياضي دانن جي نظرين جي ٺهڻ سان گڏ نوان ايجادون شامل آهن، جن ۾ ڪينيڊس جو يودوڪسس، [[بقراط]]، [[ٿيلس]] ۽ ٿيئٽس شامل آهن. پارگا جي [[ارشميدس|آرشيميدس]] ۽ اپولونيئس سان گڏ، اقليدس کي عام طور تي قديم دور جي عظيم ترين رياضي دانن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو ۽ [[رياضي]] جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ بااثرن مان هڪ آهي. اقليدس جي زندگيءَ جي باري ۾ تمام ٿورڙي ڄاڻ آهي ۽ اڪثر معلومات ڪيترن ئي صدين کان پوءِ [[اليگزينڊريا|اسڪندريه]]، مصر جي عالمن پروڪلئس ۽ پئپس کان ملي ٿي. قرون وسطي جي اسلامي رياضيدان هن جي هڪ شاندار سوانح عمري لکيا ۽ قرون وسطي جي بازنطيني ۽ شروعاتي [[ريناسنس]] جي عالمن هن کي ميگارا جي اڳوڻي فلسفي اقليدس جي حيثيت ۾ غلط سمجهيو. اهو هاڻي عام طور تي قبول ڪيو ويو آهي ته هن پنهنجو ڪيريئر 300 ق.م. ۾ اليگزينڊرريا ۾ گذاريو ۽ اتي ڪجهه قياس آهي ته اقليدس [[افلاطون]] جي "اڪيڊمي" ۾ پڙهيو ۽ بعد ۾ "موزائم" ۾ سکيا ڪئي؛ هن کي [[اٿينس|ايٿنس]] ۾ اڳوڻي افلاطون جي روايت کي اسڪندريه جي بعد واري روايت سان گڏ سمجهيو ويندو آهي. پنهنجي ڪتاب، ايليمينٽس ۾، اقليدس نظرين کي قياسن جي هڪ ننڍڙي سيٽ مان ڪڍيو. هن نقطه نظر، مخروطي حصن، گول جاميٽري، نمبر ٿيوري ۽ رياضياتي سختيءَ تي پڻ ڪم لکيا. ايليمينٽس کان علاوه، اقليدس [[بصريات]] جي ميدان ۾، آپٽڪس (Optics)، ۽ ڊيٽا (Data) ۽ مظهرن (Phaenomena) سميت گهٽ ڄاڻايل ڪم تي هڪ مرڪزي ابتدائي متن لکيو. اقليدس جي تصنيف، "آن ڊويزنس آف فگرز ۽ ڪيٽوپرڪس" تي سوال ڪيو ويو آهي ۽ سمجهيو ويو آهي ته هي ڪيترائي گم ٿيل ڪم مان هڪ آهي. ==زندگي== ==ڪم== ==ورثو== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://web.archive.org/web/20241110063624/https://www.ucl.ac.uk/library/special-collections/a-z/euclid Euclid Collection] at [[University College London]] (c.500 editions of works by Euclid), available online through the [https://ucl.primo.exlibrisgroup.com/discovery/collectionDiscovery?vid=44UCL_INST:UCL_VU2&collectionId=81354471580004761 Stavros Niarchos Foundation Digital Library]. * Scans of [[Johan Ludvig Heiberg (historian)|Johan Heiberg]]'s [https://wilbourhall.org/index.html#euclid edition of Euclid] at wilbourhall.org ; The ''Elements'' * [https://farside.ph.utexas.edu/books/Euclid/Euclid.html PDF copy], with the original Greek and an English translation on facing pages, [[University of Texas]]. * [https://euclides.org All thirteen books], in several languages as Spanish, Catalan, English, German, Portuguese, Arabic, Italian, Russian and Chinese. {{Subject bar | portal1 = Ancient Greece | portal2 = Biography | portal3 = Mathematics | commons = y | q = y | s = y | s-search = Author:Euclid | b = y | b-search = Mathematical Proof and the Principles of Mathematics/History/Euclid | v = y | v-search = Euclidean geometry }} {{Authority control |state=collapsed}} [[زمرو:اقليدس]] [[زمرو:جاميٽري]] [[زمرو:فلسفي]] [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:رياضي دان]] [[زمرو:عددي نظريا نگار]] [[زمرو:رياضيات جا فلسفي]] [[زمرو:چوٿين صدي قبل مسيح ۾ پيدائش]] [[زمرو:چوٿين صدي قبل مسيح ۾ مصري ماڻهو]] [[زمرو:چوٿين صدي قبل مسيح ۾ يوناني ماڻهو]] [[زمرو:چوٿين صدي قبل مسيح ۾ ليکڪ]] [[زمرو:ٽئين صدي قبل مسيح ۾ موت]] [[زمرو:ٽئين صدي قبل مسيح ۾ مصري ماڻهو]] [[زمرو:ٽئين صدي قبل مسيح ۾ يوناني ماڻهو]] [[زمرو:ٽئين صدي قبل مسيح ۾ رياضي دان]] [[زمرو:ٽئين صدي قبل مسيح ۾ ليکڪ]] [[زمرو:قديم اسڪندريه ۾ قديم يوناني جيو ميٽر]] aeq1c4ruple1wyhfdyd1o4ynf4frhqq 0 27332 414918 414573 2026-09-26T03:51:54Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414918 wikitext text/x-wiki {{Infobox recurring event | name = وڪيمينيا | logo = Wikimania logo with text.svg | logo_alt = | logo_caption = The Wikimania logo | logo_size = 220px | image = فائل:Wikimania 2016 - group photo 02.jpg|Group photo | image_size = | alt = | caption = وڪيمينيا 2016 جو گروپ ڦوٽو | status = مصروف | genre = ڪانفرنس | frequency =ساليانو منعقد ٿيندڙ | location = مختلف | first = {{Start date and age|2005|8|5}} | last = August 9–13, 2017<!-- Date of most recent event; if the event will not be held again, use {{End date|YYYY|MM|DD|df=y}} --> | next = | participants = | organizer = مقامي سھڪاري ٽيمون | filing = بغير نفعي جي | website = {{URL|https://wikimania.wikimedia.org}} }} '''وڪي مينيا''' [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] جي تحت منصوبن جي صارفن جو سالانو اجلاس آھي، جنھن ۾ وڪيميڊيا منصوبن، ٻين وڪين، آزاد مصدر سافٽويئرز سان لاڳاپيل امور زير بحث آندا ويندا آھن۔ == عام اجلاس == {| class="wikitable" |+ وڪي مينيا جا اجلاس ! اجلاس !تاريخ !مقام !کنڍ !شرڪت ڪندڙ !پيشڪش |- | [[wm2005:|وڪي مينيا2005]] | آگسٽ 5–7 | <span class="flagicon">[[عڪس:Flag_of_Germany.svg|border|22x22 عڪسلون|Flag of جرمني]]</span> فرينڪفرٽ، [[جرمني]] | [[عڪس:Location_of_Europe.svg|100x100 عڪسلون|يورپ]] | 380<ref name="mania05">[[wm2005:Main Page|Main Page – Wikimania 2006]]. wikimedia.org</ref> | [[c:Category:Wikimania 2005 presentations|سلائيڊز، وڊيو]] |- | [[wm2006:|وڪي مينيا 2006]] | آگسٽ 4–6 | <span class="flagicon">[[عڪس:Flag_of_the_United_States.svg|border|22x22 عڪسلون|Flag of آمريڪا]]</span> ڪيمبرج، ميساچوسٽس، [[گڏيل آمريڪي رياستون|آمريڪا]] | [[عڪس:Location_of_North_America.svg|100x100 عڪسلون|اتر آمريڪا]] | 400 | [[wm2006:Proceedings:Index|سلائيڊز ۽ ڪاغذ]]، [[wm2006:Archives|وڊيو]] |- | [[wm2007:|وڪي مينيا 2007]] | آگسٽ 3–4 | <span class="flagicon">[[عڪس:Flag_of_the_Republic_of_China.svg|border|22x22 عڪسلون|Flag of تائیوان]]</span> تائي پي، تائيوان | [[عڪس:Location_of_Asia.svg|100x100 عڪسلون|ايشيا]] | 440 | [[c:Wikimania 2007|العام نگارخانو]] |- | [[wm2008:|وڪي مينيا2008]] | جولاءِ 17–19 | <span class="flagicon">[[عڪس:Flag_of_Egypt.svg|border|22x22 عڪسلون|Flag of مصر]]</span> اسڪندريہ، [[مصر]] | [[عڪس:Location_of_Africa.svg|100x100 عڪسلون|آفريڪا]] | 650<ref name="WSJ-مصر">James Gleick، [http://online.wsj.com/article/SB121815517776622597.html?mod=googlewsj Wikipedians Leave Cyberspace، Meet in مصر]، وال اسٽريٽ جرنل، August 8، 2008.</ref> | [http://corp.kaltura.com/devwiki/index.php/Wikimania_Sessions تلخيصات]، [[wm2008:Presentations|سلائيڊز]]،[[wm2008:Schedule#Discussion pages.2C slides and video recordings|ویڈیو]] |- | [[wm2009:|وڪي مينيا 2009]] | آگسٽ 26–28 | {{جهنڊو عڪس|ارجنٽائن}} بيونس آئرس، ارجنٽائنئن | [[عڪس:Location_of_South_America.svg|100x100 عڪسلون|ڏکڻ آمريڪا]] | 559<ref name="meta">[[m:Wikimania#Wikimania 2009 Wikimedia.org]]</ref> | [[c:Category:Wikimania 2009 presentations|سلائيڊز، وڊيو]] |- | [[wm2010:|وڪي مينيا 2010]] | جولاءِ 9–11 | <span class="flagicon">[[عڪس:Flag_of_Poland.svg|border|22x22 عڪسلون|Flag of پولينڊ]]</span> گدانسڪ، [[پولينڊ]] | [[عڪس:Location_of_Europe.svg|100x100 عڪسلون|يورپ]] | 500 جي لڳ ڀڳ<ref>[[wm2010:Attendees/en|Wikimania 2010 site – Attendees]]. wikimedia.org.</ref> | [[c:Category:Wikimania 2010 presentation slides|سلائيڊز]] |- | [[wm2011:|وڪي مينيا 2011]] | آگسٽ 4–7 | <span class="flagicon">[[عڪس:Flag_of_Israel.svg|border|22x22 عڪسلون|Flag of اسرائيل]]</span> حيفا، [[اسرائيل جي رياست|اسرائيل]] | [[عڪس:Location_of_Asia.svg|100x100 عڪسلون|ايشيا]] | 720<ref name="Wikimania 2011 in Haifa">[http://www.اسرائيلij.com/189892/WIKIMANIA2011 Wikimania 2011 in Haifa]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}<sup class="noprint Inline-Template">&#x5B;''مرده ڳنڍڻو''&#x5D;</sup></ref> | [[c:Category:Wikimania 2011 presentations|پريزنٽيشنز]]، [http://www.youtube.com/user/WikimediaIL وڊيو] |- | [[wm2012:|وڪي مينيا 2012]] | جولاءِ 12–15 | <span class="flagicon">[[عڪس:Flag_of_the_United_States.svg|border|22x22 عڪسلون|Flag of آمريڪا]]</span> واشنگٽن ڊي سي، [[گڏيل آمريڪي رياستون|آمريڪا]] | [[عڪس:Location_of_North_America.svg|100x100 عڪسلون|اتر آمريڪا]] | 1،400 | [[c:Category:Wikimania 2012 presentations|پريزنٽيشنز]]، [http://www.youtube.com/user/wikimediadc وڊيوز] |- | [[wm2013:|وڪي مينيا 2013]] | آگسٽ 7–11 | <span class="flagicon">[[عڪس:Flag_of_Hong_Kong.svg|border|22x22 عڪسلون|Flag of ھانگ ڪانگ]]</span> ھانگ ڪانگ، [[چين]] | [[عڪس:Location_of_Asia.svg|100x100 عڪسلون|ايشيا]] | data-sort-value="0700" | 700<ref>[http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikimania-l/2013-September/005337.html [Wikimania-l&#93; 2013 attendance figures?<!-- Bot generated title -->]</ref> | [[c:Category:Wikimania 2013 presentations|پريزنٽيشنز]]، [http://www.youtube.com/user/WikimediaHK وڊيوز] |- | وڪي مينيا 2014 | data-sort-value="08-06" | آگسٽ 6–10 | لندن، برطانيہ | [[عڪس:Location_of_Europe.svg|100x100 عڪسلون|يورپ]] | data-sort-value="0" | 1762<ref>[https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikimania-l/2014-September/006375.html [Wikimania-l&#93; Wikimania 2014<!-- Bot generated title -->]</ref> | [[c:Category:Wikimania 2014 presentations|پريزنٽيشنز]]، [[wm2014:Videos|وڊيوز]] |- | وڪي مينيا 2015 | data-sort-value="08-04" | جولاءِ 15–19 | ميڪسيڪو شھر، ميڪسيڪو | [[عڪس:Location_of_North_America.svg|100x100 عڪسلون|اتر آمريڪا]] | data-sort-value="0" | انعقاد کان بعد | -- |- | وڪي مينيا 2016 | جون 21–28 | ايسينو لاريو، [[اٽلي]] | [[فائل:Location_of_Europe.svg|100x100 عڪسلون|يورپ]] | |- |وڪيمينيا 2017 |9 کان 13آگسٽ |شيريٽن ھوٽل، مونٽريال، ڪيوبڪ، ڪيناڊا |[[عڪس:Location_of_North_America.svg|100x100 عڪسلون|اتر آمريڪا]] | |[[c:Category:Wikimania 2017 - videos|videos]] |- style="height: 80px;" |<center>[[فائل:Wikimania Logo text 3.png|150x80px|alt=The logo of Wikimania 2018]]</center> | July 18–22 | ڪيپ ٽائون، ڏکڻ آفريڪا | [[عڪس:Location_of_Africa.svg|100x100 عڪسلون|آفريقا]] | |} == وڪي مينيا2005 == [[فائل:Wikimania - the Wikimentary.webm|thumb|thumbtime=00:17|''Wikimania – the Wikimentary'', وڪيمينيا 2005 ۽ وڪيمينٽري تي دستاويزي فلم جنھن ۾ جمي ويلز۾، وارڊ ڪننگھم کي ڏيکاريو ويو آهي ]] == وڪي مينيا2006 == [[فائل:WM2006 0018.jpg|thumb|شرڪت ڪندڙن جي ڪانفرنس دوران مانجھاندي جي وقفي جو منظر]] 2006 ۾ ٻين وڪيمينيا ڪانفرنس 6 کان9 آگسٽ 2006 تي آمريڪا جي رياست مئسچوسٽس جي شھر ڪيمبرج جي ھارورڊ لا اسڪول جي برڪمن سينٽر ۾ منعقد ٿي<ref name=attendees2006>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2006/08/07/technology/07wiki.html?ex=1312603200&en=c7f5a3bc5ad54239&ei=5088&partner=rssnyt&emc=rss|title=The Many Voices of Wikipedia, Heard in One Place|newspaper= [[New York Times]]|date= August 7, 2006}}</ref>–500<ref>{{cite web|url=http://www.reason.com/news/show/36969.html|title=The neutrality of this article is disputed|publisher= ''[[Reason Magazine]]''|date=August 15, 2006}}</ref>ان جي شرڪت ۾ جمي ويلز، لارنس ليسگ، بريوسٽر ڪاھلي، يوچئي بنڪلر، مچ ڪپور، وارڊ ڪننگھم، ڊيوڊ وينبرگر، ڊئن گلمور شامل ھئا == وڪي مينيا2007 == == وڪي مينيا2008 == == وڪي مينيا2009 == == وڪي مينيا2010 == == وڪي مينيا2011 == == وڪي مينيا2012 == == وڪي مينيا2013 == == وڪي مينيا2014 == '''وڪي مينيا 2014''' ھي ڏھين وڪي مينيا ڪانفرنس ھئي جيڪا 8 کان 10 آگسٽ تائين جاري رھي۔<ref>{{حوالو ويب|url=https://wikimania2014.wikimedia.org/wiki/Main_Page|title=Wikimania 2014 London}}</ref> دفتري طور تي نامزدگي ۽ انتخاب جو عمل ڊسمبر 2012 ۾ ئي شروع ٿي چڪو ھو، مئي 2013 تي لنڊن بطور مھمان شھر منتخب ٿي ويو۔<ref>{{حوالو ويب|url=http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikimania-l/2013-May/004640.html|title=Announcement on '&#39;Wikimania-l'&#39; mailing list|publisher=Lists.wikimedia.org|date=|accessdate=2014-08-08}}</ref> ھن ڪانفرنس ۾ ڪليدي خطاب [[ايمنسٽي انٽرنيشنل]] جي جنرل سيڪريٽري سليل شيتي جو ھيو۔<ref name="Prog">{{cite web|url=https://wikimania2014.wikimedia.org/wiki/Programme|title=Programme - Wikimania 2014 in London|work=[[مؤسسہ ویکیمیڈیا]]|accessdate=12 August 2014}}</ref> ان سان گڏ ھي پھريون موقعو ھو جڏھن وڪي مينيا ڪانفرنس کي وڪيميڊيا فائونڊيشن جي نئين ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر ليلا تري تڪوف خطاب ڪيو۔<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=https://wikimania2014.wikimedia.org/wiki/Programme|title=Programme - Wikimania 2014 in London|work=[[وڪيميڊيا فائونڊيشن]]|accessdate=12 August 2014}}</ref> ھن ڪانفرنس جي انعقاد کان اڳ ٻہ روزہ ھيڪاٿون جاري رھيو۔<ref name="autogenerated1" /> == انعقاد == ھن ڪانفرنس جو انعقاد لنڊن جي باربيڪان سينٽر ۾ ٿيو ھو۔<ref name="Kiss 2013"><span class="citation news">Kiss،&#x20;Jemima&#x20;(23 July 2013).&#x20;</span></ref> ھن ڪانفرنس ۾ وڪي جي سالاني ڪارڪردگي سان گڏوگڏ پنج موضوع زير بحث ھيا: * معاشرتي مشينون * تعليم جو مستقبل * جمھوري ذرائع ابلاغ * آزاد اسڪالرشپ * آزاد ڊيٽا == وڪي مينيا 2015 == '''وڪي مينيا 2015''' وڪي مينيا جو يارھون سالانو اجلاس ھيو، جيڪو 15 کان 19 جولاءِ 2015 ۾ منعقد ٿيو۔<ref name="WM2015Main">{{cite web|title=Wikimania 2015 in Mexico|url=https://wikimania2015.wikimedia.org/wiki/Main_Page|publisher=Wikimedia Mexico|accessdate=19 August 2014}}</ref> 2015 اجلاس جي 2013 ۾ ٻولي ڪرائي وئي ھئي۔ ميڪسيڪو شھر کي اپريل 2014 ۾ ميزبان شھر جي لاءِ منتخب ڪري ورتو ويو ھو، ان کان علاوہ صرف ٻن شھرن جي لاءِ ٻولي ڏني وئي ھئي جن ۾ [[ڏکڻ آفريڪا]] جو ڪيپ ٽائون ۽ منستير، تيونس شھر شامل ھيا۔<ref name="Young">{{cite web|last1=Young|first1=Ellie|title=[Wikimedia-l] Announcement regarding Host for Wikimania 2015|url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikimedia-l/2014-April/071282.html|accessdate=19 August 2014}}</ref> == وڪي مينيا2016 == 2016 وڪي مينيا اجلاس [[اٽلي]] جي شھر ايسينو لاريو ۾ 21 کان 28 جون جي دوران ٿي رھيو آھي. ==وڪيمينيا 2017== ھن ڪانفرنس جو انعقاد 9 کان 13 آگسٽ 2017 تي مونٽريال، ڪئناڊا جي شيريٽن ھوٽل ۾ ٿيو. ==وڪيمينيا 2018== == حوالا == {{حوالا}} {{حوالو}} == خارجي ڳنڍڻا == * {{سرڪاري ويب سائيٽ|https://wikimania2015.wikimedia.org/}} * [[wm2015:Wikimania/ur|ویکی مینیا 2015ء، اردو میں تفصیلات]] * [[m:Wikimania|Wikimania]] at Meta-Wiki, a Wikimedia project coordination wiki * [http://www.kaltura.com/devwiki/index.php/Wikimania_Sessions Videos of Wikimania sessions on Kaltura's devwiki] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080821111116/http://www.kaltura.com/devwiki/index.php/Wikimania_Sessions |date=2008-08-21 }}<sup class="noprint Inline-Template">&#x5B;''مردہ ربط''&#x5D;</sup> * [[wm2014:Registration|"To book to attend wikimania 2014"]] * [https://web.archive.org/web/20060203103413/http://technology.guardian.co.uk/online/story/0,,1546162,00.html "Worldwide Wikimania"] Sean Dodson, ''The Guardian'', August 11, 2005 * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/magazine/4152860.stm "Rewriting the rule books"] Alan Connor, the [[برطانوي نشرياتي ادارو|برطانوی نشریاتی ادارہ]], August 15, 2005 * [http://www.nytimes.com/2006/08/07/technology/07wiki.html?ex=1312603200&en=c7f5a3bc5ad54239&ei=5088&partner=rssnyt&emc=rss "The Many Voices of Wikipedia, Heard in One Place"] Robert Levine, ''نیو یارک ٹائمز'', August 7, 2006 * [http://www.thephoenix.com/article_ektid19620.aspx "Anybody can edit: A weekend of Wikimania"] Ian Sands and Jess McConnell, ''The Boston Phoenix'', August 11, 2006 * [http://www.reason.com/news/show/36969.html "The Neutrality of this Article is Disputed"] Katherine Mangu-Ward, ''Reason'', August 15, 2006 * [http://www.chinapost.com.tw/taiwan/2007/08/06/117187/Wikipedia-founder.htm ''The China Post'' – "Wikipedia founder rewards volunteers" Monday, August 6, 2007 – By Dimitri Bruyas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170425055622/http://www.chinapost.com.tw/taiwan/2007/08/06/117187/Wikipedia-founder.htm |date=April 25, 2017 }} * [http://www.news.com.au/breaking-news/world/wikimedia-fans-meet-to-discuss-wikimania/story-e6frfkui-1226423085728 "Wikimedia fans meet to discuss Wikimania"] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121230183452/http://www.news.com.au/breaking-news/world/wikimedia-fans-meet-to-discuss-wikimania/story-e6frfkui-1226423085728 |date=2012-12-30 }} Andy Goldberg, News.com.au, July 12, 2012 1:37AM (retrieved 2012-07-15) * [http://www.slate.com/blogs/future_tense/2012/07/13/kate_middleton_s_wedding_gown_and_wikipedia_s_gender_gap_.html "How Kate Middleton’s Wedding Gown Demonstrates Wikipedia’s Woman Problem"] Torie Bosch, ''The Slate'' posted Friday, July 13, 2012, at 18:12 PM EDT (retrieved 2012-07-15) * [http://www.washingtonpost.com/business/technology/wikimania-hits-dc-as-wikipedia-faces-changes/2012/07/14/gJQAqRKxkW_story.html "Wikimania hits D.C. as Wikipedia faces changes"] Hayley Tsukayama, ''واشنگٹن پوسٹ'', July 14, 2012 [[زمرو:وڪيز]] [[زمرو:وڪي مينيا]] pbjvw9ypxjsilfk0wq877xzgiaj5u4s 0 31647 414880 381689 2026-09-26T02:14:17Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414880 wikitext text/x-wiki {{ربيع الثاني}} ربيع الثاني [[هجري ڪئلينڊر|اسلامي ڪيلينڊر]] جو چوٿون مھينو آھي. ھن مھيني تي اھو نالو اسلام کان اڳ پيو ھيو ۽ ان جي ڪري پيو جو اھو نالي رکڻ وقت ربيع الاول کان بعد وارو مھينو ھيو. ان کي ربيع الآخر مھينو بہ سڏيندا آهن. ربيع الاول تي اھو نالو ان ڪري پيو جو اھو بھار شروع ٿيڻ واري موسم ۾ شروع ٿيندو ھو<ref>[مرجع ويب|عنوان=Sheikh Muhyiddin Ibn Al-Arabi (RA) - URS 22 Rabi al-Thani|مسار=http://www.lovemeditation-naqshbandi.com/sheikh-muhyiddin-ibn-al-arabi-ra-urs-22-rabi-al-thani/|موقع=LoveMeditation-Naqshbandi {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180725045357/http://www.lovemeditation-naqshbandi.com/sheikh-muhyiddin-ibn-al-arabi-ra-urs-22-rabi-al-thani/ |date=2018-07-25 }} {{!}} Maida Vale Naqshbandi Rabbani Group {{!}} Islamic History {{!}} Sufi Events {{!}} Sufi Saints History|تاريخ=29 January 2016| مسار أرشيف = https://web.archive.org/web/20180725045357/http://www.lovemeditation-naqshbandi.com/sheikh-muhyiddin-ibn-al-arabi-ra-urs-22-rabi-al-thani/ | تاريخ أرشيف = 25 يوليو 2018 ]</ref><ref>[http://www.staff.science.uu.nl/~gent0113/islam/ummalqura.htm Umm al-Qura calendar of Saudi Arabia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171221080508/http://www.staff.science.uu.nl/~gent0113/islam/ummalqura.htm |date=21 ديسمبر 2017}}</ref>. ربيع الثاني بھار واري موسم ۾ ايندڙ ٻيون ۽ آخري مھينو ھيو شروع ۾ 2 ھجري کان اڳ ھر ٽئين سال ھڪ مھينو وڌائي ان سال کي تيرھن مھينن جو ڪيو ويندو ھو، جنھن سان قمري ۽ شمسي سال جي وچ ۾ ھر سال ٿيندڙ 10 ڏينھن جو فرق ختم ٿي ويندو هو. تنھن ڪري ھي مھينو ھر سال ان ساڳي بھار جي موسم ۾ ايندو ھيو پر سن 2 ھجري ۾ سورة التوبة جي آيت نمبر 36 نازل ٿيڻ کان پوء (جنھن ۾ سال ۾ صرف ٻارھن مھينن کي لازمي ڪيو ويو) ان تيرھين مھيني شامل ڪرڻ جو سلسلو بند ڪيو ويو جنھن ڪري ربيع الثاني ھاڻي مستقل ان ساڳي بھار جي پوئين موسم ۾ نہ ايندو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} {{اسلامي مھينا}} [[زمرو:ربيع الثاني]] [[زمرو:اسلامي تقويم]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:اسلامي ڪئلينڊر]] [[زمرو:اسلامي ڪئلينڊر جا مھينا]] jkteubhlp8rzgtncl6ur378pu9ssvl4 0 31653 414881 381697 2026-09-26T02:14:26Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414881 wikitext text/x-wiki {{رجب}} [[فائل:King Khaled airport exit stamp.jpg|thumb|اسلامي ڪيلينڊر واري مھر جيڪا ڪنگ خالد ايئر پورٽ تي جاري ٿي]] '''رجب المرجب''' [[اسلامي ڪيلينڊر]] جو ستون اسلامي مھينو آھي. اسلام کان اڳ جي زماني ۾ بہ ان کي مقدس ۽ حرمت جو مھينو سمجھيو ويندو ھو. ان کي رجب المرجب بہ چيو ويندو آھي. ھن مھيني ۾ عمري جي رسم ادا ڪئي ويندي ھئي ۽ جنگ حرام سمجھی ويندي ھئي. [[قريش]] ۽ قيس جي قبيلي ۾ ھڪ جنگ ھن ئي مھيني ۾ ٿي ھئي جنھن کي جنگ فجار (فجور سان مشتق آھي) چون ٿا ان ۾ [[محمد|حضور {{درود}}]] بہ شريڪ ٿيا ھيا پر پاڻ ڪنھن تي تلوار نہ ھلائي. اھل اسلام ھن مھيني کي ان واسطي متبرڪ سمجھن ٿا تہ ھن ئي مھيني ستاويھين رات تي [[معراج]] جو واقعو ٿيو<ref>[مرجع ويب| مسار = https://babelnet.org/synset?word=bn:00066074n {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191228044927/https://babelnet.org/synset?word=bn%3A00066074n%7C%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE |date=2019-12-28 }} | عنوان = معلومات عن رجب على موقع babelnet.org | ناشر = babelnet.org|مسار أرشيف= https://web.archive.org/web/20191228044927/https://babelnet.org/synset?word=bn%3A00066074n%7C%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE أرشيف=2019-12-28 ]</ref>. مسلمان 27 رجب تي معراج جي واقعي جي تقريب ملھائيندا آھن. ھن ئي مھيني جي 13 تاريخ تي حضرت [[علي]] ڪرم الله وجهٗ جي ولادت بہ ٿي. رجب جي معني آھي خوف. ٻي روايت مطابق رجب لفظ عربي لفظ '''رجوب''' مان نڪتل آهي جنھن جي معني آهي ''تعظيم''. رجب جي عربي ۾ ھڪ معنيَ '''مضر''' (نقصان ڪار) پڻ آھي ==حوالا== {{حوالا}} {{اسلامي مھينا}} [[زمرو:رجب]] [[زمرو:اسلامي تقويم]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:اسلامي ڪئلينڊر]] [[زمرو:اسلامي ڪئلينڊر جا مھينا]] tsf93ve7b39m6hqktjrqpnqg2z137p4 0 31810 414934 396661 2026-09-26T04:17:34Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414934 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ٿائيلينڊ جي بادشاھت | common_name = ٿائيلينڊ | native_name = {{native name|th|ราชอาณาจักรไทย|italics=no}}<br/>{{lang|th-Latn|Ratcha-anachak Thai}} | image_flag = Flag of Thailand.svg | image_coat = Garuda Emblem of Thailand.svg | symbol_type = قومي نشان | national_motto = | national_anthem = "ڦلينگ ڇاٿ ٿائي"<br/>(ٿائيلينڊ جو قومي ترانو)<br/> <center>[[فائل:Thai National Anthem - US Navy Band.ogg]]</center> | royal_anthem = "سانسوئن ڦرا بارامي"<br/>(هنن جي عزت وڌ ٿئي)<br/><center>[[فائل:Thai Royal Anthem - US Navy Band.ogg]]</center> | image_map = Location Thailand ASEAN.svg | map_caption = [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ سائي رنگ سان ڏيکاريل ٿائيلينڊ جو مقام {{map caption| |location_color=سائو|region= آسيان (ASEAN)|region_color= تيز ڀورو |legend=Location Thailand ASEAN.svg}} | image_map2 = Thailand - Location Map (2013) - THA - UNOCHA.svg | capital = [[بينڪاڪ]] | coordinates = {{Coord|13|45|N|100|29|E|type:city}} | largest_city = بينڪاڪ | official_languages = [[ٿائي ٻولي]]<ref name=CIA>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/th.html Thailand] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101229000203/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/th.html |date=2010-12-29 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150703193043/https://www.cia.gov/Library/publications/the-world-factbook/geos/th.html |date=3 July 2015}}, ''The World Factbook''.</ref> | languages_type = ڳالھائجندڙ ٻوليون | languages = {{hlist|ايسان ٿائي|کيم مويانگ|پڪ تائي}} | ethnic_groups = 37% وچين ٿائي<br>25% <small> کون ايسان (لاؤسي ٿائي) </small><br>16% کون مئانگ <small> (%8 لانا+%8 ڊمبرو) ٿائي </small> <br> 2% اولهه وارا ٿائي<br> 12% چيني <br>4% کمير</br>4% مليشيائي | ethnic_groups_year = 2020ع | demonym = ٿائي، سيامي (پراڻي دور ۾) | government_type = [[آئيني بادشاهت|وحداني پارلياماني آئيني بادشاهت]] | leader_title1 = بادشاهه | leader_name1 = مهاوجيرا لونگڪارن (راما ڏهون) | leader_title2 = وزيراعظم | leader_name2 = پيتنگترن شيناوترا (معطل) | leader_title3 = قائم مقام وزيراعظم | leader_name3 = پُمٿم ويچائيچائي | legislature = نيشنل ليجسليٽو اسيمبلي | sovereignty_type = [[ٿائيلينڊ جي تاريخ|قيام]] | established_event1 = سوڪوٿائي | established_date1 = 1238ع–1448ع | established_event2 = ايوٿيا بادشاھت | established_date2 = 1351ع–1767ع | established_event3 = ٿونبري بادشاھت | established_date3 = 1768ع–1782ع | established_event4 = رتناڪسن بادشاھت | established_date4 = 6 اپريل، 1782ع | established_event5 = سيامي انقلاب ۽ آئيني بادشاهت | established_date5 = 24 جون، 1932ع | established_event6 = موجودہ آئين | established_date6 = 6 اپريل، 2017ع | area_km2 = 513,120 | area_rank = 50هون | area_sq_mi = 198,115 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = {{nowrap|0.4 (2,230 km{{smallsup|2}})}} | population_estimate = 6,59,75,198 | population_census = 64,785,909<ref>{{th icon}} National Statistics Office, [http://popcensus.nso.go.th/doc/8-thailand%20census.doc "100th anniversary of population censuses in Thailand: Population and housing census 2010: 11th census of Thailand"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120712002347/http://popcensus.nso.go.th/doc/8-thailand%20census.doc |date=12 July 2012}}. popcensus.nso.go.th.</ref> | population_estimate_year = 2024ع | population_estimate_rank = 22هون | population_census_year = 2010ع | population_density_km2 = 132.1 | population_density_sq_mi = 342.1 | population_density_rank = 88هون | GDP_PPP = 1.850 کرب آمريڪي ڊالر | GDP_PPP_year = 2025ع | GDP_PPP_rank = 22هون | GDP_PPP_per_capita = 26,320 آمريڪي ڊالر | GDP_PPP_per_capita_rank = 75 هون | GDP_nominal = 546.220 ارب آمريڪي ڊالر | GDP_nominal_year = 2025ع | GDP_nominal_rank = 29 هون | GDP_nominal_per_capita = 7,770 آمريڪي ڊالر | GDP_nominal_per_capita_rank = 94 هون | Gini = 35.1 | Gini_year = 2021ع | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=TH |title=Gini Index |publisher=World Bank |accessdate=3 December 2017 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171204065819/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=TH |archivedate=4 December 2017 |df=dmy-all}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 7.98 | HDI_year = 2023ع | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name=UNDP>{{cite book|title=Global 2016 Human Development Report Overview – English|date=2017|publisher=United Nations Development Programme (UNDP)|location=New York|pages=22–24|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/HDR2016_EN_Overview_Web.pdf|accessdate=22 March 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170323061227/http://hdr.undp.org/sites/default/files/HDR2016_EN_Overview_Web.pdf|archivedate=23 March 2017|df=dmy-all}}</ref> | HDI_rank = 76هون | currency = ٿائي ڀات (฿) | currency_code = THB | time_zone = [[UTC+07:00|ICT]] | utc_offset = +7 | utc_offset_DST = <!-- +N, where N is number of hours --> | DST_note = | time_zone_DST = | drives_on = کاٻي طرف | calling_code = [[+66]] | cctld = {{unbulleted list |[[.th]] |[[.ไทย]]}} | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |93.46% [[ٻڌمت]] |%5.37 [[اسلام]] |%1.13 [[عيسائيت]] |%0.03 ٻيا}} (سال 2018ع جي مردم شماري) | area_magnitude = 1 E11 }} '''ٿائيلينڊ''' (Thailand)، سرڪاري طور، "ٿائيلينڊ جي بادشاهت" ([[ٿائي ٻولي|ٿائي]]: ราชอาณาจักรไทย؛ رڇا اناڇڪ ٿائي)، [[ڏکڻ اوڀر ايشيا|ڏاکڻي اوڀر ايشيا]] ۾ انڊو-چائنا جزيري نما تي هڪ ملڪ آهي. تاريخي طور تي "سيام" (Siam)، (معنيٰ، "آزاد ماڻهن جي ڌرتي"، 1939ع تائين سرڪاري نالو) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. لڳ ڀڳ ڇهه ڪروڙ سٺ لک (66 ملين) جي آبادي سان، اهو 5,13,115 چورس ڪلوميٽر (1,98,115 چورس ميل) تي پکڙيل آهي. ٿائيلينڊ اتر اولهه ۾ [[ميانمار]]، اتر اوڀر ۽ اوڀر ۾ [[لائوس]]، ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪمبوڊيا]]، ڏکڻ ۾ [[ٿائيلينڊ جي نار]] ۽ [[ملائيشيا]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[انڊمان سمنڊ]] سان ڳنڍيل آهي. اهو ڏکڻ اوڀر ۾ [[ويٽنام|ويتنام]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[انڊونيشيا]] ۽ [[ڀارت]] سان سامونڊي سرحدون پڻ شيئر ڪري ٿو. [[بينڪاڪ]] ملڪ جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي. 15 ڊسمبر، 1946ع کان گڏيل قومن جي تنظيم جو ميمبر آهي.''<ref name="سنڌيانا">[http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ٿائي%20لينڊ ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد پھريون.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160409061716/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%BF%D8%A7%D8%A6%D9%8A%20%D9%84%D9%8A%D9%86%DA%8A |date=2016-04-09 }} ''سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.''</ref>'' ٿائي ماڻهو ڇهين کان يارهين صدي تائين مکيه زمين چين جي ڏکڻ اولهه کان [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ڏانهن لڏپلاڻ ڪيا. هندستاني بادشاهتون، جهڙوڪ مون سلطنت، کمير سلطنت ۽ ملائيشيائي رياستون علائقي تي حڪومت ڪندي، ٿائي رياستن، جهڙوڪ گوين يانگ، سوڪوٿائي، لان نا ۽ ايوٿيا جي بادشاهتن، جيڪي پاڻ به هڪٻئي سان وڙهندي هيون، سان وڙهندي رهيون هيون، يورپي رابطو سال 1511ع ۾ ايوٿيا، جيڪي 15هين صدي جي آخر تائين هڪ علائقائي طاقت بڻجي وئي هئي، ڏانهن پرتگالي سفارتي مشن سان شروع ٿيو. ايوٿيا جي رياست 18هين صدي دوران پنهنجي عروج تي پهتي، جن کانپوء برمي-سيامي جنگ ۾ تباهه ٿئي وئي. == نالو == پراڻو نالو '''سيام''' (Siam) آهي. ٿائي ٻوليءَ ۾ هن جي معنيٰ ”آزاد ماڻهن جي ڌرتي“ آهي، ڇو ته ڪنهن به يورپي ملڪ هن کي فتح نه ڪيو. ٿائيلينڊ جي آزاديءَ جو ڏهاڙو 24 جون 1932ع آهي ۽ {{coord|15.4|101.3|display=title}} [[فائل:Flag of Thailand.svg|thumb|''ٿائيلينڊ جو جھنڊو'']] == ''جاگرافي'' == ''هي ڏکڻ اوڀر ايشيا جو اهم ملڪ آهي. هن جي اتر ۽ اولهه ۾ ميانمار (برما)، اتر ۽ اوڀر ۾ لائوس، ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪمبوڊيا]] ۽ ٿائيلينڊ نار، ڏکڻ ۾ ملائيشيا، ڏکڻ اولهه ۾ انڊيمان سمنڊ آهي. ٿائيلينڊ جي ڪل پکيڙ 513115 چورس ڪلوميٽر (198062 چورس ميل) ۽ آبادي 6 ڪروڙ 11 لک 64 هزار آهي. گاديءَ جو هنڌ بينڪاڪ (Bangkok) آهي ۽ سڀکان مٿانهون هنڌ ڊوئي انٿانون (بلندي: 2595 ميٽر) آهي.''<ref name="سنڌيانا"/> == ''ٻوليون'' == ''ٿائيلينڊ جي سرڪاري ٻولي ٿائي آهي ۽ جڏهن ته هتي لائو، چيني، ملائي ۽ انگريزي پڻ ڳالهائي وڃي ٿي.''<ref name="سنڌيانا"/> == ''موسم'' == ''هتان جي موسم گرم، گهميل، پر سٺي هوندي آهي، مارچ کان مئي تائين گرمي، جون کان آڪٽوبر تائين برساتون ۽ نومبر کان فيبروريءَ تائين سيءُ پوندو آهي.''<ref name="سنڌيانا"/> == ''حڪومتي سرشتو'' == ''ٿائيلينڊ ۾ آئيني بادشاهت آهي.بادشاهه رياست جو مملڪتي اڳواڻ (هيڊ آف اسٽيٽ) ۽ هٿياربند فوج جو ڪمانڊر انچيف آهي. وزيراعظم حڪومت جو اڳواڻ آهي، جيڪو سرڪاري طور رياست جو چيف ايگزيڪيوٽو آهي. اسيمبليءَ جا ميمبر بادشاهه جي منظوريءَ سان وزيراعظم کي چونڊيندا آهن.''<ref name="سنڌيانا"/> == ''معاشيات'' == ''ٿائي لينڊ جي مکيه زرعي پيداوار ۾ چانور، مڪئي، ٻج، ناريل، ڪمند، رٻڙ، ڪپهه، تماڪ آهي ۽ مکيه صنعتن ۾ فوڊ پروسيسنگ، چانور ۽ کنڊ جي پيڪنگ، ڪپڙو اڻڻ، ريڊي ميڊ وڳا، اليڪٽرانڪ شيون، سيمينٽ، ڪاغذ ۽ سياحت اهم آهن.''<ref name="سنڌيانا"/> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:ٿائيلينڊ]] [[زمرو:ٻڌسٽ رياستون]] [[زمرو:ايشيا ۾ ملڪ]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر ايشيائي ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:آسيان جون ميمبر رياستون]] an8vk8u6fyxyh5r9ddh85e8i1tkaa4b 0 32059 414921 405464 2026-09-26T04:00:57Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414921 wikitext text/x-wiki {{Short description|1997 American film by James Cameron}} {{Good article}} {{Infobox film | name = ٽائيٽئنڪ<br>Titanic | image= | director = جيمز ڪيمرون | producer = {{plainlist| * جيمز ڪئميرون * جون لنڊاو }} | writer = جيمز ڪئميرون | starring = {{Plainlist| * ليونارڊو ڊي ڪيپريو * ڪيٽ ونسليٽ * بلي زينئ * ڪيٿي بيٽس * فرانسس فشر * برنارڊ هِل * جوناٿن هائيڊ * ڊيني نوچي * ڊيوڊ وارنر * بل پيڪسٽن}} | music = جيمز هارنر | cinematography = رسل ڪارپينٽر | editing = {{plainlist| * ڪونراڊ بف * جيمس ڪيمرون * رچرڊ ائ هيرس }} | studio = {{plainlist| * [[Paramount Pictures]]<ref name=BFI>{{cite web|title=Titanic (1997)|work=Film & TV Database|publisher=[[British Film Institute]] |url=http://ftvdb.bfi.org.uk/sift/title/541102|archive-url=https://web.archive.org/web/20090114204629/http://ftvdb.bfi.org.uk/sift/title/541102|archive-date=January 14, 2009|access-date=July 29, 2011}}</ref><ref name="AFI Catalog">{{cite web |title=Titanic |work=[[AFI Catalog of Feature Films]] |publisher=[[American Film Institute]] |url=https://catalog.afi.com/Catalog/moviedetails/55202 |access-date=February 2, 2018 |archive-date=September 15, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200915062543/https://catalog.afi.com/Catalog/moviedetails/55202 |url-status=live }}</ref> * [[20th Century Fox]]<ref name=BFI/><ref name="AFI Catalog" /> * [[Lightstorm Entertainment]]<ref name=BFI/> }} | distributor = {{plainlist| * پيراماؤنٽ پڪچرز<br />(آمريڪا ۽ ڪينيڊا) * 20 هين صدي فاڪس<br />(انٽرنيشنل) }} | released = {{Film date|1997|11|01|[[ٽوڪيو]] |1997|12|19| [[آمريڪا]]}} <!-- PLEASE DO NOT ADD THE 2012 RE-RELEASE DATE, AS WELL AS THE 2017 AND 2023 RE-RELEASE DATE! WP:FILM guidelines dictate we must use the earliest and country of origin release dates. Any attempts to add an international airdate will be removed, but can be added in the release section. Thank you.--> | runtime = 195 منٽ<!--Theatrical runtime: 194:36--><ref>{{cite web | url=https://www.bbfc.co.uk/release/titanic-q29sbgvjdglvbjpwwc0zmdu3oty | title=''TITANIC'' (12) | work=[[British Board of Film Classification]] | date=November 14, 1997 | access-date=November 8, 2014 | archive-date=April 27, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210427093725/https://www.bbfc.co.uk/release/titanic-q29sbgvjdglvbjpwwc0zmdu3oty | url-status=live }}</ref> | country = {{پرچم|آمريڪا}} | language = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] | budget = 200 ملين آمريڪي ڊالر<ref name="Garrett (2007)"/><ref name="Sandler & Studlar 1999"/><ref name="Welkos (1998)"/> | gross = 2.264 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="BoxOfficeBOM">*Pre-2020 releases: {{cite web |title=Titanic (1997) |website=[[Box Office Mojo]] |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0120338/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20191027003338/https://www.boxofficemojo.com/title/tt0120338/ |archive-date=October 27, 2019 |quote=Worldwide: $2,187,463,944; Original release: $1,843,221,532; 2012 3D Release: $343,550,770; 2017 Re-release: $691,642 }} *2020 Re-release: {{cite web |title=Titanic (2020 Re-release) |website=Box Office Mojo |url=https://www.boxofficemojo.com/releasegroup/gr2694926853/ |quote=2020 Re-release: $71,352 |access-date=February 20, 2023 |archive-date=March 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230305215849/https://www.boxofficemojo.com/releasegroup/gr2694926853/ |url-status=live }} *2023 Re-release: {{cite web |title=Titanic (25 Year Anniversary) |website=Box Office Mojo |url=https://www.boxofficemojo.com/releasegroup/gr3800912389/ |quote=2023 Re-release: $70,157,472 |access-date=February 20, 2023 |archive-date=February 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230227203751/https://www.boxofficemojo.com/releasegroup/gr3800912389/ |url-status=live }}</ref> }} [[File:Titanic poster.jpg|thumb|سينيما جو پوسٽر]] '''ٽائيٽينڪ''' (<small>Titanic</small>) سال <small>1997</small>ع جي هڪ رزميه،تاريخي ۽ رومانوي آمريڪي فلم آهي جيڪا جيمس ڪيمرون پاران لکيل ۽ هدايت ڪئي وئي آهي. تاريخ ۽ افساني ٻنهي پهلوئن کي شامل ڪندي، اها <small>1912</small>ع ۾، مسافر بردار ڀيڙي، "<small>'''آر ايم ايس ٽائيٽينڪ'''</small>" جي ٻڏڻ جي واقعن تي ٻڌل آهي. ليونارڊو ڊيڪپريو ۽ ڪئٽ ونسليٽ مختلف سماجي طبقن جي ميمبرن جي حيثيت سان ڪم ڪن ٿا جيڪي جهاز جي بدقسمت پهرين سفر دوران پيار ۾ پئجي ويندا آهن. هن جي ڪاسٽ ۾ بلي زين، ڪيٿي بيٽس، فرانسس فشر، برنارڊ هِل، جوناٿن هائيڊ، ڊيني نوچي، ڊيوڊ وارنر ۽ بل پيڪسٽن شامل آهن. ڪيمرون جو فلم ٺاهڻ جو جذبو ٻيڙي جي تباهي سان سندس دلچسپي مان آئي. هن محسوس ڪيو ته انساني نقصان سان ڀريل هڪ محبت جي ڪهاڻي آفت جي جذباتي اثر کي پهچائڻ لاءِ ضروري هوندي. پيداوار 1 سيپٽمبر <small>'''1995'''</small>ع تي شروع ٿي،<ref name="filmingdate" /> جڏهن ڪيمرون ٽائيٽينڪ جي تباهي جي فوٽيج شوٽ ڪئي. جديد منظر شيرشوف انسٽيٽيوٽ آف اوشينولاجي جي ريسرچ ويسل، "اڪيڊميڪ اسٽيسلاو ڪيلديش" تي فلمايا ويا، جنهن کي ڪيمرون تباهي جي فلمنگ دوران بنياد طور استعمال ڪيو هو. اسڪيل ماڊل، ڪمپيوٽر جي ذريعي ٺاهيل تصوير (CGI)، ۽ باجا اسٽوڊيو ۾ ٺهيل ٽائيٽينڪ جي تعمير نو کي ٻڏڻ کي ٻيهر ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو. ٽائيٽينڪ شروعاتي طور تي، "ٽوينٽيٿ سينچري فاڪس" نالي جي فلمساز ڪمپني ۾ ترقي ۾ هئي، پر دير ۽ وڌندڙ بجيٽ جي نتيجي ۾ فاڪس مالي مدد لاءِ پيراماؤنٽ پکچرز سان ڀائيواري ڪئي. اها ان وقت جي سڀ کان مهانگي فلم هئي، جنهن جي پيداوار جو بجيٽ 200 ملين ڊالر هو. فلم بندي جولاءِ 1996ع کان مارچ 1997ع تائين ٿي. ٽائيٽينڪ جو پريميئر 1 نومبر <small>1997</small>ع تي ٽوڪيو انٽرنيشنل فلم فيسٽيول ۾ ٿيو ۽ <small>19</small> ڊسمبر تي آمريڪا ۾ رليز ڪيو ويو. ان کي آمريڪا ۽ ڪينيڊا ۾ پيراماؤنٽ پکچرز ۽ ٻين علائقن ۾ "ٽوينٽيٿ سينچري فاڪس" پاران ورهايو ويو. فلم کي ان جي بصري اثرات، پرفارمنس، خاص طور ڊي ڪيپريو، ونسليٽ ۽ گلوريا اسٽوارٽ جي پرفارمنس، پيداوار جي قدرن، هدايت، اسڪور، سينماٽوگرافي، ڪهاڻي ۽ جذباتي کوٽائي لاءِ ساراهيو ويو. ٻين ايوارڊن سان گڏ، فلم کي 70هين اڪيڊمي ايوارڊز ۾ چوڏهن نامزدگيون مليون ۽ يارهن ايوارڊ کٽيا، جن ۾ بهترين تصوير ۽ بهترين ڊائريڪٽر شامل آهن. ائين ڪرڻ سان، فلم سڀ کان وڌيڪ اڪيڊمي ايوارڊ نامزدگين جي رڪارڊ لاءِ "آل اباؤٽ ايو" (<small>A</small><small>ll About Eve</small>) ۽ هڪ فلم پاران سڀ کان وڌيڪ اڪيڊمي ايوارڊ کٽڻ لاءِ "بن-حر" <small>(Ben-Hur)</small> ٻنهي کي برابر ڪيو، جنهن سان ٽائيٽينڪ اڪيڊمي ايوارڊ جي تاريخ ۾ سڀ کان ڪامياب انفرادي فلم بڻجي وئي. اها ريڪارڊ ترتيب وار سال <small>2016</small>ع جي "لالا لينڊ" ۽ سال <small>2003</small>ع جي "دي لارڊ آف دي رنگز: دي ريٽرن آف دي ڪنگ" سان ملندا، جيتوڻيڪ نامزدگي جو رڪارڊ سال 2025ع جي "سنرز" (<small>Sinners</small>) سال <small>2026</small>ع ۾ پار ڪيو هو.<ref name=":2">{{cite web |last1=Davis |first1=Clayton |title='Sinners' Breaks All-Time Oscar Nomination Record With 16 Nods |url=https://variety.com/2026/film/awards/sinners-oscars-nominations-record-16-nods-1236632543/ |website=Variety |date=January 22, 2026}}</ref> 1 ارب ۽ <small>84</small> ڪروڙ (<small>1.84</small> بلين) ڊالر کان وڌيڪ جي شروعاتي عالمي ڪمائي سان، ٽائيٽينڪ پهرين فلم هئي جيڪا ارب ڊالر جي حد تائين پهتي (<small>1993</small>ع جي "جراسڪ پارڪ" پوء ٻيهر رليز ذريعي هي ڪارنامو حاصل ڪرڻ واري سڀ کان پهرين رليز ٿيل فلم بڻجي وئي)، ۽ ڪيمرون جي ايندڙ فلم، "اوتار" (<small>2009</small>ع) تائين هر وقت جي سڀ کان وڌيڪ ڪمائي ڪندڙ فلم هئي، سال <small>2010</small>ع ۾ ان کي پار ڪيو. شروعاتي ٿيٽريڪل ريليز، پرچون وڊيو ۽ سائونڊ ٽريڪ سيلز ۽ آمريڪي نشريات جي حقن مان آمدني <small>3</small> ارب <small>20</small> ڪروڙ (<small>3.2</small> بلين) ڊالر کان وڌي وئي. ريليز دنيا جي ٿيٽريڪل ڪل کي <small>2.264</small> بلين ڊالر تائين وڌائي ڇڏيو ۽ ٽائيٽينڪ کي "اوتار" کان پوءِ دنيا ۾ 2 ارب ڊالر کان وڌيڪ ڪمائڻ واري ٻي فلم بڻائي ڇڏيو. <small>2023</small>ع تائين، اها چوٿين نمبر تي سڀ کان وڌيڪ ڪمائيندڙ فلم هئي. <small>2017</small>ع ۾، امريڪا جي لائبريري آف ڪانگريس ان کي آمريڪا جي نيشنل فلم رجسٽري ۾ "ثقافتي، تاريخي يا جمالياتي طور تي اهم فلم" طور محفوظ ڪرڻ لاءِ چونڊيو. [[File:ESO-VLT-Laser-phot-33a-07.jpg|thumb|Real Scene]] == پلاٽ == سال 1996ع ۾ تحقيقي ٻيڙي، "اڪيڊمڪ اسٽسلاو ڪيلديش" تي سوار، خزاني جي کوج ڪندڙ، بروڪ لوٽ ۽ سندس ٽيم آر ايم ايس ٽائيٽينڪ جي ملبي کي ڳوليندا آهن (هن اميد تي ته هنن هڪ هار ڳوليندا جيڪو "سمنڊ جي دل" جي نالي سان مشهور آهي). هنن ان جي بدران اهي هڪ تجوري (<small>safe</small>) تائين پهچندا آهن جن ۾ هڪ نوجوان ناري جو هار پائڻ وارو خاڪو هوندو آهي. اسڪيچ 14 اپريل 1912ع تي ٻڌل آهي (ڏينهن، جڏهن ٽائيٽينڪ هڪ برفاني تودي سان ٽڪرائجي ويو ۽ ٻڏي ويو ۽ نتيجي ۾ لڳ ڀڳ <small>1,500</small> موت واقع ٿيا) دريافت بابت ٽيليويزن رپورٽ ڏسڻ کان پوءِ، سئو ورهين جي عورت، "روز ڊاوسن" (ڪئٽ ونسليٽ) ڪيلورٽ لوويٽ سان رابطو ڪري ٿي ۽ ظاهر ڪري ٿي ته هوءَ ڊرائنگ ۾ موجود عورت جو اصل آهي. هن اميد تي ته هوءَ هار کي ڳولڻ ۾ مدد ڪري سگهي ٿي، لوويٽ روز ۽ سندس پوٽي کي ڪيلديش ٻيڙي تي سوار ڪري ٿو، جتي روز ٽائيٽينڪ تي پنهنجو تجربو بيان ڪري ٿي. سال 1912ع ۾، 17 سالن جي روز ڊيوٽ بڪئٽر پنهنجي امير منگيتر، ڪال هڪلي ۽ پنهنجي ماءُ، روٿ سان گڏ سائوٿمپٽن ۾ ٽائيٽينڪ تي سوار ٿي. روز بي محبت منگني ۾ ناخوش آهي. پر هن جي ماء، روٿ شادي ڪرڻ تي زور ڏئي ٿي ته شادي انهن جي مالي مسئلن کي حل ڪندي. روز ٻيڙي جي ڊيڪ مان ٽپو ڏئي خودڪشي ڪرڻ جو سوچي ٿي، پر جيڪ ڊاوسن (ڊي ڪيپريو)، هڪ غريب خانه بدوش فنڪار، طرفان هن کي اهڙو ڪرڻ سان روڪيو ويو. جيڪ ۽ روز هڪ دوستي ٺاهين ٿا ۽ جيڪ هن لاءِ پنهنجي جذبات جو اعتراف ڪري ٿو. جيتوڻيڪ روز شروعات ۾ مزاحمت ڪندي آهي پر هن کي احساس ٿئي ٿو ته هوءَ پڻ جئڪ سان پيار ۾ پئجي وئي آهي. روز جئڪ کي پنهنجي اسٽيٽ روم ۾ آڻي ٿي ۽ کيس صرف هار پائي سندس ننگي تصوير ڪڍڻ لاءِ چوي ٿي. بعد ۾، اهي ڪيل جي خدمتگار، اسپائسر لوجوائي کان بچي، ڪارگو هولڊ ۾ هڪ ڪار ۾ جنسي تعلق رکن ٿا. اڳيان ڊيڪ تي، هنن ٻيڙي جي هڪ برفاني تودي سان ٽڪرائجڻ جو مشاهدو ڪن ٿا ۽ آفيسرن کي صورتحال جي شدت تي بحث ڪندي ڏسڻ ٿا. جڏهن روز جي منگيتر، ڪيل کي روز جي اسڪيچ بابت معلوم ٿئي ٿو، هو لوجوائي کي جئڪ تي هار لڳائڻ لاءِ چوي ٿو ۽ جئڪ تي چوري جو الزام لڳائي ٿو. جئڪ کي گرفتار ڪيو وڃي ٿو ۽ ماسٽر-ايٽ-آرمز جي آفيس ۾ بند ڪيو وڃي ٿو ۽ ڪيل هار کي کيسي ۾ وجهي ٿو. جيئن ٽائٽنڪ ٻڏي ٿو، عورتن ۽ ٻارن کي لائف بوٽس تي سواري لاءِ ترجيح ڏني وڃي ٿي. روز جئڪ کي قيد سان بچائي ٿي ۽ هنن ڊيڪ تي واپس اچن ٿا. جتي ڪيل روز کي لائف بوٽ تي چڙهڻ لاءِ زور ڏئي ٿو ۽ يقين ڏياري ٿو ته هو ۽ جيڪ ٻئي ٻيڙي تي چڙهندا. ڪيل بي خبريءَ سان پنهنجو ڪوٽ، جن ۾ هار هوندو آهي، روز جي چوڌاري ويڙهي ٿو ته جيئن سندس لائف بوٽ هيٺ ڪيو وڃي. روز واپس ٻيڙي تي ٽپو ڏئي ٿي، جئين ته هن جيڪ کي پوئتي ڇڏڻ لاءِ تيار نه هئي. ڪاوڙ ۾، ڪيل هڪ پستول کڻي ٿو ۽ ٻڏندڙ ٻيڙي م انهن جو پيڇو ڪري ٿو، پر جڏهن اهي فرار ٿي وڃن ٿا ته هار ڇڏي ٿو. ڪيل هڪ ٻار جو پيءُ هجڻ جو بهانو ڪري هڪ لائف بوٽ ۾ شامل ٿئي ٿو. جيئن ٻوڏ جو شڪار ٿيل ڪمان ٻڏي ٿو، ان جو سور هوا ۾ اڀري ٿو ۽ جئڪ ۽ روز ريلنگ سان چنبڙي پون ٿا. ٻيڙي ٻن حصن ۾ ورهائجي وڃي ٿي ۽ سور برفاني پاڻي ۾ ٻڏي وڃي ٿو. باقي مسافرن سان گڏ، جئڪ روز کي ٻيڙي جي ترندڙ ملبي تي مدد ڪري ٿو ۽ ان کي جيئڻ ۽ مڪمل زندگي گذارڻ جو واعدو ڪري ٿو. جئڪ سردي لڳڻ (هائپوٿرميا) کان مرجي ويندو آهي، پر روز کي واپس ايندڙ لائف بوٽ تي سوار ڪرائي ٿو، جيڪي آر ايم ايس هيريوٽ پاران بچائي ويندي آهي. روز ڪيل ۽ سندس ماءُ کان لڪندي آهي ۽ نيويارڪ شهر ۾ پهچڻ تي پنهنجو نالو روز ڊاسن ديکاري ٿي. روز ڳالهه ٻول دوران ٻڌائي ٿي ته هن جو منگيتر ڪيل 1929ع جي اسٽاڪ مارڪيٽ حادثي ۾ پنهنجي قسمت وڃائڻ کان پوءِ خودڪشي ڪيو هو. هوءَ ڪيلڊيش ٻيڙي جي عملدارن کي ٻڌائي ٿي ته جئڪ هن کي هر ممڪن طريقي سان بچايو ۽ افسوس ڪري ٿي ته هن جون يادون ئي سڀ ڪجهه آهن، جيڪيون هن وٽ بچيون آهن. هن جي ڪهاڻي کان متاثر ٿي. ليويٽ هار جي ڳولا ڇڏي ڏئي ٿو. رات جو ڪيلڊيش جي سور تي اڪيلي روز، جنهن هار کي پنهنجي قبضي ۾ رکيو آهي، هار کي ملبي جي مٿان سمنڊ ۾ اڇلائندي آهي. پوء جڏهن هوءَ پنهنجي بستري تي ليٽي ٿي، سندن تصويرون جئڪ کان متاثر ٿي آزادي ۽ ايڊونچر جي زندگي کي ظاهر ڪن ٿيون.<ref name="comm-sleep-or-dead">{{cite video|people=[[James Cameron]]|title=Audio Commentary|medium=DVD|publisher=20th Century Fox |year=2005 |quote=The big ambiguity here is 'is she alive and dreaming' or 'is she dead and on her way to ''Titanic'' heaven?' I'll never tell. Of course, I know what we intended....The answer has to be something you supply personally; individually.}}</ref> ٻيڙي ٽائٽنڪ تي سوار ٿيل، هڪ نوجوان روز، گرينڊ اسٽيئرڪيس تي جئڪ سان ٻيهر ملي ٿي ۽ هن تي ٻڏڻ ۾ فوت ٿيل مسافرن ۽ عملدارن پاران تاڙيون وڄايو وڃڻ ٿيون. ==ڪاسٽ== {{multiple image | direction = horizontal | total_width = 300 | footer = ليونارڊو ڊي ڪيپريو (سال 2002ع جي تصوير)، جنهن جيڪ ڊاوسن جو ڪردار ادا ڪيو ۽ ڪيٽ ونسليٽ (سال 2006ع ۾)، جنهن روز ڊيوٽ بڪئٽر جو ڪردار ادا ڪيو. | image1 = Leo(GangsofNY)- (cropped) (1).jpg | alt1 = | caption1 = | image2 = Kate Winslet 2006 Toronto.jpg | alt2 = | caption2 = }} === افسانوي ڪردار === * ليونارڊو ڊي ڪيپريو جيڪ ڊاوسن جي حيثيت ۾، هڪ سفر ڪندڙ،چپيوا فالز، وسڪونسن جي هڪ خانه بدوش، غريب يتيم جو آهي، جيڪو پيرس سميت دنيا جو سفر ڪري چڪو آهي، هو پوڪر راند ۾ ٽائيٽينڪ لاءِ ٻه ٽئين درجي جون ٽڪيٽون کٽي ٿو ۽ پنهنجي دوست فيبريزيو سان سفر ڪري ٿو. * ڪيٽ ونسليٽ روز ڊيوٽ بڪئٽر جي حيثيت ۾، فلاڊيلفيا جي هڪ 17 سالن جي ڇوڪري، جنهن کي ارب پتي ڪيل هڪلي سان منگني تي مجبور ڪيو ويو آهي ته جيئن هوءَ ۽ سندس ماءُ (روٿ) پنهنجي اعليٰ درجي جي حيثيت برقرار رکي سگهن، جئين ته سندس پيءُ جي موت کان پوءِ خاندان قرض ۾ ٻڏي ويو هو. روز ٽائيٽينڪ تي ڪيل ۽ روٿ سان گڏ هڪ پهرين درجي جي مسافر جي حيثيت ۾ سوار ٿئي ٿي ۽ جئڪ سان ملي ٿي. * گلوريا اسٽوارٽ جديد دور جي روز ڊاوسن ڪيلورٽ جي حيثيت ۾، روز فلم کي هڪ فريمنگ ڊيوائس ۾ بيان ڪري ٿي، بزرگ روز جزوي طور تي آمريڪي فنڪار بيٽرس ووڊ کان متاثر هئي. * بلي زين ڪيليڊون "ڪئل هڪلي" جي حيثيت ۾، روز جو مغرور ۽ بدمعاش 30 سالن جو منگيتر، جيڪا پٽسبرگ اسٽيل جي دولت جو وارث آهي. * فرانسس فشر روٿ ڊيوٽ بڪئٽر جي حيثيت ۾، روز جي بيوه ماءُ، جيڪا پنهنجي خاندان جي اعليٰ سماج جي حيثيت کي برقرار رکڻ لاءِ ڪيل سان روز جي منگني جو بندوبست ڪري ٿي. * بل پيڪسٽن بروڪ لوويٽ جي حيثيت ۾، هڪ خزاني جو ڳولا ڪندڙ جيڪو موجوده وقت ۾ ٽائيٽينڪ جي تباهي ۾ "هارٽ آف دي اوشن" جي هار جي ڳولا ۾ آهي. * سوزي ايمس ايلزبيٿ "لزي" ڪيلورٽ جي حيثيت ۾، روز جي پوٽي، جيڪا هن سان گڏ آهي. جڏهن هوءَ ٻيڙي تي لوويٽ سان ملي ٿي ۽ جيڪ ڊاوسن سان پنهنجي ڏاڏي جي رومانوي ماضي بابت سکي ٿي. * ڊيني نوچي فيبريزيو ڊي روسي جي حيثيت ۾، جيڪ جو اطالوي بهترين دوست، جيڪو جيڪ جي پوڪر راند ۾ ٻه ٽڪيٽون کٽڻ کان پوءِ هن سان گڏ ٽائيٽينڪ تي سوار ٿئي ٿو. فيبريزيو لائف بوٽ تي سوار ٿيڻ ۾ ناڪام ٿئي ٿو. جڏهن ٽائيٽينڪ ٻڏي ٿو ۽ هو مارجي وڃي ٿو، جڏهن جهاز جو هڪ ڦاٽ ٽٽي پوي ٿو ۽ هن ۽ ڪيترن ئي ٻين مسافرن کي چيڀاٽڻ سان، پاڻي ۾ ڪري پوي ٿو. * ڊيوڊ وارنر اسپائسر لوجوئي جي حيثيت ۾، هڪ اڳوڻو پنڪرٽن ڪانسٽيبل ۽ ڪيل جو انگريز خدمتگار ۽ محافظ. هو روز جي نگراني ڪري ٿو ۽ هو جيڪ جي بچاءُ جي چوڌاري حالتن بابت شڪي آهي. هو تڏهن مري ٿو جڏهن ٽائٽينڪ اڌ ۾ ورهائجي ٿو. جنهن جي ڪري هو هڪ وڏي سوراخ ۾ ڪري پوي ٿو. * جيسن بيري ٽامي ريان جي حيثيت ۾، هڪ آئرش ٽئين درجي جو مسافر، جيڪو جيڪ ۽ فيبريزيو سان دوستي ڪري ٿو. ٽامي کي تڏهن ماريو ويندو آهي جڏهن هو حادثاتي طور تي اڳتي ڌڪيو ويندو آهي ۽ هڪ خوفزده فرسٽ آفيسر مرڊوڪ طرفان گولي هڻي ويندي آهي. * اليگزينڊريا اوونز-سارنو ڪورا ڪارٽمل جي حيثيت ۾. هڪ نوجوان ٽئين درجي جي ڇوڪري جيڪا آئرش پارٽي ۾ جيڪ سان گڏ ناچ ڪري ٿي. ڪيميلا اوور بائي روز هيلگا ڊاهل جي حيثيت ۾. هڪ نارويجي مهاجر ۽ ٽئين درجي جو مسافر جيڪو فيبريزيو سان پيار ۾ پئجي وڃي ٿو. * ايمي گيپا ٽروڊي بولٽ جي حيثيت ۾، روز جي ذاتي نوڪرياڻي. === تاريخي ڪردار === جيتوڻيڪ واقعن جي مڪمل طور تي صحيح تصوير ڏيڻ جو ارادو نه آهي. فلم ۾ مختلف تاريخي شخصيتن جا نقشا شامل آهن: ٽائٽنڪ (<small>Titanic</small>) سال <small>1997</small>ع جي هڪ آمريڪي ٻيڙي جي حادثي جي رومانوي لازوال فلم آهي. ان جي تحرير، هدايت ڪاري، پراڊڪشن ۽ ايڊيٽري جيمز ڪيميرون ڪئي آهي. تاريخ ۽ افساني ٻنهي پاسن کي شامل ڪندي، اها سال 1912ع ۾ "آر ايم ايس ٽائيٽنڪ" جي ٻڏڻ جي واقعن تي ٻڌل آهي. ليونارڊو ڊي ڪئپريو ۽ ڪئٽ ونسليٽ جا ڪردار مختلف سماجي طبقن جي ميمبرن جي حيثيت ۾ آهن جيڪا، ٻيڙي جي پهرين سفر دوران پيار ۾ پئجي ويندا آهن. فلم ۾ بل زينئ، ڪيٿي بيٽس، فرانسس فشر، برنارڊ هل، جوناٿن هائڊ، ڊيني نوڪي، ڊيوڊ وارنر ۽ بل پيڪسٽن پڻ ڪاسٽ م شامل آهن. فلم ڊائريڪٽر جيمس ڪئمرون جي هيءَ تازي فلم سڀني فلمن کان گوءِ کڻي وئي آهي ۽ سڄي دنيا ۾ ان جي هاڪ هلي وئي آهي. ان ۾ شڪ ناهي ته هن فلم تي، ”فاڪس فلم انٽرٽينمينٽ“ وارن وڏو خرچ ڪيو آهي. ٻه سئو ملين ڊالر فلم جي شوٽنگ تي خرچ ٿيو آهي ۽ اهڙا ڏيڍ سئو ملين ڊالر مارڪيٽ تي خرچ ٿيو آهي. هن فلم ٽائٽانڪ جي شوٽنگ جو بندوبست فاڪس فلم ڪمپني وارن ميڪسيڪو جي شهر روزاريتو ۾ 16 هيڪٽر ڪمپليڪس تي ڪيو هو. فلم ۾ جيڪو ٽائٽانڪ جهاز ڏيکاريو ويو آهي، اهو بلڪل هوبهو ۽ اصل جهاز جهڙو آهي، پر اصل جهاز جي ڏهين حصي جيڏو به ناهي. ان کي ڪمپيوٽر ۽ ٻين ڪئمرائين جي اٽڪلن ذريعي ائين ڏيکاريو ويو آهي، جئين ته سچ پچ هجي ۽ سچ پچ جا ماڻهو اتان ڪري سمنڊ ۾ پيا ٻڏن، جيڪو دراصل "<small>L"</small> شڪل جي پاڻيءَ جي وڏي ٽانڪي آهي. فلم لاءِ ڪيمرون جو الهام، جهاز جي تباهي سان، ان جي جذبي مان آيو هو. هن محسوس ڪيو ته محبت جي ڪهاڻي انساني نقصان سان جڙيل آهي آفت جي جذباتي اثر کي پهچائڻ لاء ضروري آهي. پيداوار پهرين سيپٽمبر، <small>1995</small>ع تي شروع ٿي، <ref name="filmingdate">{{Cite web|title=Titanic (1997) - IMDb|website=[[IMDb]]|url=http://www.imdb.com/title/tt0120338/locations|access-date=2022-11-06|archive-date=February 9, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230209003138/https://www.imdb.com/title/tt0120338/locations|url-status=live}}</ref> جڏهن ڪيمرون ٽائيٽينڪ جي تباهي جي فوٽيج شوٽ ڪئي. تحقيقي جهاز تي جديد منظرن کي بورڊ تي اڪيڊمڪ مسٽلاو ڪيلديش تي شاٽ ڪيو ويو، جنهن کي ڪئمرون هڪ بنيادي طور استعمال ڪيو هو، جڏهن تباهي کي فلمايو ويو. اسڪيل ماڊل، ڪمپيوٽر جي ٺاهيل تصويري ۽ ٽائيٽينڪ جي بحاليءَ جو استعمال باجا اسٽوڊيو ۾ ڪيو ويو ته جيئن ٻڏڻ کي ٻيهر ٺاهيو وڃي. فلم شروعاتي طور تي "ٽوينٽٿ سينچري فاڪس" (<small>20th Century Fox)</small> ۾ ترقي ۾ هئي، پر هڪ وڌندڙ بجيٽ ۽ شيڊول جي پوئتي هجڻ جي نتيجي ۾ فاڪس پيراماؤنٽ پڪچرز کي مالي مدد لاءِ چيو؛ پيراماؤنٽ پڪچرز آمريڪا ۽ ڪئناڊا ۾ ورهائڻ جو انتظام ڪيو، جڏهن ته فاڪس فلم کي بين الاقوامي سطح تي جاري ڪيو. ٽائيٽينڪ ان وقت جي سڀ کان مهانگي فلم هئي، جنهن جي پيداواري بجٽ <small>200</small> ملين آمريڪي ڊالر هئي. فلمنگ جولاء <small>1996ع</small> کان مارچ <small>1997ع</small> تائين ٿي گذريو. ٽائيٽينڪ 19 ڊسمبر <small>1997</small>ع تي رليز ڪئي وئي. ان جا بصري اثرات، پرفارمنس، خاص طور تي ڊي ڪپريو، ونسلٽ ۽ گلوريا اسٽوارٽ جي پرفارمنس، پيداواري قدر، آفت بهادري جي اسڪوريج، هدايت، سئنيماٽوگرافي ۽ ڪهاڻي لاءِ ساراهيو ويو. هن کان اڳ گهڻي خرچ واري فلم ”واٽر ورلڊ“ آهي. جن تي <small>175</small> ملين ڊالر خرچ آيو هو، منهنجي خيال ۾ هن فلم کي مٿانهون ڪندڙ، ماڻهن کي حيرت ۾ وجهندڙ نظارا آهن، جيڪي ڪمپيوٽر ذريعي پيدا ڪيا ويا آهن. هيئن هن کان اڳ ٺهيل فلم "جراسڪ پارڪ" (<small>Jurrasic Park</small>) هئي، جنهن ۾ ڪمپيوٽر تي ٺهيل <small>80</small> شاٽ (<small>Shots</small>) هئا ۽ هن فلم ٽائٽانڪ ۾ <small>550</small> آهن. ان ۾ شڪ ناهي ته ٽائٽانڪ فلم جو ڊائريڪٽر جيمز ڪئميرون هڪ قابل ۽ هوشيار فلم ٺاهيندڙ آهي ۽ سندس هن کان اڳ جي ٺهيل فلمن مان به ڪيتريون ئي مشهور ٿيون. جهڙوڪ: "ابيس" "ٽرو لائيز"، "دا ٽرمينيٽر" وغيره وغيره. ٽائٽانڪ فلم ائڪشن ۽ رومانس جو ڳانڍاپو آهي، جن ۾ جيڪ ڊاوسن (ليوناردو ڊي ڪئپريو) ۽ روز بڪئٽر (ڪيٽ ونسليٽ) اهم فلمي اداڪار ٿيا آهن. فلم جي شوٽنگ جولاءِ <small>1969ع</small> کان شروع ٿي ۽ <small>160</small> ڏينهن هلي. عام فلمن کان ڪجهه وڏي ٿي وئي ۽ سندس رننگ ٽائيم ٽي ڪلاڪ چوڏهن منٽ آهي. فلم ۾ ڪم ڪندڙن کي اصل سمنڊ ۽ ٽانڪيءَ ذريعي ٺاهيل نقلي سمنڊ ۾ ٻڏڻ کان بچائڻ لاءِ ٽيهه کن لائيف گارڊ رکيا ويا هئا. فلم ٺهڻ دوران ڪو به ٻڏي مرڻ جو هاڃو پيش نه آيو پر ٽن اسٽنٽ مين جي ٽنگن ۽ ٻانهن جا هڏا ڀڄي پيا. وڏو رسڪ کڻي خرچ واري فلم ٽائٽانڪ جيتوڻيڪ ان وقت ٺهي، جنهن وقت دنيا جون ٻه ٻيون مشهور فلمون پڻ هلي رهيون هيون. هڪ جيمس بانڊ جي نئين فلم "ٽومارو نيور ڊائيز" (<small>Tomorrow Never Dies</small>) ۽ ٻي ڊريم ورڪس جي مزاحيه فلم "مائوس هنٽ" (<small>Mouse Hunt</small>)، پر ان هوندي به سامونڊي هاڃي تي ٺاهيل ٽائٽانڪ سڀ کان گوءِ کڻي وئي ۽ مالڪن جو پئسو سجايو ٿيو.<ref>ڪتاب: موج نه سهي مڪڙي</ref><ref name=":0" /><ref name=":1" /> ===ڪردار=== {{multiple image | direction = horizontal | total_width = 300 | footer = [[Leonardo DiCaprio]] (pictured in 2002), who portrayed Jack Dawson, and [[Kate Winslet]] (in 2006), who portrayed Rose DeWitt Bukater | image1 = Leonardo DiCaprio 2002.jpg | alt1 = | caption1 = | image2 = Kate Winslet 2006 Toronto.jpg | alt2 = | caption2 = }} * [[Leonardo DiCaprio]] as Jack Dawson, an itinerant, poor orphan from [[Chippewa Falls, Wisconsin]], who has travelled the world, including Paris. He wins two third-class tickets for the ''Titanic'' in a poker game and travels with his friend Fabrizio. He is attracted to Rose at first sight. Her fiancé's invitation to dine with them the next evening enables Jack to mix with first-class passengers for a night. Cameron's original choice for the role was [[River Phoenix]]; however, he died in 1993.<ref>{{cite web|url=https://www.cinemablend.com/news/2494354/actors-who-couldve-been-cast-in-titanic|title=12 Actors Who Could've Been Cast In Titanic|last=Ashton|first=Will|date=September 15, 2022|website=CinemaBlend|publisher=[[Future plc]]|access-date=December 13, 2022|quote=James Cameron had originally considered River Phoenix for the role, but the young actor tragically passed away before he could be asked to play the leading man part.|archive-date=December 13, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221213152918/https://www.cinemablend.com/news/2494354/actors-who-couldve-been-cast-in-titanic|url-status=live}}</ref> Although Jack was a fictional character, in [[Fairview Cemetery, Halifax, Nova Scotia|Fairview Cemetery]] in [[Halifax, Nova Scotia]], where 121 ''Titanic'' victims are buried, there is a grave labeled "J. Dawson". The producers did not know of the real J. Dawson until after the film was released.<ref>{{cite news|first=Rob|last=Gillies|title=Titanic: Visiting The Grave Of The Real J. Dawson In Halifax |work=Huffington Post |date=April 4, 2012 |access-date=May 12, 2015 |url=https://www.huffingtonpost.com/2012/04/04/titanic-real-j-dawson-grave_n_1403858.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120407043556/http://www.huffingtonpost.com/2012/04/04/titanic-real-j-dawson-grave_n_1403858.html |archive-date=April 7, 2012 }}</ref> * [[Kate Winslet]] as Rose DeWitt Bukater, a 17-year-old girl from [[Philadelphia]], who is [[Forced marriage|forced into an engagement]] to billionaire Cal Hockley so she and her mother, Ruth, can maintain their high-class status after her father's death left the family debt-ridden. Rose boards ''Titanic'' with Cal and Ruth as a first-class passenger and meets Jack. * [[Gloria Stuart]] as the modern-day Rose Dawson Calvert. Rose narrates the film in a [[framing device]]. The elderly Rose was partly inspired by the American artist [[Beatrice Wood]].<ref>{{Cite web |last1=McCormick |first1=Colin |last2=Elvy |first2=Craig |last3=Barker |first3=Stephen |date=June 24, 2020 |title=Titanic: What Happened To The REAL Rose, Beatrice Wood |url=https://screenrant.com/titanic-rose-real-beatrice-wood-what-happened/ |access-date=November 5, 2025 |website=[[Screen Rant]] |language=en |archive-date=August 15, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250815183243/https://screenrant.com/titanic-rose-real-beatrice-wood-what-happened/ |url-status=live }}</ref> * [[Billy Zane]] as Caledon "Cal" Hockley, Rose's arrogant and snobbish 30-year-old fiancé, who is the heir to a [[Pittsburgh]] steel fortune. He is resentful of Rose's affection for Jack. * [[Frances Fisher]] as Ruth DeWitt Bukater, Rose's widowed mother, who arranges Rose's engagement to Cal to maintain her family's high-society status. Like many aristocratic passengers portrayed in the film, her disposition is elitist and frivolous. She loves her daughter but believes that social position is more important than having a loving marriage. She strongly dislikes Jack, even though he saved her daughter's life. * [[Bill Paxton]] as Brock Lovett, a treasure hunter looking for the Heart of the Ocean in the wreck of the ''Titanic'' in the present. Time and funding for his expedition are running out. He reflects at the conclusion that, despite thinking about ''Titanic'' for three years, he has never understood it until he hears Rose's story. * [[Suzy Amis]] as Elizabeth "Lizzy" Calvert, Rose's granddaughter, who accompanies her when she visits Lovett on the ship and learns of her grandmother's romantic past with Jack Dawson. * [[Danny Nucci]] as Fabrizio De Rossi, Jack's Italian best friend, who boards ''Titanic'' with him after Jack wins two tickets in a poker game. Fabrizio fails to board a lifeboat when the ''Titanic'' sinks and is killed when one of the ship's funnels breaks and crashes into the water, crushing him and several other passengers to death.<ref name="Liebenson-2017" /> * [[David Warner (actor)|David Warner]] as Spicer Lovejoy, an ex-[[Pinkerton (detective agency)|Pinkerton]] constable and Cal's English valet and bodyguard. He monitors Rose and is suspicious about the circumstances surrounding Jack rescuing her. He dies when the ''Titanic'' splits in half, causing him to fall into a massive opening. Warner also appeared in the 1979 TV miniseries ''[[S.O.S. Titanic]]'', portraying passenger [[Lawrence Beesley]]. * [[Jason Barry]] as Tommy Ryan, an Irish third-class passenger who befriends Jack and Fabrizio. Tommy is killed when he is accidentally pushed forward and shot by a panicked First Officer Murdoch.<ref name="Liebenson-2017" /> * [[Alexandrea Owens-Sarno]] as Cora Cartmell, a young third-class girl who dances with Jack at the Irish party. In a deleted scene, Cora and her family drowned after they were trapped at the locked third-class gate.<ref name="Liebenson-2017">{{Cite magazine |last=Liebenson |first=Donald |date=December 18, 2017 |title=Five Unforgettable Passengers Remember Life Aboard Titanic |url=https://www.vanityfair.com/hollywood/2017/12/titanic-20th-anniversary-trudy-fabrizio-cora-tommy-irish-mom |access-date=July 24, 2024 |magazine=Vanity Fair |language=en-US |archive-date=July 24, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240724140154/https://www.vanityfair.com/hollywood/2017/12/titanic-20th-anniversary-trudy-fabrizio-cora-tommy-irish-mom |url-status=live }}</ref> * [[Camilla Overbye Roos]] as Helga Dahl, a Norwegian immigrant and third-class passenger who falls in love with Fabrizio. While most of her scenes were cut and the secondary significance of her character was drastically reduced from the original screenplay to the final theatrical cut, Helga is most notably seen clinging onto the rail of the ship's stern with Jack and Rose before slipping into the frigid waters below.<ref>{{Cite web |last=Nygaard |first=Kristian Dam |date=December 9, 2017 |title=Danske Camilla var med i Titanic: Sådan er hendes forhold til Leonardo DiCaprio i dag |url=https://www.bt.dk/film-og-tv/danske-camilla-var-med-i-titanic-saadan-er-hendes-forhold-til-leonardo-dicaprio |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180103050820/https://www.bt.dk/film-og-tv/danske-camilla-var-med-i-titanic-saadan-er-hendes-forhold-til-leonardo-dicaprio |archive-date=January 3, 2018 |access-date=March 13, 2019 |website=B.T. |language=da}}</ref><ref>{{Cite web |last=Nygaard |first=Kristian Dam |date=December 8, 2017 |title=Danske Camilla var med i 'Titanic': Så mange penge tjente hun |url=https://www.bt.dk/film-og-tv/danske-camilla-var-med-i-titanic-saa-mange-penge-tjente-hun |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180720133933/https://www.bt.dk/film-og-tv/danske-camilla-var-med-i-titanic-saa-mange-penge-tjente-hun |archive-date=July 20, 2018 |access-date=March 13, 2019 |website=B.T. |language=da}}</ref> * [[Amy Gaipa]] as Trudy Bolt, Rose's personal maid.<ref name="Liebenson-2017" /> ===Historical characters=== Although not intended to be an entirely accurate depiction of events,<ref name=five/> the film includes portrayals of various historical figures: [[File:Molly brown rescue award titanic.jpg|thumb|The real Margaret Brown (right) providing Captain [[Arthur Rostron|Arthur Henry Rostron]] with an award for his service in the rescue of ''Titanic''{{'}}s surviving passengers]] * [[Kathy Bates]] as [[Margaret "Molly" Brown]]. Brown is looked down upon by other first-class women, including Ruth, as "vulgar" and "[[new money]]". She is friendly to Jack and lends him a suit of evening clothes (bought for her son) when he is invited to dinner in the first-class dining saloon. She was dubbed the Unsinkable Molly Brown by historians because, with the support of other women, she commandeered [[Titanic Lifeboat No. 6|Lifeboat 6]] from Quartermaster [[Robert Hichens (RMS Titanic)|Robert Hichens]].<ref name="SLB">{{cite book|first=Stephanie L.|last=Barczewski|title=Titanic: A Night Remembered|publisher=[[Continuum International Publishing Group]]|year=2004|access-date=March 31, 2009|page=30|url=https://books.google.com/books?id=yYX4s1_6IlEC&pg=PA30|isbn=978-1-85285-434-8|archive-date=January 26, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126014112/https://books.google.com/books?id=yYX4s1_6IlEC&pg=PA30|url-status=live}}</ref> Some aspects of this altercation are portrayed in Cameron's film. * [[Victor Garber]] as [[Thomas Andrews]], the ship's builder. Andrews is portrayed as a kind, decent man who is modest about his grand achievement. After the collision, he tries to convince the others, particularly Ismay, that it is a "mathematical certainty" that the ship will sink. He is depicted during the [[Sinking of the Titanic|sinking of the ship]] as standing next to the clock in the first-class smoking room, lamenting his failure to build a strong and safe ship. Although this has become one of the most famous legends of the sinking of the ''Titanic'', this story, which was published in a 1912 book (''Thomas Andrews: Shipbuilder'') and thereafter perpetuated, came from John Stewart, a steward on the ship who in fact left the ship in boat no.15 at approximately 1:40&nbsp;a.m.<ref name="seaofglass">ON A SEA OF GLASS: THE LIFE & LOSS OF THE RMS TITANIC" by Tad Fitch, J. Kent Layton & Bill Wormstedt. Amberley Books, March 2012. pp 321–323</ref> There were testimonies of sightings of Andrews after that moment.<ref name="seaofglass" /> It appears that Andrews stayed in the smoking room for some time to gather his thoughts; he then continued assisting with the evacuation.<ref name="seaofglass" /> [[File:Olympic_Crew_1911.jpg|250px|thumb|right|Crew of the ''Olympic'', 1911. Left: [[William McMaster Murdoch|First Officer William M. Murdoch]]. Right: [[Captain Edward J. Smith]].]] * [[Bernard Hill]] as [[Captain Edward John Smith]].<ref name="Marsh&Kirland1998p66">{{Harvp|Marsh|Kirkland|1998|p=66}}.</ref> Smith planned to make the ''Titanic'' his final voyage before retiring. He retreats into the [[Bridge (nautical)|wheelhouse]] on the [[bridge (nautical)|bridge]] as the ship sinks, dying when the windows burst from the water pressure whilst he clings to the ship's wheel. There are conflicting accounts as to whether he died in this manner or later froze to death in the water near the capsized collapsible lifeboat B.<ref>Ballard, pp. 40–41</ref> * [[Jonathan Hyde]] as [[J. Bruce Ismay]], White Star Line's ignorant, boorish managing director. With the prospect of an earlier arrival in New York and favorable press attention, Ismay influences Captain Smith to go faster; although this situation appears in popular portrayals of the disaster, it is unsupported by evidence.<ref>{{cite book |last=Beesley |first=Lawrence |title=The Loss of the S.S. Titanic |publisher=[[Heinemann (publisher)|Heinemann]] |location=London, England |year=1912 |page=56}}</ref><ref>Howells (1999: 31).</ref> After the collision, he struggles to comprehend that his "unsinkable" ship is doomed. Ismay later boards Collapsible C (one of the last lifeboats to leave the ship) just before it is lowered. He was branded a coward by the press and public for surviving the disaster while many women and children drowned. * [[Eric Braeden]] as [[John Jacob Astor IV]], a first-class passenger and the richest man on the ship. Rose introduces Jack to Astor and his 18-year-old wife, [[Madeleine Astor|Madeleine]] ([[Charlotte Chatton]]), in the first-class dining saloon. During the introduction, Astor asks whether Jack is connected to the "Boston Dawsons", a question Jack deflects by saying that he is instead affiliated with the [[Chippewa Falls]] Dawsons. Astor is last seen as the glass dome over the Grand Staircase implodes and water surges in. * [[Bernard Fox (actor)|Bernard Fox]] as [[Archibald Gracie IV|Colonel Archibald Gracie IV]]. The film depicts Gracie making a comment to Cal that "women and machinery don't mix" and congratulating Jack for saving Rose from falling off the ship, unaware that Jack saved Rose from a [[suicide attempt]]. He is later seen offering to lead Jack and Rose to the remaining lifeboats during the sinking. Fox portrayed [[Frederick Fleet]] in the 1958 film ''[[A Night to Remember (1958 film)|A Night to Remember]]''. * [[Michael Ensign]] as [[Benjamin Guggenheim]], a mining magnate traveling in first class. He shows off his French mistress, Madame Aubert (Fannie Brett), to his fellow passengers while his wife and three daughters wait for him at home. When Jack joins the first-class passengers for dinner after rescuing Rose, Guggenheim refers to him as a "[[Bohemianism|bohemian]]". Guggenheim is seen in the flooding Grand Staircase during the sinking, saying he is prepared to go down as a gentleman. [[File:Wallace Henry Harvey.jpg|148px|thumb|Wallace Hartley, ''Titanic''{{'}}s bandmaster and violinist]] * Jonathan Evans-Jones as [[Wallace Hartley]], the ship's bandmaster and violinist, who plays uplifting music with his colleagues on the boat deck as the ship sinks. As the final plunge begins, he leads the band in a final performance of "[[Nearer, My God, to Thee]]", to the tune of "Bethany",<ref>{{cite news | title=Further, my god, from thee | url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/further-my-god-from-thee-1122417.html | location=London | work=[[The Independent]] | first=Ian | last=Jack |author-link=Ian Jack | date=September 26, 1999 | access-date=April 16, 2012 | archive-date=December 26, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171226182331/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/further-my-god-from-thee-1122417.html | url-status=live }}</ref><ref name="Bevil">{{cite news | first=Bevil, J | last=Marshall | title=And the Band Played On | url=http://home.earthlink.net/~llywarch/tnc02.html.htm | work=Southwest Regional Chapter of the American Musicological Society, Rice University | location=Houston | date=October 1999 | access-date=February 23, 2012 | archive-date=August 9, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170809161210/http://home.earthlink.net/~llywarch/tnc02.html.htm | url-status=live | accessdate=April 23, 2026 | archivedate=January 18, 2000 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20000118171043/http://home.earthlink.net/~llywarch/tnc02.html.htm }}</ref> and dies in the sinking. * [[Mark Lindsay Chapman]] as [[Henry Tingle Wilde|Chief Officer Henry Wilde]],<ref name="Marsh&Kirland1998p66"/> the ship's chief officer, who lets Cal board a lifeboat because he has a child in his arms. Before he dies, he tries to get boats to return to the sinking site to rescue passengers by blowing his whistle. After he freezes to death, Rose uses his whistle to attract the attention of Fifth Officer Lowe, leading to her rescue. * [[Ewan Stewart]] as [[William McMaster Murdoch|First Officer William Murdoch]],<ref name="Marsh&Kirland1998p66"/> the officer in charge of the bridge when the ''Titanic'' struck an iceberg. During a rush for the lifeboats, Murdoch shoots Tommy Ryan, as well as another passenger, in a momentary panic, and then commits suicide by shooting himself in the head. When Murdoch's nephew Scott saw the film, he objected to his uncle's portrayal, seeing it as damaging to Murdoch's heroic reputation.<ref>{{cite news | title = Nephew angered by tarnishing of Titanic hero | work = [[BBC News Online|BBC News]] | date = January 24, 1998 | url = https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/50203.stm | access-date = February 19, 2007 | archive-date = October 4, 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171004222811/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/50203.stm | url-status = live }}</ref> A few months later, Fox vice president Scott Neeson went to [[Dalbeattie]], Scotland, where Murdoch lived, to deliver a personal apology, and also presented a £5000 donation to [[Dalbeattie High School]] to boost the school's William Murdoch Memorial Prize.<ref>{{cite news | title = Titanic makers say sorry | work = [[BBC News Online|BBC News]] | date = April 15, 1998 | url = https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/78839.stm | access-date = February 22, 2007 | archive-date = March 9, 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180309052839/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/78839.stm | url-status = live }}</ref> Cameron apologized on the DVD commentary, but stated that there were officers who fired gunshots to enforce the [[Women and children first|"women and children first" policy]].<ref name="commentary">{{cite video | people = James Cameron | title = Audio Commentary |medium = DVD | publisher = 20th Century Fox |year= 2005}}</ref> According to Cameron, his depiction of Murdoch is that of an "honorable man", not of a man "gone bad" or of a "cowardly murderer". He added, "I'm not sure you'd find that same sense of responsibility and total devotion to duty today. This guy had half of his lifeboats launched before his counterpart on the port side had even launched one. That says something about character and heroism."<ref>James Cameron's Titanic, p.&nbsp;129.</ref> * [[Jonny Phillips (actor)|Jonathan Phillips]] as [[Charles Lightoller|Second Officer Charles Lightoller]].<ref name="Marsh&Kirland1998p66"/> Lightoller took charge of the port side evacuation. In the film, Lightoller informs Captain Smith that it will be difficult to see icebergs without breaking water and, after the collision, suggests that the crew begin boarding women and children in the lifeboats. He is seen brandishing a gun and threatening to use it to keep order. He can be seen on top of [[Titanic Collapsible Boat B|Collapsible B]] when the first funnel collapses. Lightoller was the most senior officer to survive the disaster. * Film producer Kevin De La Noy as [[Herbert Pitman|Third Officer Herbert Pitman]],<ref name="Marsh&Kirland1998p66"/> who survived the sinking and manned [[Lifeboats of the Titanic#Lifeboat 5 (starboard)|Lifeboat 5]]. * [[Simon Crane]] as [[Joseph Boxhall|Fourth Officer Joseph Boxhall]],<ref name="Marsh&Kirland1998p66"/> the officer in charge of firing flares and manning [[Lifeboats of the Titanic#Lifeboat 2 (port)|Lifeboat 2]] during the sinking. He is shown on the bridge wings helping the seamen firing the flares. * [[Ioan Gruffudd]] as [[Harold Lowe|Fifth Officer Harold Lowe]],<ref name="Marsh&Kirland1998p66"/> the only officer to lead a lifeboat to retrieve survivors of the sinking from the icy waters. The film depicts Lowe rescuing Rose. * Edward Fletcher as [[James Paul Moody|Sixth Officer James Moody]],<ref name="Marsh&Kirland1998p66"/> the only junior officer to have died in the sinking. The film depicts Moody admitting Jack and Fabrizio onto the ship only moments before it departs from Southampton. Moody is later shown following Murdoch's orders to put the ship to full speed ahead, and informs Murdoch about the iceberg. He is last seen clinging to one of the davits on the starboard side after having unsuccessfully attempted to launch collapsible A. * [[James Lancaster (actor)|James Lancaster]] as [[Father Thomas Byles]], a second-class passenger and a Catholic priest from England. He is portrayed praying and consoling passengers during the ship's final moments. * [[Lew Palter]] and [[Elsa Raven]] as [[Isidor Straus|Isidor]] and [[Ida Straus]]. Isidor is a former owner of [[Macy's|R.H. Macy and Company]], a former congressman from New York, and a member of the New York and New Jersey Bridge Commission. During the sinking, the couple were offered seats on a lifeboat together. Isidor refused to go before all women and children had been evacuated, and urged his wife Ida to go ahead. Ida is portrayed refusing to board the lifeboat, saying that she will honor her wedding pledge by staying with Isidor. They are last seen lying on their bed, embracing each other as water fills their stateroom; the real Isidor and Ida Straus were also seen in an embrace, but were actually seated on chairs in the A Deck before being swept by waves as the ship made its final plunge. * [[Martin Jarvis (actor)|Martin Jarvis]] as [[Sir Cosmo Duff-Gordon]], a Scottish baronet who is rescued in [[Titanic Lifeboat No. 1|Lifeboat 1]]. Lifeboats 1 and 2 were emergency boats with a capacity of 40. Situated at the forward end of the boat deck, these were kept ready to launch in case of a person falling overboard. On the night of the disaster, Lifeboat 1 was the fourth to be launched, with 12 people aboard, including Duff-Gordon, his wife and her secretary. The baronet was much criticized for his conduct during the incident. It was suggested that he had boarded the emergency boat in violation of the "women and children first" policy, and that the boat had failed to return to rescue those struggling in the water. He offered five pounds to each of the lifeboat's crew, which those critical of his conduct viewed as a bribe. The Duff-Gordons at the time (and his wife's secretary in a letter written at the time and rediscovered in 2007) stated that there had been no women or children waiting to board in the vicinity of the launching of their boat; there is confirmation that lifeboat 1 of the ''Titanic'' was almost empty, and that First Officer William Murdoch was apparently glad to offer Duff-Gordon and his wife and her secretary a place (simply to fill it) after they had asked if they could get on. Duff-Gordon denied that his offer of money to the lifeboat crew represented a bribe. The [[British Wreck Commissioner's inquiry into the sinking of the Titanic|British Board of Trade's inquiry into the disaster]] accepted Duff-Gordon's denial of bribing the crew, but maintained that, if the emergency boat had rowed towards the people who were in the water, it might very well have been able to rescue some of them.<ref>''British Wreck Commissioner's Enquiry: Report.'' "Account of the Saving and Rescue of those who Survived: Conduct of Sir Cosmo Duff Gordon and Mr Ismay". Retrieved 8/23/12 at: {{cite web |url=http://www.titanicinquiry.org/BOTInq/BOTReport/BOTRepConduct.php |title=British Wreck Commissioner's Inquiry Report|access-date=February 3, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140103010821/http://www.titanicinquiry.org/BOTInq/BOTReport/BOTRepConduct.php |archive-date=January 3, 2014 }}</ref><ref>{{cite news|title=Letter clears 'blackguard of the Titanic' |work=[[The Daily Telegraph]] |url=https://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2007/05/02/ntitanic02.xml |access-date=May 5, 2007 |location=London |first=Nigel |last=Reynolds |date=May 2, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716054503/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2007%2F05%2F02%2Fntitanic02.xml |archive-date=July 16, 2007 }}</ref> * [[Rosalind Ayres]] as [[Lucy, Lady Duff-Gordon|Lady Duff-Gordon]], a world-famous fashion designer and Sir Cosmo's wife. She is rescued in Lifeboat 1 with her husband. They never lived down rumors that they had forbidden the lifeboat's crew to return to the wreck site in case they would be swamped.<ref>Lynch, pp. 183–185</ref><ref>"Sir Cosmo and Lady Duff Gordon at the Titanic Inquiry," ''[[The Sketch]]'', May 22, 1912</ref><ref>{{cite web|title=Conduct of Sir Cosmo-Duff Gordon and Mr. Ismay|publisher=Titanic Inquiry Project|url=http://www.titanicinquiry.org/BOTInq/BOTInq11LDuff-Gordon01.php|access-date=January 2, 2006|archive-date=April 21, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160421173137/http://www.titanicinquiry.org/BOTInq/BOTInq11LDuff-Gordon01.php|url-status=live}}</ref> Jarvis and Ayres are husband and wife in real life. * Rochelle Rose as [[Noël Leslie, Countess of Rothes]]. The Countess is shown to be friendly with Cal and the DeWitt Bukaters. Despite being of a higher status in society than Sir Cosmo and Lady Duff-Gordon, she is kind, and helps row the boat and even looks after the steerage passengers. * Scott G. Anderson as [[Frederick Fleet]], the lookout who saw the iceberg. Fleet escapes the sinking ship aboard Lifeboat 6. * [[Paul Brightwell]] as [[Robert Hichens (sailor)|Quartermaster Robert Hichens]], one of the six quartermasters and at the ship's wheel at the time of collision. He is in charge of [[Titanic Lifeboat No. 6|lifeboat 6]]. He refuses to go back and pick up survivors after the sinking. * Martin East as [[Reginald Lee]], the other lookout in the [[crow's nest]]. He survives the sinking. [[File:Jack George Phillips.jpg|148px|thumb|Jack Phillips, ''Titanic''{{'}}s senior [[Wireless telegraphy|wireless operator]]]] * [[Gregory Cooke]] as [[Jack Phillips (wireless operator)|Jack Phillips]], the senior wireless operator whom Captain Smith ordered to send the [[distress signal]] upon learning of the ship's foundering. * [[Craig Kelly (actor)|Craig Kelly]] as [[Harold Bride]], ''Titanic''{{'}}s junior wireless operator. * [[Liam Tuohy (actor)|Liam Tuohy]] as [[Charles Joughin|Chief Baker Charles Joughin]]. The baker appears helping Rose stand up after she falls, following her and Jack to the ship's stern, and finally hanging onto the ship's railing as it sinks, drinking brandy from a flask. According to the real Joughin's testimony, he rode the ship down and stepped into the water without getting his hair wet. He also admitted to hardly feeling the cold, most likely thanks to alcohol.<ref>{{cite web| title = British Wreck Commissioner's Inquiry: Day 6| url = http://www.titanicinquiry.org/BOTInq/BOTInq06Joughin01.php| publisher = Titanic Inquiry Project| year = 1999| access-date = August 3, 2010| archive-date = September 21, 2017| archive-url = https://web.archive.org/web/20170921001504/http://www.titanicinquiry.org/BOTInq/BOTInq06Joughin01.php| url-status = live}}</ref> In a deleted scene, he is shown throwing deckchairs overboard, before taking a drink from his bottle.<ref>{{Cite web |first=Adrienne |last=Tyler |date=August 22, 2021 |title=Titanic Deleted Scenes Honor The Best True Stories Cut From The Movie |url=https://screenrant.com/titanic-movie-deleted-cut-scenes-true-stories/ |access-date=March 7, 2022 |website=Screen Rant |language=en-US |archive-date=March 7, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220307114920/https://screenrant.com/titanic-movie-deleted-cut-scenes-true-stories/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Titanic - Deleted Scene - Boat Six Won't Return [HD] |url=https://www.youtube.com/watch?v=JiHCMp8C3KY&t=114s |website=YouTube | date=June 9, 2014 |access-date=March 7, 2022 |archive-date=March 7, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220307115929/https://www.youtube.com/watch?v=JiHCMp8C3KY&t=114s |url-status=live }}</ref> * [[Terry Forrestal]] as [[Joseph Bell (engineer)|Chief Engineer Joseph G. Bell]]: Bell and his men worked throughout the sinking to keep the lights and the power on in order for distress signals to get out. The film portrays Bell and all of the engineers as having died in the bowels of the ''Titanic''; however, there is evidence to suggest that at least some of the engineers were released to come on deck when the flooding became severe. Greaser Frederick Scott testified to seeing eight engineers between approximately 1:50 and 1:55&nbsp;a.m. standing up against the electric crane on the starboard Boat Deck; by then, all the lifeboats had gone.<ref>{{cite web |url=https://www.titanicinquiry.org/BOTInq/BOTInq06Scott02.php |title=Day 6 - Testimony of Frederick Scott (Greaser, SS Titanic) |work=British Wreck Commissioner's Inquiry |date=May 10, 1912 |access-date=April 9, 2020 |archive-date=January 6, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210106101508/https://www.titanicinquiry.org/BOTInq/BOTInq06Scott02.php |url-status=live }}</ref> * Derek Lea as [[Frederick Barrett]]: Barrett was the leading [[Fireman (steam engine)|stoker]] aboard the ''Titanic''; he took overall charge of Lifeboat #13, which was nearly crushed by Lifeboat #15 as they were simultaneously lowered.{{sfn|Lubin|1999|p=140}} ===Cameos=== Several crew members of the ''Akademik Mstislav Keldysh'' appear, including [[Anatoly Sagalevich]], the creator and pilot of the ''[[Mir (submersible)|Mir]]'' self-propelled Deep Submergence Vehicle.<ref name="heart">{{cite book | author = Ed W. Marsh | title = James Cameron's Titanic | url = https://archive.org/details/jamescameronstit0000mars_b3i5 | publisher = Boxtree | year = 1998 | location = London | pages = [https://archive.org/details/jamescameronstit0000mars_b3i5/page/n18 3]–29}}</ref> [[Van Ling]] portrayed real-life Chinese survivor Fang Lang; his backstory inspired Cameron to produce a documentary ''The Six'', based on a group of Chinese survivors who survived the sinking.<ref>{{Cite news |last=Le |first=Phuong |date=November 16, 2021 |title=The Six review – the Chinese survivors who were written out of the Titanic narrative |url=https://www.theguardian.com/film/2021/nov/16/the-six-review-the-chinese-survivors-who-were-written-out-of-the-titanic-narrative |access-date=May 1, 2024 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Anders Falk, who filmed a documentary about the film's sets for the [[Titanic Historical Society|''Titanic'' Historical Society]], makes a cameo as a Swedish immigrant whom Jack Dawson meets when he enters his cabin; [[Edward Kamuda]] and Karen Kamuda, then President and Vice President of the Society, who served as film consultants, were cast as extras.<ref name="bostonglobe">{{cite news |first=Jon |last=Marcus |title=A Titanic Obsession |url=https://www.bostonglobe.com/magazine/2012/04/07/atitanicobsession/cZ3J1URIHpkUKf4DusONbI/story.html |work=[[Boston Globe]] |date=April 8, 2012 |access-date=May 11, 2014 |archive-date=May 12, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140512231518/http://www.bostonglobe.com/magazine/2012/04/07/atitanicobsession/cZ3J1URIHpkUKf4DusONbI/story.html |url-status=live }}</ref><ref name="falk">{{cite video | people = Anders Falk | title = Titanic Ship's Tour | medium = DVD | publisher = [[20th Century Fox]] |year = 2005}}</ref> ==پراڊڪشن== ===Pre-production=== [[File:JAMES CAMERON 2000.jpg|thumb|upright|Director, writer and producer [[James Cameron]] (''pictured in 2000'')]] {{Quote box |salign= |width=250px |align=right | quote = The story could not have been written better had it been fiction{{nbsp}}...The juxtaposition of rich and poor, the [[gender roles]] played out unto death ([[Women and children first|women first]]), the stoicism and nobility of a bygone age, the magnificence of the great ship matched in scale only by the folly of the men who drove her hell-bent through the darkness. And above all the lesson: that life is uncertain, the future unknowable{{nbsp}}... the unthinkable possible. |source=—James Cameron<ref name="foreword">Marsh and Kirkland, pp. v–xiii</ref><ref>{{cite news|url=https://www.foxnews.com/opinion/read-an-excerpt-from-james-camerons-titanic|title=Read an excerpt from James Cameron's -- 'Titanic'|website=[[Fox News]]|access-date=May 7, 2015|archive-date=February 19, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230219023621/https://www.foxnews.com/opinion/read-an-excerpt-from-james-camerons-titanic|url-status=live}}</ref>}} Cameron had long been fascinated by shipwrecks and felt ''Titanic'' was "the [[Mount Everest]] of shipwrecks".<ref name="www.playboy.com">{{cite news | title=James Cameron: Playboy Interview|work=[[Playboy]]|date=December 2009|access-date=January 19, 2010|url=http://www.playboy.com/articles/james-cameron-interview/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100730084827/http://www.playboy.com/articles/james-cameron-interview/index.html |archive-date=July 30, 2010}}</ref><ref name="www.eyeforfilm.co.uk">{{cite news|first=Maria|last=Realf|title=An audience with James Cameron. The filmmaker discusses his movies to date and reveals the motivations|publisher=Eyeforfilm.co.uk|access-date=January 21, 2010|url=http://www.eyeforfilm.co.uk/feature/2009-12-17-james-cameron-talks-about-avatar-aliens-and-his-titanic-career-feature-story-by-maria-realf|archive-date=November 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109140422/https://www.eyeforfilm.co.uk/feature/2009-12-17-james-cameron-talks-about-avatar-aliens-and-his-titanic-career-feature-story-by-maria-realf|url-status=live}}</ref><ref name="gq-magazine.co.uk">{{cite news |first=Alex |last=Bilmes |title=James Cameron is a genial raconteur and self-effacing man, says Alex Bilmes |work=[[GQ]] |date=December 14, 2009 |access-date=May 9, 2014 |url=http://www.gq-magazine.co.uk/comment/articles/2009-12/14/alex-bilmes-james-cameron |archive-url=https://web.archive.org/web/20100326133227/http://www.gq-magazine.co.uk/comment/articles/2009-12/14/alex-bilmes-james-cameron |archive-date=March 26, 2010 |accessdate=April 23, 2026 |archivedate=March 26, 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100326133227/http://www.gq-magazine.co.uk/comment/articles/2009-12/14/alex-bilmes-james-cameron }}</ref> He was almost past the point in his life when he felt he could consider an undersea expedition, but was restless to explore the life he had turned away from when he switched from the sciences to the arts in college. After an [[IMAX]] film, ''[[Titanica]]'' (1992), was made from footage of the ''Titanic'' wreck, Cameron sought Hollywood funding for his own expedition. He said he was more motivated by a desire to see the shipwreck than to make a film.<ref name="www.playboy.com" /> Cameron wrote a [[scriptment]] for a ''Titanic'' film,<ref name="dive" /> met [[20th Century Fox]] executives including [[Peter Chernin]], and pitched it as "''[[Romeo and Juliet]]'' on the ''Titanic''".<ref name="www.eyeforfilm.co.uk" /><ref name="gq-magazine.co.uk" /> Cameron said the executives were unconvinced of the commercial potential, and had instead hoped for action scenes similar to his previous films.<ref name="www.ew.com" /> They approved the project as they hoped for a long-term relationship with Cameron.<ref name="www.ew.com" /><ref name="www.media-awareness.ca" /><ref name="www.industrycentral.net" /> Cameron convinced Fox to promote the film based on the publicity afforded by shooting the ''Titanic'' wreck,<ref name="dive">{{cite video | people = James Cameron | title = Deep Dive Presentation | medium = DVD | publisher = 20th Century Fox |year = 2005}}</ref> and organized several dives over two years.<ref name="foreword" /> He also convinced Fox that shooting the real wreck, instead of simulating it with special effects, would provide value: "We can either do [the shots] with elaborate models and motion control shots and CG and all that, which will cost X amount of money – or we can spend X plus 30 per cent and actually go shoot it at the real wreck."<ref name="www.eyeforfilm.co.uk" /> === Undersea footage === The crew shot at the wreck, which lies in the Atlantic Ocean, 12 times in 1995. The work was risky, as the water pressure could kill the crew if there were even the tiniest flaw in the submersible structure.<ref name="www.media-awareness.ca" /> Additionally, adverse conditions prevented Cameron from getting footage.<ref name="www.media-awareness.ca" /> During one dive, one of the submersibles collided with ''Titanic''{{'}}s hull, damaging both and leaving fragments of the submersible's propeller shroud scattered around the superstructure. The external bulkhead of the captain's quarters collapsed, exposing the interior, and the area around the entrance to the [[Grand Staircase of the Titanic|Grand Staircase]] was damaged.<ref>{{cite book | last1 = Eaton | first1 = John P. | last2 = Haas | first2 = Charles A. | year = 1999 | title = ''Titanic'': A Journey Through Time | url = https://archive.org/details/titanic0000john_r3n3 | page=[https://archive.org/details/titanic0000john_r3n3/page/205 205] | publisher = Patrick Stephens | location = Sparkford, Somerset | isbn = 978-1-85260-575-9 }}</ref> Descending to the site emphasized to the crew that the ''Titanic'' disaster was not simply a story of fiction, but a real event with real loss of life. Cameron said: "Working around the wreck for so much time, you get such a strong sense of the profound sadness and injustice of it, and the message of it." He felt a "great mantle of responsibility" to convey the emotional message of the story, as he was aware there might never be another filmmaker to visit the wreck.<ref name="www.industrycentral.net" /> === Writing === After filming the underwater shots, Cameron began writing the screenplay.<ref name="dive" /> He wanted to honor the people who died, and spent six months researching the ''Titanic''{{'}}s crew and passengers.<ref name="foreword" /> He created a detailed timeline of the events of the voyage and sinking and had it verified by historical experts.<ref name="www.eyeforfilm.co.uk" /> From the beginning of the shoot, the team had "a very clear picture" of what happened on the ship. Cameron said, "That set the bar higher in a way – it elevated the movie in a sense. We wanted this to be a definitive visualization of this moment in history as if you'd gone back in a time machine and shot it."<ref name="www.eyeforfilm.co.uk" /> Cameron was influenced by ''[[A Night to Remember (1958 film)|A Night to Remember]]'', the 1958 British film about the ''Titanic'' which he had seen as a youth. He liberally copied some dialogue and scenes, including the lively party of the passengers in steerage,<ref>{{cite journal |url=https://openjournals.library.sydney.edu.au/SSE/article/view/12639 |title=Neoliberal and Social Democratic Versions of History, Class and Ideology in James Cameron's ''Titanic'' and Roy Baker's ''A Night to Remember'' |journal=Sydney Studies in English |volume=43 |first=Steve |last=Cramer |publisher=Sydney Studies |date=2017 |page=117 |s2cid=165242268 |access-date=June 29, 2023 |archive-date=June 29, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230629005133/https://openjournals.library.sydney.edu.au/SSE/article/view/12639 |url-status=live }}</ref> and the [[Musicians of the Titanic|musicians playing on the deck]] during the sinking.<ref name="five">{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/magazine-17515305|title=Five Titanic myths spread by films|first=Rosie|last=Waites|date=April 5, 2012|access-date=September 15, 2019|work=BBC News|archive-date=December 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201044643/https://www.bbc.com/news/magazine-17515305|url-status=live}}</ref> Cameron felt the ''Titanic'' sinking was "like a great novel that really happened", but that the event had become a mere [[morality tale]]; the film would give audiences the experience of living the history.<ref name="foreword" /> The treasure hunter Brock Lovett represented those who never connected with the human element of the tragedy.<ref name="heart" /> He believed that the romance of Jack and Rose would be the most engaging element: when their love is finally destroyed, the audience would mourn the loss.<ref name="foreword" /> He said: "All my films are love stories, but in ''Titanic'' I finally got the balance right. It's not a disaster film. It's a love story with a fastidious overlay of real history."<ref name="www.industrycentral.net" /> Cameron created the character of the modern-day Rose, a survivor of the ''Titanic'', to "see the present and the past" and "connects us in a way through history".<ref name="Making of" /> He framed the romance with the elderly Rose to make the intervening years palpable and poignant.<ref name="foreword" /> While Winslet and Stuart believed Rose dies at the end,<ref name="Audio Commentary">{{cite video | people = [[Jon Landau (film producer)|Jon Landau]], Kate Winslet, Gloria Stuart, [[Victor Garber]] | title = Audio Commentary | medium = DVD | publisher = [[20th Century Fox]] |year = 2005}}</ref><ref>{{cite news|author=Beverly Fortune|title=Wheel of Fortune |work=[[Lexington Herald-Leader]] |date=October 11, 1999 |quote=That was one of the first questions pitched to 89-year-old actress Gloria Stuart at a book signing Wednesday night at Joseph-Beth Booksellers{{nbsp}}[...] 'Yes, Old Rose died.'}}</ref> Cameron said, "The answer has to be something you supply personally, individually."<ref name="comm-sleep-or-dead" /> ===Scale modeling=== [[File:TitanicBaja.jpg|thumb|alt=A ship resembling the Titanic is being built at a port with clear skies and small waves.|The reconstruction of ''Titanic''. The blueprints were supplied by the original ship's builder and Cameron tried to make the ship as detailed and accurate as possible.<ref name="blueprint">Marsh and Kirkland, pp. 36–38</ref><ref name="ewadmin">{{Cite web |last=ewadmin |date=August 13, 2014 |title=TITANIC, the Model |url=https://www.epoxyworks.com/index.php/titanic-the-model/ |access-date=April 21, 2022 |website=Epoxyworks |language=en-US |archive-date=July 24, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220724131201/https://www.epoxyworks.com/index.php/titanic-the-model/ |url-status=live }}</ref>]] [[Harland & Wolff]], ''Titanic''{{'s}} builders, opened their private archives to the crew, sharing blueprints that were previously thought lost.<ref name="blueprint" /> Fox acquired {{convert|40|acres}} of waterfront south of [[Rosarito Beach|Playas de Rosarito]] in Mexico and began building a new studio on May 31, 1996. A [[horizon tank]] of {{convert|17|e6usgal|e6l|abbr=off}} was built for the exterior of the reconstructed ship, providing 270 degrees of ocean view. The ship was built to full scale, but Lamont removed redundant sections on the [[superstructure]] and forward well deck for the ship to fit in the tank, with the remaining sections filled with digital models. The lifeboats and funnels were shrunk by ten percent. The boat deck and A-deck were working sets, but the rest of the ship was steel plating. Within was a {{convert|50|ft|m|adj=on}} lifting platform for the ship to tilt during the sinking sequences. The {{convert|60|ft|m|adj=on}} 1/8th scale model of the stern section was designed by the naval architect [[Jay Kantola]] using plans of the ''Titanic''{{'s}} sister ship {{RMS|Olympic}}.<ref name="ewadmin"/> Above the model was a {{convert|162|ft|m|adj=mid|-tall}} tower crane on {{convert|600|ft|m}} of [[rail track]], acting as a combined construction, lighting, and camera platform.<ref name="heart" /> The sets representing the interior rooms of the ''Titanic'' were reproduced exactly using photographs and plans from the ''Titanic''{{'s}} builders. The Grand Staircase, which features prominently in the film, was recreated to a high standard, but widened by 30% and reinforced with steel girders. Craftsmen from Mexico and Britain sculpted the ornate paneling and plasterwork based on ''Titanic''{{'s}} original designs.<ref>{{cite book| title=James Cameron's Titanic | url=https://archive.org/details/jamescameronstit00kirk | url-access=registration | author=Ed W. Marsh | year=1997 | page=[https://archive.org/details/jamescameronstit00kirk/page/21 21]}}</ref> The carpeting, upholstery, pieces of furniture, light fixtures, chairs, cutlery and crockery with the [[White Star Line]] crest on each piece were among the objects recreated according to original designs.<ref>{{cite book| title=James Cameron's Titanic | url=https://archive.org/details/jamescameronstit00kirk | url-access=registration | author=Ed W. Marsh | year=1997 | page=[https://archive.org/details/jamescameronstit00kirk/page/35 35]}}</ref> For the ship's interiors, production designer [[Peter Lamont]]'s team looked for artifacts from the era. The newness of the ship meant every prop had to be made from scratch.<ref name="blueprint" /> Cameron hired two ''Titanic'' historians, [[Don Lynch]] and [[Ken Marschall]], to authenticate the historical detail.<ref name="www.media-awareness.ca" /> ===Casting=== Cameron said he needed the cast to feel they were really on the ''Titanic'', to relive its liveliness, and "to take that energy and give it to Jack ... an artist who is able to have his heart soar".<ref name="Making of">{{cite news|title=Heart of the Ocean: The Making of ''Titanic''. THE BEST OF.|date=1997–1998}}</ref> Established actors including [[Matthew McConaughey]], [[Chris O'Donnell]], [[Billy Crudup]], and [[Stephen Dorff]] were considered, but Cameron felt they were too old for the part of a 20-year-old.<ref name="www.ew.com">{{cite magazine|title=Titanic. Man overboard! After a production as lavish and pricey as the doomed ship itself, James Cameron finally unveils his epic film. But will it be unsinkable?|magazine=[[Entertainment Weekly]]|pages=1–7|date=November 7, 1997|url=https://ew.com/article/1997/11/07/titanic-10/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100326120040/http://www.ew.com/ew/article/0,,290182,00.html|archive-date=March 26, 2010}}</ref><ref name="www.media-awareness.ca">{{cite web|title=James Cameron's Titanic|publisher=[[Media Awareness Network]]|access-date=January 24, 2010|url=http://www.media-awareness.ca/english/resources/educational/teachable_moments/deconstructing_titanic_6.cfm|archive-url=https://web.archive.org/web/20110609180647/http://www.media-awareness.ca/english/resources/educational/teachable_moments/deconstructing_titanic_6.cfm|archive-date=June 9, 2011}}</ref> [[Tom Cruise]] was interested, but his [[asking price]] was too high.<ref name="www.media-awareness.ca" /> Cameron considered [[Jared Leto]], but he refused to audition.<ref>{{cite web|first=Ramin|last=Setoodeh|title=Leonardo DiCaprio or Kate Winslet: Which 'Titanic' Star Has the Better Career?|work=[[The Daily Beast]]|publisher=[[The Newsweek Daily Beast Company]]|date=April 4, 2012|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2012/04/04/leonardo-dicaprio-or-kate-winslet-which-titanic-star-has-the-better-career.html|access-date=April 23, 2012|archive-date=November 7, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161107011441/http://www.thedailybeast.com/articles/2012/04/04/leonardo-dicaprio-or-kate-winslet-which-titanic-star-has-the-better-career.html|url-status=live}}</ref> [[Jeremy Sisto]] filmed a series of screen tests with Winslet and three other actresses vying for the role of Rose.<ref>{{Cite news|first=Meena|last=Jang|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/jeremy-sisto-was-heartbroken-losing-779565|title='Clueless' Actor: I Was "Heartbroken" After Losing 'Titanic' Role to Leonardo DiCaprio|work=The Hollywood Reporter|access-date=June 17, 2019|language=en-US|archive-date=June 17, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190617234811/https://www.hollywoodreporter.com/news/jeremy-sisto-was-heartbroken-losing-779565|url-status=live}}</ref> [[Mark Wahlberg]] met Cameron to discuss the part but Cameron was not interested.<ref>{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=ObAQjiIupMA |title=Mark Wahlberg on Leonardo DiCaprio Friendship & His Kids Thinking a Dog Surprise Was Kim Kardashian |date=September 24, 2025 |last=The Tonight Show Starring Jimmy Fallon |access-date=September 29, 2025 |via=YouTube}}</ref> [[Ethan Hawke]],<ref>{{Cite web |last=Frank |first=Alex |date=September 1, 2025 |title=How Ethan Hawke found the sweet spot |url=https://www.gq-magazine.co.uk/article/ethan-hawke-interview-2025 |access-date=November 4, 2025 |website=British GQ |language=en-GB}}</ref> [[Christian Bale]],<ref>{{Cite web |last=Stephenson |first=Cassidy |date=May 21, 2022 |title=Why Christian Bale Declared Leonardo DiCaprio His Nemesis |url=https://www.cbr.com/christian-bale-leonardo-dicaprio-movie-nemesis-explained/ |access-date=November 4, 2025 |website=CBR |language=en |archive-date=April 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230428040411/https://www.cbr.com/christian-bale-leonardo-dicaprio-movie-nemesis-explained/ |url-status=live }}</ref> and [[Paul Rudd]] also auditioned.<ref>{{Cite web |author1=Conner Schwerdtfeger |date=March 17, 2016 |title=Why Paul Rudd Wanted The Lead Role In Titanic So Badly |url=https://www.cinemablend.com/new/Why-Paul-Rudd-Wanted-Lead-Role-Titanic-So-Badly-119157.html |access-date=November 4, 2025 |website=Cinemablend |language=en |archive-date=September 30, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250930181838/https://www.cinemablend.com/new/Why-Paul-Rudd-Wanted-Lead-Role-Titanic-So-Badly-119157.html |url-status=live }}</ref> Leonardo DiCaprio, then 21 years old, was brought to Cameron's attention by the casting director, [[Mali Finn]].<ref name="www.ew.com" /> Initially, DiCaprio did not want the role and refused to read his first romantic scene. Cameron said, "He read it once, then started goofing around, and I could never get him to focus on it again. But for one split second, a shaft of light came down from the heavens and lit up the forest." Cameron believed in DiCaprio's ability and told him, "Look, I'm not going to make this guy brooding and neurotic. I'm not going to give him a tic and a limp and all the things you want." Cameron envisioned the character as like those played by [[James Stewart]] or [[Gregory Peck]].<ref name="www.ew.com" /><ref>{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=nIEbpGdctyg |title=James Cameron Breaks Down His Most Iconic Films {{!}} GQ |date=November 22, 2022 |last=GQ |access-date=May 27, 2024 |via=YouTube |archive-date=May 27, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240527080751/https://www.youtube.com/watch?v=nIEbpGdctyg |url-status=live }}</ref> After she screen-tested with DiCaprio, Winslet was so impressed she whispered to Cameron, "He's great. Even if you don't pick me, pick him."<ref name="www.ew.com" /> DiCaprio turned down the lead role in ''[[Boogie Nights]]'' (1997) to star in ''Titanic.'' In 2025, he said he regretted this decision, saying ''Boogie Nights'' was "a profound movie of my generation".<ref>{{Cite web|title=Leonardo DiCaprio Says 'My Biggest Regret' Is Turning Down 'Boogie Nights' Offer 30 Years Ago|url=https://variety.com/2025/film/news/leonardo-dicaprio-regrets-boogie-nights-offer-1236488229/|last=Sharf|date=August 14, 2025|first=Zack|website=Variety|access-date=September 2, 2025|archive-date=September 13, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250913175152/https://variety.com/2025/film/news/leonardo-dicaprio-regrets-boogie-nights-offer-1236488229/|url-status=live}}</ref> Cameron described Rose as "an [[Audrey Hepburn]] type". As with DiCaprio, Finn brought Winslet to Cameron's attention. [[Gwyneth Paltrow]], [[Winona Ryder]], [[Claire Danes]] (who had worked with DiCaprio in ''[[Romeo + Juliet]]'' the previous year), [[Gabrielle Anwar]], and [[Reese Witherspoon]] were considered for the role.<ref name="www.ew.com" /><ref name="www.forbes.com">{{cite news |date=February 25, 2009 |title=Star Misses. Nicole Kidman in "The Reader"? Gwyneth Paltrow aboard "Titanic"? How some of the biggest names in Hollywood lost out on some of its biggest roles. |url=https://www.forbes.com/2009/02/25/nicole-kidman-gwyneth-paltrow-kate-winslet-business-media_star_misses.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151104103436/http://www.forbes.com/2009/02/25/nicole-kidman-gwyneth-paltrow-kate-winslet-business-media_star_misses.html |archive-date=November 4, 2015 |access-date=January 22, 2010 |work=[[Forbes]]}}</ref><ref>{{cite web |date=June 22, 2012 |title='Titanic' Casting: What Other Stars Were Considered For James Cameron's Masterpiece? |url=https://www.huffingtonpost.com/2012/06/22/titanic-casting-james-cameron-christian-bale_n_1619006.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313200613/http://www.huffingtonpost.com/2012/06/22/titanic-casting-james-cameron-christian-bale_n_1619006.html |archive-date=March 13, 2016 |access-date=March 21, 2016 |work=[[Huffington Post]]}}</ref><ref name="women.timesonline.co.uk">{{cite news |last=Warrington |first=Ruby |date=November 29, 2009 |title=Claire Danes: the secretive starlet |url=http://women.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/women/celebrity/article6929555.ece |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110615145756/http://women.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/women/celebrity/article6929555.ece |archive-date=June 15, 2011 |access-date=January 22, 2010 |work=[[The Times]] |location=London |accessdate=April 23, 2026 |archivedate=June 15, 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110615145756/http://women.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/women/celebrity/article6929555.ece }}</ref> When they turned it down, Winslet campaigned for the role. She sent Cameron daily notes from England, which led Cameron to invite her to Hollywood for auditions. He was initially uncertain even after her [[screen test]] impressed him.<ref name="www.ew.com" /> Winslet sent Cameron a single rose with a card signed, "From Your Rose", and lobbied him by phone. "You don't understand!" she pleaded one day when she reached him by mobile phone in his [[Humvee]]. "I am Rose! I don't know why you're even seeing anyone else!" Her persistence and talent eventually convinced him to cast her.<ref name="www.ew.com" /> Cameron said Winslet "had the thing that you look for" and that there was "a quality in her face, in her eyes" that he "just knew people would be ready to go the distance with her".<ref name="Making of" /> Winslet said of Rose: "She has got a lot to give, and she's got a very open heart. And she wants to explore and adventure the world, but she [feels] that's not going to happen."<ref name="Making of" /> At 87, [[Gloria Stuart]] had to be made up to look older for the role of the elderly Rose.<ref name="www.media-awareness.ca" /> Cameron instructed Finn to "find retired actresses from the [[Classical Hollywood cinema|Golden Age of the thirties and forties]]".<ref name="www.industrycentral.net">{{cite web |last=Schultz |first=Rick |title=James Cameron tells the astonishing story of Titanic, his breathtaking labor of love |url=http://www.industrycentral.net/director_interviews/JC01.HTM |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100206150228/http://www.industrycentral.net/director_interviews/JC01.HTM |archive-date=February 6, 2010 |access-date=January 23, 2010 |publisher=industrycentral.net}}</ref> Cameron did not know who Stuart was. [[Fay Wray]] was also considered, but Cameron said, "[Stuart] was just so into it, and so lucid, and had such a great spirit. And I saw the connection between her spirit and [Winslet's] spirit. I saw this ''[[joie de vivre]]'' in both of them, that I thought the audience would be able to make that cognitive leap that it's the same person."<ref name="www.industrycentral.net"/> Cameron considered [[Michael Biehn]] for the role of Cal Hockley, whom he had previously collaborated with on ''[[The Terminator]], [[Aliens (1986 film)|Aliens]]'', and ''[[The Abyss]]'',<ref>{{cite news |last1=Spelling |first1=Ian |date=February 13, 1997 |title='Asteroid's' Michael Biehn Hopes for a Big Impact |url=https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-1997-02-13-9702130369-story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230905060654/https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-1997-02-13-9702130369-story.html |archive-date=September 5, 2023 |access-date=September 5, 2023 |publisher=Chicago Tribune}}</ref> before offering it to Matthew McConaughey.<ref name="www.media-awareness.ca" /> [[Rob Lowe]] said he also pursued it.<ref>{{Cite news |title=Why Rob Lowe Left Brothers & Sisters & The West Wing |url=http://www.eonline.com/news/699008/rob-lowe-talks-about-his-brothers-sisters-and-the-west-wing-departures-ahead-of-the-grinder-premiere |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170714182709/http://www.eonline.com/news/699008/rob-lowe-talks-about-his-brothers-sisters-and-the-west-wing-departures-ahead-of-the-grinder-premiere |archive-date=July 14, 2017 |access-date=July 23, 2017 |work=E! Online |language=en-US}}</ref> [[Reba McEntire]] turned down the role of [[Margaret Brown]] because it conflicted with her touring schedule.<ref>{{cite news |last=Schaffstall |first=Katherine |date=February 22, 2019 |title=Reba McEntire Reveals She Turned Down a Role in 'Titanic' |url=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/reba-mcentire-turned-down-a-role-titanic-1188978/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230227061650/https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/reba-mcentire-turned-down-a-role-titanic-1188978/ |archive-date=February 27, 2023 |access-date=February 26, 2023 |work=The Hollywood Reporter |location=Los Angeles}}</ref> ===Filming=== [[Principal photography]] began on July 31, 1996,<ref name="filmingdate" /> at [[Dartmouth, Nova Scotia]]. The modern-day expedition scenes were shot aboard the ''[[Akademik Mstislav Keldysh]]''.<ref name="heart" /> In September, the production moved to the newly built Fox [[Baja Studios]] in [[Rosarito, Mexico]], where a full-scale ''Titanic'' replica had been constructed.<ref name="heart" /> The [[poop deck]] was built on a hinge that could rise from zero to 90 degrees in a few seconds, just as the ship's stern rose during the sinking.<ref name="timelapse">{{cite video | people = Ed W. Marsh | title = Construction Timelapse | medium = DVD | publisher = 20th Century Fox |year = 2005}}</ref> For the safety of the stuntmen, many props were made of foam rubber.<ref name="sink">Marsh and Kirkland, pp. 130–142</ref> By November 15, the boarding scenes were being shot.<ref name="timelapse" /> Cameron built his ''Titanic'' on the [[starboard]] side as a study of weather data revealed it was a prevailing north-to-south wind, which blew the funnel smoke aft. This posed a problem for shooting the ship's departure from [[Southampton]], as it was docked on its [[Port and starboard|port]] side. Implementation of written directions, as well as props and costumes, had to be reversed; for example, if someone walked to their right in the script, they had to walk left during shooting. In post-production, the film was flipped to the correct direction.<ref>Marsh and Kirkland, pp. 52–54</ref> A full-time etiquette coach was hired to instruct the cast in the manners of the upper class gentility in 1912.<ref name="www.media-awareness.ca" /> Despite this, several critics noted anachronisms.<ref>"Quite a bit of the dialogue is peppered by vulgarities and colloquialisms that seem inappropriate to the period and place, but again seem aimed directly to the sensibilities of young American viewers." {{cite news |access-date=February 21, 2009 |url=https://variety.com/1997/film/reviews/titanic-5-1117339997/ |title="Titanic" review by Todd McCarthy |work=[[Variety (magazine)|Variety]] |date=November 3, 1997 |first=Todd |last=McCarthy |archive-date=December 1, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201201043404/https://variety.com/1997/film/reviews/titanic-5-1117339997/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |first=Desson |last=Howe |access-date=February 21, 2009 |url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/longterm/movies/videos/titanichowe.htm |title=Titanic's very slow leak |newspaper=The Washington Post |date=March 25, 1999 |archive-date=December 1, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201201043439/https://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/longterm/movies/videos/titanichowe.htm |url-status=live }}</ref> [[File:Kate-winslet titanic movie pencil-drawing.jpg|left|thumb|alt=A pencil-drawing sketch depicting a woman with a somewhat stern face lying on a chair and pillow naked, only wearing a diamond necklace. From the breast down the picture is cut off.|Cameron's sketch of Rose wearing the Heart of the Ocean. The scene was one of the first shot, as the main set was not ready.<ref name="www.industrycentral.net" />]] Cameron sketched Jack's portrait of Rose; Winslet posed in a bathing suit.<ref name="The Telegraph-2011">{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/art/art-news/8421218/Topless-drawing-of-Kate-Winslet-in-Titanic-to-sell-for-10000.html |title=Topless drawing of Kate Winslet in Titanic to sell for £10,000 |date=April 1, 2011 |work=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]] |access-date=October 28, 2018 |archive-date=October 28, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181028225925/https://www.telegraph.co.uk/culture/art/art-news/8421218/Topless-drawing-of-Kate-Winslet-in-Titanic-to-sell-for-10000.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Huff |first=Lauren |date=February 9, 2023 |title=James Cameron is really the one sketching naked Rose in 'Titanic' |url=https://ew.com/movies/james-cameron-drew-rose-sketch-titanic/ |access-date=February 4, 2024 |website=EW.com |language=en |archive-date=February 4, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240204145304/https://ew.com/movies/james-cameron-drew-rose-sketch-titanic/ |url-status=live }}</ref> Cameron felt the scene had a backdrop of repression and freedom: "You know what it means for her, the freedom she must be feeling. It's kind of exhilarating for that reason," he said.<ref name="The Telegraph-2011" /><ref name="www.industrycentral.net" /> The sketching scene was DiCaprio and Winslet's first scene together. Cameron said: "It wasn't by any kind of design, although I couldn't have designed it better. There's a nervousness and an energy and a hesitance in them. They had rehearsed together, but they hadn't shot anything together. If I'd had a choice, I probably would have preferred to put it deeper into the body of the shoot." Cameron said he and his crew "were just trying to find things to shoot" because the big set "wasn't ready for months, so we were scrambling around trying to fill in anything we could get to shoot." Cameron felt the final scene worked well.<ref name="www.industrycentral.net" /> The shoot was an arduous experience that "cemented Cameron's formidable reputation as 'the scariest man in Hollywood". He became known as an "uncompromising, hard-charging perfectionist" and a "300-decibel screamer, a modern-day [[Captain Bligh]] with a megaphone and walkie-talkie, swooping down into people's faces on a 162&nbsp;ft crane."<ref name="entertainment.timesonline.co.uk">{{cite news|first=Christopher|last=Godwin|title=James Cameron: From Titanic to Avatar|work=[[The Times]]|date=November 8, 2008|url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/film/article6902906.ece|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20110615064159/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/film/article6902906.ece|archive-date=June 15, 2011|accessdate=April 23, 2026|archivedate=September 16, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110916020751/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/film/article6902906.ece}}</ref> Winslet chipped a bone in her elbow during filming and worried that she would drown in the 17-million-gallon (64-million-litre) water tank in which the ship would sink. She said she was sometimes afraid of Cameron's temper and that he would shout angrily at crew members.<ref name="entertainment.timesonline.co.uk" /> Bill Paxton was familiar with Cameron's work ethic from his earlier experience, and said: "There were a lot of people on the set. Jim is not one of those guys who has the time to win hearts and minds."<ref name="entertainment.timesonline.co.uk" /> The crew felt Cameron had an evil alter ego and nicknamed him "Mij" (Jim spelled backwards).<ref name="entertainment.timesonline.co.uk" /> In response to the criticism, Cameron said, "Film-making is war. A great battle between business and aesthetics."<ref name="entertainment.timesonline.co.uk" /> More than 800 crew members worked on the film.<ref name="Weinraub-1997" /> On August 9, 1996, during the ''Akademik Mstislav Keldysh'' shoot in Canada, an unknown person, suspected to be a crew member, put the [[dissociative]] drug [[Phencyclidine|PCP]] into the soup that Cameron and various others ate one night in [[Dartmouth, Nova Scotia]].<ref name="www.ew.com" /><ref name="PCP">{{cite magazine|url=https://www.ew.com/article/1996/09/13/pcp-laced-chowder-derails-titanic-filming|title=PCP-laced chowder derails ''Titanic'' filming|magazine=[[Entertainment Weekly]]|date=September 13, 1996|access-date=December 3, 2015|archive-date=November 11, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111202633/https://ew.com/article/1996/09/13/pcp-laced-chowder-derails-titanic-filming/|url-status=live}}</ref><ref name=unsolvedmystery>{{cite news |url=https://www.vanityfair.com/hollywood/2017/12/titanic-pcp-chowder|title=Titanic's Greatest Unsolved Mystery Involves a Conga Line, P.C.P., and an Unidentified Chowder|last=Rich|first=Katie|date=December 19, 2017|work=Vanity Fair|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171219174816/https://www.vanityfair.com/hollywood/2017/12/titanic-pcp-chowder|archive-date=December 19, 2017}}</ref> It sent more than 50 people to the hospital.<ref name="PCP"/><ref name=unsolvedmystery/> Paxton and Cameron ate the soup and went to the hospital, however, Paxton decided to leave, telling Cameron, "Jim, I'm not gonna hang out here, this is bedlam. I'm gonna ... wander back down to the set and just drink a case of beer."<ref>{{Cite web |date=June 17, 2015 |title=A case of beer? Bill Paxton reveals his remedy for 'Titanic's' PCP-laced chowder |url=https://www.latimes.com/entertainment/gossip/la-et-mg-bill-paxton-pcp-laced-chowder-remedy-titanic-larry-king-20150617-htmlstory.html |access-date=March 11, 2024 |website=Los Angeles Times |language=en-US |archive-date=March 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240311051144/https://www.latimes.com/entertainment/gossip/la-et-mg-bill-paxton-pcp-laced-chowder-remedy-titanic-larry-king-20150617-htmlstory.html |url-status=live }}</ref> The actor Lewis Abernathy said "there were people just rolling around, completely out of it. Some of them said they were seeing streaks and psychedelics."<ref name="www.ew.com" /> Cameron vomited before the drug took a full hold. Abernathy was shocked at the way he looked. "One eye was completely red, like the [[Terminator (character)|Terminator]] eye. A pupil, no iris, beet red. The other eye looked like he'd been sniffing glue since he was four."<ref name="www.ew.com" /><ref name="entertainment.timesonline.co.uk" /> The Nova Scotia Department of Health confirmed that the soup had contained PCP on August 27, and the [[Halifax Regional Police Service]] announced a criminal investigation the next day. The investigation was closed in February 1999.<ref>{{Cite web |last=Jacobs |first=Matthew |date=December 19, 2022 |title=25 Years Later, No One Knows Who Spiked the Titanic Chowder |url=https://www.vulture.com/2022/12/25-years-later-no-one-knows-who-spiked-the-titanic-chowder.html |access-date=December 19, 2022 |website=Vulture |language=en-us |archive-date=December 19, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221219210838/https://www.vulture.com/2022/12/25-years-later-no-one-knows-who-spiked-the-titanic-chowder.html |url-status=live }}</ref> Though Cameron suggest it might have been a fired crew member that was behind the poisoning, the person was never caught.<ref name=unsolvedmystery/><ref name="Audio Commentary" /><ref name="return">{{cite news | author=Andrew Gumbel | url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/lights-cameras-blockbuster-the-return-of-james-cameron-431615.html | title=Lights, cameras, blockbuster: The return of James Cameron | work=[[The Independent]] | date=January 11, 2007 | access-date=February 5, 2008 | location=London | archive-date=January 27, 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120127013103/http://www.independent.co.uk/news/world/americas/lights-cameras-blockbuster-the-return-of-james-cameron-431615.html | url-status=live }}</ref> The filming schedule was intended to last 138 days but grew to 160 (filming officially wrapped on March 23, 1997).<ref name="filmingdate" /> Many cast members came down with colds, flu, or kidney infections after spending hours in cold water, including Winslet. She decided she would not work with Cameron again unless she earned "a lot of money".<ref name="return" /> Several others left the production, and three stuntmen broke their bones, but the [[Screen Actors Guild]] decided, following an investigation, that nothing was inherently unsafe about the set.<ref name="return" /> DiCaprio said there was no point when he felt he was in danger during filming.<ref>{{cite web|title=Leonardo DiCaprio Interviewed by Joe Leydon for "Titanic"|url=http://www.youtube.com/watch?v=eZPnEEtvXTU|publisher=YouTube|date=June 11, 2008|access-date=August 3, 2010|archive-date=April 27, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160427162610/https://www.youtube.com/watch?v=eZPnEEtvXTU|url-status=live}}</ref> Cameron believed in a passionate work ethic and never apologized for the way he ran his sets. He said:{{blockquote|I'm demanding, and I'm demanding on my crew. In terms of being kind of militaresque, I think there's an element of that in dealing with thousands of extras and big logistics and keeping people safe. I think you have to have a fairly strict methodology in dealing with a large number of people.<ref name="return" />}} The filming costs reached $200&nbsp;million,<ref name="Garrett (2007)">{{cite news|first=Diane |last=Garrett |title=Big-budget bang-ups. |work=[[Variety (magazine)|Variety]] |date=April 20, 2007 |access-date=November 16, 2009 |url=https://variety.com/2007/more/news/big-budget-bang-ups-1117963551/}}</ref><ref name="Sandler & Studlar 1999">{{cite book |last1=Wyatt |first1=Justin |last2=Vlesmas |first2=Katherine |year=1999 |chapter=The Drama of Recoupment: On the Mass Media Negotiation of Titanic |editor=Kevin S. Sandler |editor2=Gaylyn Studlar |editor2-link=Gaylyn Studlar |title=Titanic: Anatomy of a Blockbuster |pages=[https://books.google.com/books?id=q1Q8PlAnosQC&pg=PA29 29]–45}}</ref><ref name="Welkos (1998)">{{cite news|first=Robert W. |last=Welkos |title=The $200-Million Lesson of 'Titanic' |work=[[Los Angeles Times]] |date=February 11, 1998 |access-date=December 12, 2009 |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1998-feb-11-ca-17727-story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121015183327/http://articles.latimes.com/1998/feb/11/entertainment/ca-17727 |archive-date=October 15, 2012}}</ref> around $1&nbsp;million per minute of screen time.<ref>{{cite news |last=Marshall |first=Sarah |url=https://www.buzzfeed.com/sarahmarshall/20-years-ago-titanic-took-over-the-world-heres-why |title=The Insane True Story Of How "Titanic" Got Made |work=[[BuzzFeed]] |date=December 17, 2017 |access-date=December 27, 2017 |archive-date=December 26, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171226230549/https://www.buzzfeed.com/sarahmarshall/20-years-ago-titanic-took-over-the-world-heres-why |url-status=live }}</ref> Fox executives panicked and suggested an hour of cuts from the three-hour film. They argued the extended length would mean fewer showings, thus less revenue, even though long epics are more likely to win [[Oscars]]. Cameron refused, telling Fox, "You want to cut my movie? You're going to have to fire me! You want to fire me? You're going to have to kill me!"<ref name="www.ew.com" /> The executives did not want to start over, because it would mean the loss of their entire investment. They initially rejected Cameron's offer to forfeit his share of the profits as an empty gesture, as they predicted profits would be unlikely.<ref name="www.ew.com" /> Instead, they accepted his offer to give up his $8 million salary and his share of the initial gross profits.<ref>{{Cite magazine |last=Leatham |first=Tom |date=February 28, 2024 |title=Why James Cameron directed 'Titanic' for free |url=https://faroutmagazine.co.uk/james-cameron-directed-titanic-for-free/ |access-date=July 15, 2025 |website=Far Out Magazine |language=en-US |archive-date=July 6, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240706161333/https://faroutmagazine.co.uk/james-cameron-directed-titanic-for-free/ |url-status=live }}</ref> Cameron said: "The short version is that the film cost proportionally much more than ''[[Terminator 2: Judgment Day|T2]]'' and ''[[True Lies]].'' Those films went up seven or eight percent from the initial budget. ''Titanic'' also had a large budget to begin with, but it went up a lot more. As the producer and director, I take responsibility for the studio that's writing the checks, so I made it less painful for them. I did that on two different occasions. They didn't force me to do it; they were glad that I did."<ref name="www.industrycentral.net" /> In July 2024, Cameron said that the co-producer [[Jon Landau (film producer)|Jon Landau]] "bore the brunt of the studio pressure" when ''Titanic'' was made.<ref name="cameronspeaksonlandau">{{cite news |last=Thomas |first=Carly |date=July 8, 2024 |title=James Cameron, Leonardo DiCaprio, Kate Winslet and More Remember Jon Landau: "He Gave Everyone a Sense of Purpose and Belonging" |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/jon-landau-dead-hollywood-tributes-1235940368/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240707232949/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/jon-landau-dead-hollywood-tributes-1235940368/ |archive-date=July 7, 2024 |accessdate=July 8, 2024 |publisher=The Hollywood Reporter}}</ref> According to Cameron, Landau "gave his all to provide the time and resources for me to make the film I saw in my head".<ref name="cameronspeaksonlandau" /> Worried about the mounting costs, Fox wanted to find a partner studio to co-finance the film. Fox first approached [[Universal Pictures]], as they had picked up the international distribution rights to Cameron's ''[[True Lies]]'' (1994) when production costs began to mount; however, Universal would turn Fox down.<ref>{{cite web |author=<!-- not stated --> |date=December 8, 1997 |title=Cinema: Trying to Stay Afloat |url=https://time.com/archive/6731946/cinema-trying-to-stay-afloat/ |work=[[Time (magazine)|Time]] |access-date=April 11, 2026}}</ref> Instead, Fox and [[Paramount Pictures]] came together in May 1996 following the success both studios had collaborating on the distribution for [[Mel Gibson]]'s ''[[Braveheart]]'' (1995), and they agreed to co-finance the film and split the distribution rights.<ref name="Bart-2022">{{Cite news |last=Bart |first=Peter |date=December 15, 2022 |title=Peter Bart: James Cameron's 'Avatar' Movies Represent Titanic Commitment In A Changing World |work=Deadline.com |url=https://deadline.com/2022/12/james-cameron-avatar-movie-plan-titanic-history-lesson-1235200296/ |access-date=December 28, 2022 |archive-date=December 29, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229033828/https://deadline.com/2022/12/james-cameron-avatar-movie-plan-titanic-history-lesson-1235200296/ |url-status=live }}</ref> In an effort to recoup their $135 million investment, Fox sold the domestic rights to Paramount in return for Paramount providing Fox an additional $65 million for production, while retaining international rights; Fox remained responsible for any further budget overruns, but they would retain all profits from any merchandise as part of the deal with Paramount.<ref>{{cite web |last1=Brew |first1=Simon |title=Titanic, and how Paramount Pictures got an incredible deal on the world's biggest film |url=https://filmstories.co.uk/features/titanic-and-how-paramount-pictures-got-an-incredible-deal-on-the-worlds-biggest-film/ |website=Film Stories |date=April 15, 2020 |access-date=July 1, 2024 |archive-date=June 20, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240620064606/https://filmstories.co.uk/features/titanic-and-how-paramount-pictures-got-an-incredible-deal-on-the-worlds-biggest-film/ |url-status=live }}</ref><ref name="Feinberg-2023">{{Cite news |last=Feinberg |first=Scott |date=March 9, 2023 |title=An Oral History of the Epic 'Titanic' Oscars at 25 |work=[[The Hollywood Reporter]] |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-features/titanic-oscars-oral-history-1235343150/ |access-date=March 18, 2023 |archive-date=March 17, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317223819/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-features/titanic-oscars-oral-history-1235343150/ |url-status=live }}</ref> Amidst the film's successful box-office run, the Fox executive William Mechanic said: "Jim Cameron told us we could have an expensive bad movie or a more expensive potentially great movie. We made our judgment. And we made the best choice."<ref>{{Cite news |last=Weinraub |first=Bernard |date=February 2, 1998 |title='Titanic' is turning out to be a success on the scale of its doomed subject. |url=https://www.nytimes.com/1998/02/02/business/media-entertainment-titanic-turning-be-success-scale-its-doomed-subject.html |access-date=February 6, 2024 |work=[[The New York Times]] |language=en-US |issn=0362-4331 |archive-date=February 6, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240206053341/https://www.nytimes.com/1998/02/02/business/media-entertainment-titanic-turning-be-success-scale-its-doomed-subject.html |url-status=live }}</ref> ===Post-production=== ====Effects==== Cameron wanted to push the boundary of special effects, and enlisted [[Digital Domain]] and [[Pacific Data Images]] to continue the developments in digital technology he pioneered on ''[[The Abyss]]'' and ''[[Terminator 2: Judgment Day]]''. Many previous films about ''Titanic'' shot water in [[slow motion]], which did not look wholly convincing.<ref name="unreality">Marsh and Kirkland, pp. 147–154</ref> Cameron encouraged his crew to shoot their {{convert|45|ft|m|adj=mid|-long}} [[Scale model|miniature]] of the ship as if "we're making a commercial for the White Star Line".<ref>Marsh and Kirkland, p. 65</ref> Afterwards, digital water and smoke were added, as were extras captured on a [[motion capture]] stage. Visual effects supervisor Rob Legato scanned the faces of many actors, including himself and his children, for the digital extras and stuntmen. There was also a {{convert|65|ft|m|adj=mid|-long}} model of the ship's stern that could break in two repeatedly, the only miniature to be used in water.<ref name="unreality" /> For scenes set in the ship's engines, footage of the [[SS Jeremiah O'Brien|SS ''Jeremiah O'Brien''{{'}}s]] engines were composited with miniature support frames, and actors shot against a [[greenscreen]].<ref>{{cite video | title = VFX Shot Breakdown | medium = DVD | publisher = 20th Century Fox |year = 2005}}</ref> To save money, the first-class lounge was a miniature set incorporated into a greenscreen backdrop behind the actors.<ref>{{cite video | title = VFX How To For First Class Lounge | medium = DVD | publisher = 20th Century Fox |year = 2005}}</ref> The miniature of the lounge was crushed to simulate the destruction of the room and a scale model of a first-class corridor flooded with jets of water while the camera pans out.<ref>{{cite video | title = VFX How To Flood A First Class Corridor | medium = DVD | publisher = 20th Century Fox |year = 2005}}</ref> [[File:Titanic breaks in half.jpg|thumb|left|300px|alt=The Titanic about to sink into the ocean, with the ship breaking into two parts and with smoke still coming out of the funnels.|Unlike previous films, ''Titanic'' showed the ship breaking in two before sinking. The scenes were an account of the most likely outcome.]] An enclosed {{convert|5000000|usgal|L|adj=mid}} tank was used for sinking interiors, in which the entire set could be tilted into the water. To sink the Grand Staircase, {{convert|90000|usgal|L}} of water were dumped into the set as it was lowered into the tank. Unexpectedly, the waterfall ripped the staircase from its steel-reinforced foundations, although no one was hurt. The {{convert|744|ft|m|adj=mid|-long}} exterior of ''Titanic'' had its first half lowered into the tank, but as the heaviest part of the ship it acted as a [[shock absorber]] against the water; to get the set into the water, Cameron had much of the set emptied and smashed some of the promenade windows himself. After submerging the dining saloon, three days were spent shooting Lovett's [[remotely operated vehicle|ROV]] traversing the wreck in the present.<ref name="heart" /> The scenes in the freezing Atlantic were shot in a {{convert|350000|usgal|L|adj=mid}} tank.<ref name="water">Marsh and Kirkland, pp. 161–168</ref> The frozen corpses were created by applying on actors a powder that crystallized when exposed to water, and wax was coated on hair and clothes.<ref name="blueprint" /> The climactic scene, which features the breakup of the ship directly before it sinks and its plunge to the bottom of the Atlantic, involved a tilting full-sized set, 150 extras, and 100 stunt performers. Cameron criticized previous ''Titanic'' films for depicting the liner's final plunge as a graceful slide underwater. He "wanted to depict it as the terrifyingly chaotic event that it really was".<ref name="www.media-awareness.ca" /> The actors needed to fall off the increasingly tilting deck, plunging hundreds of feet below and bouncing off railings and propellers on the way down. A few attempts to film this sequence with stunt actors resulted in minor injuries, and Cameron halted the more dangerous stunts. The risks were eventually minimized "by using computer-generated people for the dangerous falls".<ref name="www.media-awareness.ca" /> A [[Linux]]-based operating system was used for the effects.<ref>{{Cite web |last=Strauss |first=Daryll |date=February 1, 1998 |title=Linux Helps Bring Titanic to Life |url=https://www.linuxjournal.com/article/2494 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301001437/https://www.linuxjournal.com/article/2494 |archive-date=March 1, 2021 |website=[[Linux Journal]] |quote=Linux fulfilled the task very well. It handled every job we threw at it. During our testing phase, we used its ability to emulate Digital UNIX applications to benchmark standard applications and show that its performance would meet our needs. The flexibility of the existing devices and available source code gave Linux a definitive advantage.}}</ref> ====Editing==== Cameron said there were aspects of the ''Titanic'' story that seemed important in pre- and post-production but became less important as the film evolved. He omitted the [[SS Californian|SS ''Californian'']], the ship that was close to the ''Titanic'' the night she sank but had turned off its radio for the night, did not hear her crew's [[SOS]] calls, and did not respond to their distress flares. A scene involving the ''Californian'' was cut, according to Cameron, "because it focuses you back onto that world. If ''Titanic'' is powerful as a metaphor, as a microcosm, for the end of the world in a sense, then that world must be self-contained." He said its omission was not "a compromise to mainstream filmmaking" but "about emphasis, creating an emotional truth to the film".<ref name="www.industrycentral.net" /> During the first assembly cut, Cameron altered the ending. In the original version, Brock and Lizzy see the elderly Rose at the stern of the boat and fear she is about to commit suicide. Rose reveals that she has possessed the Heart of the Ocean diamond all along but never sold it, to live on her own without Cal's money. She allows Brock to hold it but tells Brock that life is priceless and throws the diamond into the ocean. After accepting that treasure is worthless, Brock laughs at his stupidity. Cameron decided that the audience would no longer be interested in Lovett and cut the scene, so that Rose is alone when she drops the diamond. He also did not want to disrupt the audience's melancholy after the ''Titanic''{{'s}} sinking.<ref>{{cite video | people = James Cameron | title = Alternate Ending Commentary | medium = DVD | publisher = 20th Century Fox |year = 2005}}</ref> Paxton agreed that his scene with Brock's epiphany and laugh was unnecessary, saying: "I would have shot heroin to make the scene work better{{nbsp}}... Our job was done by then{{nbsp}}... If you're smart and you take the ego and the narcissism out of it, you'll listen to the film, and the film will tell you what it needs and what it does not need."<ref>{{cite web | url=https://www.yahoo.com/entertainment/bill-paxton-on-the-alternate-ending-of-titanic-audiences-didnt-see-in-1997-150538039.html | title=Bill Paxton on the Alternate Ending of 'Titanic' That Audiences Didn't See in 1997 | first=Will | last=Lerner | date=February 27, 2017 | publisher=Yahoo! Entertainment | access-date=September 23, 2018 | archive-date=December 25, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201225134938/https://www.yahoo.com/entertainment/bill-paxton-on-the-alternate-ending-of-titanic-audiences-didnt-see-in-1997-150538039.html | url-status=live }}</ref> The version used for the first [[test screening]] featured a fight between Jack and Lovejoy after Jack and Rose escape into the flooded dining saloon.<ref name="Deleted scene commentaries">{{cite video | people = James Cameron | title = Deleted scene commentaries | medium = DVD | publisher = 20th Century Fox |year = 2005}}</ref> The scene was written to add suspense, and had Cal offering to give Lovejoy, his valet, the Heart of the Ocean if he can get it from Jack and Rose. Lovejoy goes after the pair in the sinking first-class dining room. Jack attacks him and smashes his head against a window; this is why Lovejoy has a gash later. Cameron cut the scene for pacing reasons, and as test audiences found it unrealistic to risk one's life for wealth. Many other scenes were cut for pacing reasons.<ref name="Deleted scene commentaries" /> ====Heart of the Ocean==== {{redirect|Heart of the Ocean}} For the Heart of the Ocean design, London-based jewelers [[Asprey & Garrard]] used [[cubic zirconia]]s set in white gold<ref name="oocities">{{cite interview|interviewer=Diane Sawyer|first=Terry|last=Davidson|date=March 11, 1998|title=Real 'Titanic' Necklace to Benefit Diana's Trust: Movie's Paste Necklace Recreated with Real Jewels|url=http://www.oocities.org/heartland/acres/1561/heart.html|access-date=February 24, 2020|archive-date=August 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801220113/http://www.oocities.org/heartland/acres/1561/heart.html|url-status=live}}</ref> to create an [[Edwardian]]-style necklace to be used as a prop. The studio designed and produced three variations, very similar but unique and distinguishable in character. The third went unused until after the film had been released. The three necklaces are commonly known as the original prop, the J. Peterman necklace and the Asprey necklace.{{citation needed|date=June 2025}} The third and final design was not used. After the film's success, [[Asprey & Garrard]] were commissioned to create an authentic Heart of the Ocean necklace using the original design. The result was a platinum-set, {{convert|171|carat|g|adj=on}} heart-shaped Ceylon [[sapphire]] surrounded by 103 diamonds.<ref name="oocities" /> This design featured a much larger inverted pear-shaped Ceylon sapphire with a subtle cleft to resemble a heart. The chain for this necklace also featured a mix of round, pear, and marquise cut white diamonds. The bail also featured a heart cut white diamond with another round cut diamond attached to an inverted pear shape diamond which was then attached to the cage of the main stone. The necklace was donated to [[Sotheby's]] auction house in [[Beverly Hills]] for an auction benefiting the [[Diana, Princess of Wales Memorial Fund]] and Southern California's Aid For AIDS. It was sold to an unidentified Asprey client<ref>{{cite news|title=Heart of the Matter|last=Van Der Voort|first=Jane|date=February 11, 2001|work=The Toronto Sun}}{{page needed|date=February 2014}}</ref> for $1.4&nbsp;million (equivalent to ${{Inflation|US|1.4|1998|r=2}}&nbsp;million in {{Inflation/year|US}}), under the agreement that Dion would wear it two nights later at the [[70th Academy Awards|1998 Academy Awards]] ceremony. The necklace has not been made available for public viewing.{{citation needed|date=June 2025}} ==پيداوار== ==ساؤنڊ ٽريڪ== ==ريليز== ==استقبال== ==تعريف== ==ورثو ۽ ٻيهر ريليز== ==ٻين ميڊيا ۾ نمائندگي== ==Soundtrack== {{Main|Titanic: Music from the Motion Picture|l1 = ''Titanic: Music from the Motion Picture''|Back to Titanic|l2 = ''Back to Titanic''}} Cameron wrote ''Titanic'' while listening to the work of the Irish new-age musician [[Enya]].<ref>{{Cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1998-jan-15-ca-8361-story.html|title=Soundtrack to 'Titanic' Rises to No. 1|work=[[Los Angeles Times]]|access-date=June 17, 2019|language=en-US|archive-date=October 21, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021073533/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1998-jan-15-ca-8361-story.html|url-status=live}}</ref> After Enya declined an invitation to compose for the film,<ref>{{cite web|url=https://newagemusic.guide/new-age-music-history/enya-said-no-titanic|title=When Enya Said No To Titanic|website=newagemusic.guide|date= April 21, 2017|access-date= December 9, 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/irelands-enya-on-how-life-by-the-sea-influenced-her-music-1458056146|title=Ireland's Enya on How Life by the Sea Influenced Her Music|work=[[The Wall Street Journal]]|access-date=June 17, 2019|language=en-US|archive-date=October 18, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201018025817/https://www.wsj.com/articles/irelands-enya-on-how-life-by-the-sea-influenced-her-music-1458056146|url-status=live}}</ref>{{Verify source|date=March 2026}} Cameron chose [[James Horner]]. The two had parted ways after a tumultuous working experience on ''[[Aliens (film)|Aliens]],''<ref>{{Cite news|url=https://www.royalalberthall.com/about-the-hall/news/2017/september/he-was-a-good-friend-and-he-was-very-funny-hollywood-director-james-cameron-on-working-with-titanic-avatar-and-aliens-composer-james-horner/|title='He was a good friend, and he was very funny': Hollywood director James Cameron on working with Titanic, Avatar and Aliens composer James Horner|work=[[Royal Albert Hall]]|access-date=June 17, 2019|language=en-US|archive-date=October 20, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020205231/https://www.royalalberthall.com/about-the-hall/news/2017/september/he-was-a-good-friend-and-he-was-very-funny-hollywood-director-james-cameron-on-working-with-titanic-avatar-and-aliens-composer-james-horner/|url-status=live}}</ref> but ''Titanic'' cemented a successful collaboration that lasted until Horner's death.<ref>{{Cite news|url=https://www.vulture.com/2015/06/james-cameron-remembers-working-with-james-horner.html|title=James Cameron Remembers Working With James Horner|work=[[Vulture (website)|Vulture]]|access-date=June 17, 2019|language=en-US|archive-date=October 20, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020040100/https://www.vulture.com/2015/06/james-cameron-remembers-working-with-james-horner.html|url-status=live}}</ref> For the vocals heard throughout the film, Horner chose the Norwegian singer [[Sissel Kyrkjebø]], commonly known as "Sissel". Horner knew Sissel from her album ''[[Innerst i sjelen (album)|Innerst i sjelen]]'', and particularly liked how she sang "[[Eg veit i himmerik ei borg]]" ("I Know in Heaven There Is a Castle"). He tried around 30 singers before choosing Sissel.<ref name="online.wsj.com">{{cite news|first=Earle|last=Hitchner|title=In Titanic's Wake: A Voice to Remember . . .|work=[[The Wall Street Journal]]|date=March 12, 1998|access-date=January 8, 2010|url=https://online.wsj.com/news/articles/SB889672431117893500?mg=reno64-wsj&url=http%3A%2F%2Fonline.wsj.com%2Farticle%2FSB889672431117893500.html|archive-date=December 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201043521/https://www.wsj.com/articles/SB889672431117893500|url-status=live}}</ref> Horner wrote the end theme, "[[My Heart Will Go On]]", in secret with [[Will Jennings]], because Cameron did not want any songs in the film.<ref name="Parisi">Parisi, p. 195</ref> [[Céline Dion]] agreed to record a demo at the persuasion of her husband [[René Angélil]]. Horner waited until Cameron was in an appropriate mood before presenting him with the song. After playing it several times, Cameron declared his approval, although worried that he would have been criticized for "going commercial at the end of the movie".<ref name="Parisi" /> Cameron also wanted to appease anxious studio executives and "saw that a hit song from his movie could only be a positive factor in guaranteeing its completion".<ref name="www.media-awareness.ca" /> The soundtrack was the best-selling album of 1998, with sales of over 27 million.<ref name="VHS" /> ==Release== ===Theatrical=== Distribution for ''Titanic'' was split between Paramount Pictures and 20th Century Fox; Paramount handling the domestic distribution, and Fox handling the foreign release.<ref name="Bart-2022" /> Both studios expected Cameron to complete it for release on July 2, 1997,<ref>{{cite news|last=Weinraub|first=Bernard|title=Hollywood Braces for Likely Delay Of 'Titanic'|url=https://www.nytimes.com/1997/04/21/movies/hollywood-braces-for-likely-delay-of-titanic.html|access-date=February 8, 2014|newspaper=[[The New York Times]]|date=April 21, 1997|archive-date=February 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210216221259/https://www.nytimes.com/1997/04/21/movies/hollywood-braces-for-likely-delay-of-titanic.html|url-status=live}}</ref> "to exploit the lucrative summer season ticket sales when blockbuster films usually do better".<ref name="www.media-awareness.ca" /> In April, Cameron said the special effects were too complicated and that releasing the film on that date would not be possible.<ref name="www.media-awareness.ca" /> The studios considered pushing it to late July or the first week of August, but [[Harrison Ford]], whose film ''[[Air Force One (film)|Air Force One]]'' was to be released on July 25, is reported to have informed Paramount, which had produced his lucrative ''[[Indiana Jones]]'' and ''[[Jack Ryan (franchise)|Jack Ryan]]'' franchises, that he would never work with them again if they released ''Titanic'' so close to his own film.<ref>{{Cite web |last=Drudge |first=Matt |date=May 21, 1997 |title=Drudge: Harrison Ford Holds Up the Titanic |url=https://www.wired.com/1997/05/drudge-harrison-ford-holds-up-the-titanic/ |access-date=July 9, 2023 |website=wired.com |archive-date=July 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230709060046/https://www.wired.com/1997/05/drudge-harrison-ford-holds-up-the-titanic/ |url-status=live }}</ref> On May 29, 1997, Paramount pushed back the release date to December 19, 1997.<ref name="Weinraub-1997">{{cite news|last=Weinraub|first=Bernard|title=As Problems Delay 'Titanic,' Hollywood Sighs in Relief|url=https://www.nytimes.com/1997/05/29/movies/as-problems-delay-titanic-hollywood-sighs-in-relief.html|access-date=April 30, 2023|newspaper=[[The New York Times]]|date=May 29, 1997|archive-date=February 12, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230212081342/https://www.nytimes.com/1997/05/29/movies/as-problems-delay-titanic-hollywood-sighs-in-relief.html|url-status=live}}</ref> The new release date would be shared by ''[[Tomorrow Never Dies]]'' and ''[[Mouse Hunt]]''.<ref>{{cite news |last=Hewitt |first=Chris |url=https://www.newspapers.com/article/syracuse-herald-journal-a-crop-of-holida/157123277/ |title=A crop of holiday movies |archive-url=https://web.archive.org/web/20241106202553/https://www.newspapers.com/article/syracuse-herald-journal-a-crop-of-holida/157123277/ |date=December 12, 1997 |access-date=November 6, 2024 |archive-date=November 6, 2024 |page=72 |work=Knight-Ridder Newspapers |publisher=[[Syracuse Herald-Journal]] |via=[[Newspapers.com]] |url-status=live}} {{Open access}}</ref> This led many to speculate that the film was not very well-done. A preview screening in [[Minneapolis]] on July 14 was received positively, and "[c]hatter on the internet was responsible for more favorable word of mouth about the [film]". This eventually led to more positive media coverage.<ref name="www.media-awareness.ca" /> Cameron refused to hold the [[world premiere]] in Los Angeles.<ref name="Feinberg-2023" /> Paramount disagreed with Cameron's decision, but Fox acquiesced and went ahead and held the premiere on November 1, 1997, at the [[Tokyo International Film Festival]],<ref>{{cite news|title=Big in Japan: ''Titanic''{{'s}} premiere|url=https://www.ew.com/ew/article/0,,290257,00.html|access-date=February 11, 2014|newspaper=[[Entertainment Weekly]]|date=November 14, 1997|archive-date=April 18, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120418021537/http://www.ew.com/ew/article/0,,290257,00.html|url-status=dead|accessdate=April 23, 2026|archivedate=April 18, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120418021537/http://www.ew.com/ew/article/0,,290257,00.html}}</ref><ref name="Feinberg-2023" /> where reaction was described as "tepid" by ''[[The New York Times]]''.<ref>{{cite news|last=Strom|first=Stephanie|title=Arts Abroad; Harrison Ford's Not in 'Titanic'? Well, No Matter!|url=https://www.nytimes.com/1997/11/04/movies/arts-abroad-harrison-ford-s-not-in-titanic-well-no-matter.html|access-date=February 11, 2014|newspaper=[[The New York Times]]|date=November 4, 1997|archive-date=February 11, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140211113547/http://www.nytimes.com/1997/11/04/movies/arts-abroad-harrison-ford-s-not-in-titanic-well-no-matter.html|url-status=live}}</ref> Positive reviews started to appear back in the United States; the official Hollywood premiere occurred on December 14, 1997, where "the big movie stars who attended the opening were enthusiastically gushing about the film to the world media".<ref name="www.media-awareness.ca" /> The film had a London premiere as a [[Royal Film Performance]] attended by [[Prince Charles]].<ref>{{Cite web |date=November 20, 1997 |title=Titanic: the Telegraph's original 1997 film review |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/11147220/Titanic-review.html |access-date=July 12, 2025 |website=The Telegraph |language=en |archive-date=September 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916062417/https://www.telegraph.co.uk/culture/film/11147220/Titanic-review.html |url-status=live }}</ref> ===Home media=== ''Titanic'' was released worldwide in [[widescreen]] and [[pan and scan]] formats on [[VHS]] on September 1, 1998.<ref name="www.amazon.com">Titanic [VHS] (1997). {{ISBN|0-7921-5171-2}}</ref> There are two separate cassettes on this release, as the film is divided into two parts.<ref>{{cite news |url=https://www.newspapers.com/article/newsday-suffolk-edition-sinking-feelin/157130171/ |title=Sinking Feeling of Love |date=September 4, 1998 |access-date=October 15, 2024 |page=151 |publisher=[[Newsday (Suffolk Edition)]] |via=[[Newspapers.com]] |archive-date=April 22, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250422100043/https://www.newspapers.com/article/newsday-suffolk-edition-sinking-feelin/157130171/ |url-status=live }}</ref> More than $50&nbsp;million was spent to market the home video release.<ref>{{cite web|first=Adam|last=Sandler|url=https://www.variety.com/article.asp?articleID=1117471669|archive-url=https://web.archive.org/web/19980610030915/http://www.variety.com/article.asp?articleID=1117471669|title='Titanic' sets sale|magazine=[[Variety (magazine)|Variety]]|archive-date=June 10, 1998|date=June 9, 1998|access-date=October 5, 2019}}</ref> Both VHS formats were also made available in a deluxe boxed gift set with a mounted filmstrip and six lithograph prints from the movie. In the first 3 months, the film sold 25&nbsp;million copies in North America with a total sales value of $500&nbsp;million, becoming the [[List of best-selling films in the United States#VHS|best selling live-action video]], beating ''[[Independence Day (1996 film)|Independence Day]]''.<ref name=VHS>{{cite magazine|title='Titanic' tide tumbles o'seas video records|magazine=[[Variety (magazine)|Variety]]|date=January 11, 1999|page=7|first=Marc|last=Graser}}</ref> In that time, it sold 58&nbsp;million copies worldwide, outselling ''[[The Lion King]]'' for a total worldwide revenue of $995&nbsp;million.<ref name=VHS/> By March 2005, ''Titanic'' had sold 8&nbsp;million [[DVD]] and 59&nbsp;million VHS units.<ref>{{cite web|first=Jessica|last=Wolf|url=http://www.hive4media.com/news/html/breaking_article.cfm?article_id=7290|archive-url=https://web.archive.org/web/20050318182746/http://www.hive4media.com/news/html/breaking_article.cfm?article_id=7290|title=Titanic' Resurfaces for Special Edition DVD|website=[[Hive4media.com]]|archive-date=March 18, 2005|date=March 16, 2005|access-date=September 28, 2019|url-status=live}}</ref> In the United Kingdom, it sold 1.1&nbsp;million copies on its first day of release, making it the country's fastest-selling home video release. It held this record until May 2002, when ''[[Harry Potter and the Philosopher's Stone (film)|Harry Potter and the Sorcerer's Stone]]'' sold 1.2&nbsp;million home video units on its first day.<ref>{{Cite news |date=May 13, 2002 |title=Potter breaks another UK record |publisher=BBC |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/1984071.stm |access-date=August 23, 2022 |archive-date=August 23, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220823154618/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1984071.stm |url-status=live }}</ref> ''Titanic'' remained the fastest-selling DVD in the United Kingdom until ''[[Mamma Mia! (film)|Mamma Mia!]]'' took it in 2008.<ref>{{cite web|url=https://www.screendaily.com/mamma-mia-the-movie-is-fastest-selling-uk-dvd-ever/4042138.article|title=Mamma Mia! - The Movie is fastest selling UK DVD ever}}</ref> Within the first week of release, ''Titanic'' quickly beat ''[[The Full Monty]]'', selling a total of 1.8&nbsp;million home video copies.<ref>{{Cite news |date=October 26, 1998 |title=Titanic steams past video sales record |publisher=BBC |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/201604.stm |access-date=August 23, 2022 |archive-date=August 23, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220823154455/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/201604.stm |url-status=live }}</ref> [[NBC]] acquired the US television broadcast rights for $30 million, which was considered a bargain.<ref name="VHS" /> A DVD version was released on August 31, 1999, in a widescreen-only (non-[[anamorphic]]) single-disc edition with no special features other than a [[theatrical trailer]]. Cameron stated at the time that he intended to release a special edition with extra features later. This release became the best-selling DVD of 1999 and early 2000, becoming the first DVD ever to sell one million copies.<ref name="www.usatoday.com">{{cite news|first=Thomas K|last=Arnold|title=Special editions go full steam ahead|work=[[USA Today]]|date=March 28, 2005|access-date=January 19, 2010|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/movies/news/2005-03-28-dvd-special-editions_x.htm|archive-date=January 25, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125102914/https://usatoday30.usatoday.com/life/movies/news/2005-03-28-dvd-special-editions_x.htm|url-status=live}}</ref> At the time, less than 5% of all U.S. homes had a DVD player. "When we released the original ''Titanic'' DVD, the industry was much smaller, and bonus features were not the standard they are now," said Meagan Burrows, Paramount's president of domestic home entertainment, which made the DVD performance even more impressive.<ref name="www.usatoday.com" /> ''Titanic'' was re-released to DVD on October 25, 2005, when a three-disc ''Special Collector's Edition'' was made available in the United States and Canada. This edition contained a newly restored transfer, a 6.1 [[DTS (company)|DTS-ES Discrete]] surround sound mix and various special features. In [[PAL]] regions, two-disc and four-disc variants were released, marketed as the ''Special Edition'' and ''Deluxe Collector's Edition'' respectively. They were released in the United Kingdom on November 7, 2005. A limited 5-disc ''Deluxe Limited Edition'' was also only released in the United Kingdom with only 10,000 copies manufactured. The fifth disc contains Cameron's documentary ''[[Ghosts of the Abyss]]'', which was distributed by [[Walt Disney Pictures]]. Unlike the individual release of ''Ghosts of the Abyss'', which contained two discs, only the first disc was included in the set.<ref name="www.dvdactive.com" /> In 2007, for the film's tenth anniversary, a ''10th Anniversary Edition'' was released on DVD, which consists of the first two discs from the three-disc 2005 set containing the movie and the special features on those discs.<ref>Rich, Jamie S. (December 26, 2007). [https://www.dvdtalk.com/reviews/31834/titanic-10th-anniversary-edition/ "Titanic - 10th Anniversary Edition."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201109141427/https://www.dvdtalk.com/reviews/31834/titanic-10th-anniversary-edition/ |date=November 9, 2020 }} ''DVDTalk.com''. Retrieved December 3, 2020.</ref> ''Titanic'' was released by [[Paramount Home Entertainment]] on [[Blu-ray]] and [[Blu-ray 3D]] on September 10, 2012.<ref>{{cite web|url=https://www.the-numbers.com/movie/Titanic#tab=video-sales|title=Titanic (1997) – Financial Information|access-date=April 16, 2020|archive-date=December 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201044247/https://www.the-numbers.com/movie/Titanic-(1997)#tab=video-sales|url-status=live}}</ref> The 3D presentation is split over two discs and is also [[THX]]-certified. Special features on another disc included many of those featured on the 2005 ''Special Collector's Edition'' DVD along with two new documentaries titled "Reflections on Titanic" and "Titanic: The Final Word with James Cameron".<ref>{{cite web |title=Titanic Blu-ray, Blu-ray 3D, and DVD Press Release - DVDizzy.com |url=https://www.dvdizzy.com/titanic-pressrelease-0914.html |website=DVDizzy.com |access-date=August 23, 2022 |date=June 1, 2012 |archive-date=August 23, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220823135907/https://www.dvdizzy.com/titanic-pressrelease-0914.html |url-status=live }}</ref> The latter aired on [[National Geographic (American TV channel)|National Geographic]] on April 9, 2012, and was executively produced by Cameron.<ref>{{cite web |title=National Geographic Channel's Titanic: The Final Word with James Cameron Makes Ratings Splash Leading to 100th Anniversary of Titanic's Sinking |url=https://www.prnewswire.com/news-releases/national-geographic-channels-titanic-the-final-word-with-james-cameron-makes-ratings-splash-leading-to-100th-anniversary-of-titanics-sinking-146696065.html |website=PR Newswire |access-date=August 23, 2022 |language=en |date=April 9, 2012 |archive-date=August 23, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220823142657/https://www.prnewswire.com/news-releases/national-geographic-channels-titanic-the-final-word-with-james-cameron-makes-ratings-splash-leading-to-100th-anniversary-of-titanics-sinking-146696065.html |url-status=live }}</ref> A [[4K resolution|4K]] release was released on December 5, 2023, on both digital and [[Ultra HD Blu-ray]].<ref>{{Cite web |last=Faulkner |first=Cameron |date=October 16, 2023 |title=The prettiest version of Titanic is coming on Dec. 5 |url=https://www.polygon.com/deals/23919518/titanic-4k-blu-ray-pre-order-buy |access-date=November 5, 2023 |website=Polygon |language=en-US |archive-date=November 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105111212/https://www.polygon.com/deals/23919518/titanic-4k-blu-ray-pre-order-buy |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Nash |first=Anthony |date=October 17, 2023 |title=Titanic 4K Blu-ray Release Date Set, Limited Edition Box Set Announced |url=https://www.comingsoon.net/movies/news/1370053-titanic-4k-blu-ray-release-date-set-limited-edition-box-set-announced |access-date=November 5, 2023 |website=ComingSoon.net - Movie Trailers, TV & Streaming News, and More |language=en-US |archive-date=November 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105111213/https://www.comingsoon.net/movies/news/1370053-titanic-4k-blu-ray-release-date-set-limited-edition-box-set-announced |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Hunt |first=Bill |date=March 4, 2023 |title=It's official: Paramount sets James Cameron's TITANIC (1997) for 4K Ultra HD & 4K Collector's Edition on 12/5! |url=https://thedigitalbits.com/columns/my-two-cents/101723-0900 |access-date=November 5, 2023 |website=thedigitalbits.com |language=en-gb |archive-date=November 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105112715/https://thedigitalbits.com/columns/my-two-cents/101723-0900 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Archer |first=John |date=November 15, 2023 |title=Disney Reveals Full Details Of 'Aliens', 'The Abyss', 'True Lies' And 'Titanic' 4K Blu-Ray Releases |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/sites/johnarcher/2023/11/15/disney-reveals-full-details-of-aliens-the-abyss-true-lies-and-titanic-4k-blu-ray-releases/?sh=26de93527eb9 |access-date=November 16, 2023 |archive-date=November 16, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116052037/https://www.forbes.com/sites/johnarcher/2023/11/15/disney-reveals-full-details-of-aliens-the-abyss-true-lies-and-titanic-4k-blu-ray-releases/?sh=26de93527eb9 |url-status=live }}</ref> After being on the [[Amazon Prime Video]] streaming service in the U.S. in April 2023, ''Titanic'' became available on [[Netflix]] in July 2023 shortly after the [[Titan submersible implosion]].<ref>{{Cite web |title=New Amazon Prime Video Shows and Movies (April 2023) |url=https://www.tvguide.com/news/new-amazon-prime-video-shows-and-movies-april-2023/ |access-date=January 18, 2025 |website=TVGuide.com |language=en |archive-date=January 18, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250118230041/https://www.tvguide.com/news/new-amazon-prime-video-shows-and-movies-april-2023/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Hibberd |first=James |date=June 26, 2023 |title='Titanic' Returning to Netflix, Some Say Too Soon After Titan Sub Tragedy |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/titanic-returning-netflix-critics-titan-tragedy-1235523949/ |access-date=January 18, 2025 |website=The Hollywood Reporter |language=en-US |archive-date=January 18, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250118230041/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/titanic-returning-netflix-critics-titan-tragedy-1235523949/ |url-status=live }}</ref> It became available on [[Paramount+]] in October 2023<ref>{{Cite web |last=Richard |first=Nate |date=September 28, 2023 |title=What's New on Paramount+ in October 2023 |url=https://collider.com/new-on-paramount-plus-october-2023/ |access-date=January 18, 2025 |website=Collider |language=en |archive-date=January 26, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250126012205/https://collider.com/new-on-paramount-plus-october-2023/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite AV media |url=https://www.paramountplus.com/movies/video/GjggIcNk2C1sYQ_JG6j5LoKa7hxsQOzw/ |title=Watch Titanic Full Movie Online - Try for Free |language=en |access-date=January 18, 2025 |via=www.paramountplus.com |archive-date=January 18, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250118230042/https://www.paramountplus.com/movies/video/GjggIcNk2C1sYQ_JG6j5LoKa7hxsQOzw/ |url-status=live }}</ref> and on Prime Video for a period starting in April 2024 and April 2025.<ref>{{Cite web |title=New Amazon Prime Video and Freevee Shows and Movies in April 2024 |url=https://www.tvguide.com/news/new-amazon-prime-video-shows-movies-april-2024/ |access-date=January 18, 2025 |website=TVGuide.com |language=en |archive-date=January 18, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250118230041/https://www.tvguide.com/news/new-amazon-prime-video-shows-movies-april-2024/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Larryg |date=June 1, 2024 |title=Expiring Titles on Amazon Prime: Expiring Titles June 2024 - July 2024 |url=https://expiringtitlesonamazonprime.blogspot.com/2024/06/expiring-titles-june-2024.html |access-date=January 18, 2025 |website=Expiring Titles on Amazon Prime |archive-date=January 18, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250118230041/https://expiringtitlesonamazonprime.blogspot.com/2024/06/expiring-titles-june-2024.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=New Amazon Prime Video Shows and Movies in April 2025 |url=https://www.tvguide.com/news/new-on-amazon-prime-video/ |access-date=April 12, 2025 |website=TVGuide.com |language=en |archive-date=April 1, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250401164603/https://www.tvguide.com/news/new-on-amazon-prime-video/ |url-status=live }}</ref> It was announced as coming to [[Hulu]] in February 2025.<ref>{{Cite web |last=Khosla |first=Proma |date=January 16, 2025 |title=Everything Coming to Hulu and Disney in February 2025 |url=https://www.indiewire.com/features/general/whats-coming-hulu-and-disney-february-2025-1235085826/ |access-date=January 18, 2025 |website=IndieWire |language=en-US |archive-date=January 18, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250118225103/https://www.indiewire.com/features/general/whats-coming-hulu-and-disney-february-2025-1235085826/ |url-status=live }}</ref> It was available on the [[Free ad-supported streaming television|free ad-supported streaming]] service [[10Play|Pluto TV]] in June 2023.<ref>{{Cite web |last=Spangler |first=Todd |date=June 1, 2023 |title=Pluto TV Adding 200-Plus Free Movies This Summer, Including Indiana Jones and Mission: Impossible Films, 'Titanic,' 'Forrest Gump' and More |url=https://variety.com/2023/digital/news/pluto-tv-free-streaming-movies-indiana-jones-mission-impossible-titanic-1235630197/ |access-date=January 18, 2025 |website=Variety |language=en-US |archive-date=January 18, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250118230041/https://variety.com/2023/digital/news/pluto-tv-free-streaming-movies-indiana-jones-mission-impossible-titanic-1235630197/ |url-status=live }}</ref> ==Reception== ===Box office=== Including revenue from the 2012, 2017 and 2023 reissues, ''Titanic'' earned $674.3&nbsp;million in North America and $1.590&nbsp;billion in other countries, for a worldwide total of $2.264&nbsp;billion.<ref name="BoxOfficeBOM">*Pre-2020 releases: {{cite web |title=Titanic (1997) |website=[[Box Office Mojo]] |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0120338/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20191027003338/https://www.boxofficemojo.com/title/tt0120338/ |archive-date=October 27, 2019 |quote=Worldwide: $2,187,463,944; Original release: $1,843,221,532; 2012 3D Release: $343,550,770; 2017 Re-release: $691,642 }} * 2020 Re-release: {{cite web |title=Titanic (2020 Re-release) |website=Box Office Mojo |url=https://www.boxofficemojo.com/releasegroup/gr2694926853/ |quote=2020 Re-release: $71,352 |access-date=February 20, 2023 |archive-date=March 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230305215849/https://www.boxofficemojo.com/releasegroup/gr2694926853/ |url-status=live }} * 2023 Re-release: {{cite web |title=Titanic (25 Year Anniversary) |website=Box Office Mojo |url=https://www.boxofficemojo.com/releasegroup/gr3800912389/ |quote=2023 Re-release: $70,157,472 |access-date=February 20, 2023 |archive-date=February 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230227203751/https://www.boxofficemojo.com/releasegroup/gr3800912389/ |url-status=live }}</ref> It became the [[highest-grossing film of all time worldwide]] in 1998, beating ''[[Jurassic Park]]'' (1993).<ref>{{cite news |url=https://www.newspapers.com/clip/108108407/its-a-titanic-hit/ |title=It's a Titanic hit |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822192638/https://www.newspapers.com/clip/108108407/its-a-titanic-hit/ |date=February 25, 1998 |access-date=August 22, 2022 |archive-date=August 22, 2022 |page=37 |publisher=[[The Tampa Tribune]] |via=[[Newspapers.com]] |url-status=live}} {{Open access}}</ref> The film remained so for twelve years, until ''[[Avatar (2009 film)|Avatar]]'' (2009), also written and directed by Cameron, surpassed it in 2010.<ref name="newsday">{{cite news|title=Cameron does it again as 'Avatar' surpasses 'Titanic'|work=[[Newsday]]|date=February 3, 2010|access-date=October 26, 2010|url=http://www.newsday.com/entertainment/movies/cameron-does-it-again-as-avatar-surpasses-titanic-1.1741190|archive-date=October 23, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201023000450/https://www.newsday.com/entertainment/movies/cameron-does-it-again-as-avatar-surpasses-titanic-1.1741190|url-status=live}}</ref> It would hold the record for being Paramount's highest-grossing film domestically until it was dethroned by ''[[Top Gun: Maverick]]'' (2022) twenty-five years later.<ref>{{Cite news |last=Rubin |first=Rebecca |date=August 27, 2022 |title='Top Gun: Maverick' Passes 'Titanic' as Seventh-Highest Grossing Release in Domestic Box Office History |work=[[Variety (magazine)|Variety]] |url=https://variety.com/2022/film/box-office/top-gun-maverick-titanic-box-office-record-1235330544/ |access-date=October 12, 2022 |archive-date=October 8, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221008131844/https://variety.com/2022/film/box-office/top-gun-maverick-titanic-box-office-record-1235330544/ |url-status=live }}</ref> On March 1, 1998,<ref>{{cite book|author=Paula Parisi|title=Titanic and the Making of James Cameron|publisher=[[HarperCollins]]|isbn=978-1-55704-364-1|year=1998|url=https://books.google.com/books?id=7A9ws0inw4YC&q=march+1998+titanic+billion&pg=PA223|access-date=October 29, 2020|archive-date=January 25, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125221531/https://books.google.com/books?id=7A9ws0inw4YC&q=march+1998+titanic+billion&pg=PA223|url-status=live}}</ref> it became the first film to earn more than $1&nbsp;billion worldwide<ref>{{cite news|title=Titanic sinks competitors without a trace|work=BBC News|date=February 25, 1998|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/59913.stm|access-date=February 19, 2007|archive-date=January 11, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111025643/http://news.bbc.co.uk/2/hi/59913.stm|url-status=live}}</ref> and on the weekend April 13–15, 2012—a century after the original vessel's foundering, ''Titanic'' became the second film to cross the $2&nbsp;billion threshold during its 3D re-release.<ref>{{cite news|title=Titanic becomes second ever film to take $2&nbsp;billion|work=[[The Daily Telegraph]]|url=https://www.telegraph.co.uk/history/titanic-anniversary/9206367/Titanic-becomes-second-ever-film-to-take-2-billion.html|access-date=April 16, 2012|date=April 16, 2012|location=London|archive-date=April 16, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120416223817/http://www.telegraph.co.uk/history/titanic-anniversary/9206367/Titanic-becomes-second-ever-film-to-take-2-billion.html}}</ref> [[Box Office Mojo]] estimates that ''Titanic'' is the [[List of highest-grossing films in Canada and the United States|fifth-highest-grossing film]] of all time in North America when adjusting for ticket price inflation.<ref>{{cite web|access-date=June 16, 2018|url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/adjusted.htm|title=All Time Box Office Adjusted for Ticket Price Inflation|website=Box Office Mojo|archive-date=April 7, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190407023310/https://www.boxofficemojo.com/alltime/adjusted.htm|url-status=live}}</ref> The site also estimates that the film sold over 128&nbsp;million tickets in the US in its initial theatrical run.<ref>{{cite web|access-date=May 31, 2016|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=titanic.htm&adjust_yr=1&p=.htm|title=Titanic (1997)|website=Box Office Mojo|archive-date=June 29, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190629115730/https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=titanic.htm&adjust_yr=1&p=.htm|url-status=live}}</ref> ''Titanic'' was the first foreign-language film to succeed in India, which claims to have the largest movie-going audience in the world.<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/1998/04/26/movies/why-titanic-conquered-the-world-new-delhi.html|title=Why 'Titanic' Conquered the World; New Delhi|date=April 28, 1998|last=Burns|first=John F.|access-date=May 20, 2018|work=[[New York Times]]|archive-date=May 21, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180521030224/https://www.nytimes.com/1998/04/26/movies/why-titanic-conquered-the-world-new-delhi.html|url-status=live}}</ref> A ''[[Hindustan Times]]'' report attributes this to its similarities and shared themes with most [[Bollywood]] films.<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/more-lifestyle/to-titanic-the-most-bollywood-hollywood-movie-ever-made/story-LkO22T5Pa5Hl2rh6MKFX2H.html|title=To Titanic, the most Bollywood Hollywood movie ever made|date=December 24, 2017|last=Sharma|first=Sanjukta|access-date=May 20, 2018|work=[[Hindustan Times]]|archive-date=December 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201043734/https://www.hindustantimes.com/more-lifestyle/to-titanic-the-most-bollywood-hollywood-movie-ever-made/story-LkO22T5Pa5Hl2rh6MKFX2H.html|url-status=live}}</ref> ====Initial theatrical run==== ''Titanic'' received steady attendance after opening in North America on Friday, December 19, 1997. By the end of the weekend, theaters were beginning to sell out. The film earned $8,658,814 on its opening day and $28,638,131 over the opening weekend from 2,674 theaters,<ref>{{Cite news |last=Hindes |first=Andrew |date=December 22, 1997 |title=Sunday punch for 'Titanic' |work=[[Variety (magazine)|Variety]] |url=https://variety.com/1997/film/news/sunday-punch-for-titanic-111805657/ |access-date=February 6, 2026 }}</ref> averaging to about $10,710 per venue, and ranking number one at the box office, ahead of ''[[Mouse Hunt]]'', ''[[Scream 2]]'' and ''[[Tomorrow Never Dies]]''. It would go on to break ''[[The Godfather Part III]]''{{'}}s record for having the highest Christmas Day gross, generating a total of $9.2&nbsp;million.<ref>{{Cite news |last=Hindes |first=Andrew |date=December 27, 1997 |title=Ship-shape Christmas B.O. booms |work=[[Variety (magazine)|Variety]] |url=https://variety.com/1997/film/news/ship-shape-christmas-b-o-booms-111817463/ |access-date=February 6, 2026 }}</ref> For its second weekend, the film made $35.6&nbsp;million, making it the biggest December weekend gross, replacing ''Scream 2''.<ref>{{cite news |last=Wilson |first=Jeff |url=https://www.newspapers.com/clip/102407881/scream-2-losing-its-voice-at-box/ |title='Scream 2' losing its voice at box office |archive-url=https://web.archive.org/web/20220613024916/https://www.newspapers.com/clip/102407881/scream-2-losing-its-voice-at-box/ |date=December 30, 1997 |access-date=June 13, 2022 |archive-date=June 13, 2022 |page=8 |work=Associated Press Writer |publisher=[[Lebanon Daily News|The Daily News]] |via=[[Newspapers.com]] |url-status=live}} {{Open access}}</ref> By New Year's Day, ''Titanic'' had made over $120&nbsp;million, had increased in popularity and theaters continued to sell out. In just 44 days, it became the fastest film to approach the $300&nbsp;million mark at the domestic box office, surpassing the former record held by ''Jurassic Park'', which took 67 days to do so.<ref>{{cite news |url=https://www.newspapers.com/clip/98884224/titanic-passes-300-million/ |title=Titanic passes $300 million |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407171627/https://www.newspapers.com/clip/98884224/titanic-passes-300-million/ |date=February 2, 1998 |access-date=April 7, 2022 |archive-date=April 7, 2022 |page=8 |publisher=[[North Adams Transcript]] |via=[[Newspapers.com]] |url-status=live}} {{Open access}}</ref> ''Titanic'' would hold this record until 1999 when it was taken by ''[[Star Wars: Episode I – The Phantom Menace]]''.<ref>{{cite news |url=https://www.newspapers.com/clip/98512306/phantom-menace-pulls-another-fast-one/ |title='Phantom Menace' pulls another fast one |archive-url=https://web.archive.org/web/20220328165058/https://www.newspapers.com/clip/98512306/phantom-menace-pulls-another-fast-one/ |date=June 20, 1999 |access-date=March 28, 2022 |archive-date=March 28, 2022 |page=33 |publisher=[[Quad-City Times]] |via=[[Newspapers.com]] |url-status=live}} {{Open access}}</ref> Additionally, the film reached the $400&nbsp;million mark within 66 days, which was the fastest at the time, a record matched by ''[[Spider-Man (2002 film)|Spider-Man]]'' in 2002.<ref>{{cite web |date=July 8, 2002 |title='Spider-Man' Ties 'Titanic' $400 Million Record |url=https://www.boxofficemojo.com/article/ed611582980/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312204639/https://www.boxofficemojo.com/article/ed611582980/ |archive-date=March 12, 2022 |access-date=March 12, 2022 |website=[[Box Office Mojo]]}}</ref> Both films were surpassed in 2004 by ''[[Shrek 2]]''.<ref>{{Cite news |last=Hernandez |first=Greg |date=July 3, 2004 |title='Shrek 2' setting box office marks |page=41 |work=The Los Angeles Daily News |publisher=[[Casper Star-Tribune]] |url=https://www.newspapers.com/clip/98515138/shrek-2-setting-box-office-marks/ |url-status=live |access-date=March 28, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220328174500/https://www.newspapers.com/clip/98515138/shrek-2-setting-box-office-marks/ |archive-date=March 28, 2022 |via=[[Newspapers.com]]}} {{Open access}}</ref> ''Titanic''{{'}}s highest-grossing day was Saturday, February 14, 1998, on which it earned $13,048,711, more than eight weeks after its North American debut.<ref>{{cite web |title=Titanic (1997) – Daily Box Office Results |website=[[Box Office Mojo]] |url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?page=daily&id=titanic.htm |access-date=April 17, 2012 |archive-date=November 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124110513/https://www.boxofficemojo.com/release/rl3698624001/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Titanic (1997) – Weekend Box Office Results |website=[[Box Office Mojo]] |url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?page=weekend&id=titanic.htm |access-date=April 17, 2012 |archive-date=October 18, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018120301/https://www.boxofficemojo.com/release/rl3698624001/weekend/ |url-status=live }}</ref> On March 14, it surpassed ''[[Star Wars (film)|Star Wars]]'' as the highest-grossing film ever in North America.<ref>{{Cite web |date=March 16, 1998 |title='Titanic' Refuses to Sink, Passes 'Star Wars' as Top Moneymaker |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1998-mar-16-me-29454-story.html |access-date=January 17, 2023 |website=Los Angeles Times |language=en-US |archive-date=January 17, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117190451/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1998-mar-16-me-29454-story.html |url-status=live }}</ref> It stayed at number one for 15 consecutive weeks in North America, a record for any film.<ref name="BOxofficemojo.com">{{cite web|title=BEST RANKING MOVIES by Weekend Rank, 1982–present|website=Box Office Mojo|access-date=January 19, 2010|url=https://boxofficemojo.com/alltime/weekends/bestranked.htm?page=WKNDSCAT1&p=.htm|archive-date=November 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201124115906/https://www.boxofficemojo.com/chart/top_opening_holiday_weekends/|url-status=live}}</ref> By April 1998, the film's number one spot was overtaken by ''[[Lost in Space (film)|Lost in Space]]''.<ref>{{cite news |url=https://www.newspapers.com/clip/107889012/titanic-had-lost-its-space/ |title='Titanic' had lost its space |archive-url=https://web.archive.org/web/20220819132405/https://www.newspapers.com/clip/107889012/titanic-had-lost-its-space/ |date=April 8, 1998 |access-date=August 19, 2022 |archive-date=August 19, 2022 |page=44 |publisher=[[The Philadelphia Inquirer]] |via=[[Newspapers.com]] |url-status=live}} {{Open access}}</ref> It stayed in theaters in North America for almost 10 months before finally closing on Thursday, October 1, 1998, with a final domestic gross of $600,788,188,<ref>{{cite web |title=Titanic (1997) – Release Summary |website=[[Box Office Mojo]] |url=https://boxofficemojo.com/movies/?page=releases&id=titanic.htm |access-date=April 17, 2012 |archive-date=July 7, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190707114915/https://www.boxofficemojo.com/movies/?page=releases&id=titanic.htm |url-status=live }}</ref> equivalent to ${{Inflation|US|600.8|1997|r=1}}&nbsp;million in {{Inflation/year|US}}{{Inflation-fn|US}}. Outside North America, the film made double its North American gross, generating $1,242,413,080<ref>{{cite web |title=Titanic (1997) – Overseas Total |website=[[Box Office Mojo]] |url=https://boxofficemojo.com/movies/?page=intl&country=00&id=titanic.htm |access-date=April 17, 2012 |archive-date=October 18, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018120316/https://www.boxofficemojo.com/releasegroup/gr4195045893/ |url-status=live }}</ref> and accumulating a grand total of $1,843,201,268 worldwide from its initial theatrical run.<ref>{{cite news |title=The Billion Dollar film club |work=[[The Daily Telegraph]] |date=August 1, 2012 |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/harry-potter/8674770/The-Billion-Dollar-film-club.html |access-date=April 16, 2012 |location=London |archive-date=December 1, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201201043625/https://www.telegraph.co.uk/culture/harry-potter/8674770/The-Billion-Dollar-film-club.html |url-status=live }}</ref> ====Commercial analysis==== Various film critics predicted ''Titanic'' would be a [[Box office bomb|major commercial failure]], especially since it was the most expensive film ever made at the time.<ref name="entertainment.timesonline.co.uk" /><ref name="Bbc.co.uk">{{cite news | first=Jason | last=Davis | title=Love story that won the heart of the Academy: The love story that stole the world's hearts | work=BBC News | access-date=September 11, 2007 | url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/special_report/1998/03/98/oscars/69009.stm | date=March 24, 1998 | archive-date=December 1, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201201043739/http://news.bbc.co.uk/2/hi/special_report/1998/03/98/oscars/69009.stm | url-status=live }}</ref><ref name="www.guardian.co.uk">{{cite news|first=David|last=Thomson|title=Titanic achievement at the box office|work=[[The Guardian]]|date=December 10, 2007|access-date=January 8, 2010|url=https://www.theguardian.com/film/filmblog/2007/dec/10/titanicachievementatthebox|location=London|archive-date=December 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201043744/https://www.theguardian.com/film/filmblog/2007/dec/10/titanicachievementatthebox|url-status=live}}</ref><ref name="www.dvdactive.com">{{cite web|first=Benjamin|last=Willcock|title=Benjamin Willcock takes a look at the long-awaited special edition of Titanic|publisher=dvdactive.com|access-date=January 19, 2010|url=http://www.dvdactive.com/reviews/dvd/titanic-special-edition-2-disc.html|archive-date=October 10, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081010114337/http://www.dvdactive.com/reviews/dvd/titanic-special-edition-2-disc.html}}</ref> When it was shown to the press in late 1997, "it was with massive forebodings", since the "people in charge of the screenings believed they were on the verge of losing their jobs – because of this great [[Albatross (metaphor)|albatross]] of a picture on which, finally, two studios had to combine to share the great load of its making".<ref name="www.guardian.co.uk" /> Cameron also thought he was "headed for disaster" at one point during filming. "We labored the last six months on ''Titanic'' in the absolute knowledge that the studio would lose $100&nbsp;million. It was a certainty."<ref name="entertainment.timesonline.co.uk" /> As the film neared release, "particular venom was spat at Cameron for what was seen as his hubris and monumental extravagance". A critic for the ''[[Los Angeles Times]]'' wrote that "Cameron's overweening pride has come close to capsizing this project" and that the film was "a hackneyed, completely derivative copy of old Hollywood romances".<ref name="entertainment.timesonline.co.uk" /> {{Quote box | salign = center | width = 250px | align = right | quote = It's hard to forget the director on the stage of the [[Shrine Auditorium]] in LA, exultant, pumping a golden Oscar statuette into the air and shouting: "I'm the king of the world!" As everyone knew, that was the most famous line in ''Titanic'', exclaimed by Leonardo DiCaprio's character as he leaned into the wind on the prow of the doomed vessel. Cameron's incantation of the line was a giant "eff off", in front of a television audience approaching a billion, to all the naysayers, especially those sitting right in front of him. | source = —Christopher Goodwin of ''[[The Times]]'' on Cameron's response to ''Titanic''{{'s}} criticism<ref name="entertainment.timesonline.co.uk" /> }} ''Titanic'' was playing on 3,200 screens ten weeks after it opened,<ref name="www.guardian.co.uk" /> and out of its fifteen straight weeks on top of the charts, jumped 43% in total sales in its ninth week of release. It earned over $20 million for each of its first 10 weekends,<ref name="www.mtv.com">{{cite news|first=Eric|last=Ditzian|title=Will 'Avatar' Top James Cameron's 'Titanic' Box-Office Record?|publisher=MTV|date=January 4, 2010|access-date=January 8, 2010|url=http://www.mtv.com/movies/news/articles/1628991/story.jhtml|archive-date=December 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201043754/http://www.mtv.com/news/movies/|url-status=dead|accessdate=April 23, 2026|archivedate=January 9, 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100109070153/http://www.mtv.com/movies/news/articles/1628991/story.jhtml}}</ref> and after 14 weeks was still bringing in more than $1 million on weekdays.<ref name="www.guardian.co.uk" /> 20th Century Fox estimated that seven percent of American teenage girls had seen ''Titanic'' twice by its fifth week.<ref name="busch19980306">{{cite magazine | url=https://ew.com/article/1998/03/06/leonardo-dicaprio-robbed-titanic-nomination/ | title=Was Leonardo Robbed? | magazine=Entertainment Weekly | date=March 6, 1998 | access-date=November 23, 2013 | author=Busch, Anita M. | archive-date=November 9, 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141109162757/http://www.ew.com/ew/article/0,,282088,00.html | url-status=live }}</ref> Although young women who saw the film several times and subsequently caused "[[Leo-Mania]]" were often credited for taking it to its all-time box office record,<ref name="www.people.com">{{cite news|first=Anne-Marie|last=O'Neill|title=Riding the Wave|work=[[People (American magazine)|People]]|date=January 26, 1998|access-date=January 8, 2010|url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20124329,00.html|archive-date=October 18, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201018120500/https://people.com/archive/cover-story-riding-the-wave-vol-49-no-3/|url-status=live}}</ref> other reports have attributed the success to positive [[word of mouth]] and repeat viewership due to the love story combined with the ground-breaking special effects.<ref name="www.mtv.com" /><ref name="www.rottentomatoes.com">{{Cite Rotten Tomatoes|title=Titanic (1997)|id=titanic|type=m|access-date=March 20, 2024}}</ref> ''[[The Hollywood Reporter]]'' estimated that after a combined production and promotion cost of $487&nbsp;million, ''Titanic'' turned a net profit of $1.4&nbsp;billion, with a modern profit of as much as $4&nbsp;billion after ancillary sources.<ref name="THRprofit">{{cite web|access-date=April 26, 2020|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/what-is-profitable-movie-ever-1269879|title=What Is the Most Profitable Movie Ever?|website=[[The Hollywood Reporter]]|date=January 18, 2020|author=Stephen Galloway|archive-date=November 16, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201116040628/https://www.hollywoodreporter.com/news/what-is-profitable-movie-ever-1269879|url-status=live}}</ref> ''Titanic''{{'}}s impact on men has also been especially credited.<ref name="MSNBC">{{cite news|first=Ian|last=Hodder|title=Sniff, sniff{{nbsp}}... 7 movies that make guys cry|publisher=[[NBC News]]|date=March 6, 2007|access-date=January 8, 2010|url=http://www.today.com/id/17474383/|archive-date=April 19, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160419193835/http://www.today.com/id/17474383/|url-status=live}}</ref><ref name="Finlo Rohrer">{{cite news|last=Rohrer|first=Finlo|title=A new type of tear-jerker|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-10636511|date=July 16, 2010|access-date=August 5, 2010|quote=Over the years misty eyes have been generated by the death of Bambi's mother, the killing of the kestrel in Kes, the ending of Titanic, or Jenny's death in Love Story.|archive-date=December 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201043822/https://www.bbc.co.uk/news/magazine-10636511|url-status=live}}</ref><ref name="Meslow">{{cite magazine|first=Scott|last=Meslow|title=Boys Can Love 'Titanic,' Too|magazine=[[The Atlantic]]|date=April 6, 2012|access-date=October 22, 2015|url=https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2012/04/boys-can-love-titanic-too/255532/|archive-date=December 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201043825/https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2012/04/boys-can-love-titanic-too/255532/|url-status=live}}</ref> It is considered one of the films that make men cry,<ref name="MSNBC" /><ref name="Finlo Rohrer" /> with [[MSNBC]]'s Ian Hodder stating that men admire Jack's sense of adventure and his ambitious behavior to win over Rose, which contributes to their emotional attachment to Jack.<ref name="MSNBC" /> This was parodied in the 2009 film ''[[Zombieland]]'', where character Tallahassee ([[Woody Harrelson]]), when recalling the death of his young son, states: "I haven't cried like that since ''Titanic''."<ref name="Www.mtv.com">{{cite news|first=Kurt|last=Loder|author-link=Kurt Loder|title=Woody Harrelson brings the laughs in a high-spirited monster mow-down.|website=[[MTV]]|date=October 2, 2009|access-date=December 6, 2010|url=http://www.mtv.com/news/1622859/zombieland-road-kill-by-kurt-loder/|archive-date=December 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201043828/http://www.mtv.com/news/1622859/zombieland-road-kill-by-kurt-loder/|url-status=dead|accessdate=April 23, 2026|archivedate=December 1, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201201043828/http://www.mtv.com/news/1622859/zombieland-road-kill-by-kurt-loder/}}</ref> Scott Meslow of ''[[The Atlantic]]'' stated while ''Titanic'' initially seems to need no defense, given its success, it is considered a film "for 15-year-old girls" by its main detractors. He argued that dismissing ''Titanic'' as fodder for teenage girls fails to consider the film's accomplishment: "that [this] grandiose, 3+ hour historical romantic drama is a film for everyone—including teenage boys." Meslow stated that though the film is ranked high by males under the age of 18, matching the ratings for teenage boy-targeted films like ''[[Iron Man (2008 film)|Iron Man]]'', it is common for boys and men to deny liking ''Titanic''. He acknowledged his own rejection of the film as a child while secretly loving it. "It's this collection of elements—the history, the romance, the action—that made (and continues to make) ''Titanic'' an irresistible proposition for audiences of all ages across the globe," he stated. "''Titanic'' has flaws, but for all its legacy, it's better than its middlebrow reputation would have you believe. It's a great movie for 15-year-old girls, but that doesn't mean it's not a great movie for everyone else too."<ref name="Meslow"/> Quotes in the film aided its popularity. ''Titanic''{{'s}} catchphrase "I'm the king of the world!" became one of the film industry's more popular quotations.<ref name="WWW.afi.com">{{cite web| title=AFI's 100 Years{{nbsp}}... 100 Movie Quotes|publisher=American Film Institute|access-date=January 19, 2010|url=http://connect.afi.com/site/DocServer/quotes100.pdf?docID=242|archive-url=https://web.archive.org/web/20110716070844/http://connect.afi.com/site/DocServer/quotes100.pdf?docID=242|archive-date=July 16, 2011}}</ref><ref name="www.cnn.com">{{cite web|first=A|last=Pawlowski|title=You talkin' to me? Film quotes stir passion|website=[[CNN]]|date=March 9, 2009|access-date=January 21, 2010|url=http://edition.cnn.com/2009/SHOWBIZ/Movies/03/09/film.quotes/index.html|archive-date=December 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201043908/http://edition.cnn.com/2009/SHOWBIZ/Movies/03/09/film.quotes/index.html|url-status=live}}</ref> According to Richard Harris, a psychology professor at [[Kansas State University]], who studied why people like to cite films in social situations, using film quotations in everyday conversation is similar to telling a joke and a way to form solidarity with others. "People are doing it to feel good about themselves, to make others laugh, to make themselves laugh", he said.<ref name="www.cnn.com"/> Cameron explained the success as having significantly benefited from the experience of sharing. "When people have an experience that's very powerful in the movie theatre, they want to go share it. They want to grab their friend and bring them, so that they can enjoy it," he said. "They want to be the person to bring them the news that this is something worth having in their life. That's how ''Titanic'' worked."<ref name="cnn.com">{{cite web|first=Jason |last=Carroll |title=CNN's Jason Carroll interviews director James Cameron about his new film "Avatar." (Video.) |website=[[CNN]] |date=November 23, 2009 |access-date=December 20, 2009 |url=http://edition.cnn.com/video/data/2.0/video/showbiz/2009/11/22/int.cameron.carroll.long.cnn.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20091128125635/http://edition.cnn.com/video/data/2.0/video/showbiz/2009/11/22/int.cameron.carroll.long.cnn.html |archive-date=November 28, 2009}}</ref> [[Media Awareness Network]] stated, "The normal repeat viewing rate for a blockbuster theatrical film is about 5%. The repeat rate for ''Titanic'' was over 20%."<ref name="www.media-awareness.ca" /> The box office receipts "were even more impressive" when factoring in "the film's 3-hour-and-14-minute length meant that it could only be shown three times a day compared to a normal movie's four showings". In response to this, "[m]any theatres started midnight showings and were rewarded with full houses until almost 3:30&nbsp;am".<ref name="www.media-awareness.ca" /> ''Titanic'' held the record for box office gross for 12 years.<ref name="www.slate.com">{{cite web|first=Josh|last=Levin|title=Here Come the Cats With Human Boobs. Is Avatar destined to flop?|work=[[Slate (magazine)|Slate]]|date=December 10, 2009|access-date=December 20, 2009|url=http://www.slate.com/articles/arts/movies/2009/12/here_come_the_cats_with_human_boobs.html|archive-date=October 3, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181003011526/http://www.slate.com/articles/arts/movies/2009/12/here_come_the_cats_with_human_boobs.html|url-status=live}}</ref> Cameron's follow-up film, ''[[Avatar (2009 film)|Avatar]]'', was considered the first film with a genuine chance at surpassing its worldwide gross,<ref name="www.marketwatch.com">{{cite web|first=Russ|last=Britt|title=Can Cameron break his own box-office record? 'Avatar' unprecedented in staying power, international sales|website=[[MarketWatch]]|date=January 4, 2010|access-date=January 4, 2010|url=http://www.marketwatch.com/story/can-avatar-director-break-his-box-office-record-2010-01-04|archive-date=October 31, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031113341/https://www.marketwatch.com/story/can-avatar-director-break-his-box-office-record-2010-01-04|url-status=live}}</ref><ref name="moviesblog.mtv.com">{{cite news|first=Brian|last=Jacks|title=EXCLUSIVE: James Cameron Says 'Avatar' Will Beat 'Titanic' To Become Biggest Of All Time|website=[[MTV]]|date=January 16, 2010|access-date=January 17, 2010|url=http://moviesblog.mtv.com/2010/01/16/james-cameron-weighs-in-on-whether-avatar-will-outsell-titanic/|archive-date=January 22, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122224239/http://www.mtv.com/news/movies/2010/01/16/james-cameron-weighs-in-on-whether-avatar-will-outsell-titanic/|url-status=dead|accessdate=April 23, 2026|archivedate=July 1, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150701171118/http://moviesblog.mtv.com/2010/01/16/james-cameron-weighs-in-on-whether-avatar-will-outsell-titanic/}}</ref> and did so in 2010.<ref name="newsday" /> [[Avatar (2009 film)#Commercial analysis|Various explanations]] for why ''Avatar'' was able to challenge ''Titanic'' were given. For one, "Two-thirds of ''Titanic''{{'s}} haul was earned overseas, and ''Avatar'' [tracked] similarly{{nbsp}}... ''Avatar'' opened in 106 markets globally and was no. 1 in all of them" and the markets "such as Russia, where ''Titanic'' saw modest receipts in 1997 and 1998, are white-hot today" with "more screens and moviegoers" than ever before.<ref name="www.newsweek.com">{{cite news|first=Sarah|last=Ball|title=How 'Avatar' Can Beat 'Titanic'|work=[[Newsweek]]|date=January 6, 2010|access-date=January 9, 2010|url=http://www.newsweek.com/how-avatar-can-beat-titanic-71031|archive-date=January 26, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126184858/http://www.newsweek.com/how-avatar-can-beat-titanic-71031|url-status=live}}</ref> Brandon Gray, president of [[Box Office Mojo]], said that while ''Avatar'' may beat ''Titanic''{{'s}} revenue record, the film is unlikely to surpass ''Titanic'' in attendance. "Ticket prices were about $3 cheaper in the late 1990s."<ref name="www.marketwatch.com" /> In December 2009, Cameron had stated, "I don't think it's realistic to try to topple ''Titanic'' off its perch. Some pretty good movies have come out in the last few years. ''Titanic'' just struck some kind of chord."<ref name="www.mtv.com" /> In a January 2010 interview, he gave a different take on the matter once ''Avatar''{{'s}} performance was easier to predict, saying "It's gonna happen. It's just a matter of time".<ref name="moviesblog.mtv.com" /> Author Alexandra Keller, when analyzing ''Titanic''{{'}}s success, stated that scholars could agree that its popularity "appears dependent on contemporary culture, on perceptions of history, on patterns of [[consumerism]] and [[globalization]], as well as on those elements experienced filmgoers conventionally expect of juggernaut film events in the 1990s&nbsp;– awesome screen spectacle, expansive action, and, more rarely seen, engaging characters and epic drama."<ref name="Keller">{{cite book|first=Alexandra|last=Keller|title=James Cameron|publisher=[[Routledge]]|location=London, England|isbn=978-1-134-70021-9|year=2014|pages=73–76|access-date=October 25, 2014|url=https://books.google.com/books?id=UGd9AwAAQBAJ&pg=PA73|archive-date=April 16, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150416105119/http://books.google.com/books?id=UGd9AwAAQBAJ&pg=PA73|url-status=live}}</ref> ===Critical response=== ====Initial==== ''Titanic'' garnered mostly positive reviews from film critics, and was positively reviewed by audiences and scholars, who commented on its cultural, historical, and political impacts.<ref name="Keller" /><ref name="Rosenstone">{{cite book|author=Robert A. Rosenstone|title=Lights, Camera, History: Portraying the Past in Film|publisher=[[Texas A&M University Press]]|isbn=978-1-60344-503-0|year=2007|pages=115–117|access-date=October 25, 2014|url=https://books.google.com/books?id=nlVlcwhpNXsC&pg=PA115|archive-date=April 16, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150416110345/http://books.google.com/books?id=nlVlcwhpNXsC&pg=PA115|url-status=live}}</ref><ref name="Kidder">{{cite book|author1=David S. Kidder|author2=Noah D. Oppenheim|title=The Intellectual Devotional Modern Culture: Revive Your Mind, Complete Your Education, and Converse Confidently with the Culturati|publisher=[[Rodale, Inc.]]|isbn=978-1-60529-793-4|year=2008|page=361|access-date=October 25, 2014|url=https://books.google.com/books?id=9KOHEPbBBbIC&pg=PA361|archive-date=April 16, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150416125243/http://books.google.com/books?id=9KOHEPbBBbIC&pg=PA361|url-status=live}}</ref> On the [[review aggregator]] website [[Rotten Tomatoes]], it has an approval rating of 88% based on 255 reviews, with an average rating of 8.1/10. The site's critical consensus reads, "A mostly unqualified triumph for James Cameron, who offers a dizzying blend of spectacular visuals and old-fashioned [[Melodrama (film genre)|melodrama]]."<ref name="www.rottentomatoes.com"/> [[Metacritic]], which assigned a weighted average score of 75 out of 100, based on 35 critics, reports the film has "generally favorable reviews".<ref>{{cite Metacritic |title=Titanic (1997) |id=titanic |type=movie |access-date=February 15, 2021}}</ref> Audiences polled by [[CinemaScore]] gave it a rare "A+" grade, one of fewer than 60 films in the history of the service from 1982 to 2011 to earn the score.<ref name="CinemaScore">{{Cite web |first=Pamela |last=McClintock |title=Why CinemaScore Matters for Box Office |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/general-news/why-cinemascore-matters-box-office-225563/ |website=[[The Hollywood Reporter]] |date=August 19, 2011 |access-date=July 19, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210719145918/https://www.hollywoodreporter.com/news/general-news/why-cinemascore-matters-box-office-225563/ |archive-date=July 19, 2021 |url-status=live}}</ref> With regard to the overall design, [[Roger Ebert]] stated: "It is flawlessly crafted, intelligently constructed, strongly acted, and spellbinding{{nbsp}}... Movies like this are not merely difficult to make at all, but almost impossible to make well." He credited the "technical difficulties" with being "so daunting that it's a wonder when the filmmakers are also able to bring the drama and history into proportion" and "found [himself] convinced by both the story and the sad saga".<ref>{{cite news|last=Ebert|first=Roger|title=Titanic Movie Review & Film Summary (1997)|url=https://www.rogerebert.com/reviews/titanic-1997|website=Ebert Digital LLC|date=December 19, 1997|access-date=December 7, 2006|author-link=Roger Ebert|archive-date=October 6, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006125018/http://www.rogerebert.com/reviews/titanic-1997|url-status=live}}</ref> He named it his ninth-best film of 1997.<ref>{{cite episode|title=The Best Films of 1997|date=January 3, 1998|series=Siskel & Ebert|season=12|number=18}}</ref> The television program ''[[At the Movies (1986 TV program)|Siskel & Ebert]]'' gave ''Titanic'' "two thumbs up" and praised its accuracy in recreating the ship's sinking; Ebert described it as "a glorious Hollywood epic" and "well worth the wait," and [[Gene Siskel]] found Leonardo DiCaprio "captivating".<ref name="bventertainment.go.com">{{cite episode|url=http://www.youtube.com/watch?v=3q_rNZVuOQ4|title=Titanic (1997) Review|series=Siskel & Ebert|date=December 6, 1997|season=12|number=14|website=YouTube|access-date=February 11, 2014|archive-date=June 30, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140630074928/http://www.youtube.com/watch?v=3q_rNZVuOQ4|url-status=live}}</ref> [[James Berardinelli]] stated: "Meticulous in detail, yet vast in scope and intent, ''Titanic'' is the kind of epic motion picture event that has become a rarity. You don't just watch ''Titanic'', you experience it."<ref name="www.reelviews">{{cite web|first=James|last=Berardinelli|title=A Film Review by James Berardinelli|publisher=ReelViews|access-date=January 19, 2010|url=http://preview.reelviews.net/movies/t/titanic.html|archive-date=November 16, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116091024/http://preview.reelviews.net/movies/t/titanic.html|url-status=live}}</ref> It was named his second best film of 1997.<ref name="Www.reelviews">{{cite web|first=James|last=Berardinelli|title=James Berardinelli Top 10 of 1997|publisher=ReelViews|access-date=January 19, 2010|url=http://preview.reelviews.net/movies/SPECIAL/97list.html|archive-date=November 16, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116093546/http://preview.reelviews.net/movies/SPECIAL/97list.html|url-status=live}}</ref> Joseph McBride of ''Boxoffice Magazine'' concluded: "To describe ''Titanic'' as the greatest disaster movie ever made is to sell it short. James Cameron's recreation of the 1912 sinking of the 'unsinkable' liner is one of the most magnificent pieces of serious popular entertainment ever to emanate from Hollywood."<ref name="rogerebert.suntimes.com" /> In a four out of five review, Jay Stone of ''[[Ottawa Citizen]]'' said, "The verdict: As big and glorious as the ship itself, unwieldy, unstoppable, packed with all the corny histrionics of the grand old Hollywood blockbusters and culminating in the most breathtaking maritime disaster since ''[[Waterworld]]''."<ref>{{cite news |last=Stone |first=Jay |url=https://www.newspapers.com/article/the-ottawa-citizen-titanic/97759015/ |title=A Titanic success |archive-url=https://web.archive.org/web/20260123165556/https://www.newspapers.com/article/the-ottawa-citizen-titanic/97759015/ |date=December 19, 1997 |access-date=January 23, 2026 |archive-date=January 23, 2026 |page=63 |publisher=[[Ottawa Citizen]] |via=[[Newspapers.com]] |url-status=live}} {{Open access}}</ref> The romantic and emotionally charged aspects were equally praised. Andrew L. Urban of ''Urban Cinefile'' said: "You will walk out of ''Titanic'' not talking about budget or running time, but of its enormous emotive power, big as the engines of the ship itself, determined as its giant propellers to gouge into your heart, and as lasting as the love story that propels it."<ref name="WWW.rottentomatoes.com">{{cite web|first=Jeff|last=Giles|title=Total Recall: James Cameron Movies. We take a look at the career of the visionary director of Avatar|website=[[Rotten Tomatoes]]|date=December 16, 2009|access-date=January 19, 2010|url=https://www.rottentomatoes.com/m/avatar/news/1860969/total_recall_james_cameron_movies|archive-date=December 24, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091224104453/http://www.rottentomatoes.com/m/avatar/news/1860969/total_recall_james_cameron_movies|url-status=live}}</ref> [[Owen Gleiberman]] of ''[[Entertainment Weekly]]'' described the film as "a lush and terrifying spectacle of romantic doom. Writer-director James Cameron has restaged the defining catastrophe of the early 20th century on a human scale of such purified yearning and dread that he touches the deepest levels of popular moviemaking."<ref name="rogerebert.suntimes.com">{{cite news|title=Titanic (1997) Critical Debates |work=[[Chicago Sun-Times]] |access-date=January 19, 2010 |url=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20000101/CRITICALDEBATE/40308080 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130311072339/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20000101%2FCRITICALDEBATE%2F40308080 |archive-date=March 11, 2013 }}</ref> [[Janet Maslin]] of ''The New York Times'' commented that "Cameron's magnificent ''Titanic'' is the first spectacle in decades that honestly invites comparison to ''[[Gone with the Wind (film)|Gone With the Wind]]''."<ref name="rogerebert.suntimes.com" /> Adrian Turner of ''[[Radio Times]]'' awarded it four stars out of five, stating "Cameron's script wouldn't have sustained [[Clark Gable]] and [[Vivien Leigh]] for 80 minutes, but, somehow, he and his magical cast revive that old-style studio gloss for three riveting hours. ''Titanic'' is a sumptuous assault on the emotions, with a final hour that fully captures the horror and the freezing, paralysing fear of the moment. And there are single shots, such as an awesome [[albatross]]-like swoop past the steaming ship, when you sense Cameron hugging himself with the fun of it all."<ref>{{cite web | url=https://www.radiotimes.com/movie-guide/b-zxcmgb/titanic/ | title=Titanic | work=Radio Times | first=Adrian | last=Turner | access-date=November 20, 2021 | archive-date=November 20, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211120054235/https://www.radiotimes.com/movie-guide/b-zxcmgb/titanic/ | url-status=live }}</ref> ''Titanic'' suffered backlash in addition to its success. Some reviewers felt that while the visuals were spectacular, the story and dialogue were weak.<ref name="Kidder" /> [[Richard Corliss]] of ''[[Time (magazine)|Time]]'' magazine wrote a mostly negative review, criticizing the lack of interesting emotional elements.<ref name="Corliss">{{cite magazine |last1=Corliss |first1=Richard |author1-link=Richard Corliss |title=Down, Down To A Watery Grave |url=https://time.com/3833825/titanic-movie-review/ |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20150424152330/https://time.com/3833825/titanic-movie-review/ |archive-date=April 24, 2015 |language=en |date=December 9, 1997}}</ref> [[Kenneth Turan]]'s review in the ''Los Angeles Times'' was particularly scathing. Dismissing the emotive elements, he stated, "What really brings on the tears is Cameron's insistence that writing this kind of movie is within his abilities. Not only is it not, it is not even close."<ref>{{cite news |last=Turan |first=Kenneth |title='Titanic' Sinks Again (Spectacularly) |newspaper=Los Angeles Times |date=December 19, 1997 |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1997-dec-19-ca-39-story.html |access-date=September 15, 2019 |archive-date=December 19, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219072503/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1997-dec-19-ca-39-story.html |url-status=live }}</ref> He later argued that the only reason that the film won Oscars was because of its box office total.<ref>Lubin, pp. 8–9</ref> Barbara Shulgasser of ''[[The San Francisco Examiner]]'' gave ''Titanic'' one star out of four, citing a friend as saying, "The number of times in this unbelievably badly written script that the two [lead characters] refer to each other by name was an indication of just how dramatically the script lacked anything more interesting for the actors to say."<ref>{{cite news |url=http://www.sfgate.com/news/article/TALK-ABOUT-DISASTERS-3084709.php |title=Talk about disasters |work=The San Francisco Examiner |last=Shulgasser |first=Barbara|date=December 19, 1997 |access-date=February 19, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019054324/http://www.sfgate.com/news/article/TALK-ABOUT-DISASTERS-3084709.php|archive-date=October 19, 2013}}</ref> ====Retrospective==== According to Dalin Rowell of ''[[/Film]]'', "With complaints about its lengthy runtime, observations that certain characters could have easily fit onto pieces of floating furniture, and jokes about its melodramatic nature, ''Titanic'' is no stranger to modern-day criticism."<ref name="rowell">{{cite web | url=https://www.slashfilm.com/617886/every-james-cameron-film-ranked-from-worst-to-best/ | title=Every James Cameron Film Ranked From Worst To Best | work=[[/Film]] | first=Dalin | last=Rowell | date=September 28, 2021 | access-date=November 20, 2021 | archive-date=October 27, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211027075000/https://www.slashfilm.com/617886/every-james-cameron-film-ranked-from-worst-to-best/ | url-status=live }}</ref> In 2002, filmmaker [[Robert Altman]] called it "the most dreadful piece of work I've ever seen in my entire life".<ref>{{cite news|last=Friedman|first=Roger|title=Altman: Titanic Worst Movie Ever|publisher=[[Fox News Channel]]|date=March 23, 2002|url=https://www.foxnews.com/story/altman-titanic-worst-movie-ever|access-date=December 2, 2008|archive-date=December 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191219072506/https://www.foxnews.com/story/altman-titanic-worst-movie-ever|url-status=live}}</ref> Similarly, [[French New Wave]] director and former ''[[Cahiers du Cinéma]]'' editor [[Jacques Rivette]] referred to it as "garbage" in a 1998 interview with [[Frédéric Bonnaud]] and was particularly critical of Winslet's performance, who he said was "unwatchable, the most slovenly girl to appear on the screen in a long, long time."<ref>{{cite web |last1=Bonnaud |first1=Frédéric |title=The Captive Lover – An Interview with Jacques Rivette |url=https://www.sensesofcinema.com/2001/jacques-rivette/rivette-2/ |website=Senses of Cinema |date=October 28, 2004 |access-date=August 18, 2022 |archive-date=August 18, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220818042449/https://www.sensesofcinema.com/2001/jacques-rivette/rivette-2/ |url-status=live }}</ref> In 2003, ''Titanic'' topped a poll of "Best Film Endings",<ref>{{cite news | title = Titanic voted 'best' film ending | work = BBC News | date = October 15, 2003 | url = https://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/3194176.stm | access-date = June 15, 2007 | archive-date = March 17, 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070317035318/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3194176.stm | url-status = live }}</ref> but it also topped a poll by ''[[Film 2003]]'' as "the worst movie of all time".<ref>{{cite news | title = ''Titanic'' sinks in worst film poll | work = BBC News | date = November 5, 2003 | url = https://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3242607.stm | access-date = June 15, 2007 | archive-date = March 2, 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070302082215/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3242607.stm | url-status = live }}</ref> In his 2012 study of the lives of the passengers on the ''Titanic'', historian [[Richard Davenport-Hines]] said, "Cameron's film diabolized rich Americans and educated English, anathematizing their emotional restraint, good tailoring, punctilious manners and grammatical training, while it made [[romantic hero]]es of the poor Irish and the unlettered."<ref>{{cite book|last=Davenport-Hines|first=Richard|title=Titanic Lives: Migrants and Millionaires, Conmen and Crew|url=https://archive.org/details/titaniclivesmigr0000dave|year=2012|publisher=HarperCollins|location=UK}}</ref> The British film magazine ''[[Empire (film magazine)|Empire]]'' reduced their rating from the maximum five stars and an enthusiastic review, to four stars with a less positive review in a later edition, to accommodate its readers' tastes, who wanted to disassociate themselves from the hype, and the reported activities of its fans, such as those attending multiple screenings.<ref>{{cite journal |doi=10.5204/mcj.2423 |doi-access=free |last=Stephenson |first=John-Paul |date=October 2005 |title=Reviewing Symbolic Capital |journal=M/C Journal |volume=8 |issue=5 |url=http://journal.media-culture.org.au/0510/06-stephenson.php |access-date=September 11, 2009 |archive-date=October 7, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091007172335/http://journal.media-culture.org.au/0510/06-stephenson.php |url-status=live |issn=1441-2616 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091007172335/http://journal.media-culture.org.au/0510/06-stephenson.php |date=October 7, 2009 }}</ref> In addition to this, positive and negative parodies and other such spoofs abounded and circulated on the internet, often inspiring passionate responses from fans of various opinions.<ref>{{cite news | title = Clash of the Titanic | url = http://www.ericdsnider.com/snide/clash-of-the-titanic | access-date = October 14, 2007 | archive-date = October 17, 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071017020427/http://www.ericdsnider.com/snide/clash-of-the-titanic | url-status = live }}</ref> Benjamin Willcock of DVDActive.com did not understand the backlash or the passionate hatred. "What really irks me{{nbsp}}...," he said, "are those who make nasty stabs at those who do love it." Willcock stated, "I obviously don't have anything against those who dislike ''Titanic'', but those few who make you feel small and pathetic for doing so (and they do exist, trust me) are way beyond my understanding and sympathy."<ref name="www.dvdactive.com" /> In 1998, Cameron responded to the backlash, and Kenneth Turan's review in particular, by writing "''Titanic'' is not a film that is sucking people in with flashy hype and spitting them out onto the street feeling let down and ripped off. They are returning again and again to repeat an experience that is taking a 3-hour and 14-minute chunk out of their lives, and dragging others with them, so they can share the emotion." Cameron emphasized that people from all ages (ranging from 8 to 80) and from all backgrounds were "celebrating their own essential humanity" by seeing it. He described the script as earnest and straightforward, and said it intentionally "incorporates universals of human experience and emotion that are timeless – and familiar because they reflect our basic emotional fabric" and that the film was able to succeed in this way by dealing with [[archetype]]s. He did not see it as pandering. "Turan mistakes archetype for cliché," he said. "I don't share his view that the best scripts are only the ones that explore the perimeter of human experience, or flashily pirouette their witty and cynical dialogue for our admiration."<ref name="Los Angeles Times">{{cite news|title=He's Mad as Hell at Turan. James Cameron Gets the Last Word on Our Critic's 'Titanic'|newspaper=Los Angeles Times|date=March 28, 1998|access-date=February 22, 2010|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1998-mar-28-ca-33428-story.html|archive-date=March 26, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100326202354/http://articles.latimes.com/1998/mar/28/entertainment/ca-33428|url-status=live}}</ref> In 2000, Almar Haflidason of the [[BBC]] wrote that "the critical knives were out long before James Cameron's ''Titanic'' was complete. Spiralling costs that led to it becoming the most expensive motion picture of the 20th Century, and a cast without any big stars seemed to doom the film before release. But box office and audience appreciation proved Cameron right and many critics wrong." He added that "the sinking of the great ship is no secret, yet for many exceeded expectations in sheer scale and tragedy" and that "when you consider that [the film] tops a bum-numbing three-hour running time, then you have a truly impressive feat of entertainment achieved by Cameron".<ref>{{cite web|title=Titanic (1997)|url=https://www.bbc.co.uk/films/2000/12/19/titanic_1997_review.shtml|publisher=BBC|last=Haflidason|first=Almar|date=August 2007|access-date=December 26, 2008|archive-date=January 2, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090102212402/http://www.bbc.co.uk/films/2000/12/19/titanic_1997_review.shtml|url-status=live}}</ref> ''Empire'' eventually reinstated its original five-star rating, writing: "It should be no surprise then that it became fashionable to bash James Cameron's ''Titanic'' at approximately the same time it became clear that this was the planet's favourite film. Ever."<ref>{{cite web|last=Smith|first=Adam|title=Review of Titanic|date=January 2000 |url=https://www.empireonline.com/movies/reviews/empire-essay-titanic-review/|publisher=Bauer Consumer Media|access-date=September 15, 2019|archive-date=December 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191219074005/https://www.empireonline.com/movies/reviews/empire-essay-titanic-review/|url-status=live}}</ref> In 2017, on the 20th anniversary of its release, ''Titanic'' was selected for preservation in the United States [[National Film Registry]] by the [[Library of Congress]] as being "culturally, historically, or aesthetically significant".<ref name="NFR">{{Cite news |title=2017 National Film Registry Is More Than a 'Field of Dreams' |url=https://www.loc.gov/item/prn-17-178/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171213180919/https://www.loc.gov/item/prn-17-178/ |archive-date=December 13, 2017 |access-date=December 13, 2017 |work=The Library of Congress |language=en}}</ref> The same year, Cameron reviewed the accuracy of the film for the [[National Geographic (American TV channel)|National Geographic]] program ''Titanic: 20 Years Later with James Cameron''.<ref>{{Cite web |title=Titanic: 20 Years Later With James Cameron |url=https://www.disneyplus.com/movies/titanic-20-years-later-with-james-cameron/133QEwnfPqw5 |access-date=January 18, 2025 |website=www.disneyplus.com |archive-date=January 18, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250118232440/https://www.disneyplus.com/movies/titanic-20-years-later-with-james-cameron/133QEwnfPqw5 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=9 things we learned from 'Titanic: 20 Years Later With James Cameron' |url=https://ew.com/tv/2017/11/26/titanic-20-years-later-james-cameron-what-we-learned/ |access-date=January 18, 2025 |website=EW.com |language=en |archive-date=May 2, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250502115219/https://ew.com/tv/2017/11/26/titanic-20-years-later-james-cameron-what-we-learned/ |url-status=live }}</ref> The climax has sparked many debates about whether both Jack and Rose should have been able to fit on the floating door and survive, becoming among the most talked about aspects of the film.<ref>{{Cite magazine |date=July 16, 2019 |title=A Timeline of the 'Could Jack Have Fit on the Titanic Door' Debate |url=https://time.com/5627345/titanic-door-scene-debate/ |access-date=March 23, 2024 |magazine=TIME |language=en |archive-date=March 23, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240323041635/https://time.com/5627345/titanic-door-scene-debate/ |url-status=live}}</ref> At the film's 20th anniversary, Cameron stated that it was "kind of silly, really, that we're having this discussion 20 years later".<ref>{{Cite magazine |last=Keegan |first=Rebecca |date=November 26, 2017 |title=James Cameron on Titanic's Legacy, the Avatar Sequels' Progress, and the Impact of a Fox Studio Sale |url=https://www.vanityfair.com/hollywood/2017/11/james-cameron-titanic-20th-anniversary-avatar-terminator-fox-studios-sale |access-date=January 18, 2025 |magazine=Vanity Fair |language=en-US |archive-date=November 27, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171127161946/https://www.vanityfair.com/hollywood/2017/11/james-cameron-titanic-20th-anniversary-avatar-terminator-fox-studios-sale |url-status=live }}</ref> In 2023 he conducted a study for the film's 25th anniversary that aired as part of an updated National Geographic retrospective, which suggested it was possible but unlikely and depended on numerous variables,<ref>{{Cite web |title=Watch James Cameron recreate 'Titanic' floating door scene to see if Jack fit with Rose |url=https://ew.com/movies/james-cameron-recreates-titanic-floating-door-scene-jack-fit-with-rose/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240323041635/https://ew.com/movies/james-cameron-recreates-titanic-floating-door-scene-jack-fit-with-rose/ |archive-date=March 23, 2024 |access-date=March 23, 2024 |website=EW.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=1jXHFEy-ibc |title=Titanic: 25 Years Later with James Cameron (Full Episode) {{!}} SPECIAL |date=March 5, 2023 |last=National Geographic |access-date=January 18, 2025 |via=YouTube}}</ref> after a previous test had been conducted in 2012 by [[MythBusters|''MythBusters''.]]<ref>{{Cite web |title=James Cameron conducted forensic analysis to prove Jack's 'Titanic' death: 'He needed to die' |url=https://ew.com/movies/james-cameron-titanic-jack-death-forensic-analysis/ |access-date=January 18, 2025 |website=EW.com |language=en |archive-date=December 25, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225004615/https://ew.com/movies/james-cameron-titanic-jack-death-forensic-analysis/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=JVgkvaDHmto |title=Titanic Survival Results {{!}} MythBusters |date=October 16, 2012 |last=Discovery |access-date=January 18, 2025 |via=YouTube |archive-date=January 28, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250128010818/https://www.youtube.com/watch?v=JVgkvaDHmto |url-status=live }}</ref> ''Titanic'' was listed among the 100 best films in an ''Empire'' poll and in a later poll of members of the film industry.<ref>{{cite web|url=https://www.empireonline.com/movies/features/best-movies/|title=The 100 Greatest Movies|date=March 20, 2018|website=Empire|access-date=April 25, 2019|archive-date=October 13, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181013202030/https://www.empireonline.com/movies/features/best-movies/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/lists/100-best-films-ever-hollywood-favorites-818512/item/vertigo-hollywoods-100-favorite-films-818447|title=Vertigo – Hollywood's 100 Favorite Films|website=[[The Hollywood Reporter]]|date=June 25, 2014|access-date=April 25, 2019|archive-date=April 25, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190425060530/https://www.hollywoodreporter.com/lists/100-best-films-ever-hollywood-favorites-818512/item/vertigo-hollywoods-100-favorite-films-818447|url-status=live}}</ref> In 2021, Dalin Rowell of ''/Film'' ranked it the third-best film of Cameron's career, stating that it is "easily one of his best films, simply because it defied the odds", and considering it "a legitimately remarkable achievement — one that, despite its large budget, has a humble, earnest center. Even with all of the jokes the Internet loves to throw its way, ''Titanic'' demonstrates that Cameron is truly capable of everything he can imagine."<ref name="rowell" /> In 2024, ''[[Looper (website)|Looper]]'' ranked it number 44 on its list of the "50 Best PG-13 Movies of All Time", writing {{blockquote|Cameron's immersive visuals, achieved using groundbreaking special effects, transport viewers back in time to the opulence of the Titanic and the heart-wrenching chaos of its final hours. The sheer grandness of the film, combined with its tragic tale, pushed the boundaries of storytelling and visual effects, paving the way for future blockbusters.<ref>{{cite web | url=https://www.looper.com/806086/best-pg-13-movies-of-all-time-ranked/ | title=50 Best PG-13 Movies Of All Time Ranked | website=Looper | date=October 3, 2024 | access-date=October 8, 2024 | archive-date=December 19, 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20241219204536/https://www.looper.com/806086/best-pg-13-movies-of-all-time-ranked/ | url-status=live }}</ref>}} In 1998, the Chinese president [[Jiang Zemin]] praised the film during an address to the [[National People's Congress]] in order to demonstrate his endorsement of Western cultural imports.<ref>{{Cite book |last=Tu |first=Hang |title=Sentimental Republic: Chinese Intellectuals and the Maoist Past |publisher=[[Harvard University Asia Center]] |year=2025 |isbn=9780674297579 |pages=242}}</ref> In 2025, ''[[The Hollywood Reporter]]'' listed ''Titanic'' as having the best stunts of 1997.<ref>{{Cite news |last=Doherty |first=Thomas |date=June 7, 2025 |title=The Best Stunts of All Time, Over Nearly 100 Years of the Oscars |url=https://www.hollywoodreporter.com/lists/best-stunts-all-time-movies-oscars-stunt-design-100-years/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250720043450/https://www.hollywoodreporter.com/lists/best-stunts-all-time-movies-oscars-stunt-design-100-years/ |archive-date=July 20, 2025 |work=[[The Hollywood Reporter]]}}</ref> ==Accolades== {{main|List of accolades received by Titanic|l1 = List of accolades received by ''Titanic''}} At the [[55th Golden Globe Awards|Golden Globes]], ''Titanic'' won [[Best Motion Picture – Drama]], [[Golden Globe Award for Best Director|Best Director]], [[Golden Globe Award for Best Original Score|Best Original Score]], and [[Golden Globe Award for Best Original Song|Best Original Song]].<ref>{{cite news | title = ''Titanic'' sweeps Golden Globes | work = BBC News | date = January 19, 1998 | url = https://news.bbc.co.uk/2/hi/48591.stm | access-date = February 19, 2007 | archive-date = December 1, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201201044101/http://news.bbc.co.uk/2/hi/48591.stm | url-status = live }}</ref> Winslet and Stuart were also nominated.<ref>{{cite news | title = Nominations for the 55th Golden Globe Awards | publisher = BBC | date = January 17, 1998 | url = https://news.bbc.co.uk/1/hi/47182.stm | access-date = February 19, 2007 | archive-date = November 9, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201109141238/http://news.bbc.co.uk/2/hi/47182.stm | url-status = live }}</ref> At the [[70th Academy Awards]], ''Titanic'' garnered fourteen [[Academy Award]] nominations, tying the record set in 1950 by [[Joseph L. Mankiewicz]]'s ''[[All About Eve]]''<ref>{{cite news | title = Can Anything Stop the Raising of Titanic on March 23? | work = The New York Observer | date=February 22, 1998 | url = http://www.observer.com/node/40199 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080725153001/http://www.observer.com/node/40199 | archive-date = July 25, 2008| access-date=December 1, 2010}}</ref> and won eleven: [[Academy Award for Best Picture|Best Picture]] (the second film about the ''Titanic'' to win that award, after 1933's ''[[Cavalcade (1933 film)|Cavalcade]]''), [[Academy Award for Best Director|Best Director]], [[Best Art Direction]], [[Academy Award for Best Cinematography|Best Cinematography]], [[Academy Award for Best Visual Effects|Best Visual Effects]], [[Academy Award for Best Film Editing|Best Film Editing]], [[Academy Award for Best Costume Design|Best Costume Design]], [[Academy Award for Best Sound|Best Sound]] ([[Gary Rydstrom]], [[Tom Johnson (sound engineer)|Tom Johnson]], [[Gary Summers]], [[Mark Ulano]]), [[Best Sound Effects Editing]], [[Academy Award for Best Original Score|Best Original Dramatic Score]], [[Academy Award for Best Original Song|Best Original Song]].<ref name="Oscars1998">{{cite web |url=http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/70th-winners.html |title=The 70th Academy Awards (1998) Nominees and Winners |access-date=November 19, 2011 |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |archive-date=October 1, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141001073921/https://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/70th-winners.html |url-status=live }}</ref> Winslet, Stuart and the make-up artists were nominated, but lost to [[Helen Hunt]] in ''[[As Good as It Gets]]'', [[Kim Basinger]] in ''[[L.A. Confidential (film)|L.A. Confidential]]'' and ''[[Men in Black (1997 film)|Men in Black]]''.<ref>{{cite news |url=https://www.newspapers.com/clip/108612896/titanic-ties-oscar-record-with-11/ |title='Titanic' ties Oscar record with 11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220903173143/https://www.newspapers.com/clip/108612896/titanic-ties-oscar-record-with-11/ |date=March 24, 1998 |access-date=September 3, 2022 |archive-date=September 3, 2022 |page=2 |publisher=[[Daily Press (Virginia)|Daily Press]] |via=[[Newspapers.com]] |url-status=live}} {{Open access}}</ref><ref>{{cite news |last=Garner |first=Chris |url=https://www.newspapers.com/article/iowa-city-press-citizen-a-titanic-winn/109932077/ |title=A 'Titanic' winner |archive-url=https://web.archive.org/web/20230506152141/https://www.newspapers.com/article/iowa-city-press-citizen-a-titanic-winn/109932077/ |date=March 24, 1998 |access-date=May 6, 2023 |archive-date=May 6, 2023 |page=17 |work=Gannett News Service |publisher=[[Iowa City Press-Citizen]] |via=[[Newspapers.com]] |url-status=live}} {{Open access}}</ref> ''Titanic'' was the second film to receive eleven Academy Awards, after ''[[Ben-Hur (1959 film)|Ben-Hur]] (1959).''<ref>{{cite web|title='Titanic' vs. 'Ben-Hur'|work=[[The New York Times]]|date=March 27, 1998|url=https://www.nytimes.com/1998/03/27/opinion/l-titanic-vs-ben-hur-218022.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20160308064304/http://www.nytimes.com/1998/03/27/opinion/l-titanic-vs-ben-hur-218022.html|archive-date=March 8, 2016|url-status=live|access-date=March 8, 2016}}</ref> ''[[The Lord of the Rings: The Return of the King]]'' matched the record in 2004.<ref>{{cite news |last=Germain |first=David |url=https://www.newspapers.com/clip/108613871/rings-ties-record-with-its-11-oscars/ |title='Rings' ties record with its 11 Oscars |archive-url=https://web.archive.org/web/20220903173100/https://www.newspapers.com/clip/108613871/rings-ties-record-with-its-11-oscars/ |date=March 1, 2004 |access-date=September 3, 2022 |archive-date=September 3, 2022 |page=2 |work=The Associated Press |publisher=[[Corpus Christi Caller-Times]] |via=[[Newspapers.com]] |url-status=live}} {{Open access}}</ref> In 2017, ''[[La La Land]]'' would tie the record for having the most Academy Award nominations.<ref>{{Cite news |last=Lang |first=Brent |date=January 14, 2017 |title=Oscars: 'La La Land' Scores Record 14 Nominations |work=[[Variety (magazine)|Variety]] |url=https://variety.com/2017/film/awards/oscar-nominations-main-story-academy-awards-1201968118/ |access-date=August 28, 2022 |archive-date=August 29, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220829135017/https://variety.com/2017/film/awards/oscar-nominations-main-story-academy-awards-1201968118/ |url-status=live }}</ref> The number of nominations would be surpassed by ''[[Sinners (2025 film)|Sinners]]'' in 2026.<ref>{{cite web|url=https://consequence.net/2026/01/sinners-oscars-record-16-nominations/|title=Sinners Makes Oscars History with 16 Nominations, Beating an 86-Year-Old Record}}</ref> ''Titanic'' won the [[70th Academy Awards|1997]] [[Academy Award for Best Original Song]], as well as four [[Grammy Award]]s for [[Record of the Year]], [[Song of the Year]], [[Grammy Award for Best Song Written for Visual Media|Best Song Written Specifically for a Motion Picture or Television]], and [[Best Female Pop Vocal Performance]].<ref name="www.grammy.org">{{cite web|title=Past Winners Search – 1998 – 41st Annual Grammy Awards|publisher=The Recording Academy|access-date=February 10, 2014|url=http://www.grammy.com/nominees/search?year=1998|archive-date=November 25, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125060943/https://www.grammy.com/grammys/awards?year=1998|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=41st Annual GRAMMY Awards|url=http://www.grammy.com/awards/41st-annual-grammy-awards|publisher=The Recording Academy|access-date=February 11, 2014|archive-date=November 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109141332/https://www.grammy.com/grammys/awards/41st-annual-grammy-awards-1998|url-status=live}}</ref> The soundtrack became the best-selling primarily orchestral soundtrack of all time, spending sixteen weeks at number-one in the United States, and was certified diamond for over eleven million copies sold in the United States alone.<ref>{{cite web|url=http://riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH_RESULTS |archive-url=https://web.archive.org/web/20070626051113/http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH_RESULTS |archive-date=June 26, 2007 |title=Gold & Platinum – July&nbsp;28, 2009 |publisher=Recording Industry Association of America |access-date=July 28, 2009}}</ref> It was also the best-selling album of 1998 in the US.<ref>{{cite magazine |url=https://www.billboard.com/charts/year-end/1998/the-billboard-200 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080208083930/http://www.billboard.com/charts/year-end/1998/the-billboard-200 |archive-date=February 8, 2008 |magazine=Billboard |title=The Billboard 200: 1998}}</ref> "[[My Heart Will Go On]]" won the [[Grammy Award]]s for Best Song Written Specifically for a Motion Picture or for Television. ''Titanic'' also won various awards outside the United States, including the [[Awards of the Japanese Academy]] as the Best Foreign Film of the Year.<ref>{{cite web|url=https://mubi.com/awards-and-festivals/ajas?year=1998|title=Awards of the Japanese Academy 1998|access-date=April 10, 2021|publisher=[[MUBI]]|archive-date=April 11, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411013124/https://mubi.com/awards-and-festivals/ajas?year=1998|url-status=live}}</ref> It eventually won nearly ninety awards and had an additional forty-seven nominations from various award-giving bodies around the world. The book about the making of the film was at the top of ''The New York Times''{{'}} bestseller list for several weeks, "the first time that such a tie-in book had achieved this status".<ref name="www.media-awareness.ca" /> ''Titanic'' has appeared on the [[American Film Institute]]'s award-winning [[AFI 100 Years... series|100 Years{{nbsp}}... series]] six times. {| class="wikitable" |- style="background:#e0e0e0;" ! | AFI's 100 Years{{nbsp}}... 100 ! | Rank ! | Source ! | Notes |- style="background:#f9f9f9;" ! [[AFI's 100 Years...100 Thrills|Thrills]] ! 25 !<ref name="www.afi.com">{{cite web| title=AFI's 100 Years{{nbsp}}... 100 Thrills|publisher=American Film Institute|access-date=January 19, 2010|url=http://www.afi.com/Docs/tvevents/pdf/thrills100.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20121119133158/http://www.afi.com/Docs/tvevents/pdf/thrills100.pdf|archive-date=November 19, 2012}}</ref> | A list of the top 100 thrilling films in American cinema, compiled in 2001. |- style="background:#f9f9f9;" ! [[AFI's 100 Years...100 Passions|Passions]] ! 37 !<ref name="Www.afi.com">{{cite web| title=AFI's 100 Years{{nbsp}}... 100 Passions|publisher=American Film Institute|access-date=January 19, 2010|url=http://connect.afi.com/site/DocServer/passions100.pdf?docID=248|archive-url=https://web.archive.org/web/20110716072352/http://connect.afi.com/site/DocServer/passions100.pdf?docID=248|archive-date=July 16, 2011}}</ref> | A list of the top 100 love stories in American cinema, compiled in 2002. |- style="background:#f9f9f9;" ! [[AFI's 100 Years...100 Songs|Songs]] ! 14 !<ref name="WWw.afi.com">{{cite web|title=AFI's 100 Years{{nbsp}}... 100 Songs |publisher=American Film Institute |access-date=January 19, 2010 |url=http://connect.afi.com/site/DocServer/songs100.pdf?docID=244 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716072059/http://connect.afi.com/site/DocServer/songs100.pdf?docID=244 |archive-date=July 16, 2011 }}</ref> | A list of the top 100 songs in American cinema, compiled in 2004. ''Titanic'' ranked 14th for Céline Dion's "My Heart Will Go On". |- style="background:#f9f9f9;" ! [[Movie quotes]] ! 100 !<ref name="WWW.afi.com" /> | A list of the top 100 film quotations in American cinema, compiled in 2005. ''Titanic'' ranked 100th for Jack Dawson's yell of "''I'm the king of the world!''" |- style="background:#f9f9f9;" ! [[AFI's 100 Years...100 Movies (10th Anniversary Edition)|Movies]] ! 83 !<ref name="WWW.Afi.com">{{cite web|title=AFI's official PDF of the 1998 and 2007 rankings (registration required) |publisher=American Film Institute|access-date=January 19, 2010|url=http://connect.afi.com/site/DocServer/100Movies.pdf?docID=301|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721205639/http://connect.afi.com/site/DocServer/100Movies.pdf?docID=301|archive-date=July 21, 2011}}</ref> | A 2007 (10th anniversary) edition of 1997's list of the 100 best films of the past century. ''Titanic'' was not eligible when the original list was released. |- style="background:#f9f9f9;" ! [[AFI's 10 Top 10]] ! 6 !<ref name="WWW.AFi.com">{{cite web|title=AFI's Top Ten Epic|publisher=[[American Film Institute]]|access-date=January 19, 2010|url=http://connect.afi.com/site/DocServer/TOP10.pdf?docID=441|archive-url=https://web.archive.org/web/20110716071851/http://connect.afi.com/site/DocServer/TOP10.pdf?docID=441 |archive-date= July 16, 2011}}</ref> | The 2008 poll consisted of the top ten films in ten different genres. ''Titanic'' ranked as the sixth-best epic film. |} ==Legacy and re-releases== ===3D conversion<span class="anchor" id="3D re-release"></span>=== A 2012 3D re-release was created by [[Master recording|re-mastering]] the original to 4K resolution and [[2D to 3D conversion|post-converting]] to [[stereoscopic]] [[3D film|3D]] format. The ''Titanic'' 3D version took 60 weeks and $18&nbsp;million to produce, including the 4K restoration.<ref>{{cite news|title=Coming in 60 weeks: 'Titanic' in 3D version|url=http://timesofindia.indiatimes.com/world/us/Coming-in-60-weeks-Titanic-in-3D-version/articleshow/10537468.cms?referral=PM|access-date=March 27, 2012|newspaper=The Times of India|date=October 30, 2011|archive-date=May 8, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140508062013/http://timesofindia.indiatimes.com/world/us/Coming-in-60-weeks-Titanic-in-3D-version/articleshow/10537468.cms?referral=PM|url-status=live}}</ref> The 3D conversion was performed by Stereo D.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/interactive/2012/03/29/movies/titanic-3d-conversion.html | work=The New York Times | title=Inside the 3-D Conversion of 'Titanic' | date=March 30, 2012 | access-date=February 20, 2017 | archive-date=August 6, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170806140243/http://www.nytimes.com/interactive/2012/03/29/movies/titanic-3d-conversion.html | url-status=live }}</ref> Digital 2D and 2D [[IMAX]] versions were also struck from the new [[4K resolution|4K]] [[Master recording|master]] created in the process.<ref>{{cite web |last=Douglas |first=Edward |date=October 12, 2011 |title=A Preview of James Cameron's Titanic 3D Rerelease |publisher=[[ComingSoon.net]] ([[CraveOnline]]) |url=https://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=83123 |access-date=November 18, 2011 |archive-date=November 20, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111120090226/http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=83123 |url-status=live }}</ref> The only scene entirely redone for the re-release was Rose's view of the night sky at sea on the morning of April 15, 1912. The scene was replaced with an accurate view of the night-sky star pattern, including the [[Milky Way]], adjusted for the location in the North Atlantic Ocean in April 1912. The change was prompted by the astrophysicist [[Neil deGrasse Tyson]], who had criticized the unrealistic star pattern. He agreed to send Cameron a corrected view of the sky, which was the basis of the new scene.<ref name="DN">{{cite news |last=O'Neill |first=Ian |date=April 2, 2012 |title='Titanic' Accuracy Tightened by Neil deGrassee Tyson |work=[[Discovery News]] |url=http://news.discovery.com/space/astronomy/neil-degrasse-tyson-tightens-titanic-accuracy-120402.htm |access-date=December 19, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140430034527/http://news.discovery.com/space/astronomy/neil-degrasse-tyson-tightens-titanic-accuracy-120402.htm |archive-date=April 30, 2014 |accessdate=April 23, 2026 |archivedate=March 15, 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130315003421/http://news.discovery.com/space/astronomy/neil-degrasse-tyson-tightens-titanic-accuracy-120402.htm }}</ref> [[Image:ESO-VLT-Laser-phot-33a-07.jpg|left|thumb|An accurate view of the [[Milky Way]] was used to replace Rose's view of the moonless night sky at sea, as in this photo from [[Paranal Observatory]]. The view was adjusted to match the North Atlantic at 4:20&nbsp;am on April 15, 1912.]] The 3D version of ''Titanic'' premiered at the [[Royal Albert Hall]] in London on March 27, 2012, with James Cameron and Kate Winslet in attendance,<ref>{{cite news|title=Titanic: Kate Winslet and James Cameron at 3D premiere|url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-17526845|access-date=February 11, 2014|work=BBC News|date=March 28, 2012|archive-date=April 10, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140410160125/http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-17526845|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Kate Winslet, James Cameron at Titanic 3D premiere|url=https://news.yahoo.com/kate-winslet-james-cameron-titanic-3d-premiere-183110163.html|access-date=February 11, 2014|work=[[Yahoo! News]]|date=March 27, 2012|archive-date=March 2, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140302012851/http://news.yahoo.com/kate-winslet-james-cameron-titanic-3d-premiere-183110163.html|url-status=live}}</ref> and entered general release on April 4, 2012, six days before the centenary of ''Titanic'' embarking on her maiden voyage.<ref name="official site">{{cite web|title=Titanic Official Movie Site|publisher=Paramount Pictures|access-date=February 7, 2012|url=http://www.titanicmovie.com/|archive-url=https://web.archive.org/web/20120210233040/http://www.titanicmovie.com/|archive-date=February 10, 2012}}</ref><ref name="April 4">{{cite magazine |last=Semigran |first=Aly |date=February 8, 2012 |title='Titanic' in 3-D gets earlier release date |url=https://ew.com/article/2012/02/08/titanic-3d-release-date/ |url-status=deviated |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219050025/https://ew.com/article/2012/02/08/titanic-3d-release-date/ |archive-date=December 19, 2019 |access-date=December 18, 2019 |magazine=[[Entertainment Weekly]]}}</ref><ref>{{cite press release|url=http://www.paramount.com/news/press-releases/paramount-pictures-twentieth-century-fox-and-lightstorm-entertainment-to-set-sail-again-with-james-c|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721133852/http://www.paramount.com/news/press-releases/paramount-pictures-twentieth-century-fox-and-lightstorm-entertainment-to-set-sail-again-with-james-c|archive-date=July 21, 2011|title=Paramount Pictures, Twentieth Century Fox and Lightstorm Entertainment to Set Sail Again with James Cameron's Oscar-Winning "Titanic" with a Worldwide 3D Re-release on April 6, 2012|publisher=Paramount Pictures|date=May 19, 2011|access-date=May 19, 2011}}</ref> ''[[Rolling Stone]]'' film critic [[Peter Travers]] rated the reissue {{frac|3|1|2}} stars out of 4, explaining he found it "pretty damn dazzling". He said, "The 3D intensifies ''Titanic''. You are there. Caught up like never before in an intimate epic that earns its place in the movie time capsule."<ref>{{cite magazine|last=Travers|first=Peter|title=Movie Reviews – Titanic 3D|url=https://www.rollingstone.com/movies/reviews/titanic-3d-20120405|magazine=[[Rolling Stone]]|access-date=April 6, 2012|date=April 5, 2012|archive-date=February 14, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180214073515/https://www.rollingstone.com/movies/reviews/titanic-3d-20120405|url-status=live}}</ref> Writing for ''[[Entertainment Weekly]]'', [[Owen Gleiberman]] gave the film an A grade. He wrote, "For once, the visuals in a 3-D movie don't look darkened or distracting. They look sensationally crisp and alive."<ref>{{cite magazine|last=Gleiberman|first=Owen|title=Titanic 3D Review|url=https://ew.com/article/2012/04/12/titanic-3d/|magazine=[[Entertainment Weekly]]|access-date=April 6, 2012|date=April 4, 2012|archive-date=April 14, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150414203210/http://www.ew.com/article/2012/04/12/titanic-3d|url-status=live}}</ref> [[Richard Corliss]] of ''[[Time (magazine)|Time]]'', who was very critical in 1997, remained in the same mood: "I had pretty much the same reaction: fitfully awed, mostly water-logged." In regards to the 3D effects, he noted the "careful conversion to 3D lends volume and impact to certain moments{{nbsp}}... [but] in separating the foreground and background of each scene, the converters have carved the visual field into discrete, not organic, levels."<ref>{{cite magazine|last=Corliss|first=Richard|title=Titanic, TIME and Me|url=https://entertainment.time.com/2012/04/04/titanic-time-and-me/|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|access-date=April 6, 2012|date=April 4, 2012|archive-date=January 2, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140102191147/http://entertainment.time.com/2012/04/04/titanic-time-and-me/|url-status=live}}</ref> Ann Hornaday for ''[[The Washington Post]]'' found herself asking "whether the film's twin values of humanism and spectacle are enhanced by Cameron's 3-D conversion, and the answer to that is: They aren't." She added that the "3-D conversion creates distance where there should be intimacy, not to mention odd moments in framing and composition."<ref>{{cite news|last=Hornaday|first=Ann|title='Titanic 3-D' review |url=https://www.washingtonpost.com/goingoutguide/titanic-3d-movie-review/2012/04/05/gIQAfaezxS_story.html |newspaper=[[The Washington Post]]|access-date=April 6, 2012|date=April 4, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305202515/http://www.washingtonpost.com/gog/movies/titanic-3d,1208575.html|archive-date=March 5, 2016}}</ref> The film grossed an estimated $4.7&nbsp;million on the first day of its re-release in North America (including midnight preview showings) and went on to make $17.3&nbsp;million over the weekend, finishing in third place behind ''[[The Hunger Games (film)|The Hunger Games]]'' and ''[[American Reunion]]''.<ref>{{cite magazine|last=Young|first=John|title='Titanic 3D' leaves port with $4.4&nbsp;million on Wednesday, so was the 3-D conversion worth it?|date=April 5, 2012|magazine=[[Entertainment Weekly]]|url=https://ew.com/article/2012/04/05/titanic-3d-box-office-opening/|access-date=April 8, 2012|archive-date=October 22, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151022092534/http://www.ew.com/article/2012/04/05/titanic-3d-box-office-opening|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/news/?id=3412&p=.htm|title=Weekend Report: 'Hunger Games' Three-peats, Passes $300 Million Over Easter|first=Ray|last=Subers|date=April 8, 2012|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=April 17, 2012|archive-date=April 19, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120419040021/http://boxofficemojo.com/news/?id=3412&p=.htm|url-status=live}}</ref> Outside North America it earned $35.2&nbsp;million, finishing second,<ref>{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/news/?id=3414&p=.htm|title=Around-the-World Roundup: 'Titanic 3D' Can't Stop 'Wrath'|first=Ray|last=Subers|date=April 10, 2012|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=April 17, 2012|archive-date=April 14, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120414025947/http://www.boxofficemojo.com/news/?id=3414&p=.htm|url-status=live}}</ref> and it improved on its performance the following weekend by topping the box office with $98.9&nbsp;million.<ref name="second_weekend">{{cite web|title=Around-the-World Roundup: 'Titanic 3D' Opens to Record-Setting $67 Million in China|url=https://boxofficemojo.com/news/?id=3421&p=.htm|access-date=April 15, 2012|website=[[Box Office Mojo]]|date=April 16, 2012|archive-date=April 19, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120419012124/http://www.boxofficemojo.com/news/?id=3421&p=.htm|url-status=live}}</ref> China has proven to be its most successful territory, where it earned $11.6&nbsp;million on its opening day,<ref>{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/news/?id=3416&p=.htm|title='Titanic 3D' Has Huge Opening Day in China|first=Ray|last=Subers|date=April 10, 2012|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=April 17, 2012|archive-date=April 14, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120414025953/http://www.boxofficemojo.com/news/?id=3416&p=.htm|url-status=live}}</ref> going on to earn a record-breaking $67&nbsp;million in its opening week and taking more money in the process than it did in the entirety of its original theatrical run.<ref name="second_weekend" /> The reissue earned $343.4&nbsp;million worldwide, with $145&nbsp;million coming from China and $57.8&nbsp;million from Canada and the United States.<ref>{{cite web |title=Titanic 3D (2012) – International Box Office results |website=[[Box Office Mojo]] |url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?page=intl&id=titanic3d.htm |access-date=May 23, 2012 |archive-date=November 9, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141109084054/http://www.boxofficemojo.com/movies/?page=intl&id=titanic3d.htm |url-status=live }}</ref> With a worldwide box office of nearly $350&nbsp;million, the 3D re-release of ''Titanic'' remains the highest grossing re-released film of all time, ahead of ''[[The Lion King]]'', ''[[Star Wars (film)|Star Wars]]'', and ''Avatar''.<ref>{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/releasegroup/gr4211823109/|title=Titanic 2012 3D Release|website=Box Office Mojo|access-date=April 16, 2020|archive-date=April 11, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200411132731/https://www.boxofficemojo.com/releasegroup/gr4211823109/|url-status=live}}</ref> The 3D conversion of the film was also released in the [[4DX]] format in selected international territories, which allows the audience to experience the film's environment using motion, wind, fog, lighting, and scent-based special effects.<ref>{{cite news|last=Gilchrist|first=Todd|title='Titanic' Fans Get to Go Down with the Ship in '4DX' – The Hollywood Reporter|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/titanic-3d-4dx-hunger-games-james-cameron-308391|access-date=October 28, 2013|newspaper=The Hollywood Reporter|date=April 4, 2012|archive-date=August 2, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200802090101/https://www.hollywoodreporter.com/news/titanic-3d-4dx-hunger-games-james-cameron-308391|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last=Keegan|first=Rebecca|title='Titanic 4DX': Foreign audiences to smell, feel ship's sinking.|url=http://latimesblogs.latimes.com/movies/2012/04/titanic-4dx-foreign-audiences-to-experience-sinking-in-five-senses.html|access-date=October 28, 2013|newspaper=Los Angeles Times|date=April 4, 2012|archive-date=January 19, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140119075408/http://latimesblogs.latimes.com/movies/2012/04/titanic-4dx-foreign-audiences-to-experience-sinking-in-five-senses.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite press release|title=TITANIC to be Re-released in 4DX™|url=http://www.prnewswire.com/news-releases/titanic-to-be-re-released-in-4dx-145899195.html|access-date=October 28, 2013|agency=PR Newswire|date=April 3, 2012|archive-date=October 29, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029195706/http://www.prnewswire.com/news-releases/titanic-to-be-re-released-in-4dx-145899195.html|url-status=live}}</ref> ===20th anniversary=== For the 20th anniversary of the film, ''Titanic'' was re-released in cinemas in [[Dolby Vision]] (in both 2D and 3D) for one week beginning December 1, 2017.<ref>{{cite news|last=Evans|first=Greg|title=James Cameron's 'Titanic' Floats Again in 2D & 3D December Rerelease|url=https://deadline.com/2017/11/james-cameron-titanic-rerelease-2d-3d-dolby-1202208882/|website=[[Deadline Hollywood]]|access-date=November 18, 2017|date=November 15, 2017|archive-date=November 15, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171115220452/https://deadline.com/2017/11/james-cameron-titanic-rerelease-2d-3d-dolby-1202208882/|url-status=live}}</ref> ===25th anniversary=== ''Titanic'' was re-released in theaters by Paramount domestically and [[Walt Disney Studios Motion Pictures]] (through the [[20th Century Studios]] and [[Buena Vista International]] labels) internationally on February 10, 2023, in a remastered 3D [[4K resolution|4K HDR]] render, with [[high frame rate]], as part of the film's 25th anniversary. For this version, the international prints update 20th Century's logo with the studio's current name, as a result of [[Disney]]'s [[Acquisition of 21st Century Fox by Disney|2019 acquisition of the studio]].<ref>{{cite web|last=Tartaglione|first=Nancy|url=https://deadline.com/2022/06/titanic-rerelease-date-remastered-version-james-cameron-1235050212/|title='Titanic': Remastered Version Set For Theatrical Release In Time For Valentine's Day 2023|work=Deadline Hollywood|date=June 22, 2022|access-date=June 23, 2022|archive-date=June 23, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220623002938/https://deadline.com/2022/06/titanic-rerelease-date-remastered-version-james-cameron-1235050212/|url-status=live}}</ref> ===''Titanic Live''=== ''Titanic Live'' was a live performance of Horner's original score by a 130-piece orchestra, choir and Celtic musicians, accompanying a showing of the film.<ref>{{cite web|url=http://www.titanic-live.com/titanic-live-the-event/|title=Titanic Live – The Event|website=Titanic Live|access-date=December 22, 2016|archive-date=December 18, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161218210146/http://www.titanic-live.com/titanic-live-the-event/|url-status=live}}</ref>{{primary source inline|date=June 2023}} In April 2015, ''Titanic Live'' premiered at the [[Royal Albert Hall]], London, where the 2012 3D re-release had premiered.<ref>{{cite web|url=http://www.entertainment-focus.com/film-section/film-news/titanic-live-sets-sail-for-the-royal-albert-hall/|title=Titanic Live sets sail for the Royal Albert Hall|last1=Palmer|first1=Jason|date=July 12, 2016|website=Entertainment Focus|access-date=December 22, 2016|archive-date=November 16, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116064843/https://www.entertainment-focus.com/film-section/film-news/titanic-live-sets-sail-for-the-royal-albert-hall/|url-status=live}}</ref> ==Representation in other media== * In 1998, an official tie-in [[computer game]] was released, titled ''James Cameron's Titanic Explorer''.<ref>{{cite web|url=https://ew.com/article/1998/12/11/james-camerons-titanic-explorer/|title=James Cameron's Titanic Explorer|author=Lisa Schwarzbaum|work=GeekyHobbies|date=December 11, 1998|access-date=May 1, 2023|archive-date=May 1, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230501075255/https://ew.com/article/1998/12/11/james-camerons-titanic-explorer/|url-status=live}}</ref> The educational game covered the history of the vessel's construction, maiden voyage and sinking, as well as the discovery and exploration of the wreck. The game included deleted footage from the film and extensive [[360-degree video]] footage of the film's sets.<ref>{{cite web|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/tech/99/04/circuits/articles/08libe-came.html|title=James Cameron's Titanic Explorer|work=The New York Times|date=April 8, 1999|access-date=May 1, 2023|archive-date=May 1, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230501075255/https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/tech/99/04/circuits/articles/08libe-came.html|url-status=live}}</ref> * In 2020, a [[board game]] based on the film, titled ''Titanic: The Game'', was released by Spin Master Games.<ref>{{cite web|url=https://www.geekyhobbies.com/titanic-2020-board-game-review-and-rules/|title=Titanic (2020) Board Game|author=Eric Mortensen|work=GeekyHobbies|date=May 3, 2021|access-date=August 7, 2021|archive-date=August 7, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210807203234/https://www.geekyhobbies.com/titanic-2020-board-game-review-and-rules/|url-status=live}}</ref> * Scenes from ''Titanic'' have been the basis for multiple [[Internet meme]]s, including one called "It's been 84 years", which features a screenshot or [[GIF]] of a [[close-up]] of modern-day, elderly Rose and is used to "express impatience with the pace of things".<ref>{{cite news |last1=Holtermann |first1=Callie |title=The Unsinkable Memes of ''Titanic'' |url=https://www.nytimes.com/2022/12/19/style/titanic-memes-1997-anniversary.html |access-date=November 6, 2024 |work=[[The New York Times]] |date=December 19, 2022 |archive-date=November 22, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241122222211/https://www.nytimes.com/2022/12/19/style/titanic-memes-1997-anniversary.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last1=Leopold |first1=Jason |title=Why It Feels Like "84 Years" When Agencies Respond to FOIA Requests |url=https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2024-07-26/foia-docs-reveal-long-awaited-details-on-michael-flynn-mike-pompeo-guantanamo |website=[[Bloomberg News]] |access-date=November 6, 2024 |date=July 26, 2024}}</ref><ref>{{cite news |last1=Zwerneman |first1=Brent |title=25 years since last football title, Aggies look to another new coach for return to prominence |url=https://www.houstonchronicle.com/texas-sports-nation/college/article/texas-aggies-last-conference-title-1998-big-12-18535244.php |access-date=November 6, 2024 |work=[[Houston Chronicle]] |date=December 5, 2023 |quote=An Internet meme has made the rounds this fall among Texas A&M fans (and others) of the elderly Rose in the movie 'Titanic' recalling to relative youngsters hanging on her every word, 'It's been 84 years ...'. |archive-date=August 11, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250811092748/https://www.houstonchronicle.com/texas-sports-nation/college/article/texas-aggies-last-conference-title-1998-big-12-18535244.php |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last1=Butler |first1=Bethonie |title=After 20 years, these 8 ''Titanic'' moments still won't die. Unlike Jack. |url=https://www.washingtonpost.com/lifestyle/style/after-20-years-these-8-titanic-moments-still-wont-die-unlike-jack/2017/11/20/57855ec8-ca16-11e7-b0cf-7689a9f2d84e_story.html |access-date=November 6, 2024 |newspaper=[[The Washington Post]] |date=November 21, 2017}}</ref> * In 2017, a [[parody]] [[jukebox musical]] based on the film called "[[Titanique]]" premiered in Los Angeles, written by [[Marla Mindelle]], Tye Blue and Constantine Rousouli, and featured the songs of [[Celine Dion]] (who sang the [[My Heart Will Go On|film's theme song]]). The musical later transferred [[Off-Broadway]] in 2018 and later transferred to [[Broadway theatre|Broadway]] in 2026. A [[West End theatre|West End]] production opened in 2024.<ref>{{Cite news |last=Bahr |first=Sarah |date=2022-12-28 |title=A ‘Titanic’ Parody Show That Draws Fans Near, Far, Wherever They Are |url=https://www.nytimes.com/2022/12/28/theater/titanique-titanic-parody-show.html |access-date=2026-04-13 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> ==پڻ ڏسو == * [[بغداد جو چور (1924 فلم)|بغداد جو چور]] * [[جومانجي: جنگل ۾ ڀليڪار]] * [[حيرت انگيز عورت (2017 فلم)|حيرت انگيز عورت]] * [[دي گاڊ فادر]] * [[ريو (2011 فلم)]] * [[شريڪ (فلم)]] * [[مڊگاسڪر (فلم)]] ==نوٽس== {{reflist|group=Note}} ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ مطالعي لاء == {{refbegin}} * {{cite book |last=Ballard |first=Robert |year=1987 |title=The Discovery of the Titanic |publisher=Grand Central Publishing |location=Canada |isbn=978-0-446-67174-3 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/discoveryoftitan00ball }} * {{cite book |last=Cameron |first=Stephen |title=Titanic: Belfast's Own |url=https://archive.org/details/titanicbelfastso0000came |year=1998 |publisher=Wolfhound Press |location=Ireland |isbn=978-0-86327-685-9}} * {{cite book |last=Frakes |first=Randall |title=Titanic: James Cameron's Illustrated Screenplay |url=https://archive.org/details/titanicjamescame0000came |year=1998 |publisher=Harper |location=New York |isbn=978-0-06-095307-2}} * {{cite book |last=Lubin |first=David M. |year=1999 |title=Titanic |url=https://archive.org/details/titanic0000lubi |series=BFI Modern Classics |publisher=BFI Publishing |location=London |isbn=978-0-85170-760-0}} * {{cite book |last=Lynch |first=Donald |year=1992 |title=Titanic: An Illustrated History |publisher=Madison Press Books |location=New York |isbn=978-0-7868-6401-0}} * {{cite book |last=Majoor |first=Mireille |author2=James Cameron |title=Titanic: Ghosts of the Abyss |url=https://archive.org/details/titanicghostsofa00_0 |url-access=registration |year=2003 |publisher=Scholastic |location=New York |isbn=978-1-895892-31-4 }} * {{cite book |last1=Marsh |first1=Ed W. |last2=Kirkland |first2=Douglas |url=https://archive.org/details/jamescameronstit0000mars |title=James Cameron's Titanic |publisher=Boxtree |year=1998 |location=London |oclc=43745407 |url-access=registration |isbn=978-0-7522-2404-6 }} * {{cite book |last=Molony |first=Senan |title=Titanic: A Primary Source History |url=https://archive.org/details/titanicprimaryso0000molo |year=2005 |publisher=Gareth Stevens |location=Canada |isbn=978-0-8368-5980-5}} * {{cite book |last=Parisi |first=Paula |title=Titanic and the Making of James Cameron |url=https://books.google.com/books?id=7A9ws0inw4YC&pg=PP1 |year=1998 |publisher=Orion |location=London |isbn=978-0-7528-1799-6 |access-date=October 29, 2020 |archive-date=September 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230920145057/https://books.google.com/books?id=7A9ws0inw4YC&pg=PP1 |url-status=live }} * {{cite book |editor1-last=Sandler |editor1-first=Kevin S. |editor2-first=Gaylyn |editor2-last=Studlar |title=Titanic: Anatomy of a Blockbuster |publisher=Rutgers University Press |year=1999 |location=Piscataway, NJ |isbn=978-0-8135-2669-0 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/titanicanatomyof0000unse }} {{refend}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category|Titanic (1997 film)}} {{wikiquote}} * {{Official website|https://www.paramountpictures.com/movies/titanic}} * {{IMDb title|id=0120338|title=Titanic}} * [https://web.archive.org/web/20201201044247/https://www.the-numbers.com/movie/Titanic-(1997)#tab=summary ''Titanic''] at [[The Numbers (website)|The Numbers]] * [https://www.imsdb.com/scripts/Titanic.html Screenplay of ''Titanic''] at The Internet Movie Script Database * [https://www.paramountmovies.com/movies/titanic Paramount Movies - ''Titanic''] * {{YouTube|id=WOoVjzjGKSg|title=YouTube video detailing model construction}} {{Portal bar|Film|United States|1990s}} {{Authority control|state=expanded}} [[زمرو:فلمون بلحاظ ٻولي]] [[زمرو:فلمون]] [[زمرو:انگريزي ٻولي جون فلمون]] [[زمرو:آمريڪي فلمون]] [[زمرو:ٽائيٽينڪ (1997 فلم)]] 2pxf9g1yfi21h0nnrlw71djww2p2a83 0 32086 414933 405560 2026-09-26T04:17:09Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414933 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = پٽنا | official_name = | native_name = ''Paṭanā'' | settlement_type = [[ميٽروپولس]]، [[ڀارت ۾ گاديءَ وارا شهر|رياستي گاديءَ جو شهر]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 270 | perrow = 1/2/2/2/1 | image1 = Vidhan-sabha-bihar.jpg | caption1 = [[بهار قانونساز اسيمبلي]] | image2 = Patna high court1.jpg | caption2 = [[پٽنا عاليه عدالت]] | image3 = Sabhyata dwar...jpg {{!}} Sabhyata Dwar | caption3 = [[سبهيتا دوار]] | image4 = Buddha Smriti Park.jpg | caption4 = [[ٻُڌ سمريتي پارڪ]] | image5 = View_of_Patna_city_from_the_top_of_Golghar.jpg | caption5 = شهر جو ڏيک | image6 = Mahavir Mandir from Buddha Smriti Park.JPG | caption6 = [[مهاوير مندر]] | image7 = Digha panorma.jpg {{!}} Digha–Sonpur Bridge | caption7 = [[ديگها–سونپور پُل]] | image8 = Bihar Museum Bailey Road 02.jpg | caption8 = [[بهار ميوزيم]]، [[بيلي روڊ، پٽنا|بيلي روڊ]] | image9 = Front view of administrative building of IIT Patna.jpg | caption9 = [[ڀارتي انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي، پٽنا|آءِ آءِ ٽي پٽنا]] }} | pushpin_map = India Patna#Bihar#India | pushpin_label_position = left | pushpin_relief = yes | pushpin_map_caption = پٽنا ۾ هنڌ##بهار ۾ هنڌ##ڀارت ۾ هنڌ | coordinates = {{coord|25|35|38|N|85|08|15|E|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = [[رياستون ۽ علائقا، ڀارت|رياست]] | subdivision_type2 = ڊويزن | subdivision_type3 = [[ڀارت جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Bihar Government Banner.png}} [[بهار]] | subdivision_name2 = [[پٽنا ڊويزن|پٽنا]] | subdivision_name3 = [[پٽنا ضلعو|پٽنا]] | established_title = قيام | established_date = [[پاٽلي پُترا گاديءَ جو دور|490 ق.م]] | founder = [[اُدايين]] | government_type = [[ميونسپل ڪارپوريشن]] | governing_body = [[پٽنا ميونسپل ڪارپوريشن]] | leader_title = [[ڀارت جي پارليامينٽ]] | leader_name = [[روي شنڪر پرساد]] ([[ڀارتيا جنتا پارٽي|بي جي پي]]) <br/> [[ميسا ڀارتي]] ([[راشٽريا جنتا دل|آر جي ڊي]]) | leader_title1 = ميئر | leader_name1 = سيتا ساهو | total_type = شهر | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 250 | area_metro_km2 = 600 | area_rank = 18 | elevation_m = 53 | population_total = 1,684,222 | population_as_of = 2011 | population_density_km2 = 6800 | population_urban = 2,046,652 | population_metro = 3,874,000 | population_demonym = پٽنيّا (مقامي)، پٽناواسي (هندي)، پٽنايٽ | demographics_type1 = [[ٻولي]] | demographics1_title1 = سرڪاري | demographics1_info1 = [[هندي ٻولي|هندي]] | demographics1_title2 = اضافي | demographics1_info2 = [[اردو]] | demographics1_title3 = علائقائي | demographics1_info3 = {{hlist|[[مگاهي ٻولي|مگاهي]]|[[ڀوجپوري ٻولي|ڀوجپوري]]|[[ميٿلي ٻولي|ميٿلي]]}} | timezone1 = [[ڀارتي معياري وقت|آءِ ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[پن ڪوڊ]] | postal_code = 8000xx | area_code = +91-(0)612 | area_code_type = ايريا ڪوڊ | iso_code = IN-BR-PA<br/>IN PAT | registration_plate = BR-01 | blank_name_sec1 = شرح خواندگي (2011) | blank_info_sec1 = 82.73% | blank1_name_sec1 = [[جنس جو تناسب]] (2011) | blank1_info_sec1 = 897 ♀/1000 ♂ | blank2_name_sec1 = [[هوائي اڏو]] | blank2_info_sec1 = [[جي پرڪاش نارائن هوائي اڏو]] | blank3_name_sec1 = [[تيز ريل نظام]] | blank3_info_sec1 = [[پٽنا ميٽرو]] | website = {{URL|patna.nic.in}} | other_name = پاٽلي پُترا | blank4_name_sec1 = [[انساني ترقي اشاري|ايڇ ڊي آءِ]] | blank4_info_sec1 = 0.722 (اعليٰ) }} '''پٽنا''' (''Paṭanā''), تاريخي طور '''[[پاٽلي پُترا|پاٽلي پُترا]]''' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، ڀارت جي رياست [[بهار]] جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي. گڏيل قومن موجب 2018ع تائين پٽنا جي آبادي لڳ ڀڳ 2.35 ملين هئي، جنهن ڪري اهو ڀارت جو 19هون وڏو شهر بڻجي ٿو. {{convert|250|km2|sqmi}} ايراضيءَ تي پکڙيل هي شهر 2.5 ملين کان وڌيڪ ماڻهن تي مشتمل شهري گڏجاڻي رکي ٿو. پٽنا، [[پٽنا عاليه عدالت]] جو به صدر مقام آهي. [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ ڌرم]]، [[هندومت]] ۽ [[جين ڌرم|جين ڌرم]] جا اهم تيرٿ هنڌ، جهڙوڪ [[ويشالي ضلعو|ويشالي]]، [[راجگير]]، [[نالندا]]، [[بودھ گيا]] ۽ [[پاواپوري]] هن شهر جي ويجهو آهن. [[سک ڌرم|سک ڌرم]] لاءِ پڻ [[پٽنا سٽي|پٽنا سٽي]] مقدس شهر آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڏهون سِک گرو [[گرو گوبند سنگهه]] هتي ڄائو هو. جديد پٽنا گهڻو ڪري [[گنگا ندي|گنگا]] نديءَ جي ڏکڻ ڪناري تي آباد آهي ۽ [[سون ندي|سون]]، [[گنڊڪ ندي|گنڊڪ]] ۽ [[پُنپُن ندي|پُنپُن]] ندين تائين پکڙيل آهي. شهر جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|35|km}} ۽ ويڪر {{convert|16|to|18|km}} آهي. پٽنا دنيا جي قديم ترين لڳاتار آباد شهرن مان هڪ آهي. 490 ق.م ۾ [[مگڌا]] جي بادشاهه پاران ان جي بنياد وڌي وئي. قديم پٽنا، يعني [[پاٽلي پُترا]]، [[هريانڪا خاندان]]، [[نندا خاندان]]، [[مورِيَه خاندان]]، [[شُنگا خاندان]]، [[گپتا خاندان]] ۽ [[پالا سلطنت]] جي دور ۾ سلطنتن جو گاديءَ جو هنڌ رهيو. اهو علم ۽ فنون جو مرڪز پڻ هو ۽ هتي [[آريه ڀٽ]]، [[واتسيايَن]] ۽ [[چانڪيه]] جهڙا عالم رهندا هئا. [[مورِيَه سلطنت]] جي دور ۾ (تقريباً 300 ق.م) ان جي آبادي لڳ ڀڳ 400,000 هئي. [[مورِيَه سلطنت]] ۽ [[گپتا سلطنت]] جي دور ۾ پٽنا ڀارتي برصغير جو سياسي ۽ ثقافتي مرڪز رهيو. [[گپتا سلطنت]] جي زوال کان پوءِ شهر جي اهميت گهٽجي وئي، پر 17هين صديءَ ۾ انگريزن ان کي ٻيهر بين الاقوامي واپار جو مرڪز بڻايو. 1912ع ۾ [[بهار ۽ اوڙيسا صوبو]] جي قيام سان پٽنا کي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. آزاديءَ کان پوءِ شهر ۾ ڪجهه معاشي گهٽتائي آئي، پر معيشت مستحڪم رهي. [[جھارکھنڊ]] جي الڳ ٿيڻ کان پوءِ به شهر پنهنجي اهميت برقرار رکي. 2011-12ع ۾ [[پٽنا ضلعو]] جو نامياري جي ڊي پي 63,176.55 ڪروڙ ڀارتي روپيا اندازو ڪيو ويو. ساڳئي عرصي ۾ في فرد جي ڊي پي ₹1,08,657 رهيو. [[ورلڊ بينڪ]] 2009ع ۾ پٽنا کي ڀارت ۾ ڪاروبار شروع ڪرڻ جي سهولت جي لحاظ کان (دھلي کان پوءِ) ٻئي نمبر تي رکيو. ==نالي جو پسمنظر== {{Main|پٽنا جا نالا}} هن شهر جو نالو وقت سان گڏ بدلجندو رهيو آهي. ڀارت جي قديم ترين شهرن مان هڪ هجڻ ڪري، پٽنا جي جديد نالي جي اصليت بابت ڪيترائي نظريا موجود آهن. موجوده نالو پٽنا ([[بنگالي ٻولي|بنگالي]]: পাটনা؛ [[ديو ناگري رسم الخط|ديو ناگري]]: पटना؛ [[ڪيٿي رسم الخط|ڪيٿي]]: 𑂣𑂗𑂢𑂰؛ [[گُرمکي رسم الخط|گُرمکي]]: ਪਟਨਾ؛ [[اردو ٻولي|اردو]]: پٹنہ) لفظي طور ''پٽن'' (ديو ناگري: पटन) مان نڪتل سمجھيو وڃي ٿو، جيڪو [[هندومت|هندو]] ديوي پٽن ديوي جو نالو هو.<ref name=pcrc>{{cite web|url=http://www.hindubooks.org/temples/bihar/patandevi/index.htm|title=Patan Devi|work=Hindubooks.org|publisher=Dharma Universe|author=Choudhoury, P. C. Roy|access-date=24 February 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110215114659/http://www.hindubooks.org/temples/bihar/patandevi/index.htm|archive-date=15 February 2011}}</ref> [[پٽن ديوي مندر]] اڄ به پراڻي پٽنا ۾ [[گلزارباغ]] منڊي ڀرسان موجود آهي، ۽ هڪ ٻيو پٽن ديوي مندر [[تخت سري پٽنا صاحب]] جي ويجهو پڻ آهي. ڪيترن ماڻهن جو خيال آهي ته پٽنا جو نالو ''پٽلي'' نالي وڻ مان نڪتو، جيڪو قديم شهر ۾ وڏي تعداد ۾ موجود هو.<ref>{{cite web | url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Patna-losing-floral-wealth-to-concrete-jungle/articleshow/44818169.cms | title=Patna losing floral wealth to concrete jungle | work=The Times of India | date=15 October 2014 | access-date=17 February 2015 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20141019004154/http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Patna-losing-floral-wealth-to-concrete-jungle/articleshow/44818169.cms | archive-date=19 October 2014 | df=dmy-all }}</ref> اهو وڻ [[بهار رياستي سياحت ترقي ڪارپوريشن]] جي علامت (لوگو) تي پڻ ڏيکاريل آهي.<ref>{{cite web | url=http://www.telegraphindia.com/1150118/jsp/bihar/story_8940.jsp#.VONlluaUdH4 | title=Take a walk down heritage lane&nbsp;– Govt initiative to create awareness about rich history next Sunday | publisher=The Telegraph | date=18 January 2015 | access-date=17 February 2015 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20150217200943/http://www.telegraphindia.com/1150118/jsp/bihar/story_8940.jsp#.VONlluaUdH4 | archive-date=17 February 2015 | df=dmy-all }}</ref> چيني سياح [[فا هيئن]] پنهنجي تحريرن ۾ هن هنڌ جو ذڪر ''پا-لن-فو'' نالي سان ڪيو آهي.<ref name="pcrc" /> ٻه هزار سالن کان وڌيڪ تاريخ دوران شهر کي مختلف نالن سان سڏيو ويو آهي، جهڙوڪ پٽلي گرام، [[پاٽلي پُترا]]، ڪُسُم پور، ڪُسُم ڌوجا پُشپ پورم، پدمواتي، عظيم آباد ۽ موجوده پٽنا.<ref>{{cite web |url=http://www.eslteachersboard.com/cgi-bin/asia/index.pl?read=129 |title=The Emerald Buddha |author=Fyfe, Ryan |publisher=Eslteachersboard.com |access-date=1 February 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090701235145/http://www.eslteachersboard.com/cgi-bin/asia/index.pl?read=129 |archive-date=1 July 2009 }}</ref> ==تاريخ== {{Main|پٽنه جو تاريخ}} {{See also|پٽلي پتر|بهار جو تاريخ|بهار جي ٽائيم لائين}} ===قديم دور=== روايتي ٻڌ ڌرمي ادب موجب پٽنه جو بنياد 490 ق.م ۾ وڌو ويو<ref>{{cite web|url=http://www.telegraphindia.com/1141228/jsp/calcutta/story_19263953.jsp#.VeQUOCWqqkp|title=History in mint condition|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924160433/http://www.telegraphindia.com/1141228/jsp/calcutta/story_19263953.jsp#.VeQUOCWqqkp|archive-date=24 September 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.livemint.com/Politics/LCNhWGd3SjS5P1eAV5nogP/Foreign-diplomats-line-up-for-Bihar-elections.html|title=Foreign diplomats line up for Bihar elections|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160221081744/http://www.livemint.com/Politics/LCNhWGd3SjS5P1eAV5nogP/Foreign-diplomats-line-up-for-Bihar-elections.html|archive-date=21 February 2016|date=27 August 2015}}</ref> جڏهن [[اجاتشترُو]]، جيڪو مگڌ جو بادشاهه هو، پنهنجي راڄڌاني ٽڪرين واري [[راجگِر]] (اڄ جو راجگير) کان هڪ حڪمتِ عملي سان چونڊيل هنڌ ڏانهن منتقل ڪرڻ چاهيو ته جيئن [[ليچڇوي]] قبيلو، جيڪي [[وايشالي]] ۾ رهندا هئا، انهن سان بهتر نموني مقابلو ڪري سگهي.<ref name="Attractions, history of Patna">{{cite web |url=http://www.gangescruises.com/patna.htm |title=Attractions, history of Patna |publisher=Ganges Cruises |access-date=4 December 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120112013206/http://www.gangescruises.com/patna.htm |archive-date=12 January 2012 }}</ref> هن گنگا نديءَ جي ڪناري تي هن ماڳ کي چونڊيو ۽ هن علائقي کي مضبوط قلعي بندي سان محفوظ ڪيو. [[گوتم ٻڌ]] پنهنجي زندگيءَ جي آخري سال ۾ هن هنڌ تان گذريو. هن هن هنڌ لاءِ عظيم مستقبل جي اڳڪٿي ڪئي، پر ساڳئي وقت ٻوڏ، باهه ۽ اندرين تڪرارن سبب ان جي برباديءَ جي به اڳڪٿي ڪئي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=9dMEQZqSJAgC&q=gautama+buddha+passed+patna&pg=PA211 |title=The Son of Man: Saoshyant — George Barclay, Jr. – Google Books |date=27 October 2010 |access-date=4 December 2013 |isbn=9781450266901 |author1=George W Barclay JR |publisher=iUniverse |archive-date=30 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210630163653/https://books.google.com/books?id=9dMEQZqSJAgC&q=gautama+buddha+passed+patna&pg=PA211 |url-status=live }}</ref> ڊائيٽر شلنگلوف موجب ٻڌ روايتن شايد پٽنه جي شان و شوڪت کي هڪ نبوت طور پيش ڪيو، ۽ هن شهر جي ڪاٺيءَ جي قلعي بندي، جيڪا ٻين قديم هندستاني شهرن کان مختلف هئي، اهو ظاهر ڪري ٿي ته شايد اهو شهر اندازي کان گهڻو پراڻو هجي، پر صرف آثار قديمه جي کوٽائي ۽ ڪاٺيءَ جي ڀتين جي سي-14 تاريخن سان ئي ان ڳالهه جي تصديق ٿي سگهي ٿي، جيڪا هن وقت موجود نه آهي.<ref>{{Cite book|last=Schlingloff|first=Dieter|url=https://books.google.com/books?id=nVeWBQAAQBAJ&q=dieter+schlingloff|title=Fortified Cities of Ancient India: A Comparative Study|date=1 December 2014|publisher=Anthem Press|isbn=978-1-78308-349-7|pages=44–45|language=en|access-date=7 October 2020|archive-date=30 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210630163653/https://books.google.com/books?id=nVeWBQAAQBAJ&q=dieter+schlingloff|url-status=live}}</ref> ===موريا سلطنت=== [[File:Statue of Matrikas found near Agam Kuan, Patna, 1895.jpg|thumb|upright|ماتريڪائن جو مجسمو، جيڪو [[آگم ڪوان]] ڀرسان مليو، جنهن کي اشوڪ ٺهرايو هو.]] [[ميگاسٿينيز]]، هند-يوناني مؤرخ ۽ چندرگپت موريا جي درٻار ۾ سفير، شهر بابت ابتدائي بيانن مان هڪ ڏنو. هن لکيو ته شهر گنگا ۽ ارينوواس (سونڀدرا–هيرنيوواه) ندين جي سنگم تي واقع هو ۽ ان جي ڊيگهه {{convert|9|mi|km|order=flip}} ۽ ويڪر {{convert|1.75|mi|km|order=flip}} هئي.<ref name=edu>{{cite book |chapter-url=http://www.mssu.edu/projectsouthasia/history/primarydocs/Foreign_Views/GreekRoman/Megasthenes-Indika.htm |author=Megasthenes |title=Indika |chapter=Of the city Pataliputra Indika, Book II, Frag. XXV, Strab. XV. i. 35–36,--p. 702. Frag XXVI.Arr. Ind. 10. Of Pataliputra |archive-url=https://web.archive.org/web/20080621065424/http://www.mssu.edu/projectsouthasia/history/primarydocs/Foreign_Views/GreekRoman/Megasthenes-Indika.htm |archive-date=21 June 2008 |access-date=24 February 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081210080315/http://www.mssu.edu/projectsouthasia/history/primarydocs/Foreign_Views/GreekRoman/Megasthenes-Indika.htm |date=10 December 2008 }}</ref><ref>{{cite book |url=http://www.ancientlibrary.com/smith-bio/3038.html |title=Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology |volume=3 |page=704 |editor=Smith, Sir William |year=1870 |publisher=Little, Brown |location=Boston |access-date=25 February 2011 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20071018045710/http://ancientlibrary.com/smith-bio/3038.html |archive-date=18 October 2007 }}</ref> ميگاسٿينيز هن شهر کي پنهنجي عروج واري دور ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو شهر قرار ڏنو.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/history/ancient/india/gal_india_south.shtml |title=History – Ancient History in depth: The Story of India: South India |publisher=BBC |date=5 November 2009 |access-date=1 February 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100113135122/http://www.bbc.co.uk/history/ancient/india/gal_india_south.shtml |archive-date=13 January 2010 }}</ref> شُنگا خاندان پٽلي پتر تي لڳ ڀڳ 100 سال حڪومت ڪئي، پوءِ ڪنوا ۽ پوءِ گپتا خاندان آيا.<ref>{{cite journal |title=Did the Indo-Greeks occupy Pataliputra? |author=Wojtilla, Gyula |pages=495–504 |year=2000 |volume=40 |issue=1–4 |journal=Acta Antiqua |publisher= Akadémiai Kiadó |doi=10.1556/AAnt.40.2000.1-4.46 |issn=0044-5975}}</ref> ڪجهھ چيني سياح علم جي تلاش ۾ هندستان آيا ۽ پنهنجي سفرنامن ۾ [[پٽلي پتر]] بابت مشاهدا لکيا. اهڙو ئي مشهور بيان چيني ٻڌ راهب فا هين ڪيو، جيڪو 399 کان 414 عيسويءَ تائين هندستان ۾ رهيو ۽ هتي ڪيترن مهينن تائين ٻڌ مت جي ڪتابن جو ترجمو ڪندو رهيو.<ref><ref>[http://www.gutenberg.org/files/2124/2124-h/2124-h.htm Pataliputra] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081204161946/http://www.gutenberg.org/files/2124/2124-h/2124-h.htm |date=4 December 2008 }} Record of Buddhistic Kingdoms by Fa Hein, tr. by James Legge, Chapter XXVII</ref></ref> ===گپتا ۽ پالا سلطنت=== [[File:Main street of Patna, 1814-15.jpg|thumb|پٽنه جي مکيه گهٽي، چؤڪ جي هڪ پاسي جو منظر، 1814–15.]] [[File:City of Patna, on the River Ganges, 19th century.jpg|right|thumb|پٽنه شهر، گنگا نديءَ جي ڪناري تي، اوڻيهين صديءَ جي تصوير.]] ان کان پوءِ ڪيترن خاندانن هن شهر مان هندستاني برصغير تي حڪومت ڪئي، جن ۾ [[گپتا سلطنت]] ۽ [[پالا سلطنت]] شامل آهن. گپتا سلطنت جي ٽٽڻ کان پوءِ پٽنه غير يقيني دور مان گذريو. [[بختيار خلجي]] ٻارهين صديءَ ۾ بهار تي قبضو ڪيو ۽ هر شيءِ تباهه ڪري ڇڏي، جنهن سان پٽنه سياسي ۽ ثقافتي مرڪز طور پنهنجي حيثيت وڃائي ويٺو.<ref>[http://www.ncap.res.in/VLS/Publications/5_Baghakole.pdf BAGHAKOLE – NCAP] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150509172207/http://www.ncap.res.in/VLS/Publications/5_Baghakole.pdf |date=9 May 2015 }} ncap.res.in. Retrieved 5 December 2013</ref> ===مغل سلطنت=== [[File:Guru Tegh Bahadar receives news of the birth of Gobind Rai.jpg|thumb|[[گرو تيغ بهادر]] (ڍاڪا ۾) کي [[گرو گوبند سنگهه|گوبند راءِ]] جي ڄمڻ جي خبر ڏني پئي وڃي (پٽنه ۾)، اوڻيهين صديءَ جي تصوير]] [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ پٽنه صوبائي انتظام جو مرڪز رهيو.<ref name="hoparoundindia1">{{cite web |url=http://www.hoparoundindia.com/bihar/history-of-patna.aspx |title=History of Patna City Bihar Origin-Background-Significance |publisher=Hoparoundindia.com |access-date=4 December 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105045429/http://www.hoparoundindia.com/bihar/history-of-patna.aspx |archive-date=5 November 2013 }}</ref> وچئين دور ۾ سڀ کان نمايان دور افغان حڪمران [[شير شاه سوري]] جو هو، جنهن 16هين صديءَ جي وچ ۾ پٽنه کي ٻيهر آباد ڪيو. هن گنگا ڪناري هڪ قلعو ٺهرايو ۽ شهر کي نئين سر ترقي ڏني. شير شاه جو قلعو اڄ باقي نه آهي، پر شير شاه سوري مسجد اڃا تائين افغان طرز تعمير جي مثال طور موجود آهي. مغل بادشاهه [[اڪبر]] 1574ع ۾ باغي افغان سردار [[داود خان ڪرراني]] کي شڪست ڏيڻ لاءِ پٽنه پهتو. اڪبر جي درٻار جي نو رتن مان هڪ، سندس سرڪاري مورخ [[ابوالفضل بن مبارڪ]]، پنهنجي ڪتاب [[آئينِ اڪبري]] ۾ پٽنه کي ڪاغذ، پٿر ۽ شيشي جي صنعتن جو مرڪز قرار ڏنو ۽ پٽنه جي مشهور چانورن جو به ذڪر ڪيو، جيڪي يورپ ۾ “پٽنه چانور” جي نالي سان مشهور هئا.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=4hgtAQAAMAAJ&q=Patna+rice+in+Europe&pg=PA985 |title=A Dictionary, Practical, Theoretical, and Historical, of Commerce and ... |access-date=4 December 2013 |archive-date=28 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170828041600/https://books.google.com/books?id=4hgtAQAAMAAJ&pg=PA985&lpg=PA985&dq=Patna+rice+in+Europe&source=bl&ots=I3d7sDaylK&sig=Df3Wc9XcnKtWY4mItd84fPRLb0g&hl=en&sa=X&ei=FHyfUqd5iZGsB-zPgKAO&ved=0CI0BEOgBMAk#v=onepage&q=Patna%20rice%20in%20Europe&f=false |url-status=live |last1=McCulloch |first1=John Ramsay |year=1839 }}</ref> 1620ع تائين پٽنه شهر کي "بنگالا جي سموري سڀ کان وڏي مارٽ ٽائون" طور بيان ڪيو پيو ويو (يعني بنگال جو سڀ کان وڏو شهر)<ref name="Attractions, history of Patna"></ref><ref name="google1">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=wUeqQ2buQ80C&q=By+1620,+the+city+of+Patna+was&pg=PA15 |title=Merchants, Politics, and Society in Early Modern India: Bihar, 1733–1820 – Kumkum Chatterjee&nbsp;— Google Books |access-date=5 December 2013 |isbn=9004103031 |last1=Chatterjee |first1=Kumkum |year=1996 |publisher=BRILL |archive-date=30 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210630163742/https://books.google.com/books?id=wUeqQ2buQ80C&q=By+1620%2C+the+city+of+Patna+was&pg=PA15 |url-status=live }}</ref> اتر هندستان ۾، ۽ هن کي "بنگال جو سڀ کان وڏو شهر ۽ واپار لاءِ سڀ کان مشهور" پڻ چيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last1=O'Malley |first1=L. S. S. |editor1-last=James |editor1-first=J. F. W. |title=History of Magadha |publisher=Veena Publication |location=Delhi |year=2005 |page=36 |isbn=978-81-89224-01-1 |url=https://books.google.com/books?id=18ULAwAACAAJ |access-date=24 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528125700/http://books.google.com/books?id=18ULAwAACAAJ |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> اهو سڀ ڪلڪتي شهر جي قيام کان اڳ هو. [[مغل بادشاهه]] [[اورنگزيب]] پنهنجي پسنديده پوٽي [[عظيم الشان|شهزادو محمد عظيم]] جي درخواست تي، 1704ع ۾ (جڏهن عظيم پٽنه ۾ [[صوبه دار]] طور موجود هو) پٽنه جو نالو [[عظيم آباد]] رکڻ تي راضي ٿيو. فلپ ميسن موجب، جيڪو "دي مين هو رولڊ انڊيا" ڪتاب ۾ لکي ٿو، پٽنه يا عظيم آباد ۾ ڪي تشدد ڀريون ڪارروايون به ٿيون. "اورنگزيب ڪافرن تي سر شماري ٽيڪس (جزيه) ٻيهر لاڳو ڪيو هو، جنهن جو ٺيڪو ڀرڻو پوندو هو. پٽنه ۾، ڪارخاني جو سربراهه پيڪاڪ ڪافي فرمانبردار نه هو. کيس گرفتار ڪيو ويو، شهر ۾ ننگي مٿي ۽ ننگي پير هلڻ تي مجبور ڪيو ويو، ۽ ٻيون به ڪيترين ذلت ڀرين سزائن سان دوچار ڪيو ويو، جيستائين هن رقم ادا نه ڪئي ۽ پوءِ کيس آزاد ڪيو ويو." هن دور ۾ نالي کان سواءِ گهڻو ڪجهه نه بدليو. مغل سلطنت جي زوال سان، پٽنه [[بنگال جي نوابن]] جي هٿ ۾ هليو ويو، جن عوام تي ڳرو محصول لڳايو، پر ان کي واپاري مرڪز طور وڌڻ جي اجازت پڻ ڏني. [[ٽيڪري راج]] جي مهاراجا جون حويليون 1811–12ع ۾ پٽنه جي درياهه ڪناري واري محاذ تي ڇانيل هيون.<ref>{{cite book | first = Kumkum | last = Chatterjee | title = Merchants, Politics and Society in Early Modern India: Bihar: 1730 – 1820 | publisher = BRILL | year = 1996 | isbn = 978-90-04-10303-0 | pages = 273 (at page 36) }}</ref> 1750ع ۾، بنگال جو مستقبل جو نواب [[سراج الدوله]] پنهنجي ڏاڏي [[علي وردي خان]] خلاف بغاوت ڪئي ۽ پٽنه تي قبضو ڪيو، پر جلد ئي هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيو ۽ کيس معافي ملي وئي.<ref><ref>Dalrymple, W. (2019), ''The Anarchy'' p. 87, London: Bloomsbury</ref></ref> [[گرو گوبند سنگهه]] (22 ڊسمبر 1666 – 7 آڪٽوبر 1708)، سکن جو ڏهون گرو، پٽنه ۾ گوبند راءِ جي نالي سان [[گرو تيغ بهادر]] (سکن جو نائون گرو) ۽ سندس زال [[ماتا گجري]] وٽ ڄائو. سندس جنم ڀومي، [[تخت سري پٽنه صاحب|پٽنه صاحب]]، سکن لاءِ حج/زيارت جي سڀ کان مقدس هنڌن مان هڪ آهي.<ref>{{cite news |date=30 December 2001 |title=Gurdwara gears up for Guru's Jayanti |work=[[دي ٽائيمز آف انڊيا]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Gurdwara-gears-up-for-Gurus-jayanti/articleshow/695284660.cms |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120710120512/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2001-12-30/patna/27246437_1_patna-saheb-guru-gobind-tenth-guru |archive-date=10 July 2012 }}</ref> ===پورچوگالي سلطنت=== واپار وڌڻ سان پورچوگالي سلطنت جون وسنديون بنگال جي نار تائين وڌي ويون. گهٽ ۾ گهٽ 1515ع کان پورچوگالي بنگال ۾ واپارين طور موجود هئا، ۽ پوءِ 1521ع ۾ علائقي ۾ ڪارخانا قائم ڪرڻ لاءِ گور ڏانهن هڪ سفارتي وفد موڪليو ويو. 1534ع کان پوءِ بنگال جي سلطان پورچوگالين کي چِٽاگونگ ۽ ستگائون جهڙين ڪيترين وسندين کي ترقي ڏيڻ جي اجازت ڏني.<ref>{{Cite book|title = India in Canada: Canada in India editado por Taniya Gupta, Antonia Navarro-Tejero|isbn = 9781443855716|url = https://books.google.com/books?id=EmYxBwAAQBAJ&q=Ghiyasuddin%20Mahmud%20Shah%20Portugueses&pg=PA22|last1 = Gupta|first1 = Taniya|last2 = Navarro-Tejero|first2 = Antonia|date = 8 January 2014| publisher=Cambridge Scholars |access-date = 7 October 2020|archive-date = 30 June 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20210630163654/https://books.google.com/books?id=EmYxBwAAQBAJ&q=Ghiyasuddin+Mahmud+Shah+Portugueses&pg=PA22|url-status = live}}</ref> 1535ع ۾ پورچوگالي بنگال جي سلطان جا اتحادي هئا ۽ هنن ٽيلياڳڙهي لنگهه تي قبضو رکيو<ref>{{Cite encyclopedia|title=Ghiyasuddin Mahmud Shah|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Ghiyasuddin_Mahmud_Shah|encyclopedia=Banglapedia|access-date=12 May 2020|archive-date=23 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200623101404/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Ghiyasuddin_Mahmud_Shah|url-status=live}}</ref> جيڪو پٽنه کان 280&nbsp;ڪلوميٽر پري هو، ۽ ان سان مغلن جي حملي کان بچاءُ ۾ مدد ملي. ان وقت تائين ڪيترين شين جي فراهمي پٽنه مان ٿيندي هئي، ۽ پورچوگالين واپارين کي موڪلي اتي گهٽ ۾ گهٽ 1580ع ۾ هڪ ڪارخانو/ڪاروباري مرڪز قائم ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Thakur |first1=Baleshwar |title=Urban Settlements in Eastern India: Entropy Changes and Pattern Analysis |year=1980 |publisher=Concept Publishing Company |page=117 |url=https://books.google.com/books?id=HHVIU-HsMswC&q=Patna%20Portuguese&pg=PA117 |language=en |access-date=7 October 2020 |archive-date=30 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210630163730/https://books.google.com/books?id=HHVIU-HsMswC&q=Patna+Portuguese&pg=PA117 |url-status=live }}</ref> شيون درياهه وسيلي هيٺان ٻين پورچوگالي بندرگاهن، جهڙوڪ چِٽاگونگ ۽ ستگائون، ڏانهن موڪليون وينديون هيون، ۽ اتان سلطنت جي ٻين علائقن ڏانهن پهچنديون هيون. ===برطانوي سلطنت=== 17هين صديءَ دوران پٽنه بين الاقوامي واپار جو مرڪز بڻجي ويو.<ref name="google1"></ref> 1620ع ۾ [[انگلينڊ جي بادشاھت|انگريز]] [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] پٽنه ۾ [[ڪارخانو|واپاري ڪارخانو]] قائم ڪيو ته جيئن [[ڪليڪو|ڪليڪو]] ۽ [[ريشم]] جي واپار ڪري سگهجي. ٿوري ئي وقت ۾ اهو [[سالٽ پيٽر]] جي واپار جو به وڏو مرڪز بڻجي ويو. فرانسوا برنيئر پنهنجي ڪتاب ''Travels in the Mogul Empire'' (1656–1668) ۾ لکي ٿو ته "اهو گنگا وسيلي وڏي سهولت سان هيٺ کڄي ويندو هو، ۽ ڊچ ۽ انگريز وڏي مقدار ۾ سامان هندستاني ٻيٽن ۽ يورپ جي ڪيترن حصن ڏانهن موڪليندا هئا." هن واپار ٻين يورپي قومن—خاص طور فرانسيسي، ڊين، ڊچ ۽ پورچوگالي—کي به هن منافع بخش ڪاروبار ۾ مقابلي لاءِ همٿايو. [[پيٽر منڊي]] 1632ع ۾ لکي پٽنه کي "اوڀر علائقي جو سڀ کان وڏو مارٽ" قرار ڏنو.<ref name="hoparoundindia1"></ref> 1763ع ۾ [[نواب]] [[مير قاسم]] [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي 45 (اڪثر برطانوي) ملازمن ۽ 200 سپاهين کي [[1763ع جو پٽنه قتلِ عام|پٽنه قتلِ عام]] ۾ قتل ڪرائڻ جو حڪم ڏنو؛ قيدين کي سندن ڪوٺڙين ۾ گوليون هڻي ماريو ويو ۽ سندن لاش هڪ کوهه ۾ اڇلايا ويا.<ref>{{cite book|author=Dalrymple, W.|year=2019|title=The Anarchy|url=https://archive.org/details/anarchy0000unse|pages=[https://archive.org/details/anarchy0000unse/page/185 185]–6|location=London |publisher=Bloomsbury}}</ref> 1764ع ۾ [[بڪسر جي جنگ]] جي فيصلائتي نتيجي کان پوءِ [[الله آباد جو معاهدو]] هندستان ۾ برطانوي سياسي ۽ آئيني مداخلت جي شروعات جو نشان بڻيو. ان معاهدي سان مغل بادشاهه ايسٽ انڊيا ڪمپني کي هن اڳوڻي مغل صوبي مان محصول گڏ ڪرڻ جو حق ڏنو. 1793ع ۾، جڏهن نظامت (مغلي بالا دستي) ختم ڪئي وئي، پٽنه کي ڪمپني پنهنجي علائقي ۾ شامل ڪيو، ۽ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني بنگال-بهار صوبي تي ڪنٽرول قائم ڪيو. بهرحال، پٽنه واپار جو مرڪز رهندو آيو. 1912ع ۾ جڏهن [[بنگال پريزيڊنسي]] کي ورهايو ويو، ته پٽنه برطانوي صوبي [[بهار ۽ اوڙيسا صوبي|بهار ۽ اوڙيسا]] جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو. پر 1936ع ۾ [[اوڙيسا]] هڪ الڳ وجود بڻجي پنهنجي گاديءَ سان جدا ٿي ويو. اڄ تائين پٽنه ۾ بنگالين جي وڏي آبادي رهندي اچي ٿي.<ref name="capital">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=a-QaOP5nK-MC&q=Bihar+and+Orissa+Province+capital&pg=PA166 |title=Bihar And Orissa District Gazetteers Patna&nbsp;– L.S.S. O'malley&nbsp;– Google Books |access-date=5 December 2013 |isbn=9788172681210 |last1=O'Malley |first1=L. S. S. |year=1924 |publisher=Concept Publishing Company |archive-date=17 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201117202738/https://books.google.com/books?id=a-QaOP5nK-MC&q=Bihar+and+Orissa+Province+capital&pg=PA166 |url-status=live }}</ref><ref name="History of Bihar">{{cite web |url=http://gov.bih.nic.in/Profile/history.htm |title=History of Bihar |publisher=Gov.bih.nic.in |date=26 June 1975 |access-date=5 December 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140331063547/http://gov.bih.nic.in/Profile/history.htm |archive-date=31 March 2014 }}</ref> <gallery caption="" class="center" widths="220px" heights="160px"> File:Sir Charles D'Oyly - Street in Patna - Google Art Project.jpg|پٽنه جي گهٽي، 1825ع (برطانوي، هندستان ۾ سرگرم) File:Golghar at Bankipur, near Patna, 1814-15.jpg|[[گول گهر]]، [[بينڪي پور]] ڀرسان، پٽنه ويجهو، 1814–15 </gallery> ====هندستاني آزاديءَ جي تحريڪ==== پٽنه جي ماڻهن [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] ۾ وڏي پيماني تي حصو ورتو.<ref>{{cite web |url=http://www.go4patna.com/index.php/tourism/in-nations-service |title=In Nation's service |publisher=Go4patna.com |access-date=5 December 2013 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213130847/http://www.go4patna.com/index.php/tourism/in-nations-service |archive-date=13 December 2013 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.patnadaily.com/index.php/features/8182-braj-kishore-prasad-the-forgotten-hero-of-bihar.html |title=Braj Kishore Prasad&nbsp;– the Forgotten Hero of Bihar |publisher=PatnaDaily.Com |access-date=5 December 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216062117/http://www.patnadaily.com/index.php/features/8182-braj-kishore-prasad-the-forgotten-hero-of-bihar.html |archive-date=16 December 2013 }}</ref> سڀ کان نمايان تحريڪن ۾ [[چمپارن]] تحريڪ ( [[نيلو]] پوک خلاف) ۽ 1942ع واري [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.pib.nic.in/feature/feyr98/fe0798/PIBF2907986.html |title=Feature |publisher=Pib.nic.in |access-date=11 April 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924073138/http://www.pib.nic.in/feature/feyr98/fe0798/PIBF2907986.html |archive-date=24 September 2015 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=cf-cI_yfVfYC&q=patna+in+Champaran+movement&pg=PA190 |title=Agrarian Movements and Congress Politics in Bihar&nbsp;– Kaushal Kishore Sharma&nbsp;– Google Books |access-date=5 December 2013 |isbn=9788185150109 |last1=Sharma |first1=Kaushal Kishore |year=1989 |publisher=Anamika Prakashan |archive-date=30 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210630163745/https://books.google.com/books?id=cf-cI_yfVfYC&q=patna+in+Champaran+movement&pg=PA190 |url-status=live }}</ref> شهر مان نڪتل قومي اڳواڻن ۾ [[سوامي سهجانند سرسوتي]]؛ [[هندستان جي دستور ساز اسيمبلي]] جو پهريون صدر [[ڊاڪٽر راجيندر پرساد]]؛ ''بهار وڀوتي'' ( [[انُگراه نارائن سنها]] )؛ [[بساون سنگهه]]؛ ۽ ''لوڪ ناياڪ'' ( [[جيا پرڪاش نارائن]] ) شامل آهن. ===آزادي کان پوءِ=== پٽنه 1947ع ۾ هندستان جي آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ به [[بهار]] جي گاديءَ جو هنڌ رهيو، جيتوڻيڪ [[بهار]] کي 2000ع ۾ ٻيهر ورهايو ويو جڏهن [[جهارکنڊ]] هندستاني يونين جي هڪ الڳ رياست بڻجي ويو.<ref name="History of Bihar"></ref> 27 آڪٽوبر 2013ع تي، ڇهه ماڻهو مارجي ويا ۽ 85 ٻيا زخمي ٿيا، جڏهن چونڊ جلسي دوران [[2013ع جا پٽنه بم ڌماڪا|هم آهنگ بم ڌماڪن جو سلسلو]] ٿيو، جيڪو [[ڀارتيه جنتا پارٽي|ڀا ج پا]] جي اميدوار [[نريندر مودي]] لاءِ منعقد ٿيل هو.<ref>{{cite web | url=https://www.theguardian.com/world/2013/oct/28/patna-bombings-outlawed-islamic-group-blamed | title=Patna bombings: outlawed Islamist group blamed for fatal blasts | work=The Guardian | date=28 October 2013 | access-date=16 January 2016 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20150919012453/http://www.theguardian.com/world/2013/oct/28/patna-bombings-outlawed-islamic-group-blamed | archive-date=19 September 2015 | df=dmy-all }}</ref> 3 آڪٽوبر 2014ع تي، [[2014ع جو پٽنه ڀڳدڙ|گاندهي ميدان ۾ ڀڳدڙ]] دوران (وجيا دشمي جشنن وقت) 33 ماڻهو مارجي ويا ۽ 26 زخمي ٿيا.<ref>{{cite web | url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/33-killed-as-bomb-blast-rumour-sparks-stampede-during-Dussehra-celebrations-in-Patna/articleshow/44256019.cms | title=33 killed as bomb blast rumour sparks stampede during Dussehra celebrations in Patna | work=The Times of India | date=4 October 2014 | access-date=16 January 2016 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20141006000404/http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/33-killed-as-bomb-blast-rumour-sparks-stampede-during-Dussehra-celebrations-in-Patna/articleshow/44256019.cms | archive-date=6 October 2014 | df=dmy-all }}</ref> ==جاگرافي== {{See also|بھار جي جاگرافي}} ===ارضياتي بناوت=== [[File:Patna district.PNG|thumb|left|پٽنه ضلعي جو نقشو]] {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:90%; margin:1em;" |- |+ '''پٽنه جي [[شهري گڏيل آبادي]]''' |- style="background:#dedebb;" ! colspan="2"| دائروِ اختيار ! آبادي |- style="background:#efefcc;" ! شهر ! قسم ! اندازو<br/> (2011) |- | '''پٽنه''' || ميونسپل ڪارپوريشن || style="text-align:right;" | 1,684,222 |- | '''[[داناپور]]''' || نگر پريشد || style="text-align:right;" | 182,429 |- | '''[[بدلپورا]]''' || آئوٽ گروٿ || style="text-align:right;" | 75 |- | '''[[داناپور ڪينٽونمينٽ]]''' || ڪينٽونمينٽ بورڊ || style="text-align:right;" | 28,723 |- | '''[[کگاوله]]''' || نگر پريشد || style="text-align:right;" | 44,364 |- | '''[[نوھسا]]''' || مردم شماري وارو شهر || style="text-align:right;" | 16,680 |- | '''[[پاٽلي پتر هائوسنگ ڪالوني]]''' || مردم شماري وارو شهر || style="text-align:right;" | 3,531 |- | '''[[ڦلواڙي شريف]]''' || نگر پريشد || style="text-align:right;" | 81,740 |- | '''[[سعيدپورا]]''' || مردم شماري وارو شهر || style="text-align:right;" | 7,392 |- style="background:#ddd;" | colspan="2" | '''پٽنه شهري گڏيل آبادي''' || style="text-align:right;" | 2,049,156 |- style="background:#ccc;" | colspan="2" | [[پٽنه ضلعو]] || style="text-align:right;" | 5,838,465 |- | colspan="7" | ''ذريعو:<ref>{{cite web | url=http://www.census2011.co.in/census/metropolitan/145-patna.html | title=Patna Urban Region | publisher=Census2011.co.in | access-date=7 December 2015 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20151210212142/http://www.census2011.co.in/census/metropolitan/145-patna.html | archive-date=10 December 2015 | df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.census2011.co.in/census/district/82-patna.html | title=Patna District : Census 2011 data | publisher=Census2011.co.in | access-date=8 December 2015 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20151210212034/http://www.census2011.co.in/census/district/82-patna.html | archive-date=10 December 2015 | df=dmy-all }}</ref>'' |} پٽنه درياهه [[گنگا]] جي ڏکڻ ڪناري تي واقع آهي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=9wO6BQAAQBAJ&q=patna+south+ganga&pg=PA205 |title=Riverbank Filtration for Water Security in Desert Countries |last1=Ray |first1=Chittaranjan |last2=Shamrukh |first2=Mohamed |date=14 December 2010 |publisher=Springer |isbn=9789400700260 |language=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180214014433/https://books.google.de/books?id=9wO6BQAAQBAJ&pg=PA205&lpg=PA205&dq=patna+south+ganga&source=bl&ots=2Z_Dx-iVxT&sig=D3X_39kgXecFbAh4_aA-jHRrdmU&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwjQiqDCtKLZAhUFPFAKHcLECXsQ6AEIYTAI#v=onepage&q=patna%2520south%2520ganga&f=false |archive-date=14 February 2018 }}</ref> پٽنه جو ڪل پکيڙ {{convert|250|km2|sqmi|abbr=on}} آهي. ميونسپل حدن اندر وارو علائقو {{convert|109.218|km2|sqmi|abbr=on}} تي مشتمل آهي. شهر جي ٻاهران (سبربن) علائقو {{convert|140.782|km2|sqmi|abbr=on}} تي پکڙيل آهي. ان جي سراسري اوچائي {{convert|53|m|ft|abbr=on}} آهي. پٽنه جي جاگرافيءَ جي هڪ نمايان خصوصيت وڏي دريائن جو سنگم آهي.<ref name="area">{{cite web | url=http://urban.bih.nic.in/Docs/CDP/CDP-Patna.pdf | title=CDP Patna | publisher=PATNA – Urban Development Department | work=Infrastructure Professionals Enterprise (P) Ltd, C – 2, Green Park Extension, New Delhi – 110016, INDIA. | date=July 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160304072731/http://www.urban.bih.nic.in/Docs/CDP/CDP-Patna.pdf |archive-date = 4 March 2016 | access-date= 28 October 2016 | pages=20, 21 (area) 52 (metropolis), 31 (geography)}}</ref> [[برطانوي راڄ]] دوران، پٽنه [[بنگال پريزيڊنسي]] جو حصو هو. 1976ع ۾ [[نالندا ضلعو]] کي [[پٽنه ضلعو]] مان ڪڍي الڳ ڪيو ويو،<ref name="Statoids">{{cite web | url = http://www.statoids.com/yin.html | title = Districts of India | access-date = 11 October 2011 | last = Law | first = Gwillim | date = 25 September 2011 | work = Statoids | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20111017155710/http://www.statoids.com/yin.html | archive-date = 17 October 2011 | df = dmy-all }}</ref> جنهن کان پوءِ پٽنه مان سڀ جبلائي علائقا ڪڍي ڇڏيا ويا. اهو اليويل (دريائي گاد سان ٺهيل) هموار زمين جو هڪ وڏو پکيڙ آهي. ضلعي جي زمين زرخيز آهي ۽ لڳ ڀڳ مڪمل طور پوکي هيٺ آهي، جهنگلي ڍڪ عملي طور موجود ناهي. اليويل مٽي چانور، ڪمند ۽ ٻين خوراڪي اناج جي پوک لاءِ موزون آهي. پوکي هيٺ علائقن ۾ آم جا باغ ۽ بانس جا جهنگ جا هنڌ هنڌ تي نظر اچن ٿا. درياهه [[گنگا]] جي ڪنارن سان لڳندڙ ٻنين ۾ امينيا، سٽريڪولاري، هائيگروفيلي ۽ سيزبينيا جهڙيون جهنگلي ٻوٽيون وڌن ٿيون. پر پالمايرا، کجور ۽ آم جا باغ آباديءَ جي ڀرسان ملن ٿا. دريائن کان پري ڳوٺن ۾ ڪڏهن ڪڏهن سڪي جهنگلي جهڙيون ٻوٽيدار پٽيون به ڏسجن ٿيون. عام طور ملندڙ وڻن ۾ بيل، سرس، جيڪ فروٽ ۽ ڳاڙهو ڪپهه وارو وڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://patna.bih.nic.in/District/dist_home.htm |title=About District |publisher=Patna.bih.nic.in |date=1 January 2004 |access-date=17 July 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509090413/http://patna.bih.nic.in/District/dist_home.htm |archive-date=9 May 2013 }}</ref> پٽنه هن لحاظ کان منفرد آهي جو ان جي ڀرپاسي ۾ چار وڏا درياهه آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.mapsofindia.com/maps/patna/ |title=Patna Maps, Bihar |publisher=Mapsofindia.com |date=29 September 2011 |access-date=4 December 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140318134143/http://www.mapsofindia.com/maps/patna/ |archive-date=18 March 2014 }}</ref> اهو دنيا جو سڀ کان وڏو دريائي شهر آهي.<ref>{{cite web | url=http://futureofpower.org/wp-content/uploads/2014/04/Patna-Summary-Report.pdf | title=Summary Report of Patna | publisher=future of power | access-date=2 June 2014 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20140605052641/http://futureofpower.org/wp-content/uploads/2014/04/Patna-Summary-Report.pdf | archive-date=5 June 2014 | df=dmy-all }}</ref> 2006ع ۾ تيار ڪيل پٽنه سٽي ڊولپمينٽ پلان موجب پٽنه شهر جي ارضياتي بناوت ٿانوَ (سوسر) جهڙي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.telegraphindia.com/1160909/jsp/bihar/story_107083.jsp#.V9L7uvB97IU|title=Smart city? That sinkin' feeling Drainage hits tall claims of rain prep|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160909183003/http://www.telegraphindia.com/1160909/jsp/bihar/story_107083.jsp#.V9L7uvB97IU|archive-date=9 September 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.telegraphindia.com/1151228/jsp/frontpage/story_60759.jsp#.V_k1NOV97IU|title=Patna is a saucer-shaped receptacle bounded by four interlinked rivers that can be trusted to turn turbulent|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009181815/http://www.telegraphindia.com/1151228/jsp/frontpage/story_60759.jsp#.V_k1NOV97IU|archive-date=9 October 2016}}</ref> درياهه [[گنگا]] تي ٺهيل پل، جنهن جو نالو [[مهاتما گانڌي سيتو]] آهي، 5575m ڊگهو آهي. اهو [[پلن جي ڊيگهه موجب فهرست|ڀارت جو سڀ کان ڊگهو دريائي پل]] آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.thecolorsofindia.com/interesting-facts/infrastructure/longest-river-bridge-in-india.html |title=Longest River Bridge in India – Mahatma Gandhi Setu – Longest River Bridge in World |publisher=Thecolorsofindia.com |access-date=4 March 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229220551/http://www.thecolorsofindia.com/interesting-facts/infrastructure/longest-river-bridge-in-india.html |archive-date=29 February 2012 }}</ref> پٽنه [[ڀارت جا زلزلي وارا علائقا|ڀارت جي زلزلي واري زون-چوٿين]] ۾ اچي ٿو، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته اهو وڏن [[زلزلا|زلزلن]] لاءِ حساس آهي، پر تازين تاريخ ۾ زلزلا گهڻا عام نه رهيا آهن.<ref name=hazardprofile>{{cite web |url=http://www.undp.org.in/dmweb/hazardprofile.pdf |title=Hazard profiles of Indian districts |access-date=23 August 2006 |work=National Capacity Building Project in Disaster Management |publisher=[[يو اين ڊي پي]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20060519100611/http://www.undp.org.in/dmweb/hazardprofile.pdf |archive-date=19 May 2006}}</ref> پٽنه ٻوڏ ۽ طوفانن جي خطري واري علائقي ۾ پڻ اچي ٿو.<ref>{{cite web | url=http://www.telegraphindia.com/1130829/jsp/bihar/story_17285754.jsp#.VmdYT9J97IU | title=Flood fear, after 38 years | publisher=The Telegraph | date=29 August 2013 | access-date=9 December 2015 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20151211013718/http://www.telegraphindia.com/1130829/jsp/bihar/story_17285754.jsp#.VmdYT9J97IU | archive-date=11 December 2015 | df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.inextlive.com/bihar/patna/temperature-changed-in-patna-due-to-cyclone-65768 | title=अभी दो बार और आएगा आंधी-तूफान | publisher=inextlive.jagran | date=16 March 2015 | access-date=9 December 2015 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20160305010336/http://inextlive.jagran.com/temperature-changed-in-patna-due-to-cyclone-65768 | archive-date=5 March 2016 | df=dmy-all }}</ref> ===آبهوا=== [[File:Monsoon clouds over Priyadarshi Nagar.jpg|thumb|left|پريادرشي نگر مٿان مون سون جا ڪڪر، جيڪو [[ڪنڪر باغ]] جو حصو آهي—اوڀر پٽنه جو رهائشي علائقو.]] پٽنه ۾ [[نمي وارو ذيلي اُستوائي آبهوا]] هوندي آهي، جيڪا [[ڪوپن-گائيگر آبهوا درجابندي نظام|ڪوپن آبهوا درجابندي]] (Cwa) هيٺ اچي ٿي: مارچ جي پڇاڙي کان جون تائين تپيءَ جهڙا اونهارا، جون جي پڇاڙي کان سيپٽمبر جي پڇاڙي تائين [[مون سون]] جو موسم، ۽ نومبر کان فيبروري تائين سياري جون ٿڌيون راتيون ۽ ڌنڌ ڀريا يا سجها ڏينهن.<ref name="cnlu.ac.in">{{cite web|url=http://www.cnlu.ac.in/index.php?option=com_content&view=article&id=85&Itemid=28|title=climate of patna|access-date=26 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120421171801/http://www.cnlu.ac.in/index.php?option=com_content&view=article&id=85&Itemid=28|archive-date=21 April 2012|url-status=live}}</ref> هتي رڪارڊ ٿيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 1966ع ۾ {{convert|46.6|°C}} هو،<ref name="imd.gov.in">{{cite web |url=http://www.imd.gov.in/section/climate/patna2.htm |title=Extreme Weather Events in the Month Of September |publisher=Imd.gov.in |access-date=4 March 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120315193421/http://www.imd.gov.in/section/climate/patna2.htm |archive-date=15 March 2012 }}</ref> جڏهن ته سڀ کان گهٽ {{convert|1.1|°C|°F|0}} 9 جنوري 2013ع تي رڪارڊ ٿيو،<ref>{{cite news | url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/At-1-1-degree-C-Patna-chilliest-since-1868/articleshow/17961610.cms | title=At 1.1 °C, Patna chilliest since 1868 | date=10 January 2013 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20130503003851/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-01-10/patna/36256997_1_patna-zoo-sanjay-gandhi-biological-park-cantonment-area | archive-date=3 May 2013 | work=[[دي ٽائيمز آف انڊيا]] | df=dmy-all }}</ref> ۽ سڀ کان وڌيڪ وسڪارو 1997ع ۾ {{convert|204.5|mm|abbr=on}} رڪارڊ ٿيو.<ref name="imd.gov.in"></ref> هيٺ ڏنل جدول آبهوا جي عنصرن جا تاريخي مهينيوار اوسط ڏيکاري ٿو. {{Clear}} {{Weather box | collapsed = | location = [[پٽنه هوائي اڏي]] (1991–2020، انتهائون 1951–2013) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 33.1 | Feb record high C = 35.1 | Mar record high C = 41.4 | Apr record high C = 44.6 | May record high C = 45.6 | Jun record high C = 46.6 | Jul record high C = 41.6 | Aug record high C = 39.7 | Sep record high C = 37.6 | Oct record high C = 38.2 | Nov record high C = 34.6 | Dec record high C = 30.5 | year record high C = 46.6 | Jan high C = 22.1 | Feb high C = 26.1 | Mar high C = 32.2 | Apr high C = 37.1 | May high C = 37.5 | Jun high C = 36.4 | Jul high C = 33.4 | Aug high C = 33.1 | Sep high C = 32.6 | Oct high C = 32.1 | Nov high C = 29.1 | Dec high C = 24.3 | year high C = 31.3 | Jan low C = 9.2 | Feb low C = 12.5 | Mar low C = 17.0 | Apr low C = 22.2 | May low C = 25.2 | Jun low C = 26.7 | Jul low C = 26.5 | Aug low C = 26.5 | Sep low C = 25.7 | Oct low C = 22.0 | Nov low C = 15.4 | Dec low C = 10.7 | year low C = 20.0 | Jan record low C = 1.1 | Feb record low C = 3.4 | Mar record low C = 8.2 | Apr record low C = 13.3 | May record low C = 17.7 | Jun record low C = 19.3 | Jul record low C = 21.1 | Aug record low C = 20.2 | Sep record low C = 19.0 | Oct record low C = 12.0 | Nov record low C = 7.7 | Dec record low C = 2.2 | year record low C = 1.1 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 10.2 | Feb precipitation mm = 12.6 | Mar precipitation mm = 8.9 | Apr precipitation mm = 11.9 | May precipitation mm = 48.4 | Jun precipitation mm = 162.2 | Jul precipitation mm = 289.1 | Aug precipitation mm = 266.6 | Sep precipitation mm = 209.7 | Oct precipitation mm = 49.7 | Nov precipitation mm = 5.3 | Dec precipitation mm = 4.7 | year precipitation mm = 1077.6 | Jan rain days = 1.1 | Feb rain days = 1.2 | Mar rain days = 0.6 | Apr rain days = 1.0 | May rain days = 3.0 | Jun rain days = 6.9 | Jul rain days = 12.6 | Aug rain days = 12.4 | Sep rain days = 9.2 | Oct rain days = 2.7 | Nov rain days = 0.4 | Dec rain days = 0.4 | year rain days = 51.6 | time day = 17:30 [[ڀارتي معياري وقت|آءِ ايس ٽي]] | Jan humidity = 67 | Feb humidity = 53 | Mar humidity = 38 | Apr humidity = 33 | May humidity = 43 | Jun humidity = 59 | Jul humidity = 74 | Aug humidity = 76 | Sep humidity = 76 | Oct humidity = 69 | Nov humidity = 67 | Dec humidity = 72 | year humidity = 61 | Jan sun = 207.7 | Feb sun = 228.8 | Mar sun = 260.4 | Apr sun = 264.0 | May sun = 272.8 | Jun sun = 192.0 | Jul sun = 130.2 | Aug sun = 151.9 | Sep sun = 162.0 | Oct sun = 238.7 | Nov sun = 240.0 | Dec sun = 201.5 | year sun = | Jand sun = 6.7 | Febd sun = 8.1 | Mard sun = 8.4 | Aprd sun = 8.8 | Mayd sun = 8.8 | Jund sun = 6.4 | Juld sun = 4.2 | Augd sun = 4.9 | Sepd sun = 5.4 | Octd sun = 7.7 | Novd sun = 8.0 | Decd sun = 6.5 | yeard sun = 7.0 | source 1 = [[ڀارت جو موسميات کاتو]] (سج 1971–2000)<ref name=IMDnormals> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205040301/http://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | title = Station: Patna Climatological Table 1981–2010 | work = Climatological Normals 1981–2010 | publisher = India Meteorological Department | date = January 2015 | pages = 601–602 | access-date = 2 March 2020}}</ref><ref name=IMDextremes> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | title = Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) | publisher = India Meteorological Department | date = December 2016 | page = M36 | access-date = 2 March 2020}}</ref><ref name=IMDsun> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205042602/http://imdpune.gov.in/library/public/Daily%20Normals%20of%20Global%20&%20Diffused%20Radiations%20%201971_2000.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/Daily%20Normals%20of%20Global%20&%20Diffused%20Radiations%20%201971_2000.pdf | title = Table 3 Monthly mean duration of Sun Shine (hours) at different locations in India | work = Daily Normals of Global & Diffuse Radiation (1971–2000) | publisher = India Meteorological Department | date = December 2016 | page = M-3 | access-date = 2 March 2020}}</ref><ref name=IMDcityextremes2> {{cite web | url = https://www.imdpune.gov.in/library/public/Climatological%20Tables%201991-2020.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20230101061732/https://www.imdpune.gov.in/library/public/Climatological%20Tables%201991-2020.pdf | archive-date = 1 January 2023 | title = Climatological Tables 1991-2020 | publisher = India Meteorological Department | access-date = 1 January 2023 | page = 21}}</ref> | source = | Jan uv = 6 | Feb uv = 7 | Mar uv = 9 | Apr uv = 11 | May uv = 12 | Jun uv = 12 | Jul uv = 12 | Aug uv = 12 | Sep uv = 11 | Oct uv = 8 | Nov uv = 6 | Dec uv = 5 | source 2 = ويڌر ائٽلس<ref name="Weather Atlas"> {{cite web | url = https://www.weather-atlas.com/en/india/patna-climate | title = Climate and monthly weather forecast Patna, India | publisher = Weather Atlas | access-date = 16 June 2022 }}</ref> }} == ''آبادي'' == ''1997ع جي آدم شماري رپورٽ موجب هن شهر جي آبادي 1285470 آهي.''<ref name="سنڌيانا"/> == ''مک ماڳ'' == ''هي شهر گنگا نديءَ جي ڏکڻ ۾ 15 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي واقع آهي. هن شهر ۾ گانڌي ميدان هڪ اهم بندرگاهه آهي. هن شهر جي اهم مارڪيٽ اشوڪ راج پاٿ جي نالي سان مشهور آهي. هن شهر ۾ هڪ بهترين عجائب گهر ’پٽنا ميوزيم‘ آهي، جنهن ۾ ڌاتو ۽ پٿرن جا ٺهيل مجسما رکيل آهن، جيڪي ٽي يا چار سؤ سال پراڻا آهن. پٽنا جي ڏکڻ طرف ’ڪمهار‘ نالي ماڳ موجود آهي. جنهن جي کوٽائي ڪئي وئي آهي، هن شهر جي اوڀر ۾ سکن جو ’هُر مندر’ آهي، جيڪو اڇي ماربل سان جڙيل آهي. سکن جو ڏهون ۽ آخري گرو 1660ع تي هن جاءِ تي پيدا ٿيو هو. هن شهر ۾ قلعا هائوس (جلان ميوزيم) به مشهور ماڳ آهي، جنهن کي ’شير شاهه جو قلعو‘ سڏيو ويندو هو. هن قلعي کي شير شاهه تعمير ڪرايو. هن قلعي جا آثار اڄ به هن شهر ۾ موجود آهن. ان کانسواءِ ’اورينٽل لائبرري‘ به هن شهر جي مکيه ماڳن ۾ شمار ٿئي ٿي، جنهن جو بنياد 1900ع ڌاري رکيو ويو هو. هن لائبرريءَ ۾ عربي، فارسي ٻولين ۾ مغلن ۽ راجپوتن جا شهپارا به موجود آهن.''<ref name="سنڌيانا"/> ===هوائي آلودگي=== پٽنه ۾ آلودگي هڪ وڏو ڳڻتيءَ جو سبب آهي. [[ڀارت جو ڪنٽرولر ۽ آڊيٽر جنرل|سي اي جي]] جي رپورٽ موجب، جيڪا اپريل 2015ع ۾ [[بهار قانون ساز اسيمبلي]] ۾ پيش ڪئي وئي، پٽنه ۾ ساهه کڻڻ لائق [[ذرات|معلق زرڙايل مادو]] (آر ايس پي ايم) جي سطح ([[پي ايم-10]]) 355 هئي، جيڪا مقرر ڪيل حد 100 مائڪرو گرام في ڪعبي ميٽر کان ٽي اڌ ڀيرا وڌيڪ هئي،<ref>{{cite web | url=http://www.telegraphindia.com/1150425/jsp/bihar/story_16503.jsp#.VX1aovmqqko | title=Unhealthy air alarm | publisher=The Telegraph | date=25 April 2015 | access-date=14 June 2015 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20150627065934/http://www.telegraphindia.com/1150425/jsp/bihar/story_16503.jsp#.VX1aovmqqko | archive-date=27 June 2015 | df=dmy-all }}</ref> جيڪا بنيادي طور تي گاڏين جي وڌيڪ دونهين واري<ref>{{cite web | url=http://www.telegraphindia.com/1141124/jsp/bihar/story_19078515.jsp#.VX1bOPmqqko | title=Drive to check car pollution papers | publisher=The Telegraph | date=24 November 2014 | access-date=14 June 2015 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20150627080615/http://www.telegraphindia.com/1141124/jsp/bihar/story_19078515.jsp#.VX1bOPmqqko | archive-date=27 June 2015 | df=dmy-all }}</ref> ۽ صنعتي اخراجن<ref>{{cite web | url=http://cpcb.nic.in/upload/NewItems/NewItem_104_airquality17cities-package-.pdf | title=Air Quality Trends and Action Plan for Control of Air Pollution from Seventeen Cities | publisher=CENTRAL POLLUTION CONTROL BOARD MINISTRY OF ENVIRONMENT & FORESTS | date=September 2006 | access-date=14 June 2015 | page=152 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20150720220311/http://cpcb.nic.in/upload/NewItems/NewItem_104_airquality17cities-package-.pdf | archive-date=20 July 2015 | df=dmy-all }}</ref> ۽ شهر ۾ تعميراتي سرگرمين سبب هئي.<ref>{{cite web | url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Patna-2nd-most-polluted-city-after-Delhi/articleshow/46972132.cms | title=Patna 2nd most polluted city after Delhi? | work=The Times of India | date=18 April 2015 | access-date=13 June 2015 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20160502091427/http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Patna-2nd-most-polluted-city-after-Delhi/articleshow/46972132.cms | archive-date=2 May 2016 | df=dmy-all }}</ref> مئي 2014ع ۾ [[عالمي صحت جو ادارو]] جي هڪ سروي پٽنه کي ڀارت جو هوائي آلودگيءَ جي لحاظ کان ٻيون نمبر شهر قرار ڏنو، جيڪو صرف [[دهلي]] کان پوءِ هو؛ سروي موجب رياستي گاديءَ جي شهر جي عام هوا ۾ معلق زرڙايل مادو ([[پي ايم-2.5]]) 149 مائڪرو گرام هو، جيڪو محفوظ حد (25 مائڪرو گرام) کان ڇهه ڀيرا وڌيڪ هو.<ref>{{cite web | url=http://www.telegraphindia.com/1140521/jsp/bihar/story_18363030.jsp#.VXwUX_mqqko | title=Pollution report comes as a breath of fresh air | publisher=The Telegraph | date=21 May 2015 | access-date=13 June 2015 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20150614202533/http://www.telegraphindia.com/1140521/jsp/bihar/story_18363030.jsp#.VXwUX_mqqko | archive-date=14 June 2015 | df=dmy-all }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aqi.in/dashboard/india/bihar/patna|title=پٽنه هوائي معيار انڊيڪس (اي ڪيو آءِ): حقيقي وقت جي هوائي آلودگي|website=www.aqi.in|accessdate=1 September 2025}}</ref> شهر ۾ شديد هوائي آلودگي سبب آلودگيءَ سان لاڳاپيل ساهه وارن مرضن ۾ واڌ ٿي آهي، جهڙوڪ [[ڦڦڙن جو ڪينسر]]، [[دمو]]، [[دستن جي سوزش]] ۽ [[اسهال]].<ref>{{cite web | url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Citys-air-quality-dangerous/articleshow/5982720.cms | title=City's air quality "dangerous" | work=The Times of India | date=28 May 2010 | access-date=13 June 2015 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20180510195023/https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Citys-air-quality-dangerous/articleshow/5982720.cms | archive-date=10 May 2018 | df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite web | url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/High-air-pollution-in-Patna-cardiac-ailments-risk-up/articleshow/19300566.cms | title=High air pollution in Patna, cardiac ailments' risk up | work=The Times of India | date=31 March 2013 | access-date=13 June 2015 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20160418050724/http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/High-air-pollution-in-Patna-cardiac-ailments-risk-up/articleshow/19300566.cms | archive-date=18 April 2016 | df=dmy-all }}</ref> سياري جي موسم ۾ پٽنه تي ڇانيل ڳاڙهي ڌنڌ (سموگ) هر سال هوائي ۽ ريلوي آمدورفت ۾ وڏيون رڪاوٽون پيدا ڪري ٿو.<ref>{{cite web | url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/Fog-impacts-air-train-traffic-13-flights-74-trains-cancelled/movie-review/45683550.cms | title=Fog impacts air, train traffic: 13 flights, 74 trains cancelled | work=The Times of India | date=30 December 2014 | access-date=13 June 2015 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20161229180220/http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/Fog-impacts-air-train-traffic-13-flights-74-trains-cancelled/movie-review/45683550.cms | archive-date=29 December 2016 | df=dmy-all }}</ref> پٽنه کي “سوڇ وायु سرويکشن 2024” جي نتيجن موجب ڀارت ۾ “قومي صاف هوا شهر” جي درجابندي ۾ ڏهون بهترين شهر قرار ڏنو ويو (زمرو 1: 10 لکن کان وڌيڪ آبادي وارا شهر).<ref>{{Cite web |date=7 September 2024 |title=سوڇ وायु سرويکشن 2024 |url=https://prana.cpcb.gov.in/ncapServices/robust/fetchFilesFromDrive/Swachh_Vayu_Survekshan_2024_Result.pdf |website=Swachh Vayu Sarvekshan 2024 |access-date=19 September 2024 |archive-date=14 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240914164336/https://prana.cpcb.gov.in/ncapServices/robust/fetchFilesFromDrive/Swachh_Vayu_Survekshan_2024_Result.pdf |url-status=dead }}</ref> ==معيشيت== {{Main|پٽنا جي معيشت }} [[File:Maurya Lok Patna.jpg|thumb|[[مورياه لوڪ]] شهر جو هڪ وڏو خريداري وارو علائقو آهي، ۽ سڀ کان پراڻن مان هڪ]] سترهين صديءَ کان پٽنه بين الاقوامي واپار جو مرڪز رهيو آهي ۽ زراعت ۽ ڪپڙي جي صنعت جو هڪ وڏو ڳانڍاپو (هب) پڻ رهيو آهي؛ جنهن ۾ ريشم ۽ ڪيلڪو جي وڏي منڊي شامل آهي.{{citation needed|date=January 2024}} 1947ع ۾ [[ڀارت جي ورهاڱي|آزادي حاصل ڪرڻ]] کان پوءِ معيشت مجموعي طور نسبتاً مستحڪم رهي، جنهن ۾ زرعي پيداوار ۽ سبزيءَ جي تيل جي صنعت ۾ واڌ به شامل هئي. 1980ع واري ڏهاڪي کان پوءِ معيشت ۾ اتار چڙهاءُ ڏسڻ ۾ آيو. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ جڏهن ڀارت ۾ لبرلائيزيشن آئي ته پٽنه وڏا عالمي فنڊ يا پرڏيهي سيڙپڪاري پاڻ ڏانهن متوجهه نه ڪري سگهي، جيڪو معيشت لاءِ هڪ ڌڪ ثابت ٿيو. جيتوڻيڪ شهر ۾ ڪيتريون ڀاڻ جون فيڪٽريون ۽ کنڊ جا مل هئا، پر ڪمزور ٿيندڙ صنعتي-واپاري ماحول سبب ڪيترين ڪمپنين کي نقصان ٿيو ۽ آخرڪار انهن کي بند ٿيڻ يا رياست ڇڏڻ تي مجبور ٿيڻو پيو.{{citation needed|date=January 2024}} پٽنه جي معيشت 2005ع کان پوءِ لڳاتار وڌندي رهي آهي؛ خاص طور [[تيزي سان وڪرو ٿيندڙ صارف شين جي صنعت]]، [[خدمت وارو شعبو]]، ۽ [[ڀارت ۾ سائو انقلاب|سائو انقلاب]] سان لاڳاپيل ڪاروبار جي ڪري.<ref name="patna-emerging" /> 2009ع ۾ [[ورلڊ بئنڪ]] پٽنه کي ڀارت ۾ ڪاروبار شروع ڪرڻ لاءِ ٻيو بهترين شهر قرار ڏنو.<ref>{{cite news | url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/New-Delhi-Patna-best-cities-to-start-business-World-Bank/articleshow/4720294.cms | title=New Delhi, Patna best cities to start business: World Bank | date=30 June 2009 | access-date=23 October 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120104223215/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-06-30/india-business/28178105_1_world-bank-cities-report-ranks | archive-date=4 January 2012 | url-status=live | work=[[دي ٽائيمز آف انڊيا]] | df=dmy-all }}</ref> 2010ع ۾ پٽنه کي دنيا جي تيزي سان وڌندڙ شهرن ۾ 21هين نمبر تي ۽ ڀارت ۾ پنجين تيزي سان وڌندڙ شهر طور درج ڪيو ويو، ۽ 2020ع تائين سراسري سالياني 3.72% واڌ جي اڳڪٿي ڪئي وئي هئي.<ref name="cmf">{{cite web |url=http://www.citymayors.com/statistics/urban_growth1.html |title=World's fastest growing urban areas (1) |publisher=City Mayors |access-date=4 March 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101125090345/http://citymayors.com/statistics/urban_growth1.html |archive-date=25 November 2010 }}</ref> هتي جون سڀ کان وڏيون برآمدون [[اناج|غلّو]]، [[ڪمند]]، [[تل]] ۽ [[پٽنه چانور]] آهن، جيڪي وچولي داڻن واري مقامي قسم مان آهن. پٽنه ۽ ان جي آس پاس ڪيترائي [[ڪمند جا مل|کنڊ جا مل]] موجود آهن.<ref>{{cite news | url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-10-25/patna/30319506_1_sugar-mills-lakh-quintals-raiyam | title=Deadline extended for sugar mills auction | date=25 October 2011 | access-date=26 October 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120105002106/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-10-25/patna/30319506_1_sugar-mills-lakh-quintals-raiyam | archive-date=5 January 2012 | url-status=dead | work=[[دي ٽائيمز آف انڊيا]] | df=dmy-all | accessdate=18 February 2026 | archivedate=5 January 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120105002106/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-10-25/patna/30319506_1_sugar-mills-lakh-quintals-raiyam }}</ref> پٽنه کي اوڀر ڀارت ۾ هڪ اهم ڪاروباري ۽ لگزري برانڊن جي مرڪز طور به بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="patna-emerging">{{cite web | url=http://ibnlive.in.com/news/patna-emerging-luxe-centre-in-eastern-india/183628-3.html | title=Patna emerging luxe centre in eastern India | publisher=IBN Live | date=13 September 2011 | access-date=2 June 2014 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20140605130312/http://ibnlive.in.com/news/patna-emerging-luxe-centre-in-eastern-india/183628-3.html | archive-date=5 June 2014 | df=dmy-all }}</ref> شهر جا وڏا ڪاروباري علائقا بندر باغيچا، [[نمائش روڊ (پٽنه)|نمائش روڊ]]، [[گاندھي ميدان مارگ]]، [[فريزر روڊ]]، [[اندرپوري (پٽنه)|اندرپوري]] ۽ [[مورياه لوڪ]] آهن. ڪيترين پيداوار ڪندڙ ڪمپنين، جن ۾ [[هيرو سائيڪلس]]، [[برٽينيا انڊسٽريز]]، [[پيپسيڪو]]، [[سوناليڪا ٽريڪٽرز]] ۽ [[الٽرا ٽيڪ سيمينٽ]] شامل آهن، پٽنه ميٽروپوليٽن علائقي ۾ پنهنجا ڪارخانا قائم ڪيا آهن. دنيا جي سڀ کان وڏن [[ڪلسٽر ڊولپمينٽ|چمڙي جي ڪلسٽرن]] مان هڪ پٽنه جي فتوها ۾ آهي. پٽنه هاڻي [[ڀارت ۾ انفارميشن ٽيڪنالاجي|انفارميشن ٽيڪنالاجي]] جي مرڪز طور به اڀري رهيو آهي؛ جنهن ۾ [[ٽاٽا ڪنسلٽنسي سروسز]] پڻ شامل آهي، جنهن 2019ع ۾ پٽنه ۾ نئين سهولت تي پنهنجون خدمتون شروع ڪيون.<ref>{{cite news |title=Ravi Shankar Prasad opens new TCS centre in Patna |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/minister-opens-new-tcs-centre/articleshow/70208922.cms |work=The Times of India |date=14 July 2019 |access-date=4 January 2020 |archive-date=28 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191128170748/https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/minister-opens-new-tcs-centre/articleshow/70208922.cms |url-status=live}}</ref> <gallery class="center" caption="" widths="220px" heights="160px"> File:SBI Patna.JPG|اسٽيٽ بئنڪ آف انڊيا—پٽنه جو علائقائي آفيس، اوڀر [[گاندھي ميدان مارگ]] تي File:Software Technology Park of India, Patna..jpg|[[انڊيا جا سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪس|انڊيا جو سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ]]، پٽنه File:RBI Patna.JPG|ريزرو بئنڪ آف انڊيا جو علائقائي آفيس، ڏکڻ گاندھي ميدان مارگ، پٽنه </gallery> ==آباديءَ بابت== {{See also|Demographics of Bihar|List of cities in Bihar}} {{Historical populations |align = right |state = collapsed |source =<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=wzMDQz_yR28C&q=population+of+patna+in+1901&pg=PA37 |title=Television and Development of Women |last=Kumari |first=Preeti |date=1 January 2006 |publisher=Mittal Publications |isbn=9788183241618 |language=en |access-date=7 October 2020 |archive-date=30 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210630163729/https://books.google.com/books?id=wzMDQz_yR28C&q=population+of+patna+in+1901&pg=PA37 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.populstat.info/Asia/indiat.htm | title=India-historical demographical data of the urban centers | publisher=populstat | access-date=8 December 2015 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20130217053707/http://www.populstat.info/Asia/indiat.htm | archive-date=17 February 2013 | df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite web | url=http://censusindia.gov.in/Tables_Published/Admin_Units/Admin_links/slum1_m_plus.html | title=Census of India 2001 (Provisional) Slum Population in Million Plus Cities (Municipal Corporations): Part A | publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India, New Delhi | access-date=8 December 2015 | url-status=live | archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20151209032721/http://censusindia.gov.in/Tables_Published/Admin_Units/Admin_links/slum1_m_plus.html | archive-date=9 December 2015 | df=dmy-all }}</ref> |1807–14| 312000 |1820| 100000 |1865| 284100 |1872| 158000 |1881| 170684 |1891| 165200 |1901| 134785 |1911| 136153 |1921| 119976 |1931| 159690 |1941| 196415 |1951| 283479 |1961| 364594 |1971| 475300 |1981| 813963 |1991| 1099647 |2001| 1376950 |2011| 1684222 |footnote= نوٽ: 1814ع کان پوءِ آباديءَ ۾ وڏو گهٽتائي دريائي واپار جي گهٽجڻ، لڳاتار خراب صحت واري حالتن ۽ بار بار<br/>طاعون جهڙين وبائن جي ڪري ٿي. }} 2011ع ۾ اندازي مطابق 1.68 ملين آبادي سان پٽنه ڀارت جو آباديءَ موجب 19هون وڏو شهر آهي، ۽ ٻه ملين کان وڌيڪ آباديءَ سان ان جو شهري مجموعو (اربن اَگلومريشن) ڀارت ۾ 18هون وڏو آهي. پٽنه جي رهواسين لاءِ ڊيمونِم “پٽنهائيٽ” استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{Cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Patnaite-makes-it-to-records-book-twice-with-collection-of-editorials/articleshow/19012243.cms |title=Patnaite makes it to records book twice with collection of editorials |date=17 March 2013 |access-date=13 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202221945/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-03-17/patna/37786197_1_limca-book-records-book-national-record |archive-date=2 December 2013 |website=[[دي ٽائيمز آف انڊيا]] |url-status=live}}</ref><ref>[http://www.hindustantimes.com/India-news/Patna/Dual-entry-for-Patnaite-in-Limca-book/Article1-1051712.aspx Dual entry for Patnaite in Limca book] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130818091119/http://www.hindustantimes.com/India-news/patna/Dual-entry-for-Patnaite-in-Limca-book/Article1-1051712.aspx |date=2013-08-18 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130818091119/http://www.hindustantimes.com/India-news/patna/Dual-entry-for-Patnaite-in-Limca-book/Article1-1051712.aspx |date=18 August 2013 }} ''[[هندستان ٽائيمز]]'' (پٽنه). Retrieved 28 April 2013</ref> 2011ع جي آدمشماريءَ موجب، پٽنه شهر جي آبادي 1,684,222 هئي (شهر جي حدن جي واڌ کان اڳ) [[پٽنه ميونسپل ڪارپوريشن|ڪارپوريشن]] حدن اندر؛ جنهن ۾ 893,399 مرد ۽ 790,823 عورتون شامل هيون. هي 2001ع جي انگن جي ڀيٽ ۾ 22.3٪ واڌ هئي. آباديءَ مان 11.32٪ ڇهن سالن کان گهٽ عمر وارا هئا؛ جن ۾ 102,208 ڇوڪرا ۽ 88,288 ڇوڪريون شامل هيون. مجموعي [[خواندگي|خواندگي جي شرح]] 83.37٪ آهي؛ جڏهن ته مردن ۾ خواندگي 87.35٪ ۽ عورتن ۾ 79.89٪ آهي. پٽنه جو جنسي تناسب هر 1,000 مردن تي 885 عورتون آهي. ٻارن (ڇوڪرين) جو جنسي تناسب هر 1,000 ڇوڪرن تي 877 ڇوڪريون آهي.<ref name="census2011">{{cite web | url=http://www.census2011.co.in/census/city/174-patna.html | title=Patna City Census 2011 data | publisher=census2011.co.in | access-date=9 December 2015 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20150923201735/http://www.census2011.co.in/census/city/174-patna.html | archive-date=23 September 2015 | df=dmy-all }}</ref> شهري مجموعي (اربن اَگلومريشن) جي آبادي 2,049,156 هئي؛ جنهن ۾ 1,087,285 مرد ۽ 961,871 عورتون شامل هيون، ۽ خواندگي 82.73٪ هئي.<ref>{{cite web | url=http://www.census2011.co.in/census/metropolitan/145-patna.html | title=Patna Urban Region | publisher=census2011.co.in | access-date=9 December 2015 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20151210212142/http://www.census2011.co.in/census/metropolitan/145-patna.html | archive-date=10 December 2015 | df=dmy-all }}</ref> پٽنه [[اوڀر ڀارت|اوڀر ڀارت]] ۾ آباديءَ جي لحاظ کان ٻيون وڏو شهر آهي.<ref>{{cite news |title=Government announces India's 10 dirtiest cities: Things you need to know |url=https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/indias-10-dirtiest-cities-309018-2016-02-16 |access-date=30 December 2020 |work=India Today |date=16 February 2016 |language=en |archive-date=13 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210613131113/https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/indias-10-dirtiest-cities-309018-2016-02-16 |url-status=live }}</ref> پٽنه جي آباديءَ مان لڳ ڀڳ 0.25٪ ماڻهو جھوپڙپٽن (سلمز) ۾ رهن ٿا، جنهن ڪري پٽنه ڀارت جو اهو شهر آهي جتي جھوپڙپٽن ۾ رهندڙ ماڻهن جو سيڪڙو سڀ کان گهٽ آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.citymayors.com/gratis/indian_cities.html|title=City Mayors: Largest Indian cities|access-date=26 November 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161119101044/http://www.citymayors.com/gratis/indian_cities.html|archive-date=19 November 2016}}</ref> جيئن ترقي پذير دنيا جي ٻين تيزيءَ سان وڌندڙ شهرن ۾ ٿيندو آهي، پٽنه به وڏن [[شهريڪاري]] مسئلن جهڙوڪ بيروزگاري، خراب عوامي صحت، ۽ آباديءَ جي وڏي حصي لاءِ ڪمزور شهري ۽ تعليمي معيارن جو شڪار آهي.<ref>{{cite web | url=http://competitiveness.in/wp-content/uploads/2012/01/Liveability-Report.pdf | title=Liveability Index 2011, The Best Cities in India | publisher=Institute of Competitiveness | date=12 December 2011 | access-date=9 December 2015 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20130426181029/http://competitiveness.in/wp-content/uploads/2012/01/Liveability-Report.pdf | archive-date=26 April 2013 | df=dmy-all }}</ref> 2015ع ۾ نيشنل سيمپل سروي آرگنائيزيشن ظاهر ڪيو ته ڀارت ۾ عورتن لاءِ پٽنه ۾ 2011–12ع دوران بيروزگاريءَ جي شرح سڀ کان وڌيڪ 34.6٪ هئي، ۽ مردن لاءِ اها ٻي بلند ترين 8٪ هئي.<ref>{{cite web | url=http://indianexpress.com/article/business/business-others/unemployment-rate-lucknow-tops-list-for-men-patna-for-women/ | title=Unemployment rate: Lucknow tops list for men, Patna for women | publisher=The Indian Express | date=23 May 2015 | access-date=9 December 2015 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20151211140529/http://indianexpress.com/article/business/business-others/unemployment-rate-lucknow-tops-list-for-men-patna-for-women/ | archive-date=11 December 2015 | df=dmy-all }}</ref> ===مذهب ۽ ٻولي=== {{bar box |title=پٽنه شهر ۾ مذهب (2011)<ref name="religion"/> |titlebar=#Fcd116 |left1=مذهب |right1=فيصد |float=left |bars= {{bar percent|[[هندومت]]|darkorange|86.39}} {{bar percent|[[بيهاري مسلمان|اسلام]]|green|12.27}} {{bar percent|[[بيهار ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|dodgerblue|0.51}} {{bar percent|ٻيو يا درج نه ٿيل|black|0.83}} }} ڀارت جي 2011ع واري آدمشماريءَ مطابق، پٽنه جي رهواسين مان 86.39٪ [[هندومت]] تي عمل ڪن ٿا. [[اسلام]] 12.27٪ سان ٻيو سڀ کان وڌيڪ مقبول مذهب آهي. [[عيسائيت]]، [[جيني ڌرم]]، [[سک ڌرم]] ۽ [[ٻڌ ڌرم]] ٻين اقليتي مذهبن ۾ شامل آهن. 0.01٪ ٻيا مذهب اختيار ڪن ٿا ۽ 0.49٪ ڪنهن خاص مذهب سان لاڳاپيل نه آهن.<ref name="religion">{{Cite web |date=2011 |title=Table C-01 Population by Religion: Bihar |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11366/download/14479/DDW10C-01%20MDDS.XLS |website=censusindia.gov.in |publisher=[[رجسٽرار جنرل ۽ آدمشماري ڪمشنر آف انڊيا]]}}</ref> {{Pie chart |caption = پٽنه شهر جون ٻوليون (2011)<ref name="languages"/> |label1 = [[هندي]] |value1 = 65.94 |color1 = orange |label2 = [[مگهي ٻولي|مگهي]] |value2 = 18.04 |color2 = red |label3 = [[اردو]] |value3 = 9.67 |color3 = green |label4 = [[ڀوجپوري ٻولي|ڀوجپوري]] |value4 = 3.19 |color4 = gold |label5 = [[ميٿيلي ٻولي|ميٿيلي]] |value5 = 1.79 |color5 = mistyrose |label6 = ٻيون |value6 = 1.37 |color6 = grey }} [[هندي]] ۽ [[اردو]] [[بيهار]] رياست جون سرڪاري ٻوليون آهن، پر ڪيترين ٻين ٻولين جو به استعمال ٿيندو آهي. مقامي ٻولي [[مگڌي]] يا [[مگهي]] آهي، جيڪا مگڌا (ڏکڻ بيهار جو قديم نالو) جي نالي سان منسوب آهي ۽ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندي آهي. پهرين ٻولي طور [[هندي]] 65.94٪، مگهي 18.04٪، اردو 9.67٪، [[ڀوجپوري ٻولي|ڀوجپوري]] 3.19٪ ۽ [[ميٿيلي ٻولي|ميٿيلي]] 1.79٪ ڳالهائين ٿا.<ref name="languages">{{Cite web |date=2011 |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Bihar (Town) |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10236/download/13348/DDW-C16-TOWN-STMT-MDDS-1000.XLSX |website=censusindia.gov.in |publisher=[[رجسٽرار جنرل ۽ آدمشماري ڪمشنر آف انڊيا]]}}</ref> ==انتظاميه== پٽنه سب ڊويزن ([[تحصيل]]) [[پٽنه ضلعو]] جي 6 تحصيلن مان هڪ آهي. ان جي سربراهي آئي-اي-ايس يا صوبي جي سول سروس جو آفيسر ڪندو آهي، جنهن جو عهدو [[سب ڊويزنل مجسٽريٽ]] (ايس ڊي ايم) جي سطح جو هوندو آهي. پٽنه تحصيل جو ايس ڊي ايم [[ضلعي مجسٽريٽ]] (ڊي ايم) پٽنه ضلعي کي رپورٽ ڪندو آهي. ===بلاڪ=== پٽنه تحصيل کي 3 [[ڪميونٽي ڊولپمينٽ بلاڪ|بلاڪن]] ۾ ورهايو ويو آهي، ۽ هر بلاڪ جو سربراهه بلاڪ ڊولپمينٽ آفيسر (بي ڊي او) هوندو آهي. بلاڪن جي فهرست هيٺين ريت آهي: # پٽنه # سمپتچڪ # [[ڦلواري شريف]] ==حڪومت== ===شهري انتظام=== پٽنه جو شهري انتظام ڪيترين سرڪاري ايجنسين ذريعي هلايو ويندو آهي، ۽ ان ۾ ڍانچائي ورهاستون هڪ ٻئي سان اوورليپ به ڪن ٿيون. شهر بابت گهٽ ۾ گهٽ پنج انتظامي تعريفون موجود آهن؛ ايراضيءَ جي وڌندڙ ترتيب موجب: [[پٽنه ڊويزن]]، [[پٽنه ضلعو]] (۽ هيءَ ئي [[پٽنه پوليس]] جو علائقو پڻ آهي)، [[پٽنه ميٽروپوليٽن ريجن]]<ref>{{cite web | url=http://www.telegraphindia.com/1140213/jsp/bihar/story_17930537.jsp#.VOIGceaUdH4 | title=Growth goes west, south & green Master plan to add more areas | publisher=The Telegraph | date=13 February 2014 | access-date=16 February 2015 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20150216205416/http://www.telegraphindia.com/1140213/jsp/bihar/story_17930537.jsp#.VOIGceaUdH4 | archive-date=16 February 2015 | df=dmy-all }}</ref> (جيڪو “پٽنه پلاننگ ايريا” جي نالي سان به سڃاتو وڃي ٿو)،<ref>{{cite web | url=http://urban.bih.nic.in/PMP/0337-13-08-2014.pdf | title=Notification No. 337, dated 13th August, 2014. | publisher=UD&HD, Government of Bihar | date=13 August 2014 | access-date=16 February 2015 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20150216205112/http://urban.bih.nic.in/PMP/0337-13-08-2014.pdf | archive-date=16 February 2015 | df=dmy-all }}</ref> “گريٽر پٽنه” يا [[پي آر ڊي اي]] علائقو، جيڪو [[پي ايم سي]] ۾ اُن سان لڳ ڀڳ لڳندڙ ڪجه علائقا شامل ڪري ٿو<ref>{{cite web | url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Patna-2021-Master-Plan-for-mega-expansion/articleshow/1953103.cms | title=Patna 2021: Master Plan for mega expansion | work=The Times of India | date=4 September 2006 | access-date=16 February 2015 | author=Dipak Mishra | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20160905082307/http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Patna-2021-Master-Plan-for-mega-expansion/articleshow/1953103.cms | archive-date=5 September 2016 | df=dmy-all }}</ref> ۽ [[پٽنه ميونسپل ڪارپوريشن]] جو علائقو. {|class="wikitable collapsible" style="float:right; margin:0 0 0.5em 1em; text-align:right; font-size:90%;" |- ! style="background:tan; text-align:center" colspan="5"|<span style="color:black">شهر جا عملدار</span>&nbsp; |- style="background:#ccc; text-align:center;" |||||'''عهدو سنڀالڻ جي تاريخ'''||'''عهدو'''||ذريعو |- |align=left|'''ڪارپوريشن ميئر'''||سيتا ساهو، [[ڀارتيا جنتا پارٽي|بي جي پي]]||جون 2017||[[موريا لوڪ]]||<ref name="mayor" /> |- |align=left|'''ڪارپوريشن ڪمشنر'''||انيميش ڪمار پَراشر، آئي-اي-ايس||نومبر 2021||[[موريا لوڪ]]||<ref>{{Cite web |url=https://www.telegraphindia.com/states/bihar/new-civic-boss-takes-charge-237285 |title=New civic boss takes charge |date=13 June 2018 |website=The Telegraph |language=en |access-date=16 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180616103521/https://www.telegraphindia.com/states/bihar/new-civic-boss-takes-charge-237285 |archive-date=16 June 2018 |url-status=dead}}</ref> |- |align=left|'''ڊويزنل ڪمشنر'''||سنجَي ڪمار اگروال، آئي-اي-ايس||آڪٽوبر 2019||[[گولگهر]] ڀرسان، گانڌي ميدان||<ref>{{cite web | url=http://www.telegraphindia.com/1150802/jsp/frontpage/story_34980.jsp#.VmSMOdJ97IU | title=Major shuffle with eye on elections – 43 IPS, 46 IAS officers face shift orders | publisher=The Telegraph | date=2 August 2015 | access-date=7 December 2015 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20160304125504/http://www.telegraphindia.com/1150802/jsp/frontpage/story_34980.jsp#.VmSMOdJ97IU | archive-date=4 March 2016 | df=dmy-all }}</ref> |- |align=left|'''ضلعي مجسٽريٽ'''||ڊاڪٽر چندرشيکر سنگهه، آئي-اي-ايس||جنوري 2021|| [[پٽنه ڪليڪٽرئيٽ]] ||<ref>{{Cite web |url=https://www.livehindustan.com/bihar/story-kumar-ravi-becomes-dm-of-patna-1724636.html |title=पटना के डीएम संजय अग्रवाल हटे, गया के डीएम कुमार रवि पटना के नए डीएम |date=1 January 2018 |website=livehindustan.com |language=hi |access-date=1 January 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180102072844/https://www.livehindustan.com/bihar/story-kumar-ravi-becomes-dm-of-patna-1724636.html |archive-date=2 January 2018 }}DM</ref> |- |align=left|'''سينيئر سپرنٽنڊنٽ آف پوليس'''||مانَوِجيت سنگهه ڍِلو، آئي-پي-ايس||جنوري 2022||ڏکڻ [[گانڌي ميدان مارگ]]||<ref>{{Cite web|title=मानवजीत सिंह ढिल्लो बने पटना के नए एसएसपी|url=https://www.jagran.com/bihar/patna-city-manavjit-singh-dhillon-became-the-new-ssp-of-patna-new-police-captain-in-14-districts-of-bihar-22339826.html|access-date=31 December 2021|website=Jagran}}</ref> |} پٽنه ميونسپل ڪارپوريشن (پي ايم سي) شهر جي 75 وارڊن جي شهري ڍانچي جي نگراني ۽ انتظام ڪري ٿي،<ref name="mayor">{{Cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/sita-first-woman-mayor-of-patna/articleshow/59225053.cms |title=Sita Sahu first woman mayor of Patna |date=20 June 2017 |website=The Times of India |access-date=1 January 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180102085954/https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/sita-first-woman-mayor-of-patna/articleshow/59225053.cms |archive-date=2 January 2018 }}</ref> ۽ 2011ع جي آدمشماريءَ موجب 1.7 ملين آباديءَ کي سموئي ٿي. ميونسپل ڪارپوريشن جمهوري طريقي سان چونڊيل ميمبرن تي مشتمل آهي؛ هر وارڊ پي ايم سي لاءِ هڪ ڪائونسلر چونڊي ٿو.<ref>{{cite web | url=http://www.telegraphindia.com/1140617/jsp/bihar/story_18518484.jsp#.VOIDbuaUdH4 | title=Mayor faces no-trust motion heat | publisher=The Telegraph | date=17 June 2014 | access-date=16 February 2015 | author=PIYUSH KUMAR TRIPATHI | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20150216205606/http://www.telegraphindia.com/1140617/jsp/bihar/story_18518484.jsp#.VOIDbuaUdH4 | archive-date=16 February 2015 | df=dmy-all }}</ref> پي ايم سي ميٽروپولس جي شهري ۽ انفراسٽرڪچر ضرورتن جي ذميوار آهي. پٽنه جي اعليٰ شهري اداري طور، ڪارپوريشن پنهنجا ڪم “ميئر اِن ڪائونسل” وسيلي انجام ڏئي ٿي، جنهن ۾ هڪ ميئر، هڪ ڊپٽي ميئر، ۽ پي ايم سي جا ٻيا چونڊيل ميمبر شامل هوندا آهن. ميئر عام طور اڻسڌي چونڊ ذريعي ڪائونسلرن پاڻ مان چونڊيندا آهن. پي ايم سي جي ڪمن ۾ پاڻي جي فراهمي، نيڪال ۽ سيوريج، صفائي، ٺوس ڪچري جو انتظام، گهٽي بتيون، ۽ تعميراتي ضابطي (بلڊنگ ريگيوليشن) شامل آهن. ميونسپل ڪمشنر ميونسپل ڪارپوريشن جو چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر ۽ ايگزيڪيوٽو شعبي جو سربراهه آهي. سڀ ايگزيڪيوٽو اختيار ميونسپل ڪمشنر وٽ هوندا آهن، جيڪو [[ڀارتي انتظامي سروس]] (آئي-اي-ايس) جو آفيسر هوندو آهي ۽ [[بيهار حڪومت|رياستي حڪومت]] طرفان مقرر ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web | url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-12-13/news/57012202_1_ias-association-sushil-modi-senior-bjp-leader | title=Patna Municipal Corporation Commissioner suspended; BJP attacks Janta Dal (United) | publisher=Economic Times | date=13 December 2014 | access-date=16 February 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150216210300/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-12-13/news/57012202_1_ias-association-sushil-modi-senior-bjp-leader | archive-date=16 February 2015 | url-status=dead | df=dmy-all }}</ref> جيتوڻيڪ ميونسپل ڪارپوريشن قانونساز اداري طور شهر جي حڪمراني لاءِ پاليسيون طئي ڪري ٿي، پر انهن پاليسين جي عملدرآمد جو ذمو ڪمشنر تي هوندو آهي. ڪمشنر هڪ مقرر مُدي لاءِ مقرر ڪيو ويندو آهي، جيئن رياستي قانون ۾ بيان ٿيل آهي. ڪمشنر جا اختيار اهي آهن جيڪي قانون مان حاصل ٿين ٿا، ۽ اهي به جيڪي ڪارپوريشن يا اسٽينڊنگ ڪميٽي طرفان کيس سونپيا وڃن. جون 2017ع تائين، [[ڀارتيا جنتا پارٽي|بي جي پي]] پي ايم سي ميئر جي سيٽ کٽي؛ ميئر سيتا ساهو آهي، جڏهن ته ڊپٽي ميئر ونَي ڪمار پپو آهي.<ref name="mayor" /> 2014ع ۾، پٽنه ميونسپل ڪارپوريشن کي ڀارت جي 21 شهرن مان بهترين حڪمراني ۽ انتظامي عملن لاءِ 4هون درجو ڏنو ويو. ان 10 مان 3.6 اسڪوَر حاصل ڪيو، جڏهن ته قومي اوسط 3.3 هئي.<ref>{{cite web|last1=Nair|first1=Ajesh|title=Annual Survey of India's City-Systems|url=http://janaagraha.org/asics/images/Annual-Survey-of-Indias-City-Systems-2014.pdf|publisher=Janaagraha Centre for Citizenship and Democracy|access-date=6 March 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319003215/http://janaagraha.org/asics/images/Annual-Survey-of-Indias-City-Systems-2014.pdf|archive-date=19 March 2015}}</ref> پٽنه جو روينيو ضلعو [[ضلعي ڪليڪٽر]] (ضلعي مجسٽريٽ) جي دائري اختيار هيٺ اچي ٿو.<ref>{{cite web | url=http://gov.bih.nic.in/governance/RTIAct2005/RTI-Revenue.pdf | title=Revenue&nbsp;– Government of Bihar | publisher=gov.bih.nic.in | access-date=16 February 2015 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20150319000331/http://gov.bih.nic.in/governance/RTIAct2005/RTI-Revenue.pdf | archive-date=19 March 2015 | df=dmy-all }}</ref> ڪليڪٽر عام انتظام، ملڪيت جا رڪارڊ ۽ روينيو وصولي بابت مرڪزي حڪومت لاءِ ذميوار هوندا آهن، ۽ شهر ۾ ٿيندڙ قومي چونڊن جي نگراني به ڪندا آهن.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=a-QaOP5nK-MC&q=revenue+district+of+Patna+District+Collector&pg=PA141 | title=Bihar And Orissa District Gazetteers Patna | publisher=Concept Publishing Company, 1924 – Patna (India : District) | author=L.S.S. O'malley | page=142 | isbn=9788172681210 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20150216204128/https://books.google.com/books?id=a-QaOP5nK-MC&pg=PA141&lpg=PA142&ots=5MP5jj4mz8&focus=viewport&dq=revenue+district+of+Patna+District+Collector#v=onepage&q=revenue%20district%20of%20Patna%20District%20Collector&f=false | archive-date=16 February 2015 | df=dmy-all | year=1924 }}</ref> [[بيهار اربن انفراسٽرڪچر ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] لميٽيڊ (بي يو آءِ ڊي سي او) ۽ پٽنه ميٽروپوليٽن ايريا اٿارٽي، [[قانوني منصوبا بندي]] ۽ [[پٽنه ميٽروپوليٽن ريجن]] جي ترقي لاءِ ذميوار آهن.<ref>{{Cite web |url=http://210.212.23.61/AdminPanel/Files/Advertisements/10902018.pdf |title=SHORT NOTICE INVITING QUOTATION |date=27 April 2017 |website=Urban Development Department, Bihar |access-date=24 November 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201041115/http://210.212.23.61/AdminPanel/Files/Advertisements/10902018.pdf |archive-date=1 December 2017 }}</ref> پٽنه ميٽروپوليٽن ايريا اٿارٽي 2016ع ۾ قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=https://www.telegraphindia.com/1160425/jsp/bihar/story_82011.jsp|title=Patna master plan gets committee push|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160724144829/http://www.telegraphindia.com/1160425/jsp/bihar/story_82011.jsp|archive-date=24 July 2016}}</ref> اها اڳوڻي [[پٽنه ريجنل ڊولپمينٽ اٿارٽي]] (پي آر ڊي اي) جي جاءِ تي قائم ڪيل بالادست ايجنسي آهي، جيڪا 2006ع ۾ ختم ڪئي وئي هئي.<ref>{{cite web | url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Patna-population-likely-to-be-over-60-lakh-by-2031/articleshow/41309413.cms | title=Patna population likely to be over 60 lakh by 2031 | work=The Times of India | date=31 August 2014 | access-date=16 February 2015 | author=Pranav Chaudhary | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20141125095337/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Patna-population-likely-to-be-over-60-lakh-by-2031/articleshow/41309413.cms | archive-date=25 November 2014 | df=dmy-all }}</ref> شهر جي حڪومت کان علاوه، ڪيتريون ڪميشنون ۽ رياستي اٿارٽيون—جهڙوڪ سياحت واري وزارت، بيهار صحت کاتو، بيهار پاڻي وسيلن وارو کاتو، نيشنل گنگا رِوَر بيسن اٿارٽي، بيهار اسٽيٽ پليوشن ڪنٽرول بورڊ، ۽ بيهار پبلڪ سروس ڪميشن—پٽنهائيٽن جي زندگيءَ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪن ٿيون. بيهار جي راڄڌاني هئڻ سبب، پٽنه رياستي سياست ۽ مرڪزي سياست ٻنهي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web | url=http://www.rediff.com/news/slide-show/slide-show-1-why-the-youth-connect-with-narendra-modi-/20140312.htm | title=Why the youth connect with Narendra Modi | work=rediff.com | date=12 March 2014 | access-date=16 February 2015 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20150216205253/http://www.rediff.com/news/slide-show/slide-show-1-why-the-youth-connect-with-narendra-modi-/20140312.htm | archive-date=16 February 2015 | df=dmy-all }}</ref> آڪٽوبر 2016ع ۾، بيهار ڪابينا پٽنه ماسٽر پلان 2031 جي منظوري ڏني، جنهن ۾ [[بيهٽا]] ۾ نئين هوائي اڏي جي ترقي جو تصور پيش ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Cabinet-OKs-Patna-master-plan-paves-way-for-big-bulidings-new-airport/articleshow/55100844.cms|title=Cabinet OKs Patna master plan, paves way for big bulidings [sic], new airport |website=[[دي ٽائيمز آف انڊيا]]|access-date=26 November 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807182141/http://realty.economictimes.indiatimes.com/news/residential/home-still-a-dream-sans-nod-to-map-in-patna/47294944|archive-date=7 August 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.prabhatkhabar.com/news/patna/patna-master-plan-2031-metropolitan-committee-will-pass-the-map/885005.html|title=पटना मास्टर प्लान 2031 मेट्रोपोलिटन कमेटी नक्शा पास करेगी|date=November 2016 |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161104010315/http://www.prabhatkhabar.com/news/patna/patna-master-plan-2031-metropolitan-committee-will-pass-the-map/885005.html|archive-date=4 November 2016}}</ref> آگسٽ 2015ع تائين، پٽنه شهر (ان جي شهري مجموعي سميت) جو ايرادو {{convert|250|km2|sqmi}} هو.<ref name="Plan2015">{{cite news |title=Master plan for Patna to be unveiled soon |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/master-plan-for-patna-to-be-unveiled-soon/articleshow/48450409.cms |access-date=30 August 2020 |work=The Economic Times |date=12 August 2015 |archive-date=30 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210630163656/https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/master-plan-for-patna-to-be-unveiled-soon/articleshow/48450409.cms |url-status=live }}</ref> پٽنه ماسٽر 2031 شهر جو ٻيو ماسٽر پلان آهي جنهن کي ڪڏهن منظور ڪيو ويو؛ اڳيون منصوبو 1961–1981ع لاءِ منظور ٿيو هو.<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/bihar/patna-city-patna-zonal-plan-will-be-part-of-the-master-plan-14938895.html|title=Patna zonal plan will be part of the master plan|access-date=26 November 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161101000025/http://www.jagran.com/bihar/patna-city-patna-zonal-plan-will-be-part-of-the-master-plan-14938895.html|archive-date=1 November 2016}}</ref> پٽنه ماسٽر پلان ڇهن شهري مقامي ادارن کي ڍڪيندو آهي—پٽنه ميونسپل ڪارپوريشن، دانه پور نگر پريشد، ڦلواري شريف نگر پريشد، خگاُل نگر پريشد، مانير نگر پنچائت ۽ فتوها نگر پريشد.<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/patna-master-plan-work-gathers-pace/articleshow/61798859.cms|title=Patna master plan work gathers pace|website=[[دي ٽائيمز آف انڊيا]]|date=26 November 2017 |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201072609/https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/patna-master-plan-work-gathers-pace/articleshow/61798859.cms|archive-date=1 December 2017}}</ref> نئون ماسٽر پلان پٽنه شهر جو ايرادو {{convert|1167|km2|sqmi}} تائين وڌائڻ جي تجويز رکي ٿو، ته جيئن ان کي ميٽروپوليٽن شهر طور تبديل ڪيو وڃي.<ref>{{cite news |title=Masterplan to Develop Patna as a Metropolitan Soon |url=https://www.ndtv.com/patna-news/masterplan-to-develop-patna-as-a-metropolitan-soon-1206479 |access-date=30 August 2020 |work=NDTV.com |date=12 August 2015 |archive-date=21 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121030252/https://www.ndtv.com/patna-news/masterplan-to-develop-patna-as-a-metropolitan-soon-1206479 |url-status=live }}</ref> ماسٽر پلان ۾ 5 سيٽلائيٽ ٽائون به تجويز ڪيا ويا آهن: [[بيهٽا]]، [[نوبتپور]]، [[پنپن]]، [[فتوها]] ۽ [[خسرُوپور]]. پٽنه کي ڀارت جي سئو شهرن مان هڪ طور چونڊيو ويو آهي، جنهن کي [[سمارٽ سٽي]] طور ترقي ڏني ويندي، [[ڀارت جي حڪومت]] جي فليگ شپ [[سمارٽ سٽيز مشن]] هيٺ.<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/smart-city-patna-to-get-a-grand-makeover/articleshow/59291401.cms|title=Smart City: Patna to get a grand makeover |website=[[دي ٽائيمز آف انڊيا]]|date=24 June 2017 |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171202163836/https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/smart-city-patna-to-get-a-grand-makeover/articleshow/59291401.cms|archive-date=2 December 2017}}</ref> سمارٽ سٽيءَ جي درجي سان، پٽنه ۾ انتهائي جديد ۽ بنيادي سهولتون—جهڙوڪ بنا رڪاوٽ بجلي فراهمي، پهرئين درجي جو ٽرئفڪ ۽ ٽرانسپورٽ نظام، اعليٰ معيار جي صحت سنڀال ۽ ٻيون اهم سهولتون—مهيا ڪرڻ جون تجويزون شامل آهن. هن اسڪيم هيٺ شهر ڊجيٽل ٽيڪنالاجي استعمال ڪندو، جيڪا مٿين سهولتن جي بنيادي ميڪانيزم طور ڪم ڪندي ۽ شهرين جي زندگيءَ جو معيار وڌيڪ بلند ڪندي. “پٽنه سمارٽ سٽي لميٽيڊ” نالي هڪ اسپيشل پرپز وهِيڪل ڪمپني سمارٽ سٽي منصوبا لاڳو ڪرڻ لاءِ قائم ڪئي وئي آهي. 22 نومبر 2017ع تي [[اسپين]] جي “ايپٽيسا سِروِسيوس دي اِنجيڻيئريا ايس ايل” کي پروجيڪٽ مئنيجمينٽ ڪنسلٽنٽ طور چونڊيو ويو.<ref>{{cite web|url=https://www.telegraphindia.com/states/bihar/spanish-firm-for-smart-city-187749|title=Spanish firm for smart city|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122182957/https://www.telegraphindia.com/states/bihar/spanish-firm-for-smart-city-187749|archive-date=22 November 2017}}</ref> ==سياست== [[بهار حڪومت]] جي گاديءَ واري هنڌ طور، شهر ۾ ڪيترائي وفاقي ادارا موجود آهن، جن ۾ [[راج ڀون (بيهار)|راج ڀون]] (گورنر جو گهر)، [[بيهار قانون ساز اسيمبلي]]، رياستي سيڪريٽريٽ (جيڪو [[پٽنه سيڪريٽريٽ]] ۾ قائم آهي)، ۽ [[پٽنه هاءِ ڪورٽ]] شامل آهن. پٽنه هاءِ ڪورٽ ڀارت جي قديم ترين هاءِ ڪورٽن مان هڪ آهي. پٽنه هاءِ ڪورٽ کي بيهار رياست تي دائره اختيار حاصل آهي.<ref>{{cite web | url=http://patnahighcourt.bih.nic.in/AboutUs.aspx | title=ABOUT PATNA HIGH COURT | publisher=The High Court of Judicature at Patna | access-date=16 February 2015 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20150217143232/http://patnahighcourt.bih.nic.in/AboutUs.aspx | archive-date=17 February 2015 | df=dmy-all }}</ref> پٽنه ۾ هيٺيون عدالتون به آهن؛ ديواني معاملن لاءِ سمال ڪازز ڪورٽ، ۽ فوجداري ڪيسن لاءِ سيشنز ڪورٽ.<ref>{{cite web | url=http://ecourts.gov.in/patna | title=History | publisher=ecourts.gov.in | access-date=16 February 2015 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20150216210715/http://ecourts.gov.in/patna | archive-date=16 February 2015 | df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/national/other-states/patna-high-court-acquits-all-26-in-dalit-massacre-case/article5218083.ece | title=Patna High Court acquits all 26 in Dalit massacre case | newspaper=The Hindu | date=9 October 2013 | access-date=16 February 2015 | author=RAHI GAIKWAD | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20140227081940/http://www.thehindu.com/news/national/other-states/patna-high-court-acquits-all-26-in-dalit-massacre-case/article5218083.ece | archive-date=27 February 2014 | df=dmy-all }}</ref> [[پٽنه پوليس]] (جنهن جي قيادت [[سينيئر سپرنٽنڊنٽ آف پوليس]] ڪندو آهي) بهار حڪومت جي گهرو کاتي جي نگراني هيٺ ڪم ڪري ٿي. پٽنه ضلعو ڀارت جي هيٺين ايوان [[لوڪ سڀا]] لاءِ ٻه نمائندا چونڊي ٿو،<ref>{{cite web | url=http://www.telegraphindia.com/1140420/jsp/bihar/story_18257615.jsp#.VOH94OaUdH4 | title=Rural Patna defeats urban in EVM hits | publisher=telegraphindia.com | date=20 April 2014 | access-date=16 February 2015 | author=PIYUSH KUMAR TRIPATHI | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20150216214410/http://www.telegraphindia.com/1140420/jsp/bihar/story_18257615.jsp#.VOH94OaUdH4 | archive-date=16 February 2015 | df=dmy-all }}</ref> ۽ رياستي قانون ساز اسيمبلي لاءِ 14 نمائندا. پٽنه (راڄڌاني شهر) ۾ رياستي قانون ساز اسيمبلي جون 8 تڪون آهن،<ref>{{cite news |title=Mired in civic mess, voters vent ire on netas in Patna |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/civic-issues-at-the-top-of-voters-minds-in-patna/articleshow/78737188.cms |access-date=10 July 2023 |work=The Times of India |date=19 October 2020}}</ref> جيڪي [[لوڪ سڀا]] (ڀارت جي پارليامينٽ جي [[هيٺيون ايوان|هيٺين ايوان]]) جون ٻه تڪون بڻجن ٿيون. [[File:Patna district assembly.png|right|thumb|پٽنه جي راڄڌاني شهر ۾ رياستي قانون ساز اسيمبلي جون 8 تڪون]] {| class="wikitable collapsible" style="float:center; margin:0 0 0.5em 1em; text-align:right; font-size:90%;" |- ! colspan="5" style="background:tan; text-align:center" |<span style="color:black">شهر جا نمائندا ([[قانونساز]])</span>&nbsp; |- style="background:#ccc; text-align:center;" |'''ميمبر'''||'''پارٽي'''||'''تڪ'''||ذريعو |- | align="left" |[[راوي شنڪر پرساد]]، ايم پي||بي جي پي||[[پٽنه صاحب (لوڪ سڀا تڪ)|پٽنه صاحب]]||<ref name="MPs">{{cite web|date=17 May 2014|title=Bihar dumps Lalu and Nitish for BJP|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/elections/ravi-shankar-prasad-wins-patna-sahib-seat-defeats-shatrughan-sinha-by-284-lakh-votes/article27232290.ece|access-date=31 December 2021|website=The Hindu Business Line|publisher=[[دي هندو]]}}</ref> |- | align="left" |[[ميسا ڀارتي]]، ايم پي||آر جي ڊي||[[پٽلي پُترا (لوڪ سڀا تڪ)|پٽلي پُترا]]||<ref>{{cite web |title=General Election to Parliamentary Constituencies: Trends & Results June-2024 Parliamentary Constituency 31 - Patliputra (Bihar) |url=https://results.eci.gov.in/PcResultGenJune2024/candidateswise-S0431.htm |website=Election Commission of India |access-date=13 June 2024}}</ref> |- | align="left" |[[سنجيو چوراسيا]]، ايم ايل اي||بي جي پي||[[ڊيگها (ودھان سڀا تڪ)|ڊيگها]]||<ref name="Patna MLAs">{{cite web|date=10 November 2020|title=Sanjiv Chaurasia of BJP wins|url=https://www.news18.com/news/india/digha-election-result-2020-live-updates-counting-of-votes-begin-3061352.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210516221143/https://www.news18.com/news/india/digha-election-result-2020-live-updates-counting-of-votes-begin-3061352.html|archive-date=16 May 2021|access-date=31 December 2021|website=[[نيوز 18]]}}</ref> |- | align="left" |نتن نوين، ايم ايل اي||بي جي پي||[[بئنڪي پور (ودھان سڀا تڪ)|بئنڪي پور]]||<ref name="Patna MLAs" /> |- | align="left" |[[نند ڪشور يادَو]]، ايم ايل اي||بي جي پي||[[پٽنه صاحب (ودھان سڀا تڪ)|پٽنه صاحب]]||<ref name="Patna MLAs" /> |- | align="left" |ارون ڪمار سنها، ايم ايل اي||بي جي پي||[[ڪمهرار (ودھان سڀا تڪ)|ڪمهرار]]||<ref name="Patna MLAs" /> |- | align="left" |راما نند يادَو، ايم ايل اي||آر جي ڊي||[[فتوها (ودھان سڀا تڪ)|فتوها]]||<ref>{{cite web | url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Only-3-of-10-varsity-teachers-emerge-winners/articleshow/49740636.cms | title=Only 3 of 10 varsity teachers emerge winners | work=The Times of India | date=10 November 2015 | access-date=7 December 2015 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20180225025656/https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Only-3-of-10-varsity-teachers-emerge-winners/articleshow/49740636.cms | archive-date=25 February 2018 | df=dmy-all }}</ref> |- | align="left" |[[رتلال يادَو]]، ايم ايل اي||آر جي ڊي||[[دانه پور (ودھان سڀا تڪ)|دانه پور]]||<ref name="Patna MLAs" /> |- | align="left" |[[گوپال راويداس]]، ايم ايل اي||سي پي آئي-ايم ايل (ايل)||[[ڦلواري (ودھان سڀا تڪ)|ڦلواري]]||<ref>{{Cite web|date=10 November 2020|title=Gopal Ravidas of CPIMLL Wins|url=https://www.news18.com/news/india/phulwari-election-result-2020-live-updates-counting-of-votes-begin-3061616.html|website=[[نيوز 18]]}}</ref> |- | align="left" |ڀائي ويريندر، ايم ايل اي||آر جي ڊي||[[مانير (ودھان سڀا تڪ)|مانير]]||<ref name="br mlas">{{cite web | url=http://www.ibnlive.com/news/politics/bihar-poll-results-complete-list-of-winners-1162229.html | title=Bihar poll results: Complete list of winners | publisher=IBNLive | date=8 November 2015 | access-date=7 December 2015 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20151218231025/http://www.ibnlive.com/news/politics/bihar-poll-results-complete-list-of-winners-1162229.html | archive-date=18 December 2015 | df=dmy-all }}</ref> |} == يوٽيلٽي خدمتون == [[File:TV Tower Patna 04.jpg|thumb|upright|[[ڀوتناٿ روڊ]] ٽي وي ٽاور پٽنه ڏانهن پروگرام نشر ڪري ٿو|left]] زيرِزمين پاڻي ماڻهن جون بنيادي ضرورتون پوريون ڪري ٿو،<ref name="water">{{cite web | url=http://www.telegraphindia.com/1111213/jsp/bihar/story_14872821.jsp#.U49aroGDkTA | title=24x7 water in pipeline | publisher=[[The Telegraph (Calcutta)]], Patna | date=13 December 2011 | access-date=4 June 2014 | author=PIYUSH KUMAR TRIPATHI | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20140606210358/http://www.telegraphindia.com/1111213/jsp/bihar/story_14872821.jsp#.U49aroGDkTA | archive-date=6 June 2014 | df=dmy-all }}</ref> جنهن جي انتظاميا پٽنه ميونسپل ڪارپوريشن جي ماتحت پٽنه جل پريشد ڪري ٿو.<ref>{{cite web | url=http://cpheeo.nic.in/SDWQ%20-%2025/14%20PATNA.PDF | title=14 PATNA.cdr&nbsp;– cpheeo | publisher=cpheeo.nic.in | access-date=4 June 2014 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20140606221635/http://cpheeo.nic.in/SDWQ%20-%2025/14%20PATNA.PDF | archive-date=6 June 2014 | df=dmy-all }}</ref> عوامي پاڻي فراهميءَ جو نظام 98 ٽيوب ويلن<ref>{{cite web | url=http://www.urbannewsdigest.in/?p=4031 | title=Patna: Historic Past, Urban Future | publisher=urbannewsdigest | access-date=4 June 2014 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20140606224720/http://www.urbannewsdigest.in/?p=4031 | archive-date=6 June 2014 | df=dmy-all }}</ref> تي مشتمل آهي، جيڪي پاڻي سڌو ورڇ واري مکيه لائينن تائين پمپ ڪن ٿا. لڳ ڀڳ 23 مٿانهان ذخيرا (اوورهيڊ ريزروائر)<ref name="water" /> آهن، جن مان رڳو [[آگم ڪوان]]، گلزار باغ پريس، [[گرو گووند سنگهه اسپتال]] ۽ هاءِ ڪورٽ وارا ذخيرا شهر کي پاڻي فراهم ڪن ٿا. پٽنه ۾ نيڪال (سيوريج) جو نظام 1936ع ۾ قائم ڪيو ويو. هن وقت، سعيدپور، بيور، پهاري ۽ ڪرملي چڪ ۾ چار گندي پاڻيءَ جي صفائي جا پلانٽ (سيوريج ٽريٽمينٽ پلانٽس)<ref>{{cite web | url=http://www.telegraphindia.com/1140202/jsp/bihar/story_17888889.jsp#.U49fB4GDkTA | title=PMC go-ahead for sewerage network | publisher=[[The Telegraph (Calcutta)]], Patna | date=2 February 2014 | access-date=4 June 2014 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20140606211425/http://www.telegraphindia.com/1140202/jsp/bihar/story_17888889.jsp#.U49fB4GDkTA | archive-date=6 June 2014 | df=dmy-all }}</ref> موجود آهن.<ref>{{cite web | url=http://www.telegraphindia.com/1140215/jsp/bihar/story_17939031.jsp#.U49gnYGDkTA | title=Funds to clean Ganga litter | publisher=[[The Telegraph (Calcutta)]], Patna | date=15 February 2014 | access-date=4 June 2014 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20140606203914/http://www.telegraphindia.com/1140215/jsp/bihar/story_17939031.jsp#.U49gnYGDkTA | archive-date=6 June 2014 | df=dmy-all }}</ref> 2019ع ۾ مرڪزي حڪومت ”نرمل گنگا“ جو عمل شروع ڪيو، جنهن جو مقصد پٽنه جي ڪرملي چڪ سان گڏ بارھ، ناوگڇيا ۽ سلطا نگرج ۾ نئون سيوريج ڍانچو تعمير ڪرڻ هو. نئون ڍانچو [[گنگا]] ۾ 67 ملين ليٽر گندو پاڻي وهڻ کان روڪڻ جي سگهه رکي ٿو.<ref>{{cite news |title=Bihar gets Nirmal Ganga push, Patna riverfront! PM Narendra Modi unveils important infrastructure projects |url=https://www.financialexpress.com/infrastructure/bihar-gets-nirmal-ganga-push-patna-riverfront-pm-narendra-modi-unveils-important-infrastructure-projects/1490954/ |access-date=10 September 2019 |work=The Financial Express |date=18 February 2019 |archive-date=18 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190218121900/https://www.financialexpress.com/infrastructure/bihar-gets-nirmal-ganga-push-patna-riverfront-pm-narendra-modi-unveils-important-infrastructure-projects/1490954/ |url-status=live }}</ref> 2011ع تائين، شهر ۾ بجليءَ جو استعمال لڳ ڀڳ 601 ڪلو واٽ ڪلاڪ في فرد هو، جيتوڻيڪ حقيقي طلب گهڻو وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |last=Kohli |first=Gayrajan |url=http://abcofsolar.com/patna-solar-energy-in-bihar/ |title=Patna: the City That Can Turn On Solar Energy in Bihar |publisher=Abcofsolar.com |date=30 December 2014 |access-date=15 January 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160319011037/http://abcofsolar.com/patna-solar-energy-in-bihar/ |archive-date=19 March 2016 }}</ref> شهر کي بجليءَ جي فراهميءَ جو ضابطو ۽ ورڇ [[ڏکڻ بيهار پاور ڊسٽريبيوشن ڪمپني لميٽيڊ]]<ref>{{cite web |url=http://timesofindia.indiatimes.com/speednewsshow/21216415.cms |title=Energy-bills:Patna: The South Bihar Power Distribution Company Limited (S |work=[[The Times of India]] |access-date=15 January 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150920054835/http://timesofindia.indiatimes.com/speednewsshow/21216415.cms |archive-date=20 September 2015 }}</ref> ڪندي آهي، جيڪا [[بيهار اسٽيٽ پاور هولڊنگ ڪمپني لميٽيڊ]] (هولڊنگ ڪمپني ۽ اڳوڻي بيهار اسٽيٽ اليڪٽرسيٽي بورڊ جي جانشين ڪمپني) جي انتظام هيٺ آهي.<ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Bihar-State-Electricity-Board-unbundled-into-five-companies/articleshow/17054046.cms |title=Bihar State Electricity Board unbundled into five companies&nbsp;– Times of India |work=[[The Times of India]] |date=2 November 2012 |access-date=15 January 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517120535/http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Bihar-State-Electricity-Board-unbundled-into-five-companies/articleshow/17054046.cms |archive-date=17 May 2017 }}</ref> شهر [[پٽنه اليڪٽرڪ سپلاءِ انڊرٽيڪنگ]] (پيسو)<ref>{{cite web |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Patna-Electric-Supply-Undertaking-maintains-power-cuts-denizens-suffer/articleshow/22060039.cms |title=Patna Electric Supply Undertaking "maintains" power cuts, denizens suffer&nbsp;– The Times of India |work=[[The Times of India]] |date=26 August 2013 |access-date=11 April 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180510195023/https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Patna-Electric-Supply-Undertaking-maintains-power-cuts-denizens-suffer/articleshow/22060039.cms |archive-date=10 May 2018 }}</ref> سرڪل جو حصو بڻجي ٿو، جيڪو وڌيڪ ٻن ونگن ۾ ورهايل آهي: پٽنه اوڀر (جن ۾ [[ڪنڪرباغ]]، [[پٽنه سٽي]]، [[گلزار باغ]]، [[بئنڪي پور]]، [[راجندر نگر (پٽنه)|راجندر نگر]] ڊويزنون شامل آهن) ۽ پٽنه اولهه (جن ۾ [[دانه پور]]، نئون گاديءَ وارو علائقو، [[پاٽلي پُترا هائوسنگ ڪالوني|پاٽلي پُترا]]، گردني باغ، ڊاڪ بنگلو ڊويزنون شامل آهن).<ref>{{cite web |url=http://www.go4patna.com/index.php/patna/important-info/34-pi-pi/263-patna-electricity-supply-unit-pesu |title=Patna Electricity Supply Unit (PESU) |publisher=Go4patna.com |access-date=11 April 2014 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20140411075316/http://www.go4patna.com/index.php/patna/important-info/34-pi-pi/263-patna-electricity-supply-unit-pesu |archive-date=11 April 2014 }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.telegraphindia.com/1141011/jsp/bihar/story_18913517.jsp#.V1saUbt97rd | title=Pesu seeks new supply division | publisher=The Telegraph | date=11 October 2014 | access-date=11 June 2016 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20160808195922/http://www.telegraphindia.com/1141011/jsp/bihar/story_18913517.jsp#.V1saUbt97rd | archive-date=8 August 2016 | df=dmy-all }}</ref> ڊائريڪٽ-ٽو-هوم (ڊي ٽي ايڇ) سهولت [[ڊي ڊي فري ڊش]]، [[ائرٽيل ڊجيٽل ٽي وي]]، [[ڊش ٽي وي]]، [[ٽاٽا اسڪائي]]، [[وڊيوڪان ڊي ٽو ايڇ]]، [[سن ڊائريڪٽ]] ۽ [[ريلائنس ڊجيٽل ٽي وي]] ذريعي موجود آهي.<ref>{{cite web|author=Piyush Kumar Tripathi|date=12 March 2013|title=Get set or go blank|url=http://www.telegraphindia.com/1130312/jsp/bihar/story_16661786.jsp|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413124827/http://www.telegraphindia.com/1130312/jsp/bihar/story_16661786.jsp|archive-date=13 April 2014|access-date=11 April 2014|publisher=Telegraphindia.com}}</ref> ڪيبل ڪمپنين ۾ درش ڊجيٽل نيٽورڪ پرائيويٽ لميٽيڊ،<ref>{{cite web|date=17 October 2011|title=Darsh Digital Selects NDS to Launch Digital Cable TV Platform in India|url=http://www.businesswire.com/news/home/20111017005816/en/Darsh-Digital-Selects-NDS-Launch-Digital-Cable|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413125759/http://www.businesswire.com/news/home/20111017005816/en/Darsh-Digital-Selects-NDS-Launch-Digital-Cable|archive-date=13 April 2014|access-date=11 April 2014|publisher=Business Wire}}</ref> سِٽي موريا ڪيبل نيٽ پرائيويٽ لميٽيڊ<ref>{{cite web|date=4 April 2013|title=Cable TV digitization: Bihar govt to seek deadline extension&nbsp;— The Times of India|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Cable-TV-digitization-Bihar-govt-to-seek-deadline-extension/articleshow/19372468.cms|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201191024/https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Cable-TV-digitization-Bihar-govt-to-seek-deadline-extension/articleshow/19372468.cms|archive-date=1 December 2017|access-date=11 April 2014|work=[[The Times of India]]}}</ref> وغيره شامل آهن. ڪيبل ٽيليويزن لاءِ ڪنڊيشنل ايڪسس سسٽم مارچ 2013ع ۾ لاڳو ڪيو ويو.<ref>{{cite news|title=Patnaites rush to get Set Top Box installed before Mar 31 – The Times of India|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Patnaites-rush-to-get-Set-Top-Box-installed-before-Mar-31/articleshow/18856923.cms|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171202025720/https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Patnaites-rush-to-get-Set-Top-Box-installed-before-Mar-31/articleshow/18856923.cms|archive-date=2 December 2017|access-date=11 April 2014|work=[[The Times of India]]|date=8 March 2013 }}</ref> پٽنه، [[ڀارت سنچار نگم لميٽيڊ]] (بي ايس اين ايل)<ref>{{cite web|title=Sub: Decisions taken in General Body Meeting of SNEA (I) Patna Telephone District on issues related to working culture in Patna Telephone.|url=http://www.sneabihar.org/SNEA/April2013/PGMT%20SNEA%20DS%20LETTER%2022-07-13.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305040502/http://www.sneabihar.org/SNEA/April2013/PGMT%20SNEA%20DS%20LETTER%2022-07-13.pdf|archive-date=5 March 2016|access-date=17 November 2015}}</ref> جي پٽنه ٽيليڪام ضلعي هيٺ اچي ٿو، جيڪا ڀارت جي سرڪاري ٽيليڪام ۽ انٽرنيٽ خدمتن جي فراهم ڪندڙ اداري آهي. موبائل خدمتن ۾ [[گلوبل سسٽم فار موبائل ڪميونيڪيشنز]] (جي ايس ايم) ۽ [[ڪوڊ ڊويزن ملٽيپل ايڪسس]] (سي ڊي ايم اي) ٻئي موجود آهن.<ref>{{cite web|date=12 March 2011|title=RCom launches 3G services in Bihar&nbsp;– The Times of India|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/RCom-launches-3G-services-in-Bihar/articleshow/7684242.cms|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180213031916/https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/RCom-launches-3G-services-in-Bihar/articleshow/7684242.cms|archive-date=13 February 2018|access-date=11 April 2014|work=[[The Times of India]]}}</ref> ٽيليڪام کان علاوه، بي ايس اين ايل براڊبينڊ انٽرنيٽ سروس به فراهم ڪري ٿي.<ref>[http://bihar.bsnl.co.in/ BSNL Bihar homepage] {{webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20090410043247/http://www.bihar.bsnl.co.in/|date=10 April 2009}} 12 April 2014</ref> خانگي ادارن مان [[ڀارتي ائرٽيل]]، [[جيو|ريلائنس جيو]]، [[ريلائنس ڪميونيڪيشنز|ريلائنس جي ايس ايم/سي ڊي ايم اي]]، [[آئيڊيا سيلولر]]، [[ائيرسيل]]، [[ٽاٽا ٽيلي سروسز]] ([[ٽاٽا ڊوڪومو]]، [[ورجن موبائل]] ۽ ٽاٽا انڊيڪوم)، [[ٽيلينور ڀارت|ٽيلينور]] (اڳوڻو يونينور، ۽ هاڻي ڀارتي ائرٽيل پاران حاصل ڪيل)، [[ووڊافون ڀارت|ووڊافون]] ۽ [[وڊيوڪان ٽيليڪام]]<ref>{{cite web|date=19 February 2015|title=Videocon to Launch 4G Mobile Services in Bihar, Uttar Pradesh by December|url=http://gadgets.ndtv.com/telecom/news/videocon-to-launch-4g-mobile-services-in-bihar-uttar-pradesh-by-december-662343|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150223140128/http://gadgets.ndtv.com/telecom/news/videocon-to-launch-4g-mobile-services-in-bihar-uttar-pradesh-by-december-662343|archive-date=23 February 2015|access-date=5 March 2015|work=Press Trust of India|publisher=ndtv.com}}</ref> شهر ۾ اهم ٽيليفون ۽ سيل فون سروس فراهم ڪندڙ آهن.<ref>{{cite web|author=Piyush Kumar Tripathi|date=4 February 2012|title=Bihar mobile users queue up for clarity|url=http://www.telegraphindia.com/1120204/jsp/bihar/story_15090816.jsp#.U0mEXIGDkTA|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413125303/http://www.telegraphindia.com/1120204/jsp/bihar/story_15090816.jsp#.U0mEXIGDkTA|archive-date=13 April 2014|access-date=12 April 2014|publisher=Telegraphindia.com}}</ref><ref>{{cite web|date=8 December 2010|title=Recommendations on national broadband plan|url=http://www.trai.gov.in/WriteReadData/Recommendation/Documents/Rcommendation81210.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927084149/http://trai.gov.in/WriteReadData/Recommendation/Documents/Rcommendation81210.pdf|archive-date=27 September 2013|access-date=12 April 2014|publisher=Telecom Regulatory Authority of India|page=22}}</ref> پٽنه، [[بنگلور]] کان پوءِ،<ref>{{cite web|date=21 February 2014|title=After Bangalore, Patna Launches Free Public WiFi Stretch. It's 20 Km Long!|url=http://www.nextbigwhat.com/free-wifi-in-patna-bihar-297/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140405035455/http://www.nextbigwhat.com/free-wifi-in-patna-bihar-297/|archive-date=5 April 2014|access-date=12 April 2014|publisher=Nextbigwhat.com}}</ref> فيبروري 2014ع ۾ پنهنجي شهرين لاءِ مفت وائي فائي سهولت مهيا ڪندڙ ٻيو ڀارتي شهر هو. اڳوڻي رڪارڊ رکندڙ [[بيجنگ]] کي [[چين]] ۾ پوئتي ڇڏي،<ref>{{cite web|date=20 February 2014|title=Bihar beats Beijing: Nitish Kumar unveils world's longest Wi-Fi zone|url=http://www.news18.com/news/bihar/nitish-kumar-unveils-worlds-longest-wi-fi-zone-3-times-the-size-of-chinas-367317.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140904083548/http://www.news18.com/news/bihar/nitish-kumar-unveils-worlds-longest-wi-fi-zone-3-times-the-size-of-chinas-367317.html|archive-date=4 September 2014|access-date=1 September 2014|website=[[News18.com]]}}</ref> پٽنه جي وائي فائي زون کي دنيا جو سڀ کان ڊگهو مفت وائي فائي زون چيو ويو، جيڪو [[اين آئي ٽي پٽنه]] کان [[اشوڪ راجپٿ]] تي شروع ٿي [[دانه پور]] تائين 20 ڪلوميٽرن تي پکڙيل آهي.<ref>{{cite web|date=20 February 2014|title=World's longest free Wi-Fi zone in Patna&nbsp;– The Times of India|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tech/tech-news/Worlds-longest-free-Wi-Fi-zone-in-Patna/articleshow/30691352.cms|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140412072405/http://timesofindia.indiatimes.com/tech/tech-news/Worlds-longest-free-Wi-Fi-zone-in-Patna/articleshow/30691352.cms|archive-date=12 April 2014|access-date=12 April 2014|work=[[The Times of India]]}}</ref><ref>{{cite web|date=9 April 2014|title=Wi-Fi checks in, partially|url=http://www.telegraphindia.com/1140409/jsp/bihar/story_18169069.jsp#.U4obg4GDkTA|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140601005953/http://www.telegraphindia.com/1140409/jsp/bihar/story_18169069.jsp#.U4obg4GDkTA|archive-date=1 June 2014|access-date=31 May 2014|work=PIYUSH KUMAR TRIPATHI|publisher=[[The Telegraph (Calcutta)]], Patna}}</ref> == آمدورفت == === رستا === {{multiple image | direction = vertical | width = 240 | image1 = Jagdeo Path Mor to Sheikhpura Mor four-lane flyover Patna Bihar.jpg | caption1 = بيهار جو سڀ کان ڊگهو فلاءِ اوور جگديو پاٿ موڙ کان شيخپورا موڙ تائين [[بيلي روڊ (پٽنه)|بيلي روڊ (پٽنه)]] تي | image2 = New Flyover At Patna.jpg | caption2 = پٽنه ۾ چڙياتند فلاءِ اوور، جيڪو شهر ۾ تازو ٺهيل ڪيترن نون فلاءِ اوورن مان هڪ آهي | image3 = Patna-Radio-Cab.PNG | caption3 = ريڊيو ٽيڪسيون | image4 = Digha_Sonpur_bridge_3.jpg | caption4 = [[ديگا–سونپور پل]]، جيڪا پٽنه کي اتر بيهار سان ڳنڍي ٿي | image5 = | caption5 = پٽنه جنڪشن ريلوي اسٽيشن }} پٽنه قومي [[اتر–ڏکڻ ۽ اوڀر–اولهه ڪوريڊور|اوڀر–اولهه شاهراه ڪوريڊور]] کان لڳ ڀڳ 100&nbsp;ڪلوميٽر ڏکڻ ۾ آهي. [[قومي شاهراه 30 (ڀارت)|قومي شاهراه 30]]، [[قومي شاهراه 31 (ڀارت)|قومي شاهراه 31]] ۽ [[قومي شاهراه 2 (ڀارت)|قومي شاهراه 2]] شهر مان لنگهن ٿيون. [[اشوڪ راجپٿ]]، پٽنه–[[دانه پور]] روڊ، [[بيلي روڊ (پٽنه)|بيلي روڊ]]، هارڊنگ روڊ ۽ [[ڪنڪرباغ]] پراڻو باءِ پاس روڊ وڏا ڪوريڊور آهن. پٽنه ڀارت جي انهن پهرين هنڌن مان هو جتي عوامي [[آمدورفت (ٽرام)|آمدورفت]] لاءِ گهوڙن سان ڇڪيل ٽرامون استعمال ٿيون.<ref>{{cite news |last1=Chaudhary |first1=Pranava K |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/First-ever-book-on-Patna-soon/articleshow/3515588.cms |title=پٽنه ۾ ٽرامون |date=23 September 2008 |access-date=25 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121021204515/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-09-23/patna/27949532_1_patna-saheb-patna-city-paschim-darwaza |archive-date=21 October 2012 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |url-status=live}}</ref> عوامي آمدورفت [[بس]]ن، [[آٽو رڪشا]]ن ۽ [[مقامي ريلون|مقامي ٽرينن]] ذريعي مهيا ڪئي وڃي ٿي. چيو وڃي ٿو ته آٽو رڪشا شهر جي حياتيءَ جي رڳ آهن.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Auto-fare-on-several-routes-hiked/articleshow/9448366.cms |title=آٽو شهر جي حياتيءَ جي رڳ |date=2 August 2011 |access-date=4 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121106004700/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-08-02/patna/29841924_1_auto-fare-patna-junction-auto-drivers |archive-date=6 November 2012 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |url-status=live}}</ref> [[بيهار اسٽيٽ روڊ ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن|بي ايس آر ٽي سي]] پٽنه جي سڀني وڏن رستن تي شهري بس سروس شروع ڪئي آهي.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Colourful-buses-start-plying-in-Patna/articleshow/8346228.cms |title=پٽنه ۾ رنگين بسون هلڻ شروع |date=15 May 2011 |access-date=4 March 2012 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120708044957/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-05-15/patna/29545409_1_bsrtc-ladies-special-buses-new-city-buses |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |archive-date=8 July 2012 }}</ref><ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/AC-city-buses-to-ply-from-early-August/articleshow/9398832.cms |title=اي سي شهري بسون آگسٽ جي شروعات کان هلنديون |date=28 July 2011 |access-date=4 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121106004717/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-07-28/patna/29824512_1_ac-buses-emergency-alarm-button-eden-transport |archive-date=6 November 2012 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |url-status=live}}</ref> شهر اندر ايپ تي ٻڌل ڪيب سروس به موجود آهي.<ref name="Ola! City taps app & go habit">پيوش ڪمار ترپاٺي، [https://www.telegraphindia.com/bihar/ola-city-taps-app-amp-go-habit/cid/1357476 "اولا! شهر جي ‘ايپ ڪريو ۽ وڃو’ عادت کي اپنائڻ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190408095115/https://www.telegraphindia.com/states/bihar/ola-city-taps-app-amp-go-habit/cid/1357476 |date=8 April 2019 }}, ''دي ٽيليگراف'' (ڪلڪتو)، 18 May 2016</ref><ref name="All we hear is Radio Taxi">{{cite web|title=اسان کي رڳو ريڊيو ٽيڪسي ٻڌائجي ٿي|url=http://www.thehindubusinessline.com/features/all-we-hear-is-radio-taxi/article6329373.ece?homepage=true&theme=true|website=thehindubusinessline.com|publisher=دي هندو بزنس لائين (18 August 2014)|access-date=19 August 2014|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819051509/https://www.thehindubusinessline.com/news/variety/all-we-hear-is-radio-taxi/article6329373.ece?homepage=true&theme=true|url-status=live}}</ref> پٽنه، [[ڇپرا]] کان لڳ ڀڳ 70.02 ڪلوميٽر پري آهي. === هوائي آمدورفت === [[File:Patna Airport JNPI New Terminal.jpg|left|thumb|200x200px|[[جي پرڪاش نارائن هوائي اڏي|جي پرڪاش نارائن بين الاقوامي هوائي اڏي]]، پٽنه]] پٽنه جو هوائي اڏو، جنهن کي [[لوڪ نايڪ جياپرڪاش نارائن بين الاقوامي هوائي اڏو]] چيو وڃي ٿو، هڪ محدود بين الاقوامي هوائي اڏي طور درجابندي ٿيل آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.hindustantimes.com/india-news/patna/patna-airport-deadline-extended-to-oct-31/article1-932447.aspx |title=پٽنه هوائي اڏي جي ڊيڊلائن 31 آڪٽوبر تائين وڌائي وئي |publisher=هندوستان ٽائمز |date=19 September 2012 |access-date=5 December 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140318162434/http://www.hindustantimes.com/india-news/patna/patna-airport-deadline-extended-to-oct-31/article1-932447.aspx |archive-date=18 March 2014 }}</ref> ڪيترن گهٽ خرچ وارن هوائي ڪيريئرن جي آمد ۽ نون منزلن جي واڌ سبب تازن ورهين ۾ هوائي ٽرئفڪ ۾ واڌ ٿي آهي، ساڳيءَ طرح قانون ۽ امن جي صورتحال ۾ بهتريءَ به ان ۾ ڪردار ادا ڪيو آهي.<ref>{{cite web | url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Patna-airport-notches-No-1-spot-in-air-traffic-passenger-growth/articleshow/6026297.cms | title=پٽنه هوائي اڏو هوائي ٽرئفڪ ۽ مسافرن جي واڌ ۾ نمبر 1 تي | work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] | date=9 June 2010 | access-date=22 July 2015 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20180510195023/https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Patna-airport-notches-No-1-spot-in-air-traffic-passenger-growth/articleshow/6026297.cms | archive-date=10 May 2018 | df=dmy-all }}</ref> اپريل کان ڊسمبر 2009ع واري عرصي ۾، ملڪ جي 46 هوائي اڏن جي هڪ سروي ۾، گهريلو مسافرن جي سيڪڙو واڌ ۽ گهريلو جهازن جي آمدورفت جي لحاظ کان پٽنه هوائي اڏو پهرين نمبر تي رهيو.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Traffic-flyers-flow-grow-at-Patna-airport/articleshow/6112353.cms |title=پٽنه هوائي اڏي تي ٽرئفڪ ۽ مسافرن جو وهڪرو وڌيو |author=Verma, Sanjeev Kumar |date=9 June 2010 |access-date=26 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110811080507/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-07-01/patna/28274650_1_amritsar-airport-patna-airport-arvind-dubey |archive-date=11 August 2011 |newspaper=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |url-status=live}}</ref> [[ڀارتي هوائي اڏا اٿارٽي]] (اي اي آءِ) تجويز ڏني آهي ته پٽنه لاءِ نئون هوائي اڏو طور [[بيهٽا ايئر فورس اسٽيشن]] تي هڪ سول انڪليو ٺهرايو وڃي. هي فوجي هوائي پٽي پٽنه کان لڳ ڀڳ {{convert|40|km|mi|0}} ڏکڻ اولهه طرف [[بيهٽا]] ۾ آهي.<ref>{{cite web | url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/AAI-to-develop-Bihta-airport-for-international-operations/articleshow/46521504.cms | title=اي اي آءِ عالمي آپريشنن لاءِ بيهٽا هوائي اڏو ترقي ڏيندي | work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] | date=10 March 2015 | access-date=12 March 2015 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20150827164423/http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/AAI-to-develop-Bihta-airport-for-international-operations/articleshow/46521504.cms | archive-date=27 August 2015 | df=dmy-all }}</ref> === ريلويون === [[File:Patna junction.jpg|thumb|200px|[[پٽنه جنڪشن]] ريلوي اسٽيشن، پٽنه|left]] پٽنه ۾ شهر جي حدن اندر ڪيترائي ريلوي اسٽيشن آهن. [[پٽنه جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] شهر جو مکيه ريلوي اسٽيشن آهي، ۽ ڀارت جي سڀ کان مصروف ريلوي اسٽيشنن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web | url=http://www.telegraphindia.com/1131210/jsp/bihar/story_17662189.jsp#.Va-fABuqqko | title=نئين سال ۾ اسٽيشن تي آسان چڙهائي | publisher=دي ٽيليگراف | date=10 December 2013 | access-date=22 July 2015 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20150723033808/http://www.telegraphindia.com/1131210/jsp/bihar/story_17662189.jsp#.Va-fABuqqko | archive-date=23 July 2015 | df=dmy-all }}</ref> پٽنه [[نئين دهلي]] ۽ [[ڪولڪاتا]] جي وچ ۾ [[هاوڙا–دهلي مک لائين]] تي واقع آهي، جيڪا ڀارت جي سڀ کان مصروف ريل رستن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web | url=http://www.telegraphindia.com/1120713/jsp/frontpage/story_15724186.jsp#.Va-gGBuqqko | title=بيهار ۾ ڪوئلي جي ڊبيون پٽڙي تان لهڻ کان پوءِ 90 ٽرينون دير سان يا رخ مٽائي | publisher=دي ٽيليگراف | date=13 July 2013 | access-date=22 July 2015 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20150723045145/http://www.telegraphindia.com/1120713/jsp/frontpage/story_15724186.jsp#.Va-gGBuqqko | archive-date=23 July 2015 | df=dmy-all }}</ref> پٽنه جنڪشن ڀارت جي گهڻن وڏن شهرن سان سڌو ڳنڍيل آهي.<ref name="GoldbergDcary2009">{{cite book|author1=Kory Goldberg|author2=Michelle Dcary|title=Along the Path&nbsp;– The Meditator's Companion to the Buddha's Land|url=https://books.google.com/books?id=rWhGU_fPycoC&pg=PA200|access-date=6 April 2012|date=9 November 2009|publisher=Pariyatti|isbn=978-1-928706-56-4|pages=200–|archive-url=https://web.archive.org/web/20130528134838/http://books.google.com/books?id=rWhGU_fPycoC&pg=PA200|archive-date=28 May 2013|url-status=live}}</ref> شهر وٽ وڌيڪ چار وڏا ريلوي اسٽيشن آهن: {{rws|راجندر نگر ٽرمينل}} ([[ڪنڪرباغ]] جي ڀرسان)، {{rws|پاٽلي پُترا جنڪشن}} ([[بيلي روڊ (پٽنه)|بيلي روڊ]] جي ويجهو)، {{rws|دانه پور}} (اولهه پاسي ٻاهران) ۽ {{rws|پٽنه صاحب}} ([[پٽنه سٽي]] واري علائقي ۾). دانه پور، [[اوڀر وچ ريلوي زون]] جي [[دانه پور ريلوي ڊويزن]] جو ڊويزنل هيڊڪوارٽر آهي. پٽنه روزانو مسافر ۽ ايڪسپريس ٽرين خدمتن ذريعي [[گيا]]، [[جهان آباد]]، [[بيهار شريف]]، [[راجگير]]، [[اسلام پور (نالندا)|اسلام پور]]، [[جمالپور جنڪشن]] ۽ [[مونگير]] سان چڱيءَ ريت ڳنڍيل آهي. ڀارت جي سڀ کان ڊگهي روڊ-ڪم-ريل پل، [[ديگا–سونپور پل]]، [[گانگس درياهه]] مٿان، [[ديگا (پٽنه)|ديگا (پٽنه)]] کي [[پهلےجا گهات جنڪشن ريلوي اسٽيشن|پهلےجا گهات]] سان [[سونپور (بيهار)|سونپور]] ۾ ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.telegraphindia.com/1120426/jsp/bihar/story_15420512.jsp#.VyiRTvl97IV|title=گنگا پلن جي سوغات: سفر جي تڪليف گهٽائڻ لاءِ نوان منصوبا|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160602132643/http://www.telegraphindia.com/1120426/jsp/bihar/story_15420512.jsp#.VyiRTvl97IV|archive-date=2 June 2016}}</ref> هي پل 2015ع ۾ مڪمل ٿي،<ref>{{cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1120308/jsp/bihar/story_15185406.jsp#.UJkPQmckPCA|title=ريل پل لاءِ نئين ڊيڊلائن|publisher=دي ٽيليگراف، 8 March 2012|access-date=6 November 2012|location=ڪلڪتو، ڀارت|first=Amit|last=Bhelari|date=8 March 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130307134409/http://www.telegraphindia.com/1120308/jsp/bihar/story_15185406.jsp#.UJkPQmckPCA|archive-date=7 March 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.hindustantimes.com/India-s-longest-rail-cum-road-bridge-to-come-up-in-Bihar/Article1-464170.aspx |title=بيهار ۾ ڀارت جي سڀ کان ڊگهي ريل-ڪم-روڊ پل ٺهڻ واري |publisher=هندوستان ٽائمز |date=12 October 2009 |access-date=4 March 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101023152514/http://www.hindustantimes.com/India-s-longest-rail-cum-road-bridge-to-come-up-in-Bihar/Article1-464170.aspx |archive-date=23 October 2010 }}</ref> ۽ ان جي ڊگھائي {{convert|4.55|km|miles}} آهي، تنهنڪري اهو ڀارت ۾ [[ڀارت ۾ پاڻيءَ مٿان سڀ کان ڊگهن پلن جي فهرست|ٻيو سڀ کان ڊگهو ريل-ڪم-روڊ پل]] آهي، [[بوگي بيل پل]] (آسام) کان پوءِ.<ref>{{cite news | url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Digha-bridge-cost-likely-to-jump-by-Rs-1000-cr/articleshow/9088951.cms | title=ديگا پل جي لاڳت ممڪن آهي ته 1,000 ڪروڙ رپيا وڌي | date=3 July 2011 | access-date=24 October 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120105053237/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-07-03/patna/29732615_1_digha-rail-rail-bridge-guide-bund | archive-date=5 January 2012 | url-status=live | work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] | df=dmy-all }}</ref> شهر کي ڪيترين وڏين قومي ۽ رياستي شاهراهن جي سهولت حاصل آهي، جن ۾ [[ڀارت جون قومي شاهراهون|قومي شاهراهون]] [[قومي شاهراه 19 (ڀارت)|19]]،<ref>{{cite web |url=http://www.mapsofindia.com/driving-directions-maps/nh19-driving-directions-map.html |title=قومي شاهراه 19 |publisher=Mapsofindia.com |access-date=1 February 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100217075435/http://www.mapsofindia.com/driving-directions-maps/nh19-driving-directions-map.html |archive-date=17 February 2010 }}</ref> [[قومي شاهراه 30 (ڀارت)|30]]،<ref>{{cite web|url=http://www.mapsofindia.com/driving-directions-maps/nh30-driving-directions-map.html|title=قومي شاهراه 30|publisher=Mapsofindia.com|access-date=1 February 2010|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100213192953/http://www.mapsofindia.com/driving-directions-maps/nh30-driving-directions-map.html|archive-date=13 February 2010}}</ref> [[قومي شاهراه 31 (ڀارت)|31]]،<ref>{{cite web |url=http://www.mapsofindia.com/driving-directions-maps/nh31-driving-directions-map.html |title=قومي شاهراه 31 |publisher=Mapsofindia.com |access-date=1 February 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100204055423/http://www.mapsofindia.com/driving-directions-maps/nh31-driving-directions-map.html |archive-date=4 February 2010 }}</ref> ۽ [[قومي شاهراه 83 (ڀارت)|83]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.mapsofindia.com/driving-directions-maps/nh83-driving-directions-map.html |title=قومي شاهراه 83 |publisher=Mapsofindia.com |access-date=1 February 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100103100903/http://www.mapsofindia.com/driving-directions-maps/nh83-driving-directions-map.html |archive-date=3 January 2010 }}</ref> [[پاٽلي پُترا بس ٽرمينل]] هڪ ايندڙ [[انٽر اسٽيٽ بس ٽرمينل|بين الریاستي بس ٽرمينل]] آهي. ايشيا جي سڀ کان ڊگهي درياهي پل، [[مهاتما گانڌي سيتو]] (1982ع ۾ ٺهيل)، پٽنه ۾ آهي ۽ گنگا مٿان شهر کي [[هاجي پور]] سان ڳنڍي ٿي. تازن وقتن ۾، هن پل تي گاڏين جي حد کان وڌيڪ انگ ۽ بار بار اوورلوڊ ٿيڻ سبب ٽرئفڪ جي شديد افراتفري ۽ حادثا ڏٺا ويا آهن.<ref>{{cite web | url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Broken-railings-vibrations-make-Patnas-Gandhi-Setu-commuters-nightmare/articleshow/47304106.cms | title=ٽٽل ريلنگون ۽ ڪنبڻ پٽنه جي گانڌي سيتو تي سفر ڪندڙن لاءِ ڊرائونا خواب | work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] | date=16 May 2015 | access-date=25 July 2015 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20160430204119/http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Broken-railings-vibrations-make-Patnas-Gandhi-Setu-commuters-nightmare/articleshow/47304106.cms | archive-date=30 April 2016 | df=dmy-all }}</ref> مهاتما گانڌي سيتو جي متوازي گنگا مٿان هڪ [[ڪچي درگاه–بدوپور پل|نئين ڇهن لين روڊ پل]] اڳ ئي مڪمل ٿي چڪي آهي ۽ استعمال ۾ آهي، جيڪا [[پٽنه سٽي]] ۾ ڪچي درگاه کي [[بد وپور]] سان [[ويشالي ضلعو|ويشالي ضلعي]] ۾ ڳنڍي ٿي،<ref>{{cite web | url=http://www.telegraphindia.com/1150405/jsp/bihar/story_12692.jsp#.VbPGmBuqqko | title=نتيش روڊن تي مرڪز کي تنقيد جو نشانو بڻايو | publisher=دي ٽيليگراف | date=5 April 2015 | access-date=25 July 2015 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20150728011826/http://www.telegraphindia.com/1150405/jsp/bihar/story_12692.jsp#.VbPGmBuqqko | archive-date=28 July 2015 | df=dmy-all }}</ref> ۽ ان کي ڀارت جي سڀ کان ڊگهي پل چيو ويو آهي.<ref>{{cite web | url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Cabinet-OKs-new-bridge-on-Ganga/articleshow/48118331.cms | title=ڪابينا گنگا تي نئين پل جي منظوري ڏئي ڇڏي | work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] | date=17 July 2015 | access-date=25 July 2015 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20160909152802/http://timesofindia.indiatimes.com/City/Patna/Cabinet-OKs-new-bridge-on-Ganga/articleshow/48118331.cms | archive-date=9 September 2016 | df=dmy-all }}</ref> پٽنه رستن ذريعي بيهار جي مختلف وڏن شهرن جهڙوڪ [[هاجي پور]]، [[مونگير]]، [[جمالپور (بيهار)|جمالپور]]، [[ڀاڳلپور]]، [[گيا]]، [[موٽي هاري]] ۽ [[پورنيه]] سان چڱيءَ طرح ڳنڍيل آهي. پٽنه [[دهلي]] کان {{convert|1015|km|miles}} اوڀر، [[ممبئي]] کان {{convert|1802|km|miles}} اتر اوڀر، [[حيدرآباد (ڀارت)|حيدرآباد]] کان {{convert|1527|km|miles}} اتر ۽ [[ڪولڪاتا]] کان {{convert|556|km|miles}} اتر اولهه ۾ آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.mapsofindia.com/distances/patna.html |title=پٽنه لاءِ روڊ فاصلي جو چارٽ |publisher=Mapsofindia.com |date=4 May 2007 |access-date=1 February 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100206120029/http://www.mapsofindia.com/distances/patna.html |archive-date=6 February 2010 }}</ref> پٽنه ۽ ڪيترن پاڙيسري شهرن جي وچ ۾ لگزري بس سروس [[بيهار اسٽيٽ ٽورزم ڊيولپمينٽ ڪارپوريشن]] ۽ [[بيهار اسٽيٽ روڊ ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] مهيا ڪن ٿيون.<ref>{{cite news | url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-otherstates/article2705990.ece | location=Chennai, India | work=The Hindu | title=بيهار ۽ جهارکنڊ جي وچ ۾ لگزري بس سروس سومر کان | date=11 December 2011 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20120111113445/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-otherstates/article2705990.ece | archive-date=11 January 2012 | df=dmy-all }}</ref> آٽو رڪشا آمدورفت جو مشهور ذريعو آهن.<ref>{{cite web | url=http://www.ndtv.com/india-news/patna-23-000-auto-rickshaws-on-strike-400679 | title=پٽنه: 23,000 آٽو رڪشا هڙتال تي | publisher=اين ڊي ٽي وي | date=1 September 2009 | access-date=25 July 2015 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20151029161425/http://www.ndtv.com/india-news/patna-23-000-auto-rickshaws-on-strike-400679 | archive-date=29 October 2015 | df=dmy-all }}</ref> پٽنه ۾ 2013ع ۾ مڪمل طور عورتن جي ٽيم پاران هلندڙ پري پيڊ آٽو سروس شروع ڪئي وئي،<ref>{{Cite magazine |last=Jha |first=Giridhar |date=28 February 2014 |title=بيهار ۾ عورت آٽو ڊرائيورن ڊچ سفير کي متاثر ڪيو |url=https://www.indiatoday.in/mail-today/story/bihar-patna-women-auto-drivers-dutch-envoy-183050-2014-02-28 |magazine=[[انڊيا ٽوڊي]] |access-date=24 November 2025}}</ref> جيڪا ڀارت ۾ پنهنجي نوعيت جي پهرين سروس هئي.<ref>{{cite web | url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/An-all-woman-bank-to-open-in-Patna/articleshow/21063277.cms | title=پٽنه ۾ مڪمل عورتن جو بئنڪ کُلڻ وارو | publisher=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] (پٽنه) | work=Anisha Anand, TNN | date=14 July 2013 | access-date=5 June 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180511230528/https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/An-all-woman-bank-to-open-in-Patna/articleshow/21063277.cms | archive-date=11 May 2018 | url-status=live | df=dmy-all }}</ref> ريڊيو ٽيڪسي خدمتون شهر جي حدن اندر ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ موجود آهن. خانگي اختيارن ۾ اولا ڪيبس جهڙا آپشن به آهن.<ref name="All we hear is Radio Taxi" /><ref name="Ola! City taps app & go habit" /> === ميٽرو === [[پٽنه ميٽرو]] شهر لاءِ هڪ هلندڙ [[تيز رفتار ريل آمدورفت]] نظام آهي. اهو رياست پاران هلندڙ پٽنه ميٽرو ريل ڪارپوريشن جي ملڪيت هيٺ آهي ۽ ساڳي اداري پاران هلائبو آهي.<ref>{{cite web | url=http://zeenews.india.com/news/bihar/bihar-fast-tracks-patna-metro-rail-project_1498986.html | title=بيهار پٽنه ميٽرو ريل منصوبي کي تيز ڪري ٿو | publisher=زي نيوز | date=14 November 2014 | access-date=22 May 2015 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20150328203718/http://zeenews.india.com/news/bihar/bihar-fast-tracks-patna-metro-rail-project_1498986.html | archive-date=28 March 2015 | df=dmy-all }}</ref> اهو پبلڪ پرائيويٽ پارٽنرشپ (پي پي پي) طريقي تي تعمير ڪيو ويو هو، جنهن جي لاڳت {{INRConvert|140|b|0}} اندازي مطابق هئي.<ref>{{cite news|title=پٽنه ميٽرو ريل منصوبي جي ڊگهي عرصي کان منتظر تجويز کي سي ايم جي منظوري |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] }}</ref> ان ۾ 5 لائينون هيون، جن جي ڪل منصوبابندي ڪيل ڊگھائي {{convert|60|km|mi|0}} هئي، ۽ اهو 3 مرحلن ۾ ٺهڻو هو.<ref name=":0">{{cite news | url=http://epaper.jagran.com/ePaperArticle/23-oct-2013-edition-Patna-Nager-page_3-43715-7142-84.html | title=پٽنه ميٽرو 3 مرحلن ۾ هلندي | date=23 October 2013 | access-date=23 October 2013 | newspaper=دينيڪ جاگرن | archive-url=https://web.archive.org/web/20131029205423/http://epaper.jagran.com/ePaperArticle/23-oct-2013-edition-Patna-Nager-page_3-43715-7142-84.html | archive-date=29 October 2013 | url-status=dead | df=dmy-all | accessdate=18 February 2026 | archivedate=29 October 2013 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20131029205423/http://epaper.jagran.com/ePaperArticle/23-oct-2013-edition-Patna-Nager-page_3-43715-7142-84.html }}</ref> ميونسپل علائقي کي ڍڪيندڙ [[پٽنه مونو ريل]] منصوبو به هلي رهيو آهي. تازو مرڪزي حڪومت پٽنه ميٽرو ريل منصوبي جي منظوري ڏني، جيڪو ٻن ڪوريڊورن تي مشتمل آهي (دانه پور–کيمني چڪ ۽ [[پٽنه جنڪشن]]–[[پاٽلي پُترا بس ٽرمينل]]).<ref>ذريعو اپڊيٽ ڪرڻ جي ضرورت</ref> [[File:Patna river port1.JPG|thumb|گائي گهات، پٽنه وٽ [[ڀارت جي قومي آبي گذرگاه 1|قومي آبي گذرگاه 1]] تي دريائي بندرگاهه |left]] [[گانگس]]—سال ڀر رهنما لائق (نيئويگيبل)—وڏي [[انڊو-گانجيٽڪ ميدان]] ۾ بنيادي دريائي شاهراهه هئي. قديم دور ۾ پنج سئو واپارين کي سموئي سگهندڙ ٻيڙيون هن درياهه تي هلنديون هيون؛ هي وڏو واپاري رستو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سامان [[پاٽلي پُترا]] کان [[بنگال جي سمنڊ جو ڪنارو|بنگال جي سمنڊ جي ڪناري]] ڏانهن ۽ اڳتي، [[سري لنڪا]] ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي بندرگاهن تائين منتقل ڪيو ويندو هو. واپار لاءِ گنگا جو چينل طور ڪردار ان جي قدرتي ڳانڍاپن سبب وڌيڪ مضبوط ٿيو—اهو اتر ۽ ڏکڻ بيهار جي سڀني وڏن دريائن ۽ وهڪرن کي پاڻ ۾ سميٽي ٿو.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=D5lQutvzAp4C&q=Bazaar+India |title=بازار انڊيا: گانجيٽڪ بيهار ۾ مارڪيٽون، سماج ۽ نوآبادياتي رياست |access-date=15 October 2009 |isbn=978-0-520-21100-1 |last=Yang |first=Anand A |year=1998 |publisher=يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا پريس |archive-date=15 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415112630/https://books.google.com/books?id=D5lQutvzAp4C&q=Bazaar+India |url-status=live }}</ref> تازن وقتن ۾، [[ڀارت جي اندرين آبي رستن جي اٿارٽي]] گنگا درياهه جي ان حصي کي [[الهي آباد]] ۽ [[هالديا]] جي وچ ۾ قومي اندروني آبي گذرگاهه قرار ڏنو آهي ۽ ان جي رهنما لائق حالت بحال ۽ برقرار رکڻ لاءِ قدم کنيا آهن. [[قومي آبي گذرگاه 1 (ڀارت)|قومي آبي گذرگاه-1]]، جيڪو ڀارت جو سڀ کان ڊگهو آبي گذرگاهه آهي، گنگا درياهه ۾ الهي آباد کان هالديا تائين 1620&nbsp;ڪلوميٽرن تي پکڙيل آهي، ۽ [[وارانسي]]، [[مونگير]]، [[ڀاڳلپور]] رستي پٽنه مان گذري ٿو.<ref>{{cite web | url=http://india-wris.nrsc.gov.in/wrpinfo/index.php?title=National_Waterways-1 | title=قومي آبي گذرگاه-1 | publisher=واٽر ريسورسز انفارميشن سسٽم (ڀارت جي حڪومت) | date=15 March 2012 | access-date=4 June 2014 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20140606223252/http://india-wris.nrsc.gov.in/wrpinfo/index.php?title=National_Waterways-1 | archive-date=6 June 2014 | df=dmy-all }}</ref> هن قومي آبي گذرگاهه جو هڪ مقرر ٽرمينل پٽنه ۾ آهي.<ref>{{cite web | url=http://www.indiawaterportal.org/sites/indiawaterportal.org/files/inland_water_transport_sector_2008.pdf | title=اندروني آبي آمدورفت جو شعبو | publisher=ڀارت جي اندرين آبي رستن جي اٿارٽي | date=21 April 2008 | access-date=25 July 2015 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20150924034526/http://www.indiawaterportal.org/sites/indiawaterportal.org/files/inland_water_transport_sector_2008.pdf | archive-date=24 September 2015 | df=dmy-all }}</ref> == ثقافت == [[File:Gandhi Maidan.jpg|thumb|right|[[گانڌي ميدان]] (مٿي ڏيکاريل) پٽنه جي دل ۾ واقع آهي ۽ شهر ۾ گهڻن سياسي ۽ سماجي ڪاررواين جي جاءِ آهي.]] [[File:Mahavir Mandir from Buddha Smriti Park.JPG|thumb|left|[[مهاوير مندر]] پٽنه جو هڪ مشهور مندر آهي.]] پٽنه جي مقامي ٻولي مگاھي يا [[مگاڌي]] آهي، جيڪا قديم [[مگاڌي پراڪرت]] مان نڪتل ٻولي آهي،<ref>South Asian folklore: an encyclopedia: Afghanistan, Bangladesh, India, By Peter J. Claus, Sarah Diamond, Margaret Ann Mills, Routledge, 2003, p. 203</ref> ۽ اها قديم بادشاهت [[مگاڌا (مهاجنپد)]] ۾ وجود ۾ آئي؛ جنهن جو مرڪزي علائقو گنگا درياهه جي ڏکڻ طرف پٽنه جو حصو هو. اهو به سمجهيو وڃي ٿو ته اها ئي ٻولي [[گوتم ٻڌ]] ڳالهائيندو هو. پٽنه ۾ بنگالي ثقافت به تمام جاندار آهي، جتي ڪيترن بنگالي وڏن نالن مان، آزادي کان پوءِ اولهه بنگال جي پهرئين وزيراعليٰ بِڌان چندر راءِ سميت، ڪيترائي هتي ڄايا. بنگالي ڳالهائيندڙ پٽنه وارن فنونِ لطيفه، ثقافت، تعليم ۽ عام طرح بهار ۽ خاص طرح پٽنه جي تاريخ ۾ وڏو حصو وڌو آهي.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=Ljdiy2JiN78C&q=magadhi+spoken+buddha&pg=PA57 | title=The Great Compassion: Buddhism and Animal Rights | publisher=Lantern Books, 2004 | author=Norm Phelps | page=57 | isbn=9781590560693 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20150216205956/https://books.google.com/books?id=Ljdiy2JiN78C&pg=PA57&lpg=PA57&dq=magadhi+spoken+buddha&source=bl&ots=viab__cpVM&sig=x9LBfv-0Rl79Ck24u1bErqjBQck&hl=en&sa=X&ei=8gfiVMSuN87juQSn74CYCA&ved=0CB4Q6AEwADgK#v=onepage&q=magadhi%20spoken%20buddha&f=false | archive-date=16 February 2015 | df=dmy-all | year=2004 }}</ref> جڏهن⁠تہ مگاھي مورين سلطنت جي درٻار جي سرڪاري ٻولي هئي، جنهن ۾ [[اشوڪ]] جا فرمان ترتيب ڏنا ويا هئا.<ref>[[A. L. Basham|Basham A.L.]], ''[[The Wonder that was India]]'', Picador, 2004, pp.394</ref> نالو ''مگاھي'' سڌو سنئون مگاڌي پراڪرت جي نالي مان نڪتل آهي، ۽ مگاھي جا پڙهيل لکيل ڳالهائيندڙ ”مگاھي“ بدران ان کي ”مگاڌي“ سڏڻ کي ترجيح ڏين ٿا.<ref name="Dhanesh" >Jain Dhanesh, [[George Cardona|Cardona George]], ''The Indo-Aryan Languages'', pp449</ref> [[File:Ranjan Mistry Indian Social Entrepreneur with Namita Azad Kanyaputri Dolls Artist.jpg|thumb|پٽنه ۾ نمِتا آزاد ڪنيپُتري گُڏين جي فنڪار سان رنجن مستري (ڀارتي سماجي ڪاروباري)]] پٽنه ۾ ڪيترين عمارتن تي انڊو-اسلامي<ref>{{cite web | url=https://www.indiatoday.in/magazine/heritage/story/20091130-hidden-treasures-741343-2009-11-18 | title=Hidden treasures | publisher=India Today | date=19 November 2009 | access-date=16 February 2015 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20150216205323/http://indiatoday.intoday.in/story/Hidden+treasures/1/71577.html | archive-date=16 February 2015 | df=dmy-all }}</ref> ۽ انڊو-ساراسينڪ طرزِ تعمير جا نقش و نگار ڏسڻ ۾ اچن ٿا. نوآبادياتي دور جون ڪيتريون وڏيون، سٺي نموني سنڀاليل عمارتون ”ورثي جون عمارتون“ قرار ڏنيون ويون آهن؛<ref>{{cite web | url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/A-walk-through-city-heritage-sites/articleshow/46015047.cms? | title=A walk through Patna heritage sites | work=The Times of India | date=26 January 2015 | access-date=16 February 2015 | author=Banjot Kaur Bhatia, TNN | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20160820141652/http://timesofindia.indiatimes.com/City/Patna/A-walk-through-city-heritage-sites/articleshow/46015047.cms | archive-date=20 August 2016 | df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite web | url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Renovation-of-Patna-University-heritage-buildings-starts/articleshow/34128179.cms | title=Renovation of Patna University heritage buildings starts | work=The Times of India | date=24 April 2014 | access-date=16 February 2015 | author=B K Mishra, TNN | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20140427170214/http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Renovation-of-Patna-University-heritage-buildings-starts/articleshow/34128179.cms | archive-date=27 April 2014 | df=dmy-all }}</ref> جڏهن⁠تہ ڪجهه ٻيون مختلف مرحلن ۾ زوال پذير آهن.<ref>{{cite web | url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-03-24/news/37981405_1_world-class-museum-patna-museum-heritage | title=Patna heritage bungalows dismantled for Rs 360cr museum | publisher=The Economic Times | date=24 March 2013 | access-date=16 February 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150216205749/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-03-24/news/37981405_1_world-class-museum-patna-museum-heritage | archive-date=16 February 2015 | url-status=dead | df=dmy-all }}</ref> بيهار جو پهريون عجائب گهر، جيڪو 1917ع ۾ قائم ٿيو، [[پٽنه عجائب گهر]] وڏي ذخيرن جو مالڪ آهي، جيڪي ڀارتي قدرتي تاريخ ۽ ڀارتي فن کي نمايان ڪن ٿا.<ref>{{cite web | url=http://yac.bih.nic.in/dm-01.htm | title=Directorate of Museum | publisher=Youth, Arts and Culture Department, Government of Bihar | access-date=16 February 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150215231007/http://yac.bih.nic.in/DM-01.htm | archive-date=15 February 2015 | url-status=live | df=dmy-all }}</ref> [[خدا بخش اورينٽل لائبريري]] ۽ [[سنها لائبريري]] پٽنه جون تاريخي عوامي لائبريريون آهن.<ref>{{cite web | url=http://www.indiaculture.nic.in/khuda-baksh-oriental-public-library-patna | title=KHUDA BAKHSH ORIENTAL PUBLIC LIBRARY | publisher=Ministry of Culture, Government of India | access-date=16 February 2015 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20150216204703/http://www.indiaculture.nic.in/khuda-baksh-oriental-public-library-patna | archive-date=16 February 2015 | df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite web | url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Historic-Sinha-library-struggling-for-survival/articleshow/21966610.cms | title=Historic Sinha library struggling for survival | work=The Times of India | date=22 August 2013 | access-date=16 February 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180511230554/https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Historic-Sinha-library-struggling-for-survival/articleshow/21966610.cms | archive-date=11 May 2018 | url-status=live | df=dmy-all }}</ref> شهر جي مرڪزي حصي ۾ يا ويجهو ڪيترائي ٿيٽر موجود آهن، جن ۾ [[ڀارتيه نرتيه ڪلا مندر]]، [[رابيندر پريشد]]، [[پريم چند رنگشالا]] ۽ [[ڪاليداس رنگاليا]] شامل آهن، جيڪو بيهار آرٽ ٿيٽر جو مرڪز آهي. ڪاليداس رنگاليا ۾ [[پاٽلي پُترا ناٽيه مهوتسو]] به ٿيندو آهي، جيڪو هڪ رقص جو ميلو آهي.<ref>{{cite web | url=http://www.telegraphindia.com/1120204/jsp/bihar/story_15087910.jsp#.VPtAJnyUdH4 | title=Dual delights on first night of theatre festival&nbsp;– Patliputra Natya Mahotsav starts in capital; 34 dramas and 11 street plays lined up for six days | publisher=The Telegraph | date=4 February 2012 | access-date=8 March 2015 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20150402175744/http://www.telegraphindia.com/1120204/jsp/bihar/story_15087910.jsp#.VPtAJnyUdH4 | archive-date=2 April 2015 | df=dmy-all }}</ref> پر گذريل ٻن ڏهاڪن ۾ شهر ۾ تجارتي ٿيٽرن جي مقبوليت گهٽجي وئي آهي.<ref>{{cite web | url=https://www.indiatoday.in/opinion/giridhar-jha/story/theatre-back-to-centrestage-in-the-patna-129824-2011-03-06 | title=Theatre back to centrestage in the state | publisher=India Today | date=7 March 2011 | access-date=8 March 2015 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20150402173951/http://indiatoday.intoday.in/story/theatre-back-to-centrestage-in-the-patna/1/131679.html | archive-date=2 April 2015 | df=dmy-all }}</ref> [[پٽنه مصوريءَ جو اسڪول]] يا پٽنه قلم، ڪڏهن ڪڏهن [[ڪمپني طرز]] پڻ سڏبو آهي، مشهور مُغل مني ايچر مصوريءَ جي اسڪول جي هڪ شاخ آهي، جيڪا اوائلي 18هين صدي کان وچ 20هين صدي تائين بيهار ۾ وڌي ڦُلي.<ref>{{cite web | url=http://www.tribuneindia.com/2001/20010224/windows/main3.htm | title=Patna kalam Death of an art tradition | work=The Tribune | date=24 February 2001 | access-date=16 February 2015 | author=Janaki Bhatt | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20160304063507/http://www.tribuneindia.com/2001/20010224/windows/main3.htm | archive-date=4 March 2016 | df=dmy-all }}</ref> هن فن جا ڪارڪن مُغل مصوريءَ جي هندو ڪاريگرن جا اولاد هئا، جيڪي مُغل بادشاهه اورنگزيب جي دور ۾ ڏاڍ ۽ ظلم کي منهن ڏئي رهيا هئا ۽ جيڪي مُرشدا آباد رستي 18هين صديءَ جي آخر ۾ پٽنه ۾ پناه وٺي آيا. پٽنه جي مصورن جا موضوع مُغل مصورن کان مختلف هئا—مغل مصورن جا موضوع گهڻو ڪري صرف شاهي خاندان ۽ درٻاري منظر هوندا هئا—پر پٽنه جي مصورن بازار جا منظر، ڀارتي روزاني زندگيءَ جا منظر، مقامي معزز ماڻهو، ميلو ٽمڪ، رسمون ۽ قدرتي منظر به شامل ڪيا.<ref name="abc" /> اهي تصويرون ڪاغذ ۽ ميڪا تي پاڻيءَ جي رنگن سان ٺاهيون وينديون هيون، پر مجموعي طرز اڪثر ملايل ۽ گهڻي سڃاڻپ کان محروم رهندو هو. انهيءَ مصوريءَ جي اسڪول ئي شري راڌا موهن جي اڳواڻيءَ ۾ [[پٽنه آرٽس اينڊ ڪرافٽس ڪاليج]] جي قيام کي اُڀاريو، جيڪو بيهار ۾ فنونِ لطيفه جو اهم مرڪز آهي.<ref name="abc">{{cite web | url=http://www.telegraphindia.com/1120614/jsp/bihar/story_15606127.jsp#.VOIequaUdH4 | title=Fade-out tale of art school&nbsp;– Artists remember style of indigenous painting, narrate days of its glory and decline | publisher=The Telegraph | date=14 June 2012 | access-date=16 February 2015 | author=AMIT SHEKHAR | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20150216204906/http://www.telegraphindia.com/1120614/jsp/bihar/story_15606127.jsp#.VOIequaUdH4 | archive-date=16 February 2015 | df=dmy-all }}</ref> بهار حڪومت پنهنجي هنر ۽ ثقافت کي [[مڌوبني آرٽ]] وسيلي به هٿي ڏئي رهي آهي، جيئن ماڻهن کي بهار جي امير ثقافتي گهڻ رُخائي بابت آگاهه ڪري سگهجي.<ref>{{cite news |title=Patna just got a Madhubani makeover, and it's a new city altogether |url=https://timesofindia.indiatimes.com/travel/destinations/patna-just-got-a-madhubani-makeover-and-its-a-new-city-altogether/articleshow/71920618.cms |access-date=1 August 2023 |work=The Times of India |date=5 November 2019}}</ref> بيهاري کاڌي جون ڪيتريون مشهور ڀاڄيون آهن، جهڙوڪ {{lit|hi|sattu paratha}} (ڀُڃيل چڻن جي اٽي سان ڀريل [[پرٺا]])، ستو جي شربت،م (ڀُڃيل چڻن جي اٽي تي ٻڌل مصالحيدار مشروب)، چوکا (مصالحي سان ڪچليل آلو)، مڇيءَ جو سالن، [[بهاري ڪباب]]، پوستاداڻن جو حلوو، ملپُوا، دل پِٺا (جيڪو [[مومو]] جهڙو آهي)، کيرمکڻو ([[يوريالي فيروڪس|فوڪس نٽ]]) ۽ کجوريا (هڪ قسم جو ناشتيدار سڻڪو).<ref>{{cite web | url=http://www.indiatvnews.com/lifestyle/news/famous-bihari-cuisines-3636.html | title=10 Bihari cuisines you must try at least once! (view pics) | publisher=indiatvnews | date=25 September 2014 | access-date=16 February 2015 | author=Priyanshi Lal | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20150216205433/http://www.indiatvnews.com/lifestyle/news/famous-bihari-cuisines-3636.html | archive-date=16 February 2015 | df=dmy-all }}</ref> گهٽيءَ جي کاڌن مان [[سموسا]]،<ref>{{cite web | url=http://www.outlookindia.com/article/Any-Samosa-Chutney-Left/282723 | title=Any Samosa Chutney Left? | publisher=Outlook India | date=5 November 2012 | access-date=16 February 2015 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20150216221654/http://www.outlookindia.com/article/Any-Samosa-Chutney-Left/282723 | archive-date=16 February 2015 | df=dmy-all }}</ref> [[چاٽ]]، جليبي، لِٽي چوکا، ڦُچڪا (تمر جي چٽڻي سان گڏ تريل ڪرِپ جهڙو سنئڪ)، ڏکڻ ڀارتي ۽ چيني کاڌا پٽنه وارن ۾ تمام پسند ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite news | title=Patna ke samose | work=DB Star, [[Dainik Bhaskar]] | date=9 November 2014 }}</ref> بُڌ مارگ لوڌي پور ۾ واقع تاج هوٽل پٽنه جي تعمير 2024ع ۾ مڪمل ٿي.<ref>{{cite news |author=Capital Market |title=Indian Hotels gains on signing three new Taj Hotels |url=https://www.business-standard.com/article/news-cm/indian-hotels-gains-on-signing-three-new-taj-hotels-120120100547_1.html |access-date=29 June 2022 |work=Business Standard India |date=1 December 2020}}</ref> بهاري عورتون روايتي طور ڪپهه جي [[ساڙي]] پائينديون رهيون آهن، پر نوجوان عورتن ۾ [[شلوار قميص]] ۽ ٻيون مغربي پوشاڪون به قبوليت حاصل ڪري رهيون آهن.<ref>{{cite web | url=http://www.telegraphindia.com/1120813/jsp/bihar/story_15848030.jsp#.VOItDOaUdH4 | title=Dress diktat with safety pinch | publisher=The Telegraph | date=13 August 2012 | access-date=16 February 2015 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20150216204751/http://www.telegraphindia.com/1120813/jsp/bihar/story_15848030.jsp#.VOItDOaUdH4 | archive-date=16 February 2015 | df=dmy-all }}</ref> شهرن ۾ رهندڙ مردن ۾ به مغربي پوشاڪ گهڻي حد تائين قبول ٿي وئي آهي، البت ميلا ۽ تہوارن تي روايتي [[ڌوتي]] ۽ [[ڪرتو]] به ڏٺا وڃن ٿا.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=eIa6tqdgNbAC&q=bihar+sari+salwar&pg=PA69 | title=Diamond Social Science | publisher=Saraswati House Pvt Ltd | isbn=9788173353918 | df=dmy-all }}{{Dead link|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[ڇٺ]]، جنهن کي دالا ڇٺ به چيو وڃي ٿو، بهار جو هڪ وڏو قديم تھوار آهي.<ref>{{cite news | url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/bihar-govt-to-provide-free-electricity-for-chhath-puja-in-public-places/article5328524.ece | title=Bihar govt. to provide free electricity for "Chhath Puja" in public places | newspaper=The Hindu | date=8 November 2013 | access-date=16 February 2015 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20140830180052/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/bihar-govt-to-provide-free-electricity-for-chhath-puja-in-public-places/article5328524.ece | archive-date=30 August 2014 | df=dmy-all }}</ref> اهو سال ۾ ٻه ڀيرا ملهايو وڃي ٿو: هڪ ڀيرو اونهاري ۾، جنهن کي چئيتي ڇٺ چيو وڃي ٿو، ۽ ٻي ڀيرو [[ديپاولي]] کان لڳ ڀڳ هڪ هفتو پوءِ، جنهن کي ڪارتيڪ ڇٺ چيو وڃي ٿو. سيپٽمبر–آڪٽوبر ۾ ٿيندڙ درگا پوجا پٽنه جو ٻيو اهم تھوار آهي؛ اهو رنگين جشنن جو موقعو هوندو آهي.<ref>{{cite web | url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Durga-Puja-Patna-set-to-turn-into-city-of-temples/articleshow/16731342.cms | title=Durga Puja: Patna set to turn into city of temples | work=The Times of India | date=9 October 2012 | access-date=16 February 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190223142300/https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Durga-Puja-Patna-set-to-turn-into-city-of-temples/articleshow/16731342.cms | archive-date=23 February 2019 | url-status=live | df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.patnadaily.com/index.php/news/10087-durga-puja-in-full-swing-in-patna-pandals-open.html | title=Durga Puja in Full Swing in Patna; Pandals Open | publisher=PatnaDaily.com | date=2 October 2014 | access-date=16 February 2015 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20150217062719/http://www.patnadaily.com/index.php/news/10087-durga-puja-in-full-swing-in-patna-pandals-open.html | archive-date=17 February 2015 | df=dmy-all }}</ref> شهر جي ٻين تھوارن ۾ [[سرسوتي پوجا]]، [[عيد]]، [[هولي]]، [[ڪرسمس]]، وشوڪرما پوجا، [[مڪر سنڪرنتي]]، [[راکشا بندھن]] ۽ [[رتھ ياترا]] شامل آهن. ثقافتي سرگرمين ۾ [[پٽنه ڪتاب ميلو]]، [[پٽنه صاحب مهوتسو]]، [[پٽنه فلم فيسٽيول]]، [[بهار ديوَس]]، [[راجگير مهوتسو]]، ويشالي مهوتسو ۽ پاڙيسري شهرن ۾ ٿيندڙ [[سونيپور ڍورن جو ميلو]] شامل آهن. <gallery class="center" caption="" widths="220px" heights="160px"> File:Durga Puja 2014 Patna 05.JPG|[[مورتي]]، يعني ديوي [[درگا]] جي نمائندگي، جيڪا [[درگا پوجا]] جي تھوار ۾ ڏيکاري ويندي آهي File:People Celebrating Chhath Festival.jpg|ڇٺ تھوار جي ٻئي ڏينهن صبح جو جشن ملهائيندڙ ماڻهو، اڀرندڙ مقدس سج ديوتا کي نذرانو </gallery> == سياحت == {{Main|پٽنه ۾ سياحت}} [[File:Golghar 01.jpg|thumb|[[گولگھر]] اصل ۾ 1786ع جي ڏڪار دوران برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي فوج لاءِ اناج گهر طور ٺاهيو ويو هو. هاڻي هتي مشاهدي لاءِ ڊيڪ آهي، جتان [[گنگا]] ۽ شهر جو نظارو ڏسجي ٿو.]] [[File:Sabhyatadwarpatna.png|left|thumb|[[سبھيتا دوار]] پٽنه ۾]] [[File:Sanjay Gandhi Jaivik Udyan.jpg|left|thumb|پٽنه ۾ سنجَي گانڌي زولوجيڪل پارڪ]] پٽنه ۾ ڪيترائي [[پٽنه ۾ سياحت|سياحتي ماڳ]] موجود آهن، ۽ 2005ع ۾ هتي لڳ ڀڳ 2.4&nbsp;ملين سياح (ڏينهن لاءِ ايندڙ مهمانن سميت) آيا. شهر ۾ ايندڙ سياحن جو حصو [[بھار]] ۾ ايندڙ مجموعي سياحن جو 41٪ هو، جيتوڻيڪ پرڏيهي سياحن لاءِ سڀ کان وڌيڪ مشهور منزل [[ٻوڌ گيا]] هئي.<ref>{{cite book |url=http://www.tourism.gov.in/survey/BIHAR%20TOURISM%20ANNUAL%20STATISTICS%20%20REPORT%20Final.pdf |title=Bihar's annual tourist statistics report, January, 2005 to December, 2005 |pages=15, 20, 51 |author=Market Pulse |publisher=Market Research Division, Government of India |access-date=26 February 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101222105539/http://www.tourism.gov.in/survey/BIHAR%20TOURISM%20ANNUAL%20STATISTICS%20%20REPORT%20Final.pdf |archive-date=22 December 2010 }}</ref> بيهار جو ثقافتي ورثو ان جي ڪيترن قديم يادگارن ۾ ظاهر ٿئي ٿو. [[ڪُمھراڙ]] ۽ [[اڳم ڪُئا]] [[اشوڪ]] دور جي پاٽلي پُترا جا کنڊر موجود هجڻ جا ماڳ آهن. [[ديدارگنج ياڪشي]] مورين فن جو هڪ مثال طور بچيل آهي.<ref>{{cite web |url=http://patna.bih.nic.in/District/tourism.htm |title=Tourism |publisher=Patna.bih.nic.in |access-date=6 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110512013754/http://patna.bih.nic.in/District/tourism.htm |archive-date=12 May 2011 }}</ref> [[تخت سري پٽنه صاحب]] [[سِک مذهب]] جي [[تخت (سک مذهب)|پنجن تختن مان هڪ]] آهي ۽ سِکن جي ڏهين گرو، گوبند سنگهه جي جنم ڀوميءَ کي مقدس ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=http://sgpc.net/holy%20takhat/holy_takhat_english.asp |title=Holy Takhats |publisher=Shiromani Gurdwara Parbandhak Committee |access-date=1 February 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100612061821/http://sgpc.net/holy%20takhat/holy_takhat_english.asp |archive-date=12 June 2010 }}</ref> پٽنه ۾ پنج ٻيا به [[پٽنه ۾ سياحت#سِک ياترا|گُردوارا]] آهن، جيڪي مختلف [[سِک گرو]]ن سان لاڳاپيل آهن؛ اهي [[گُردوارا پهيلا بڙا]]،<ref>{{cite web |url=http://www.gurbaani.com/gurd/gurdawaras6.htm |title=Gurdwara Pahila Bara |publisher=Gurbaani.com |access-date=1 February 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100111054434/http://www.gurbaani.com/gurd/gurdawaras6.htm |archive-date=11 January 2010 }}</ref> [[گُردوارا گوبند گھاٽ]]،<ref>{{cite web |url=http://www.takhatpatnasahib.com/Gurdwara-Kangan-Ghat.aspx |title=Gurdwara Gobind Ghat |publisher=Takhatpatnasahib.com |access-date=1 February 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527214504/http://www.takhatpatnasahib.com/Gurdwara-Kangan-Ghat.aspx |archive-date=27 May 2009 }}</ref> [[گُردوارا گرو ڪا باغ]]،<ref>{{cite web |url=http://www.takhatpatnasahib.com/Gurdwara-Guru-Ka-Bagh.aspx |title=Gurdwara Guru ka Bagh |publisher=Takhatpatnasahib.com |access-date=1 February 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120217005152/http://www.takhatpatnasahib.com/Gurdwara-Guru-Ka-Bagh.aspx |archive-date=17 February 2012 }}</ref> [[گُردوارا بال ليلا]]،<ref>{{cite web |url=http://www.takhatpatnasahib.com/Gurdwara-Bal-Leela.aspx |title=Gurdwara Bal Leela |publisher=Takhatpatnasahib.com |access-date=1 February 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527213026/http://www.takhatpatnasahib.com/Gurdwara-Bal-Leela.aspx |archive-date=27 May 2009 }}</ref> [[گُردوارا هانڊي صاحب]]<ref>{{cite web |url=http://www.takhatpatnasahib.com/Gurdwara-Haandi-Saheb.aspx |title=Gurdwara Handi Sahib |publisher=Takhatpatnasahib.com |access-date=1 February 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527214459/http://www.takhatpatnasahib.com/Gurdwara-Haandi-Saheb.aspx |archive-date=27 May 2009 }}</ref> ۽ [[پرڪاش پنج]] آهن.<ref>{{cite news |title=Nitish emerges, launches Sikh centre |url=https://www.telegraphindia.com/bihar/nitish-emerges-launches-sikh-centre/cid/1667169 |access-date=31 August 2019 |work=www.telegraphindia.com |date=10 September 2018 |language=en |archive-date=31 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190831120048/https://www.telegraphindia.com/states/bihar/nitish-emerges-launches-sikh-centre/cid/1667169 |url-status=live }}</ref> [[پادري ڪي حويلي]]، [[پٽنه هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]]، [[گولگھر]]، [[سلطان محل (پٽنه)|سلطان محل]] ۽ [[پٽنه سيڪريٽيرِيٽ|سيڪريٽيرِيٽ عمارت]] [[برطانوي طرزِ تعمير]] جا مثال آهن. گانڌي ميدان پٽنه جو هڪ تاريخي ميدان آهي جتي آزاديءَ واري تحريڪ جا ڪيترائي جلسا ٿيا. [[پٽنه جنڪشن]] جي ويجهو نئون ٺهيل [[ٻڌ اسمرتي پارڪ]] به هڪ وڏو [[سياحتي ماڳ]] بڻجي رهيو آهي.<ref>{{Cite news |last=Pandey |first=Shweta |date=14 December 2023 |title=These are famous places to visit in Patna, definitely visit them once. |url=https://www.prabhatkhabar.com/state/bihar/patna/famous-places-to-visit-in-patna-swt |work=Prabhat Khabar |access-date=4 August 2025}}</ref> [[پٽنه پلينيٽيريم]] (اندرا گانڌي پلينيٽيريم) پٽنه جي اندرا گانڌي سائنس ڪمپليڪس ۾ آهي. ان جو دعويٰ آهي ته اهو ايشيا جي وڏن پلينيٽيرمن مان هڪ آهي ۽ وڏي تعداد ۾ سياح ڇڪيندو آهي.<ref name="patna.bih.nic.in">{{Cite web |title=Planetarium |url=http://patna.bih.nic.in/html/planetarium.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090416173723/http://patna.bih.nic.in/html/planetarium.htm |archive-date=16 April 2009}}</ref>{{Better source needed|reason=Primary source, ie self claimed.|date=December 2017}} [[سنجَي گانڌي جيوِڪ اُديان]] (پٽنه زو) بيلي روڊ، راج ڀون، راج بنشي نگر ۾ واقع آهي، ۽ جنوري 2019ع تائين هتي 300 کان وڌيڪ مماليا، 300 پکي، ۽ رينگڻ وارن جي 450 قسمن سميت ڪيترائي جانور موجود هئا.<ref>{{Cite web |url=https://www.zoopatna.com/ |title=Patna Zoo {{pipe}} Home |access-date=22 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190223074302/https://www.zoopatna.com/ |archive-date=23 February 2019 |url-status=live}}</ref> 2015ع ۾ [[بھار]] حڪومت پٽنه ۾ جديد طرز جو [[بھار ميوزيم|فنّي نشانِيءَ وارو عجائب گهر]] لڳ ڀڳ {{INR}}530 ڪروڙن جي لاڳت سان ٺهرايو<ref>{{cite web |author=Our Correspondent |url=http://www.telegraphindia.com/1130710/jsp/bihar/story_17098004.jsp |title=First brick for heritage home |publisher=Telegraphindia.com |date=10 July 2013 |access-date=5 December 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113123144/http://www.telegraphindia.com/1130710/jsp/bihar/story_17098004.jsp |archive-date=13 November 2013 }}</ref> ۽ اهو 13.9 ايڪڙن جي ايراضيءَ تي [[بيلي روڊ، پٽنه|بيلي روڊ]] تي قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.bihartimes.in/Newsbihar/2013/July/newsbihar11July3.html |title=Nitish lays foundation of new museum in Patna |publisher=Bihartimes.in |access-date=5 December 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130720024150/http://www.bihartimes.in/Newsbihar/2013/July/newsbihar11July3.html |archive-date=20 July 2013 }}</ref> تعميراتي ڊزائن لاءِ 5 فرمون شارٽ لسٽ ڪيون ويون،<ref>{{cite web|url=http://www.worldarchitecturenews.com/index.php?fuseaction=wanappln.showbriefdetail&newsid=1316|title=Shortlist selected for museum in Patna|publisher=World Architecture News|access-date=4 March 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119001356/http://www.worldarchitecturenews.com/index.php?fuseaction=wanappln.showbriefdetail&newsid=1316|archive-date=19 January 2012}}</ref> جن مان جاپاني فرم ماڪي اينڊ اسوسيئيٽس چونڊي وئي. هاڻي اهو مڪمل ٿي چڪو آهي ۽ سڀني لاءِ کليل آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.ndtv.com/patna-news/bihar-chief-minister-nitish-kumar-inaugurates-bihar-museum-1205103|title=Bihar Chief Minister Nitish Kumar Inaugurates 'Bihar Museum'|access-date=26 November 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160902202117/http://www.ndtv.com/patna-news/bihar-chief-minister-nitish-kumar-inaugurates-bihar-museum-1205103|archive-date=2 September 2016}}</ref> مئي 2018ع ۾ مڪمل ٿيندڙ [[سڀيتا دوار]] کي [[مورين فن#طِرازِ تعمير|مورين طرزِ تعمير]] مطابق ٺاهيو ويو. اهو ڊسمبر 2018ع ۾ عام ماڻهن لاءِ کوليو ويو.<ref>{{cite news |title=गेटवे ऑफ इंडिया से छह मीटर ऊंचे 'सभ्यता द्वार' का अब सभी कर सकेंगे दीदार |url=https://www.jagran.com/bihar/patna-city-patna-sabhyata-dwar-open-to-all-tourist-18705959.html |access-date=16 October 2019 |work=Dainik Jagran |date=2 December 2018 |language=hi |archive-date=16 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191016102721/https://www.jagran.com/bihar/patna-city-patna-sabhyata-dwar-open-to-all-tourist-18705959.html |url-status=live }}</ref> 2014ع ۾ بھار حڪومت [[سمراٽ اشوڪ انٽرنيشنل ڪنونشن سينٽر]] جو بنياد وڌو. اميد آهي ته هتي ايترو اسٽيل استعمال ٿيندو، جيترو [[ايفل ٽاور]] ۽ [[اندرا گانڌي انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] جي تعمير ۾ استعمال ٿيو هو. [[ڊاڪٽر اي۔ پي۔ جي۔ عبدالكلام سائنس سٽي]] جي تعمير فيبروري 2019ع ۾ شروع ٿي.<ref>{{cite news |last1=Rumi |first1=Faryal |title=Work on APJ Abdul Kalam Science City to begin this month {{!}} Patna News |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/work-on-science-city-to-begin-this-month/articleshow/68141661.cms |access-date=31 August 2019 |work=The Times of India |date=24 February 2019 |language=en |archive-date=29 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191129021835/https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/work-on-science-city-to-begin-this-month/articleshow/68141661.cms |url-status=live }}</ref> [[ايڪو پارڪ، پٽنه|ايڪو پارڪ]] جواهرلال نهرو مارگ تي واقع آهي. هتي 3,000 کان وڌيڪ قسمن جا ٻوٽا آهن ۽ ان ۾ ڪيترائي ٿيم پارڪ، هڪ ريسٽورنٽ، ۽ ٻيڙيءَ جي سير جو زون شامل آهي. == تعليم == {{See also|پٽنه ۾ اسڪولن جي فهرست|پٽنه ۾ تعليمي ادارن جي فهرست|ڀارت ۾ تعليم}} [[File:Front view of administrative building of IIT Patna.jpg|thumb|right|[[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي پٽنه]] بِيٺا ۾، جيڪا ڀارت ۾ انجنيئرنگ ۽ ريسرچ جي اهم ادارن مان هڪ آهي.]] [[File:Patna College, Admin Building, June 29 2012.jpg|thumb|right|[[پٽنه ڪاليج]]، قائم 1863ع، کي بيهار ۾ اعليٰ تعليم جو سڀ کان پراڻو ادارو سمجهيو وڃي ٿو.]] پٽنه جا اسڪول يا ته سرڪاري طور هلن ٿا يا نجي اسڪول آهن. اسڪولن جي الحاق (افليئيشن) [[بيهار اسڪول ايگزامينيشن بورڊ]] (BSEB)، [[ڪائونسل فار دي انڊين اسڪول سرٽيفڪيٽ ايگزامينيشنز]] (CISCE)، [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف اوپن اسڪولنگ]] (NIOS)، يا [[سينٽرل بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن]] (CBSE) سان هوندي آهي. پٽنه ۾ ڪيترائي بنگالي ميڊيم اسڪول به ڪاميابيءَ سان هلن ٿا.<ref name="boards">{{cite web | url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Class-XI-admission-process-begins-in-many-schools/articleshow/47376443.cms | title=Class XI admission process begins in many schools | work=The Times of India | date=23 May 2015 | access-date=19 June 2015 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20160304025641/http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Class-XI-admission-process-begins-in-many-schools/articleshow/47376443.cms | archive-date=4 March 2016 | df=dmy-all }}</ref> هندي ۽ انگريزي تدريس جون بنيادي ٻوليون آهن.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=a4cFtJv3CsQC&q=schools+patna+english+languages+of+instruction&pg=PA65 | title=International Aid and Private Schools for the Poor: Smiles, Miracles and Markets | publisher=Edward Elgar Publishing, 2013 | author=Dixon, Pauline | year=2013 | page=65 | isbn=9781781953457 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20150619221812/https://books.google.com/books?id=a4cFtJv3CsQC&pg=PA65&lpg=PA65&dq=schools+patna+english+languages+of+instruction&source=bl&ots=82t9Tez_8e&sig=fa_I9HWgjyWljY3y_UxiensBHE4&hl=en&sa=X&ei=TFSEVYuqKMy6uATTmoGwDg&ved=0CE0Q6AEwCQ#v=onepage&q=schools%20patna%20english%20languages%20of%20instruction&f=false | archive-date=19 June 2015 | df=dmy-all }}</ref> 2012ع جي هڪ سروي موجب 1,574 اسڪول هئا: انهن مان 78٪ نجي اڻمددي (پرائيويٽ اَن ايڊڊ) اسڪول هئا (جن مان گهڻا مناسب خرچ تي هئا)، 21٪ سرڪاري اسڪول هئا ۽ 1٪ نجي مددي (پرائيويٽ ايڊڊ) هئا.<ref name="Rangaraju_Patna">Baladevan Rangaraju, Professor [[James Tooley]], Dr [[Pauline Dixon]]. [http://indiai.org/patna-urban-survey-report "The Private School Revolution in Bihar: Findings from a survey in Patna Urban"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120619225236/http://www.indiai.org/patna-urban-survey-report |date=19 June 2012 }}</ref> [[File:Ranjan Mistry with Participant at Faculty Development Program on Innovation and Entrepreneurship at Patna Women College.jpg|thumb|رنجن مسٽري، ڀارتي سماجي ڪاروباري، جدت ۽ ڪاروباريت بابت فيڪلٽي ڊولپمينٽ پروگرام ۾ شرڪت ڪندڙن سان گڏ [[پٽنه وومينز ڪاليج|پٽنه وومينز ڪاليج]] ۾]] [[10+2+3 منصوبو |10+2+3/4 منصوبي]] تحت شاگرد ڏهه سال اسڪولنگ مڪمل ڪن ٿا، پوءِ اهڙن اسڪولن ۾ داخلا وٺن ٿا جن وٽ هائر سيڪنڊري سهولت هجي ۽ جيڪي بيهار اسٽيٽ انٽرميڊيٽ بورڊ، آل انڊيا [[ڪائونسل فار دي انڊين اسڪول سرٽيفڪيٽ ايگزامينيشنز]] (CISCE)، NIOS<ref>{{cite web | url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/NIOS-declares-results-invites-complaints/articleshow/20548265.cms | title=NIOS declares results, invites complaints | work=The Times of India | date=12 June 2013 | access-date=19 June 2015 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20170331003351/http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/NIOS-declares-results-invites-complaints/articleshow/20548265.cms | archive-date=31 March 2017 | df=dmy-all }}</ref> يا CBSE سان وابسته هجن، جتي اهي ٽن مان هڪ اسٽريم چونڊين ٿا: آرٽس، ڪامرس، يا سائنس.<ref name="boards" /> ان کان پوءِ يا ته چونڊيل مضمون ۾ عام ڊگري ڪورس ڪيو وڃي ٿو يا پروفيشنل ڊگري ڪورس، جهڙوڪ قانون، انجنيئرنگ ۽ طب.<ref>{{cite web | url=http://www.telegraphindia.com/1110703/jsp/bihar/story_14189132.jsp | title=IIT success tips for parents | publisher=The Telegraph | date=3 July 2011 | access-date=19 June 2015 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20150619220224/http://www.telegraphindia.com/1110703/jsp/bihar/story_14189132.jsp | archive-date=19 June 2015 | df=dmy-all }}</ref> پٽنه ۾ سرڪاري تعليمي ادارن مان ڪيترائي اهم ادارا موجود آهن، جهڙوڪ [[پٽنه يونيورسٽي]]، [[انگراه نارائن ڪاليج، پٽنه|انگراه نارائن ڪاليج]]، [[چانڪيه نيشنل لا يونيورسٽي]]، [[آريه ڀٽه ناليج يونيورسٽي]]، [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي پٽنه]]، [[بختيارپور ڪاليج آف انجنيئرنگ]]، [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي، پٽنه]]، [[پٽنه سائنس ڪاليج]]، [[پٽنه وومينز ڪاليج]]، [[پٽنه لا ڪاليج]]، [[بيهار ويٽرنري ڪاليج]]، [[جي۔ ڊي۔ وومينز ڪاليج]]، [[برلا انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي، پٽنه]]،<ref>{{cite web | url=http://patna.bitmesra.ac.in | title=BIT Patna | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20150519021602/http://www.patna.bitmesra.ac.in/ | archive-date=19 May 2015 | df=dmy-all | access-date=27 August 2015 }}</ref> [[پٽنه ميڊيڪل ڪاليج هاسپيٽل]]، [[راجيندر ميموريل ريسرچ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]]، [[نالندا ميڊيڪل ڪاليج هاسپيٽل]]، [[اندرا گانڌي انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]]، [[مهاوير ڪينسر سنسٿان]]، [[آل انڊيا انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز پٽنه]]، [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف فيشن ٽيڪنالاجي پٽنه]]، [[چندرگپت انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ|چندرگپتا انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ]]، [[ڊولپمينٽ مينيجمينٽ انسٽيٽيوٽ]]، [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف اليڪٽرانڪس & انفارميشن ٽيڪنالاجي]]، [[پٽلي پُترا يونيورسٽي]].<ref>{{cite web | url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/35-locals-make-it-to-NIFT-Patnas-6th-batch/articleshow/21349806.cms | title=35 locals make it to NIFT-Patna's 6th batch | publisher=[[The Times of India]] (Patna) | work=Vithika Salomi, TNN | date=13 July 2013 | access-date=31 May 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180819130707/https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/35-locals-make-it-to-NIFT-Patnas-6th-batch/articleshow/21349806.cms | archive-date=19 August 2018 | url-status=live | df=dmy-all }}</ref> [[پٽنه يونيورسٽي]] 1917ع ۾ قائم ٿي ۽ [[ڀارتي برصغير]] جي جديد يونيورسٽين مان ستين سڀ کان پراڻي يونيورسٽي آهي.<ref>{{cite web | url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/No-appointment-in-Patna-University-since-2003/articleshow/39579296.cms | title=No appointment in Patna University since 2003 | work=The Times of India | date=4 August 2014 | access-date=20 June 2015 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20140806024241/http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/No-appointment-in-Patna-University-since-2003/articleshow/39579296.cms | archive-date=6 August 2014 | df=dmy-all }}</ref> پٽنه ۾ ٻيون به ڪيتريون يونيورسٽيون موجود آهن، ۽ گڏوگڏ ڪيترائي پرائمري ۽ سيڪنڊري اسڪول به آهن. [[نالندا يونيورسٽي]] (جنهن کي نالندا انٽرنيشنل يونيورسٽي پڻ چيو وڃي ٿو) راجگير ۾ قائم يونيورسٽي آهي، جيڪا پٽنه کان لڳ ڀڳ {{convert|100|km|mi}} پري آهي. هي يونيورسٽي قديم [[نالندا]] ۾ علم جي مرڪز جي نئين سر بحالي طور قائم ڪئي وئي، ۽ هن جو پهريون تعليمي سيشن 1 سيپٽمبر 2014ع تي شروع ٿيو.<ref>{{cite web | url=http://www.mid-day.com/articles/patna-sushma-swaraj-inaugurates-nalanda-university/15618161 | title=Patna: Sushma Swaraj inaugurates Nalanda University | publisher=Mid-Day | date=19 September 2014 | access-date=20 June 2015 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20150619220630/http://www.mid-day.com/articles/patna-sushma-swaraj-inaugurates-nalanda-university/15618161 | archive-date=19 June 2015 | df=dmy-all }}</ref> اها سڄي دنيا مان شاگردن کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندي آهي.<ref>{{cite web |author=PTI |url=http://www.thehindubusinessline.com/industry-and-economy/education/india-signs-mous-with-7-countries-for-nalanda-university/article5221130.ece |title=India signs MoUs with 7 countries for Nalanda University {{pipe}} Business Line |publisher=Thehindubusinessline.com |date=10 October 2013 |access-date=5 December 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222140806/http://www.thehindubusinessline.com/industry-and-economy/education/india-signs-mous-with-7-countries-for-nalanda-university/article5221130.ece |archive-date=22 February 2014 }}</ref> == راند == [[File:Moin-Ul-Haque Stadium.JPG|thumb|[[موئن الحق اسٽيڊيم]] [[راجيندر نگر، پٽنه|راجيندر نگر]] جي ويجهو، جيڪو ڪرڪيٽ ۽ [[ايسوسيئيشن فٽبال]] لاءِ استعمال ٿيندو آهي.]] ڀارت جي ٻين علائقن وانگر، پٽنه ۾ به [[ڪرڪيٽ]] تمام گهڻو مقبول آهي ۽ سڄي شهر ۾ ميدانن توڙي گهٽين ۾ کيڏي ويندي آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.ibnlive.com/cricketnext/news/ishan-kishan-is-a-mixture-of-ms-dhoni-and-adam-gilchrist-1180721.html |title=Ishan Kishan is a mixture of MS Dhoni and Adam Gilchrist |publisher=IBNLive |date=23 December 2015 |access-date=16 January 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160113185641/http://www.ibnlive.com/cricketnext/news/ishan-kishan-is-a-mixture-of-ms-dhoni-and-adam-gilchrist-1180721.html |archive-date=13 January 2016 }}</ref> شهر ۾ ڪيترائي راندين جا ميدان موجود آهن. [[بھار ڪرڪيٽ ايسوسيئيشن]]، جيڪا بھار ۾ ڪرڪيٽ کي ضابطو ۾ آڻيندي آهي،<ref>{{cite web |url=https://www.jagran.com/bihar/patna-city-bcci-to-give-money-election-of-bihar-cricket-association-to-be-held-within-60-days-12728696.html |title=BCCI to give money, Election of Bihar Cricket Association to be held within 60 days 12728696 |publisher=Jagran.com |date=12 August 2015 |access-date=16 January 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160612190614/http://www.jagran.com/bihar/patna-city-bcci-to-give-money-election-of-bihar-cricket-association-to-be-held-within-60-days-12728696.html |archive-date=12 June 2016 }}</ref> اُن جو مرڪز به هن شهر ۾ آهي. ٽورنامينٽ—خاص طور ڪرڪيٽ، باسڪيٽ بال، فٽبال، بيڊمينٽن ۽ ٽيبل ٽينس—اڪثر علائقن جي وچ ۾ يا ڪلبن جي وچ ۾ باقاعدي طور منعقد ٿيندا رهن ٿا. [[موئن الحق اسٽيڊيم]]، جنهن ۾ 25,000 ماڻهن جي ويهڻ جي گنجائش آهي، ٻن هڪ ڏينهن وارن بين الاقوامي ڪرڪيٽ ميچن ۽ ڪيترن قومي راندين جي تقريبن جو ميدان رهيو آهي.<ref>{{cite web|url=http://beta.cricket.yahoo.com/cricket/profile/ground-profile?gid=98|archive-url=https://archive.today/20120707010310/http://beta.cricket.yahoo.com/cricket/profile/ground-profile?gid=98|url-status=dead|archive-date=7 July 2012|title=Profile of stadium in Yahoo Cricket website}}</ref> هي [[بھار ڪرڪيٽ ٽيم]] جو به گهر رهيو آهي. لاپرواهي ۽ سار سنڀال جي کوٽ سبب اسٽيڊيم خستہ حالت ۾ اچي ويو آهي ۽ 1996ع کان پوءِ هتي ڪا به بين الاقوامي ميچ نه ٿي آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.iamin.in/en/pataliputra/news/bihars-neglected-moin-ul-haq-stadium-waiting-host-international-cricket-match-19 |title=Bihar's "neglected" Moin-Ul-Haq Stadium waiting to host international cricket match since 19 years |publisher=Iamin.in |access-date=16 January 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151115194904/http://www.iamin.in/en/pataliputra/news/bihars-neglected-moin-ul-haq-stadium-waiting-host-international-cricket-match-19 |archive-date=15 November 2015 }}</ref> 2013ع ۾ [[بھار جي وڏي وزير]] [[نيتیش ڪمار]] اعلان ڪيو ته [[راجگير]] ۾ هڪ [[نالندا انٽرنيشنل ڪرڪيٽ اسٽيڊيم|بين الاقوامي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]] تعمير ڪيو ويندو.<ref>{{cite web |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Bihar-government-plans-world-class-stadium/articleshow/20388841.cms |title=Bihar government plans world-class stadium – Times of India |work=[[The Times of India]] |date=2 June 2013 |access-date=16 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180511082606/https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Bihar-government-plans-world-class-stadium/articleshow/20388841.cms |archive-date=11 May 2018 |url-status=live}}</ref> [[پٽنه گولف ڪلب]] 21 مارچ 1916ع تي قائم ٿيو، ۽ اهو ڀارت جي سڀ کان پراڻن گولف ڪورسن مان هڪ آهي. هتي [[بيلي روڊ، پٽنه|بيلي روڊ]] جي اندر ۽ چوڌاري تاريخي پسمنظر ۾ 18 هولن وارو، {{convert|165|acres|ha|adj=on}} ڪورس آهي.<ref>{{cite web |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Golf-gains-ground-among-youngsters/articleshow/19485832.cms |title=Golf gains ground among youngsters – Times of India |work=[[The Times of India]] |date=11 April 2013 |access-date=16 January 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517145105/http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Golf-gains-ground-among-youngsters/articleshow/19485832.cms |archive-date=17 May 2017 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://patnagolfclub.in/ |title=Patna Golf Club |publisher=[[Patna Golf Club]] |access-date=5 December 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131207110751/http://patnagolfclub.in/ |archive-date=7 December 2013 }}</ref> پٽنه [[2012 عورتن جو ڪبڊي ورلڊ ڪپ|پهريون ڀيرو عورتن جو ڪبڊي ورلڊ ڪپ]] ميزبان ٿيو.<ref>{{cite news |url=http://www.telegraphindia.com/1120302/jsp/bihar/story_15201421.jsp |title=Women's World Cup begins |publisher=Telegraphindia.com |date=1 March 1999 |access-date=4 March 2012 |location=Calcutta, India |first=Roshan |last=Kumar |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140318180114/http://www.telegraphindia.com/1120302/jsp/bihar/story_15201421.jsp |archive-date=18 March 2014 }}</ref> هي ٽورنامينٽ 1 کان 4 مارچ 2012ع تائين [[پٽلي پُترا اسپورٽس ڪمپليڪس]]، [[ڪنڪر باغ]] ۾ ٿيو.<ref>[https://archive.today/20120711211127/http://ibnlive.in.com/generalnewsfeed/news/stage-set-for-first-world-cup-womens-kabaddi-championship/969313.html Stage set for first wc women's kabaddi championship] ibnlive 2 March 2012</ref> ميزبان [[ڀارت]] فائنل ۾ [[ايران]] کي شڪست ڏئي ورلڊ ڪپ کٽيو.<ref>[http://tehrantimes.com/sports/96082-iranian-women-second-in-kabbadi-world-cup Hosts India won the World Cup defeating Iran in the finals.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120418231444/http://www.tehrantimes.com/sports/96082-iranian-women-second-in-kabbadi-world-cup |date=18 April 2012 }} Tehran Times 5 March 2012</ref> پٽنه [[پرو ڪبڊي ليگ]] جي ست ليگ ميچن جي به ميزباني ڪندو آهي، جتي مقامي ٽيم [[پٽنه پائريٽس]] پنهنجي هوم ميچون [[پٽلي پُترا اسپورٽس ڪمپليڪس]] ۾ کيڏندي آهي.<ref>{{cite web | url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Patna-Pirates-to-play-in-pro-kabaddi-league/articleshow/36226949.cms | title=Patna Pirates to play in pro-kabaddi league | publisher=The Times of India | work=Jai Narain Pandey, TNN | date=8 June 2014 | access-date=16 February 2015 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20150527110533/http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Patna-Pirates-to-play-in-pro-kabaddi-league/articleshow/36226949.cms | archive-date=27 May 2015 | df=dmy-all }}</ref> پٽنه جا ٻيا مشهور راندين جا ڪمپليڪس آهن: [[بھار پوليس|بھار ملٽري پوليس]] جو مٺيليش اسٽيڊيم،<ref>{{cite web |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/BMP-stadium-to-have-synthetic-track/articleshow/18393173.cms |title=BMP stadium to have synthetic track – Times of India |work=[[The Times of India]] |date=8 February 2013 |access-date=16 January 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160505141649/http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/BMP-stadium-to-have-synthetic-track/articleshow/18393173.cms |archive-date=5 May 2016 }}</ref> ۽ [[ايسٽ سينٽرل ريلوي زون]] جو ڊيغا ۾ اِنڊور اسٽيڊيم<ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/ECR-GM-opens-indoor-stadium-at-Digha/articleshow/45709662.cms |title=ECR GM opens indoor stadium at Digha, Patna – Times of India |work=[[The Times of India]] |date=January 2015 |access-date=16 January 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161008223942/http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/ECR-GM-opens-indoor-stadium-at-Digha/articleshow/45709662.cms |archive-date=8 October 2016 }}</ref> وغيره. <gallery class="center" caption="" widths="220px" heights="160px"> File:Cricket (2305682483).jpg|ڪرڪيٽ جي راند جاري آهي File:Kankarbagh Indoor Stadium.png|[[پٽلي پُترا اسپورٽس ڪمپليڪس]] ۾ [[پرو ڪبڊي ليگ]] ميچ دوران ڪنڪر باغ اِنڊور اسٽيڊيم </gallery> == نمايان شخصيتون == {{پٽنه جا ماڻهو}} == پڻ ڏسو == * [[بيهار جا شهر آباديءَ موجب]] * [[پٽنه لوڪ سڀا حلقو]] * [[ڀارت جا سڀ کان وڏا شهر مجموعي گھريلو پيداوار موجب]] == وڌيڪ مطالعي لاءِ == * {{cite book|editor=Lewis Sydney Steward O'Malley|title=Bihar And Orissa District Gazetteers Patna|date=1924|publisher=Concept Publishing Company|page=256|url=https://books.google.com/books?id=a-QaOP5nK-MC&q=patna| isbn = 9788172681210}} * {{cite book|editor=Surendra Gopal|title=Patna in the 19th Century: A Socio-cultural Profile|date=1982|publisher=Naya Prokash|page=120|isbn=9780836409338|url=https://books.google.com/books?id=m7sLAAAAIAAJ&q=patna}} * {{cite book|editor=[[روبرٽ مونٽگمري مارٽن]]|title=Behar (Patna city) and Shahabad, Volume 1 of The History, Antiquities, Topography, and Statistics of Eastern India|date=1838|publisher=W. H. Allen and Co.|page=256|url=https://books.google.com/books?id=QA8NAAAAYAAJ&q=patna}} * {{cite book|editor=[[وليم ٽيلر]]|title=The Patna crisis; or, Three months at Patna: during the insurrection of 1857|date=1858|publisher=J. Nisbet|page=96|url=https://books.google.com/books?id=_qI5AQAAIAAJ&q=patna&pg=PA33}} * {{cite book|editor=J. D. Beglar, Sir [[اليگزينڊر ڪننگهم]]|title=Report of a Tour Through the Bengal Provinces of Patna, Gaya, Mongir, and Bhagalpur: The Santal Parganas, Manbhum, Singhbhum, and Birbhum; Bankura, Raniganj, Bardwan, and Hughli : in 1872–73 Volume 8 of Archaeological Survey of India|date=1878|publisher=Office of the Superintendent of Government Printing|page=213|url=https://books.google.com/books?id=Uc8OAAAAQAAJ&q=patna&pg=PA5}} * {{cite book |editor=Walter Kelly Firminger|title=The Diaries of Three Surgeons of Patna – 1763|url=https://archive.org/stream/diariesofthreesu00firm#page/n7/mode/2up|year=1909|publisher=The Calcutta Historical Society }} * Nas Margens do Hindustão : o estado da India e a expansão mongol ca.1570-1640. Por Jorge Flores * {{Cite web|title=Urban Settlements in Eastern India|url=https://books.google.com/books?id=HHVIU-HsMswC&q=Patna+Portuguese&pg=PA117|last1 = Thakur|first1 = Baleshwar|year = 1980}} == خارجي ڳنڍڻا == {{Sister project links|voy=yes}} * [https://web.archive.org/web/20100416105758/http://www.patna.nic.in/ پٽنه ضلعي جي سرڪاري ويب سائيٽ] * [https://web.archive.org/web/20200108165224/http://patnanagarnigam.in/ پٽنه ميونسپل ڪارپوريشن جي سرڪاري ويب سائيٽ] * [https://www.colonialvoyage.com/portuguese-bay-bengal/ خليج بنگال ۾ پرتگالي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210417111733/https://www.colonialvoyage.com/portuguese-bay-bengal/ |date=2021-04-17 }} {{Navboxes |list = {{Patna topics}} {{Tourist attractions in Patna}} {{State and Union Territory capitals of India}} {{Million-plus cities in India}} {{Patna Division}} {{Bihar}} }} {{Authority control}} [[زمرو:پٽنه| ]] [[زمرو:پٽنه ضلعي جا شهر ۽ ڳوٺ]] [[زمرو:ڀارت جون گاديءَ وارا شهر]]<!--present day capital of Bihar state--> [[زمرو:مقدس شهر]] [[زمرو:ڀارت جا ميٽروپوليٽن شهر]] [[زمرو:آباد جايون جيڪي پنجين صدي قبل مسيح ۾ قائم ٿيون]] == ''حوالا'' == {{حوالا}} [[زمرو: ھندستان جا شھر، وسنديون ۽ واھڻ]] gnjyped1fch7bsecg9oxqfsbsjp63kr 0 35572 414888 378642 2026-09-26T02:33:37Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414888 wikitext text/x-wiki سنڌي ٻولي فن، ساهتيا ۽ سڀيتا جو هڪ ڊگهو ايتهاس آهي. پهرين سنڌي اخبار ’[[سنڌ سڌار]]‘ هئي، جيڪا 1884ع ۾ ٺهي.<ref>{{cite web|url=https://www.dawn.com/news/1365055|title=The struggle of Sindhi newspapers|last=Aziz|first=Shaikh|date=20 October 2017|publisher=}}</ref> 1947 ۾ [[سنڌي ٻولي]] جي اخبارن گڏيل [[ھندستان جو ورھاڱو|هندستان جي ورهاڱي]] لاءِ اهم ڪردار ادا ڪيو، 1920 ۾، "ال-وحيد" اخبار حاجي عبدالله هارون پاران ڪراڇي منجهان ڇاپي وئي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.dawn.com/news/1365055|title=The struggle of Sindhi newspapers|last=Aziz|first=Shaikh|date=2017-10-20|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2019-11-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1365055|title=The struggle of Sindhi newspapers|last=Aziz|first=Shaikh|date=2017-10-20|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2019-11-06}}</ref> ===سنڌي ٻوليءَ جون اخبارون ۽ رسالا=== [[سنڌي ٻولي]]ءَ ۾ به ڪافي اخبارون نڪتيون. ماضيءَ ۾ ’الوحيد‘ اخبار ورهاڱي کان اڳ آزاديءَ جي هلچل ۾ [[سنڌ]] جي جدوجهد جي نمائندگي ڪئي. ان کان سواءِ سکر، شڪارپور ۽ [[حيدرآباد]] مان ٻيون به اخبارون ۽ رسالا جاري ٿيندا رهيا. هن وقت به ڪيتريون ئي اخبارون [[سنڌي]]ءَ ۾ نڪرن پيون، جيئن: عبرت، ڪاوش، ڪوشش، شام، سنڌو، سنڌ، مهراڻ، خبرون، خلق، سچ، سنڌ بُليٽن، تعمير سنڌ، هلچل، سوڀ، فيصلو، سُڪار ۽ احساس وغيره آهن، جڏهن ته آفتاب، سنڌ نيوز، خادم وطن ۽ سرواڻ وغيره، اهي اخبارون به حيدرآباد مان شايع ٿينديون آهن. هلال پاڪستان، عوامي آواز، سنڌ سجاڳ، برسات ۽ پاڪ اخبارون، ڪراچيءَ مان شايع ٿينديون آهن. پاڪ سنڌ سکر مان ۽ مقدمو لاڙڪاڻي مان نڪرن ٿيون. گهڻو ڪري سڀ اخبارون ڪمپيوٽر تي ڪمپوز ٿين ٿيون. انهن کان سواءِ هفتيوار، پندرهن وار، ماهوار ۽ ٽماهي ادبي رسالا پڻ باقاعدگيءَ سان شايع ٿيندا رهندا آهن. جن ۾ سنڌو، عبرت مئگزين، ماهوار نئين زندگي، ماهوار سرتيون، ٽماهي مهراڻ، ماهوار سوجهرو، ماهوار امرتا، ٽماهي سارنگا، همرچو، پرک، پرهه، جاکوڙ، ٽماهي سنڌي ٻولي، ٽماهي ڪلاچي، ڇماهي ادب، ڪينجهر، افيئر نيوز مئگزين وغيره. الوحيد ۽ قرباني سنڌ جون اهي تاريخي اخبارون هيون، جن پاڪستان جي قيام کان اڳ نه فقط پاڪستان جي تحريڪ ۾ حصو ورتو، پر مسلمانن جي سجاڳيءَ لاءِ پڻ تبليغ جو ڪارنامو انجام ڏنو. هفتيوار ۽ ٽه روزه اخبارن ۽ رسالن جو وڏو تعداد سنڌيءَ ۾ نڪرندڙ آهي. * [[الوحيد اخبار|الوحيد]] * [[روزاني سنڌي سکر]] * [[روزاني سنڌ سجاڳ]] * [[روزانہ سنڌي]] * [[روزانه ڪاوش|روزاني ڪاوش]] * [[روزانه عبرت|روزاني عبرت]] * [[روزاني سوڀ]] * روزاني پنهنجي اخبار * روزاني جيجل * [[روزاني عوامي آواز]] * [[روزانه مهراڻ|روزاني مهراڻ]] * == پاڪستان ۾ سنڌي اخبارون == پاڪستان ۾ سنڌ مان نڪرندڙ سنڌي اخبارن جي فهرست ھيٺ ڏجي ٿي.<ref>{{cite web|title=List of All Daily Newspapers of Sindhi Language|url=http://sindhimedia.com/newspapers/|website=Sindhi Media.com|accessdate=21 May 2016}}</ref><ref>{{Cite web|title=All Pakistan Newspapers Society {{!}} Home|url=https://www.apns.com.pk/member_publication/language_wise.php?language=sindhi|access-date=2021-11-15|website=www.apns.com.pk}}</ref><ref>{{Cite web|title=All Pakistani Urdu Newspapers - Online Pakistan Newspapers list {{!}} Pk Govt.approved Online Newspapers {{!}} تمام اردو اخبارات، پاکستانی اخبارات کے ساتھ ساتھ|url=https://pakistaninewspaperlist.com/page.php?p=Sindh%20Karachi%20Newspaper|access-date=2021-11-15|website=pakistaninewspaperlist.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/business/stn/en/31/730|access-date=2021-11-15|website=www.pas.gov.pk}}</ref><ref>{{حوالو_ويب|url=https://indusnews.net/sindhi-newspapers/,%20https://indusnews.net/sindhi-newspapers/|title=سنڌي اخبارون {{!}} Indus News|date=2013-10-04|language=ur|access-date=2021-11-16}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- | {| class="wikitable sortable" !نمونو رازاني !ٻولي سنڌي !هنڌ !ويب سائيٽ !بنياد پيو !سال !نوٽس |- |عوامي آواز ([[سنڌي ٻولي|سنڌي]] عوامی آواز) |روزاني |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |https://[https://www.awamiawaz.pk/ www.awamiawaz.pk]/ |ڪراچي |1989 |روزانو پهريون ڪمپيوٽرائزڊ |- |پنهنجي اخبار ([[سنڌي ٻولي|سنڌي]] پيهنجي اخبار) |روزاني |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |https://[https://www.pahenjiakhbar.com/ www.pahenjiakhbar.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224051342/https://pahenjiakhbar.com/ |date=2021-02-24 }}/ |ڪراچي |2018 |پهريون مڪمل ڊجيٽل سنڌي اخبار، خبرن جي نئين دور جي شروعات! سائبر دنيا ۾ سنڌي صحافت جو هڪ نرالي وِک! |- |''روزاني سوڀ'' ({{lang-sd|روزاني سوڀ}}) | روزاني |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |https://dailysobh.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211115085152/https://dailysobh.com/ |date=2021-11-15 }} | | 2006 | |- |''[[سنڌ سڌار]]'' ({{lang-sd|سنڌ سڌار}}) | روزاني |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | | | 1884 | |- |''الک'' ({{lang-sd|اَلَکُ}}) | روزاني |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | |[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 1997 | ڪراچي، حيدرآباد ۽ سکر مان ڇچجندڙ پهريون سنڌي اخبار (چيف ايڊيٽر: ظهور انصاري، ايڊيٽر ڪراچي: تاج مري، حيدرآباد: منصور سولنگي، سکر: محمد خان سولنگي. |- |''[[روزاني هلال پاڪستان|هِلالِ پاڪستان]]'' ({{lang-sd|هلال پاڪستان}}) | روزاني |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |http://www.epaper.dailyhilal.com.pk/{{مئل ڳنڍڻو|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |[[ڪراچي]] | 1946 | |- |''عبرت'' ({{lang-sd| عبرت}}) | روزاني |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |http://www.dailyibrat.com/beta/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200131184823/http://www.dailyibrat.com/beta/ |date=2020-01-31 }} |[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 1958 | |- |''ڪاوش'' ({{lang-sd| ڪاوش}}) | روزاني |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |http://www.thekawish.com/beta/index.php |[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 1990 | |- |''ڪوشش'' ({{lang-sd|ڪوشش}}) | روزاني |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | |[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 1998 | |- |''[[روزاني مهراڻ|مهراڻ]]'' ({{lang-sd|مهراڻ}}) | روزاني |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | |[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 1957 | |- |''[[روزاني سچ|سچ]]'' ({{lang-sd|سچ}}) | روزاني |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | |[[ڪراچي]] | | |- |''سفير'' ({{lang-sd|سفیر}}) | روزاني |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | |[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | | |- |''شام'' ({{lang-sd|شام}}) | روزاني |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | |[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 1999 | |- |''سنڌ'' ({{lang-sd|سنڌ}}) | روزاني |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | |[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 1995 | |- |''سنڌو'' ({{lang-sd|سنڌو}}) | روزاني |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | |[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 1989 | |- |''[[روزاني عوامي آواز|عوامي آواز]]'' ({{lang-sd|روزاني عوامي آواز}}) | روزاني |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | |[[ڪراچي]] | | |- |''ميرواهه ٽائمز'' |هفتيوار |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | |[[ٺري ميرواهه]] | 2015 | جوگي پرويز مهدي (ايڊووڪيٽ) |- |''روزاني آئينو '' | روزاني |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | |[[ڪراچي]] | 2014 | |- |''[[روزاني سنڌ ايڪسپريس]] '' | روزاني |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | |[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 2012 |[[ليڪسن گروپ|دي ايڪسپريس گروپ]] |- |''روزاني قيادت '' | روزاني |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | |[[ڪراچي]] | | |- |''انڊس نيوز'' | روزاني |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |https://indusnews.net/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211115100712/https://indusnews.net/ |date=2021-11-15 }} |[[اسلام آباد]] |2010 |انڊس نيوز ڊاٽ نيٽ 4 ڊسمبر 2010 تي دڪسنگورلڊ ڊاٽ انفو جي نالي سان شروع ڪئي وئي، بعد ۾ جولاءِ 2011 ۾ نالو مَٽايو ويو ۽ ساڳئي سال انڊس نيوز ريجنل نيوز بلاگز ۾ ريجنل نيوز ايوارڊ ماڻيو. چيف ايڊيٽر: ظهور سولنگي |- |''روزاني برکا'' | روزاني |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | |[[ڪراچي]] | 2006 | |- |''روزاني امڪان'' | روزاني |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | |[[ڪراچي]] | 2008 | |- |''دادو ٽائمز'' |هفتيوار |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | |[[ڪراچي]] | | |- |''ساوا نيوز'' |هفتيوار |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | |[[لاڙڪاڻو]] | | |- |'' حالات گهوٽڪي '' |هفتيوار |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | |[[گهوٽڪي]] | | |- |عوامي پرچار ڪراچي |روزاني |سنڌي |www.awamiparchar.com |ڪراچي |2009 |باني ۽ چيف ايڊيٽر ڊاڪٽر. ممتاز علي ڦلپوٽو پاڪستان جو هڪ وڏي سنڌي علائقائي اخبار آهي جيڪا سنڌ جي ڪنڊ ڪڙڇ ۽ پاڪستان جي بين الاقوامي شهرن ۾ ورهائي ويندي آهي. اي پي اين ايس ۽ سي پي اين اي جا جا ڀاتي |- |سنڌ نيوز اپڊيٽس |هفتيوار |سنڌ |https://sindhnewsupdates.wixsite.com/epaper |[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] |2019 |سنڌ نيوز اپڊيٽس هفتيوار هڪ سنڌي اليڪٽرانڪ اخبار (اي پيپر) آهي جيڪو توهان کي سنڌ، پاڪستان جون تازيون خبرون ۽ خاص خبرون پوري پاڪستان ۽ سڄي دنيا ۾ پيش ڪرڻ لاءِ پرعزم آهي. باني ۽ ايڊيٽر سمير ساگر قريشي |- |روزاني آس ([[سنڌي ٻولي|سنڌي]] روزانی آس) |روزاني |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |https://[https://dailyaas.com.pk// www.dailyaas.com.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211115085154/https://dailyaas.com.pk// |date=2021-11-15 }}/ |حيدرآباد |2020 |مڪمل سنڌي اخبار، ڊجيٽل گيٽ وي آف سنڌ ! سائبر دنيا ۾ سنڌي صحافت جو هڪ نرالي وِک! |- |دي ٽائمز آف سنڌ ([[سنڌي ٻولي|سنڌي]] دي ٽائيمز آف سنده) |روزاني |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |https://[https://sindhi.thetimesofsindh.com.pk// https://sindhi.thetimesofsindh.com.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211006190531/https://sindhi.thetimesofsindh.com.pk// |date=2021-10-06 }}/ |حيدرآباد |2020 |سائبر دنيا ۾ سنڌي صحافت جو هڪ نرالي وِک! |} == هندستان ۾ سنڌي اخبارون == هندستان ۾ سنڌي اخبارن جي فهرست هيٺ ڏجي ٿي.<ref>{{cite web|title=Sindhi News Papers|url=http://www.sindhigulab.com/pages/sindhi_newspapers.htm|website=Sindhi Gulab|accessdate=26 August 2015}}</ref><ref>{{Cite web|title=Sindhi News Papers {{!}} Sindhi News Paper List {{!}} Sindhi News|url=https://www.mediabuzz.org/newspapers/sindhi/|access-date=2021-11-15|website=MediaBuzz.org|language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" !اخبار !ٽائپ !ٻولي !هنڌ !ايڊيٽر (چيف) !شريڪ-ايڊيٽر: !نوٽس |- |''هندو'' ({{lang-sd|<big>هِنڌوُ</big>}}) | روزاني |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |[[احمد آباد (انڊيا)|احمدآباد]], [[اجمير]], [[جئپور]], [[ممبئي]] | | |<ref>{{cite web |title=Rate Card - Hindu |url=http://www.indianadsonline.com/files/file/HINDU%20SINDHI%20-%202014.pdf |date=1 January 2014 |website=www.indianadsonline.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905201340/http://www.indianadsonline.com/files/file/HINDU%20SINDHI%20-%202014.pdf |archive-date=5 سيپٽمبر 2015 |url-status=live |access-date=5 سيپٽمبر 2015 }}</ref> |- |''Zindagi Samachar'' ({{lang-sd|زندگي سماچار}}) | روزاني |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |[[احمد آباد (انڊيا)|احمدآباد]] | | | |- |''Sindhi Ahiwal'' ({{lang-sd|سنڌي احوال}}) | هفتيوار |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |[[احمد آباد (انڊيا)|احمدآباد]] | | | |- |''Rashtriya Prem'' ({{lang-sd|رشتريا پريم}}) | هفتيوار |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |[[احمد آباد (انڊيا)|احمدآباد]] | | | |- |''Chingoon'' ({{lang-sd|چِڻنگون}}) | هفتيوار |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |[[احمد آباد (انڊيا)|احمدآباد]] | | | |- |''Sindhi Times'' ({{lang-sd|سنڌِي ٽائِيمز}}) | هفتيوار |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |[[الھاس نگر|الھاسنگر]] | | | |- |''Sindhu Gaurav'' ({{lang-sd|سنڌيو گورو}}) | پندرھن روزه اخبار يا رسالو |[[سنڌي ٻولي|سنڌي ديوناگري]] |[[جئپور]], [[راجستان]] | دليپ پارواڻي | | |- |- |''Mahraan'' ({{lang-sd|مهراڻ}}) | هفتيوار |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |[[الھاس نگر|سنڌو نگر]] | | | |- |''Akhand Sindhu Sansar'' ({{lang-sd|اکنڊسنڌُو سنسار}}) | ماهوار |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |[[ڀوپال]] | | | |- |''The Hindvasi'' ({{lang-sd|هِندواسِي}}) | هفتيوار |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |[[ممبئي]] |شوڀا لالچنداڻي | |Website: [http://epaper.hindvasi.com epaper.hindvasi.com] |- |''Dainik Farz'' ({{lang-sd|دينڪ فرض}}) | سنڌي - [[ھندي]] روزاني |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |[[ڀوپال]] | | | |- |''Zindagi'' ({{lang-sd|زِندگِي}}) | هفتيوار |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |[[احمد آباد (انڊيا)|احمدآباد]] | شري شِيام رامرکياڻي | | |- |''Sachai'' ({{lang-sd|سچائِيِ}}) | هفتيوار |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |[[احمد آباد (انڊيا)|احمدآباد]] | مُرلي ڪي. گوپلاڻي | | |- |''Sindhi Bandhu'' ({{lang-sd|سنڌِي ٻنڌ}}) | پندرهن روزه |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |[[احمد آباد (انڊيا)|احمدآباد]] | هريش ڀڳواڻي | نِرمل ڀڳواڻي |Website : [https://web.archive.org/web/20190226080038/http://www.sindhibandhu.com/ www.sindhibandhu.com] |- |''Sindhu Halchal'' ({{lang-sd|سِنڌُو هلِچلِ}}) | روزاني/هفتيوار |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |[[داموه]] ([[مڌيا پرديش|ايم پي]]) | سجي روهڙا | | |- |''Sanwad Sindhi'' ({{lang-sd|سنودِ سنڌِي}}) | روزاني/هفتيوار |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |[[نئين دهلي]] | شريڪانت ڀاٽيا ([[ڀاٽيا]]) | | |- |''Sindhi Gulistan'' ({{lang-sd|سنڌِي گُلِستان}}) | روزاني/هفتيوار |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |[[نئين دهلي]] | انجلي تلسياڻي | | |- |''Sindhu Parag'' ({{lang-sd|سنڌِوُ پرآڳ}}) | ماهوار |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |[[ريوا، مڌيا پرديش|ريوا]] ([[مڌيا پرديش|ايم پي]]) | شري وجي ٿاواڻي | | |- |''Sindhudee'' ({{lang-sd|سنڌِوُدي}}) | ماهوار |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |[[ناگپور]] | شري تلسي سيٽيا | شري ڪشوِر لالواڻي | |- |''Sindhi Sadabahar'' ({{lang-sd|سِنڌِي سدابهار}}) | ماهوار |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |[[راجڪوٽ]] | شري جيانت ڌنراجاڻي | شري ڌيرواڻي اوميش | |- |''Dile Sindh'' ({{lang-sd|دِلِ سِنڌ}}) | پندرھن روزه |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |[[دهلي]] |شري مهيش ڇاٻڙيا | | |- |''Aman-e-Hind'' ({{lang-sd|امنِ هندِ}}) | ماهوار |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |[[ڀوپال]] ([[مڌيا پرديش|ايم پي]]) | شري ديو جھوراڻي | | |- |''Sindh Panchayat Samachar'' ({{lang-sd|سِنڌِي پنچائيِت سماچار}}) | پندرھن روزه (اخبار ھندي - ڀاشا سنڌي) |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |[[نيموچ|نيمچ]] ([[مڌيا پرديش|ايم پي]]) | شري ڪمال ورڌاڻي | | Padho ain Padhayo - Sindhyat Ji Jyot Jagayo پڙهو ۽ پڙهائِيو،سِنڌُ جيِ جِيُوتِ جلائِيو |- |''Sabh Jo Bhalo'' ({{lang-sd|سڀ جو ڀلو}}) | ماهوار |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |[[ڪٽني]] ([[مڌيا پرديش|ايم پي]]) | شري گھنشيام بيلاڻي | | |- |''Sindhu Awaj'' ({{lang-sd|سِنڌُو اَوجَ}}) | ٽه ماهي |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |[[فيض آباد]] ([[اتر پرديش|يو پي]]) | مسٽر اوم پرڪاش اومي | ''سنڌي ٽوڊي" (2014)'' هفتيوار سنڌي ديوناگري دهلي ڪمل ڪشور کتري | |- |Town Darshan ({{lang-sd| ٽائون درشن}}) |روزاني |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |[[الھاس نگر|الھاسنگر]] ([[مهاراشٽر|مهاراشٽرا]]) |اشوڪ ڪمل پنجاڻي | | |} == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان ۾ اخبارن جي فهرست]] == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:پاڪستان ۾ ماس ميڊيا فهرستون]] [[زمرو:سنڌي ميڊيا]] [[زمرو:سنڌي ٻولي جي ماس ميڊيا]] q0hrvyfhsb580657z4wmo63923odez9 0 35890 414941 414738 2026-09-26T04:59:39Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414941 wikitext text/x-wiki {{Short description|وارهه تعلقي جو تاريخي شهر ۽ ٽائون ڪميٽي}} {{Infobox settlement | name = گاجي کهاوڙ | official_name = گاجي کهاوڙ ٽائون ڪميٽي | native_name = گاجي کهاوڙ | native_name_lang = سنڌي | settlement_type = [[سنڌ جا شهر|شهر]] ۽ [[ٽائون ڪميٽي]] | image_skyline = | imagesize = 250px | image_caption = | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label = گاجي کهاوڙ | pushpin_label_position = right | pushpin_mapsize = 230 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|27|21|39|N|67|48|27|E|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[وارهه تعلقو]] | government_type = [[ٽائون ڪميٽي]] | government_footnotes = <ref name="LG2023">{{cite web |title=Local Councils of Larkana Division |url=https://lgdsindh.gov.pk/board/wp-content/uploads/2023/07/Larkana-Division_3.pdf |publisher=Local Government Department, Government of Sindh |date=27 January 2023 |access-date=24 September 2026 }}</ref> | leader_title = چيئرمين | leader_name = ارشاد الله شاهه | leader_party = [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | leader_title1 = وائيس چيئرمين | leader_name1 = همت علي چانڊيو | population_total = 17,879 | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = <ref name="PBS2023">{{cite web |title=TABLE 2: URBAN LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, ANNUAL GROWTH RATE AND HOUSEHOLD SIZE, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_national.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=12 September 2026 }}</ref> | population_density_km2 = auto | elevation_m = 13 | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = وارڊ | blank_info_sec1 = 5 | blank1_name_sec1 = سراسري گهريلو جسامت | blank1_info_sec1 = 5.32 ماڻهو }} '''گاجي کهاوڙ''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=Gaji Khuhawar}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جي [[وارهه تعلقو|وارهه تعلقي]] جو هڪ تاريخي شهر ۽ [[ٽائون ڪميٽي]] آهي. انتظامي طور هي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] ۾ شامل آهي. شهر وارهه، نصيرآباد ۽ ميهڙ واري زرعي ميداني علائقي ۾ واقع آهي. تاريخي طور گاجي کهاوڙ هڪ [[يونين ڪائونسل]] پڻ رهيو، جڏهن ته موجوده مڪاني حڪومتي جوڙجڪ ۾ ان کي ٽائون ڪميٽي جي حيثيت حاصل آهي. سنڌ حڪومت جي 2023ع واري سرڪاري گزيٽ موجب گاجي کهاوڙ ٽائون ڪميٽي پنج وارڊن تي مشتمل آهي.<ref name="LG2023"/> [[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب گاجي کهاوڙ جي آبادي '''17,879''' هئي، جنهن ۾ 9,107 مرد ۽ 8,772 عورتون شامل هيون. 2017ع ۾ شهر جي آبادي 15,455 هئي. 2017ع کان 2023ع تائين شهر جي سراسري سالياني آباديءَ جي واڌ جي شرح 2.46 سيڪڙو رهي.<ref name="PBS2023"/><ref name="PBS2017">{{cite web |title=TABLE 25: SELECTED POPULATION STATISTICS OF URBAN LOCALITIES, CENSUS-2017 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07725.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=12 September 2026 }}</ref> == نالو ۽ بنياد == گاجي کهاوڙ جو نالو '''ميان گاجي کهاوڙ''' سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. مقامي تاريخي تحقيق موجب ميان گاجي کهاوڙ [[ميان نصير محمد ڪلهوڙو|ميان نصير محمد ڪلهوڙي]] جي دور سان لاڳاپيل شخصيت ۽ ميانوال تحريڪ جو ڪارڪن هو. روايت موجب کيس موجوده اتر سنڌ واري علائقي ۾ زمين ملي، جتي هن هڪ آبادي قائم ڪئي، جيڪا اڳتي هلي سندس نالي پٺيان گاجي کهاوڙ سڏجڻ لڳي.<ref name="Mehran">{{cite journal |last=قريشي |first=علي اڪبر ”اسير“ |title=گاجي کهاوڙ: تحقيق ۽ تعارف |journal=[[مھراڻ (رسالو)|مھراڻ]] |issue=1 ۽ 2 |year=2018 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]] |location=ڄامشورو }}</ref> پروفيسر عبدالله مگسي پڻ پنهنجي ڪتاب ''سنڌ جي تاريخ جو جديد مطالعو'' ۾ گاجي کهاوڙ کي ميان نصير محمد ڪلهوڙي جو معتقد ۽ مقامي زميندار ڄاڻائيندي موجوده شهر جي بنياد کي ساڻس منسوب ڪري ٿو.<ref>{{cite book |last=مگسي |first=عبدالله |title=سنڌ جي تاريخ جو جديد مطالعو |language=sd }}</ref> == تاريخ == گاجي کهاوڙ واري علائقي جي تاريخ موجوده شهر جي قيام کان پراڻي آهي. [[تحفة الڪرام]] ۾ ''گاجيءَ جي ڳوٺ'' جو ذڪر مير ابوالقاسم خان زمان ولد شاهه قاسم بيگلار سان لاڳاپيل هڪ واقعي جي سلسلي ۾ ملي ٿو.<ref name="Mehran"/> هي حوالو گاجي نالي آبادي يا ديهه جي پراڻي تاريخي موجودگيءَ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، پر ان آبادي ۽ موجوده گاجي کهاوڙ شهر جي سڌي هڪجهڙائي لاءِ وڌيڪ دستاويزي تحقيق گهربل آهي. === ڪلهوڙا دور === گاجي کهاوڙ جي موجوده تاريخي سڃاڻپ خاص طور [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] سان ڳنڍيل آهي. مقامي تاريخ موجب ميان گاجي کهاوڙ ميان نصير محمد ڪلهوڙي جي ميانوال تحريڪ سان وابسته هو ۽ کيس ڪلهوڙا انتظام طرفان جاگير حاصل هئي.<ref name="Mehran"/> مقامي روايتن ۾ ميان گاجي کي شهداد خان کهاوڙ ۽ غازي خان کهاوڙ سان خانداني طور پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو. ميان گاجي سان منسوب هڪ مهر تي '''1128هه''' جو سال هجڻ جو ذڪر پڻ مقامي تاريخي تحقيق ۾ ملي ٿو. سندس خاندان ۽ جانشينن سان منسوب ڪيترائي مقبرا شهر ڀرسان پراڻي قبرستان ۾ موجود آهن.<ref name="Mehran"/> == جاگرافي == گاجي کهاوڙ سنڌو ماٿريءَ جي هموار زرعي ميدان ۾ {{coord|27|21|39|N|67|48|27|E|region:PK-SD_type:city|display=inline}} جي لڳ ڀڳ واقع آهي. شهر [[وارهه]] جي ڏکڻ ۽ [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]] واري علائقي جي اولهه طرف آهي، جڏهن ته روڊ وسيلي [[ميهڙ]] سان پڻ ڳنڍيل آهي. شهر گاجي کهاوڙ ديهه ۽ گاجي کهاوڙ تپي واري علائقي ۾ واقع آهي. ڀرپاسي جي زمين وڏي پيماني تي زرعي نوعيت جي آهي ۽ آبپاشيءَ جي نظام شهر جي آبادڪاري ۽ معيشت تي اهم اثر وڌو آهي. مقامي تاريخي تحقيق ۾ شهر اندر هڪ وڏي کڏ جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جيڪا اڳ مٺي پاڻيءَ سان ڀرجي ويندي هئي. شهري آباديءَ جي واڌ ۽ گندي پاڻيءَ جي نيڪال سبب وقت سان ان جي ايراضي ۽ ماحولياتي حالت متاثر ٿي.<ref name="Mehran"/> == آبادي == گاجي کهاوڙ جي سرڪاري شهري آبادي 2017ع جي '''15,455''' مان وڌي 2023ع ۾ '''17,879''' ٿي وئي.<ref name="PBS2017"/><ref name="PBS2023"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" ! آدمشماري ! ڪل آبادي ! مرد ! عورتون ! سالياني واڌ ! سراسري گهريلو جسامت |- | 2017ع | 15,455 | 7,876 | 7,579 | — | — |- | 2023ع | '''17,879''' | 9,107 | 8,772 | 2.46٪ | 5.32 |} <small>ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.<ref name="PBS2017"/><ref name="PBS2023"/></small> 2023ع جي آدمشماري موجب شهر جي ٻن شمارياتي سرڪلن مان سرڪل نمبر 1 جي آبادي 7,228 ۽ سرڪل نمبر 2 جي آبادي 10,651 هئي.<ref name="PBSStats2023">{{cite web |title=TABLE 33: SELECTED POPULATION STATISTICS OF URBAN LOCALITIES, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_33_sindh_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=12 September 2026 }}</ref> == خواندگي == 2023ع جي آدمشماري موجب ڏهن سالن يا ان کان وڌيڪ عمر واري گاجي کهاوڙ جي آباديءَ ۾ مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''35.49 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ خواندگيءَ جي شرح 42.54 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 28.12 سيڪڙو هئي.<ref name="PBSStats2023"/> 2017ع ۾ شهر جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح 31.65 سيڪڙو، مردن ۾ 40.59 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 22.42 سيڪڙو هئي.<ref name="PBS2017"/><ref name="PBSStats2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! سال ! مجموعي ! مرد ! عورتون |- | 2017ع | 31.65٪ | 40.59٪ | 22.42٪ |- | 2023ع | '''35.49٪''' | 42.54٪ | 28.12٪ |} == رهائش ۽ شهري سهولتون == 2023ع جي آدمشماري موجب گاجي کهاوڙ ٽائون ڪميٽي ۾ '''3,361 رهائشي گهر''' هئا، جن مان 1,017 پڪا، 415 نيم پڪا ۽ 1,929 ڪچا گهر درج ڪيا ويا.<ref name="PBSHousing">{{cite web |title=TABLE 34: SELECTED HOUSING STATISTICS OF URBAN LOCALITIES, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_34_sindh_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=12 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! ڪل گهر ! پڪا ! نيم پڪا ! ڪچا |- | '''3,361''' | 1,017 | 415 | 1,929 |} سنڌ حڪومت جي [[سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ]] ۾ گاجي کهاوڙ جي پاڻي فراهمي واري اسڪيم کي ٻوڏ کان پوءِ بحالي ۽ بهتريءَ لاءِ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name="SFERP">{{cite web |title=Environmental and Social Screening Report: District Qambar Shahdadkot |url=https://sferp.gos.pk/wp-content/uploads/2024/05/ESSR_District_Qambar-Shahdadkot-V1.0_May-2024.pdf |publisher=Sindh Flood Emergency Rehabilitation Project, Government of Sindh |date=May 2024 |access-date=12 September 2026 }}</ref> پراڻن ترقياتي رڪارڊن ۾ گاجي کهاوڙ جي کهاوڙ محلي، لاشاري محلي ۽ چنا محلي ۾ سي سي بلاڪ، نالن ۽ ٻين شهري سهولتن جا ترقياتي ڪم پڻ درج ٿيل آهن.<ref name="SPPRA">{{cite web |title=Development Works, Taluka Warah |url=https://pprasindh.gov.pk/tenders/10837TMAWarah190112.pdf |publisher=Sindh Public Procurement Regulatory Authority |access-date=12 September 2026 }}</ref> == مڪاني حڪومت == گاجي کهاوڙ تاريخي طور وارهه تعلقي جي هڪ يونين ڪائونسل رهيو آهي. 2007ع جي ٻوڏ بابت رپورٽن ۽ 2012ع جي ترقياتي رڪارڊن ۾ ان کي '''يونين ڪائونسل گاجي کهاوڙ''' طور درج ڪيو ويو هو.<ref name="Dawn2007">{{cite news |title=20 more Sindh villages flooded |url=https://www.dawn.com/news/255510 |work=Dawn |date=9 July 2007 |access-date=24 September 2026 }}</ref><ref name="SPPRA"/> بعد ۾ گاجي کهاوڙ کي [[ٽائون ڪميٽي]] جي حيثيت ڏني وئي. 2015ع جي مڪاني چونڊن ۾ اها پنج وارڊن تي مشتمل هئي.<ref name="LG2015">{{cite web |title=Town Committee Gaji Khuhawar Wards Result Elections 2015 |url=https://www.electionpakistani.com/local-government-bodies/sindh/qambar-shahdadkot/town-committee-gaji-khuhawar.html |access-date=24 September 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت جي 27 جنوري 2023ع واري سرڪاري گزيٽ ۾ پڻ گاجي کهاوڙ کي پنج وارڊن واري ٽائون ڪميٽي طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="LG2023"/> [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي چونڊيل مڪاني نمائندن واري رڪارڊ موجب گاجي کهاوڙ ٽائون ڪميٽي جو چيئرمين '''ارشاد الله شاهه''' ۽ وائيس چيئرمين '''همت علي چانڊيو''' آهي. چيئرمين جو تعلق [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان درج ٿيل آهي.<ref name="ECP">{{cite web |title=List of Returned Candidates of Local Governments in Sindh |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/fifPGfP5DCDgafHFThejBODZ54f5bHqlCHUSKJbX.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=12 September 2026 }}</ref> 2015ع جي مڪاني چونڊن ۾ ٽائون ڪميٽي جي پنجن وارڊن تان فيض علي کهاوڙ، ڪريم بخش کهاوڙ، مختيار احمد سولنگي، محمد صالح ۽ علي مرتضيٰ چانڊيو ڪامياب ٿيا هئا.<ref name="LG2015"/> == تاريخي يونين ڪائونسل == ٽائون ڪميٽي بڻجڻ کان اڳ گاجي کهاوڙ يونين ڪائونسل ۾ شهر کان ٻاهر ڪيترائي ڳوٺ ۽ زرعي آباديون شامل هيون. مختلف سرڪاري ۽ تعليمي رڪارڊن ۾ ان سان لاڳاپيل آبادين ۾ ڀڌاپور، دائم خان چولياڻي، ڳڙهي مڪورو، نوروز خان چانڊيو، صادق ماڇي، سلطان خان جتوئي ۽ غلام نبي ابڙو جا نالا ملن ٿا.<ref name="NCHD">{{cite web |title=Sindh School List |url=https://nchd.org.pk/SiteImage/Misc/files/sindh%20list.pdf |publisher=National Commission for Human Development |access-date=24 September 2026 }}</ref> بعد وارين حدبندين سبب اهي سڀ آباديون موجوده ٽائون ڪميٽي جي شهري حدن ۾ شامل هجن، اهو ضروري ناهي. == معيشت == گاجي کهاوڙ جي معيشت بنيادي طور ڀرپاسي جي زرعي علائقي سان ڳنڍيل آهي. شهر جي چوڌاري [[چانور]]، [[ڪڻڪ]] ۽ ٻيا موسمي فصل پوکيا وڃن ٿا. زرعي پيداوار جي خريد ۽ وڪري، چانورن جي ملنگ، زرعي ٻج، ڀاڻ ۽ ٻين شين جو واپار مقامي معيشت جو حصو آهي. شهر ڀرپاسي جي ڳوٺن لاءِ روزاني واپار ۽ زرعي پيداوار جي ڏي وٺ جو مقامي مرڪز پڻ آهي. == تعليم == گاجي کهاوڙ ۾ پرائمري ۽ سيڪنڊري سطح جا سرڪاري تعليمي ادارا موجود آهن. سنڌ حڪومت جي تعليمي رڪارڊ ۾ '''سرڪاري بوائز هاءِ اسڪول گاجي کهاوڙ''' جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="SELD">{{cite web |title=School Education and Literacy Department Notifications |url=https://www.sindheducation.gov.pk/notifications?id=0&key=Nasirabad&pageNumber=1 |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh |access-date=12 September 2026 }}</ref> سنڌ بيسڪ ايجوڪيشن پروگرام جي دستاويزن ۾ '''سرڪاري گرلز پرائمري اسڪول گاجي کهاوڙ''' پڻ درج آهي. منصوبي ۾ اسڪول لاءِ نئون بلاڪ، ڪلاس روم، واش روم، بجلي، پاڻي، چوديواري ۽ راند جو ميدان شامل هئا ۽ اسڪول کي مٿئين سطح تائين ترقي ڏيڻ جي تجويز پڻ ڏني وئي هئي.<ref name="SBEP">{{cite web |title=Group 5 – GGPS Gaji Khuhawar, District Qambar Shahdadkot |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/Invitation%20for%20Bids%20for%20RFP-4%20Document%20for%20the%20Schools%20Education%20%26%20Literacy%20Department%20and%20PPPNode.pdf |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh |access-date=12 September 2026 }}</ref> مقامي تاريخي تحقيق موجب گاجي کهاوڙ ۾ ڇوڪرين جي تعليم جي شروعات برطانوي دور جي پڇاڙيءَ ۾ ٿي ۽ 1939ع ۾ خانبهادر ڪريم بخش کهاوڙ سان ڇوڪرين جي پرائمري اسڪول جي قيام کي منسوب ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Mehran"/> == صحت == گاجي کهاوڙ ۾ '''بنيادي صحت مرڪز گاجي کهاوڙ''' قائم آهي. سنڌ حڪومت جي ڪميونيڪيبل ڊزيز ڪنٽرول پروگرام جي سرڪاري فهرست ۾ هن بنيادي صحت مرڪز کي قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي سرڪاري سينٽينل سائيٽن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="CDC">{{cite web |title=Sentinel Sites |url=https://www.cdc.gos.pk/sentinel_sites.php |publisher=Communicable Disease Control, Health Department, Government of Sindh |access-date=12 September 2026 }}</ref> ساڳئي پروگرام جي تپ دق سان لاڳاپيل فهرست ۾ پڻ بنيادي صحت مرڪز گاجي کهاوڙ کي عوامي صحت مرڪز طور شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=TB Sentinel Sites |url=https://www.cdc.gos.pk/sentinel_sites_tb.php |publisher=Communicable Disease Control, Health Department, Government of Sindh |access-date=12 September 2026 }}</ref> == پوليس ۽ انتظام == گاجي کهاوڙ ۾ پوليس ٿاڻو قائم آهي. سرڪاري ۽ عدالتي رڪارڊن ۾ '''گاجي کهاوڙ پوليس ٿاڻي''' جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite web |title=Release Writs – Civil Judge and Judicial Magistrate I Warah |url=https://cases.districtcourtssindh.gos.pk/release-writs/view/43581 |publisher=District Courts of Sindh |year=2024 |access-date=24 September 2026 }}</ref> == تاريخي عمارتون == === اڇي مسجد === گاجي کهاوڙ جي تاريخي عمارتن مان '''اڇي مسجد''' مشهور آهي. مقامي تاريخي تحقيق موجب مسجد کي چن ۽ چيروليءَ جي اڇي پلستر سبب اهو نالو مليو. مسجد ٽن قبن تي مشتمل هجڻ سبب مقامي طور '''ٽه قبائين مسجد''' پڻ سڏجي ٿي.<ref name="Mehran"/> مسجد جي اندروني ڀتين ۽ محرابي حصن ۾ پراڻي چٽسالي ۽ گلڪاريءَ جو ڪم هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. مسجد ۾ ٽي مکيه دروازا ۽ اتر ۽ ڏکڻ طرف دريون آهن. مقامي روايت موجب عمارت سرائي گل محمد کهاوڙ سان منسوب آهي.<ref name="Mehran"/> === ميان گاجي کهاوڙ جو مقبرو ۽ قبرستان === شهر جي اتر-اولهه طرف ميان گاجي کهاوڙ سان منسوب پراڻو قبرستان ۽ مقبرا موجود آهن. مقامي تحقيق موجب قبرستان ۾ ميان گاجي ۽ سندس خاندان سان منسوب ڪيترائي قبا آهن.<ref name="Mehran"/> انهن مان ميان گاجي جو مقبرو سڀ کان وڏو ڄاڻايو وڃي ٿو. روايت موجب اهو سندس پٽ ميان مبارڪ ٺهرايو، جڏهن ته ڀرسان ميان مبارڪ ۽ ميان سائينداد سان منسوب مقبرا پڻ موجود آهن. انهن مقبرن جي اندر گلڪاري ۽ چٽساليءَ جا نمونا هجڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Mehran"/> == ٻوڏون == گاجي کهاوڙ جي جاگرافيائي بيهڪ سبب شهر ۽ ڀرپاسي جا علائقا ڪيترائي ڀيرا ٻوڏن کان متاثر ٿيا آهن. جولاءِ 2007ع ۾ مين گهڙ ڊرين ۾ گهارن سبب ان وقت جي گاجي کهاوڙ يونين ڪائونسل جا لڳ ڀڳ 20 ڳوٺ ٻوڏ هيٺ آيا هئا.<ref name="Dawn2007"/> === 2010ع جي ٻوڏ === [[2010ع پاڪستان جي ٻوڏ|2010ع جي وڏي ٻوڏ]] دوران گاجي کهاوڙ سخت متاثر ٿيو. آگسٽ 2010ع جي آخر ۾ نصير شاخ ۽ ٻين بندن ۾ گهارن کان پوءِ ٻوڏ جو پاڻي شهر ۾ داخل ٿيو ۽ وڏي تعداد ۾ رهواسين کي محفوظ هنڌن ڏانهن منتقل ٿيڻو پيو.<ref name="Flood2010">{{cite news |title=Town near Larkana under water; Thatta out of danger |url=https://www.dawn.com/news/858499 |work=Dawn |date=31 August 2010 |access-date=12 September 2026 }}</ref> === 2022ع جي ٻوڏ === [[2022ع پاڪستان جي ٻوڏ|2022ع جي ٻوڏ]] دوران گاجي کهاوڙ ٻيهر سخت متاثر ٿيو. سيپٽمبر 2022ع جي شروعات ۾ سپريو بند ۽ نصير شاخ کان ايندڙ پاڻي شهر ۾ داخل ٿيو ۽ ڪيترن علائقن ۾ پاڻي جي سطح ٽي کان چار فوٽ تائين پهتي.<ref name="Flood2022a">{{cite news |title=High-level flood in Sukkur Barrage as casualties rise by 57 |url=https://www.dawn.com/news/1708200 |work=Dawn |date=4 September 2022 |access-date=12 September 2026 }}</ref> 5 سيپٽمبر تائين وارهه ۽ ميهڙ ڏانهن ويندڙ رستا پاڻي هيٺ اچي ويا، جڏهن ته نصيرآباد ڏانهن ويندڙ رستو محفوظ نڪرڻ جي اهم واٽ رهيو. ڪيترن خاندانن ٻيڙين وسيلي ٻوڏيل پاڙن مان لڏپلاڻ ڪئي ۽ امدادي ڪارروايون پڻ ڪيون ويون.<ref name="Flood2022b">{{cite news |title=Over 40,000 move out of Qambar-Shahdadkot's Warah to escape floodwater ravages |url=https://www.dawn.com/news/1708397 |work=Dawn |date=5 September 2022 |access-date=12 September 2026 }}</ref> ٻوڏ کان پوءِ گاجي کهاوڙ جي پاڻي فراهمي سميت بنيادي سهولتن جي بحاليءَ جون اسڪيمون سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ ۾ شامل ڪيون ويون.<ref name="SFERP"/> == موسم ۽ قدرتي خطرا == گاجي کهاوڙ جي آبهوا اتر سنڌ جي ٻين ميداني علائقن وانگر گرم ۽ خشڪ آهي، جڏهن ته چوماسي دوران تيز برساتون ۽ ٻوڏ جو خطرو رهي ٿو. اپريل 2022ع ۾ گاجي کهاوڙ، وارهه، لالو رائنڪ ۽ قبو سعيد خان سميت قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي مختلف علائقن ۾ تيز برسات ۽ ڳڙو پيو، جنهن سبب بجلي بند ٿيڻ ۽ هيٺاهين علائقن ۾ پاڻي بيهڻ جا واقعا رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite news |title=Heavy rain, hailstorm batter Larkana, Qambar districts |url=https://www.dawn.com/news/1685988 |work=Dawn |date=21 April 2022 |access-date=12 September 2026 }}</ref> == روڊ ۽ آمدرفت == گاجي کهاوڙ روڊن وسيلي [[وارهه]]، [[ميهڙ]] ۽ [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]] سان ڳنڍيل آهي. اهي رستا شهر کي قمبر شهدادڪوٽ، لاڙڪاڻي ۽ دادو واري وسيع روڊ نيٽ ورڪ سان ملائين ٿا. 2022ع جي ٻوڏ دوران وارهه ۽ ميهڙ ڏانهن ويندڙ رستا پاڻي هيٺ اچڻ سبب شهر جي آمدرفت سخت متاثر ٿي، جڏهن ته نصيرآباد وارو رستو ڪجهه عرصي لاءِ اهم متبادل رستو رهيو.<ref name="Flood2022b"/> سنڌ حڪومت جي 2025–26ع جي ترقياتي پروگرام ۾ '''وارهه کان ميهڙ، گاجي کهاوڙ رستي، 29.80 ڪلوميٽر روڊ جي بحالي''' جو منصوبو پڻ شامل ڪيو ويو.<ref name="SindhBudget">{{cite web |title=Citizens' Budget 2025–26 |url=https://finance.gos.pk/ |publisher=Finance Department, Government of Sindh |year=2025 |access-date=12 September 2026 }}</ref> == مشهور شخصيتون == === فقير محمد لاشاري === سنڌي صحافي، ليکڪ ۽ ڪالم نگار '''[[فقير محمد لاشاري]]''' جو تعلق گاجي کهاوڙ سان هو. هن سنڌي صحافت ۾ سياسي ۽ سماجي موضوعن تي لکيو ۽ اخبار ''جاڳو'' سان پڻ لاڳاپيل رهيو.<ref name="Mehran"/> گاجي کهاوڙ جي سرڪاري هاءِ اسڪول کي پڻ سندس نالي سان منسوب ڪيو ويو آهي. === خانبهادر ڪريم بخش کهاوڙ === مقامي تاريخ ۾ '''سرائي ڪريم بخش خان کهاوڙ''' جو ذڪر زميندار ۽ سماجي شخصيت طور ملي ٿو. مقامي تحقيق موجب هو 1881ع ۾ ڄائو، کيس برطانوي دور ۾ ''خان بهادر'' جو لقب مليو ۽ هن 1939ع ۾ گاجي کهاوڙ ۾ ڇوڪرين جي پرائمري تعليم لاءِ اسڪول قائم ڪرائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Mehran"/> == ثقافت ۽ سماج == گاجي کهاوڙ جي مقامي ثقافتي سڃاڻپ ۾ ميان گاجي سان لاڳاپيل قبرستان، اڇي مسجد، پراڻا پاڙا ۽ شهر سان لاڳاپيل زباني روايتون اهم آهن. [[سنڌي ٻولي]] شهر جي روزمره رابطي جي مکيه ٻولي آهي. شهر ۽ ڀرپاسي ۾ کهاوڙ، سيد، لاشاري، سومرا، ابڙا، سولنگي، چانڊيا، جوکيا، بروهي، چنا ۽ ٻين برادرين جا ماڻهو رهن ٿا.<ref name="Mehran"/> سرڪاري آدمشماري شهر جي سطح تي ذات يا قبيلي موجب آبادي جا انگ مهيا نٿي ڪري، تنهنڪري ڪنهن به برادريءَ جي عددي حصي بابت قطعي تناسب نٿو ڏئي سگهجي. == پڻ ڏسو == * [[وارهه تعلقو]] * [[وارهه]] * [[لالو رائنڪ]] * [[نصيرآباد، سنڌ]] * [[ميهڙ]] * [[جوڻاڻي]] * [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] * [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] * [[ڪلهوڙا خاندان]] * [[فقير محمد لاشاري]] * [[2010ع پاڪستان جي ٻوڏ]] * [[2022ع پاڪستان جي ٻوڏ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان شماريات بيورو] * [https://web.archive.org/web/20240508030526/https://www.ecp.gov.pk/ اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان] * [https://web.archive.org/web/20260615114849/https://sindheducation.gov.pk/ سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو] * [https://www.cdc.gos.pk سنڌ ڪميونيڪيبل ڊزيز ڪنٽرول پروگرام] [[زمرو:گاجي کهاوڙ]] [[زمرو:وارهه تعلقو]] [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون ٽائون ڪاميٽيون]] [[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]] bdb2sqtlov8bjvmq1d29sg6suoymwtn 0 36174 414858 375951 2026-09-26T01:16:28Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414858 wikitext text/x-wiki [[فائل:Snowfall.jpg|thumb|برف باري]] '''برف باري''' يا '''برف جو مينھن''' ۽ عام مينھن ساڳئي نموني وسن ٿا. ٻنھي ۾ فرق اهو آهي تہ عام مينھن ۾ [[پاڻي]] وسي ٿو ۽ [[برف]] واري مينهن ۾ برف (snow). پاڻيءَ جا ڦڙا جڏهن ڄمي ويندا آهن تہ اُهي پشمي گولن جي صورت ۾ ڌرتيءَ تي ڪرندا آهن. آسمان مان برف جا ڳنڍا وسن تہ ان کي ’ڳڙو‘ چئبو آهي. ڪڪر پاڻيءَ جي ننڍڙن ننڍڙن ذرن مان ٺھن ٿا ۽ اُهي ذرا ڏھ کان ٻارهن فارن هائيٽ جي پد تي ڄمي ويندا آهن ۽ پوءِ برف جيان وسڻ لڳندا آهن.<ref>[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد. [http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%B1%D9%81%20%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%8A برف باري] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250327164114/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%B1%D9%81%20%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%8A |date=2025-03-27 }} [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]، جلد پھريون، سال:2012ع</ref> == خارجي ڳنڍڻا == {{Sister project links|Snow}} * [http://www.unep.org/geo/geo%5Fice/ United Nations Environment Programme: Global Outlook for Ice and Snow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070608011925/http://www.unep.org/geo/geo%5Fice/ |date=2007-06-08 }} * [http://www.lowtem.hokudai.ac.jp/en/index.html Institute of Low Temperature Science, Hokkaido University] * [https://web.archive.org/web/20081020084124/http://www2008.slf.ch/english_EN Swiss Federal Institute for Forest, Snow and Landscape Research] * [http://nsidc.org National Snow and Ice Data Center of the United States] *[http://design.medeek.com/resources/snow/groundsnowloads.html American Society of Civil Engineers ground snow loads interactive map for the continental US] {{Authority control}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:موسميات]] [[زمرو:برف باري]] [[زمرو:پاڻيءَ جو شڪلون]] [[زمرو:پاڻيءَ جي برف]] [[زمرو:Precipitation]] a6827i9r81qp4h84pk2y37huwbehh4u 0 36176 414859 375954 2026-09-26T01:16:31Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414859 wikitext text/x-wiki [[فائل:IceAgeEarth.jpg|thumb|300px]] '''''برفاني دؤر''' ({{lang-en|ice age}})، موجوده وقت جي سائنسدانن ۽ ارضيات جي ماهرن جو چوڻ آهي ته دنيا ۾ گهٽ ۾ گهٽ چار برفاني دؤر اچي چڪا آهن. هر دؤر سراسري طور اڍائي لک سال هليو، جنهن ۾ هڪ لک سال تمام ٿڌي ۽ هڪ لک سال معتدل موسم هوندي هئي. انهن دؤرن ۾ ڌرتيءَ تي ڪئين ميل ٿلها برف جا تهه چڙهي ويندا هئا. سائنسدان پهرين برفاني دؤر واري زماني کي 10 لک سال اڳ ڪري ٿا ڄاڻائين. برفاني دؤر جو آخري واقعو اڄ کان 11 هزار سال اڳ ٿي گذريل ٻڌايو وڃي ٿو.ان کان پوءِ گرم وقفي وارو دؤر هلي رهيو آهي، پر ماهرن جو خيال آهي ته هڪ وڌيڪ برفاني دؤر اچڻو آهي.''<ref name="سنڌيانا">[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86%D9%8A%20%D8%AF%D8%A4%D8%B1 ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد پھريون.'']{{مئل ڳنڍڻو|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد. سال:2012ع''</ref> == ''تاريخ'' == ''ارتقا جي ماهرن انهيءَ زماني کي پليسٽوسين زمانو “Pleistocene Epoch” يعني انسان جو زمانو ڪري سڏيو آهي. انهيءَ زماني ۾ ڌرتيءَ تي تمام گهڻي برف باري ٿي هئي. ايتري قدر جو ڌرتيءَ جا چار حصا برف سان ڍڪجي ويندا هئا. ارتقا جا ماهرن پڻ سائنسدانن ۽ ارضيات جي ماهرن سان اتفاق ڪندي، قبول ٿا ڪن ته برف جي انهن دؤرن وچ ۾ گرم وقفا به ايندا رهندا هئا. جنهن ڪري برف رجي ويندي هئي. آبهوا ۾ فرق اچي ويندو هو ۽ اها قابل برداشت ٿي ويندي هئي. اهڙن برفاني دؤرن ۾ حيواناتي ۽ نباتاتي زندگي تمام گهڻي متاثر ٿيندي هئي. حيواناتي زندگيءَ ۾ اٿل پٿل ۽ لڏ پلاڻ شروع ٿي ويندي هئي. ان کان سواءِ ڪيترائي اوائلي ٿڻائتا جانور Mammals مري ويا.''<ref name="سنڌيانا"/> == ''آثار'' == ''برفاني دؤر جا ڪجهه آثار اتر آمريڪا، اتر يورپ، آئرلينڊ ۽ سئٽزرلينڊ ۽ ائٽلانٽڪ سمنڊ ۾ به نظر آيا آهن. آمريڪا جي جبلن جي ساخت ۽ ٻين نشانين مان بخوبي اندازو لڳائي سگهجي ٿو ته ڪنهن زماني ۾ اهو علائقو برف جي تمام ٿلهن ٿهن سان ڍڪيل هوندو هو.''<ref name="سنڌيانا"/> == ''حوالا'' == {{حوالا}} ==''خارجي ڳنڍڻا''== {{Wikibooks|Historical Geology|Ice ages}} {{Commons category|Ice age}} {{NSRW poster|Ice-Age, The|Ice age}} * [http://www.pbs.org/wgbh/nova/ice/ Cracking the Ice Age] from PBS * {{cite web |first=Keith |last=Montgomery |title=Development of the glacial theory, 1800–1870 |year=2010 |url=http://glacialtheory.net |ref=harv}} Historical Simulation * {{cite web |author=Raymo, M. |title=Overview of the Uplift-Weathering Hypothesis |date=July 2011 |url=http://www.moraymo.us/uplift_overview.php}} * [https://web.archive.org/web/20160312054118/http://ice.tsu.ru/index.php?id=43&itemid=88&layout=blog&limitstart=5&option=com_content&view=category Eduard Y. Osipov, Oleg M. Khlystov. Glaciers and meltwater flux to Lake Baikal during the Last Glacial Maximum.] * {{cite news |author=Black, R. |title=Carbon emissions 'will defer Ice Age' |work=BBC News: Science and Environment |date=9 January 2012 |url=http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-16439807}} {{برفاني دور}} {{گرين هائوس ۽ برفاني زمين}} {{ڪانٽينينٽل گليشيئرز}} {{portal|Geology|Paleontology|ارضيات|پيليونٽولوجي}} {{Authority control}} [[زمرو:برفاني دور]] [[زمرو: گليشيئولوجي]] [[زمرو:ڌرتي جا ارضياتي دور]] [[زمرو:وڏي ڍنڍن جي ارضياتي تاريخ]] 79poosgcs03v6w2pkmcblc6df5lle3s 0 38019 414945 414135 2026-09-26T05:04:21Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414945 wikitext text/x-wiki {{Short description|اتر اولھ يورپ جو ٻيٽن وارو ملڪ }} {{Infobox country | common_name = گڏيل بادشاھت | linking_name = the United Kingdom<!--Note: "the" required here as this entry used to create wikilinks--> | conventional_long_name = عظيم برطانيا ۽ اتر آئرلينڊ جي گڏيل بادشاھت | image_flag = Flag of the United Kingdom (1-2).svg | alt_flag = A flag composed of a red cross edged in white and superimposed on a red saltire, also edged in white, superimposed on a white saltire on a blue background | image_coat = | other_symbol = [[File:Coat of arms of the United Kingdom (2022, both variants).svg|250px]]<br>اسڪاٽ لينڊ جي حوالي سان استعمال ڪيو ويو (ساڄي)، سڄي دنيا لاء (کاٻي) | other_symbol_type = ڪوٽ آف آرمز | national_anthem = "[[God Save the King]] "خدا بادشاهه کي سلامت رکي" "{{Efn|"God Save the King" is the National Anthem by custom, not statute, and there is no authorised version. Only the first verse is usually sung.<ref>{{Cite web |title=National Anthem |url=https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |access-date=10 April 2024 |website=The Royal Family }}</ref> The words ''King, he, him, his'', used at present, are replaced by ''Queen, she, her'' when the monarch is female.}}<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:United_States_Navy_Band_-_God_Save_the_Queen.ogg|God Save the King / Queen <!-- Do not change file name due to computer error without ensuring that the file is playable. -->]]</div> | image_map = {{Switcher|[[File:Europe-UK (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|Show globe|[[File:Europe-UK.svg|upright=1.15|frameless]]|Show map of Europe|[[File:United Kingdom (+overseas territories and crown dependencies) in the World (+Antarctica claims).svg|upright=1.15|frameless]]|Show [[British Overseas Territories]] and [[Crown Dependencies]]|[[File:Territorial waters - United Kingdom.svg|upright=1.15|frameless]]|Show [[Exclusive economic zone of the United Kingdom|exclusive economic zones]]|default=1}} | map_caption = اسڪاٽش، آئرش، گيلڪ. | capital = [[لنڊن]] | coordinates = {{Coord|51|30|N|0|7|W|type:city_region:GB}} | largest_city = گادي جو شھر | languages_type = قومي ٻولي | languages = {{indented plainlist| * [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] <!--Note: Just English, don't add "British English".--> }} | languages2_type = علائقائي ۽ اقليتي ٻوليون {{Efn|Scots, Ulster Scots, Welsh, Cornish, Scottish Gaelic and Irish are classed as [[Regional language|regional]] or [[Minority language|minority]] languages under the [[Council of Europe]]'s [[European Charter for Regional or Minority Languages]].<ref name="reglang">{{Cite web |title=List of declarations made with respect to treaty No. 148 |url=http://conventions.coe.int/treaty/Commun/ListeDeclarations.asp?CL=ENG&NT=148&VL=1 |access-date=12 December 2013 |publisher=[[Council of Europe]] |archive-date=12 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212175720/http://conventions.coe.int/treaty/Commun/ListeDeclarations.asp?CL=ENG&NT=148&VL=1 |url-status=dead }}</ref> These include defined obligations to promote those languages.<ref>{{Cite web |title=Welsh language on GOV.UK – Content design: planning, writing and managing content – Guidance |url=https://www.gov.uk/guidance/content-design/welsh-language-on-gov-uk |access-date=3 August 2018 |website=gov.uk |archive-date=4 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180804014121/https://www.gov.uk/guidance/content-design/welsh-language-on-gov-uk |url-status=live }}; {{Cite news |title=Welsh language scheme |work=GOV.UK |url=https://www.gov.uk/government/organisations/department-for-transport/about/welsh-language-scheme |access-date=3 August 2018 |archive-date=4 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180804014119/https://www.gov.uk/government/organisations/department-for-transport/about/welsh-language-scheme |url-status=live }}; {{Cite news |title=Welsh language scheme |work=GOV.UK |url=https://www.gov.uk/government/organisations/home-office/about/welsh-language-scheme |access-date=3 August 2018 |archive-date=2 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180802010917/https://www.gov.uk/government/organisations/home-office/about/welsh-language-scheme |url-status=live }}</ref> See also [[Languages of the United Kingdom]]. Welsh has limited ''[[officially]]'' official status in Wales, as well as in the provision of national government services provided for Wales.}} | languages2 = {{Hlist <!--Anglo--> |[[اسڪاچ ٻولي|اسڪاٽس]] |السٽر اسڪاٽس ٻولي <!--Brittonic--> |ويلش ٻولي |ڪارنيش ٻولي <!--Goidelic--> |اسڪاٽش گيلڪ ٻولي <!--Keep "Scottish Gaelic"; people will find "Gaelic" confusing, as the Irish language is also commonly called "Gaelic"--> |آئرستاني |برطانوي نشاني ٻولي }} | ethnic_groups = • 83.0٪ گورا * 8.6٪ ايشيائي * 3.7٪ ڪارا * 2.7٪ مخلوط * 2.0٪ ٻيا | ethnic_groups_year = [[2021 United Kingdom census|2021/22]] | ethnic_groups_ref = {{Efn|name=Census2021/22|Scotland held its census a year later after England, Wales and Northern Ireland due to the COVID-19 pandemic. As a result, the data shown is from two separate years.}}<ref name="2021 census - ethnicity - England and Wales">{{cite web |title=Ethnic group |url=https://www.ons.gov.uk/datasets/TS021/editions/2021/versions/3/filter-outputs/2c225a7b-0b5a-4a56-825e-2d6df1c6be93 |date=28 March 2023 |website=Office for National Statistics |access-date=28 May 2024}}</ref><ref name="2021 census - ethnicity - Northern Ireland">{{cite web |url=https://www.nisra.gov.uk/system/files/statistics/census-2021-ms-b01.xlsx |title=MS-B01 Ethnic group |author=<!--Not stated--> |date=30 November 2023 |website=[[Northern Ireland Statistics and Research Agency]] |access-date=28 May 2024 }}</ref><ref name="2021 census - ethnicity and religion - Scotland">{{Cite web |title=Ethnic group, national identity, language and religion |url=https://www.scotlandscensus.gov.uk/search-the-census#/location/topics/list?topic=Ethnic%20group,%20national%20identity,%20language%20and%20religion&categoryId=1 |access-date=28 May 2024 |website=Scotland's Census }}</ref> | religion = • 46.5٪ عيسائيت * 37.8٪ ڪوبه مذهب ناهي * 6.0% اسلام * 1.6٪ هندومت *0.8٪ سک مذھب * 0.4٪ ٻڌمت * 0.4٪ يهوديت * 0.6٪ ٻيا * 5.9٪ بيان نه ڪيو ويو آهي | religion_year = 2021/22 | religion_ref = {{Efn|name=Census2021/22}}<ref name="2021 census - religion - England and Wales">{{cite web |title=Religion (detailed) |url=https://www.ons.gov.uk/datasets/TS031/editions/2021/versions/4/filter-outputs/0ec10f6a-4f46-4655-b634-57e540601744 |date=5 April 2023 |website=Office for National Statistics |access-date=28 May 2024}}</ref><ref name="2021 census - religion - Northern Ireland">{{cite web |url=https://www.nisra.gov.uk/system/files/statistics/census-2021-ms-b21.xlsx |title=MS-B21 Religion - full detail |author=<!--Not stated--> |date=31 May 2023 |website=Northern Ireland Statistics and Research Agency |access-date=28 May 2024 }}</ref><ref name="2021 census - ethnicity and religion - Scotland" /> | demonym = • انگريز * برٽ (ڳالهائيندڙ) (برطانوي) * برطانوي (هندستاني برطانوي) * پوم (آسٽريلين سلینگ) | government_type = پارلياماني آئيني بادشاهت{{Efn|Although the United Kingdom has traditionally been seen as a [[unitary state]], an alternative description of the UK as a "union state", put forward by, among others, [[Vernon Bogdanor]],<ref>{{Cite book |last=Bradbury |first=Jonathan |url=https://books.google.com/books?id=c3QWEAAAQBAJ&q=%2522union+state%2522+UK+unitary&pg=PA19 |title=Constitutional Policy and Territorial Politics in the UK: Volume 1: Union and Devolution 1997–2012 |date=2021 |publisher=Policy Press |isbn=978-1-5292-0588-6 |pages=19–20}}</ref> has become increasingly influential since the adoption of devolution in the 1990s.<ref>{{Cite book |last=Leith |first=Murray Stewart |url=https://books.google.com/books?id=PeBvAAAAQBAJ&q=Uk+%2522unitary+state%2522&pg=PA39 |title=Political Discourse and National Identity in Scotland |date=2012 |publisher=Edinburgh University Press |isbn=978-0-7486-8862-3 |page=39}}</ref> A union state is considered to differ from a unitary state in that while it maintains a central authority it also recognises the authority of historic rights and infrastructures of its component parts.<ref>{{Cite book |last1=Gagnon |first1=Alain-G. |url=https://books.google.com/books?id=g0ahE2fTxS0C&q=%2522union+state%2522+UK+unitary&pg=PA47 |title=Multinational Democracies |last2=Tully |first2=James |date=2001 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-80473-8 |page=47}}; {{Cite book |last=Bogdanor |first=Vernon |title=Constitutional Reform in the United Kingdom: Practice and Principles |date=1998 |publisher=Hart Publishing |isbn=978-1-901362-84-8 |editor-last=Beatson |editor-first=Jack |location=Oxford |page=18 |chapter=Devolution: the Constitutional Aspects |chapter-url=https://books.google.com/books?id=YEEgDsCYmbQC&q=%2522union+state%2522+UK+unitary&pg=PA18}}</ref>}} | leader_title1 = بادشاھ | leader_name1 = شاھ [[چارلس ٽیون]] | leader_title2 = وزير اعظم | leader_name2 = [[ڪئير اسٽارمر]] <!--Do NOT change the name to Sir Keir Starmer without discussion in the talk page. --> | legislature = پارليامينٽ | upper_house = [[هائوس آف لارڊز]] | lower_house = [[هائوس آف ڪامنز]] | sovereignty_type = [[Formation of the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland|Formation]] | established_event1 = ويلز ايڪٽس ۾ قانون | established_date1 = 1535ع ۽ 1542ع | established_event2 = تاج جو اتحاد | established_date2 = 24 مارچ 1603ع | established_event3 = يونين جو معاهدو | established_date3 = 22 جولاءِ 1706ع | established_event4 = ايڪٽس آف يونين آف انگلينڊ ۽ اسڪاٽلينڊ | established_date4 = 1 مئي 1707ع | established_event5 = برطانيه ۽ آئرلينڊ جي يونين جو عمل | established_date5 = 1 جنوري 1801ع | established_event6 = آئرش آزاد رياست آئيني ايڪٽ | established_date6 = 6 ڊسمبر 1922ع | area_label = Total{{efn|name=ONSArea|[[Office for National Statistics|ONS]] Standard Area Measurement, 'area to mean high water'. Excludes the [[Crown Dependencies]] and [[British Overseas Territories]].}} | area_km2 = 244376 | area_footnote = <ref name="ONS Standard Area Measurement">{{cite web |url=https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/ons::standard-area-measurements-for-administrative-areas-december-2023-in-the-uk/about |title=Standard Area Measurements for Administrative Areas (December 2023) in the UK |author=<!--Not stated--> |date=31 May 2024 |website=[[ONS Open Geography Portal|Open Geography Portal]] |publisher=Office for National Statistics |access-date=7 June 2024 }}</ref> | area_rank = ڪل: * 2,44,376 چورس ڪلوميٽر * 94,354 چورس ميل (78هون) • زمين: *2,42,741 چورس ڪلوميٽر * 93,723 چورس ميل | area_sq_mi = auto | area_label2 = Land{{efn|name=ONSLandArea|[[Office for National Statistics|ONS]] Standard Area Measurement, 'area to mean high water excluding inland water'. Excludes the [[Crown Dependencies]] and [[British Overseas Territories]].}} | area_data2 = {{convert|242741|km2|sqmi|abbr=on}}<ref name="ONS Standard Area Measurement"/> | percent_water = | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 67,596,281<ref name="ONS mid-year pop est">{{cite web |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/datasets/populationestimatesforukenglandandwalesscotlandandnorthernireland |title=Estimates of the population for the UK, England, Wales, Scotland, and Northern Ireland |date=26 March 2024 |website=Office for National Statistics |publisher= |access-date=9 April 2024}}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 6,75,96,281 22 هون 6,69,40,559 | population_census = 66,940,559{{Efn|name=Census2021/22}}<ref name="2021 census - population - England and Wales">{{cite web |title=Population and household estimates, England and Wales: Census 2021, unrounded data |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/populationandhouseholdestimatesenglandandwales/census2021unroundeddata |date=2 November 2022 |website=Office for National Statistics |access-date=28 May 2024}}</ref><ref name="2021 census - population - Northern Ireland">{{cite web |url=https://www.nisra.gov.uk/statistics/census/2021-census |title=2021 Census |author=<!--Not stated--> |website=[[Northern Ireland Statistics and Research Agency]] |access-date=28 May 2024}}</ref><ref name="2021 census - population - Scotland">{{Cite web |title=Quality Assurance report – Unrounded population estimates and ethnic group, national identity, language and religion topic data |website=Scotland's Census |date=21 May 2024 |url=https://www.scotlandscensus.gov.uk/2022-results/scotland-s-census-2022-quality-assurance-reports/quality-assurance-report-unrounded-population-estimates-and-ethnic-group-national-identity-language-and-religion-topic-data/ |access-date=28 May 2024}}</ref> | population_census_year = 2021/22 | population_census_rank = | population_density_km2 = 279 | population_density_sq_mi = auto | population_density_rank = 279 فی چورس ڪلوميٽر 722.6 فی اسڪوائر ميل 51هون | pop_den_footnote = <ref name="ONS mid-year pop est" /> | GDP_PPP = 4.029 ٽريلين آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.UK">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=112,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database |website=[[International Monetary Fund]] |date=16 April 2024 |access-date=16 April 2024}}</ref> | GDP_PPP_year = 2024 | GDP_PPP_rank = 9ھون | GDP_PPP_per_capita = 58,880 آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.UK" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 27ھون | GDP_nominal = 3.495 ٽريلين آمريڪي ڊالر <ref name="IMFWEO.UK" /> | GDP_nominal_year = 2024 | GDP_nominal_rank = 6ھون | GDP_nominal_per_capita = 51,075 آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.UK" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 21ھون | Gini = 35.4 | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{Cite web |title=Income inequality |url=https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm |access-date=12 February 2024 |website=OECD Data |publisher=[[OECD]] |archive-date=1 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701171540/https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm |url-status=live }}</ref> | HDI = 0.940<!--number only--> | HDI_year = 2022<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year.--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf|title=Human Development Report 2023/24|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=13 March 2024|access-date=13 March 2024|archive-date=13 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240313164319/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf|url-status=live}}</ref> | HDI_rank = 15th | currency = [[Pound&nbsp;sterling]]{{Efn|Some of the devolved countries, Crown Dependencies and British Overseas Territories issue their own sterling banknotes or currencies, or use another nation's currency. See [[List of British currencies]].}} | currency_code = GBP | utc_offset = +0 | time_zone = [[Greenwich Mean Time|GMT]] | utc_offset_DST = +1 | time_zone_DST = [[British Summer Time|BST]]{{Efn|Also observed by the [[Crown Dependencies]]. For further information, see [[Time in the United Kingdom]].}} | DST_note = | date_format = {{Abbr|dd|day}}/{{Abbr|mm|month}}/{{Abbr|yyyy|year}} ([[Anno Domini|AD]]){{efn|The UK Government uses the [[ISO 8601]] format, {{Abbr|yyyy|year}}-{{Abbr|mm|month}}-{{Abbr|dd|day}} for machine-readable dates and times.<ref>{{cite web |title=Formatting dates and times in data |url=https://www.gov.uk/government/publications/open-standards-for-government/date-times-and-time-stamps-standard |date=9 August 2022 |website=[[gov.uk]] |publisher=[[Government of the United Kingdom|HM Government]] |access-date=1 June 2024}}</ref> See [[Date and time notation in the United Kingdom]].}} | drives_on = left{{Efn|Except two overseas territories: [[Gibraltar]] and the [[British Indian Ocean Territory]]}} | calling_code = [[Telephone numbers in the United Kingdom|+44]]{{Efn|[[Telephone numbers in the United Kingdom#Telephone numbers in Overseas Territories|Excludes most overseas territories]]}} | cctld = [[.uk]]{{Efn|The [[.gb]] domain is also reserved for the UK, but has been little used.}} }} '''گڏيل بادشاھت''' (<small>United Kingdom</small>) يا "عظيم برطانيا ۽ اتر آئرلينڊ جي گڏيل بادشاھت" (<small>يونائيٽيڊ ڪنگڊم آف گريٽ</small> <small>برٽين اہنڊ ناردرن آئرلينڊ</small>)، جن کي عام طور تي [[برطانيا]] (<small>Britain</small>) جي طور تي ڄاتو ويندو آھي، اتر۔اولھه [[يورپ]] جو ھڪ ملڪ آھي.<ref>{{Cite web|url=https://www.gov.uk/government/publications/toponymic-guidelines/toponymic-guidelines-for-map-and-other-editors-united-kingdom-of-great-britain-and-northern-ireland--2|title=Toponymic guidelines for map and other editors, United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland|date=9 November 2023|website=GOV.UK|at=10.2 Definitions|archive-url=https://web.archive.org/web/20180617165832/https://www.gov.uk/government/publications/toponymic-guidelines|archive-date=17 June 2018|access-date=12 February 2024|quote=usually shortened to United Kingdom ... The abbreviation is UK or U.K.|url-status=live}}</ref> گڏيل بادشاهت ۾ برطانيه جو ٻيٽ، [[اتر آئرلينڊ|آئرلينڊ جي ٻيٽ جو اتر۔اوڀر حصو]] ۽ برطانوي ٻيٽن جي اندر ننڍا ننڍا ٻيٽ شامل آھن. <ref name="ONS Geography Guide2">{{cite web|url=https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/a-beginners-guide-to-uk-geography-2023/about|title=A Beginners Guide to UK Geography (2023)|author=<!--Not stated-->|date=24 August 2023|website=Open Geography Portal|publisher=Office for National Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209115545/https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/a-beginners-guide-to-uk-geography-2023/about|archive-date=9 December 2023|access-date=9 December 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/Great-Britain?q=Great+Britain|title=Definition of Great Britain in English|publisher=Oxford University Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20131004223902/http://oxforddictionaries.com/definition/english/Great-Britain?q=Great+Britain|archive-date=4 October 2013|access-date=29 October 2014|quote=Great Britain is the name for the island that comprises England, Scotland and Wales, although the term is also used loosely to refer to the United Kingdom.}}</ref> [[اتر آئرلينڊ]] [[آئرلينڊ|آئرلينڊ جي جمهوريه]] سان هڪ زميني حد حصيداري ڪري ٿو؛ ٻي صورت ۾، برطانيه [[ايٽلانٽڪ سمنڊ|ائٽلانٽڪ سمنڊ]]، [[اتر سمنڊ]]، انگلش چينل، سيلٽڪ سمنڊ، ۽ آئرش سمنڊ سان گھريل آهي. برطانيه جي ڪل ايراضي <small>94,354</small> چورس ميل (<small>2,44,376</small> چورس ڪلوميٽر) آهي، ۽ ابادي سال 2022ع ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڪروڙ 76 لک (<small>67.6</small> ملين) ماڻهن جي هئي. برطانيه جي گاديءَ جو ھنڌ ۽ وڏو شهر (انهي سان گڏ [[انگلينڊ]] جي گاديءَ جو هنڌ) [[لنڊن]] آهي، جنهن جو وسيع ميٽروپوليٽن علائقو اولهه يورپ ۾ سڀ کان وڏو آهي، جن جي آبادي هڪ ڪروڙ 49 لک (14.9 ملين) آهي.<ref>{{Cite web|url=http://citypopulation.de/en/world/agglomerations|title=Major Agglomerations|access-date=16 October 2023}}</ref> [[ايڊنبرا|ايڊنبرگ]]، [[ڪارڊف]] ۽ [[بيلفاسٽ]] جا شهر بالترتيب [[اسڪاٽلينڊ|اسڪاٽ لينڊ]]، [[ويلز]] ۽ [[اتر آئرلينڊ]] جا قومي راڄڌاني آهن. ٻين وڏن شهرن ۾ [[برمنگھم]]، [[مانچسٽر]]، گلاسگو، برسٽول، ليورپول، شيفيلڊ، نيو ڪاسل ۽ ليڊز شامل آھن. سال <small>1707</small>ع ۾، برطانيه جي سلطنت (جنهن ۾ ويلز شامل هئا) ۽ اسڪاٽلينڊ جي بادشاهت يونين جي معاهدي تحت متحد ٿي برطانيه جي سلطنت ٺاهي. يونين ۾ سال <small>1800</small>ع ۾ آئرلينڊ جي بادشاهت کي شامل ڪيو ويو ته جيئن سال <small>1801</small>ع ۾ برطانيه ۽ آئرلينڊ جي سلطنت ٺاهي وئي. آئرلينڊ جو گهڻو حصو سال <small>1922</small>ع ۾ برطانيه کان آئرش آزاد رياست جي طور تي الڳ ٿي ويو ۽ رائل ۽ پارلياماني ٽائيٽل ايڪٽ <small>1927</small>ع موجوده نالو، برطانيه ۽ اتر آئرلينڊ جي گڏيل بادشاھت، پيدا ڪيو. برطانيه پهريون صنعتي ملڪ بڻجي ويو ۽ 19هين ۽ 20ھین صدي جي اوائلي اڪثريت لاءِ، خاص طور تي <small>1815</small>ع ۽ <small>1914</small>ع جي وچ ۾ "پيڪس بريٽانيڪا" جي دور ۾، دنيا جي سڀ کان وڏي طاقت هئي.<ref>{{Cite book|title=The First Industrial Nation: the Economic History of Britain, 1700–1914|url=https://archive.org/details/firstindustrialn00unse|last=Mathias|first=P.|publisher=Routledge|year=2001|isbn=978-0-415-26672-7|location=London}}; {{Cite book|url=https://archive.org/details/empire00nial|title=Empire: The rise and demise of the British world order and the lessons for global power|last=Ferguson|first=Niall|publisher=Basic Books|year=2004|isbn=978-0-465-02328-8|location=New York|url-access=registration}}</ref> <ref>{{Cite encyclopedia|title=20th-century international relations|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|date=4 May 2023|last=McDougall|first=Walter A.|author-link=Walter A. McDougall|url=https://www.britannica.com/topic/20th-century-international-relations-2085155|access-date=6 May 2023|archive-date=12 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190712124130/https://www.britannica.com/topic/20th-century-international-relations-2085155|url-status=live}}</ref> 1920ع جي ڏهاڪي ۾ پنهنجي عروج تي، برطانوي سلطنت، دنيا جي زمين ۽ آبادي جو لڳ ڀڳ هڪ چوٿون حصي تي پکڙيل ۽ تاريخ ۾ سڀ کان وڏي سلطنت هئي. جڏهن ته، [[پھرين مھاڀاري جنگ|پهرين]] ۽ [[ٻين مھاڀاري جنگ|ٻي مهاڀاري جنگ]] ۾ ان جي شموليت برطانيه جي اقتصادي طاقت کي نقصان پهچايو ۽ غير آبادڪاري جي عالمي لهر اڪثر برطانوي نوآبادين جي آزادي جو سبب بڻيو.<ref>{{cite book |first=Judith |last=Brown |author-link=Judith M. Brown |title=The Twentieth Century, The Oxford History of the British Empire Volume IV |publisher=Oxford University Press |year=1998 |isbn=978-0-19-924679-3 |url=https://books.google.com/books?id=CpSvK3An3hwC |ref=refOHBEv4 |access-date=22 July 2009 |archive-date=3 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140103114315/http://books.google.com/books?id=CpSvK3An3hwC |url-status=live }} p. 319</ref><ref>{{cite book |first=Wm. Roger |last=Louis |title=Ends of British Imperialism: The Scramble for Empire, Suez and Decolonization |publisher=I.B. Tauris |year=2006 |isbn=978-1-84511-347-6 |url=https://books.google.com/books?id=NQnpQNKeKKAC |ref=refLouis2006 |access-date=22 July 2009 |archive-date=22 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170222045215/https://books.google.com/books?id=NQnpQNKeKKAC |url-status=live }} p. 337</ref><ref>{{cite book |first=David |last=Abernethy |title=The Dynamics of Global Dominance, European Overseas Empires 1415–1980 |publisher=Yale University Press |year=2000 |isbn=978-0-300-09314-8 |url=https://books.google.com/books?id=ennqNS1EOuMC |ref=refAbernethy2000 |access-date=22 July 2009 |archive-date=14 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111214082531/http://books.google.com/books?id=ennqNS1EOuMC |url-status=live }} p. 146</ref> برطانوي اثر ان جي ڪيترن ئي اڳوڻي نوآبادين جي قانوني ۽ سياسي نظام ۾ ڏسي سگھو ٿا ۽ برطانوي ثقافت عالمي سطح تي اثر انداز ٿي رهي آهي، خاص طور تي [[ٻولي]]، [[ادب]]، [[موسيقي]] ۽ [[راند|راندين]] ۾. [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] دنيا جي سڀ کان وڏي ڳالهائيندڙ ٻولي آهي ۽ ٽيون سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي. <ref>{{Cite web|url=https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/|title=What are the top 200 most spoken languages?|date=2023|website=Ethnologue|archive-url=https://web.archive.org/web/20230618053740/https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/|archive-date=18 June 2023|access-date=25 August 2023|url-status=live}}</ref> گڏيل بادشاهت هڪ [[آئيني بادشاهت]] ۽ [[پارلياماني جمھوريت|پارلياماني جمهوريت]] آهي. <ref>[http://www.royal.gov.uk/MonarchUK/HowtheMonarchyworks/Whatisconstitutionalmonarchy.aspx The British Monarchy, "What is constitutional monarchy?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190604151257/http://www.royal.gov.uk/MonarchUK/HowtheMonarchyworks/Whatisconstitutionalmonarchy.aspx|date=4 June 2019}}. Retrieved 17 July 2013; [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom/ "United Kingdom"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109221834/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom/|date=9 January 2021}} CIA ''The World Factbook''. Retrieved 17 July 2013</ref> بادشاھت وٽ ٽي الڳ اختيار آهن؛ انگلينڊ ۽ ويلز، اسڪاٽلينڊ ۽ اتر آئرلينڊ.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=XW_EtwEACAAJ|title=The Scottish Legal System|last1=Dewart|first1=Megan|date=2019|publisher=[[Bloomsbury Academic]]|isbn=978-1-5265-0633-7|location=UK|page=57|quote=The laws and legal institutions of Scotland and of England and Wales were not merged by the Union of 1707. Thus, they remain separate 'law areas', with separate court systems (as does Northern Ireland), and it is necessary to distinguish Scots law and English law (and Northern Irish law).|access-date=4 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230704040048/https://books.google.com/books?id=XW_EtwEACAAJ|archive-date=4 July 2023|url-status=live}}; {{Cite web|url=https://www.judiciary.uk/about-the-judiciary/our-justice-system/jud-acc-ind/justice-sys-and-constitution/#:~:text=The%20United%20Kingdom%20has%20three,of%20Union%201707%20and%201800.|title=The justice system and the constitution|publisher=Courts and Tribunals Judiciary|archive-url=https://web.archive.org/web/20230521180341/https://www.judiciary.uk/about-the-judiciary/our-justice-system/jud-acc-ind/justice-sys-and-constitution/|archive-date=21 May 2023|access-date=13 June 2023|quote=The United Kingdom has three separate legal systems; one each for England and Wales, Scotland and Northern Ireland. This reflects its historical origins and the fact that both Scotland and Ireland, and later Northern Ireland, retained their own legal systems and traditions under the Acts of Union 1707 and 1800.}}</ref> 1999ع کان وٺي، اسڪاٽ لينڊ، ويلز ۽ اتر آئرلينڊ جون پنهنجون حڪومتون ۽ پارليامينٽون آهن جيڪي مختلف معاملن تي ڪنٽرول ڪن ٿيون.<ref>{{Cite web|url=https://www.gov.uk/devolution-of-powers-to-scotland-wales-and-northern-ireland#devolved-administrations|title=Devolution of powers to Scotland, Wales and Northern Ireland|publisher=United Kingdom Government|archive-url=https://web.archive.org/web/20130718065448/https://www.gov.uk/devolution-of-powers-to-scotland-wales-and-northern-ireland#devolved-administrations|archive-date=18 July 2013|access-date=17 April 2013|quote=In a similar way to how the government is formed from members from the two Houses of Parliament, members of the devolved legislatures nominate ministers from among themselves to comprise executives, known as the devolved administrations...|url-status=live}}; {{Cite web|url=http://www.transport-research.info/web/countryprofiles/uk.cfm|title=Country Overviews: United Kingdom|publisher=Transport Research Knowledge Centre|archive-url=https://web.archive.org/web/20100404062853/http://www.transport-research.info/web/countryprofiles/uk.cfm|archive-date=4 April 2010|access-date=28 March 2010}}</ref> گڏيل بادشاهت هڪ ترقي يافته ملڪ آهي ۽ عام مجموعي گھربل پيداوار (<small>GDP</small>) جي لحاظ کان، دنيا جي ڇهين وڏي [[معيشت]] آهي. اها هڪ تسليم ٿيل ايٽمي رياست آهي ۽ فوجي خرچن ۾ عالمي سطح تي چوٿين نمبر تي آهي.<ref>{{Cite journal|date=January 2021|title=IISS Military Balance 2021|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/04597222.2021.1868791?journalCode=tmib20|journal=The Military Balance|volume=121|issue=1|pages=23–29|doi=10.1080/04597222.2021.1868791|archive-url=https://web.archive.org/web/20211001220232/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/04597222.2021.1868791?journalCode=tmib20|archive-date=1 October 2021|access-date=1 October 2021|s2cid=232050862|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite report|type=fact sheet|last1=da Silva|first1=Diego Lopes|last2=Tian|first2=Nan|last3=Béraud-Sudreau|first3=Lucie|last4=Marksteiner|first4=Alexandra|last5=Liang|first5=Xiao|date=April 2022|title=Trends in World Military Expenditure, 2021|url=https://www.sipri.org/publications/2022/sipri-fact-sheets/trends-world-military-expenditure-2021|publisher=[[SIPRI]]|doi=10.55163/DZJD8826|s2cid=248305949|doi-access=free|access-date=3 April 2023|archive-date=25 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220425064753/https://www.sipri.org/publications/2022/sipri-fact-sheets/trends-world-military-expenditure-2021|url-status=live}}</ref> گڏيل بادشاهت سال <small>1946</small>ع ۾ پنهنجي پهرين اجلاس کان وٺي [[گڏيل قومن جي سيڪيورٽي ڪائونسل جي قرارداد 1999|گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] جو مستقل ميمبر رهيو آهي. اهو [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] (<small>UNO</small>)، ڪائونسل آف يورپ، جي-7، او اي سي ڊي (<small>OECD</small>)، [[اتر بحرالڪاهل معاهدي واري تنظيم|نيٽو]]، فائيو آئيز، <small>AUKUS</small> ۽ <small>CPTPP</small> جو ميمبر آهي. ==نالو ۽ اصطلاحون== [[فائل:Flag of United Kingdom.svg|thumb|گڏيل بادشاھت جو جھنڊو]] ايڪٽس آف يونين 1707ع اعلان ڪيو ته برطانيه جي بادشاهت ۽ اسڪاٽ لينڊ جي بادشاهي "گریٽ برطانيه جي نالي سان هڪ بادشاهي ۾ متحد" آھن. اصطلاح "يونائيٽيڊ ڪنگڊم" ڪڏهن ڪڏهن استعمال ڪيو ويو آهي وضاحت جي طور تي اڳوڻي برطانيه جي بادشاهي لاء، جيتوڻيڪ ان جو سرڪاري نالو سال 1707ع کان 1800ع تائين صرف "عظيم برطانيه" هو. يونين 1800ع جا قانون 1801ع ۾ برطانيه ۽ آئرلينڊ جي بادشاهن کي متحد ڪري ۽ برطانيه ۽ آئرلينڊ جي یونین ٺاهي. آئرلينڊ جي ورهاڱي ۽ سال 1922ع ۾ آئرش فري اسٽيٽ جي آزاديءَ کان پوءِ، جنهن اتر آئرلينڊ کي برطانيه جي اندر آئرلينڊ جي ٻيٽ جو واحد حصو بڻائي ڇڏيو، ان جو نالو 1927ع ۾ تبديل ڪيو ويو ”يونائيٽيڊ ڪنگڊم آف گریٽ برطانيه ۽ اترين آئرلينڊ". جيتوڻيڪ برطانيه هڪ خودمختيار ملڪ آهي، انگلينڊ، اسڪاٽلينڊ، ويلز ۽ اتر آئرلينڊ پڻ وڏي پيماني تي ملڪن طور حوالو ڏنو ويو آهي. برطانيه جي وزير اعظم جي ويب سائيٽ برطانيه کي بيان ڪرڻ لاءِ ”هڪ ملڪ اندر ملڪ“ لفظ استعمال ڪيو آهي. ڪجهه شمارياتي خلاصو، جيئن ته اهي ٻارهن NUTS 1 علائقن لاءِ اسڪاٽلينڊ، ويلز ۽ اتر آئرلينڊ کي "علائقن" طور حوالو ڏين ٿا. اتر آئرلينڊ پڻ "صوبو" طور حوالو ڏنو ويو آهي. اتر آئرلينڊ جي حوالي سان، وضاحتي نالو استعمال ڪيو ويو آهي "متضاد ٿي سگهي ٿو، چونڊ اڪثر ڪري ڪنهن جي سياسي ترجيحن کي ظاهر ڪري ٿو". اصطلاح "عظيم برطانيه" روايتي طور تي برطانيه جي ٻيٽ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، يا سياسي طور تي انگلينڊ، اسڪاٽلينڊ ۽ ويلز کي ميلاپ ۾. اهو ڪڏهن ڪڏهن استعمال ڪيو ويندو آهي لوز مترادف طور تي برطانيه لاءِ مجموعي طور تي. انگلينڊ لفظ ڪڏهن ڪڏهن غلط استعمال ڪيو ويندو آهي مجموعي طور تي برطانيه جي حوالي سان، هڪ غلطي بنيادي طور تي برطانيه کان ٻاهر ماڻهن طرفان ڪئي وئي آهي. اصطلاح "برطانيه" وڏي برطانيه، ۽ برطانيه جي مترادف طور استعمال ڪيو ويندو آهي. استعمال ملايو ويو آهي: برطانيه جي حڪومت پنهنجي ويب سائيٽ تي "برطانيه" يا "برطانوي" جي بدران اصطلاح "برطانيه" استعمال ڪرڻ کي ترجيح ڏئي ٿي (سواءِ جڏهن سفارتخانن جي حوالي سان)، جڏهن ته تسليم ڪيو ويو ته ٻنهي اصطلاحن جو حوالو آهي برطانيه ۽ اهو ٻئي هنڌ "برطانوي" حڪومت" استعمال ڪيو ويندو آهي گهٽ ۾ گهٽ اڪثر "برطانيه حڪومت" جي طور تي. جاگرافيائي نالن تي برطانيه جي مستقل ڪميٽي ”برطانيه“، ”برطانيه“ ۽ ”برطانيه“ کي تسليم ڪري ٿي. جيئن مختصر ۽ مختصر ڪيل جيو پوليٽيڪل اصطلاحن لاءِ برطانيه جي برطانيه ۽ اتر آئرلينڊ لاءِ ان جي بنيادي هدايتن ۾؛ اهو "برطانيه" جي فهرست نه ٿو ڏئي پر نوٽ ڪري ٿو ته "اهو صرف هڪ مخصوص نامزد اصطلاح آهي 'عظيم برطانيه' جيڪو هميشه اتر آئرلينڊ کي خارج ڪري ٿو". بي بي سي تاريخي طور تي ”برطانيه“ کي شارٽ هينڊ طور استعمال ڪرڻ کي ترجيح ڏني صرف برطانيه لاءِ، حالانڪ موجوده طرز جي گائيڊ ان کان سواءِ ڪو موقف نٿو رکي ته ”گرٽ برطانيه“ اتر آئرلينڊ کي شامل نه ڪري. ==تاريخ== {{Main|عظيم برطانيه ۽ اتر آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت جو قيام|برطانوي ٻيٽن جي تاريخ}} === يونين جي معاهدي کان اڳ === {{Main|انگلينڊ جي تاريخ|ويلز جي تاريخ|اسڪاٽلينڊ جي تاريخ|آئرلينڊ جي تاريخ}} [[File:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 18.JPG|thumb|<small>ولٽ شائر ۾ اسٽون هينج پٿرن جو هڪ انگو آهي، هر هڪ اٽڪل 4 ميٽر (13 فوٽ) اوچو، 2 ميٽر (7 فوٽ) ويڪر ۽ 25 ٽن، 2400 کان 2200 ق.م. جي دوران ٺهرايو ویو.</small>]] ڪرو مئگنن (Cro-Magnons) طرفان آبادي جيڪا برطانيه ٿيڻ واري هئي، تقريبن 30,000 سال اڳ شروع ٿيندڙ موج ۾ واقع ٿي.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/south_west/7069001.stm "Ancient skeleton was 'even older'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210213081240/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/south_west/7069001.stm|date=13 February 2021}}". [[BBC News]]. 30 October 2007. Retrieved 27 April 2011.</ref> هي ٻيٽ 11,500 سال اڳ برف جي آخري پساهن کان وٺي مسلسل آباد آهي. علائقي جي قبل از تاريخ واري دور جي پڄاڻيءَ تائين، آباديءَ جو خيال گهڻو ڪري هڪ ڪلچر سان واسطو رکي ٿو جنهن کي انسیولر سيلٽڪ سڏيو وڃي ٿو، جنهن ۾ برٽونڪ برطانيه ۽ گيلڪ آئرلينڊ شامل آهن.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/celticculturehis00koch_128|title=Celtic culture: A historical encyclopedia|last=Koch, John T.|publisher=ABC-CLIO|year=2006|isbn=978-1-85109-440-0|location=Santa Barbara, CA|page=[https://archive.org/details/celticculturehis00koch_128/page/n1016 973]|url-access=limited}}</ref> [[File:Baños Romanos, Bath, Inglaterra, 2014-08-12, DD 39-41 HDR.JPG|alt=Photograph of the Baths showing a rectangular area of greenish water surrounded by yellow stone buildings with pillars. In the background is the tower of the abbey.|thumb|The بيٿ، سومرسيٽ ۾ رومن حمام، رومن برطانيه کان چڱيءَ طرح محفوظ ٿيل گرم حمام آھن.]] رومن فتح، 43ع ۾ شروع ٿي، ۽ ڏکڻ برطانيه جي 400 سالن جي حڪمراني، جرمن اينگلو۔سيڪسن جي آبادڪارن جي حملي کان پوء، برٽونڪ علائقي کي خاص طور تي ويلز، ڪارن وال ۽ آخري مرحلن تائين گھٽائي ڇڏيو. اينگلو-سيڪسن جي آبادي، هين اوگليڊ (اتر انگلينڊ ۽ ڏکڻ اسڪاٽلينڊ جا حصا). <ref>{{Cite book|title=[[Encyclopaedia of Wales|The Welsh Academy Encyclopaedia of Wales]]|publisher=University of Wales Press|year=2008|isbn=978-0-7083-1953-6|editor-last=Davies|editor-first=John|editor-link=John Davies (historian)|location=Cardiff|page=[https://archive.org/details/welshacademyency0000unse/page/915 915]|editor-last2=Jenkins|editor-first2=Nigel|editor-link2=Nigel Jenkins|editor-last3=Baines|editor-first3=Menna|editor-last4=Lynch|editor-first4=Peredur I.|editor-link4=Peredur Lynch}}</ref> 10ھین صدي عيسويءَ ۾ اينگلو-سيڪسن پاران آباد ڪيل اڪثر علائقا انگلينڊ جي سلطنت طور متحد ٿي ويا.<ref>{{Cite magazine|title=Short Athelstan biography|url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/athelstan.shtml|magazine=BBC History|access-date=9 April 2013|archive-date=13 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070213191353/http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/athelstan.shtml|url-status=live}}</ref> ان دوران، اتر۔اولهه برطانيه ۾ گيلڪ ڳالهائيندڙ (جنهن جو تعلق آئرلينڊ جي اتر۔اوڀر سان آهي ۽ روايتي طور تي 5ھین صدي عيسويءَ ۾ اتان لڏي ويا هئا) 9هين صديءَ ۾ اسڪاٽ لينڊ جي بادشاهت ٺاهڻ لاءِ پِڪٽن سان متحد ٿي ويا.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/historyofscotlan00mack_0/page/18|title=A History of Scotland|last=Mackie, J.D.|publisher=Penguin|year=1991|isbn=978-0-14-013649-4|location=London|pages=[https://archive.org/details/historyofscotlan00mack_0/page/18 18–19]|author-link=J.D. Mackie}}; {{Cite book|title=Saints and Sea-kings: The First Kingdom of the Scots|url=https://archive.org/details/saintsseakingsfi0000camp|last=Campbell, Ewan|publisher=Canongate|year=1999|isbn=978-0-86241-874-8|location=Edinburgh|pages=[https://archive.org/details/saintsseakingsfi0000camp/page/8 8]–15}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/cambridgehistori0000unse_a9n8/page/30|title=The Cambridge Historical Encyclopedia of Great Britain and Ireland|last=Haigh|first=Christopher|publisher=Cambridge University Press|year=1990|isbn=978-0-521-39552-6|page=[https://archive.org/details/cambridgehistori0000unse_a9n8/page/30 30]}}</ref>0 [[File:Bayeux Tapestry WillelmDux.jpg|thumb|بيوڪس ٽيپسٽري ۾ هيسٽنگس جي جنگ، 1066، ۽ ان جي نتيجي ۾ واقعن کي ظاهر ڪري ٿو.]] سال 1066ع ۾، نارمنن اتر فرانس کان انگلينڊ تي حملو ڪيو. انگلينڊ کي فتح ڪرڻ کان پوءِ، هنن ويلز جي وڏي حصي تي قبضو ڪيو، آئرلينڊ جو گهڻو حصو فتح ڪيو ۽ اسڪاٽ لينڊ ۾ آباد ٿيڻ جي دعوت ڏني وئي، هر ملڪ ۾ جاگيرداريزم کي اتر فرينچ ماڊل ۽ نارمن-فرانسيسي ڪلچر تي آندو. <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/feudalism0000gans_j4b5|title=Feudalism|last=Ganshof, F.L.|publisher=University of Toronto|year=1996|isbn=978-0-8020-7158-3|page=165|url-access=registration}}</ref> اينگلو-نارمن حڪمران طبقو تمام گهڻو متاثر ٿيو، پر آخرڪار، مقامي ثقافتن سان ملائي. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qJl5Jm-IndUC&pg=PA115|title=The Debate on the Norman Conquest|last=Chibnall, Marjorie|publisher=Manchester University Press|year=1999|isbn=978-0-7190-4913-2|pages=115–122|author-link=Marjorie Chibnall|access-date=20 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326164802/https://books.google.com/books?id=qJl5Jm-IndUC&pg=PA115|archive-date=26 March 2023|url-status=live}}</ref> بعد ۾ وچين دور جي انگريز بادشاهن ويلز جي فتح مڪمل ڪئي ۽ اسڪاٽلينڊ کي ملائڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي. آربروٿ جی 1320ع جي اعلان ۾ پنهنجي آزاديءَ تي زور ڏيندي، اسڪاٽ لينڊ ان کان پوءِ، جيتوڻيڪ انگلينڊ سان لڳ ڀڳ مسلسل تڪرار ۾، پنهنجي آزادي برقرار رکي. سال 1215ع ۾ ميگنا ڪارٽا پهريون دستاويز هو جنهن ۾ اهو بيان ڪيو ويو ته ڪابه حڪومت قانون کان مٿانهون نه آهي، شهرين کي انهن جي حفاظت ڪرڻ جا حق آهن ۽ اهي هڪ منصفانه آزمائش جا حقدار آهن. <ref>{{Cite web|url=https://www.parliament.uk/about/living-heritage/evolutionofparliament/originsofparliament/birthofparliament/overview/magnacarta/|title=Magna Carta|publisher=parliament.uk|access-date=27 May 2024}} {{Cite web|url=https://www.parliament.uk/about/living-heritage/evolutionofparliament/originsofparliament/birthofparliament/overview/magnacarta/magnacartaclauses/|title=The contents of Magna Carta|publisher=parliament.uk|access-date=27 May 2024}} {{Cite web|url=https://www.britannica.com/summary/Magna-Carta-Key-Facts|title=Magna Carta Key Facts|publisher=Britannica|access-date=27 May 2024}}</ref> انگريزي بادشاهن، فرانس ۾ ڪافي علائقا وراثت ۾ حاصل ڪرڻ ۽ فرانسيسي تاج تي دعويٰ ڪرڻ جي ذريعي، فرانس ۾ پڻ وڏي پئماني تي تڪرارن ۾ ملوث هئا، خاص طور تي سو سالن جي جنگ، جڏهن ته اسڪاٽس جا بادشاهه ان دور ۾ فرانس سان اتحاد ۾ هئا. <ref>Keen, Maurice. [https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/hundred_years_war_01.shtml "The Hundred Years' War"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131214092949/http://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/hundred_years_war_01.shtml|date=14 December 2013}}. BBC History.</ref> ابتدائي جديد برطانيه مذهبي اصلاح جي نتيجي ۾ ۽ هر ملڪ ۾ پروٽسٽنٽ رياست جي گرجا گھرن جي تعارف جي نتيجي ۾ تڪرار ڏٺو. <ref>[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/479892/Protestantism/41558/The-Reformation-in-England-and-Scotland The Reformation in England and Scotland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150515015218/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/479892/Protestantism/41558/The-Reformation-in-England-and-Scotland|date=15 May 2015}} and [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/293754/Ireland/22978/The-Reformation-period Ireland: The Reformation Period & Ireland under Elizabeth I] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150521133445/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/293754/Ireland/22978/The-Reformation-period|date=21 May 2015}}, Encyclopædia Britannica Online.</ref> انگريزي اصلاح 16ھین صدي ۾ سياسي، آئيني، سماجي ۽ ثقافتي تبديليءَ جي شروعات ڪئي ۽ چرچ آف انگلينڊ قائم ڪيو. ان کان علاوه، ان انگلينڊ جي قومي سڃاڻپ جي وضاحت ڪئي ۽ آهستي آهستي، پر وڏي پيماني تي، ماڻهن جي مذهبي عقيدن کي تبديل ڪيو.<ref>{{Cite web|url=https://www.nationalarchives.gov.uk/education/resources/the-english-reformation-c1527-1590/|title=English Reformation c1527-1590|website=The National Archives|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20221202002512/https://www.nationalarchives.gov.uk/education/resources/the-english-reformation-c1527-1590/|archive-date=2 December 2022|access-date=20 January 2023|url-status=live}}</ref> ويلز کي مڪمل طور تي انگلينڊ جي سلطنت ۾ شامل ڪيو ويو <ref>{{Cite magazine|date=5 November 2009|title=British History in Depth&nbsp;– Wales under the Tudors|url=https://www.bbc.co.uk/history/british/tudors/wales_tudors_01.shtml|magazine=BBC History|access-date=21 September 2010|archive-date=7 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120207145836/http://www.bbc.co.uk/history/british/tudors/wales_tudors_01.shtml|url-status=live}}</ref> ۽ آئرلينڊ کي انگريز تاج سان ذاتي اتحاد ۾ هڪ سلطنت جي طور تي قائم ڪيو ويو.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/historyofmodernb0000nich|title=A history of the modern British Isles, 1529–1603: The two kingdoms|last=Nicholls|first=Mark|publisher=Blackwell|year=1999|isbn=978-0-631-19334-0|location=Oxford|pages=171–172|url-access=registration}}</ref> جنهن ۾ اتر آئرلينڊ ٿيڻو هو، آزاد ڪيٿولڪ گيلڪ جي اميرن جون زمينون ضبط ڪيون ويون ۽ انگلينڊ ۽ اسڪاٽلينڊ جي پروٽسٽنٽ آبادڪارن کي ڏنيون ويون.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/makingirelandbri00cann|title=Making Ireland British, 1580–1650|last=Canny|first=Nicholas P.|publisher=Oxford University Press|year=2003|isbn=978-0-19-925905-2|pages=189–200|url-access=registration}}</ref> انگلينڊ، فن، واپار، واپار، صنعت، فن تعمير ۽ سائنس جي وسيع ترقي سان، هڪ نوآبادياتي ۽ سامونڊي طاقت بڻجي ويو.<ref>{{Citation|last=Klein|first=Jürgen|title=Francis Bacon|date=2012|editor-last=Zalta|editor-first=Edward N.|url=https://plato.stanford.edu/archives/win2016/entries/francis-bacon/|access-date=17 January 2020|edition=Winter 2016|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy}}</ref> ايلزبيٿن انگلينڊ انگريزي ريناسنس جي اپوگي جي نمائندگي ڪئي ۽ عظيم شاعري، موسيقي ۽ ادب جي گلن کي ڏٺو.<ref>From the 1944 Clark lectures by [[C. S. Lewis]]; Lewis, ''English Literature in the Sixteenth Century'' (Oxford, 1954) p. 1, {{OCLC|256072}}</ref> ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي قيام سان، ٻين انگريزن جوائنٽ اسٽاڪ ڪمپنيون ۽ ادارن، انگلينڊ يورپ سان مقابلو ڪيو، ۽ هڪ واپاري سلطنت ٺاهي.<ref name="onlinegallery">{{cite book |last1=Farrington |first1=Anthony |url=https://books.google.com/books?id=6g5XwAEACAAJ |title=Trading Places: The East India Company and Asia 1600–1834 |date=2002 |publisher=British Library |isbn=9780712347563 |language=en |access-date=21 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200727135431/https://books.google.com/books?id=6g5XwAEACAAJ |archive-date=27 July 2020 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Usher |first=Abbott Payson |date=1928 |title=The Growth of English Shipping 1572-1922 |url=https://www.jstor.org/stable/1884787 |journal=The Quarterly Journal of Economics |volume=42 |issue=3 |pages=465–478 |doi=10.2307/1884787 |issn=0033-5533 |jstor=1884787}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Merchant Fleet of Late Medieval and Tudor England, 1400-1580 {{!}} History {{!}} University of Southampton |url=https://www.southampton.ac.uk/history/research/impact/merchant-fleet.page |access-date=4 March 2024 |website=www.southampton.ac.uk}}</ref> سال 1603ع ۾ انگلينڊ، اسڪاٽ لينڊ ۽ آئرلينڊ جون سلطنتون ذاتي اتحاد ۾ متحد ٿي ويون جڏهن اسڪاٽس جي بادشاهه جيمس VI، انگلينڊ ۽ آئرلينڊ جا تاج ورثي ۾ ورتا ۽ پنهنجي ڪورٽ ايڊنبرا کان لنڊن منتقل ڪئي. ان جي باوجود هر ملڪ هڪ الڳ سياسي ادارو رهيو ۽ پنهنجا الڳ سياسي، قانوني ۽ مذهبي ادارا برقرار رکيا.<ref>Ross, D. (2002). ''[[iarchive:chronologyofscot0000ross|Chronology of Scottish History]]''. Glasgow: Geddes & Grosset. p. 56. {{ISBN|978-1-85534-380-1}}; Hearn, J. (2002). ''Claiming Scotland: National Identity and Liberal Culture''. Edinburgh University Press. p. 104. {{ISBN|978-1-902930-16-9}}</ref> 17هين صدي جي وچ ڌاري، ٽيئي سلطنتون جڙيل جنگين جي هڪ سلسلي ۾ شامل هيون (جنهن ۾ انگريزي گهرو ويڙهه به شامل هئي) جنهن جي نتيجي ۾، بادشاهه چارلس اول جي موت سان، بادشاهت جو تختو اونڌو ڪيو ويو ۽ مختصر عرصی لاء انگلينڊ، اسڪاٽ لينڊ ۽ آئرلينڊ جي دولت مشترڪه جي عارضي گڏيل جمهوري رياست رهي.<ref>{{Cite encyclopedia|title=English Civil Wars|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/187936/English-Civil-Wars|access-date=28 April 2013|archive-date=2 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150502204708/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/187936/English-Civil-Wars|url-status=live}}; {{Cite web|url=http://www.archontology.org/nations/uk/scotland/01_laws.php|title=Scotland and the Commonwealth: 1651–1660|date=14 March 2010|publisher=Archontology.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20120716194016/http://www.archontology.org/nations/uk/scotland/01_laws.php|archive-date=16 July 2012|access-date=9 March 2015|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ بادشاهت بحال ٿي وئي، سال 1688ع جي شاندار انقلاب سان گڏ انٽر ريگنم ۽ انگلينڊ ۾ بل آف رائيٽس 1689ع ۽ اسڪاٽلينڊ ۾ ڪليم آف رائٽ ايڪٽ 1689ع ان ڳالهه کي يقيني بڻايو ته، باقي يورپ جي اڪثر ملڪن جي برعڪس، شاهي مطلق العنانيت غالب نه ٿيندي، ۽ هڪ ڪيٿولڪ ڪڏهن به تخت تي داخل نه ٿي سگهندو. برطانوي آئين آئيني بادشاهت ۽ پارلياماني نظام جي بنياد تي ترقي ڪندو. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=EBSpvBxGyqcC|title=The History of England&nbsp;– From the Restoration to the Death of William III (1660–1702)|last=Lodge|first=Richard|publisher=Read Books|year=2007|isbn=978-1-4067-0897-4|page=8|access-date=29 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328140723/https://books.google.com/books?id=EBSpvBxGyqcC|archive-date=28 March 2024|orig-date=1910|url-status=live}}</ref> سال 1660ع ۾ رائل سوسائٽيءَ جي قيام سان، سائنس کي تمام گهڻو فروغ ڏنو ويو. رائل سوسائٽيءَ جي قيام جديد تجرباتي سائنس جو بنياد رکيو.<ref name=":72">{{Cite web|url=https://royalsociety.org/about-us/history/?gclid=EAIaIQobChMIk9_W-PKp8wIV2d_tCh2VrQxAEAAYASAAEgIj1PD_BwE|title=History of the Royal Society {{!}} Royal Society|website=royalsociety.org|language=en-gb|access-date=1 October 2021}}</ref> ان عرصي دوران، خاص طور تي انگلينڊ ۾ بحري طاقت جي ترقي ۽ دريافت جي سفرن ۾ دلچسپي، خاص طور تي اتر آمريڪا ۽ ڪيريبين ۾ غير ملڪي نوآبادين جي حصول ۽ آبادي جو سبب بڻيا.<ref>{{Cite web|url=http://www.royal-navy.org/lib/index.php?title=Tudor_Period_and_the_Birth_of_a_Regular_Navy_Part_Two|title=Tudor Period and the Birth of a Regular Navy|website=Royal Navy History|publisher=Institute of Naval History|archive-url=https://web.archive.org/web/20111103013901/http://www.royal-navy.org/lib/index.php?title=Tudor_Period_and_the_Birth_of_a_Regular_Navy_Part_Two|archive-date=3 November 2011|access-date=8 March 2015}}; {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=eQHSivGzEEMC|title=The Origins of Empire, The Oxford History of the British Empire Volume I|last=Canny|first=Nicholas|publisher=Oxford University Press|year=1998|isbn=978-0-19-924676-2|ref=refOHBEv1|access-date=29 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20230111135256/https://books.google.com/books?id=eQHSivGzEEMC|archive-date=11 January 2023|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ سال 1606ع، 1667ع ۽ 1689ع ۾ برطانيه جي اندر ٻن بادشاهن کي متحد ڪرڻ جي پوئين ڪوششون ناڪام ثابت ٿيون، سال 1705ع ۾ شروع ڪيل ڪوشش جي نتيجي ۾ 1706ع جي يونين جي معاهدي تي اتفاق ڪيو ويو ۽ ٻنهي پارليامينٽ طرفان تصديق ڪئي وئي. === برطانيه جي سلطنت === [[File:John_Wilson_Carmichael_-_The_opening_engagement_at_Trafalgar;_H.M.S._'Royal_Sovereign'_raking_the_stern_of_the_Spanish_flagship_'Santa_Ana'.jpg|thumb|ٽرافلگر جي جنگ ۾ افتتاحي معرڪو. مصوري: جي. ڊبلیو. ڪارمائيڪل]] {{Main|يونين جو معاهدو|برطانيه جي سلطنت}} 1 مئي 1707 تي، يونين 1707ع جي ايڪٽس جي نتيجي ۾ برطانيه جي سلطنت قائم ڪئي وئي،<ref>{{Cite web|url=http://www.nationalarchives.gov.uk/pathways/citizenship/rise_parliament/docs/articles_union.htm|title=Articles of Union with Scotland 1707|publisher=UK Parliament|archive-url=https://web.archive.org/web/20120608152446/http://www.nationalarchives.gov.uk/pathways/citizenship/rise_parliament/docs/articles_union.htm|archive-date=8 June 2012|access-date=19 October 2008|url-status=live}}; {{Cite web|url=http://www.parliament.uk/about/living-heritage/evolutionofparliament/legislativescrutiny|title=Acts of Union 1707|publisher=UK Parliament|archive-url=https://web.archive.org/web/20101227033859/http://www.parliament.uk/about/living-heritage/evolutionofparliament/legislativescrutiny/|archive-date=27 December 2010|access-date=6 January 2011|url-status=live}}; {{Cite web|url=http://www.scotshistoryonline.co.uk/union.html|title=Treaty (act) of Union 1706|publisher=Scottish History online|archive-url=https://web.archive.org/web/20190527074630/http://www.scotshistoryonline.co.uk/union.html|archive-date=27 May 2019|access-date=3 February 2011}}</ref> 18 صدي عيسويء ۾، ڪابينا جي حڪومت رابرٽ والپول، عملي طور تي پهريون وزيراعظم (1721-1742) جي تحت ترقي ڪئي. جيڪوبائيٽ بغاوتن جو هڪ سلسلو هونور جي پروٽسٽنٽ هائوس کي تخت تان هٽائڻ ۽ ڪيٿولڪ هائوس آف اسٽوارٽ کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. جيڪوبائٽس آخرڪار 1746ع ۾ ڪولوڊن جي جنگ ۾ شڪست کائي ويا، جنهن کان پوءِ اسڪاٽش هاءِ لينڊ وارن کي زبردستي اسڪاٽ لينڊ ۾ شامل ڪيو ويو، قبيلي جي سردارن جي جاگيرداري آزادي کي رد ڪندي. اتر آمريڪا ۾ برطانوي نوآباديون جيڪي آمريڪي جنگ جي آزاديءَ ۾ ڀڄي ويون، اهي گڏيل رياستون بڻجي ويون، جن کي 1783ع ۾ برطانيه تسليم ڪيو. برطانوي سامراجي عزائم ايشيا، خاص ڪري هندستان ڏانهن رخ ڪيو.<ref>Library of Congress, [https://books.google.com/books?id=BQDgr_XvsHoC&pg=PA73 ''The Impact of the American Revolution Abroad''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240328140724/https://books.google.com/books?id=BQDgr_XvsHoC&pg=PA73|date=28 March 2024}}, p. 73.</ref> برطانوي واپارين ائٽلانٽڪ غلامن جي واپار ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، خاص طور تي سال 1662ع ۽ 1807ع جي وچ ۾ جڏهن برطانوي يا برطانوي نوآبادياتي غلام ٻيڙيون آفريڪا مان لڳ ڀڳ 33 لک غلامن کي منتقل ڪيو.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=SGcwgJz5rQMC&pg=PA12|title=Slavery and the British Empire: From Africa to America|last=Morgan|first=Kenneth|publisher=Oxford University Press, USA|year=2007|isbn=978-0-19-156627-1|page=12|access-date=5 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328141229/https://books.google.com/books?id=SGcwgJz5rQMC&pg=PA12#v=onepage&q&f=false|archive-date=28 March 2024|url-status=live}}</ref> غلامن کي، خاص طور تي ڪيريبين ۾ پر اتر آمريڪا ۾ پن ٻوٽن تي ڪم ڪرڻ لاءِ ورتو ويو. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=SGcwgJz5rQMC&pg=PA15|title=Slavery and the British Empire: From Africa to America|last=Morgan|first=Kenneth|publisher=Oxford University Press, US|year=2007|isbn=978-0-19-156627-1|page=15|access-date=5 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328141229/https://books.google.com/books?id=SGcwgJz5rQMC&pg=PA15#v=onepage&q&f=false|archive-date=28 March 2024|url-status=live}}</ref> بهرحال، خاتمي جي تحريڪ جي دٻاءَ سان، پارليامينٽ سال 1807ع ۾ واپار تي پابندي لڳائي، 1833ع ۾ برطانوي سلطنت ۾ غلاميءَ تي پابندي لڳائي، ۽ برطانيه آفريڪا جي بندش ذريعي سڄي دنيا ۾ غلاميءَ جي خاتمي لاءِ تحريڪ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ معاهدن جي هڪ سلسلي سان ٻين قومن تي غلاميءَ جي خاتمي لاءِ دٻاءُ وڌو.<ref>[https://www.bbc.co.uk/devon/content/articles/2007/03/20/abolition_navy_feature.shtml Sailing against slavery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081103004954/https://www.bbc.co.uk/devon/content/articles/2007/03/20/abolition_navy_feature.shtml|date=3 November 2008}}. BBC Devon. 2007.; {{Cite book|url=https://archive.org/details/transformationsi0000love/page/290|title=Transformations in Slavery: A History of Slavery in Africa|last=Lovejoy|first=Paul E.|publisher=Cambridge University Press|year=2000|isbn=978-0-521-78012-4|edition=2nd|location=New York|page=[https://archive.org/details/transformationsi0000love/page/290 290]}}</ref> === برطانيه ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت === {{Main|گڏيل بادشاهت جي تاريخ|ايڪٽس آف يونين (1800)|عظيم برطانيه ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت}} [[File:Queen victoria.jpg|thumb|[[راڻي وڪٽوريا|وڪٽوريا]] اوڻيهين صديءَ دوران [[برطانيا جي بادشاهت|برطانيا جي راڻي]] ۽ [[هندستان جي شهنشاهه|هندستان جي شهنشاهه]] طور حڪمراني ڪئي.]] 1800ع ۾ عظيم برطانيه ۽ آئرلينڊ جي پارليامينٽن الڳ الڳ '''ايڪٽ آف يونين''' منظور ڪيو، جنهن وسيلي ٻنهي بادشاهتن کي متحد ڪيو ويو ۽ 1 جنوري 1801ع تي '''عظيم برطانيه ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت''' قائم ٿي.<ref>{{Cite web |title=The Act of Union |url=http://www.actofunion.ac.uk/actofunion.htm#act |publisher=Act of Union Virtual Library |access-date=15 May 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120415061235/http://www.actofunion.ac.uk/actofunion.htm#act |archive-date=15 April 2012}}</ref> [[فرانسيسي انقلابي جنگون|فرانسيسي انقلابي جنگين]] ۽ [[نيپولين جنگون|نيپولين جنگين]] (1792ع–1815ع) جي پڄاڻيءَ تي فرانس جي شڪست کان پوءِ، گڏيل بادشاهت دنيا جي اهم بحري ۽ سامراجي طاقت طور اڀري آئي، جڏهن ته لڳ ڀڳ 1830ع کان [[لنڊن]] دنيا جو سڀ کان وڏو شهر بڻجي ويو.<ref>Tellier, L.-N. (2009). ''Urban World History: an Economic and Geographical Perspective''. Quebec: PUQ. p. 463. ISBN 978-2-7605-1588-8.</ref> سمنڊن تي [[شاهي بحريه]] جي بي مقابلي بالادستيءَ سبب برطانوي غلبو بعد ۾ '''پيڪس برٽانيڪا''' (''برطانوي امن'') جي نالي سان مشهور ٿيو، جيڪو 1815ع کان 1914ع تائين وڏين طاقتن جي وچ ۾ نسبتاً امن جو دور هو. ان عرصي دوران [[برطانوي سلطنت]] عالمي بالادست طاقت (هيجمون) بڻجي وئي ۽ دنيا جي "پوليس" جو ڪردار اختيار ڪيو.<ref>Sondhaus, L. (2004). ''Navies in Modern World History''. London: Reaktion Books. p. 9. ISBN 978-1-86189-202-7.</ref><ref>{{Cite book |last=Porter |first=Andrew |title=The Nineteenth Century, The Oxford History of the British Empire Volume III |publisher=Oxford University Press |year=1998 |isbn=978-0-19-924678-6 |page=332}}</ref> 1851ع جي [[عظيم نمائش]] جي وقت تائين برطانيا کي '''"دنيا جي ڪارخاني"''' طور بيان ڪيو ويندو هو.<ref>{{Cite magazine |title=The Workshop of the World |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/workshop_of_the_world_01.shtml |magazine=BBC History |access-date=28 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181015200153/https://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/workshop_of_the_world_01.shtml |archive-date=15 October 2018}}</ref> 1853ع کان 1856ع تائين برطانيا [[ڪرائيميا جي جنگ]] ۾ حصو ورتو، جتي هن [[عثماني سلطنت]] سان اتحاد ڪري [[روسي سلطنت|زارشاهي روس]] خلاف جنگ ڪئي.<ref>{{Cite journal|last=Benn|first=David Wedgwood|title=The Crimean War and its lessons for today|url=https://archive.org/details/sim_international-affairs_2012-03_88_2/page/387|journal=International Affairs|volume=88|issue=2|date=March 2012|pages=387–391|doi=10.1111/j.1468-2346.2012.01078.x|jstor=41428613}}</ref> ان دوران [[بالٽڪ سمنڊ]]، [[بوٿنيا نار]] ۽ [[فنلينڊ نار]] ۾ بحري لڙايون پڻ ٿيون، جن کي مجموعي طور '''آلينڊ جنگ''' سڏيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://runeberg.org/nfbs/0252.html|title=Nordisk familjebok (1913), s. 435}}</ref> [[1857ع جي هندستاني بغاوت]] کان پوءِ، [[هينري جان ٽيمپل، ٽيون وائسڪائونٽ پالمرسٽن|لارڊ پالمرسٽن]] جي حڪومت سڌي طرح [[برطانوي راڄ|هندستان]] جو انتظام سنڀالي ورتو.<ref>{{Cite book |last=Porter |first=Andrew |title=The Nineteenth Century, The Oxford History of the British Empire Volume III |publisher=Oxford University Press |year=1998 |isbn=978-0-19-924678-6 |page=8}}; {{Cite book |last=Marshall |first=P.J. |title=The Cambridge Illustrated History of the British Empire |url=https://archive.org/details/isbn_9780521432115 |publisher=Cambridge University Press |year=1996 |isbn=978-0-521-00254-7 |pages=[https://archive.org/details/isbn_9780521432115/page/158 156]–157}}</ref> برطانيا پنهنجي نوآبادين تي رسمي حڪمراني کان علاوه عالمي واپار جي وڏي حصي تي پڻ غالب هو، جنهن سبب هو [[اوڀر ايشيا]] ۽ [[لاطيني آمريڪا]] جهڙن علائقن جي معيشتن تي به اثرائتو ڪنٽرول رکندو هو.<ref>{{Cite book |last=Porter |first=Andrew |title=The Nineteenth Century, The Oxford History of the British Empire Volume III |publisher=Oxford University Press |year=1998 |isbn=978-0-19-924678-6 |page=8}}; {{Cite book |last=Marshall |first=P.J. |title=The Cambridge Illustrated History of the British Empire |url=https://archive.org/details/isbn_9780521432115 |publisher=Cambridge University Press |year=1996 |isbn=978-0-521-00254-7 |pages=[https://archive.org/details/isbn_9780521432115/page/158 156]–157}}</ref> سڄي [[وڪٽورين دور]] دوران سياسي سوچ ۾ '''آزاد واپار''' ۽ '''ليسيز فيئر''' (معاشي عدم مداخلت) جي پاليسين کي ترجيح ڏني ويندي هئي. 1832ع جي [[عظيم سڌاري وارو ايڪٽ]] کان پوءِ پارليامينٽ آهستي آهستي ووٽ ڏيڻ جي حق کي وسيع ڪيو. [[1884ع جو عوامي نمائندگي وارو ايڪٽ]]، جنهن جي حمايت [[وليم ايوارٽ گليڊسٽون]] ڪئي، پهريون ڀيرو گهڻن مردن کي ووٽ جو حق ڏنو.<ref>{{Cite book |last=Tompson |first=Richard S. |title=Great Britain: a reference guide from the Renaissance to the present |url=https://archive.org/details/greatbritainrefe0000tomp |publisher=Facts on File |year=2003 |location=New York |isbn=978-0-8160-4474-0 |page=[https://archive.org/details/greatbritainrefe0000tomp/page/63 63]}}</ref> برطانيا جي آبادي تيزيءَ سان وڌي، جنهن سان گڏ تيز [[شهريڪاري]] به ٿي. ان سبب اهم سماجي ۽ معاشي دٻاءُ پيدا ٿيا.<ref>{{Cite book |last=Tompson |first=Richard S. |title=Great Britain: a reference guide from the Renaissance to the present |url=https://archive.org/details/greatbritainrefe0000tomp |publisher=Facts on File |year=2003 |location=New York |isbn=978-0-8160-4474-0 |page=[https://archive.org/details/greatbritainrefe0000tomp/page/63 63]}}</ref> اوڻيهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين [[قدامت پسند پارٽي (برطانيا)|قدامت پسند پارٽي]] جي اڳواڻن [[بينجمن ڊزرائيلي]] ۽ [[رابرٽ گاسڪوئن-سيسل، ٽيون مارڪوس آف سالسبري|لارڊ سالسبري]] آفريڪا ۾ سامراجي توسيع جي شروعات ڪئي. يورپ ۾ هنن '''شاندار اڪيلائپ''' (Splendid Isolation) جي پاليسي اختيار ڪئي ۽ [[افغانستان جي امارت]] ۽ [[قاجار ايران]] ۾ روسي اثر کي محدود ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن مقابلي کي بعد ۾ '''عظيم راند''' (Great Game) سڏيو ويو.<ref>{{Cite journal |last=Fromkin |first=David |date=1980 |title=The Great Game in Asia |url=https://archive.org/details/sim_foreign-affairs_spring-1980_58_4/page/936 |journal=Foreign Affairs |volume=58 |issue=4 |pages=936–951 |doi=10.2307/20040512 |jstor=20040512}}</ref> انهيءَ دور ۾ [[ڪينيڊا]]، [[آسٽريليا]] ۽ [[نيوزيلينڊ]] کي خودمختيار '''ڊومينين''' جو درجو ڏنو ويو.<ref>{{Cite book |last=Hosch |first=William L. |title=World War I: People, Politics, and Power |publisher=Britannica Educational Publishing |year=2009 |location=New York |isbn=978-1-61530-048-8 |page=21}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات تائين برطانيا جي صنعتي برتري کي [[جرمن سلطنت]] ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] طرفان چئلينج ڪيو ويو.<ref>{{Cite book |last=Zarembka |first=Paul |title=Contradictions: Finance, Greed, and Labor Unequally Paid |publisher=Emerald Group Publishing |year=2013 |isbn=978-1-78190-670-5}}</ref> [[ايڊوارڊي دور]] دوران سماجي سڌارا ۽ [[آئرلينڊ لاءِ خودمختياري تحريڪ]] اهم گهريلو مسئلا بڻجي ويا. ساڳئي وقت [[ليبر پارٽي (برطانيا)|ليبر پارٽي]] 1900ع ۾ [[برطانيا جون ٽريڊ يونينون|مزدور يونينن]] ۽ ننڍن سوشلسٽ گروهن جي اتحاد مان وجود ۾ آئي، جڏهن ته [[سفريجٽس]] عورتن کي ووٽ جو حق ڏيڻ لاءِ سرگرم مهم هلائي.<ref>Sophia A. Van Wingerden, ''The Women's Suffrage Movement in Britain, 1866–1928'' (1999), ch. 1.</ref> === عالمي جنگون ۽ آئرلينڊ جو ورهاڱو === {{Main|پهرين عالمي جنگ دوران گڏيل بادشاهت جي تاريخ|آئرلينڊ جو ورهاڱو|بين الحربين برطانيا|ٻي عالمي جنگ دوران گڏيل بادشاهت جو گهرو محاذ|ٻي عالمي جنگ دوران گڏيل بادشاهت جي فوجي تاريخ}} [[File:Wreaths Are Laid at the Cenotaph, London During Remembrance Sunday Service MOD 45152052.jpg|thumb|لنڊن جي وائيٽ هال ۾ [[يادگار آچر]] جي تقريب دوران [[سينوٽاف]] تي گلن جا هار چاڙهيا پيا وڃن.]] برطانيا [[پهرين عالمي جنگ]] (1914ع–1918ع) ۾ [[پهرين عالمي جنگ جا اتحادي]] ملڪن مان هڪ اهم طاقت هئي، جنهن [[مرڪزي طاقتون|مرڪزي طاقتن]] کي شڪست ڏني. فرانسيسي، روسي ۽ (1917ع کان پوءِ) آمريڪي اتحادي فوجن سان گڏجي،<ref>Turner, John (1988). ''Britain and the First World War''. London: Unwin Hyman. pp. 22–35. {{ISBN|978-0-04-445109-9}}.</ref> برطانوي هٿياربند فوجون برطانوي سلطنت جي وسيع علائقن ۽ يورپ جي ڪيترن حصن، خاص طور [[اولهه محاذ (پهرين عالمي جنگ)|اولهه محاذ]] تي سرگرم رهيون.<ref name="Westwell&Cove" /> [[خندقن واري جنگ]] ۾ وڏي پيماني تي جاني نقصان سبب مردن جي هڪ پوري نسل جو وڏو حصو ضايع ٿي ويو، جنهن جا قومي سماج تي ڊگهي عرصي وارا اثر پيا ۽ سماجي ڍانچي ۾ وڏو خلل پيدا ٿيو. برطانيا کي لڳ ڀڳ 25 لک جاني نقصان برداشت ڪرڻا پيا ۽ جنگ جي پڄاڻيءَ تي ملڪ تمام وڏي قومي قرض هيٺ اچي ويو.<ref name="Westwell&Cove">Westwell, I.; Cove, D. (eds) (2002). ''History of World War I, Volume 3''. London: Marshall Cavendish. pp. 698, 705. {{ISBN|978-0-7614-7231-5}}.</ref> جنگ جي نتيجن حڪومت کي مجبور ڪيو ته [[عوامي نمائندگي ايڪٽ 1918ع]] وسيلي قومي ۽ مقامي چونڊن ۾ سڀني بالغ مردن ۽ گهڻين بالغ عورتن تائين ووٽ جو حق وڌايو وڃي.<ref name="Westwell&Cove" /> جنگ کان پوءِ برطانيا [[قومن جي ليگ]] جي انتظامي ڪائونسل جو مستقل ميمبر بڻيو ۽ کيس اڳوڻين جرمن ۽ [[عثماني سلطنت|عثماني]] نوآبادين مان ڪيترن علائقن تي [[قومن جي ليگ مينڊيٽ]] حاصل ٿيو. [[ڊيوڊ لوئڊ جارج]] جي اڳواڻيءَ ۾ برطانوي سلطنت پنهنجي سڀ کان وڏي وسعت تي پهتي، جيڪا دنيا جي زميني ايراضيءَ جي پنجين حصي ۽ آباديءَ جي چوٿين حصي تي پکڙيل هئي.<ref>Turner, J. (1988). ''Britain and the First World War''. Abingdon: Routledge. p. 41. {{ISBN|978-0-04-445109-9}}.</ref> 1920ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري برطانيا جي اڪثر آبادي [[بي بي سي]] جا ريڊيو پروگرام ٻڌي سگهندي هئي.<ref>{{Cite web |date=15 June 2020 |title=100 years of radio since Marconi's big breakthrough |url=https://www.ofcom.org.uk/about-ofcom/latest/features-and-news/100-years-of-radio |website=Ofcom |access-date=17 November 2020}}</ref><ref>{{Cite web |title=History of the BBC: The origins of BBC Local Radio |url=https://www.bbc.com/historyofthebbc/research/local-radio |website=BBC |last=Linfoot |first=Matthew |access-date=18 September 2022}}</ref> تجرباتي ٽيليويزن نشريات 1929ع ۾ شروع ٿيون، جڏهن ته [[بي بي سي ٽيليويزن سروس]] جون پهريون باقاعده نشريات 1936ع ۾ شروع ٿيون.<ref>{{Cite web |title=History of the BBC: 1920s |url=https://www.bbc.com/historyofthebbc/timelines/1920s |website=BBC |access-date=18 September 2022}}</ref> [[آئرش قومپرستي]] جي اڀار ۽ [[آئرلينڊ لاءِ خودمختيار حڪومت]] بابت اختلافن آخرڪار 1921ع ۾ [[آئرلينڊ جو ورهاڱو|آئرلينڊ جي ورهاڱي]] جو سبب بڻيا.<ref>[[SR&O 1921]]/533 of 3 May 1921.</ref> موجوده [[اتر آئرلينڊ]] واري علائقي ۾ جون 1920ع کان جون 1922ع تائين تڪرارن جو دور جاري رهيو (ڏسو: [[السٽر ۾ تڪرار (1920–1922)]])۔ [[آئرش آزاد رياست]] 1922ع ۾ شروعاتي طور [[ڊومينين]] حيثيت سان قائم ٿي ۽ 1931ع ۾ مڪمل طور خودمختيار رياست بڻجي وئي، جڏهن ته اتر آئرلينڊ گڏيل بادشاهت جو حصو رهيو.<ref>{{Cite web |title=The Anglo-Irish Treaty, 6 December 1921 |url=http://cain.ulst.ac.uk/issues/politics/docs/ait1921.htm |website=CAIN Web Service |access-date=15 May 2006}}</ref> [[برابريءَ وارو ووٽ حق ايڪٽ 1928ع]] عورتن کي قومي چونڊن ۾ مردن جي برابر ووٽ جو حق ڏنو. 1920ع واري ڏهاڪي جي وچ ۾ ٿيندڙ هڙتالون آخرڪار [[1926ع جي عام هڙتال]] تي ختم ٿيون، جيڪا [[اسٽينلي بالڊون]] جي حڪومت جي فتح سان پڄاڻي تي پهتي. برطانيا اڃا پهرين عالمي جنگ جي اثرن مان مڪمل طور نه نڪتو هو، جو [[برطانيا ۾ عظيم معاشي بحران]] (1929ع–1932ع) سبب وڏي بيروزگاري ۽ پراڻن صنعتي علائقن ۾ سخت معاشي تڪليفون پيدا ٿيون. ان سان گڏ سياسي ۽ سماجي بيچيني وڌي ۽ ڪميونسٽ ۽ سوشلسٽ پارٽين جي رڪنيت ۾ به اضافو ٿيو. 1931ع ۾ هڪ [[قومي حڪومت (1931ع)|اتحادي قومي حڪومت]] قائم ڪئي وئي.<ref>Rubinstein, W.D. (2004). ''Capitalism, Culture, and Decline in Britain, 1750–1990''. Abingdon: Routledge. p. 11. {{ISBN|978-0-415-03719-8}}.</ref> [[File:Spitfire and Hurricane in the Battle of Britain Memorial Flight.jpg|thumb|[[سپٽ فائر]] ۽ [[هاڪر هيريڪين]] جهاز، جيئن اهي [[برطانيا جي جنگ]] دوران [[ٻي عالمي جنگ]] ۾ استعمال ڪيا ويا.]] تنهن هوندي به، "برطانيا هڪ تمام امير ملڪ هو، فوجي طاقت ۾ مضبوط، پنهنجي مفادن جي تحفظ ۾ بي رحم، ۽ عالمي پيداوار جي نظام جي مرڪز تي ويٺل هو".<ref name="Edgerton2012">{{Cite book|last=Edgerton|first=David|date=2012|title=Britain's War Machine|url=https://archive.org/details/britainswarmachi0000davi}}</ref> 1939ع ۾ [[نازي جرمني]] جي پولينڊ تي حملي کان پوءِ برطانيا [[ٻي عالمي جنگ]] ۾ شامل ٿيو. [[ونسٽن چرچل]] 1940ع ۾ وزيراعظم ۽ [[چرچل جي جنگي وزارت|اتحادي حڪومت]] جو سربراهه بڻيو. جيتوڻيڪ جنگ جي پهرين سال ۾ يورپ ۾ برطانيا جا گهڻا اتحادي شڪست کائي ويا، پر برطانيا ۽ سندس سلطنت جرمني خلاف جنگ جاري رکي. چرچل صنعتڪارن، سائنسدانن ۽ انجنيئرن کي حڪومت ۽ فوج سان گڏجي جنگي ڪوششن جي حمايت لاءِ متحرڪ ڪيو.<ref name="Edgerton2012" /> 1940ع ۾ [[شاهي هوائي فوج]] جرمن [[لوفت وافي]] کي [[برطانيا جي جنگ]] ۾ شڪست ڏني. [[دي بلٽز]] دوران شهري علائقن تي شديد بمباري ڪئي وئي. 1941ع ۾ برطانيا، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۽ [[سوويت يونين]] وچ ۾ [[عظيم اتحاد (ٻي عالمي جنگ)|عظيم اتحاد]] قائم ٿيو، جنهن [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي]] ملڪن کي [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] خلاف متحد ڪيو. بعد ۾ [[ائٽلانٽڪ جي جنگ]]، [[اتر آفريڪا مهم]] ۽ [[اطالوي مهم (ٻي عالمي جنگ)]] ۾ ڏکين پر اهم فتحون حاصل ڪيون ويون. برطانوي فوجن 1944ع جي [[نارمنڊي لهرائي]] ۽ يورپ جي آزاديءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. برطانوي فوج [[برما مهم]] دوران جاپان خلاف جنگ جي اڳواڻي ڪئي، جڏهن ته [[برطانوي پئسفڪ ٻيڙو]] سمنڊ ۾ جاپان سان وڙهيو. برطانوي سائنسدانن [[مينهيٽن منصوبي ۾ برطانوي حصو]] طور ايٽمي هٿيار تيار ڪرڻ واري منصوبي ۾ حصو ورتو.<ref>{{cite book |author=Septimus H. Paul |title=Nuclear Rivals: Anglo-American Atomic Relations, 1941–1952 |url=https://archive.org/details/nuclearrivalsang0000paul |publisher=Ohio State U.P. |year=2000 |pages=[https://archive.org/details/nuclearrivalsang0000paul/page/1 1]–5}}</ref> ايٽمي هٿيار تيار ٿيڻ کان پوءِ برطانوي رضامندي سان اهو جاپان خلاف استعمال ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Minutes of a Meeting of the Combined Policy Committee, Washington, July 4, 1945 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1945Berlinv01/d619}}</ref> جنگ دوران برطانيا جي قومي دولت ۾ خالص نقصان جنگ کان اڳ واري دولت (£24.68 ارب) جو 18.6 سيڪڙو، يعني تقريباً £4.595 ارب هو (1938ع جي قيمتن موجب).<ref>{{cite book|chapter=The United Kingdom: 'Victory at all costs'|first1=Stephen|last1=Broadberry|first2=Peter|last2=Howlett|title=The economics of World War II: Six great powers in international comparison|publisher=Cambridge University Press|date=1998|page=69}}</ref> === جنگ کان پوءِ ويهين صدي === {{Main|جنگ کان پوءِ برطانيا (1945–1979)|جنگ کان پوءِ برطانيا جي سماجي تاريخ (1945–1979)}} [[File:British Empire 1921.png|thumb|right|[[برطانوي سلطنت]] 1921ع ۾ پنهنجي علائقائي عروج تي]] [[File:British Airways Concorde G-BOAC 03.jpg|thumb|[[ڪانڪارڊ]] هڪ [[مافوق صوت رفتار|مافوق صوت]] مسافر جهاز هو، جنهن ائٽلانٽڪ پار اڏام جو وقت 8 ڪلاڪن کان گهٽائي 3.5 ڪلاڪ ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite web|url=https://www.britishairways.com/en-gb/information/about-ba/history-and-heritage/celebrating-concorde|access-date=30 March 2023|title=Celebrating Concorde|archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317103939/https://www.britishairways.com/en-gb/information/about-ba/history-and-heritage/celebrating-concorde}}</ref>]] [[File:Greenwich and Canary Wharf (1) - 2022-04-24.jpg|thumb|[[ڪينري وارف]]، 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[مارگريٽ ٿيچر]] پاران شروع ڪيل [[بگ بينگ (مالي مارڪيٽون)|مالي سڌارن]] جي علامت]] گڏيل بادشاهت [[ٻي عالمي جنگ]] جي [[وڏا ٽي (ٻي عالمي جنگ)|وڏن ٽن]] طاقتن مان هڪ هئي، يعني آمريڪا ۽ سوويت يونين سان گڏ، جن جنگ کان پوءِ جي دنيا جي رٿابندي لاءِ ملاقاتون ڪيون.<ref>{{Cite book |last1=Doenecke |first1=Justus D. |url=https://books.google.com/books?id=xdMF9rX6mX8C&pg=PA62 |title=Debating Franklin D. Roosevelt's foreign policies, 1933–1945 |last2=Stoler |first2=Mark A. |year=2005 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-0-8476-9416-7 |access-date=19 March 2016 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328141231/https://books.google.com/books?id=xdMF9rX6mX8C&pg=PA62#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}; {{Cite book |last=Kelly |first=Brian |url=https://www.iup.edu/WorkArea/DownloadAsset.aspx?id=37681 |title=The Four Policemen and Postwar Planning, 1943–1945: The Collision of Realist and Idealist Perspectives |publisher=Indiana University of Pennsylvania |access-date=25 August 2015 |archive-date=22 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151022125442/https://www.iup.edu/WorkArea/DownloadAsset.aspx?id=37681 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151022125442/https://www.iup.edu/WorkArea/DownloadAsset.aspx?id=37681 |date=22 October 2015 }}</ref> هن آمريڪا سان گڏ [[گڏيل قومن جو اعلان]] تيار ڪيو ۽ [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] جي پنجن مستقل ميمبرن مان هڪ بڻيو. گڏيل بادشاهت آمريڪا سان ويجهي سهڪار ۾ [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]]، [[عالمي بئنڪ]] ۽ [[نيٽو]] جي قيام لاءِ ڪم ڪيو.<ref>{{Cite web |date=22 July 2010 |title=The "Special Relationship" between Great Britain and the United States Began with FDR |url=http://rooseveltinstitute.org/special-relationship-between-great-britain-and-united-states-began-fdr |archive-url=https://web.archive.org/web/20180125021103/http://rooseveltinstitute.org/special-relationship-between-great-britain-and-united-states-began-fdr |archive-date=25 January 2018 |access-date=24 January 2018 |publisher=Roosevelt Institute |quote=۽ ٻنهي طاقتن جي گڏيل ڪوششن وسيلي جنگ کان پوءِ هڪ نئين حڪمتِ عملي ۽ معاشي عالمي نظام جوڙيو ويو، جنهن ۾ [[ائٽلانٽڪ چارٽر]] جي تياري، [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) ۽ [[عالمي بئنڪ]] جي قيام، ۽ [[گڏيل قومون]] جي ٺهڻ شامل هئا. }}; {{Cite press release |title=Remarks by the President Obama and Prime Minister Cameron in Joint Press Conference |date=22 April 2016 |publisher=The White House |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/the-press-office/2016/04/22/remarks-president-obama-and-prime-minister-cameron-joint-press |quote="اها ئي عالمي جوڙجڪ هئي جيڪا اسان ٻي عالمي جنگ کان پوءِ قائم ڪئي. [[آمريڪا جون گڏيل رياستون]] ۽ [[گڏيل بادشاھت]] گڏجي اهڙن ادارن جو هڪ نظام تيار ڪيو، ڀلي اهو [[گڏيل قومون]] هجي، [[بريٽن ووڊز نظام]] هجي، [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) هجي، [[عالمي بئنڪ]] هجي يا [[اتر ائٽلانٽڪ معاھدي جي تنظيم]] (NATO) ــ انهن سڀني ادارن جي قيام ۾ ٻنهي ملڪن اهم ڪردار ادا ڪيو.". |access-date=24 January 2018 |archive-date=8 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210608110653/https://obamawhitehouse.archives.gov/the-press-office/2016/04/22/remarks-president-obama-and-prime-minister-cameron-joint-press |url-status=live }}</ref> جنگ گڏيل بادشاهت کي سخت ڪمزور ڪري ڇڏيو ۽ اهو مالي طور [[مارشل پلان]] تي ڀاڙيندڙ بڻجي ويو،<ref>{{Cite news |date=28 December 2006 |title=Britain to make its final payment on World War II loan from U.S. |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2006/12/28/business/worldbusiness/28iht-nazi.4042453.html |access-date=25 August 2011 |archive-date=20 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820022220/http://www.nytimes.com/2006/12/28/business/worldbusiness/28iht-nazi.4042453.html |url-status=live }}</ref> پر ان کي اوڀر يورپ کي تباهه ڪندڙ مڪمل جنگ جهڙي تباهي کان بچاءُ مليو.<ref>{{Cite news |last=Reynolds |first=David |date=17 April 2011 |title=Britain's War Machine by David Edgerton – review |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/books/2011/apr/17/britains-war-machine-david-edgerton-review |access-date=10 May 2020 |archive-date=12 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612130213/https://www.theguardian.com/books/2011/apr/17/britains-war-machine-david-edgerton-review |url-status=live }}</ref> جنگ کان فوراً پوءِ وارن سالن ۾ [[ليبر حڪومت 1945–1951|ليبر حڪومت]]، [[ڪليمينٽ اٽلي]] جي اڳواڻي ۾، سڌارن جو هڪ بنيادي پروگرام شروع ڪيو، جنهن ايندڙ ڏهاڪن ۾ برطانوي سماج تي نمايان اثر وڌو.<ref>{{Cite book |last=Francis |first=Martin |title=Ideas and policies under Labour, 1945–1951: Building a new Britain |publisher=Manchester University Press |year=1997 |isbn=978-0-7190-4833-3 |pages=225–233}}</ref> وڏيون صنعتون ۽ عوامي سهولتون [[قوميت ڏيڻ|قومي ملڪيت]] ۾ ورتيون ويون، هڪ [[فلاحي رياست]] قائم ڪئي وئي، ۽ هڪ جامع، سرڪاري خرچ سان هلندڙ صحت جو نظام، [[نيشنل هيلٿ سروس]]، ٺاهيو ويو.<ref>{{Cite book |last=Lee |first=Stephen J. |url=https://archive.org/details/aspectsbritishpo00lees |title=Aspects of British political history, 1914–1995 |publisher=Routledge |year=1996 |isbn=978-0-415-13103-2 |location=London; New York |pages=[https://archive.org/details/aspectsbritishpo00lees/page/n183 173]–199 |url-access=limited}}</ref> نوآبادين ۾ قومپرستيءَ جي اڀار سان گڏ برطانيا جي معاشي حيثيت تمام گهڻي ڪمزور ٿي چڪي هئي، تنهن ڪري [[نوآبادياتي خاتمو]] جي پاليسي ناگزير ٿي وئي. 1947ع ۾ هندستان ۽ پاڪستان کي آزادي ڏني وئي.<ref>{{Cite book |last=Larres |first=Klaus |url=https://books.google.com/books?id=7D66_9YOof4C&pg=PA118 |title=A companion to Europe since 1945 |publisher=Wiley-Blackwell |year=2009 |isbn=978-1-4051-0612-2 |location=Chichester |page=118 |access-date=29 September 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328141350/https://books.google.com/books?id=7D66_9YOof4C&pg=PA118 |url-status=live }}</ref> ايندڙ ٽن ڏهاڪن ۾ برطانوي سلطنت جون گهڻيون نوآباديون آزاد ٿي ويون، ۽ انهن مان ڪيتريون [[دولت مشترڪه]] جون ميمبر بڻيون.<ref>{{Cite web |date=19 March 2009 |title=Country List |url=http://www.thecommonwealth.org/Templates/System/YearbookHomePage.asp?NodeID=152099&load=countrylist |archive-url=https://web.archive.org/web/20130506071236/http://www.thecommonwealth.org/Templates/System/YearbookHomePage.asp?NodeID=152099&load=countrylist |archive-date=6 May 2013 |access-date=8 March 2015 |publisher=[[Commonwealth Secretariat]]}}</ref> گڏيل بادشاهت ٽيون ملڪ هو جنهن [[گڏيل بادشاهت ۽ ايٽمي هٿيار|ايٽمي هٿيارن جو ذخيرو]] تيار ڪيو، جنهن جو پهريون ايٽمي بم تجربو، [[آپريشن هريڪين]]، 1952ع ۾ ٿيو. پر جنگ کان پوءِ برطانيا جي عالمي ڪردار جون حدون 1956ع جي [[سوئز بحران]] ۾ ظاهر ٿي ويون. [[انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا]] ۾ انگريزي ٻوليءَ جي عالمي ڦهلاءَ سبب ان جي [[برطانوي ادب|ادب]] ۽ [[گڏيل بادشاهت جي ثقافت|ثقافت]] جو عالمي اثر جاري رهيو. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ مزدورن جي کوٽ سبب حڪومت [[دولت مشترڪه ملڪ|دولت مشترڪه ملڪن]] مان اميگريشن جي همت افزائي ڪئي. ايندڙ ڏهاڪن ۾ گڏيل بادشاهت هڪ وڌيڪ گهڻ نسلي سماج بڻجي ويو.<ref>{{Cite book |last=Julios |first=Christina |url=https://books.google.com/books?id=s3RQ4dsFEkoC&pg=PA84 |title=Contemporary British identity: English language, migrants, and public discourse |publisher=Ashgate |year=2008 |isbn=978-0-7546-7158-9 |series=Studies in migration and diaspora |location=Aldershot |page=84 |access-date=29 September 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328141350/https://books.google.com/books?id=s3RQ4dsFEkoC&pg=PA84 |url-status=live }}</ref> 1950ع واري ڏهاڪي جي آخر ۽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ زندگيءَ جو معيار وڌڻ باوجود، گڏيل بادشاهت جي معاشي ڪارڪردگي پنهنجي ڪيترن وڏن مقابلي ڪندڙن، جهڙوڪ فرانس، [[اولهه جرمني]] ۽ جاپان، جي ڀيٽ ۾ گهٽ ڪامياب رهي. 1969ع ۾ گڏيل بادشاهت پهريون جمهوري ملڪ بڻيو، جنهن [[عوامي نمائندگي ايڪٽ 1969ع]] وسيلي ووٽ ڏيڻ جي عمر گهٽائي 18 سال ڪئي.<ref name=":22">{{Cite journal |last1=Loughran |first1=Thomas |last2=Mycock |first2=Andrew |last3=Tonge |first3=Jonathan |date=3 April 2021 |title=A coming of age: how and why the UK became the first democracy to allow votes for 18-year-olds |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13619462.2021.1890589 |journal=Contemporary British History |language=en |volume=35 |issue=2 |pages=284–313 |doi=10.1080/13619462.2021.1890589 |issn=1361-9462 |s2cid=233956982}}</ref> [[يورپي انضمام]] جي ڏهاڪن تي پکڙيل عمل ۾ گڏيل بادشاهت [[مغربي يورپي اتحاد]] جو باني ميمبر هو، جيڪو 1954ع ۾ [[لنڊن ۽ پيرس ڪانفرنسون|لنڊن ۽ پيرس ڪانفرنسن]] سان قائم ٿيو. 1960ع ۾ گڏيل بادشاهت [[يورپي آزاد واپار تنظيم]] (EFTA) جي ستن باني ميمبرن مان هڪ هو، پر 1973ع ۾ ان مان نڪري [[يورپي ڪميونٽيز]] (EC) ۾ شامل ٿيو. [[1975ع گڏيل بادشاهت يورپي ڪميونٽيز رڪنيت ريفرنڊم|1975ع جي ريفرنڊم]] ۾ 67 سيڪڙو ووٽرن ان ۾ رهڻ جي حمايت ڪئي.<ref>{{Cite news |title=1975: UK embraces Europe in referendum |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/6/newsid_2499000/2499297.stm |access-date=8 March 2015 |archive-date=20 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180620044520/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/6/newsid_2499000/2499297.stm |url-status=live }}</ref> جڏهن 1992ع ۾ EC [[يورپي يونين]] (EU) بڻيو، تڏهن گڏيل بادشاهت ان جي 12 باني ميمبر رياستن مان هڪ هو. 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر کان [[اتر آئرلينڊ]] فرقي وار ۽ نيم فوجي تشدد جو شڪار رهيو، جيڪو ڪڏهن ڪڏهن گڏيل بادشاهت جي ٻين حصن کي به متاثر ڪندو هو، ۽ روايتي طور [[دي ٽربلز]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. عام طور تي ان کي 1998ع جي [[بيلفاسٽ معاهدو|بيلفاسٽ "گڊ فرائيڊي" معاهدي]] سان ختم ٿيل سمجھيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |last=Aughey |first=Arthur |url=https://archive.org/details/politicsnorthern00augh |title=The Politics of Northern Ireland: Beyond the Belfast Agreement |publisher=Routledge |year=2005 |isbn=978-0-415-32788-6 |location=London |page=[https://archive.org/details/politicsnorthern00augh/page/n15 7] |url-access=limited}}; {{Cite book |last=Holland |first=Jack |url=https://archive.org/details/hopeagainsthisto00holl/page/221 |title=Hope against History: The Course of Conflict in Northern Ireland |publisher=Henry Holt |year=1999 |isbn=978-0-8050-6087-4 |location=New York |page=[https://archive.org/details/hopeagainsthisto00holl/page/221 221]}}; Elliot, Marianne (2007). ''The Long Road to Peace in Northern Ireland: Peace Lectures from the Institute of Irish Studies at Liverpool University.'' University of Liverpool Institute of Irish Studies, Liverpool University Press. p. 2. {{ISBN|978-1-84631-065-2}}.</ref> 1970ع واري ڏهاڪي ۾ وسيع معاشي سست رفتاري ۽ صنعتي تڪرارن کان پوءِ، 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[مارگريٽ ٿيچر]] جي اڳواڻي ۾ [[قدامت پسند پارٽي (برطانيا)|قدامت پسند]] حڪومت [[مانيٽرازم]]، ضابطن جي خاتمي، خاص طور مالي شعبي ۾، جهڙوڪ 1986ع جو [[بگ بينگ (مالي مارڪيٽون)|بگ بينگ]]، ۽ مزدور مارڪيٽن، رياستي ڪمپنين جي وڪري ([[نجڪاري]])، ۽ ڪجهه صنعتن مان سبسڊين جي واپسي تي ٻڌل بنيادي پاليسي شروع ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Dorey |first=Peter |title=British politics since 1945 |url=https://archive.org/details/britishpoliticss0000dore |publisher=Blackwell |year=1995 |isbn=978-0-631-19075-2 |series=Making contemporary Britain |location=Oxford |pages=[https://archive.org/details/britishpoliticss0000dore/page/164 164]–223}}</ref> 1982ع ۾ [[ارجنٽينا]] برطانوي علائقن [[ڏکڻ جارجيا ۽ ڏکڻ سينڊوچ ٻيٽ]] ۽ [[فاڪلينڊ ٻيٽ]] تي حملو ڪيو، جنهن سبب 10 هفتن جي [[فاڪلينڊ جنگ]] لڳي، جنهن ۾ ارجنٽائني فوجون شڪست کائي ويون. انهن ٻيٽن جا رهواسي گهڻو ڪري برطانوي آبادڪارن جي نسل مان آهن، ۽ برطانوي خودمختياريءَ جي مضبوط حمايت ڪن ٿا، جنهن جو اظهار [[2013ع فاڪلينڊ ٻيٽ خودمختياري ريفرنڊم|2013ع جي ريفرنڊم]] ۾ ٿيو. 1984ع کان گڏيل بادشاهت جي معيشت کي [[اتر سمنڊ جو تيل|اتر سمنڊ جي تيل]] مان حاصل ٿيندڙ وڏي آمدنيءَ جي وهڪري مدد ڏني.<ref>{{Cite book |last1=Griffiths |first1=Alan |url=http://vig.pearsoned.co.uk/catalog/uploads/Griffiths_C01.pdf |title=Applied Economics |last2=Wall |first2=Stuart |publisher=Financial Times Press |year=2007 |isbn=978-0-273-70822-3 |edition=11th |location=Harlow |page=6 |access-date=26 December 2010 |archive-date=23 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090823124048/http://vig.pearsoned.co.uk/catalog/uploads/Griffiths_C01.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090823124048/http://vig.pearsoned.co.uk/catalog/uploads/Griffiths_C01.pdf |date=23 August 2009 }}</ref> هڪ ٻيو برطانوي پرڏيهي علائقو، [[جبرالٽر]]، جيڪو 1713ع جي يوٽريخت معاهدي تحت عظيم برطانيه کي ڏنو ويو هو،<ref>{{cite wikisource|title=Peace and Friendship Treaty of Utrecht between Spain and Great Britain}}</ref> گڏيل بادشاهت لاءِ هڪ اهم [[جبرالٽر بندرگاهه|فوجي اڏو]] آهي. 2002ع ۾ اسپين سان گڏيل خودمختياري بابت [[2002ع جبرالٽر خودمختياري ريفرنڊم|ريفرنڊم]] ۾ علائقي جي 98.97 سيڪڙو ووٽرن ان تجويز کي رد ڪيو. ويهين صديءَ جي آخر جي لڳ ڀڳ گڏيل بادشاهت جي حڪمرانيءَ ۾ وڏيون تبديليون آيون، جن تحت اسڪاٽلينڊ، ويلز ۽ اتر آئرلينڊ لاءِ [[اختيارن جي منتقلي|اختيار منتقل ڪيل]] حڪومتون قائم ڪيون ويون.<ref>{{Cite journal |last=Keating |first=Michael |date=1 January 1998 |title=Reforging the Union: Devolution and Constitutional Change in the United Kingdom |url=https://archive.org/details/sim_publius_winter-1998_28_1/page/217 |journal=Publius: The Journal of Federalism |volume=28 |issue=1 |pages=217–234 |doi=10.1093/oxfordjournals.pubjof.a029948}}</ref> [[انساني حقن وارو ايڪٽ 1998ع]]، [[يورپي انساني حقن جو معاهدو]] قبول ڪرڻ کان پوءِ، قانوني طور شامل ڪيو ويو. گڏيل بادشاهت عالمي سفارتي ۽ فوجي اثر سان هڪ [[جديد عظيم طاقتن جي فهرست#گڏيل بادشاهت|عظيم طاقت]] طور برقرار رهيو، ۽ گڏيل قومن ۽ [[نيٽو]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪندو رهيو.<ref name="David M. McCourt">{{Cite book |last=McCourt |first=David |url=https://books.google.com/books?id=lwpOnwEACAAJ&q=Britain+and+World+Power+Since+1945:+Constructing+a+Nation%27s+Role+in+International+Politics |title=Britain and World Power Since 1945: Constructing a Nation's Role in International Politics |publisher=[[University of Michigan Press]] |year=2014 |isbn=978-0-472-07221-7 |access-date=21 October 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328141741/https://books.google.com/books?id=lwpOnwEACAAJ&q=Britain+and+World+Power+Since+1945:+Constructing+a+Nation%27s+Role+in+International+Politics |url-status=live }}</ref> === 21هين صدي === {{Main|گڏيل بادشاھت جي سياسي تاريخ (1979–هاڻوڪو دور)|گڏيل بادشاھت جي سماجي تاريخ (1979–هاڻوڪو دور)}} [[File:Brexit Campaigners out side Parliament November 2016.jpg|thumb|right|[[بريگزيٽ]] بابت راءِ شماري کان پوءِ نومبر 2016ع ۾ [[لنڊن]] ۾ پارليامينٽ ٻاهران بريگزيٽ جي حمايت ڪندڙ مهم هلائيندڙ]] 21هين صدي جي شروعاتي سالن ۾ گڏيل بادشاھت وڏي حد تائين [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جي ''[[دهشتگردي خلاف جنگ]]'' واري پاليسي جي حمايت ڪئي.<ref>{{Cite news |last=McSmith |first=Andy |date=5 July 2016 |title=The inside story of how Tony Blair led Britain to war in Iraq |work=Independent |location=London |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/chilcot-report-iraq-war-inquiry-tony-blair-george-bush-us-uk-what-happened-a7119761.html |access-date=17 February 2022 |archive-date=4 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160704200931/https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/chilcot-report-iraq-war-inquiry-tony-blair-george-bush-us-uk-what-happened-a7119761.html |url-status=live }}</ref> برطانوي فوجن [[افغانستان جي جنگ (2001–2021)]] ۾ حصو ورتو، پر [[عراق جنگ]] ۾ برطانيا جي فوجي مداخلت سخت تڪرار جو سبب بڻي. [[ٽوني بليئر]] جي حڪومت خلاف احتجاج ڪندي [[15 فيبروري 2003ع جا جنگ مخالف احتجاج]] برطانوي تاريخ جي سڀ کان وڏي احتجاجي تحريڪ بڻجي ويا.<ref>{{Cite news |last=Adams |first=Tim |date=11 February 2023 |title='A beautiful outpouring of rage': did Britain's biggest ever protest change the world? |work=The Observer |location=London |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2023/feb/11/slugs-iraq-war-london-protest-2003-legacy |access-date=5 June 2023 |archive-date=6 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406052000/https://www.theguardian.com/uk-news/2023/feb/11/slugs-iraq-war-london-protest-2003-legacy |url-status=live }}</ref> [[2008ع جو عالمي مالياتي بحران]] گڏيل بادشاھت جي معيشت تي سخت اثرانداز ٿيو.<ref name="Latest UK GDP data">{{cite web |date=20 December 2013 |title=Quarterly National Accounts – National accounts aggregates (ABMI Gross Domestic Product: chained volume measures: Seasonally adjusted £m, constant prices) |url=http://www.ons.gov.uk/ons/datasets-and-tables/data-selector.html?cdid=ABMI&dataset=qna&table-id=A2 |publisher=Office for National Statistics |access-date=28 July 2023 |archive-date=29 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150929150429/http://www.ons.gov.uk/ons/datasets-and-tables/data-selector.html?cdid=ABMI&dataset=qna&table-id=A2 |url-status=live }}</ref> 2010ع ۾ [[ڪيمرون–ڪليگ اتحادي حڪومت]] وڏي عوامي خساري کي گهٽائڻ لاءِ [[گڏيل بادشاھت جو رياضتي معاشي پروگرام|مالي سختي (Austerity)]] جون پاليسيون اختيار ڪيون.<ref>{{Cite news |date=7 November 2022 |title=What is austerity and where could 'eye-watering' cuts fall now? |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/63304224 |access-date=28 July 2023 |archive-date=28 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230728105646/https://www.bbc.com/news/63304224 |url-status=live }}</ref> ڪيترين ئي تحقيقن موجب انهن پاليسين سماجي بيچيني ۽ عوامي تڪليف ۾ نمايان واڌ آندي.<ref>{{Cite news |last=Butler |first=Patrick |date=4 October 2022 |title=Over 330,000 excess deaths in Great Britain linked to austerity, finds study |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/business/2022/oct/05/over-330000-excess-deaths-in-great-britain-linked-to-austerity-finds-study |access-date=28 July 2023 |archive-date=28 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230728105650/https://www.theguardian.com/business/2022/oct/05/over-330000-excess-deaths-in-great-britain-linked-to-austerity-finds-study |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Mueller |first=Benjamin |date=25 February 2019 |title=What Is Austerity and How Has It Affected British Society? |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2019/02/24/world/europe/britain-austerity-may-budget.html |access-date=28 July 2023 |archive-date=15 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200915170233/https://www.nytimes.com/2019/02/24/world/europe/britain-austerity-may-budget.html |url-status=live }}</ref> 2014ع ۾ [[اسڪاٽلينڊ جي آزادي بابت راءِ شماري]] ٿي، جنهن ۾ 55.3 سيڪڙو ووٽرن گڏيل بادشاھت جو حصو رهڻ جي حمايت ڪئي، جڏهن ته 44.7 سيڪڙو آزادي جي حق ۾ ووٽ ڏنو.<ref>{{Cite web |title=Scottish independence referendum – Results |url=https://www.bbc.co.uk/news/events/scotland-decides/results |access-date=18 February 2022 |website=BBC News |archive-date=18 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140918212409/https://www.bbc.co.uk/news/events/scotland-decides/results |url-status=live }}</ref> 2016ع ۾ گڏيل بادشاھت جي 51.9 سيڪڙو ووٽرن [[2016ع جي يورپي يونين رڪنيت بابت راءِ شماري]] ۾ [[يورپي يونين]] ڇڏڻ جي حق ۾ ووٽ ڏنو.<ref>{{Cite news |date=24 June 2016 |title=In stunning decision, Britain votes to leave the E.U. |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/world/britons-head-to-the-polls-for-historic-vote-on-eu/2016/06/23/0d466fb0-34a7-11e6-ab9d-1da2b0f24f93_story.html |access-date=24 June 2016 |first1=Griff |last1=Witte |first2=Karla |last2=Adam |first3=Dan |last3=Balz |archive-date=30 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130215030/https://www.washingtonpost.com/world/britons-head-to-the-polls-for-historic-vote-on-eu/2016/06/23/0d466fb0-34a7-11e6-ab9d-1da2b0f24f93_story.html |url-status=live }}</ref> نتيجي طور [[بريگزيٽ]] عمل مڪمل ٿيو ۽ 2020ع ۾ گڏيل بادشاھت رسمي طور يورپي يونين کان الڳ ٿي وئي.<ref>{{Cite news |date=1 January 2021 |title=Brexit: New era for UK as it completes separation from European Union |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-55502781 |access-date=18 February 2022 |archive-date=14 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210114212309/https://www.bbc.com/news/uk-politics-55502781 |url-status=live }}</ref> 1 مئي 2021ع تي [[يورپي يونين–گڏيل بادشاھت واپار ۽ سهڪار وارو معاھدو]] نافذ العمل ٿيو.<ref name="commission.europa.eu">{{Cite web |title=The EU-UK Trade and Cooperation Agreement |url=https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/relations-non-eu-countries/relations-united-kingdom/eu-uk-trade-and-cooperation-agreement_en |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325155905/https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/relations-non-eu-countries/relations-united-kingdom/eu-uk-trade-and-cooperation-agreement_en |archive-date=25 March 2023 |access-date=25 March 2023}}</ref> [[گڏيل بادشاھت ۾ ڪووڊ-19 عالمي وبا]] 2020ع ۽ 2021ع دوران ملڪ جي معيشت تي شديد اثر وڌو، تعليم ۾ وڏي رڪاوٽ پيدا ڪئي ۽ سماجي توڙي سياسي زندگيءَ تي گهرا اثر ڇڏيا.<ref name="GOVUK">{{cite web |url=https://coronavirus.data.gov.uk/ |title=Coronavirus (COVID-19) in the UK |website=gov.uk |publisher=Government of the United Kingdom |access-date=15 April 2020 |archive-date=14 April 2020 |archive-url=https://archive.today/20200414184317/https://coronavirus.data.gov.uk/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|title=Coronavirus and the impact on output in the UK economy: April 2020|url=https://www.ons.gov.uk/economy/grossdomesticproductgdp/articles/coronavirusandtheimpactonoutputintheukeconomy/april2020|access-date=2 August 2020|publisher=Government of the United Kingdom|website=ons.gov.uk|archive-date=2 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200802031859/https://www.ons.gov.uk/economy/grossdomesticproductgdp/articles/coronavirusandtheimpactonoutputintheukeconomy/april2020|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last=Walker|first=Andrew|date=10 June 2020|title=Coronavirus: UK economy could be among worst hit of leading nations, says OECD|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/business-52991913|access-date=2 August 2020|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818031423/https://www.bbc.com/news/business-52991913|url-status=live}}</ref> گڏيل بادشاھت دنيا جو پهريون ملڪ بڻيو جنهن منظور ٿيل [[ڪووڊ-19 ويڪسين]] جو استعمال شروع ڪيو. [[آڪسفورڊ يونيورسٽي]] ۽ [[ايسٽرا زينيڪا]] جي گڏيل سهڪار سان تيار ڪيل ويڪسين سبب برطانيا جي ويڪسينيشن مهم دنيا جي تيز ترين مهمن مان هڪ بڻجي وئي.<ref>{{Cite web |title=Landmark moment as first NHS patient receives COVID-19 vaccination |url=https://www.england.nhs.uk/2020/12/landmark-moment-as-first-nhs-patient-receives-covid-19-vaccination/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230225194320/https://www.england.nhs.uk/2020/12/landmark-moment-as-first-nhs-patient-receives-covid-19-vaccination/|archive-date=25 February 2023|website=NHS}}</ref><ref>{{Cite web |title=Oxford University/AstraZeneca COVID-19 vaccine approved |url=https://www.gov.uk/government/news/oxford-universityastrazeneca-covid-19-vaccine-approved |archive-url=https://web.archive.org/web/20230225194442/https://www.gov.uk/government/news/oxford-universityastrazeneca-covid-19-vaccine-approved |archive-date=25 February 2023|website=UK Government}}</ref> 8 سيپٽمبر 2022ع تي [[ايلزبيٿ ثاني]]، جيڪا برطانوي تاريخ جي سڀ کان ڊگهي عمر ۽ سڀ کان ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪندڙ بادشاهه هئي، 96 سالن جي عمر ۾ وفات ڪري وئي.<ref>{{Cite news |date=8 September 2022 |title=Queen Elizabeth II has died |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/uk-61585886 |url-status=live |access-date=8 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908173308/https://www.bbc.com/news/uk-61585886 |archive-date=8 September 2022}}</ref> راڻي جي وفات کان پوءِ سندس وڏو پٽ [[چارلس ٽيون]]، جيڪو اڳ [[ويلز جو شهزادو]] هو، برطانوي تخت تي ويٺو ۽ نئون بادشاهه بڻيو.<ref>{{Cite news |date=8 September 2022 |title=King Charles III, the new monarch |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/uk-59135132 |access-date=8 September 2022 |archive-date=20 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920002123/https://www.bbc.com/news/uk-59135132 |url-status=live }}</ref> == جاگرافي == گڏيل بادشاھت [[يورپ]] جي مکيه زميني حصي جي اتر-اولهه سامونڊي ڪناري کان ٻاهر واقع آهي. ان جي چوڌاري [[اتر سمنڊ]]، [[انگريزي چينل]] ۽ [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] آهن. گڏيل بادشاھت دنيا جي مختلف حصن ۾ واقع ڪيترن ئي ننڍن علائقن (اڪثر ٻيٽن) تي پڻ، گهڻو ڪري اڻسڌيءَ طرح، حڪمراني ڪري ٿي، جيڪي [[برطانوي اوورسيز علائقا]] سڏجن ٿا. اهي اڳ ۾ [[برطانوي سلطنت]] جو حصو هئا. انهن جا مثال [[جبرالٽر]] (جيڪو [[آئبيريا جزيرو نما]] ۾ [[جبرالٽر جي آبي لنگهه]] ڀرسان واقع آهي) ۽ [[فاڪلينڊ ٻيٽ]] (ڏکڻ ائٽلانٽڪ سمنڊ ۾) آهن. [[برطانوي ٻيٽن]] ۾ گڏيل بادشاھت چار مختلف ملڪن تي مشتمل آهي: [[ويلز]]، [[انگلينڊ]]، [[اسڪاٽلينڊ]] ۽ [[اتر آئرلينڊ]].<ref>Oxford English Dictionary: "British Isles: a geographical term for the islands comprising Great Britain and Ireland with all their offshore islands including the Isle of Man and the Channel Islands".</ref><ref name="page823">{{cite web|date=January 10, 2003|title=Countries within a country|url=http://www.number10.gov.uk/Page823|url-status=dead|archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080909013512/http://www.number10.gov.uk/Page823|archive-date=September 9, 2008|access-date=March 8, 2015|publisher=Prime Minister's Office}}</ref> ويلز جو گاديءَ وارو شهر [[ڪارڊف]] آهي. انگلينڊ جو گاديءَ وارو شهر [[لنڊن]] آهي. اسڪاٽلينڊ جو گاديءَ وارو شهر [[ايڊنبرا]] ۽ اتر آئرلينڊ جو گاديءَ وارو شهر [[بيلفاسٽ]] آهي. گڏيل بادشاھت جا ٻيا وڏا شهر [[برمنگهم]]، [[گلاسگو]]، [[ليڊز]]، [[نورِچ]]، [[مانچسٽر]]، [[ليورپول]]، [[شيفيلڊ]]، [[برسٽل]]، [[ليسٽر]]، [[ڪووينٽري]]، [[ناٽنگهم]]، [[براڊفورڊ]]، [[نيوڪاسل اپان ٽائن]] ۽ [[ساوٿمپٽن]] آهن. گڏيل بادشاھت جي طبعي جاگرافي ۾ تمام گهڻو تنوع موجود آهي. [[انگلينڊ]] جو وڏو حصو هيٺاهين زمينن تي مشتمل آهي، جڏهن ته بلند يا جبلائي علائقا رڳو [[ٽيز درياهه]] – [[ايگزي درياهه]] واري لڪير جي اتر-اولهه ۾ ملن ٿا. انهن بلند علائقن ۾ [[ڍنڍن جو ضلعو]]، [[پينائن جبل]]، [[اتر يارڪ مورز]]، [[ايڪسمور]] ۽ [[ڊارٽمور]] شامل آهن. هيٺاهين علائقا عام طور تي ننڍين [[ٽڪرين]] جي سلسلن ۽ هموار [[ميدانن]] سان ڍڪيل آهن، جن مان ڪيترائي [[چاڪ]] واري پٿر مان ٺهيل آهن. [[اسڪاٽلينڊ]] گڏيل بادشاھت جو سڀ کان وڌيڪ جبلائي ملڪ آهي. ان جي طبعي جاگرافيءَ جي نمايان خصوصيت [[هاءِ لينڊ بائونڊري فالٽ]] آهي، جيڪا اسڪاٽلينڊ جي مکيه زمين مان [[هيلنسبرگ]] کان [[اسٽون هيون]] تائين پکڙيل آهي. [[رائل آبزرويٽري، گرينوچ]] [[بنيادي نصف النھار]] (Prime Meridian) جو معياري نقطو آهي. [[فائل:Glenridding, Cumbria, England - June 2009.jpg|thumb|296x296px|گلين رڊنگ، [[ڪمبريا]]، انگلينڊ]] گڏيل بادشاھت جي [[موسم]] ۾ گهڻي تبديلي ۽ غير يقيني صورتحال هوندي آهي. اونهارا معتدل گرم ۽ سيارا ٿڌا هوندا آهن. سڄي سال مينهن وسندو رهي ٿو، پر اولهه وارن علائقن ۾ اوڀر جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ برسات پوي ٿي، جنهن جو سبب اتر واري ويڪرائي ڦاڪ ۽ [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] مان ايندڙ [[گلف اسٽريم]] جو گرم پاڻي آهي. ائٽلانٽڪ مان ايندڙ عام معتدل هوائون ڪڏهن ڪڏهن اتر-اوڀر کان ايندڙ [[قطبي هوا]] يا [[صحارا ريگستان]] مان ايندڙ گرم هوا سبب متاثر ٿينديون آهن. گڏيل بادشاھت [[آبهوا جي تبديلي]] سان لاڳاپيل [[گرين هائوس گيسن]] جي اخراج ۾ گهٽتائي آڻڻ لاءِ قدم کڻي رهي آهي. هن [[ڪيوٽو پروٽوڪول]] جا هدف حاصل ڪيا آهن ۽ [[پيرس معاھدي]] تي صحيحون پڻ ڪيون آهن. برطانوي حڪومت جو مقصد آهي ته 2050ع تائين ملڪ کي [[ڪاربن غير جانبدار]] بڻايو وڃي.<ref>{{Cite news|date=2019-06-12|title=Climate change: UK government to commit to 2050 target|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-48596775|access-date=2021-03-20|archive-date=2021-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210429111850/https://www.bbc.com/news/science-environment-48596775|url-status=live}}</ref> === آبهوا === گڏيل بادشاھت ۾ [[سامونڊي آبهوا]] (Oceanic Climate) پائي وڃي ٿي. گڏيل بادشاھت ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد {{cvt|40.3|C|F}} هو، جيڪو 19 جولاءِ 2022ع تي [[ڪوننگسبي]] ۾ ماپيو ويو.<ref>{{cite web | url=https://www.metoffice.gov.uk/about-us/press-office/news/weather-and-climate/2022/record-high-temperatures-verified | title=Record high temperatures verified | access-date=2023-02-12 | archive-date=2022-08-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220807200218/https://www.metoffice.gov.uk/about-us/press-office/news/weather-and-climate/2022/record-high-temperatures-verified | url-status=live }}</ref> جڏهن ته سڀ کان گهٽ گرمي پد {{cvt|-27.2|C|F}} رڪارڊ ڪيو ويو، جيڪو 11 فيبروري 1895ع ۽ 10 جنوري 1982ع تي [[بريمر]] ۾، ۽ 30 ڊسمبر 1995ع تي [[الٽناھارا]] ۾ ماپيو ويو.<ref>{{cite web | url=https://www.metoffice.gov.uk/research/climate/maps-and-data/uk-climate-extremes | title=UK climate extremes | access-date=2023-02-12 | archive-date=2022-01-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220113114936/https://www.metoffice.gov.uk/research/climate/maps-and-data/uk-climate-extremes | url-status=live }}</ref> == سياست == [[فائل:United Kingdom labelled map7 vector.svg|thumb|250px|[[گڏيل بادشاھت جا ملڪ]]]] [[فائل:Palace of Westminster Westminster Hall south.jpg|thumb|257px|[[ويسٽ منسٽر محل]] جو ويسٽ منسٽر هال، جيڪو [[لنڊن]] جي [[ويسٽ منسٽر]] علائقي ۾ واقع پارليامينٽ جي عمارتن جو سڀ کان پراڻو حصو آهي.]] گڏيل بادشاھت هڪ [[پارلياماني جمهوريت]] آهي، جيڪا [[آئيني بادشاھت]] ۽ [[موروثي بادشاھت]] جي بنياد تي قائم آهي. گڏيل بادشاھت جا شهري پنهنجن نمائندن طور [[پارليامينٽ جو رڪن|پارليامينٽ جا ميمبر]] چونڊيندا آهن ته جيئن اهي سندن طرفان ڳالهائين ۽ قانون ٺاهين. [[چارلس ٽيون]] برطانيا ۽ اتر آئرلينڊ جي گڏيل بادشاھت جو بادشاھ ۽ [[رياست جو سربراهه]] آهي. [[حڪومت]]، جيڪا [[وزيراعظم]] جي اڳواڻي هيٺ ڪم ڪري ٿي، ملڪ جو انتظام هلائي ٿي ۽ ڪابينا جي وزيرن کي مقرر ڪري ٿي. هن وقت وزيراعظم [[ڪيئر اسٽارمر]] آهي، جيڪو مرڪز-کاٻي ڌر واري [[ليبر پارٽي (برطانيا)|ليبر پارٽي]] جو اڳواڻ آهي. [[پارليامينٽ]] اها اداري آهي جتي قانون ٺاهيا ويندا آهن. ان جا ٽي حصا آهن: [[هائوس آف ڪامنز]]، [[هائوس آف لارڊز]] ۽ بادشاھ. هائوس آف ڪامنز سڀ کان وڌيڪ طاقتور حصو آهي، جتي پارليامينٽ جا چونڊيل ميمبر ويهندا آهن. اسڪاٽلينڊ وٽ پنهنجو خودمختيار [[اسڪاٽش پارليامينٽ]] آهي، جنهن کي تعليم، صحت ۽ اسڪاٽش قانون جهڙن معاملن بابت قانون ٺاهڻ جا اختيار حاصل آهن. اتر آئرلينڊ ۽ ويلز وٽ پڻ پنهنجا [[قانون ساز ادارا]] آهن، جن کي ڪجهه اختيار حاصل آهن، پر اهي اسڪاٽش پارليامينٽ جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهن. گڏيل بادشاھت جي پارليامينٽ خودمختيار آهي ۽ نظرياتي طور ڪنهن به وقت انهن خودمختيار ادارن کي ختم ڪري سگهي ٿي. گڏيل بادشاھت هڪ [[وحداني رياست]] آهي، نه ڪي [[وفاقي رياست]]. === پارليامينٽ === {{multiple image | direction = horizontal | width = 120 | image1 = Elizabeth II greets NASA GSFC employees, May 8, 2007 edit.jpg | image2 = King Charles III (July 2023).jpg | footer = [[ايلزبيٿ ٻيون]] 1952ع کان پنهنجي [[ايلزبيٿ ٻئين جي وفات ۽ سرڪاري جنازي|وفات (2022ع)]] تائين حڪمران رهي ۽ برطانوي تاريخ جي سڀ کان ڊگهي عرصي تائين حڪمراني ڪندڙ بادشاھ بڻجي. موجوده بادشاھ [[چارلس ٽيون]] آهي. }} گڏيل بادشاھت جي پارليامينٽ ملڪ جو [[مقننہ]] آهي، جيڪو [[قانون]] ٺاهي ٿو ۽ [[ٽيڪس]] مقرر ڪري ٿو. برطانوي عوام جي نمائندگي [[هائوس آف ڪامنز]] ۾ [[پارليامينٽ جو رڪن|پارليامينٽ جا ميمبر (ايم پي)]] ڪندا آهن. ايم پي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن. هائوس آف ڪامنز ۾ موجود ايم پي اهو طئي ڪندا آهن ته [[برطانيا جو وزيراعظم]] ڪير ٿيندو. وزيراعظم پوءِ برطانوي حڪومت ([[جز ماجسٽيس گورنمينٽ]]) جا ٻيا وزير چونڊيندو آهي. حڪومت بادشاھ جي بدران پارليامينٽ جي آڏو جوابده هوندي آهي. برطانيا جي پارليامينٽ ٻن ايوانن تي مشتمل آهي: * [[هائوس آف ڪامنز]] * [[هائوس آف لارڊز]] هائوس آف ڪامنز جي ابتڙ، هائوس آف لارڊز جا ميمبر عوام طرفان چونڊيا ناهن ويندا. انهن ميمبرن کي ''لارڊ'' يا ''پير'' سڏيو ويندو آهي. گهڻا پير حڪومت طرفان مقرر ڪيا ويندا آهن، جڏهن ته ڪجهه [[اميرن جا موروثي لقب|موروثي پير]] هوندا آهن، جيڪي پنهنجا لقب پنهنجي خاندان کان ورثي ۾ حاصل ڪندا آهن. سرڪاري [[چرچ آف انگلينڊ]] جا ڪجهه [[بشپ]] پڻ هائوس آف لارڊز ۾ ويهندا آهن. (اسڪاٽلينڊ جو چرچ بشپن وارو نظام نٿو رکي، جڏهن ته ويلز ۽ اتر آئرلينڊ ۾ ڪو به سرڪاري قومي چرچ موجود ناهي.) اهي ٻئي ايوان گڏجي هڪ [[ٻه ايواني مقننہ]] (Bicameral Legislature) ٺاهين ٿا، جنهن ۾ هائوس آف ڪامنز کي وڌيڪ اختيار حاصل آهن. ماضي ۾ هائوس آف لارڊز وڌيڪ طاقتور هو، ۽ ويهين صديءَ کان اڳ وزيراعظم اڪثر هائوس آف لارڊز مان هوندو هو. وقت سان گڏ جمهوري سڌارن سبب هائوس آف لارڊز جا اختيار گهٽايا ويا ۽ هائوس آف ڪامنز وڌيڪ طاقتور بڻجي ويو. هاڻي وزيراعظم هميشه هائوس آف ڪامنز جو ميمبر هوندو آهي. [[فائل:Official portrait of Keir Starmer MP.jpg|thumb|left|150px|[[ڪيئر اسٽارمر]] 2024ع کان [[برطانيا جو وزيراعظم]] آهي.]] [[ٽن بادشاهتن جي جنگين]] دوران [[انگريزي گهرو جنگ]] کان پوءِ [[اوليور ڪرومويل]] ''لارڊ پروٽيڪٽر'' بڻيو ۽ ڪجهه عرصي لاءِ بادشاھت ختم ٿي وئي. برطانوي ٻيٽ هڪ [[جمهوريه]] بڻجي ويا، جنهن کي ڪرومويل [[انگلينڊ، اسڪاٽلينڊ ۽ آئرلينڊ جي دولتِ مشترڪه]] جو نالو ڏنو. جيتوڻيڪ سندس وفات کان پوءِ بادشاھت بحال ڪئي وئي، پر وقت سان گڏ [[تاج]] جي طاقت گهٽجي وئي ۽ پارليامينٽ وڌيڪ طاقتور بڻجي وئي. ويهين صديءَ جي شروعات تائين صرف ملڪيت رکندڙ مردن کي ووٽ جو حق حاصل هو. اوڻيهين صديءَ دوران وڌيڪ ماڻهن کي [[حقِ راءِ دهی]] ڏنو ويو. 1928ع ۾ سڀني بالغ مردن ۽ عورتن کي ووٽ جو حق ملي ويو، جنهن کي [[عالمي حقِ راءِ دهی]] چيو وڃي ٿو. پارليامينٽ جا تقريباً سڀئي ميمبر ڪنهن نه ڪنهن [[سياسي پارٽي]] سان لاڳاپيل هوندا آهن. سڀ کان وڏيون پارٽيون هي آهن: * [[ڪنزرويٽو پارٽي]] * [[ليبر پارٽي (برطانيا)|ليبر پارٽي]] * [[اسڪاٽش نيشنل پارٽي]] * [[لبرل ڊيموڪريٽس]] ساڳئي پارٽي جا ميمبر گڏجي ڪم ڪرڻ تي متفق هوندا آهن. جيڪا پارٽي اڪثريت حاصل ڪري ٿي، اها حڪومت ٺاهيندي آهي. ان جو اڳواڻ وزيراعظم بڻجندو آهي، جيڪو پوءِ ٻين وزيرن کي چونڊيندو آهي. حڪومت وٽ پارليامينٽ ۾ اڪثريت هجڻ سبب عام طور تي اهو طئي ڪرڻ جي قابل هوندي آهي ته ڪهڙا قانون منظور ڪيا وڃن. برطانوي پارليامينٽ [[ويسٽ منسٽر]]، [[لنڊن]] ۾ واقع آهي ۽ سڄي گڏيل بادشاھت تي قانون سازي جو اختيار رکي ٿي. ويلز، اسڪاٽلينڊ ۽ اتر آئرلينڊ وٽ پنهنجا قانون ساز ادارا پڻ آهن، پر انهن جا اختيار محدود آهن. انگلينڊ وٽ الڳ پارليامينٽ موجود ناهي. اسڪاٽلينڊ ۾ [[اسڪاٽش پارليامينٽ]] [[هولي روڊ]]، [[ايڊنبرا]] ۾ واقع آهي. ويلز ۾ [[ويلش پارليامينٽ]] [[ڪارڊف]] ۾ موجود آهي. اتر آئرلينڊ ۾ [[اتر آئرلينڊ اسيمبلي]] [[اسٽورمونٽ]]، [[بيلفاسٽ]] ۾ واقع آهي. [[آئل آف مين]]، [[جرسي]] ۽ [[گورنسي]] (يعني [[چينل ٻيٽ]]) ۾ پڻ پنهنجا پارلياماني ادارا موجود آهن. اهي اهڙا ٻيٽ آهن جن جي بين الاقوامي قانون تحت ذميواري گڏيل بادشاھت تي آهي. مين، جرسي ۽ گورنسي کي [[تاج جا تابع علائقا]] (ڪرائون ڊپينڊنسيز) سڏيو وڃي ٿو. ڪجهه [[برطانوي اوورسيز علائقا]] پڻ پنهنجا [[قانون ساز ادارا]] رکن ٿا. == برطانيه جا حصا == === ملڪ (قومون) === برطانيه ۾ لڳ ڀڳ 68 [[ملين]] ماڻهو رهن ٿا.<ref>Population estimates – Office for National Statistics U.K. www.ons.gov.uk. [https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525074748/https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates|date=2017-05-25}}.</ref> (جن مان گهڻا [[انگلينڊ]] ۾ رهن ٿا). هيءَ [[آبادي]] چئن [[قوميت]]ن ۾ ورهايل آهي، جيڪي ان بنياد تي طئي ٿين ٿيون ته هر شهري (يا سندس والدين) ڪٿي ڄائو هو. هر ملڪ وٽ پنهنجي ماڻهن لاءِ هڪ [[لقبِ قوم]] هوندو آهي (مثال طور، [[ميڪسيڪو]] جا ماڻهو ميڪسيڪن سڏبا آهن)، پر برطانيه جي ڪنهن به حصي سان تعلق رکندڙ ماڻهوءَ جي سرڪاري [[قوميت]] برطانوي (يو ڪي) هوندي آهي. * '''{{Flag|England}}''' برطانيه جو سڀ کان وڏو ملڪ آهي، جتي برطانيه جي گهڻائي آبادي رهي ٿي. هتي رهندڙ ماڻهن کي [[انگريز ماڻهو|انگريز]] سڏيو ويندو آهي. انهن جي مادري [[ٻولي]] [[انگريزي ٻولي]] آهي، جيڪا برطانيه جي اڪثر ماڻهن طرفان ڳالهائي وڃي ٿي. * '''{{Flag|Scotland}}'''، جيڪو انگلينڊ کان گهڻو ننڍو آهي، برطانيه جو ٻيو وڏو ملڪ آهي. هتي رهندڙ ماڻهن کي اسڪاٽس چيو ويندو آهي. انهن مان ڪي [[اسڪاٽش گيلڪ]] ٻولي ڳالهائين ٿا، جيڪا هڪ [[گيلڪ ٻولي]] آهي. جڏهن ته [[اسڪاٽش انگريزي]]، [[انگريزي ٻولي]] جي هڪ [[لهجو|لهجي]] جي صورت آهي. * '''{{Flag|Wales}}''' انگلينڊ جي اولهه ۾ واقع آهي. هتي جي ماڻهن کي [[ويلشي ماڻهو|ويلشي]] چيو ويندو آهي ۽ انهن مان ڪيترائي [[ويلشي ٻولي|ويلشي ٻولي]] ڳالهائي سگهن ٿا. ويلز جي اڪثر ماڻهن کي ويلشي نٿي اچي، پر تقريباً هر ماڻهو انگريزي ڳالهائي سگهي ٿو. * '''{{Flag|Northern Ireland}}''' سڀ کان ننڍو ملڪ آهي. ٻين ٽن ملڪن جي برعڪس، اهو [[برطانيا جو ٻيٽ]] تي واقع ناهي، پر [[آئرلينڊ]] نالي ٻيٽ جو حصو آهي. اتر آئرلينڊ آئرلينڊ جي زمين جو لڳ ڀڳ ڇهون حصو والاري ٿو، جڏهن ته باقي حصو [[جمهوريه آئرلينڊ]] وٽ آهي. اتر آئرلينڊ ۾ رهندڙ ماڻهو پاڻ کي آئرش، برطانوي يا اتر آئرش سڏين ٿا. هتي جا ماڻهو عام طور رڳو انگريزي ڳالهائين ٿا. === تاج جا تابع علائقا === {{Main article|Crown dependency}} تاج جا تابع علائقا ٽي اهڙيون قومون آهن، جيڪي برطانيه جي چئن ملڪن مان ڪنهن جو به حصو ناهن. اهي آهن: * [[آئل آف مين]] * [[جرسي]] * [[گئرنسي]] چئن ملڪن جي برعڪس، تاج جي تابع علائقن جون حڪومتون تقريباً مڪمل اختيار رکن ٿيون. رڳو فوجي معاملن ۽ بين الاقوامي لاڳاپن جا اختيار برطانيه وٽ آهن. تاج جي تابع علائقن جا سڀئي رهواسي برطانوي قوميت رکن ٿا. === سمنڊ پار وارا علائقا === {{Main article|British Overseas Territories}} برطانيه جا سمنڊ پار وارا علائقا [[برطانوي سلطنت]] جون اڳوڻيون [[نوآبادياتي علائقا|نوآباديون]] آهن، جيڪي برطانيه کان آزاد نه ٿيون آهن. انهن جو تعداد چوڏهن آهي. انهن مان ڪي مستقل آبادي وارا علائقا آهن، جڏهن ته ڪجهه فوجي اڏا آهن. گهڻن وٽ پنهنجون حڪومتون موجود آهن. انهن جي دفاع ۽ بين الاقوامي لاڳاپن جي ذميواري برطانيه تي هوندي آهي. هر سمنڊ پار علائقي جو رهواسي برطانوي قوميت رکي ٿو. هڪ سمنڊ پار علائقو [[چاگوس ٻيٽُ جو مجموعو]] هو. نئين سر شروع ٿيل ڳالهين کان پوءِ 22 مئي 2025ع تي هڪ معاهدو طئي ٿيو، جنهن تحت هي علائقو باضابطه طور [[ماريشس]] جي حاڪميت هيٺ منتقل ڪيو ويندو، جڏهن معاهدو نافذ ٿيندو. البت [[ڊيگو گارشيا]] فوجي اڏو 99 سالن جي ليز هيٺ برطانوي ڪنٽرول ۾ رهندو.<ref>{{Cite web|title=UK signs deal to hand over Chagos Islands and lease back military base for £101m a year|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/clyvv04wk8zt|access-date=2025-05-22|website=BBC News|language=en-GB}}</ref><ref>{{cite web|date=22 May 2025|title=The UK hands over its last African colony to Mauritius in a £3.4 billion deal|url=https://africa.businessinsider.com/local/lifestyle/the-uk-hands-over-its-last-african-colony-to-mauritius-in-a-pound34-billion-deal/p7l2ewd|website=Business Insider Africa}}</ref> [[File:British F-35 Jets land on board HMS Queen Elizabeth Carrier MOD 45165431.jpg|thumb|''ايڇ ايم ايس ڪوئين ايلزبيٿ'' ۽ ''ايڇ ايم ايس ڊريگن''، شاهي بحريه جا جهاز. ''ڪوئين ايلزبيٿ'' هڪ [[سُپر ڪيريئر]] آهي، جيڪو هڪ وڏو [[هوائي جهاز بردار ٻيڙو]] آهي ۽ جنهن جي [[ڊيڪ (ٻيڙو)|ڊيڪ]] تي [[ويڙهاڪ هوائي جهاز]] موجود آهن. نسبتاً ننڍو ''ڊريگن'' هڪ [[تباهه ڪندڙ جنگي ٻيڙو]] آهي.]] == فوج == {{Main|برٽش آرمڊ فورسز}} برطانيه وٽ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته فوجن مان هڪ فوج موجود آهي، ۽ ان جو شمار [[آمريڪا جون گڏيل رياستون]] ۽ [[فرانس]] جهڙن ملڪن سان ڪيو ويندو آهي. برطانيه هڪ وڏي بحري فوج ([[شاهي بحريه]])، هڪ وڏي زميني فوج ([[برطانوي فوج]]) ۽ هڪ هوائي فوج ([[شاهي هوائي فوج]]) هلائي ٿو. ارڙهين صديءَ کان ويهين صديءَ جي شروعات تائين، برطانيه دنيا جي سڀ کان وڌيڪ طاقتور ملڪن مان هڪ هو. ان وٽ هڪ تمام وڏي ۽ طاقتور بحري فوج موجود هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ملڪ چئني پاسن کان سمنڊ سان گهيريل هو، تنهنڪري مضبوط بحري طاقت سڀ کان وڌيڪ عملي ۽ فائديمند اختيار سمجهي ويندي هئي. جديد دور ۾ اها حيثيت ڪجهه حد تائين گهٽجي وئي آهي، پر ان جي باوجود برطانيه اڃا تائين ڪيترن ئي فوجي اتحادَن ۽ تنظيمن جو اهم ميمبر آهي، جهڙوڪ [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل|گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] ۽ [[نيٽو]]. برطانيه کي اڄ به هڪ وڏي فوجي طاقت طور ڏٺو ويندو آهي.<ref>{{Cite news|date=2012-05-10|title=United Kingdom country profile|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-18023389|access-date=2025-08-19}}</ref> == معيشت == {{Main|برطانيا جي معيشت}} {{ Further|انگلينڊ جي معيشت|اسڪاٽلينڊ جي معيشت|اتر آئرلينڊ جي معيشت|ويلز جي معيشت}} [[File:Bank junction - 2020-09-20 (2).jpg|thumb|[[لنڊن جو شهر]] دنيا جو سڀ کان وڏو مالي مرڪز آهي.<ref name=":0">{{Cite news|last=Jones|first=Huw|date=2024-01-24|title=City of London remains top global financial centre in own survey|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/uk/city-london-remains-top-global-financial-centre-own-survey-2024-01-24/|access-date=2025-06-05}}</ref>]] [[برطانيا]] وٽ انتهائي ترقي يافته [[سماجي مارڪيٽ معيشت]] آهي.<ref>{{cite journal |last=Thane |first=Pat |year=2019 |title=The Origins of the British Welfare State |journal=The Journal of Interdisciplinary History |volume=50 |issue=3 |pages=427–433 |doi=10.1162/jinh_a_01448 |s2cid=208223636}}</ref><ref>{{cite web |last1=Griffiths |first1=Alan |last2=Wall |first2=Stuart |date=16 July 2011 |title=Applied Economics |url= |format=PDF |archive-date=20 June 2013}}</ref> 2025ع ۾ ان جي اندازي مطابق نالي ماتر [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP) £2.819 ٽريلين هئي، جنهن جي بنياد تي برطانيا دنيا جي پنجين ۽ يورپ جي ٻي وڏي قومي معيشت هئي. ملڪ جي ڪرنسي، [[پائونڊ اسٽرلنگ]]، پرڏيهي مٽاسٽا واري مارڪيٽ ۾ دنيا جي چوٿين سڀ کان وڌيڪ واپار ٿيندڙ ڪرنسي ۽ [[آمريڪي ڊالر]]، [[يورو]] ۽ [[جاپاني ين]] کان پوءِ دنيا جي چوٿين وڏي [[ذخيرو ڪرنسي]] آهي.<ref>{{cite web |title=World Currency Composition of Official Foreign Exchange Reserves |website=IMF Data |archive-date=12 May 2016 |access-date=10 October 2021}}</ref> پائونڊ اسٽرلنگ پنهنجي ڊگهي تاريخي استحڪام ۽ ڪڏهن به باضابطه طور ڪرنسي جي ٻيهر قدر بندي نه ٿيڻ سبب اعليٰ نالي ماتر قدر برقرار رکيو آهي. 2022ع کان وٺي برطانيا سامان ۽ خدمتن جو دنيا جو چوٿون سڀ کان وڏو برآمد ڪندڙ<ref>{{cite web |title=Exports of goods and services (BoP, current US$) |website=World Bank |access-date=22 September 2025}}</ref> ۽ چوٿون سڀ کان وڏو درآمد ڪندڙ رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=Imports of goods and services (current US$) |website=World Bank |archive-date=13 September 2025 |access-date=22 September 2025}}</ref> [[اقتصادي تعاون ۽ ترقي جي تنظيم]] (OECD) جي ملڪن ۾ آمدنيءَ جي اڻبرابريءَ جي نسبتاً بلند سطحن باوجود، برطانيا جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريه]] تمام مٿانهون آهي، جنهن ۾ اڻبرابريءَ مطابق ترتيب ڏنل اشاريه پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web |last=Francis-Devine |first=Brigid |title=House of Commons Research Briefing on Income inequality in the UK |website=UK Parliament |archive-date=10 February 2022 |access-date=1 July 2023}}</ref><ref>{{cite web |title=Inequality – Income inequality – OECD Data |website=OECD |archive-date=29 June 2023 |access-date=3 July 2023}}</ref> 2025ع تائين برطانيا ۾ بيروزگاريءَ جي شرح 4.7 سيڪڙو هئي،<ref>{{cite web |last1=Labiak |first1=Mitchell |last2=Smith |first2=Oliver |date=17 July 2025 |title=UK jobs market weakens as unemployment rate rises |website=BBC |access-date=25 September 2025}}</ref> جڏهن تہ في فرد حقيقي GDP جي سالياني واڌ 1.1 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite web |title=GDP quarterly national accounts, UK |website=Office for National Statistics |year=2026 |access-date=24 April 2026}}</ref> [[ايڇ ايم ٽريزري]]، جنهن جي اڳواڻي [[چانسلر آف دي ايڪسچيکر]] ڪندو آهي، حڪومت جي سرڪاري ماليات ۽ معاشي پاليسي تيار ڪرڻ ۽ لاڳو ڪرڻ جي ذميوار آهي. [[ڪاروبار ۽ واپار وارو کاتو]] ڪاروبار، بين الاقوامي واپار ۽ ڪاروباري سرگرمين جو ذميوار آهي. [[بئنڪ آف انگلينڊ]] برطانيا جي مرڪزي بئنڪ آهي ۽ پائونڊ اسٽرلنگ جا نوٽ ۽ سڪا جاري ڪرڻ جي ذميوار آهي. اسڪاٽلينڊ ۽ اتر آئرلينڊ جون بئنڪون پنهنجا نوٽ جاري ڪرڻ جو حق برقرار رکن ٿيون، پر انهن کي پنهنجي جاري ڪيل رقم جي پٺڀرائيءَ لاءِ بئنڪ آف انگلينڊ جا ڪافي نوٽ ذخيرو رکڻا پوندا آهن. === صنعتون ۽ خدمتون === [[فائل:Bank of England.jpg|thumb|[[بئنڪ آف انگلينڊ]] برطانيا جي مرڪزي بئنڪ آهي ۽ ان کي ڪيترين جديد مرڪزي بئنڪن لاءِ نموني طور ڏٺو ويو آهي.]] [[فائل:Concorde on Bristol.jpg|thumb|[[ڪانڪارڊ]] هڪ سپرسونڪ مسافر جهاز هو، جنهن ائٽلانٽڪ پار اڏام جو وقت لڳ ڀڳ 8 ڪلاڪن کان گهٽائي 3.5 ڪلاڪ ڪري ڇڏيو هو.<ref>{{cite web |title=Celebrating Concorde |archive-date=17 March 2023 |access-date=30 March 2023}}</ref>]] 2023ع ۾ [[خدمتن وارو شعبو]] برطانيا جي مجموعي قدر واڌ (GVA) جو لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو هو.<ref>{{cite web |last=Hutton |first=Georgina |date=3 October 2024 |title=Industries in the UK |website=UK Parliament: House of Commons Library |access-date=19 May 2025}}</ref> 2023ع تائين برطانيا خدمتن جو دنيا جو ٻيو وڏو برآمد ڪندڙ هو،<ref>{{cite web |title=Service exports (BoP, current US$) |website=World Bank Open Data |access-date=19 May 2025}}</ref> جڏهن تہ 2024ع ۾ اهو مالي خدمتن جو دنيا جو سڀ کان وڏو خالص برآمد ڪندڙ هو.<ref>{{cite web |title=UK leads world in financial services trade surplus |website=TheCityUK |date=15 January 2025 |access-date=2 June 2025}}</ref> [[لنڊن]] پرڏيهي مٽاسٽا جي واپار جو عالمي مرڪز آهي ۽ 2022ع ۾ دنيا جي مجموعي واپار ۾ ان جو حصو 37.8 سيڪڙو هو.<ref>{{cite web |title=BIS Triennial Survey of Foreign Exchange and Over-The-Counter Interest Rate Derivatives Markets in April 2025 – UK Data |website=Bank of England |date=30 September 2025 |access-date=7 December 2025}}</ref> اهو يورپ جي سڀ کان وڏي شهري معيشت آهي<ref>{{cite web |last=Florida |first=Richard |date=16 March 2017 |title=The Economic Power of Cities Compared to Nations |website=Bloomberg |access-date=22 February 2024}}</ref> ۽ [[نيو يارڪ شهر|نيو يارڪ]] سان گڏ دنيا جي عالمي معيشت سان سڀ کان وڌيڪ ڳنڍيل شهرن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=World Cities 2024 |website=GaWC |access-date=21 September 2025}}</ref> 2025ع جي ''گلوبل فنانشل سينٽرز انڊيڪس'' ۾ لنڊن دنيا ۾ ٻئي نمبر تي هو، جڏهن تہ [[ايڊنبرا]]، جيڪو برطانيا جو ٻيو وڏو مالي مرڪز آهي، 29هين نمبر تي هو.<ref name="GFCI">{{cite web |title=GFCI 36 Rank - Long Finance |website=Long Finance |access-date=19 May 2025}}</ref> 2024ع ۾ برطانيا جو [[پيداوار وارو شعبو]] قدر جي حساب سان دنيا جو ڏهون ۽ يورپ جو چوٿون وڏو شعبو هو.<ref>{{cite web |title=World Bank Open Data |website=World Bank |access-date=5 August 2025}}</ref> 2024ع جي پڇاڙيءَ تائين پيداوار واري شعبي ۾ ملڪ جي 8 سيڪڙو افرادي قوت ڪم ڪندي هئي ۽ اهو قومي معاشي پيداوار جو 8.6 سيڪڙو فراهم ڪندو هو.<ref>{{cite web |title=Manufacturing industries: Economic indicators |website=House of Commons Library |date=22 May 2025 |access-date=1 June 2025}}</ref> 2017ع جي رپورٽ موجب [[اوڀر مڊلينڊز]] ۽ [[اولهه مڊلينڊز]] ۾ پيداوار واري شعبي ۾ ملازمن جو حصو ترتيبوار 12.6 ۽ 11.8 سيڪڙو هو، جيڪي ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ هئا، جڏهن تہ لنڊن ۾ اهو حصو فقط 2.8 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |author=Hennik Research |title=Annual Manufacturing Report: 2017 |date=December 2016}}</ref> [[سياحت]] برطانوي معيشت جو اهم شعبو آهي.<ref>{{cite web |last=Chan |first=Kelvin |date=25 April 2023 |title=King Charles' coronation is bringing millions of tourists and a cash infusion to London but it probably won't save the British economy |website=Fortune |agency=Associated Press |access-date=9 May 2023}}</ref> 2019ع ۾ تخليقي صنعتن جو برطانيا جي GVA ۾ 5.9 سيڪڙو حصو هو،<ref>{{cite web |title=DCMS Economic Estimates 2019 (provisional): Gross Value Added |website=gov.uk |access-date=31 January 2023}}</ref> جڏهن تہ 2018ع ۾ انهن برطانوي معيشت ۾ £111 ارب جو حصو وڌو.<ref>{{cite web |title=UK's Creative Industries contributes almost £13 million to the UK economy every hour |website=UK Government |year=2020 |access-date=21 February 2023}}</ref> [[لائيڊز آف لنڊن]] دنيا جي سڀ کان وڏي انشورنس ۽ ٻيهر انشورنس مارڪيٽ آهي.<ref>{{cite web |title=Lloyd's of London – value proposition |website=Lloyd's of London}}</ref> [[ڊبليو پي پي پي ايل سي]] دنيا جي سڀ کان وڏين اشتهاري ڪمپنين مان هڪ آهي ۽ ان جو هيڊڪوارٽر پڻ لنڊن ۾ آهي.<ref>{{cite web |title=Rankings 2025 - Creative 100 |website=WARC |access-date=12 June 2025}}</ref> برطانيا يورپ جي اهم پرچون مارڪيٽن مان هڪ ۽ يورپ جي سڀ کان وڏي [[اليڪٽرانڪ واپار]] واري مارڪيٽ آهي.<ref>{{cite web |title=Retail |website=great.gov.uk |access-date=18 January 2024}}</ref> 2023ع ۾ 2 ٽريلين آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ صارف خرچن سان، برطانيا يورپ جي ٻي وڏي صارف مارڪيٽ هئي.<ref>{{cite web |title=Households and NPISHs Final consumption expenditure (current US$) |website=World Bank Group |access-date=17 August 2024}}</ref> [[جان لوئس پارٽنرشپ]] برطانيا جو سڀ کان وڏو ملازمن جي ملڪيت وارو ڪاروبار آهي.<ref>{{cite web |title=Employee owned businesses - What the evidence tells us |access-date=18 January 2024}}</ref> برطانوي [[گاڏين جي صنعت]] لڳ ڀڳ £47 ارب جون برآمدون پيدا ڪري ٿي، جيڪي ملڪ جي سامان وارين مجموعي برآمدن جو 12 سيڪڙو آهن.<ref name="SMMT">{{cite web |title=SMMT Motor Industry Facts 2025 |website=SMMT |date=15 May 2025 |access-date=26 May 2025}}</ref> 2024ع ۾ برطانيا 779,584 مسافر گاڏيون ۽ 125,649 تجارتي گاڏيون تيار ڪيون، ۽ ملڪ ۾ تيار ٿيندڙ هر ڏهن گاڏين مان اٺ پرڏيهه برآمد ڪيون ويون.<ref name="SMMT"/> برطانيا [[مني (گاڏي)|مني]] ۽ [[جاگوار ڪارز|جاگوار]] جهڙين مشهور گاڏين،<ref>{{cite web |title=Best British cars: Top 50 all-time greatest British-built cars revealed - page 2 |website=Auto Express |date=19 November 2020 |access-date=9 March 2024}}</ref> ۽ [[رولز رائس]]، [[بينٽلي]] ۽ [[رينج روور]] جهڙين عاليشان گاڏين لاءِ سڃاتو وڃي ٿو. برطانيا انجڻن جي پيداوار جو به اهم مرڪز آهي؛ 2024ع ۾ 1.59 ملين انجڻون تيار ڪيون ويون.<ref name="SMMT"/> 2023ع ۾ قدر جي لحاظ کان اهو دنيا جو ٽيون وڏو انجڻ برآمد ڪندڙ هو.<ref>{{cite web |title=Combustion Engines |website=The Observatory of Economic Complexity |access-date=26 May 2025}}</ref> برطانيا جي موٽر اسپورٽ صنعت جو ساليانو واپار لڳ ڀڳ £10 ارب آهي.<ref>{{cite web |title=UK motorsport industry in pole position for F1's 70th anniversary |website=UK Government |year=2020 |access-date=19 February 2023}}</ref> [[فارمولا ون]] جي يارنهن ٽيمن مان ست برطانيا ۾ ٻڌل آهن، ۽ انهن جي ٽيڪنالاجي [[مڪلارن]]، [[ايسٽن مارٽن]] ۽ [[لوٽس ڪارز|لوٽس]] جهڙين سپر ۽ هائپر ڪارن ۾ پڻ استعمال ٿيندي آهي. برطانيا جي [[هوابازي صنعت]] دنيا جي ٻئي وڏي هوابازي صنعت آهي<ref>{{cite web |title=United Kingdom - Country Commercial Guide: Aerospace and Defense |website=International Trade Administration |date=3 November 2023 |access-date=17 December 2024}}</ref> ۽ ان جو ساليانو واپار لڳ ڀڳ £30 ارب آهي.<ref>{{cite news |last=Tovey |first=Alan |date=29 June 2016 |title=Britain's aerospace sector soars amid fears Brexit could clip its wings |work=The Telegraph}}</ref> 2020/21ع ۾ برطانيا جي [[خلائي صنعت]] جي قيمت £17.5 ارب هئي ۽ ان ۾ لڳ ڀڳ 48,800 ماڻهو ملازم هئا.<ref>{{cite web |title=UK space sector income reaches £17.5 billion as jobs and services grow |website=UKspace |date=27 March 2023}}</ref><ref>{{cite web |title=UK space sector income reaches £17.5 billion as jobs and services grow |website=gov.uk |date=29 March 2023 |access-date=10 August 2025}}</ref> 2023ع ۾ [[برطانيا خلائي ايجنسي]] چيو تہ اها خلائي منصوبن ۾ £1.6 ارب سيڙپ ڪري رهي آهي.<ref>{{cite web |title=New funding to support space exploration using Moon resources and nuclear power |access-date=11 March 2023}}</ref> برطانيا جي [[زراعت]] يورپي معيارن موجب گهڻي شدت واري، انتهائي مشيني ۽ ڪارگر آهي. اها ملڪ جي مجموعي خوراڪ جي ضرورتن جو لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو ۽ ملڪ اندر پيدا ٿيندڙ خوراڪ جي ضرورتن جو 73 سيڪڙو فراهم ڪري ٿي، جڏهن تہ افرادي قوت جو لڳ ڀڳ 0.9 سيڪڙو، يعني تقريباً 292,000 ماڻهو، هن شعبي ۾ ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=UK Food Security Index 2024 |publisher=Department for Environment, Food & Rural Affairs |access-date=19 May 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=Agricultural workforce in England at 1 June 2023 |publisher=Department for Environment, Food & Rural Affairs |access-date=19 May 2024}}</ref> زراعت جي پيداوار جو لڳ ڀڳ ٻه ٽيون حصو مال پالڻ ۽ هڪ ٽيون حصو فصلن لاءِ وقف آهي. برطانيا وٽ اڃا تائين هڪ اهم، جيتوڻيڪ اڳ جي ڀيٽ ۾ ننڍي، [[مڇيگيري صنعت]] پڻ موجود آهي؛ 2020ع ۾ گهٽ ۾ گهٽ 49 سيڪڙو برطانوي مڇي پائيدار نموني پڪڙي وئي.<ref>{{cite web |title=Sustainable fisheries: fish stocks harvested within safe limits |website=JNCC |access-date=14 December 2024}}</ref> 2021ع ۾ برطانيا جي سامونڊي قدرتي سرمائي جي اثاثن جي قيمت لڳ ڀڳ £211 ارب لڳائي وئي.<ref>{{cite web |title=Marine accounts, natural capital, UK: 2021 |website=Office for National Statistics |date=6 April 2021 |access-date=21 May 2025}}</ref> ملڪ ڪوئلي، پيٽروليم، قدرتي گئس، ٽِن، چوني جي پٿر، لوهه جي خام معدنيات، لوڻ، مٽي، چاڪ، جپسم، سيهي ۽ سليڪا سميت ڪيترن قدرتي وسيلن سان مالا مال آهي ۽ ان وٽ قابلِ پوک زمين پڻ وڏي مقدار ۾ آهي.<ref>{{cite web |title=Coal |website=BGS Minerals UK |access-date=7 July 2015}}</ref> == سائنس ۽ ٽيڪنالاجي == {{Main|برطانيا ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي|برطانيا ۾ ٽيليڪميونيڪيشن}} [[فائل:Cambridge Science Park - geograph.org.uk - 32089.jpg|thumb|[[ڪيمبرج سائنس پارڪ]]؛ ڪيمبرج جي اعليٰ ٽيڪنالاجي صنعت ۽ تحقيق سان لاڳاپيل اهم مرڪزن مان هڪ.]] [[فائل:Cambridge Science Park - geograph.org.uk - 7729757.jpg|thumb|[[ڪيمبرج سائنس پارڪ]]، جيڪو [[ڪيمبرج ڪلسٽر]] جي اهم سائنس ۽ ٽيڪنالاجي مرڪزن مان هڪ آهي.]] [[انگلينڊ]] ۽ [[اسڪاٽلينڊ]] سترهين صديءَ کان [[سائنسي انقلاب]] جا اهم مرڪز رهيا آهن.<ref>{{cite book |last=Gascoin |first=J. |chapter=A reappraisal of the role of the universities in the Scientific Revolution |title=Reappraisals of the Scientific Revolution |url=https://archive.org/details/reappraisalsofsc0000unse |editor1-last=Lindberg |editor1-first=David C. |editor2-last=Westman |editor2-first=Robert S. |publisher=Cambridge University Press |year=1990 |page=[https://archive.org/details/reappraisalsofsc0000unse/page/248 248] |isbn=978-0-521-34804-1}}</ref> ارڙهين صديءَ کان برطانيا [[صنعتي انقلاب]] جي اڳواڻي ڪئي ۽ ان کان پوءِ به ڪيترن اهم سائنسي ۽ انجنيئرنگ ترقيُن ۾ نمايان ڪردار ادا ڪندو رهيو آهي.<ref>{{cite book |last1=Reynolds |first1=E. E. |last2=Brasher |first2=N. H. |year=1966 |title=Britain in the Twentieth Century, 1900–1964 |url=https://archive.org/details/britainintwentie0000eeta |publisher=Cambridge University Press |page=[https://archive.org/details/britainintwentie0000eeta/page/336 336]}}</ref> سترهين ۽ ارڙهين صديءَ جي اهم نظرياتي سائنسدانن ۾ [[آئزڪ نيوٽن]] شامل آهي، جنهن جا [[نيوٽن جا حرڪت جا قانون|حرڪت جا قانون]] ۽ ڪشش ثقل بابت ڪم جديد سائنس جا بنيادي سنگ ميل سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite book |last=Burtt |first=E. A. |year=2003 |orig-year=1924 |title=The Metaphysical Foundations of Modern Science |publisher=Courier Dover |page=207 |isbn=978-0-486-42551-1}}</ref> اڻويهين صديءَ ۾ [[چارلس ڊارون]] جو [[قدرتي چونڊ ذريعي ارتقا]] جو نظريو جديد حياتيات جي ترقيءَ لاءِ بنيادي اهميت وارو ثابت ٿيو، جڏهن تہ [[جيمس ڪلارڪ ميڪسويل]] ڪلاسيڪي برقي مقناطيسي نظريو تيار ڪيو. جديد دور ۾ [[اسٽيفن هاڪنگ]] ڪائناتيات، [[ڪوانٽم ڪشش ثقل]] ۽ [[ڪارا سوراخ|ڪارن سوراخن]] بابت اهم نظريا پيش ڪيا.<ref>{{cite book |last=Hatt |first=C. |year=2006 |title=Scientists and Their Discoveries |url=https://archive.org/details/scientiststheird0000hatt |publisher=Evans Brothers |pages=16, 30, 46 |isbn=978-0-237-53195-9}}</ref> [[سائنس، جدت ۽ ٽيڪنالاجي وارو کاتو]] (DSIT) برطانيا جي سائنسي، تحقيقي ۽ ٽيڪنالاجي پيداوار کي ترقي ڏيڻ ۽ منظم ڪرڻ ۾ مدد جو ذميوار آهي. سائنسي تحقيق ۽ ترقي برطانوي يونيورسٽين ۾ اهم حيثيت رکي ٿي، ۽ ڪيترين يونيورسٽين صنعت سان تعاون ۽ پيداوار وڌائڻ لاءِ [[سائنس پارڪ]] قائم ڪيا آهن.<ref>{{cite book |last1=Castells |first1=Manuel |last2=Hall |first2=Peter |year=2004 |title=Technopoles of the World: the Making of Twenty-First-Century Industrial Complexes |url=https://archive.org/details/technopolesofwor0000cast |publisher=Routledge |pages=[https://archive.org/details/technopolesofwor0000cast/page/98 98]–100 |isbn=978-0-415-10015-1}}</ref> 2022ع ۾ برطانيا دنيا جي 6.0 سيڪڙو سائنسي تحقيقي مقالن جو ماخذ هو ۽ عالمي سائنسي حوالن ۾ ان جو حصو 8.8 سيڪڙو هو. G7 ملڪن ۽ برازيل، چين، ڀارت، روس ۽ ڏکڻ ڪوريا جي ڀيٽ ۾ اهي ترتيبوار چوٿون ۽ ٽيون وڏا انگ هئا. ''Field-Weighted Citation Impact'' ۾ برطانيا انهن ملڪن مان پهرئين نمبر تي هو.<ref>{{cite web |title=International comparison of the UK research base, 2025 |website=GOV.UK |access-date=7 December 2025}}</ref> برطانيا ۾ شايع ٿيندڙ مشهور سائنسي جرنلن ۾ [[رائل سوسائٽي]] جون اشاعتون، ''[[نيچر (رسالو)|نيچر]]''، ''[[برٽش ميڊيڪل جرنل]]'' ۽ ''[[دي لينسيٽ]]'' شامل آهن.<ref>{{cite journal |last=McCook |first=Alison |year=2006 |title=Is peer review broken? |journal=The Scientist |volume=20 |issue=2 |page=26}}</ref> 2024ع تائين برطانيا جي ٽيڪنالاجي شعبي جي مجموعي قيمت 1.2 ٽريلين آمريڪي ڊالر تائين پهتي، جيڪا فرانس ۽ جرمني جي ٽيڪنالاجي شعبن جي گڏيل قيمت کان وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |last=Greenberg |first=Elizabeth |date=14 January 2025 |title=UK Innovation Economy Worth a Combined $1.2 trillion |website=Digit News |access-date=26 May 2026}}</ref> [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] کي ڪامياب ٽيڪنالاجي باني پيدا ڪرڻ ۾ دنيا جي پهرين نمبر واري يونيورسٽي قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=UK tech sector retains #1 spot in Europe and #3 in world as sector resilience brings continued growth |website=gov.uk |date=21 December 2022 |access-date=27 May 2025}}</ref> برطانيا جي [[مصنوعي ذهانت]] واري صنعت قدر جي حساب سان يورپ ۾ سڀ کان وڏي آهي،<ref>{{cite web |title=UK AI sector most valuable in Europe, new report reveals |website=Holyrood |date=11 June 2024 |access-date=20 July 2025}}</ref> ۽ 2026ع ۾ [[اسٽينفورڊ يونيورسٽي]] جي هڪ رپورٽ ۾ مصنوعي ذهانت جي ترقيءَ جي لحاظ کان برطانيا دنيا ۾ پنجين نمبر تي هو.<ref>{{cite web |title=Which countries are leading in AI? |website=Stanford HAI |access-date=9 May 2026}}</ref> 2025ع جي [[گلوبل انوويشن انڊيڪس]] ۾ برطانيا ڇهين نمبر تي هو.<ref>{{cite web |title=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025 |website=WIPO |access-date=16 October 2025}}</ref><ref>{{cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |last2=Lanvin |first2=Bruno |year=2025 |title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads |publisher=World Intellectual Property Organization |page=19 |doi=10.34667/tind.58864 |isbn=978-92-805-3797-0}}</ref> == آمدورفت == {{Main|برطانيا ۾ آمدورفت}} {{Further|انگلينڊ ۾ آمدورفت|اسڪاٽلينڊ ۾ آمدورفت|ويلز ۾ آمدورفت|اتر آئرلينڊ ۾ آمدورفت}} [[فائل:UK motorways map 2022.svg|thumb|upright=0.8|برطانيا جي [[موٽر وي]] نيٽ ورڪ جو نقشو.]] [[برطانيا]] وٽ روڊن، ريلوي، هوائي اڏن، بندرگاهن ۽ شهري عوامي آمدورفت تي ٻڌل هڪ وسيع ۽ ترقي يافته ٽرانسپورٽ نظام آهي. 2024ع ۾ [[گريٽ برٽن]] اندر مسافرن طرفان طئي ڪيل 813 ارب مسافر-ڪلوميٽرن مان 89 سيڪڙو روڊ، 9 سيڪڙو ريل ۽ لڳ ڀڳ 1 سيڪڙو هوائي سفر ذريعي طئي ڪيا ويا.<ref name="DfTDomestic2024">{{cite web |title=Transport Statistics Great Britain: 2024 Domestic Travel |url=https://www.gov.uk/government/statistics/transport-statistics-great-britain-2025/transport-statistics-great-britain-2024-domestic-travel |publisher=Department for Transport |website=GOV.UK |access-date=10 September 2026 }}</ref> ملڪ جو آمدورفت وارو بنيادي ڍانچو تاريخي طور [[لنڊن]] جي چوڌاري شعاعي نموني ۾ وڌيو، پر [[برمنگهم]]، [[مانچسٽر]]، [[ليڊز]]، [[گلاسگو]]، [[ايڊنبرا]]، [[ڪارڊف]] ۽ [[بيلفاسٽ]] پڻ اهم علائقائي آمدورفت مرڪز آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#315b7d; color:white; font-size:110%;" | '''برطانيا جي آمدورفت جا چونڊيل انگ اکر''' |- ! style="background:#d9eaf7;" | شعبو ! style="background:#d9eaf7;" | انگ ! style="background:#d9eaf7;" | سال |- | style="background:#f5faff; text-align:left;" | گريٽ برٽن ۾ عوامي طور سنڀاليل رستن جي ڊيگهه | 247,200 ميل (397,800 ڪلوميٽر) | 2025ع |- | style="background:#eef8f0; text-align:left;" | موٽر ويز | 2,300 ميل (3,700 ڪلوميٽر) | 2025ع |- | style="background:#fff8e8; text-align:left;" | مين لائين ريلوي جي روٽ ڊيگهه | 15,747 ڪلوميٽر (9,785 ميل) | 2025ع |- | style="background:#f8eef8; text-align:left;" | ريل مسافر سفر | 1.7 ارب | 2024–25ع |- | style="background:#eef5ff; text-align:left;" | بين الاقوامي هوائي مسافر | 258.5 ملين | 2024ع |- | style="background:#fff1ee; text-align:left;" | چينل سرنگ ذريعي بين الاقوامي ريل مسافر | 18.6 ملين | 2024ع |- | style="background:#f2f7e9; text-align:left;" | بين الاقوامي سامونڊي مسافر | 18.4 ملين | 2024ع |} === روڊ آمدورفت === برطانيا ۾ گاڏيون [[کاٻي پاسي واري ٽرئفڪ|روڊ جي کاٻي پاسي]] هلن ٿيون ۽ گاڏين ۾ ڊرائيور جي جاءِ عام طور ساڄي پاسي هوندي آهي. روڊن تي فاصلا [[ميل]] ۽ [[يارڊ]] ۾ ۽ رفتار [[ميل في ڪلاڪ]] (mph) ۾ ظاهر ڪئي ويندي آهي. اپريل 2025ع تائين گريٽ برٽن ۾ عوامي خرچ تي سنڀاليل رستن جي ڪل ڊيگهه لڳ ڀڳ 247,200 ميل (397,800 ڪلوميٽر) هئي. انهن مان 32,000 ميل وڏا رستا هئا، جن ۾ 2,300 ميل [[موٽر وي]] ۽ 29,700 ميل ''A roads'' شامل هئا؛ باقي 215,200 ميل ننڍا رستا هئا.<ref name="RoadLengths2025">{{cite web |title=Road lengths in Great Britain: 2025 |url=https://www.gov.uk/government/statistics/road-lengths-in-great-britain-2025 |publisher=Department for Transport |website=GOV.UK |date=12 February 2026 |access-date=10 September 2026 }}</ref> برطانيا ۾ موٽر وي نيٽ ورڪ وڏي پيماني تي 1950ع واري ڏهاڪي کان پوءِ تعمير ٿيو. [[ايم 1 موٽر وي|M1]]، [[ايم 4 موٽر وي|M4]]، [[ايم 5 موٽر وي|M5]]، [[ايم 6 موٽر وي|M6]] ۽ [[ايم 25 موٽر وي|M25]] ملڪ جي اهم شاهراهن مان آهن. M25 [[گريٽر لنڊن]] جي وڏي حصي کي گهيري ٿي ۽ ملڪ جي سڀ کان اهم گردشي موٽر وي آهي. موٽر ويز کان سواءِ ملڪ ۾ ''A roads'' جو هڪ وسيع نيٽ ورڪ آهي. انهن مان ڪيترائي [[ڊوئل ڪيريج وي]] آهن، جن ۾ مخالف رخن جي ٽرئفڪ کي وچين پٽي يا رڪاوٽ ذريعي الڳ ڪيو ويندو آهي. انگلينڊ جي موٽر ويز ۽ اهم ''A roads'' جي وڏي حصي جو انتظام [[نيشنل هاءِ ويز]] ڪري ٿي، جڏهن تہ ٻين رستن جي ذميواري مقامي اختيارين وٽ آهي. اسڪاٽلينڊ ۾ قومي روڊ نيٽ ورڪ [[ٽرانسپورٽ اسڪاٽلينڊ]] جي ذميواري آهي، جڏهن تہ ويلز ۽ اتر آئرلينڊ ۾ لاڳاپيل منتقل ٿيل حڪومتون روڊ پاليسي ۽ بنيادي ڍانچي جون ذميوار آهن. ==== رفتار جون حدون ==== عام مسافر گاڏين لاءِ، جيڪڏهن ٻي ڪا حد ظاهر نه ڪئي وئي هجي، موٽر وي ۽ ڊوئل ڪيريج وي تي قومي وڌ ۾ وڌ رفتار 70 ميل في ڪلاڪ (112 ڪلوميٽر في ڪلاڪ) ۽ سنگل ڪيريج وي تي 60 ميل في ڪلاڪ (96 ڪلوميٽر في ڪلاڪ) آهي. تعمير ٿيل علائقن ۾ عام حد انگلينڊ، اسڪاٽلينڊ ۽ اتر آئرلينڊ ۾ 30 ميل في ڪلاڪ (48 ڪلوميٽر في ڪلاڪ) آهي، جڏهن تہ ويلز ۾ گهڻن اهڙن رستن تي عام حد 20 ميل في ڪلاڪ (32 ڪلوميٽر في ڪلاڪ) آهي.<ref name="SpeedLimits">{{cite web |title=Speed limits |url=https://www.gov.uk/speed-limits |website=GOV.UK |publisher=Government of the United Kingdom |access-date=10 September 2026 }}</ref> ==== روڊ حفاظت ==== برطانيا جي روڊن تي موت جي شرح گذريل ڪيترن ڏهاڪن دوران مجموعي طور گهٽجي آهي. گريٽ برٽن ۾ 2024ع دوران رپورٽ ٿيل روڊ حادثن ۾ 1,602 ماڻهو فوت ٿيا ۽ 29,467 ماڻهو فوت يا سخت زخمي ٿيا. ساڳئي سال هر هڪ ارب گاڏي-ميلن تي موت جي شرح 4.7 هئي.<ref name="RoadCasualties2024">{{cite web |title=Reported road casualties Great Britain, annual report: 2024 |url=https://www.gov.uk/government/statistics/reported-road-casualties-great-britain-annual-report-2024 |publisher=Department for Transport |website=GOV.UK |date=25 September 2025 |access-date=10 September 2026 }}</ref> ==== شهري ٽرئفڪ ۽ اخراج ==== لنڊن ۾ ٽرئفڪ جي گنجائش ۽ فضائي آلودگي گھٽائڻ لاءِ مختلف روڊ چارجنگ نظام لاڳو آهن. [[لنڊن ڪنجيشن چارج]] مرڪزي لنڊن ۾ مخصوص وقتن دوران لاڳو ٿئي ٿي، جڏهن تہ [[الٽرا لو اميشن زون]] (ULEZ) انهن گاڏين تي اخراج جا معيار لاڳو ڪري ٿي جيڪي مقرر ماحولياتي معيار پورا نٿيون ڪن. === ريل آمدورفت === [[فائل:An LNER Azuma train arriving at platform 2 at Berwick railway station - geograph.org.uk - 8349960.jpg|thumb|[[برڪ-اپان-ٽوئڊ]] ريلوي اسٽيشن تي پهچندڙ [[ايل اين اي آر]] جي [[ازوما]] تيز رفتار ريل گاڏي.]] برطانيا ريلوي جي تاريخ ۾ بنيادي اهميت رکي ٿو؛ جديد ٻاڦ تي هلندڙ عوامي ريلوي نظام پهريون ڀيرو اڻويهين صديءَ ۾ هتي وڏي پيماني تي ترقي ڪيو ۽ [[صنعتي انقلاب]] دوران ريلوي ملڪ جي صنعتي ۽ شهري ترقيءَ جو اهم حصو بڻجي وئي. موجوده مين لائين نيٽ ورڪ جو وڏو حصو [[وڪٽورين دور]] ۾ ٺهيو. 31 مارچ 2025ع تائين گريٽ برٽن جي مين لائين ريلوي جي ڪل روٽ ڊيگهه 15,747 ڪلوميٽر (9,785 ميل) هئي، جنهن مان 6,200 ڪلوميٽر، يعني لڳ ڀڳ 39 سيڪڙو، برقي ٿيل هئي.<ref name="RailTrends2025">{{cite web |title=Rail Trends 2025 |url=https://www.gov.uk/government/statistics/rail-trends-2025/rail-trends-2025 |publisher=Department for Transport |website=GOV.UK |access-date=10 September 2026 }}</ref> ساڳئي تاريخ تي گريٽ برٽن ۾ 2,589 مين لائين ريلوي اسٽيشنون هيون.<ref>{{cite web |title=Rail infrastructure and assets |url=https://dataportal.orr.gov.uk/statistics/infrastructure-and-environment/rail-infrastructure-and-assets/ |publisher=Office of Rail and Road |access-date=10 September 2026 }}</ref> 2024–25ع جي مالي سال ۾ گريٽ برٽن ۾ لڳ ڀڳ 1.7 ارب مسافر ريل سفر ٿيا، جيڪو گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 7.2 سيڪڙو وڌيڪ هو.<ref name="RailTrends2025"/> گريٽ برٽن ۾ [[برٽش ريل]] کي 1990ع واري ڏهاڪي ۾ خانگيايو ويو، جنهن سان ريلوي جو بنيادي ڍانچو ۽ مسافر خدمتون مختلف ادارن ۾ ورهائجي ويون. 2020ع واري ڏهاڪي ۾ برطانوي حڪومت مسافر ريل خدمتن کي ٻيهر مرحليوار سرڪاري ملڪيت ۾ آڻڻ شروع ڪيو. سيپٽمبر 2026ع تائين [[گريٽ برٽش ريلويز]] (GBR) قائم ڪرڻ لاءِ قانون سازيءَ جو عمل جاري هو. رٿيل GBR کي ريلوي لاءِ هڪ واحد مرڪزي ادارو بڻائڻ جو مقصد آهي، جيڪو ريلوي ٽريڪ ۽ مسافر خدمتن جي انتظام کي وڌيڪ گڏيل نموني هلائيندو.<ref>{{cite web |title=Great British Railways and the public ownership programme |url=https://www.gov.uk/guidance/great-british-railways |publisher=Department for Transport |website=GOV.UK |date=25 May 2025 |access-date=10 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Railways Bill |url=https://www.gov.uk/government/publications/railways-bill |publisher=Department for Transport |website=GOV.UK |date=5 November 2025 |access-date=10 September 2026 }}</ref> === بين الاقوامي ريل ۽ چينل سرنگ === [[يورو اسٽار]] تيز رفتار مسافر ريل خدمتون لنڊن کي [[پيرس]]، [[برسلز]] ۽ يورپ جي ٻين منزلن سان ڳنڍين ٿيون. اهي خدمتون [[چينل سرنگ]] ذريعي [[انگلش چينل]] جي هيٺان گذرن ٿيون. سرنگ جو سامونڊي هيٺان حصو لڳ ڀڳ 37.9 ڪلوميٽر (23.5 ميل) ڊگهو آهي ۽ دنيا جي سڀ کان ڊگهن سامونڊي هيٺان سرنگي حصن مان هڪ آهي. مسافر گاڏين ۽ مال بردار گاڏين کي چينل پار کڻي وڃڻ لاءِ ''[[لي شٽل]]'' ريل سروس پڻ هلندي آهي. 2024ع ۾ چينل سرنگ ذريعي 18.6 ملين بين الاقوامي ريل مسافرن سفر ڪيو.<ref name="International2024">{{cite web |title=Transport Statistics Great Britain: 2024 International Travel |url=https://www.gov.uk/government/statistics/transport-statistics-great-britain-2025/transport-statistics-great-britain-2024-international-travel |publisher=Department for Transport |website=GOV.UK |access-date=10 September 2026 }}</ref> === شهري ريل ۽ عوامي آمدورفت === [[فائل:Au Morandarte Flickr S7 21330 on Circle Line, Kings Cross St Pancras (9672235591).jpg|thumb|[[لنڊن انڊرگرائونڊ]] جي سرڪل لائين تي هلندڙ ريل گاڏي.]] [[لنڊن انڊرگرائونڊ]]، عام طور ''ٽيوب'' جي نالي سان مشهور، دنيا جي قديم ترين زيرزمين مسافر ريلوي نظامن مان آهي؛ ان جي پهرين لائين 1863ع ۾ کولِي وئي. ان کان پوءِ اهو دنيا جي ڪيترن ئي شهرن ۾ ميٽرو نظامن جي ترقيءَ لاءِ هڪ اهم تاريخي مثال بڻيو. لنڊن جي جديد شهري ريل نظام ۾ [[لنڊن انڊرگرائونڊ]] کان سواءِ [[لنڊن اوورگرائونڊ]]، [[ڊاڪلينڊز لائيٽ ريلوي]] ۽ [[ايلزبيٿ لائن]] شامل آهن. ايلزبيٿ لائن جي مرڪزي حصي کي 2022ع ۾ کوليو ويو ۽ اها اوڀر ۽ اولهه لنڊن کي شهر جي مرڪز ذريعي ڳنڍي ٿي. [[گلاسگو سب وي]] پڻ دنيا جي قديم ترين زيرزمين ريلوي نظامن مان هڪ آهي. [[ٽائن اينڊ ويئر ميٽرو]] اتر اوڀر انگلينڊ ۾، جڏهن تہ [[مانچسٽر ميٽرولنڪ]] ملڪ جي سڀ کان وڏن جديد لائيٽ ريل نظامن مان هڪ طور ڪم ڪري ٿو. بسون پڻ شهري ۽ علائقائي عوامي آمدورفت جو اهم حصو آهن. خاص طور [[لنڊن جي ڳاڙهي ڊبل ڊيڪر بس]] شهر ۽ برطانيا جي عالمي سطح تي سڃاتل علامتن مان هڪ بڻجي چڪي آهي. === تيز رفتار ريل === برطانيا جي موجوده تيز رفتار ريلوي بنيادي ڍانچي ۾ [[هاءِ اسپيڊ 1]] شامل آهي، جيڪا لنڊن کي چينل سرنگ سان ڳنڍي ٿي ۽ يورو اسٽار سروس استعمال ڪري ٿي. [[هاءِ اسپيڊ 2]] (HS2) انگلينڊ ۾ تعمير هيٺ هڪ وڏي تيز رفتار ريلوي آهي، جنهن جو بنيادي رٿيل حصو لنڊن ۽ [[برمنگهم]] کي ڳنڍيندو. منصوبي جي اصل تجويز ان کي مانچسٽر ۽ ليڊز تائين وڌائڻ جي هئي، پر منصوبي جا اتر وارا ڪيترائي حصا بعد ۾ منسوخ يا تبديل ڪيا ويا. === هوائي آمدورفت === [[فائل:London City Airport takeoff.jpg|thumb|[[لنڊن سٽي ايئرپورٽ]] تان اڏام ڀريندڙ مسافر جهاز. لنڊن عالمي هوائي آمدورفت جي اهم ترين مرڪزن مان هڪ آهي.]] برطانيا عالمي هوائي آمدورفت جو هڪ وڏو مرڪز آهي. 2024ع ۾ برطانيا جي هوائي اڏن تان يا انهن ڏانهن 258.5 ملين بين الاقوامي مسافرن سفر ڪيو، جن مان لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو يورپ ڏانهن يا يورپ کان سفر ڪندڙ هئا.<ref name="International2024"/> [[لنڊن هيٿرو ايئرپورٽ]] ملڪ جو سڀ کان وڏو هوائي اڏو ۽ دنيا جي اهم بين الاقوامي هوائي مرڪزن مان هڪ آهي. لنڊن جي ٻين وڏن هوائي اڏن ۾ [[گئٽ وڪ ايئرپورٽ]]، [[اسٽينسٽڊ ايئرپورٽ]]، [[لوٽن ايئرپورٽ]] ۽ [[لنڊن سٽي ايئرپورٽ]] شامل آهن. لنڊن کان ٻاهر [[مانچسٽر ايئرپورٽ]]، [[ايڊنبرا ايئرپورٽ]]، [[برمنگهم ايئرپورٽ]]، [[گلاسگو ايئرپورٽ]]، [[برسٽل ايئرپورٽ]] ۽ [[بيلفاسٽ انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] اهم مسافر هوائي اڏا آهن. [[سول ايويئيشن اٿارٽي]] برطانيا جي هوابازي شعبي لاءِ اهم ريگيوليٽري ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Annual airport data 2024 |url=https://www.caa.co.uk/data-and-analysis/uk-aviation-market/airports/uk-airport-data/uk-airport-data-2024/annual-2024/ |publisher=UK Civil Aviation Authority |access-date=10 September 2026 }}</ref> === سامونڊي آمدورفت === برطانيا جي ٻيٽ واري جاگرافي سبب سامونڊي آمدورفت تاريخي طور ملڪ جي واپار ۽ مسافر سفر لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ملڪ وٽ ڪيترائي وڏا تجارتي بندرگاهه ۽ فيري ٽرمينل آهن، جيڪي [[فرانس]]، [[نيدرلينڊز]]، [[آئرلينڊ]] ۽ ٻين يورپي ملڪن سان ڳانڍاپو فراهم ڪن ٿا. 2024ع ۾ 18.4 ملين بين الاقوامي سامونڊي مسافرن برطانيا ڏانهن يا برطانيا کان سفر ڪيو. انهن مان 15.3 ملين مختصر سامونڊي فيري رستن ۽ 3.1 ملين بين الاقوامي ڪروز سفرن سان لاڳاپيل هئا.<ref>{{cite web |title=Sea passenger statistics: international sea passengers 2024 |url=https://www.gov.uk/government/statistics/sea-passenger-statistics-all-routes-2024/sea-passenger-statistics-international-sea-passengers-2024 |publisher=Department for Transport |website=GOV.UK |date=30 July 2025 |access-date=10 September 2026 }}</ref> مختصر بين الاقوامي سامونڊي سفرن مان 74 سيڪڙو مسافر برطانيا ۽ فرانس جي وچ ۾ سفر ڪندا هئا.<ref name="International2024"/> [[ڊوور جو بندرگاهه]] انگلش چينل پار مسافر ۽ مال بردار ٽرئفڪ جو اهم مرڪز آهي، جڏهن تہ [[پورٽسمائوٿ]]، [[هولي هيڊ]] ۽ ٻين بندرگاهن مان پڻ باقاعده فيري خدمتون هلن ٿيون. گهريلو سامونڊي خدمتون اسڪاٽلينڊ جي ٻيٽن، [[آئل آف وائيٽ]] ۽ ٻين ٻيٽ وارن علائقن لاءِ خاص اهميت رکن ٿيون. 2024ع ۾ برطانيا جي گهريلو سامونڊي رستن تي 38.3 ملين مسافر سفر ٿيا.<ref>{{cite web |title=Sea passenger statistics: overview 2024 |url=https://www.gov.uk/government/statistics/sea-passenger-statistics-all-routes-2024/sea-passenger-statistics-overview-2024 |publisher=Department for Transport |website=GOV.UK |date=30 July 2025 |access-date=10 September 2026 }}</ref> === مال برداري === روڊ، ريل، سامونڊي ۽ هوائي نظام برطانيا جي مال برداريءَ ۾ مختلف ڪردار ادا ڪن ٿا. 2024ع ۾ گهريلو مال برداريءَ جي فاصلي جي لحاظ کان لڳ ڀڳ 82 سيڪڙو مال روڊ ذريعي منتقل ٿيو. بين الاقوامي مال برداريءَ ۾ سامونڊي آمدورفت سڀ کان اهم هئي؛ وزن جي لحاظ کان 86 سيڪڙو ۽ قدر جي لحاظ کان 54 سيڪڙو بين الاقوامي مال سامونڊي رستن ذريعي منتقل ٿيو.<ref>{{cite web |title=Transport Statistics Great Britain: 2024 Summary |url=https://www.gov.uk/government/statistics/transport-statistics-great-britain-2025/transport-statistics-great-britain-2024-summary |publisher=Department for Transport |website=GOV.UK |access-date=10 September 2026 }}</ref> == آبادي == {{Main|برطانيا جي آبادي|برطانوي ماڻهو}} {{Further|انگلينڊ جون رسمي ڪائونٽيون|اسڪاٽلينڊ جون انتظامي ورهاستون|ويلز جون انتظامي ورهاستون|اتر آئرلينڊ جون ڪائونٽيون}} برطانيا هڪ گهڻي آبادي وارو، شهري ۽ نسلي توڙي ثقافتي لحاظ کان متنوع ملڪ آهي. انگلينڊ ۽ ويلز ۽ اتر آئرلينڊ ۾ آخري مردم شماري 2021ع ۾ ٿي، جڏهن تہ [[COVID-19 جي وبا]] سبب اسڪاٽلينڊ جي مردم شماري 2022ع تائين ملتوي ڪئي وئي. ان ڪري برطانيا جي مختلف حصن بابت تازي مردم شماري جا انگ هڪ ئي سال جا نه آهن. [[قومي شماريات وارو دفتر]] (ONS) موجب 2024ع جي وچ تائين برطانيا جي اندازي مطابق آبادي 69.28 ملين هئي.<ref name="ONS2024Pop">{{cite web |title=Population estimates for the UK, England, Wales, Scotland and Northern Ireland: mid-2024 |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/mid2024 |publisher=Office for National Statistics |date=26 September 2025 |access-date=10 September 2026 }}</ref> آبادي جو تمام وڏو حصو [[انگلينڊ]] ۾ رهي ٿو، جڏهن تہ اسڪاٽلينڊ، ويلز ۽ اتر آئرلينڊ ۾ آبادي نسبتاً گهٽ ۽ وڌيڪ پکڙيل آهي. 2021ع کان 2024ع تائين آباديءَ جي واڌ ۾ [[بين الاقوامي لڏپلاڻ]] اهم ڪردار ادا ڪيو. ڊگهي مدي واري خالص لڏپلاڻ 2023ع جي سال-پڄاڻي ۾ 860,000 تائين پهتي، جڏهن تہ ڊسمبر 2024ع تي ختم ٿيندڙ سال ۾ اها اندازي مطابق گهٽجي 431,000 ٿي وئي.<ref name="Migration2024">{{cite web |title=Long-term international migration, provisional: year ending December 2024 |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/internationalmigration/bulletins/longterminternationalmigrationprovisional/yearendingdecember2024 |publisher=Office for National Statistics |date=22 May 2025 |access-date=10 September 2026 }}</ref> === ملڪ وار آبادي === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#315b7d; color:white; font-size:110%;" | '''برطانيا جي آبادي، 2024ع''' |- ! style="background:#d9eaf7;" | ملڪ ! style="background:#d9eaf7;" | ايراضي<br />(ڪلوميٽر²) ! style="background:#d9eaf7;" | آبادي ! style="background:#d9eaf7;" | لڳ ڀڳ قومي حصو ! style="background:#d9eaf7;" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />(في ڪلوميٽر²) |- | style="background:#f4f9fd; text-align:left;" | [[انگلينڊ]] | 130,310 | 58,620,101 | 84.6٪ | 450 |- | style="background:#eef7ef; text-align:left;" | [[اسڪاٽلينڊ]] | 77,901 | 5,546,900 | 8.0٪ | 71 |- | style="background:#fff8e8; text-align:left;" | [[ويلز]] | 20,737 | 3,186,581 | 4.6٪ | 154 |- | style="background:#f8eef8; text-align:left;" | [[اتر آئرلينڊ]] | 13,547 | 1,927,855 | 2.8٪ | 142 |- ! style="background:#d9eaf7; text-align:left;" | برطانيا ! style="background:#d9eaf7;" | 242,741 ! style="background:#d9eaf7;" | 69,281,437 ! style="background:#d9eaf7;" | 100٪ ! style="background:#d9eaf7;" | 285 |} <ref name="ONS2024Pop"/> انگلينڊ برطانيا جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ۽ سڀ کان وڌيڪ گهاٽو آباد ملڪ آهي. آبادي خاص طور [[گريٽر لنڊن]]، [[ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]]، [[اولهه مڊلينڊز]]، [[گريٽر مانچسٽر]]، [[ويسٽ يارڪشائر]] ۽ ٻين وڏن شهري علائقن ۾ مرڪوز آهي. [[لنڊن]] ملڪ جو سڀ کان وڏو شهر ۽ شهري مرڪز آهي، ۽ ان جو وسيع ميٽروپوليٽن علائقو مغربي يورپ جي سڀ کان وڏن شهري مجموعن مان هڪ آهي. === عمر ۽ ڄم جي شرح=== برطانيا جي آبادي گذريل صديءَ دوران واضح طور پوڙهي ٿي آهي. 2011ع جي مردم شماري مطابق گذريل 100 سالن دوران 0 کان 14 سالن جي عمر وارن جو حصو 31 سيڪڙو کان گهٽجي 18 سيڪڙو ٿيو، جڏهن تہ 65 سال يا وڌيڪ عمر وارن جو حصو 5 سيڪڙو کان وڌي 16 سيڪڙو ٿيو. انگلينڊ ۽ ويلز ۾ 60 سال يا وڌيڪ عمر وارا ماڻهو هاڻي آباديءَ جو لڳ ڀڳ چوٿون حصو بڻجن ٿا.<ref>{{cite web |title=Age groups |url=https://www.ethnicity-facts-figures.service.gov.uk/uk-population-by-ethnicity/demographics/age-groups/latest/ |website=Ethnicity facts and figures |date=31 March 2023 |access-date=16 August 2026 }}</ref> برطانيا ۾ [[مجموعي ڄم جي شرح]] ڪيترن ڏهاڪن کان آباديءَ جي قدرتي متبادل سطح، لڳ ڀڳ 2.1 ٻار في عورت، کان هيٺ رهي آهي. 2021ع ۾ سڄي برطانيا ۾ مجموعي زرخيزي شرح لڳ ڀڳ 1.53 ٻار في عورت هئي. === وڏا شهري علائقا === برطانيا انتهائي شهري ملڪ آهي. [[لنڊن]] ملڪ جو سڀ کان وڏو شهري علائقو آهي، جنهن کان پوءِ [[مانچسٽر]]، [[برمنگهم]]، [[ليڊز]]، [[گلاسگو]] ۽ [[ليورپول]] جهڙا وڏا مرڪز اچن ٿا. مختلف حصن ۾ شهري علائقن جي سرڪاري وصفن ۽ انگن جا سال هڪجهڙا نه هجڻ سبب پراڻين گڏيل “وڏن شهرن” جي جدولن جو سڌو مقابلو احتياط سان ڪرڻ گهرجي. == نسلي بناوت == {{Main|برطانيا جا نسلي گروهه}} برطانيا جي آبادي تاريخي طور مختلف لڏپلاڻن، فتحن ۽ آبادڪاريءَ جي لهرن سان ٺهي آهي. قديم ۽ وچئين دور ۾ [[ڪيلٽ]]، [[رومي سلطنت|رومي]]، [[اينگلو-سيڪسن]]، [[نورس ماڻهو|نورس]] ۽ [[نارمن]] برطانوي ٻيٽن جي آباديءَ ۽ ثقافت تي اثرانداز ٿيا. جديد دور ۾ برطانيا هڪ گهڻ نسلي سماج بڻجي ويو آهي. خاص طور [[برطانوي سلطنت]]، عالمي واپار، صنعتي شهري ترقي ۽ ٻي عالمي جنگ کان پوءِ واري لڏپلاڻ سبب ڏکڻ ايشيا، ڪيريبين، آفريڪا، يورپ ۽ ٻين علائقن مان وڏي پيماني تي ماڻهو آباد ٿيا. [[ليورپول]] ۾ ڪاري آباديءَ جي تاريخ گهٽ ۾ گهٽ ارڙهين صديءَ تائين وڃي ٿي، ۽ شهر وٽ يورپ جي قديم ترين چيني برادرين مان هڪ پڻ آهي.<ref>{{cite book |last=Costello |first=Ray |year=2001 |title=Black Liverpool: The Early History of Britain's Oldest Black Community 1730–1918 |url=https://archive.org/details/blackliverpoolea0000cost |publisher=Picton Press |isbn=978-1-873245-07-1 }}</ref> 2021ع جي مردم شماري ۾ انگلينڊ ۽ ويلز جي 81.7 سيڪڙو آبادي پاڻ کي وسيع ''White'' نسلي زمري ۾ شمار ڪيو؛ 9.3 سيڪڙو ''Asian, Asian British or Asian Welsh'' هئا، جڏهن تہ باقي آبادي ڪاري، مخلوط يا ٻين نسلي گروهن ۾ شامل هئي.<ref name="EWethnicity">{{cite web |title=Ethnic group, England and Wales: Census 2021 |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/culturalidentity/ethnicity/bulletins/ethnicgroupenglandandwales/census2021 |publisher=Office for National Statistics |date=29 November 2022 |access-date=10 September 2026 }}</ref> نسلي تنوع سڄي برطانيا ۾ هڪجهڙو ناهي. [[لنڊن]] ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ نسلي متنوع علائقو آهي، جڏهن تہ ڏکڻ اولهه ۽ اتر اوڀر انگلينڊ، ويلز، اسڪاٽلينڊ ۽ اتر آئرلينڊ جي ڪيترن علائقن ۾ غير اڇي نسلي اقليتن جو تناسب گهٽ آهي. اسڪاٽلينڊ جي نسلي انگن لاءِ 2022ع جي مردم شماري ۽ اتر آئرلينڊ لاءِ 2021ع جي مردم شماري استعمال ڪئي وڃي ٿي، تنهنڪري سڄي برطانيا لاءِ هڪ ئي سال جو مڪمل طور هم آهنگ نسلي سيڪڙو ڏيڻ محدوديت رکي ٿو. == ٻوليون == {{Main|برطانيا جون ٻوليون}} [[انگريزي ٻولي]] برطانيا جي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ۽ عملي طور ملڪ جي مرڪزي عوامي ۽ سرڪاري ٻولي آهي. ان باوجود برطانيا ۾ ٻولين جي قانوني حيثيت هڪجهڙي ناهي ۽ مختلف ملڪن ۾ الڳ انتظامي ۽ قانوني بندوبست آهن. برطانوي انگريزيءَ اندر تلفظ، لفظن ۽ گرامر جا ڪيترائي علائقائي روپ آهن. وڏين قومي قسمن ۾ [[اسڪاٽش انگريزي]]، [[ويلشي انگريزي]] ۽ [[اتر آئرش انگريزي]] شامل آهن. مشهور علائقائي لهجن ۽ ٻولين ۾ [[ڪاڪني]]، [[جيورڊي]]، [[برمي]]، [[مانڪيونيئن]]، [[اسڪائوس]]، [[يارڪشائر انگريزي]] ۽ [[ملٽي ڪلچرل لنڊن انگريزي]] شامل آهن. [[فائل:Newry bilingual sign.jpg|thumb|[[نيوڙي]]، اتر آئرلينڊ ۾ [[آئرش ٻولي|آئرش]] ۽ انگريزيءَ ۾ ٻه ٻولي وارو نشان.]] برطانيا ۾ ٽي تاريخي [[ڪيلٽڪ ٻوليون]] اڃا تائين ڳالهائجن ٿيون: [[ويلشي ٻولي|ويلشي]]، [[آئرش ٻولي|آئرش]] ۽ [[اسڪاٽش گيلڪ]]. [[ڪارنش ٻولي|ڪارنش]] ارڙهين صديءَ جي آخر تائين پهرين ٻولي طور تقريباً ختم ٿي وئي هئي، پر ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ ان جي بحاليءَ لاءِ ڪوششون ڪيون ويون آهن. 2021ع جي مردم شماري ۾ ويلز جي ٽن سالن يا وڌيڪ عمر وارن 538,300 ماڻهن، يعني 17.8 سيڪڙو، ٻڌايو تہ هو ويلشي ڳالهائي سگهن ٿا.<ref name="Welsh2021">{{cite web |title=Welsh language in Wales (Census 2021) |url=https://www.gov.wales/welsh-language-wales-census-2021-html |publisher=Welsh Government |date=6 December 2022 |access-date=10 September 2026 }}</ref> اتر آئرلينڊ جي 2021ع واري مردم شماري ۾ ماڻهن کان [[آئرش ٻولي]] ۽ [[السٽر اسڪاٽس]] بابت ڄاڻ، ڳالهائڻ ۽ استعمال بابت سوال پڇيا ويا.<ref>{{cite web |title=Census 2021 main statistics language tables |url=https://www.nisra.gov.uk/publications/census-2021-main-statistics-language-tables |publisher=Northern Ireland Statistics and Research Agency |date=22 September 2022 |access-date=10 September 2026 }}</ref> اسڪاٽلينڊ ۾ [[اسڪاٽش گيلڪ]] ۽ [[اسڪاٽس ٻولي]] ٻنهي کي [[Scottish Languages Act 2025]] تحت پهريون ڀيرو باضابطه سرڪاري حيثيت ڏني وئي.<ref>{{cite web |title=Actions to improve Gaelic and Scots language skills |url=https://www.gov.scot/publications/foi-202500486935/ |publisher=Scottish Government |date=20 January 2026 |access-date=10 September 2026 }}</ref> [[برٽش سائن لئنگئيج]] (BSL) کي [[British Sign Language Act 2022]] تحت انگلينڊ، ويلز ۽ اسڪاٽلينڊ جي ٻولي طور قانوني سڃاڻپ حاصل آهي؛ اهو قانون اتر آئرلينڊ تي لاڳو نٿو ٿئي، جتي BSL سان گڏ [[آئرش سائن لئنگئيج]] پڻ استعمال ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |title=The British Sign Language (BSL) report 2022 |url=https://www.gov.uk/government/publications/the-british-sign-language-bsl-report-2022/the-british-sign-language-bsl-report-2022 |publisher=UK Government |access-date=10 September 2026 }}</ref> لڏپلاڻ سبب [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[اردو]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]]، [[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]، [[هندي]]، [[پهاڙي-پوٺوهاري]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[تامِل ٻولي|تامِل]]، [[پولش ٻولي|پولش]]، عربي ۽ ٻين ڪيترين ٻولين جون وڏيون برادريون پڻ موجود آهن. == مذهب == {{Main|برطانيا ۾ مذهب|برطانيا ۾ مذهبي آزادي}} [[فائل:Westminster Abbey2.jpg|thumb|[[ويسٽ منسٽر ايبي]]، لنڊن؛ برطانوي بادشاهن جي تاجپوشين ۽ ٻين ڪيترين اهم قومي مذهبي تقريبن جو تاريخي هنڌ.]] [[عيسائيت]] برطانوي ٻيٽن جي مذهبي تاريخ تي 1,000 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين گهرو اثر وڌو آهي. ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ مذهبي سڃاڻپ ۾ وڏيون تبديليون ٿيون آهن؛ عيسائي سڃاڻپ ۽ باقاعده چرچ حاضري گهٽجي آهي، جڏهن تہ “ڪو مذهب ناهي” واري سڃاڻپ ۽ اسلام، هندو ڌرم، سک ڌرم ۽ ٻين مذهبن جو تناسب وڌيو آهي. انگلينڊ ۽ ويلز جي 2021ع مردم شماري ۾: * 46.2٪ ماڻهن پاڻ کي [[عيسائي]] ڄاڻايو؛ * 37.2٪ چيو تہ سندن ڪو مذهب ناهي؛ * 6.5٪ [[اسلام|مسلمان]] هئا؛ * 1.7٪ [[هندو ڌرم|هندو]] هئا؛ * 0.9٪ [[سک ڌرم|سک]]؛ * 0.5٪ [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]]؛ * 0.5٪ [[يهوديت|يهودي]] هئا؛ * 6.0٪ ماڻهن اختياري سوال جو جواب نه ڏنو.<ref name="EWReligion">{{cite web |title=Religion, England and Wales: Census 2021 |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/culturalidentity/religion/bulletins/religionenglandandwales/census2021 |publisher=Office for National Statistics |date=29 November 2022 |access-date=10 September 2026 }}</ref> اسڪاٽلينڊ جي 2022ع مردم شماري ۾ پهريون ڀيرو اڪثريت، 51.1 سيڪڙو، چيو تہ سندن ڪو مذهب ناهي. 20.4 سيڪڙو [[چرچ آف اسڪاٽلينڊ]]، 13.3 سيڪڙو رومن ڪيٿولڪ، 5.1 سيڪڙو ٻين عيسائي گروهن ۽ 2.2 سيڪڙو اسلام سان وابسته هئا.<ref name="ScotReligion">{{cite web |title=Scotland’s Census – religion, ethnic group, language and national identity results |url=https://www.scotlandscensus.gov.uk/news-and-events/scotland-s-census-religion-ethnic-group-language-and-national-identity-results/ |publisher=National Records of Scotland |date=21 May 2024 |access-date=10 September 2026 }}</ref> اتر آئرلينڊ جي 2021ع مردم شماري ۾ تقريباً 42 سيڪڙو ماڻهن پاڻ کي ڪيٿولڪ، 37 سيڪڙو پروٽيسٽنٽ يا ٻيا عيسائي، 17 سيڪڙو “ڪو مذهب ناهي” ۽ لڳ ڀڳ 1 سيڪڙو ٻين مذهبن سان وابسته ڄاڻايو.<ref>{{cite web |title=Equality Harmonisation – Census 2021 |url=https://datavis.nisra.gov.uk/dissemination/equality-harmonisation.html |publisher=Northern Ireland Statistics and Research Agency |access-date=10 September 2026 }}</ref> === قائم ڪيل ۽ قومي چرچ === [[چرچ آف انگلينڊ]] انگلينڊ جو قانوني طور قائم ڪيل چرچ آهي. برطانوي بادشاهه ان جو [[سپريم گورنر آف دي چرچ آف انگلينڊ|سپريم گورنر]] آهي ۽ ان جا ڪجهه بشپ [[هائوس آف لارڊز]] ۾ ''Lords Spiritual'' طور ويهندا آهن. [[چرچ آف اسڪاٽلينڊ]] اسڪاٽلينڊ جو قومي چرچ آهي، پر اهو چرچ آف انگلينڊ وانگر رياست جي انتظام هيٺ قائم ڪيل چرچ ناهي. [[چرچ اِن ويلز]] 1920ع کان قائم ڪيل چرچ ناهي، ۽ اتر آئرلينڊ ۾ ڪو قائم ڪيل سرڪاري چرچ موجود ناهي. == لڏپلاڻ == {{Main|گريٽ برٽن ڏانهن تاريخي لڏپلاڻ|برطانيا ڏانهن جديد لڏپلاڻ}} {{See also|برطانيا جي پرڏيهي ڄاول آبادي}} برطانيا جي آبادي ۽ ثقافت تي لڏپلاڻ جو تاريخي ۽ جديد دور ٻنهي ۾ وڏو اثر رهيو آهي. صنعتي انقلاب، برطانوي سلطنت، ٻي عالمي جنگ کان پوءِ جي مزدور ضرورتن، يورپي اتحاد جي آزاد حرڪت ۽ جديد تعليم ۽ روزگار واري لڏپلاڻ ملڪ جي آباديءَ جي بناوت تبديل ڪئي آهي. ايڪويهين صديءَ ۾ خالص بين الاقوامي لڏپلاڻ آباديءَ جي واڌ جو اهم ذريعو بڻجي چڪي آهي. ڊسمبر 2024ع تي ختم ٿيندڙ سال ۾: * ڊگهي مدي واري اميگريشن 948,000 هئي؛ * ايمگريشن 517,000 هئي؛ * خالص ڊگهي مدي واري لڏپلاڻ 431,000 هئي. اهو 2023ع جي 860,000 واري خالص لڏپلاڻ جي ڀيٽ ۾ تقريباً اڌ هو.<ref name="Migration2024"/> ONS موجب گهٽتائيءَ جو اهم سبب غير-EU+ ملڪن کان ڪم ۽ پڙهائيءَ سان لاڳاپيل اميگريشن ۾ گهٽتائي ۽ ملڪ ڇڏيندڙ ماڻهن ۾ اضافو هو.<ref name="Migration2024"/> برطانوي ماڻهو تاريخي طور پاڻ به وڏي پيماني تي ٻاهر لڏي ويا آهن. اڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعات دوران لکين ماڻهو برطانيا ۽ آئرلينڊ مان [[آمريڪا]]، [[ڪئناڊا]]، [[آسٽريليا]]، [[نيوزيلينڊ]] ۽ ٻين علائقن ڏانهن لڏي ويا. == تعليم == {{Main|برطانيا ۾ تعليم|برطانيا جون يونيورسٽيون}} {{Further|انگلينڊ ۾ تعليم|اسڪاٽلينڊ ۾ تعليم|ويلز ۾ تعليم|اتر آئرلينڊ ۾ تعليم}} [[فائل:1 oxford aerial panorama 2016.jpg|thumb|[[آڪسفورڊ يونيورسٽي]] ۽ آڪسفورڊ شهر جو هوائي منظر. آڪسفورڊ انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا جي قديم ترين يونيورسٽين مان هڪ آهي.]] تعليم برطانيا ۾ [[اختيارن جي منتقلي]] هيٺ ايندڙ شعبو آهي، تنهنڪري انگلينڊ، اسڪاٽلينڊ، ويلز ۽ اتر آئرلينڊ جا الڳ تعليمي نظام، نصاب، امتحاني ڍانچا ۽ يونيورسٽي فيس جا بندوبست آهن. ملڪ وٽ دنيا جي قديم ترين ۽ مشهور يونيورسٽين مان ڪيترائي ادارا موجود آهن. انهن ۾ [[آڪسفورڊ يونيورسٽي]]، [[ڪيمبرج يونيورسٽي]]، [[سينٽ اينڊروز يونيورسٽي]]، [[گلاسگو يونيورسٽي]]، [[ايبرڊين يونيورسٽي]] ۽ [[ايڊنبرا يونيورسٽي]] شامل آهن. آڪسفورڊ ۽ ڪيمبرج دنيا جي يونيورسٽي درجابندين ۾ مسلسل اعليٰ درجن تي اچن ٿيون، جڏهن تہ [[امپيريل ڪاليج لنڊن]]، [[يونيورسٽي ڪاليج لنڊن]]، [[لنڊن اسڪول آف اڪنامڪس]]، [[ڪنگز ڪاليج لنڊن]] ۽ ٻين ادارن کي پڻ بين الاقوامي شهرت حاصل آهي. 2022ع جي [[Programme for International Student Assessment]] (PISA) ۾ برطانيا جي 15 سالن جي شاگردن جا اوسط نتيجا: {| class="wikitable" style="width:65%; text-align:center;" |+ style="background:#486b91; color:white;" | '''PISA 2022 – برطانيا''' |- ! style="background:#dce8f5;" | شعبو ! style="background:#dce8f5;" | برطانيا ! style="background:#dce8f5;" | OECD اوسط |- | style="text-align:left; background:#f5f9fd;" | رياضي | 489 | 472 |- | style="text-align:left; background:#eef7ef;" | پڙهڻ | 494 | 476 |- | style="text-align:left; background:#fff7e8;" | سائنس | 500 | 485 |} برطانوي شاگرد ٽنهي شعبن ۾ OECD جي اوسط کان مٿي رهيا.<ref>{{cite web |title=PISA 2022 Results – United Kingdom |url=https://www.oecd.org/en/publications/pisa-2022-results-volume-i-and-ii-country-notes_ed6fbcc5-en/united-kingdom_9c15db47-en.html |publisher=OECD |access-date=10 September 2026 }}</ref> يونيورسٽي فيسن ۽ شاگرد قرضن جا ضابطا ملڪ جي حصن ۾ مختلف آهن. انگلينڊ ۾ يونيورسٽي فيس ۽ شاگرد قرضن جو نظام اسڪاٽلينڊ، ويلز ۽ اتر آئرلينڊ کان مختلف آهي. == صحت == {{Main|برطانيا ۾ صحت|برطانيا ۾ صحت جي سار سنڀال}} {{Further|انگلينڊ ۾ صحت جي سار سنڀال|اسڪاٽلينڊ ۾ صحت جي سار سنڀال|ويلز ۾ صحت جي سار سنڀال|اتر آئرلينڊ ۾ صحت جي سار سنڀال}} [[فائل:NS5365 - Queen Elizabeth University Hospital.jpg|thumb|[[ڪوئين ايلزبيٿ يونيورسٽي اسپتال]]، [[گلاسگو]]؛ اسڪاٽلينڊ جي سڀ کان وڏن اسپتالن جي مرڪزن مان هڪ.]] برطانيا جي جديد سرڪاري صحت نظام جو بنياد [[نيشنل هيلٿ سروس]] (NHS) جي قيام سان پيو، جنهن 1948ع ۾ ڪم شروع ڪيو.<ref>{{cite web |title=The foundation of the NHS |url=https://www.nationalarchives.gov.uk/cabinetpapers/alevelstudies/origins-nhs.htm |publisher=The National Archives |access-date=10 September 2026 }}</ref> صحت جي سار سنڀال اختيارن جي منتقلي هيٺ ايندڙ شعبو آهي، ان ڪري برطانيا ۾ حقيقت ۾ چار مکيه سرڪاري نظام ڪم ڪن ٿا: * [[NHS England]] — انگلينڊ؛ * [[NHS Scotland]] — اسڪاٽلينڊ؛ * [[NHS Wales]] — ويلز؛ * [[Health and Social Care in Northern Ireland]] — اتر آئرلينڊ. اهي نظام گهڻو ڪري عام ٽيڪس مان مالي مدد حاصل ڪن ٿا ۽ مستقل رهواسين لاءِ گهڻيون طبي خدمتون استعمال جي وقت بغير سڌي ادائيگيءَ جي مهيا ڪن ٿا، جيتوڻيڪ نسخن، ڏندن، اکين ۽ ٻين ڪجهه خدمتن بابت ضابطا مختلف ملڪن ۾ مختلف آهن. خانگي صحت جو شعبو پڻ موجود آهي. 2024ع ۾ برطانيا جو مجموعي هلندڙ صحت خرچ تقريباً £320.3 ارب هو، جيڪو GDP جو لڳ ڀڳ 11.1 سيڪڙو هو. ان مان اڪثريت سرڪاري ذريعن سان مالي مدد ٿيل هئي.<ref>{{cite web |title=Healthcare expenditure, UK Health Accounts: 2024 and 2025 |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/healthandsocialcare/healthcaresystem/bulletins/ukhealthaccounts/latest |publisher=Office for National Statistics |date=29 April 2026 |access-date=10 September 2026 }}</ref> برطانيا ۾ طبي عملي جي ريگيوليشن لاءِ ڪيترائي UK-wide ادارا ڪم ڪن ٿا، جن ۾ [[جنرل ميڊيڪل ڪائونسل]]، [[نرسنگ ۽ مڊوائفري ڪائونسل]] ۽ مختلف [[رائل ڪاليج]] شامل آهن. پر صحت پاليسي، فنڊنگ ۽ روزاني آپريشن لاءِ بنيادي سياسي ذميواري چار قومي حڪومتن وٽ الڳ الڳ آهي. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|n=Category:United Kingdom|voy=United Kingdom|d=Q145}} * [https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-18023389 United Kingdom] from [[BBC News]] * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom/ United Kingdom] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109221834/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom/ |date=2021-01-09 }}. ''[[The World Factbook]]''. [[Central Intelligence Agency]]. * [https://web.archive.org/web/20090406224510/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/british.htm United Kingdom] from ''UCB Libraries GovPubs'' (archived 6 April 2009) * [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/615557/United-Kingdom United Kingdom]. ''[[Encyclopædia Britannica]]''. * {{Wikiatlas|United Kingdom}} * {{OSM relation|62149}} * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=GB Key Development Forecasts for the United Kingdom] from [[International Futures]] ===حڪومت=== * [http://www.gov.uk/ Official website of HM Government] * [http://www.royal.gov.uk/ Official website of the British Monarchy] * [http://www.number10.gov.uk/ Official website of the British Prime Minister's Office] ===سیاحت=== * [https://web.archive.org/web/20210213081243/http://www.visitbritain.com/en/EN/ Official tourist guide to Britain] <!-- Please discuss links on the talk page before adding them to this list – remember to read the WP:EL guideline.--> {{United Kingdom topics}} {{Navboxes |list = {{United Kingdom constituents and affiliations}} {{British Isles}} {{Sovereign states of Europe}} {{Commonwealth realms}} {{English official language clickable map}} {{The Commonwealth}} }} {{Portal bar|United Kingdom|England|Northern Ireland|Scotland|Wales|Europe|Countries}} {{Authority control}} {{Coord|55|N|3|W|type:country_region:GB|display=title}} [[زمرو:گڏيل بادشاھت]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:ٻيٽ وارا ملڪ]] [[زمرو:اولهائين يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:G-20 جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:نيٽو جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:او اي سي ڊي جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:برطانوي ٻيٽ]] [[زمرو:دولت مشترڪه جون رڪن قومون]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] [[زمرو:انگريزي ٻولي ڳالهائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي هڪ سرڪاري ٻولي آهي]] ==حوالا== {{حوالا}} <references group="lower-alpha"/> lrbrp2xzkk7kgx88avkonxeb8lnyp1k 0 39356 414931 405097 2026-09-26T04:16:37Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414931 wikitext text/x-wiki [[فائل:Sensor-operated-urinals1377p.jpg|250px|thumb|سينسر تي ڪم ڪندڙ پيشابدان]] '''پيشابدان''' يورنل (پيشاب گهر، پيشاب جي شيشي، موت) '''Urinal'''<ref>{{cite web|url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/urinal|title=urinal|work=Cambridge Advanced Learner's Dictionary & Thesaurus|publisher=Cambridge University Press|accessdate=30 December 2017}}</ref> پيالي نموني پيشابدان پير جي ليول کان اٽڪل 2″-6″ مٿي لڳايا ويندا آھن ۽ انھن ھيٺان 2 انچ ڊايا ميٽر جا ويسٽ پائيپ (waste pipes) لڳايا ويندا آھن. [[فائل:Surveilluminescent Lights in Motion handwash faucets 02.jpg|250px|thumb|ھيء تصوير ڏيکاري ٿي ته سينسر وارا پيشابدان ڪيئن ڪم ڪن ٿا.]] پيشاب جي اثر کي نظر ۾ رکندي شيھي جي پائيپن کي ترجيح ڏني ويندي آھي، ليڪن عام رواجي طرح خرچ جي بچاءَ واسطي پي-وي-سيءَ (P.V.C) جا ويسٽ پائيپ استعمال ڪيا ويندا آھن. تمام گھڻو استعمال ٿيندڙ ۽ گھڻن ماڻھن وارين جڳھين واسطي قطار ۾ لڳل پيشابدانن واسطي 7 پيشابدانن يا 14 فوٽ چينيءَ جي ڊگھي ناليءَ (channel) پويان ھڪ نالي واري موري (outlet) لڳائڻ گھرجي ۽ نالي اھڙي لاھانديءَ سان ٺاھي وڃي جيئن پيشاب تيزيءَ سان خارج ٿي وڃي. [[فائل:Wien 103 (4428544487).jpg|250px|thumb|آسٽريا جي شھر ويانا ۾ ھڪ واش روم ۾ مردن جو پرائيويسي بيريئر وارا پيشابدان]] قطار ۾ لڳل پيشابدانن واسطي ھر ٻن پيشابدانن جي وچ ۾ ٻھ فوٽ مفاصلو ڇڏڻ گھرجي ۽ انھن ۾ پيشاب نيڪال ڪرڻ وارن سوراخن مٿان بندوقن ٺاھڻ واسطي استعمال ٿيندڙ ڌاتوءَ (gun-metal) جي ڄاري لڳائڻ گھرجي. پيشابدانن کي تقسيم ڪندڙ وچ واريون ۽ انھيءَ کان سواءِ ساڄي ۽ کاٻي طرف واريون ڀتيون سرن ۽ سيمينٽ جي پلستر سان ھرگز نھ ٺاھيون وڃن ۽ ٻئي ڪنھن اڻ چوھيندر روغن جي تھھ چڙھيل چينيءَ جي ٽائيلن (glazed tiles) يا بلوري پٿر (marble tiles) جي ٽائيلن ڳنڍڻ واسطي تمام سنھا جوڙ ڇڏيا وڃن، جيئن انھن منجھ پيشاب جذب ٿي نھ سگھي<ref >ڪتاب: عمارت سازي ؛ ليکڪ: ضياءين انصاري؛ ايڊيشن:1990؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو، سنڌ.</ref> ==تاريخ== [[File:Charles Marville, Urinoir à 1 stalle fonte et maçonnerie, Faubourg Saint-Martin, ca. 1865.jpg|thumb|upright|{{lang|fr|ڪولون رامبيٽو}}، 1865ع جي تصوير]] [[File:Cast iron urinal in College Street Glasgow.jpg|thumb|گلاسگو جي ڪاليج اسٽريٽ ۾ لوهي پيشاب خانو، جيڪو 1850ع–1854ع دوران نصب ٿيو؛ 1866ع جي تصوير]] [[File:Charles Marville, Urinoir en fonte à 2 stalles avec écran, Chaussée de la Muette, ca. 1865.jpg|thumb|upright|پيرس ۾ بعد وارو لوهي {{lang|fr|پسوار}}، لڳ ڀڳ 1865ع]] 1830ع جي بهار ۾ [[پيرس]] جي شهري حڪومت فيصلو ڪيو ته شهر جي وڏن بليوارڊن تي پهريان عوامي پيشاب خانا نصب ڪيا وڃن. اهي اونهاري تائين لڳايا ويا، پر ساڳئي سال جولاءِ ۾ [[1830ع جو فرانسيسي انقلاب]] دوران گهڻا پيشاب خانا گهٽيءَ جي رڪاوٽن ٺاهڻ لاءِ مواد طور استعمال ٿيڻ سبب تباهه ٿي ويا.<ref>{{cite book|last=Fierro|first=Alfred|title=Histoire et dictionnaire de Paris|url=https://archive.org/details/histoireetdictio0000fier|year=1996|publisher=Robert Laffont|isbn=2-221-07862-4|page=[https://archive.org/details/histoireetdictio0000fier/page/1177 1177]}}</ref> 1834ع کان پوءِ پيرس ۾ اهي پيشاب خانا ٻيهر نصب ڪيا ويا، جڏهن [[Claude-Philibert Barthelot, comte de Rambuteau]]، جيڪو [[Seine (department)|سيئن]] کاتي جو [[صوبائي حاڪم]] هو، 400 کان وڌيڪ پيشاب خانا لڳرايا. انهن جي شڪل سادي گول سلينڊر جهڙي هئي، جيڪي پٿر جي اڏاوت سان ٺهيل هئا؛ هڪ پاسي کان گهٽي ڏانهن کليل ۽ ٻئي پاسي سينگاريل هوندا هئا، مٿان ڍڪ به هوندو هو. عوام ۾ اهي "رامبيٽو جا ٿنڀا" جي نالي سان مشهور ٿيا. ان جي جواب ۾ رامبيٽو تجويز ڏني ته انهن کي ''ويسپاسينيز''سڏيو وڃي،<ref>{{cite book|last=Pike|first=David L.|year=2005|title=Subterranean Cities: The World Beneath Paris and London, 1800-1945|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0-801-47256-5|page=[https://books.google.com/books?id=E5Tks7ZileoC&pg=PA234 234]}}</ref> جيڪو پهرين صديءَ جي رومي شهنشاهه [[ويسپاسيئن]] ڏانهن اشارو هو، جنهن چمڙي رنگڻ لاءِ عوامي بيت الخلن مان گڏ ٿيندڙ پيشاب تي ٽيڪس لاڳو ڪيو هو. اڄ به فرانسيسي ڳالهائيندڙ دنيا ۾ عوامي پيشاب خاني لاءِ هي اصطلاح عام آهي، جيتوڻيڪ ''عوامي پيشاب خانا'' ۽ ''پسواٽيئر'' به استعمال ٿيندا آهن. پيرس ۾ بعد ۾ اهڙو پٿر جو ٿنڀو تيار ڪيو ويو، جنهن جي پيادل رستي واري پاسي تي اشتهار لڳائي سگهبا هئا. اها روايت اڄ به [[موريس ڪالم]] جي صورت ۾ جاري آهي، جيڪو سينگاريل ڇت وارو اشتهاري ٿنڀو آهي ۽ جنهن ۾ پيشاب خانو شامل نه هوندو آهي. [[برطانيه]] ۾ لوهي پيشاب خانا تيار ڪيا ويا، جتي اسڪاٽلينڊ جي ڪمپني ''والٽر ميڪفرلين اينڊ ڪمپني'' پنهنجي [[ساراسين فائونڊري]] ۾ انهن کي ڍاليو. پهريون اهڙو پيشاب خانو آڪٽوبر 1850ع ۾ [[پائزلي روڊ]]، [[گلاسگو]] ۾ نصب ڪيو ويو. 1852ع جي آخر تائين گلاسگو ۾ لڳ ڀڳ 50 لوهي پيشاب خانا لڳايا ويا، جن ۾ هڪ کان وڌيڪ جڳهن وارا نمونا به شامل هئا.<ref name=":1">{{Cite book |last=Kearney |first=Peter |title=The Glasgow Cludgie |publisher=People's Publications |year=1985 |isbn=978-0906917145 |location=Newcastle |pages=14–15}}</ref> رامبيٽو جي ٿنڀن جي ابتڙ، جيڪي سامهون کان مڪمل کليل هوندا هئا، ميڪفارلين جا هڪ ماڻهوءَ لاءِ پيشاب خانا گهمايل لوهي پردن سان ٺهيل هئا، جن سان استعمال ڪندڙ نظرن کان لڪل رهندو هو، جڏهن ته گهڻن ماڻهن لاءِ ٺهيل نمونا مڪمل طور سينگاريل لوهي پينلن سان ڍڪيل هوندا هئا. گلاسگو جون ٽي ڪمپنيون، ''والٽر ميڪفرلين اينڊ ڪمپني.'', ''جارج سمٿ (سن فائونڊري)'' ۽ ''جيمز ايلن سنر & سن (ايلمبينڪ فائونڊري)'' برطانيا ۾ گهڻا لوهي پيشاب خانا تيار ڪنديون هيون<ref name=":1" /> ۽ انهن کي [[آسٽريليا]] ۽ [[ارجنٽائن]] سميت دنيا جي ٻين ملڪن ڏانهن به برآمد ڪيو ويو.<ref>{{Cite journal |last=Juarez |first=Lucia |date=1 December 2014 |title=Documenting Scottish Architectural Cast Iron in Argentina |journal=ABE Journal |volume=5 |issue=5 |language=en |doi=10.4000/abe.821 |issn=2275-6639 |doi-access=free}}</ref> پيرس ۾ [[بارون هاسمان]] جي شهري نئين سر تعمير دوران لوهي پيشاب خانا پڻ متعارف ڪرايا ويا. ايندڙ ڏهاڪن ۾ ٻه کان اٺ جڳهن وارا ڪيترائي مختلف نمونا تيار ٿيا، جن ۾ استعمال ڪندڙ جي جسم جو وچيون حصو عوام کان لڪل رهندو هو، جڏهن ته مٿو ۽ پير نظر ايندا هئا. رامبيٽو جي ٿنڀن ۾ به بعد ۾ پردا لڳايا ويا. 1930ع واري ڏهاڪي ۾ انهن جو تعداد وڌي 1,230 عوامي پيشاب خانن تائين پهتو، پر 1966ع تائين اهو گهٽجي صرف 329 رهجي ويو. 1980ع کان پوءِ انهن جي جاءِ تي نئين ٽيڪنالاجي وارا، ٻنهي جنسن لاءِ موزون، بند ۽ پاڻمرادو صاف ٿيندڙ [[سانيسيٽ]] نصب ڪيا ويا.<ref name="ABC News (Australia) - 10 June 2018 - 'Wild peeing' on the nose as authorities crack down in Paris">{{cite news |last=Bagamery |first=Anne |date=10 June 2018 |title='Wild peeing' on the nose as authorities crack down in Paris |work=[[ABC News (Australia)]] |publisher=[[Australian Broadcasting Corporation]] |url=http://www.abc.net.au/news/2018-06-10/wild-peeing-on-the-nose-in-paris/9835218 |access-date=10 June 2018}}</ref> [[برلن]] ۾ پهريان ڪاٺ جا عوامي پيشاب خانا 1863ع ۾ نصب ڪيا ويا. ٻين شهرن وانگر نمايان ڊزائن حاصل ڪرڻ لاءِ 1847ع، 1865ع ۽ 1877ع ۾ ڪيترائي تعميراتي مقابلا منعقد ڪيا ويا. 1878ع ۾ شهر جي هڪ صلاحڪار پاران پيش ڪيل اٺ ڪنڊن واري لوهي عمارت، جنهن ۾ ست جايون ۽ مخروط نما ڇت هئي، اختيار ڪئي وئي. مقامي طور ان کي ''[[ڪيفي ايڪٽيڪ]]'' ("اٺ ڪنڊن وارو ڪيفي") چيو ويندو هو. برطانوي نمونن وانگر اهي مڪمل طور ڍڪيل هئا ۽ اندر روشنيءَ جو بندوبست به هوندو هو. 1920ع تائين انهن جو تعداد 142 تائين پهتو،<ref>Bärthel, Hilmar (2000): [http://www.luise-berlin.de/bms/bmstxt00/0011proe.htm "Tempel aus Gusseisen: Urinale, Café Achteck und Vollanstalten"], Berlinische Monatsschrift Heft 11</ref> پر اڄ لڳ ڀڳ درجن کن ئي استعمال ۾ بچيا آهن.<ref>{{Cite web |date=2017-11-13 |title=Café Achteck - Berlin's Green Pissoir |url=https://withberlinlove.com/2017/11/13/cafe-achteck-berlins-green-pissoir/ |access-date=2019-11-02 |website=Berlin Love |language=en-US |archive-date=2 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102013730/https://withberlinlove.com/2017/11/13/cafe-achteck-berlins-green-pissoir/ |url-status=dead }}</ref> ساڳي نموني جو هڪ سادو، ننڍو ۽ ڇهن ڪنڊن وارو ڊزائن [[ويانا]] ۾ اختيار ڪيو ويو. انهن ۾ [[ولھيلث بيٽز]] جي 1882ع واري پيٽنٽ ڪيل "تيل وارو نظام" استعمال ڪيو ويندو هو، جنهن ۾ خاص تيل ذريعي بدبو ختم ڪئي ويندي هئي ۽ پاڻيءَ جي نيڪال جي ضرورت نه رهندي هئي.<ref>{{Cite web |date=2017-11-14 |title=Wiens letzte Öl-Klos werden saniert |url=https://wien.orf.at/v2/news/stories/2877922/ |access-date=2019-11-02 |website=wien.orf.at |language=de}}</ref> اڄ به لڳ ڀڳ 15 اهڙا پيشاب خانا استعمال ۾ آهن، جڏهن ته هڪ کي بحال ڪري ويانا جي ٽيڪنيڪل ميوزيم ۾ نمائش لاءِ رکيو ويو آهي.<ref>{{Cite web |title=Wiener Pavillon Pissoir, 1908 – Technisches Museum Wien |url=https://www.technischesmuseum.at/objekt/wiener-pavillon-pissoir-1908 |access-date=2019-11-02 |website=www.technischesmuseum.at}}</ref> [[ايمسٽرڊيم]] جي مرڪز ۾ لڳ ڀڳ 35 ''[[پي ڪرل]]'' موجود آهن، جيڪي گهمايل ڌاتوءَ جي پردي تي ٻڌل هڪ شخص لاءِ پيشاب خانا آهن. انهن مان ڪي ٻه ماڻهن لاءِ به ٺهيل آهن. موجوده ڊزائن 1916ع ۾ [[جئان فان ڊير مي]] تيار ڪيو هو، جڏهن ته سڀئي بچيل نمونا 2008ع ۾ بحال ڪيا ويا. مختلف شڪلين ۽ ماپن وارا pissoirs، جن مان گهڻا سينگاريل لوهي پينلن وارا آهن، اڄ به برطانيا ۾ ڏسي سگهجن ٿا، خاص طور [[لنڊن]]، [[برمنگهم]] ۽ [[برسٽل]] ۾. والٽر ميڪفارلين جو هڪ شخص لاءِ ٺهيل گهمايل لوهي پيشاب خانو اڃا تائين [[پلائمائوٿ]] جي ''Thorn Park'' ۾ موجود آهي.<ref name=":2">{{Cite web |title=street urinals |url=http://www.hevac-heritage.org/items_of_interest/public_health/street_urinals/street_urinals.htm |access-date=2019-11-02 |website=Heritage Group |archive-date=28 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191128044156/http://www.hevac-heritage.org/items_of_interest/public_health/street_urinals/street_urinals.htm |url-status=dead }}</ref> ڪيترن کي بحال ڪري کليل فضائي عجائب گهرن ۽ ورثي واري ريلوي لائينن تي منتقل ڪيو ويو آهي.<ref name=":2" /> برطانيا جي ڪجهه نمونن جهڙا سينگاريل مستطيل لوهي {{lang|fr|pissoirs}} [[سڊني]]، [[آسٽريليا]] ۾ 1880ع ۾<ref>{{Cite web |title=Cast Iron Urinal {{!}} Heritage NSW |url=https://apps.environment.nsw.gov.au/dpcheritageapp/ViewHeritageItemDetails.aspx?ID=2424619 |access-date=2021-05-18 |website=apps.environment.nsw.gov.au}}</ref> ۽ [[ميلبورن]] ۾ 1903ع کان 1918ع جي وچ ۾ نصب ڪيا ويا. لڳ ڀڳ 40 مان اڄ به 9 پنهنجي اصل جڳهه تي استعمال ۾ آهن، ۽ 1998ع کان نيشنل ٽرسٽ پاران ثقافتي ورثو قرار ڏنا ويا آهن.<ref>{{Cite web |title=Cast Iron Street Urinals - Group |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/64990 |website=Victorian Heritage Database.}}</ref> تازن سالن ۾ برطانيا ۾ عارضي pissoirs پڻ متعارف ڪرايا ويا آهن، جن ۾ وچئين ٿنڀي جي چوڌاري ڪيترائي کليل پيشاب خانا هوندا آهن.<ref>[https://news.bbc.co.uk/local/threecounties/hi/people_and_places/newsid_8741000/8741294.stm "The Pee Pod - the place to pee in Milton Keynes!"]. [[BBC News]], 15 June 2010.</ref><ref>[https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-edinburgh-east-fife-11828580 "Edinburgh to trial 'pee pod' street urinals"]. [[BBC News]], 24 November 2010.</ref> عورتن لاءِ ''پيئيزي'' نالي عارضي پيشاب خانو [[سوئٽزرلينڊ]] ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>Salzmann, Claudia. [http://www.bernerzeitung.ch/region/bern/FrauenPissoir-Kein-leichtes-Unterfangen/story/13734221 "Frauen-Pissoir: Kein leichtes Unterfangen"]. ''[[Berner Zeitung]]'', 18 July 2011 {{in lang|de}}.</ref> 1990ع واري ڏهاڪي تائين پيرس ۾ گهٽيءَ وارا پيشاب خانا عام نظر ايندا هئا، ۽ 1930ع واري ڏهاڪي ۾ انهن جو تعداد 1,200 کان وڌيڪ هو. اهي غير ملڪي سياحن ۾ به مشهور هئا.<ref>Harvey A. Levenstein, ''We'll Always Have Paris: American Tourists in France since 1930'', Chicago: University of Chicago, 2004, {{ISBN|9780226473789}}, [https://books.google.com/books?id=36xgYf4G8JoC&q=famed+pissoirs&pg=PA31 p. 31].</ref> پيرس وارا انهن کي ''ويسپازيئنيس'' چوندا هئا، جنهن جو نالو رومي شهنشاهه [[ويسپاسيئن]] مان ورتل هو. 1990ع کان پوءِ انهن کي سندن بدبو ۽ صفائيءَ جي مسئلن سبب آهستي آهستي [[سانيسيٽ]] سان تبديل ڪيو ويو. اڄ شهر ۾ صرف هڪ ''ويسپاسيئني'' (بوليورڊ آرگو تي) باقي آهي، جيڪا اڃا تائين باقاعدي استعمال ٿئي ٿي. فرانس جي ٻين شهرن ۽ ڪجهه ٻين ملڪن ۾ به اهڙا پيشاب خانا اڃا موجود آهن. <gallery mode="packed"> VespasienneLarge.jpg|[[پيرس]] جي بوليوارڊ اراگو تي بچيل آخري ''ويسپازيئن'' Vespasienne Honfleur.JPG|[[اونفلور]]، فرانس ۾ ''ويسپازيئن'' Vespasienne à Honfleur.JPG|اونفلور واري ''ويسپازيئن'' جو اندريون حصو Urinal, Bewdley Station - geograph.org.uk - 1148738.jpg|برطانيا جو پراڻو پيشاب خانو، هاڻي استعمال ۾ ناهي Charles Marville, Urinoir en ardoise à 3 stalles, Chaussée du Maine, ca. 1865.jpg|[[اوينيو دو مين]]، [[پيرس]] تي {{lang|fr|پسوار}}، لڳ ڀڳ 1865ع، تصوير: [[شارل مارويل]] Pisejo sur Largo de António Calém (Porto, Portugalujo) 002.jpg|[[پورٽو]]، [[پرتگال]] ۾ ٻاهريون پيشاب خانو BS Pissoir Fallersleber Tor.JPG|[[براونشوائگ]]، جرمني ۾ بحال ڪيل ورثي طور محفوظ عوامي پيشاب خانو Cast Iron Pissoir - Miller's Point, Sydney, NSW (7875768066).jpg|[[سڊني]]، [[آسٽريليا]] ۾ وڪٽورين دور جو لوهي پيشاب خانو، لڳ ڀڳ 1890ع Rothesay Victorian Toilets - men's urinals.jpg|[[روٿسي، بيوٽ]] جي وڪٽورين بيت الخلائن ۾ مردن جا پيشاب خانا، لڳ ڀڳ 1899ع </gallery> == فلش وارا پيشاب خانا == گهڻن عوامي پيشاب خانن ۾ پاڻي سان فلش ڪرڻ وارو نظام هوندو آهي، جيڪو پيشاب کي ٿانوَ مان ڌوئي ڪڍي ٿو ته جيئن بدبو پيدا نه ٿئي. فلش ڪيترن مختلف طريقن سان هلايو وڃي ٿو. پيشابدانن (Urinals) کي صاف رکڻ واسطي ھر پيالي مٿان ھڪ گئلن واري ٽانڪي استعمال ڪئي ويندي آھي. گھڻي استعمال ٿيندڙ ۽ عام پبلڪ وارين جاين تي پيشابدانن جي قطار واسطي ھڪ کان ٽن گئلن پاڻيءَ جي گنجائش واريون آٽوميٽڪ ٽانڪيون بھتر رھن ٿيون جن ۾ ھڪ منٽ اندر ½ گئلن پاڻيءَ جي رسد جي گنجائش رکي ويندي آھي ۽ انھن ۾ بال والو (Ball valve) ۽ پاڻيءَ جي اٿل (Overflow) جي ضرورت نھ پوندي آھي.<ref >ڪتاب: عمارت سازي ؛ ليکڪ: ضياءين انصاري؛ ايڊيشن:1990؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو</ref> === دستي هينڊل === [[File:Urinal - New Orleans 2020.jpg|thumb|پيشاب خاني جو فلش هينڊل]] اتر آمريڪا ۾ هن قسم جو فلش عام معيار سمجهيو ويندو آهي. هر پيشاب خاني سان هڪ ننڍڙو هينڊل لڳل هوندو آهي، جنهن کي استعمال ڪندڙ روانو ٿيندي هيٺ ڇڪي فلش هلائيندو آهي. جيڪڏهن ماڻهو هر ڀيري ان کي استعمال ڪن، ته هي نظام تمام ڪارائتو آهي. پر عملي طور تي ڪيترائي ماڻهو فلش نٿا هلائين، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪجهه ماڻهو هينڊل کي هٿ لائڻ کان ڪيٻائين ٿا، خاص ڪري جڏهن اهو ايترو مٿي هجي جو ان کي پير سان به نه هڻي سگهجي.<ref>With public sit-down toilets, users often kick the flush lever to avoid the perceived or real possibility of infection from touching it.</ref> گهڻي رش وارن هنڌن تي ڪڏهن ڪڏهن پير سان هلندڙ فلش وارا پيشاب خانا به لڳايا ويندا آهن. انهن ۾ فرش تي بٽڻ يا ڀت تي ٽنگ جي ويجهو پيڊل هوندو آهي. [[آمريڪنز وِد ڊس ايبلٽيز ايڪٽ]] موجب فلش والو تيار ٿيل فرش کان {{convert|44|in|cm}} کان وڌيڪ اوچو نه هجڻ گهرجي. ان کان علاوه، پيشاب خانو فرش کان {{convert|17|in|cm}} کان وڌيڪ اوچو نه لڳايو وڃي، ۽ ان جو ڪنارو ڊگهو ۽ جهڪيل هجي، جيڪو ڀت کان گهٽ ۾ گهٽ {{convert|14|in|cm}} ٻاهر نڪتل هجي. اهڙي ترتيب سان ويل چيئر استعمال ڪندڙ آساني سان پيشاب خاني جي ويجهو اچي سگهن ٿا ۽ پيشاب جو وهڪرو مٿي موڙڻ کان سواءِ استعمال ڪري سگهن ٿا. === وقتائتو فلش === [[File:22.Naivasha- Urinal Cistern (4426405151).jpg|thumb|پيشاب خاني جي پاڻيءَ جي ٽانڪي]] يورپ ۽ ڏکڻ آمريڪا ۾ دستي فلش هينڊل عام نه آهن. اتي روايتي طور وقتائتي خودڪار فلش وارو نظام استعمال ٿيندو آهي، جيڪو مقرر وقتن تي پاڻمرادو فلش ڪندو آهي. پيشاب خانن جي هڪ گروهه کي مٿان لڳل هڪ گڏيل پاڻيءَ جي ٽانڪي سان ڳنڍيو ويندو آهي، جنهن ۾ وقت سنڀاليندڙ نظام هوندو آهي. پاڻي آهستي آهستي ٽانڪي ۾ گڏ ٿيندو رهي ٿو، ۽ جڏهن اهو هڪ مقرر سطح تي پهچي ٿو ته والو کلي ويندو آهي (يا [[سائيفن]] ڪم ڪرڻ لڳندو آهي)، جنهن سان ان گروهه جا سڀئي پيشاب خانا هڪ ئي وقت فلش ٿي ويندا آهن. ساڳيو ڪم اليڪٽرانڪ ڪنٽرولرن ذريعي به ڪيو ويندو آهي. هن نظام ۾ استعمال ڪندڙ کي ڪا ڪارروائي ڪرڻي نه پوندي آهي، پر جڏهن بيت الخلا گهٽ استعمال ٿين، تڏهن پاڻي گهڻو ضايع ٿيندو آهي. انهن ملڪن ۾ ماڻهو خودڪار فلش جا ايترا عادي آهن، جو پاڻي بچائڻ لاءِ دستي فلش لڳائڻ جون ڪوششون گهڻو ڪري ناڪام ٿينديون آهن. ماڻهو سستي يا جراثيمن جي خوف سبب نه، پر صرف ان ڪري فلش نٿا هلائين، جو اها سندن عادت نه هوندي آهي. پاڻي جي بچت لاءِ، ڪجهه وقتائتي فلش وارن نظامن ۾ پاڻي بچائڻ وارو اوزار لڳايو ويندو آهي. ٽانڪي کي هڪ [[غيرفعال انفرا ريڊ سينسر]] سان ڳنڍيو ويندو آهي، جيڪو پيشاب خاني جي استعمال نه ٿيڻ جي صورت ۾ ٽانڪي ڀرڻ بند ڪري ڇڏيندو آهي. هي سينسر ڀت يا ڇت تي لڳل هوندو آهي ۽ پيشاب خانن جي سامهون ٿيندڙ حرڪت کي سڃاڻيندو آهي. === دروازي سان ڪنٽرول ٿيندڙ فلش === هي نظام گهڻو ڪري ايشيائي ملڪن ۾ استعمال ٿيندو آهي. اهو پاڻي بچائڻ وارو هڪ پراڻو خودڪار فلش نظام آهي، جيڪو فقط تڏهن ڪم ڪندو آهي جڏهن عوامي بيت الخلا استعمال ڪيو وڃي. دروازي جي فريم ۾ هڪ [[پش بٽڻ]] لڳل هوندو آهي، جيڪو هر ڀيري دروازو کلڻ تي سڀني پيشاب خانن جا فلش والوز هلائي ڇڏيندو آهي. جيتوڻيڪ اهو هر هڪ پيشاب خاني جي الڳ استعمال کي سڃاڻي نٿو سگهي، پر جڏهن پيشاب خانا استعمال نه ٿي رهيا هجن، تڏهن به پاڻي جي غيرضروري ضايع ٿيڻ کان بچائيندي مناسب فلش مهيا ڪري ٿو. هن طريقي ۾ اسپرنگ سان هلندڙ خودڪار [[دروازو بند ڪندڙ]] ضروري هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ فلش وارو نظام فقط دروازو کلڻ وقت ئي ڪم ڪندو آهي. ٻئي طريقي ۾ دروازي سان ڳنڍيل فلش وارو نظام دروازو کلڻ جي واقعن کي ڳڻيندو آهي، ۽ جڏهن دروازو مقرر تعداد ۾ کلي، تڏهن فلش هلندو آهي. رات جو جڏهن دروازو نه کلندو آهي، تڏهن فلش به نه هلندو آهي. === خودڪار فلش === [[File:Zurn OmniFlo urinal at Sheetz in Bedford PA.jpg|thumb|خودڪار فلش والو سان پيشاب خانو]] [[File:Surveilluminescent Lights in Motion handwash faucets 02.jpg|thumb|ڊگهي ايڪسپوژر واري تصوير ۾ سينسر جي سڃاڻپ واري حد ڏيکاريل آهي]] خودڪار فلش والوز اڳين طريقن جا ڪيترائي مسئلا حل ڪن ٿا، ۽ اڄڪلهه دنيا جي نون منصوبن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا. هڪ {{Dubious span|text=غيرفعال|Talk:Urinal#Passive sensors|date=September 2025}} انفرا ريڊ سينسر سڃاڻي ٿو ته پيشاب خانو استعمال ٿيو آهي يا نه. جڏهن ڪو ماڻهو ان جي سامهون بيهي پوءِ هٽي وڃي ٿو، ته سينسر فلش کي هلائي ٿو. عام طور تي هڪ ننڍڙو دستي بٽڻ به هوندو آهي، جيئن سينسر خراب ٿيڻ جي صورت ۾ هٿ سان فلش ڪري سگهجي. خودڪار فلش وارو نظام پراڻن پيشاب خانن ۾ به لڳائي سگهجي ٿو. دستي هينڊل وارن والوز جي جاءِ تي خودمختيار اليڪٽرانڪ والوز لڳايا ويندا آهن، جيڪي گهڻو ڪري بيٽري سان هلندا آهن، تنهنڪري نئين برقي وائرنگ جي ضرورت نه پوندي آهي. پراڻن وقتائتي فلش وارن نظامن ۾ به اهڙو اوزار شامل ڪري سگهجي ٿو، جيڪو ڪمري ۾ مجموعي استعمال جي بنياد تي ٽانڪي ڏانهن پاڻيءَ جي وهڪري کي سنڀالي. اهو هر پيشاب خاني لاءِ الڳ خودڪار فلش فراهم نٿو ڪري، پر سڄي نظام لاءِ فقط هڪ اوزار لڳائڻ سبب اهو سستو ۽ آسان حل آهي. خودڪار فلش کي غلط نموني هلڻ کان بچائڻ لاءِ گهڻا انفرا ريڊ سينسر گهٽ ۾ گهٽ ڏهه سيڪنڊن تائين ماڻهوءَ جي موجودگي محسوس ٿيڻ ضروري سمجهن ٿا، جيئن ڪو ماڻهو صرف سامهون بيهي رهيو هجي. ان سان جيڪڏهن ڪو ماڻهو صرف اڳيان لنگهي وڃي ته قطار ۾ لڳل سڀ پيشاب خانا هڪ ئي وقت فلش نه ڪندا. عام طور خودڪار فلش وارو نظام ماڻهوءَ جي سينسر واري حد کان ٻاهر وڃڻ جو انتظار ڪندو آهي، پوءِ فلش هلائيندو آهي. اهڙي طرح ان نظام ۾ انهن سينسرن جي ڀيٽ ۾ گهٽ پاڻي استعمال ٿيندو آهي، جيڪي ماڻهوءَ جي موجودگي دوران مسلسل فلش هلائيندا رهن ٿا. ==خاص پيشاب خانا== === عورتن لاءِ تيار ڪيل پيشاب خانا === {{Main|عورتن جو پيشاب خانو}} اولهه جي ملڪن ۾ عورتن کي عام طور ويهي يا اُڪڙون ويهي پيشاب ڪرڻ سيکاريو ويندو آهي. تنهنڪري گهڻيون عورتون اهو نه ڄاڻنديون آهن ته بيهي پيشاب جي وهڪري کي اهڙي نموني هدايت ڪري سگهجي ٿي، جيئن بيهي استعمال ٿيندڙ پيشاب خاني لاءِ گهربل هوندو آهي. انهيءَ سبب عورتن لاءِ ڪيترن ئي قسمن جا خاص پيشاب خانا تيار ڪيا ويا آهن، جن ۾ استعمال ڪندڙ کي پيشاب جي وهڪري جو رخ مقرر ڪرڻ جي ضرورت نٿي پوي. نظرياتي طور تي، اهڙي پيشاب خاني کي استعمال ڪندڙ عورت ان جي سامهون پٺيءَ واري پاسي کان اُڪڙون ويهي آسانيءَ سان استعمال ڪري سگهي ٿي، بغير ان جي ته پيشاب جي وهڪري کي نشانو بڻائڻ جي ڪوشش ڪري. <gallery mode="packed"> File:Femaleurinal.jpg|عورتن لاءِ تيار ڪيل پيشاب خانا File:Unisex Urinals.jpg|ٻنهي جنسن لاءِ گڏيل پيشاب خانا File:Urinating into urinal while standing.jpg|هڪ عورت مردن جي پيشاب خاني ۾ بيهي پيشاب ڪندي File:Mobile leight-weight female urinal (5880032249).jpg|عورتن لاءِ هلڪو ۽ کڻي هلڻ جهڙو پيشاب خانو </gallery> === فن ۽ رابطي وارا پيشاب خانا === '''''Kisses!''''' هڪ تڪراري پيشاب خانو آهي، جيڪو هالينڊ جي عورت ڊزائنر ميڪي فان اسڪائنڊل تيار ڪيو. ان جي شڪل ڳاڙهن چپن جي کليل جوڙي جهڙي آهي.<ref>[http://www.bathroom-mania.com/en/endesign/enkisses.html Kisses!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060321060158/http://www.bathroom-mania.com/en/endesign/enkisses.html |date=21 March 2006 }}. Bathroom-mania.com.</ref> مارچ 2004ع جي شروعات ۾ [[نيشنل آرگنائيزيشن فار وومين]] (NOW) ان وقت اعتراض ڪيو، جڏهن [[ورجن ائٽلانٽڪ]] فيصلو ڪيو ته اهي پيشاب خانا [[جان ايف. ڪينيڊي بين الاقوامي هوائي اڏي]]، [[نيويارڪ شهر]] ۾ پنهنجي ورجن ائٽلانٽڪ ڪلب هائوس ۾ نصب ڪيا وڃن.<ref>{{cite web| date = 18 March 2004| url = http://www.now.org/issues/media/031804virginatlantic.html| title = Tell Virgin Atlantic: There's Nothing 'Fun' About Exploiting Women| publisher = [[National Organization for Women]]| access-date = 23 April 2006| archive-url = https://web.archive.org/web/20130429124528/http://www.now.org/issues/media/031804virginatlantic.html| archive-date = 29 April 2013| url-status = dead}}</ref> عورتن جي ڪيترين ئي ناراض فون ڪالن کان پوءِ ورجن ائٽلانٽڪ جي نائب صدر جان ريورڊن، تنظيم کان معافي ورتي.<ref>{{cite press release|publisher=[[National Organization for Women]]|date=19 March 2004|url=http://www.now.org/press/03-04/03-19.html|title=Outrageous Interruptus: NOW Cheers Decision to Abandon Sexist Urinals|access-date=23 April 2006|archive-date=18 April 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060418000701/http://www.now.org/press/03-04/03-19.html|url-status=dead}}</ref> احتجاج ڪندڙن جو خيال هو ته هن ڊزائن جو تعلق [[زباني جنسي عمل]] يا [[يورولاگنيا]] سان آهي، ۽ سندن شڪايت هئي ته اهي پيشاب خانا عورتن بابت امتيازي رويو ظاهر ڪن ٿا. [[نيدرلينڊ]] ۾ [[ميڪڊونلڊز]] جي هڪ ريسٽورنٽ به هڪ گراهڪ جي شڪايت کان پوءِ، جيڪا آمريڪا ۾ ڪمپني جي مرڪزي آفيس تائين پهتي، اهي پيشاب خانا هٽائي ڇڏيا.{{citation needed|date=May 2015}} ڪيترن ئي ملڪن ۾ اهڙا '''رابطي وارا پيشاب خانا''' (Interactive urinals) به تيار ڪيا ويا آهن، جيڪي پيشاب دوران استعمال ڪندڙ کي وندر فراهم ڪن ٿا. انهن مان هڪ مثال جاپاني ڪمپني [[سيگا]] جو تيار ڪيل ''ٽوائلٽ'' (Toylet) وڊيو راندين وارو نظام آهي، جنهن ۾ استعمال ڪندڙ پنهنجي پيشاب جي وهڪري وسيلي پردي تي هلندڙ راند کي ڪنٽرول ڪري سگهي ٿو.<ref name="Wired">{{cite magazine |author=Geere, Duncan.|url=https://www.wired.com/gamelife/2011/01/sega-urinal-games/|title='Toylet' Games in Japan's Urinals|magazine=Wired|publisher=Wired UK|date=6 January 2011|access-date=20 January 2011}}</ref> <gallery mode="packed"> File:Urinal mouth.jpg|تڪراري ''Kisses!'' پيشاب خانو، جيڪو هڪ عورت ڊزائنر تيار ڪيو File:CaptiveMedia ExhibitBalham.jpg|لنڊن ۾ ''قيدي سامعين'' لاءِ اشتهاري ڏيک </gallery> === عارضي پيشاب خانا === {{unreferenced|section|date=May 2025}} فوجي ڪاررواين، جهڙوڪ [[ڪوريا جي جنگ]]، [[ويٽنام جي جنگ]] ۽ [[آپريشن ڊيزرٽ اسٽارم]] دوران، عارضي پيشاب خاني طور ''پيشاب جون نليون'' (Piss tubes) استعمال ڪيون وينديون هيون. انهن کي ٺاهڻ لاءِ سپاهي سخت نليءَ جي هڪ پڇاڙيءَ تي اُلٽي ٿيل هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ [[پاڻيءَ جي بوتل]] لڳائيندا هئا ۽ ٻي پڇاڙي زمين ۾ دفن ڪندا هئا. بوتل جو ترو ڪڍي ان کي ڪونڊي جي شڪل ڏني ويندي هئي، جيڪا مناسب اوچائيءَ تي رهندي هئي. پيشاب سڌو زمين ۾ جذب ٿي ويندو هو، ۽ جڏهن اها جاءِ ڀرجي ويندي هئي ته اوزار کي ٻي هنڌ منتقل ڪيو ويندو هو.{{Citation needed|date=June 2008}} === گاڏين ۾ === 2008ع تائين جهاز ٺاهيندڙ ڪمپني [[ايئربس]] پنهنجي گراهڪن کي [[ايئربس اي 380]] جهازن ۾ پيشاب خانا لڳائڻ جو اختيار ڏيڻ لڳي هئي.<ref>{{cite web|author=Aimée Turner|url=http://www.flightglobal.com/articles/2008/04/10/222871/a380-male-urinals-to-become-bog-standard.html|title=A380 male urinals to become 'bog standard'|date=10 April 2008|work=Flight International}}</ref> ==وضاحت== [[File:Wien 103 (4428544487).jpg|thumb|[[ويانا]]، [[آسٽريا]] ۾ مردن جي [[عوامي بيت الخلا]] ۾ رازداري واريون ورهاڱيون رکندڙ پيشاب خانو]] [[File:Sensor-operated-urinals1377p.jpg|thumb|قطار ۾ لڳل سينسر سان هلندڙ پيشاب خانن جو عام بندوبست، جن جي وچ ۾ ڪا ورهاڱي نه آهي]] بيهي پيشاب ڪرڻ وارو '''پيشاب خانو''' (Urinal) اهڙي شخص لاءِ آسان ۽ مناسب آهي، جنهن وٽ پيشاب بيهي ڪرڻ لاءِ تناسل يا ٻيو مناسب جسماني وسيلو هجي. ان جي استعمال لاءِ عمر جي ڪا حد مقرر نه آهي، ۽ مرد ۽ ڇوڪرا هر عمر ۾ عام طور تي پيشاب خانو استعمال ڪندا آهن. [[عورتن لاءِ پيشاب خانو]] پڻ موجود آهن، پر اهي عام ناهن. گهڻي رش وارن [[عوامي بيت الخلا|عوامي بيت الخلائن]] ۾ پيشاب خانا ڪارڪردگي وڌائڻ لاءِ لڳايا ويندا آهن. عام [[فلش بيت الخلا]] جي ڀيٽ ۾ انهن جو استعمال وڌيڪ تيز ۽ وڌيڪ صفائي وارو هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پيشاب خاني ۾ فضلي جا جراثيم موجود نه هوندا آهن، نه ئي اضافي دروازن، ڪلفن يا سيٽن کي هٿ لڳائڻو پوندو آهي. پيشاب خانن جو باقاعده استعمال بيت الخلا جي خانن کي وڌيڪ صاف ۽ انهن ماڻهن لاءِ دستياب رکي ٿو، جن کي رفع حاجت ڪرڻي هجي. پيشاب خانو گهٽ جاءِ والاريندو آهي، بناوت ۾ سادو هوندو آهي، ۽ [[فلش بيت الخلا]] جي ڀيٽ ۾ هر فلش تي گهٽ پاڻي استعمال ڪندو آهي، يا ڪڏهن پاڻي جي ضرورت ئي نه هوندي آهي. گهڻا پيشاب خانا عام طور هڪ ئي پاڻي جي فراهمي ۽ نيڪال واري پائپ سان لڳايا ويندا آهن. ڊگهن ۽ ننڍن قد وارن استعمال ڪندڙن جي سهولت لاءِ اهي مختلف اوچائين تي پڻ لڳايا ويندا آهن. عوامي پيشاب خانن ۾ عام طور هڪ پلاسٽڪ جي ڄاري لڳل هوندي آهي، جنهن ۾ ضرورت موجب خوشبوءِ پيدا ڪندڙ [[پيشاب خاني جي خوشبوءِ وارو بلاڪ]] يا "يورينل ڪيڪ" رکيو ويندو آهي. هن ڄاري جو مقصد سخت شين (جهڙوڪ [[سگريٽ جو ٽڪرو]]، [[فضلو]]، [[چيونگ گم]] يا ڪاغذ) کي نيڪال واري نظام ۾ وڃڻ کان روڪڻ آهي، جيئن پائپن ۾ رڪاوٽ پيدا نه ٿئي. ڪجهه ريسٽورنٽن، شراب خانن ۽ ڪلبن ۾ پيشاب خانن ۾ برف به وڌي ويندي آهي، جيڪا بدبو ختم ڪرڻ واري بلاڪ جهڙو ئي ڪم ڪندي آهي، پر بدبودار ڪيميائي مادا استعمال ڪرڻ کان سواءِ. ===بندوبست=== {{unreferenced section|date=May 2025}} [[File:Floor standing urinals.jpg|thumb|فرش تائين وڌايل پيشاب خانا، جيڪي هر قد جي استعمال ڪندڙن لاءِ مناسب آهن]] جاءِ جي بچت ۽ معاشي سهولت جي ڪري پيشاب خانا عام طور الڳ خانن اندر نصب نه ڪيا ويندا آهن. عورتن جي عوامي بيت الخلائن جي ابتڙ، جتي پيشاب خانا نه هوندا آهن، مردن جي بيت الخلائن ۾ وسيلن جي وڌيڪ ڪارائتي استعمال لاءِ پيشاب ڪرڻ وقت ٻين استعمال ڪندڙن جي نظر ۾ بيهڻو پوندو آهي. تازن سالن ۾ ڪجهه ملڪن ۾ پيشاب خانن جي وچ ۾ ورهاڱيون يا پردا لڳائڻ جو رواج وڌيو آهي، جيئن پيشاب ڪرڻ دوران اتفاقي طور جسم ظاهر ٿيڻ جا امڪان ختم ٿين. گهڻي گنجائش وارن عوامي بيت الخلائن ۾ پيشاب خانا عام طور هڪ يا وڌيڪ قطارن ۾، دروازي جي سامهون لڳايا ويندا آهن، جيئن استعمال ڪندڙن جون پٺيون اندر ايندڙ ماڻهن ڏانهن هجن. اڪثر ڊگهي قطار جي هڪ پڇاڙيءَ تي هڪ يا ٻه پيشاب خانا ٻين کان هيٺ لڳايا ويندا آهن، جيڪي معذور ماڻهن يا انهن لاءِ هوندا آهن، جيڪي عام اوچائي وارن پيشاب خانن تائين آسانيءَ سان نه پهچي سگهن. اهڙين جڳهن تي، جتي مختلف قد جا ماڻهو هجن، جهڙوڪ اسڪول، فرش تائين وڌايل پيشاب خانا لڳايا ويندا آهن، جيئن هر قد وارو شخص ڪنهن به پيشاب خاني کي استعمال ڪري سگهي. الڳ الڳ پيشاب خانن بدران نالي نما (Trough) پيشاب خانا به لڳايا ويندا آهن. انهن کي هڪ ئي وقت ڪيترائي ماڻهو استعمال ڪري سگهن ٿا، پر انهن ۾ رازداري تمام گهٽ هوندي آهي. اهي گهڻو ڪري انهن هنڌن تي لڳايا ويندا آهن، جتي مختصر وقت لاءِ تمام گهڻي گهرج پيدا ٿئي، جهڙوڪ اسڪول، موسيقي ميلا، ناٽڪ، راندين جا اسٽيڊيم، ڊسڪو، ناچ گهر ۽ ڪنوينشن هال. ماضي ۾ پيشاب خانا رڳو واپاري يا اداري وارين عمارتن ۾ لڳايا ويندا هئا، پر هاڻي اهي خانگي گهرن لاءِ به موجود آهن. گهڻن رهواسين وارن گهرن ۾ اهي پاڻي جي وڏي بچت ڪن ٿا ۽ پيشاب جي ڦڙن جي موٽ (Splash back) کي گهٽائين ٿا، جنهن سان صفائي ڪرڻ وڌيڪ آسان ٿي وڃي ٿو. <gallery mode="packed"> File:Urinal with urinal cake gsu cit 2004.jpg|گلابي رنگ جي [[پيشاب خاني جي خوشبوءِ وارو بلاڪ|پيشاب خاني واري ڪيڪ]] سان پيشاب خانو File:Many urinals rows with amber lighting in the Tokyo Cinema's toilet.jpg|[[ٽوڪيو]]، [[جاپان]] ۾ پيشاب خانا؛ ساڄي پاسي وارو معذور ماڻهن لاءِ هٿ پڪڙڻ واريون ريلنگون رکي ٿو File:2007-08-cesko-344.jpg|[[چيڪ جمهوريه]] ۾ پيشاب خانا File:Urinal 3.jpg|[[لاس اينجلس]] ۾ نالي نما پيشاب خانو File:Urinals Munich, Germany.JPG|[[ميونخ]]، [[جرمني]] جي ريلوي اسٽيشن تي پيشاب خانو File:GOMA toilets 02.jpg|[[برسبين]]، [[آسٽريليا]] جي آرٽ ميوزيم ۾ جديد نالي نما پيشاب خانو File:Wallurinal.jpg|[[سري، برٽش ڪولمبيا]]، [[ڪينيڊا]] جي [[اسٽيٽسن بائول اسٽيڊيم]] ۾ پراڻي طرز جو ڀت سان لڳل پيشاب خانو File:Historic American Buildings Survey Cervin Robinson, Photographer June 1959 URINAL DETAIL, BOYS' TOILET, BASEMENT SOUTH WING - Mayhew School, Poplar and Chambers Streets, Boston, HABS MASS,13-BOST,67-8.tif|[[بوسٽن]] جي ثانوي اسڪول (تقريباً 1933ع–1959ع) جا پراڻا پيشاب خانا File:Urinal at the school ,showing boys and girls side. (5075089050).jpg|[[تامل ناڊو]]، [[ڀارت]] جي هڪ اسڪول ۾ ڇوڪرن (ساڄي) ۽ ڇوڪرين (کاٻي) لاءِ ٻاهريان پيشاب خانا </gallery> ==پاڻي کان سواءِ پيشاب خانا== 1990ع واري ڏهاڪي کان مارڪيٽ ۾ اهڙا پيشاب خانا موجود آهن، جيڪي پاڻي استعمال ئي نٿا ڪن. انهن کي '''پاڻي کان سواءِ پيشاب خانا''' (واٽرليس يورنلس) يا '''بغير فلش وارا پيشاب خانا''' (فلشليس يورينلس) چيو ويندو آهي. پهريون پاڻي کان سواءِ پيشاب خانو اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ جرمن-آسٽريائي موجد [[ولهيلم بيٽز]] تيار ڪيو، جنهن تيل تي ٻڌل هڪ سائيفن استعمال ڪيو، جنهن ۾ ''يورينول'' نالي مايع استعمال ٿيندو هو. پاڻي کان سواءِ پيشاب خانا هر سال في پيشاب خانو تقريباً {{convert|15000|and|45,000|gal|L}} پاڻي بچائي سگهن ٿا، جنهن جو دارومدار ان ڳالهه تي آهي ته مقابلي لاءِ استعمال ٿيندڙ پاڻيءَ سان فلش ٿيندڙ پيشاب خانو هر فلش ۾ ڪيترو پاڻي استعمال ڪري ٿو ۽ روزانو ڪيترا ڀيرا استعمال ٿئي ٿو. مثال طور، هي انگ اکر ان مفروضي تي ٻڌل آهن ته هڪ پيشاب خانو هر ڪاروباري ڏينهن ۾ 40 کان 120 ڀيرا استعمال ٿئي.<ref>"Going Green Pays Off", ''Buildings'' magazine, July 2004</ref> پاڻي کان سواءِ پيشاب خانا خالص ۽ بنا پاڻيءَ سان ملايل [[پيشاب]] گڏ ڪرڻ جي سهولت ڏين ٿا، جنهن کي [[ڀاڻ]] طور استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Munch">von Münch, E., Winker, M. (2011). [http://www.susana.org/en/resources/library/details/875 Technology review of urine diversion components – Overview on urine diversion components such as waterless urinals, urine diversion toilets, urine storage and reuse systems]. Gesellschaft für Internationale Zusammenarbeit (GIZ) GmbH, Chapter 4</ref> === بدبوءَ تي ضابطو === 1991ع ۾ واٽرليس ڪمپني پاران متعارف ڪرايل پاڻي کان سواءِ پيشاب خانن<ref>{{cite web|url=http://www.exceldryer.com/TopTen2002.asp |title=XLerator Hand Dryer – Top Ten |access-date=5 February 2014}}</ref> ۽ 2001ع ۾ فالڪن واٽر فري ٽيڪنالاجيز، [[سلون والو ڪمپني]] ۽ [[ڊوراوِٽ]] جي ماڊلن ۾ پاڻيءَ بدران هڪ خاص سيل ڪندڙ مايع سان ڀريل ٽريپ ڪارٽريج استعمال ڪيو ويندو آهي. هي مايع، جيڪو پاڻيءَ کان هلڪو هوندو آهي، ''يو'' شڪل واري موڙ ۾ گڏ ٿيل پيشاب جي مٿاڇري تي تري ويندو آهي ۽ بدبوءَ کي هوا ۾ نڪرڻ کان روڪيندو آهي. ڪارٽريج ۽ سيل ڪندڙ مايع کي وقت بوقت تبديل ڪرڻ ضروري هوندو آهي. پاڻي کان سواءِ پيشاب خانا اهڙو نيڪال وارو نظام به استعمال ڪري سگهن ٿا، جيڪو بدبوءَ کي اندر ئي ڦاسائي ڇڏي، جنهن سان بيت الخلا ۾ عام طور محسوس ٿيندڙ بدبو پيدا نه ٿيندي.{{Citation needed|date=December 2013}} بدبو ختم ڪرڻ جو هڪ ٻيو طريقو [[ڪاروما]] ڪمپني متعارف ڪرايو، جنهن پنهنجي پاڻي کان سواءِ پيشاب خانن ۾ [[پيشاب خاني جي خوشبودار گولي]] لڳائي، جيڪا استعمال دوران سرگرم ٿي ويندي هئي.{{Citation needed|date=December 2013}} بدبوءَ تي ضابطو رکڻ لاءِ ڪجهه پاڻي کان سواءِ پيشاب خانن ۾ سادي هڪ طرفي والوز به استعمال ٿيندا آهن، جيڪي يا ته چپٽي رٻڙ جي نليءَ تي ٻڌل هوندا آهن (جيڪا پيشاب وهي وڃڻ وقت کلي ويندي آهي) يا وري سليڪون جي ٻن ''پردن'' تي مشتمل هوندا آهن. پهريون نظام جرمني جي ڪمپني ''ڪيراماگ'' جي پاڻي کان سواءِ پيشاب خاني (سينٽارس ماڊل) ۾ استعمال ٿئي ٿو،<ref>von Münch, E., Winker, M. (2011). [http://www.susana.org/en/resources/library/details/1146 Worldwide listing of suppliers for waterless urinals – Appendix 1 for technology review of urine diversion components]. Gesellschaft für Internationale Zusammenarbeit (GIZ) GmbH</ref> جڏهن ته ٻيو نظام ڏکڻ آفريڪا جي ڪمپني ''ايڊيڪام'' طرفان ''ايڪو سميل اسٽاپ'' جي نالي سان مارڪيٽ ۾ آندو ويو.<ref>von Münch, E., Dahm, P. (2009). [http://www.susana.org/en/resources/library/details/890 Waterless Urinals – A Proposal to Save Water and Recover Urine Nutrients in Africa]. 34th WEDC International Conference, [[اديس ابابا]], [[ايٿوپيا]]</ref> === استعمال === پاڻي کان سواءِ پيشاب خانا گهڻي رش وارن هنڌن تي، انهن جڳهن تي جتي پاڻيءَ جي فراهمي ڏکيو هجي، يا جتي [[پاڻي جي بچت]] گهربل هجي، اتي لڳائي سگهجن ٿا. جرمني ۾ 2009ع کان پوءِ اهڙا پيشاب خانا ڪافي عام ٿي ويا آهن، ۽ اهي هوٽلن، سئنيما گهرن، شاهراهن جي آرامگاهن، ريلوي اسٽيشنن ۽ ٻين ڪيترين ئي جڳهن تي ڏسي سگهجن ٿا. اندازو لڳايو ويو ته 2009ع ۾ جرمني ۾ لڳ ڀڳ 60 لک پيشاب خانا هئا، جن مان تقريباً هڪ لک پاڻي کان سواءِ هئا.<ref name="EcoUrinal">[http://wupperinst.org/fa/redaktion/downloads/publications/EcoInno_Urinals_de.pdf Oeko-Innovationen: Wasserlose Urinale. Kein Wasserverbrauch und mehr Hygiene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250623132808/https://wupperinst.org/fa/redaktion/downloads/publications/EcoInno_Urinals_de.pdf |date=2025-06-23 }} (in German), 2009</ref> آسٽريليا جي شهر [[برسبين]] ۾ 2005ع کان 2008ع تائين سخت [[آسٽريليا ۾ پاڻيءَ جون پابنديون#ڪوئنزلينڊ|پاڻيءَ جون پابنديون]] لاڳو ٿيڻ سبب شهري انتظاميا ڪيترن هنڌن تي پاڻي سان فلش ٿيندڙ پيشاب خانن کي پاڻي کان سواءِ پيشاب خانن سان تبديل ڪرڻ جو حڪم ڏنو. اڄڪلهه برسبين ۾ پاڻيءَ سان فلش ٿيندڙ پيشاب خانا گهٽ ئي ڏسڻ ۾ اچن ٿا.{{citation needed|date=March 2018}} === تنصيب ۽ سار سنڀال === پاڻي کان سواءِ پيشاب خانن جي نيڪال وارين پائيپن جي قطر، ڍلان ۽ مواد جي چونڊ صحيح نموني ٿيڻ گهرجي، جيئن پائيپن ۾ [[اسٽرووائيٽ]] (''پيشاب جو پٿر'') ۽ [[ڪيلشيم فاسفيٽ]] جي تهه نه جمي، جيڪا بندش پيدا ڪري سگهي ٿي ۽ مهانگين مرمتن جو سبب بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Munch" /> پاڻي سان نه ملايل پيشاب ڌاتن (اسٽينليس اسٽيل کان سواءِ) لاءِ [[زنگ آور]] هوندو آهي، تنهنڪري پيشاب جي نيڪال لاءِ عام طور پلاسٽڪ جون پائيپون وڌيڪ مناسب سمجهيون وينديون آهن.<ref name="Munch" /> گهڻا پاڻي کان سواءِ پيشاب خانا پاڻ مٿاڇري تي بدبودار داغ پوڻ کان نٿا روڪين، تنهنڪري انهن ۽ سندن چوڌاري واري حصي جي باقاعده صفائي اڃا به ضروري هوندي آهي. جيڪڏهن ٺاهيندڙ جي هدايتن مطابق سار سنڀال ڪئي وڃي ته بهتر نموني تيار ڪيل پاڻي کان سواءِ پيشاب خانا، پاڻي سان فلش ٿيندڙ پيشاب خانن کان وڌيڪ بدبو پيدا نٿا ڪن. بهرحال، ڪجهه بدبو روڪڻ وارا اوزار ٻين جي ڀيٽ ۾ ڊگهي عرصي تائين بهتر ڪم ڪن ٿا. ٺاهيندڙ جي هدايتن موجب، هر قسم جي پاڻي کان سواءِ پيشاب خاني ۾ بدبو روڪڻ واري اوزار جي باقاعده ۽ مڪمل سار سنڀال ضروري هوندي آهي. === آمريڪا ۾ صورتحال === 1994ع کان آمريڪي وفاقي قانون موجب هڪ فلش ۾ هڪ گيلن کان وڌيڪ پاڻي استعمال ڪرڻ جي اجازت ناهي. آمريڪي ماحولياتي تحفظ واري اداري (EPA) جو اندازو آهي ته هڪ عام پيشاب خانو روزانو لڳ ڀڳ 20 ڀيرا فلش ڪيو ويندو آهي، جنهن سان ساليانو پاڻيءَ جو اوسط استعمال {{convert|7300|gal|L}} ٿئي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://epa.gov/WaterSense/pubs/faq_lfu.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100402210356/http://www.epa.gov/watersense/pubs/faq_lfu.html |url-status=dead |archive-date=2 April 2010 |title=WaterSense Labeled Flushing Urinals |publisher=Epa.gov |date=22 December 2008 |access-date=5 February 2014}}</ref> آمريڪي [[عمارت سازي جا ضابطا|عمارت سازي جي ضابطن]] تحت ميڪانيڪي ٽريپن جي اجازت نه آهي،{{Citation needed|date=April 2010}} جيتوڻيڪ ٻين ڪيترن ملڪن ۾ انهن جي اجازت ڏني ويندي آهي. شروعاتي دور ۾ پلمبرن جي [[مزدور يونين]] پاڻي کان سواءِ پيشاب خانن جي مخالفت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جو خيال هو ته اهي صحت ۽ حفاظت لاءِ خطرو آهن، پر بعد ۾ سائنسدانن جي تحقيق انهن خدشن کي رد ڪري ڇڏيو. جڏهن ٺاهيندڙن کي ضابطن ۾ تبديلي ڪرائڻ ۾ مخالفت ملي، تڏهن هڪ سمجهوتو ڪيو ويو. [[يونيفارم پلمبنگ ڪوڊ]] ۾ ترميم ڪري اجازت ڏني وئي ته پاڻي کان سواءِ پيشاب خانا لڳايا وڃن، پر انهن جي پٺيان مستقبل لاءِ غيراستعمال ٿيل پاڻيءَ جون لائينون به موجود هجن.<ref>{{citation|url=https://www.wired.com/magazine/2010/06/ff_waterless_urinal/all/1|title=Pissing Match: Is the World Ready for the Waterless Urinal?|author=Joshua Davis|date=22 June 2010|publisher=Wired}}</ref> اهڙي طرح جيڪڏهن مستقبل ۾ پاڻي کان سواءِ ماڊل غيرمطمئن ثابت ٿين، ته روايتي پاڻي سان فلش ٿيندڙ پيشاب خانا ٻيهر لڳائي سگهجن. مارچ 2006ع ۾ [[ايسوسيئيٽيڊ پريس]] خبر ڏني ته [[فلاڊيلفيا]] جي پلمبر يونين ناراض ٿي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڊولپر ''لبرٽي پراپرٽي ٽرسٽ'' [[ڪامڪاسٽ سينٽر (دفتري عمارت)|ڪامڪاسٽ سينٽر]] ۾ پاڻي کان سواءِ پيشاب خانا لڳائڻ جو فيصلو ڪيو هو. يونين جو خيال هو ته ان سان سندن روزگار گهٽجي ويندو، جڏهن ته ڊولپر جو چوڻ هو ته هن فيصلي سان شهر جا هر سال {{convert|1600000|gal|L}} پاڻي بچندو.<ref>{{cite news|first= Inga | last= Saffron| title= Phila. no-flush standoff unclogged, with a catch| work=[[The Philadelphia Inquirer]]| pages=A1, A10| date=5 April 2006}}</ref> فيبروري 2010ع ۾ [[ڪيليفورنيا ماحولياتي تحفظ وارو ادارو]] پنهنجي هيڊڪوارٽر مان 2003ع ۾ لڳايل پاڻي کان سواءِ پيشاب خانا هٽائي ڇڏيا، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن بابت سوين شڪايتون مليون، جن ۾ بدبو ۽ فرش تي پيشاب جا ڦڙا شامل هئا.<ref>[http://www.news10.net/news/local/story.aspx?storyid=75852 Cal/EPA headquarters flushes waterless urinals]. news10.net (22 February 2010).</ref> عملدارن موجب مسئلي جو بنيادي سبب عمارت جي موجوده پلمبنگ نظام سان انهن جي غيرمطابقت هئي.<ref>California Environmental Protection Agency, [http://www.calepa.ca.gov/pressroom/Releases/2010/April1.pdf "CAL/EPA Issues Statement on Waterless Urinals"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130308025338/http://www.calepa.ca.gov/PressRoom/Releases/2010/April1.pdf |date=2013-03-08 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130308025338/http://www.calepa.ca.gov/PressRoom/Releases/2010/April1.pdf |date=8 March 2013 }}, 1 April 2010</ref> <gallery mode="packed"> File:McDonald's waterless urinal.JPG|برطانيا جي ميڪڊونلڊز ريسٽورنٽن ۾ پاڻي کان سواءِ پيشاب خانا File:Waterless urinals grab bars for disabled.jpg|پاڻي کان سواءِ پيشاب خانو (ساڄي پاسي وارو معذور ماڻهن لاءِ) File:Waterless urinals (2921485136).jpg|[[سوئٽزرلينڊ]] ۾ پاڻي کان سواءِ پيشاب خانا File:Sloan Waterfree urinal.JPG|[[ڪيليفورنيا]] ۾ پاڻي کان سواءِ پيشاب خانو File:Mingitorios secos (6025791175).jpg|[[ارجنٽينا]] ۾ ڇوڪرن لاءِ پاڻي کان سواءِ پيشاب خانا File:Waterless urinal for females (5880398360).jpg|جرمني جي شهر فرينڪفرٽ جي اسٽيشن تي عورتن لاءِ پاڻي کان سواءِ پيشاب خانو File:The flat rubber tube for odour control in waterless urinal of Keramag Centaurus model.jpg|ڪيراماگ جي پاڻي کان سواءِ پيشاب خاني ۾ بدبو روڪڻ لاءِ چپٽي رٻڙ جي نلي File:Urine stone in urinals from Uridan (2957167291).jpg|[[نيدرلينڊ]] ۾ پاڻي کان سواءِ پيشاب خاني جي پلمبنگ تي ''پيشاب جي پٿر'' جا تهه </gallery> ==گهٽيءَ وارا پيشاب خانا== {{Further|پيسوار}} ڪجهه هنڌن تي پيشاب خانا عوامي رستن، فٽ پاٿن يا عوامي هنڌن جهڙوڪ پارڪن ۾ به نصب ڪيا ويندا آهن. اهڙن پيشاب خانن ۾ رازداري برقرار رکڻ لاءِ ورهاڱا يا پردا لڳل هوندا آهن، ۽ ڪجهه مڪمل طور بند جوڙجڪ وارا هوندا آهن. انهن ۾ پاڻيءَ سان فلش ڪرڻ وارو نظام هجي به سگهي ٿو ۽ نه به. پهريان ''پيسوار'' 1830ع واري ڏهاڪي ۾ [[پيرس]] ۾ نصب ڪيا ويا، ۽ پوءِ آهستي آهستي اهو تصور ٻين يورپي شهرن ۾ به مقبول ٿيو. 1930ع واري ڏهاڪي ۾، جڏهن رڳو پيرس ۾ اهڙن پيشاب خانن جو تعداد هڪ هزار کان وڌيڪ هو، تڏهن اهي پنهنجي عروج تي هئا. بعد ۾ ٻنهي جنسن لاءِ گڏيل سهولتن کي ترجيح ڏيڻ سبب اهي تاريخي پيشاب خانا آهستي آهستي ختم ٿيندا ويا. 21هين صديءَ ۾ ڪجهه هنڌن تي مردن جي عوامي هنڌن تي پيشاب ڪرڻ کي ٻيهر مسئلو سمجهيو ويو، جنهن کان پوءِ جديد طرز جا گهٽيءَ وارا پيشاب خانا ٻيهر نصب ڪيا ويا. [[نيدرلينڊ]] جي مختلف شهرن ۾ شرابي ماڻهن طرفان عوامي هنڌن تي پيشاب ڪرڻ کي گهٽائڻ لاءِ حڪمت عملي سان گهٽيءَ وارا پيشاب خانا نصب ڪيا ويا آهن. [[ايمسٽرڊيم]] ۾ تاريخي پيشاب خانن جو سڀ کان وڏو مجموعو موجود آهي، جتي شهر جي مرڪز ۾ لڳ ڀڳ 30 ''پلاسڪرُل'' (Plaskrul) موجود آهن، جيڪي بغير فلش وارا پيشاب خانا آهن ۽ انهن جي چوڌاري وڪريل رازداريءَ واري اسڪرين لڳل هوندي آهي. تازن سالن ۾ اهڙا پيشاب خانا به نصب ڪيا ويا آهن، جيڪي ڏينهن جو يا خاص تقريبن کان سواءِ زمين اندر لهي ويندا آهن، جيئن ضرورت نه هئڻ وقت جاءِ بچائي سگهجي. بند حالت ۾ اهي فٽ پاٿ تي وڏي [[مين هول]] جي ڍڪ وانگر نظر ايندا آهن. اهڙا زمين اندر لهي ويندڙ ماڊل، جهڙوڪ ڊچ ڪمپني ''يوريلفٽ'' جا ٺاهيل، [[برطانيه]] ۽ ٻين ملڪن ۾ پڻ استعمال ٿين ٿا. رات جو جڏهن بار کليل هوندا آهن ته اهي زمين مان مٿي نڪري ايندا آهن، ۽ بار بند ٿيڻ کان ڪجهه وقت پوءِ ٻيهر زمين اندر هليا ويندا آهن، جنهن سبب ڏينهن جي وقت ماڻهن کي نظر نٿا اچن. [[File:Urinoir et WC mobiles.jpg|thumb|پلاسٽڪ جو هلندڙ ڦرندڙ پيشاب خانو، جيڪو روايتي پورٽبل بيت الخلا جي ڀرسان لڳل آهي. ان جا چار پاسا هڪ ئي وقت چار ماڻهن کي استعمال ڪرڻ جي سهولت ڏين ٿا.]] [[فلپائن]] ۾ [[ماريڪينا]] اهو پهريون شهر هو، جتي 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ گهٽيءَ وارا پيشاب خانا نصب ڪيا ويا. جڏهن ماريڪينا جو ميئر [[باياني فرناندو]] [[ميٽروپوليٽن منيلا ڊولپمينٽ اٿارٽي]] جو چيئرمين مقرر ٿيو، تڏهن هن [[ميٽرو منيلا]] جي ٻين علائقن ۾ به گهٽيءَ وارا پيشاب خانا نصب ڪرايا.{{Citation needed|date=June 2009}} <gallery mode="packed"> File:Public urinal, Adelaide Street - geograph.org.uk - 1528654.jpg|[[لنڊن]] ۾ جديد گهٽيءَ وارو پيشاب خانو File:Urinal Vauxhall Cross.jpg|[[ووڪسال]]، لنڊن ۾ گهٽيءَ وارو پيشاب خانو File:Public urinal Urilift London Charterhouse Street.jpg|''يوريلفٽ'' گهٽيءَ وارو پيشاب خانو، جيڪو ضرورت نه هئڻ وقت زمين اندر هليو ويندو آهي File:Public Urinal, The Parade, Watford - geograph.org.uk - 714173.jpg|زمين اندر لٿل ''يوريلفٽ'' پيشاب خاني جي جڳهه رڳو هڪ گول دائري سان ظاهر ٿئي ٿي File:Dutch street urinal Sarah Stierch.jpg|[[ايمسٽرڊيم]] ۾ عارضي ۽ هلندڙ ڦرندڙ پيشاب خانو File:Krul urinoir in Amsterdam.jpg|ايمسٽرڊيم جو روايتي ''ڪرُل'' پيشاب خانو File:Stockholm urinal.jpg|[[اسٽاڪ هوم]] ۾ گهٽيءَ وارو پيشاب خانو File:20111128 Urinoir Hoge der A Groningen NL.jpg|[[خرونينگن]] ۾ گهٽيءَ وارو پيشاب خانو File:Pissoir Spielbudenplatz 003.jpg|[[هيمبرگ]]، جرمني ۾ جديد طرز جو گهٽيءَ وارو پيشاب خانو File:India - Varanasi public toilet - 2118.jpg|[[واراڻسي]]، ڀارت ۾ عوامي بيت الخلا </gallery> == حوالا == {{حوالا}} 85ljz63ay5uhlvoemsn5u82rtqkuerf 0 39380 414889 407231 2026-09-26T02:38:12Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414889 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | image = Lablabpod.jpg | image_caption = ميوو | regnum = [[ٻوٽو]] | unranked_divisio = [[اينجيوسپرمس]] | unranked_classis = [[ايوڊيڪاٽس]] | unranked_ordo = [[روسڊس]] | ordo = [[روساليز]] | familia = [[فبيشيا]] |subfamilia = [[فبوئاڊيا]] | genus = '''''ليبليب''''' | species = '''''ايل.پرپريس''''' | binomial = ''ليبليب پرپريس'' | binomial_authority = ([[ڪارل لينيوئس|ايل.]]) [[رابرٽ سويٽ|سويٽ]] | synonyms = ''ڊوليڪاس ليبليب'' <small>L.</small><br/> ''Dolichos purpureus'' <small>L.</small><br/> ''Lablab niger'' <small>Medikus</small><br/> ''Lablab lablab'' <small>(L.) Lyons</small><br/> ''Lablab vulgaris'' <small>(L.) Savi</small><br/> ''Vigna aristata'' <small>Piper</small> | synonyms_ref = <ref>[http://www.plantnames.unimelb.edu.au/Sorting/Lablab.html#purpureus ''Lablab purpureus''] at Multilingual taxonomic information from the [[University of Melbourne]]</ref> }} '''سيم''': {{ٻيا نالا|انگريزي= '''Lablab '''}} چئونري جي ذات مان آهي. هندستانيءَ ۾ ته چئونري کي سيم چوندا آهن، پر هن وڏي قسم کي مَکن سيم سڏيندا آهن. هن جي ڦري وڏي، موڪري، ترار وانگي ٿيندي آهي ۽ اڪثر نو انچ ڊگهي، انچ سوا ويڪري ٿيندي آهي. ڏسڻ ۾ ٿلهي ۽ سخت آهي، مگر جڏهن وڍي ٽڪر ٽڪر ڪري اُٻاربي آهي، تڏهن تمام نرم ۽ لذيذ ٿيندي آهي. هيءَ ول وانگي وڏن وڏن وڻن تي چڙهي ويندي آهي. هيءَ جون ۾ پوکبي آهي. سيم جا به گهڻا قسم آهن. ڪن جا گل توڙي ٻج ڳاڙها ٿيندا آهن. ڪن جا گل اَڇا ۽ ٻج ڳاڙها. ڪن جا گل توڙي ٻج اَڇا. ڪن جون ته ڦريون ٻه فوٽ ڊگهيون به ٿينديون آهن. هنن قسمن مان هندستانيءَ ۾ ڪنهن کي ”کماچ“ ، ڪنهن کي ”بَربطي“ ۽ ”لوبيا“، ڪنهن کي ”پنچ سيم“ ، ڪنهن کي ”چار ڪوني سيم“ چوندا آهن.<ref>ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو</ref> [[File:Leiden University Library - Seikei Zusetsu vol. 18, page 038 - 白花稨豆 - Lablab purpureus (L.) Sweet, 1804.jpg|thumb|''Lablab purpureus''، جاپاني زرعي انسائيڪلوپيڊيا [[سيڪي زوسيٽسو]] (1804ع) مان تصوير]] '''''ليبلاب پرپوريئس''''' [[ڦرين]] جي خاندان [[فابيسيائي]] (Fabaceae) جي هڪ نوع آهي. هيءَ [[صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] جي ڏيهي آهي ۽ خوراڪ لاءِ سڄي [[استوائي علائقا|استوائي علائقن]] ۾ پوکي ويندي آهي.<ref name=powo/><ref name=tf>[https://www.tropicalforages.info/text/entities/lablab_purpureus.htm ''Lablab purpureus''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210604155714/https://www.tropicalforages.info/text/entities/lablab_purpureus.htm |date=2021-06-04 }} Tropical Forages.</ref> انگريزي ۾ هن جا عام نالا '''هائيسنٿ بين''' (''hyacinth bean'')،<ref>{{PLANTS|id=LAPU6|taxon=Lablab purpureus|access-date=22 January 2016}}</ref> '''ليبلاب بين''' (''lablab bean'')، '''بوناوسٽ بين/مٽر''' (''bonavist bean/pea'')، '''ڊوليڪوس بين''' (''dolichos bean'')، '''سيم''' يا '''سيم بين''' (''seim'' يا ''sem bean'')، '''مصري ڪڊني بين''' (''Egyptian kidney bean'')، '''انڊين بين''' (''Indian bean'')، '''بتاو''' (''bataw'') ۽ '''آسٽريلين مٽر''' (''Australian pea'') آهن.<ref name=bang>[http://www.lablablab.org/ ''Lablab purpureus'' L. (Sweet).] University of Agricultural Sciences, Bangalore, India.</ref> '''''Lablab''''' هڪ [[يڪ جنسي ٽيڪسان]] جنس آهي.<ref name=tf/><ref>[http://www.lablablab.org/html/general-information.html ''Lablab purpureus'', general information.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200715163913/http://www.lablablab.org/html/general-information.html |date=2020-07-15 }} University of Agricultural Sciences, Bangalore, India.</ref> ==درجا بندي== سيم جو سائنسي نالو ''ليبلاب'' (''Lablab'') نالو، جيڪو هن جي جنس (genus) جو نالو پڻ آهي، [[رابرٽ سويٽ]] طرفان [[ڪارل لينيئس]] جي اڳوڻي نالي ''[[ڊوليڪوس|ڊوليڪوس]] ليبلاب'' مان ڏنو ويو. هن جو نوعي نالو (epithet) عربي لفظ {{langx|ar|لَبْلَاب|lablāb}} مان نڪتل آهي.<ref>{{cite book |last1=Allen |first1=O. N. |last2=Allen |first2=Ethel Kullmann |title=The Leguminosae: A Source Book of Characteristics, Uses, and Nodulation |url=https://books.google.com/books?id=6gUXRNc6sDoC&dq=%22lablab%22&pg=PA370 |date=1981 |location=Madison, Wisconsin, USA |publisher=University of Wisconsin Press |isbn=978-0-299-08400-4 |page=370 }}</ref> ===ذيلي درجا بندي=== برطانوي حياتيات دان ۽ ٻوٽن جي درجا بندي ڪندڙ [[برنارڊ ورڊڪورٽ]] موجب،<ref>{{cite journal |last1=Verdcourt |first1=B. |title=Studies in the Leguminosae-Papilionoïdeae for the 'Flora of Tropical East Africa': III |journal=Kew Bulletin |date=1970 |volume=24 |issue=3 |pages=379–447 |doi=10.2307/4102845 |jstor=4102845 |bibcode=1970KewBu..24..379V }}</ref> ''Lablab purpureus'' (L.) Sweet جون ٻه پوکيل ذيلي نوعون آهن: * ''ليبلاب پرپيوريس'' subsp. ''بينگالينسس'' (Jacq.) Verdc. : (هم معنيٰ: ''ڊوليڪوس بينگالينسس'' Jacq.، ''ڊوليڪوس ليبلاب'' subsp. ''بينگالينسس'' (Jacq.) Rivals، ''ليبلاب نائجر'' subsp. ''بينگالينسس'' (Jacq.) Cuf.) * ''ليبلاب پرپيوريس'' subsp. ''پرپيوريس'' ان کان علاوه هڪ جهنگلي ذيلي نوع پڻ آهي: * ''ليبلاب پرپيوريس'' subsp. ''اَنڪينيٽس'' جنهن جي پنن جي کَڏيدار (lobed) پنڙين واري هڪ خاص قسم صرف [[نيميبيا]] ۾ ملي ٿي: * ''ليبلاب پرپوريئس'' var. ''rhomboïdeus'' (Schinz) ==وضاحت== هي ٻوٽو گهڻي عرصي کان پوک ۽ افزائش (breeding) سبب گهڻو تبديل ٿيندڙ آهي، پر عام طور تي هي [[ساليانو ٻوٽو|ساليانو]] يا ٿوري عرصي تائين جيئرو رهندڙ گهڻ سالي [[ول]] هوندو آهي، جڏهن ته ان جي جهنگلي قسم گهڻ سالي هوندي آهي. ان جا ٿلها تنَ تقريباً {{Convert|6|m|ft|sp=us}} تائين ڊگها ٿي سگهن ٿا. پن ٽن نوڪدار [[پنڙي]]ن (leaflets) تي مشتمل هوندا آهن، جن مان هر هڪ جي ڊيگهه {{Convert|15|cm|sp=us|frac=4}} تائين ٿي سگهي ٿي. پنن جي هيٺئين پاسي تي ڪڏهن ڪڏهن وار به هوندا آهن. هن جو [[گلن جو مجموعو]] ([[انفلوريسنس]]) ڪيترن ئي گلن وارن [[ريسيم]]ن تي مشتمل هوندو آهي. ڪجهه [[قسم (پوک)|پوکيل قسمن]] جا گل اڇا هوندا آهن، جڏهن ته ٻين جا گل واڱڻائي يا نيرا ٿي سگهن ٿا. هن جو ڦر [[ليگوم]] (ڦلي) جي صورت ۾ هوندو آهي، جيڪو شڪل، ماپ ۽ رنگ ۾ مختلف ٿي سگهي ٿو. اهو عام طور تي ڪيترائي سينٽي ميٽر ڊگهو هوندو آهي ۽ ان جو رنگ چمڪندڙ واڱڻائي کان هلڪي سائي تائين ٿي سگهي ٿو.<ref name=fl>[https://floridata.com/plant/612 ''Dolichos lablab'']. Floridata.</ref> هر ڦليءَ ۾ وڌ ۾ وڌ چار ٻج ٿيندا آهن. پوکيل قسم موجب ٻجن جو رنگ اڇو، ناسي، ڳاڙهو يا ڪارو ٿي سگهي ٿو، ۽ ڪڏهن انهن تي اڇو [[هيلم (ٻوٽا)|هيلم]] به هوندو آهي. جهنگلي ٻوٽن جا ٻج اڪثر چٽيدار هوندا آهن. هر ٻج جي ڊيگهه لڳ ڀڳ هڪ سينٽي ميٽر هوندي آهي. ==اصل ۽ ورڇ== ليبلاب جي اصل بابت اڃا تائين پڪ سان ڄاڻ موجود ناهي. اوڀر ۽ ڏاکڻي [[آفريڪا]] ۾ هن جي جهنگلي قسمن جي موجودگي مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي علائقا ئي هن جا امڪاني اصل ماڳ آهن،<ref>{{cite journal |last1=Maass |first1=B |title=Domestication, origin and global dispersal of Lablab purpureus (L.) Sweet (Fabaceae): current understanding |journal=Legume Perspectives |date=30 July 2016 |volume=13 |pages=5–8 |url=https://www.researchgate.net/publication/283634749 }}</ref> جڏهن ته ڪجهه نظرين موجب هن جو اصل [[ڀارت]] آهي.<ref name=":0">USDA NRCS. "Plant Guide for Lablab (Lablab purpureus)." USDA Natural Resources Conservation Service, October 2007, https://plants.usda.gov/DocumentLibrary/plantguide/pdf/pg_lapu6.pdf.</ref> صدين دوران ليبلاب دنيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ پکڙجي ويو آهي. جيتوڻيڪ هي گرم ۽ نيم گرم آبهوا کي وڌيڪ پسند ڪري ٿو، پر اهو [[معتدل آبهوا]] وارن علائقن، جهڙوڪ وچ ۽ ڏکڻ آمريڪا ۽ [[اٽلي]] ۾ پڻ ملي ٿو. مختلف آبهوا سان مطابقت پيدا ڪرڻ جي صلاحيت هن فصل جي زرعي اهميت کي وڌيڪ وڌائي ٿي.<ref>{{cite book |doi=10.1016/B978-0-323-90537-4.00018-1 |chapter=Lablab bean (Lablab purpureus L.)—An untapped resilient protein reservoir |title=Neglected and Underutilized Crops |date=2023 |last1=Naeem |first1=M. |last2=Shabbir |first2=Asfia |last3=Aftab |first3=Tariq |last4=Khan |first4=M. Masroor A. |pages=391–411 |isbn=978-0-323-90537-4 }}</ref> ==زرعي پوک== سيم (ليبلاب) اڄ به سڀ کان وڌيڪ گرم ۽ نيم گرم علائقن، خاص طور تي اوڀر ۽ ڏاکڻي [[آفريڪا]] ۽ [[ڀارت]] ۾ پوکيو وڃي ٿو. انهن علائقن ۾ هي ڦرين وارو ٻوٽو بنيادي طور خوراڪ ۽ چوپائي مال جي چاري لاءِ پوکيو ويندو آهي،<ref>North Carolina State University Extension. "Lablab purpureus (Lablab)." Accessed November 6, 2024. https://plants.ces.ncsu.edu/plants/lablab-purpureus/.</ref> پر آفريڪا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ ان جي پوک ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي، جيتوڻيڪ گهڻ فصلي زرعي نظامن ۾ زمين جي زرخيزي بهتر ڪرڻ لاءِ ان ۾ نئين سر دلچسپي وڌي آهي.{{sfn|Maundu|Ngugi|Kabuye|1999|p={{pn|date=December 2024}}}}<ref>{{Cite journal |last1=Reidsma |first1=Pytrik |last2=Tekelenburg |first2=Tonnie |last3=van den Berg |first3=Maurits |last4=Alkemade |first4=Rob |date=2006 |title=Impacts of land-use change on biodiversity: An assessment of agricultural biodiversity in the European Union |url=https://archive.org/details/agriculture-ecosystems-environment_2006-05_114_1/page/86 |journal=Agriculture, Ecosystems & Environment |series=Scenario-Based Studies of Future Land Use in Europe |volume=114 |issue=1 |pages=86–102 |doi=10.1016/j.agee.2005.11.026 |bibcode=2006AgEE..114...86R }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Mugwira |first1=L. M. |last2=Haque |first2=I. |date=1993 |title=Screening forage and browse legumes germplasm to nutrient stress I: Tolerance of Medicago sativa L. to aluminum and low phosphorus in soils and nutrient solutions |url=https://archive.org/details/journal-of-plant-nutrition_1993_16_1/page/17 |journal=Journal of Plant Nutrition |volume=16 |issue=1 |pages=17–35 |doi=10.1080/01904169309364512 |bibcode=1993JPlaN..16...17M }}</ref><ref>{{cite book |doi=10.1007/978-90-481-2543-2_29 |chapter=The Effect of Organic-Based Nutrient Management Strategies on Soil Nutrient Availability and Maize Performance in Njoro, Kenya |title=Innovations as Key to the Green Revolution in Africa |date=2011 |last1=Lelei |first1=J.J. |last2=Onwonga |first2=R.N. |last3=Freyer |first3=B. |pages=299–308 |isbn=978-90-481-2541-8 }}</ref> ان گهٽتائي جو هڪ اهم سبب ڪيترن ئي علائقن ۾ سيم (ليبلاب) جي جاءِ تي [[عام ڀاڄي]] (common bean) جي پوک آهي، جڏهن ته گهڻن مرحلن واري پروسيسنگ ۽ غذائيت گهٽائيندڙ جزن کي پڻ ممڪن سببن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name=Robertson1997>{{Cite journal |last=Robertson |first=Claire C. |date=1997 |title=Black, White, and Red All over: Beans, Women, and Agricultural Imperialism in Twentieth-Century Kenya |url=https://archive.org/details/sim_agricultural-history_summer-1997_71_3/page/259 |journal=Agricultural History |volume=71 |issue=3 |pages=259–299 |jstor=3744315 }}</ref> ان کان علاوه، سيم (ليبلاب) گهڻو ڪري گهريلو باغن يا گڏيل پوکيءَ وارن نظامن، جهڙوڪ ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾، پوکيو ويندو آهي، جنهن ڪري ان جي عالمي پيداوار جو صحيح اندازو لڳائڻ ڏکيو آهي.<ref name=":1">{{Cite journal |last1=Maass |first1=Brigitte L. |last2=Knox |first2=Maggie R. |last3=Venkatesha |first3=S. C. |last4=Angessa |first4=Tefera Tolera |last5=Ramme |first5=Stefan |last6=Pengelly |first6=Bruce C. |date=2010 |title=Lablab purpureus—A Crop Lost for Africa? |journal=Tropical Plant Biology |volume=3 |issue=3 |pages=123–135 |doi=10.1007/s12042-010-9046-1 |pmid=20835399 |pmc=2933844 |bibcode=2010TroPB...3..123M }}</ref> ===واڌ ويجهه جون گهرجون=== سيم (ليبلاب) وارياسي کان وٺي چيڪڻي مٽيءَ تائين مختلف قسمن جي زمينن ۾، جن جو پي ايڇ 4.5 کان 7.5 جي وچ ۾ هجي، سٺي نموني وڌي سگهي ٿو. هي گهڻين ٻين ڦرين وارن ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ تيزابي زمين ۾ وڌيڪ سٺو وڌي ٿو، پر خراب نيڪال واري يا لوڻياٺ واري زمين ۾ سٺو نٿو ٿئي.<ref>{{Cite journal |last1=Naeem |first1=M. |last2=Shabbir |first2=Asfia |last3=Ansari |first3=Abid Ali |last4=Aftab |first4=Tariq |last5=Khan |first5=M. Masroor A. |last6=Uddin |first6=Moin |date=October 2020 |title=Hyacinth bean (Lablab purpureus L.) – An underutilised crop with future potential |journal=Scientia Horticulturae |volume=272 |article-number=109551 |doi=10.1016/j.scienta.2020.109551 |bibcode=2020ScHor.27209551N }}</ref> روزانو سراسري 18–30°سينٽي گريڊ گرمي پد ۽ سالياني 700–3000 ملي ميٽر برسات ان جي پوک لاءِ موزون آهي. بهرحال، هي ٿوري وقت لاءِ 4°سينٽي گريڊ تائين گهٽ گرمي پد به برداشت ڪري سگهي ٿو. شروعاتي مرحلي ۾ ٻوٽو آهستي وڌي ٿو، پر هڪ ڀيرو مضبوط ٿي وڃي ته جهنگلي گاهن سان چڱي طرح مقابلو ڪري ٿو ۽ خشڪي يا ڇانوَ کي به برداشت ڪري سگهي ٿو.<ref name=":1" /> پاڻي بيهڻ يا ٻوڏ واري حالت هي ٻوٽو برداشت نٿو ڪري، تنهن ڪري سٺي نيڪال واري زمين ضروري آهي. ===پوک، لابارو ۽ ذخيرو=== سيم (ليبلاب) ۾ قسمن جي گهڻي تنوع موجود آهي، جنهن ۾ پچڻ جو وقت، پيداوار، جيتن جي حملي جي حساسيت ۽ خشڪي برداشت ڪرڻ جي صلاحيت شامل آهن؛ تنهن ڪري ان جي پوک جو طريقو به قسم ۽ ماحول موجب مختلف هوندو آهي.<ref>{{cite book |doi=10.1007/978-3-319-93336-8_102 |chapter=Cultivar Selection and Management Strategies for Lablab purpureus (L.) Sweet in Africa |title=Handbook of Climate Change Resilience |date=2020 |last1=Miller |first1=Neil R. |last2=Mariki |first2=Wilfred |last3=Nord |first3=Alison |last4=Snapp |first4=Sieglinde |pages=1083–1096 |isbn=978-3-319-93335-1 }}</ref> شروعاتي پوک وقت ٻجن کي خاص ''رائزوبيئم'' بيڪٽيريا سان ٽيڪو ڏيڻ (inoculation) فائديمند هوندو آهي. ٻج يا ته ڇٽا اڇلايا وڃن ٿا ۽ پوءِ مٽي سان ڍڪيا وڃن ٿا، يا لڳ ڀڳ 5 سينٽي ميٽر کوٽائي تي ڊرل ذريعي پوکيا وڃن ٿا. واڌ جي شروعاتي مرحلي ۾ ٻني کي جهنگلي گاهن کان پاڪ رکڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ننڍا ٻوٽا آسانيءَ سان انهن جي مقابلي ۾ ڪمزور ٿي وڃن ٿا.<ref>{{cite report |last1=Chakoma |first1=Irenie |last2=Manyawu |first2=Godfrey J. |last3=Gwiriri |first3=Lovemore C. |last4=Moyo |first4=Siboniso |last5=Dube |first5=Sikhalazo |date=December 2016 |title=The agronomy and use of Lablab purpureus in smallholder farming systems of southern Africa |publisher=International Livestock Research Institute |hdl=10568/78513 |hdl-access=free }}</ref><ref>Valenzuela, H.; Smith J. (2002). Lablab. ''Departments of Tropical Plant and Soil Sciences and Natural Resources and Environmental Management''. https://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/greenmanurecrops/lablab.pdf</ref> عام طور تي چاري جي فصل جو لابارو ان وقت بهتر سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ٻوٽو سبزياتي واڌ ۽ گلجڻ جي وچ واري مرحلي ۾ هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کان پوءِ فائبر ۽ لِگنن وڌي وڃن ٿا ۽ پروٽين گهٽجي وڃي ٿي، جنهن سان چاري جي هضم ٿيڻ ۽ مال جي قبوليت گهٽجي ٿي.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Mogotsi |first1=Kabo |last2=Madzonga |first2=Zibani |date=August 2024 |title=Production, harvest and conservation of Lablab Purpureus (L) Sweet forage in semi arid livestock regions: The case of east central Botswana |url=https://www.researchgate.net/publication/273136784 |journal=Journal of Animal and Plant Sciences |volume=24 |issue=4 |pages=1085–1090 }}</ref> جڏهن سيم (ليبلاب) کي سڪي گاهه (hay) طور ذخيرو ڪيو وڃي ٿو ته سڀ کان وڏو مسئلو پنن مان خشڪ مادو ضايع ٿيڻ هوندو آهي. هارين موجب ان کي پيسي ٿيل صورت ۾ ٿيلهن ۾ محفوظ ڪرڻ سان سڌي سج جي روشني ۽ مينهن کان به بچاءُ ٿئي ٿو.<ref name=":2" /> ===زمين جي زرخيزي ۾ بهتري=== رائزوبيئم بيڪٽيريا سان همزيستي سبب سيم (ليبلاب) کي زمين ۾ گهڻي نائٽروجن جي ضرورت نه هوندي آهي، ۽ اهو زرعي نظام ۾ زمين جي نائٽروجن وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته فاسفورس ڀاڻ سان گڏ پوکڻ وقت نائٽروجن جي تثبيت جي شرح وڌيڪ هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ فاسفورس رائزوبيئم کي پاڙن سان ڳنڍڻ لاءِ ضروري آهي.<ref>{{cite journal |last1=Kharbamon |first1=B. |last2=Jha |first2=A. K. |last3=Verma |first3=V. K. |last4=Choudhury |first4=B. U. |last5=Nath |first5=Amit |last6=Deka |first6=B. C. |title=Response of Planting Time and Phosphorus Dosage on Yield and Nutrient uptake in Dolichos Bean (Lablab Purpureus L.) |journal=Indian Journal of Hill Farming |date=18 August 2017 |volume=30 |issue=1 |url=https://epubs.icar.org.in/index.php/IJHF/article/view/73289 }}</ref> ان جي پوک سان زمين ۾ پوٽاشيم ۽ فاسفورس جي دستيابي پڻ وڌي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Abera |first1=Girma |last2=Gerkabo |first2=Hailu |title=Effects of green manure legumes and their termination time on yield of maize and soil chemical properties |journal=Archives of Agronomy and Soil Science |date=23 February 2021 |volume=67 |issue=3 |pages=397–409 |doi=10.1080/03650340.2020.1733536 |bibcode=2021ArASS..67..397A }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Mthimunye |first1=Latoya Miranda |last2=Managa |first2=Gudani Millicent |last3=Nemadodzi |first3=Lufuno Ethel |date=2023 |title=The Influence of Lablab Purpureus Growth on Nitrogen Availability and Mineral Composition Concentration in Nutrient Poor Savanna Soils |journal=Agronomy |volume=13 |issue=3 |page=622 |doi=10.3390/agronomy13030622 |doi-access=free |bibcode=2023Agron..13..622M }}</ref> انهن خاصيتن سبب سيم (ليبلاب) گڏيل پوک، بين الفصل پوک ۽ [[سبز ڀاڻ]] طور تمام اهم سمجهيو وڃي ٿو.<ref name=":1" /> مثال طور، مڪئي سان گڏ ليب پوکڻ سان مٽيءَ جي حياتياتي تنوع سميت ڪيترائي زميني خاصيتون بهتر ٿين ٿيون، جڏهن ته مڪئي جي پيداوار ۾ تمام ٿوري يا ڪا به گهٽتائي نٿي اچي.<ref>{{Cite journal |last1=Dörr de Quadros |first1=Patricia |last2=R. Martin |first2=Adam |last3=Zhalnina |first3=Kateryna |last4=Dias |first4=Raquel |last5=Giongo |first5=Adriana |last6=Fulthorpe |first6=Roberta |last7=Bayer |first7=Cimelio |last8=W. Triplett |first8=Eric |last9=A. de O. Camargo |first9=Flávio |date=2019 |title=Lablab Purpureus Influences Soil Fertility and Microbial Diversity in a Tropical Maize-Based No-Tillage System |journal=Soil Systems |volume=3 |issue=3 |page=50 |doi=10.3390/soilsystems3030050 |doi-access=free |bibcode=2019SoiSy...3...50D |hdl=1807/96257 |hdl-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Gott |first1=Jordan |last2=Massawe |first2=Prosper |last3=Miller |first3=Neil R. |last4=Goerndt |first4=Michael |last5=Streubel |first5=Jason |last6=Burton |first6=Michael G. |title=Little or no maize ( Zea mays ) grain yield loss occurred in intercrop with mid-maturity lablab ( Lablab purpureus ) in northeastern Tanzania |journal=Crop Science |date=January 2024 |volume=64 |issue=1 |pages=413–421 |doi=10.1002/csc2.20916 |doi-access=free }}</ref> ===نسل ڪشي=== تحقيق موجب سيم (ليبلاب) جي جينياتي تنوع (جرمپلازم) ۾ چونڊ ۽ نسل ڪشي ذريعي هن کي مستقبل جي هڪ اهم متبادل فصل طور ترقي ڏيڻ جي وڏي صلاحيت موجود آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Letting |first1=Fanuel K. |last2=Venkataramana |first2=Pavithravani B. |last3=Ndakidemi |first3=Patrick A. |date=December 2021 |title=Breeding potential of lablab [Lablab purpureus (L.) Sweet]: a review on characterization and bruchid studies towards improved production and utilization in Africa |journal=Genetic Resources and Crop Evolution |volume=68 |issue=8 |pages=3081–3101 |doi=10.1007/s10722-021-01271-9 |pmc=8457029 |pmid=34580565 |bibcode=2021GRCEv..68.3081L }}</ref> في الحال گهڻيون روايتي پوکيل قسم غير متعين واڌ رکن ٿيون، جنهن سبب هاري ڊگهي عرصي تائين ڦريون حاصل ڪري سگهن ٿا. جديد صنعتي زراعت ۾ اهڙيون قسمون گهٽ ڪارائتيون آهن، تنهن ڪري اهڙيون قسمون تيار ڪرڻ تي زور ڏنو پيو وڃي جيڪي هڪ ئي وقت ٻج پچائن، جيئن سموري فصل جو هڪ ئي ڀيري لابارو ٿي سگهي. پر اهڙي نسل ڪشي جو هڪ اثر اهو به ٿيو آهي ته سبزياتي واڌ جو عرصو گهٽجي ويو آهي، جنهن سان پيداوار ۽ اقتصادي اهميت ۾ گهٽتائي اچي ٿي.<ref>{{cite book |doi=10.1007/978-3-030-23400-3_8 |chapter=Hyacinth Bean (Lablab purpureus L. Sweet): Genetics, Breeding and Genomics |title=Advances in Plant Breeding Strategies: Legumes |date=2019 |last1=Vaijayanthi |first1=Panichayil V. |last2=Chandrakant |last3=Ramesh |first3=Sampangi |pages=287–318 |isbn=978-3-030-23399-0 }}</ref> نسل ڪشي جا مقصد پڻ مختلف ملڪن ۾ مختلف آهن. مثال طور، [[آسٽريليا]] ۾ جهنگلي آفريقي قسمن کي خالص قسمن سان پارائي بهتر چارو پيدا ڪرڻ تي ڌيان ڏنو وڃي ٿو، جڏهن ته [[بنگلاديش]] ۽ آفريڪا جا محقق خوراڪي نظام ۾ موجود قسمن جي پيداوار وڌائڻ تي ڪم ڪري رهيا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Sennhenn |first1=A. |last2=Njarui |first2=D. M. G. |last3=Maass |first3=B. L. |last4=Whitbread |first4=A. M. |title=Understanding growth and development of three short-season grain legumes for improved adaptation in semi-arid Eastern Kenya |journal=Crop and Pasture Science |date=2017 |volume=68 |issue=5 |page=442 |doi=10.1071/CP16416 |url=https://oar.icrisat.org/10104/1/Sennhenn_etal_Legumes_Kenya_Crop%26PastureSc_2017.pdf }}</ref> == استعمال == {{nutritional value | name= هائيسنٿ ڀاڄي، ڪچا ٻج، تيار ڪيل | kJ=209 | protein=2.95 g | fat=0.27 g | carbs=9.2 g | calcium_mg=41 | iron_mg=0.76 | magnesium_mg=42 | phosphorus_mg=49 | potassium_mg=262 | zinc_mg=0.38 | manganese_mg=0.21 | vitC_mg=5.1 | thiamin_mg=0.056 | riboflavin_mg=0.088 | niacin_mg=0.48 | folate_ug=47 | source_usda = 1 | note=[https://fdc.nal.usda.gov/food-details/169235/nutrients USDA ڊيٽابيس جي داخلا ڏانهن ڳنڍڻو]<br/>پچايل، اوٻاريل، پاڻي ڪڍيل، لوڻ کان سواءِ }} هائيسنٿ ڀاڄي هڪ پراڻو گهريلو بڻايل [[دال وارو فصل]] ۽ گهڻ مقصدن وارو فصل آهي.<ref>{{cite journal |last1=Smartt |first1=John |year=1985 |title= Evolution of grain legumes. II. Old and new world pulses of lesser economic importance |journal=Experimental Agriculture |volume=21 |issue=3 |pages=1–18 |doi=10.1017/S0014479700012205 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Shivashankar |first1=G. |last2=Kulkarni |first2=R. S. |year=1992 |editor1-last= van der Maesen |title=Plant Resources of South-East Asia, No. 1, Pulses |publisher=Pudoc |location=Wageningen, The Netherlands |pages=48–50}}</ref><ref name=PROTA>{{cite web |title=PROTA (Plant Resources of Tropical Africa) |url=http://www.prota4u.info/protav8.asp?h=M4&t=lablab,purpureus&p=Lablab+purpureus#Synonyms |archive-url=https://web.archive.org/web/20160110055827/http://www.prota4u.info/protav8.asp?h=M4&t=lablab,purpureus&p=Lablab+purpureus#Synonyms |archive-date=2016-01-10 }}</ref> ''سيم (ليبلاب) پرپيوريس'' جي پوک [[ڀارت]] ۾ 2500 ق.م. کان به اڳ ٿيندي رهي آهي.<ref>{{cite book |editor1-last=Prance |editor1-first=Ghillean |editor2-last=Nesbitt |editor2-first=Mark |last1=Pearman |first1=Georgina |date=2005 |title=The Cultural History of Plants |publisher=Routledge |page=144 |isbn=0-415-92746-3}}</ref> چاري واري هڪ پوکيل قسم، ''رونگائي''، جا ٻج آسانيءَ سان دستياب هجڻ سبب هن ٻوٽي کي گهڻو ڪري چوپائي مال جي [[چارو|چاري]] لاءِ پوکيو ويندو آهي،<ref>[http://www.fao.org/ag/AGP/AGPC/doc/GBASE/data/Pf000047.HTM ''Lablab purpureus''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050130183159/http://www.fao.org/ag/AGP/AGPC/doc/GBASE/DATA/PF000047.HTM |date=2005-01-30 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050130183159/http://www.fao.org/ag/AGP/AGPC/doc/GBASE/DATA/PF000047.HTM |date=2005-01-30 }} Grassland Species Profiles. [[خوراڪ ۽ زراعت جي تنظيم]].</ref> ۽ اهو [[سينگار وارو ٻوٽو|سينگار جي ٻوٽي]] طور پڻ پوکيو وڃي ٿو.<ref>[http://www.mobot.org/gardeninghelp/plantfinder/Plant.asp?code=A114 ''Lablab purpureus''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629014357/http://www.mobot.org/gardeninghelp/plantfinder/Plant.asp?code=A114 |date=2011-06-29 }} [[مسوري نباتاتي باغ]].</ref> ان کان سواءِ، هن کي [[دوائن وارو ٻوٽو]] ۽ [[زهريلو ٻوٽو]] ٻنهي طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>[https://www.pfaf.org/database/plants.php?Lablab+purpureus ''Lablab purpureus''.] [[مستقبل لاءِ ٻوٽا]]. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061213090452/http://www.pfaf.org/database/plants.php?Lablab%20purpureus |date=December 13, 2006 }}</ref><ref name=nc>[http://www.ces.ncsu.edu/depts/hort/consumer/poison/Dolicla.htm ''Dolichos lablab'' (''Lablab purpureus'').] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070410010848/http://www.ces.ncsu.edu/depts/hort/consumer/poison/Dolicla.htm |date=2007-04-10 }} Poisonous Plants of North Carolina. [[اتر ڪيرولائنا رياستي يونيورسٽي]].</ref> هن جا ڦر ۽ ڀاڄيون ڪيترائي ڀيرا پاڻي مٽائي چڱيءَ ريت اوٻارڻ کان پوءِ کائڻ لائق ٿين ٿا.<ref name=nc/><ref>{{cite web|url=https://www.localseeds.com.au/product/hyacinth-bean-seeds-lablab-bean-indian-bean-avarakkai-2/|title=Lablab bean/Indian Bean/Avarakkai|access-date=2020-10-12|website=Local Seeds|language=en-US}}</ref> ٻي صورت ۾، [[سائانائيڊ|سائانوجينڪ]] گلائڪوسائيڊن جي موجودگيءَ سبب اهي زهريلا ٿي سگهن ٿا. اهي [[گلائڪوسائيڊ]] کائڻ کان پوءِ [[هائڊروجن سائانائيڊ]] ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا. زهريلي اثر جون نشانيون ڪمزوري، الٽي، [[ساهه کڻڻ ۾ تڪليف]]، عضون جي ڇڪ، [[بيهوشي جهڙي حالت]] ۽ [[دورا]] شامل آهن.<ref name=nc/> مختلف قسمن ۾ سائانوجينڪ زهريت جي صلاحيت ۾ گهڻو فرق مليو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Guretzki |first1=Sebastian |last2=Papenbrock |first2=Jutta |year=2014 |title= Characterization of ''Lablab purpureus'' Regarding drought tolerance, trypsin inhibitor activity and cyanogenic potential for selection in breeding programmes |journal=Journal of Agronomy and Crop Science |volume=200 |issue=1 |pages=24–35 |doi=10.1111/jac.12043 |doi-access=free |bibcode=2014JAgCS.200...24G }}</ref> هن جا پن ڪچا يا [[پالڪ]] وانگر پچائي کاڌا ويندا آهن.<ref name=PROTA/> گل ڪچا يا ٻاڦ تي پچائي کائي سگهجن ٿا. پاڙ کي اوٻاري يا سيڪي کاڌي طور استعمال ڪري سگهجي ٿو. ٻجن مان [[توفو]] ۽ [[ٽيمپي]] پڻ تيار ڪيو ويندو آهي.<ref name=fl/> === ڏکڻ ايشيا ۾ خوراڪي استعمال === [[بنگلاديش]] ۽ [[اولهه بنگال]] ۾ ساين ڦرين ۽ ٻجن کي ''شيم'' ([[بنگالي ٻولي|بنگالي]]: {{Lang|bn|শিম}}) چيو ويندو آهي. انهن کي ڀاڄي طور پچايو ويندو آهي يا مڇيءَ سان گڏ [[ڪري]] ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. [[گجرات]] ۾ ليب ليب کي {{Lang|gu|surti papdi}}<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/surat/olpad-farmers-revive-farming-of-surti-papdi/articleshow/56509992.cms|title=Olpad farmers revive farming of Surti papdi|author=Melvyn Reggie Thomas|date=Jan 12, 2017|work=[[ٽائمز آف انڊيا]]|access-date=2019-11-20}}</ref> يا {{Lang|gu|valor}} چيو ويندو آهي. [[مهاراشٽر]] ۾ ان کي ''وال پاپڙي'' چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |last=Amit |first=Dassana |date=2023-02-14 |title=Papdi Bhaji Recipe |url=https://www.vegrecipesofindia.com/papdi-bhaji-recipe-val-papdi-bhaji/#:~:text=More%20on%20My%20Recipe&text=They%20are%20also%20known%20as,Sem%20ki%20Phalli%20in%20Hindi. |access-date=2025-01-24 |website=Dassana's Veg Recipes |language=en-US}}</ref> ٻنهي رياستن ۾ انهن مان عام طور مصالحيدار، هلڪي تريل ڀاڄي تيار ڪئي ويندي آهي، جنهن کي ''سبزي'' چيو ويندو آهي. [[ڪيرالا]] ۾ هن کي ''{{Lang|ml|amarakka}}''، ''{{Lang|ml|avara}}'' يا ''{{Lang|ml|amara payar}}'' ([[مليالم ٻولي|مليالم]]: {{Lang|ml|അമര പയർ}}) چيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web|url=https://papanasini.blogspot.com/2014/01/amara-payar.html|title=papanasini: AMARA PAYAR ( അമര പയർ )|last=Nair|first=Manu|date=2014-01-01|website=papanasini|access-date=2018-11-14}}</ref> ان جا ٻج ۽ ڦريون ٻئي ڪري ٺاهڻ ۾ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{Cite news|url=http://secretindianrecipe.com/recipe/amarapayar-curry-snowpeas-curry|title=Amarapayar Curry (Snowpeas Curry)|access-date=2018-11-14|archive-date=2018-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20181114224146/https://secretindianrecipe.com/recipe/amarapayar-curry-snowpeas-curry}}</ref> ڦرين کي مصالحن سان گڏ هلڪو تري ''{{Lang|ml|[[ٿوران]]}}'' نالي ڀاڄي پڻ تيار ڪئي ويندي آهي.<ref>{{Cite news|url=http://www.nammuderuchikal.com/amara-thoran/|title=Amara Thoran|work=Nammude Ruchikal|access-date=2018-11-14|language=en}}</ref> [[تامل ناڊو]] ۾ هن کي ''اورائي'' يا ''اورائي ڪائي'' (تامل: அவரைக்காய் / அவரை) چيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web|title=Vegetable names in Tamil and English|url=https://ilearntamil.com/vegetable-names-tamil-english/|access-date=2020-07-17|website=Learn Tamil Online|language=en-US}}</ref> سڄي ڦري کي سڪي ڪري ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي،<ref>{{Cite web|last=Amit|first=Dassana|date=2019-02-06|title=avarakkai poriyal {{!}} avarakkai recipe|url=https://www.vegrecipesofindia.com/avarakkai-poriyal-recipe/|access-date=2020-07-17|website=Dassana Amit Recipes|language=en-US}}</ref> ۽ ''[[سامبر (کاڌو)|سامبر]]'' جهڙين چٽڻين يا رسدار ڀاڄين ۾ پڻ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite news|date=2015-10-17|title=Avarakkai Sambar {{!}} Broad Beans Sambar {{!}} Easy Sambar Recipe|url=https://revisfoodography.com/2015/10/avarakkai-sambar/|archive-url=https://web.archive.org/web/20151017123647/http://revisfoodography.com/2015/10/avarakkai-sambar/|archive-date=October 17, 2015|access-date=2020-07-17|website=Revi's Foodography|language=en-US}}</ref> صرف ٻج کي ڪيترن کاڌن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي ۽ ان کي ''موچائي'' (تامل: மொச்சை / மொச்சைக்கொட்டை) چيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web|date=2019-01-10|title=Mochai Kottai Kootu Recipe-Field Beans Kootu|url=https://www.padhuskitchen.com/2019/01/mochai-kottai-kootu-recipe-field-beans.html|access-date=2020-07-17|website=Padhuskitchen|language=en-US}}</ref> [[مهاراشٽر]] ۾ انهن ساين ڀاڄين جي مختلف قسمن مان سائي مسالي سان سڪا کاڌا تيار ڪيا ويندا آهن، خاص ڪري چوماسي جي پڇاڙيءَ ۾ [[شراون (مهينو)|شراون]] مهيني جي ورت وارن ڏڻن دوران.{{citation needed|date=August 2013}} [[ڪرناٽڪ]] ۾ هائيسنٿ ڀاڄي مان ڪري، جنهن کي ''اورڪالو سارو'' ({{langx|kn|ಅವರೆಕಾಳು ಸಾರು}}) چيو وڃي ٿو، سلاد ''اورڪالو اوسلي''، اپما ۾ ''اورڪالو [[اپٽو]]''، ۽ [[اڪي روٽي]] لاءِ ذائقي طور استعمال ٿيندي آهي. ڪڏهن ٻج جي ٻاهرين کل لاهي اندر وارو نرم حصو مختلف کاڌن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. هن صورت کي ''هٽاڪوبيلي اورڪالو'' چيو ويندو آهي، جنهن جي معنيٰ ”دٻايل هائيسنٿ ڀاڄي“ آهي، ۽ کل لٿل ٻجن مان ''هٽيڪيدا اورڪالو سارو'' نالي ڪري تيار ڪئي ويندي آهي.{{citation needed|date=August 2013}} [[تلنگانا]] ۽ [[آنڌرا پرديش]] ۾ ڦرين کي ننڍن ٽڪرن ۾ ڪٽي [[پونگل (ڏڻ)|پونگل]] جي موسم ۾ مصالحيدار ڪري طور پچايو ويندو آهي. ڪڏهن نرم ٻجن کي رات ڀر ڀڄائي انهن جي ٻاهرين کل لاهي اندر وارو نرم حصو مختلف کاڌن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. هن صورت کي ''پٽڪا پپو هانوپا/اناپا'' چيو ويندو آهي، جنهن جي معنيٰ ”دٻايل هائيسنٿ ڀاڄي“ آهي. کل لٿل ٻجن مان ''پٽڪينا اناپاگنجالا چارو'' يا ''پٽڪا پپو'' نالي ڪري تيار ڪئي ويندي آهي، جيڪا [[ٻاجهري]] جي مانيءَ سان کاڌي ويندي آهي.{{citation needed|date=August 2013}} === ڏکڻ اوڀر ۽ اوڀر ايشيا ۾ خوراڪي استعمال === [[ميانمار]] ۾ سيم (ليبلاب) جي ٻجن مان آهستي پچائي برمي ڪري ''هنات'' ({{lang|my|ပဲကြီးနှပ်}}) تيار ڪئي ويندي آهي.<ref>{{Cite web |last= |first= |date= |title=အိစိမ့်မွှေးပဲကြီးနှပ် |url=https://www.howtocook.com.mm/recipes/အိစိမ့်မွှေးပဲကြီးနှပ်.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110000334/https://www.howtocook.com.mm/recipes/%E1%80%A1%E1%80%AD%E1%80%85%E1%80%AD%E1%80%99%E1%80%B7%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%BD%E1%80%BE%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%95%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%95%E1%80%BA.html |archive-date=2021-01-10 |access-date=2021-01-08 |website=How to Cook |language=my}}</ref> انهن کي کرڪرو تري [[لاپهيٽ|برمي اچاريل چانهه جي پنن واري سلاد]] ۾ پڻ پيش ڪيو ويندو آهي. [[هُئي]]، [[ويٽنام]] ۾ هائيسنٿ ڀاڄي ''چي دائو وان'' نالي مٺي سوپ جو اهم جزو آهي.<ref>{{cite web|last1=Vietnamese Food Team.|title=Hyacinth Bean Sweet Soup Recipe (Chè Đậu Ván)|url=http://www.vietnamesefood.com.vn/vietnamese-recipes/vietnamese-dessert-recipes/hyacinth-bean-sweet-soup-recipe-che-dau-van.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130902225544/http://www.vietnamesefood.com.vn/vietnamese-recipes/vietnamese-dessert-recipes/hyacinth-bean-sweet-soup-recipe-che-dau-van.html|archive-date=2 September 2013|website=vietnamesefood.com|publisher=Vietnamese Food|access-date=30 May 2015}}</ref> [[چين]] ۾ هن جا ٻج ''بائي بيان ڊو'' جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. روايتي چيني جڙي ٻوٽين واري علاج ۾ استعمال ڪرڻ کان اڳ انهن کي عام طور سڪايو ۽ سيڪيو ويندو آهي. انهن کي تِلي کي مضبوط ڪرڻ، جسم جي گرمي ۽ آلاڻ گهٽائڻ ۽ بک وڌائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=Hyacinth bean (bai bian dou) |url=https://www.acupuncturetoday.com/herbcentral/hyacinthbean.php |website=Acupuncture Today |access-date=1 February 2019|date=February 2019 }}</ref> === اوڀر آفريڪا ۾ خوراڪي روايت === [[ڪينيا]] ۾ هن ڀاڄي کي ''نجاهي'' يا ''نجاهي'' چيو ويندو آهي،<ref>{{Cite web|title=The Njahi Wars: Behind Kenya's Controversial Black Bean|url=https://www.seriouseats.com/njahi-wars-kenyan-black-beans-5184204|access-date=2021-05-15|website=Serious Eats|language=en}}</ref> ۽ اها ڪيترين ئي برادرين، خاص طور [[ڪيڪويو ماڻهو|ڪيڪويو ماڻهن]] ۾ مشهور آهي. ماضي ۾ هڪ موسم کي پڻ هن ڀاڄي سان منسوب ڪيو ويندو هو، جنهن کي ''ڪيميرا ڪيا نجاهي''، يعني ”نجاهي جي موسم“، چيو ويندو هو. روايتي طور اهو خيال ڪيو ويندو هو ته هي ڀاڄي کير جي پيداوار وڌائي ٿي، تنهن ڪري اها ٻارن کي کير پياريندڙ مائرن جي اهم خوراڪ هئي.{{sfn|Maundu|Ngugi|Kabuye|1999|p={{pn|date=December 2024}}}} ٻجن کي اوٻاري پڪل يا نيم پڪل ڪيلن سان گڏ ميس ڪري کاڌو تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن کي هلڪو مٺو ذائقو حاصل ٿيندو آهي. هن وقت اوڀر آفريڪا ۾ ان جي پيداوار گهٽجي رهي آهي.{{sfn|Maundu|Ngugi|Kabuye|1999|p={{pn|date=December 2024}}}}<ref>{{cite journal |last1=Maass |first1=Brigitte L. |last2=Knox |first2=Maggie R. |last3=Venkatesha |first3=S. C. |last4=Angessa |first4=Tefera Tolera |last5=Ramme |first5=Stefan |last6=Pengelly |first6=Bruce C. |year=2010 |title=''Lablab purpureus'' (L.) Sweet – a crop lost for Africa? |journal=Tropical Plant Biology |volume=3 |issue=3 |pages=123–35 |doi=10.1007/s12042-010-9046-1|pmid=20835399 |pmc=2933844 |bibcode=2010TroPB...3..123M }}</ref> ان جو هڪ سبب اهو به ڄاڻايو وڃي ٿو ته ڪينيا ۾ نوآبادياتي دور دوران هارين کي مقامي ڀاڄي ڇڏي برآمد لاءِ عام ڀاڄي، ''[[فاسيولس ولگاريس]]''، پوکڻ تي مجبور ڪيو ويو.<ref name=Robertson1997/> === طبي استعمال === تائيوان جي محققن معلوم ڪيو ته سيم (ليبلاب) جي ٻجن مان حاصل ٿيندڙ ڪاربوهائيڊريٽ سان ڳنڍجندڙ پروٽين، يعني [[ليگوم ليڪٽن]]، انفلوئنزا وائرسن ۽ SARS-CoV-2 جي انفيڪشن کي اثرائتي نموني روڪي سگهي ٿي.<ref>{{cite journal|title=A carbohydrate-binding protein from the edible Lablab beans effectively blocks the infections of influenza viruses and SARS-CoV-2|year=2020 |publisher=CellReports|doi=10.1016/j.celrep.2020.108016 |last1=Liu |first1=Yo-Min |last2=Shahed-Al-Mahmud |first2=Md. |last3=Chen |first3=Xiaorui |last4=Chen |first4=Ting-Hua |last5=Liao |first5=Kuo-Shiang |last6=Lo |first6=Jennifer M. |last7=Wu |first7=Yi-Min |last8=Ho |first8=Meng-Chiao |last9=Wu |first9=Chung-Yi |last10=Wong |first10=Chi-Huey |last11=Jan |first11=Jia-Tsrong |last12=Ma |first12=Che |journal=Cell Reports |volume=32 |issue=6 |article-number=108016 |pmid=32755598 |pmc=7380208 }}</ref> فنلينڊ ۽ آمريڪا جي محققن معلوم ڪيو ته ليب ليب جي ٻجن مان تيار ڪيل چيونگ گم جا عرق ڪيترن قسمن جي وائرسن خلاف اثر ڏيکارين ٿا. اهو اثر شايد Flt3 ريسيپٽر انٽرايڪٽنگ ليڪٽن (FRIL) جي وائرسن سان ڳنڍجڻ واري عمل سبب هجي. هن عرق جو وائرس مخالف اثر پاڪ ڪيل FRIL جي اثر سان ملندڙ جلندڙ هو.<ref>{{cite journal |last1=Daniell |first1=Henry |last2=Guo |first2=Yuwei |last3=Singh |first3=Rahul |last4=Karki |first4=Uddhab |last5=Kulchar |first5=Rachel J. |last6=Wakade |first6=Geetanjali |last7=Pihlava |first7=Juha-Matti |last8=Khazaei |first8=Hamid |last9=Cohen |first9=Gary H. |title=Debulking influenza and herpes simplex virus strains by a wide-spectrum anti-viral protein formulated in clinical grade chewing gum |journal=Molecular Therapy |date=8 January 2025 |volume=33 |issue=1 |pages=184–200 |doi=10.1016/j.ymthe.2024.12.008 |doi-access=free |pmid=39663701 |pmc=11764783 }}</ref> == تصويري نمائش == <gallery widths=180> File:BCBG lablab purpureus 02.jpg|پن File:Lablab purpureus.JPG|گل Image:Lablab purpureus Steve Hurst 1.jpg|ٻج </gallery> ==وڌيڪ مطالعي لاءِ== * {{cite journal |last1=Devaraj |first1=V. Rangaiah |year=2016 |title=Hyacinth bean: A gem among legumes. State of the art in ''Lablab purpureus'' research. |journal=Legume Perspectives |volume=13 |issue=2016–07 |pages=1–42 |url=https://www.legumesociety.org/wp-content/uploads/2019/12/legum_perspect_13.pdf}} * {{cite journal |last1=Fakhoury |first1=A. M. |last2=Woloshuk |first2=C. P. |year=2001 |pmid=11497467 |title=Inhibition of Growth of ''Aspergillus'' flavus and Fungal α-Amylases by a Lectin-Like Protein from ''Lablab purpureus'' |url=https://archive.org/details/molecular-plant-microbe-interactions_2001-08_14_8/page/955 |journal=Molecular Plant-Microbe Interactions |volume=14 |issue=8 |pages=955–61 |doi=10.1094/MPMI.2001.14.8.955 |doi-access=free |bibcode=2001MPMI...14..955F}} * {{cite journal |last1=Hendricksen |first1=R. |last2=Minson |first2=D. J. |year=2009 |title=The feed intake and grazing behaviour of cattle grazing a crop of ''Lablab purpureus'' cv. Rongai |journal=The Journal of Agricultural Science |volume=95 |issue=3 |pages=547–54 |doi=10.1017/S0021859600087955}} * {{cite journal |last1=Hendricksen |first1=R. E. |last2=Poppi |first2=D. P. |last3=Minson |first3=D. J. |year=1981 |title=The voluntary intake, digestibility and retention time by cattle and sheep of stem and leaf fractions of a tropical legume (''Lablab purpureus'') |url=https://archive.org/details/sim_australian-journal-of-agricultural-research_1981_32_2/page/389 |journal=Australian Journal of Agricultural Research |volume=32 |issue=2 |pages=389–98 |doi=10.1071/AR9810389}} * {{cite journal |last1=Humphry |first1=E. |last2=Konduri |first2=V. |last3=Lambrides |first3=J. |last4=Magner |first4=T. |last5=McIntyre |first5=L. |last6=Aitken |first6=B. |last7=Liu |first7=J. |year=2002 |title=Development of a mungbean (''Vigna radiata'') RFLP linkage map and its comparison with lablab (''Lablab purpureus'') reveals a high level of colinearity between the two genomes |url=https://archive.org/details/theoretical-and-applied-genetics_2002-07_105_1/page/160 |journal=Theoretical and Applied Genetics |volume=105 |issue=1 |pages=160–166 |pmid=12582573 |doi=10.1007/s00122-002-0909-1}} * {{cite journal |last1=Liu |first1=C. J. |year=1996 |title=Genetic diversity and relationships among ''Lablab purpureus'' genotypes evaluated using RAPD as markers |url=https://archive.org/details/sim_euphytica_1996_90_1/page/115 |journal=Euphytica |volume=90 |issue=1 |pages=115–119 |doi=10.1007/BF00025167 |bibcode=1996Euphy..90..115L}} * {{cite journal |last1=Maass |first1=Brigitte L. |year=2006 |title=Changes in seed morphology, dormancy and germination from wild to cultivated germplasm of the hyacinth bean (''Lablab purpureus'' (L.) Sweet) |journal=Genetic Resources and Crop Evolution |volume=53 |issue=6 |pages=1127–1135 |doi=10.1007/s10722-005-2782-7}} * {{cite journal |last1=Maass |first1=Brigitte L. |last2=Jamnadass |first2=Ramni H. |last3=Hanson |first3=Jean |last4=Pengelly |first4=Bruce C. |year=2005 |title=Determining sources of diversity in cultivated and wild ''Lablab purpureus'' related to provenance of germplasm using amplified fragment length polymorphism (AFLP) |journal=Genetic Resources and Crop Evolution |volume=52 |issue=5 |pages=683–695 |doi=10.1007/s10722-003-6019-3}} * {{cite journal |last1=Maass |first1=Brigitte L. |last2=Robotham |first2=Oliver |last3=Chapman |first3=Marc A. |year=2017 |title=Evidence for two domestication events of hyacinth bean (''Lablab purpureus'' (L.) Sweet): a comparative analysis of population genetic data |journal=Genetic Resources and Crop Evolution |volume=64 |issue=6 |pages=1221–1230 |doi=10.1007/s10722-016-0431-y |bibcode=2017GRCEv..64.1221M |url=https://eprints.soton.ac.uk/399955/1/Maass_etal2016Lablab_Comparative_accepted.pdf}} * {{cite journal |last1=Maass |first1=Brigitte L. |last2=Usongo |first2=Macalister F. |year=2007 |title=Changes in seed characteristics during the domestication of the lablab bean (''Lablab purpureus'' (L.) Sweet: Papilionoideae) |url=https://archive.org/details/australian-journal-of-agricultural-research_2007_58_1/page/9 |journal=Australian Journal of Agricultural Research |volume=58 |issue=1 |pages=9–19 |doi=10.1071/AR05059}} * {{cite journal |last1=Pengelly |first1=Bruce C. |last2=Maass |first2=Brigitte L. |year=2001 |title=''Lablab purpureus'' (L.) Sweet – diversity, potential use and determination of a core collection of this multi-purpose tropical legume |journal=Genetic Resources and Crop Evolution |volume=48 |issue=3 |pages=261–272 |doi=10.1023/A:1011286111384 |bibcode=2001GRCEv..48..261P}} * {{cite journal |last1=Trinick |first1=M. J. |year=1980 |title=Relationships Amongst the Fast-growing Rhizobia of ''Lablab purpureus'', ''Leucaena leucocephala'', ''Mimosa'' spp., ''Acacia farnesiana'' and ''Sesbania grandiflora'' and their Affinities with Other Rhizobial Groups |journal=Journal of Applied Bacteriology |volume=49 |issue=1 |pages=39–53 |doi=10.1111/j.1365-2672.1980.tb01042.x |doi-access=free}} * {{cite journal |last1=Vanlauwe |first1=B. |last2=Nwoke |first2=O. C. |last3=Diels |first3=J. |last4=Sanginga |first4=N. |last5=Carsky |first5=R. J. |last6=Deckers |first6=J. |last7=Merckx |first7=R. |year=2000 |title=Utilization of rock phosphate by crops on a representative toposequence in the Northern Guinea savanna zone of Nigeria: Response by ''Mucuna pruriens'', ''Lablab purpureus'' and maize |url=https://archive.org/details/sim_soil-biology-biochemistry_2000-12_32_14/page/2063 |journal=Soil Biology and Biochemistry |volume=32 |issue=14 |pages=2063–2077 |doi=10.1016/S0038-0717(00)00149-8 |bibcode=2000SBiBi..32.2063V}} ==حوالا== {{Reflist}} ==ذريعا== * {{cite book |last1=Maundu |first1=Patrick M. |last2=Ngugi |first2=Grace W. |last3=Kabuye |first3=Christine H. S. |author-link3=Christine H. Sophie Kabuye |title=Traditional Food Plants of Kenya |url=https://archive.org/details/traditionalfoodp0000maun |date=1999 |publisher=Kenya Resource Centre for Indigenous Knowledge, National Museums of Kenya |isbn=978-9966-9861-4-6}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Lablab purpureus|Lablab purpureus<br />(Hyacinth bean)}} * [http://www.lablablab.org/ Dolichos bean, ''Lablab purpureus'' (L.) Sweet] ــ يونيورسٽي آف ايگريڪلچرل سائنسز، بنگلور، ڀارت * {{cite web |last=Avadhani |first=Ramesh |url=http://www.moodindico.com/index.php?token=story&id=116 |title=The Bangalore Beans |website=Mood Indico |volume=1 |issue=2 |date=Spring 2006 |access-date=2007-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130724100107/http://www.moodindico.com/index.php?token=story&id=116 |archive-date=2013-07-24 }} * [http://plants.jstor.org/taxon/Lablab.purpureus JSTOR Global Plants: ''Lablab purpureus''] {{Taxonbar|from=Q1077410}} [[زمرو:Phaseoleae]] [[زمرو:يڪ جنسي فابيسيائي جنس]] [[زمرو:کاڌي لائق ڦريون]] [[زمرو:مالديپ جي نباتات]] [[زمرو:چاري جا فصل]] [[زمرو:نائيٽروجن مقرر ڪندڙ فصل]] [[زمرو:استوائي زراعت]] [[زمرو:ڪارل لينيئس پاران ناليل نباتاتي ٽيڪسا]] [[زمرو:1763ع ۾ بيان ڪيل ٻوٽا]] [[زمرو:ڀارت جي نباتات]] [[زمرو:افروٽراپيڪل حياتياتي خطي جي نباتات]] [[sa:निष्पावः]] 5za5tl0kn5x63ib0p7bpuzk6g6lqtsh 0 39523 414841 295407 2026-09-25T23:43:37Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414841 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox | fossil_range = | image = Haeckel Orchidae.jpg | image_caption = آرڪڊ جي رنگن جي پليٽ | taxon = آرڪڊيسيا | authority = [[انٽوني لئورنٽ ڊي جوسيئو]]<ref name=APGIII2009>{{Cite journal |last=Angiosperm Phylogeny Group |year=2009 |title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG III |journal=Botanical Journal of the Linnean Society |volume=161 |issue=2 |pages=105–121 |url=http://www3.interscience.wiley.com/journal/122630309/abstract |format=PDF |accessdate=26 June 2013 |doi=10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x |archive-date=25 May 2017 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20170525104318/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x/abstract |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20170525104318/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x/abstract |date=25 May 2017 }} {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20170525104318/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x/abstract |date=25 May 2017 }}</ref> | type_genus = آرڪس | type_genus_authority = ٽورن، اڳوڻو [[ڪارل لينئي]] | subdivision_ranks = ذيلي خاندان | subdivision = * اپاسٽيسئوئاڊائي <small>ھورانينوف</small> * سائپرپيڊيئوئاڊيا <small>ڪوسٽيليٽزڪي</small> * اپيڊينڊروئائڊيا <small>ڪوسٽيليٽزڪي </small> * آرڪڊئائڊيا <small>ايٽون </small> * وينيلوئاڊيا <small>سزليڪيٽڪو </small> | range_map = Orchidaceae.png | range_map_caption = آرڪڊ گلن جا علائقا سائي رنگ سان ڏيکاريل }} '''آرڪِڊ''' (Orchid) هن نالي هيٺ ڪيترائي [[ٻوٽا]] جدا جدا قد، رنگ ۽ شڪل جا اچي وڃن ٿا. هنن جو هڪڙو نه ٻيو قسم دنيا جي سڀ ڪنهن ڀاڱي ۾ ٿئي ٿو. هي سهڻن ۽ خوشبودار گلن هئڻ ڪري پسند ايندا آهن. آرڪڊ اصل گرم آبهوا ۾ ٿيندا آهن. عمدا عمدا قسم [[نيپال]]، [[ڀوٽان]]، [[آسام]]، [[ميانمار|برما]] ۽ سيلون مان اچن ٿا. گهڻن هنڌن ۾ جهنگلي ٿين ٿا. [[ڏکڻ آمريڪا]] مان به هن جا چڱا قسم ايندا آهن. فرن جي ذات وانگر آرڪڊ به اصل ٽَڪرين جي سوراخن ۾ وِٿين ۾، توڙي وڏن وڻن جي ٿڙن ۽ ٽارين تي ٿيندا آهن. اڪثر جتي ڇانو ۽ پوسل هوندي آهي، اتي ٿيندا آهن. ڪي قسم ته اُس ۾ چڱا ٿيندا آهن. بيٺل يا سينواريل پاڻيءَ مان سو هنن کي نقصان پهچندو آهي. آرڪڊ ٻن وڏن قسمن يا ڀاڱن ۾ وراهيا اٿن. هڪڙي کي زميني ۽ ٻئي کي آسماني چون ٿا. زميني آرڪڊ اهي آهن، جي اڪثر زمين تي ٿين ٿا ۽ انهن جون پاڙون ڌرتيءَ ۾ گِهڙيل ٿين ٿيون، جتان هنن کي قُوت ۽ ٻي پرورش ملي ٿي. آسماني آرڪڊ اهي آهن، جي وڻن جي ٿڙن ۽ ٽارين تي ٿا ٿين ۽ انهن جون پاڙون هوا ۾ نڪري بيهن ٿيون، جتان هن کي قوت ۽ ٻي پرورش ملي ٿي. تنهنڪري ضروري آهي ته آرڪڊ جي ذات سڃاڻي پوءِ ان موجب ان جي پرداخت ڪجي. اها سڃاڻپ آسانيءَ سان ڪري سگهجي ٿي. زميني قسم جون پاڙون ٿورو گهڻو تندن ۽ تارن واريون ٿيون ٿين ۽ آسماني قسم جون پاڙون ڊگهيون، ٿلهيون ۽ ڳر يا ماس واريون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.<ref name="autogenerated1">ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ ايڊيشن:1960ع؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو.</ref> ==پوکي== [[فائل:Orchid high resolution.jpg|250px|thumb|آرڪڊ جي تصوير]] آرڪڊ پوکڻ لاءِ چڱو رستو اهو آهي ته پهريائين هنن جي وطني جاءِ ۽ حالت وارو اسباب موجود ڪجي. پوسل، موافق گرمي، ڇانوَ، کليل هوا ۽ صفائي- اهي سڀ هنن جي لاءِ ضروري آهن. ڇانوَ ۽ اُس گڏيل هئڻ کپي، جيئن وڻ ۾ ٿيندو آهي. انهيءَ لاءِ لانڍي يا منهه جيڪو باغن ۾ اهڙي ڪم لاءِ ٺاهيندا آهن ۽ جنهن جو اسان هن ڪتاب جي شروع ۾ ذڪر ڪيو آهي، سو تمام چڱو آهي. زميني آرڪڊ پاٽين، ڪونڊين ۽ لڙڪندڙ کوکن يا ٽوڪرين ۾ پوکڻ گهرجن. انهن ۾ هيٺئين نسخي موجب مٽي وجهڻ گهرجي: اڱرن جا ڀور، جيڪي چڻي کان اکروٽ جي داڻي جيڏا، ۽ پڪي سر يا پراڻي گچ جا ڀور، مٿين اڱرن جيڏا؛ پراڻي سڙيل پنن جي ڀاڻ سان ملائي ڪونڊيون ڀرڻ گهرجن. تر ۾ وڏا وڏا ڀور سوراخ جي مٿان وجهجن ۽ انهن جي مٿان سينور يا ڪاٻار جو هڪڙو تهه ڏئي ڇڏجي ته پاڻيءَ جو نيڪال هجي. انهيءَ ۾ آرڪڊ پوکجي. آسماني آرڪڊ ڪنهن بُنڊ يا تختي سان ضرور لڳائڻ گهرجي. ڪنهن ٽامي جي تار سان وراڪا ڏئي، ٻڌي، لڳائي ڇڏجيس. اها نظر رکجي ته آرڪڊ جون پاڙون انهيءَ بنڊ يا تختي تي سَنيون پکڙي لڳي بيهن. پوءِ پاڻهئي پاڻ جهلي چڙهندو ويندو، جيسين ڪ سوڪڙ نه اينديس ۽ هوا گهميل رهندي. ڪونڊين جي پاسن مان به سوراخ ڪري ڇڏجن پر متان جيت ۽ ڪينئان اندر لنگهي وڃي نقصان رسائين، تنهنڪري وڻ واري ڪونڊي، ٻيءَ پاڻيءَ سان ڀريل وڏيءَ ڪونڊيءَ ۾ رکي ڇڏجي ته جيتن ۽ ڪينئن کان بچاءُ ٿئي ۽ پوسل به پوري رهي. ڪونڊيون ڪوشش ڪري مٿس ڏاڪن تي يا ٻين شين تي رکجن؛ زمين تي بلڪل نه رکجن؛ خاص ڪري برسات جي موسم ۾. نومبر کان وٺي فيبروريءَ تائين آرڪڊ وڻ وڌڻ بند ڪن ٿا ۽ آرام وٺن ٿا. انهيءَ وچ ۾ گهڻو پاڻي نه گهرجين. فيبروريءَ جي آخر ۾ ڪونڊيون مٽائڻيون هجن ته مٽائي وٺجن، جو مارچ جي شروع ۾ هو گل جهلين ٿا. پوءِ ججهو پاڻي ڏجين؛ پچڪاريءَ سان ذري ذري پسائجين. جي انهيءَ فهمائش موجب ڪم ڪرڻ ۾ ايندو، ته مارچ ۽ اپريل جي مهينن ۾، آرڪڊ اهڙا مزي جهڙا ۽ ڏيک وارا رنگ ڏيکاريندا، جو انهن جي ڏٺي حيرت اچي ويندي. آرڪڊن جي وڌائڻ جو رستو اهو آهي ته سندن پاڙون يا ڳنڍيون ڇني ڌار ڌار ڪري هڻجن. انهيءَ لاءِ چڱو وقت فيبروريءَ ۾ آهي، جڏهن هو آرام ۾ رهن ٿا. تکي چاڪونءَ سان پاڙن جي ڳنڍ ڳنڍ تندن سميت وڍي، ڪونڊين ۾ هڻجي ۽ جيسين وڌڻ نه لڳن تيسين پاڻي نه ڏجين. ڪٿي ڪٿي ته آرڪڊن لاءِ جدا جاءِ يا لانڍي ٺاهيندا آهن، جهڙيءَ طرح باغ جي لاءِ منهه جوڙيندا آهن،<ref name="autogenerated1" /> ==قسم== # جائنيز ايئر پلانٽ (يعني چين جو هوائي اوڀڙ): هن جي گل جا پن ڪوريئڙي جي تاڃيءَ جهڙا ٿا ٿين. # انڊين بٽر فلاءِ پلانٽ (يعني هند جو پوپٽ وڻ): هن کي آرڪڊن جي راڻي به سڏيندا آهن. هي کير جهڙا اڇا ۽ وڏا گل ڪندو آهي، هن جا چپ واڱڻائي ٿيندا آهن ۽ شڪل ۾ اهڙا ٿيندا آهن جهڙا پوپٽ، جي کنڀ کولي بيهندا آهن. # وينسز سلپر (يعني زهره جي جُتِي): هي اڇا گل واڱڻائي پٽن سان جهليندو آهي. ڪي وري ساوا دٻڪن سان ۽ ڪي گلابي رنگ جا گل ڪندا آهن. گهڻا ڏيهي ٻوٽا به آرڪڊن جي جماعت ۾ داخل آهن، جيئن نانگلي، جنهن کي دکن پيچو چون ٿا. اڪثر مهابليشور جي وڻن تي ڏسبا آهن. اڇا گل اٿس. هن جا هڪ سئو اٺونجاهه قسم شمار ڪيا اٿن. انگريزي ڪتابي نالو اٿس ڊينڊ روبيم. ٻيو، عنبرقند، جو وڏا ساوا ۽ واڱڻائي گل ڪندو آهي ۽ گهاٽن ۾ ٿيندو آهي. انگريزي ڪتابي نالو اٿس يولوفيا. ٽيون، اچو اچ ۽ پان سنگ، هي دکني نالا آهن. انگريزي ڪتابي نالو اٿن ايرائيڊيز، ڦڪي گلابي رنگ جا گل، واڱڻائي چٽن سان ڪندا آهن. چوٿون، بي پاڙي ول، جا ساون ڌاڳن وانگي ٻيرين ۽ ٻين وڻن تي پکڙي بيهندي آهي، سا به هن جماعت ۾ اچي سگهي ٿي. ڪن آرڪڊن مان کاڌي جون شيون ٺهنديون آهن، جهڙوڪ يولوفيا، يعني عنبرقند جي پاڙن وارين نلين مان هڪڙي قوت وار پيڄيءَ جهڙي شيءِ جوڙيندا آهن، جا علب مصريءَ جي نالي سان مشهور آهي ۽ جنهن کي انگريزيءَ ۾ سالوپ چون ٿا.<ref name="autogenerated1" /> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:گل]] [[زمرو:ٻوٽا]] 0j9l3g0vv9gjxt0a1z3kq493zoccq7v 0 39954 414895 414204 2026-09-26T03:03:56Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414895 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اوڀر يورپ ۽ وچ ايشيا ۾ ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = قازقستان جي جمهوريه | common_name = قازقستان | native_name = {{ubl|{{native name|kk|Қазақстан Республикасы|paren=omit}}|{{native name|kk|Qazaqstan Respublikasy}}|{{native name|ru|Республика Казахстан}}}} | image_flag = Flag of Kazakhstan.svg | flag_width = 135 | image_coat = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | symbol_width = 85 | symbol_type = قومي نشان | national_anthem = <br/>{{lang|kk|Қазақстан Республикасының Мемлекеттік гимні}}<br/>{{lang|kk-latn|Qazaqstan Respublikasynyñ Memlekettık gimnı}}<br/>"[[مينِن قازاقستانِم|قازقستان جي جمهوريه جو قومي ترانو]]"{{parabr}}{{center|[[File:Kazakhstan national anthem, played by the U.S. Navy Band.ogg|قازقستان جو قومي ترانو، آمريڪي بحري فوج جي بينڊ پاران وڄايل]]}} | image_map = {{switcher|[[File:Kazakhstan (orthographic projection).svg|frameless]]}} | capital = [[آستانا]]<br />{{Coord|51|8|N|71|26|E|type:city_region:KZ-71}} | largest_city = [[الماتي]]<br />{{Coord|43|14|N|76|57|E|type:city_region:KZ-75}} | coordinates = | official_languages = {{plainlist| * {{nowrap|[[قازق ٻولي|قازق]]}}{{efn|name=language1|رياست جي سموري علائقي ۽ ان جي بين الاقوامي لاڳاپن جي سڀني شعبن ۾ [[قومي ٻولي]].<ref name="auto">{{cite web |title=Constitution of the Republic of Kazakhstan, Article 7 |url=https://www.akorda.kz/en/constitution-of-the-republic-of-kazakhstan-50912 |website=Akorda.kz |access-date=9 November 2024}}</ref>}} * {{nowrap|[[روسي ٻولي|روسي]]}}}} | ethnic_groups = {{unbulleted list | 71.5% [[قازق]] | 14.4% [[قازقستان ۾ روسي|روسي]] | 3.4% [[قازقستان ۾ ازبڪ|ازبڪ]] | 1.8% [[قازقستان ۾ يوڪريني|يوڪريني]] | 1.5% [[قازقستان ۾ اويغور|اويغور]] | 1.1% [[قازقستان ۾ جرمن|جرمن]] | 1.1% [[قازقستان ۾ تاتار|تاتار]] | 5.2% [[قازقستان جي نسلي آبادي|ٻيا]] }} | ethnic_groups_ref = <ref>{{Cite web|url=https://stat.gov.kz/en/industries/social-statistics/demography/publications/479778/|title=Population of the Republic of Kazakhstan by individual ethnic groups and age groups (at the beginning of 2026)|publisher=Government of Kazakhstan|access-date=27 March 2025|archive-date=8 October 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251008135930/https://stat.gov.kz/en/industries/social-statistics/demography/publications/337150/|url-status=live}}</ref> | ethnic_groups_year = 2026 | religion = {{unbulleted list | 69.3% [[قازقستان ۾ اسلام|اسلام]] | 17.2% [[قازقستان ۾ عيسائيت|عيسائيت]] | 2.3% [[قازقستان ۾ لادينيت|ڪو به مذهب نه]] | 0.2% [[قازقستان ۾ مذهب|ٻيا]] | 11.0% جواب نه ڏنل }} | religion_ref = <ref name="2021EthnicStatistics">{{Cite web |url=https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT464825 |script-title=kk:2021 жылғы Қазақстан Республикасы халқының ұлттық санағының қорытындылары |trans-title=Results of the 2021 Population Census of the Republic of Kazakhstan |publisher=Agency of Strategic Planning and Reforms of the Republic of Kazakhstan National Bureau of Statistics |access-date=19 September 2022 |language=kk |archive-date=2 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220902140633/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT464825}}</ref><ref name="Viktorova">{{cite web |last1=Viktorova |first1=Polina |title=How the Number of Believers Changed in Kazakhstan |url=https://cabar.asia/en/how-the-number-of-believers-changed-in-kazakhstan |website=CABAR.asia |publisher=The Institute for War & Peace Reporting |date=30 November 2022 |access-date=11 March 2023 |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003022458/https://cabar.asia/en/how-the-number-of-believers-changed-in-kazakhstan |url-status=live}}</ref><ref name="cia">{{Cite CIA World Factbook|country=Kazakhstan|section=People and Society|access-date=19 May 2024}}</ref> | religion_year = 2021 | demonym = [[قازقستان جي آبادي|قازقستاني]]{{efn|"قازقستاني" مان مراد قازقستان جا سڀ شهري آهن، ڀلي سندن نسلي تعلق ڪهڙو به هجي.<ref>{{cite book |last1=Schneider |first1=Johann F. |last2=Larsen |first2=Knud S. |last3=Krumov |first3=Krum |last4=Vazow |first4=Grigorii |title=Advances in International Psychology: Research Approaches and Personal Dispositions, Socialization Processes and Organizational Behavior |date=2013 |publisher=Kassel University Press |isbn=978-3-86219-454-4 |page=164 |url={{GBurl |id=p_TauaCvBdUC}} |language=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180227164424/https://books.google.co.uk/books?id=p_TauaCvBdUC |archive-date=27 February 2018}}</ref>}} | government_type = وحداني [[نيم صدارتي نظام|نيم صدارتي جمهوريه]]{{efn|name=semi-president|جيتوڻيڪ [[قازقستان جو 1995ع وارو آئين|آئين]] قازقستان ۾ [[صدارتي نظام]] مقرر ڪري ٿو،<ref>{{cite web |title=GOV.KZ |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-hongkong/activities/11587 |access-date=8 November 2025 |archive-date=12 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240612202820/https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-hongkong/activities/11587 |url-status=live }}</ref><ref name="Factbook-Ural"/> پر عملي طور ان کي نيم صدارتي نظام قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite web|title=Kazakhstan opinion on the amendments to the constitution |url=https://www.venice.coe.int/webforms/documents/default.aspx?pdffile=CDL-AD(2017)010-e |archive-url=https://web.archive.org/web/20170316091410/http://www.venice.coe.int/webforms/documents/default.aspx?pdffile=CDL-AD(2017)010-e |archive-date=2017-03-16}}</ref>}}، [[آمريت|آمرانه]] حڪومت هيٺ<ref>{{cite web |url=https://www.eiu.com/n/campaigns/democracy-index-2022/ |title=Frontline democracy and the battle for Ukraine |page=50 |date=2023 |work=Democracy Index 2022 |publisher=The [[Economist Intelligence Unit]] |access-date=21 October 2023 |archive-date=10 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220210003136/https://www.eiu.com/n/campaigns/democracy-index-2022/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.akorda.kz/en/republic_of_kazakhstan/kazakhstan |title=Official website of the President of the Republic of Kazakhstan |access-date=18 April 2024 |archive-date=25 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225215822/https://www.akorda.kz/en/republic_of_kazakhstan/kazakhstan |url-status=live}}</ref> | leader_title1 = [[قازقستان جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[قاسم جومارت توقائيف]] | leader_title2 = [[قازقستان جو نائب صدر|نائب صدر]] | leader_name2 = ''خالي'' | leader_title3 = [[قازقستان جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name3 = [[اولجاس بيڪتينوف]] | legislature = [[قازقستان جو قورلتاي|قورلتاي]] | sovereignty_type = [[قازقستان جي تاريخ|قيام]] | established_date1 = {{circa|1225}} | established_event1 = [[سونهري لشڪر]] | established_date2 = {{circa|1465}} | established_event2 = [[قازق خانات]] | established_date3 = 13 ڊسمبر 1917ع | established_event3 = [[الاش خودمختياري]] | established_date4 = 26 آگسٽ 1920ع | established_event4 = [[قازق خودمختيار سوويت اشتراڪي جمهوريه]] | established_date5 = 5 ڊسمبر 1936ع | established_event5 = [[قازق سوويت اشتراڪي جمهوريه]] | established_date6 = 16 ڊسمبر 1991ع | established_event6 = [[سوويت يونين]] کان آزادي | established_date7 = 26 ڊسمبر 1991ع | established_event7 = [[سوويت يونين جو خاتمو|تسليم ٿيڻ]] | established_event8 = [[قازقستان جو 1995ع وارو آئين|پهريون آئين]] | established_date8 = 30 آگسٽ 1995ع | established_event9 = [[قازقستان جو آئين|موجوده آئين]] | established_date9 = 1 جولاءِ 2026ع | area_km2 = 2,724,910 | area_rank = 9هون | area_sq_mi = 1,052,090 | percent_water = 1.7 | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 20,547,909<ref>{{cite web|url=https://stat.gov.kz/region/|title=Қазақстан Республикасының өңірлерінің статистикасы|author=|date=|work=stat.gov.kz|publisher=|accessdate=2026-04-29|lang=kk}}</ref> | population_estimate_rank = 65هون | population_estimate_year = 2026 | population_density_km2 = 7.44 | population_density_sq_mi = 18 | population_density_rank = 236هون | GDP_PPP = {{increase}} $993.672&nbsp;بلين<ref name="IMFWEO.KZ">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 36هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $48,250<ref name="IMFWEO.KZ"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 49هون | GDP_nominal = {{increase}} $360.456&nbsp;بلين<ref name="IMFWEO.KZ"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 47هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $17,503<ref name="IMFWEO.KZ"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 64هون | Gini = 27.8 | Gini_year = 2018 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref name=WB1>{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=KZ |title=GINI index (World Bank estimate) |publisher=[[World Bank]] |website=data.worldbank.org |access-date=25 December 2022 |archive-date=18 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518140724/https://data.worldbank.org/web/20200518140724/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=KZ |url-status=live}}</ref> | HDI = 0.837 | HDI_rank = 60هون | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]]}}</ref> | currency = [[قازقستاني ٽينگي|ٽينگي]] (₸) | currency_code = KZT | calling_code = [[قازقستان ۾ ٽيليفون نمبر|+7]] | utc_offset = [[UTC+05:00|+5]] | time_zone = | cctld = {{unbulleted list |[[.kz]] |[[.қаз]]}} }} '''قازقستان'''، سرڪاري نالو '''قازقستان جي جمهوريه'''، ''قازاقستان ريسپوبليڪاسي'' هڪ [[خشڪيءَ سان گهيريل ملڪ]] آهي، جيڪو بنيادي طور [[وچ ايشيا]] ۾ واقع آهي، جڏهن ته ان جي علائقي جو [[يورپي قازقستان|هڪ حصو]] [[اوڀر يورپ]] تائين پکڙيل آهي، جیڪو قازقستان جي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 4 سيڪڙو حصو آھي، [[يورال درياهه]] جي اولهه ۾، اوڀر يورپ ۾ واقع آهي.<ref>{{cite book |first1=Malcolm |last1=Porter |first2=Keith |last2=Lye |title=Asia |url=https://books.google.com/books?id=nXn6qEGYv0QC&q=area%2Bof%2Bkazakhstan%2Bin%2Beurope%2Bsq%2Bkm&pg=PA14 |publisher=Cherrytree Books |date=2008 |isbn=978-1-84234-461-3 |page=14 |access-date=11 October 2021 |archive-date=12 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220112032648/https://books.google.com/books?id=nXn6qEGYv0QC&q=area+of+kazakhstan+in+europe+sq+km&pg=PA14 |url-status=live}}</ref><ref name="Factbook-Ural">{{Cite CIA World Factbook|country=Kazakhstan|section=Geography|date=29 September 2021}}</ref> هن جي اتر ۽ اولهه ۾ [[روس]] سان [[قازقستان–روس سرحد|سرحد]]، اوڀر ۾ [[چين]] سان [[چين–قازقستان سرحد|سرحد]]، ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪرغزستان]] سان [[قازقستان–ڪرغزستان سرحد|سرحد]]، ڏکڻ ۾ [[ازبڪستان]] سان [[قازقستان–ازبڪستان سرحد|سرحد]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[ترڪمانستان]] سان [[قازقستان–ترڪمانستان سرحد|سرحد]] لڳي ٿي، جڏهن ته ان جو سامونڊي ڪنارو [[ڪئسپين سمنڊ]] سان ملي ٿو. ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ [[آستانا]] آهي، جڏهن ته [[قازقستان جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] ۽ مکيه ثقافتي ۽ اقتصادي مرڪز [[الماتي]] آهي، جيڪو 1997ع تائين ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ هو. قازقستان ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جو [[ايراضيءَ موجب ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|نائون وڏو ملڪ]] ۽ دنيا جو سڀ کان وڏو خشڪيءَ سان گهيريل ملڪ آهي. [[اسٽيپ|ٽڪرين وارا پليٽو]] ۽ ميدان ان جي وسيع علائقي جو لڳ ڀڳ اڌ حصو والارين ٿا، جڏهن ته [[مٿاهون ۽ هيٺاهون علائقو|هيٺاهيون زمينون]] لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو ٺاهين ٿيون؛ ملڪ جون ڏاکڻيون ۽ اوڀريون سرحدون گهڻو ڪري جابلو علائقن تي مشتمل آهن. قازقستان جي آبادي 20.5&nbsp;ملين آهي ۽ دنيا جي [[آباديءَ جي گهاٽائي موجب ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|سڀ کان گهٽ آباديءَ جي گهاٽائي]] رکندڙ ملڪن مان هڪ آهي، جتي في چورس ڪلوميٽر {{convert|8|/km2|/mi2|disp=preunit|کان گهٽ ماڻهو&nbsp;|ماڻهو|}} رهن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/en/2023-11-16/kazakhstans-population-reaches-20-million-president-tokayev-has-congratulated-his-fellow-citizens |title=Kazakhstan's population reaches 20 million. President Tokayev congratulates his fellow citizens |language=en |publisher=kursiv.kz |date=2023-11-16 |access-date=2023-11-17 |archive-date=17 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231117134411/https://kz.kursiv.media/en/2023-11-16/kazakhstans-population-reaches-20-million-president-tokayev-has-congratulated-his-fellow-citizens/}}</ref> نسلي [[قازق]] ملڪ جي اڪثريت آهن، جڏهن ته [[قازقستان ۾ روسي|نسلي روسي]] هڪ اهم اقليت آهن. سرڪاري طور [[سيڪيولر رياست|سيڪيولر]] هجڻ باوجود، قازقستان [[مسلم دنيا|مسلم اڪثريتي ملڪ]] آهي، جتي [[قازقستان ۾ اوڀر آرٿوڊوڪس عيسائيت|عيسائي برادري]] پڻ وڏي انگ ۾ موجود آهي. قازقستان جو علائقو [[پيلئولٿڪ|قديم پٿر جي دور]] کان آباد رهيو آهي. قديم زماني ۾ مختلف خانه بدوش [[ايراني قومون]]، جهڙوڪ [[ساڪا]]، [[ماساجيتائي]] ۽ [[سٿين]]، هن علائقي تي غالب رهيون، جڏهن ته [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي فارسي سلطنت]] پڻ ڏکڻ طرف وڌندي هن خطي تائين پهتي. ڇهين صديءَ کان [[ترڪ قومون|ترڪ خانه بدوش]] علائقي ۾ داخل ٿيڻ لڳا. 13هين صديءَ ۾ [[چنگيز خان]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[منگول سلطنت]] هن علائقي کي پنهنجي قبضي ۾ آندو. 15هين صديءَ ۾ [[سونهري لشڪر]] جي ٽٽڻ کان پوءِ، لڳ ڀڳ موجوده قازقستان جي علائقي تي [[قازق خانات]] قائم ٿيو. 18هين صديءَ تائين قازق خانات ٽن [[جوز]]، يعني قبائلي ورهاستن، ۾ ورهائجي چڪو هو، جيڪي آهستي آهستي [[روسي سلطنت]] ۾ شامل ۽ فتح ڪيا ويا؛ 19هين صديءَ جي وچ تائين سڄو قازقستان نالي ماتر روسي حڪمراني هيٺ اچي چڪو هو.<ref>{{cite web |last=Galiev |first=Anuar |date=1998 |title=Traditional Institutions in Modern Kazakhstan |url=http://src-h.slav.hokudai.ac.jp/sympo/97summer/galiev.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190904124830/http://src-h.slav.hokudai.ac.jp/sympo/97summer/galiev.html |archive-date=4 September 2019 |access-date=4 December 2011 |publisher=Src-h.slav.hokudai.ac.jp}}</ref> 1917ع جي [[روسي انقلاب]] ۽ ان کان پوءِ واري [[روسي گهرو ويڙهه]] کان پوءِ، هي [[سوويت يونين]] اندر [[روسي سوويت وفاقي اشتراڪي جمهوريه]] جي [[قازق خودمختيار سوويت اشتراڪي جمهوريه|هڪ خودمختيار جمهوريه]] بڻيو. 1936ع ۾ ان جو درجو وڌائي [[قازق سوويت اشتراڪي جمهوريه|اتحادي جمهوريه]] ڪيو ويو. سوويت حڪومت روسين ۽ ٻين نسلي گروهن کي جمهوريه ۾ آباد ڪيو، جنهن سبب سوويت دور دوران نسلي قازق ڪجهه عرصي لاءِ اقليت بڻجي ويا. 1991ع ۾ [[سوويت يونين جو خاتمو|سوويت يونين جي خاتمي]] دوران قازقستان ان جي [[سوويت يونين جون جمهوريائون|آخري اتحادي جمهورين]] مان هو، جنهن [[قازقستان جي جمهوريه جي رياستي آزادي بابت|آزاديءَ جو اعلان]] ڪيو. قازقستان وچ ايشيا ۾ [[قازقستان جي معيشت|اقتصادي]] ۽ [[قازقستان جي سياست|سياسي]] لحاظ کان نمايان حيثيت رکي ٿو ۽ علائقي جي مجموعي جي ڊي پي جو لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو حصو رکي ٿو، جنهن جو وڏو دارومدار ان جي [[قازقستان جي تيل ۽ گئس جي صنعت|تيل ۽ گئس جي صنعت]] تي آهي؛ ملڪ وٽ معدني وسيلن جا پڻ وسيع ذخيرا آهن.<ref name="time">{{cite news |last=Zarakhovich |first=Yuri |date=27 September 2006 |url=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1539999,00.html |title=Kazakhstan Comes on Strong |magazine=Time |access-date=13 December 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151207235354/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1539999,00.html |archive-date=7 December 2015}}</ref> اهو دنيا ۾ لوهه ۽ چاندي پيدا ڪندڙ وڏن ملڪن مان پڻ آهي.<ref>{{Cite web |title=USGS Silver Production Statistics |url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2024/mcs2024.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241220035538/https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2024/mcs2024.pdf |archive-date=December 20, 2024 |access-date=December 23, 2024}}</ref> قازقستان جو [[انساني ترقيءَ جي اشاريي موجب ملڪن جي فهرست|انساني ترقيءَ جو اشاريو]] وچ ايشيا ۾ سڀ کان مٿانهون آهي. هي هڪ [[وحداني رياست|وحداني]] آئيني جمهوريه آهي؛<ref>{{cite web |title=Kazakhstan/Qazaqstan Constitution |url=http://www.parlam.kz/en/constitution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161202170929/http://www.parlam.kz/en/constitution |archive-date=2 December 2016 |access-date=27 December 2016 |website=[[قازقستان جي پارليامينٽ]]}}</ref> تنهن هوندي به، ان جي حڪومت کي آمرانه قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="index2010">{{cite web |date=6 December 2010 |title=Democracy Index 2010: Democracy in retreat |url=https://graphics.eiu.com/PDF/Democracy_Index_2010_web.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171213120004/http://graphics.eiu.com/PDF/Democracy_Index_2010_web.pdf |archive-date=13 December 2017 |access-date=26 January 2017 |publisher=Economist Intelligence Unit}}</ref><ref name="index2022">{{Cite web |title=Democracy Index 2022 |url=https://www.eiu.com/n/campaigns/democracy-index-2022/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220210003136/https://www.eiu.com/n/campaigns/democracy-index-2022/ |archive-date=10 February 2022 |access-date=14 April 2023 |work=Economist Intelligence Unit}}</ref> ان جي باوجود، 2019ع ۾ [[نورسلطان نذربائيف]] جي استعيفيٰ کان پوءِ جمهوريت ۽ سياسي سڌارن ڏانهن تدريجي قدم کنيا ويا آهن؛ نذربائيف آزاديءَ کان وٺي ان وقت تائين ملڪ جي قيادت ڪئي هئي. قازقستان [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]]، [[عالمي واپاري تنظيم]]،<ref>{{Cite web |title=WTO Members and Observers |url=https://www.wto.org/english/thewto_e/whatis_e/tif_e/org6_e.htm |access-date=2026-06-24 |website=www.wto.org |language=en}}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]]،<ref>{{Cite web |title=Countries overview {{!}} World Health Organization |url=https://www.who.int/countries |access-date=2026-06-24 |website=www.who.int |language=en}}</ref> [[آزاد رياستن جي دولت مشترڪه]]، [[شنگهائي سهڪار تنظيم]]، [[يوريشيائي اقتصادي اتحاد]]، [[اجتماعي سلامتي معاهدي جي تنظيم]]، [[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]]، [[اسلامي سهڪار تنظيم]]، [[ترڪ رياستن جي تنظيم]] ۽ [[ترڪ ثقافت جي بين الاقوامي تنظيم]] جو ميمبر آهي، ۽ [[يورپ جي ڪائونسل جي پارلياماني اسيمبلي]] ۾ خاص مهمان جو درجو پڻ رکي ٿو. == نالي جو اشتقاق == === ترڪي ٻوليون === سڀ کان وڌيڪ مڃيل نظريي موجب، لفظ ''قازاق''، ترڪي ٻولين جي هڪ پاڙ مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ”آزاد“، ”خودمختيار“ يا ”رولاڪ“ آهي،<ref name="Zakon">{{cite web |url=http://zakon.kz/63399-imja-naroda-proiskhozhdenie-termina.html |title=The name of the people: origin of the term "Kazakh" |website=zakon.kz |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20190731080510/https://www.zakon.kz/63399-imja-naroda-proiskhozhdenie-termina.html |archive-date=2019-07-31 |access-date=2024-07-31}}</ref> جڏهن ته ''[[-ستان|-ستان]]'' جي معنيٰ رهڻ يا آباد ٿيڻ جي جاءِ آهي. ترڪي لفظ ''قازاق'' ({{Lang|ar|قازاق}}) جو معتبر ذڪر 13هين ۽ 14هين صديءَ جي لغتن ۾ ملي ٿو، جن ۾ ''[[ڪوڊيڪس ڪومانيڪس]]''<ref>{{cite book |author=Kuun, Géza |year=1880 |title=Codex Cumanicus |url=https://archive.org/details/codexcumanicusbi00kuunuoft |location=Budapest |publisher=Budapestini Scient. Academiae Hung}}</ref> ۽ [[مارٽن هوٽسما]] پاران شايع ڪيل مملوڪ-قبچاق عربي لغت شامل آهن.<ref>{{cite book |last=Lee |first=Joo-Yup |title=Qazaqlïq, or Ambitious Brigandage, and the Formation of the Qazaqs: State and Identity in Post-Mongol Central Eurasia |publisher=Brill |year=2015 |location=Leiden |isbn=978-90-04-30648-6 |page=254 |url=https://books.google.com/books?id=PkUpCwAAQBAJ}}</ref> انهن ماخذن ۾ هن لفظ جون معنائون ”ڪنهن سان نه ٻڌل“، ”بي گهر“، ”اڪيلو“ يا ”جلاوطن“ ڏنيون ويون آهن، جڏهن ته پوءِ ان لفظ ”آزاد ماڻهو“ جي معنيٰ پڻ اختيار ڪئي.<ref>{{cite journal |last=Sultanov |first=T. |title=Who are the Kazakhs |journal=Rodina |year=2004 |issue=2 |pages=28–31 |language=ru}}</ref> [[ترڪي-فارسي]] ماخذن ۾ ''اوزبڪ-قازاق'' جو اصطلاح پهريون ڀيرو 16هين صديءَ جي وچ ڌاري ''[[تاريخ رشيدي]]'' ۾ ملي ٿو، جنهن جو مصنف [[مرزا محمد حيدر دوغلات]] هو، جيڪو [[ڪشمير]] جو هڪ [[چغتائي خانيت|چغتائي]] شهزادو هو. ان ماخذ ۾ قازاقن کي ''[[دشت قبچاق]]'' جي اوڀرندي حصي ۾ ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite book |title=The Qazaq Khanate as Documented in Ming Dynasty Sources |author=Kenzheakhmet Nurlan |page=133 |year=2013}}</ref> [[واسيلي بارٽولڊ]] موجب، ممڪن آهي ته قازاقن 15هين صديءَ دوران پاڻ لاءِ اهو نالو استعمال ڪرڻ شروع ڪيو هجي.<ref>{{cite book |first=V. V. |last=Barthold |title=Four Studies on the History of Central Asia |translator=V. & T. Minorsky |location=Leiden |publisher=[[Brill Publishers]] |date=1962 |volume=&thinsp;3 |page=129}}</ref> === غير ترڪي اشتقاق ۽ استعمال === انگريزي لفظ ''Kazakh''، جنهن مان مراد [[قازق|قازق قوم]] جو فرد آهي، روسي لفظ {{Langx|ru|казах}} مان ورتل آهي.<ref>{{Cite OED |term=Kazakh}}</ref> قازق ٻوليءَ ۾ ان جو مقامي روپ ''{{Langx|kk|қазақ|translit=qazaq|label=none}}'' آهي. هڪ نظريي موجب، اهو ترڪي فعل ''قاز-''، يعني ”رُلڻ“ يا ”گهمڻ ڦرڻ“ مان نڪتل ٿي سگهي ٿو، جيڪو قازقن جي [[يوريشيائي خانه بدوش|خانه بدوش]] ثقافت سان لاڳاپيل آهي.<ref name="etym">{{cite encyclopedia |title=Cossack (n.) |url=http://etymonline.com/index.php?term=Cossack&allowed_in_frame=0 |dictionary=The Online Etymology Dictionary |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002024126/http://www.etymonline.com/index.php?term=Cossack&allowed_in_frame=0 |archive-date=2 October 2015}}</ref> اصطلاح ''[[ڪوساڪ]]'' جو اشتقاق پڻ ساڳئي لساني پاڙ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="etym" /> روايتي طور ''قازاق'' جو لفظ رڳو نسلي [[قازق|قازقن]] لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي، جن ۾ [[چين]]، [[روس]]، [[ترڪي]]، [[ازبڪستان]] ۽ ٻين پاڙيسري ملڪن ۾ رهندڙ قازق پڻ شامل آهن. بهرحال، هاڻي هي اصطلاح وڌندڙ نموني قازقستان جي ڪنهن به رهواسي لاءِ پڻ استعمال ٿيڻ لڳو آهي، جنهن ۾ ٻين نسلي گروهن جا رهواسي به شامل آهن.<ref>{{cite journal |last=Surucu |first=Cengiz |s2cid=145155985 |title=Modernity, Nationalism, Resistance: Identity Politics in Post-Soviet Kazakhstan |url=https://archive.org/details/central-asian-survey_2002-12_21_4/page/385 |journal=[[Central Asian Survey]] |year=2002 |pages=385–402 |doi=10.1080/0263493032000053208 |volume=21 |issue=4 |issn=0263-4937}}</ref> قازق ٻوليءَ جي [[لاطيني رسم الخط]] ۾ ملڪ جو نالو ''قازاقستان'' لکيو وڃي ٿو.<ref>{{cite news |title=Kazakhstan to Qazaqstan: Why would a country switch its alphabet? |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-41800186 |work=BBC News |date=31 October 2017 |archive-date=6 April 2019 |access-date=19 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190406123838/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-41800186 |url-status=live }}</ref> == تاريخ == {{Main|قازقستان جي تاريخ}} === قديم دور === قازقستان جو علائقو [[پيلئولٿڪ|قديم پٿر جي دور]] کان آباد رهيو آهي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=yZHmpRGYtTEC&q=kazakhstan%2Bpaleolithic&pg=PA91 |title=Early Paleolithic in South and East Asia |last=Ikawa-Smith |first=Fumiko |date=1 January 1978 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-081003-5 |page=91 |language=en |access-date=14 November 2020 |archive-date=17 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417174608/https://books.google.com/books?id=yZHmpRGYtTEC&q=kazakhstan+paleolithic&pg=PA91 |url-status=live}}</ref> [[بوٽائي ثقافت]] (3700–3100 ق.م) کي گهوڙن جي ابتدائي گهريلو بڻائڻ سان جوڙيو وڃي ٿو. بوٽائي آباديءَ جي نسلي ورثي جو وڏو حصو هڪ قديم يوريشيائي آباديءَ مان نڪتل هو، جنهن کي [[قديم اتر يوريشيائي]] چيو وڃي ٿو، جڏهن ته انهن ۾ [[اوڀر ايشيائين جي جينياتي تاريخ|قديم اوڀر ايشيائي]] نسلي ملاوٽ پڻ موجود هئي.<ref>{{Cite journal |last1=Jeong |first1=Choongwon |last2=Balanovsky |first2=Oleg |last3=Lukianova |first3=Elena |last4=Kahbatkyzy |first4=Nurzhibek |last5=Flegontov |first5=Pavel |last6=Zaporozhchenko |first6=Valery |last7=Immel |first7=Alexander |last8=Wang |first8=Chuan-Chao |last9=Ixan |first9=Olzhas |last10=Khussainova |first10=Elmira |last11=Bekmanov |first11=Bakhytzhan |date=June 2019 |title=The genetic history of admixture across inner Eurasia |journal=Nature Ecology & Evolution |volume=3 |issue=6 |pages=966–976 |doi=10.1038/s41559-019-0878-2 |issn=2397-334X |pmc=6542712 |pmid=31036896 |bibcode=2019NatEE...3..966J}}</ref> [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] دوران [[چوپائي مال پالڻ]] ترقي ڪئي. [[ڪانسي جو دور|ڪانسي]] ۽ [[لوهه جو دور|لوهه جي دور]] ۾ هتي جي آباديءَ ۾ اولهه يوريشيائي جسماني خاصيتون غالب هيون.<ref>{{Cite journal |last=Ismagulov |first=O |year=2010 |title=Physical Anthropology of Kazakh People and their Genesis |journal=Science of Central Asia |url=http://www.scientificfund.kz/index.php?option=com_content&view=category&id=4&Itemid=28 |display-authors=etal |access-date=5 November 2022 |archive-date=10 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170210124931/http://www.scientificfund.kz/index.php?option=com_content&view=article&id=7:physical-anthropology-of-kazakh-people-and-their-genesis }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170210124931/http://www.scientificfund.kz/index.php?option=com_content&view=article&id=7:physical-anthropology-of-kazakh-people-and-their-genesis |date=10 February 2017 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170210124931/http://www.scientificfund.kz/index.php?option=com_content&view=article&id=7:physical-anthropology-of-kazakh-people-and-their-genesis |date=10 February 2017 }}</ref><ref>{{cite journal |url=https://www.science.org/content/article/nomadic-herders-left-strong-genetic-mark-europeans-and-asians |first=Ann |last=Gibbons |date=10 June 2015 |title=Nomadic herders left a strong genetic mark on Europeans and Asians |journal=Science |publisher=AAAS |access-date=5 November 2022 |archive-date=2 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220902191050/https://www.science.org/content/article/nomadic-herders-left-strong-genetic-mark-europeans-and-asians |url-status=live}}</ref> قازقستان جو علائقو يوريشيا جي واپاري [[اسٽيپ رستو|اسٽيپ رستي]] جو هڪ اهم حصو هو، جيڪو زميني [[ريشم رستو|ريشم رستن]] جو اڳوڻو روپ سمجهيو وڃي ٿو. آثار قديمه جي ماهرن موجب هن خطي جي وسيع ميداني علائقن ۾ انسانن پاران [[گهوڙي جي گهريلو بڻائڻ|گهوڙن کي گهريلو بڻائڻ]] جي شروعاتي مرحلن جا اهم ثبوت مليا آهن. پوئين قبل از تاريخ دور ۾ وچ ايشيا مختلف ثقافتي ۽ نسلي گروهن جو مرڪز رهيو، جن ۾ ممڪن طور هند-يورپي [[افاناسيوو ثقافت]]،<ref>According to Allentoft et al. (2015) and Haak et al. (2015),</ref> ان کان پوءِ شروعاتي [[هند-ايراني]] ثقافتون، جهڙوڪ [[اندرونووو ثقافت]]،<ref name="Beckwith49">{{cite book |last1=Beckwith |first1=Christopher I. |title=Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present |date=16 March 2009 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-2994-1 |page=49 |url=https://books.google.com/books?id=-Ue8BxLEMt4C |postscript=:}} "آثار قديمه جي ماهرن ۾ هاڻي عام طور ان ڳالهه تي اتفاق آهي ته ٻي هزارين ق.م. دوران وچئين اسٽيپي علائقي ۾ موجود [[اندرونووو ثقافت]] کي [[هند-ايراني قومون|هند-ايرانين]] سان منسوب ڪري سگهجي ٿو."</ref> ۽ پوءِ [[ساڪا]] ۽ [[ماساجيتائي]] جهڙا هند-ايراني گروهه شامل هئا.<ref name="B_68">{{harvnb|Beckwith|2009|p=68}} "Modern scholars have mostly used the name Saka to refer to Iranians of the Eastern Steppe and Tarim Basin"</ref><ref name="D_37">{{cite book |last=Dandamayev |first=M. A. |author-link=Muhammad Dandamayev |chapter=Media and Achaemenid Iran |editor1-last=Harmatta |editor1-first=János |editor1-link=János Harmatta |year=1994 |title=History of Civilizations of Central Asia: The Development of Sedentary and Nomadic Civilizations, 700 B. C. to A. D. 250 |url=https://books.google.com/books?id=9U6RlVVjpakC |publisher=UNESCO |page=37 |isbn=92-3-102846-4 |archive-date=15 September 2025 |access-date=23 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915113713/https://books.google.com/books?id=9U6RlVVjpakC |url-status=live }} "جديد علمي تحقيق ۾ ”[[سَڪا]]“ جو نالو خاص طور [[وچ ايشيا]] جي اترين ۽ اوڀر وارن علائقن ۽ [[اوڀر ترڪستان]] جي قديم قبيلن لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو، جيئن کين [[ارال سمنڊ]] واري علائقي جي سندن ويجهن مائٽن [[مساجيتائي]] ۽ [[پونٽڪ اسٽيپ]] جي [[سٿيائي]] قبيلن کان ڌار سڃاڻي سگهجي. اهي قبيلا [[ايراني ٻوليون]] ڳالهائيندا هئا ۽ سندن مکيه گذر معاش خانه بدوش مالداري هو."</ref> هن خطي ۾ ٻين گروهن ۾ خانه بدوش [[سٿين]] پڻ شامل هئا، جڏهن ته موجوده قازقستان جي ڏاکڻي حصن تائين [[هخامنشي سلطنت|فارسي هخامنشي سلطنت]] جو اثر به پهتو. [[اندرونووو ثقافت|اندرونووو]] ۽ [[سروبنايا ثقافت|سروبنايا]] ثقافتن، جيڪي [[سٿين ثقافتون|سٿين ثقافتن]] کان اڳ واريون ثقافتي روايتون هيون، جي ماڻهن ۾ [[يامنايا ثقافت|يامنايا]] سان لاڳاپيل [[اولهندي اسٽيپ جا چوپائي مال پاليندڙ]] ۽ وچ يورپ جي وچئين نئين پٿر جي دور جي آباديءَ جو گڏيل نسلي ورثو مليو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Narasimhan |first1=Vagheesh M. |date=2019 |title=The formation of human populations in South and Central Asia |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=365 |issue=6457 |article-number=eaat7487 |biorxiv=10.1101/292581 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661 |bibcode=2019Sci...365t7487N }}</ref> قديم دور جي پڄاڻيءَ ۽ شروعاتي وچين دور ۾ موجوده قازقستان جي مختلف حصن تي ڪيترين ئي سياسي ۽ قبائلي قوتن جو اثر وڌيو. انهن ۾ ڪانگلي، شا-تو، ڪرغيز، [[ڪيمڪ]] ۽ نائيمان جهڙا ترڪ نسل جا گروهه شامل هئا، جن خاص طور اتر، اوڀر ۽ ڏکڻ قازقستان جي مختلف علائقن ۾ سياسي اقتدار قائم ڪيو. ڏکڻ قازقستان تي مختلف وقتن ۾ [[قراخاني]] ۽ [[ترگيش]] جهڙين ترڪ رياستن جو اثر رهيو، جڏهن ته وڌيڪ ڏکڻ ۽ ڏکڻ-اولهه وارن علائقن ۾ [[خوارزم شاهه سلطنت]] جو سياسي اثر پڻ وڌيو. اولهه ۽ اتر-اولهه قازقستان ۾ [[اوغوز]] ۽ پوءِ [[قبچاق]] قبيلن ۽ رياستن جو غلبو رهيو، جنهن سان خطو بتدريج ترڪ ٻولين ۽ اسٽيپي سياسي روايتن جي وڌيڪ گهري اثر هيٺ آيو. === ترڪ خاقانيت ۽ ڪومان–قبچاق دور === {{Main|ترڪ لڏپلاڻ|پهرين ترڪ خاقانيت|ڪومانيا}} [[File:Turanid looking Western Gokturk–Ak-Hun Turkic men, Miho Museum.jpg|thumb|150px|[[قازق اسٽيپ]] ۾ ڊگهن وارن وارن گوڪ ترڪن جي تدفيني تصويرڪشي؛ ميهو تدفيني تخت، لڳ ڀڳ 570ع.<ref>{{cite book |last1=Mierse |first1=William E. |title=Artifacts from the Ancient Silk Road |date=1 December 2022 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-4408-5829-1 |page=126 |url=https://books.google.com/books?id=WQuXEAAAQBAJ&pg=PA126 |language=en}}</ref>]] [[ترڪ قومون|ترڪ قومن]] جون وڏيون [[ترڪ لڏپلاڻ|لڏپلاڻون]] پنجين کان يارهين صديءَ جي وچ واري عرصي ۾ ٿيون، جن دوران ترڪ ٻوليون ڳالهائيندڙ گروهه [[وچ ايشيا]] جي وڏي حصي ۾ پکڙجي ويا. وقت گذرڻ سان انهن اڳ موجود ڪيترين ئي [[ايراني ٻوليون|ايراني ٻوليون]] ڳالهائيندڙ آبادين کي پاڻ ۾ ضم ڪيو يا سندن جاءِ ورتي، جنهن جي نتيجي ۾ وچ ايشيا آهستي آهستي گهڻي ڀاڱي [[هند-ايراني قومون|ايراني]] ٻوليون ڳالهائيندڙ خطي مان ترڪ ٻوليون ڳالهائيندڙ خطي ۾ تبديل ٿي ويو.<ref>{{Cite journal |last1=Damgaard |first1=Peter de Barros |last2=Marchi |first2=Nina |last3=Rasmussen |first3=Simon |last4=Peyrot |first4=Michaël |last5=Renaud |first5=Gabriel |last6=Korneliussen |first6=Thorfinn |last7=Moreno-Mayar |first7=J. Víctor |last8=Pedersen |first8=Mikkel Winther |last9=Goldberg |first9=Amy |last10=Usmanova |first10=Emma |last11=Baimukhanov |first11=Nurbol |date=May 2018 |title=137 ancient human genomes from across the Eurasian steppes |url=https://www.nature.com/articles/s41586-018-0094-2 |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=557 |issue=7705 |pages=369–374 |doi=10.1038/s41586-018-0094-2 |pmid=29743675 |bibcode=2018Natur.557..369D |hdl=1887/3202709 |s2cid=13670282 |issn=1476-4687 |quote=The wide distribution of the Turkic languages from Northwest China, Mongolia and Siberia in the east to Turkey and Bulgaria in the west implies large-scale migrations out of the homeland in Mongolia. |hdl-access=free}}</ref> موجوده [[قازقستان]] جي علائقي ۾ وچئين دور جي رياستي نظام جي شروعات ڇهين صديءَ جي وچ ڌاري [[پهرين ترڪ خاقانيت|ترڪ خاقانيت]] جي قيام سان ٿي. هن دور کان پوءِ موجوده قازقستان جي مختلف حصن ۾ ڪانگلي، شا-تو، ڪرغيز، [[ڪيمڪ]]، نائيمان، [[ڪارلوڪ]]، [[اوغوز ترڪ|اوغوز]]، [[ترگيش]] ۽ [[قبچاق]] جهڙا ترڪ نسل جا سياسي ۽ قبائلي اتحاد اثرائتا بڻيا. انهن مان ڪي رياستون اتر، اوڀر ۽ ڏکڻ قازقستان تي حڪمران رهيون، جڏهن ته ڏاکڻي علائقن ۾ [[قراخاني خاقانيت|قراخاني رياست]] ۽ بعد ۾ [[خوارزم شاهي سلطنت]] جو پڻ سياسي اثر رهيو. 630ع ۾ اوڀر ترڪ خاقانيت کي چيني فوجن شڪست ڏني ۽ ان جو علائقو [[تانگ گهراڻو|تانگ گهراڻي]] جي قبضي هيٺ اچي ويو. 658ع ۾ اولهه ترڪ خاقانيت کي پڻ تانگ فوجن هٿان شڪست کان پوءِ ساڳي صورتحال کي منهن ڏيڻو پيو. بعد ۾ 682ع ۾ [[ايلتيرش خاقان|قتلُغ ايلتيرش خاقان]] اوڀر ترڪ خاقانيت کي ٻيهر بحال ڪري ترڪ سياسي طاقت کي منظم ڪيو.<ref name="bigenckazist">{{cite encyclopedia |date=2023 |title=History of Kazakhstan |url=https://bigenc.ru/c/kazakhstan-istoriia-8ad0d6/?v=7207558 |encyclopedia=Big Russian Encyclopedia |language=ru |access-date=20 May 2026 |archive-date=19 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240619034621/https://bigenc.ru/c/kazakhstan-istoriia-8ad0d6?v=7207558 |url-status=dead }}</ref> اڳوڻي اولهه ترڪ خاقانيت جي علائقي ۾ 699ع ۾ اوچ ايلڪ جي اڳواڻيءَ هيٺ [[ترگيش خاقانيت]] قائم ٿي. ترگيش حڪمرانن 720ع ۽ 730ع واري ڏهاڪي دوران وچ ايشيا ڏانهن عربن جي توسيع جي سخت مزاحمت ڪئي، پر اٺين صديءَ جي وچ ڌاري کين آخرڪار شڪست آئي. ساڳئي دور ۾ اندروني تڪرارن ۽ سياسي انتشار سبب اوڀر ترڪ خاقانيت پڻ ٽٽي پکڙي وئي.<ref name="bigenckazist" /> اٺين صديءَ کان تيرهين صديءَ جي شروعات تائين موجوده قازقستان جو علائقو مختلف وقتن تي [[ڪارلوڪ]]، [[اوغوز ترڪ|اوغوز]]، [[ڪيمڪ خاقانيت|ڪيمڪ]] ۽ [[ڪومانيا|قبچاق]] طاقتن جي اثر ۽ حڪمراني هيٺ رهيو.<ref name="bigenckazist" /> ڏاکڻي قازقستان ۾ ڪارلوڪن 840ع ۾ هڪ نئين خاقانيت قائم ڪئي، جيتوڻيڪ سندن حڪمرانن شروعات ۾ ''يبغو'' جو لقب برقرار رکيو. اڳتي هلي انهن کي [[ساماني سلطنت]] جي دٻاءَ کي منهن ڏيڻو پيو ۽ آخرڪار سندن سياسي تاريخ [[قراخاني خاقانيت|قراخاني رياست]] جي عروج سان ڳنڍجي وئي.<ref name="bigenckazist2">{{cite encyclopedia |last=Pochekaev |first=Roman |date=2023 |title=History of Kazakhstan from the 5th century to the early 20th century |url=https://bigenc.ru/c/kazakhstan-istoriia-istoriia-s-5-v-po-nachalo-20-v-f60c7f/?v=7291330 |encyclopedia=Big Russian Encyclopedia |language=ru |access-date=20 May 2026 |archive-date=19 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240619035302/https://bigenc.ru/c/kazakhstan-istoriia-istoriia-s-5-v-po-nachalo-20-v-f60c7f?v=7291330 |url-status=dead }}</ref> اوغوز قبيلن [[ارال سمنڊ]] جي علائقي ۾ پنهنجي سياسي طاقت قائم ڪئي ۽ [[يانگي ڪينٽ]] کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. سياسي مرڪزيت قائم ڪرڻ جي ڪوششن باوجود، اندروني تڪرارن اوغوز رياست کي ڪمزور ڪري ڇڏيو.<ref name="bigenckazist2" /> اولهندي قازقستان جا ڪيترائي علائقا پڻ اوغوز قبيلن جي اثر هيٺ رهيا، جنهن کان پوءِ انهن علائقن ۾ قبچاق طاقت وڌندي وئي. نائين کان يارهين صديءَ جي وچ ۾ اولهندي ۽ وچ قازقستان جو وڏو حصو [[ڪيمڪ خاقانيت]] جي قبضي هيٺ رهيو، جنهن جي حڪمرانن ''خاقان'' جو لقب اختيار ڪيو. اڳتي هلي ڪيمڪ رياست کي [[قبچاق]] قبيلن فتح ڪري ورتو.<ref name="bigenckazist2" /> قبچاقن جي عروج سان موجوده قازقستان جي اولهندي، اترين ۽ وچئين اسٽيپن تي سندن سياسي ۽ فوجي غلبو قائم ٿيو. قبچاق، جن کي اوڀر سلاوي تاريخي دستاويزن ۾ ''پولووتسي'' سڏيو ويو آهي، يوريشيائي اسٽيپ جي اهم سياسي ۽ فوجي طاقتن مان هڪ بڻجي ويا. سندن اثر وارو علائقو اوڀر يورپ کان وچ ايشيا تائين پکڙيل هو، جنهن کي گهڻو ڪري [[دشت قبچاق]] يا [[ڪومانيا]] سڏيو وڃي ٿو. سندن حڪمران طبقي [[خوارزم]] جي سياست ۾ اثرائتو ڪردار ادا ڪيو ۽ ٻارهين صديءَ تائين قبچاق گهوڙيسوار [[خوارزم شاهي سلطنت]] جي هڪ اهم فوجي طاقت بڻجي چڪا هئا. انهن خوارزم شاهي سلطنت جي توسيع ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن ۾ قراخاني رياست ۽ پاڙيسري وچ ايشيائي علائقن جي فتح پڻ شامل هئي.<ref name="bigenckazist2" /> [[فائل:Cumania (1200) eng.png|thumb|1200ع ڌاري [[قبچاق]] ۽ ڪومان ماڻهن جي آبادي، اثر ۽ اقتدار جا علائقا]] ٻارهين ۽ تيرهين صديءَ جي شروعات تائين قبچاقن جو اثر موجوده قازقستان جي وڏي حصي تي قائم رهيو. ان وقت ڏکڻ قازقستان جا ڪجهه علائقا [[خوارزم شاهي سلطنت]] جي سياسي دائري ۾ اچي ويا، جڏهن ته اسٽيپي علائقن ۾ قبچاق طاقت برقرار رهي. 1218ع ۾ خوارزم جو [[چنگيز خان]] سان تڪرار شروع ٿيو، جنهن کان پوءِ منگولن وچ ايشيا ۽ دشت قبچاق تي حملا ڪيا. انهن مهمن جي نتيجي ۾ قبچاق ۽ خوارزم شاهي سياسي نظام ٽٽي پيا ۽ موجوده قازقستان جو وڏو حصو [[منگول سلطنت]] ۾ شامل ٿي ويو.<ref name="bigenckazist2" /> === سونهري لشڪر === {{Main|منگول سلطنت|سونهري لشڪر}} [[File:Dzhuchi khan mausoleum.jpg|thumb|[[جوچي]] جو مقبرو، [[اوليتائو علائقو]]، قازقستان]] [[سونهري لشڪر]] جي تاريخ جديد [[قازقستان جي تاريخ|قازق تاريخ نگاري]] ۾ اهم جاءِ والاري ٿي. خاص طور هن رياست جي اوڀرندي علائقن جي سياسي ۽ سماجي ڍانچي اندر [[قازق|قازق نسلي گروهه]] جي ٺهڻ جا اهم مرحلا مڪمل ٿيا ۽ اڳتي هلي [[قازق خانيٽ]] جي قيام لاءِ بنيادي حالتون پيدا ٿيون.<ref>{{cite book |last=Bregel |first=Yuri |author-link=Yuri Bregel |title=An Historical Atlas of Central Asia |location=Leiden; Boston |publisher=Brill |year=2003 |page=76 |isbn=978-90-04-12321-2 |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T/page/60/mode/2up |language=en |ref=Bregel |quote=قازق گهڻي ڀاڱي نه رڳو [[دشت قبچاق]] جي اڳين خانه بدوش رهواسين جا جانشين هئا، پر ڪيترن ئي حالتن ۾ انهن جا سڌا نسلي اولاد پڻ هئا. منگول فتح کان ٿورو اڳ ۽ ان کان فوراً پوءِ هن علائقي ۾ موجود مختلف ترڪ ۽ منگول قبيلن ۽ پوءِ جي قازق قبيلن وچ ۾ گهڻو ڪري سڌو تاريخي تسلسل ڏسڻ ۾ اچي ٿو. اهڙي تسلسل بابت گهڻا نتيجا قازق ۽ قازقن کان اڳ جي قبيلن جي نالن ۾ هڪجهڙائيءَ تي ٻڌل آهن، خاص طور جڏهن ساڳين نالن وارا قبيلا ساڳين علائقن ۾ آباد مليا آهن. قازق قبيلن جا ڪيترائي نالا [[ازبڪ]] ۽ [[ڪرغز]] قبيلن ۾ پڻ ملن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته انهن ٽنهي قومن جون ڪجهه گڏيل تاريخي پاڙون آهن. دشت قبچاق جي علائقي ۾ قازقن جا سڀ کان واضح تاريخي اڳوڻا [[قبچاق]] هئا؛ [[اق اوردا]] جي خانه بدوش آباديءَ کي قبچاق سڏيو ويندو هو، ۽ قبچاق قبيلو قازقن جي وچئين جُز، يعني [[وچيون جُز]]، جي قبيلن ۾ پڻ شامل آهي. ٻئي پاسي، قازقن جي ڪجهه اهم قبيلن جا نالا انهن منگول قبيلن تائين پهچن ٿا، جيڪي منگول فتح سان گڏ وچ ايشيا ۾ داخل ٿيا ۽ پوءِ وقت سان گڏ ترڪ بڻجي ويا. قازق قبيلن جا ڪيترائي نالا، خاص طور وچئين ۽ وڏي جُز سان لاڳاپيل، ازبڪ قبيلن جي نالن سان پڻ هڪجهڙا آهن؛ ان ڳالهه جي وضاحت ٻنهي جي [[اوردا جو اولس|اوردا جي اولس]] مان گڏيل تاريخي اصل سان ڪري سگهجي ٿي.}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |last=Lee |first=Joo-Yup |title=The Kazakh Khanate |editor-last=Ludden |editor-first=David |encyclopedia=The Oxford Research Encyclopedia of Asian History |location=New York |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2019 |doi=10.1093/acrefore/9780190277727.013.60 |isbn=978-0-19-027772-7 |url=https://oxfordre.com/asianhistory/display/10.1093/acrefore/9780190277727.001.0001/acrefore-9780190277727-e-60 |url-access=subscription |ref={{harvid|Lee|2019a}} |quote=[[قازق خانيٽ]] منگول دور کان پوءِ جي زماني ۾ هڪ [[چنگيزيد]] خانه بدوش رياست هئي، جيڪا اوڀر [[دشت قبچاق]] تي حڪمراني ڪندي هئي؛ هي اسٽيپي علائقو لڳ ڀڳ موجوده [[قازقستان]] سان ٺهڪي اچي ٿو. قازق خانيٽ [[منگول سلطنت]] جي اهم جانشين رياستن مان هڪ هو ۽ چنگيزيدن جي آخري حڪمران گهراڻن مان پڻ شمار ٿئي ٿو. قازق خانيٽ [[جوچي جو اولس|جوچي جي اولس]] مان نڪتو، جنهن جي آبادي يا ''اولس'' کي 15هين صديءَ جي [[وچ ايشيا]] ۾ ”ازبڪ“ سڏيو ويندو هو.}}</ref><ref>{{cite book |author=Roman Pochekaev |date=2017 |isbn=978-5-02-039675-3 |language=ru |location=Санкт-Петербург |pages=206 |publisher=«Наука» |title=Золотая орда. История в имперском контексте |trans-quote=[[سونهري لشڪر]] جي جانشين رياستن مان هڪ [[قازق خانيٽ]] پڻ هو، جيڪو عملي طور 19هين صديءَ جي وچ تائين قائم رهيو. هي خانيٽ 15هين صديءَ جي آخري چوٿين ۾ وجود ۾ آيو ۽ جلد ئي ڪيترن خودمختيار علائقن ۾ ورهائجي ويو، جيڪي اڳتي هلي قازقن جي ٽن جُزن—[[وڏو جُز]]، [[وچيون جُز]] ۽ [[ننڍو جُز]]—جي صورت اختيار ڪري ويا.}}</ref> اڄوڪي قازق تاريخ نگاري ۽ قازقستان جي سرڪاري تاريخي تصور ۾ سونهري لشڪر کي قازق رياستي روايت جي تاريخي تسلسل سان لاڳاپيل اهم رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=The Legacy of the Golden Horde as an Important Part of Kazakhstan's Historical Identity |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-minsk/press/news/details/1224255?lang=ru |website=Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kazakhstan |publisher=Government of the Republic of Kazakhstan |language=ru |access-date=6 August 2026 }}</ref><ref name="Sabitov"/> ڪجهه روسي مورخن پڻ قازق رياستي تشڪيل جي شروعاتي مرحلن کي سونهري لشڪر جي دور سان ڳنڍيو آهي ۽ هن رياست جي سياسي ورثي کي انهيءَ عمل ۾ اهم قرار ڏنو آهي.<ref>{{cite book |last1=Sultanov |first1=Tursun |last2=Kadyrbayev |first2=Alexander |chapter=The Golden Horde |title=Istoriya Kazakhstana (s drevneyshikh vremen do nashikh dney) v pyati tomakh |trans-title=History of Kazakhstan (from Ancient Times to the Present Day) in Five Volumes |editor1-last=Baipakov |editor1-first=Karl M. |editor2-last=Kozybayev |editor2-first=Manash K. |editor3-last=Kumekov |editor3-first=Bulat E. |editor4-last=Pishchulina |editor4-first=Klavdiya A. |volume=2 |location=Alma-Ata |publisher=Atamura Publishing House |year=1997 |page=624 |isbn=5-7667-4695-4 |language=ru |ref=Sultanov Kadyrbayev |trans-quote=قازق رياستيت بلاشڪ پنهنجي بنيادن تي اُسري ۽ اها قديم [[ترڪ قومون|ترڪ]] رياستي روايتن جي نئين سر اڀار جو نتيجو هئي. [[سونهري لشڪر]] انهيءَ تاريخي تسلسل جو هڪ واضح مثال پيش ڪري ٿو. سونهري لشڪر جا تاريخ جي وهڪري، خاص طور [[قازقستان جي تاريخ|قازقستان]] ۽ [[روس جي تاريخ|روس]] جي تاريخ تي پيل اثر گهڻ رُخا ۽ پيچيده رهيا آهن. انهن اثرن جي گوناگون نوعيت، اندروني تضادن ۽ ڊگهي عرصي تائين جاري رهڻ سبب قومي توڙي بين الاقوامي تاريخ نگاريءَ ۾ قازقستان ۽ روس جي تاريخ لاءِ سونهري لشڪر واري دور جي اهميت ۽ ڪردار بابت مختلف علمي بحث جنم وٺندا رهيا آهن.}}</ref> جديد مغربي تاريخ نگاريءَ ۾ [[ماري فاوغرو]]، [[بيئٽريس فوربز مانز]] ۽ جو-يپ لي جهڙا محقق قازقن کي اڪثر [[جوچي جو اولس|جوچي جي اولس]] يا سونهري لشڪر جي جانشين قومن مان هڪ قرار ڏين ٿا، جيئن تاتار، ازبڪ ۽ نوغائي پڻ انهيءَ سياسي ۽ نسلي ورثي سان ڳنڍيا وڃن ٿا.<ref>{{cite book |last1=Favereau |first1=Marie |author1-link=Marie Favereau |title=The Horde: How the Mongols Changed the World |date=20 April 2021 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-24421-4 |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ |page=306 |language=en |quote=اهو اتفاق نه هو ته [[جوچي جو اولس|جوچي اولس]] جو حڪمرانيءَ وارو نظام [[سونهري لشڪر]] جي خاتمي کان پوءِ به ان جي اڳوڻن علائقن جي وڏي حصي ۾ برقرار رهيو. [[منغيت]]-[[نوغائي]]، [[تاتار]]، [[ازبڪ]]، [[قازق]] ۽ سونهري لشڪر جي ٻين جانشين قومن خانه بدوش طرزِ زندگيءَ کي جاري رکيو ۽ گڏيل رضامندي، نسلي سلسلي، درجابنديءَ موجب وسيلن جي ورڇ ۽ نقل مڪانيءَ تي ٻڌل ان جي روايتن تي عمل ڪندا رهيا.}}</ref><ref>{{cite book |last=Lee |first=Joo-Yup |date=2023 |title=The Turkic Peoples in World History |url=https://www.taylorfrancis.com/books/mono/10.4324/9781003256496/turkic-peoples-world-history-joo-yup-lee?refId=1f4be406-cec7-4025-87fd-1c867e1293fe&context=ubx |location=New York |publisher=Routledge |doi=10.4324/9781003256496 |isbn=978-1-003-25649-6 |quote=قازق [[جوچي جو اولس|جوچي اولس]] جي ماڻهن جا سڌا نسل آهن، جن کي جوچي نسل جي حڪمران [[اوزبيگ خان]] جي دور کان پوءِ ”ازبڪ“ سڏيو وڃڻ لڳو. جوچي اولس جي آبادي، ۽ ان لحاظ کان قازقن جا تاريخي ابا ڏاڏا، 13هين صديءَ دوران [[دشت قبچاق]] ۾ [[منگول]]ن ۽ اندروني يوريشيا جي مختلف نسلي ۽ قبائلي گروهن جي پاڻ ۾ ميلاپ جي نتيجي ۾ وجود ۾ آيا.}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |last=Lee |first=Joo-Yup |title=Turkic Identity in Mongol and post-Mongol Central Asia and the Qipchaq Steppe. |editor-last=Ludden |editor-first=David |encyclopedia=The Oxford Research Encyclopedia of Asian History |location=New York |publisher=Oxford University Press |date=April 2019 |doi=10.1093/acrefore/9780190277727.013.443 |isbn=978-0-19-785173-9 |url=https://www.researchgate.net/publication/338291378 |page=16 |ref={{harvid|Lee|2019b}} |quote=وچ ايشيا جي تاريخ بابت مغربي مورخن مان تيموري تاريخ جي نامياري ماهر [[بيئٽريس فوربز مانز]] منگولن جي جانشين گروهن جي ترڪ سڃاڻپ جي نوعيت تي تفصيلي بحث ڪيو آهي. سندس موقف موجب منگول دور کان پوءِ [[وچ ايشيا]] ۽ [[دشت قبچاق]] جي ترڪ مسلمان خانه بدوش اشرافيه ۾ منگول روايتن ۽ سڃاڻپ ڏانهن واضح لاڙو موجود هو.}}</ref> ايرينا يروفيوا موجب، قازق خانه بدوش سونهري لشڪر جي عروج ۽ زوال، ۽ ان کان پوءِ پنهنجي رياست جي مختلف مرحلن کي تاريخ جي ورجائتي چڪر طور ڏسندا هئا. زباني روايتن ۾ هي تصور [[جوچي جو اولس|جوچي جي اولس]] سان لاڳاپيل تاريخي شخصيتن جي ڪهاڻين وسيلي ظاهر ٿيندو هو، جن ۾ [[چنگيز خان]]، [[جوچي]]، [[باتو خان]]، [[جاني بيگ]]، [[توختامش]]، [[اورس خان]]، [[ايديگو]] ۽ [[سمرقند]] جو امير [[تيمور]] شامل هئا. سندس تجزيي موجب قازق تاريخي يادگيريءَ ۾ جوچي جي اولس جي اڳوڻي فوجي ۽ سياسي طاقت جو هڪ مثالي تصور پيدا ٿيو، جيڪو 18هين کان 20هين صديءَ تائين قازق سماج ۾ رومانوي تاريخي تصوير جي صورت اختيار ڪندو ويو.<ref>{{cite journal |last=Erofeeva |first=Irina |title="Kind" or "Saint" Jani Beg Khan (1342–1357) in the Oral Historical Memory of Kazakh Nomads |journal=Golden Horde Review |date=2021 |issue=1 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/dobryy-ili-svyatoy-dzhanibek-han-1342-1357-v-ustnoy-istoricheskoy-pamyati-kochevnikov-kazahov |page=165 |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2021}}}}</ref> تنهن هوندي به، [[سوويت يونين ۾ تاريخ نگاري|سوويت تاريخ نگاري]] ۾ [[قازق خانيٽ]] کي گهڻو ڪري سڄي [[سونهري لشڪر]] جي بدران بنيادي طور [[نيرو لشڪر|نيري لشڪر]] جو جانشين سمجهيو ويو. قازق مورخ زاڪسِلڪ صابيتوف موجب، سوويت دور ۾ [[منگول سلطنت]] ۽ سونهري لشڪر جي تاريخ نظرياتي سنسرشپ هيٺ رهي، جنهن [[وچ ايشيا جي تاريخ]] جي تشريح تي پڻ اثر وڌو. [[شوقان وليخانوف]] قازق خانيٽ کي جوچي اولس جي جانشين رياستن مان هڪ سمجهندو هو ۽ سندس موقف موجب اها رياست انهن مختلف ترڪ ۽ منگول قبيلن مان ٺهي، جيڪي اڳ جوچي اولس جو حصو هئا.<ref>{{harvnb|Lee|2019|p=10}}</ref> صابيتوف موجب پوءِ جي سوويت تشريحن ۾ وليخانوف جي موقف کي اهڙي نموني محدود ڪيو ويو، ڄڻ رڳو [[چنگيزيد]] اشرافيه پاڻ کي سونهري لشڪر سان ڳنڍيندي هئي، نه ته قازق قوم مجموعي طور.<ref name="Sabitov">{{cite journal |last=Sabitov |first=Zhaksylyk |title=The Golden Horde — the "Stepdaughter" of Kazakh Historiography |journal=Molodoy uchenyy |volume=104 |issue=24 |year=2015 |pages=842–851 |url=https://moluch.ru/archive/104/23260/ |language=ru |ref=Sabitov2015 }}</ref> [[بورس گريڪوف]] ۽ اليگزينڊر ياڪوبووسڪي جي لکڻين ۾ قازق خانيٽ کي سونهري لشڪر جي جانشين رياستن مان گهڻو ڪري الڳ رکيو ويو ۽ ان کي خاص طور نيري لشڪر سان ڳنڍيو ويو؛ اها تشريح پوءِ سوويت تاريخ نگاريءَ ۾ غالب ٿي وئي. 1937ع جي سياسي جبرن تاريخي تحقيق جي آزادي کي وڌيڪ محدود ڪيو. قازق مورخ [[سنجر اسفندياروف]]، جنهن کي 1938ع ۾ گرفتار ڪري قتل ڪيو ويو، کي سرڪاري پريس ۾ سخت تنقيد ۽ سياسي الزامن جو نشانو بڻايو ويو. اهڙي قسم جي سنسرشپ ٻين سوويت جمهورين، جن ۾ [[تاتارستان]] ۽ [[ازبڪستان]] شامل هئا، ۾ پڻ موجود هئي.<ref name="Sabitov"/><ref name="Kurzman">{{cite journal |last=Kurzman |first=Charles |authorlink=Charles Kurzman |title=Uzbekistan: The invention of nationalism in an invented nation |journal=[[Middle East Critique]] |publisher=[[Taylor & Francis]] |date=1999 |volume=8 |issue=15 |pages=77–98 |doi=10.1080/10669929908720151 |url=https://kurzman.unc.edu/wp-content/uploads/sites/1410/2011/06/Kurzman_Uzbekistan.pdf}}</ref> موجوده قازقستان ۾ سوويت دور واري تاريخي بيان کان پري ٿيڻ جو عمل نسبتاً تازو آهي، ڇاڪاڻ ته ڪيترن تاريخي درسي ڪتابن ۾ اڃا تائين سوويت تاريخ نگاريءَ جا اثر موجود آهن.{{sfn|Lee|2019|p=10}}<ref name="Sabitov"/> [[File:Batu Khan on the Throne by Rashid al-Din.jpg|thumb|right|200px|[[باتو خان]] سونهري لشڪر جي تخت تي]] 13هين صديءَ جي شروعات ۾ موجوده قازقستان جا اولهندا ۽ اتر وارا علائقا، جيڪي اوڀر [[دشت قبچاق]] جو حصو هئا، [[جوچي]] جي قبضي هيٺ آيا، جڏهن ته ڏاکڻو حصو [[چغتائي خانيٽ|چغتائي اولس]] ۾ شامل ٿيو.<ref name="bigenckazist" /> [[جوچي جو اولس]] جوچي جي پٽن [[باتو خان|باتو]] ۽ [[اوردا خان|اوردا]] جي ٻن وڏن سياسي حصن ۾ ورهايو ويو. موجوده قازقستان جو وڏو حصو اوردا جي اوڀرئين اولس سان لاڳاپيل رهيو، جڏهن ته اولهندي علائقا باتو جي حڪمرانيءَ واري سونهري لشڪر سان ڳنڍيل هئا.{{sfn|Uskenbay|2016|pp=209–210}} جيڪڏهنچہ باتو غيرمعمولي فوجي سپهه سالار طور مشهور نه ٿيو، پر هو هڪ قابل منتظم ۽ سياستدان ثابت ٿيو. 1242ع کان 1256ع تائين ڪنهن وڏي فوجي مهم کان سواءِ هن [[روس جون امارتون|روس جي امارتن]]، [[جارجيا]]، [[آرمينيا]]، [[روم جي سلجوق سلطنت]] ۽ [[ايران]] جي ڪيترن علائقن تي بالادستي قائم ڪئي. روايتي طور سونهري لشڪر جي ڪيترن شهرن جي بنياد وجهڻ جو سهرو پڻ هن ڏانهن منسوب ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Pochekaev |first=Roman |title=The Golden Horde: History in an Imperial Context |series=Popular Science Literature |publisher=Nauka |location=St. Petersburg |year=2017 |pages=17 |ref={{harvid|Pochekaev|2017}} }}</ref> [[File:Mengu-Timur portrait. Timurid genealogy, 1405-1409, Samarkand (Topkapi Sarayi Müzesi, H2152) folio 36b.jpg|thumb|upright|[[مينگو تيمور]] جي تصوير، تيموري نسب نامي جي هڪ مخطوطي مان، لڳ ڀڳ 1405–1409ع.<ref>{{cite journal |last1=SERTKAYA |first1=Osman F. |title=TİMÜRLÜ ŞECERESİ (Topkapı Sarayı Müzesi, Hazine 2152, v. 32-43)* |journal=Sanat Tarihi Yıllığı |date=1981 |volume=9-10 |page=248 |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/406407 |quote=ٻئي ڪالم ۾ ”هي توغان باتو اوغلي“ وارو فقرو [[باتو خان|باتو]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جنهن جي معنيٰ آهي ”توغان، سايين خان جو پٽ“. ان کان پوءِ ”هي مينگو تيمور توغان اوغلي“ واري فقري ۾ توغان خان جي پٽ [[مينگو تيمور]] جو ذڪر ڪيو ويو آهي ۽ سندس تصوير پڻ ڏيکاري وئي آهي.}}</ref>]] 1269ع ۾ [[تالاس درياهه]] جي ڪناري تي ٿيل هڪ قورلتائي ۾ [[مينگو تيمور]]، [[براق خان]] ۽ [[قائدو]]، [[قبلائي خان]] جي بالادستيءَ کي رد ڪري پنهنجي خودمختياري برقرار رکڻ لاءِ اتحاد ڪيو. 1266/1267ع ۾ تخت تي ويهڻ کان پوءِ مينگو تيمور ”عادل عظيم خان“ جو لقب اختيار ڪيو ۽ سونهري لشڪر کي سرڪاري طور ''اولوغ اولس''، يعني ”عظيم رياست“، پڻ سڏيو ويو.{{sfn|Pochekaev|2017|pp=34–35}} 1280ع ۾ مينگو تيمور جي وفات کان پوءِ سندس وڏو ڀاءُ [[تودا مينگو]] جانشين ٿيو، پر هو طاقتور اميرن، خاص طور [[نوغائي خان|نوغائي]] تي گهڻو ڀاڙيندو هو. نوغائي پنهنجو اثر [[بلغاريا]]، [[ودين]] ۽ [[سربيا]] تائين وڌايو ۽ مصر جي سلطان سان آزاد سفارتي لاڳاپا قائم رکيا. 1287ع ۾ هن هڪ تختي تبديليءَ جي مدد ڪئي، جنهن ذريعي تودا مينگو کي هٽائي تولي بوقا کي تخت تي ويهاريو ويو.{{sfn|Pochekaev|2017|pp=45–47}} [[اوزبيگ خان]] ({{reign|1313|1341}}) جي دور ۾ [[اسلام]] رياست جو سرڪاري مذهب بڻيو ۽ سونهري لشڪر ۾ انتظامي سڌارا ڪيا ويا.{{sfn|Pochekaev|2017|pp=69–70}} سندس پٽ [[جاني بيگ]]، جيڪو 1341ع ۾ تخت نشين ٿيو، قازق زباني روايتن ۾ اڪثر سونهري لشڪر جي ”سونهري دور“ سان وابسته ڪيو وڃي ٿو. هن ايلخاني سلطنت سان لڳ ڀڳ هڪ صديءَ کان هلندڙ تڪرار کي اتر ايران جا ڪجهه علائقا فتح ڪري ختم ڪيو، پر 1357ع ۾ هڪ مهم دوران وفات ڪري ويو؛ ممڪن آهي ته سندس پٽ [[بردي بيگ]] کيس قتل ڪرايو هجي. سندس وفات سان سونهري لشڪر جي سونهري دور جي پڄاڻي ٿي ۽ سياسي افراتفريءَ جو اهو زمانو شروع ٿيو، جيڪو [[عظيم افراتفري]] جي نالي سان مشهور آهي.{{sfn|Pochekaev|2017|pp=76, 82–83}}{{sfn|Erofeeva|2021|pp=152–153}} [[File:Urus-khan's coin.jpg|thumb|right|250px|[[اورس خان]] جا سڪا، جيڪي [[سائيرام]] ۾ ضرب ڪيا ويا.]] 1350ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي ۽ 1360ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سونهري لشڪر گهرو ويڙهه جي دور، يعني [[عظيم افراتفري]]، ۾ داخل ٿيو. نيري لشڪر جي حڪمرانن پنهنجي آزاديءَ جو اظهار ڪيو ۽ جوچي جي تيرهين پٽ [[توقا تيمور]] جي نسل مان حڪمران اڀرڻ لڳا. انهن مان سڀ کان نمايان [[اورس خان]] هو.<ref name="bigenckazist2" /> اوڀر [[دشت قبچاق]] کان اولهه ڏانهن وڌندي اورس [[سرائي]] جو تخت سنڀاليو، پوءِ [[اوليتائو جبلن]] ۽ [[سير دريا]] واري علائقي ڏانهن موٽي ويو. سندس پٽن قتلغ بوقا ۽ [[توختاقيا]] ٻه ڀيرا [[توختامش]] کي شڪست ڏني، جنهن [[تيمور]] وٽ پناهه ورتي.{{sfn|Uskenbay|2016|p=213}} اورس خان توختامش جي حوالگيءَ جو مطالبو ڪيو، پر تيمور انڪار ڪيو، جنهن سان ٻنهي وچ ۾ تڪرار شروع ٿيو. ڪجهه لڙائين کان پوءِ تيمور 1376–1377ع ۾ [[سمرقند]] ۽ ڪش ڏانهن موٽي ويو. اورس خان 1377ع ۾ وفات ڪري ويو. ساڳئي سال توختامش سرائي تي قبضو ڪري جوچي جي اولس جي مختلف علائقن کي ٻيهر پنهنجي حڪمرانيءَ هيٺ متحد ڪيو.{{sfn|Kadyrbayev|2009|p=238}}<ref>{{cite book |last=Kadyrbaev |first=Alexander |chapter=Kok Horde |title=History of the Tatars from Ancient Times, Ulus of Jochi (Golden Horde): 12th — Mid-15th Century |volume=3 |publisher=Sh. Marjani Institute of History of the Tatarstan Academy of Sciences |location=Kazan |year=2009 |pages=236–239 |url=https://psv4.userapi.com/s/v1/d/v7meBAYAQv2nB_0qCgT0t7eZRDXkdcsvCW1aDhQQ5Z4Dli6OH2SUxZXLPxWFVs-pj28Qw1FeMtUKZptKHW4D_t-q1kIKxKbncXaMGi9mNFYZlg_q4on5Wg/ISTORII_TATAR_S_DREVNEJShIKh_VREMEN_V_7_TOMAKh__Tom_3.pdf |ref={{harvid|Kadyrbayev|2009}}}}</ref> [[توختامش]] هڪ سرگرم پرڏيهي پاليسي اختيار ڪئي. 1380ع ۾ [[ڪوليڪوو جي جنگ]] ۾ مامائي جي شڪست کان پوءِ هن روس تي حملو ڪيو ۽ 1382ع ۾ [[ماسڪو جو گهيرو (1382)|ماسڪو کي ساڙي ڇڏيو]]، جنهن سان روسي امارتن کان سونهري لشڪر لاءِ خراج ٻيهر بحال ٿيو. 1383ع ۾ هن [[خوارزم]] تي پنهنجي بالادستي ٻيهر قائم ڪئي. سندس وڌندڙ سامراجي خواهشن جلد ئي کيس [[تيمور]] سان ٽڪراءَ ۾ آندو. توختامش [[قفقاز]] ڏانهن وڌيو، [[جلائري سلطنت]] کي مات ڏني ۽ [[شيروان]] کي پنهنجي اثر هيٺ آندو. پوءِ هن چغتائي اولس تي حملو ڪري [[سمرقند]] تائين پهتو ۽ تيمور جي پٽ [[عمر شيخ مرزا پهريون|عمر شيخ]] کي شڪست ڏني. تيمور جي واپسيءَ کان پوءِ هو پوئتي هٽي ويو، جڏهن ته تيمور بدلي ۾ خوارزم کي تباهه ڪري پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو.{{sfn|Pochekaev|2017|pp=117–119}} [[File:Battle between Timur and Toqtamish Khan in 18 June 1391. Zafarnama of 1436, facing folios 208v-207r.jpg|thumb|left|18 جون 1391ع تي [[توختامش]] ۽ [[تيمور]] جي جنگ، ''ظفرنامه'' مان.]] توختامش ۽ تيمور جون فوجون ترڪ-منگول فوجي روايتن موجب منظم هيون ۽ ڏهن، سَوَن، هزارن ۽ ڏهه هزارن جي دستن تي ٻڌل فوجي ترتيب استعمال ڪنديون هيون. [[ايديگو]]، جيڪو [[منغيت]] هو ۽ توختامش جو مخالف هو، ڳجهي نموني تيمور سان اتحاد ڪري سندس مهم ۾ مدد ڪئي. 1391ع ۾ تيمور دشت قبچاق تي حملو ڪري [[ڪوندورچا درياهه جي جنگ]] ۾ توختامش کي شڪست ڏني. ٻنهي ڌرين کي وڏو نقصان ٿيو، پر تيمور وڏي مال غنيمت سان موٽي ويو، جڏهن ته توختامش اتر طرف وولگا علائقي ڏانهن هٽي ويو. 1393ع تائين توختامش پنهنجي فوجي طاقت ٻيهر بحال ڪري ورتي ۽ تابع علائقن کان خراج وٺڻ شروع ڪيو.{{sfn|Mirgaleev|2003|pp=19–22}}{{sfn|Favereau|2021|p=286}} 1395ع ۾ ٻنهي حڪمرانن وچ ۾ ٻي وڏي جنگ [[تيريڪ درياهه جي جنگ]] ۾ ٿي. توختامش جي فوج شروعات ۾ اڳڀرائي ڪئي ۽ تيمور جي چغتائي فوج کي دفاعي حالت ۾ آڻي ڇڏيو، پر پوءِ توختامش جي فوج جي هڪ حصي جي ڀڃڪڙي سبب تيمور کي برتري حاصل ٿي. توختامش شڪست کان پوءِ فرار ٿي ويو ۽ ٻي وڏي فوج گڏ ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو. تيمور ان کان پوءِ سونهري لشڪر جي ڪيترن شهري مرڪزن، واپاري رستن ۽ معاشي بنيادن کي تباهه ڪيو. 1395–1396ع ۾ سندس فوجن [[اتر قفقاز]]، [[وولگا علائقو]] ۽ [[ڪريميا]] کي پڻ تباهه ڪيو، جنهن سان توختامش جي اقتدار جو خاتمو ٿيو.{{sfn|Pochekaev|2017|pp=120–123}}{{sfn|Mirgaleev|2003|pp=31–33}}{{sfn|Favereau|2021|p=287}} توختامش کان پوءِ ڪو به حڪمران سڄي [[جوچي جو اولس|جوچي اولس]] تي مستحڪم اقتدار قائم نه ڪري سگهيو ۽ سونهري لشڪر ٽٽڻ لڳو. تيمور [[اورس خان]] جي نسل مان ڪجهه حڪمرانن کي [[سرائي]] ۾ تخت تي ويهاريو، پر اهي اڳوڻي طاقت بحال نه ڪري سگهيا.{{sfn|Kadyrbayev|2009|p=238}} 1397ع ۾ [[ايديگو]] اورس خان جي پوٽي [[تيمور قتلغ]] سان اتحاد ڪري کيس تخت تي ويهاريو، جڏهن ته عملي اقتدار پاڻ وٽ رکيو. 1399ع ۾ توختامش ۽ سندس لٿوينياوي اتحادي ايديگو خلاف جنگ ۾ سخت شڪست کاڌي. توختامش پوءِ [[شيباني]] خاندان سان اتحاد ڪيو ۽ تيمور جي مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر تخت ٻيهر حاصل نه ڪري سگهيو. توختامش ۽ تيمور ٻئي 1405ع ۾ وفات ڪري ويا، جڏهن ته ٿوري ئي عرصي کان پوءِ [[تيموري سلطنت]] پڻ اندروني انتشار جو شڪار ٿيڻ لڳي.{{sfn|Favereau|2021|p=288}} ايديگو جي وفات کان پوءِ سونهري لشڪر ڪيترن الڳ اولسن ۽ سياسي مرڪزن ۾ ورهائجي ويو، جنهن سان هڪ متحد سلطنت طور ان جو عملي خاتمو ٿي ويو.{{sfn|Pochekaev|2017|pp=131–132}} ان ٽٽڻ مان اڳتي هلي [[نوغائي لشڪر]]، مختلف تاتار خانيٽون ۽ اوڀر دشت قبچاق جون ٻيون رياستون وجود ۾ آيون. موجوده قازقستان جي ڏکڻ-اولهه ۾، خاص طور [[ڪيسپيئن سمنڊ]] ۽ [[ارال سمنڊ]] جي وچ وارن علائقن تي، 15هين صديءَ کان [[نوغائي لشڪر]] جي خانن ۽ منغيت اميرن جو اثر وڌيو. نيرو لشڪر پڻ تيمور سان جنگين سبب ڪمزور ٿي ويو. 1423–1424ع ۾ [[براق خان]]، جيڪو اورس خان جو پوٽو ۽ قوئرچاق جو پٽ هو، نيري لشڪر ۾ اقتدار حاصل ڪيو. بعد ۾ خداداد ۽ [[اولوغ محمد]] کي شڪست ڏئي براق [[سرائي]] تي قبضو ڪيو ۽ دشت قبچاق جي خان جي تخت تي ويٺو. 1428ع ۾ اولوغ محمد کيس شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ براق اوڀر ڏانهن واپس هليو ويو. هن پوءِ سمرقند جي تيموري حڪمرانن خلاف ڪارروايون ڪيون. اهي نيري لشڪر جي وجود جا آخري سال هئا. براق کان پوءِ اوڀر [[دشت قبچاق]] ۾ اقتدار توقا تيمورين کان [[شيباني]] خاندان ڏانهن منتقل ٿيو. براق خان جي هڪ ڌيءَ ۽ ٽي پٽ هئا؛ انهن مان هڪ ابو سعيد، جيڪو [[جاني بيگ خان|جاني بيگ]] جي نالي سان مشهور ٿيو، اڳتي هلي [[قازق خانيٽ]] جي باني حڪمرانن مان هڪ بڻيو.{{sfn|Kadyrbaev|2009|pp=239–240}} اهڙيءَ طرح سونهري لشڪر ۽ ان جي اوڀرئين جانشين سياسي ڍانچن جي ٽٽڻ سان 15هين صديءَ ۾ اوڀر دشت قبچاق ۾ نئين سياسي ترتيب پيدا ٿي. انهيءَ ماحول مان [[ڪيري خان]] ۽ [[جاني بيگ خان]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[قازق خانيٽ]] وجود ۾ آيو، جنهن جو سياسي، قبائلي ۽ حڪمرانيءَ وارو بنياد وڏي حد تائين جوچي اولس ۽ ان جي جانشين رياستن جي ورثي سان ڳنڍيل هو. === قزاق خانيٽ === {{Main|قزاق خانيٽ}} پندرهين صديءَ جي وچ ڌاري [[سونهري لشڪر]] ۽ ان جي اوڀرئين جانشين رياستن جي زوال کان پوءِ [[دشت قبچاق]] ۾ ڪيترين آزاد خانيٽن ۽ سياسي اتحادن جنم ورتو، جن مان [[قزاق خانيٽ]] سڀ کان اهم رياستن مان هڪ هئي. هن خانيٽ جا باني [[ڪيري خان|ڪيري]] ۽ [[جاني بيگ خان|جاني بيگ]] هئا، جيڪي [[اورس خان]] جي نسل سان تعلق رکندڙ [[چنگيزيد]] حڪمران هئا. [[قاسم خان]]، [[حق نظر خان]]، تاوڪل خان ۽ يسيم خان جي دور ۾ خانيٽ پنهنجي طاقت جي عروج تي پهتي. ان عرصي دوران قزاق خانن [[ازبڪ خانيٽن]] ۽ [[نوغائي لشڪر]] سان جنگين وسيلي [[ترڪستان]]، [[تاشقند]] ۽ [[يورال ندي]] تائين نوغائي علائقن تي پنهنجو اختيار قائم ڪيو. قاسم خان سان منسوب قانوني ضابطي ”قاسم خان جو روشن رستو“ ۽ يسيم خان سان منسوب ”يسيم خان جو قديم رستو“ بابت ڪيتريون روايتون موجود آهن، پر اهي قانوني مجموعا پنهنجي اصل صورت ۾ موجوده دور تائين محفوظ نه رهي سگهيا آهن. روسي ماخذن موجب سترهين صديءَ تائين قزاق خانيٽ ٽن [[جُز]]ن—[[وڏو جُز]]، [[وچيون جُز]] ۽ [[ننڍو جُز]]—۾ ورهايل هئي، جن مان هر هڪ جا پنهنجا خانه بدوشيءَ جا علائقا هئا.<ref name="Russian Encyclopedia">{{cite encyclopedia |last=Kadyrbaev |first=Alexander |date=2017 |title=Kazakh Khanate |url=https://bigenc.ru/c/kazakhskoe-khanstvo-3b4db9 |encyclopedia=Big Russian Encyclopedia |url-status=live|language=ru}}</ref><ref name="Lee">{{cite encyclopedia |last=Lee |first=Joo-Yup |title=The Kazakh Khanate |editor-last=Ludden |editor-first=David |encyclopedia=The Oxford Research Encyclopedia of Asian History |location=New York |publisher=Oxford University Press |date=2019 |doi=10.1093/acrefore/9780190277727.013.60 |isbn=978-0-19-027772-7 |url=https://oxfordre.com/asianhistory/display/10.1093/acrefore/9780190277727.001.0001/acrefore-9780190277727-e-60 |url-access=subscription}}</ref> [[File:Mausoleum Turkestan 2021.jpg|thumb|left|250px|[[ترڪستان (شهر)|ترڪستان]] شهر ۾ رابيعه سلطان بيگم ۽ [[خواجه احمد يسوي]] جا مقبرا]] سورهين صديءَ جي شروعات ۾ قزاقن خانيٽ کي هڪ وسيع خانه بدوش سلطنت ۾ تبديل ڪيو، جيڪا [[ڪئسپين سمنڊ]] جي اوڀر ۽ [[ارال سمنڊ]] جي اتر وارن ميدانن کان وٺي مٿئين [[ارتيش ندي]] ۽ [[التائي جبل]] جي اولهندي دامن تائين پکڙيل هئي. [[برندڪ خان]] (حڪومت 1488–1509ع) ۽ [[قاسم خان]] (1509–1518ع) جي دور ۾ قزاقن لڳ ڀڳ سموري اسٽيپي علائقي تي بالادستي حاصل ڪئي. تاريخي بيانن موجب سندن فوجي طاقت ايتري وڌي وئي هئي جو هو لڳ ڀڳ 200,000 گهوڙي سوار ميدان ۾ آڻي سگهندا هئا ۽ پاڙيسري طاقتون سندن فوجي طاقت کان خبردار رهنديون هيون. ڪيترائي مؤرخ قاسم خان جي حڪمرانيءَ کي هڪ الڳ ۽ خودمختيار قزاق رياست جي مضبوط قيام جو اهم مرحلو قرار ڏين ٿا. سندس دور ۾ قزاق اقتدار جديد قزاقستان جي ڏکڻ-اوڀر وارن علائقن کان [[يورال جبل]] تائين پکڙجي ويو.<ref name="Britannica">{{Cite web |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Kazakhstan#ref357359 |title=''History of Kazakhstan'' {{!}} Britannica |access-date=2 August 2025 |archive-date=10 January 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260110151151/https://www.britannica.com/topic/history-of-Kazakhstan#ref357359 |url-status=live }}</ref><ref name="Lee" /> قاسم خان جي ٽن پٽن جي لڳاتار حڪمرانيءَ (1518–1538ع) دوران خانيٽ جي طاقت ڪجهه ڪمزور ٿي ۽ سياسي ورهاڱي جا رجحان وڌيا، جيڪي اڳتي هلي ٽن جدا جُزن جي صورت ۾ وڌيڪ نمايان ٿيا. [[حق نظر خان]] انهن مسئلن تي ڪنهن حد تائين ضابطو آندو ۽ ٽنهي جُزن جي اتحاد کي بحال ڪرڻ کان پوءِ [[ماوراءُ النهر]] ڏانهن منظم فوجي مهمون شروع ڪيون. سندس جانشينن پڻ اها پاليسي جاري رکي ۽ تاوڪل خان جي دور ۾ قزاق فوجن ٿوري عرصي لاءِ [[سمرقند]] تي قبضو ڪيو.<ref name="Britannica"/> تاوڪل جي وفات کان پوءِ يسيم خان تخت تي ويٺو. هن [[سير دريا]] ۽ [[تاشقند]] تي قبضي لاءِ بخارا جي خانن باقي محمد ۽ امام قلي سان جنگيون ڪيون ۽ سلطانن جي علحدگي پسند رجحانن کي روڪيندي قزاق رياست جي وحدت بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. 1610ع واري ڏهاڪي ۾ ترسون محمد خان طرفان اقتدار تي قبضي کان پوءِ يسيم [[يارقند خانيٽ]] ڏانهن هليو ويو، جتي هن ڪرغيزن جي هڪ حصي کي متحد ڪري خان عبدالرحيم سان اتحاد قائم ڪيو. 1620ع واري ڏهاڪي ۾ هن ترسون کي شڪست ڏئي ٻيهر خانيءَ جو لقب حاصل ڪيو، ترسون جي حمايت ڪندڙ [[قتاغان]] قبيلي کي سخت شڪست ڏني ۽ [[اوئرات]] خلاف ڪاميابيون حاصل ڪيون. ان کان پوءِ امام قليءَ کي سير دريا واري علائقي جي شهرن تي پنهنجون دعوائون ڇڏڻيون پيون.<ref>{{cite encyclopedia|last=Arapov |first=Dmitry| year=2007 | title=Yesim | encyclopedia=Big Russian Encyclopedia| volume = 9| page = 709 | url = https://old.bigenc.ru/world_history/text/1978628|language=Russian}}</ref> [[File:"Padishah (Emperor) of Dast-i Qipchaq". Tabriz or Qavin, circa 1550. British Museum, 1948-10-9-056 (complete).jpg|250px|thumb|دشت قبچاق جو ”پادشاهه“، لڳ ڀڳ 1550ع؛ ممڪن طور [[توره (خاندان)|قزاق خان]] جي تصوير.<ref>{{cite book |last1=Lee |first1=Joo-Yup |title=Qazaqlïq, or Ambitious Brigandage, and the Formation of the Qazaqs |publisher=Brill |isbn=978-90-04-30649-3 |page=iv |url=https://brill.com/display/title/32479 |language=en |archive-date=9 July 2024 |access-date=8 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240709012116/https://brill.com/display/title/32479 |url-status=live }}</ref>]] 1635ع کان قزاقن نئين قائم ٿيل [[جونغار خانيٽ]] خلاف [[قزاق-جونغار جنگيون|جنگيون]] شروع ڪيون. جهانگير خان کان پوءِ [[تاوڪي خان]] تخت تي ويٺو. اوئراتن سان جنگين دوران تاوڪي خان هڪ قابل فوجي اڳواڻ طور نمايان ٿيو ۽ 80,000 سپاهين تي ٻڌل فوج جي قيادت ڪئي. [[جونغار خانيٽ]] ۽ [[بخارا خانيٽ]] خلاف جنگين ۾ سندس فوجي شهرت وڌي ۽ کيس ''باتير''، يعني بهادر يا سورهيه، جو اعزازي لقب مليو. تاوڪي خان سرگرم پرڏيهي پاليسي پڻ اختيار ڪئي؛ هن [[يارقند خانيٽ|مغلستان]] جي جانشيني تڪرارن ۾ مداخلت ڪئي، [[روس جي زارشاهي|روسي رياست]] سان سفارتي لاڳاپا قائم رکيا ۽ اتي پنج سفارتي وفد موڪليا. [[قزاقن جا روس تي حملا|ڪوساڪن سان پڻ تڪرار]] ٿيا ۽ ذريعن موجب [[بولافن بغاوت]] کان پوءِ تاوڪي خان ان ۾ شامل ڪوساڪن کي شڪست ڏني.<ref>{{БРЭ |статья=Тауке |id=4183847 |автор= |том=9|страницы=704|год=2016 |ref=Тауке|ссылка=https://web.archive.org/web/20240615220901/https://old.bigenc.ru/world_history/text/4183847 }}</ref>{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} 1715ع يا 1718ع ۾ تاوڪي خان جي وفات کان پوءِ قزاق خانيٽ جي سياسي وحدت ڪمزور ٿي وئي ۽ ٽيئي جُز عملي طور الڳ خانيٽن جي صورت اختيار ڪرڻ لڳا.<ref name="Russian Encyclopedia"/> [[File:Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (2).jpg|thumb|[[تاشقند]] ۾ ترسون محمد خان طرفان جاري ڪرايل سڪا]] 1723ع ۾ [[چنگ خاندان|چنگ چين]] سان عارضي صلح ڪرڻ کان پوءِ [[تسيوانگ رابطن]] قزاق علائقن تي اوچتو حملو ڪيو، جنهن سان قزاق تاريخ ۾ ”عظيم آفت“ جي نالي سان مشهور دور شروع ٿيو. اوچتي حملي سبب قزاقن کي پوئتي هٽڻو پيو ۽ سندن مال، يورتون ۽ ٻيو سامان وڏي پيماني تي ڇڏي وڃڻو پيو.<ref>{{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru |ref={{harvid|Kadyrbaev|2023}} }}</ref>{{sfn|Kadyrbayev|2023|p=9}} جونغارن جي عددي برتري، توپخاني، متحد فوجي قيادت ۽ بهتر تنظيم سندن شروعاتي ڪاميابين جا اهم ڪارڻ هئا. ڪيترائي قزاق قبيلا [[ايمبا ندي]] ۽ [[يورال ندي]] کان اڳتي ۽ ڏکڻ طرف [[ماوراءُ النهر]] ڏانهن لڏي ويا. يورال واري علائقي ڏانهن اها وڏي لڏپلاڻ ايتري وسيع ٿي وئي جو [[قلموق خانيٽ]] لاءِ پڻ سنگين دٻاءُ پيدا ٿيو.{{sfn|Kadyrbayev|2023|pp=9–10}} شروعات ۾ قزاق چنگيزيد خان، سلطان ۽ ٻيا حڪمران جونغارن خلاف اثرائتي گڏيل مزاحمت منظم نه ڪري سگهيا. نتيجي ۾ آزاديءَ جي جدوجهد ۾ فوجي اشرافيه، نام نهاد ”ڪاري هڏي“ ۽ ''باتيرن'' اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ گڏيل عوامي لشڪرن جي تنظيم شروع ٿي. مزاحمت 1724ع کان ئي جاري هئي، پر 1726ع ۾ ٽنهي جُزن جا لشڪر هڪ گڏيل قيادت هيٺ اچڻ کان پوءِ اها وڌيڪ منظم ٿي. ننڍي جُز جي [[ابوالخير خان]] اهم اڳواڻ طور اڀريو، جڏهن ته بوڪين بائي، قابان بائي، تائلاق، سائورق، ماليساري ۽ جاني بيگ جهڙا باتير پڻ سندس چوڌاري گڏ ٿيا. نتيجي طور تسيوانگ رابطن ڪنهن به قزاق جُز کي مڪمل طور تابع نه ڪري سگهيو ۽ 1727–1730ع دوران قزاق فوجن [[گلدان تسيرن]] جي اوئرات لشڪرن کي ڪيترين جنگين ۾ شڪست ڏني.{{sfn|Kadyrbayev|2023|p=12}}{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} گلدان تسيرن جي دور ۾ جونغار طاقت پنهنجي عروج تي پهتي؛ هن 1731–1732ع ۾ چين کي شڪست ڏيڻ سان گڏ وڏي جُز کي پنهنجي تابع ڪيو ۽ 1741ع ۾ وچين جُز کي پڻ شڪست ڏني.{{sfn|Moiseev|1991|p=128-129, 139-140}} جونغار خطري، اندروني سياسي ورهاڱي ۽ [[روسي سلطنت]] جي وڌندڙ فوجي ۽ سفارتي اثر سبب قزاق جُزن ۽ روس وچ ۾ لاڳاپا وڌيڪ ويجها ٿيڻ لڳا. 18هين صديءَ جي وچ ڌاري قزاق حڪمرانن جي ڪجهه حصن روسي بالادستيءَ کي رسمي طور قبول ڪيو، جيتوڻيڪ سندن اندروني سياسي ۽ خانه بدوش خودمختياري گهڻي عرصي تائين برقرار رهي. اهڙيءَ طرح روسي اثر هڪ ئي وقت سڄي قزاق اسٽيپ تي لاڳو نه ٿيو، پر مختلف جُزن ۽ خانن سان الڳ الڳ معاهدن، وفاداريءَ جي حلفن، سرحدي قلعن ۽ واپاري لاڳاپن وسيلي آهستي آهستي وڌيو. 1752ع کان 1755ع تائين وچين جُز جونغارن خلاف پنهنجون آخري جنگيون وڙهيون، جڏهن ته [[ابلائي خان|ابلائي سلطان]] جونغار خانيٽ جي اندروني ڌرين مان مختلف گروهن جي حمايت ڪندي وچين جُز جي فوجن کي جونغاريا ڏانهن مهمن ۾ وٺي ويو.<ref>{{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Epistolary Heritage of the Kazakh Ruling Elite, 1675–1821 |publisher=ABDI Company |location=Almaty |year=2014 |page=275 |language=ru}}</ref> قزاق مداخلت ۽ بار بار ٿيندڙ حملن جونغار سياسي اقتدار ۽ فوجي اتحاد کي وڌيڪ ڪمزور ڪيو. نتيجي طور، جڏهن [[چنگ خاندان|چنگ سلطنت]] 1755ع ۾ جونغاريا تي حملو ڪيو ته کيس وڏي منظم مزاحمت کي منهن نه ڏيڻو پيو ۽ جونغار خانيٽ هڪ سياسي رياست طور ختم ٿي وئي.{{sfn|Moiseev|1991|p=232}} [[File:Жуз.svg|thumb|left|250px|ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ٽن قزاق جُزن جا اندازي موجب علائقا {| |{{legend|#ccff99|[[ننڍو جُز]]}} |{{legend|#fdd99b|[[وچيون جُز]]}} |{{legend|#ffaaaa|[[وڏو جُز]]}} |}]] [[جونغار خانيٽ]] جي خاتمي سان [[اندروني ايشيا]] ۾ طاقت جو توازن تبديل ٿي ويو. ڪجهه عرصي لاءِ قزاق خانيٽون خطي جي اهم سياسي ۽ فوجي طاقتن مان بڻجي ويون. ساڳئي وقت [[روسي سلطنت|روس]] ۽ [[چنگ سلطنت|چنگ چين]] جون پوزيشنون مضبوط ٿيون ۽ اهي وچ ايشيا جي اتر-اولهندي حصي جي بين الاقوامي لاڳاپن ۾ وڌيڪ اثرائتا بڻيا.<ref>{{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |url=https://www.academia.edu/43423579/%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1991|language=ru|pages=233 }}</ref> [[ابلائي خان]] روس ۽ چين جي وچ ۾ توازن قائم رکڻ واري پاليسي اختيار ڪئي، جنهن ڪجهه عرصي تائين قزاق خانيٽ جي نسبي خودمختياري برقرار رکڻ ۾ مدد ڪئي. هن ٻنهي وڏين پاڙيسري سلطنتن سان سفارتي لاڳاپا قائم رکندي ڪنهن هڪ طاقت جي مڪمل تابع ٿيڻ کان پاسو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. بعد ۾ ابلائي ۽ سندس حامي قزاق سردارن فوجي توسيع جي پاليسي اختيار ڪندي [[التائي جبل]]، [[ڪرغزستان]] ۽ [[وچ ايشيا]] جي علائقن ڏانهن مهمون ڪيون. هن وولگا کان لڏي ويندڙ قلموقن جي پيڇي ۾ روسي اختيارين سان پڻ سهڪار ڪيو، جڏهن ته سندس پاليسين جي مخالفت ڪندڙ قزاق آباديءَ خلاف سخت ڪارروائين جو به ذڪر ملي ٿو. ابلائي آخري اهڙو خان بڻيو، جنهن جي اقتدار کي قزاق اسٽيپ جي وڏي حصي ۾ تسليم ڪيو ويندو هو. سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ والي خان اڳوڻي نسبتاً آزاد پاليسيءَ کان هٽي روسي سلطنت جي بالادستي وڌيڪ واضح نموني تسليم ڪئي.<ref name="Russian Encyclopedia" /><ref>{{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |last2=Moiseev |first2=Vladimir |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=137-138 |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |language=ru }}</ref> 18هين صديءَ جي پڇاڙي ۽ 19هين صديءَ جي شروعات تائين روسي سلطنت قزاق جُزن تي پنهنجو انتظامي ۽ فوجي اثر وڌائيندي رهي. ان هوندي به قزاق خانن جي اقتدار جو ڪجهه حصو برقرار رهيو. [[بوڪي خان]]، جيڪو چنگيزيد خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ ننڍي جُز جي خانيءَ جو اميدوار رهي چڪو هو، روسي زار کان اجازت وٺي پنهنجن پوئلڳن سميت [[وولگا ندي]] ۽ [[يورال ندي]] جي وچ واري علائقي ۾ آباد ٿيو. 1801ع کان هن علائقي ۾ جيڪا سياسي تشڪيل وجود ۾ آئي، اها اڳتي هلي [[بوڪي لشڪر]] يا اندروني لشڪر جي نالي سان سڃاتي وئي. 1812ع ۾ بوڪي کي خان طور تسليم ڪيو ويو. هي رياست روسي سلطنت جي سرحدن اندر هجڻ باوجود قزاق خاني روايت جي هڪ محدود تسلسل جي نمائندگي ڪندي هئي. 1822ع ۾ روسي انتظاميا وچين جُز ۾ خانيءَ جو ادارو ختم ڪيو، جڏهن ته ٿوري عرصي کان پوءِ ننڍي جُز ۾ به روايتي خانن جي سياسي اختيار کي ختم ڪيو ويو. ان سان قزاق اسٽيپ ۾ روسي انتظامي نظام جي سڌي توسيع جو نئون مرحلو شروع ٿيو. خانيءَ جي اداري جي خاتمي ۽ روسي قبضي جي وڌڻ خلاف ڪيترائي مزاحمتي تحريڪون اڀريون. 1820ع واري ڏهاڪي ۾ سلطان قاسم جي خاندان سان لاڳاپيل بغاوتن کان پوءِ خانيٽ جي بحاليءَ جي سڀ کان وڏي ڪوشش سندس پٽ [[ڪينيساري قاسم اولو|ڪينيساري قاسم اولو]] جي اڳواڻيءَ ۾ ٿي. ڪينيساري 1837ع ۾ پاڻ کي خان قرار ڏنو ۽ قزاق جُزن کي ٻيهر هڪ مرڪزي خاني اقتدار هيٺ متحد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن 1847ع ۾ پنهنجي موت تائين روسي اختيارين خلاف هٿياربند جدوجهد جاري رکي.<ref name="Russian Encyclopedia" /> سندس تحريڪ جو مقصد روسي انتظامي توسيع کي روڪڻ، قزاق خانن جي روايتي سياسي اختيار کي بحال ڪرڻ ۽ قزاق اسٽيپ جي خودمختياريءَ کي ٻيهر قائم ڪرڻ هو. سندس جدوجهد قزاق خانيٽ جي سياسي نظام کي بحال ڪرڻ جي آخري وڏي منظم ڪوشش سمجهي وڃي ٿي. ڪينيساري جي جدوجهد بابت تاريخي جائزو مختلف دورن جي سياسي حالتن کان متاثر رهيو آهي. 1917ع کان 1953ع تائين سوويت، روسي ۽ قزاق تاريخ نگاريءَ ۾ سندس حيثيت بابت موقف ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيو—ڪڏهن کيس [[قومي آزادي]] ۽ [[نوآباديات مخالف جدوجهد]] جو اڳواڻ ۽ ڪڏهن ”رجعت پسند“ قرار ڏنو ويو. ڪينيساري قاسم اولو جون سرگرميون گهڻ رُخيون ۽ تڪراري هيون. [[قزاق اسٽيپ]] ۾ سندس جدوجهد سان لاڳاپيل واقعن جو اثر [[اولهه يورپ]] تائين پهتو ۽ [[جولس ورن]] جي 1876ع واري ناول ''[[ميخائيل اسٽروگوف]]'' ۾ پڻ ان دور جي وچ ايشيائي سياسي پسمنظر جا عڪس ملن ٿا.<ref>{{Cite web|url=https://bigenc.ru/c/kenesary-kasymov-503049|title=Kenesary Kasymov • Big Russian Encyclopedia - Electronic version|website=old.bigenc.ru|url-status=live}}{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> ڪينيساري جي 1847ع ۾ وفات سان متحد قزاق خانيٽ جي بحاليءَ جي آخري وڏي ڪوشش به ختم ٿي وئي. ان کان پوءِ قزاق اسٽيپ تي روسي سلطنت جو انتظامي، فوجي ۽ سياسي قبضو وڌيڪ مضبوط ٿيندو ويو ۽ 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ تائين قزاقستان جا گهڻا علائقا سڌي روسي انتظام هيٺ اچي ويا. === روسي قزاقستان === [[File:Battle Cossacks with Kyrgyz 1826.JPG|thumb|[[يورال ڪوساڪ]]ن ۽ قزاقن وچ ۾ 1826ع جي جهڙپ]] ارڙهين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ [[روسي سلطنت]] ارتيش لائين نالي سرحدي دفاعي نظام تعمير ڪيو، جنهن ۾ 46 قلعا ۽ 96 ننڍا دفاعي مورچا شامل هئا. انهن ۾ [[اومسڪ]] (1716ع)، [[سيمي|سيميپالاتنسڪ]] (1718ع)، [[پاولودار]] (1720ع)، [[اورينبرگ]] (1743ع) ۽ [[پيٽروپاول]] (1752ع) شامل هئا.<ref>"''Russian Colonization and the Genesis of Kazak National Consciousness''". S. Sabol (2003). Springer. p.27 {{ISBN|0230599427}}</ref> انهن قلعن ۽ مورچن جي تعمير جو هڪ مقصد قزاقن ۽ [[اوئرات]]ن جي روسي علائقن تي ٿيندڙ حملن کي روڪڻ هو.<ref>"''Central Asia, 130 Years of Russian Dominance: A Historical Overview''". Edward A. Allworth, Edward Allworth (1994). Duke University Press. p. 10. {{ISBN|0822315211}}</ref> ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ قزاقن [[پوگاچوف بغاوت]] مان فائدو وٺندي، جيڪا [[وولگا]] واري علائقي ۾ مرڪوز هئي، روسي ۽ [[وولگا جرمن|وولگا جي جرمن]] آبادين تي حملا ڪيا.<ref>{{cite book |last1=Bodger |first1=Alan |title=The Kazakhs and the Pugachev Uprising in Russia, 1773–1775 |date=1988 |publisher=Research Institute for Inner Asian Studies, Indiana University |isbn=978-99993-2-812-8 |page=22}}</ref> ارڙهين صديءَ دوران روسي اثر قزاق اسٽيپ تي هڪ ئي وقت ۽ سڌي نموني قائم نه ٿيو، پر مختلف جُزن ۽ خانن سان الڳ الڳ سياسي لاڳاپن، وفاداريءَ جي حلفن، واپاري رابطن ۽ سرحدي قلعن وسيلي آهستي آهستي وڌيو. قزاق خانن جي هڪ حصي روسي بالادستيءَ کي رسمي طور قبول ڪيو، پر عملي طور ڪيترن علائقن ۾ خانن، سلطانن ۽ قبائلي اڳواڻن جي اندروني خودمختياري گهڻي عرصي تائين برقرار رهي. [[ابلائي خان]] خاص طور [[روسي سلطنت]] ۽ [[چنگ سلطنت|چنگ چين]] وچ ۾ توازن قائم رکڻ واري پاليسي اختيار ڪئي، جنهن سان قزاق اسٽيپ جي نسبي خودمختياري ڪجهه عرصي تائين برقرار رهي. سندس وفات کان پوءِ روسي سياسي اثر وڌيڪ تيزيءَ سان وڌڻ لڳو. اي. آءِ. مڪشيف جي لفظن موجب، ”ارڙهين صديءَ جي سڄي عرصي ۽ اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ قزاق رڳو نالي ماتر روسي رعيت هئا. حقيقت ۾ هنن پنهنجي آزادي برقرار رکي هئي. روسين کي قلعن ۽ فوجن وسيلي پاڻ کي انهن کان الڳ رکڻو پوندو هو ۽ هو ان لائين کي پار ڪرڻ جي همت به نه ڪندا هئا.“ بهرحال، 1820ع واري ڏهاڪي کان اها صورتحال تبديل ٿيڻ شروع ٿي.{{sfn|Malikov|2005|p=573}} اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ روسي حڪومت قزاق جُزن جي روايتي سياسي نظام کي آهستي آهستي ختم ڪرڻ شروع ڪيو. 1822ع ۾ وچين جُز ۾ خانيءَ جو ادارو ختم ڪيو ويو ۽ ٿوري عرصي کان پوءِ ننڍي جُز ۾ پڻ خانن جي سياسي اختيار کي محدود ۽ پوءِ ختم ڪيو ويو. ان سان روسي انتظامي نظام جي سڌي توسيع جو نئون مرحلو شروع ٿيو. ان کان اڳ [[بوڪي خان]] روسي زار جي اجازت سان پنهنجن پوئلڳن سميت [[وولگا درياهه]] ۽ [[يورال درياهه]] جي وچ واري علائقي ۾ آباد ٿيو هو، جتي 1801ع کان [[بوڪي لشڪر]] يا اندروني لشڪر جي سياسي تشڪيل وجود ۾ آئي. 1812ع ۾ بوڪي کي خان طور تسليم ڪيو ويو، پر اها خاني روايت به روسي سلطنت جي نگرانيءَ هيٺ محدود خودمختياريءَ سان هلندي رهي. خانيءَ جي اداري جي خاتمي ۽ روسي انتظامي توسيع خلاف ڪيترائي مزاحمتي تحريڪون اڀريون. 1820ع واري ڏهاڪي ۾ سلطان قاسم جي خاندان سان لاڳاپيل بغاوتن کان پوءِ سڀ کان وڏي ڪوشش [[ڪينيساري قاسم اولو]] جي اڳواڻيءَ ۾ ٿي. هن 1837ع ۾ پاڻ کي خان قرار ڏئي قزاق جُزن کي ٻيهر مرڪزي خاني اقتدار هيٺ متحد ڪرڻ ۽ روسي قبضي کي روڪڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس هٿياربند جدوجهد 1847ع تائين جاري رهي ۽ سندس وفات سان قزاق خانيٽ جي سياسي بحاليءَ جي آخري وڏي منظم ڪوشش ختم ٿي وئي. اوڻيهين صديءَ ۾ [[روسي سلطنت]] [[وچ ايشيا]] ۾ پنهنجو اثر وڌيڪ وڌايو. روس ۽ [[برطانوي سلطنت]] وچ ۾ خطي تي بالادستيءَ لاءِ مقابلي واري دور کي ”[[عظيم راند]]“ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جيڪو عام طور لڳ ڀڳ 1813ع کان [[1907ع جو اينگلو-روسي معاهدو|1907ع جي اينگلو-روسي معاهدي]] تائين شمار ڪيو ويندو آهي. ان عرصي دوران روسي [[زار]]ن آهستي آهستي موجوده قزاقستان جي گهڻي ڀاڱي تي اثرائتو سياسي ۽ انتظامي اختيار قائم ڪري ورتو. [[روسي سلطنت]] وچ ايشيا ۾ پنهنجي موجودگي مضبوط ڪرڻ لاءِ نئون انتظامي نظام قائم ڪيو ۽ فوجي ڇانوڻيون، بيرڪون ۽ سرحدي چوڪيون تعمير ڪيون. [[اورسڪ]] ۾ 1735ع ۾ قائم ڪيل فوجي چوڪي هن عمل جي شروعاتي مثالن مان هڪ هئي. اوڻيهين صديءَ جي وچ ۽ آخر تائين روسي انتظامي سڌارن ذريعي قزاق اسٽيپ کي مختلف اوبلاستن ۽ فوجي-انتظامي علائقن ۾ ورهايو ويو، جڏهن ته [[ترڪستان جو گورنر جنرل]] ۽ ٻين نوآبادياتي انتظامي ادارن وسيلي ڏکڻ قزاقستان تي سڌو روسي ڪنٽرول وڌيو. خطي جي اسڪولن ۽ سرڪاري ادارن ۾ [[روسي ٻولي]] متعارف ڪرائي وئي ۽ روسي قانوني ۽ انتظامي نظام کي مرحليوار لاڳو ڪيو ويو. روسي سياسي، سماجي ۽ ثقافتي نظام لاڳو ڪرڻ جي ڪوششن قزاقن جي ڪجهه حصن ۾ ناراضگي پيدا ڪئي. 1860ع واري ڏهاڪي تائين روسي اقتدار خلاف مزاحمت وڌيڪ شدت اختيار ڪئي. روايتي خانه بدوش طرزِ زندگي، چراگاهن جي ورڇ ۽ چوپائي مال تي ٻڌل معيشت روسي سرحدي پاليسين، نون آبادڪارن ۽ انتظامي پابندين سبب متاثر ٿي. ڪيترن علائقن ۾ چراگاهن تائين رسائي گهٽجي وئي ۽ روايتي لڏپلاڻ جا رستا محدود ٿيا، جنهن سان ڪجهه قزاق قبيلن ۽ برادرين جي معاشي ۽ سماجي حالت ڪمزور ٿي. قزاقستان جا ڪيترائي موجوده شهر روسي دور ۾ يا ته قائم ٿيا يا اهم انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪزن طور تيزيءَ سان ترقي ڪئي. انهن ۾ [[آستانا]]، [[الماتي]]، [[سيمي]]، [[اوسڪيمين]]، [[پيٽروپاول]]، [[پاولودار]] ۽ [[اومسڪ]] سان ڳنڍيل سرحدي مرڪز شامل هئا. روسي سلطنت پاران تعمير ڪيل رستن، قلعن ۽ بعد ۾ ريلوي نظام قزاق اسٽيپ کي روسي معاشي ۽ انتظامي نظام سان وڌيڪ ڳنڍي ڇڏيو. اوڻيهين صديءَ جي آخر کان قزاق قومي تحريڪ [[روسي سلطنت]] جي ثقافتي هم آهنگيءَ واري پاليسيءَ جي مقابلي ۾ مقامي ٻولي ۽ ثقافتي سڃاڻپ کي محفوظ رکڻ لاءِ سرگرم ٿي. ساڳئي وقت روسي طرز جي تعليم اسٽيپ واري علائقي ۾ جديد فڪري خيال متعارف ڪرايا. [[شوقان وليخانوف]] ۽ [[ابائي قونان بائي اولو]] جهڙن دانشورن انهن خيالن کي قزاق سماج جي مخصوص ضرورتن سان هم آهنگ ڪيو، جنهن سان ايشيائي روس جي ٻين حصن کان مختلف هڪ سيڪيولر ثقافتي روايت جي واڌ ٿي.<ref name="Britannica" /> [[File:Valikhanov.jpg|thumb|200px|[[شوقان وليخانوف]] ۽ [[فيودور دوستوئفسڪي]]]] 1890ع واري ڏهاڪي کان [[روسي سلطنت]] جي مختلف علائقن مان آبادڪارن جو وڌندڙ انگ موجوده قزاقستان، خاص طور [[جيتيسو|سيميريچي]] واري علائقي ۾ آباد ٿيڻ لڳو. 1906ع ۾ [[اورينبرگ]] کان [[تاشقند]] تائين [[ٽرانس-ارال ريلوي]] مڪمل ٿيڻ کان پوءِ آبادڪارن جي آمد وڌيڪ وڌي وئي. [[سينٽ پيٽرزبرگ]] ۾ خاص طور قائم ڪيل لڏپلاڻ کاتو آبادڪاريءَ جي نگراني ڪندو ۽ خطي ۾ روسي اثر وڌائڻ لاءِ لڏپلاڻ جي حوصلا افزائي ڪندو هو. اوڻيهين صديءَ دوران لڳ ڀڳ 400,000 روسي قزاقستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن ته ويهين صديءَ جي پهرئين ٽئين حصي دوران لڳ ڀڳ ڏهه لک سلاو، جرمن، يهودي ۽ ٻين گروهن جا ماڻهو هن خطي ۾ اچي آباد ٿيا.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Kazakhstan |title=Kazakhstan |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |date=16 December 1991 |access-date=9 September 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150617101159/https://www.britannica.com/place/Kazakhstan |archive-date=17 June 2015}}</ref> [[واسيلي بالابانوف]] ان عرصي جي وڏي حصي دوران آبادڪاريءَ جي انتظام جو ذميوار عملدار هو. قزاقن ۽ نون آبادڪارن وچ ۾ زمين ۽ پاڻيءَ جي وسيلن لاءِ پيدا ٿيل مقابلي سبب [[روسي سلطنت]] جي آخري سالن ۾ نوآبادياتي حڪمراني خلاف سخت ناراضگي پيدا ٿي. انهن بغاوتن مان سڀ کان اهم [[1916ع جي وچ ايشيائي بغاوت]] هئي. قزاقن روسي ۽ [[ڪوساڪ]] آبادڪارن توڙي فوجي ڇانوڻين تي حملا ڪيا. بغاوت دوران ٻنهي ڌرين وچ ۾ ڪيترين ئي خونريز جهڙپن سان گڏ ٻنهي پاسن کان قتل عام جا واقعا پڻ پيش آيا.<ref>{{cite encyclopedia |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761566451_8/Kazakhstan.html |title=Kazakhstan |encyclopedia=Microsoft Encarta Online Encyclopedia |date=2005y |archive-date=15 April 2005 |access-date=29 October 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050415185833/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761566451_8/Kazakhstan.html}}</ref> [[فيبروري انقلاب]] ۽ [[روسي انقلاب]] کان پوءِ 1917ع ۾ قزاق قومي تحريڪ نئين سياسي مرحلي ۾ داخل ٿي. ساڳئي سال [[الاش پارٽي]] وفاقي روس اندر [[الاش خودمختياري]] جو اعلان ڪيو ۽ [[الاش اوردا]] حڪومت قائم ڪئي وئي. جيتوڻيڪ ان حڪومت جو عملي اختيار محدود رهيو، پر اها قزاقن جي جديد قومي خود حڪمرانيءَ واري تحريڪ جي اهم سياسي اظهار هئي. [[روسي گهرو ويڙهه]] دوران الاش اوردا، بالشويڪن، سفيد روسي فوجن ۽ ٻين سياسي قوتن وچ ۾ اتحاد ۽ تڪرار وقت سان تبديل ٿيندا رهيا. آخرڪار بالشويڪ [[ڳاڙهي فوج]] علائقي ۾ پنهنجي مخالفن کي شڪست ڏني. 1919ع کان 1920ع تائين سوويت اقتدار موجوده قزاقستان جي گهڻي ڀاڱي تي قائم ٿي ويو، جنهن سان روسي سلطنت وارو دور ختم ٿيو ۽ قزاقستان جي تاريخ جو سوويت مرحلو شروع ٿيو.<ref name="Britannica"/> === قزاق سوويت سوشلسٽ ريپبلڪ === {{Main|قزاق سوويت سوشلسٽ ريپبلڪ}} نومبر 1917ع ۾ [[آڪٽوبر انقلاب]] کان پوءِ [[پيٽروگراڊ]] ۾ مرڪزي حڪومت جي زوال سان قزاقستان جي سياسي صورتحال تيزيءَ سان تبديل ٿي. قزاق، جن کي ان وقت روسي سرڪاري اصطلاحن ۾ ”ڪرغيز“ سڏيو ويندو هو، ٿوري عرصي لاءِ [[الاش خودمختياري]] جي صورت ۾ قومي خودمختياري قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا. [[الاش پارٽي]] وفاقي روس اندر قزاق خودمختياريءَ جي حمايت ڪئي، پر [[الاش اوردا]] بالشويڪن جي اقتدار کي تسليم نه ڪيو، جنهن سبب نئين سوويت حڪومت سان تڪرار پيدا ٿيو. [[روسي گهرو ويڙهه]] دوران موجوده قزاقستان جو علائقو [[بالشويڪ]]ن، الاش اوردا، سفيد روسي فوجن ۽ ٻين مخالف قوتن وچ ۾ مقابلي جو ميدان بڻيو. اتحاد ۽ طاقت جو توازن ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيو، پر 1919–1920ع تائين بالشويڪ [[ڳاڙهي فوج]] علائقي تي پنهنجو ڪنٽرول قائم ڪري ورتو. 26 آگسٽ 1920ع تي [[روسي سوويت وفاقي سوشلسٽ ريپبلڪ]] جي اندر [[ڪرغيز خودمختيار سوويت سوشلسٽ ريپبلڪ (1920–1925)|ڪرغيز خودمختيار سوويت سوشلسٽ ريپبلڪ]] قائم ڪئي وئي. ان ۾ موجوده قزاقستان جي اترين ۽ وچين علائقن جو وڏو حصو شامل هو، جڏهن ته ان جو شروعاتي انتظامي مرڪز [[اورينبرگ]] هو، جتي آباديءَ جي اڪثريت روسين جي هئي. [[وچ ايشيا ۾ عورتن جو ووٽ جو حق|عورتن کي ووٽ ڏيڻ ۽ چونڊجڻ جو حق]] سوويت يونين جي پهرين آئين تحت 31 جنوري 1924ع تي تسليم ڪيو ويو.<ref name="ipu-713436">{{Internetquelle |url=https://data.ipu.org/node/87/elections/historical-data-on-women?chamber_id=13436 |titel=– New Parline: the IPU’s Open Data Platform (beta) |werk=data.ipu.org |datum=1924-01-31 |sprache=en |abruf=2018-10-03}}</ref><ref name="Martin208">Mart Martin: ''The Almanac of Women and Minorities in World Politics.'' Westview Press Boulder, Colorado, 2000, S. 208.</ref> [[ترڪستان خودمختيار سوويت سوشلسٽ ريپبلڪ]] جي خاتمي کان پوءِ 1924–1925ع ۾ موجوده ڏکڻ قزاقستان ۽ موجوده [[قراقلپاقستان]] جا علائقا پڻ ڪرغيز خودمختيار سوويت سوشلسٽ ريپبلڪ سان شامل ڪيا ويا. اپريل 1925ع ۾ ان جو نالو بدلائي [[قزاق خودمختيار سوويت سوشلسٽ ريپبلڪ]] رکيو ويو. اورينبرگ کي ان کان ڌار ڪري روسي سوويت وفاقي سوشلسٽ ريپبلڪ ۾ شامل ڪيو ويو ۽ گادي [[قزل اوردا]] منتقل ڪئي وئي؛ 1929ع ۾ گادي ٻيهر [[الماتي|الما-اتا]] منتقل ٿي. روايتي طور خانه بدوش طرز زندگي اختيار ڪرڻ باوجود، قزاق وچ ايشيا جي نسبتاً وڌيڪ پڙهيل لکيل گروهن مان هڪ هئا. تنهن هوندي به، 1920ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ کان سوويت حڪومت پاران نافذ ڪيل [[سوويت يونين ۾ جبري اجتماعيت|جبري اجتماعيت]]، مال ۽ زمين جي وڏي پيماني تي ضبطگي، نام نهاد [[ڪولاڪ]] طبقي جي خاتمي ۽ قزاق خانه بدوشن کي جبري مستقل آباد ڪرڻ واري پاليسي قزاق سماج لاءِ تباهه ڪندڙ ثابت ٿي.<ref>Robert Kindler: Rezension zu: Shayakhmetov, Mukhamet: The Silent Steppe. The Story of a Kazakh Nomad under Stalin. London 2006, in: H-Soz-u-Kult, 22. Dezember 2006, [http://hsozkult.geschichte.hu-berlin.de/rezensionen/2006-4-220 hsozkult.geschichte.hu-berlin.de] und Forschungen von Robert Kindler zu dieser „Modernisierungspolitik“ der Bolschewiki [http://www.geschichte.hu-berlin.de/bereiche-und-lehrstuehle/geosteuropas/personen/1681987 geschichte.hu-berlin.de]</ref> انهن پاليسين روايتي چوپائي مال واري معيشت کي ٽوڙي ڇڏيو، وڏي پيماني تي لڏپلاڻ، سماجي بدامني ۽ ڏڪار پيدا ڪيو. {{Main|قزاقستان جو 1932–1933ع وارو ڏڪار}} 1928ع کان 1933ع تائين قزاقستان هڪ انتهائي شديد زرعي ۽ انساني بحران مان گذريو. ڏڪار، بک، بيمارين، جبري لڏپلاڻ ۽ تشدد سبب وڏي جاني نقصان ٿيو. هڪ اندازي موجب 1926ع کان 1939ع جي وچ ۾ لڳ ڀڳ 15 لک ماڻهو فوت ٿيا، جن مان گهڻا بک ۽ ان سان لاڳاپيل بيمارين جو شڪار ٿيا.<ref name="Britannica" /><ref>{{cite journal |url=http://zhe.stanford.edu/spring05/Kazakhstan2.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20060903203830/http://zhe.stanford.edu/spring05/Kazakhstan2.pdf |archive-date=3 September 2006 |title=The Kazakh Catastrophe and Stalin's Order of Priorities, 1929–1933: Evidence from the Soviet Secret Archives |author=Simon Ertz |date=2005 |journal=Stanford's Student Journal of Russian, East European, and Eurasian Studies |volume=1 |pages=1–12 |access-date=1 June 2010}}</ref><ref>{{cite journal |author=Pianciola, Niccolò |url=http://monderusse.revues.org/2623?file=1 |title=Famine in the Steppe. The collectivization of agriculture and the Kazak herdsmen, 1928–1934 |journal=Cahiers du monde russe |year=2004 |volume=45 |pages=137–192 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151023090501/http://monderusse.revues.org/2623?file=1 |archive-date=23 October 2015}}</ref> ٻين ذريعن موجب فوتين جو انگ 1.5 کان 1.7 ملين تائين پهتو ۽ ڪجهه اندازن مطابق قزاق آباديءَ جو تمام وڏو حصو ڏڪار جو شڪار ٿيو.<ref>{{Webarchiv |url=http://zhe.stanford.edu/spring05/Kazakhstan2.pdf |text=Simon Ertz: ''The Kazakh Catastrophe and Stalin’s Order of Priorities, 1929–1933: Evidence from the Soviet Secret Archives'' |wayback=20060903203830}}, in: ''Stanford’s Student Journal of Russian, East European, and Eurasian Studies.'' Band 1, Spring 2005, S. 1.</ref><ref>Siehe [[Boris Barth]]: ''Genozid. Völkermord im 20. Jahrhundert. Geschichte, Theorien, Kontroversen.'' (= ''Beck’sche Reihe.'' Band 1672). Beck, München 2006, ISBN 3-406-52865-1, S. 143 ({{Google Buch |BuchID=VcGOLZ1NyC8C |Seite=143}}).</ref> هزارين قزاق [[چين]] ۽ پاڙيسري علائقن ڏانهن ڀڄي ويا، پر انهن مان ڪيترائي سفر دوران ئي فوت ٿي ويا. 1930ع واري ڏهاڪي ۾ [[سوويت يونين ۾ سياسي جبر|اسٽالني سياسي جبر]] قزاق دانشورن، قومي اڳواڻن ۽ روايتي اشرافيه کي پڻ سخت متاثر ڪيو. ڪيترائي اڳوڻا الاش اڳواڻ، اديب، عالم ۽ سرڪاري عملدار گرفتار، جلاوطن يا قتل ڪيا ويا.{{source?|date=May 2026}} ان سان قزاقستان جي اڳوڻي سياسي ۽ ثقافتي قيادت جو وڏو حصو ختم ٿي ويو. [[فائل:Flag of the Kazakh SSR.svg|thumb|[[قزاق سوويت سوشلسٽ ريپبلڪ]] جو جهنڊو]] 5 ڊسمبر 1936ع تي [[قزاق خودمختيار سوويت سوشلسٽ ريپبلڪ]] کي [[روسي سوويت وفاقي سوشلسٽ ريپبلڪ]] کان ڌار ڪري [[قزاق سوويت سوشلسٽ ريپبلڪ]] بڻايو ويو. اهڙيءَ طرح اها [[سوويت يونين جون ريپبلڪون|سوويت يونين جي مڪمل وفاقي ريپبلڪ]] بڻجي وئي ۽ ان وقت سوويت يونين جي يارهن وفاقي ريپبلڪن مان هڪ هئي. ساڳئي انتظامي تبديليءَ دوران [[قراقلپاقستان]] کي پاڙيسري [[ازبڪ سوويت سوشلسٽ ريپبلڪ]] ۾ شامل ڪيو ويو. 1930ع ۽ 1940ع وارن ڏهاڪن دوران قزاقستان سوويت مرڪزي اختيارين طرفان جلاوطن ڪيل، سزا يافته ۽ جبري طور منتقل ڪيل ماڻهن جي اهم منزلن مان هڪ بڻجي ويو. سيپٽمبر–آڪٽوبر 1941ع ۾ لڳ ڀڳ چار لک [[وولگا جرمن]] [[وولگا جرمن خودمختيار سوويت سوشلسٽ ريپبلڪ]] مان قزاقستان ڏانهن جلاوطن ڪيا ويا. بعد ۾ [[قزاقستان ۾ يوناني|يونانين]]، [[ڪريميائي تاتارن جي جلاوطني|ڪريميائي تاتارن]]، [[چيچن]]، [[انگوش]]، [[ڪوريو-سارام|ڪورين]] ۽ ٻين گروهن کي پڻ هتي منتقل ڪيو ويو. انهن مان ڪيترن کي [[سوويت يونين ۾ جبري آباديون|خاص يا جبري آبادين]] ۾ رهڻو پيو، جڏهن ته قيدين کي [[گولاگ|سوويت جبري پورهيت ڪئمپن]] ۾ رکيو ويو. انهن ڪئمپن مان [[اڪمول|الژير]] خاص طور مشهور هو، جيڪو آستانا جي ڀرسان واقع هو ۽ انهن عورتن لاءِ قائم ڪيو ويو هو، جن جا مڙس سوويت حڪومت طرفان ”عوام جا دشمن“ قرار ڏنا ويا هئا.<ref>[http://www.taipeitimes.com/News/world/archives/2007/01/01/2003342918 Children of the gulag live with amnesia]{{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303223853/http://www.taipeitimes.com/News/world/archives/2007/01/01/2003342918 |date=3 March 2016 }}, ''Taipei Times'', 1 January 2007</ref> اهڙين جبري منتقليءَ جي پاليسين قزاقستان جي نسلي بناوٽ کي وڏي حد تائين تبديل ڪري ڇڏيو. [[ٻي عالمي جنگ جو اوڀر محاذ|سوويت-جرمن جنگ]] (1941–1945ع) دوران قزاقستان سوويت جنگي معيشت لاءِ هڪ اهم پٺتي مرڪز بڻيو. سوويت يونين جي يورپي حصي مان ڪيترائي ڪارخانا، ادارا ۽ ماڻهو قزاقستان منتقل ڪيا ويا، جنهن سان ملڪ ۾ صنعتڪاري ۽ [[معدنيات جي کوٽائي]] تيزيءَ سان وڌي. قزاقستان معدنيات، ڪوئلي، ڌاتن، خوراڪ ۽ ٻين جنگي ضرورتن جي فراهميءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ان هوندي به 1953ع ۾ [[جوزف اسٽالن]] جي وفات تائين ملڪ جي معيشت ۾ زراعت جو وڏو وزن برقرار رهيو. [[نيڪيتا خروشچوف]] جي دور ۾ قزاقستان سوويت زرعي پاليسيءَ جو مرڪزي علائقو بڻيو. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[ورجن لينڊز مهم]] شروع ڪئي وئي، جنهن جو مقصد اتر قزاقستان جي وسيع روايتي چراگاهن ۽ اسٽيپن کي وڏي پيماني تي اناج پيدا ڪندڙ زمينن ۾ تبديل ڪرڻ هو.<ref name="petrick">Martin Petrick: ''Sechzig Jahre Neulanderschließung in Kasachstan – später Erfolg eines zentralstaatlichen Entwicklungsmodells?'' In: ''Zentralasien-Analysen.'' 77/2014, [http://www.laender-analysen.de/zentralasien/pdf/ZentralasienAnalysen77.pdf laender-analysen.de] (PDF; 1,2&nbsp;MB)</ref> مهم جي نتيجي ۾ زرعي پيداوار وڌي، نيون آبادگيون ۽ بنيادي ڍانچا قائم ٿيا ۽ سوويت يونين جي ٻين حصن مان وڏي تعداد ۾ ماڻهو قزاقستان آيا، پر زمين جي تباهي، مٽيءَ جي ڪٽائي ۽ ماحولياتي مسئلا پڻ پيدا ٿيا. خروشچوف جي دور ۾ وڏا آبپاشي منصوبا پڻ تيار ڪيا ويا ۽ سائبيريا جي درياهن جو رخ ڏکڻ طرف موڙڻ واري [[دائيدوف منصوبو|دائيدوف منصوبي]] تي غور ڪيو ويو. بعد ۾ [[ليونيد بريژنيف]] جي دور (1964–1982ع) ۾ صنعت، زراعت، شهرن ۽ بنيادي ڍانچي جي وڌيڪ جديدڪاري ٿي. انهن تبديلين سان گڏ گذريل ڏهاڪن جي ڏڪار، جبر، جنگ ۽ وڏي پيماني تي لڏپلاڻ سبب قزاق پنهنجي ئي ريپبلڪ ۾ عددي اقليت بڻجي ويا. 1959ع ۾ قزاق آباديءَ جو لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو هئا، جڏهن ته نسلي [[روسي]] تقريباً 43 سيڪڙو هئا.<ref>Flynn, Moya (1994). ''[{{GBurl|id=YLeAxHLmgR8C|p=15}} Migrant Resettlement in the Russian Federation: Reconstructing 'Homes' and 'Homelands']'' Anthem Press. p. 15. {{ISBN|1-84331-117-8}}</ref> [[فائل:Stamps of Kazakhstan, 2012-01.jpg|thumb|upright|[[دين محمد قونائيف]]]] 1947ع ۾ [[سوويت ايٽمي بم منصوبو|سوويت ايٽمي هٿيارن واري منصوبي]] جي حصي طور [[سيمي|سيميپالاتنسڪ]] جي ويجهو [[سيميپالاتنسڪ آزمائشي ماڳ|ايٽمي آزمائشي ماڳ]] قائم ڪيو ويو. 1949ع ۾ اتي [[آر ڊي ايس-1|سوويت يونين جي پهرين ايٽمي بم]] جي آزمائش ڪئي وئي. 1989ع تائين هن علائقي ۾ سوين ايٽمي آزمائشون ڪيون ويون، جن مقامي آباديءَ جي صحت، زمين، پاڻي ۽ ماحول تي ڊگهي مدي وارا ناڪاري اثر ڇڏيا.<ref>{{Cite news |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2013/05/kazakhstans-painful-nuclear-past-looms-large-over-its-energy-future/275795/ |title=Kazakhstan's Painful Nuclear Past Looms Large Over Its Energy Future |last=Keenan |first=Jillian |newspaper=The Atlantic |language=en-US |access-date=27 January 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202233241/https://www.theatlantic.com/international/archive/2013/05/kazakhstans-painful-nuclear-past-looms-large-over-its-energy-future/275795/ |archive-date=2 February 2017}}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[قزاقستان ۾ ايٽمي هٿيارن خلاف تحريڪ]] هڪ اهم سياسي ۽ سماجي قوت بڻجي وئي. قزاقستان سوويت خلائي پروگرام لاءِ پڻ غيرمعمولي اهميت اختيار ڪئي. [[بائيڪونور ڪاسموڊروم]] قزاقستان ۾ قائم ڪيو ويو ۽ اپريل 1961ع ۾ اتان [[ووسٽوڪ 1]] خلائي جهاز روانو ٿيو، جنهن ۾ [[يوري گاگارين]] سوار هو. گاگارين خلا ۾ پهچندڙ پهريون انسان بڻيو، جنهن سان بائيڪونور دنيا جي اهم خلائي مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. سوويت دور جي آخري ڏهاڪن ۾ [[دين محمد قونائيف]] قزاق سوويت سوشلسٽ ريپبلڪ جي سڀ کان اثرائتي سياسي شخصيتن مان هڪ هو. ڊسمبر 1986ع ۾ ماسڪو طرفان کيس [[قزاقستان جي ڪميونسٽ پارٽي]] جي فرسٽ سيڪريٽري جي عهدي تان هٽائي [[روسي سوويت وفاقي سوشلسٽ ريپبلڪ]] مان [[گينادي ڪولبن]] کي مقرر ڪيو ويو. هن فيصلي خلاف [[الماتي]] ۾ نوجوان نسلي قزاقن جا وڏا احتجاج شروع ٿيا، جيڪي بعد ۾ [[ژيلتوقسان]] واقعن جي نالي سان مشهور ٿيا. سوويت فوجن ۽ پوليس احتجاج کي سختيءَ سان دٻايو؛ ڪيترائي ماڻهو مارجي ويا، زخمي ٿيا يا گرفتار ڪيا ويا.<ref>{{Cite web |last=Putz |first=Catherine |title=1986: Kazakhstan's Other Independence Anniversary |url=https://thediplomat.com/2016/12/1986-kazakhstans-other-independence-anniversary/ |access-date=2021-01-05 |website=thediplomat.com |language=en-US |archive-date=28 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328214923/https://thediplomat.com/2016/12/1986-kazakhstans-other-independence-anniversary/ |url-status=live}}</ref> [[ژيلتوقسان]] واقعا قزاقستان ۾ قومي ۽ سياسي بي اطمينانيءَ جي نمايان اظهار طور ڏٺا وڃن ٿا. [[ميخائيل گورباچوف]] جي ''[[گلاسنوست]]'' ۽ ''پيريستروئڪا'' وارين پاليسين هيٺ 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ سياسي بحث، قومي مسئلن، ماحولياتي نقصان، ايٽمي آزمائشن ۽ ماسڪو سان لاڳاپن بابت تنقيد وڌيڪ کليل نموني سامهون اچڻ لڳي. سوويت اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ سان قزاقستان ۾ وڌيڪ خودمختياري ۽ پوءِ مڪمل رياستي اقتدار بابت مطالبا وڌندا ويا. 25 آڪٽوبر 1990ع تي قزاق سوويت سوشلسٽ ريپبلڪ پنهنجي رياستي خودمختياريءَ جو اعلان ڪيو. 1991ع دوران سوويت يونين جي سياسي بحران ۽ [[1991ع جي ماسڪو بغاوت جي ڪوشش]] کان پوءِ آزاديءَ ڏانهن عمل تيز ٿي ويو. 16 ڊسمبر 1991ع تي قزاقستان مڪمل آزاديءَ جو اعلان ڪيو ۽ اهڙيءَ طرح سوويت يونين کان آزادي حاصل ڪندڙ آخري وفاقي ريپبلڪ بڻيو. <gallery widths=200 heights=160> File:Young Pioneers in Kazakh SSR.jpg|قزاق سوويت سوشلسٽ ريپبلڪ جي هڪ ينگ پائنيئر ڪئمپ ۾ [[سوويت يونين جي ينگ پائنيئر تنظيم|ينگ پائنيئر]] File:Egemen Archive Momyshuly Margulan.jpg|[[بائورجان موميشولي]] (لٺ جهليل) [[الڪي مارغولان]] ۽ ميڪمتاس ميرزاخميتولي سان گڏ، قزاقستان جي ليکڪن جي يونين جي ڪانگريس دوران File:International conference on Primary Health Care - Conferencia Internacional sobre Atención Primaria de Salud - Almaty -1978.jpg|1978ع ۾ [[الماتي]] ۾ بنيادي صحت جي سارسنڀال بابت بين الاقوامي ڪانفرنس، جنهن سان [[الما-اتا پڌرنامو]] لاڳاپيل آهي File:Egemen Kazakhstan Konaev.jpg|سوويت قزاقستان جو اڳواڻ [[دين محمد قونائيف]] [[ڪومسومول]] جي جهنڊي سان </gallery> === آزادي === قزاقستان 25 آڪٽوبر 1990ع تي [[سوويت يونين]] جي اندر پنهنجي رياستي خودمختياريءَ جو اعلان ڪيو. 17 مارچ 1991ع جي سوويت ريفرنڊم ۾ 88.2 سيڪڙو ووٽرن شرڪت ڪئي، جن مان 94.1 سيڪڙو نون معاهدي وارين شرطن تحت سوويت يونين برقرار رکڻ جي حمايت ڪئي هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.csce.gov/sites/helsinkicommission.house.gov/files/Referendum%20in%20the%20Soviet%20Union.pdf |title=Referendum in the Soviet Union – A Compendium of Reports on the March 17, 1991 Referendum on the Future of the U.S.S.R. |publisher=Commission on Security and Cooperation in Europe |location=Washington, D.C. |date=April 1991 |pages=26 ff. |format=PDF |language=en |access-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170105110851/https://www.csce.gov/sites/helsinkicommission.house.gov/files/Referendum%20in%20the%20Soviet%20Union.pdf |archive-date=5 January 2017 }}</ref> بهرحال، آگسٽ 1991ع ۾ [[ماسڪو]] ۾ [[1991ع جي سوويت بغاوت جي ڪوشش]] ناڪام ٿيڻ کان پوءِ اها سياسي صورت برقرار نه رهي ۽ ملڪ 16 ڊسمبر 1991ع تي مڪمل آزاديءَ جو اعلان ڪيو، اهڙيءَ طرح آزاديءَ جو اعلان ڪندڙ آخري سوويت ريپبلڪ بڻيو. قزاقستان جي اعلان کان ڏهه ڏينهن پوءِ سوويت يونين پاڻ به ٽٽي ويو. آزاديءَ سان ملڪ ماسڪو جي سياسي ۽ معاشي ضابطي کان الڳ پنهنجو رياستي، سياسي ۽ معاشي نظام جوڙڻ شروع ڪيو. آزاديءَ جي شروعاتي سالن ۾ نئين رياست جي معاشي ۽ سياسي استحڪام بابت وڏي غيريقيني صورتحال موجود هئي. آباديءَ جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو نسلي [[روسي]] هو ۽ ملڪ جي معيشت اڳوڻي سوويت، خاص طور روسي، معاشي نظام سان گهري نموني ڳنڍيل هئي. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ قزاق معيشت لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو سُسي وئي ۽ خراب معاشي حالتن سبب روسي اقليت ۽ [[قزاقستان جا جرمن|قزاقستاني جرمنن]] سميت آباديءَ جي وڏي حصي ملڪ مان لڏپلاڻ ڪئي..<ref name="europarl">{{cite web |url=https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/ATAG/2019/642256/EPRS_ATA(2019)642256_EN.pdf |title=Kazakhstan: Transition, but not much change |publisher=European Parliament |date=October 2019 |format=PDF |language=en |access-date=16 May 2024 }}</ref> [[نورسلطان نظربائيف]]، جيڪو سوويت دور ۾ قزاقستان جو اڳواڻ هو، آزاد قزاقستان جو پهريون صدر بڻيو. 1 ڊسمبر 1991ع تي هو بنا مقابلي صدر چونڊيو ويو. سندس حڪومت هيٺ قزاقستان سوويت دور جي رٿابنديءَ تي ٻڌل معيشت کان [[مارڪيٽ معيشت]] ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن دوران نجڪاري، خام مال جي برآمد ۽ پرڏيهي سيڙپڪاريءَ تي زور ڏنو ويو. خاص طور تيل ۽ گئس جي شعبي ۾ تيز ترقي ملڪ جي معاشي بحاليءَ جو اهم بنياد بڻجي. 2006ع تائين قزاقستان [[وچ ايشيا]] جي مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو پيدا ڪندو هو. تنهن هوندي به، معاشي سڌارن جي ڀيٽ ۾ سياسي سڌارن جي رفتار محدود رهي ۽ نظربائيف جي دور ۾ سياسي نظام وڏي حد تائين آمرانه نوعيت جو رهيو.<ref name="time" /> سوويت يونين جي خاتمي کان پوءِ قزاقستان پاڙيسري رياستن سان ڪجهه علائقائي مسئلن ۾ پڻ داخل ٿيو. ڪجهه وقت لاءِ [[ازبڪستان]] جي انهن علائقن بابت دعوائون سامهون آيون، جتي ڏکڻ قزاق آبادي رهندي هئي، ۽ [[قراقلپاقستان]] بابت پڻ بحث ٿيو.<ref>Roland Götz, Uwe Halbach: ''Politisches Lexikon GUS.'' S. 295/296.</ref> بهرحال، بعد ۾ قزاقستان پنهنجي پاڙيسرين سان سرحدي ۽ سفارتي لاڳاپن کي مرحليوار مستحڪم ڪيو. 28 جنوري 1993ع تي آزاد قزاقستان جي آئين تحت عورتن جي ووٽ ڏيڻ ۽ چونڊجڻ جي حق کي تسليم ڪيو ويو.<ref name="ipu-713436" /><ref name="Martin208" /> 1992ع ۾ قزاقستان، [[ازبڪستان]]، [[ڪرغزستان]]، [[ترڪمانستان]]، [[آذربائيجان]] ۽ [[ترڪي]] سان گڏ وچ ايشيائي-ترڪ سربراهي رابطن ۾ پڻ شامل ٿيو، جيڪي اڳتي هلي ترڪ رياستن جي وچ ۾ وسيع سياسي ۽ ثقافتي تعاون جي بنيادن مان هڪ بڻيا. 1997ع ۾ نظربائيف ملڪ جي [[قزاقستان جي گاديءَ جي هنڌ جي منتقلي|گاديءَ جو هنڌ]] سڀ کان وڏي شهر [[الماتي]] کان [[آقمولا]] منتقل ڪيو، جنهن جو نالو 1998ع ۾ [[آستانا]] رکيو ويو. گاديءَ جي منتقليءَ جا سرڪاري سبب آستانا جي ڊگهي مدي واري ترقيءَ جا بهتر امڪان، ملڪ جي مرڪزي حصي سان وڌيڪ ويجهي جڳهه ۽ زلزلي جي خطري واري واديءَ ۾ واقع الماتي جون جاگرافيائي محدوديتون هيون. ان فيصلي کي اتر قزاقستان تي رياستي انتظامي گرفت مضبوط ڪرڻ ۽ نئين قومي سڃاڻپ قائم ڪرڻ جي ڪوششن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{Cite web |title=Capital change: A look at some countries that have moved their capitals – Nigeria: Lagos to Abuja |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/world-news/capital-change-a-look-at-some-countries-that-have-moved-their-capitals/kazakhstan-almaty-to-nur-sultan/slideshow/69183884.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210420174234/https://economictimes.indiatimes.com/news/international/world-news/capital-change-a-look-at-some-countries-that-have-moved-their-capitals/kazakhstan-almaty-to-nur-sultan/slideshow/69183884.cms |archive-date=20 April 2021 |access-date=2021-01-05 |website=The Economic Times}}</ref> نظربائيف جي دور ۾ قزاقستان جي سياسي نظام ۾ سياسي گهڻ رخي نمائندگي محدود رهي. 2004ع جي پارلياماني چونڊن ۾ نظربائيف جي اڳواڻيءَ هيٺ حڪومت نواز [[اوتان پارٽي]] [[مجلس (قزاقستان)|مجلس]] ۾ غالب اڪثريت حاصل ڪئي. صدر جي حمايت ڪندڙ ٻين سياسي ڌرين، جن ۾ زرعي-صنعتي اتحاد آئسٽ ۽ نظربائيف جي ڌيءَ پاران قائم ڪيل آسار پارٽي شامل هيون، باقي گهڻيون سيٽون حاصل ڪيون، جڏهن ته مخالف ڌر جون جماعتون نمائندگي حاصل ڪرڻ ۾ گهڻو ڪامياب نه ٿيون. [[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] سميت بين الاقوامي مبصرن چونڊن تي تنقيد ڪندي چيو ته اهي جمهوري معيارن تي پوريون نه لٿيون.<ref>{{Cite web |title=Parliamentary Elections, 19 September and 3 October 2004 |url=https://www.osce.org/node/57857 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210108211859/https://www.osce.org/node/57857 |archive-date=8 January 2021 |access-date=2021-01-05 |website=[[osce.org]] |date=15 December 2004 |language=en}}</ref> [[2007ع جي قزاقستان پارلياماني چونڊون|2007ع جي پارلياماني چونڊن]] ۾ نظربائيف جي [[نور اوتان]] پارٽي 88 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪيا. ڇهن مخالف ڌر جي پارٽين مان ڪا به ست سيڪڙو حد پار نه ڪري سگهي، جنهن جي نتيجي ۾ نور اوتان پارليامينٽ جون سڀ 98 چونڊيل سيٽون حاصل ڪيون.<ref>[https://www.diepresse.com/home/politik/aussenpolitik/324010/index.do?_vl_backlink=/home/politik/aussenpolitik/index.do ''Demokratie auf Kasachisch''], [[Die Presse]] Online, 17. August 2007.</ref> [[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] موجب چونڊون خاص طور ووٽن جي ڳڻپ ۽ نون قانونن جي نفاذ جي حوالي سان عالمي معيارن تي پوريون نه لٿيون، جڏهن ته مخالف ڌر نتيجن کي رد ڪندي ڌانڌلي جا الزام هنيا.<ref>{{Webarchiv |url=http://www.tagesschau.de:80/ausland/meldung1696.html |text=''Wahlen in Kasachstan – Präsidentenpartei künftig allein im Parlament.'' |wayback=20081220135258}} In: ''[[tagesschau.de]].'' Online, 19. August 2007.</ref> 2012ع جي وقت کان اڳ ٿيل پارلياماني چونڊن ۾ نور اوتان 83 سيٽون ۽ [[2016ع جون قزاقستان پارلياماني چونڊون|2016ع جي چونڊن]] ۾ 99 مان 84 سيٽون حاصل ڪيون. جمهوريت ڏانهن اڳڀرائيءَ جي سرڪاري دعوائن باوجود، 21هين صديءَ ۾ قزاقستان جو سياسي نظام وڏي حد تائين آمرانه رهيو.<ref>Nazarbayev, Nursultan (28 March 2011). [https://www.washingtonpost.com/opinions/kazakhstans-steady-progress-toward-democracy/2011/03/28/AF1XPKCC_story.html OP Ed: "Kazakhstan's steady progress toward democracy"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151210234358/https://www.washingtonpost.com/opinions/kazakhstans-steady-progress-toward-democracy/2011/03/28/AF1XPKCC_story.html|date=10 December 2015}}, ''Washington Post''</ref> 2010ع ۾ ''[[دي اڪانامسٽ]]'' جي [[دي اڪانامسٽ ڊيموڪريسي انڊيڪس|جمهوريت انڊيڪس]] ۾ ملڪ کي [[آمريت|آمرانه نظام]] قرار ڏنو ويو.<ref name="index2010" /><ref name="index2022" /> 19 مارچ 2019ع تي نظربائيف لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن جي اقتدار کان پوءِ صدارت تان استعيفا ڏيڻ جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite news |date=19 March 2019 |title=Kazakh leader resigns after three decades |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-47628854 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190425061650/https://www.bbc.com/news/world-asia-47628854 |archive-date=25 April 2019 |access-date=19 March 2019 |work=BBC News}}</ref> سندس جانشين [[قاسم جومارت توقائيف]] 2019ع جي صدارتي چونڊ کٽي ۽ 12 جون 2019ع تي عهدو سنڀاليو.<ref>{{cite news |date=10 June 2019 |title=Nazarbayev protégé wins Kazakhstan elections marred by protests |url=https://www.france24.com/en/20190610-kazakhstan-presidential-election-tokayev-nazarbayev-protesters-arrested |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922092114/https://www.france24.com/en/20190610-kazakhstan-presidential-election-tokayev-nazarbayev-protesters-arrested |archive-date=22 September 2022 |access-date=16 February 2022 |work=France 24 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |date=10 June 2019 |title=CEC announces preliminary results of 2019 Presidential Election in Kazakhstan |url=https://www.inform.kz/en/cec-announces-preliminary-results-of-2019-presidential-election-in-kazakhstan_a3536331 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190815174133/https://www.inform.kz/en/cec-announces-preliminary-results-of-2019-presidential-election-in-kazakhstan_a3536331 |archive-date=15 August 2019 |access-date=15 August 2019 |website=inform.kz}}</ref> توقائيف جي اقتدار سنڀالڻ سان گڏ آستانا جو نالو اڳوڻي صدر جي اعزاز ۾ [[نور سلطان]] رکيو ويو.<ref>{{cite news |date=20 March 2019 |title=Kazakhstan renames capital as new president takes office |url=https://www.france24.com/en/20190320-kazakhstan-capital-new-president-astana-nursultan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220216140002/https://www.france24.com/en/20190320-kazakhstan-capital-new-president-astana-nursultan |archive-date=16 February 2022 |access-date=16 February 2022 |work=France 24 |language=en}}</ref> توقائيف جي صدارت دوران ملڪ کي اهم سياسي بحرانن کي منهن ڏيڻو پيو. جنوري 2022ع ۾ ٻارڻ جي اگهن ۾ تيز واڌ کان پوءِ قزاقستان ۾ [[2022ع جا قزاقستان احتجاج|وڏي پيماني تي احتجاج]] شروع ٿيا.<ref>{{Cite web |date=2022-01-05 |title=Kazakhstan protests: government resigns amid rare outbreak of unrest. |url=https://www.theguardian.com/world/2022/jan/04/kazakhstan-president-declares-state-of-emergency-in-protest-hit-areas |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220105122522/https://www.theguardian.com/world/2022/jan/04/kazakhstan-president-declares-state-of-emergency-in-protest-hit-areas |archive-date=5 January 2022 |access-date=2022-01-05 |website=the Guardian |language=en}}</ref> احتجاج جلد ئي شديد بدامنيءَ ۾ تبديل ٿي ويا ۽ 200 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا.<ref name=":3">{{Internetquelle |autor=tagesschau.de |url=https://www.tagesschau.de/ausland/asien/kasachstan-proteste-113.html |titel=Unruhen in Kasachstan: Zahl der Todesopfer steigt auf 225 |sprache=de |abruf=2022-11-21}}</ref> بحران دوران توقائيف ملڪ جي سلامتي ڪائونسل جي سربراهي پاڻ سنڀالي ۽ نظربائيف ان عهدي تان هٽي ويو، جنهن سان توقائيف جي هٿن ۾ سياسي اختيار وڌيڪ مرڪوز ٿيو.<ref>{{cite news |title=Kazakhstan's Nazarbayev handed over security council job on his own will: Spokesman |url=https://www.aa.com.tr/en/world/kazakhstan-s-nazarbayev-handed-over-security-council-job-on-his-own-will-spokesman/2469352 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220216143609/https://www.aa.com.tr/en/world/kazakhstan-s-nazarbayev-handed-over-security-council-job-on-his-own-will-spokesman/2469352 |archive-date=16 February 2022 |access-date=16 February 2022 |work=www.aa.com.tr}}</ref> احتجاجن کي دٻائڻ لاءِ روسي فوجن سميت [[اجتماعي سلامتي معاهدي جي تنظيم]] جي دستن کي پڻ ملڪ ۾ آندو ويو.<ref name=":3" /> انهن واقعن کان پوءِ توقائيف حڪومت نظربائيف دور جي سياسي ڍانچي کان فاصلو پيدا ڪرڻ ۽ ڪجهه آئيني سڌارا متعارف ڪرائڻ شروع ڪيا. انهن ۾ صدر جي عهدي جي مدي بابت تبديليون ۽ رياستي ادارن وچ ۾ اختيارن جي ورڇ بابت سڌارا شامل هئا.<ref>{{Literatur |Titel=Old politics in the “new Kazakhstan” |Sammelwerk=The Economist |Datum= |ISSN=0013-0613 |Online=https://www.economist.com/asia/2022/11/17/old-politics-in-the-new-kazakhstan |Abruf=2022-11-21}}</ref> سيپٽمبر 2022ع ۾ گاديءَ جو نالو نور سلطان مان ٻيهر [[آستانا]] رکيو ويو، جنهن کي اڳوڻي صدر جي شخصيت پرستي ۽ سياسي ورثي کان فاصلو پيدا ڪرڻ واري عمل جو حصو پڻ سمجهيو ويو.<ref>{{cite news |date=14 September 2022 |title=Kazakhstan to change name of capital from Nur-sultan back to Astana |url=https://www.theguardian.com/world/2022/sep/14/kazakhstan-to-change-name-of-capital-from-nur-sultan-back-to-astana |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220914002239/https://www.theguardian.com/world/2022/sep/14/kazakhstan-to-change-name-of-capital-from-nur-sultan-back-to-astana |archive-date=14 September 2022 |access-date=21 September 2022 |work=the Guardian |language=en}}</ref> [[2022ع ۾ يوڪرين تي روسي حملو|2022ع ۾ يوڪرين تي روس جي حملي]] کان پوءِ قزاقستان پنهنجي ڊگهي عرصي واري اتحادي روس کان محتاط سياسي فاصلو اختيار ڪرڻ شروع ڪيو ۽ وڌيڪ متوازن ۽ آزاد پرڏيهي پاليسيءَ تي زور ڏنو.<ref>{{Internetquelle |autor=Jens Strube |url=https://www.rnd.de/politik/putins-wichtigster-partner-warum-sich-kasachstan-zunehmend-von-russland-distanziert-O5NZMMV6DZHQVEMHM4EKT7V6ZM.html |titel=Putins wichtigster Partner: Warum sich Kasachstan zunehmend von Russland distanziert |werk=Redaktionsnetzwerk Deutschland |sprache=de |abruf=2022-11-21}}</ref> <gallery widths=200 heights=160> File:Egemen Archive Nazarbayev Flag.jpg|صدر [[نورسلطان نظربائيف]] 1992ع ۾ نئون چونڊيل [[قزاقستان جو جهنڊو]] پيش ڪندي File:Vladimir Putin 13 May 2002-1.jpg|مئي 2002ع ۾ ترتيبوار قزاقستان، [[بيلاروس]] ۽ [[روس]] جا صدر [[نورسلطان نظربائيف]]، [[اليگزينڊر لوڪاشينڪو]] ۽ [[ولاديمير پوتن]] File:Stamps of Kazakhstan, 2010 - Organisation-on-Safety---Cooperation-in-Europe-SummitAstana.jpg|2010ع ۾ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] جي آستانا سربراهي اجلاس جي ياد ۾ جاري ڪيل قزاقستان جون ٽپال ٽڪليون، جن تي [[آستانا]] جا مختلف ماڳ ڏيکاريل آهن File:White House visit by C5 Central Asian leaders, Thursday, November 6, 2025 - 23.jpg|صدر [[قاسم جومارت توقائيف]] نومبر 2025ع ۾ آمريڪا جي [[وائيٽ هائوس]] ۾ صحي ڪندي </gallery> === آزاديءَ کان پوءِ نسلي تبديليون ۽ ”قزاقائيزيشن“ === ==== وڏي پيماني تي هجرت ۽ لڏپلاڻ ==== {| class="wikitable float-right" style="text-align:right" |+قزاقستان جي آباديءَ جي نسلي بناوٽ ۾ تبديلي، 1991–2021ع |- ! نسلي گروهه !! 1991ع !! 1999ع !! 2009ع !! 2016ع !! 2019ع !! 2021ع |- | [[قزاق]] || 43.1٪ || 55.3٪ || 63.1٪ || 66.5٪ || 67.9٪ || 70.4٪ |- | [[روسي]] || 37.3٪ || 29.9٪ || 23.7٪ || 20.6٪ || 19.3٪ || 15.5٪ |- | [[ازبڪ]] || 2.1٪ || 2.5٪ || 2.8٪ || 3.1٪ || 3.2٪ || 3.2٪ |- | [[يوڪريني]] || 5.3٪ || 3.6٪ || 2.1٪ || 1.6٪ || 1.5٪ || 2.0٪ |- | [[اويغور]] || 1.1٪ || 1.4٪ || 1.4٪ || 1.4٪ || 1.3٪ || 1.5٪ |- | [[قزاقستان جا جرمن|جرمن]] || 5.1٪ || 2.4٪ || 1.1٪ || 1.0٪ || 1.0٪ || 1.2٪ |- | [[تاتار]] || 2.0٪ || 1.7٪ || 1.3٪ || 1.1٪ || 1.1٪ || 1.1٪ |} [[سوويت يونين جو خاتمو|سوويت يونين جي خاتمي]] ۽ 1991ع ۾ آزاديءَ کان پوءِ قزاقستان جي آباديءَ جي نسلي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي آئي. آزاديءَ وقت قزاقستان وچ ايشيا جي سڀ کان وڌيڪ روسيائيز ٿيل ريپبلڪن مان هڪ هو. 1989ع جي آدمشماريءَ ۾ [[قزاق]] اڳوڻي [[قزاق سوويت سوشلسٽ ريپبلڪ]] جي آباديءَ جو رڳو 39.7 سيڪڙو هئا، جڏهن ته نسلي [[روسي]] 37.7 سيڪڙو هئا. قزاق، ازبڪ، ڪرغيز، اويغور، قراقلپاق ۽ تاتار سميت ترڪ ٻوليون ڳالهائيندڙ قومون گڏجي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 48 سيڪڙو هيون. اهڙيءَ طرح قزاقستان سوويت يونين جي انهن ناياب ريپبلڪن مان هو، جتي نالي واري قومي آبادي پنهنجي ئي ريپبلڪ ۾ اڪثريت ۾ نه هئي. 1999ع جي آدمشماري تائين صورتحال نمايان طور تبديل ٿي چڪي هئي. قزاق آبادي 55.3 سيڪڙو تائين وڌي اڪثريت بڻجي وئي، جڏهن ته روسين جو حصو گهٽجي 29.9 سيڪڙو ٿي ويو. ان تبديليءَ جو سڀ کان وڏو سبب 1990ع واري ڏهاڪي ۾ وڏي پيماني تي هجرت هئي، خاص طور سلاوي آباديءَ جي [[روس]] ڏانهن ۽ [[قزاقستان جا جرمن|قزاقستاني جرمنن]] جي [[جرمني]] ڏانهن لڏپلاڻ. ان وقت ملڪ جي خراب معاشي صورتحال هن هجرت جو اهم سبب هئي. 1989ع کان 1999ع جي وچ ۾، پيدائشي واڌ باوجود، قزاقستان جي ڪُل آبادي لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو گهٽجي وئي. ساڳئي وقت قزاقن ۽ ٻين گهڻن ترڪ ٻولي ڳالهائيندڙ گروهن جي نسبتاً وڌيڪ پيدائش جي شرح پڻ انهن جي آباديءَ جي حصي ۾ واڌ جو سبب بڻي. سرڪاري انگن اکرن جي بنياد تي اندازو لڳايو ويو آهي ته 1991ع کان 1999ع جي وچ ۾ قزاقستان ۾ ڄاول لڳ ڀڳ 33 لک 60 هزار ماڻهو ملڪ ڇڏي ويا. 1991ع کان 2010ع تائين 19 لک کان وڌيڪ نسلي روسي روس ڏانهن لڏي ويا، جڏهن ته 1992ع کان 2010ع تائين لڳ ڀڳ 800,000 قزاقستاني جرمنن مان گهڻا جرمني منتقل ٿيا. ان جي ابتڙ، قزاقستان جي حڪومت پرڏيهه ۾ رهندڙ نسلي قزاقن کي پنهنجي تاريخي وطن ڏانهن واپس اچڻ جي حوصلا افزائي ڪئي. 1991ع کان 1999ع تائين لڳ ڀڳ 759,000 ماڻهو قزاقستان ۾ اچي آباد ٿيا. گهڻا مهاجر اڳوڻي سوويت رياستن، خاص طور [[ازبڪستان]]، [[ترڪمانستان]]، [[روس]] ۽ [[تاجڪستان]] مان آيا، جڏهن ته [[منگوليا]]، [[چين]]، [[ايران]] ۽ [[ترڪي]] مان پڻ قزاق خاندانن جي واپسي ٿي. قزاقستان جي شماريات واري اداري موجب 1991ع کان 2015ع تائين مجموعي طور 953,908 نسلي قزاق ملڪ ۾ واپس اچي آباد ٿيا. نئين هزارين سال کان پوءِ لڏپلاڻ جي رفتار ۽ منفي لڏپلاڻي توازن ۾ نمايان گهٽتائي آئي. 2004ع ۾ قزاقستان 1968ع کان پوءِ پهريون ڀيرو مثبت لڏپلاڻي توازن رڪارڊ ڪيو، جڏهن 68,300 ماڻهو ملڪ ۾ آيا ۽ 65,500 ماڻهو ٻاهر ويا. 2001ع کان 2010ع تائين قزاقستان ڏانهن ايندڙ مهاجرن مان 85.9 سيڪڙو [[ازبڪستان]] ۽ [[روس]] مان هئا، جڏهن ته ملڪ ڇڏيندڙن مان 72.2 سيڪڙو روس ڏانهن ويا. جرمني ڏانهن لڏپلاڻ جو تناسب پڻ وقت سان تيزيءَ سان گهٽجي ويو. آباديءَ جي نسلي تبديليءَ سان گڏ [[قزاق ٻولي]] جي ڄاڻ ۾ پڻ واڌ ٿي. 1989ع ۾ قزاقستان جي نام نهاد ”يورپي“ نسلي گروهن مان هڪ سيڪڙو کان به گهٽ ماڻهن کي قزاق ٻوليءَ جي ڄاڻ هئي، جڏهن ته 1999ع تائين اهو تناسب لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو ٿي ويو. ==== ”قزاقائيزيشن“ جي پاليسي ==== آزاديءَ کان پوءِ رياستي پاليسيءَ ۾ [[قزاق ٻولي]]، قزاق ثقافت ۽ قزاق قومي علامتن کي وڌيڪ نمايان حيثيت ڏيڻ شروع ڪئي وئي؛ هن عمل کي اڪثر ”قزاقائيزيشن“ چيو ويندو آهي. گاديءَ کي ڏکڻ ۾ واقع [[الماتي]] کان اتر ۽ تاريخي طور وڌيڪ روسي اثر رکندڙ [[آستانا]] منتقل ڪرڻ کي پڻ هن وسيع رياستي ۽ آباديءَ واري پاليسيءَ جي علامتي حصي طور ڏٺو ويو آهي. انتظامي سرحدن ۾ به تبديليون ڪيون ويون؛ مثال طور سيميپالاتنسڪ ۽ جيزقازغان علائقن کي ترتيبوار اوڀر قزاقستان ۽ قاراغندي علائقن سان ضم ڪيو ويو، جڏهن ته ڪوڪشيتائو جا حصا آقمولا ۽ اتر قزاقستان سان شامل ڪيا ويا. قزاقستان جي سرڪاري قيادت بار بار زور ڏنو ته ملڪ رڳو نسلي قزاقن جي قومي رياست نه، پر هڪ گهڻ نسلي رياست آهي، ۽ کليل نسلي قومپرستيءَ جي سرڪاري سطح تي مذمت ڪئي وئي. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ صدر [[نورسلطان نظربائيف]] اهڙي قومي سڃاڻپ قائم ڪرڻ کي مقصد قرار ڏنو، جيڪا رڳو نسلي تعلق تي ٻڌل نه هجي. ٻين ڪجهه اڳوڻين سوويت ريپبلڪن جي ابتڙ، آزاديءَ کان پوءِ قزاقستان ۾ وڏي پيماني تي کليل هٿياربند نسلي تڪرار نه ٿيو. 1995ع ۾ مختلف نسلي برادرين کي رياستي نظام ۾ نمائندگي ڏيڻ لاءِ [[قزاقستان جي عوام جي اسيمبلي]] قائم ڪئي وئي. ان اداري ۾ ملڪ جي مختلف نسلي گروهن جا نمائندا شامل ڪيا ويا ۽ حڪومت ڪيترين برادرين جي ٻولين ۽ ثقافتن جي تحفظ لاءِ ادارتي مدد فراهم ڪئي. بهرحال، ڪجهه مغربي سياسي تجزين موجب مختلف نسلي گروهن سان رياستي رويو هڪجهڙو نه هو. پنهنجي قومي رياست نه رکندڙ گروهن، جهڙوڪ دنگان، ڪرد ۽ اويغور، کي نسبتاً وسيع ثقافتي گنجائش حاصل هئي، جڏهن ته وڏي روسي اقليت جا علائقائي خودمختياريءَ بابت مطالبا حڪومت قبول نه ڪيا. رياست ساڳئي وقت قزاق ٻوليءَ جي استعمال کي وڌائڻ لاءِ قدم کنيا. 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر کان سرڪاري ملازمن لاءِ قزاق ٻوليءَ جي ڄاڻ جا امتحان متعارف ڪرايا ويا ۽ انتظامي ڪم ۾ قزاق ٻوليءَ جو استعمال آهستي آهستي وڌايو ويو. روسي ٻولي سماجي ۽ بين النسلي رابطي ۾ وڏي اهميت برقرار رکندي رهي، پر سرڪاري پاليسيءَ جو مقصد قزاق ٻوليءَ کي سوويت دور کان ورثي ۾ مليل روسي ٻوليءَ جي غالب حيثيت کان پوءِ رياستي ۽ عوامي زندگيءَ ۾ وڌيڪ مضبوط ڪرڻ هو. ==== گاديءَ جو هنڌ ==== آزاديءَ جي وقت قزاقستان جي گادي [[الماتي]] هئي، جنهن جو سوويت دور وارو نالو ”الما-اتا“ هو. 1990ع واري ڏهاڪي دوران حڪومت نئين گاديءَ لاءِ ملڪ جي وڌيڪ مرڪزي ۽ اترئين حصي ۾ واقع [[آقمولا]] کي چونڊيو. 10 ڊسمبر 1997ع تي حڪومت ۽ پارليامينٽ کي سرڪاري طور الماتي کان آقمولا منتقل ڪيو ويو ۽ شهر قزاقستان جي نئين [[گاديءَ جو هنڌ|گادي]] بڻيو. گادي منتقل ڪرڻ لاءِ ڪيترائي سبب ڄاڻايا ويا. الماتي هڪ زلزلي جي خطري واري جابلو واديءَ ۾ واقع آهي ۽ شهر جي وڌيڪ ايراضيائي توسيع لاءِ جغرافيائي گنجائش محدود هئي، جڏهن ته آقمولا ملڪ جي اتر ۽ مرڪزي علائقن سان وڌيڪ ويجهي جڳهه تي واقع هو. گاديءَ جي منتقليءَ کي ملڪ جي وسيع سرزمين تي انتظامي ڪنٽرول مضبوط ڪرڻ، اتر قزاقستان ۾ رياستي موجودگي وڌائڻ ۽ نئين آزاد رياست لاءِ هڪ نئون سياسي ۽ قومي مرڪز قائم ڪرڻ جي ڪوشش سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. 6 مئي 1998ع تي آقمولا جو نالو بدلائي [[آستانا]] رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ ”گاديءَ جو هنڌ“ آهي. ان کان پوءِ شهر وڏي پيماني تي نئين سر تعمير ڪيو ويو ۽ سرڪاري عمارتن، پارلياماني ادارن، رهائشي علائقن، ثقافتي مرڪزن ۽ جديد شهري بنيادي ڍانچي جي تعمير سان تيزيءَ سان وڌيو. 19 مارچ 2019ع تي [[نورسلطان نظربائيف]] جي صدارت تان استعيفا کان پوءِ سندس جانشين [[قاسم جومارت توقائيف]] جي دور ۾ شهر جو نالو اڳوڻي صدر جي اعزاز ۾ ”[[نور سلطان]]“ رکيو ويو.<ref>{{Cite news |date=2019-03-20 |title=Nursultan: Kazakhstan renames capital Astana after ex-president |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-47638619 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191225212541/https://www.bbc.com/news/world-asia-47638619 |archive-date=25 December 2019 |access-date=2021-01-05 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> جنوري 2022ع جي سياسي بحران ۽ ان کان پوءِ نظربائيف دور جي سياسي ورثي کان تدريجي فاصلي واري عمل جي پسمنظر ۾ گاديءَ جي نالي بابت ٻيهر بحث شروع ٿيو. 17 سيپٽمبر 2022ع تي شهر جو نالو سرڪاري طور ”نور سلطان“ مان واپس [[آستانا]] رکيو ويو.<ref>{{cite news |date=14 September 2022 |title=Kazakhstan to change name of capital from Nur-sultan back to Astana |url=https://www.theguardian.com/world/2022/sep/14/kazakhstan-to-change-name-of-capital-from-nur-sultan-back-to-astana |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220914002239/https://www.theguardian.com/world/2022/sep/14/kazakhstan-to-change-name-of-capital-from-nur-sultan-back-to-astana |archive-date=14 September 2022 |access-date=21 September 2022 |work=the Guardian |language=en}}</ref> اهڙيءَ طرح آزاديءَ کان پوءِ قزاقستان جي گاديءَ جو سرڪاري نالو ترتيبوار الماتي، آقمولا، آستانا، نور سلطان ۽ ٻيهر آستانا رهيو. == جاگرافي == {{Main|قزاقستان جي جاگرافي|قزاقستان جي شهرن جي فهرست}} === پکيڙ ۽ سرحدون === قزاقستان جو گهڻو حصو [[وچ ايشيا]] ۾ واقع آهي. جيڪڏهن [[يوروشيا]] جي اندروني سرحد کي [[فلپ يوهان فون اسٽرالنبرگ|اسٽرالنبرگ]] جي مقرر ڪيل حدن موجب بيان ڪيو وڃي ته ملڪ جي لڳ ڀڳ 5.4 سيڪڙو ايراضي انتهائي [[اوڀر يورپ]] ۾ شمار ٿيندي. 2,724,900 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ سان قزاقستان دنيا جو نائون سڀ کان وڏو ملڪ ۽ سڀ کان وڏو [[زمين بند ملڪ]] آهي. اهو تقريباً [[يوروشيا]] جي وچ ۾ واقع آهي ۽ اولهه ۾ [[وولگا]] جي ميدانن کان اوڀر ۾ [[التائي جبل]] تائين پکڙيل آهي. جاگرافيائي لحاظ کان ملڪ جي لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو ايراضي [[يورپ]] ۾ واقع آهي.<ref name="focus.de">{{Citation |title=focus.de |url=http://www.focus.de/reisen/reise-news/kasachstan-zwischen-schneeleopard-und-expo_id_5159609.html |access-date=2026-08-16 |archive-date=2023-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418233036/https://www.focus.de/reisen/reise-news/kasachstan-zwischen-schneeleopard-und-expo_id_5159609.html |url-status=dead }}</ref> ڏکڻ ۾ [[تيان شان]] جبلن جو سلسلو، [[سير دريا]] جو دريائي ميدان، جنهن کي قديم زماني ۾ ''جاڪسارٽيس'' سڏيو ويندو هو، [[ارال سمنڊ]] ۽ [[قزل قم ريگستان]] ان جون قدرتي حدون ٺاهين ٿا. اتر طرف قزاقستان بنا ڪنهن واضح قدرتي حد جي [[يورال جبل|يورال]] واري علائقي ۽ [[اولهه سائبيريا جو ميداني علائقو|اولهه سائبيريا جي ميداني علائقي]] تائين پکڙيل آهي. ملڪ جو گهڻو حصو ميداني علائقن، يعني [[اسٽيپ]] ۽ [[ريگستان]] تي مشتمل آهي؛ اتر-اولهه ۾ [[موغودجار جبل]]، وچ ۾ [[قزاق اپلينڊ]] ۽ ڏکڻ-اوڀر ۾ [[تيان شان]] جا جبل واقع آهن، جن جون چوٽيون 7,010 ميٽرن تائين اوچيون آهن. قزاقستان جي اتر ۾ [[روس]] سان 7,644 ڪلوميٽر ڊگهي سرحد آهي، جيڪا ٻن ملڪن وچ ۾ دنيا جي ٻئي نمبر تي سڀ کان ڊگهي زميني سرحد آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.worldatlas.com/articles/countries-with-the-longest-land-borders.html |title=Countries With the Longest Land Borders |date=1 August 2019 |language=en-US |access-date=12 July 2022}}</ref> اوڀر ۾ قزاقستان جي سرحد [[چين|عوامي جمهوريه چين]] سان 1,765 ڪلوميٽر ڊگهي آهي؛ ٻنهي ملڪن جي سرحد وٽ [[منگوليا]] جو انتهائي اولهه وارو نقطو ڏکئي جابلو علائقي جي پار سڌي فاصلي ۾ رڳو لڳ ڀڳ 38 ڪلوميٽر پري آهي. وڌيڪ ڏکڻ طرف قزاقستان جون سرحدون وچ ايشيائي ملڪن [[ڪرغزستان]] سان 1,212 ڪلوميٽر، [[ازبڪستان]] سان 2,330 ڪلوميٽر، جنهن ۾ [[ارال سمنڊ]] مان گذرندڙ 230 ڪلوميٽر سرحدي حصو پڻ شامل آهي، ۽ [[ترڪمانستان]] سان 413 ڪلوميٽر ڊگهيون آهن. [[ڪيسپيئن سمنڊ]] جي سامونڊي ڪناري سميت ملڪ جي سرحدن جي ڪل ڊيگهه 13,364 ڪلوميٽر آهي.<ref name=":2">{{cite web |title=Kazakhstan |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |date=1 July 2022 |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kazakhstan/#geography |access-date=12 July 2022}}</ref> قزاقستان جي [[سامونڊي ڪنارو|سامونڊي ڪناري]] جي ڊيگهه، آهستي آهستي سُڪندڙ [[ارال سمنڊ]] جي اترين ڪناري تي 1,070 ڪلوميٽر ۽ [[ڪيسپيئن سمنڊ]] تي 1,894 ڪلوميٽر آهي.<ref name=":2" /> جيئن ته قزاقستان [[يورال ندي]] جي ٻنهي پاسن تائين پکڙيل آهي، جنهن کي [[يورپ]] ۽ [[ايشيا]] جي وچ ۾ ورهاست واري سرحد سمجهيو ويندو آهي، تنهنڪري قزاقستان دنيا جي صرف ٻن [[سامونڊي ڪناري کان محروم ملڪ|سامونڊي ڪناري کان محروم ملڪن]] مان هڪ آهي، جن جو علائقو [[بين البراعظمي ملڪ|ٻن کنڊن ۾ واقع]] آهي؛ ٻيو ملڪ [[آذربائيجان]] آهي. {{convert|2700000|km2}}<!--per [[WP:MOSNUM]]--> ايراضيءَ سان، جيڪا پکيڙ ۾ اولهه يورپ جي لڳ ڀڳ برابر آهي، قزاقستان دنيا جو نائون نمبر سڀ کان وڏو ملڪ ۽ دنيا جو سڀ کان وڏو سامونڊي ڪناري کان محروم ملڪ آهي. [[روسي سلطنت]] جو حصو هئڻ دوران قزاقستان پنهنجي علائقي جو ڪجهه حصو چين جي [[سنڪيانگ]] صوبي کي وڃايو،<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=i1SpCwAAQBAJ&q=kazakhstan%2Blost%2Bsome%2Bof%2Bits%2Bterritory%2Bto%2Brussia%2Band%2Bchina&pg=PT85 |title=Xinjiang – China's Northwest Frontier |last=Warikoo |first=K. |date=2 March 2016 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-29028-5 |language=en |access-date=14 November 2020 |archive-date=17 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417184150/https://books.google.com/books?id=i1SpCwAAQBAJ&q=kazakhstan+lost+some+of+its+territory+to+russia+and+china&pg=PT85 |url-status=live}}</ref> جڏهن ته سوويت دور ۾ ان جو ڪجهه علائقو ازبڪستان جي [[قراقلپاڪستان]] خودمختيار ريپبلڪ ۾ شامل ڪيو ويو. قزاقستان جون سرحدون روس سان {{convert|6846|km}}<!--per [[WP:MOSNUM]]--> آهن، جيڪا دنيا جي سڀ کان ڊگهي زميني سرحد آهي؛ [[ازبڪستان]] سان {{convert|2203|km}}، چين سان {{convert|1533|km}}، [[ڪرغزستان]] سان {{convert|1051|km}} ۽ [[ترڪمانستان]] سان {{convert|379|km}} ڊگهي سرحد اٿس. اهم شهرن ۾ [[الماتي]]، [[آستانا]]، [[شمڪينت]]، [[آقتوبي]] ۽ [[قاراغندي]] شامل آهن. ملڪ [[40هين اتر ويڪرائي ڦاڪ|40°]] ۽ [[56هين اتر ويڪرائي ڦاڪ|56° اتر]] ويڪرائي ڦاڪن، ۽ [[46هين اوڀر ڊگهائي ڦاڪ|46°]] ۽ [[88هين اوڀر ڊگهائي ڦاڪ|88° اوڀر]] ڊگهائي ڦاڪن جي وچ ۾ واقع آهي. جيتوڻيڪ ملڪ جو گهڻو حصو ايشيا ۾ آهي، پر قزاقستان جو [[يورپي قزاقستان|هڪ ننڍو حصو]] [[يورال جبل|يورال]] جي اولهه طرف [[اوڀر يورپ]] ۾ پڻ واقع آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Kazakhstan – MSN Encarta |url=http://encarta.msn.com/encnet/refpages/RefArticle.aspx?refid=761566451 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080601203047/http://encarta.msn.com/encnet/refpages/RefArticle.aspx?refid=761566451 |archive-date=1 June 2008}}</ref> === زميني بناوٽ === [[فائل:Talgar-mountains.jpg|thumb|[[تالگار چوٽي]]]] قزاقستان جي [[زميني بناوٽ]] گهڻ رخي آهي، پر ملڪ جي اڪثر ايراضي ميدانن، هيٺانهين جبلن ۽ ٽڪرين تي مشتمل آهي. ملڪ جي اولهه واري حصي تي [[ڪيسپيئن هيٺاهين علائقو]] ڇانيل آهي، جيڪو سمنڊ جي سطح کان هيٺ واقع گهڻو ڪري ڌٻڻ وارو علائقو آهي ۽ اوڀر طرف [[اُستيورت پليٽو]] ۾ تبديل ٿي وڃي ٿو. هن پليٽو جي اولهه ۾ [[منگستائو اپٻيٽ]] تي قزاقستان جو سڀ کان هيٺاهون هنڌ [[ڪاراغيي هيٺاهين]] واقع آهي، جيڪو سمنڊ جي سطح کان 132 ميٽر هيٺ آهي. اوڀر کان ڪيسپيئن هيٺاهين علائقي جي حد [[يورال جبل]]ن جي ڏاکڻي شاخ، 656 ميٽرن تائين اوچي [[موغودجار جبل]] سان ٺهي ٿي.<ref>{{Internetquelle |url=https://brockhaus.de/ecs/enzy/article/kaspische-senke |titel=Kaspische Senke – Enzyklopädie – Brockhaus.de |abruf=2018-09-13}}</ref> وڌيڪ ڏکڻ-اوڀر ۾ [[ارال سمنڊ]] جي چوڌاري [[توران هيٺاهين علائقو]] واقع آهي، جنهن ۾ ملڪ جا سڀ کان وڏا ريگستان، [[قزل قم]] ۽ [[ارال قم]] پڻ شامل آهن. قزاقستان جي وچ ۾ [[قزاق اپلينڊ]] (قزاق: ''ساري آرڪا'') واقع آهي، جيڪو اسٽيپ ۽ نيم ريگستاني علائقن تي مشتمل آهي ۽ هتي 500 کان {{Höhe|1547}} ميٽرن تائين اوچائي وارا ڪيترائي وچولي قد جا جبل ۽ جابلو سلسلا، جهڙوڪ [[اُليتائو]]، [[ڪوڪشيتائو جبل]] ۽ [[ڪارڪارالي]] واقع آهن. اتر-اولهه ۾ قزاق اپلينڊ جي حد [[تورغائي پليٽو]] ۽ اتر ۾ [[اولهه سائبيريا جو ميداني علائقو|اولهه سائبيريا جي ميدان]] سان ملي ٿي. انهن علائقن ۾ زرخيز [[اسٽيپ]] ۽ ٻيلائي اسٽيپ، ڪيترين ڍنڍن ۽ دريائن سان گڏ، منظرنامي جي اهم خصوصيت آهن. ملڪ جي اوڀر ۾ ٻيلن سان ڍڪيل [[التائي جبل]]ن جا سلسلا واقع آهن، جتي علائقي جو سڀ کان اوچو جبل [[بيلوخا جبل|بيلوخا]] (4,506 ميٽر) آهي. اهي جبل [[سائبيريا]] کي وچ ايشيا جي ريگستانن کان جدا ڪن ٿا. قزاق اپلينڊ جي ڏکڻ ۾ [[بُک اسٽيپ]] (قزاق: ''بيتپاق دالا'') واقع آهي. هن اسٽيپ ۽ [[بلخاش ڍنڍ]] کان وڌيڪ ڏکڻ ۾ ريگستانن جو هڪ پٽو، [[موئن قم]]، ۽ ماضيءَ ۾ زرخيز رهندڙ [[زيتيسو]] علائقو واقع آهي. قزاقستان جي بلڪل ڏکڻ ۾، [[چين]] ۽ [[ڪرغزستان]] جي سرحدن وٽ، اوچا جابلو سلسلا جهڙوڪ [[جونغار الاتائو]]، [[قاراتائو جبل]] ۽ خاص طور [[تيان شان]] واقع آهن؛ تيان شان جي چيني نالي جي معنيٰ ”آسماني جبل“ آهي ۽ اهو دنيا جي سڀ کان اوچن جابلو سلسلن مان هڪ آهي. اهي جبل جزوي طور ٻيلن ۽ خاص طور [[گليشيئر]]ن سان ڍڪيل آهن ۽ پاڙيسري ڪرغزستان ۾ {{Höhe|7439}} ميٽرن جي اوچائي تائين پهچن ٿا. قزاقستان جو سڀ کان اوچو جبل [[خان تينگري]] (7,010 ميٽر) آهي، جيڪو ملڪ جي انتهائي ڏکڻ-اوڀر ۾ واقع آهي.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.alpenverein.at/schwanenstadt/av_sektion_schwanenstadt/OeAVs_interesantes/_Berge/m_gerhard-asien.php |titel=Die höchsten Berge der 52 asiatischen Länder. |abruf=2018-09-13}}</ref> قزاقستان جو زميني منظر اولهه کان اوڀر تائين [[ڪيسپيئن سمنڊ]] کان [[الطائي جبل|الطائي جبلن]] ۽ [[تيان شان]] تائين، جڏهن ته اتر کان ڏکڻ تائين [[اولهه سائبيريا]] جي ميدانن کان وچ ايشيا جي نخلستانن ۽ ريگستانن تائين پکڙيل آهي. لڳ ڀڳ {{convert|804500|km2}} ايراضيءَ وارو [[قزاق ميداني علائقو]] ملڪ جي لڳ ڀڳ ٽئين حصي تي پکڙيل آهي ۽ دنيا جو سڀ کان وڏو خشڪ [[ميداني علائقو]] آهي. هي ميداني علائقو وسيع [[گاهه جا ميدان|گاهه وارن ميدانن]] ۽ وارياسي علائقن تي مشتمل آهي. اهم سمنڊن، ڍنڍن ۽ ندين ۾ [[بلخاش ڍنڍ]]، [[زائسان ڍنڍ]]، [[چارين گھاٽي|چارين ندي ۽ گھاٽي]]، [[ايلي ندي|ايلي]]، [[ارتيش ندي|ارتيش]]، [[اشم ندي|اشم]]، [[يورال ندي|يورال]] ۽ [[سير دريا]] شامل آهن. [[ارال سمنڊ]] پڻ هن علائقي جي اهم آبي ذخيرن مان هو، پر دنيا جي بدترين ماحولياتي آفتن مان هڪ جي نتيجي ۾ ان جو وڏو حصو سڪي ويو.<ref>{{cite news |author=Daily Telegraph |title=Aral Sea 'one of the planet's worst environmental disasters' |url=https://www.telegraph.co.uk/earth/earthnews/7554679/Aral-Sea-one-of-the-planets-worst-environmental-disasters.html |date=5 April 2010 |access-date=1 May 2010 |location=London |work=[[The Daily Telegraph]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20100408214552/http://www.telegraph.co.uk/earth/earthnews/7554679/Aral-Sea-one-of-the-planets-worst-environmental-disasters.html |archive-date=8 April 2010}}</ref> [[چارين گھاٽي]] {{convert|80|km}} ڊگهي آهي، جيڪا ڳاڙهي [[وارياسو پٿر|وارياسي پٿر]] جي پليٽو کي چيريندي اترين [[تيان شان]] (يعني ”آسماني جبلن“) ۾ چارين نديءَ جي گھاٽي سان گڏ پکڙيل آهي. هي گھاٽي [[الماتي]] کان {{convert|200|km|0|abbr=on}} اوڀر طرف {{coord|43|21|1.16|N|79|4|49.28|E|}} تي واقع آهي. گھاٽي جون اُڀيون ڀتيون، ٿنڀا ۽ محرابون {{convert|150|and|300|m|ft|abbr=off}} تائين اوچيون آهن. گھاٽي تائين ڏکئي پهچ هڪ ناياب ايش وڻ ''[[Fraxinus sogdiana]]'' لاءِ محفوظ پناهه فراهم ڪئي، جيڪو اتي [[آخري برفاني دور|برفاني دور]] کان بچي ويو ۽ هاڻي ڪجهه ٻين علائقن ۾ پڻ وڌي ٿو.<ref>{{cite journal |doi=10.3390/d15060769 |title=Anatomical Structure and Phytochemical Composition of a Rare Species Fraxinus sogdiana Bunge (Oleaceae) Growing in Different Soils in Kazakhstan |journal=Diversity |date=2023 |doi-access=free |last1=Aldibekova |first1=Almagul |last2=Kurmanbayeva |first2=Meruyert |last3=Aksoy |first3=Ahmet |last4=Permitina |first4=Valeria |last5=Dimeyeva |first5=Liliya |last6=Zverev |first6=Nikolai |volume=15 |issue=6 |page=769 |bibcode=2023Diver..15..769A}}</ref> [[بيگاچ کڏ]]، جيڪا {{coord|48|30|N|82|00|E|}} تي واقع آهي، [[پليوسين]] يا [[مائيوسين]] دور جي [[سيارچو|سيارچي]] جي ٽڪر سان ٺهيل [[ٽڪر کڏ]] آهي. ان جو قطر {{convert|8|km|0|abbr=on}} آهي ۽ ان جي عمر جو اندازو 5±3&nbsp;ملين سال لڳايو ويو آهي. قزاقستان جي الماتي علائقي ۾ [[منژيلڪي جبلائي پليٽو]] پڻ واقع آهي. <gallery widths=200 heights=160> File:Kazakhstan BMNG.jpg|قزاقستان جي سيٽلائيٽ تصوير (نومبر 2004ع) File:Eurasian steppe belt.jpg|[[قزاق ميداني علائقو]] [[يوروشيائي ميداني پٽي]] جو حصو آهي (نقشي ۾ {{Colorsample|#AAEEFF}} رنگ سان ڏيکاريل). File:Panorama(sharyn).jpg|[[چارين گھاٽي]] File:Steppe of western Kazakhstan in the early spring.jpg|بهار جي شروعات ۾ قزاق ميداني علائقو </gallery> === قدرتي وسيلا === {{See also|قزاقستان ۾ توانائي}} [[File:Reserve Karkaraly.jpg|thumb|[[قاراغندي علائقو]]]] [[فائل:Каркаралинский заповедник.JPG|thumb|[[قارقارالي]] ڀرسان قارقارالي قدرتي محفوظ علائقو، [[قاراغندي علائقو]]]] [[File:Kaindy lake south-east Kazakhstan.jpg|thumb|220x220px|ڏکڻ-اوڀر قزاقستان ۾ [[ڪائيندي ڍنڍ]]]] [[File:Aral Sea 1989-2008.jpg|thumb|220x220px|1989ع ۽ 2008ع ۾ [[ارال سمنڊ]]]] قزاقستان دنيا جي قدرتي وسيلن سان مالامال ملڪن مان هڪ آهي ۽ وٽس آسانيءَ سان حاصل ڪري سگهجندڙ معدنيات، [[فوسلي ٻارڻ]]، پيٽروليم ۽ [[قدرتي گئس]] جا وڏا ذخيرا موجود آهن.<ref name="GTAIRohstoffe">{{Internetquelle |url=http://www.gtai.de/GTAI/Navigation/DE/Trade/maerkte,did=888586.html |titel=Kasachstan lockt mit seinen Rohstoffvorkommen |hrsg=GTAI |datum=2013-10-02 |abruf=2015-01-26}}</ref> پيٽروليم، قدرتي گئس ۽ معدنيات جي کوٽائيءَ جي ترقيءَ 1993ع کان پوءِ ملڪ ڏانهن آيل 40&nbsp;ارب آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ پرڏيهي سيڙپڪاريءَ جو وڏو حصو پاڻ ڏانهن ڇڪيو، جڏهن ته انهن شعبن جو ملڪ جي صنعتي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 57 سيڪڙو ۽ مجموعي گهريلو پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 13 سيڪڙو حصو رهيو آهي. [[ڪيسپيئن سمنڊ]] جي چوڌاري تيل ۽ قدرتي گئس جا وڏا ذخيرا موجود آهن، جيڪي ملڪ جي لڳ ڀڳ سڄي اولهندي حصي، خاص طور [[منگستائو علائقو|منگستائو]]، [[آتيرائو]] ۽ [[اقتوبه علائقو|اقتوبه]] ۾ پکڙيل آهن. اهم تيل ۽ گئس وارن علائقن ۾ ماڪات، دوسور، اوزين، قاراجانباس ۽ [[قاراچاغانڪ]] شامل آهن. [[ارال سمنڊ]] جي چوڌاري به تيل جا ذخيرا هجڻ جو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي، جڏهن ته ملڪ جي ڏکڻ ۾ [[تاراز]]، [[شمڪينت]]، [[جيزقازغان]] ۽ [[قزل اوردا]] وارن علائقن ۾ پڻ ننڍا تيل ۽ گئس جا ذخيرا موجود آهن. مجموعي طور ملڪ ۾ پيٽروليم جا 160 ذخيرا ڄاڻايا ويا آهن، جن ۾ 2.7 ارب ٽن (ڊگھا ٽن) کان وڌيڪ پيٽروليم موجود آهي. تيل جي ڳولا مان ظاهر ٿيو آهي ته ڪيسپيئن سامونڊي ڪناري وارا ذخيرا هڪ تمام وڏي ذخيراتي نظام جو رڳو حصو آهن؛ اندازو لڳايو ويو آهي ته هن علائقي ۾ 3.5 ارب ٽن (3.4 ارب ڊگھا ٽن) تيل ۽ 2.5 ارب ڪيوبڪ ميٽر (88 ارب ڪيوبڪ فٽ) گئس موجود ٿي سگهي ٿي. مجموعي طور قزاقستان جي تيل جي ذخيرن جو اندازو 6.1 بلين ٽن (6 بلين ڊگھا ٽن) آهي. معاشي ترقيءَ جي لحاظ کان قزاقستان وٽ پيٽروليم ۽ قدرتي گئس ٻنهي جا دنيا ۾ وڏا ثابت ٿيل ذخيرا آهن.<ref>International Crisis Group. (May 2007). [http://www.crisisgroup.org/en/regions/asia/central-asia/133-central-asias-energy-risks.aspx Central Asia's Energy Risks, Asia Report No. 133] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160303225435/http://www.crisisgroup.org/en/regions/asia/central-asia/133-central-asias-energy-risks.aspx |date=3 March 2016 }}</ref> ملڪ اندر وڏا [[تيل صاف ڪرڻ جا ڪارخانا]] [[آتيرائو]]،<ref>{{cite web |url=http://kazworld.info/?p=58130 |title=Company Overview of Atyrau Refinery LLP – KazWorld.info |work=kazworld.info |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20161026232217/http://kazworld.info/?p=58130 |archive-date=26 October 2016}}</ref> [[پاولودار]] ۽ [[شمڪينت]] ۾ واقع آهن. اهي ملڪ جي سموري خام تيل جي پيداوار کي صاف ڪرڻ جي گنجائش نٿا رکن، تنهنڪري پيداوار جو وڏو حصو برآمد ڪيو وڃي ٿو. آمريڪا جي [[توانائي معلومات انتظاميا]] موجب، 2009ع ۾ قزاقستان روزانو لڳ ڀڳ {{convert|1540000|oilbbl}} تيل پيدا ڪري رهيو هو.<ref>{{cite web |url=http://tonto.eia.doe.gov/cfapps/STEO_Query/steotables.cfm?periodType=Annual&startYear=2005&startMonth=1&endYear=2009&endMonth=12&tableNumber=29 |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20090409081928/http://tonto.eia.doe.gov/cfapps/STEO_Query/steotables.cfm?periodType=Annual&startYear=2005&startMonth=1&endYear=2009&endMonth=12&tableNumber=29 |archive-date=9 April 2009 |title=Table 3b. Non-OPEC Petroleum Supply |work=U.S. Energy Information Administration. Independent Statistics and Analysis. |publisher=Tonto.eia.doe.gov |date=11 May 2010 |access-date=1 June 2010}}</ref> قزاقستان جا ڪوئلي جا ذخيرا پڻ تمام وڏا آهن. [[قاراغندي]] جو ڪوئلي وارو حوض دنيا جي اهم [[پٿريلو ڪوئلو|پٿريلي ڪوئلي]] جي ذخيرن مان هڪ آهي ۽ [[قاراغندي علائقو]] سوويت دور ۾ ڪوئلي جي اهم ترين فراهم ڪندڙ علائقن مان شمار ٿيندو هو. [[ايڪيبستوز]] ۽ [[آستانا]] جا ڪوئلي وارا حوض پڻ اڃا مڪمل طور استعمال نه ٿيا آهن. [[قوستانائي علائقو]] ۾ [[لوهي معدنيات]] جا وڏا ذخيرا موجود آهن. [[جيزقازغان]] ۽ [[بلخاش]] جي ڀرپاسي ملڪ جا اهم ترين [[ٽامو|ٽامي]] جا ذخيرا واقع آهن، جڏهن ته [[التائي جبل]]ن ۾ [[سون]] ڪڍيو وڃي ٿو. [[آتاسو]] ۽ جيزقازغان ڀرسان جيزدي ۾ [[مينگنيز]] جا وڏا ذخيرا آهن، جڏهن ته [[اقتوبه علائقو]] ۾ [[نِڪل]] جا ذخيرا پڻ موجود آهن. [[قوستانائي]] کان لڳ ڀڳ 200 ڪلوميٽر ڏکڻ-اولهه ۾ [[جيتيقارا]] واقع آهي، جتي سون جا ذخيرا شهري آباديءَ جي هيٺان پڻ مليا آهن؛ ڪجهه عمارتون انهن ذخيرن تائين رسائي حاصل ڪرڻ لاءِ ڊاهيون ويون.<ref>{{Literatur |Autor=P J Chernis |Titel=Petrographic analyses of URL-2 and URL-6 special thermal conductivity samples |Verlag=Natural Resources Canada/ESS/Scientific and Technical Publishing Services |Datum=1985 |DOI=10.4095/315247}}</ref> ڪجهه اندازن موجب،<ref name="Homestead">[https://web.archive.org/web/20070507024507/http://www.homestead.com/prosites-kazakhembus/MineralWealth.html Mineral Wealth]. homestead.com</ref> قزاقستان وٽ [[يورينيم]]، [[ڪروميم]]، [[سيسو]] ۽ [[زنڪ]] جا دنيا ۾ ٻئي نمبر تي وڏا ذخيرا، [[مينگنيز]] جا ٽئين نمبر تي ۽ ٽامي جا پنجين نمبر تي وڏا ذخيرا آهن، جڏهن ته ڪوئلي، لوهه ۽ سون جي ذخيرن جي لحاظ کان دنيا جي مٿين ڏهن ملڪن ۾ شامل آهي. قزاقستان [[ڪروميم]]، [[وينڊيم]]، [[بسمٿ]] ۽ [[فلورين]] جي ذخيرن جي لحاظ کان پڻ دنيا جي اهم ترين ملڪن مان هڪ آهي.<ref name="GTAIRohstoffe" /> ملڪ وٽ [[ڪوبالٽ]]، [[ٽنگسٽن]]، [[مولبڊينم]] ۽ ٻين معدنيات جا به وڏا ذخيرا موجود آهن. 2015ع ۾ قزاقستان جي سون جي پيداوار 64 ميٽرڪ ٽن هئي.<ref>{{Cite web |title=Gold production |url=https://ourworldindata.org/grapher/gold-production?tab=table |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129233804/https://ourworldindata.org/grapher/gold-production?tab=table |archive-date=29 November 2023 |access-date=2024-12-17 |website=Our World in Data |url-status=live}}</ref> يورينيم جي [[معدني ڳولا]] دوران [[اوپل]] جا ذخيرا پڻ دريافت ڪيا ويا آهن، جڏهن ته ملڪ هيرن جي برآمد پڻ ڪري ٿو. قزاقستان وٽ [[فاسفورائيٽ]] جا پڻ وڏا ذخيرا آهن. ٻن اهم ذخيرن ۾ 650 ملين ٽن P₂O₅ وارو [[قاراتائو]] حوض ۽ اتر-اولهه قزاقستان ۾ واقع اقتوبه فاسفورائيٽ حوض جو چلي سائي ذخيرو شامل آهن، جنهن ۾ 9 سيڪڙو خام ڌاتوءَ جا 500–800{{nbsp}}ملين ٽن وسيلا موجود آهن.<ref>[http://www.sunkarresources.com/en/news/chilisai_Phosphate_Project_ore_reserve_update/ Chilisai Phosphate Project Ore Reserve Update] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160402211127/http://www.sunkarresources.com/en/news/chilisai_phosphate_project_ore_reserve_update |date=2016-04-02 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160402211127/http://www.sunkarresources.com/en/news/chilisai_phosphate_project_ore_reserve_update |date=2 April 2016 }} // SUNKAR RESOURCES PLC</ref><ref>[http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/country/1997/9422097.pdf#page=7 THE MINERAL INDUSTRY OF KAZAKHSTAN—1997] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130303091425/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/country/1997/9422097.pdf |date=3 March 2013 }} // USGS: Phosphate Rock – Reserves</ref> قزاقستان ۾ ڪيتريون وڏيون جهاز رانيءَ لائق نديون پڻ آهن. اهي گهڻو ڪري ملڪ جي ڪنارن وارن علائقن، خاص طور اتر ۾، وهن ٿيون، جڏهن ته ڏکڻ ۽ وچ وارن علائقن جون ڪيتريون نديون اونهاري جي سخت گرميءَ دوران گهڻو گهٽجي يا سڪي وڃن ٿيون. 17 آڪٽوبر 2013ع تي [[استخراجي صنعتن جي شفافيت جي شروعات]] قزاقستان کي ”اي آءِ ٽي آءِ مطابق“ ملڪ طور قبول ڪيو، جنهن جو مطلب هو ته ملڪ وٽ قدرتي وسيلن مان حاصل ٿيندڙ آمدنيءَ جي باقاعده پڌرائي يقيني بڻائڻ لاءِ بنيادي ۽ فعال نظام موجود هو.<ref>[https://eiti.org/news/kazakhstan-accepted-eiti-compliant Kazakhstan accepted as 'EITI Compliant'] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160101051159/https://eiti.org/news/kazakhstan-accepted-eiti-compliant |date=1 January 2016 }}. EITI (17 October 2013). Retrieved 8 March 2014.</ref> === آبهوا === [[File:Koppen-Geiger Map v2 KAZ 1991–2020.svg|thumb|328x328px|1991ع کان 2020ع تائين قزاقستان لاءِ 1 ڪلوميٽر ريزوليوشن وارو [[ڪوپن–گائيگر آبهوا درجابندي]] نقشو]] قزاقستان ۾ انتهائي [[براعظمي آبهوا|براعظمي]] ۽ [[ٿڌي ميداني آبهوا]] آهي ۽ ملڪ [[يوروشيائي ميداني علائقو|يوروشيائي ميداني علائقي]] جي اندر واقع آهي، جنهن ۾ [[قزاق ميداني علائقو]] شامل آهي. هتي اونهارا گرم ۽ سيارا سخت ٿڌا ٿين ٿا. حقيقت ۾ [[آستانا]]، [[اولان باتور]] کان پوءِ، دنيا جو ٻيو نمبر سڀ کان ٿڌو گاديءَ وارو شهر آهي. [[وسڪارو]] خشڪ کان نيم خشڪ حالتن جي وچ ۾ مختلف رهي ٿو، جڏهن ته سيارو خاص طور تي خشڪ هوندو آهي.<ref>{{cite web |title=The Coldest Capital Cities In The World |url=http://www.worldatlas.com/articles/the-coldest-capital-cities-in-the-world.html |website=WorldAtlas.com |access-date=15 January 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170108040732/http://www.worldatlas.com/articles/the-coldest-capital-cities-in-the-world.html |archive-date=8 January 2017}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="margin:auto;" |+قزاقستان جي وڏن شهرن ۾ روزاني وڌ ۾ وڌ ۽ گهٽ ۾ گهٽ سراسري گرمي پد<ref>{{cite web |url=http://www.weatherbase.com/weather/city.php3?c=KZ&name=Kazakhstan |title=Kazakhstan climate information |publisher=Weatherbase |access-date=4 February 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160102193331/http://www.weatherbase.com/weather/city.php3?c=KZ&name=Kazakhstan |archive-date=2 January 2016}}</ref> |- !هنڌ !جولاءِ (°C) !جولاءِ (°F) !جنوري (°C) !جنوري (°F) |- |[[الماتي]] || 30/18 || 86/64 || 0/−8 || 33/17 |- |[[شمڪينت]] || 32/17 || 91/66 || 4/−4 || 39/23 |- |[[قاراغندي]] || 27/14 || 80/57 || −8/−17 || 16/1 |- |[[آستانا]] || 27/15 || 80/59 || −10/−18 || 14/−1 |- |[[پاولودار]] || 28/15 || 82/59 || −11/−20 || 12/−5 |- |[[آقتوبي]] || 30/15 || 86/61 || −8/−16 || 17/2 |} === نباتات ۽ حيوانات === {{Main|قزاقستان جي جهنگلي جيوت}} [[فائل:Altynemel dune.jpg|thumb|[[التين ايميل قومي پارڪ]] ۾ ”ڳائيندڙ وارياسو“]] [[فائل:Reserve Karkaraly.jpg|thumb|کاٻو|[[قارقارالي]] ڀرسان [[قارقارالي قومي پارڪ]]، [[قاراغندي علائقو]]]] [[فائل:Steppe of western Kazakhstan in the early spring.jpg|thumb|اولهه قزاقستان جو اسٽيپ]] [[فائل:Vulpes corsac.jpg|thumb|upright|[[ڪورساڪ لومڙي]]]] پنهنجي وڏي ايراضي ۽ ڪيترن ئي قدرتي علائقن ۾ پکڙيل هجڻ سبب قزاقستان ۾ نباتات ۽ حيوانات جو تمام گهڻو تنوع ملي ٿو. ملڪ جي مختلف قدرتي وسيلن، ناياب ۽ ختم ٿيڻ جي خطري هيٺ آيل ٻوٽن ۽ جانورن کي [[قزاقستان جا قومي پارڪ|قومي پارڪن]]، [[قزاقستان جا محفوظ قدرتي علائقا|قدرتي محفوظ علائقن]] ۽ ٻين [[قزاقستان جا تحفظ وارا علائقا|تحفظ وارن علائقن]] ۾ محفوظ ڪيو ويو آهي.<ref name="focus.de" /> اتر ۾، جتي [[اسٽيپ]] ۽ [[ٻيلائي اسٽيپ]] غالب آهن ۽ گڏجي قزاقستان جي ڪُل ايراضيءَ جو 28.5 سيڪڙو حصو والارين ٿا، اتي اناج وارا ٻوٽا ۽ گاهه وڏي مقدار ۾ ٿين ٿا. خاص طور اسٽيپ ۾ [[فيدر گراس]] عام آهي. ڪيترائي دوائن ۾ ڪم ايندڙ ٻوٽا پڻ ملن ٿا، جن ۾ [[اڊونِس]] (''Adonis'')، [[سينٽ جانز ورٽ]] (''Hypericum'') ۽ [[ويليرين]] (''Valeriana'') شامل آهن. [[ورم ووڊ]] پڻ تمام گهڻو ٿئي ٿو. ٻيلن جي ننڍن ٽڪرن ۾ برچ، ايسپن، ولو ۽ ڪرنٽ جا ٻوٽا ٿين ٿا؛ وڌيڪ اولهه طرف اسپروس، جڏهن ته اولهه ۾ [[اوڪ]] ۽ [[لنڊن]] جا وڻ ملن ٿا. ٻيلن ۾ ٻير پڻ گهڻي مقدار ۾ ٿين ٿا. عام ٻوٽن ۾ ''[[اسٽراگلس]]''، ''[[گيگيا]]''، ''[[ايليم]]''، ''[[ڪاريڪس]]'' ۽ ''[[آڪسيٽروپس]]'' پڻ شامل آهن. ختم ٿيڻ جي خطري هيٺ آيل ٻوٽن ۾ مقامي جهنگلي صوف ''[[مالس سيورسيئي]]''، جهنگلي انگور ''[[وائٽس ونيفيرا]]''، جهنگلي [[ٽيولپ]] جون ڪيتريون ئي جنسون، جهڙوڪ ''[[ٽيولپا گريگيئي]]''، ناياب بصر جي جنس ''[[ايليم قاراتاوينسي]]''، ان کان سواءِ ''[[آئرس ولموٽيانا]]'' ۽ ''[[ٽيولپا ڪافمانيانا]]'' شامل آهن.<ref>A.F. Kovshar (Ed.): ''Monitoring biologicheskogo raznoobraziya Zapovednika Aksu-Dzhabagly''. In: ''Tethys Biodiversity Research''. Tom 1, S. 17–21.</ref><ref>{{cite web |title=Celestial Silk Road 5th–21st June 2016 |url=http://www.viranatura.com/Product_100001_Celestial-Silk-Road-5th-21st-June-2016 |publisher=viranatura.com |access-date=26 May 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305045058/http://www.viranatura.com/Product_100001_Celestial-Silk-Road-5th-21st-June-2016 |archive-date=5 March 2016}}</ref> هن علائقي جا عام جانور [[گرائونڊ اسڪوئرل]]، [[مارموٽ]]، [[جربوا]] ۽ [[يوريشيائي ڳاڙهي گليري]] جهڙا ڪُتريندڙ جانور آهن. ان کان سواءِ [[سهو|سها]]، ارمين، [[بيجر]]، [[بگهڙ]]، [[ڳاڙهي لومڙي]] ۽ [[ڪورساڪ لومڙي]] پڻ ملن ٿا. ٻيلن ۾ ڪٿي ڪٿي جهنگلي سوئر، [[واپيٽي]] ۽ [[رو هرڻ]] رهن ٿا، جڏهن ته اسٽيپ ۾ ناياب ۽ محفوظ [[سائيگا]] هرڻ ملي ٿو. هن علائقي ۾ 1,500 کان وڌيڪ ڍنڍون هجڻ سبب پکين، خاص طور آبي پکين، جو وڏو انگ ملي ٿو، جن ۾ هنس، [[عقاب]]، [[بسٽرڊ]]—جيڪي قزاقستان جا سڀ کان وڏا پکي آهن ۽ 16 ڪلوگرام تائين وزن رکن ٿا—ڳجهون، ڪونج، [[ٻگهه]]، بدڪون، گيز، جهنگلي ڪڪڙ، ڪاٺ ڪُٽا، [[لارڪ]] ۽ ٻيا ڪيترائي پکي شامل آهن. قزاقستان جي 14 سيڪڙو کان وڌيڪ ايراضي [[نيم ريگستان]] تي مشتمل آهي. هتي اسٽيپ جي ڀيٽ ۾ حياتياتي تنوع گهڻو گهٽ آهي. ورم ووڊ، [[ڪيمومائل]] ۽ فيدر گراس خاص طور عام آهن. سها، گرائونڊ اسڪوئرل ۽ جربوا پڻ ملن ٿا، جڏهن ته بگهڙ ۽ [[ڪورساڪ لومڙي]] گهڻا آهن؛ سائيگا ۽ [[گوائٽرڊ غزال]] نسبتاً گهٽ ملن ٿا. هتي ڪرڙين ۽ نانگن جا به ڪيترائي قسم رهن ٿا. قزاقستان ۾ سڀ کان وڌيڪ پکڙيل قدرتي علائقو [[ريگستان]] آهي. هتي رڳو خشڪ حالتن سان مطابقت رکندڙ، ننڍا ۽ ڊگهن پاڙن وارا ٻوٽا ٿين ٿا. سيج گراس، ريگستاني فيدر گراس ۽ ورم ووڊ سڀ کان عام آهن. اونهاري ۾ گهڻا ٻوٽا سج جي سخت گرميءَ سبب سڙي وڃن ٿا. ٻوٽيدار جهڳٽا، خاص طور [[ساڪسول]]، پڻ وڏي پيماني تي ملن ٿا. ريگستان ۾ وڏا جانور نسبتاً ناياب آهن. [[گوائٽرڊ غزال]]، سائيگا ۽ پاڻيءَ جي ذريعن ڀرسان رهندڙ جهنگلي سوئر جهڙا کُرن وارا جانور وڌيڪ ملن ٿا، جڏهن ته بگهڙ ۽ [[جهنگلي ريڊ ٻلي]] وڌيڪ ناياب آهن. [[ايشيائي جهنگلي گڏهه]]، مثال طور، [[التين ايميل قومي پارڪ]] ۽ [[بارسا ڪيلميس قدرتي محفوظ علائقو]] ۾ ملن ٿا. خشڪ علائقن جي ڪجهه دريائي ٻيلن ۾ خطري هيٺ آيل [[بخارا هرڻ]] پڻ ملي ٿو، جيڪو ڪنهن زماني ۾ ناپيد ٿي ويل [[ڪيسپيئن ٽائيگر]] جو اهم شڪار هوندو هو. ننڍا جانور جهڙوڪ سيڙهه، ڪڇون ۽ جربوا انتهائي ماحولياتي حالتن سان وڌيڪ آسانيءَ سان مطابقت رکن ٿا. ريگستان ۾ مختلف [[اگاما]] ۽ نانگن سميت ريڙهيون پائيندڙ جانور عام آهن؛ مجموعي طور قزاقستان ۾ ريڙهيون پائيندڙ جانورن جا لڳ ڀڳ 50 کان 60 قسم ملن ٿا. [[وڇون]] پڻ قزاقستان جي حيوانات جو حصو آهن. [[تيان شان]] جي وسيع جبلن ۾، جيڪي گهڻو ڪري اسپروس جي ٻيلن سان ڍڪيل آهن، اڄ به [[برفاني چيتو]] ملي ٿو، جيڪو قزاقستان جي قومي علامتن مان هڪ آهي. البت هن جانور جون مستحڪم آباديون هاڻي خاص طور [[آقسو-جاباغلي قدرتي محفوظ علائقو|آقسو-جاباغلي]] ۽ [[الماتي قدرتي محفوظ علائقو|الماتي]] محفوظ علائقن ۾ ملن ٿيون.<ref>O. Loginov: ''Status and Conservation of Snow Leopard in Kazakstan''. 8th International Snow Leopard Symposium Proceedings. Washington 1995, S. 39–41.</ref> [[يوريشيائي لنڪس]] پڻ وڏي پيماني تي ملي ٿو، جڏهن ته [[التائي جبل|التائي]] ۾ رڇن جو وڏو انگ رهي ٿو. وڌيڪ ڏکڻ ۾ [[تيان شان ڀورو رڇ]] ملي ٿو. ٻنهي جابلو علائقن ۾ [[سائبيريائي آئيبيڪس]] ۽ [[ارغالي]] پڻ رهن ٿا، جڏهن ته ڏکڻ-اولهه جي جابلو اسٽيپن ۾ [[يوريئل]] جهنگلي رڍون ملن ٿيون. ٻين ٿڻائتن جانورن ۾ [[موس]] ۽ [[پالاس جي ٻلي]] پڻ شامل آهن، جڏهن ته ڪيترائي ناياب ٿڻائتا جانور قانوني تحفظ هيٺ آهن. آخري برفاني دور کان اڳ [[اتر برفاني سمنڊ]] ۽ [[ڪيسپيئن سمنڊ]] جي وچ ۾ موجود آبي رابطي جي نتيجي ۾ اڄ به ڪيسپيئن سمنڊ ۾ سيلن جون وڏيون ڪالونيون ملن ٿيون. [[ڪيسپيئن سيل]]، [[بائيڪل سيل]] سان گڏ، دنيا جي انهن چند سيلن مان آهي جيڪي مڪمل طور اندرين پاڻيءَ ۾ رهن ٿا. قزاقستان جي محفوظ جنسن واري ڳاڙهي ڪتاب ۾ 125 ڪرنگهي وارا جانور، جن ۾ ڪيترائي پکي ۽ ٿڻائتا جانور شامل آهن، ۽ 404 ٻوٽا، جن ۾ فنگس، الجي ۽ لائيڪن پڻ شامل آهن، درج ٿيل آهن.<ref>{{cite web |title=Red Book |url=http://enrin.grida.no/biodiv/biodiv/national/kazakh/nav/species/red.htm |publisher=[[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] (UNEP) |access-date=8 December 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170205173757/http://enrin.grida.no/biodiv/biodiv/national/kazakh/nav/species/red.htm |archive-date=5 February 2017}}</ref> 2019ع ۾ قزاقستان جو [[ٻيلن جي منظرنامي جي سالميت وارو انڊيڪس]] جو سراسري اسڪور 8.23/10 هو، جنهن سان ملڪ 172 ملڪن مان عالمي سطح تي 26هين نمبر تي رهيو.<ref name="FLII-Supplementary">{{cite journal |last1=Grantham |first1=H. S. |last2=Duncan |first2=A. |last3=Evans |first3=T. D. |last4=Jones |first4=K. R. |last5=Beyer |first5=H. L. |last6=Schuster |first6=R. |last7=Walston |first7=J. |last8=Ray |first8=J. C. |last9=Robinson |first9=J. G.|last10=Callow|first10=M. |last11=Clements |first11=T. |last12=Costa |first12=H. M. |last13=DeGemmis |first13=A. |last14=Elsen |first14=P. R. |last15=Ervin |first15=J. |last16=Franco |first16=P. |last17=Goldman |first17=E. |last18=Goetz |first18=S. |last19=Hansen |first19=A.|last20=Hofsvang|first20=E. |last21=Jantz |first21=P. |last22=Jupiter |first22=S. |last23=Kang |first23=A. |last24=Langhammer |first24=P. |last25=Laurance |first25=W. F. |last26=Lieberman |first26=S. |last27=Linkie |first27=M. |last28=Malhi |first28=Y. |last29=Maxwell |first29=S.|last30=Mendez|first30=M. |last31=Mittermeier |first31=R. |last32=Murray |first32=N. J. |last33=Possingham |first33=H. |last34=Radachowsky |first34=J. |last35=Saatchi |first35=S. |last36=Samper |first36=C. |last37=Silverman |first37=J. |last38=Shapiro |first38=A. |last39=Strassburg |first39=B.|last40=Stevens|first40=T. |last41=Stokes |first41=E. |last42=Taylor |first42=R. |last43=Tear |first43=T. |last44=Tizard |first44=R. |last45=Venter |first45=O. |last46=Visconti |first46=P. |last47=Wang |first47=S. |last48=Watson |first48=J. E. M. |title=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity – Supplementary Material |journal=Nature Communications |volume=11 |issue=1 |year=2020 |page=5978 |issn=2041-1723 |doi=10.1038/s41467-020-19493-3 |pmid=33293507 |pmc=7723057 |bibcode=2020NatCo..11.5978G |doi-access=free}}</ref> [[پرزيوالسڪي جو گهوڙو]] لڳ ڀڳ 200 سالن کان پوءِ ٻيهر قزاقستان جي ميداني علائقن ۾ متعارف ڪرايو ويو آهي.<ref>{{cite web |date=14 June 2024 |title=Wild Przewalski's horses return to Kazakhstan after 200 years |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/6/14/wild-przewalskis-horses-return-to-kazakhstan-after-200-years |access-date=15 June 2024 |archive-date=15 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240615211832/https://www.aljazeera.com/news/2024/6/14/wild-przewalskis-horses-return-to-kazakhstan-after-200-years |url-status=live }}</ref> {{Clear}} == حڪومت ۽ سياست == {{Main|قزاقستان جي حڪومت|قزاقستان جي سياست|قزاقستان ۾ چونڊون}} {{Multiple image | direction = horizontal | align = right | caption_align = center | total_width = 380 | image1 = President Masato Kanda meets with Kazakhstan President Kassym-Jomart Tokayev (cropped).jpg | image2 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | caption1 = [[قاسم جومارت توقائيف]]<br /><small>[[قزاقستان جو صدر|صدر]] </small> | caption2 = ''خالي''<br>[[قزاقستان جو نائب صدر|نائب صدر]] | alt1 = | alt2 = | caption3 = [[اولژاس بيڪتينوف]]<br /><small>[[قزاقستان جو وزيراعظم|وزيراعظم]] </small> | image3 = Olzhas Bektenov (cropped).jpg }} === سياسي نظام === سرڪاري طور قزاقستان هڪ جمهوري، سيڪيولر، آئيني [[وحداني رياست|وحداني ريپبلڪ]] آهي؛ [[نورسلطان نذربائيف]] 1991ع کان 2019ع تائين ملڪ جي اڳواڻي ڪئي.<ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2014/02/07/yes-kazakhstan-should-change-its-name-this-map-shows-why/ |title=Yes, Kazakhstan should change its name. This map shows why. |newspaper=The Washington Post |access-date=11 August 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170811145614/https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2014/02/07/yes-kazakhstan-should-change-its-name-this-map-shows-why/ |archive-date=11 August 2017}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-47628854 |title=Kazakh leader resigns after three decades |date=19 March 2019 |access-date=19 March 2019 |language=en-GB |archive-url=https://web.archive.org/web/20190425061650/https://www.bbc.com/news/world-asia-47628854 |archive-date=25 April 2019 |url-status=live}}</ref> سندس جاءِ [[قاسم جومارت توقائيف]] ورتي.<ref>{{cite web |url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2019-03-19/president-of-kazakhstan-nursultan-nazarbayev-resigns |title=Kazakhstan's Leader Nazarbayev Resigns After Three Decades in Power |last=Auyezov |first=Olzhas |date=19 March 2019 |website=US News |access-date=1 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190401081832/https://www.usnews.com/news/world/articles/2019-03-19/president-of-kazakhstan-nursultan-nazarbayev-resigns |archive-date=1 April 2019 |url-status=live}}</ref><ref name="tokayev-wins">{{cite news |title=Nazarbayev ally wins big in Kazakhstan election after hundreds arrested |url=https://www.theguardian.com/world/2019/jun/09/hundreds-arrested-as-kazakhs-protest-against-rigged-election |agency=The Guardian |access-date=12 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190712033625/https://www.theguardian.com/world/2019/jun/09/hundreds-arrested-as-kazakhs-protest-against-rigged-election |archive-date=12 July 2019 |url-status=live}}</ref> صدر [[قزاقستان جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] پاران منظور ڪيل قانون سازيءَ کي ويٽو ڪري سگهي ٿو ۽ [[قزاقستان جي جمهوريه جون هٿياربند فوجون|هٿياربند فوجن]] جو [[اعليٰ فوجي سربراهه]] پڻ آهي. وزيراعظم وزيرن جي ڪابينا جي صدارت ڪري ٿو ۽ قزاقستان جي حڪومت جي سربراهه طور ڪم ڪري ٿو. ڪابينا ۾ ٽي نائب وزيراعظم ۽ سورهن وزير آهن.<ref>{{Cite web |title=About Republic of Kazakhstan {{!}} CIS Legislation |url=https://cis-legislation.com/cis/kazakhstan/index.html |access-date=2021-01-05 |website=cis-legislation.com |archive-date=9 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109232202/https://cis-legislation.com/cis/kazakhstan/index.html |url-status=live}}</ref> قزاقستان ۾ [[هڪ ايواني مقننه|هڪ ايواني]] پارليامينٽ آهي، جيڪا [[قزاقستان جو قورلتائي|قورلتائي]] جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي. قورلتائيءَ جا 145 ميمبر آهن.<ref>{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/eng/docs/K2600000000 |title=Constitution of the Republic of Kazakhstan |publisher=adilet.zan.kz |access-date=25 July 2026}}</ref> 2020ع ۾ [[فريڊم هائوس]] قزاقستان کي ”مضبوط ٿيل آمرانه نظام“ قرار ڏنو ۽ چيو ته [[قزاقستان ۾ اظهار جي آزادي]] جو احترام نٿو ڪيو وڃي ۽ ”قزاقستان جا چونڊ قانون [[آزاد ۽ منصفاڻي چونڊ|آزاد ۽ منصفاڻي چونڊن]] جي ضمانت نٿا ڏين.“<ref name="kaz2">{{cite web |title=Kazakhstan: Nations in Transit 2020 Country Report |url=https://freedomhouse.org/country/kazakhstan/nations-transit/2020 |website=Freedom House |access-date=30 May 2021 |language=en |archive-date=2 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210602212641/https://freedomhouse.org/country/kazakhstan/nations-transit/2020 |url-status=live}}</ref> [[اڪانومسٽ انٽيليجنس يونٽ]] پنهنجي [[جمهوريت انڊيڪس]] ۾ قزاقستان کي مسلسل ”آمرانه نظام“ طور درجابندي ڪندو رهيو آهي؛ 2020ع ۾ ملڪ 167 ملڪن مان 128هين نمبر تي هو.<ref>{{cite news |url=https://www.economist.com/graphic-detail/2021/02/02/global-democracy-has-a-very-bad-year |title=Global democracy has a very bad year |newspaper=[[دي اڪانومسٽ]] |date=2 February 2021 |access-date=22 March 2021 |archive-date=26 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210726221509/https://www.economist.com/graphic-detail/2021/02/02/global-democracy-has-a-very-bad-year |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.economist.com/graphic-detail/2020/01/22/global-democracy-has-another-bad-year |title=Global democracy has another bad year |newspaper=The Economist |date=22 January 2020 |access-date=22 March 2021 |archive-date=23 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210323135217/https://www.economist.com/graphic-detail/2020/01/22/global-democracy-has-another-bad-year |url-status=live}}</ref> [[وي-ڊيم جمهوريت انڊيڪس|وي-ڊيم جمهوريت انڊيڪسن]] 2024ع ۾ قزاقستان کي [[چونڊ آمرانه نظام]] قرار ڏنو.<ref name="j496">{{cite web |title=Democracy Report 2025, 25 Years of Autocratization – Democracy Trumped? |url=https://v-dem.net/documents/54/v-dem_dr_2025_lowres_v1.pdf |access-date=14 March 2025 |archive-date=13 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250313112226/https://www.v-dem.net/documents/54/v-dem_dr_2025_lowres_v1.pdf |url-status=live }}</ref> === سياسي سڌارا === جون 2019ع ۾ [[قاسم جومارت توقائيف]] جي چونڊ کان پوءِ سڌارن تي عمل شروع ڪيو ويو. توقائيف مخالف ڌر جي سياسي سرگرمين، عوامي گڏجاڻين ۽ سياسي پارٽيون قائم ڪرڻ لاءِ ضابطن ۾ نرميءَ جي حمايت ڪئي آهي.<ref name="poleform">{{cite news |title=Kazakhstan to Liberalize Rules on Protests and Political Parties |url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2019-12-20/kazakhstan-to-liberalize-rules-on-protests-and-political-parties |agency=REUTERS |publisher=USNews |access-date=24 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191224202342/https://www.usnews.com/news/world/articles/2019-12-20/kazakhstan-to-liberalize-rules-on-protests-and-political-parties |archive-date=24 December 2019 |url-status=live}}</ref> جون 2019ع ۾ توقائيف حڪومتي پاليسين ۽ سڌارن بابت قومي سطح تي عوامي ڳالهه ٻولهه لاءِ هڪ پليٽ فارم طور ”عوامي اعتماد جي قومي ڪائونسل“ قائم ڪئي.<ref name="Iran Daily">{{cite web |title=Kazakhstan President Tokayev's initiatives on public safety, rule of law, human rights |url=http://www.iran-daily.com/News/263944.html |website=iran-daily.com |access-date=8 April 2020 |date=5 January 2020 |archive-date=14 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200114194339/http://www.iran-daily.com/News/263944.html |url-status=live}} [[File:CC BY icon.svg|50px]] Text was copied from this source, which is available under a [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons Attribution 4.0 International License] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171016050101/https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ |date=16 October 2017 }}.</ref> جولاءِ 2019ع ۾ قزاقستان جي صدر ”ٻڌندڙ رياست“ جو تصور پيش ڪيو، جنهن جو مقصد ملڪ جي شهرين جي سمورين تعميري درخواستن جو تيزيءَ ۽ اثرائتي نموني جواب ڏيڻ هو.<ref>{{cite web |url=https://www.atlanticcouncil.org/commentary/long-take/first-glimpses-of-tokayevs-kazakhstan/ |title=First glimpses of Tokayev's Kazakhstan: The listening state? |date=17 September 2019 |website=Atlantic Council |language=en-US |access-date=7 April 2020 |archive-date=20 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190920081417/https://www.atlanticcouncil.org/commentary/long-take/first-glimpses-of-tokayevs-kazakhstan/ |url-status=live}}</ref> متبادل نظرين ۽ راين کي هٿي ڏيڻ لاءِ اهڙو قانون منظور ڪرڻ جو اعلان ڪيو ويو، جنهن تحت ٻين پارٽين جي نمائندن کي پارليامينٽ جي ڪجهه ڪاميٽين جي صدارت جا عهدا سنڀالڻ جي اجازت ڏني وڃي.{{when|date=March 2022}} سياسي پارٽيءَ جي رجسٽريشن لاءِ گهربل گهٽ ۾ گهٽ ميمبرن جو انگ 40,000 مان گهٽائي 20,000 ڪرڻ جو اعلان ڪيو ويو.<ref name="Iran Daily"/> مرڪزي علائقن ۾ پرامن جلسن لاءِ مخصوص جايون مقرر ڪرڻ ۽ منتظمن، شرڪت ڪندڙن ۽ مبصرن جي حقن ۽ ذميوارين بابت نئون قانون منظور ڪرڻ جو پڻ اعلان ڪيو ويو.<ref name="Iran Daily"/> عوامي تحفظ وڌائڻ جي ڪوشش طور صدر توقائيف ماڻهن خلاف ڏوهن جا مرتڪب ٿيندڙن لاءِ سزائون سخت ڪيون.<ref name="Iran Daily"/> 17 سيپٽمبر 2022ع تي توقائيف هڪ فرمان تي صحيح ڪئي، جنهن تحت صدارتي مدي کي ستن سالن جي هڪ ئي مدي تائين محدود ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=Kazakhstan limits presidential term, renames capital |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/9/17/kazakhstan-limits-presidential-term-renames-capital |access-date=2022-12-21 |website=aljazeera.com |language=en |archive-date=17 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220917174621/https://www.aljazeera.com/news/2022/9/17/kazakhstan-limits-presidential-term-renames-capital |url-status=live}}</ref> هن حڪومت جي ادارن وچ ۾ اختيارن کي ”غير مرڪوز“ ڪرڻ ۽ ”ورهاست“ ڪرڻ لاءِ نئين سڌارتي پيڪيج جي تياريءَ جو پڻ اعلان ڪيو. سڌارتي پيڪيج جو مقصد چونڊ نظام ۾ تبديلي آڻڻ ۽ قزاقستان جي علائقن جي فيصلا سازيءَ وارن اختيارن کي وڌائڻ پڻ هو.<ref name=":0">{{Cite web |date=2022-11-18 |title=Tokayev bites the reform bullet |url=https://www.eastasiaforum.org/2022/11/19/tokayev-bites-the-reform-bullet/ |access-date=2022-12-21 |website=East Asia Forum |language=en |archive-date=21 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221221081643/https://www.eastasiaforum.org/2022/11/19/tokayev-bites-the-reform-bullet/ |url-status=live}}</ref> صدر جي اختيارن جي ڀيٽ ۾ پارليامينٽ جا اختيار وڌايا ويا، صدر جي مائٽن کي هاڻي سرڪاري عهدا رکڻ کان پڻ روڪيو ويو، جڏهن ته آئيني عدالت بحال ڪئي وئي ۽ موت جي سزا ختم ڪئي وئي.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |title=Kazakhstan: Voters back reforms to reject founder's legacy |url=https://www.dw.com/en/kazakhstan-voters-back-reforms-to-reject-founders-legacy/a-62037144 |access-date=2022-12-21 |website=dw.com |language=en |archive-date=21 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221221081812/https://www.dw.com/en/kazakhstan-voters-back-reforms-to-reject-founders-legacy/a-62037144 |url-status=live}}</ref> === انتظامي ورهاست === {{Main|قزاقستان جا علائقا|قزاقستان جا ضلعا}} {{#tag:imagemap| فائل:Kazakhstan provinces and province capitals.svg{{!}}thumb{{!}}{{{size|400px}}}{{!}}{{{align|centre}}}{{!}}{{{caption|قزاقستان جو ڪلڪ لائق نقشو، جنهن ۾ ان جا 14 علائقا ڏيکاريل آهن.<span style="float:right; font-weight:normal; font-size:xx-small;">[[سانچو:Provinces of Kazakhstan Image Map|<span title="هي سانچو ڏسو">ڏ</span>]] • [[سانچو بحث:Provinces of Kazakhstan Image Map|<span title="هن سانچي تي بحث ڪريو">ب</span>]] • [//en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template:Provinces_of_Kazakhstan_Image_Map&action=edit <span title="هي سانچو سنواريو" style=";">س</span>] </span>}}} rect 37 98 111 130 [[اولهه قزاقستان علائقو]] rect 28 146 121 171 [[اتيرائو علائقو]] rect 41 224 121 249 [[منگستائو علائقو]] rect 155 142 214 168 [[اقتوبو علائقو]] rect 213 238 299 250 [[قزل‌اوردا علائقو]] rect 317 317 365 340 [[ڏکڻ قزاقستان علائقو]] rect 381 253 443 282 [[جامبل علائقو]] rect 469 240 530 255 [[الماتي علائقو]] rect 326 154 422 184 [[قاراگاندي علائقو]] rect 485 125 620 150 [[اوڀر قزاقستان علائقو]] rect 423 69 499 90 [[پاولودار علائقو]] rect 333 67 391 85 [[اقمولا علائقو]] rect 308 30 395 50 [[اتر قزاقستان علائقو]] rect 224 75 300 96 [[قوستانائي علائقو]] rect 371 89 401 103 [[آستانا]] rect 477 267 515 285 [[الماتي]] rect 233 218 282 230 [[بائيقونور]] rect 70 82 113 90 [[اورال، قزاقستان|اورال]] rect 77 175 110 182 [[اتيرائو]] rect 50 253 76 260 [[اقتائو]] rect 160 117 192 130 [[اقتوبو]] rect 257 58 291 65 [[قوستانائي]] rect 278 255 325 262 [[قزل‌اوردا]] rect 332 19 379 26 [[پيٽروپاول]] rect 347 57 389 64 [[ڪوڪشيتائو]] rect 351 307 392 314 [[شمڪينت]] rect 396 134 442 141 [[قاراگاندي]] rect 389 288 412 295 [[تاراز]] rect 450 57 490 64 [[پاولودار]] rect 488 221 545 231 [[تالديقورغان]] rect 544 114 583 121 [[اوسڪيمين]] }} <noinclude> قزاقستان سترهن [[قزاقستان جا علائقا|علائقن]] (اوبلاستر؛ اوبلاستي) ۾ ورهايل آهي، جڏهن ته چار شهر پنهنجي چوڌاري موجود جاگرافيائي علائقن کان الڳ انتظام هيٺ آهن.<ref name="Republic of Kazakhstan">{{cite web |title=Republic of Kazakhstan |url=https://www.akorda.kz/en/republic_of_kazakhstan/kazakhstan |website=Official Website of the President of the Republic of Kazakhstan |publisher=The Republic of Kazakhstan |access-date=10 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241110220907/https://www.akorda.kz/en/republic_of_kazakhstan/kazakhstan |archive-date=10 November 2024 |publication-place=Astana |language=en}}</ref> علائقن کي وڌيڪ 177 [[قزاقستان جا ضلعا|ضلعن]] (اوداندر؛ رايوني) ۾ ورهايو ويو آهي.<ref name="OECD" >{{cite web |title=Kazakhstan, Unitary County |url=https://www.oecd.org/regional/regional-policy/profile-Kazakhzstan.pdf |publisher=www.oecd.org |access-date=6 February 2018 |url-status=deviated |archive-url=https://web.archive.org/web/20180206190320/https://www.oecd.org/regional/regional-policy/profile-Kazakhzstan.pdf |archive-date=6 February 2018}}</ref> ضلعا وري انتظامي ورهاست جي سڀ کان هيٺين سطح تي ڳوٺاڻن ضلعن ۾ ورهايل آهن، جن ۾ اهي سموريون ڳوٺاڻيون آباديون ۽ ڳوٺ شامل آهن، جن جي پنهنجي لاڳاپيل بلدياتي حڪومت ناهي.<ref name="Adilet">{{cite web |title=On Administrative-Territorial Division of the Republic of Kazakhstan, The Law of the Republic of Kazakhstan dated 8 December 1993 |url=http://adilet.zan.kz/eng/docs/Z930004200_ |website=Adilet |publisher=Ministry of Justice of the Republic of Kazakhstan Republican Center of Legal Information |access-date=7 February 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180207124434/http://adilet.zan.kz/eng/docs/Z930004200_ |archive-date=7 February 2018}}</ref> {{anchor|special status cities}} [[الماتي]]، [[آستانا]] ۽ [[شمڪينت]] کي سرڪاري طور [[قزاقستان ۾ ريپبلڪي اهميت وارو شهر|ريپبلڪي اهميت وارن شهرن]] جو درجو حاصل آهي ۽ اهي پنهنجي چوڌاري موجود علائقن جو حصو ناهن. [[بائيڪونور]] شهر کي پڻ خاص درجو حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ [[بائيڪونور ڪوسموڊروم]] لاءِ اهو 2050ع تائين روس کي ليز تي ڏنل آهي.<ref name="CIA">{{Cite CIA World Factbook|country=Kazakhstan|date=9 January 2021 }}</ref> شمڪينت کي جون 2018ع ۾ ”ريپبلڪي اهميت واري شهر“ جو درجو ڏنو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.akorda.kz/ru/events/akorda_news/akorda_other_events/publichnoe-podpisanie-ukaza-o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan |script-title=ru:Публичное подписание Указа "О некоторых вопросах административно-территориального устройства Республики Казахстан" |trans-title=Public signing of the Decree "On some issues of the administrative and territorial structure of the Republic of Kazakhstan" |date=19 June 2018 |publisher=President of Kazakhstan |language=ru |access-date=21 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211174128/https://www.akorda.kz/ru/events/akorda_news/akorda_other_events/publichnoe-podpisanie-ukaza-o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan |archive-date=2026-02-11 |url-status=live|title=}}</ref> هر علائقي جو سربراهه هڪ ''[[اڪيم]]'' (علائقائي گورنر) هوندو آهي، جنهن کي صدر مقرر ڪندو آهي. ضلعي ''اڪيم'' علائقائي ''اڪيم'' مقرر ڪندا آهن. 10 ڊسمبر 1997ع تي قزاقستان جي حڪومت پنهنجي گاديءَ جو هنڌ سوويت دور ۾ قائم ڪيل الماتيءَ کان آستانا منتقل ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Kazakhstan renames capital to honour ex-leader |url=https://www.aljazeera.com/news/2019/3/23/kazakhstan-renames-capital-to-honour-ex-leader |access-date=2021-01-05 |website=aljazeera.com |language=en |archive-date=8 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210108232741/https://www.aljazeera.com/news/2019/3/23/kazakhstan-renames-capital-to-honour-ex-leader |url-status=live}}</ref> === بلدياتي ورهاست === قزاقستان ۾ انتظامي ورهاست جي هر سطح تي بلدياتي ادارا موجود آهن. ريپبلڪي، علائقائي ۽ ضلعي اهميت وارن شهرن کي شهري آباديءَ وارن هنڌن طور درجابندي ڪئي وڃي ٿي؛ جڏهن ته باقي سڀني کي ڳوٺاڻيون آباديون قرار ڏنو وڃي ٿو.<ref name="Adilet" /> سڀ کان مٿين سطح تي الماتي ۽ آستانا جا شهر آهن، جن کي علائقي جي برابر انتظامي سطح تي ''ريپبلڪي اهميت وارن شهرن'' طور درجابندي ڪئي وئي آهي.<ref name="OECD"/> وچولي سطح تي ''علائقائي اهميت وارا شهر'' آهن، جن جي انتظامي سطح ضلعي جي برابر آهي. انهن ٻنهي سطحن جا شهر وڌيڪ شهري ضلعن ۾ ورهائي سگهجن ٿا.<ref name="OECD" /> سڀ کان هيٺين سطح تي ''ضلعي اهميت وارا شهر'' ۽ ٻه هزار کان وڌيڪ ''ڳوٺ ۽ ڳوٺاڻيون آباديون'' ({{lang|ru-latn|aul}}) آهن، جن جي انتظامي سطح ڳوٺاڻن ضلعن جي برابر آهي.<ref name="OECD" /> === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|قزاقستان جا پرڏيهي لاڳاپا}} [[File:Dmitry Medvedev in South Korea, March 2012-15.jpeg|thumb|صدر [[نورسلطان نظربائيف|نظربائيف]]، آمريڪي صدر [[بارڪ اوباما]] ۽ روسي صدر [[دمتري ميدويديف]] سان گڏ، 2012ع]] [[فائل:Participants in the SCO Council of Heads of State meeting in expanded format, 2017.jpg|thumb|نظربائيف ۽ روسي صدر [[ولاديمير پيوٽن]]، 2017ع ۾ آستانا ۾ [[شنگهائي تعاون تنظيم]] جي رياستي سربراهن واري ڪائونسل جي اجلاس دوران.]] [[فائل:Возложение венка к Могиле Неизвестного Солдата - 11.jpg|thumb|نظربائيف، روس ۽ چين جي اڳواڻن سان گڏ [[2015ع ماسڪو فتح ڏينهن پريڊ|ماسڪو فتح ڏينهن پريڊ]] دوران، 9 مئي 2015ع.]] [[فائل:Meeting of CIS Council of Heads of State (2016-09-16) 03.jpg|thumb|[[آزاد رياستن جي دولت مشترڪه]] جي رياستي سربراهن واري ڪائونسل جو اجلاس، 16 سيپٽمبر 2016ع، بشڪيڪ.]] [[فائل:CIS (orthographic projection).svg|thumb|کاٻو|[[آزاد رياستن جي دولت مشترڪه]] جو آرٿوگرافڪ پروجيڪشن.]] قزاقستان [[آزاد رياستن جي دولت مشترڪه]]، [[اقتصادي سهڪار تنظيم]] ۽ [[شنگهائي سهڪار تنظيم]] جو ميمبر آهي. قزاقستان، [[روس]]، [[بيلاروس]]، [[ڪرغزستان]] ۽ [[تاجڪستان]] 2000ع ۾ [[يوريشيائي اقتصادي برادري]] قائم ڪئي، جنهن جو مقصد واپاري محصولن کي هم آهنگ ڪرڻ لاءِ اڳين ڪوششن کي بحال ڪرڻ ۽ ڪسٽمز يونين تحت آزاد واپاري علائقو قائم ڪرڻ هو. 1 ڊسمبر 2007ع تي اعلان ڪيو ويو ته قزاقستان کي 2010ع لاءِ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] جي صدارت لاءِ چونڊيو ويو آهي. 12 نومبر 2012ع تي قزاقستان پهريون ڀيرو [[گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل]] جو ميمبر چونڊيو ويو.<ref>{{cite news |url=http://en.tengrinews.kz/politics_sub/Kazakhstan-became-member-of-UN-Human-Rights-Council--14431/ |title=Kazakhstan became member of UN Human Rights Council |work=Tengrinews.kz English |date=13 November 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101051159/http://en.tengrinews.kz/politics_sub/Kazakhstan-became-member-of-UN-Human-Rights-Council--14431/ |archive-date=1 January 2016}}</ref> قزاقستان [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]]، [[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]]، [[يورو-ائٽلانٽڪ ڀائيواري ڪائونسل]]، [[ترڪ ڪائونسل]] ۽ [[اسلامي سهڪار تنظيم]] جو پڻ ميمبر آهي. اهو [[اتر ائٽلانٽڪ معاهدي جي تنظيم]] جي [[امن لاءِ ڀائيواري]] پروگرام ۾ سرگرم حصو وٺندڙ آهي.<ref name="pfpsigs">{{cite web |author=North Atlantic Treaty Organization |title=Signatures of Partnership for Peace Framework Document |date=5 October 2006 |url=http://www.nato.int/pfp/sig-cntr.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20061129213256/http://www.nato.int/pfp/sig-cntr.htm |archive-date=29 November 2006}}</ref> 1999ع ۾ قزاقستان [[يورپ جي ڪائونسل جي پارلياماني اسيمبلي]] ۾ مبصر جي حيثيت حاصل ڪرڻ لاءِ درخواست ڏني هئي. اسيمبليءَ جو سرڪاري جواب اهو هو ته جيئن ته قزاقستان جو ڪجهه حصو يورپ ۾ واقع آهي،<ref>{{cite web |url=http://assembly.coe.int/nw/xml/XRef/X2H-Xref-ViewHTML.asp?FileID=9998 |title=Situation in Kazakhstan and its relations with the Council of Europe |last=Iwiński |first=Tadeusz |date=7 July 2006 |website=Council of Europe – Parliamentary Assembly |access-date=14 February 2020 |quote=اسيمبلي پنهنجي طريقيڪار جي ضابطي 59، جيڪو خاص مهمانن سان لاڳاپيل آهي، جي اهڙي تشريح ڪري سگهي ٿي، جنهن تحت [[يوروشيا]] جي رياستن کي پڻ ان دائري ۾ شامل ڪيو وڃي. [[يورپ جي ڪائونسل]] جا ٻه ميمبر ملڪ، [[ترڪي]] ۽ [[روس]]، جاگرافيائي لحاظ کان يورپ ۽ ايشيا ٻنهي ۾ واقع آهن ۽ ان ڪري يوروشيائي رياستون آهن. سخت جاگرافيائي معنيٰ ۾ ڏکڻ قفقاز جون ٽي رياستون، [[آرمينيا]]، [[آذربائيجان]] ۽ [[جارجيا]]، ايشيا ۾ واقع آهن، پر سياسي يورپ سان انهن جي وابستگي هاڻي شڪ کان ٻاهر سمجهي وڃي ٿي. [...] اهڙي صورتحال ۾، قزاقستان، هڪ يوروشيائي رياست طور، جيڪا [[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] ۾ حصو وٺي ٿي ۽ [[شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامو]] توڙي [[اقتصادي، سماجي ۽ ثقافتي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامو]] تي صحيح ڪندڙ آهي، ضابطي 59 ۾ مقرر ڪيل معيارن تي پورو لهي ٿو؛ تنهنڪري اهو اسيمبليءَ ۾ خاص مهمان جي حيثيت لاءِ درخواست ڏيڻ جو اهل آهي. |archive-date=9 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170909233442/http://assembly.coe.int/nw/xml/XRef/X2H-Xref-ViewHTML.asp?FileID=9998 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://isdp.eu/content/uploads/2017/10/2017-cornell-engvall-kazakhstan-in-europe-why-not.pdf |title=Kazakhstan in Europe: Why Not? |last1=Cornell |first1=Svante |last2=Engvall |first2=Johan |date=2017 |website=Institute for Security & Development Policy |access-date=15 February 2020 |quote=بهرحال، 2006ع تائين [[سياسي معاملن واري ڪاميٽي]] جي هڪ رپورٽر اهو نتيجو ڪڍيو ته قزاقستان جي يورپي نوعيت کي نظر ۾ رکندي، ملڪ کي ”خاص مهمان جي حيثيت لاءِ درخواست ڏيڻ جو اهل“ سمجهڻ گهرجي. |archive-date=24 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201024154030/https://isdp.eu/content/uploads/2017/10/2017-cornell-engvall-kazakhstan-in-europe-why-not.pdf |url-status=live}}</ref> تنهنڪري اهو مڪمل رڪنيت لاءِ درخواست ڏئي سگهي ٿو، پر جيستائين ملڪ ۾ جمهوريت ۽ انساني حقن جي صورتحال بهتر نه ٿيندي، تيستائين ڪائونسل ۾ ان کي ڪا به حيثيت نه ڏني ويندي. 1991ع ۾ آزاديءَ کان پوءِ قزاقستان اهڙي پاليسي اختيار ڪئي آهي، جيڪا ”گهڻ رخي پرڏيهي پاليسي“ ({{langx|kk|көпвекторлы сыртқы саясат|lit=ڪوپويڪتورلي سيرتقي ساياسات}}) جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي. ان جو مقصد ٻن وڏن پاڙيسرين، [[روس]] ۽ [[چين]]، سان گڏوگڏ [[آمريڪا]] ۽ باقي مغربي دنيا سان هڪجهڙا سٺا لاڳاپا برقرار رکڻ آهي.<ref>{{cite news |last=Blank |first=Stephen |title=Kazakhstan's Foreign Policy in a Time of Turmoil |publisher=EurasiaNet |date=27 April 2005 |url=http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav042705.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304045839/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav042705.shtml |archive-date=4 March 2016 |access-date=9 April 2009}}</ref><ref>{{cite news |last=Cohen |first=Ariel |title=Kazakh foreign minister insists balanced foreign policy remains intact |publisher=Business News Europe |date=7 October 2008 |url=http://www.businessneweurope.eu/story1291 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090817020006/http://www.businessneweurope.eu/story1291 |archive-date=17 August 2009}}</ref> روس ڏکڻ-وچ قزاقستان ۾ [[بائيقونور ڪاسموڊروم]] خلائي روانگي واري ماڳ جي چوڌاري لڳ ڀڳ {{convert|6000|km2|0|abbr=out}} ايراضي ليز تي ورتي آهي، جتان پهريون انسان خلا ۾ موڪليو ويو هو ۽ جتان سوويت خلائي شٽل [[بوران (خلائي جهاز)|بوران]] ۽ مشهور خلائي اسٽيشن [[مير (خلائي اسٽيشن)|مير]] سان لاڳاپيل خلائي مهمون پڻ هلايون ويون. 11 اپريل 2010ع تي صدر نظربائيف ۽ [[بارڪ اوباما|اوباما]] واشنگٽن ڊي. سي. ۾ ائٽمي سلامتي سربراهي اجلاس دوران ملاقات ڪئي ۽ آمريڪا ۽ قزاقستان وچ ۾ حڪمت عمليءَ واري ڀائيواري کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ تي ڳالهه ٻولهه ڪئي. ٻنهي ائٽمي سلامتي ۽ عدم ڦهلاءَ، وچ ايشيا ۾ علائقائي استحڪام، اقتصادي خوشحالي ۽ عالمي قدرن کي هٿي ڏيڻ لاءِ ٻه طرفي سهڪار وڌائڻ جو عزم ڪيو.<ref>[https://obamawhitehouse.archives.gov/the-press-office/joint-statement-meeting-between-president-obama-and-kazakhstan-president-nazarbayev Joint Statement on the meeting between President Obama and Kazakhstan president Nazarbayev | The White House] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170216172644/https://obamawhitehouse.archives.gov/the-press-office/joint-statement-meeting-between-president-obama-and-kazakhstan-president-nazarbayev |date=16 February 2017 }}. Whitehouse.gov (11 April 2010). Retrieved 14 January 2013.</ref> 2014ع کان قزاقستان 2017–2018ع لاءِ [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] جي غير مستقل ميمبر واري سيٽ حاصل ڪرڻ لاءِ اميدوار هو.<ref name=AT5>{{cite web |title=Kazakhstan, UN Continue Building on Two-Decades of Cooperation |url=http://astanatimes.com/2014/10/kazakhstan-un-continue-building-two-decades-cooperation/ |website=Astanatimes.com |date=27 October 2014 |access-date=14 February 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160219170610/http://astanatimes.com/2014/10/kazakhstan-un-continue-building-two-decades-cooperation/ |archive-date=19 February 2016}}</ref> 28 جون 2016ع تي قزاقستان ٻن سالن جي مدي لاءِ گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جو غير مستقل ميمبر چونڊيو ويو.<ref name=UN>{{cite web |title=Sweden, Bolivia, Ethiopia and Kazakhstan elected to Security Council |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=54350#.WDczqbXXfYU |website=un.org |date=28 June 2016 |access-date=23 November 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161125045313/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=54350#.WDczqbXXfYU |archive-date=25 November 2016}}</ref> [[File:Shanghai Cooperation Organization member states Summit gets underway in Samarkand 02.jpg|thumb|[[قاسم جومارت توقائيف]]، [[رجب طيب اردوان|اردوان]]، [[شي جن پنگ]] ۽ ٻيا اڳواڻ [[شنگهائي سهڪار تنظيم]] جي سمرقند سربراهي اجلاس ۾، 16 سيپٽمبر 2022ع]] قزاقستان [[هيٽي]]، [[اولهه صحارا]] ۽ [[آئيوري ڪوسٽ]] ۾ گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارين مهمن جي حمايت ڪئي آهي.<ref name=TN1>{{cite news |title=Kazakh peacekeepers in Western Sahara |url=http://en.tengrinews.kz/military/Kazakh-peacekeepers-in-Western-Sahara-257039/ |publisher=Tengrinews |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141108204101/http://en.tengrinews.kz/military/Kazakh-peacekeepers-in-Western-Sahara-257039/ |archive-date=8 November 2014}}</ref> مارچ 2014ع ۾ دفاع واري وزارت گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارين مهمن ۾ مبصرن طور 20 قزاقستاني فوجين کي چونڊيو. ڪئپٽن کان ڪرنل تائين عهدن وارن انهن فوجي اهلڪارن لاءِ گڏيل قومن جي خاص تربيت مڪمل ڪرڻ، انگريزي ٻوليءَ ۾ رواني ۽ خاص فوجي گاڏين جي استعمال ۾ مهارت ضروري هئي.<ref name="TN1" /> 2014ع ۾ قزاقستان روس جي حمايت يافته باغين سان تڪرار دوران [[يوڪرين]] کي انساني همدرديءَ جي بنياد تي امداد ڏني. آڪٽوبر 2014ع ۾ قزاقستان يوڪرين ۾ [[ريڊ ڪراس جي بين الاقوامي ڪميٽي]] جي انساني امدادي ڪوششن لاءِ 30,000 آمريڪي ڊالر ڏنا. جنوري 2015ع ۾ انساني بحران کي منهن ڏيڻ لاءِ قزاقستان [[نووروسيا (اتحاد)|يوڪرين جي ڏکڻ-اوڀر وارن علائقن]] ڏانهن 400,000 آمريڪي ڊالرن جي امداد موڪلي.<ref name=gpostukraine1>{{cite news |title=Kazakhstan delivers humanitarian aid to Ukraine |url=http://www.globalpost.com/dispatch/news/agencia-efe/150111/kazakhstan-delivers-humanitarian-aid-ukraine |work=Global Post |archive-url=https://web.archive.org/web/20150205230451/https://www.globalpost.com/dispatch/news/agencia-efe/150111/kazakhstan-delivers-humanitarian-aid-ukraine |archive-date=5 February 2015}}</ref> صدر نظربائيف يوڪرين جي جنگ بابت چيو ته، ”ڀائراڻي جنگ اوڀر يوڪرين ۾ حقيقي تباهي آندي آهي، ۽ اتي جنگ روڪڻ، يوڪرين جي آزادي مضبوط ڪرڻ ۽ يوڪرين جي علائقائي سالميت کي محفوظ بڻائڻ گڏيل ذميواري آهي.“<ref name=ukrainenaz>{{cite news |title=Nazarbayev Offers to Mediate in Ukraine, Stresses Kazakhstan's Economic Resilience |url=http://astanatimes.com/2014/12/nazarbayev-offers-mediate-ukraine-stresses-kazakhstans-economic-resilience/ |work=The Astana Times |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208182750/http://astanatimes.com/2014/12/nazarbayev-offers-mediate-ukraine-stresses-kazakhstans-economic-resilience/ |archive-date=8 December 2015}}</ref> ماهرن جو خيال آهي ته يوڪرين جو بحران ڪنهن به رخ ۾ وڃي، قزاقستان جا [[يورپي يونين]] سان لاڳاپا معمول مطابق رهندا.<ref name=CarnegieUkraniepiece>{{cite web |title=Nazarbayev as Mediator |work=Carnegie Moscow Center |url=http://carnegie.ru/commentary/?fa=57771 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace Moscow Center |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208144059/http://carnegie.ru/commentary/?fa=57771 |archive-date=8 December 2015 |last1=Malashenko |first1=Alexey}}</ref> اهو پڻ سمجهيو ويو ته نظربائيف جي ثالثيءَ کي روس ۽ يوڪرين ٻنهي طرفان مثبت نموني ورتو ويو.<ref name="CarnegieUkraniepiece" /> قزاقستان جي پرڏيهي معاملن واري وزارت 26 جنوري 2015ع تي جاري ڪيل بيان ۾ چيو: ”اسان پختي يقين سان سمجهون ٿا ته ڏکڻ-اوڀر يوڪرين جي بحران کي حل ڪرڻ لاءِ امن ڳالهين کان سواءِ ٻيو ڪو متبادل ناهي.“<ref name=ukrainejan26statement>{{cite news |title=Kazakhstan Urges Peaceful Resolution to Ukraine Conflict, Reiterates Minsk Agreements |url=http://astanatimes.com/2015/01/kazakhstan-urges-peaceful-resolution-ukraine-conflict-reiterates-minsk-agreements/ |work=The Astana Times |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208154047/http://astanatimes.com/2015/01/kazakhstan-urges-peaceful-resolution-ukraine-conflict-reiterates-minsk-agreements/ |archive-date=8 December 2015}}</ref> 2018ع ۾ قزاقستان گڏيل قومن جي [[ائٽمي هٿيارن جي ممانعت وارو معاهدو|ائٽمي هٿيارن جي ممانعت واري معاهدي]] تي صحيح ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |title=Chapter XXVI: Disarmament&nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |publisher=United Nations Treaty Collection |date=7 July 2017 |access-date=16 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |archive-date=6 August 2019 |url-status=live}}</ref> [[File:Putin-Tokayev meeting (2022-11-28) 01.jpg|thumb|صدر [[قاسم جومارت توقائيف]]، روسي صدر [[ولاديمير پوتن]] سان گڏ، 28 نومبر 2022ع]] 6 مارچ 2020ع تي قزاقستان جي 2020–2030ع واري پرڏيهي پاليسيءَ جي تصور جو اعلان ڪيو ويو. دستاويز ۾ هيٺيان مکيه نقطا بيان ڪيا ويا: * ملڪ جي کليل، اڳڪٿي لائق ۽ مستقل پرڏيهي پاليسي، جيڪا ترقي پسند نوعيت جي هجي ۽ ترقيءَ جي نئين مرحلي تي پهرئين صدر جي اختيار ڪيل رخ کي جاري رکندي پنهنجو تسلسل برقرار رکي؛ * انساني حقن جو تحفظ، انساني همدرديءَ واري سفارتڪاريءَ جي ترقي ۽ ماحولياتي تحفظ؛ * بين الاقوامي ميدان ۾ ملڪ جي اقتصادي مفادن کي هٿي ڏيڻ، جنهن ۾ سيڙپڪاري راغب ڪرڻ لاءِ رياستي پاليسيءَ تي عملدرآمد پڻ شامل آهي؛ * بين الاقوامي امن ۽ سلامتي برقرار رکڻ؛ * علائقائي ۽ گهڻ ڌري سفارتڪاريءَ جي ترقي، جنهن ۾ بنيادي طور اهم ڀائيوارن — [[روس]]، [[چين]]، [[آمريڪا]]، وچ ايشيائي رياستن ۽ [[يورپي يونين]] جي ملڪن — سان گڏيل فائدي وارن لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ، ۽ گڏوگڏ گهڻ ڌري ادارن — [[گڏيل قومون]]، [[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]]، [[شنگهائي سهڪار تنظيم]]، [[آزاد رياستن جي دولت مشترڪه]] ۽ ٻين — وسيلي سهڪار وڌائڻ شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.inform.kz/en/article/3622809 |title=President approves new concept of Kazakhstan's foreign policy for 2020–2030 |last=INFORM.KZ |date=9 March 2020 |website=inform.kz |language=ru |access-date=7 April 2020 |archive-date=7 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407103930/https://www.inform.kz/en/article/3622809 |url-status=live}}</ref> [[File:CSTO Map.svg|thumb|[[گڏيل سلامتي معاهدي جي تنظيم]] جا ميمبر ملڪ]] قزاقستان جي بين الاقوامي تنظيمن ۾ رڪنيتن ۾ شامل آهن: * [[آزاد رياستن جي دولت مشترڪه]] * [[گڏيل سلامتي معاهدي جي تنظيم]] * [[شنگهائي سهڪار تنظيم]] * [[يورو-ائٽلانٽڪ ڀائيواري ڪائونسل]] * [[انفرادي ڀائيواري عملي منصوبو]]، [[اتر ائٽلانٽڪ معاهدي جي تنظيم|نيٽو]]، [[يوڪرين]]، [[جارجيا]]، [[آذربائيجان]]، [[آرمينيا]]، [[مالدووا]]، [[بوسنيا ۽ هرزيگووينا]] ۽ [[مونٽينيگرو]] سان * [[ترڪ ڪائونسل]] ۽ [[ترڪسوئي]] برادري. (قومي ٻولي [[قزاق ٻولي|قزاق]] ٻين [[ترڪ ٻوليون|ترڪ ٻولين]] سان لاڳاپيل آهي، جن سان اها ثقافتي ۽ [[ترڪ قومون|تاريخي لاڳاپا]] رکي ٿي) [[فائل:Conseilturcique.svg|thumb|کاٻو|<div style="margin-left:0.0em;text-align:left;">{{legend|#00afca|[[ترڪ ڪائونسل]] جا ميمبر}}{{legend|#add8e6|امڪاني مستقبل جا ميمبر}}</div>]] * [[گڏيل قومون]] * [[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] * [[يونيسڪو]]، جتي قزاقستان ان جي [[عالمي ورثو ڪميٽي]] جو ميمبر آهي<ref name=UNESCO>{{cite web |title=Twelve new members elected to World Heritage Committee |url=https://whc.unesco.org/en/news/1082/ |publisher=UNESCO |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160218004512/https://whc.unesco.org/en/news/1082 |archive-date=18 February 2016}}</ref> * [[ائٽمي فراهم ڪندڙ گروپ]]، حصو وٺندڙ حڪومت طور * [[عالمي واپاري تنظيم]]<ref name="wtokz">{{cite web |title=Kazakhstan and the WTO |url=https://www.wto.org/english/thewto_e/countries_e/kazakhstan_e.htm |website=World Trade Organization |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701122807/https://www.wto.org/english/thewto_e/countries_e/kazakhstan_e.htm |archive-date=1 July 2017}}</ref> * [[اسلامي سهڪار تنظيم]]<ref name="oicmems">{{cite web |title=Member States |url=http://www.oic-oci.org/states/?lan=en |website=OIC |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170609063319/http://www.oic-oci.org/states/?lan=en |archive-date=9 June 2017}}</ref> * [[ابراهيم معاهدا]] (2025ع)<ref>{{Cite news |date=Nov 7, 2025 |title=Kazakhstan confirms joining Abraham Accords |url=https://www.anews.com.tr/world/2025/11/07/kazakhstan-confirms-joining-abraham-accords |access-date=Nov 7, 2025 |work=Andalou Agency}}</ref> انهن اصولن جي بنياد تي، فيبروري 2022ع ۾ روس جي يوڪرين تي حملي کان پوءِ قزاقستان وڌندڙ حد تائين هڪ آزاد پرڏيهي پاليسي اختيار ڪئي آهي، جيڪا ان جي پنهنجن پرڏيهي پاليسيءَ وارن مقصدن ۽ خواهشن تي ٻڌل آهي.<ref>{{Cite web |last=Sanchez |first=Wilder Alejandro |date=May 2020 |title=A Rising Global Player: Kazakhstan's Foreign Policy in the 2020s |url=https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/uploads/documents/KI_200514_cable%2051_v1.pdf |website=Wilson Center |access-date=21 December 2022 |archive-date=21 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221221082204/https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/uploads/documents/KI_200514_cable%2051_v1.pdf |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Umarov |first=Temur |title=Kazakhstan Is Breaking Out of Russia's Grip |url=https://foreignpolicy.com/2022/09/16/kazakhstan-russia-ukraine-war/ |access-date=2022-12-21 |website=Foreign Policy |date=16 September 2022 |language=en-US |archive-date=23 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221223102832/https://foreignpolicy.com/2022/09/16/kazakhstan-russia-ukraine-war/ |url-status=live}}</ref> ان پاليسيءَ تحت ملڪ ”سڀني وڏين طاقتن“ سان پنهنجن لاڳاپن ۾ توازن قائم ڪرڻ ۽ ڪنهن به شعبي ۾ ڪنهن هڪ طاقت تي حد کان وڌيڪ انحصار کان اصولي طور پاسو ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، جڏهن ته ملڪ کي اقتصادي طور انهن سڀني لاءِ کليل رکي ٿو جيڪي اتي سيڙپڪاري ڪرڻ لاءِ تيار آهن.<ref>{{Cite web |title=Kazakhstan asserts its independent foreign policy |url=https://trendsresearch.org/insight/kazakhstan-asserts-its-independent-foreign-policy/ |access-date=2022-12-21 |website=trendsresearch.org |language=en |archive-date=21 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221221082345/https://trendsresearch.org/insight/kazakhstan-asserts-its-independent-foreign-policy/}}</ref> 2024ع جي [[عالمي امن انڊيڪس]] موجب قزاقستان دنيا جو 59هون سڀ کان وڌيڪ پرامن ملڪ آهي.<ref>{{Cite web |url=https://www.economicsandpeace.org/wp-content/uploads/2024/06/GPI-2024-web.pdf |title=2024 Global Peace Index |access-date=15 August 2024 |archive-date=19 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240819091540/https://www.economicsandpeace.org/wp-content/uploads/2024/06/GPI-2024-web.pdf |url-status=live }}</ref> نومبر 2025ع ۾، [[اسرائيل]] سان سفارتي لاڳاپا قائم ڪرڻ کان پوءِ، قزاقستان جي پرڏيهي معاملن واري وزارت هڪ بيان جاري ڪيو، جنهن ۾ ڄاڻايو ويو ته قزاقستان [[ابراهيم معاهدا|ابراهيم معاهدن]] ۾ شريڪ ٿيو آهي ته جيئن پنهنجي مفادن جو تحفظ ڪري سگهي؛ اهو قدم جمهوريه قزاقستان جي متوازن، تعميري ۽ پرامن پرڏيهي پاليسيءَ سان مطابقت رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Kazakhstan confirms joining Abraham Accords |url=https://www.aa.com.tr/en/world/kazakhstan-confirms-joining-abraham-accords/3737753 |website=AA}}</ref><ref>{{cite web |title=Kazakhstan Joining Abraham Accords, US Official Confirms |date=6 November 2025 |url=https://www.foxnews.com/world/kazakhstan-joining-abraham-accords-us-official-confirms |publisher=[[Fox News]] |access-date=12 November 2025 |archive-date=6 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251106223931/https://www.foxnews.com/world/kazakhstan-joining-abraham-accords-us-official-confirms |url-status=live }}</ref> === فوج === {{Main|قزاقستان جون هٿياربند فوجون}} [[File:Kazakhstan Republican Guard.JPEG|right|thumb|[[قزاقستان جو ريپبلڪن گارڊ|قزاقستان جو ريپبلڪن گارڊ]]]] [[File:A Kazakh Sukhoi Su-27P(modified).jpg|thumb|قزاقستان جو [[سوخوئي ايس يو-27]]]] قزاقستان جي فوج جو گهڻو حصو [[سوويت هٿياربند فوجون|سوويت هٿياربند فوجن]] جي [[ترڪستان فوجي ضلعو|ترڪستان فوجي ضلعي]] مان ورثي ۾ مليو. اهي يونٽ قزاقستان جي نئين فوج جو بنياد بڻيا. قزاقستان کي [[40هين فوج (سوويت يونين)|40هين فوج]] (اڳوڻي 32هين فوج) جا سمورا يونٽ ۽ 17هين آرمي ڪور جو هڪ حصو مليو، جن ۾ زميني فوج جا ڇهه ڊويزن، ذخيري جا اڏا، 14هين ۽ 35هين هوائي لاهه واريون برگيڊون، ٻه راڪيٽ برگيڊون، ٻه توپخاني جون ريجمينٽون ۽ وڏي مقدار ۾ اهو فوجي سازوسامان شامل هو، جيڪو [[يورپ ۾ روايتي هٿياربند فوجن بابت معاهدو]] تي صحيحن کان پوءِ يورال جبلن جي اولهه وارن علائقن مان واپس آندو ويو هو. 20هين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان قزاقستان جي فوج پنهنجي زرهي يونٽن جو انگ وڌائڻ تي ڌيان ڏنو آهي. 1990ع ۾ زرهي يونٽن جو انگ 500 هو، جيڪو 2005ع تائين وڌي 1,613 ٿي ويو. قزاقستان جي هوائي فوج گهڻو ڪري سوويت دور جي جهازن تي مشتمل آهي، جن ۾ 41 [[مگ-29]]، 44 [[مگ-31]]، 37 [[سوخوئي ايس يو-24|ايس يو-24]] ۽ 60 [[سوخوئي ايس يو-27|ايس يو-27]] شامل آهن. [[ڪيسپيئن سمنڊ]] ۾ هڪ ننڍڙي بحري فوج پڻ قائم رکي وئي آهي.<ref>{{Cite web |last=Putz |first=Catherine |title=Yes, Kazakhstan Has a Navy |url=https://thediplomat.com/2015/04/yes-kazakhstan-has-a-navy/ |access-date=2021-01-05 |website=thediplomat.com |language=en-US |archive-date=7 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210107065311/https://thediplomat.com/2015/04/yes-kazakhstan-has-a-navy/ |url-status=live}}</ref> قزاقستان [[عراق]] ۾ [[عراق جي تاريخ (2003–2011)|آمريڪي حملي کان پوءِ واري مشن]] ۾ مدد لاءِ 29 فوجي انجنيئر موڪليا.<ref>{{Cite news |date=2008-10-21 |title=Kazakhstan withdraws soldiers from Iraq |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kazakhstan-idUSTRE49K4UL20081021 |access-date=2021-01-05 |archive-date=22 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222181157/http://www.reuters.com/article/us-iraq-kazakhstan-idUSTRE49K4UL20081021 |url-status=live}}</ref> ٻي عراق جنگ دوران قزاقستاني فوجين 40 لک بارودي سرنگون ۽ ٻيا ڌماڪيدار مادا ناڪاره ڪيا، 5,000 کان وڌيڪ اتحادي فوجين ۽ عام شهرين کي طبي سارسنڀال فراهم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي ۽ {{convert|718|m3|abbr=out}} پاڻي صاف ڪيو.<ref>{{cite web |title=Steppe Eagle military exercises cover broad spectrum of scenarios |url=http://www.kazakhembus.com/content/steppe-eagle-military-exercises-cover-broad-spectrum-scenarios |publisher=Central Asia Newswire |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208141550/http://www.kazakhembus.com/content/steppe-eagle-military-exercises-cover-broad-spectrum-scenarios |archive-date=8 December 2015}}</ref> قزاقستان جي [[قزاقستان جي جمهوريه جي قومي سلامتي ڪاميٽي|قومي سلامتي ڪاميٽي]] (يو ق ڪي) 13 جون 1992ع تي قائم ڪئي وئي. ان ۾ اندروني سلامتي جي سروس، فوجي جوابي جاسوسي، سرحدي محافظ، ڪيترائي ڪمانڊو يونٽ ۽ پرڏيهي جاسوسي (بارلائو) شامل آهن. پوئين اداري کي قومي سلامتي ڪاميٽيءَ جو سڀ کان اهم حصو سمجهيو وڃي ٿو. ان جو ڊائريڪٽر [[نورتائي ابيڪائيف]] آهي. 2002ع کان قزاقستان جي حڪومت گڏيل حڪمت عمليءَ واري امن قائم رکڻ جي فوجي مشق ”اسٽيپ ايگل“ جي ميزباني ڪندي رهي آهي. ”اسٽيپ ايگل“ جو ڌيان اتحاد قائم ڪرڻ تي آهي ۽ اها حصو وٺندڙ ملڪن کي گڏجي ڪم ڪرڻ جو موقعو فراهم ڪري ٿي. اسٽيپ ايگل مشقن دوران [[ڪازبيٽ]] امن قائم رکڻ واري بٽالين، [[نيٽو]] ۽ آمريڪي فوج سان گڏ، امن قائم رکڻ جي ڪارروائين ۾ گڏيل قيادت هيٺ هڪ گهڻ قومي فوج جي حصي طور ڪم ڪري ٿي.<ref name=steppe1>{{cite news |title=Steppe Eagle – 2015 Multinational Peacekeeping Exercises to be Held in April and June |url=http://astanatimes.com/2015/02/steppe-eagle-2015-multinational-peacekeeping-exercises-held-april-june/ |work=The Astana Times |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208095229/http://astanatimes.com/2015/02/steppe-eagle-2015-multinational-peacekeeping-exercises-held-april-june/ |archive-date=8 December 2015}}</ref> ڊسمبر 2013ع ۾ قزاقستان اعلان ڪيو ته اهو [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي امن قائم رکڻ وارين فوجن جي سهائتا لاءِ [[هيٽي]]، [[اولهه صحارا]]، [[آئيوري ڪوسٽ]] ۽ [[لائبيريا]] ڏانهن آفيسر موڪليندو.<ref name=un1>{{cite news |title=Kazakhstan to Join U.N. Peacekeeping for First Time |url=https://www.nytimes.com/reuters/2013/12/20/world/20reuters-kazakhstan-un.html?partner=rss&emc=rss&_r=0 |work=The New York Times}}</ref> === بدعنواني === {{Main|قزاقستان ۾ بدعنواني}} 2005ع ۾ [[عالمي بئنڪ]] قزاقستان کي بدعنوانيءَ جي انتهائي متاثر ملڪن ۾ شمار ڪيو، جتي ان جي صورتحال [[انگولا]]، [[بوليويا]]، [[ڪينيا]]، [[لبيا]] ۽ [[پاڪستان]] جي برابر ڄاڻائي وئي.<ref>[https://www.nytimes.com/2006/11/05/business/yourmoney/05giffen.html?pagewanted=all Oil, Cash and Corruption] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170205174501/http://www.nytimes.com/2006/11/05/business/yourmoney/05giffen.html?pagewanted=all |date=5 February 2017 }}, ''[[نيو يارڪ ٽائمز]]'', 5 November 2006</ref> 2012ع ۾ قزاقستان گهٽ بدعنوان ملڪن جي هڪ اشاري ۾ هيٺين درجي تي رهيو<ref name="OECD1">[{{GBurl|id=BU7uK583X8MC|dq=kazakhstan+corruption+ranking|p=112}} OECD Investment Policy Reviews], P112, [[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم|او اي سي ڊي]], 2012</ref> ۽ [[عالمي اقتصادي فورم]] بدعنوانيءَ کي ملڪ ۾ ڪاروبار ڪرڻ جي راهه ۾ سڀ کان وڏو مسئلو قرار ڏنو.<ref name="OECD1" /> قزاقستان بابت 2017ع جي [[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم|او اي سي ڊي]] جي هڪ رپورٽ ۾ ڄاڻايو ويو ته قزاقستان [[قزاقستان جي سول سروس|سول سروس]]، عدليا، بدعنوانيءَ جي روڪٿام جي ذريعن، معلومات تائين رسائي ۽ بدعنوانيءَ خلاف عدالتي ڪارروائيءَ سان لاڳاپيل قانونن ۾ سڌارا ڪيا آهن.<ref name="oecdreport2017">{{cite web |title=Kazakhstan should build on its efforts to fight corruption and push forward with reforms |url=http://www.oecd.org/daf/anti-bribery/kazakhstan-should-build-on-efforts-to-fightcorruption-and-push-forwar-with-reforms.htm |publisher=OECD |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171026054105/http://www.oecd.org/daf/anti-bribery/kazakhstan-should-build-on-efforts-to-fightcorruption-and-push-forwar-with-reforms.htm |archive-date=26 October 2017}}</ref> قزاقستان بدعنوانيءَ خلاف اهڙا سڌارا لاڳو ڪيا آهن، جن کي [[ٽرانسپيرنسي انٽرنيشنل]] جهڙين تنظيمن پاران تسليم ڪيو ويو آهي.<ref name="tpi">{{cite web |title=Kazakhstan removed from list of most corrupt countries |work=The Astana Times |date=March 2018 |url=https://astanatimes.com/2018/03/kazakhstan-removed-from-list-of-most-corrupt-countries/ |access-date=25 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191225134558/https://astanatimes.com/2018/03/kazakhstan-removed-from-list-of-most-corrupt-countries/ |archive-date=25 December 2019 |url-status=live}}</ref> 2011ع ۾ [[سوئٽزرلينڊ]]، آمريڪا ۾ رشوت بابت هڪ جاچ جي نتيجي ۾، سوئس بئنڪ اڪائونٽن مان قزاقستان جا 48 ملين آمريڪي ڊالرن جا اثاثا ضبط ڪيا.<ref name=basel>{{cite web |url=https://www.baselgovernance.org/sites/collective.localhost/files/documents/131024_selected_case_studies.pdf |title=Returning Stolen Assets – Learning from past practice: Selected case studies |author1=Gretta Fenner Zinkernagel |author2=Kodjo Attisso |publisher=International Centre for Asset Recovery |page=5 |via=Basel Institute on Governance |access-date=19 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160818075353/https://www.baselgovernance.org/sites/collective.localhost/files/documents/131024_selected_case_studies.pdf |archive-date=18 August 2016}}</ref> آمريڪي عملدارن جو خيال هو ته اهي رقمون قزاقستان ۾ تيل يا تيل جي ڳولا جا حق حاصل ڪرڻ جي بدلي ۾ آمريڪي عملدارن طرفان قزاقستاني عملدارن کي ڏنل رشوت جي نمائندگي ڪن ٿيون. ان سلسلي ۾ ڪارروائين ۾ آخرڪار آمريڪا ۾ 84 ملين آمريڪي ڊالر ۽ سوئٽزرلينڊ ۾ وڌيڪ 60 ملين آمريڪي ڊالر شامل ٿيا.<ref name=basel /> [[وفاقي جاچ بيورو]] (ايف بي آءِ) ۽ قزاقستان جي بدعنوانيءَ خلاف اداري فيبروري 2015ع ۾ گڏيل قانوني سهائتا جي معاهدي تي صحيحون ڪيون.<ref name=MLATfeb15>{{cite web |title=Signing of a Mutual Legal Assistance Treaty Between the United States and Kazakhstan |newspaper=U.S. Department of State |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/prs/ps/2015/02/237732.htm |publisher=US State Department |access-date=24 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170130211231/https://2009-2017.state.gov/r/pa/prs/ps/2015/02/237732.htm |archive-date=30 January 2017 |url-status=live}}</ref> === انساني حق === {{Main|قزاقستان ۾ انساني حق}} 2024ع لاءِ [[رپورٽرز وِدائوٽ بارڊرز]] جي [[پريس فريڊم انڊيڪس|پريس جي آزاديءَ واري اشاري]] ۾ قزاقستان 180 ملڪن مان 142هين نمبر تي رهيو؛ ان کان اڳ 2023ع ۾ اهو 134هين نمبر تي هو.<ref>{{cite web |url=https://rsf.org/en/kazakhstan |title=Kazakhstan |work=Reporters Without Borders |access-date=8 June 2022 |archive-date=3 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210303184703/https://rsf.org/en/kazakhstan |url-status=live}}</ref> آزاد مبصرن قزاقستان ۾ انساني حقن جي صورتحال کي خراب قرار ڏنو آهي. ملڪ ۾ انساني حقن بابت پنهنجي 2015ع جي رپورٽ ۾ [[هيومن رائيٽس واچ]] چيو ته، "قزاقستان گڏجاڻيءَ، اظهار ۽ مذهب جي آزاديءَ تي سخت پابنديون لاڳو ڪري ٿو."<ref name="World Report 2015: Kazakhstan">[[هيومن رائيٽس واچ]], [https://www.hrw.org/world-report/2015/country-chapters/kazakhstan World Report 2015: Kazakhstan] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161028020227/https://www.hrw.org/world-report/2015/country-chapters/kazakhstan |date=28 October 2016 }}, accessed October 2015.</ref> ان تنظيم حڪومت کي آمراڻي پڻ قرار ڏنو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.hrw.org/news/2019/06/05/kazakhstan-elections-and-transition-wasnt |title=The Kazakhstan elections and the transition that wasn't |website=hrw.org |date=5 June 2019 |access-date=22 March 2021 |archive-date=1 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301011034/https://www.hrw.org/news/2019/06/05/kazakhstan-elections-and-transition-wasnt |url-status=live}}</ref> 2014ع ۾ اختيارين اخبارون بند ڪيون، پرامن پر بنا اجازت ٿيل احتجاجن کان پوءِ ڪيترن ئي ماڻهن کي قيد ڪيو يا ڏنڊ وڌو، ۽ رياستي ضابطن کان ٻاهر مذهبي عمل ڪرڻ تي عبادت ڪندڙن کي ڏنڊ وڌو يا حراست ۾ ورتو. حڪومت جا نقاد، جن ۾ مخالف ڌر جو اڳواڻ [[ولاديمير ڪوزلوف (سياستدان)|ولاديمير ڪوزلوف]] پڻ شامل هو، غيرمنصفاڻي مقدمن کان پوءِ به حراست ۾ رهيا. 2014ع جي وچ ڌاري قزاقستان نوان فوجداري، فوجداري سزائن جي نفاذ، فوجداري طريقيڪار ۽ انتظامي ضابطا، ۽ ٽريڊ يونينن بابت هڪ نئون قانون منظور ڪيو، جن ۾ بنيادي آزادين کي محدود ڪندڙ شقون شامل آهن ۽ جيڪي بين الاقوامي معيارن سان مطابقت نٿيون رکن. حراستي هنڌن تي تشدد اڃا به عام آهي."<ref>[[هيومن رائيٽس واچ]], [https://www.hrw.org/world-report/2015/country-chapters/kazakhstan World Report 2015: Kazakhstan] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161028020227/https://www.hrw.org/world-report/2015/country-chapters/kazakhstan |date=28 October 2016 }}, accessed September 2016.</ref> تنهن هوندي به، قزاقستان جيلن ۾ قيدين جو انگ گهٽائڻ ۾ نمايان اڳڀرائي ڪئي آهي.<ref>{{Citation |last1=Trochev |first1=Alexei |chapter=Trials and Tribulations: Kazakhstan's Criminal Justice Reforms |date=2019 |url=https://link.springer.com/10.1007/978-981-13-6693-2_5 |title=Kazakhstan and the Soviet Legacy |pages=75–99 |editor-last=Caron |editor-first=Jean-François |place=Singapore |publisher=Springer |language=en |doi=10.1007/978-981-13-6693-2_5 |isbn=978-981-13-6692-5 |access-date=2020-12-04 |last2=Slade |first2=Gavin |s2cid=159320888 |url-access=subscription}}</ref> [[هيومن رائيٽس واچ]] جي 2016ع واري رپورٽ ۾ چيو ويو ته قزاقستان "2015ع ۾ انساني حقن جي بگڙجندڙ صورتحال کي منهن ڏيڻ لاءِ تمام ٿورا بامعنيٰ قدم کنيا ۽ سياسي سڌارن بدران اقتصادي ترقيءَ تي ڌيان برقرار رکيو."<ref>[[هيومن رائيٽس واچ]], [https://www.hrw.org/world-report/2016/country-chapters/kazakhstan World Report 2016: Kazakhstan] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160914160847/https://www.hrw.org/world-report/2016/country-chapters/kazakhstan |date=14 September 2016 }}, accessed September 2016.</ref> حڪومت جي ڪجهه نقادن کي [[ڪوويڊ-19 بابت غلط معلومات#غلط معلومات کي منهن ڏيڻ جون ڪوششون|مبينا طور غلط معلومات پکيڙڻ]] جي الزام هيٺ [[قزاقستان ۾ ڪوويڊ-19 جي وبا|ڪوويڊ-19 جي وبا]] دوران گرفتار ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=Kazakh Opposition Activist Detained For 'Spreading False Information' |url=https://www.rferl.org/a/kazakhstan-suraev-opposition-activist-detained-false-information-toqaev/30563253.html |work=Human Rights Watch |date=18 April 2020 |access-date=2 May 2020 |archive-date=28 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728232222/https://www.rferl.org/a/kazakhstan-suraev-opposition-activist-detained-false-information-toqaev/30563253.html |url-status=live}}</ref> پوليس کي مقامي برادرين جي وڌيڪ ويجهو آڻڻ لاءِ مقامي پوليس سروس جي قيام ۽ عدم برداشت واري پوليسنگ جهڙن مختلف سڌارن باوجود، پوليس اهلڪارن ۽ عام شهرين وچ ۾ سهڪار بهتر نه ٿيو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Slade |first1=Gavin |last2=Trochev |first2=Alexei |last3=Talgatova |first3=Malika |date=2020-12-02 |title=The Limits of Authoritarian Modernisation: Zero Tolerance Policing in Kazakhstan |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09668136.2020.1844867 |journal=Europe-Asia Studies |volume=73 |language=en |pages=178–199 |doi=10.1080/09668136.2020.1844867 |s2cid=229420067 |issn=0966-8136 |access-date=4 December 2020 |archive-date=19 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119120806/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09668136.2020.1844867 |url-status=live |url-access=subscription}}</ref> 2014ع ۾ جاري ڪيل آمريڪي حڪومت جي هڪ رپورٽ موجب، قزاقستان ۾: {{Blockquote|قانون پوليس کي پابند نٿو ڪري ته اها حراست ۾ ورتل ماڻهن کي سندن [[وڪيل جو حق|وڪيل رکڻ جي حق]] بابت آگاهه ڪري، ۽ پوليس ائين نه ڪيو. انساني حقن جي مبصرن الزام لڳايو ته قانون لاڳو ڪندڙ عملدارن حراست ۾ ورتل ماڻهن کي وڪيل سان ملڻ کان روڪيو، حراست ۾ ورتل شخص جي وڪيل جي پهچڻ کان اڳ ابتدائي پڇاڳاڇا ذريعي ثبوت گڏ ڪيا، ۽ ڪجهه حالتن ۾ ثبوت گڏ ڪرڻ لاءِ بدعنوان دفاعي وڪيلن کي استعمال ڪيو.<ref name="countryreport">[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/humanrightsreport/index.htm?year=2013&dlid=220395#wrapper "Country Reports on Human Rights Practices for 2013: Kazakhstan"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200618054438/https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/humanrightsreport/index.htm?year=2013&dlid=220395#wrapper |date=18 June 2020 }}, released by the Bureau of Democracy, Human Rights and Labor. Retrieved 1 November 2015.</ref> [...] قانون [[آزاد عدليا]] جي ضمانت نٿو ڏئي. انتظامي شاخ عدالتي آزاديءَ کي سخت محدود ڪيو. سرڪاري وڪيلن کي نيم عدالتي ڪردار حاصل هو ۽ کين عدالتي فيصلن کي معطل ڪرڻ جو اختيار حاصل هو. عدالتي عمل جي هر مرحلي تي بدعنواني ظاهر هئي. جيتوڻيڪ جج سڀ کان وڌيڪ پگهار وٺندڙ سرڪاري ملازمن مان هئا، وڪيلن ۽ انساني حقن جي نگرانن الزام لڳايو ته اڪثر فوجداري ڪيسن ۾ ججن، سرڪاري وڪيلن ۽ ٻين عملدارن موافق فيصلن جي بدلي ۾ رشوت گهري.<ref name="countryreport"/>}} [[ورلڊ جسٽس پروجيڪٽ]] جي 2015ع واري [[قانون جي حڪمرانيءَ جو اشاري|قانون جي حڪمرانيءَ واري اشاري]] ۾ قزاقستان جو عالمي درجو 102 ملڪن مان 65هون هو؛ ملڪ "امن امان ۽ سلامتي" ۾ سٺي ڪارڪردگي ڏيکاري (عالمي درجو 32/102)، جڏهن ته "حڪومتي اختيارن تي پابندين" (93/102)، "کليل حڪومت" (85/102) ۽ "بنيادي حقن" (84/102، حالتن ۾ خرابي ڏيکاريندڙ هيٺاهين رجحان سان) ۾ ان جي ڪارڪردگي ڪمزور رهي.<ref name=WJP2015>{{cite web |title=Rule of Law Index 2015 |url=http://data.worldjusticeproject.org/#groups/KAZ |website=World Justice Project |access-date=14 February 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429071718/http://data.worldjusticeproject.org/#groups/KAZ |archive-date=29 April 2015}}</ref> [[آمريڪن بار ايسوسيئيشن]] جي [[اي بي اي رول آف لا انيشيئيٽو|قانون جي حڪمرانيءَ واري شروعات]] تحت قزاقستان ۾ انصاف جي شعبي جي ماهرن جي تربيت لاءِ پروگرام هلن ٿا.<ref name=ABArol>{{cite web |title=Rule of Law in Kazakhstan |url=http://www.americanbar.org/advocacy/rule_of_law/where_we_work/europe_eurasia/kazakhstan.html |publisher=American Bar Association |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303225822/http://www.americanbar.org/advocacy/rule_of_law/where_we_work/europe_eurasia/kazakhstan.html |archive-date=3 March 2016}}</ref><ref name=ABAback>{{cite web |title=Kazakhstan Background |url=http://www.americanbar.org/advocacy/rule_of_law/where_we_work/europe_eurasia/kazakhstan/background.html |publisher=American Bar Association |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303231239/http://www.americanbar.org/advocacy/rule_of_law/where_we_work/europe_eurasia/kazakhstan/background.html |archive-date=3 March 2016}}</ref> قزاقستان جي سپريم ڪورٽ ملڪ جي قانوني نظام کي جديد بڻائڻ ۽ ان ۾ شفافيت ۽ نگراني وڌائڻ لاءِ قدم کنيا آهن. [[گڏيل رياستن جو بين الاقوامي ترقيءَ وارو ادارو|آمريڪي بين الاقوامي ترقيءَ واري اداري]] جي مالي سهڪار سان، اي بي اي جي قانون جي حڪمرانيءَ واري شروعات اپريل 2012ع ۾ قزاقستان جي عدليا جي آزادي ۽ جوابدهي مضبوط ڪرڻ لاءِ هڪ نئون پروگرام شروع ڪيو.<ref name=ABAjr>{{cite web |title=Judicial Reform |url=http://www.americanbar.org/advocacy/rule_of_law/where_we_work/europe_eurasia/kazakhstan/news.html |publisher=American Bar Association |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303230348/http://www.americanbar.org/advocacy/rule_of_law/where_we_work/europe_eurasia/kazakhstan/news.html |archive-date=3 March 2016}}</ref> فوجداري انصاف ۽ عدالتي نظام ۾ شفافيت وڌائڻ ۽ انساني حقن جي صورتحال بهتر ڪرڻ جي ڪوشش طور، قزاقستان 2018ع تائين سمورا جاچ، استغاثي ۽ عدالتي رڪارڊ ڊجيٽل ڪرڻ جو ارادو رکيو هو.<ref name="digitise">{{cite news |title=Kazakh criminal justice system to be digitised by 2018 |url=https://astanatimes.com/2017/11/kazakh-criminal-justice-system-to-be-digitised-by-2018/ |agency=The Astana Times |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201034931/https://astanatimes.com/2017/11/kazakh-criminal-justice-system-to-be-digitised-by-2018/ |archive-date=1 December 2017}}</ref> ڪيترائي فوجداري ڪيس مقدمي کان اڳ جوابدار ۽ متاثر ڌر وچ ۾ ٺاهه جي بنياد تي بند ڪيا وڃن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي طريقي سان قانون لاڳو ڪندڙ عملدارن جو ڪم آسان ٿئي ٿو، جوابدار سزا کان بچي وڃي ٿو، جڏهن ته متاثر ڌر جي حقن کي ٿوري اهميت ڏني وڃي ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Trochev |first=Alexei |date=2017 |title=Between Convictions and Reconciliations: Processing Criminal Cases in Kazakhstani Courts |url=https://www.lawschool.cornell.edu/research/ILJ/upload/Trochev-final.pdf |journal=Cornell Journal of International Law |volume=50 |pages=107–145 |access-date=4 December 2020 |archive-date=20 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200720082506/https://www.lawschool.cornell.edu/research/ILJ/upload/Trochev-final.pdf |url-status=live}}</ref> قزاقستان ۾ 1997ع کان هم جنس پرستي قانوني آهي، جيتوڻيڪ اڃا تائين ملڪ جي اڪثر علائقن ۾ ان کي سماجي قبوليت حاصل ناهي.<ref>{{cite book |title=Kazakhstan |url=https://archive.org/details/kazakhstanbradtt0000brum_f3z9 |date=7 September 2018 |publisher=Bradt Travel Guides; Third edition |isbn=978-1-78477-092-1 |page=[https://archive.org/details/kazakhstanbradtt0000brum_f3z9/page/40 40] |author1=Paul Brummell}}</ref> قزاقستان ۾ [[قزاقستان ۾ ايل جي بي ٽي حق|ايل جي بي ٽي ماڻهن]] خلاف امتيازي سلوڪ وڏي پيماني تي موجود آهي.<ref>{{cite news |title=Kazakhstan: LGBT Community Living in Fear |url=https://www.hrw.org/news/2015/07/23/kazakhstan-lgbt-community-living-fear |work=Human Rights Watch |date=23 July 2015 |access-date=16 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190727005543/https://www.hrw.org/news/2015/07/23/kazakhstan-lgbt-community-living-fear |archive-date=27 July 2019 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Life in the Closet: The LGBT Community in Central Asia |url=https://thediplomat.com/2019/01/life-in-the-closet-the-lgbt-community-in-central-asia/ |work=The Diplomat |date=29 January 2019 |access-date=16 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190802051901/https://thediplomat.com/2019/01/life-in-the-closet-the-lgbt-community-in-central-asia/ |archive-date=2 August 2019 |url-status=live}}</ref> == معيشت == {{Main|قزاقستان جي معيشت}} [[File:Kazakstan GDP per capita 1973–2022.png|thumb|1973ع کان قزاقستان ۾ في ماڻهو مجموعي گهريلو پيداوار جي واڌ]] [[File:Esentai Park.jpg|thumb|[[الماتي]] شهر ۾ هڪ گهڻ مقصدي عمارت ۽ مالي مرڪز]] 2018ع ۾ قزاقستان جي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] 179.332 ارب آمريڪي ڊالر هئي ۽ سالياني واڌ جي شرح 4.5 سيڪڙو رهي. في ماڻهو مجموعي گهريلو پيداوار 9,686 آمريڪي ڊالر هئي.<ref>{{Cite web |url=https://stat.gov.kz/official/dynamic |title=stat.gov.kz |website=stat.gov.kz |access-date=7 April 2020 |archive-date=17 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191017035705/https://stat.gov.kz/official/dynamic |url-status=live}}</ref> عالمي منڊي ۾ [[خام تيل]] جي بلند قيمتن سبب 2000ع کان 2007ع تائين مجموعي گهريلو پيداوار جي واڌ 8.9 سيڪڙو کان 13.5 سيڪڙو جي وچ ۾ رهي، پر [[2008ع جو مالي بحران|2008ع جي مالي بحران]] دوران اها گهٽجي 1 کان 3 سيڪڙو تائين اچي وئي، جنهن کان پوءِ 2010ع کان ٻيهر واڌ شروع ٿي.<ref>{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG |archive-url=https://web.archive.org/web/20110531180249/http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG |archive-date=31 May 2011 |title=GDP growth (annual %) |work=The World Bank. World Bank.org |access-date=1 June 2010 |url-status=live}}</ref> قزاقستان جون ٻيون اهم برآمدات ڪڻڪ، ڪپڙي جون شيون ۽ مال مويشي آهن. قزاقستان [[يورينيم]] جي اهم برآمد ڪندڙ ملڪن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.kazatomprom.kz/en/news/2/%E2%84%96_1_in_the_world |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722142342/http://www.kazatomprom.kz/en/news/2/%E2%84%96_1_in_the_world |archive-date=22 July 2011 |title=№ 1 in the world |work=The Atomic Company Kazatomprom, Kazatomprom.kz |date=30 December 2009 |access-date=1 June 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=https://world-nuclear.org/information-library/country-profiles/others/uranium-in-central-asia.aspx#:~:text=Uranium%20and%20Nuclear%20Power%20in%20Kazakhstan%20%28Updated%20June,2019%2C%20Kazakhstan%20produced%2043%25%20of%20the%20world%27s%20uranium. |title=Uranium and Nuclear Power in Kazakhstan |publisher=world-nuclear.org |date=June 2022 |access-date=13 Jan 2023 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130326045234/http://www.world-nuclear.org/info/Country-Profiles/Countries-G-N/Kazakhstan/ |archive-date=26 March 2013}}</ref> 2014ع ۾ قزاقستان جي معيشت 4.6 سيڪڙو وڌي.<ref name=BRICplus>{{cite news |title=Kazakhstan: The Latest Emerging Opportunity |url=http://www.bricplusnews.com/business/kazakhstan-the-latest-emerging-opportunity/ |publisher=BRIC Plus |archive-url=https://web.archive.org/web/20150620181513/http://www.bricplusnews.com/business/kazakhstan-the-latest-emerging-opportunity/ |archive-date=20 June 2015}}</ref> 2014ع کان پوءِ [[تيل جي قيمت]] ۾ گهٽتائي ۽ [[روس-يوڪرين جنگ]] جي اثرن سبب ملڪ جي اقتصادي واڌ ۾ سستي آئي.<ref>[http://www.ft.com/intl/cms/s/0/c4a55aa6-dd04-11e3-b73c-00144feabdc0.html#axzz3mCiNSOzr Kazakhs battle to stave off chill blowing in from Russian steppe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200519084837/http://www.ft.com/intl/cms/s/0/c4a55aa6-dd04-11e3-b73c-00144feabdc0.html#axzz3mCiNSOzr |date=19 May 2020 }}, ''[[فنانشل ٽائمز]]'', 21 May 2014</ref> فيبروري 2014ع ۾ ملڪ پنهنجي ڪرنسي جي قيمت 19 سيڪڙو گهٽائي.<ref>"Tenge Fever", [[دي اڪانومسٽ]], 22 February 2014</ref> آگسٽ 2015ع ۾ وڌيڪ 22 سيڪڙو قدر گهٽايو ويو.<ref>[https://www.nytimes.com/2015/08/21/business/international/kazakhstans-currency-plunges.html Kazakhstan's currency plunges] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170205174742/https://www.nytimes.com/2015/08/21/business/international/kazakhstans-currency-plunges.html |date=5 February 2017 }}, ''[[نيو يارڪ ٽائمز]]'', 21 August 2015</ref> قزاقستان اڳوڻي سوويت جمهوريتن مان پهريون ملڪ هو، جنهن [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] جو سمورو قرض مقرر وقت کان ست سال اڳ واپس ڪيو.<ref name=IMFrepay>{{cite web |title=Kazakhstan profile |url=https://2009-2017.state.gov/outofdate/bgn/kazakhstan/47484.htm |website=State.gov |publisher=US State Department |access-date=14 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190804164708/https://2009-2017.state.gov/outofdate/bgn/kazakhstan/47484.htm |archive-date=4 August 2019 |url-status=live}}</ref> قزاقستان [[2008ع جو مالي بحران|2008ع جي مالي بحران]] کي مالي پاليسيءَ ۾ نرمي ۽ زر پاليسيءَ جي استحڪام جي گڏيل استعمال سان منهن ڏنو. 2009ع ۾ حڪومت بئنڪن جي ٻيهر سرمائيداري، جائيداد ۽ زرعي شعبن ۽ [[ننڍا ۽ وچولا ادارا|ننڍن ۽ وچولن ادارن]] جي سهائتا سميت وڏا امدادي قدم کنيا. تحريڪي پروگرامن جي مجموعي ماليت 21 ارب آمريڪي ڊالر، يعني ملڪ جي مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو، هئي؛ جنهن مان 4 ارب ڊالر مالي شعبي جي استحڪام لاءِ رکيا ويا.<ref name=ft21bn>{{cite news |title=Kazakhstan unveils $21bn rescue package |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/209897de-ba5a-11dd-aecd-0000779fd18c,Authorised=false.html?_i_location=http%3A%2F%2Fwww.ft.com%2Fcms%2Fs%2F0%2F209897de-ba5a-11dd-aecd-0000779fd18c.html%3Fsiteedition%3Duk&siteedition=uk&_i_referer=#axzz3tPa3koLN |work=Financial Times |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016002103/http://www.ft.com/intl/cms/s/209897de-ba5a-11dd-aecd-0000779fd18c,Authorised=false.html?_i_location=http%3A%2F%2Fwww.ft.com%2Fcms%2Fs%2F0%2F209897de-ba5a-11dd-aecd-0000779fd18c.html%3Fsiteedition%3Duk&siteedition=uk&_i_referer=#axzz3tPa3koLN |archive-date=16 October 2015}}</ref> [[عظيم مندي]] دوران 2009ع ۾ قزاقستان جي معيشت 1.2 سيڪڙو گهٽجي وئي، پر 2011ع ۽ 2012ع ۾ ترتيبوار 7.5 سيڪڙو ۽ 5 سيڪڙو وڌي.<ref name=imfarticleiv>{{cite web |title=IMF Executive Board Article IV consultation1 with Kazakhstan |url=https://www.imf.org/external/np/sec/pr/2013/pr13308.htm |website=Imf.org |publisher=International Monetary Fund |access-date=14 February 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303183248/https://www.imf.org/external/np/sec/pr/2013/pr13308.htm |archive-date=3 March 2016}}</ref> حڪومت بجيٽ خرچن تي ضابطو رکڻ ۽ تيل مان حاصل ٿيندڙ آمدني کي پنهنجي تيل فنڊ، [[سامرڪ-قازينا]]، ۾ جمع ڪرڻ وسيلي محتاط مالي پاليسي جاري رکي. 2008ع جي مالي بحران حڪومت کي معيشت جي سهائتا لاءِ عوامي قرض وڌائڻ تي مجبور ڪيو. عوامي قرض 2008ع ۾ مجموعي گهريلو پيداوار جي 8.7 سيڪڙو مان وڌي 2013ع ۾ 13.4 سيڪڙو ٿيو. 2012ع ۽ 2013ع جي وچ ۾ حڪومت مجموعي طور 4.5 سيڪڙو جو مالي سرپلس حاصل ڪيو.<ref name=kzwbprofile>{{cite web |title=Kazakhstan Profile |url=http://www.worldbank.org/en/country/kazakhstan |publisher=The World Bank |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140911201346/http://www.worldbank.org/en/country/kazakhstan |archive-date=11 September 2014}}</ref> مارچ 2002ع ۾ [[آمريڪي واپار کاتو|آمريڪي واپار کاتي]] قزاقستان کي آمريڪي واپاري قانون تحت [[بازاري معيشت]] جو درجو ڏنو. هن تبديليءَ سان ڪرنسي جي تبادلي پذيري، اجرت جي تعين، پرڏيهي سيڙپڪاريءَ لاءِ کليل ماحول ۽ پيداوار جي ذريعن ۽ وسيلن جي ورڇ تي حڪومتي ضابطي سميت اهم بازاري سڌارن کي تسليم ڪيو ويو. سيپٽمبر 2002ع ۾ قزاقستان [[آزاد رياستن جي دولت مشترڪه]] جو پهريون ملڪ بڻيو، جنهن کي ڪنهن وڏي بين الاقوامي [[ڪريڊٽ ريٽنگ ادارو|ڪريڊٽ ريٽنگ اداري]] کان سيڙپڪاري درجي واري ڪريڊٽ ريٽنگ ملي.<ref>{{Cite book |title=Kazakhstan Investment and Business Guide Volume 1 Strategic and Practical Information |publisher=IBP, Inc. |year=2015 |isbn=978-1-5145-2848-8 |page=51}}</ref> ڊسمبر 2003ع جي آخر تائين قزاقستان جو مجموعي پرڏيهي قرض لڳ ڀڳ 22.9 ارب آمريڪي ڊالر هو. مجموعي سرڪاري قرض 4.2 ارب ڊالر، يعني مجموعي گهريلو پيداوار جو 14 سيڪڙو، هو. قرض ۽ مجموعي گهريلو پيداوار جي تناسب ۾ گهٽتائي آئي: 2000ع ۾ اهو 21.7 سيڪڙو، 2001ع ۾ 17.5 سيڪڙو ۽ 2002ع ۾ 15.4 سيڪڙو هو. 2019ع ۾ اهو ٻيهر وڌي 19.2 سيڪڙو ٿيو.<ref>{{Cite web |title=Fitch Affirms Kazakhstan at "BBB"; Outlook Stable |url=https://www.fitchratings.com/research/sovereigns/fitch-affirms-kazakhstan-at-bbb-outlook-stable-21-08-2020 |access-date=2021-01-05 |website=fitchratings.com |archive-date=8 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210108071514/https://www.fitchratings.com/research/sovereigns/fitch-affirms-kazakhstan-at-bbb-outlook-stable-21-08-2020 |url-status=live}}</ref> [[File:Yacht club in Aktau.jpg|thumb|[[اقتائو]]، [[ڪيسپيئن سمنڊ]] تي قزاقستان جو واحد سامونڊي بندر.]] 29 نومبر 2003ع تي ٽيڪس ڪوڊ ۾ تبديليءَ بابت قانون منظور ڪيو ويو، جنهن تحت [[دنيا ۾ ٽيڪس جون شرحون|ٽيڪس جون شرحون]] گهٽايون ويون. [[قدر افزوده ٽيڪس]] 16 سيڪڙو مان گهٽائي 15 سيڪڙو، سڀني ملازمت ڏيندڙن تي لاڳو سماجي ٽيڪس 21 سيڪڙو مان گهٽائي 20 سيڪڙو، ۽ ذاتي [[آمدني ٽيڪس]] 30 سيڪڙو مان گهٽائي 20 سيڪڙو ڪيو ويو. 7 جولاءِ 2006ع تي ذاتي آمدني ٽيڪس کي وڌيڪ گهٽائي منافع ورڇ واري آمدنيءَ لاءِ 5 سيڪڙو ۽ ٻين ذاتي آمدنين لاءِ 10 سيڪڙو جي هڪجهڙي شرح مقرر ڪئي وئي. قزاقستان 20 جون 2003ع تي نئون زمين ڪوڊ ۽ 5 اپريل 2003ع تي نئون ڪسٽمز ڪوڊ اختيار ڪري سڌارن کي اڳتي وڌايو. قزاقستان 1998ع ۾ پينشن سڌارن جو پروگرام شروع ڪيو. جنوري 2012ع تائين پينشن اثاثن جي ماليت لڳ ڀڳ 17 ارب آمريڪي ڊالر، يعني 2.5 ٽريلين ٽينگي، هئي. ملڪ ۾ 11 بچت پينشن فنڊ هئا. واحد سرڪاري فنڊ، رياستي جمع ٿيندڙ پينشن فنڊ، 2006ع ۾ [[نجڪاري|خانگيڪاري]] ڪيو ويو. ملڪ جو گڏيل مالي ضابطه ڪار ادارو پينشن فنڊن جي نگراني ۽ ضابطي جو ذميوار آهي. سيڙپڪاريءَ جي موقعن لاءِ پينشن فنڊن جي وڌندڙ گهرج قرضي [[سيڪيورٽي (ماليات)|سيڪيورٽيز]] جي منڊي جي ترقيءَ جو سبب بڻي. پينشن فنڊن جو سرمايو لڳ ڀڳ مڪمل طور ڪارپوريٽ ۽ سرڪاري [[بانڊ (ماليات)|بانڊن]] ۾ سيڙايو ويندو آهي، جن ۾ قزاقستان حڪومت جا يورو بانڊ پڻ شامل آهن. حڪومت هڪ گڏيل قومي پينشن فنڊ قائم ڪرڻ ۽ خانگي پينشن فنڊن جا سمورا اڪائونٽ ان ۾ منتقل ڪرڻ واري منصوبي جو جائزو وٺي رهي هئي.<ref>{{cite news |title=Unified Pension Fund Recommended in Kazakhstan |url=http://gca.satrapia.com/+unified-pension-fund-recommended-in-kazakhstan+ |newspaper=The Gazette of Central Asia |date=23 January 2013 |publisher=Satrapia |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208121242/http://gca.satrapia.com/+unified-pension-fund-recommended-in-kazakhstan+ |archive-date=8 December 2015}}</ref> ''[[وال اسٽريٽ جرنل]]'' ۽ [[هيريٽيج فائونڊيشن]] پاران جاري ڪيل 2018ع جي اقتصادي آزاديءَ واري اشاري ۾ قزاقستان 41هين نمبر تي پهتو.<ref name="EFI2018">{{cite web |title=Economic Freedom Index |url=https://www.heritage.org/index/ranking |publisher=[[The Heritage Foundation]] |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20171026110910/http://www.heritage.org/index/ranking |archive-date=26 October 2017}}</ref> === پرڏيهي واپار === [[File:2013Kazakhstani imports.PNG|thumb|upright=1.6|2013ع ۾ قزاقستان جي درآمدن جو نقشو]] [[فائل:Kazakhstan Export Treemap.jpg|thumb|upright=1.6|قزاقستان جي برآمدن جي تناسب وار نمائندگي.]] عالمي واپار ۾ قزاقستان جي وڌندڙ ڪردار ۽ [[بيلٽ ۽ روڊ شروعات|نئين ريشم راهه]] تي ان جي مرڪزي جاگرافيائي حيثيت ملڪ کي اربين ماڻهن تائين پنهنجي منڊين جي رسائي وڌائڻ جي صلاحيت ڏني.<ref name="priSilkRoad">{{cite web |url=https://theworld.org/stories/2020/09/14/chinas-new-silk-road-traverses-kazakhstan-some-kazakhs-are-skeptical-chinese |publisher=pri.org |title=China's new Silk Road traverses Kazakhstan. But some Kazakhs are skeptical of Chinese influence |date=14 September 2020 |access-date=2021-05-27 |archive-date=8 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210508141306/https://www.pri.org/stories/2020-09-14/chinas-new-silk-road-traverses-kazakhstan-some-kazakhs-are-skeptical-chinese |url-status=live}}</ref> قزاقستان 2015ع ۾ [[عالمي واپاري تنظيم]] جو ميمبر ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.wto.org/english/thewto_e/countries_e/kazakhstan_e.htm |publisher=WTO.org |title=WTO: Kazakhstan |access-date=2021-05-28 |archive-date=1 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701122807/https://www.wto.org/english/thewto_e/countries_e/kazakhstan_e.htm |url-status=live}}</ref> 2018ع ۾ قزاقستان جي پرڏيهي واپار جو مجموعي ڦيرو 93.5 ارب آمريڪي ڊالر هو، جيڪو 2017ع جي ڀيٽ ۾ 19.7 سيڪڙو وڌيڪ هو. 2018ع ۾ برآمدات 67 ارب ڊالر تائين پهتيون، جيڪي 2017ع جي ڀيٽ ۾ 25.7 سيڪڙو وڌيڪ هيون، جڏهن ته درآمدات 32.5 ارب ڊالر رهيون، جيڪي 9.9 سيڪڙو وڌيون.<ref>{{cite web |title=Kazakhstan's foreign trade turnover rises by 19.7% in 2018 |url=https://www.inform.kz/en/kazakhstan-s-foreign-trade-turnover-rises-by-19-7-in-2018_a3497852 |website=Kazinform |date=13 February 2019 |access-date=29 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029200840/https://www.inform.kz/en/kazakhstan-s-foreign-trade-turnover-rises-by-19-7-in-2018_a3497852 |archive-date=29 October 2019 |url-status=live}}</ref> 2018ع ۾ برآمدات قزاقستان جي مجموعي گهريلو پيداوار جو 40.1 سيڪڙو هيون. قزاقستان 120 ملڪن ڏانهن 800 قسمن جون شيون برآمد ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Kazakhstan increased exports nearly 25 percent in 2018 |url=https://astanatimes.com/2019/04/kazakhstan-increased-exports-nearly-25-percent-in-2018/ |website=astanatimes.com |date=18 April 2019 |access-date=27 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806005648/https://astanatimes.com/2019/04/kazakhstan-increased-exports-nearly-25-percent-in-2018/ |archive-date=6 August 2019 |url-status=live}}</ref> === زراعت === {{Main|قزاقستان ۾ زراعت}} [[File:Песня жаворонка(3264-2448).jpg|thumb|right|[[ڪوڪشيتائو]] ڀرسان اناج جا کيت]] [[قزاقستان ۾ زراعت|زراعت]] قزاقستان جي مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو حصو بڻائي ٿي.<ref name="CIA" /> اناج، آلو، انگور، ڀاڄيون، خربوزا ۽ مال مويشي ملڪ جون سڀ کان اهم زرعي پيداوارون آهن. زرعي زمين {{convert|846000|km2|sqmi}} کان وڌيڪ ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. موجود زرعي زمين مان {{convert|205000|km2|sqmi|abbr=on}} قابلِ پوک زمين ۽ {{convert|611000|km2|sqmi|abbr=on}} [[چراگاهه]] ۽ گاهه ڪٽڻ واري زمين تي مشتمل آهي. ملڪ جي ڪل ايراضيءَ جو 80 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو زرعي زمين طور درجابندي ٿيل آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو چراگاهن تي مشتمل آهي. في رهواسي قابلِ پوک زمين جي دستيابي 1.5 هيڪٽر آهي، جيڪا دنيا ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ آهي.<ref name=wb1>{{cite web |title=Arable Land per inhabitant World Bank database. |url=http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.ARBL.HA.PC |publisher=The World Bank |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150210004356/http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.ARBL.HA.PC |archive-date=10 February 2015}}</ref> مال مويشي مان حاصل ٿيندڙ اهم شين ۾ کير جون شيون، چمڙو، گوشت ۽ اُن شامل آهن. ملڪ جون اهم فصلون ڪڻڪ، [[جَوَ]]، ڪپهه ۽ چانور آهن. ڪڻڪ جي برآمد، جيڪا پرڏيهي ناڻي جو اهم ذريعو آهي، قزاقستان جي برآمدي واپار جي مکيه شين مان هڪ آهي. 2003ع ۾ قزاقستان مجموعي طور 17.6 ملين ٽن اناج جي پيداوار حاصل ڪئي، جيڪا 2002ع جي ڀيٽ ۾ 2.8 سيڪڙو وڌيڪ هئي. سوويت دور دوران ناقص انتظام سبب قزاقستان جي زراعت اڃا تائين ڪيترن ئي ماحولياتي مسئلن کي منهن ڏئي رهي آهي. [[الماتي]] جي اوڀر وارن جبلن ۾ ڪجهه مقدار ۾ [[قزاقستاني شراب]] پڻ تيار ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{Cite web |last=Shepard |first=Wade |title=How Kazakhstan Is Becoming The Next Frontier For World-Class Wine |url=https://www.forbes.com/sites/wadeshepard/2016/02/29/could-kazakhstan-become-the-next-frontier-for-world-class-wine/ |access-date=2021-01-05 |website=[[فوربس]] |language=en |archive-date=7 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210107122830/https://www.forbes.com/sites/wadeshepard/2016/02/29/could-kazakhstan-become-the-next-frontier-for-world-class-wine/ |url-status=live}}</ref> === توانائي === {{Main|قزاقستان ۾ توانائي}} [[File:Caspian region oil and natural gas infrastructure.png|thumb|قزاقستان وٽ [[ڪيسپيئن سمنڊ]] واري علائقي ۾ [[قزاقستان جي توانائي پاليسي|تيل جا سڀ کان وڏا ثابت ٿيل ذخيرا]] مان ڪجهه موجود آهن.]] توانائي معيشت جو اڳواڻ شعبو رهي آهي. قازقستان جي تيل ۽ گئس وارن ذخيرن مان خام تيل ۽ قدرتي گئس جي ڪنڊينسيٽ جي پيداوار 2012ع ۾ 79.2 ملين ٽن (77.9 ملين لانگ ٽن؛ 87.3 ملين شارٽ ٽن) رهي، جيڪا 2003ع ۾ 51.2 ملين ٽن (50.4 ملين لانگ ٽن؛ 56.4 ملين شارٽ ٽن) هئي. قازقستان 2003ع ۾ تيل ۽ گئس ڪنڊينسيٽ جي برآمد وڌائي 44.3 ملين ٽن تائين پهچائي، جيڪا 2002ع جي ڀيٽ ۾ 13 سيڪڙو وڌيڪ هئي. 2003ع ۾ قازقستان ۾ گئس جي پيداوار 13.9 ارب مڪعب ميٽر (490 ارب مڪعب فوٽ) رهي، جيڪا 2002ع جي ڀيٽ ۾ 22.7 سيڪڙو وڌيڪ هئي؛ ان ۾ قدرتي گئس جي پيداوار 7.3 ارب مڪعب ميٽر (260 ارب مڪعب فوٽ) شامل هئي. قازقستان وٽ لڳ ڀڳ 4 ارب ٽن (3.9 ارب لانگ ٽن؛ 4.4 ارب شارٽ ٽن) ثابت ٿيل ۽ حاصل ڪرڻ جوڳا تيل جا ذخيرا ۽ 2,000 مڪعب ڪلوميٽر (480 مڪعب ميل) گئس جا ذخيرا موجود آهن. قازقستان دنيا ۾ تيل پيدا ڪندڙ ملڪن مان 19هين نمبر تي آهي<ref>{{Cite web |title=Kazakhstan energy profile – Analysis |url=https://www.iea.org/reports/kazakhstan-energy-profile |access-date=2021-01-05 |website=IEA |date=15 April 2020 |language=en-GB |archive-date=8 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210108085609/https://www.iea.org/reports/kazakhstan-energy-profile |url-status=live}}</ref>. 2003ع ۾ قازقستان جي تيل جي برآمدن جي ماليت 7 ارب آمريڪي ڊالرن کان وڌيڪ هئي، جيڪا ملڪ جي مجموعي برآمدن جو 65 سيڪڙو ۽ [[مجموعي گهرو پيداوار]] جو 24 سيڪڙو هئي. تيل ۽ گئس جي اهم ميدانن ۽ حاصل ڪرڻ جوڳن تيل جي ذخيرن ۾ [[تينگيز آئل فيلڊ|تينگيز]] شامل آهي، جنهن ۾ 7 ارب بيرل (1.1 ارب مڪعب ميٽر) تيل جا ذخيرا آهن؛ [[ڪاراچاگاناڪ فيلڊ|ڪاراچاگاناڪ]] ۾ 8 ارب بيرل (1.3 ارب مڪعب ميٽر) تيل ۽ 1,350 مڪعب ڪلوميٽر (320 مڪعب ميل) قدرتي گئس جا ذخيرا آهن؛ جڏهن تہ [[ڪاشاگان فيلڊ|ڪاشاگان]] ۾ 7 کان 9 ارب بيرل (1.4 ارب مڪعب ميٽر) تيل جا ذخيرا آهن. [[فائل:Kashagan Oil Field, Kazakhstan by Planet Labs.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪاشاغان ميدان|ڪاشاغان تيل ميدان]] جي اڏاوتن جو فضائي ڏيک]] [[قازمُنائي گئس]]، قزاقستان جي قومي تيل ۽ گئس ڪمپني، 2002ع ۾ قائم ڪئي وئي ته جيئن تيل ۽ گئس جي صنعت ۾ رياست جي مفادن جي نمائندگي ڪري. [[تينگيز ميدان]] جي گڏيل ترقي 1993ع ۾ 40 سالن واري [[تينگيز شيورآئل]] منصوبي هيٺ شروع ڪئي وئي، جنهن ۾ [[شيورون ٽيڪساڪو]] جو 50 سيڪڙو، آمريڪي [[ايڪسون موبل]] جو 25 سيڪڙو، [[قازمُنائي گئس]] جو 20 سيڪڙو ۽ [[لوڪ آرڪو]] جو 5 سيڪڙو حصو هو.<ref>{{Citation |title=Chevron-led Kazakh oil firm hits record output in 2013 |url=https://www.reuters.com/article/oil-kazakhstan-tengizchevroil-idUSL5N0L11CD20140127 |year=2014 |publication-place=International |publisher=[[رائٽرز]] |access-date=7 January 2022 |archive-date=7 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220107181047/https://www.reuters.com/article/oil-kazakhstan-tengizchevroil-idUSL5N0L11CD20140127 |url-status=live}}</ref> [[قاراچاغانڪ ميدان|قاراچاغانڪ]] قدرتي گئس ۽ گئس ڪنڊينسيٽ ميدان جي ترقي [[بي جي گروپ]]، [[اَجِپ]]، شيورون ٽيڪساڪو ۽ [[لوڪ آئل]] ڪري رهيا آهن.<ref name=ogj280612>{{cite news |url=https://www.ogj.com/articles/2012/06/karachaganak-field-agreement-takes-effect.html |title=Karachaganak field agreement takes effect |publisher=[[PennWell Corporation]] |newspaper=[[Oil & Gas Journal]] |date=2012-06-28 |access-date=7 January 2022 |archive-date=7 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220107183535/https://www.ogj.com/articles/2012/06/karachaganak-field-agreement-takes-effect.html |url-status=live}}</ref> چيني تيل ڪمپنيون پڻ قزاقستان جي تيل جي صنعت ۾ سرگرم آهن.<ref>{{cite news |title=Tracing the Chinese Footprints in Kazakhstan's Oil and Gas Industry |url=https://thediplomat.com/2020/12/tracing-the-chinese-footprints-in-kazakhstans-oil-and-gas-industry/ |work=The Diplomat |date=12 December 2020 |access-date=7 January 2022 |archive-date=7 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220107181048/https://thediplomat.com/2020/12/tracing-the-chinese-footprints-in-kazakhstans-oil-and-gas-industry/ |url-status=live}}</ref> قزاقستان 2013ع ۾ [[سائي معيشت]] جو منصوبو شروع ڪيو. ان تحت ملڪ 2050ع تائين پنهنجي توانائيءَ جي ضرورتن جو 50 سيڪڙو متبادل ۽ [[قابل تجديد توانائي|قابلِ تجديد ذريعن]] مان حاصل ڪرڻ جو عزم ڪيو.<ref>{{cite web |title=Kazakhstan: Green economy reforms gain momentum |url=https://www.eurasia.undp.org/content/rbec/en/home/presscenter/pressreleases/2018/kazakhstan--green-economy-reforms-gain-momentum.html |website=UNDP |access-date=27 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127212947/https://www.eurasia.undp.org/content/rbec/en/home/presscenter/pressreleases/2018/kazakhstan--green-economy-reforms-gain-momentum.html |archive-date=27 November 2019 |url-status=live}}</ref> اندازو لڳايو ويو ته سائي معيشت مجموعي گهريلو پيداوار ۾ 3 سيڪڙو واڌ آڻي سگهي ٿي ۽ لڳ ڀڳ 500,000 روزگار جا موقعا پيدا ڪري سگهي ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Uyzbayeva |first=Aigerim |date=February 2015 |title=Towards Achieving Energy Efficiency in Kazakhstan |url=https://www.researchgate.net/publication/281963073 |journal=International Conference on Energy Efficiency and Renewable Energy Technology (ICEERET2015) |volume=9 |via=ResearchGate |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171012043609/https://www.researchgate.net/publication/281963073_Towards_Achieving_Energy_Efficicency_in_Kazakhstan |archive-date=12 October 2017}}</ref> حڪومت قابلِ تجديد ذريعن مان پيدا ٿيندڙ توانائيءَ لاءِ قيمتون مقرر ڪيون. هوائي بجلي گهرن مان پيدا ٿيندڙ هڪ ڪلوواٽ-ڪلاڪ بجليءَ جي قيمت 22.68 ٽينگي (0.12 آمريڪي ڊالر)، ننڍن پن بجلي گهرن مان پيدا ٿيندڙ هڪ ڪلوواٽ-ڪلاڪ جي قيمت 16.71 ٽينگي (0.09 آمريڪي ڊالر)، ۽ بايوگئس پلانٽن مان پيدا ٿيندڙ هڪ ڪلوواٽ-ڪلاڪ جي قيمت 32.23 ٽينگي (0.18 آمريڪي ڊالر) مقرر ڪئي وئي.<ref name=renewableprices>{{cite news |title=Kazakhstan Sets Prices for Energy From Renewable Sources |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-06-13/kazakhstan-sets-prices-for-energy-from-renewable-sources |publisher=Bloomberg News |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170309165647/https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-06-13/kazakhstan-sets-prices-for-energy-from-renewable-sources |archive-date=9 March 2017}}</ref> === بنيادي ڍانچو === {{Main|قازقستان ۾ آمدورفت|قازقستان ۾ ٽيلي مواصلات}} [[File:Railway Map of Kazakhstan (kk).png|thumb|قازقستان جو ريلوي نيٽ ورڪ]] [[File:KTZ 2TE10U Aynabulak.jpg|thumb|قازقستان تيمير زولي جي 2TE10U ڊيزل لوڪوموٽو ذريعي ڇڪجندڙ قزل اوردا–سيميپالاتنسڪ ٽرين 22. تصوير قازقستان جي آئنابولاڪ ڀرسان ورتل آهي.]] ريلوي ملڪ جي 57 سيڪڙو کان وڌيڪ حصي ۾ سموري مال برداري ۽ مسافر آمدورفت جو 68 سيڪڙو مهيا ڪري ٿي. صنعتي ريلوي لائينن کان سواءِ، عام استعمال واري ريلوي سروس ۾ {{convert|15333|km|mi|abbr=on}} ريلوي پٽڙيون آهن.<ref name=ciafactbook>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kazakhstan/ |title=The World Factbook — Central Intelligence Agency |website=cia.gov |access-date=25 September 2017 |archive-date=9 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109132304/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kazakhstan |url-status=dead}}</ref> 2012ع ۾ {{Track gauge|1520mm|lk=on}} گيج واري ريلوي جي ڊيگهه {{convert|15333|km|mi|abbr=on}} هئي، جنهن مان {{convert|4000|km|mi|abbr=on}} بجليءَ تي هلندڙ هئي.<ref name=ciafactbook /> اڪثر شهر ريلوي ذريعي هڪٻئي سان ڳنڍيل آهن؛ تيز رفتار ٽرينون [[الماتي]] (ڏاکڻئين پاسي وارو شهر) کان [[پيٽروپاول]] (اترين پاسي وارو شهر) تائين لڳ ڀڳ 18 ڪلاڪن ۾ پهچن ٿيون. [[قازقستان تيمير زولي]] (ڪي ٽي زيڊ) قومي ريلوي ڪمپني آهي. ڪي ٽي زيڊ قازقستان جي ريلوي بنيادي ڍانچي جي ترقيءَ لاءِ فرانسيسي لوڪوموٽو ٺاهيندڙ ڪمپني [[السٽوم]] سان سهڪار ڪري ٿي. 2018ع تائين، السٽوم جا 600 کان وڌيڪ ملازم هئا ۽ قازقستان ۾ ڪي ٽي زيڊ ۽ ان جي ماتحت اداري سان گڏ ان جا ٻه گڏيل منصوبا هئا.<ref>{{cite web |title=Loco manufacturer obtains first IRIS certification in Kazakhstan |url=http://www.railwaygazette.com/news/business/single-view/view/loco-manufacturer-obtains-first-iris-certification-in-kazakhstan.html |website=railwaygazette.com |access-date=12 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180513011411/http://www.railwaygazette.com/news/business/single-view/view/loco-manufacturer-obtains-first-iris-certification-in-kazakhstan.html |archive-date=13 May 2018 |url-status=live}}</ref> جولاءِ 2017ع ۾ السٽوم قازقستان ۾ پنهنجو پهريون لوڪوموٽو مرمتي مرڪز کوليو. اهو [[وچ ايشيا]] ۽ [[قفقاز]] ۾ پنهنجي نوعيت جو واحد مرمتي مرڪز آهي.<ref>{{cite web |title=Alstom inaugurated first locomotive repairing centre in Kazakhstan |url=http://www.raillynews.com/2017/alstom-inaugurated-first-locomotive-repairing-centre-kazakhstan/ |website=raillynews.com |date=24 July 2017 |access-date=12 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180513011359/http://www.raillynews.com/2017/alstom-inaugurated-first-locomotive-repairing-centre-kazakhstan/ |archive-date=13 May 2018 |url-status=live}}</ref> قازقستان جي سڀ کان جديد ريلوي اسٽيشن [[آستانا نورلي زول ريلوي اسٽيشن]]، 31 مئي 2017ع تي آستانا ۾ کوليو ويو. قازقستان ريلويز (ڪي ٽي زيڊ) موجب، {{convert|120,000|m2|ft2|abbr=on}} ايراضيءَ واري هن اسٽيشن کي 54 ٽرينن جي استعمال لاءِ تيار ڪيو ويو هو ۽ ان ۾ روزانو 35,000 مسافرن کي سنڀالڻ جي گنجائش هئي.<ref>{{cite web |title=Astana Nurly Zhol station inaugurated |url=http://www.railjournal.com/index.php/asia/astana-nurly-zhol-station-opens.html |website=railjournal.com |date=2 June 2017 |access-date=12 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180513012912/http://www.railjournal.com/index.php/asia/astana-nurly-zhol-station-opens.html |archive-date=13 May 2018 |url-status=live}}</ref> [[فائل:Air Astana Boeing 757-200 P4-GAS.jpg|thumb|کاٻو|[[ايئر آستانا]] جو [[بوئنگ 757]] جهاز]] [[فائل:Алматинское метро 014.JPG|thumb|کاٻو|upright|[[الماتي ميٽرو]] جي هڪ اسٽيشن.]] [[فائل:Станция Алатау.jpg|thumb|کاٻو|[[الماتي ميٽرو]]]] [[الماتي]] ۾ {{convert|8.56|km|mi|abbr=on}} ڊگهو هڪ ننڍو [[تيز رفتار شهري آمدورفت|ميٽرو]] نظام موجود آهي. مستقبل لاءِ ٻي ۽ ٽين ميٽرو لائين ٺاهڻ جي رٿابندي ڪئي وئي هئي. ٻي لائين [[الاتائو (الماتي ميٽرو)|الاتائو]] ۽ [[زيبيڪ زولي (الماتي ميٽرو)|زيبيڪ زولي]] اسٽيشنن وٽ پهرين لائين سان ملڻي هئي.<ref name=urbanrail.net>{{cite web |url=http://www.urbanrail.net/as/alma/almaty.htm |title=urbanrail.net |access-date=25 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150425050228/http://www.urbanrail.net/as/alma/almaty.htm |archive-date=25 April 2015}}</ref> [[آستانا ميٽرو]] نظام تعمير هيٺ رهيو آهي، پر 2013ع ۾ هڪ مرحلي تي ان تي ڪم ڇڏي ڏنو ويو هو.<ref>{{cite web |url=https://en.tengrinews.kz/industry_infrastructure/No-Light-Rail-Transport-for-Astana-24346/ |title=No Light Rail Transport for Astana |website=Tengrinews.kz |date=28 November 2013 |access-date=25 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170926042415/https://en.tengrinews.kz/industry_infrastructure/No-Light-Rail-Transport-for-Astana-24346/ |archive-date=26 September 2017 |url-status=live}}</ref> مئي 2015ع ۾ منصوبي کي ٻيهر شروع ڪرڻ لاءِ هڪ معاهدي تي صحيحون ڪيون ويون.<ref>{{cite web |url=http://www.railwaygazette.com/news/news/asia/single-view/view/astana-light-rail-framework-agreement-signed.html |title=Astana light rail framework agreement signed |first=DVV Media |last=UK |work=Railway Gazette |access-date=25 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170702011816/http://www.railwaygazette.com/news/news/asia/single-view/view/astana-light-rail-framework-agreement-signed.html |archive-date=2 July 2017 |url-status=live}}</ref> ملڪ ۾ {{convert|86|km|mi|abbr=on}} ڊگهو ٽرام نيٽ ورڪ پڻ موجود آهي، جنهن 1965ع ۾ سروس شروع ڪئي ۽ 2012ع تائين ان جا 20 باقاعده ۽ ٽي خاص رستا هئا.<ref name=Pavlodar>[[پاولودار]]</ref> [[خورگوس گيٽ وي]] خشڪ بندرگاهه قازقستان جي اهم [[خشڪ بندرگاهه|خشڪ بندرگاهن]] مان هڪ آهي، جتي چين ۽ يورپ جي وچ ۾ {{convert|9000|km|abbr=on}} کان وڌيڪ سفر ڪندڙ بين البراعظمي يوريشيائي ٽرينن جي مال برداري سنڀالي وڃي ٿي. خورگوس گيٽ وي خشڪ بندرگاهه جي چوڌاري [[خورگوس ايسٽرن گيٽ خاص اقتصادي علائقو]] قائم آهي، جنهن ڊسمبر 2016ع ۾ باضابطه طور ڪم شروع ڪيو.<ref>{{cite web |title=Khorgos: The New Silk Road's Central Station Comes To Life |url=https://www.forbes.com/sites/wadeshepard/2017/02/20/khorgos-the-new-silk-roads-central-station-comes-to-life/2/#4770e6ab5322 |website=forbes.com |access-date=12 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180513012524/https://www.forbes.com/sites/wadeshepard/2017/02/20/khorgos-the-new-silk-roads-central-station-comes-to-life/2/#4770e6ab5322 |archive-date=13 May 2018 |url-status=live |last1=Shepard |first1=Wade}}</ref> 2009ع ۾ [[يورپي ڪميشن]] [[ايئر آستانا]] جي واحد استثنا سان قازقستان جي سڀني هوائي ڪمپنين کي ڪاري فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Anonymous |date=2016-09-22 |title=Aviation Safety: Commission updates EU air safety list – Iran and Africa make progress |url=https://ec.europa.eu/transport/modes/air/news/2016-06-16-air-ban_en |access-date=2021-01-05 |website=Mobility and Transport – European Commission |language=en |archive-date=7 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210107073308/https://ec.europa.eu/transport/modes/air/news/2016-06-16-air-ban_en |url-status=live}}</ref> ان کان پوءِ قازقستان پنهنجي هوائي سلامتيءَ جي نگرانيءَ واري نظام کي جديد بڻائڻ ۽ نئين سر منظم ڪرڻ لاءِ قدم کنيا. 2016ع ۾ يورپي هوائي سلامتي اختيارين قازقستان جي سڀني هوائي ڪمپنين کي ڪاري فهرست مان خارج ڪري ڇڏيو ۽ چيو ته قازق هوائي ڪمپنين ۽ [[شهري هوابازي ڪميٽي]] پاران بين الاقوامي معيارن جي تعميل جا ”ڪافي ثبوت“ موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Sustained safety effort pulled Kazakhstan off EU blacklist |url=https://www.flightglobal.com/news/articles/sustained-safety-effort-pulled-kazakhstan-off-eu-bla-432336/ |website=flightglobal.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107014911/https://www.flightglobal.com/news/articles/sustained-safety-effort-pulled-kazakhstan-off-eu-bla-432336/ |archive-date=7 November 2017}}</ref> === سياحت === {{Main|قازقستان ۾ سياحت}} [[File:Казахстан. Боровое, вид с Болектау, осень, вечер.jpg|thumb|[[بورابائي ڍنڍ]]، بوليڪتائو جبل تان نظارو]] [[File:Верхняя точка горнолыжной трассы курорта Чимбулак..JPG|thumb|[[شمبولاڪ]] اسڪِي تفريح گاهه، [[الماتي]]]] [[File:Expo 2017 "Nur Alem" Pavilion Glass Pathway 2.jpg|192x192px|thumb|[[آستانا]] ۾ ايڪسپو 2017ع جو نور عالم پويلين]] [[File:MAX 5113.jpg|thumb|[[الماتي]]]] قازقستان [[ايراضيءَ جي لحاظ کان ملڪن ۽ تابعدار علائقن جي فهرست|ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جو نائون نمبر وڏو ملڪ]] ۽ دنيا جو سڀ کان وڏو [[سامونڊي ڪناري کان محروم ملڪ]] آهي. 2014ع تائين سياحت قازقستان جي [[مجموعي گهرو پيداوار]] جو 0.3 سيڪڙو هئي، پر حڪومت 2020ع تائين ان کي وڌائي 3 سيڪڙو ڪرڻ جي رٿابندي ڪئي هئي.<ref name="theguardian1">{{cite web |author=Joanna Lillis for EurasiaNet, part of the New East |url=https://www.theguardian.com/world/2014/jul/17/kazakhstan-eases-visa-restrictions-attract-tourists |title=Summer holiday in Kazakhstan? Astana eases visa restrictions to attract tourists &#124; World news |work=The Guardian |date=17 July 2014 |access-date=18 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190503182321/https://www.theguardian.com/world/2014/jul/17/kazakhstan-eases-visa-restrictions-attract-tourists |archive-date=3 May 2019 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.eurasianet.org/node/68601 |title=Kazakhstan: Astana Announces Visa-Free Travel for 10 High-Investing States |publisher=EurasiaNet.org |date=16 June 2014 |access-date=18 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117123606/http://www.eurasianet.org/node/68601 |archive-date=17 November 2015 |url-status=live}}</ref> [[عالمي اقتصادي فورم]] جي 2017ع واري [[سفر ۽ سياحت جي مقابلي واري صلاحيت جي رپورٽ]] موجب، قازقستان ۾ سفر ۽ سياحت جي صنعت جي مجموعي گهرو پيداوار 3.08 ارب آمريڪي ڊالر، يعني مجموعي گهرو پيداوار جو رڳو 1.6 سيڪڙو هئي. عالمي اقتصادي فورم پنهنجي 2019ع واري رپورٽ ۾ قازقستان کي 80هين نمبر تي رکيو.<ref>{{Cite web |url=https://wef.ch/3129pen |title=Rankings |access-date=19 November 2020 |archive-date=25 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190925161646/https://wef.ch/3129pen |url-status=live}}</ref> 2017ع ۾ قازقستان سياحن جي آمد جي انگ جي لحاظ کان 43هين نمبر تي هو. 2014ع ۾ ''[[دي گارڊين]]'' قازقستان جي جبلن، ڍنڍن ۽ ريگستاني منظرن جي باوجود، ملڪ ۾ سياحت کي ”تمام گهڻو غير ترقي يافته“ قرار ڏنو.<ref name=Lillis /> سياحت جي واڌ ۾ رنڊڪ بڻجندڙ سببن ۾ مهانگيون قيمتون، ”زوال پذير بنيادي ڍانچو“، ”خراب خدمتون“ ۽ هڪ وڏي غير ترقي يافته ملڪ اندر سفر ڪرڻ جون ڏکيائيون شامل ڄاڻايون ويون.<ref name=Lillis /> خود قازق شهرين لاءِ به پرڏيهه ۾ موڪلون گذارڻ جو خرچ قازقستان اندر موڪلون گذارڻ جي خرچ جي رڳو اڌ جيترو ٿي سگهي ٿو.<ref name=Lillis>{{cite news |last1=Lillis |first1=Joanna |title=Summer holiday in Kazakhstan? Astana eases visa restrictions to attract tourists |url=https://www.theguardian.com/world/2014/jul/17/kazakhstan-eases-visa-restrictions-attract-tourists |access-date=11 December 2015 |newspaper=[[The Guardian]] |date=17 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190503182321/https://www.theguardian.com/world/2014/jul/17/kazakhstan-eases-visa-restrictions-attract-tourists |archive-date=3 May 2019 |url-status=live}}</ref> قازق حڪومت، جنهن کي ڊگهي عرصي کان [[آمريت|آمراڻي]] حڪومت طور بيان ڪيو ويو آهي ۽ جنهن جي تاريخ [[انساني حقن]] جي ڀڃڪڙين ۽ سياسي مخالفت کي دٻائڻ سان لاڳاپيل رهي آهي،<ref name="time" /> 2015ع ۾ ”سياحتي صنعت جي ترقيءَ جو منصوبو 2020ع“ جاري ڪيو. ان جو مقصد قازقستان ۾ پنج سياحتي مرڪز قائم ڪرڻ هو: [[آستانا]] شهر، [[الماتي]] شهر، [[اوڀر قازقستان علائقو|اوڀر قازقستان]]، [[ڏکڻ قازقستان علائقو|ڏکڻ قازقستان]] ۽ [[اولهه قازقستان علائقو|اولهه قازقستان]] اوبلاست. منصوبي تحت 4 ارب آمريڪي ڊالرن جي سيڙپڪاري حاصل ڪرڻ ۽ 2020ع تائين سياحتي صنعت ۾ 300,000 نيون نوڪريون پيدا ڪرڻ پڻ گهربل هو.<ref>{{cite web |url=http://en.tengrinews.kz/environment/Kazakhstan-to-develop-its-tourism-industry-254241/ |title=Kazakhstan to develop its tourism industry. Environment. Tengrinews.kz |publisher=En.tengrinews.kz |date=18 June 2014 |access-date=18 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151119065420/http://en.tengrinews.kz/environment/Kazakhstan-to-develop-its-tourism-industry-254241/ |archive-date=19 November 2015 |url-status=live}}</ref><ref name=Lillis /> قازقستان [[آرمينيا]]، [[آذربائيجان]]، [[بيلاروس]]، [[جارجيا]]، [[مالدووا]]، [[ڪرغزستان]]، [[منگوليا]]، [[روس]] ۽ [[يوڪرين]] جي شهرين لاءِ 90 ڏينهن تائين مستقل ويزا کان ڇوٽ واري نظام جي آڇ ڪئي آهي، جڏهن تہ [[ارجنٽينا]]، [[برازيل]]، [[ايڪواڊور]]، [[سربيا]]، [[ڏکڻ ڪوريا]]، [[تاجڪستان]]، [[ترڪي]]، [[گڏيل عرب امارتون]] ۽ [[ازبڪستان]] جي شهرين لاءِ 30 ڏينهن تائين ويزا کان ڇوٽ وارو نظام لاڳو ڪيو آهي. ان کان سواءِ 54 ملڪن جي شهرين لاءِ پڻ ويزا کان ڇوٽ وارو نظام قائم ڪيو ويو، جن ۾ [[يورپي يونين]] ۽ [[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم#ميمبر ملڪ|اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم جا ميمبر ملڪ]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون]]، [[جاپان]]، [[ميڪسيڪو]]، [[آسٽريليا]] ۽ [[نيوزيلينڊ]] شامل آهن.<ref name="tim">{{Timatic Visa Policy|country=KZ|accessdate=1 April 2017}}</ref><ref name="mfa.kz">{{cite web |url=http://www.mfa.kz/ru/content-view/vizovyj-rezhim-rk-s-drugimi-gosudarstvami |title=Visa Regime of Kazakhstan with other countries |publisher=The Ministry of foreign Affairs of the Republic of Kazakhstan |date=3 June 2017 |access-date=22 June 2017 |language=ru |archive-date=9 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170609052952/http://www.mfa.kz/ru/content-view/vizovyj-rezhim-rk-s-drugimi-gosudarstvami}}</ref> === پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري === قازقستان پنهنجي آزاديءَ (1991ع) کان وٺي 120 کان وڌيڪ ملڪن مان 330 ارب آمريڪي ڊالرن جي [[پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري]] (ايف ڊي آءِ) حاصل ڪئي آهي.<ref>{{Cite web |last=Zhussupova |first=Dilshat |date=11 September 2019 |title=Kazakhstan attracts $330 billion FDI since 1991 |url=https://astanatimes.com/2019/09/kazakhstan-attracts-330-billion-fdi-since-1991/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190911192654/https://astanatimes.com/2019/09/kazakhstan-attracts-330-billion-fdi-since-1991/ |archive-date=11 September 2019 |access-date=7 April 2020 |website=The Astana Times}}</ref> 2015ع ۾ [[آمريڪا جو پرڏيهي کاتو|آمريڪي پرڏيهي کاتي]] چيو تہ قازقستان کي وڏي پيماني تي خطي ۾ سيڙپڪاريءَ لاءِ بهترين ماحول رکندڙ ملڪ سمجهيو ويندو هو.<ref name="2013ICS">{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/241825.pdf |title=2015 Investment Climate Statement – Kazakhstan |publisher=US State Department |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190730094555/https://2009-2017.state.gov/documents/organization/241825.pdf |archive-date=30 July 2019 |access-date=21 May 2019}}</ref> 2014ع ۾ صدر [[نورسلطان نذربائيف]] پرڏيهي سڌي سيڙپڪاريءَ کي هٿي ڏيڻ لاءِ ٽيڪسن ۾ رعايتن کي قانوني شڪل ڏني، جن ۾ ڪارپوريٽ ٽيڪس کان 10 سالن جي ڇوٽ، ملڪيت جي ٽيڪس کان اٺن سالن جي ڇوٽ ۽ ٻين اڪثر ٽيڪسن ۾ 10 سالن تائين واڌ نه ڪرڻ شامل هئا.<ref name=taxnews>{{cite news |title=Kazakhstan Enacts Investor Tax Breaks |url=http://www.tax-news.com/news/Kazakhstan_Enacts_Investor_Tax_Breaks____65000.html |publisher=Tax News |access-date=18 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140701081052/http://www.tax-news.com/news/Kazakhstan_Enacts_Investor_Tax_Breaks____65000.html |archive-date=1 July 2014 |url-status=usurped}}</ref> ٻين ترغيبي قدمن ۾ پيداواري سهولت جي ڪم شروع ڪرڻ کان پوءِ سرمائيداري سيڙپڪاريءَ جي 30 سيڪڙو تائين رقم واپس ڏيڻ پڻ شامل آهي.<ref name="taxnews" /> 2012ع ۾ قازقستان 7 سيڪڙو واڌ جي شرح سان ملڪ اندر 14 ارب آمريڪي ڊالرن جي [[پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري]] حاصل ڪئي.<ref>[http://www.ey.com/KZ/en/Issues/Business-environment/Kazakhstan-attractiveness-survey-2013 Kazakhstan attractiveness survey 2013]. EY.com {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140308092531/http://www.ey.com/KZ/en/Issues/Business-environment/Kazakhstan-attractiveness-survey-2013 |date=8 March 2014 }}</ref> 2018ع ۾ قازقستان ۾ 24 ارب آمريڪي ڊالرن جي پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري ڪئي وئي، جيڪا 2012ع جي ڀيٽ ۾ نمايان واڌ هئي.<ref>{{cite web |title=Kazakhstan targets to invite USD 34 bln of investments by 2025 |url=https://www.inform.kz/en/kazakhstan-targets-to-invite-usd-34-bln-of-investments-by-2025_a3569720 |website=Kazinform |date=26 September 2019 |access-date=24 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191024190130/https://www.inform.kz/en/kazakhstan-targets-to-invite-usd-34-bln-of-investments-by-2025_a3569720 |archive-date=24 October 2019 |url-status=live}}</ref> 2014ع ۾ [[يورپي بئنڪ براءِ تعمير نو ۽ ترقي]] (اي بي آر ڊي) ۽ قازقستان، قازقستان ۾ سڌارن جي عمل کي نئين سر سگهارو ڪرڻ لاءِ هڪ ڀائيواري قائم ڪئي، جنهن جو مقصد بين الاقوامي مالياتي ادارن سان گڏجي ڪم ڪندي قازق حڪومت پاران مهيا ڪيل 2.7 ارب آمريڪي ڊالر قازقستان جي معيشت جي اهم شعبن ڏانهن منتقل ڪرڻ هو.<ref name=EBRDprrp>{{cite web |title=EBRD and Kazakhstan agree historic partnership to boost reform and investment |url=http://www.ebrd.com/pages/news/press/2014/140523.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20140525223329/http://www.ebrd.com/pages/news/press/2014/140523.shtml |archive-date=25 May 2014 |publisher=EBRD}}</ref> مئي 2014ع تائين قازقستان 1991ع ۾ پنهنجي آزاديءَ کان وٺي مجموعي طور 190 ارب آمريڪي ڊالرن جي پرڏيهي سيڙپڪاري حاصل ڪري چڪو هو ۽ في ماڻهو حاصل ڪيل پرڏيهي سڌي سيڙپڪاريءَ جي لحاظ کان [[آزاد رياستن جي دولت مشترڪه]] جي ملڪن ۾ پهرين نمبر تي هو.<ref name=AstanaT>{{cite web |title=Nazarbayev Announces Plans for New Major Incentives for Foreign Investors |url=http://astanatimes.com/2014/05/nazarbayev-announces-plans-new-major-incentives-foreign-investors/ |website=Astanatimes.com |date=5 May 2014 |access-date=14 February 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160219170550/http://astanatimes.com/2014/05/nazarbayev-announces-plans-new-major-incentives-foreign-investors/ |archive-date=19 February 2016}}</ref> [[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]] جي 2017ع واري سيڙپڪاري پاليسي جائزي ۾ ڄاڻايو ويو تہ پرڏيهي سيڙپڪارن لاءِ موقعا کولڻ ۽ پرڏيهي سڌي سيڙپڪاريءَ کي راغب ڪرڻ لاءِ پاليسي بهتر بڻائڻ ۾ ”وڏيون اڳڀرايون“ ڪيون ويون آهن.<ref name="oecdkzpolicyreview">{{cite web |title=OECD Investment Policy Reviews: Kazakhstan 2017 |url=http://www.oecd.org/investment/oecd-investment-policy-reviews-kazakhstan-2017-9789264269606-en.htm |website=OECD.org |date=15 June 2017 |publisher=OECD |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171117001653/http://www.oecd.org/investment/oecd-investment-policy-reviews-kazakhstan-2017-9789264269606-en.htm |archive-date=17 November 2017}}</ref> [[چين]] قازقستان جي اهم معاشي ۽ واپاري ڀائيوارن مان هڪ آهي. 2013ع ۾ چين [[بيلٽ اينڊ روڊ انيشيئيٽو|بيلٽ ۽ روڊ شروعات]] (بي آر آءِ) شروع ڪئي، جنهن ۾ قازقستان هڪ لنگهه مرڪز طور ڪم ڪري ٿو.<ref>Vakulchuk, Roman and Indra Overland (2019) "[https://www.researchgate.net/publication/329310641 China's Belt and Road Initiative through the Lens of Central Asia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211024180554/https://www.researchgate.net/publication/329310641_China%27s_Belt_and_Road_Initiative_through_the_lens_of_Central_Asia |date=24 October 2021 }}", in Fanny M. Cheung and Ying-yi Hong (eds) ''Regional Connection under the Belt and Road Initiative. The Prospects for Economic and Financial Cooperation''. London: Routledge, pp. 115–133.</ref> === بئنڪنگ === قازقستان جي بئنڪنگ شعبي 21هين صديءَ جي شروعات ۾ تيز واڌ ۽ زوال واري چڪر جو تجربو ڪيو. 2000ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري تيز رفتار واڌ جي دور کان پوءِ، [[2008ع جو مالي بحران|2008ع جي مالي بحران]] سبب بئنڪنگ صنعت زوال جو شڪار ٿي وئي. ان کان ٿوري ئي عرصي پوءِ [[بي ٽي اي بئنڪ]] جوائنٽ اسٽاڪ ڪمپني ۽ الائنس بئنڪ سميت ڪيترائي وڏا بئنڪ پنهنجون مالي ذميواريون پوريون ڪرڻ ۾ ناڪام ٿيا. ان کان پوءِ هن شعبي ۾ وڏي پيماني تي گهٽتائي ۽ نئين سر جوڙجڪ ٿي، جڏهن تہ سموري بئنڪنگ نظام جا مجموعي قرض، جيڪي 2007ع ۾ [[مجموعي گهرو پيداوار]] جي 59 سيڪڙو جي برابر هئا، 2011ع تائين گهٽجي 39 سيڪڙو رهجي ويا. شعبي کي مستحڪم ڪرڻ لاءِ [[قازقستان جي قومي بئنڪ]] وسيع تر سڌارن جي حصي طور [[جمع پونجي جي ضمانت|جمع پونجي جي ضمانت واري رٿا]] متعارف ڪرائي. ان عرصي دوران قازقستان ۾ ڪيترائي بين الاقوامي بئنڪ ڪم ڪندا رهيا، جن ۾ [[رائل بئنڪ آف اسڪاٽلينڊ|آر بي ايس]]، [[سٽي بئنڪ]] ۽ [[ايڇ ايس بي سي]] شامل هئا. ان کان سواءِ، ڏکڻ ڪوريا جي [[ڪوڪمن بئنڪ]] ۽ اٽلي جي [[يوني ڪريڊٽ]] جهڙن پرڏيهي مالياتي ادارن [[حصول (ڪاروبار)|حصول]] ۽ [[حصيداري سيڙپڪاري]] ذريعي قازقستان جي مارڪيٽ ۾ داخلا ورتي.{{source?|date=May 2026}} === معاشي مقابلي جي صلاحيت === [[عالمي اقتصادي فورم]] جي 2010–11ع واري [[عالمي مقابلي جي صلاحيت جي رپورٽ]] موجب، قازقستان معاشي مقابلي جي صلاحيت جي لحاظ کان دنيا ۾ 72هين نمبر تي هو.<ref>{{cite web |url=https://www3.weforum.org/docs/WEF_GlobalCompetitivenessReport_2010-11.pdf |title=The Global Competitiveness Report 2010–2011 |access-date=24 July 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101206104835/http://www3.weforum.org//docs//WEF_GlobalCompetitivenessReport_2010-11.pdf |archive-date=6 December 2010}}</ref> هڪ سال پوءِ، [[عالمي مقابلي جي صلاحيت جي رپورٽ]] قازقستان کي سڀ کان وڌيڪ مقابلي جي صلاحيت رکندڙ معيشتن ۾ 50هين نمبر تي رکيو.<ref>{{cite web |url=http://www.kazakh-tv.kz/en/view/news_kazakhstan/page_27706_kazakhstan-enters-top-50-most-competitive-countries |archive-url=https://web.archive.org/web/20140220035746/http://www.kazakh-tv.kz/en/view/news_kazakhstan/page_27706_kazakhstan-enters-top-50-most-competitive-countries |archive-date=20 February 2014 |title=Kazakh TV – Kazakhstan enters top 50 most competitive countries |publisher=Kazakh-tv.kz |date=6 September 2013 |access-date=9 September 2013}}</ref> [[عالمي بئنڪ]] جي 2020ع واري ڪاروبار ڪرڻ بابت رپورٽ ۾ قازقستان دنيا ۾ 25هين نمبر تي رهيو، جڏهن تہ اقليتي سيڙپڪارن جي حقن جي تحفظ جي لحاظ کان دنيا ۾ پهرين نمبر تي رهيو.<ref>{{cite web |url=https://www.doingbusiness.org/content/dam/doingBusiness/country/k/kazakhstan/KAZ.pdf |title=Doing Business 2020 |website=Doing Business |access-date=7 April 2020 |archive-date=5 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200105075707/https://www.doingbusiness.org/content/dam/doingBusiness/country/k/kazakhstan/KAZ.pdf |url-status=live}}</ref> قازقستان 2013ع ۾ دنيا جي 50 سڀ کان وڌيڪ مقابلي جي صلاحيت رکندڙ ملڪن ۾ شامل ٿيڻ جو پنهنجو مقصد حاصل ڪيو ۽ سيپٽمبر 2014ع جي شروعات ۾ شايع ٿيل عالمي اقتصادي فورم جي 2014–2015ع واري [[عالمي مقابلي جي صلاحيت جي رپورٽ]] ۾ پنهنجي حيثيت برقرار رکي.<ref name=AT1>{{cite web |title=Staying Competitive in a Toughening External Environment |url=http://astanatimes.com/2014/09/staying-competitive-toughening-external-environment/ |website=Astanatimes.com |date=16 September 2014 |access-date=14 February 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160219170605/http://astanatimes.com/2014/09/staying-competitive-toughening-external-environment/ |archive-date=19 February 2016}}</ref> قازقستان رپورٽ ۾ مقابلي جي صلاحيت جي لڳ ڀڳ سڀني بنيادي شعبن ۾ [[آزاد رياستن جي دولت مشترڪه]] جي ٻين ملڪن کان اڳتي هو، جن ۾ ادارا، بنيادي ڍانچو، ڪُلي معاشي ماحول، اعليٰ تعليم ۽ تربيت، شين جي مارڪيٽ جي ڪارڪردگي، پورهيت مارڪيٽ جي ترقي، مالي مارڪيٽ جي ترقي، ٽيڪنالاجي تياري، مارڪيٽ جي ماپ، ڪاروباري ترقي ۽ جدت شامل هئا؛ جڏهن تہ رڳو صحت ۽ پرائمري تعليم جي شعبي ۾ پوئتي هو.<ref name="AT1" /> عالمي مقابلي جي صلاحيت وارو انگ اکر انهن مان هر هڪ شعبي لاءِ 1 کان 7 تائين اسڪور ڏئي ٿو، ۽ قازقستان مجموعي طور 4.4 اسڪور حاصل ڪيو.<ref name="AT1" /> === سائنس ۽ ٽيڪنالاجي === {{Main|قازقستان ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي}} [[File:Trends in GERD GDP ratio in Central Asia, 2001−2013.svg|thumb|وچ ايشيا ۾ تحقيق تي خرچ جا لاڙا، مجموعي گهرو پيداوار جي سيڪڙي طور، 2001–2013ع. ذريعو: يونيسڪو سائنس رپورٽ: 2030 (2015ع)، شڪل 14.3.]] تحقيق اڃا تائين گهڻو ڪري قازقستان جي سڀ کان وڏي شهر ۽ اڳوڻي گاديءَ واري هنڌ [[الماتي]] ۾ مرڪوز آهي، جتي ملڪ جي 52 سيڪڙو تحقيقي عملي جو مرڪز آهي. سرڪاري تحقيق گهڻو ڪري تحقيقي ادارن تائين محدود آهي، جڏهن تہ يونيورسٽين جو حصو تمام ٿورو آهي. تحقيقي ادارا [[قازقستان جي تعليم ۽ سائنس واري وزارت|تعليم ۽ سائنس واري وزارت]] جي ماتحت قومي تحقيقي ڪائونسلن کان مالي وسيلا حاصل ڪن ٿا. تنهن هوندي بہ، انهن جي تحقيقي پيداوار گهڻو ڪري مارڪيٽ جي ضرورتن سان ڳنڍيل نه هوندي آهي. ڪاروباري شعبي ۾ رڳو ٿورا صنعتي ادارا پاڻ تحقيق ڪن ٿا.<ref name=":02">{{Cite book |title=Innovation Performance Review |publisher=United Nations Economic Commission for Europe |year=2012 |location=New York and Geneva}}</ref><ref name=":1">{{Cite book |title=Central Asia. In: UNESCO Science Report: towards 2030 |last=Mukhitdinova |first=Nasiba |publisher=UNESCO |year=2015 |isbn=978-92-3-100129-1 |location=Paris |pages=365–387}}</ref> [[File:The irradiation experiments at the ion accelerator DC-60. Astana, Kazakhstan.JPG|thumb|upright=0.7|left|ازبڪ محققن سان سهڪار ڪندي ڊي سي-60 آئن ايڪسيلريٽر تي ڪم ڪندڙ قازق طبعياتدانن جو هڪ گروهه]] 2010ع ۾ منظور ڪيل تيز رفتار صنعتي ۽ جدت واري ترقيءَ جي رياستي پروگرام جي سڀ کان وڌيڪ اهم هدفن مان هڪ ملڪ ۾ تحقيق ۽ ترقيءَ تي ٿيندڙ خرچ کي 2015ع تائين مجموعي گهرو پيداوار جي 1 سيڪڙو تائين وڌائڻ هو. 2013ع تائين اهو تناسب مجموعي گهرو پيداوار جو 0.18 سيڪڙو هو. جيستائين معاشي واڌ مضبوط رهندي، تيستائين اهو هدف حاصل ڪرڻ ڏکيو رهندو. 2005ع کان وٺي معيشت جي واڌ، جيڪا 2013ع ۾ 6 سيڪڙو هئي، تحقيق ۽ ترقيءَ تي مجموعي ملڪي خرچ جي واڌ کان وڌيڪ تيز رهي آهي؛ تحقيق ۽ ترقيءَ تي خرچ 2005ع کان 2013ع جي وچ ۾ رڳو قوت خريد جي برابريءَ موجب 598 ملين آمريڪي ڊالرن کان وڌي 714 ملين آمريڪي ڊالرن تائين پهتو.<ref name=":1" /> قازقستان ۾ جدت تي خرچ 2010ع کان 2011ع جي وچ ۾ ٻيڻي کان بہ وڌيڪ ٿي ويو ۽ 235 ارب ٽينگي (لڳ ڀڳ 1.6 ارب آمريڪي ڊالر)، يعني مجموعي گهرو پيداوار جو لڳ ڀڳ 1.1 سيڪڙو، رهيو. ان مجموعي رقم جو لڳ ڀڳ 11 سيڪڙو تحقيق ۽ ترقيءَ تي خرچ ڪيو ويو. ان جي ڀيٽ ۾ ترقي يافته ملڪن ۾ جدت تي ٿيندڙ خرچ جو لڳ ڀڳ 40 کان 70 سيڪڙو تحقيق ۽ ترقيءَ تي خرچ ٿيندو آهي. ان واڌ جو سبب ان عرصي دوران پيداوار جي بناوٽ، نين خدمتن ۽ نون پيداواري طريقن جي متعارف ٿيڻ ۾ تيز واڌ هئي، جڏهن تہ مشينري ۽ سامان جي خريداريءَ تي نسبتاً گهٽ ڌيان ڏنو ويو، جيڪا روايتي طور قازقستان جي جدت واري خرچ جو وڏو حصو رهي آهي. تربيت جا خرچ جدت تي ٿيندڙ مجموعي خرچ جو رڳو 2 سيڪڙو هئا، جيڪو ترقي يافته ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽ حصو آهي.<ref name=":02" /><ref name=":1" /> قازقستان 2025ع ۾ [[عالمي جدت انگ اکر]] ۾ 81هين نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |title=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/kazakhstan |access-date=2025-10-16 |website=WIPO}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads |last2=Lanvin |first2=Bruno |publisher=[[عالمي دانشورانه ملڪيت جي تنظيم]] |year=2025 |isbn=978-92-805-3797-0 |page=19 |language=en |doi=10.34667/tind.58864 |access-date=2025-10-17 |archive-date=12 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251012035001/https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |url-status=live }}</ref> ڊسمبر 2012ع ۾ صدر [[نورسلطان نذربائيف]] ”مضبوط ڪاروبار، مضبوط رياست“ جي نعري سان ''قازقستان 2050 حڪمت عملي'' جو اعلان ڪيو. هيءَ عملي حڪمت عملي وسيع سماجي، معاشي ۽ سياسي سڌارن جي تجويز پيش ڪري ٿي، جنهن جو مقصد 2050ع تائين قازقستان کي دنيا جي 30 وڏين معيشتن ۾ شامل ڪرڻ آهي. هن دستاويز ۾ قازقستان پاڻ لاءِ [[علم تي ٻڌل معيشت]] ۾ تبديل ٿيڻ لاءِ 15 سالن جو عرصو مقرر ڪيو. هر پنج سالا منصوبي دوران نوان شعبا قائم ڪرڻا هئا. انهن مان پهريون منصوبو، جيڪو 2010–2014ع جي عرصي تي ٻڌل هو، گاڏين جي پيداوار، جهاز سازي ۽ لوڪوموٽو، مسافر ۽ مال بردار ريل گاڏين جي پيداوار ۾ صنعتي صلاحيت وڌائڻ تي مرڪوز هو. 2019ع تائين هلندڙ ٻئي پنج سالا منصوبي جو مقصد انهن شين لاءِ برآمدي مارڪيٽن کي ترقي ڏيڻ هو. قازقستان کي ارضياتي ڳولا جي عالمي مارڪيٽ ۾ داخل ٿيڻ جي قابل بڻائڻ لاءِ ملڪ تيل ۽ گئس جهڙن روايتي معدني وسيلن ڪڍڻ وارن شعبن جي ڪارڪردگي وڌائڻ جو ارادو رکيو. ملڪ [[نادر زميني عنصر|نادر زميني ڌاتن]] کي پڻ ترقي ڏيڻ جو ارادو رکيو، ڇاڪاڻ تہ اهي اليڪٽرانڪس، ليزر ٽيڪنالاجي، مواصلات ۽ طبي سامان لاءِ اهم آهن. ٻيو پنج سالا منصوبو ننڍن ۽ وچولي درجي جي ڪاروباري ادارن لاءِ ''ڪاروبار 2020'' رستي جي نقشي جي ترقيءَ سان گڏ هليو، جنهن ۾ علائقن ۾ ننڍن ۽ وچولي درجي جي ڪاروباري ادارن کي امدادي رقمون ۽ ننڍا قرض فراهم ڪرڻ جو بندوبست شامل هو. حڪومت ۽ قومي واپارين واري چيمبر نون ڪاروباري منصوبن جي مدد لاءِ هڪ اثرائتو طريقه ڪار تيار ڪرڻ جي پڻ رٿابندي ڪئي.<ref name=":1" /> [[File:Soyuz expedition 19 launch pad.jpg|thumb|[[بائيڪونور ڪاسموڊروم]] دنيا جو سڀ کان پراڻو ۽ سڀ کان وڏو فعال [[خلائي اڏو]] آهي.]] 2050ع تائين ايندڙ پنج سالا منصوبن دوران موبائل، گهڻ-ذريعاتي، نينو ۽ خلائي ٽيڪنالاجين، روبوٽڪس، جينياتي انجنيئرنگ ۽ متبادل توانائي جهڙن شعبن ۾ نيون صنعتون قائم ڪيون وينديون. خوراڪ جي پروسيسنگ وارن ادارن کي ترقي ڏني ويندي، جنهن جو مقصد ملڪ کي گوشت، کير وارين شين ۽ ٻين زرعي پيداوار جو هڪ وڏو علائقائي برآمد ڪندڙ بڻائڻ آهي. گهٽ پيداوار ڏيندڙ ۽ گهڻو پاڻي استعمال ڪندڙ فصلن جي قسمن کي ڀاڄين، تيل ڏيندڙ فصلن ۽ چاري جي پيداوار سان تبديل ڪيو ويندو. 2030ع تائين ”[[سبز معيشت]]“ ڏانهن منتقليءَ جي حصي طور 15 سيڪڙو زرعي ايراضيءَ تي پاڻي بچائيندڙ ٽيڪنالاجين سان پوک ڪئي ويندي. تجرباتي زرعي ۽ جدتي مرڪز قائم ڪيا ويندا ۽ ڏڪار برداشت ڪندڙ [[جينياتي طور تبديل ڪيل فصل]] تيار ڪيا ويندا.<ref name=":1" /> ''قازقستان 2050 حڪمت عملي'' ۾ 2050ع تائين مجموعي گهرو پيداوار جو 3 سيڪڙو تحقيق ۽ ترقيءَ لاءِ مختص ڪرڻ جو هدف مقرر ڪيو ويو آهي، جيئن نون اعليٰ ٽيڪنالاجي وارن شعبن جي ترقي ممڪن بڻائي سگهجي.<ref name=":1" /> ''ڊجيٽل قازقستان'' پروگرام 2018ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد ڊجيٽل ٽيڪنالاجين جي استعمال ذريعي ملڪ جي معاشي واڌ کي تيز ڪرڻ هو. قازقستان جي ڊجيٽلائيزيشن جي ڪوششن ٻن سالن ۾ معيشت لاءِ 800 ارب ٽينگي (1.97 ارب آمريڪي ڊالر) پيدا ڪيا. پروگرام 120,000 نوڪريون پيدا ڪرڻ ۾ مدد ڪئي ۽ ملڪ ۾ 32.8 ارب ٽينگي (80.7 ملين آمريڪي ڊالر) جي سيڙپڪاري راغب ڪئي. ''ڊجيٽل قازقستان'' پروگرام جي حصي طور سمورين سرڪاري خدمتن مان لڳ ڀڳ 82 سيڪڙو خودڪار بڻايون ويون.<ref>{{cite web |title=Kazakhstan's Digitization Program Brings Additional $2 billion Into the Economy |url=https://astanatimes.com/2020/06/kazakhstans-digitization-program-brings-additional-2-billion-into-the-economy/ |website=The Astana Times |date=18 June 2020 |access-date=20 June 2020 |archive-date=22 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200622014433/https://astanatimes.com/2020/06/kazakhstans-digitization-program-brings-additional-2-billion-into-the-economy/ |url-status=live}}</ref> == آبادي == {{Main|قازقستان جي آبادي}} {{See also|قازق}} [[File:Kazakhstan_Population_Pyramid.svg|alt=|thumb|[[آبادي جو اهرام]]، 2023ع]] 2025ع تائين قازقستان جي اندازي موجب آبادي 20.8&nbsp;ملين هئي.<ref name="Dash2">{{cite web |title=World Population Dashboard - Kazakhstan |url=https://www.unfpa.org/data/world-population/KZ |website=United Nations Population Fund |language=en-US |access-date=2 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260308031947/https://www.unfpa.org/data/world-population/KZ |archive-date=8 March 2026 |url-status=live}}</ref> سرڪاري انگن اکرن موجب، سيپٽمبر 2024ع ۾ ملڪ جي آبادي 20 ملين کان وڌي وئي،<ref>[https://astanatimes.com/2024/10/kazakhstans-population-exceeds-20-million-people/ Kazakhstan's Population Exceeds 20 Million People – The Astana Times]</ref> جڏهن تہ هڪ ڏهاڪو اڳ اها 17,280,000 هئي.<ref>[http://bnews.kz/en/news/obshchestvo/kazakhstans_population_increases_by_17_per_cent_over_a_year-2013_08_15-1026973 Kazakhstan's population increases by 1.7 per cent over a year] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208063807/http://bnews.kz/en/news/obshchestvo/kazakhstans_population_increases_by_17_per_cent_over_a_year-2013_08_15-1026973 |date=8 December 2015 }}. bnews.kz. 15 August 2013</ref> هي انگ 1991ع ۾ آزاديءَ کان پوءِ آباديءَ ۾ نمايان واڌ کي ظاهر ڪري ٿو، جڏهن ملڪ جي آبادي 16.4&nbsp;ملين هئي، پر ان کان پوءِ گهڻو ڪري نسلي روسين جي لڏپلاڻ سبب 2001ع تائين گهٽجي 14.8&nbsp;ملين رهجي وئي.<ref>{{Cite web |last=Michel |first=Casey |title=Why are Russians Leaving Kazakhstan? |url=https://thediplomat.com/2016/02/why-are-russians-leaving-kazakhstan/ |access-date=2026-04-02 |website=thediplomat.com |language=en-US}}</ref> اڪثر [[سوويت يونين کان پوءِ واريون رياستون|سوويت يونين کان پوءِ وارين رياستن]] جي ابتڙ، قازقستان آزاديءَ کان وٺي [[آباديءَ جي متبادل شرح|آباديءَ جي متبادل سطح واري زرخيزي]] برقرار رکي آهي، ۽ 2025ع ۾ ان جي [[ڪل زرخيزي شرح]] 2.53 هئي.<ref name=":2" /> ان جي نتيجي ۾ ملڪ جي آبادي نسبتاً نوجوان آهي؛ قازقستان جي آباديءَ جو 29 سيڪڙو 14 سالن يا ان کان گهٽ عمر وارو آهي، جڏهن تہ رڳو 9 سيڪڙو آبادي 65 سالن يا ان کان وڌيڪ عمر واري آهي.<ref name=":2" /> 2024ع جي [[عالمي بک انگ اکر]] (جي ايڇ آءِ) ۾، ڪافي انگ اکر رکندڙ 127 ملڪن مان قازقستان 25هين نمبر تي هو. قازقستان جو عالمي بک انگ اکر 5.3 هو، جيڪو بک جي گهٽ سطح کي ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Global Hunger Index Scores by 2024 GHI Rank |url=https://www.globalhungerindex.org/ranking.html |access-date=2024-12-20 |website=Global Hunger Index (GHI) – peer-reviewed annual publication designed to comprehensively measure and track hunger at the global, regional, and country levels |language=en |archive-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225183607/https://www.globalhungerindex.org/ranking.html |url-status=live }}</ref> === شهري مرڪز === {{Largest cities | country = قازقستان | stat_ref =<ref>{{Cite web |url=http://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT305821 |title=Обложка |website=stat.gov.kz |access-date=7 December 2021 |archive-date=13 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613081608/http://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT305821}}</ref> | list_by_pop = | div_name = علائقو | div_link = |city_1 = الماتي |div_1 = الماتي |pop_1 = 1,854,656 |city_2 = آستانا |div_2 = آستانا |pop_2 = 1,078,384 |city_3 = شمڪينت |div_3 = شمڪينت |pop_3 = 1,009,086 |city_4 = قاراگاندي |div_4 = قاراگاندي |pop_4 = 497,712 |city_5 = اڪتوبي |div_5 = اڪتوبي |pop_5 = 487,994 |city_6 = تاراز |div_6 = جامبل |pop_6 = 357,791 |city_7 = پاولودار |div_7 = پاولودار |pop_7 = 333,989 |city_8 = اوسڪيمين |div_8 = اوڀر قازقستان |pop_8 = 331,614 |city_9 = سيمي |div_9 = ابائي |pop_9 = 323,138 |city_10 = اتيرائو |div_10 = اتيرائو |pop_10 = 269,720 }} === نسلي گروهه === {{Main|قازقستان جي نسلي آبادي}} [[File:Central Asia Ethnic en.svg|thumb|وچ ايشيا جي نسلي ۽ لساني گوناگوني، 1992ع]] {| class="wikitable" style="float:right; width:350px; margin:0 0 1em 1em;" |+ style="background:#DDD; font-weight:bold; font-size:120%;" | قزاقستان ۾ نسلي گروهه (2021ع) |- ! نسلي گروهه ! style="width:230px;" | ! حصو |- | [[قزاق ماڻهو|قزاق]] | <div style="background:#5500AA; width:70.4%; height:18px;"></div> | 70.4% |- | [[روسي ماڻهو|روسي]] | <div style="background:#559911; width:15.5%; height:18px;"></div> | 15.5% |- | [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] | <div style="background:#55BBFF; width:3.2%; height:18px;"></div> | 3.2% |- | [[يوڪريني ماڻهو|يوڪريني]] | <div style="background:#9977FF; width:2.0%; height:18px;"></div> | 2.0% |- | [[اويغور ماڻهو|اويغور]] | <div style="background:#880000; width:1.5%; height:18px;"></div> | 1.5% |- | [[قزاقستان جا جرمن|جرمن]] | <div style="background:#BB6600; width:1.2%; height:18px;"></div> | 1.2% |- | [[تاتار ماڻهو|تاتار]] | <div style="background:#BB1100; width:1.1%; height:18px;"></div> | 1.1% |- | ٻيا | <div style="background:#CCCCCC; width:5.1%; height:18px;"></div> | 5.1% |- | colspan="3" | <small>ذريعو: 2021ع جي آدمشماري <ref name="2021 ethnicity census">{{cite web |title=National census 2021 |url=https://stat.gov.kz/en/national/2021/ |website=Bureau of National Statistics of the Agency for Strategic Planning and Reforms of the Republic of Kazakhstan |publisher=Government of Kazakhstan |language=en |access-date=16 August 2026 }}</ref></small> |} [[File:Kasachstan Nationalitätenzensus 2020 Kasachen.svg|thumb|350px|2020ع جي نسلي آدمشماري: قزاق آباديءَ جو حصو]] [[File:Kasachstan Nationalitätenzensus 2020 Russen.svg|thumb|350px|2020ع جي نسلي آدمشماري: روسي آباديءَ جو حصو]] 2026ع تائين نسلي [[قازق]] آباديءَ جو 71.5 سيڪڙو ۽ نسلي [[قازقستان ۾ روسي|روسي]] 14.4 سيڪڙو هئا. [[سوويت يونين جو خاتمو|سوويت يونين جي خاتمي]] کان پوءِ نسلي روسي آباديءَ ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي.<ref>{{Cite web |last=uz |first=Daryo |date=2023-06-12 |title=Kazakhstan at 20 million: populations and possibilities |url=https://daryo.uz/en/2023/12/06/kazakhstan-at-20-million-populations-and-possibilities |access-date=2024-10-06 |website=Daryo.uz |language=en}}</ref> ٻين نسلي گروهن ۾ [[تاتار]] (1.1 سيڪڙو)، [[يوڪريني]] (1.8 سيڪڙو)، [[ازبڪ]] (3.4 سيڪڙو)، [[جرمن]] (1.1 سيڪڙو)، [[اويغور]] (1.5 سيڪڙو)، [[آذربائيجاني]]، [[دونگان]]، [[ترڪ قومون|ترڪ]]، [[ڪوريائي]]، [[اڳوڻي سوويت يونين ۾ پولش|پولش]] ۽ [[لٿوينيائي]] شامل آهن. ڪجهه اقليتن، جهڙوڪ [[يوڪريني]]، [[ڪوريائي]]، [[وولگا جرمن]]، [[چيچن]]،<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3509933.stm Remembering Stalin's deportations] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130606174402/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3509933.stm |date=6 June 2013 }}, BBC News, 23 February 2004</ref> [[مسخيتي ترڪ]] ۽ روسي حڪومت جي سياسي مخالفن کي [[سوويت يونين ۾ آباديءَ جي جبري منتقلي|1930ع ۽ 1940ع واري ڏهاڪي دوران قازقستان ڏانهن جلاوطن]] ڪيو ويو هو. اهي جلاوطنيون [[يوسف اسٽالن]] جي حڪم هيٺ ڪيون ويون. سوويت دور جا ڪجهه سڀ کان وڏا [[جبري پورهيت ڪئمپ|پورهيت ڪئمپ]] ([[گولاگ]]) پڻ ملڪ ۾ موجود هئا.<ref>{{cite web |last=Clarey |first=Christopher |url=http://www.iht.com/articles/2007/01/01/news/kazakh.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20070104084902/http://www.iht.com/articles/2007/01/01/news/kazakh.php |archive-date=4 January 2007 |title=Politics, economics and time bury memories of the Kazakh gulag |work=International Herald Tribune |date=1 January 2007 |access-date=9 September 2013}}</ref> روسي آباديءَ جي وڏي پيماني تي لڏپلاڻ [[ڪنواري زمينن جي مهم]] ۽ [[سوويت خلائي پروگرام]] سان پڻ لاڳاپيل هئي، جيڪي [[نيڪيتا خروشچوف|خروشچوف]] جي دور ۾ هليا.<ref>{{cite news |last=Greenall |first=Robert |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4420922.stm |title=Russians left behind in Central Asia |work=BBC News |date=23 November 2005 |access-date=9 September 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130911080317/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4420922.stm |archive-date=11 September 2013}}</ref> 1989ع ۾ نسلي روسي آباديءَ جو 37.8 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ ملڪ جي 20 علائقن مان رڳو ستن ۾ قازق اڪثريت ۾ هئا. 1991ع کان اڳ [[قازقستان جا جرمن|قازقستان ۾ جرمنن]] جو انگ لڳ ڀڳ ڏهه لک هو، جن مان گهڻا [[وولگا جرمن]] نسل جا هئا، جن کي [[ٻي عالمي جنگ]] دوران قازقستان ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو هو. [[سوويت يونين جي خاتمي]] کان پوءِ انهن مان گهڻا جرمني ڏانهن لڏي ويا.<ref>[http://www.irinnews.org/report/28051/kazakhstan-special-report-on-ethnic-germans Kazakhstan: Special report on ethnic Germans] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208125555/http://www.irinnews.org/report/28051/kazakhstan-special-report-on-ethnic-germans |date=8 December 2015 }}, IRIN Asia, 1 February 2005</ref> ننڍي [[پونٽڪ يوناني]] اقليت جا گهڻا ماڻهو يونان ڏانهن لڏي ويا آهن. 1930ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ سوويت يونين جي هزارين [[ڪوريائي]] ماڻهن کي [[سوويت يونين ۾ ڪوريائين جي جلاوطني|وچ ايشيا ڏانهن جلاوطن]] ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=Central Asia's Koreans in Korea: There and (Mostly) Back Again |url=https://www.opendemocracy.net/en/odr/central-asias-koreans-in-korea-there-and-mostly-back-again/ |access-date=2021-01-05 |website=openDemocracy |language=en |archive-date=9 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109105937/https://www.opendemocracy.net/en/odr/central-asias-koreans-in-korea-there-and-mostly-back-again/ |url-status=live}}</ref> اهي ماڻهو هاڻي [[ڪوريو-سارام]] جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا.<ref>{{Cite web |title=From Samarkand to Seoul: Central Asian migrants in South Korea {{!}} Eurasianet |url=https://eurasianet.org/from-samarkand-to-seoul-central-asian-migrants-in-south-korea |access-date=2021-01-05 |website=eurasianet.org |language=en |archive-date=9 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109014339/https://eurasianet.org/from-samarkand-to-seoul-central-asian-migrants-in-south-korea |url-status=live}}</ref> 1990ع وارو ڏهاڪو ملڪ جي ڪيترن ئي [[روسي]]، [[قازقستان ۾ يوڪريني|يوڪريني]] ۽ [[وولگا جرمن]] ماڻهن جي لڏپلاڻ سان نمايان رهيو؛ اهو عمل 1970ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿيو هو. ان جي نتيجي ۾ مقامي قازق ملڪ جو سڀ کان وڏو نسلي گروهه بڻجي ويا.<ref>{{Cite web |title=Kazakhstan – People |url=https://www.britannica.com/place/Kazakhstan |access-date=2021-01-05 |website=Encyclopædia Britannica |language=en |archive-date=17 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150617101159/https://www.britannica.com/place/Kazakhstan |url-status=live}}</ref> قازقستان جي آباديءَ ۾ واڌ جا ٻيا سبب وڌيڪ پيدائش جي شرح ۽ چين، [[منگوليا]] ۽ روس مان [[اورالمان|نسلي قازقن جي لڏپلاڻ]] آهن. 2026ع تائين آباديءَ جو 63.6 سيڪڙو شهري علائقن ۾ رهي ٿو.<ref>{{Cite web |last=Kemelova |first=Fatima |title=Kazakhstan's Population Reaches Almost 20.5 Million as of January – The Astana Times |url=https://astanatimes.com/2026/02/kazakhstans-population-reaches-almost-20-5-million-as-of-january/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260204160610/https://astanatimes.com/2026/02/kazakhstans-population-reaches-almost-20-5-million-as-of-january/ |archive-date=4 February 2026 |access-date=2026-02-05 |website=astanatimes.com |language=en |url-status=live }}</ref> === ٻوليون === {{Main|قازقستان جون ٻوليون}} قازقستان سرڪاري طور ٻه ٻولي ملڪ آهي.<ref>[https://www.akorda.kz/en/official_documents/constitution_ "Constitution of the Republic of Kazakhstan"]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Official website of the President of the Republic of Kazakhstan.</ref> [[قازق ٻولي|قازق]]، جيڪا [[ترڪ ٻوليون|ترڪ ٻولين]] جي [[قبچاق ٻوليون|قبچاق شاخ]] سان واسطو رکي ٿي،<ref>{{cite book |title=Kazakhstan |url=https://archive.org/details/kazakhstanbradtt0000brum_f3z9 |date=7 September 2018 |publisher=Bradt Travel Guides; Third edition |isbn=978-1-78477-092-1 |page=[https://archive.org/details/kazakhstanbradtt0000brum_f3z9/page/22 22] |author1=Paul Brummell}}</ref> 2021ع جي آدمشماري موجب آباديءَ جي 80.1 سيڪڙو ماڻهن روانيءَ سان ڳالهائي ٿي،<ref name="census">{{Cite web |title=National composition, religion and language proficiency in the Republic of Kazakhstan |url=https://stat.gov.kz/upload/medialibrary/cee/3rsfg8ps3xo19orb284esg4rx27ihqf7/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2.pdf |access-date=2024-09-07 |website=stat.gov.kz |language=en |archive-date=1 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301055758/https://stat.gov.kz/upload/medialibrary/cee/3rsfg8ps3xo19orb284esg4rx27ihqf7/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2.pdf |url-status=live }}</ref>{{rp|323}} ۽ ان کي ”رياستي ٻولي“ جو درجو حاصل آهي. ٻئي پاسي، 2021ع تائين [[روسي ٻولي]] آباديءَ جي 83.7 سيڪڙو ماڻهن ڳالهائي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.studycountry.com/guide/KZ-language.htm |title=The Languages spoken in Kazakhstan |website=Studycountry |language=en-US |access-date=11 August 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170811144650/http://www.studycountry.com/guide/KZ-language.htm |archive-date=11 August 2017}}</ref> روسي ٻوليءَ کي قازق ٻوليءَ جي برابر ”سرڪاري ٻولي“ جو درجو حاصل آهي ۽ اها ڪاروبار، سرڪاري ڪم ڪار ۽ مختلف نسلي گروهن جي وچ ۾ رابطي لاءِ عام طور استعمال ٿئي ٿي.<ref>"[https://www.reuters.com/article/us-kazakhstan-language/lost-in-translation-kazakh-leader-bans-cabinet-from-speaking-russian-idUSKCN1GB1EJ Lost in translation? Kazakh leader bans cabinet from speaking Russian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180525033358/https://www.reuters.com/article/us-kazakhstan-language/lost-in-translation-kazakh-leader-bans-cabinet-from-speaking-russian-idUSKCN1GB1EJ|date=25 May 2018}}". Reuters. 27 February 2018.</ref> تنهن هوندي بہ، ساڳي آدمشماري موجب رڳو 63.4 سيڪڙو نسلي قازق ۽ ملڪ جي مجموعي آباديءَ جو 49.3 سيڪڙو روزاني بنياد تي قازق ٻولي ڳالهائين ٿا.<ref name="census"/>{{rp|382}} حڪومت جنوري 2015ع ۾ اعلان ڪيو تہ 2025ع تائين قازق ٻوليءَ جي لکائيءَ لاءِ [[سيريلڪ رسم الخط]] جي جاءِ تي [[لاطيني رسم الخط]] اختيار ڪيو ويندو.<ref name="inform.kz">[http://www.inform.kz/eng/article/2741711 Kazakh language to be converted to Latin alphabet – MCS RK] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170219113151/http://www.inform.kz/eng/article/2741711 |date=2017-02-19 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170219113151/http://www.inform.kz/en/kazakh-language-to-be-converted-to-latin-alphabet-mcs-rk_a2741711|date=19 February 2017}}. Inform.kz (30 January 2015). Retrieved 28 September 2015.</ref> قازقستان ۾ ڳالهايون ويندڙ ٻين اقليتي ٻولين ۾ [[ازبڪ ٻولي|ازبڪ]]، [[يوڪريني ٻولي|يوڪريني]]، [[اويغور ٻولي|اويغور]]، [[ڪرغز ٻولي|ڪرغز]]، [[تاتار ٻولي|تاتار]] ۽ [[جرمن ٻولي|جرمن]] شامل آهن. [[سوويت يونين جو خاتمو|سوويت يونين جي خاتمي]] کان پوءِ نوجوانن ۾ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ۽ [[ترڪي ٻولي|ترڪي]] پڻ مقبول ٿيون آهن. قازقستان ۾ تعليم قازق، روسي يا ٻنهي ٻولين ۾ ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT091498 |title=Kazakhstan in 2013 |work=Ministry of National Economy of the Republic of Kazakhstan Committee on Statistics |date=2014 |page=33 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150929031425/http://www.stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT091498 |archive-date=29 September 2015}}</ref> 2019ع ۾ پنهنجي استعيفيٰ واري خطاب دوران [[نورسلطان نذربائيف]] اهو تصور پيش ڪيو تہ مستقبل ۾ قازقستان جا ماڻهو ٽي ٻوليون، يعني قازق، روسي ۽ انگريزي، ڳالهائيندا.<ref>{{cite web |title=Address of the Head of State Nursultan Nazarbayev to the people of Kazakhstan |url=http://kazakhstanun.com/address-of-the-head-of-state-nursultan-nazarbayev-to-the-people-of-kazakhstan/ |publisher=Mission of Kazakhstan to the United Nations |date=19 March 2019 |access-date=22 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190322165432/http://kazakhstanun.com/address-of-the-head-of-state-nursultan-nazarbayev-to-the-people-of-kazakhstan/ |archive-date=22 March 2019 |url-status=live}}</ref> === رسم الخط ۽ الفابيٽ === [[فائل:Kazakh.svg|thumb|قزاق ٻولي سيريلي، لاطيني ۽ فارسي-عربي رسم الخطن ۾]] [[قزاق ٻولي]] لاءِ هن وقت بنيادي طور [[سيريلي رسم الخط]] استعمال ٿئي ٿو، جڏهن ته قزاقستان حڪومت ان کي مرحليوار [[لاطيني رسم الخط]] ڏانهن منتقل ڪرڻ جي رٿابندي ڪئي آهي. اڳوڻي صدر [[نورسلطان نظربائيف]] 2012ع ۾ اعلان ڪيو ته قزاق ٻوليءَ کي لاطيني رسم الخط ڏانهن منتقل ڪرڻ لاءِ تياري ڪئي وڃي، جنهن جو مقصد جديد ٽيڪنالاجي، عالمي رابطن، سائنس ۽ تعليم سان هم آهنگي وڌائڻ هو. قزاق ٻوليءَ لاءِ لاطيني رسم الخط نئون ناهي؛ 1929ع کان 1940ع تائين سوويت دور ۾ قزاق ٻولي لاطيني بنياد واري الفابيٽ ۾ لکي ويندي هئي، جنهن کان پوءِ 1940ع ۾ ان جي جاءِ سيريلي رسم الخط ورتي. قزاق ٻولي تاريخي طور [[عربي رسم الخط]] ۾ پڻ لکي ويندي رهي آهي. آزاديءَ کان پوءِ لاطيني رسم الخط ڏانهن منتقلي بابت مختلف تجويزون پيش ٿيون ۽ نوان لاطيني الفابيٽ تيار ڪيا ويا، جڏهن ته ان تبديلي کي جديديت ۽ قزاق ٻوليءَ جي بين الاقوامي رابطن کي آسان بڻائڻ سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. === مذهب === {{Main|قازقستان ۾ مذهب}} {{Bar box | title=قازقستان ۾ مذهب (2021ع جي آدمشماري) | titlebar=#ddd | float=right | bars= {{Bar percent|[[قازقستان ۾ اسلام|اسلام]]|green|69.3}} {{Bar percent|[[قازقستان ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|blue|17.2}} {{Bar percent|جواب نہ ڏنو|red|11.01}} {{Bar percent|[[قازقستان ۾ لادينيت|لادينيت]]|grey|2.25}} {{Bar percent|[[قازقستان ۾ مذهب|ٻيا مذهب]]|purple|0.2}} }} [[فائل:Kazakh wedding 3.jpg|thumb|مسجد ۾ قزاق شادي]] 2021ع جي آدمشماري موجب قازقستان جي آباديءَ جو 69.3 سيڪڙو [[قازقستان ۾ اسلام|مسلمان]]، 17.2 سيڪڙو [[قازقستان ۾ عيسائيت|عيسائي]]، 2.25 سيڪڙو [[قازقستان ۾ لادينيت|لادين]] ۽ 0.2 سيڪڙو ٻين مذهبن سان وابسته هئا، جڏهن ته 11.01 سيڪڙو ماڻهن مذهبي وابستگي بابت جواب نہ ڏنو. ٻين مذهبي جماعتن ۾ [[قازقستان ۾ ٻڌمت|ٻڌمت]]، [[قازقستان ۾ يهودين جي تاريخ|يهوديت]]، [[قازقستان ۾ بهائي عقيدو|بهائي عقيدو]] ۽ ٻيون ننڍيون مذهبي برادريون شامل آهن. قازقستان هڪ [[سيڪيولر رياست]] آهي ۽ ان جو آئين مذهبي آزاديءَ جي ضمانت ڏئي ٿو. آئين جي آرٽيڪل 14 ۾ مذهب جي بنياد تي امتيازي سلوڪ جي منع ڪئي وئي آهي، جڏهن ته آرٽيڪل 19 هر شخص کي پنهنجي مذهبي وابستگي طئي ڪرڻ ۽ ان کي ظاهر ڪرڻ يا نہ ڪرڻ جو حق ڏئي ٿو. 2009ع ۾ آئيني ڪائونسل هڪ اهڙي تجويز ڪيل قانون کي غير آئيني قرار ڏنو، جيڪو ڪجهه حالتن ۾ مذهبي آزادي محدود ڪري سگهي ها.<ref>{{Cite web |last=AsiaNews.it |title=Restrictive new law on religious freedom is unconstitutional |url=http://www.asianews.it/news-en/Restrictive-new-law-on-religious-freedom-is-unconstitutional-14477.html |access-date=2021-01-05 |publisher=www.asianews.it |archive-date=8 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210108041316/http://www.asianews.it/news-en/Restrictive-new-law-on-religious-freedom-is-unconstitutional-14477.html |url-status=live}}</ref> سوويت دور ۾ مذهبي سرگرمين تي سخت پابندين کان پوءِ آزاديءَ کانپوءِ مذهبي ادارن ۽ عبادتگاهن جو انگ تيزيءَ سان وڌيو. مذهبي تنظيمن جو انگ 1990ع ۾ 670 مان وڌي 4,000 کان مٿي ٿي ويو، جڏهن ته ملڪ ۾ هزارين مسجدون، آرٿوڊوڪس ۽ ڪيٿولڪ گرجا گهر، پروٽيسٽنٽ عبادت خانا ۽ يهودي سيناگاگ قائم آهن.<ref name="kazakhrel">[http://www.religions-congress.org/content/view/151/35/lang,english/ Religious Situation Review in Kazakhstan] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100511052119/http://www.religions-congress.org/content/view/151/35/lang,english |date=11 May 2010 }} Congress of World Religions. Retrieved 7 September 2009.</ref> 2003ع کان اڳوڻي صدر [[نورسلطان نظربائيف]] جي شروعات تي قازقستان ۾ دنيا ۽ روايتي مذهبن جي اڳواڻن جون ڪانگريسون منعقد ٿينديون رهيون آهن.<ref>[http://www.religions-congress.org/content/view/306/49/lang,english ''Statement of Chairman of the Senate of the Republic of Kazakhstan K. MAMI at the Closing Ceremony of the X Session of the Secretariat Congress of Leaders of World and Traditional Religions.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181004073547/http://www.religions-congress.org/content/view/306/49/lang,english |date=2018-10-04 }} In: ''Congress of World and Traditional Religions.'' 21. Juni 2011 (englisch).</ref> سندس ئي تجويز تي گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي 2010ع کي ثقافتن جي ويجهڙائيءَ جو عالمي سال قرار ڏنو.<ref>{{Toter Link |date=2017-09-11 |url=http://www.unesco.ch/fileadmin/documents/pdf/resolutions/ares6290de.pdf}} ''Resolution der Generalversammlung.'' (PDF; 29&nbsp;kB) unesco.ch, 25. Januar 2008.</ref><ref>{{Webarchiv |url=http://www.unesco.ch/tage-jahre-dekaden/internationale-jahre/2010-jahr-der-biologischen-vielfalt-jahr-fuer-die-annaeherung-der-kulturen/jahr-fuer-die-annaeherung-der-kulturen.html |text=''2010: Jahr für die Annäherung der Kulturen.'' |archive-is=20110913}} In: ''unesco.ch''.</ref> 1995ع ۾ [[قازقستان جي عوام جي اسيمبلي]] رياست جي سربراهه وٽ صلاحڪاري اداري طور قائم ڪئي وئي.<ref>[http://www.almaty.kz/page.php?page_id=1698&lang=2 ''International Assembly of People of Kazakhstan.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181211113703/https://www.almaty.kz/page.php?page_id=1698&lang=2 |date=2018-12-11 }} In: ''almaty.kz'', (englisch).</ref> ==== اسلام ==== {{Main|قازقستان ۾ اسلام}} اسلام قازقستان جو سڀ کان وڏو مذهب آهي. ملڪ جي مسلمانن جي اڪثريت [[سني اسلام]] جي [[حنفي]] فقهي مڪتب سان تعلق رکي ٿي، جڏهن ته غير فرقيوار مسلمان پڻ وڏي تعداد ۾ موجود آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity |title=Pew Forum on Religious & Public life, Chapter 1: Religious Affiliation |access-date=27 December 2016 |date=9 August 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161226113158/http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity |archive-date=26 December 2016}}</ref><ref>{{cite book |title=Kazakhstan |url=https://archive.org/details/kazakhstanbradtt0000brum_f3z9 |date=7 September 2018 |publisher=Bradt Travel Guides; Third edition |isbn=978-1-78477-092-1 |page=[https://archive.org/details/kazakhstanbradtt0000brum_f3z9/page/23 23] |author1=Paul Brummell}}</ref> مسلمان آباديءَ ۾ نسلي [[قازق]]ن سان گڏ [[ازبڪ]]، [[اويغور]]، [[تاتار]] ۽ ٻيا گروهه شامل آهن.<ref name="usstate">[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/2008/108501.htm Kazakhstan – International Religious Freedom Report 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171002182320/https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/2008/108501.htm |date=2 October 2017 }} U.S. Department of State. Retrieved 7 September 2009.</ref> هڪ ننڍو حصو شافعي فقهي مڪتب سان وابسته آهي ۽ ملڪ ۾ ڪجهه [[احمديت|احمدي]] مسلمان پڻ موجود آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.forum18.org/archive.php?article_id=1577 |title=KAZAKHSTAN: Ahmadi Muslim mosque closed, Protestants fined 100 times minimum monthly wage |publisher=Forum 18 |access-date=6 June 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140606214920/http://www.forum18.org/archive.php?article_id=1577 |archive-date=6 June 2014}}</ref> قازقستان جو اسلام سان رابطو اٺين صديءَ ۾ ٿيو ۽ 751ع جي [[تالاس جي جنگ]] کان پوءِ وچ ايشيا ۾ اسلام جي پکيڙ تيز ٿي. [[منگول سلطنت|منگول حملن]] هن عمل کي عارضي طور سست ڪيو، پر بعد ۾ ڪجهه منگول حڪمرانن جي اسلام قبول ڪرڻ سان ان جي واڌ ٻيهر تيز ٿي. اتر قازقستان جا خانه بدوش علائقا نسبتاً دير سان اسلامي اثر هيٺ آيا ۽ ڪيترن مقامي گروهن اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ به اڳ-اسلامي ۽ [[شامانيت|شاماني]] رسمن جا ڪجهه عنصر برقرار رکيا. [[ڪيٿرين ٻيون]] جي دور ۾ خانه بدوش آباديءَ ۾ اسلامي تبليغ کي روسي سلطنت جي پاليسيءَ جي حصي طور همٿايو ويو.<ref>{{Literatur |Autor=[[Serge Alexandrowitsch Zenkowski|Serge A. Zenkovsky]] |Titel=Pan-Turkism and Islam in Russia |Datum=1960 |Seiten=59}}</ref> 19هين صديءَ جي وچ کان روسي اختيارين اسلام کي سياسي خطري طور ڏسڻ شروع ڪيو ۽ مذهبي تعليم تي پابنديون وڌايون. [[سوويت يونين]] جي دور ۾ اسلام ٻين مذهبن وانگر سخت دٻاءَ هيٺ رهيو ۽ گهڻيون مسجدون بند يا ٻين مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون. آزاديءَ کان پوءِ مسجدن ۽ مسلمان مذهبي تنظيمن جو انگ تيزيءَ سان وڌيو. ملڪ جون گهڻيون مسجدون ”قازقستان جي مسلمانن جي روحاني انجمن“ سان وابسته آهن، جنهن جي اڳواڻي اعليٰ [[مفتي]] ڪري ٿو.<ref>[http://www.religions-congress.org/content/view/121/35/lang,english/ Islam in Kazakhstan] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090918045538/http://www.religions-congress.org/content/view/121/35/lang,english/ |date=18 September 2009 }}. Retrieved 7 September 2009.</ref> [[عيد الاضحيٰ]] ملڪ ۾ سرڪاري موڪل آهي.<ref name="kazakhrel" /> ==== عيسائيت ==== {{Main|قازقستان ۾ عيسائيت}} {{See also|قازقستان ۾ روسي آرٿوڊوڪس چرچ|قازقستان ۾ رومن ڪيٿولڪ چرچ}} [[فائل:Kathedrale of Almaty.jpg|thumb|[[الماتي]] ۾ [[الماتي اسينشن ڪيٿيڊرل|اسينشن ڪيٿيڊرل]]]] عيسائيت قازقستان جو ٻيو وڏو مذهب آهي ۽ ان جو سڀ کان وڏو فرقو [[روسي آرٿوڊوڪس چرچ]] آهي. آرٿوڊوڪس آباديءَ ۾ گهڻو ڪري نسلي روسي، يوڪريني ۽ بيلاروسي شامل آهن.<ref name="USCOIRFk2009">{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/2009/127366.htm |title=Kazakhstan |work=[[United States Commission on International Religious Freedom]] |publisher=[[United States Department of State]] |date=26 October 2009 |access-date=3 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522225421/https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/2009/127366.htm |archive-date=22 May 2019 |url-status=live}}</ref> ٻين عيسائي جماعتن ۾ [[قازقستان ۾ ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]]، يوناني ڪيٿولڪ، [[پروٽيسٽنٽزم|پروٽيسٽنٽ]]، [[آرمينيائي اپاسٽولڪ چرچ]]، يوناني آرٿوڊوڪس ۽ جارجيا آرٿوڊوڪس شامل آهن.<ref name="usstate" /> [[قازقستان جا جرمن]] گهڻو ڪري لوٿرن يا مينونائٽ روايتن سان وابسته رهيا آهن. مرڪزي ايشيا ۾ عيسائيت جي موجودگي ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ تائين وڃي ٿي، جڏهن موجوده [[شام]] ۽ [[بازنطيني سلطنت]] کان [[ساساني سلطنت|فارس]] وسيلي [[نسطوري عيسائيت|نسطوري]] عيسائي هن علائقي ۾ پهتا. روسي سلطنت جي توسيع سان آرٿوڊوڪس عيسائيت جو اثر گهڻو وڌيو، جڏهن ته 19هين ۽ 20هين صديءَ ۾ روسي جرمنن، پولش ۽ ٻين يورپي آبادڪارن جي اچڻ سان ڪيٿولڪ ۽ پروٽيسٽنٽ جماعتون پڻ وڌيون. سوويت دور ۾ گرجا گهرن ۽ مذهبي سرگرمين تي پابنديون لڳايون ويون، پر آزاديءَ کان پوءِ آرٿوڊوڪس، ڪيٿولڪ ۽ پروٽيسٽنٽ ادارن جي ٻيهر بحالي ٿي. قازقستان ۽ [[ويٽيڪن سٽي|ويٽيڪن]] وچ ۾ سفارتي لاڳاپن قائم ٿيڻ کان پوءِ ڪيٿولڪ برادريءَ کي وڌيڪ ادارتي سهڪار مليو. ملڪ ۾ 258 آرٿوڊوڪس گرجا گهر، 93 ڪيٿولڪ گرجا گهر ۽ 500 کان وڌيڪ پروٽيسٽنٽ گرجا گهر ۽ عبادت خانا هجڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="kazakhrel" /> روسي آرٿوڊوڪس [[ڪرسمس]] پڻ سرڪاري موڪل طور تسليم ٿيل آهي.<ref name="kazakhrel" /> ==== يهوديت ==== {{Main|قازقستان ۾ يهوديت}} 1989ع ۾ قازق سوويت سوشلسٽ جمهوريه ۾ 18,492 يهودي رهندا هئا، جڏهن ته 2010ع تائين يهودي آبادي لڳ ڀڳ 3,700 رهجي وئي هئي.<ref>[https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/jewpop.html ''The Jewish Population of the World (2010)''] In: ''jewishvirtuallibrary.org'', (englisch).</ref> انهن مان گهڻا [[جرمني]]، [[آمريڪا]] ۽ [[اسرائيل]] ڏانهن لڏي ويا. ملڪ ۾ رهندڙ گهڻا يهودي [[اشڪنازي يهودي|اشڪنازي]] آهن. يهودي برادريون [[آستانا]]، [[الماتي]]، [[اقتوبه]]، [[قزل اوردا]]، [[پيٽروپاول]]، [[تاراز]] ۽ [[شمڪينت]] سميت ڪيترن شهرن ۾ موجود آهن. 2004ع ۾ آستانا ۾ ”بيت راحيل–[[چاباد لوباويچ]]“ کوليو ويو، جنهن کي وچ ايشيا جي وڏين سيناگاگن مان هڪ شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="web2013.bautz.de">{{Citation |title=web2013.bautz.de |url=http://web2013.bautz.de/joomla/index.php?option=com_content&view=article&id=295&catid=85 |access-date=2026-08-16 |archive-date=2015-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151227003015/http://web2013.bautz.de/joomla/index.php?option=com_content&view=article&id=295&catid=85 |url-status=dead }}</ref> قازقستان جي يهودي برادري ملڪ جي مختلف حصن ۾ پکڙيل آهي ۽ [[آمريڪن جيوش جوائنٽ ڊسٽريبيوشن ڪميٽي]] سماجي خدمتون، خوراڪ، دوائون ۽ ٻيون مدد فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |author=Central Council of Jews in Germany |url=http://www.juedische-allgemeine.de/article/view/id/384 |title=Kasachstan: Fernbeziehung |website=Jüdische Allgemeine |language=de |access-date=4 February 2018 }}</ref> ==== ٻڌمت ==== {{Main|قازقستان ۾ ٻڌمت}} وچ ايشيا جو [[ٻڌمت]] سان رابطو غالباً پهرين صدي قبل مسيح ۾ ٿيو. ٻي ۽ ٽين صدي عيسويءَ دوران [[هندستان]] مان ٻڌ مبلغ هن علائقي ۾ پهتا ۽ ڇهين صديءَ کان ڪجهه ترڪ قبائلي گروهه ٻڌمت جي اثر هيٺ آيا.<ref name="web2013.bautz.de" /> 16هين کان 18هين صديءَ تائين جونغار منگولن اوڀر قازقستان جي [[زيتيسو]] ۽ [[بلخاش ڍنڍ]] جي ڀرپاسي ۾ [[تبتي ٻڌمت]] جي [[گيلوگ]] روايت سان لاڳاپيل خانقاهون قائم ڪيون.<ref>[http://www.berzinarchives.com/web/de/archives/study/history_buddhism/buddhism_central_asia/hist_sketch_west_turkistan.html berzinarchives.com]</ref> اڄ ٻڌمت هڪ ننڍي اقليتي مذهب طور موجود آهي ۽ ان جا پيروڪار گهڻو ڪري [[ڪوريو-سارام|ڪورين]]، تبتي ۽ ڪجهه ٻين اقليتي برادرين سان تعلق رکن ٿا. ==== لادينيت ==== {{Main|قازقستان ۾ لادينيت}} سوويت دور جي سرڪاري الحاد جي باوجود، آزاديءَ کان پوءِ قازقستان ۾ مذهبي سڃاڻپ ٻيهر وڌي، پر آباديءَ جو هڪ حصو پاڻ کي ڪنهن مذهب سان وابسته نٿو سمجهي. 2009ع جي هڪ اندازي موجب 2.8 سيڪڙو آبادي پاڻ کي ملحد قرار ڏيندي هئي<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kz.html |title=CIA World Fact Book |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kz.html |archive-date=24 December 2018 }}</ref> جڏهن ته 2019ع ۾ پارليامينٽ جي ميمبر [[ولاديمير بوئڪو]] جي بيان موجب اهو انگ 18.8 سيڪڙو تائين ٻڌايو ويو.<ref>{{cite web |url=https://cabar.asia/en/people-without-religion-number-of-atheists-grows-in-kazakhstan |title=People Without Religion. Number of Atheists Grows in Kazakhstan. |website=CABAR.asia |date=27 August 2019 |language=en |access-date=4 November 2020 }}</ref> 2021ع جي آدمشماريءَ ۾ 2.25 سيڪڙو ماڻهن پاڻ کي لادين قرار ڏنو، جڏهن ته 11.01 سيڪڙو مذهبي وابستگيءَ بابت جواب نہ ڏنو. <gallery widths=200 heights=160> File:Astana Grand Mosque - main prayer hall decorations.jpg|thumb|[[آستانا]] ۾ [[آستانا وڏي مسجد]]؛ اسلام ملڪ جو سڀ کان وڏو مذهب آهي. File:Zenkov Cathedral Winter.jpg|[[الماتي]] ۾ [[الماتي اسينشن ڪيٿيڊرل|اسينشن ڪيٿيڊرل]]. File:Караганда, Собор Пресвятой Девы Марии Фатимской.jpg|[[قاراغندي]] ۾ [[آور ليڊي آف فاطمه ڪيٿيڊرل]]، وچ ايشيا جي وڏين ڪيٿولڪ گرجا گهرن مان هڪ. </gallery> == تعليم == [[فائل:KazNPU imeni Abaya.JPG|thumb|[[قازق قومي تدريسي يونيورسٽي]]]] [[فائل:Semey Medicine Academy.jpg|thumb|[[سيمي]] جي ميڊيڪل اڪيڊمي]] قازقستان ۾ هڪ گڏيل قومي [[تعليمي نظام]] رائج آهي. ٻارن لاءِ پنجن کان ڇهن ورهين جي عمر ۾ [[پري اسڪول تعليم]] جي شروعات ٿئي ٿي، جيڪا سڀني ٻارن لاءِ مفت آهي ۽ ان جو مقصد هر ٻار جي انفرادي تعليمي ضرورتن کي هٿي ڏيڻ آهي. قازقستان جي تعليمي نظام جو بنيادي حصو [[ثانوي تعليم]] آهي، جيڪا هيٺين درجن 1 کان 4، وچين درجن 5 کان 7 ۽ مٿين درجن 10 کان 11 يا 12 تائين ورهايل آهي. لڳ ڀڳ 3.2 ملين شاگردن کي علائقي موجب مختلف ٻولين ۾ تعليم ڏني وڃي ٿي، جن ۾ [[قازق ٻولي|قازق]]، [[روسي ٻولي|روسي]]، [[ازبڪ ٻولي|ازبڪ]]، [[اويغور ٻولي|اويغور]]، [[تاجڪ ٻولي|تاجڪ]]، ۽ ڪجهه اسڪولن ۾ [[يوڪريني ٻولي|يوڪريني]] ۽ [[جرمن ٻولي|جرمن]] پڻ شامل آهن. 2015ع ۾ بالغ آباديءَ جي 99 سيڪڙو کان وڌيڪ ماڻهو پڙهڻ ۽ لکڻ جي صلاحيت رکندا هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2103.html#136 |title=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |language=en |access-date=12 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161124171442/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2103.html#136 |archive-date=24 November 2016 |url-status=dead }}</ref> اعليٰ تعليم مختلف ادارن، جهڙوڪ [[يونيورسٽي]]، اڪيڊمي، [[انسٽيٽيوٽ]]، ڪنزرويٽري، ڪاليج ۽ فني اعليٰ تعليمي ادارن ۾ حاصل ڪري سگهجي ٿي. اعليٰ تعليم جو نظام ڪيترن مرحلن تي مشتمل آهي، جن جي پڄاڻي يونيورسٽي ڊگري يا [[ماسٽر ڊگري]] سان ٿئي ٿي. قازقستان ۾ لڳ ڀڳ 170 اعليٰ تعليمي ادارا آهن، جن مان اٽڪل 110 غير سرڪاري ۽ 60 سرڪاري يونيورسٽيون آهن. وڏن ادارن ۾ [[قاراغندي رياستي يونيورسٽي]]، [[پاولودار رياستي يونيورسٽي]] ۽ [[الفارابي قازق قومي يونيورسٽي]] شامل آهن. [[الماتي]] ۾ [[قازق-برطانوي فني يونيورسٽي]] ۽ [[جرمن-قازق يونيورسٽي]] پڻ موجود آهن. فني يونيورسٽيون الماتي، [[قاراغندي]] ۽ [[اوسڪيمين]] ۾ پڻ واقع آهن. 2015ع جي [[پيسا]] جائزي ۾ قازقستاني شاگردن 72 ملڪن مان رياضيءَ ۾ 42هون، سائنس ۾ 43هون ۽ پڙهڻ جي سمجهه ۾ 51هون درجو حاصل ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.oecd.org/berlin/themen/pisa-studie/ |title=PISA-Studie |publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development |language=de |access-date=14 April 2018 }}</ref> {{See also|قازقستان جي يونيورسٽين ۽ اعليٰ تعليمي ادارن جي فهرست}} تعليم ثانوي سطح تائين لازمي آهي ۽ خواندگيءَ جي شرح 98.8 سيڪڙو آهي. [[فائل:Palace of Arts Shabyt.jpg|thumb|قازق نيشنل يونيورسٽي آف آرٽس]] == صحت == 2021ع ۾ قازقستان جا صحت بابت خرچ مجموعي گهريلو پيداوار جو 3.9 سيڪڙو هئا.<ref>{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.XPD.CHEX.GD.ZS?locations=KZ |title=Current health expenditure (% of GDP) |website=World Bank Open Data |publisher=World Bank |date=2024 |language=en |access-date=3 November 2024 }}</ref> 2020ع ۾ ملڪ ۾ هر 10,000 ماڻهن تي 40.3 ڊاڪٽر ڪم ڪري رهيا هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/data/gho/data/themes/topics/health-workforce |title=Global Health Workforce statistics database |website=The Global Health Observatory |publisher=World Health Organization |date=2024 |language=en |access-date=3 November 2024 }}</ref> 2022ع ۾ پنجن ورهين کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي موت جي شرح هر 1,000 زنده ڄاول ٻارن تي 9.7 هئي.<ref>{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.DYN.MORT?locations=KZ |title=Mortality rate, under-5 (per 1,000 live births) |website=World Bank Open Data |publisher=World Bank |date=2024 |language=en |access-date=3 November 2024 }}</ref> 2022ع ۾ قازقستان جي رهواسين جي ڄمڻ وقت سراسري [[زندگي جي اميد]] 74.4 سال هئي. عورتن لاءِ اها 78.4 سال<ref>{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.FE.IN?locations=KZ |title=Life expectancy at birth, female (years) |website=World Bank Open Data |publisher=World Bank |date=2024 |language=en |access-date=3 November 2024 }}</ref> ۽ مردن لاءِ 70.3 سال هئي.<ref>{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.MA.IN?locations=KZ |title=Life expectancy at birth, male (years) |website=World Bank Open Data |publisher=World Bank |date=2024 |language=en |access-date=3 November 2024 }}</ref> 2000ع ۾ زندگي جي اميد 65.5 سال هئي، جيڪا 2022ع تائين لڳ ڀڳ 14 سيڪڙو وڌي وئي. == ثقافت == {{Main|قازقستان جي ثقافت}} {{See also|قازق لباس|قازق شاديءَ جي رسم}} [[File:Equestrian heritage, Kazakhstan.JPEG|thumb|upright|right|وچ ايشيائي امن فوجي بٽالين جي افتتاحي تقريبن دوران گالا ڪنسرٽ ۾ هڪ قازقستاني فنڪار گهوڙي سواريءَ جي ڊگهي ورثي جو مظاهرو ڪندي.]] روسي نوآبادياتي تسلط کان اڳ، قازقن وٽ پنهنجي خانه بدوش چوپائي مال تي ٻڌل معيشت جي بنياد تي انتهائي ترقي يافته ثقافت موجود هئي. [[اسلام]] اٺين صديءَ ۾ [[عربن]] جي آمد سان هن علائقي ۾ پهتو. شروعات ۾ اهو [[ترڪستان]] جي ڏاکڻين حصن ۾ مضبوط ٿيو ۽ پوءِ اتر ڏانهن پکڙيو.<ref>Atabaki, Touraj. ''Central Asia and the Caucasus: transnationalism and diaspora'', pg. 24</ref> [[ساماني سلطنت|سامانين]] سرگرم تبليغي ڪوششن وسيلي مذهب کي پاڙون پڪڙڻ ۾ مدد ڏني. [[سونهري لشڪر]] 14هين صديءَ دوران علائقي جي قبيلن ۾ اسلام کي وڌيڪ ڦهلايو.<ref>Ibn Athir, volume 8, pg. 396</ref> قازقستان ادب، سائنس ۽ فلسفي ۾ ڪيترن ئي نمايان شخصيتن جو وطن آهي، جن ۾ [[ابائي قونانبايولي]]، [[مختار اوئزوف]]، [[گابيت موسيريپوف]]، [[قانيش ساتپائيف]]، [[مختار شاخانوف]]، [[ساڪن سيفولين]] ۽ [[جامبل جابائيف]] سميت ٻيا ڪيترائي شامل آهن. [[فائل:SB - Inside a Kazakh yurt.jpg|thumb|هڪ [[يُرٽ]] اندر قزاق خاندان، 1911ع/1914ع]] سياحت قازقستان ۾ تيزيءَ سان وڌندڙ صنعت آهي ۽ ملڪ بين الاقوامي سياحتي نيٽ ورڪ ۾ شامل ٿي رهيو آهي. 2010ع ۾ قازقستان ”دي ريجن انيشيئيٽو“ (ٽي آر آءِ) ۾ شامل ٿيو، جيڪو سياحت سان لاڳاپيل تنظيمن جو ٽن علائقن تي ٻڌل گڏيل ڇتي وارو ادارو آهي. ٽي آر آءِ ٽن علائقن، يعني ڏکڻ ايشيا، وچ ايشيا ۽ اوڀر يورپ، جي وچ ۾ ڳانڍاپي طور ڪم ڪري ٿو. آرمينيا، بنگلاديش، جارجيا، قازقستان، ڪرغزستان، ڀارت، نيپال، پاڪستان، روس، سريلنڪا، تاجڪستان، ترڪي ۽ يوڪرين هاڻي ان جا ڀائيوار آهن، ۽ قازقستان سياحتي مارڪيٽ ۾ ٻين ڏکڻ ايشيائي، اوڀر يورپي ۽ وچ ايشيائي ملڪن سان ڳنڍيل آهي. === لطيف فن === {{Main|قازق فن}} قازقستان ۾ روايتي معنيٰ ۾ لطيف فن جي شروعات 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ ٿي. ان تي وڏي حد تائين روسي فنڪارن، جهڙوڪ واسيلي ويريشيچاگن ۽ نڪولائي خلودوف، جو اثر پيو، جن وچ ايشيا ۾ وڏي پيماني تي سفر ڪيو. خلودوف مقامي مصوريءَ جي مڪتب جي ترقيءَ تي خاص اثر ڇڏيو ۽ ڪيترن ئي مقامي فنڪارن جو استاد بڻيو. انهن مان سڀ کان مشهور [[ابيلخان ڪاستيئيف]] آهي، جنهن جي نالي پٺيان 1984ع ۾ قازقستان جي رياستي فن عجائب گهر جو نالو رکيو ويو.<ref>{{Cite web |title=A. KASTEYEV STATE MUSEUM OF ARTS OF THE REPUBLIC OF KAZAKHSTAN |url=https://www.gmirk.kz/en/home |access-date=5 January 2021 |archive-date=10 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110041209/https://www.gmirk.kz/en/home |url-status=live}}</ref> قازق لطيف فن جو مڪتب 1940ع واري ڏهاڪي تائين مڪمل طور ٺهي چڪو هو ۽ 1950ع واري ڏهاڪي ۾ عروج تي پهتو. سوويت فنڪارانه تعليم جي گڏيل نظام هيٺ تربيت حاصل ڪندڙ مقامي مصورن، گرافڪ فنڪارن ۽ مجسمي سازن سرگرميءَ سان ڪم ڪرڻ شروع ڪيو ۽ گهڻو ڪري پنهنجي فن ۾ قومي موضوعن کي استعمال ڪيو. مصورن او. تانسيڪبايئف، ج. شاردينوف، ڪ. تيلجانوف ۽ س. آئتبايئف، گرافڪ فنڪارن اِي. سيدورڪينا ۽ اَي. دوزيلخانوف، ۽ مجسمي سازن ه. ناؤريزبايوا ۽ اِي. سيرگيبايوا کي اڄ قازقستاني فن جي اهم شخصيتن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو. === ادب === {{Main|قازق ادب}} قازق ادب جي وصف ”وچ ايشيا جي [[قازق ماڻهو|قازق ماڻهن]] پاران [[قازق ٻولي]] ۾ تخليق ڪيل [[زباني ادب|زباني]] ۽ تحريري ادب جي مجموعي“ طور ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Feldman">{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/art/Kazakh-literature |title=Kazakh literature |author=Walter Feldman |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=31 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402083053/https://www.britannica.com/art/Kazakh-literature |archive-date=2 April 2019 |url-status=live}}</ref> قازق ادب موجوده قازقستان جي علائقي کان اڳتي به پکڙيل آهي، جنهن ۾ [[قازق سوويت سوشلسٽ جمهوريه]] جو دور، [[روسي سلطنت]] جي اندر قازق سڃاڻپ واري علائقي ۽ [[قازق خانيٽ]] جو زمانو پڻ شامل آهي. ان جو ڪجهه حصو قازقستان جي تاريخ دوران هتي رهندڙ ترڪ قبيلن جي ادب ۽ نسلي قازقن پاران لکيل ادب جي ٻين لاڳاپيل موضوعن سان پڻ ملي ٿو. [[File:USSR stamp A.Qunanbayuli 1965 4k.jpg|thumb|1965ع جو سوويت ٽپال ٽڪيٽ، قازق مضمون نگار ۽ شاعر [[ابائي قونانبايولي]] جي اعزاز ۾]] ڇهين کان اٺين صدي عيسويءَ جي چيني تحريري ذريعن موجب، قازقستان جي ترڪ قبيلن وٽ زباني شاعريءَ جي روايت هئي. اها روايت اڳين دورن کان آيل هئي ۽ گهڻو ڪري [[ڀانڊ|پيشاور قصه گو ۽ موسيقي پيش ڪندڙ فنڪارن]] وسيلي منتقل ٿيندي هئي.<ref name="Nurmanova">{{Cite journal |title=La tradition historique orale des Kazakhs |author=Aitjan Nurmanova |translator=Alié Akimova |journal=Cahiers d'Asie Centrale |date=September 2000 |issue=8 |volume=2000 |pages=93–100 |url=https://asiecentrale.revues.org/597 |access-date=10 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161108202604/https://asiecentrale.revues.org/597 |archive-date=8 November 2016 |url-status=live}}</ref> هن روايت جا نشان پنجين کان ستين صدي عيسويءَ سان لاڳاپيل [[قديم ترڪ رسم الخط|اورخون رسم الخط]] جي پٿريلي نقش نگارين تي ڏسي سگهجن ٿا، جن ۾ شروعاتي ترڪ حڪمرانن، يعني ڪولتيگن ۽ بلگي جي حڪمرانيءَ جو ذڪر آهي.{{Citation needed|date=October 2017|reason=We need a source to reference this information.}} قازقن ۾ ڀانڊن جو پيشو بنيادي طور مردن جو هو، جيتوڻيڪ اهو رڳو مردن تائين محدود نه هو. گهٽ ۾ گهٽ 17هين صديءَ کان قازق ڀانڊن کي ٻن مکيه قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: جِراوَ، جيڪي ٻين جا ڪم اڳتي منتقل ڪندا هئا ۽ عام طور پنهنجو نئون اصل ڪم نه ٺاهيندا هئا؛ ۽ [[آقين]]، جيڪي پنهنجا شعر، ڪهاڻيون يا گيت في البديهه چوندا يا تخليق ڪندا هئا.<ref name="Feldman" /> ڪم جا ڪيترائي قسم هئا، جهڙوڪ [[تعليمي ادب|تعليمي]] ''ترمي''، [[مرثيو|مرثياتي]] ''تولگائو'' ۽ [[رزميه|رزميه]] ''جِر''.<ref name="Feldman" /> جيتوڻيڪ اهڙين ڪهاڻين جي اصل جو گهڻو ڪري پتو ناهي، پر انهن مان اڪثر کي ويجهي يا پري ماضيءَ جي ڀانڊن سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو هو، جن بابت خيال ڪيو ويندو هو ته انهن اهي تخليق ڪيون يا اڳتي منتقل ڪيون؛ ان وقت تائين جڏهن 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ قازق شاعري ۽ نثر جو وڏو حصو پهريون ڀيرو لکي محفوظ ڪيو ويو.<ref name="Feldman" /> 19هين صديءَ ۾ پهريون ڀيرو تخليق ڪيل ڪمن ۽ اڳين دورن سان واسطو رکندڙ پر 19هين صديءَ کان اڳ غير دستاويزي رهيل ڪمن ۾ واضح اسلوبي فرق موجود آهن؛ مثال طور 16هين ۽ 17هين صديءَ جي ڀانڊن اير شوبان ۽ دوسمومبيت جِراوَ، جيڪو دوسپامبيت جيرائو جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ۽ ممڪن طور پڙهيل لکيل هو ۽ ٻڌايو وڃي ٿو ته [[قسطنطنيه]] به ويو هو، توڙي 15هين صديءَ جي شالڪيز ۽ اسان قايغي ڏانهن منسوب ڪيل ڪم.<ref name="Feldman" /> ٻين نمايان ڀانڊن ۾ قازتُوغان جيرائو، جيمبيت جيرائو، اَختامبردي جيرائو ۽ بخار جيرائو قالقمانولي شامل آهن، جيڪو [[ابلاي خان]] جو صلاحڪار هو ۽ جنهن جا ڪم ماشهور جوسيپ ڪوپيئيف محفوظ ڪيا.<ref name="Nurmanova" /> ''اير تارغين'' ۽ ''[[الپامش|الپامس]]'' 19هين صديءَ ۾ لکيل صورت ۾ محفوظ ڪيل قازق ادب جا سڀ کان مشهور مثال آهن.<ref name="Feldman" /> ''[[ديدي قورقوت جو ڪتاب]]'' ۽ اوغوز نامه، جيڪو قديم ترڪ بادشاهه [[اوغوز خان]] جي ڪهاڻي آهي، سڀ کان مشهور ترڪ رزميه روايتن مان آهن. اهي شروعاتي طور لڳ ڀڳ نائين صدي عيسويءَ ۾ وجود ۾ آيا ۽ نسل در نسل زباني صورت ۾ منتقل ٿيندا رهيا. اهي افسانوي قصا 14هين کان 16هين صدي عيسويءَ دوران ترڪ ليکڪن لکي محفوظ ڪيا.<ref>{{Cite journal |last=Meeker |first=Michael E. |date=August 1992 |title=The Dede Korkut Ethic |url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-middle-east-studies_1992-08_24_3/page/395 |journal=International Journal of Middle East Studies |volume=24 |issue=3 |pages=395–417 |doi=10.1017/S0020743800021954 |s2cid=162799102}}</ref><ref>{{Cite journal |last=GÖMEC |first=Saadettin |date=2009 |title=The Identity of Oguz Kagan, the Oguz in the History and the Epics of Oguz Kagan |journal=Turkish Studies |volume=4 |issue=8 |pages=133–145}}</ref> جديد ادبي قازق ٻوليءَ جي ترقيءَ ۾ سڀ کان نمايان ڪردار [[ابائي قونانبايولي]] ({{langx|kk|Абай Құнанбайұлы}}؛ 1845–1904ع) جو آهي، جنهن جي لکڻين قازق لوڪ ثقافت جي تحفظ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ابائي جو اهم ڪم ''لفظن جو ڪتاب'' ({{langx|kk|қара сөздері, Qara sözderi}}) آهي، جيڪو هڪ فلسفياڻو مقالو ۽ شعرن جو مجموعو آهي، جنهن ۾ هو روسي نوآبادياتي پاليسين تي تنقيد ڪري ٿو ۽ ٻين قازقن کي تعليم ۽ خواندگي اختيار ڪرڻ لاءِ همٿائي ٿو. ادبي رسالن ''[[آي قاپ]]''، جيڪو 1911ع کان 1915ع تائين عربي رسم الخط ۾ ڇپيو، ۽ ''قازق''، جيڪو 1913ع کان 1918ع تائين ڇپيو، 20هين صديءَ جي شروعاتي قازقن جي فڪري ۽ سياسي زندگيءَ جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{Cite book |url={{GBurl |id=y3Sk7GeUe5oC |p=79}} |title=Culture and Customs of the Central Asian Republics |first=Rafis |last=Abazov |date=11 October 2007 |publisher=Greenwood Press |isbn=978-0-313-05618-5 |via=Google Books}}</ref> === موسيقي === {{Main|قازقستان جي موسيقي}} [[File:Stamp of Kazakhstan 659.jpg|thumb|قازقستان جي ٽپال ٽڪيٽ تي [[نوروز]]]] جديد قازقستان ۾ قازق رياستي قورمانغازي لوڪ سازن وارو آرڪيسٽرا، قازق رياستي فلھارمونڪ آرڪيسٽرا، قازق قومي اوپيرا ۽ قازق رياستي چيمبر آرڪيسٽرا موجود آهن. لوڪ سازن واري آرڪيسٽرا جو نالو 19هين صديءَ جي مشهور موسيقار ۽ دومبرا وڄائيندڙ [[قورمانغازي صاغربايولي]] جي نالي تي رکيو ويو. 1931ع ۾ قائم ڪيل موسيقي ۽ ڊرامائي تربيت ڪاليج موسيقيءَ لاءِ اعليٰ تعليم جو پهريون ادارو هو. ٻن سالن کان پوءِ قازق لوڪ موسيقيءَ جي سازن جو آرڪيسٽرا قائم ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |url=https://src-h.slav.hokudai.ac.jp/publictn/46/touda/touda-eng.html |title=From Folklore to Soviet National Culture: The Process of Formation of "Kazak National Music" (1920–1942) |website=src-h.slav.hokudai.ac.jp |access-date=18 September 2021 |archive-date=18 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210918141923/https://src-h.slav.hokudai.ac.jp/publictn/46/touda/touda-eng.html |url-status=live}}</ref> اسيل مورا فائونڊيشن روايتي ۽ ڪلاسيڪي قازق موسيقيءَ جي بهترين نمونن جون تاريخي رڪارڊنگون محفوظ ڪري ۽ شايع ڪري رهي آهي. مکيه موسيقي درسگاهه [[الماتي]] ۾ قورمانغازي ڪنزرويٽري آهي. اها قازقستان جي گاديءَ واري شهر [[آستانا]] ۾ قائم قومي ڪنزرويٽريءَ سان مقابلو ڪري ٿي. روايتي قازق موسيقيءَ جو ذڪر ڪندي حقيقي لوڪ موسيقيءَ کي ”لوڪيت پسندي“ کان ڌار رکڻ ضروري آهي. پوئين اصطلاح مان مراد اها موسيقي آهي جيڪا علمي تربيت حاصل ڪيل فنڪار روايتي موسيقيءَ کي ايندڙ نسلن لاءِ محفوظ رکڻ جي مقصد سان پيش ڪن ٿا. جيترو ٻيهر جوڙي سمجهي سگهجي ٿو، مضبوط روسي اثر کان اڳ قازقستان جي موسيقي سازي موسيقي ۽ ڳائڻ واري موسيقيءَ تي مشتمل هئي. سازي موسيقيءَ ۾ ٽڪرا، جن کي ”ڪُئي“ چيو ويندو آهي، اڪيلو فنڪار پيش ڪندا هئا. موسيقيءَ جي پسمنظر يا ”پروگرام“ ۾ اڪثر ڪا ڪهاڻي هوندي آهي، ڇاڪاڻ ته ڪيترن ڪُئي جا نالا قصن ڏانهن اشارو ڪن ٿا. ڳائڻ واري موسيقي يا ته ڪنهن رسم، جهڙوڪ شادي، جو حصو هوندي هئي ۽ گهڻو ڪري عورتون پيش ڪنديون هيون، يا ڪنهن دعوت جو حصو هوندي هئي. ان کي وڌيڪ ذيلي صنفن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: رزميه ڳائڻ، جنهن ۾ رڳو تاريخي حقيقتون نه پر قبيلي جو شجرو به شامل هوندو هو؛ محبت جا گيت؛ ۽ تعليمي شعر. هڪ خاص صورت ۾ ٻن يا وڌيڪ ڳائڻن جي عوامي مقابلي واري گڏيل تخليق، جنهن کي آيتس چيو وڃي ٿو، شامل هئي، جيڪا مکالمي انداز واري ۽ گهڻو ڪري پنهنجي مواد ۾ غير متوقع طور بيباڪ هوندي هئي. [[File:Astudio.jpg|thumb|[[اَي-اسٽوڊيو]] 1982ع ۾ [[الماتي]]، جنهن کي ان وقت الما-آتا چيو ويندو هو، ۾ قائم ٿيو؛ انهيءَ ڪري ان جو نالو ”الما-آتا اسٽوڊيو“ رکيو ويو.]] قازقستان جي موسيقيءَ واري زندگيءَ تي روسي اثر ٻن مکيه شعبن ۾ ڏسي سگهجي ٿو: پهريون، علمي موسيقيءَ جي ادارن، جهڙوڪ اوپيرا اسٽيجن وارا ڪنسرٽ هال ۽ ڪنزرويٽريون، جو قيام، جتي يورپي موسيقي پيش ۽ سيکاري ويندي هئي؛ ۽ ٻيو، قازق روايتي موسيقيءَ کي انهن علمي ڍانچن ۾ شامل ڪرڻ جون ڪوششون. پهرين [[روسي سلطنت]] ۽ پوءِ [[سوويت يونين]] جي ڪنٽرول هيٺ، قازقستان جون لوڪ ۽ ڪلاسيڪي روايتون [[نسلي روسي موسيقي]] ۽ اولهه يورپي موسيقيءَ سان ڳنڍجي ويون. 20هين صديءَ کان اڳ قازق لوڪ موسيقيءَ کي گڏ ڪرڻ ۽ ان جو مطالعو ڪرڻ لاءِ [[نسليات|نسلياتي]] تحقيقي ٽيمون ڪم ڪنديون هيون، جن ۾ موسيقار، موسيقي نقاد ۽ [[موسيقيات|موسيقيات جا ماهر]] شامل هئا. 19هين صديءَ جي پهرين حصي ۾ قازق موسيقيءَ کي ليڪدار [[موسيقي نوٽيشن|نوٽيشن]] ۾ لکي محفوظ ڪيو ويو. ان دور جي ڪجهه موسيقارن قازق لوڪ گيتن کي روسي انداز واري [[يورپي ڪلاسيڪي موسيقي]] سان هم آهنگ ڪيو. تنهن هوندي به، قازقن پاڻ 1931ع تائين پنهنجي موسيقيءَ کي نوٽيشن ۾ نه لکيو. پوءِ، سوويت يونين جي حصي طور، قازق لوڪ ثقافت کي اهڙي سنواريل صورت ۾ همٿايو ويو، جنهن جو مقصد سياسي ۽ سماجي بيچينيءَ کان پاسو ڪرڻ هو. ان جو نتيجو حقيقي قازق لوڪ موسيقيءَ جو نسبتاً بي اثر نڪتل روپ هو. 1920ع ۾ روسي عملدار [[اليگزيندر زاتائييوچ]] قازق لوڪ موسيقيءَ جي ڌنن ۽ ٻين عنصرن کي استعمال ڪندي اهم فني موسيقيءَ جا ڪم تخليق ڪيا. 1928ع کان شروع ٿي ۽ 1930ع واري ڏهاڪي ۾ تيزيءَ سان، هن روايتي قازق سازن کي روسي انداز جي گڏيل موسيقيءَ ۾ استعمال لاءِ به ترتيب ڏنو، مثال طور [[فريٽ]]ن ۽ [[تار (موسيقي)|تارن]] جو انگ وڌائي. جلد ئي جديد آرڪيسٽرائي وڄت جا اهي انداز موسيقارن لاءِ سرڪاري طور موسيقي پيش ڪرڻ جو واحد طريقو بڻجي ويا؛ قازق لوڪ موسيقيءَ کي محب وطن، پيشاور ۽ سوشلسٽ سرگرميءَ ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=From Folklore to Soviet National Culture- The Process of Formation of "Kazak National Music"(1920–1942)- |url=https://src-h.slav.hokudai.ac.jp/publictn/46/touda/touda-eng.html |access-date=2021-09-18 |website=src-h.slav.hokudai.ac.jp |archive-date=18 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210918141923/https://src-h.slav.hokudai.ac.jp/publictn/46/touda/touda-eng.html |url-status=live}}</ref> === فلم === {{Main|قازقستان جي سئنيما}} [[File:Red Carpet at AIAFF.jpg|thumb|[[بين الاقوامي آستانا ايڪشن فلم فيسٽيول]]، 2010ع]] قازقستان جي فلمي صنعت [[الماتي]] ۾ قائم سرڪاري ملڪيت واري [[قازق فلم]] اسٽوڊيو وسيلي هلائي وڃي ٿي. هن اسٽوڊيو ''[[مين بالا]]''، ''[[هارموني ليسنز]]'' ۽ ''شال'' جهڙيون فلمون تيار ڪيون آهن.<ref>{{cite web |title=Kazakhfilm Studios |url=https://www.imdb.com/search/title/?companies=co0036615/ |publisher=IMDbPro.com |access-date=2022-10-10 |archive-date=10 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221010180922/https://www.imdb.com/search/title/?companies=co0036615/ |url-status=live}}</ref> قازقستان هر سال منعقد ٿيندڙ [[بين الاقوامي آستانا ايڪشن فلم فيسٽيول]] ۽ [[يوريشيا بين الاقوامي فلم فيسٽيول]] جي ميزباني ڪري ٿو. هالي ووڊ جو هدايتڪار [[تيمور بيڪمامبيتوف]] قازقستان سان تعلق رکي ٿو ۽ هالي ووڊ ۽ قازقستان جي فلمي صنعت جي وچ ۾ لاڳاپا وڌائڻ ۾ سرگرم رهيو آهي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=YnBdDwAAQBAJ&pg=PT646 |title=Lonely Planet Central Asia |last1=Lioy |first1=Stephen |last2=Kaminski |first2=Anna |last3=Mayhew |first3=Bradley |last4=Walker |first4=Jenny |date=2018 |publisher=Lonely Planet |isbn=978-1-78701-960-7 |language=en |access-date=15 September 2023 |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003022334/https://books.google.com/books?id=YnBdDwAAQBAJ&pg=PT646 |url-status=live}}</ref> قازقستاني صحافي آرتور پلاتونوف 2013ع جي ڪانز ڪارپوريٽ ميڊيا اينڊ ٽي وي ايوارڊز ۾ دهشتگرديءَ خلاف جدوجهد ۾ قازقستان جي ڪردار بابت پنهنجي دستاويزي فلم ''سولڊ سولز'' لاءِ بهترين اسڪرپٽ جو انعام حاصل ڪيو.<ref>[http://ortcom.kz/en/news/artur-platonov-wins-cannes-corporate-media--tv-award-2013.2571 CCS · Artur Platonov wins Cannes Corporate Media & TV Award 2013] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160101051159/http://ortcom.kz/en/news/artur-platonov-wins-cannes-corporate-media--tv-award-2013.2571 |date=1 January 2016 }}. Ortcom.kz (5 November 2013). Retrieved 8 March 2014.</ref><ref>[http://www.cannescorporate.com/en/winners2013.php Cannes Corporate Media & TV Awards: Winners 2013] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150907030048/http://www.cannescorporate.com/en/winners2013.php |date=7 September 2015 }}. Cannescorporate.com. Retrieved 8 March 2014.</ref> سيريڪ اپريموف جي فلم ''لِٽل برادر'' (''بائوير'') وچ ۽ اوڀر يورپ فلم فيسٽيول [[گو ايسٽ]] ۾ جرمن وفاقي پرڏيهي کاتي جو انعام حاصل ڪيو.<ref name=EEC>{{cite web |title=Kazakhstan's Little Brother takes Federal Foreign Office award at goEast |date=20 April 2014 |url=http://en.tengrinews.kz/cinema_and_music/Kazakhstans-Little-Brother-takes-Federal-Foreign-Office-award-at-goEast-253027/ |publisher=TengriNews |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140712032054/http://en.tengrinews.kz/cinema_and_music/Kazakhstans-Little-Brother-takes-Federal-Foreign-Office-award-at-goEast-253027/ |archive-date=12 July 2014}}</ref> === ميڊيا === {{Main|قازقستان جي ميڊيا}} [[File:Timur Bekmambetov by Gage Skidmore.jpg|thumb|upright=0.7|مشهور قازق فلمي هدايتڪار [[تيمور بيڪمامبيتوف]]]] قازقستان 2014ع ۾ [[رپورٽرز وٿ آئوٽ بارڊرز]] جي [[عالمي پريس آزادي انگ اکر]] ۾ 180 ملڪن مان 161هين نمبر تي هو.<ref>{{cite web |title=World Press Freedom Index 2014 |url=https://rsf.org/en/ranking/2014 |website=Reporters Without Borders |access-date=31 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140214120404/http://rsf.org/index2014/en-index2014.php |archive-date=14 February 2014}}</ref> مارچ 2002ع جي وچ ڌاري هڪ [[عدالتي حڪم]] ۾، جنهن ۾ حڪومت [[مدعي]] هئي، ''[[ريسپبليڪا (قازق اخبار)|ريسپبليڪا]]'' کي ٽن مهينن لاءِ ڇپائي بند ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو.<ref name="nytimes.com">{{cite news |author=Wines, Michael |url=https://www.nytimes.com/2002/07/13/world/the-saturday-profile-bruised-but-still-jabbing-kazakh-heavyweights.html?pagewanted=all&src=pm |title=Wines 2012 |work=The New York Times |date=13 July 2002 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130928072344/http://www.nytimes.com/2002/07/13/world/the-saturday-profile-bruised-but-still-jabbing-kazakh-heavyweights.html?pagewanted=all&src=pm |archive-date=28 September 2013}}</ref> حڪم کان بچڻ لاءِ اخبار کي ''ناٽ ديٽ ريسپبليڪا'' جهڙن ٻين نالن سان ڇاپيو ويو.<ref name="nytimes.com" /> 2014ع جي شروعات ۾ هڪ عدالت گهٽ اشاعت واري ''اساندي ٽائيمز'' اخبار جي ڇپائي بند ڪرڻ جو پڻ حڪم ڏنو ۽ چيو تہ اها ريسپبليڪا گروپ جو حصو هئي. هيومن رائيٽس واچ چيو: ”هي بي معنيٰ ڪيس ڏيکاري ٿو تہ قازق اختيارين تنقيدي ميڊيا کي خاموش ڪرڻ لاءِ ڪيتري حد تائين وڃڻ لاءِ تيار آهن.“<ref>{{cite web |title=Kazakhstan: Newspaper Closing a Blow to Free Speech |url=https://www.hrw.org/news/2014/04/22/kazakhstan-newspaper-closing-blow-free-speech |website=Human Rights Watch |date=22 April 2014 |access-date=31 August 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140830121944/http://www.hrw.org/news/2014/04/22/kazakhstan-newspaper-closing-blow-free-speech |archive-date=30 August 2014}}</ref> [[عوامي ميڊيا جي ضابطي]] ۽ [[هتڪ عزت]]، [[غلط معلومات]] ۽ [[نفرت انگيز تقرير]] خلاف قانون [[اظهار جي آزادي]] کي محدود ڪن ٿا.<ref name="a694">{{cite journal | last1=Ashirbayev | first1=Bekgzhan | last2=Kuantayev | first2=Nurzhan | last3=Tolepbergen | first3=Bolatbek | last4=Shegebayev | first4=Alibek | last5=Duisenbi | first5=Askar | title=Legal Foundations and Social Responsibility of Freedom of Speech in Kazakhstan | journal=International Journal for the Semiotics of Law - Revue internationale de Sémiotique juridique | volume=38 | issue=2 | date=2025 | issn=0952-8059 | doi=10.1007/s11196-024-10136-0 | pages=587–601 | url=https://link.springer.com/10.1007/s11196-024-10136-0 | access-date=2026-08-14}}</ref> آمريڪي پرڏيهي کاتي جي [[بيورو فار ڊيموڪريسي، هيومن رائيٽس اينڊ ليبر|بيورو فار ڊيموڪريسي، هيومن رائيٽس اينڊ ليبر]] جي سهڪار سان آمريڪن بار ايسوسيئيشن رول آف لا انيشيئيٽو قازقستان جي صحافتي ادارن جي مدد لاءِ [[الماتي]] ۾ هڪ ميڊيا سپورٽ سينٽر کوليو.<ref name=aba>{{cite web |title=Access to Justice and Human Rights |url=http://www.americanbar.org/advocacy/rule_of_law/where_we_work/europe_eurasia/kazakhstan/programs_past.html |publisher=American Bar Association |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304025650/http://www.americanbar.org/advocacy/rule_of_law/where_we_work/europe_eurasia/kazakhstan/programs_past.html |archive-date=4 March 2016 |access-date=27 November 2013}}</ref> [[File:Mausoleum of Khoja Ahmed Yasawi in Hazrat-e Turkestan, Kazakhstan.jpg|thumb|[[خواجا احمد يساوي جو مقبرو]]]] === کاڌا === {{Main|قازق کاڌا}} قومي کاڌن ۾ چوپائي مال جو گوشت، جهڙوڪ [[گهوڙي جو گوشت]]<ref>{{Cite web |title=10 Most Popular Kazakhstani Dishes |url=https://www.tasteatlas.com/most-popular-dishes-in-kazakhstan |access-date=2021-03-25 |website=tasteatlas.com |archive-date=17 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417192354/https://www.tasteatlas.com/most-popular-dishes-in-kazakhstan |url-status=live}}</ref> ۽ ڳئون جو گوشت، مختلف طريقن سان پچايو ويندو آهي ۽ عام طور روايتي مانيءَ جي شين جي وڏين قسمن سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي. مشروبات ۾ ڪاري چانهه شامل آهي، جيڪا اڪثر کير، سڪل ميون، جهڙوڪ سڪل خوبانين، ۽ ميون سان گڏ پيش ڪئي ويندي آهي. ڏاکڻين صوبن ۾ ماڻهو گهڻو ڪري [[سائي چانهه]] پسند ڪن ٿا. کير مان ٺهيل روايتي مشروبات ۾ [[ايران (مشروب)|ايران]]، [[شوبات]] ۽ [[قوميز]] شامل آهن. روايتي قازق رات جي مانيءَ ۾ ميز تي مختلف قسم جا شروعاتي کاڌا رکيا ويندا آهن، جن کان پوءِ سوپ ۽ هڪ يا ٻه مکيه کاڌا، جهڙوڪ [[پلائو]] ۽ [[بيشبارماڪ]]، پيش ڪيا ويندا آهن. هو پنهنجو قومي مشروب [[قوميز]] پڻ پيئن ٿا، جيڪو خمير ٿيل گهوڙيءَ جي کير مان ٺهندو آهي.<ref>{{cite web |title=Cuisine of Kazakhstan |url=https://kazakhstan.orexca.com/kazakhstan_cuisine.shtml |website=Oriental Express Central Asia |access-date=17 January 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170118053709/https://kazakhstan.orexca.com/kazakhstan_cuisine.shtml |archive-date=18 January 2017}}</ref> ملڪ جي کاڌن جي ثقافت [[وچ ايشيا]] جي هن علائقي جي ماضيءَ واري خانه بدوش روايتن کي جاري رکي ٿي. هن خانه بدوش خوراڪ ۾ گوشت جو استعمال گهڻو آهي، ۽ قزاق کاڌن جي هڪ نمايان خاصيت [[گهوڙو|گهوڙي جي گوشت]] تي خاص زور آهي.<ref name="V">{{ref-notícia|cognom=Hay|nom=Mark|títol=I Ate Horse Ass in Kazakhstan|publicació=Vice|url=https://www.vice.com/en_us/article/ppmpy8/i-ate-horse-ass-in-kazakhstan|consulta=17 setembre 2017|data=21 gener 2014}}</ref> === راندين === {{Main|قازقستان ۾ رانديون}} [[File:Astana Arena (inside interior).JPG|thumb|[[آستانا ارينا]] جو اندريون ڏيک.]] قازقستان اولمپڪ مقابلن ۾ لڳاتار سٺي ڪارڪردگي ڏيکاريندو رهيو آهي. ملڪ خاص طور [[باڪسنگ]] ۾ ڪامياب رهيو آهي. ان ڪري هن وچ ايشيائي ملڪ ۽ ان جي رانديگرن کي عالمي سطح تي وڌيڪ سڃاڻپ ملي آهي. [[دمتري ڪارپوف]] ۽ [[اولگا ريپاڪووا]] قازقستان جي نمايان رانديگرن مان آهن. دمتري ڪارپوف هڪ مشهور ڏهه مقابلي وارو رانديگر آهي، جنهن [[2004ع گرمين جون اولمپڪ رانديون|2004ع جي گرمين وارين اولمپڪ راندين]] ۽ [[2003ع عالمي ايٿليٽڪس چيمپيئن شپ|2003ع]] ۽ [[2007ع عالمي ايٿليٽڪس چيمپيئن شپ]] ۾ ڪانسي جا تمغا حاصل ڪيا. [[اولگا ريپاڪووا]] ٽرپل جمپ جي عورتن واري مقابلي جي ماهر رانديگرياڻي آهي، جنهن [[2011ع عالمي ايٿليٽڪس چيمپيئن شپ]] ۾ چاندي ۽ [[2012ع گرمين جون اولمپڪ رانديون|2012ع جي گرمين وارين اولمپڪ راندين]] ۾ سون جو تمغو حاصل ڪيو. [[ميخائيل شايدوروف]] [[2026ع سياري جون اولمپڪ رانديون|2026ع جي سياري وارين اولمپڪ راندين]] ۾ مردن جي فگر اسڪيٽنگ ۾ سون جو تمغو کٽيو. قازقستان جي شهر [[الماتي]] [[سياري جون اولمپڪ رانديون|سياري وارين اولمپڪ راندين]] جي ميزباني لاءِ ٻه ڀيرا درخواست ڏني: پهريون ڀيرو [[2014ع سياري وارين اولمپڪ راندين لاءِ الماتي جي درخواست|2014ع]] لاءِ ۽ ٻيهر [[2022ع سياري جون اولمپڪ رانديون|2022ع]] لاءِ. [[آستانا]] ۽ [[الماتي]] گڏجي [[2011ع ايشيائي سياري جون رانديون]] منعقد ڪيون.<ref>{{cite news |title=2011 Asian Winter Games |url=http://www.iihf.com/home-of-hockey/championships/asia/2011-asian-games/ |access-date=5 November 2017 |publisher=International Ice Hockey Federation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107012714/http://www.iihf.com/home-of-hockey/championships/asia/2011-asian-games/ |archive-date=7 November 2017}}</ref> قازقستان ۾ مشهور راندين ۾ فٽبال، باسڪيٽ بال، برفاني هاڪي، بينڊي ۽ باڪسنگ شامل آهن. [[فٽبال]] قازقستان ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور راند آهي. [[قازقستان فٽبال فيڊريشن]] هن راند جو قومي انتظامي ادارو آهي. فيڊريشن [[قازقستان جي مردن جي قومي فٽبال ٽيم|مردن]]، [[قازقستان جي عورتن جي قومي فٽبال ٽيم|عورتن]] ۽ [[قازقستان جي قومي فٽسال ٽيم|فٽسال]] جي قومي ٽيمن کي منظم ڪري ٿي. [[File:Barys Arena.jpg|left|thumb|[[باريس ارينا]]، 2015ع]] قازقستان جو سڀ کان مشهور باسڪيٽ بال رانديگر [[الجان جارموخاميدوف]] هو، جيڪو 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ [[پي بي سي سي ايس ڪي اي ماسڪو|سي ايس ڪي اي ماسڪو]] ۽ [[سوويت يونين جي قومي باسڪيٽ بال ٽيم]] لاءِ کيڏيو. [[قازقستان جي قومي باسڪيٽ بال ٽيم]] 1992ع ۾ سوويت يونين جي خاتمي کان پوءِ قائم ڪئي وئي. پنهنجي قيام کان وٺي اها براعظمي سطح تي مقابلي جوڳي رهي آهي. ان جي سڀ کان وڏي ڪاميابي [[2002ع ايشيائي رانديون ۾ باسڪيٽ بال – مرد|2002ع جي ايشيائي راندين]] ۾ هئي، جتي هن پنهنجي آخري ميچ ۾ [[فلپائن جي مردن جي قومي باسڪيٽ بال ٽيم|فلپائن]] کي شڪست ڏئي ڪانسي جو تمغو حاصل ڪيو. سرڪاري [[ايشيائي باسڪيٽ بال چيمپيئن شپ]]، جنهن کي هاڻي فيبا ايشيا ڪپ چيو وڃي ٿو، ۾ قازقستان جي بهترين پوزيشن 2007ع ۾ چوٿون نمبر هئي. [[قازقستان جي قومي بينڊي ٽيم]] دنيا جي بهترين ٽيمن مان هڪ آهي ۽ [[بينڊي عالمي چيمپيئن شپ]] ۾ ڪيترائي ڀيرا ڪانسي جو تمغو کٽي چڪي آهي، جنهن ۾ [[2012ع بينڊي عالمي چيمپيئن شپ|2012ع وارو مقابلو]] پڻ شامل آهي، جڏهن قازقستان پنهنجي ملڪ ۾ ٽورنامينٽ جي ميزباني ڪئي.<ref>{{Cite web |url=https://bandy2012.kz/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120124005338/http://bandy2012.kz/en/ |title=Ставки на Футбол – bandy2012.kz |date=13 March 2021 |archive-date=24 January 2012}}</ref><ref>{{cite web |url=http://bandyvm2015.ru/assets/images/gruppa-a/sas_2882-800x532.jpg |title=Team picture after the bronze medal had been captured in WCS 2015 |access-date=10 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409225605/http://bandyvm2015.ru/assets/images/gruppa-a/sas_2882-800x532.jpg |archive-date=9 April 2015 |url-status=live}}</ref> ٽيم [[2011ع ايشيائي سياري جون رانديون ۾ بينڊي|ايشيائي سياري وارين راندين جي پهرين بينڊي ٽورنامينٽ]] پڻ کٽي. سوويت دور ۾ ڊائنامو الما-آتا [[روسي بينڊي چيمپيئنن جي فهرست|سوويت يونين جي قومي چيمپيئن شپ]] 1977ع ۽ 1990ع ۾ ۽ [[يورپي ڪپ (بينڊي)|يورپي ڪپ]] 1978ع ۾ کٽيو. ملڪ جي سترهن انتظامي ڀاڱن مان ڏهن ۾ بينڊي کيڏيو ۽ ترقي ڏني وڃي ٿي، جن ۾ چوڏهن علائقن مان اٺ ۽ انهن کان الڳ حيثيت رکندڙ ٽن شهرن مان ٻه شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://bandyvm2015.ru/en/news/?newsid=365 |title=News – XXXV Чемпионат мира по хоккею с мячом |website=bandyvm2015.ru |access-date=10 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160604031406/http://bandyvm2015.ru/en/news/?newsid=365 |archive-date=4 June 2016 |url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ، [[اورال، قازقستان|اورال]] جو [[اڪجائيق]] ملڪ جو واحد پيشاور ڪلب آهي. [[File:Nik Antropov Jets 2012-02-11.JPG|thumb|upright=0.7|[[نيڪ انٽروپوف|نيڪولائي انٽروپوف]]]] [[قازقستان جي مردن جي قومي برفاني هاڪي ٽيم|قازقستان جي قومي برفاني هاڪي ٽيم]] 1998ع ۽ [[2006ع سياري جون اولمپڪ رانديون|2006ع جي سياري وارين اولمپڪ راندين]] ۽ [[2006ع مردن جي عالمي برفاني هاڪي چيمپيئن شپ]] ۾ [[برفاني هاڪي]] جا مقابلا کيڏيا. [[قازقستان هاڪي چيمپيئن شپ]] 1992ع کان منعقد ٿي رهي آهي. [[باريس آستانا]] قازقستان جي مکيه گهريلو پيشاور برفاني هاڪي ٽيم آهي، جيڪا 2008–09ع واري موسم تائين قازقستان جي قومي ليگ ۾ کيڏندي رهي، جنهن کان پوءِ ان کي [[ڪانٽينينٽل هاڪي ليگ]] ۾ منتقل ڪيو ويو. ساڳئي وقت [[قاززنڪ-ٽارپيڊو]] 1996ع کان ۽ [[ساريارڪا قاراگاندي]] 2012ع کان [[سپريم هاڪي ليگ]] ۾ کيڏي رهيا آهن. قازقستان جي نمايان برفاني هاڪي رانديگرن ۾ [[نيڪ انٽروپوف]]، ايوان ڪولشوف ۽ [[يوگيني نابوڪوف]] شامل آهن. [[قازقستان جا قومي شوقيه باڪسر|قازق باڪسر]] عام طور عالمي سطح تي مشهور آهن. گذريل ٽن اولمپڪ راندين ۾ سندن ڪارڪردگي بهترين مان هڪ قرار ڏني وئي ۽ ٽنهي راندين کي گڏ ڪري ڏسجي تہ [[ڪيوبا]] ۽ روس کان سواءِ ڪنهن بہ ملڪ کان وڌيڪ تمغا قازقستان حاصل ڪيا. 1996ع، 2004ع ۽ 2012ع ۾ ٽن قازقستاني باڪسرن، [[واسيلي جيروف]] 1996ع ۾، [[بختيار آرتائيف]] 2004ع ۾ ۽ [[سيريڪ ساپيئيف]] 2012ع ۾، پنهنجي فني مهارت سبب [[وال بارڪر ٽرافي]] حاصل ڪئي، جيڪا ٽورنامينٽ جي بهترين باڪسر کي ڏني ويندي آهي. [[باڪسنگ]] ۾ قازقستان [[2000ع گرمين جون اولمپڪ رانديون|2000ع جي سڊني گرمين وارين اولمپڪ راندين]] ۾ سٺي ڪارڪردگي ڏيکاري. ٻن باڪسرن، [[بيڪزات ستارخانوف]] ۽ [[يرماخان ابراهيموف]]، [[سون جو تمغو|سون جا تمغا]] حاصل ڪيا، جڏهن تہ [[بولات جوماديلوف]] ۽ [[مختارخان دلدابيکوف]] [[چاندي جو تمغو|چاندي جا تمغا]] حاصل ڪيا. [[تاراز|جامبيل]] ۾ ڄاول [[اولگ ماسڪائيف]] روس جي نمائندگي ڪندي 12 آگسٽ 2006ع تي [[هاشم رحمان]] کي ناڪ آئوٽ ڪرڻ کان پوءِ [[ورلڊ باڪسنگ ڪائونسل|ڊبليو بي سي]] جو هيوي ويٽ عالمي چيمپيئن بڻيو. قازق باڪسر [[گينادي گولووڪن]] [[ورلڊ باڪسنگ ايسوسيئيشن|ڊبليو بي اي]]، ڊبليو بي سي، آءِ بي ايف ۽ [[انٽرنيشنل باڪسنگ آرگنائيزيشن|آءِ بي او]] جو [[مڊل ويٽ باڪسنگ چيمپيئنن جي فهرست|مڊل ويٽ چيمپيئن]] رهيو آهي. [[نتاشا راگوسينا]]، جيڪا روس جي نمائندگي ڪندي هئي پر [[قاراگاندي]] سان تعلق رکي ٿي، پنهنجي باڪسنگ ڪيريئر دوران عورتن جي سپر مڊل ويٽ جا ست مختلف عالمي خطاب ۽ هيوي ويٽ جا ٻه خطاب حاصل ڪيا. هوءَ عورتن جي ڊبليو بي اي سپر مڊل ويٽ چيمپيئن طور سڀ کان ڊگهي عرصي تائين رهڻ ۽ عورتن جي ڊبليو بي سي سپر مڊل ويٽ چيمپيئن طور سڀ کان ڊگهي عرصي تائين رهڻ جو رڪارڊ رکي ٿي. === قزاقستان ۾ نوروز === قزاقستان ۾ [[نوروز]] کي بهار جي اعتدال ۽ نئين سال جي شروعات طور ملهايو وڃي ٿو ۽ قزاقن وٽ هي ڏينهن نئين زندگي، خوشي ۽ برڪت جي علامت آهي. نوروز کان اڳ گهرن جي صفائي ڪئي وڃي ٿي ۽ ميڻ بتيون ٻاريون وڃن ٿيون، ڇاڪاڻ ته صاف گهر کي بيمارين ۽ بدقسمتين کان بچاءَ جي نشاني سمجهيو وڃي ٿو. روايتي طور ڳوٺاڻيون ڇوڪريون گهوڙي جي گوشت مان ''اويقي آشار'' تيار ڪري پسنديده نوجوانن جي مهماني ڪنديون آهن، جڏهن ته نوجوان کين آئينو، ڦڻي ۽ عطر تحفي طور ڏيندا آهن. نوروز جي موقعي تي ماڻهو نوان ۽ اڇا ڪپڙا پائين ٿا، مائٽن سان ملاقاتون ڪن ٿا ۽ ست غذائي شين مان ''نوروز ڪوژه'' تيار ڪن ٿا، جيڪو سياري کي الوداع چوڻ جي علامت آهي؛ هن ڏينهن مينهن يا برف پوڻ کي پڻ نيڪ شگون سمجهيو وڃي ٿو. جشن دوران ''ڪوڪپار''، ''قول توزاق''، ''آودار يسپاق''، ''قيزقوو'' ۽ ''آلتي باقان'' جهڙا روايتي مقابلا منعقد ٿين ٿا، جڏهن ته شام جو ''آيتيس'' نالي شعر ۽ شاعريءَ جو روايتي مقابلو ٿيندو آهي. === سرڪاري موڪلون === {{Main|قازقستان جون سرڪاري موڪلون}} === يونيسڪو عالمي ورثي جا ماڳ === قازقستان جا ٽي ثقافتي ۽ ٻه قدرتي ماڳ [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري فهرست ۾ شامل آهن. ثقافتي ماڳ هي آهن: * [[خواجا احمد يساوي جو مقبرو]]، 2003ع ۾ شامل ڪيو ويو * [[تامگالي]] جي آثار قديمه واري منظرنامي اندر پٿريليون نقش نگاريون، 2004ع ۾ شامل ڪيون ويون * [[ريشم جا رستا: چانگان–تيان شان لنگهه جو رستن وارو نيٽ ورڪ]]، 2014ع ۾ شامل ڪيو ويو قدرتي ماڳ هي آهن: * [[ساريارڪا – اتر قازقستان جون چراگاهون ۽ ڍنڍون]]، 2008ع ۾ شامل ڪيو ويو * اولهه [[تيان شان]]، 2016ع ۾ شامل ڪيو ويو<ref name=UNESCOkz>{{cite web |title=Kazakhstan |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/KZ/ |publisher=UNESCO |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530104414/https://whc.unesco.org/en/statesparties/Kz |archive-date=30 May 2016}}</ref> == گيلري == <gallery mode="packed" heights="150px"> فائل:Ural river.jpg|قزاقستان جي اتر-اولهه ۾ [[يورال ندي]]. فائل:Raimbek-Emtsov.JPG|[[الماتي]] ۾ رائيمبيڪ ايونيو. فائل:IMG 7431-Sharyn canyon.jpg|[[چارين ڪينين]]. فائل:Kucherla Lake 1.JPG|[[ڪوچرلا ڍنڍ]]. </gallery> <gallery mode="packed" heights="150px"> فائل:Astana-steppe-7748.jpg|[[آستانا]] جو اسٽيپ ميدان. فائل:2006-07 altaj belucha.jpg|[[التائي جبل]] جو بيلوخا جبل. فائل:Kazakhs.jpg|[[التائي جبل|التائي]] ۾ مارڪاڪول قدرتي ذخيري جي ٻيلي کاتي جا آفيسر. </gallery> == پڻ ڏسو == {{Portal|ملڪ|ايشيا|يورپ}} * [[قازقستان جو خاڪو]] * [[قازقستان جي شهرن جي فهرست]] * {{annotated link|اورورا منرلز گروپ}} {{Clear}} == حوالا == <references group="lower-alpha"/> === نوٽس === {{notelist | notes = {{efn | name = language2 | رياستي ٻوليءَ سان گڏ سرڪاري ٻولي طور تسليم ٿيل آهي ۽ سرڪاري ادارن ۽ تنظيمن ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿي.<ref name="auto"/> }} }} === حوالا === {{Reflist}} {{refbegin}} {{Free-content attribution | title = UNESCO Science Report: towards 2030 | author = UNESCO | publisher = UNESCO Publishing | page numbers = 365–387 | source = | documentURL = http://unesdoc.unesco.org/images/0023/002354/235406e.pdf | licence statement URL = | licence = CC BY-SA IGO 3.0 }} {{refend}} === وڌيڪ پڙهڻ لاءِ === {{See also|وچ ايشيا جي تاريخ جي ڪتابيات}} {{Refbegin}} * {{Cite book |last=Alexandrov |first=Mikhail |year=1999 |title=Uneasy Alliance: Relations Between Russia and Kazakhstan in the Post-Soviet Era, 1992–1997 |url=https://archive.org/details/uneasyalliancere0000alex |location=Westport, CT |publisher=Greenwood Press |isbn=0-313-30965-5}} * Cameron, Sarah. (2018) ''The Hungry Steppe: Famine, Violence, and the Making of Soviet Kazakhstan'' (Cornell University Press, 2018) [https://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=55459 online review] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210410142038/https://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=55459 |date=10 April 2021 }} * {{Cite book |last1=Clammer |first1=Paul |last2=Kohn |first2=Michael |first3=Bradley |last3=Mayhew |name-list-style=amp |title=Lonely Planet Guide: Central Asia |url=https://archive.org/details/centralasia0000mayh |location=Oakland, CA |publisher=Lonely Planet |year=2004 |isbn=1-86450-296-7}} * {{Cite book |last=Cummings |first=Sally |title=Kazakhstan: Power and the Elite |url=https://archive.org/details/kazakhstanpowere0000cumm |location=London |publisher=Tauris |year=2002 |isbn=1-86064-854-1}} * {{Cite book |last=Demko |first=Georg |title=The Russian Colonization of Kazakhstane |location=New York |publisher=Routledge |year=1997 |isbn=0-7007-0380-2}} * {{Cite book |last1=Fergus |first1=Michael |last2=Jandosova |first2=Janar |name-list-style=amp |title=Kazakhstan: Coming of Age |location=London |publisher=Stacey International |year=2003 |isbn=1-900988-61-5}} * {{Cite book |last=George |first=Alexandra |title=Journey into Kazakhstan: The True Face of the Nazarbayev Regime |url=https://archive.org/details/journeyintokazak0000geor |location=Lanham |publisher=University Press of America |year=2001 |isbn=0-7618-1964-9}} * {{Cite encyclopedia |last=Lee |first=Joo-Yup |title=The Kazakh Khanate |editor-last=Ludden |editor-first=David |encyclopedia=The Oxford Research Encyclopedia of Asian History |location=New York |publisher=Oxford University Press |date=April 2019 |doi=10.1093/acrefore/9780190277727.013.60 |isbn=978-0-19-027772-7 |url=https://oxfordre.com/asianhistory/display/10.1093/acrefore/9780190277727.001.0001/acrefore-9780190277727-e-60 |url-access=subscription |access-date=2025-07-16 |ref=Lee2019 |archive-date=22 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240622232844/https://oxfordre.com/asianhistory/display/10.1093/acrefore/9780190277727.001.0001/acrefore-9780190277727-e-60 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Martin |first=Virginia |year=2000 |title=Law and Custom in the Steppe |location=Richmond, UK |publisher=Curzon |isbn=0-7007-1405-7}} * Nahaylo, Bohdan and Victor Swoboda (1990). [https://archive.org/details/sovietdisunion00bohd ''Soviet Disunion: A History of the Nationalities problem in the USSR'']. * {{Cite book |last=Nazarbayev |first=Nursultan |title=Epicenter of Peace |url=https://archive.org/details/epicenterofpeace0000naza |location=Hollis, NH |publisher=Puritan Press |year=2001 |isbn=1-884186-13-0}} * {{Cite book |last=Nazpary |first=Jom |title=Post-Soviet Chaos: Violence and Dispossession in Kazakhstana |location=London |publisher=Pluto Press |year=2002 |isbn=0-7453-1503-8}} * {{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |year=2002 |title=Kazakhstan: Unfulfilled Promise |url=https://archive.org/details/kazakhstanunfulf00olco |url-access=registration |location=Washington, DC |publisher=[[بروڪنگز انسٽيٽيوشن پريس]] |isbn=0-87003-189-9}} * {{Cite book |last=Rall |first=Ted |year=2006 |title=Silk Road to Ruin: Is Central Asia the New Middle East? |location=New York |publisher=NBM |isbn=1-56163-454-9 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/silkroadtoruinis0000rall}} * Rashid, Ahmed. [https://archive.org/details/resurgenceofcent0000rash ''The Resurgence of Central Asia: Islam or Nationalism?''] * {{Cite book |last=Robbins |first=Christopher |title=In Search of Kazakhstan: The Land That Disappeared |url=https://archive.org/details/insearchofkazakh0000robb |location=London |publisher=Profile Books |year=2007 |isbn=978-1-86197-868-4}} * Smith, Graham, ed. (2017). [https://archive.org/details/nationalitiesque00grah ''The Nationalities Question in the Soviet Union''] (2nd ed.). * {{Cite book |last=Thubron |first=Colin |year=1994 |title=The Lost Heart of Asia |url=https://archive.org/details/lostheartofasia00thub |url-access=registration |location=New York |publisher=HarperCollins |isbn=0-06-018226-1}} {{Refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Sister project links|قازقستان|voy=Kazakhstan}} <!-------- رڳو اهي ڳنڍڻا شامل ڪريو جيڪي سڌيءَ ريت هن مضمون سان لاڳاپيل هجن. ٻيا ٻاهريان ڳنڍڻا سندن لاڳاپيل مضمونن ۾ شامل ڪيا وڃن، مثال طور قازقستان جي ثقافت، قازقستان جي تاريخ وغيره. ---------> === عام === * [https://web.archive.org/web/20160101051159/https://repository.library.georgetown.edu/handle/10822/552643 ڪئسپين پائپ لائن تڪرار]، [https://web.archive.org/web/20160115205405/https://repository.library.georgetown.edu/handle/10822/552494 ڊين پيٽر ڪروگ پرڏيهي معاملن جي ڊجيٽل آرڪائيوز] مان * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/country_profiles/1298071.stm ملڪ جو خاڪو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170601223919/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/country_profiles/1298071.stm |date=1 June 2017 }}، [[بي بي سي نيوز]] مان. * {{Cite CIA World Factbook|country=Kazakhstan}} * [https://2009-2017.state.gov/p/sca/ci/kz/ قازقستان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190604153204/https://2009-2017.state.gov/p/sca/ci/kz/ |date=4 June 2019 }} بابت معلومات [[آمريڪا جو پرڏيهي کاتو|آمريڪي پرڏيهي کاتي]] مان * [https://web.archive.org/web/20100309085822/http://www.loc.gov/rr/international/amed/kazakhstan/kazakhstan.html پورٽلز ٽو دي ورلڊ]، آمريڪا جي [[لائبريري آف ڪانگريس]] مان. * [https://web.archive.org/web/20160304053245/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/kazakhstan.htm قازقستان]، ''يو سي بي لائبريريز گورنمينٽ پبليڪيشنز'' تي. * [http://mfa.kz/ جمهوريه قازقستان جي پرڏيهي معاملن واري وزارت] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110929145154/http://mfa.kz/ |date=29 September 2011 }} * [https://web.archive.org/web/20110929170237/http://www.worldbank.org.kz/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/ECAEXT/KAZAKHSTANEXTN/0,,contentMDK:20212143~menuPK:361895~pagePK:1497618~piPK:217854~theSitePK:361869,00.html قازقستان بابت عالمي بئنڪ جا انگ اکر ۽ شماريات] * [https://en.encyclopedia.kz/ قازقستان انٽرنيٽ انسائيڪلوپيڊيا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210222042315/http://en.toikazan.kz/index.php/Main_Page |date=22 February 2021 }} * [https://www.economist.com/asia/2011/12/17/not-quite-eternal-nursultan قازقستان جي آزاديءَ جا 20 سال، دي اڪانومسٽ، 17 ڊسمبر 2011ع] * [https://www.economist.com/blogs/banyan/2011/12/unrest-kazakhstan "ڍڪ کڄڻ" – قازقستان ۾ بدامني، دي اڪانومسٽ، 20 ڊسمبر 2011ع] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170701131444/http://www.economist.com/blogs/banyan/2011/12/unrest-kazakhstan |date=1 July 2017 }} * [https://web.archive.org/web/20181104065103/http://theregionaltourism.org/ دي ريجن انيشيئيٽو (ٽي آر آءِ)] * {{Wikiatlas|Kazakhstan}} * {{OSM relation|214665}} * [http://www.kazakhstandiscovery.com/kazakhstan-facts.html ملڪ بابت حقيقتون] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110101112856/http://www.kazakhstandiscovery.com/kazakhstan-facts.html |date=1 January 2011 }}، [http://www.kazakhstandiscovery.com/ قازقستان ڊسڪوري] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110208205735/http://www.kazakhstandiscovery.com/ |date=8 February 2011 }} مان * [https://web.archive.org/web/20090226175009/http://www.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2008/sca/119135.htm 2008ع انساني حقن جي رپورٽ: قازقستان. آمريڪي پرڏيهي کاتو؛ بيورو آف ڊيموڪريسي، هيومن رائيٽس اينڊ ليبر] * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=KZ قازقستان لاءِ اهم ترقياتي اڳڪٿيون] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120630165914/http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=KZ |date=30 June 2012 }}، [[انٽرنيشنل فيوچرز]] مان. === حڪومت === * [http://www.mfa.kz/ جمهوريه قازقستان جي پرڏيهي معاملن واري وزارت] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110929145154/http://www.mfa.kz/ |date=29 September 2011 }} * [http://e.gov.kz/wps/portal?lang=en جمهوريه قازقستان جي اي-گورنمينٽ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130126100131/http://e.gov.kz/wps/portal?lang=en |date=26 January 2013 }} * [https://www.gov.kz/ قازقستان جي حڪومت] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220921123445/https://www.gov.kz/ |date=21 September 2022 }} * [https://web.archive.org/web/20130917225116/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-k/kazakhstan.html رياست جو سربراهه ۽ ڪابينا جا ميمبر] === واپار === * [http://wits.worldbank.org/CountryProfile/Country/KAZ/Year/2012/Summary عالمي بئنڪ جي قازقستان بابت مختصر واپاري شماريات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151023152736/http://wits.worldbank.org/CountryProfile/Country/KAZ/Year/2012/Summary |date=23 October 2015 }} {{Kazakhstan topics}} {{Navboxes |list = {{Sovereign states of Europe}} {{Eastern Europe|state=collapsed}} {{Countries of Asia}} {{OSCE}} {{Economic Cooperation Organization}} {{Commonwealth of Independent States (CIS)}} {{Eurasian Economic Community (EURASEC)}} {{Organization of Islamic Cooperation |collapsed}} {{Shanghai Cooperation Organisation}} {{TURKSOY}} {{Organization of Turkic States}} {{NATO partners}} }} {{Portal bar|ملڪ|ايشيا|يورپ}} {{Authority control}} [[Category:قازقستان| ]] [[Category:ايشيا ۾ 1991ع جون قيامتون]] [[Category:يورپ ۾ 1991ع جون قيامتون]] [[Category:وچ ايشيا جا ملڪ]] [[Category:اهي ملڪ ۽ علائقا جتي روسي سرڪاري ٻولي آهي]] [[Category:ايشيا جا ملڪ]] [[Category:يورپ جا ملڪ]] [[Category:يوريشيائي اسٽيپ]] [[Category:سامونڊي ڪناري کان محروم ملڪ]] [[Category:آزاد رياستن جي دولت مشترڪه جا ميمبر ملڪ]] [[Category:اسلامي تعاون تنظيم جا ميمبر ملڪ]] [[Category:ترڪ رياستن جي تنظيم جا ميمبر ملڪ]] [[Category:يوريشيائي اقتصادي يونين جا ميمبر ملڪ]] [[Category:گڏيل قومن جا ميمبر ملڪ]] [[Category:اجتماعي سلامتي معاهدي واري تنظيم جا ميمبر ملڪ]] [[Category:ترڪ ثقافت جي بين الاقوامي تنظيم جا ميمبر]] [[Category:جمهوريائون]] [[Category:1991ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] {{OIC}} [[زمرو:قازقستان]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:ترڪستان]] [[زمرو:جمهوريتون]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:ايشيا ۾ ملڪ]] [[زمرو:وچ ايشيا جا ملڪ]] [[زمرو:ايشيا جا ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:اتر اولهه ايشيا جا ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:روسي-ڳالهائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:1991 ۾ ٺاهيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:آزاد رياستن جي ڪامن ويلٿ جون ڀاتي رياستون]] [[زمرو:1991 ايشيا ۾ ٺاهيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:1991 يورپ ۾ ٺاهيل رياستون ۽ علائقا]] hhzlje8rzj1pgr8rd7c4gopgzmv4ybb 0 39956 414915 414440 2026-09-26T03:46:44Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414915 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = هنگري | common_name = هنگري | native_name = {{lang|hu|Magyarország}} | image_flag = Flag of Hungary.svg | image_coat = Coat of arms of Hungary.svg | symbol_width = 50px | national_motto = | national_anthem = {{lang|hu|"[[همنوز]]"|italics=no}}<ref>{{cite web|url=http://magyarnews.org/news.php?viewStory=619|title=The Story Behind the Hungarian National Anthem|publisher=Jules S. Vállay|access-date=8 May 2017|archive-date=10 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010075407/http://magyarnews.org/news.php?viewStory=619}}</ref><br />("ترانو")<br /><div style="display:inline-block;padding-top:0.4em;">[[File:Hungarian national anthem, performed by the United States Navy Band (1997 arrangement).mp3]]</div> | image_map = EU-Hungary.svg | map_caption = يورپ ۾ هنگري جو مقام؛ يورپي يونين اندر هنگري کي نمايان ڪري ڏيکاريو ويو آهي | capital = [[ٻڊاپيسٽ]] | coordinates = {{Coord|47|26|N|19|15|E|type:city}} | largest_city = گاديءَ جو هنڌ | official_languages = [[هنگري ٻولي]] | ethnic_groups = {{unbulleted list |97.7% [[هنگريائي ماڻهو|هنگريائي]] |2.4% [[هنگري ۾ روماني ماڻهو|روماني]] |1.2% [[هنگري جا جرمن|جرمن]] |1.3% [[هنگري جي آبادي|ٻيا]] }} | ethnic_groups_year = 2022ع جي آدمشماري{{efn|آدمشماريءَ ۾ هڪ کان وڌيڪ جواب ڏيڻ جي اجازت هئي، تنهنڪري مجموعو 100 سيڪڙو کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.}}{{efn|انهن ماڻهن کي شامل نه ڪيو ويو آهي، جن سوال جو جواب نه ڏنو (13.7 سيڪڙو).}} | religion_year = 2022ع جي آدمشماري | religion_ref = <ref name="Census2022-religion">{{cite web|title=A népesség vallás, felekezet és nemek szerint: népszámlálások 1930, 1949, 2001, 2011, 2022|trans-title=Population by religion, denomination and gender: censuses 1930, 1949, 2001, 2011, 2022|url=https://nepszamlalas2022.ksh.hu/eredmenyek/vegleges-adatok/tablazatok/nsz2022-1.1.7.xlsx|publisher=[[Hungarian Central Statistical Office]]|date=26 September 2023|type=official statistics|format=XLSX file|access-date=30 September 2023|archive-date=15 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231115012444/https://nepszamlalas2022.ksh.hu/eredmenyek/vegleges-adatok/tablazatok/nsz2022-1.1.7.xlsx|url-status=live}}</ref> | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |{{Tree list}} * 42.5% [[عيسائيت]] ** 29.2% [[هنگري ۾ ڪيٿولڪ ڪليسا|ڪيٿولڪ]] ** 13.3% ٻيا [[عيسائي فرقا|عيسائي]] {{Tree list/end}} |40.1% جواب نه ڏنو |16.1% [[لادينيت]] |1.3% [[هنگري ۾ مذهب|ٻيا]] }} | demonym = هنگريائي | government_type = [[وحداني پارلياماني جمهوريه]] | leader_title1 = [[هنگري جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[اندراش باڪا]] | leader_title2 = [[هنگري جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[پيٽر ماديار]] | leader_title3 = [[هنگري جي قومي اسيمبلي جي اسپيڪرن جي فهرست|قومي اسيمبلي جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[اگنيش فورشٽهوفر]] | legislature = [[هنگري جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] | sovereignty_type = [[هنگري جي تاريخ|قيام]] | established_event1 = [[ڪارپيٿيائي طاس تي هنگريائي فتح]] | established_date1 = 862ع–895ع<ref name="Tortenelem 5">{{Cite book |url=https://www.tankonyvkatalogus.hu/pdf/OH-TOR05TB__teljes.pdf |title=Történelem 5. az általános iskolások számára |publisher=Oktatási Hivatal (Hungarian Educational Authority) |year=2020 |isbn=978-615-6178-37-4 |pages=15, 112, 116, 137, 138, 141 |language=Hungarian |trans-title=History 5. for primary school students |access-date=22 September 2023 |archive-date=21 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231221015211/https://www.tankonyvkatalogus.hu/pdf/OH-TOR05TB__teljes.pdf }}</ref> | established_event2 = [[هنگري جي امارت]] | established_date2 = 895ع<ref>{{cite book|title=Encyclopedia Americana: Heart to India|url=https://books.google.com/books?id=igzYAAAAMAAJ|volume=1|year=2006|publisher=Scholastic Library Pub.|isbn=978-0-7172-0139-6|page=581}}</ref> | established_event3 = [[هنگري جي بادشاهت|عيسائي بادشاهت]] | established_date3 = 25 ڊسمبر 1000ع<ref>{{Cite book |last=Fügedi |first=Erik |author-link=Erik Fügedi |url=https://books.google.com/books?id=xV7xAAAAMAAJ |title=Studies in Medieval and Renaissance History |date=1980 |publisher=[[AMS Press]] |editor-last1=Evans |editor-first1=James Allan Stewart |editor-link1=James Allan Stewart Evans |pages=159-189 |language=en |chapter=Coronation in Medieval Hungary |editor-last2=Unger |editor-first2=Richard W. |editor-link2=Richard Unger}}</ref> | established_event4 = [[1222ع جو سونهري فرمان]] | established_date4 = 24 اپريل 1222ع | established_event5 = [[موهاچ جي جنگ]] | established_date5 = 29 آگسٽ 1526ع | established_event6 = [[ٻوڊا جو گهيرو (1686ع)|ٻوڊا جي آزادي]] | established_date6 = 2 سيپٽمبر 1686ع | established_event7 = [[1848ع جو هنگريائي انقلاب|1848ع جو انقلاب]] | established_date7 = 15 مارچ 1848ع | established_event8 = [[آسٽريا-هنگري]] | established_date8 = 30 مارچ 1867ع | established_event9 = [[ايسٽر انقلاب|آزاديءَ جي بحالي]] | established_date9 = 31 آڪٽوبر 1918ع | established_event10 = [[ٽريانون جو معاهدو]] | established_date10 = 4 جون 1920ع | established_event11 = [[هنگري جي تاريخ|ٽين جمهوريه]] | established_date11 = 23 آڪٽوبر 1989ع | area_km2 = 93,030<ref name=factbook>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/hungary/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110102835/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/hungary|url-status=dead|archive-date=10 January 2021|title=Hungary|publisher=CIA|work=The World Factbook|access-date=27 March 2014}}</ref> | area_rank = 108هون | area_sq_mi = 35,919 | percent_water = 3.7<ref name=factbook/> | population_census_year = 2022ع | population_census = 9,603,634<ref name="auto2">{{cite web |url=https://nepszamlalas2022.ksh.hu/en/ |title=2022 Hungarian census |publisher=[[Hungarian Central Statistical Office]] (KSH) |website=www.ksh.hu |date=7 December 2023 |access-date=26 October 2024 |archive-date=19 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250219160958/https://nepszamlalas2022.ksh.hu/en/ |url-status=live }}</ref> | population_estimate = {{DecreaseNeutral}} 9,489,000<ref>{{cite web |url=https://www.ksh.hu/stadat_files/nep/en/nep0034.html |title=22.1.2.1. Resident population by sex, county and region, 1 January (annual series) |publisher=[[Hungarian Central Statistical Office]] (KSH) |website=www.ksh.hu |access-date=23 April 2026 |archive-date=11 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411115953/https://www.ksh.hu/stadat_files/nep/en/nep0034.html |url-status=live }}</ref> | population_estimate_year = جنوري 2026ع | population_estimate_rank = 96هون | population_density_km2 = {{#expr: 9489000/93030 round 0}} | population_density_sq_mi = {{#expr: 9489000/35919 round 0}} | population_density_rank = 111هون | GDP_PPP = {{increase}} 482.256 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.HU">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026ع | GDP_PPP_rank = 56هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} 50,570 آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.HU" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 46هون | GDP_nominal = {{increase}} 271.122 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.HU" /> | GDP_nominal_year = 2026ع | GDP_nominal_rank = 53هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} 28,430 آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.HU" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 50هون | Gini = 29.0 | Gini_year = 2023ع | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|publisher=[[Eurostat]]|website=ec.europa.eu|access-date=4 May 2024|archive-date=9 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009091832/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|url-status=live}}</ref> | HDI = 0.870 | HDI_rank = 46هون | HDI_year = 2023ع | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]]}}</ref> | currency = [[هنگريائي فورنٽ|فورنٽ]] | currency_code = HUF | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت]] | calling_code = [[هنگري ۾ ٽيليفون نمبر|+36]] | patron_saint = [[هنگري جو اسٽيڦن پهريون|سينٽ اسٽيڦن]] | cctld = [[.hu]] }} '''هنگري'''{{efn|{{langx|hu|Magyarország}} {{IPA|hu|ˈmɒɟɒrorsaːɡ||hu-Magyarország.ogg}}}} [[وچ يورپ]] ۾ واقع هڪ [[چوڌاري خشڪيءَ سان گهيريل ملڪ]] آهي.<ref name="Flaw">{{cite web|url=http://www.kormany.hu/download/e/02/00000/The%20New%20Fundamental%20Law%20of%20Hungary.pdf|title=The Fundamental Law of Hungary|publisher=Hungarian State|access-date=8 May 2017|archive-date=29 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140629205136/http://www.kormany.hu/download/e/02/00000/The%20New%20Fundamental%20Law%20of%20Hungary.pdf}}</ref> هي ملڪ [[پينونيائي طاس|ڪارپيٿيائي طاس]] جي وڏي حصي تي پکڙيل آهي. ان جي اتر ۾ [[سلوواڪيا]]، اتر اوڀر ۾ [[يوڪرين]]، اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[رومانيا]]، ڏکڻ ۾ [[سربيا]]، ڏکڻ اولهه ۾ [[ڪروشيا]] ۽ [[سلووينيا]]، جڏهن ته اولهه ۾ [[آسٽريا]] واقع آهن. هنگري [[ڊينيوب درياھ]] جي [[آبي نيڪال جو طاس|آبي نيڪال واري طاس]] ۾ واقع آهي ۽ ان جي جاگرافيءَ تي وسيع هيٺاهين [[ميداني علائقو|ميدانن]] جو غلبو آهي. ملڪ جي آبادي 95 لک کان وڌيڪ آهي، جنهن ۾ اڪثريت نسلي [[هنگريائي ماڻهو|هنگريائي]] (ماديار) ماڻهن جي آهي، جڏهن ته [[هنگري ۾ روماني ماڻهو|روماني ماڻهن]] جي پڻ هڪ اهم اقليت آباد آهي. [[هنگري ٻولي]] ملڪ جي [[هنگري جون ٻوليون|سرڪاري ٻولي]] آهي ۽ اها [[يورپ جون ٻوليون|يورپ جي]] انهن ٿورين ٻولين مان هڪ آهي، جيڪي [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولي خاندان]] سان واسطو نٿيون رکن.<ref>{{Cite web |date=2024-12-22 |title=Hungary {{!}} History, Map, Flag, Population, Currency, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Hungary |access-date=2024-12-24 |website=www.britannica.com |language=en |archive-date=15 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141215102212/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/276730/Hungary/214181/History |url-status=live }}</ref> [[ٻڊاپيسٽ]] ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ، [[هنگري جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] ۽ ثقافتي توڙي اقتصادي مرڪز آهي.<ref>{{Cite web |date=2024-12-22 |title=Hungary - Rivers, Plains, Soils |url=https://www.britannica.com/place/Hungary/Drainage-and-soils |access-date=2024-12-24 |website=Britannica }}</ref><ref>{{Cite web |last=Péter |first=László |title=Budapest |url=https://www.britannica.com/place/Budapest |website=Britannica |access-date=11 March 2025 |archive-date=23 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210223072046/https://www.britannica.com/place/Budapest |url-status=live }}</ref> هنگريائي رياست جي قيام کان اڳ هن علائقي ۾ مختلف قومون ۽ گروهه آباد رهيا، جن ۾ [[سيلٽ ماڻهو|سيلٽ]]، [[قديم روم|رومي]]، [[هن]]، [[جرمنڪ ماڻهو|جرمنڪ قومون]]، [[پينونيائي آوار|آوار]] ۽ [[سلاوي ماڻهو|سلاو]] شامل هئا. هنگريائي رياست جو آغاز نائين صدي عيسويءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[هنگري جي امارت]] سان ٿيو، جيڪا 1000ع ۾ بادشاهه [[هنگري جو اسٽيڦن پهريون|اسٽيڦن پهرئين]] جي دور ۾ وچئين دور جي هڪ [[عيسائيت|عيسائي]] بادشاهت بڻجي وئي. 1526ع ۾ [[موهاچ جي جنگ]] ۾ [[عثماني سلطنت]] هٿان شڪست کان پوءِ هنگري جي بادشاهت 150 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين ٽن حصن ۾ ورهايل رهي، جيستائين ارڙهين صديءَ جي شروعات کان اڳ [[هيبسبرگ گهراڻو|هيبسبرگ]] حڪمرانيءَ هيٺ ٻيهر متحد ٿي. هيبسبرگن خلاف ڪيترين بغاوتن کان پوءِ [[1867ع جو آسٽرو-هنگريائي ٺاهه|1867ع جي ٺاهه]] تحت [[آسٽرو-هنگريائي سلطنت]] قائم ٿي؛ [[آسٽريا-هنگري]] [[پهرين مهاڀاري جنگ]] تائين يورپ جي هڪ [[عظيم طاقت]] رهي. هنگري جون جديد سرحدون پوءِ 1920ع جي [[ٽريانون جو معاهدو|ٽريانون معاهدي]] وسيلي مقرر ٿيون، جنهن جي نتيجي ۾ ملڪ پنهنجي تاريخي علائقي جو 71 سيڪڙو ۽ پنهنجي معيشت ۽ آباديءَ جو وڏو حصو وڃائي ويٺو؛ نسلي هنگريائين جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو نين سرحدن کان ٻاهر رهجي ويو. [[ٻن مهاڀاري جنگين جي وچ ۾ هنگري|ٻن مهاڀاري جنگين جي وچ واري دور]] جي شروعات ۾ هنگري شديد سياسي ۽ سماجي اٿل پٿل مان گذريو، جنهن جي نتيجي ۾ [[هنگري جو ريجنٽ|ريجنٽ]] [[ميڪلوس هورٿي]] جي [[قومي قدامت پسندي|قومي قدامت پسند]] حڪومت قائم ٿي. [[ٻي مهاڀاري جنگ]] دوران هنگري [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] ۾ شامل ٿيو ۽ جنگ ۾ ملڪ کي وڏي جاني ۽ مالي نقصان کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="Montgomery">[http://historicaltextarchive.com/books.php?op=viewbook&bookid=7&pre=1 ''Hungary: The Unwilling Satellite''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070216070442/http://historicaltextarchive.com/books.php?op=viewbook&bookid=7&pre=1 |date=16 February 2007 }} [http://kapos.hu/hirek/kis_szines/2018-06-16/megerkezett_az_idei_balaton_sound_himnusza.html John F. Montgomery, ''Hungary: The Unwilling Satellite''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220412191506/http://kapos.hu/hirek/kis_szines/2018-06-16/megerkezett_az_idei_balaton_sound_himnusza.html |date=12 April 2022 }} Devin-Adair Company, New York, 1947. Reprint: Simon Publications, 2002.</ref><ref name="Thomas, pg. 11">Thomas, ''The Royal Hungarian Army in World War II'', pg. 11</ref> ٿوري عرصي جي [[سوويت يونين|سوويت]] قبضي کان پوءِ 1949ع ۾ [[هنگري عوامي جمهوريه]] قائم ڪئي وئي، جيڪا [[وارسا ٺاهه]] ۾ شامل هڪ سوويت اتحادي رياست هئي. ان کان پوءِ ٿيندڙ سياسي جبر ۽ اقتصادي جمود 1956ع جي ناڪام [[1956ع جو هنگريائي انقلاب|هنگريائي انقلاب]] جو سبب بڻيا، جيتوڻيڪ ايندڙ ڏهاڪن ۾ [[گولاش ڪميونزم|ڪميونسٽ حڪمراني نسبتاً نرم]] ٿي وئي. [[1989ع جا انقلاب|1989ع جي انقلابن]] دوران هنگري پرامن نموني هڪ [[جمهوري جمهوريه|جمهوري]] [[پارلياماني جمهوريه]] ۾ تبديل ٿي ويو.<ref>{{Cite journal|title=1989. évi XXXI. törvény az Alkotmány módosításáról|trans-title=Act XXXI of 1989 on the Amendment of the Constitution|journal=Magyar Közlöny|publisher=Pallas Lap- és Könyvkiadó Vállalat|location=Budapest|volume=44|issue=74|page=1219|language=hu|date=23 October 1989}}</ref> هنگري 2004ع ۾ [[يورپي يونين]] ۽ 2007ع ۾ [[شينگن علائقو|شينگن علائقي]] ۾ شامل ٿيو. 2010ع کان 2026ع تائين [[وڪٽر اوربان]] ۽ [[فيديس]] جي اڳواڻيءَ واري دور ۾ ملڪ جي جمهوري نظام بابت مختلف عالمي ادارن ۽ محققن طرفان جمهوري پٺتي هٽڻ جا خدشا ظاهر ڪيا ويا. هنگري هڪ [[عالمي بئنڪ جي اعليٰ آمدني واري معيشت|اعليٰ آمدني واري معيشت]] آهي، جتي [[هنگري ۾ صحت جي سار سنڀال|عالمگير صحت جي سار سنڀال]] موجود آهي ۽ [[هنگري جي يونيورسٽين ۽ ڪاليجن جي فهرست|اعليٰ تعليم]] جي ڪجهه صورتن ۾ فيس کان سواءِ تعليم جون سهولتون پڻ ڏنيون وڃن ٿيون.<ref name="auto">{{cite journal|author=OECD|date=27 June 2013|title=OECD Health Data: Social protection|journal=OECD Health Statistics (Database)|doi=10.1787/data-00544-en|url=http://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/data/oecd-health-statistics/oecd-health-data-social-protection_data-00544-en|access-date=14 July 2013|url-access=subscription|archive-date=3 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140103053845/http://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/data/oecd-health-statistics/oecd-health-data-social-protection_data-00544-en|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140103053845/http://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/data/oecd-health-statistics/oecd-health-data-social-protection_data-00544-en |date=3 January 2014 }}</ref><ref name="europa">{{cite web|url=http://eacea.ec.europa.eu/education/eurydice/documents/facts_and_figures/compulsory_education_EN.pdf|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20131106181321/http://eacea.ec.europa.eu/education/eurydice/documents/facts_and_figures/compulsory_education_EN.pdf|archive-date=6 November 2013|title=Compulsory Education in Europe 2013/2014|publisher=European commission|access-date=19 May 2014|author=Eurydice}}</ref> ملڪ [[هنگريائي فن|فن]]، [[هنگري جي موسيقي|موسيقي]]، [[هنگريائي ادب|ادب]]، [[اولمپڪ راندين ۾ هنگري|راندين]] ۽ [[هنگري ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي|سائنس ۽ ٽيڪنالاجي]] جي شعبن ۾ اهم تاريخي خدمتن لاءِ مشهور آهي.<ref>{{cite news|url=http://mta.hu/english/hungarys-nobel-prize-winners-106018|work=[[Hungarian Academy of Sciences]]|title=Hungary's Nobel Prize Winners, 13 Hungarian win Nobel Prize yet|access-date=2 April 2022|archive-date=21 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220921183022/https://mta.hu/english/hungarys-nobel-prize-winners-106018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Population per Gold Medal. Hungary has the second highest gold medal per capita in the world. All together it has 175 gold medal until 2016.|url=http://www.medalspercapita.com/#golds-per-capita:all-time|work=medalspercapita.com|access-date=18 June 2017|archive-date=30 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170730144712/http://www.medalspercapita.com/#golds-per-capita:all-time}}</ref><ref name="Britannic .=">[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/276684/Hungarian-literature ''Hungarian literature – "Popular poetry is the only real poetry was the opinion of Sándor Petőfi, one of the greatest Hungarian poets, whose best poems rank among the masterpieces of world literature"''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150426220134/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/276684/Hungarian-literature |date=26 April 2015 }}, ''Encyclopædia Britannica'', 2012 edition</ref><ref>Szalipszki, pg.12<br />Refers to the country as "widely considered" to be a "home of music".</ref> [[هنگري ۾ سياحت|يورپ جي هڪ مشهور سياحتي منزل]] طور هنگري 2019ع ۾ 24.5 ملين بين الاقوامي سياحن جي ميزباني ڪئي.<ref>{{Cite web|title=STADAT – 4.5.3. The number of inbound trips to Hungary and the related expenditures by motivation (2009–)|url=https://www.ksh.hu/docs/eng/xstadat/xstadat_annual/i_ogt004c.html|access-date=2022-06-02|website=Hungarian Central Statistical Office}}</ref> هنگري ڪيترين بين الاقوامي تنظيمن جو ميمبر آهي، جن ۾ [[يورپ جي ڪائونسل]]، [[يورپي يونين]]، [[اتر ائٽلانٽڪ معاهدي جي تنظيم|نيٽو]]، [[گڏيل قومون]]، [[عالمي صحت تنظيم]]، [[عالمي واپاري تنظيم]]، [[عالمي بئنڪ]]، [[ايشيائي بنيادي ڍانچي سيڙپڪاري بئنڪ]] ۽ [[وائشيگراڊ گروپ]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.hu/kum2005/Templates/alapsablon.aspx?NRMODE=Published&NRORIGINALURL=%2Fkum%2Fen%2Fbal%2Fforeign_policy%2Fun_sc%2Finternational_organisations.htm&NRNODEGUID=%7B45550E06-66FE-4183-A899-EDF5BD040EB5%7D&NRCACHEHINT=NoModifyGuest&printable=true|title=International organizations in Hungary|publisher=Ministry of Foreign Affairs|access-date=20 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313115736/http://www.mfa.gov.hu/kum2005/Templates/alapsablon.aspx?NRMODE=Published&NRORIGINALURL=%2Fkum%2Fen%2Fbal%2Fforeign_policy%2Fun_sc%2Finternational_organisations.htm&NRNODEGUID=%7B45550E06-66FE-4183-A899-EDF5BD040EB5%7D&NRCACHEHINT=NoModifyGuest&printable=true|archive-date=13 March 2016}}</ref> {{TOC limit|limit=3}} == نالي جي بڻ بڻياد == {{Main|هنگري جو نالو}} لفظ "هنگري" ۾ موجود "ھن" گهڻو ڪري [[هن|هنن]] سان تاريخي لاڳاپي مان نڪتل سمجهيو وڃي ٿو، جيڪي [[پينونيائي آوار|آوارن]] کان اڳ هنگريءَ جي علائقي ۾ آباد ٿيا هئا.<ref>{{cite web |title=Hungary – Country Information: Etymology |url=https://www.frua.org/hungary.html |accessdate=6 November 2025 |website=FRUA}}</ref> نالي جو باقي حصو [[وچئين دور جي يوناني ٻولي|بازنطيني يوناني]] نالي اونگروئی Oungroi ٔ اطالوي ۾ Οὔγγροι جي لاطيني صورت مان نڪتل آهي. ممڪن آهي ته يوناني نالو [[قديم چرچ سلاوي ٻولي|قديم سلاوي]] لفظ ągrinŭ مان ورتل هجي، جيڪو وري [[اوغوري ٻوليون|اوغوري ترڪ]] لفظ ''[[اونوغور]]'' (Onogur)، يعني "ڏهه [اوغور قبيلا]"، مان ورتل هو.<ref>{{Cite journal|last=Benjamin Golden|first=Peter|date=2011|title=Studies on the Peoples and Cultures of the Eurasian Steppes|url=https://www.researchgate.net/publication/281319966|journal=Editura Academiei Române|page=23}}</ref> ''اونوغور'' انهن قبيلن جو گڏيل نالو هو، جيڪي بعد ۾ [[بلغار ماڻهو|بلغارن]] جي قبائلي اتحاد ۾ شامل ٿيا؛ هن اتحاد آوارن کان پوءِ هنگريءَ جي اوڀر وارن علائقن تي حڪمراني ڪئي.<ref name="Király">{{cite book|last=Király|first=Péter|title=A magyarok elnevezése a korai európai forrásokban ''(The Names of the Magyars in Early European Sources)'' /In: Honfoglalás és nyelvészet ("The Occupation of Our county" and Linguistics)/|publisher=Balassi Kiadó|date=1997|location=Budapest|url=http://webshop.animare.hu/honfoglalas+es+nyelveszet+83813.html|isbn=978-963-506-108-2|page=266|access-date=7 October 2015|archive-date=13 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413130130/http://webshop.animare.hu/honfoglalas+es+nyelveszet+83813.html}}</ref><ref>{{cite book|title=A History of Hungary|editor=Peter F. Sugar|publisher=Indiana University Press|date=22 November 1990|isbn=978-0-253-20867-5|page=9|url=https://books.google.com/books?id=SKwmGQCT0MAC&pg=PA9|archive-date=3 December 2024|access-date=11 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203140109/https://books.google.com/books?id=SKwmGQCT0MAC&pg=PA9|url-status=live}}</ref> [[پيٽر بي گولڊن]] آرپاڊ برتا جي ان تجويز کي پڻ قابلِ غور سمجهي ٿو، جنهن موجب هي نالو [[خزر ٻولي|خزر ترڪ]] لفظ اونگر ongar مان نڪتل آهي؛ جنهن جو تعلق "ساڄي" يا "ساڄي پاسي" جي مفهوم سان آهي. هن تشريح موجب ڪارپيٿيائي طاس تي قبضي کان اڳ ماديارن جو اتحاد [[خزر ماڻهو|خزرن]] جي فوجي قوتن جو "ساڄو بازو" (اولهائون بازو) هو.<ref>{{Cite book|last=Berta|first=Árpad|title=Die chasarische Benennung der Ungarn}}</ref> هنگريءَ جو [[داخلي نالو ۽ خارجي نالو|مقامي نالو]] Magyarország آهي، جيڪو magyar ("هنگريائي" يا "ماديار") ۽ ország ("ملڪ") لفظن مان ٺهيل آهي. ملڪ جي ماڻهن لاءِ استعمال ٿيندڙ "ماديار" نالو ڪجهه ٻين ٻولين ۾ ملڪ جي نالي ۾ وڌيڪ سڌي نموني نظر اچي ٿو؛ مثال طور [[ترڪ ٻولي|ترڪي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ ڪجهه ٻين ٻولين ۾ هنگريءَ لاءِ ''ماديارستان'' يا ان سان ملندڙ، يعني "ماديارن جي سرزمين"، جهڙا نالا استعمال ٿين ٿا. ''ماديار'' لفظ ستن وڏن نيم خانه بدوش هنگريائي قبيلن مان اڳواڻي ڪندڙ قبيلي جي نالي مان ورتل آهي.<ref>György Balázs, Károly Szelényi, [https://books.google.com/books?id=4NlnAAAAMAAJ The Magyars: the birth of a European nation], Corvina, 1989, p. 8</ref><ref>Alan W. Ertl, [https://books.google.com/books?id=X9PGRaZt-zcC&pg=PA358 Toward an Understanding of Europe: A Political Economic Précis of Continental Integration], Universal-Publishers, 2008, p. 358</ref><ref>Z. J. Kosztolnyik, [https://books.google.com/books?id=NPBnAAAAMAAJ Hungary under the early Árpáds: 890s to 1063], Eastern European Monographs, 2002, p. 3</ref> == تاريخ == {{Main|هنگري جي تاريخ}} === 895ع کان اڳ === {{Main|هنگري جي قبل از تاريخ|هنگريائي ڏند ڪٿا}} [[File:Pannonia térkép 2. század.jpg|thumb|کاٻو|ٻي صدي عيسويءَ ۾ [[پينونيائي طاس|ڪارپيٿيائي طاس]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارا رومي صوبا ۽ غير رومي قومون]] [[رومي سلطنت]] 16 کان 15 ق.م. دوران [[الپس]] جبلن ۽ [[ڊينيوب]] درياهه جي اولهه واري علائقي جي وچ واري سرزمين فتح ڪئي؛ ڊينيوب سلطنت جي سرحد بڻجي ويو.<ref name="Kershaw">Kershaw, Stephen P. (2013). ''A Brief History of The Roman Empire: Rise and Fall. London.'' Constable & Robinson Ltd. {{ISBN|978-1-78033-048-8}}.</ref> 14 ق.م. ۾ [[پينونيا]]، جيڪو [[پينونيائي طاس|ڪارپيٿيائي طاس]] جو اولهائون حصو هو ۽ موجوده هنگريءَ جو اولهائون علائقو پڻ ان ۾ شامل هو، شهنشاهه [[آگسٽس]] جي لکيت ''[[ريس گيسٽي ڊيوي آگسٽي]]'' ۾ رومي سلطنت جو حصو ڄاڻايو ويو.<ref name="Kershaw" /> پينونيا جي ڏکڻ-اوڀر واري علائقي کي 6 ق.م. ۾ رومي صوبي [[موئسيا]] طور منظم ڪيو ويو.<ref name="Kershaw" /> [[ٽيسا]] درياهه جي اوڀر وارو علائقو 106ع ۾ رومي صوبو [[ڊيشيا]] بڻيو، جنهن ۾ موجوده اوڀر هنگريءَ جا علائقا به شامل هئا. هي علائقو 271ع تائين رومي حڪمراني هيٺ رهيو.<ref name="Scarre">Scarre, Chris (2012). ''Chronicle of the Roman Emperors: The Reign-by-Reign Record of the Rulers of Imperial Rome.'' London. Thames & Hudson Ltd. {{ISBN|978-0-500-28989-1}}.</ref> 235ع کان پوءِ رومي سلطنت بغاوتن، حڪمرانن جي وچ ۾ رقابت ۽ شهنشاهن جي تيزيءَ سان ٿيندڙ تبديلي سبب بحرانن جي دور مان گذري. پنجين صديءَ ۾ [[جرمن قومون|جرمن قبيلن]] جي لڏپلاڻ ۽ [[ڪارپي ماڻهو|ڪارپي ماڻهن]] جي دٻاءَ هيٺ اولهائين رومي سلطنت زوال پذير ٿي وئي.<ref name="Scarre" /> هن دور ۾ ڪيترائي حملي آور ۽ لڏپلاڻ ڪندڙ گروهه وچ يورپ ۾ داخل ٿيا، جن مان شروعاتي اهم قوت [[هن سلطنت]] ({{circa|370}}–469ع) هئي. هن سلطنت جو سڀ کان طاقتور حڪمران [[اٽيلا|اٽيلا هن]] (434–453ع) هو، جيڪو بعد ۾ هنگريائي ڏند ڪٿائن ۾ هڪ اهم شخصيت بڻجي ويو.<ref name="Kelly">Kelly, Christopher (2008). ''Attila The Hun: Barbarian Terror and The Fall of The Roman Empire.'' London. The Bodley Head. {{ISBN|978-0-224-07676-0}}.</ref> هن سلطنت جي خاتمي کان پوءِ [[گيپڊ]]، جيڪي هڪ اوڀر جرمن قوم هئا ۽ اڳ هنن جا تابع رهيا هئا، ڪارپيٿيائي طاس ۾ پنهنجي بادشاهت قائم ڪئي.<ref name="Bona_The_Gepids_during_and_after_the_Hun_Period">{{cite book|last=Bóna|first=István|editor1-last=Köpeczi|editor1-first=Béla|editor2-last=Barta|editor2-first=Gábor|editor3-last=Makkai|editor3-first=László|editor4-last=Mócsy|editor4-first=András|editor5-last=Szász|editor5-first=Zoltán|title=History of Transylvania|publisher=Hungarian Research Institute of Canada|year=2001|chapter=From Dacia to Transylvania: The Period of the Great Migrations (271–895); The Kingdom of the Gepids; The Gepids during and after the Hun Period|chapter-url=http://mek.oszk.hu/03400/03407/html/34.html|isbn=0-88033-479-7|archive-date=2 October 2025|access-date=23 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20251002191633/http://mek.oszk.hu/03400/03407/html/34.html|url-status=live}}</ref> لڏپلاڻ واري دور ۾ ڪارپيٿيائي طاس ۾ پهچندڙ ٻين قومن ۾ [[گوٿ]]، [[وينڊل]]، [[لومبارڊ]] ۽ [[اوائلي سلاو|سلاو]] شامل هئا.<ref name="Scarre" /> 560ع واري ڏهاڪي ۾ [[پينونيائي آوار|آوارن]] آوار خاقانيت قائم ڪئي، جنهن ٻن صدين کان وڌيڪ عرصي تائين علائقي ۾ بالادستي برقرار رکي. [[شارليمان]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[فرئنڪ]] فوجن 790ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيترين فوجي مهمن ذريعي آوارن کي شڪست ڏني.<ref name="Gubcsi">Lajos Gubcsi, [http://mek.oszk.hu/09100/09132/09132.pdf Hungary in the Carpathian Basin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200312171632/http://mek.oszk.hu/09100/09132/09132.pdf |date=12 March 2020 }}, MoD Zrínyi Media Ltd, 2011</ref> 804ع کان 829ع جي وچ ۾ [[پهرين بلغاريا سلطنت]] ڊينيوب جي اوڀر وارن علائقن تي قبضو ڪري مقامي سلاوي قبيلن ۽ آوارن جي باقي گروهن تي حڪمراني قائم ڪئي.<ref name="Skutsch">Skutsch, Carl, ed. (2005). ''Encyclopedia of the World's Minorities.'' New York: Routledge. p. 158. {{ISBN|1-57958-468-3}}.</ref> نائين صديءَ جي وچ تائين ڊينيوب جي اولهه ۾ [[هيٺئين پينونيا جي سلاو#شهزادي رياست|بالاتون شهزادي رياست]]، جنهن کي هيٺيون پينونيا پڻ چيو ويندو هو، فرئنڪ [[پينونيا جي سرحدي رياست|پينونيا جي سرحدي رياست]] جي حصي طور قائم ٿي چڪي هئي.<ref name="Luthar">Luthar, Oto, ed. (2008). ''The Land Between: A History of Slovenia.'' Frankfurt am Main: Peter Lang GmbH. {{ISBN|9783631570111}}.</ref> === وچيون دور (895–1526ع) === {{Main|هنگري جي شهزادي رياست|وچئين دور ۾ هنگري جي بادشاهت}} [[File:Kalandozasok.jpg|thumb|[[يورپ تي هنگريائي حملا|نائين ۽ ڏهين صديءَ ۾ هنگريائي فوجي مهمون]]: 899ع کان 970ع تائين محقق يورپ جي مختلف علائقن ۾ 47 فوجي مهمون ڳڻين ٿا، جن مان 38 اولهه ۽ 9 اوڀر طرف ڪيون ويون.<ref name="Szabados Augsburg 2005">{{Cite journal |last=Szabados |first=György |date=August 2005 |title=Vereség háttér nélkül? Augsburg, 955 |trans-title=Defeat without background? Augsburg, 955 |url=https://epa.oszk.hu/01300/01343/00044/nemzet.html |journal=Hitel – irodalmi, művészeti és társadalmi folyóirat [literary, artistic and social journal] |language=hu |issue=8 |archive-date=4 March 2016 |access-date=2 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304054449/http://epa.oszk.hu/01300/01343/00044/nemzet.html |url-status=live }}</ref> انهن مان رڳو 8 مهمون ناڪام ٿيون، جڏهن ته باقي ڪامياب رهيون.{{sfn|Nagy|2007|p=168}}]] [[هنگري جي شهزادي رياست|هنگريائي رياست]] جو بنياد [[ڪارپيٿيائي طاس تي هنگريائي قبضو|ڪارپيٿيائي طاس تي قبضو ڪندڙ هنگريائي قبيلن]] سان ڳنڍيل آهي، جيڪي [[پونٽڪ-ڪئسپين چراگاهه|پونٽڪ-ڪئسپين چراگاهن]] کان [[ماديارن جا ست سردار|ستن قبيلن]] جي اتحاد جي صورت ۾ هتي پهتا.<ref name="c194">{{cite journal | last1=Neparáczki | first1=Endre | last2=Maróti | first2=Zoltán | title=Mitogenomic data indicate admixture components of Central-Inner Asian and Srubnaya origin in the conquering Hungarians | journal=PLOS ONE | publisher=Public Library of Science (PLoS) | volume=13 | issue=10 | date=2018-10-18 | issn=1932-6203 | doi=10.1371/journal.pone.0205920 | doi-access=free | article-number=e0205920| pmid=30335830 | pmc=6193700 | bibcode=2018PLoSO..1305920N }}</ref> [[هنگريائي ماڻهو|هنگريائي]] وڏي شهزادي [[آلموش]] ۽ سندس پٽ [[آرپاڊ]] جي اڳواڻيءَ هيٺ هڪ مضبوط ۽ مرڪزي چراگاهي سلطنت جي شاخ طور ڪارپيٿيائي طاس ۾ پهتا. آلموش ۽ آرپاڊ [[آرپاڊ گهراڻو|آرپاڊ گهراڻي]] جا باني هئا، جيڪو هنگريءَ جو حڪمران گهراڻو بڻيو ۽ هنگريائي رياست جي قيام ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو. آرپاڊ گهراڻي پنهنجي نسب کي سڌو سنئون [[اٽيلا|اٽيلا هن]] سان ڳنڍيو.<ref name=":02">{{Cite book|last1=Horváth-Lugossy|first1=Gábor|url=https://mki.gov.hu/assets/pdf/MKI_EN_006_kings_and_saints_B5_web.pdf|title=Kings and Saints – The Age of the Árpáds|last2=Makoldi|first2=Miklós|last3=Neparáczki|first3=Endre|publisher=Institute of Hungarian Research|year=2022|isbn=978-615-6117-65-6|location=Budapest, Székesfehérvár|archive-date=7 April 2025|access-date=22 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20250407064011/https://mki.gov.hu/assets/pdf/MKI_EN_006_kings_and_saints_B5_web.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Neparáczki|first1=Endre|last2=Maróti|first2=Zoltán|last3=Kalmár|first3=Tibor|last4=Maár|first4=Kitti|last5=Nagy|first5=István|last6=Latinovics|first6=Dóra|last7=Kustár|first7=Ágnes|last8=Pálfi|first8=György|last9=Molnár|first9=Erika |last10=Marcsik |first10=Antónia|last11=Balogh|first11=Csilla|last12=Lőrinczy|first12=Gábor|last13=Tomka|first13=Péter|last14=Kovacsóczy|first14=Bernadett|last15=Kovács|first15=László|date=12 November 2019|title=Y-chromosome haplogroups from Hun, Avar and conquering Hungarian period nomadic people of the Carpathian Basin|journal=Scientific Reports|last16=Török|first16=Tibor|volume=9|issue=1|page=16569|doi=10.1038/s41598-019-53105-5|doi-access=free|pmid=31719606|pmc=6851379|bibcode=2019NatSR...916569N|issn=2045-2322}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Neparáczki|first1=Endre|last2=Maróti|first2=Zoltán|last3=Kalmár|first3=Tibor|last4=Kocsy|first4=Klaudia|last5=Maár|first5=Kitti|last6=Bihari|first6=Péter|last7=Nagy|first7=István|last8=Fóthi|first8=Erzsébet|last9=Pap|first9=Ildikó |last10=Kustár |first10=Ágnes|last11=Pálfi|first11=György|last12=Raskó|first12=István|last13=Zink|first13=Albert|last14=Török|first14=Tibor|date=18 October 2018|title=Mitogenomic data indicate admixture components of Central-Inner Asian and Srubnaya origin in the conquering Hungarians|journal=PLOS ONE|volume=13|issue=10|article-number=e0205920|doi=10.1371/journal.pone.0205920|pmid=30335830|pmc=6193700|bibcode=2018PLoSO..1305920N|doi-access=free}}</ref> هنگريائين 862ع کان 895ع تائين ڊگهي ۽ منظم لڏپلاڻ ذريعي علائقي تي قبضو ڪيو.<ref name=":2822">{{Cite book|url=https://www.tankonyvkatalogus.hu/pdf/OH-TOR05TB__teljes.pdf|title=Történelem 5. az általános iskolások számára|publisher=Oktatási Hivatal (Hungarian Educational Authority)|year=2020|isbn=978-615-6178-37-4|pages=15, 112, 116, 137, 138, 141|language=Hungarian|trans-title=History 5. for primary school students|access-date=22 September 2023|archive-date=21 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231221015211/https://www.tankonyvkatalogus.hu/pdf/OH-TOR05TB__teljes.pdf}}</ref> اڀرندڙ هنگريائي رياست [[يورپ تي هنگريائي حملا|يورپ ۾ ڪيترين فوجي مهمن ۽ ڇاپن]] ۾ حصو ورتو، جيڪي [[قسطنطنيه]] کان وٺي موجوده اسپين تائين پهتا.<ref name="Stephen Wyley">{{cite web|author=Stephen Wyley|url=http://www.geocities.com/egfrothos/magyars/magyars.html|title=The Magyars of Hungary|publisher=Geocities.com|date=30 May 2001|access-date=20 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091021171416/http://geocities.com/egfrothos/magyars/magyars.html|archive-date=21 October 2009}}</ref> هنگريائين 907ع کان 910ع جي وچ ۾ اوڀر فرئنڪن جي ٽن وڏين شاهي فوجن کي شڪست ڏني.<ref>{{cite book|author=Peter Heather|title=Empires and Barbarians: Migration, Development and the Birth of Europe|url=https://books.google.com/books?id=iX_QNvxR4K0C&pg=PT227|year=2010|publisher=Pan Macmillan|isbn=978-0-330-54021-6|page=227}}</ref> 955ع ۾ [[ليخفيلڊ جي جنگ]] ۾ شڪست کان پوءِ، خاص ڪري اولهه طرف، هنگريائي فوجي مهمن جو سلسلو گهڻي حد تائين عارضي طور ختم ٿي ويو. ==== آرپاڊ گهراڻي جي بادشاهن جو دور ==== {{Main|هنگري جي بادشاهت (1000–1301ع)|آرپاڊ گهراڻو}} [[File:A Szent Korona elölről 2.jpg|thumb|کاٻو|upright|[[هنگري جو مقدس تاج|مقدس تاج]] (''سينٽ ڪورونا'')، هنگريءَ جي اهم قومي نشانين مان هڪ. روايت موجب اهو هنگريءَ جي پهرين بادشاهه [[اسٽيفن پهريون، هنگري جو بادشاهه|سينٽ اسٽيفن]] سان لاڳاپيل آهي، جنهن جي دور ۾ ملڪ ۾ عيسائيت کي رياستي بنيادن تي مضبوط ڪيو ويو.]] 972ع ۾ [[آرپاڊ گهراڻو|آرپاڊ گهراڻي]] جي حڪمران شهزادي ({{langx|hu|fejedelem}}) [[گيزا، هنگريائين جو وڏو شهزادو|گيزا]] هنگريءَ کي عيسائي اولهه يورپ جي سياسي ۽ مذهبي نظام سان ڳنڍڻ جو عمل باضابطه طور شروع ڪيو.<ref>Attila Zsoldos, [https://books.google.com/books?id=IgoiAQAAIAAJ Saint Stephen and his country: a newborn kingdom in Central Europe: Hungary], Lucidus, 2001, p. 40</ref> سندس پٽ [[اسٽيفن پهريون، هنگري جو بادشاهه|سينٽ اسٽيفن پهريون]] پنهنجي [[بت پرستي|غير عيسائي]] مائٽ [[ڪوپاني]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ هنگريءَ جو پهريون بادشاهه بڻيو. اسٽيفن جي دور ۾ هنگريءَ کي ڪيٿولڪ [[رسولي بادشاهت]] طور تسليم ڪيو ويو.<ref>{{cite web|author=Asia Travel Europe|url=http://www.asiatravel.com/europe/hungaria/travelinfo.html|title=Hungaria Travel Information|work=Asiatravel.com|access-date=21 November 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080905161209/http://asiatravel.com/europe/hungaria/travelinfo.html|archive-date=5 September 2008}}</ref> [[پوپ سلويسٽر ٻيون|پوپ سلويسٽر ٻئي]] سان رابطو ڪرڻ کان پوءِ اسٽيفن کي پوپي درٻار کان بادشاهيءَ جون نشانيون مليون، جن ۾ غالباً [[هنگري جو مقدس تاج|مقدس تاج]] جو هڪ حصو پڻ شامل هو. 1006ع تائين اسٽيفن پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪري هنگريءَ کي اولهه يورپي طرز جي [[جاگيرداري|جاگيردار رياست]] ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ وسيع سڌارا شروع ڪيا. انتظامي ڪمن لاءِ ملڪ لاطيني ٻولي اختيار ڪئي، جيڪا 1844ع تائين انتظاميا جي سرڪاري ٻولي رهي. بادشاهه [[لاڊيسلاس پهريون، هنگري جو بادشاهه|سينٽ لاڊيسلاس]] بادشاهه [[اسٽيفن پهريون، هنگري جو بادشاهه|سينٽ اسٽيفن]] جي شروع ڪيل ڪم کي اڳتي وڌايو، هنگريائي رياست جي اقتدار کي مضبوط ڪيو ۽ [[عيسائيت]] کي وڌيڪ مستحڪم ڪيو. سندس قيادت ۽ فوجي صلاحيتن اندروني اقتداري تڪرارن ۽ ٻاهرين فوجي خطرن کي گهٽائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Saint Ladislaus DNA">{{Cite journal|last1=Varga|first1=Gergely I B|last2=Kristóf|first2=Lilla Alida|last3=Maár|first3=Kitti|last4=Kis|first4=Luca|last5=Schütz|first5=Oszkár|last6=Váradi|first6=Orsolya|last7=Kovács|first7=Bence|last8=Gînguță|first8=Alexandra|last9=Tihanyi|first9=Balázs |last10=Nagy |first10=Péter L|last11=Maróti|first11=Zoltán|last12=Nyerki|first12=Emil|last13=Török|first13=Tibor|last14=Neparáczki|first14=Endre|date=January 2023|title=The archaeogenomic validation of Saint Ladislaus' relic provides insights into the Árpád dynasty's genealogy|journal=Journal of Genetics and Genomics|volume=50|issue=1|pages=58–61|doi=10.1016/j.jgg.2022.06.008|pmid=35809778}}</ref> ڪروئيشيا جي بادشاهه [[ديميتريئس زوونيمير]] جي زال لاڊيسلاس جي ڀيڻ هئي.<ref>{{The Early Medieval Balkans |page=283}}</ref> [[هيلن آف هنگري، ڪروئيشيا جي راڻي|هيلن]] جي درخواست تي لاڊيسلاس 1091ع ۾ ڪروئيشيا جي تڪرار ۾ مداخلت ڪندي اتي فوجي مهم ڪئي.{{sfn|Fine|1991|pp=282, 284}} 1102ع ۾ [[ڪولومان، هنگري جو بادشاهه|ڪولومان]] جي [[بايوگراڊ نا مورو]] ۾ "ڪروئيشيا ۽ ڊالميشيا جي بادشاهه" طور تاجپوشي ٿيڻ کان پوءِ [[ڪروئيشيا جي بادشاهت (925–1102ع)|ڪروئيشيا جي بادشاهت]] ۽ [[هنگري جي بادشاهت (1000–1301ع)|هنگري جي بادشاهت]] وچ ۾ [[هنگري سان ذاتي اتحاد ۾ ڪروئيشيا|ذاتي اتحاد]] قائم ٿيو.<ref name="HR-HU-Heka">{{cite journal|journal=Scrinia Slavonica|issn=1332-4853|title=Hrvatsko-ugarski odnosi od sredinjega vijeka do nagodbe iz 1868. s posebnim osvrtom na pitanja Slavonije|trans-title=Croatian-Hungarian relations from the Middle Ages to the Compromise of 1868, with a special survey of the Slavonian issue|language=hr|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=68144|author=Ladislav Heka|date=October 2008|volume=8|issue=1|pages=152–173|access-date=16 October 2011|archive-date=4 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160704071036/http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=68144|url-status=live}}</ref> [[File:Europe_mediterranean_1097.jpg|alt=1097ع ۾ يورپ جو نقشو|thumb|1097ع ۾ يورپ]] [[آرپاڊ گهراڻو|آرپاڊ گهراڻي]] جي سڀ کان طاقتور ۽ شاهوڪار بادشاهن مان هڪ [[بيلا ٽيون، هنگري جو بادشاهه|بيلا ٽيون]] هو.<ref>{{cite book | last=Mass | first=K. | author-link=Robert K. Massie | title=History of Hungary: Details about the Hungarian Economy, Origins, and Background | publisher=Efalon Acies | url=https://books.google.com/books?id=R_IoEQAAQBAJ&pg=PT15 | archive-date=2 December 2025 | access-date=20 January 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20251202043550/https://books.google.com/books?pg=PT15&id=R_IoEQAAQBAJ | url-status=live }}</ref> هڪ همعصر آمدني رجسٽر موجب سندس سالياني آمدني لڳ ڀڳ 23 ٽن چانديءَ جي برابر هئي. اها رقم فرانس جي بادشاهه جي اندازي مطابق 17 ٽن چانديءَ جي آمدنيءَ کان وڌيڪ ۽ انگريزي تاج جي آمدنيءَ کان لڳ ڀڳ ٻيڻي هئي.<ref>{{cite book|author=Miklós Molnár|title=A Concise History of Hungary|url=https://archive.org/details/concisehistoryof00moln|url-access=registration|year=2001|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-66736-4|page=[https://archive.org/details/concisehistoryof00moln/page/46 46]}}</ref> [[اينڊريو ٻيون، هنگري جو بادشاهه|اينڊريو ٻئي]] ''[[ڊپلوما اينڊريانم]]'' جاري ڪيو، جنهن [[ٽرانسلوانيائي سيڪسن]] جي خاص حقن کي محفوظ ڪيو ۽ ان کي دنيا جي شروعاتي خودمختياريءَ جي قانونن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.hungarianhistory.com/lib/autonomy/komlossy.pdf|title=Hungarianhistory.com|access-date=25 November 2010|archive-date=12 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110712231738/http://www.hungarianhistory.com/lib/autonomy/komlossy.pdf|url-status=live}}</ref> هن 1217ع ۾ [[پنجين صليبي جنگ]] دوران [[پاڪ سرزمين]] ڏانهن فوجي مهم جي اڳواڻي ڪئي. سندس ''[[1222ع جو سونهري فرمان]]'' براعظمي يورپ جي شروعاتي آئيني دستاويزن مان هڪ هو. ننڍن اميرن پڻ بادشاهه اينڊريو آڏو پنهنجون شڪايتون پيش ڪرڻ شروع ڪيون، جنهن مان اڳتي هلي پارليامينٽ (''parlamentum publicum'') جي اداري جي ارتقا ٿي. 1241–1242ع ۾ [[هنگري تي منگول حملو|منگول (تاتاري) حملي]] بادشاهت کي سخت تباهي پهچائي. هنگريءَ جي لڳ ڀڳ 20 لک آباديءَ مان وڏي حصي جي مارجي وڃڻ جا اندازا ڏنا ويا آهن.<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-34789/Hungary The Mongol invasion: the last Arpad kings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080512114337/http://www.britannica.com/eb/article-34789/Hungary |date=12 May 2008 }}, Encyclopædia Britannica – "The country lost about half its population, the incidence ranging from 60 percent in the Alföld (100 percent in parts of it) to 20 percent in Transdanubia; only parts of Transylvania and the northwest came off fairly lightly."</ref> بادشاهه [[بيلا چوٿون، هنگري جو بادشاهه|بيلا چوٿين]] منگولن کان ڀڄي ايندڙ [[ڪومان]] ۽ [[ياس ماڻهو|ياس]] ماڻهن کي ملڪ ۾ آباد ٿيڻ جي اجازت ڏني.<ref>[http://hungarianhistory.com/lib/hevizi/hevizi.pdf Autonomies in Europe and Hungary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220319075337/http://hungarianhistory.com/lib/hevizi/hevizi.pdf |date=19 March 2022 }}. By Józsa Hévizi.</ref> ايندڙ صدين دوران اهي هنگريائي سماج ۾ ضم ٿي ويا.<ref>{{cite web|author=cs|url=http://www.nemzetijelkepek.hu/onkormanyzat-jaszbereny_en.shtml|title=National and historical symbols of Hungary|publisher=Nemzetijelkepek.hu|access-date=20 September 2009|archive-date=29 July 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080729054659/http://www.nemzetijelkepek.hu/onkormanyzat-jaszbereny_en.shtml}}</ref> منگول فوجن جي واپسيءَ کان پوءِ بادشاهه بيلا ممڪن ٻي حملي کان بچاءَ لاءِ سوين پٿر جا قلعا ۽ دفاعي اڏاوتون تعمير ڪرائڻ جو حڪم ڏنو. [[هنگري تي ٻيون منگول حملو|منگولن 1285ع ۾ ٻيهر هنگريءَ تي حملو ڪيو]]، پر نئين تعمير ڪيل پٿر جي قلعن ۽ وڌيڪ ڳري هٿياربند گهوڙي سوارن تي ٻڌل فوجي حڪمت عملي سندن اڳڀرائي روڪي ڇڏي. حملي آور منگول فوج کي [[پيسٽ]] جي ويجهو بادشاهه [[لاڊيسلاس چوٿون، هنگري جو بادشاهه|لاڊيسلاس چوٿين]] جي شاهي فوج شڪست ڏني.<ref>{{cite book|author=Pál Engel|title=Realm of St. Stephen: A History of Medieval Hungary|url=https://books.google.com/books?id=vEJNBqanT_8C&pg=PA109|year=2005|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-85043-977-6|page=109}}</ref> ٻين بعد وارن حملن وانگر هي حملو به ناڪام ٿيو ۽ منگول فوج پنهنجي حملي آور قوت جو وڏو حصو وڃائي ويٺي. ==== چونڊيل بادشاهن جو دور ==== {{Main|هنگري جي بادشاهت (1301–1526ع)|عثماني–هنگريائي جنگيون}} [[هنگري جي بادشاهت]] [[آرپاڊ گهراڻو|آرپاڊ گهراڻي]] جي بادشاهن جي دور ۾ پنهنجي سڀ کان وڏي جاگرافيائي وسعتن مان هڪ تائين پهتي، پر 1301ع ۾ سندن حڪمرانيءَ جي پڄاڻيءَ تائين شاهي اقتدار ڪمزور ٿي چڪو هو. تباهي آڻيندڙ [[بي بادشاهي وارو دور|بي بادشاهي واري دور]] (1301–1308ع) کان پوءِ پهرئين [[انجو جو ڪيپيشيائي گهراڻو|انجوين]] بادشاهه [[چارلس پهريون، هنگري جو بادشاهه|چارلس پهرئين]]، جيڪو ماءُ ۽ پيءُ ٻنهي پاسن کان [[آرپاڊ گهراڻو|آرپاڊ گهراڻي]] سان نسبي لاڳاپو رکندو هو، شاهي اقتدار کي ڪاميابيءَ سان بحال ڪيو ۽ طاقتور اميرن، جن کي ”ننڍا بادشاهه“ سڏيو ويندو هو، کي شڪست ڏني. ٻئي انجوين هنگريائي بادشاهه [[لوئس پهريون، هنگري جو بادشاهه|لوئس اعظم]] (1342–1382ع) لٿوينيا کان ڏکڻ اٽليءَ جي [[نيپلز جي بادشاهت]] تائين ڪيتريون ڪامياب فوجي مهمون هلايون ۽ 1370ع کان [[پولينڊ جي بادشاهن جي فهرست|پولينڊ جو بادشاهه]] پڻ رهيو. بادشاهه لوئس جي ڪنهن مرد وارث کان سواءِ وفات کان پوءِ ملڪ ۾ استحڪام تڏهن آيو، جڏهن [[سگسمنڊ، مقدس رومي شهنشاهه|لڪسمبرگ جو سگسمنڊ]] (1387–1437ع) تخت تي ويٺو؛ هو 1433ع ۾ [[مقدس رومي شهنشاهه]] پڻ بڻيو. هنگري ٻوليءَ ۾ پهريون [[بائبل جا ترجما|بائبل جو ترجمو]] 1439ع ۾ مڪمل ٿيو. 1437ع ۾ لڳ ڀڳ ڇهن مهينن تائين [[ٽرانسلوانيا جي هاري بغاوت|ٽرانسلوانيا ۾ هارين جي بغاوت]] هلي، جيڪا جاگيرداري ۽ مذهبي اختياريءَ جي مخالفت تي ٻڌل هئي ۽ [[هوسائيٽ]] خيالن کان گهڻو متاثر هئي. ٽرانسلوانيا جي هڪ ننڍڙي امير گهراڻي سان واسطو رکندڙ [[جان هنيادي]] پنهنجي فوجي قيادت جي صلاحيت سبب ملڪ جي طاقتور ترين اميرن مان هڪ بڻجي ويو. کيس پهرين گورنر ۽ پوءِ ريجنٽ چونڊيو ويو. هو [[عثماني ترڪ|عثمانين]] خلاف ڪامياب صليبي فوجي اڳواڻ هو ۽ سندس سڀ کان اهم ڪاميابين مان هڪ 1456ع جو [[بلغراد جو گهيرو (1456ع)|بلغراد جو گهيرو]] هو. [[File:Portrait of Matthias Corvinus, King of Hungary.jpg|alt=هنگري جي بادشاهه ميٿياس ڪوروينس جو پورٽريٽ|thumb|upright|[[ميٿياس ڪوروينس]] جو نشاة ثانيه واري دور جو پورٽريٽ؛ هو هنگري ۽ ڪروئيشيا جو بادشاهه (1458–1490ع)، بوهيميا جو بادشاهه (1469–1490ع) ۽ آسٽريا جو آرچڊيوڪ (1487–1490ع) هو]] وچئين دور جي هنگريءَ جو آخري طاقتور بادشاهه نشاة ثانيه واري دور جو [[ميٿياس ڪوروينس]] (1458–1490ع)، جان هنيادي جو پٽ، هو. سندس چونڊ پهريون ڀيرو هئي جو ڪنهن حڪمران گهراڻي جي پسمنظر کان سواءِ امير طبقي جو ڪو فرد هنگريءَ جي شاهي تخت تي ويٺو. هو ڪامياب فوجي اڳواڻ ۽ فن، علم ۽ تعليم جو سرپرست هو.<ref name="britannica1">{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/276730/Hungary#tab=active~checked%2Citems~checked&title=Hungary%20--%20Britannica%20Online%20Encyclopedia|title=Hungary – Britannica Online Encyclopedia|encyclopedia=Britannica.com|access-date=21 November 2008|archive-date=25 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200925211737/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/276730/Hungary#tab=active~checked%2Citems~checked&title=Hungary%20--%20Britannica%20Online%20Encyclopedia|url-status=live}}</ref> سندس ڪتب خانو، [[ببليوٿيڪا ڪوروينيانا]]، پندرهين صديءَ جي يورپ ۾ تاريخي وقائع، فلسفي ۽ سائنسي تصنيفن جي سڀ کان وڏي مجموعن مان هڪ هو ۽ ماپ ۾ رڳو [[ويٽيڪن ڪتبخانو|ويٽيڪن ڪتبخاني]] کان پوءِ ٻئي نمبر تي هو. ببليوٿيڪا ڪوروينيانا جون شيون 2005ع ۾ [[يونيسڪو]] جي [[دنيا جي يادگيري پروگرام|دنيا جي يادگيري رجسٽر]] ۾ شامل ڪيون ويون.<ref>{{cite web|url=http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php-URL_ID%3D15976%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html|title=Hungary – The Bibliotheca Corviniana Collection|work=Portal.unesco.org|access-date=21 November 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080318044516/http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php-URL_ID%3D15976%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html|archive-date=18 March 2008|url-status=dead}}</ref> هاري ۽ عام ماڻهو کيس انصاف پسند حڪمران سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ هو کين وڏن اميرن جي حد کان وڌيڪ مطالبن ۽ ٻين زيادتين کان بچائيندو هو.<ref>{{cite web|url=http://countrystudies.us/hungary/9.htm|title=Hungary&nbsp;– Renaissance And Reformation|work=Countrystudies.us|access-date=20 September 2009|archive-date=12 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111012030237/http://countrystudies.us/hungary/9.htm|url-status=live}}</ref> سندس دور ۾ 1479ع ۾ هنگريائي فوج [[بريڊفيلڊ جي جنگ]] ۾ عثماني ۽ والاڪيائي فوجن کي شڪست ڏني. پرڏيهي محاذ تي هن بريسلائو ([[وروتسواف]]) وٽ فريڊرڪ جي پولش ۽ جرمن شاهي فوجن کي شڪست ڏني. ميٿياس جي پگهاردار مستقل فوج، [[هنگري جي ڪاري فوج]]، پنهنجي زماني جي لحاظ کان غير معمولي طور وڏي فوج هئي؛ ان [[ويانا]] سميت آسٽريا ۽ [[بوهيميا]] جي ڪجهه علائقن تي قبضو ڪيو. بادشاهه ميٿياس جائز پٽن کان سواءِ وفات ڪري ويو، جنهن کان پوءِ هنگريائي اميرن پولش [[ولاديسلاس ٻيون، هنگري جو بادشاهه|ولاديسلاس ٻئي]] (1490–1516ع) کي تخت تي ويهاريو، مبينا طور ان ڪري جو هنگريائي امير طبقي تي سندس اثر ڪمزور سمجهيو ويندو هو.<ref name="britannica1" /> ان کان پوءِ هنگريءَ جو بين الاقوامي ڪردار گهٽجڻ لڳو، سياسي استحڪام متاثر ٿيو ۽ سماجي ترقي رڪجي وئي.<ref>{{Cite book |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/hu/hungarycountryst00bura_0/hungarycountryst00bura_0.pdf |title=Hungary: A Country Study |publisher=[[Federal Research Division]], [[Library of Congress]] |year=1990 |editor-last1=Burant |editor-first1=Stephen R. |edition=2nd |series=Area Handbook Series |page=14 |chapter=Historical Setting |access-date=2026-05-17 |editor-last2=Keefe |editor-first2=Eugene K. |archive-url=https://web.archive.org/web/20260422122237/https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/hu/hungarycountryst00bura_0/hungarycountryst00bura_0.pdf |archive-date=2026-04-22 |url-status=live}}</ref> 1514ع ۾ پوڙهي ۽ ڪمزور بادشاهه ولاديسلاس ٻئي کي [[گيورگي دوزا]] جي اڳواڻيءَ هيٺ وڏي هاري بغاوت کي منهن ڏيڻو پيو، جنهن کي [[هنگريائي امير طبقو|هنگريائي اميرن]]، [[جان زاپوليا]] جي اڳواڻيءَ هيٺ، سختيءَ سان ڪچلي ڇڏيو. ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي ۽ سماجي ابتري عثماني طاقت جي واڌ لاءِ سازگار ثابت ٿي. 1521ع ۾ ڏکڻ هنگريءَ جو سڀ کان مضبوط قلعو نانڊورفيهيروار، موجوده [[بلغراد]]، [[بلغراد جو گهيرو (1521ع)|عثمانين جي قبضي ۾ اچي ويو]]. پروٽيسٽنٽ ازم جي شروعاتي ڦهلاءَ پڻ ملڪ جي اندروني لاڳاپن ۾ وڌيڪ ڇڪتاڻ پيدا ڪئي. === عثماني جنگيون (1526–1699ع) === {{Main|هنگري جي بادشاهت (1526–1867ع)|عثماني هنگري|اوڀر هنگري جي بادشاهت}} {{پڻ ڏسو|ٽرانسلوانيا جي شهزادي رياست (1570–1711ع)|عثماني–هيبسبرگ جنگيون}} [[File:Székely, Bertalan - The Women of Eger - Google Art Project.jpg|thumb|upright|''ايگر جون عورتون''، 1867ع جي تيل سان ٺهيل تصوير، جيڪا 1552ع جي [[ايگر جو گهيرو (1552ع)|ايگر جي گهيري]] ۾ عثمانين خلاف اهم فتح جي يادگار آهي]] هنگري ۽ ٻين يورپي رياستن سان لڳ ڀڳ [[يورپ ۾ عثماني جنگيون|150 سالن جي جنگين]] کان پوءِ، عثمانين 1526ع جي [[موهاچ جي جنگ]] ۾ هنگريائي فوج تي فيصلائتي فتح حاصل ڪئي. بادشاهه [[لوئس ٻيون، هنگري جو بادشاهه|لوئس ٻيون]] جنگ کان ڀڄڻ دوران مارجي ويو. سياسي افراتفريءَ دوران ورهايل هنگريائي اميرن هڪ ئي وقت ٻن بادشاهن، [[جان زاپوليا]] ۽ [[فرڊيننڊ پهريون، مقدس رومي شهنشاهه|فرڊيننڊ پهرئين]] کي چونڊيو؛ فرڊيننڊ [[هيبسبرگ گهراڻو|هيبسبرگ گهراڻي]] سان تعلق رکندو هو. 1541ع ۾ عثمانين جي [[بودا]] تي قبضي کان پوءِ هنگري ٽن حصن ۾ ورهائجي ويو ۽ اها ورهاست سترهين صديءَ جي پڄاڻيءَ تائين جاري رهي. اتر-اولهه وارو حصو، جنهن کي [[شاهي هنگري]] چيو ويندو هو، هيبسبرگ حڪمرانن جي قبضي ۾ آيو، جيڪي هنگري جي بادشاهن طور حڪومت ڪندا هئا. بادشاهت جو اوڀريون حصو [[ٽرانسلوانيا جي شهزادي رياست (1570–1711ع)|ٽرانسلوانيا جي شهزادي رياست]] جي صورت ۾ خودمختيار بڻيو، پر عثماني ۽ بعد ۾ هيبسبرگ بالادستيءَ هيٺ رهيو. گاديءَ واري شهر بودا سميت باقي مرڪزي علائقو بودا جي پاشالڪ جي نالي سان مشهور ٿيو. 1686ع ۾ مختلف قومن جي 74,000 کان وڌيڪ سپاهين تي ٻڌل [[مقدس اتحاد (1684ع)|مقدس اتحاد]] جي فوج [[بودا جو گهيرو (1686ع)|بودا کي عثمانين کان ٻيهر فتح ڪيو]]. ايندڙ سالن ۾ عثمانين کي وڌيڪ وڏين شڪستن کان پوءِ، 1718ع تائين هنگري جي سموري بادشاهت عثماني حڪمرانيءَ کان ٻاهر اچي وئي. عثمانين جي تابع [[ڪريميائي خانات|ڪريميائي تاتارن]] جو هنگريءَ تي آخري حملو 1717ع ۾ ٿيو.<ref>{{cite book|author1=Géza Dávid|author2=Pál Fodor|title=Ransom Slavery Along the Ottoman Borders: (Early Fifteenth – Early Eighteenth Centuries)|url=https://books.google.com/books?id=00ZuXUdx2GgC|year=2007|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-15704-0|page=203}}</ref> سترهين صديءَ ۾ هيبسبرگ جي محدود مخالف-اصلاح تحريڪ جي نتيجي ۾ بادشاهت جي آباديءَ جي اڪثريت ٻيهر ڪيٿولڪ مذهب ڏانهن موٽي وئي. عثمانين سان ڊگهي جنگين جي نتيجي ۾ هنگريءَ جي نسلي جوڙجڪ ۾ بنيادي تبديليون آيون. ملڪ جو وڏو حصو تباهه ٿيو، آباديءَ جي واڌ متاثر ٿي ۽ ڪيترائي ننڍا وسنديون ختم ٿي ويون.<ref>{{Cite journal |last1=Csepeli |first1=György |last2=Örkény |first2=Antal |date=Spring 1996 |title=The Changing Facets of Hungarian Nationalism |url=https://www.jstor.org/stable/40972343 |journal=Social Research |publisher=[[Johns Hopkins University]] |volume=63 |issue=1 |pages=247–286 |issn=0037-783X}}</ref> آسٽريائي-هيبسبرگ حڪومت ڏکڻ جي گهٽ آباد علائقن ۾ [[سرب]] ۽ ٻين سلاوي ماڻهن جا وڏا گروهه آباد ڪيا، جڏهن ته مختلف علائقن ۾ [[هنگري جا جرمن|جرمن]]، جن کي [[ڊينيوب سوابيا جا ماڻهو|ڊينيوب سوابيائي]] چيو ويندو هو، آباد ڪيا ويا؛ جڏهن ته هنگريائين کي ڪارپيٿيائي طاس جي ڏکڻ ۾ آباد ٿيڻ يا ٻيهر آباد ٿيڻ جي اجازت نه ڏني وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.hungarian-history.hu/lib/unmaking/part1-7.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110204132452/http://www.hungarian-history.hu/lib/unmaking/part1-7.pdf|archive-date=4 February 2011|title=Ch7 A Short Demographic History of Hungary|access-date=20 September 2009}}</ref> === ارڙهين صديءَ کان پهرين عالمي جنگ تائين (1699–1918ع) === {{Main|راڪوتسي جي آزاديءَ جي جنگ|هنگريائي سڌارن جو دور|1848ع جو هنگريائي انقلاب|4=سينٽ اسٽيفن جي تاج جون سرزمينون|5=پهرين عالمي جنگ ۾ هنگري}} [[File:Mányoki, Ádam - Portrait of Prince Ferenc Rákóczi II - Google Art Project.jpg|thumb|upright|[[فرانسس ٻيون راڪوتسي]]، هيبسبرگ حڪمرانيءَ خلاف آزاديءَ جي جنگ (1703–1711ع) جو اڳواڻ]] 1703ع کان 1711ع تائين [[فرانسس ٻيون راڪوتسي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ وڏي پيماني تي [[راڪوتسي جي آزاديءَ جي جنگ|آزاديءَ جي جنگ]] هلي. 1707ع ۾ [[اونوڊ]] جي ڊائٽ ۾ هيبسبرگ گهراڻي کي تخت تان لاهڻ کان پوءِ راڪوتسي جنگي دور لاءِ عارضي طور حڪمران شهزادي جي حيثيت سان اقتدار سنڀاليو، پر هن هنگريءَ جو تاج ۽ ”بادشاهه“ جو لقب قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. بغاوتون ڪيترن سالن تائين جاري رهيون. هنگريائي [[ڪوروچ]] فوج ملڪ جي گهڻي حصي تي قبضو ڪرڻ باوجود 1708ع جي [[ٽرينچين جي جنگ]] ۾ اهم شڪست کاڌي. ٽن سالن کان پوءِ وڌندڙ ڀاڄ، نااميدي ۽ ڪمزور حوصلي سبب ڪوروچ فوجن هٿيار ڦٽا ڪيا.<ref>{{cite book|author=Paul Lendvai|title=The Hungarians: A Thousand Years of Victory in Defeat|url=https://books.google.com/books?id=UtIr97n3tP0C&pg=PA152|year=2003|publisher=C. Hurst & Co. Publishers|isbn=978-1-85065-673-9|page=152}}</ref> [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] دوران ۽ انهن کان پوءِ هنگريائي ڊائٽ ڪيترن ڏهاڪن تائين نه گهرايو ويو.<ref>Peter N Stearns, The Oxford encyclopedia of the modern world, Volume 4, Oxford University Press, 2008, p. 64</ref> 1820ع واري ڏهاڪي ۾ شهنشاهه کي ڊائٽ ٻيهر گهرائڻ تي مجبور ٿيڻو پيو، جنهن سان سڌارن واري دور (1825–1848ع، {{langx|hu|reformkor}}) جي شروعات ٿي. 1825ع ۾ هنگريائي پارليامينٽ مالي ضرورتن کي منهن ڏيڻ لاءِ ٻيهر گهرايو ويو. هڪ آزاد خيال سياسي ڌر اڀري، جنهن هارين جي حالتن کي بهتر ڪرڻ تي ڌيان ڏنو. [[لائوش ڪوشوت]] پارليامينٽ ۾ ننڍن زميندار اميرن جي هڪ اهم اڳواڻ طور اڀريو. ملڪ جي قوتن جو ڌيان جديديت ڏانهن وڃڻ سان تيز ترقي شروع ٿي، جيتوڻيڪ هيبسبرگ بادشاهن شهري ۽ سياسي حقن ۽ معاشي سڌارن سان لاڳاپيل ڪيترن اهم آزاد خيال قانونن جي راهه روڪي. ڪيترن سڌارڪ اڳواڻن، جن ۾ لائوش ڪوشوت ۽ [[ميهائي تانچچ]] شامل هئا، کي اختيارين قيد ڪيو. [[File:E. Poulton Portrait of Lajos Kossuth 1860s.jpg|thumb|کاٻو|upright|[[لائوش ڪوشوت]]، [[1848ع جو هنگريائي انقلاب|1848ع جي هنگريائي انقلاب]] دوران ريجنٽ-صدر]] 15 مارچ 1848ع تي پيسٽ ۽ بودا ۾ وڏن عوامي مظاهرن هنگريائي سڌارڪن کي [[1848ع جي هنگريائي انقلابين جا ٻارهن نقطا|ٻارهن مطالبا]] منظور ڪرائڻ جو موقعو ڏنو. گورنر-صدر [[لائوش ڪوشوت]] ۽ وزيراعظم [[لائوش باتياني]] جي دور ۾ هيبسبرگ گهراڻي کي تخت تان لاهيو ويو. هيبسبرگ حڪمران ۽ سندس صلاحڪارن ڪروئيشيا، سربيا ۽ رومانيا جي هاري آباديءَ جي ڪجهه حصن کي، هيبسبرگن جا وفادار پادرين ۽ فوجي آفيسرن جي اڳواڻيءَ هيٺ، هنگريائي حڪومت خلاف بغاوت لاءِ متحرڪ ڪيو؛ جڏهن ته هنگريائي ڌر کي سلوواڪ، جرمن ۽ [[روسين ماڻهو|روسين]] آباديءَ جي ڪيترن حلقن، بادشاهت جي يهودين ۽ پولش، آسٽريائي ۽ اطالوي رضاڪارن جي وڏي انگ جي حمايت حاصل هئي.<ref>[http://www.hungarianhistory.com/lib/jeszenszky/ethnic.pdf Géza Jeszenszky: From "Eastern Switzerland" to Ethnic Cleansing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130117001618/http://www.hungarianhistory.com/lib/jeszenszky/ethnic.pdf |date=17 January 2013 }}, address at Duquesne History Forum, 17 November 2000, The author is former Ambassador of Hungary to the United States and was Foreign Minister in 1990{{spaced ndash}}1994.</ref> جولاءِ 1849ع ۾ هنگريائي پارليامينٽ نسلي ۽ [[اقليتن جا حق|اقليتي حقن]] بابت قانون منظور ڪيا.<ref>Laszlo Peter, Martyn C. Rady, Peter A. Sherwood: Lajos Kossuth sas word...: papers delivered on the occasion of the bicentenary of Kossuth's birth (page 101)</ref> اقليتي قومن سان تعلق رکندڙ ڪيترن ماڻهن، جهڙوڪ [[يانوش ڊاميانچ]] ۽ [[يوزف بيم]]، هنگريائي فوج ۾ اعليٰ عهدا حاصل ڪيا. هنگريائي فوج (''[[شاهي هنگريائي لينڊويئر|هونويڊشيگ]]'') آسٽريائي فوجن کي ڪيترين جنگين ۾ شڪست ڏني. هنگريائي انقلابي فوج جي ڪاميابين کي روڪڻ لاءِ هيبسبرگ شهنشاهه [[فرانز جوزف پهريون، آسٽريا جو شهنشاهه|فرانز جوزف پهرئين]] روس جي زار [[نڪولس پهريون، روس جو شهنشاهه|نڪولس پهرئين]] کان فوجي مدد گهري، جنهن جون فوجون هنگريءَ ۾ داخل ٿيون. ان صورتحال سبب [[آرتور گورگي]] آگسٽ 1849ع ۾ هٿيار ڦٽا ڪيا. آسٽريائي فوج جي اڳواڻ [[يوليوس ياڪوب فون هائناو]] ڪجهه مهينن لاءِ هنگريءَ جو گورنر بڻيو ۽ آڪٽوبر 1849ع ۾ هنگريائي فوج جي اڳواڻن [[آراد جا 13 شهيد|آراد جي 13 شهيدن]] ۽ وزيراعظم باتياني کي موت جي سزا ڏيارڻ جو حڪم ڏنو. ڪوشوت جلاوطنيءَ ۾ هليو ويو. 1848–1849ع جي جنگ کان پوءِ ملڪ ۾ ”غير فعال مزاحمت“ جو دور شروع ٿيو. ٻاهرين ۽ اندروني مسئلن سبب سڌارا ناگزير ٿيندا ويا ۽ آسٽريا جي وڏين فوجي شڪستن هيبسبرگ حڪمرانن کي [[1867ع جو آسٽرو-هنگريائي ٺاهه|1867ع جو آسٽرو-هنگريائي ٺاهه]] ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن سان [[آسٽريا-هنگري]] جي ٻٽي بادشاهت قائم ٿي. هي سلطنت ايراضيءَ جي لحاظ کان [[روسي سلطنت]] کان پوءِ يورپ جي ٻي وڏي سلطنت ۽ آباديءَ جي لحاظ کان روس ۽ [[جرمن سلطنت]] کان پوءِ ٽئين وڏي سلطنت هئي. ٻنهي حصن کي ٻن گاديءَ وارن شهرن ۾ الڳ پارليامينٽن ذريعي هلائيو ويندو هو، جڏهن ته بادشاهه، پرڏيهي پاليسي ۽ فوجي پاليسي گڏيل هئا. معاشي طور سلطنت هڪ محصولاتي اتحاد هئي. پراڻو هنگريائي آئين بحال ڪيو ويو ۽ فرانز جوزف پهرئين جي [[هنگري جو بادشاهه|هنگري جي بادشاهه]] طور تاجپوشي ٿي. هن دور ۾ تيز معاشي ترقي ٿي. اڳ پٺتي پيل هنگريائي معيشت ويهين صديءَ جي شروعات تائين نسبتاً جديد ۽ صنعتي بڻجي وئي، جيتوڻيڪ 1890ع تائين زراعت معيشت جو غالب شعبو رهي.<ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "Ausgleich". Encyclopedia Britannica, 1 Feb. 2025, https://www.britannica.com/event/Ausgleich {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251012061627/https://www.britannica.com/event/Ausgleich |date=12 October 2025 }}. Accessed 10 April 2025</ref> 1873ع ۾ پراڻو گاديءَ وارو شهر بودا ۽ [[اوبودا]] باضابطه طور [[پيسٽ، هنگري|پيسٽ]] سان گڏايا ويا،<ref>{{cite book|author=Kinga Frojimovics|title=Jewish Budapest: Monuments, Rites, History|url=https://books.google.com/books?id=-wUg6rlWS2kC&pg=PA67|year=1999|publisher=Central European University Press|isbn=978-963-9116-37-5|page=67}}</ref> جنهن سان نئون وڏو شهر [[بوداپيسٽ]] وجود ۾ آيو.<ref>Péter, László. "Budapest". Encyclopedia Britannica, 9 Apr. 2025, https://www.britannica.com/place/Budapest {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210223072046/https://www.britannica.com/place/Budapest |date=23 February 2021 }}. Accessed 10 April 2025</ref><ref>{{Cite web |last=Mancebo |first=Ivanka Garcia |title=History of Budapest - The history of Obuda, Buda and Pest |url=https://www.budapest.net/history |access-date=2025-04-10 |website=www.introducingbudapest.com |language=en |archive-date=2 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251102173738/https://www.budapest.net/history |url-status=live }}</ref> هنگريءَ جا ڪيترائي رياستي ادارا ۽ جديد انتظامي نظام پڻ هن دور ۾ قائم ٿيا. [[File:Austria-Hungary map.svg|thumb|[[سينٽ اسٽيفن جي تاج جون سرزمينون]]، جن ۾ [[هنگري جي بادشاهت]] (16) ۽ [[ڪروئيشيا-سلاوونيا جي بادشاهت]] (17) جا علائقا شامل هئا.]] سراييوو ۾ [[آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جو قتل|آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جي قتل]] کان پوءِ وزيراعظم [[اشتوان تيسا]] ۽ سندس ڪابينا يورپ ۾ جنگ شروع ٿيڻ ۽ ان جي ڦهلاءَ کي روڪڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سندن سفارتي ڪوششون ڪامياب نه ٿيون. آسٽريا-هنگري [[هنگري جي بادشاهت]] مان 40 لک کان وڌيڪ سپاهي ڀرتي ڪيا، جيڪي جرمني، بلغاريا ۽ عثماني سلطنت جي ساٿ ۾ وڙهيا. هنگري جي بادشاهت مان ڀرتي ڪيل فوجن هنگريءَ جي اصل سرزمين جي بچاءَ ۾ نسبتاً ٿورو وقت گذاريو؛ اهم استثنائن ۾ جون 1916ع جي [[بروسيلوف مهم]] ۽ ڪجهه مهينن کان پوءِ رومانيا جي فوج جو [[ٽرانسلوانيا جي جنگ|ٽرانسلوانيا تي حملو]] شامل هئا،<ref>{{cite web|url=http://www.worldwar2.ro/arme/?language=ro&article=114|title=WorldWar2.ro – Ofensiva Armatei 2 romane in Transilvania|website=Worldwar2.ro|access-date=3 August 2017|archive-date=9 January 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260109081559/http://www.worldwar2.ro/arme/?language=ro&article=114|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last=Moritz |first=Verena |title=Romania's Entry into the War and Defeat by the Central Powers |url=https://ww1.habsburger.net/en/chapters/romanias-entry-war-and-defeat-central-powers |website=The World of the Habsburgs |publisher=Schloß Schönbrunn Kultur- und Betriebsgesellschaft |access-date=April 13, 2026 |language=en}}</ref> ۽ ٻنهي حملن کي پوئتي ڌڪيو ويو. [[مرڪزي طاقتون|مرڪزي طاقتن]] سربيا، ڏکڻ رومانيا ۽ رومانيا جي گاديءَ واري شهر [[بخارسٽ]] تي قبضو ڪيو. 1916ع ۾ فرانز جوزف وفات ڪري ويو ۽ نئون بادشاهه [[چارلس پهريون، آسٽريا جو شهنشاهه|چارلس چوٿون]] امن پسند ڌرين ڏانهن وڌيڪ همدرد هو. مرڪزي طاقتن وڏي مشڪل سان روسي سلطنت جي حملن کي روڪيو ۽ پوئتي ڌڪيو. [[پهرين عالمي جنگ جو اوڀريون محاذ|اوڀر محاذ]] تي اتحادي ([[پهرين عالمي جنگ جا اتحادي|اينٽينٽ]]) طاقتن جو مورچو مڪمل طور ڀڄي پيو. ان کان پوءِ آسٽرو-هنگريائي سلطنت شڪست کاڌل ملڪن جي علائقن مان واپس نڪري وئي. اوڀر محاذ تي وڏين ڪاميابين باوجود جرمنيءَ کي [[پهرين عالمي جنگ جو اولهائون محاذ|اولهه محاذ]] تي مڪمل شڪست ملي. 1918ع تائين معاشي صورتحال سخت خراب ٿي چڪي هئي؛ ڪارخانن ۾ هڙتالون کاٻي ڌر ۽ امن پسند تحريڪن منظم ڪيون ۽ فوج ۾ بغاوتون عام ٿيڻ لڳيون. گاديءَ وارن شهرن ۾ آسٽريائي ۽ هنگريائي کاٻي ڌر جي آزاد خيال تحريڪن ۽ سندن اڳواڻن نسلي اقليتن جي علحدگيءَ جي تحريڪن جي حمايت ڪئي. آسٽريا-هنگري 3 نومبر 1918ع تي [[پادووا]] ۾ عام جنگبنديءَ جي معاهدي تي صحيحون ڪيون.<ref>{{cite book|author=François Bugnion|title=The International Committee of the Red Cross and the Protection of War Victims|url=https://books.google.com/books?id=6K9IAAAAYAAJ|year=2003|publisher=Macmillan Education|isbn=978-0-333-74771-1}}</ref> آڪٽوبر 1918ع ۾ هنگري ۽ آسٽريا جو سياسي اتحاد ختم ٿي ويو.<ref>{{Cite web |last=Archives |first=The National |date=2018-11-02 |title=The National Archives - Milestones to peace: the Armistice of Villa Giusti |url=https://blog.nationalarchives.gov.uk/milestones-peace-armistice-villa-giusti/ |access-date=2025-04-10 |website=The National Archives blog |language=en-GB |archive-date=23 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250623001910/https://blog.nationalarchives.gov.uk/milestones-peace-armistice-villa-giusti/ |url-status=live }}</ref> === ٻن عالمي جنگين جي وچ وارو دور (1918–1941ع) === {{Main|ٻن عالمي جنگين جي وچ ۾ هنگري|ٻن عالمي جنگين جي وچ ۾ هنگري جي معيشت|ٽريانون جو معاهدو}} [[File:Trianon consequences.png|left|thumb|1920ع جي [[ٽريانون جو معاهدو|ٽريانون جي معاهدي]] جي نتيجي ۾ هنگري پنهنجي 72 سيڪڙو ايراضي، سامونڊي بندرگاهن ۽ 3,425,000 نسلي هنگريائين کان محروم ٿي ويو.<ref>{{cite book|author=Miklós Molnár|title=A Concise History of Hungary|url=https://archive.org/details/concisehistoryof00moln|url-access=registration|year=2001|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-66736-4|page=[https://archive.org/details/concisehistoryof00moln/page/262 262]}}</ref><ref>{{cite book|title=Western Europe: Challenge and Change|url=https://books.google.com/books?id=lVBB1a0rC70C&pg=RA1-PA360|year=1990|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-800-6|pages=359–360}}</ref>{{legend|#cd3318|هنگريءَ کان ڌار ڪيل هنگريائي اڪثريت وارا علائقا (1910ع جي آدمشماريءَ مطابق)}}]] [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ هنگري سخت سياسي اٿل پٿل واري دور مان گذريو، جنهن جي شروعات 1918ع جي [[ايسٽر انقلاب]] سان ٿي. ان انقلاب جي نتيجي ۾ سماجي جمهوريت پسند [[ميهائي ڪاروي]] وزيراعظم طور اقتدار ۾ آيو. ڪاروي جي اقتدار سنڀالڻ وقت [[شاهي هنگريائي هونويڊ|هنگريائي شاهي هونويڊ فوج]] وٽ اڃا به 14 لک کان وڌيڪ سپاهي موجود هئا.<ref>{{cite book|author=Martin Kitchen|author-link=Martin Kitchen|title=Europe Between the Wars|publisher=[[Routledge]]|year=2014|page=190|isbn=978-1-317-86753-1|url=https://books.google.com/books?id=36WsAgAAQBAJ&pg=PA190}}</ref><ref>{{cite book|author=Ignác Romsics|title=Dismantling of Historic Hungary: The Peace Treaty of Trianon, 1920 Issue 3 of CHSP Hungarian authors series East European monographs|url=https://archive.org/details/dismantlingofhis0000roms|publisher=Social Science Monographs|year=2002|page=[https://archive.org/details/dismantlingofhis0000roms/page/62 62]|isbn=978-0-88033-505-8}}</ref> ڪاروي آمريڪي صدر [[ووڊرو ولسن]] جي امن پسند پاليسيءَ سان مطابقت رکندي هنگريائي فوج کي غير هٿياربند ڪرڻ جو حڪم ڏنو.<ref name="Dixon 1986">Dixon J. C. [https://books.google.com/books?id=OKDRvNHdraoC&pg=PA34 ''Defeat and Disarmament, Allied Diplomacy and Politics of Military Affairs in Austria, 1918–1922'']. Associated University Presses 1986. p.&nbsp;34.</ref><ref name="Sharp 2008">Sharp A. [https://books.google.com/books?id=NQodBQAAQBAJ&pg=PA156 ''The Versailles Settlement: Peacemaking after the First World War, 1919–1923'']{{Dead link|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Palgrave Macmillan 2008. p.&nbsp;156. {{ISBN|9781137069689}}</ref> فوج کي غير هٿياربند ڪرڻ سبب انتهائي غير يقيني صورتحال ۾ هنگري قومي دفاع جي اثرائتي قوت کان محروم ٿي ويو. ڪاروي جي امن پسند ڪابينا جي دور ۾ هنگري پنهنجي جنگ کان اڳ واري لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو علائقي ({{Convert|325411|km2|sqmi}}) تان بغير وڏي فوجي مزاحمت جي ڪنٽرول وڃائي ويٺو ۽ ملڪ جا حصا پرڏيهي فوجن جي قبضي هيٺ آيا. [[ننڍو اينٽينٽ]] سان لاڳاپيل پاڙيسري قوتن صورتحال مان فائدو ورتو: [[هنگريائي-رومانوي جنگ|رومانيا ٽرانسلوانيا ۾ داخل ٿيو]]، چيڪوسلواڪيا [[مٿيون هنگري]]، يعني اڄوڪي سلوواڪيا، تي قبضو ڪيو، جڏهن ته سرب ۽ فرانسيسي فوجن جي گڏيل قوت [[وائيووڊينا]] ۽ ٻين ڏاکڻن علائقن تي قبضو ڪيو. مارچ 1919ع ۾ [[بيلا ڪون]] جي اڳواڻيءَ ۾ ڪميونسٽن ڪاروي جي حڪومت کي هٽائي [[هنگريائي سوويت جمهوريه]] (''Tanácsköztársaság'') قائم ڪئي، جنهن کان پوءِ [[هنگري ۾ ڳاڙهو دهشت|ڳاڙهي دهشت]] جي مهم شروع ٿي. چيڪوسلواڪ محاذ تي ڪجهه ڪاميابين باوجود ڪون جون فوجون آخرڪار رومانوي حملي کي روڪي نه سگهيون؛ آگسٽ 1919ع تائين رومانوي فوجون بوداپيسٽ تي قبضو ڪري چڪيون هيون ۽ ڪون جي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>{{cite web |title=Hungarian Soviet Republic |url=https://countrystudies.us/hungary/28.htm |website=Country Studies |publisher=Library of Congress |access-date=April 13, 2026}}</ref> [[File:Portraits de Miklós Horthy.jpg|thumb|upright|[[ميڪلوش هورٿي]]، هنگري جي بادشاهت جو ريجنٽ (1920–1944ع)]] نومبر 1919ع ۾ اڳوڻي آسٽرو-هنگريائي ايڊمرل [[ميڪلوش هورٿي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ساڄي ڌر جون فوجون بوداپيسٽ ۾ داخل ٿيون. جنگ ۽ ان جي نتيجن کان ٿڪجي پيل آباديءَ هورٿي جي قيادت قبول ڪئي. جنوري 1920ع ۾ پارلياماني چونڊون ٿيون ۽ هورٿي کي ٻيهر قائم ڪيل [[هنگري جي بادشاهت (1920–1946ع)|هنگري جي بادشاهت]] جو ريجنٽ مقرر ڪيو ويو، جنهن سان نام نهاد ”هورٿي دور“ (''Horthy-kor'') شروع ٿيو. نئين حڪومت پرڏيهي لاڳاپن کي معمول تي آڻڻ لاءِ تيزيءَ سان ڪم ڪيو، پر ٻهراڙيءَ ۾ پکڙيل [[هنگري ۾ اڇو دهشت|اڇي دهشت]] کي گهڻو ڪري نظرانداز ڪيو؛ شڪي ڪميونسٽن ۽ يهودين جا عدالتي ڪارروائيءَ کان سواءِ قتل 1920ع تائين جاري رهيا.<ref>{{cite web |title=Counterrevolution |url=https://countrystudies.us/hungary/29.htm |website=Country Studies |publisher=Library of Congress |access-date=April 13, 2026}}</ref><ref>István Deák: "Hungary" in Hans Roger and Egon Weber, eds., ''The European right: A historical profile'' (1963), p 364-407.</ref> 4 جون 1920ع تي [[ٽريانون جو معاهدو|ٽريانون جي معاهدي]] هنگريءَ جون نيون سرحدون مقرر ڪيون. ملڪ پنهنجي 71 سيڪڙو ايراضي ۽ جنگ کان اڳ واري 66 سيڪڙو آبادي وڃائي ويٺو؛ ان سان گڏ خام مال جا ڪيترائي وسيلا ۽ [[ريئيڪا|فيومي]] ۾ موجود سندس واحد سامونڊي بندرگاهه پڻ وڃائجي ويو.<ref name="Macartney37">{{cite book|last=Macartney|first=C. A.|title=Hungary and her successors: The Treaty of Trianon and Its Consequences 1919–1937|publisher=Oxford University Press|year=1937}}</ref><ref name="NYT9Aug2003">{{cite news|first=Richard|last=Bernstein|title=East on the Danube: Hungary's Tragic Century|work=The New York Times|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B07E3D91531F93AA3575BC0A9659C8B63&pagewanted=2|date=9 August 2003|access-date=15 March 2008}}</ref> اندازي مطابق 33 لک [[هنگريائي پرديس واسين|نسلي هنگريائي]] هنگريءَ کان ڌار ڪيل علائقن ۾ رهجي ويا، جن مان گهڻا موجوده [[رومانيا]]، [[سلوواڪيا]] ۽ [[سربيا]] ۾ رهندا هئا؛ البت جديد ذريعن ۾ هن انگ بابت اندازا 20 لک کان 50 لک تائين مختلف آهن.<ref name="NYT9Aug2003" /><ref>{{cite web |title=Anniversary of the Treaty of Trianon |url=https://enrs.eu/article/anniversary-of-the-treaty-of-trianon |publisher=European Network Remembrance and Solidarity |date=21 Aug 2015 |access-date=16 July 2025 |archive-date=25 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251025083713/https://enrs.eu/article/anniversary-of-the-treaty-of-trianon |url-status=live }}</ref><ref name="Sadecki2020">{{cite web |last1=Sadecki |first1=Andrzej |title=The Centenary of the Treaty of Trianon |url=https://blogs.bl.uk/european/2020/02/the-centenary-of-the-treaty-of-trianon.html |website=European studies blog |publisher=British Library |date=7 February 2020 |access-date=16 July 2025 |archive-date=24 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250424205206/https://blogs.bl.uk/european/2020/02/the-centenary-of-the-treaty-of-trianon.html |url-status=live }}</ref> معاهدي ۾ ترميم جلد ئي ملڪ جي سياسي ايجنڊا جي اهم ترين معاملن مان هڪ بڻجي وئي، پر هورٿي حڪومت ان مقصد لاءِ سڌي فوجي مداخلت ڪرڻ لاءِ تيار نه هئي. هورٿي حڪومت جا شروعاتي سال اڳوڻي آسٽرو-هنگريائي بادشاهه ۽ تخت جي دعويدار [[چارلس چوٿون، هنگري جو بادشاهه|چارلس چوٿين]] جي اقتدار ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ڪوششن، ڪميونسٽن خلاف مسلسل ڪارروائين ۽ ٽريانون کان پوءِ سرحدي تبديلين سبب پيدا ٿيل لڏپلاڻ جي بحران سان ڀريل رهيا. حڪومت وقت سان وڌيڪ ساڄي ڌر ڏانهن مائل ٿي ۽ [[يهود دشمني|يهود مخالف]] قانون منظور ڪيا ويا. [[ننڍو اينٽينٽ|ننڍي اينٽينٽ]] سبب جاري علائقائي اڪيلائپ جي پسمنظر ۾ هنگري معاشي ۽ پوءِ سياسي طور [[اٽلي جي بادشاهت|اٽلي]] ۽ [[نازي جرمني]] ڏانهن ويجهو ٿيڻ لڳو. [[وڏي معاشي مندي]] حالتن کي وڌيڪ خراب ڪيو ۽ [[گيولا گومبوش]] ۽ [[فيرينس سالاشي]] جهڙن فاشسٽ سياستدانن جي مقبوليت وڌي، جيڪي معاشي ۽ سماجي بحاليءَ جا واعدا ڪندا هئا. هورٿي جي قومپرست ۽ سرحدي نظرثاني واري پاليسي 1938ع ۽ 1940ع ۾ اهم نتيجا حاصل ڪيا، جڏهن جرمني ۽ اٽلي جي ثالثيءَ هيٺ [[پهريون ويانا فيصلو|پهرئين]] ۽ [[ٻيو ويانا فيصلو|ٻئي ويانا فيصلي]] ذريعي ٽريانون کان پوءِ وڃايل هنگريائي اڪثريت وارا ڪجهه علائقا هنگريءَ کي واپس مليا. 1939ع ۾ هنگري [[سلوواڪ-هنگريائي جنگ|فوجي ڪارروائيءَ ذريعي]] چيڪوسلواڪيا کان وڌيڪ علائقو حاصل ڪيو. 20 نومبر 1940ع تي هنگري باضابطه طور [[ٽه ڌريو معاهدو|ٽه ڌريي معاهدي]] ۾ شامل ٿي [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] جو حصو بڻيو ۽ 1941ع ۾ [[يوگوسلاويا تي حملو|يوگوسلاويا تي حملي]] ۾ حصو ورتائين، جنهن جي نتيجي ۾ ڏکڻ جا سندس ڪجهه اڳوڻا علائقا ٻيهر هنگريءَ جي قبضي ۾ آيا.<ref>{{cite web |title=Bethlen Government |url=https://countrystudies.us/hungary/31.htm |website=Country Studies |publisher=Library of Congress |access-date=April 13, 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=The Great Depression |url=https://countrystudies.us/hungary/33.htm |website=Country Studies |publisher=Library of Congress |access-date=April 13, 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Radical Right in Power |url=https://countrystudies.us/hungary/34.htm |website=Country Studies |publisher=Library of Congress |access-date=April 13, 2026}}</ref> === ٻي عالمي جنگ (1941–1945ع) === {{Main|ٻي عالمي جنگ دوران هنگري|هنگري ۾ هولوڪاسٽ|هنگري تي سوويت قبضو}} [[File:Hungary 1941-44 Administrative Map.png|thumb|1941–1944ع دوران هنگري جي بادشاهت]] هنگري 26 جون 1941ع تي باضابطه طور [[ٻي عالمي جنگ]] ۾ محوري طاقت جي حيثيت سان داخل ٿيو. اڻڄاتل جهازن پاران [[ڪوشيتسه|ڪاشا]]، [[مڪاشيوو|مونڪاچ]] ۽ [[راخيو|راهو]] تي بمباريءَ کان پوءِ هنگري [[سوويت يونين]] خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. هنگريائي فوجن ٻن سالن تائين [[ٻي عالمي جنگ جو اوڀريون محاذ|اوڀر محاذ]] تي جنگ ڪئي. [[اومان جي جنگ]] ۾ شروعاتي ڪاميابيءَ باوجود،<ref name="J. Lee Ready 1995 page 130">J. Lee Ready (1995), ''World War Two. Nation by Nation'', London, Cassell, page 130. {{ISBN|1-85409-290-1}}</ref> جنوري 1943ع ۾ [[هنگري جي ٻي فوج|ٻي هنگريائي فوج]] کي [[اوستروگوزسڪ-روسوش مهم|ڊان درياهه واري محاذ]] تي تباهي آڻيندڙ جاني نقصان پهتو، جنهن کان پوءِ حڪومت [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي طاقتن]] سان ڳجهي امن ٺاهه جون ڪوششون شروع ڪيون. هنگري جي جنگ مان نڪرڻ جي منصوبن جي خبر پوڻ تي جرمن فوجن 19 مارچ 1944ع تي [[آپريشن مارگريٽ|هنگري تي قبضو ڪيو]] ته جيئن هورٿي کي جرمنيءَ سان تعاون جاري رکڻ تي مجبور ڪري سگهجي. آڪٽوبر 1944ع ۾، جڏهن سوويت محاذ هنگريءَ جي ويجهو پهچي چڪو هو ۽ حڪومت جنگ مان نڪرڻ لاءِ وڌيڪ ڪوششون ڪري رهي هئي، جرمن فوجن هورٿي کي اقتدار تان هٽائي [[فيرينس سالاشي]] جي فاشسٽ [[تير صليب جماعت]] جي ماتحت هڪ تابع حڪومت قائم ڪئي.<ref name="J. Lee Ready 1995 page 130" /> سالاشي ملڪ جي سمورن موجود وسيلن کي جرمن جنگي مشين جي خدمت لاءِ استعمال ڪرڻ جو واعدو ڪيو. آڪٽوبر 1944ع تائين سوويت فوجون [[تيسا درياهه]] تائين پهچي ويون ۽ [[ديبريسين جي جنگ|ديبريسين جي جنگ]] ۾ ڪجهه نقصانن باوجود، ڊسمبر ۾ بوداپيسٽ کي گهيري ۾ آڻي [[بوداپيسٽ جو گهيرو|بوداپيسٽ جو گهيرو]] شروع ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيون. 13 فيبروري 1945ع تي بوداپيسٽ هٿيار ڦٽا ڪيا؛ اپريل تائين جرمن فوجون ملڪ مان نڪري ويون ۽ هنگري سوويت فوجي قبضي هيٺ اچي ويو. چيڪوسلواڪيا مان 200,000 هنگريائين کي ڪڍيو ويو، جڏهن ته هنگريءَ ۾ رهندڙ 70,000 سلوواڪن جي بدلي آباديءَ جي منتقلي ڪئي وئي. 202,000 نسلي جرمنن کي جرمني ڏانهن ڪڍيو ويو،<ref>Alfred de Zayas "A Terrible Revenge" (Palgrave/Macmillan 2006)</ref> ۽ 1947ع جي [[پيرس امن معاهدا، 1947ع|پيرس امن معاهدن]] تحت هنگري جون سرحدون ٻيهر ٽريانون کان فوراً پوءِ واري حد تائين محدود ڪيون ويون. [[File:Bundesarchiv Bild 101I-680-8285A-08, Budapest, Festnahme von Juden.jpg|thumb|[[هولوڪاسٽ]] دوران [[بوداپيسٽ]] جي ويسيليني گهٽيءَ ۾ گرفتار ڪيون ويندڙ [[يهودي]] عورتون، لڳ ڀڳ 20–22 آڪٽوبر 1944ع]] جنگ هنگريءَ کي سخت تباهه ڪري ڇڏيو؛ معيشت جو 60 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو تباهه ٿيو ۽ وڏي پيماني تي [[ٻي عالمي جنگ جا جاني نقصان|جاني نقصان]] ٿيو. قتل ٿيل 600,000 کان وڌيڪ هنگريائي يهودين کان علاوه،<ref name="ind09/96">{{cite news|last=Bridge|first=Adrian|title=Hungary's Jews Marvel at Their Golden Future|url=https://www.independent.co.uk/news/world/hungarys-jews-marvel-at-their-golden-future-1361842.html|date=5 September 1996|newspaper=[[The Independent]]|access-date=20 April 2009|archive-date=26 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140226194413/http://www.independent.co.uk/news/world/hungarys-jews-marvel-at-their-golden-future-1361842.html|url-status=live}}</ref> لڳ ڀڳ 280,000 ٻين هنگريائين سان به جنسي تشدد، قتل، ڦاسيون يا جبري پورهئي لاءِ جلاوطني جهڙا واقعا پيش آيا.<ref name=EU38>{{cite web|url=http://cadmus.iue.it/dspace/bitstream/1814/2599/1/HEC04-01.pdf|title=The Expulsion of 'German' Communities from Eastern Europe at the end of the Second World War|last1=Prauser|first1=Steffen|last2=Rees|first2=Arfon|date=December 2004|series=EUI Working Paper HEC No. 2004/1|publisher=European University Institute|location=San Domenico, Florence|access-date=5 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20091001022039/http://cadmus.iue.it/dspace/bitstream/1814/2599/1/HEC04-01.pdf|archive-date=1 October 2009}}</ref><ref>University of Chicago. Division of the Social Sciences, Human Relations Area Files, inc, A study of contemporary Czechoslovakia, University of Chicago for the Human Relations Area Files, inc., 1955, Citation 'In January 1947 the Hungarians complained that Magyars were being carried off from Slovakia to Czech lands for forced labor.'</ref><ref>{{cite book|author=Istvan S. Pogany|title=Righting Wrongs in Eastern Europe|url=https://books.google.com/books?id=BB4NAQAAIAAJ&pg=RA1-PA202|year=1997|publisher=Manchester University Press|isbn=978-0-7190-3042-0|page=202}}</ref><ref>{{cite book|author=Alfred J. Rieber|title=Forced Migration in Central and Eastern Europe, 1939–1950|url=https://books.google.com/books?id=it0-Zi2nEX0C&pg=PA90|year=2000|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-7146-5132-3|page=50|quote=A presidential decree imposing an obligation on individuals not engaged in useful work to accept jobs served as the basis for this action. As a result, according to documentation in the ministry of foreign affairs of the USSR, approximately 50,000 Hungarians were sent to work in factories and agricultural enterprises in the Czech Republic.}}</ref><ref>Canadian Association of Slavists, Revue canadienne des slavistes, Volume 25, Canadian Association of Slavists., 1983</ref><ref>S. J. Magyarody, The East-central European Syndrome: Unsolved conflict in the Carpathian Basin, Matthias Corvinus Pub., 2002</ref><ref>{{cite book|author=Anna Fenyvesi|title=Hungarian Language Contact Outside Hungary: Studies on Hungarian as a Minority Language|url=https://books.google.com/books?id=y3JYwHGYn7MC&pg=PA50|year=2005|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=978-90-272-1858-2|page=50}}</ref><ref>{{cite book|author=Norman M. Naimark|title=The Russians in Germany: A History of the Soviet Zone of Occupation, 1945–1949|url=https://books.google.com/books?id=MVSjHNKUKoEC&pg=PA70|year=1995|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-78405-5|page=70}}</ref><ref>{{cite book|author=László Borhi|title=Hungary in the Cold War, 1945–1956: Between the United States and the Soviet Union|url=https://books.google.com/books?id=IO-4TxlTaMAC&pg=PA57|year=2004|publisher=Central European University Press|isbn=978-963-9241-80-0|page=57}}</ref><ref>{{cite book|author1=Richard Bessel|author1-link=Richard Bessel|author2=Dirk Schumann|title=Life After Death: Approaches to a Cultural and Social History of Europe During the 1940s and 1950s|url=https://books.google.com/books?id=NilW70Yol74C&pg=PA133|year=2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-00922-5|page=142}}</ref><ref>{{cite book|author=Tibor Cseres|title=Titoist Atrocities in Vojvodina, 1944–1945: Serbian Vendetta in Bácska|url=https://archive.org/details/titoistatrocitie0000cser|url-access=registration|year=1993|publisher=Hunyadi Pub.|isbn=978-1-882785-01-8}}</ref> جرمن قبضي کان پوءِ هنگري [[هولوڪاسٽ]] ۾ حصو ورتو،<ref name="bbc-no-warning-to-hungary-jews">{{cite web |author=Mike Thomson |date=13 November 2012 |title=Could the BBC have done more to help Hungarian Jews? |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-20267659 |publisher=BBC (British broadcasting service) |quote=the BBC broadcast every day, giving updates on the war, general news and opinion pieces on Hungarian politics. But among all these broadcasts, there were crucial things that were not being said, things that might have warned thousands of Hungarian Jews of the horrors to come in the event of German occupation. A memo setting out policy for the BBC Hungarian Service in 1942 states: "We shouldn't mention the Jews at all". By 1943, the BBC Polish Service was broadcasting the exterminations. And yet his policy of silence on the Jews was followed until the German invasion in March 1944. After the tanks rolled in, the Hungarian Service did then broadcast warnings. But by then it was too late "Many Hungarian Jews who survived the deportations claimed that they had not been informed by their leaders, that no one had told them. But there's plenty of evidence that they could have known", said David Cesarani, professor of history at Royal Holloway, University of London. |access-date=21 July 2018 |archive-date=21 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180621165442/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-20267659 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10007259|title=Auschwitz: Chronology|work=Ushmm.org|access-date=13 February 2013|archive-date=19 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130419022233/http://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10007259|url-status=live}}</ref> جنهن دوران لڳ ڀڳ 440,000 يهودين کي جلاوطن ڪيو ويو، جن مان گهڻن کي [[آشويتس حراستي ڪيمپ|آشويتس]] موڪليو ويو؛ انهن مان لڳ ڀڳ سڀني کي قتل ڪيو ويو.<ref>{{cite book | last1=Herczl | first1=Moshe Y. | last2=Lerner | first2=Joel | title=Christianity and the Holocaust of Hungarian Jewry | publisher=NYU Press | year=1993 | jstor=j.ctt9qg6vj }}</ref><ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.ushmm.org/information/exhibitions/online-features/special-focus/the-holocaust-in-hungary|title=The Holocaust in Hungary|publisher=United States Holocaust Memorial Museum|encyclopedia=Holocaust Encyclopedia|archive-url=https://web.archive.org/web/20170311040319/https://www.ushmm.org/information/exhibitions/online-exhibitions/special-focus/the-holocaust-in-hungary|archive-date=2017-03-11}}</ref> هولوڪاسٽ ۾ هورٿي حڪومت جي ذميواري ۽ سهڪار جي نوعيت تاريخي تحقيق ۽ بحث جو موضوع رهي آهي. === ڪميونسٽ دور (1945–1989ع) === {{Main|هنگريائي جمهوريه (1946–1949ع)|هنگريائي عوامي جمهوريه|1956ع جو هنگريائي انقلاب}} {{پڻ ڏسو|گولاش ڪميونزم}} [[File:Szétlőtt harckocsi a Móricz Zsigmond körtéren.jpg|thumb|left|[[1956ع جو هنگريائي انقلاب|1956ع جي انقلاب]] دوران بوداپيسٽ ۾ تباهه ٿيل سوويت ٽينڪ. ''[[ٽائيم (رسالو)|ٽائيم]]'' 1956ع لاءِ هنگريائي آزاديءَ جي ويڙهاڪ کي [[ٽائيم سال جي شخصيت|سال جو شخص]] قرار ڏنو.<ref>{{cite magazine|title=Man of the Year, The Land and the People|magazine=Time|date=7 January 1957|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,808898-1,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20071017045908/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,808898-1,00.html|archive-date=17 October 2007|access-date=9 October 2006}}</ref>]] [[نازي جرمني]] جي شڪست کان پوءِ هنگري [[سوويت يونين]] جي هڪ [[تابع رياست]] بڻجي ويو. سوويت قيادت [[ماتياس راڪوشي]] کي ملڪ ۾ [[اسٽالنزم|اسٽالنائزيشن]] جي عمل جي اڳواڻيءَ لاءِ چونڊيو ۽ راڪوشي 1949ع کان 1956ع تائين هنگريءَ جو ''[[عملي طور|عملي]]'' حڪمران رهيو. سندس حڪومت جي فوجي سازي، صنعتي سازي، زراعت جي اجتماعيت ۽ جنگي معاوضن وارين پاليسين سبب عوام جي رهڻي ڪهڻيءَ جي معيار ۾ شديد گهٽتائي آئي. اسٽالن جي ڳجهي پوليس جي نموني تي راڪوشي حڪومت [[رياستي تحفظ اٿارٽي|رياستي تحفظ اٿارٽي]] قائم ڪئي، جيڪا حڪومت خلاف مخالفت کي دٻائڻ لاءِ استعمال ڪئي وئي؛ 1948ع کان 1956ع تائين لڳ ڀڳ 350,000 سرڪاري عملدارن ۽ دانشورن کي قيد ڪيو ويو يا موت جي سزا ڏني وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.tamupress.com/product/First-Domino,4091.aspx|title=Granville/ frm|format=PDF|access-date=20 September 2009|archive-date=11 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180911225449/http://www.tamupress.com/product/First-Domino,4091.aspx|url-status=live}}</ref> ڪيترن آزاد خيال ماڻهن، جمهوريت پسندن ۽ هورٿي دور جي اهم شخصيتن کي ڳجهي نموني گرفتار ڪري هنگري ۽ پرڏيهي [[گولاگ]] ڪئمپن ۾ عدالتي ڪارروائيءَ کان سواءِ قيد ڪيو ويو. لڳ ڀڳ 600,000 هنگريائين کي سوويت جبري پورهيت ڪئمپن ڏانهن موڪليو ويو، جن مان گهٽ ۾ گهٽ 200,000 فوت ٿي ويا.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/from_our_own_correspondent/8347146.stm|title=Hungary's 'forgotten' war victims|work=[[BBC News]]|date=7 November 2009|access-date=4 February 2010|archive-date=23 November 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251123123825/http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/from_our_own_correspondent/8347146.stm|url-status=live}}</ref><ref>[http://www.epa.hu/00400/00463/00007/pdf/155_stark.pdf "Malenki Robot" – Hungarian Forced Labourers in the Soviet Union (1944–1955)]</ref><ref>{{cite web |last=Máthé |first=Áron |title=Hungarians in Soviet captivity |url=https://gulag.online/articles/madari-a-gulag?locale=en |website=Gulag.online |publisher=Gulag.cz Association |access-date=April 13, 2026 |language=en}}</ref> 1953ع ۾ اسٽالن جي وفات کان پوءِ سوويت يونين [[اسٽالن مخالف عمل|اسٽالن مخالف پاليسي]] اختيار ڪئي، جيڪا راڪوشي جي پاليسين جي ابتڙ هئي ۽ آخرڪار سندس اقتدار کان هٽڻ جو سبب بڻي. ان کان پوءِ سياسي ماحول ۾ آيل نرميءَ سان [[ايمري ناگي]] وزيراعظم بڻيو. ناگي مارڪيٽ کي وڌيڪ آزادي ڏيڻ ۽ سياسي کليلائپ جو واعدو ڪيو. تنهن هوندي به راڪوشي آخرڪار ناگي کي سياسي طور ڪمزور ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو ۽ سندس جاءِ تي وڌيڪ سخت گير [[ارنو گيرو]] آيو. هنگري مئي 1955ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا معاهدي]] ۾ شامل ٿيو، جڏهن ته حڪومت خلاف عوامي بي اطميناني وڌندي رهي. 23 آڪٽوبر 1956ع تي پرامن مظاهرين تي سوويت سپاهين ۽ ڳجهي پوليس جي فائرنگ ۽ سڄي ملڪ ۾ ٿيندڙ احتجاجن کان پوءِ بوداپيسٽ ۾ ماڻهو روڊن تي نڪري آيا، جنهن سان [[1956ع جو هنگريائي انقلاب]] شروع ٿيو. صورتحال تي ضابطو آڻڻ جي ڪوشش ۾ ناگي ٻيهر وزيراعظم بڻيو، آزاد چونڊن جو واعدو ڪيائين ۽ هنگريءَ کي وارسا معاهدي مان ڪڍڻ جو اعلان ڪيائين. ان هوندي به تشدد جاري رهيو ۽ سوويت فوج ۽ رياستي تحفظ اٿارٽي خلاف انقلابي مليشيا وجود ۾ آيا؛ لڳ ڀڳ 3,000 مزاحمت ڪندڙن [[مولوٽوف ڪاڪ ٽيل]] ۽ مشين پستولن سان سوويت ٽينڪن جو مقابلو ڪيو. سوويت فوج جي انگ ۽ هٿيارن ۾ وڏي برتري باوجود کين سخت نقصان رسيو ۽ 30 آڪٽوبر 1956ع تائين گهڻا سوويت فوجي بوداپيسٽ مان نڪري ٻهراڙيءَ جي فوجي ڇانوڻين ڏانهن هليا ويا. ڪجهه وقت تائين سوويت قيادت ان ڳالهه بابت غير يقينيءَ جو شڪار رهي ته ڪهڙو قدم کنيو وڃي، پر آخرڪار سوويت بلاڪ جي ممڪن عدم استحڪام کي روڪڻ لاءِ فوجي مداخلت جو فيصلو ڪيو ويو. 4 نومبر تي سوويت يونين مان 150,000 کان وڌيڪ فوجي ۽ 2,500 ٽينڪ هنگريءَ ۾ داخل ٿيا.<ref>Findley, Carter V., and John Rothney. ''Twentieth Century World''. sixth ed. Boston: Houghton Mifflin, 2006. 278.</ref> مداخلت جي مزاحمت ڪندي لڳ ڀڳ 20,000 هنگريائي مارجي ويا، جڏهن ته ان کان پوءِ وڌيڪ 21,600 ماڻهن کي سياسي سببن جي ڪري قيد ڪيو ويو. لڳ ڀڳ 13,000 ماڻهن کي نظربند ڪيو ويو ۽ 230 ڄڻن تي مقدمو هلائي کين موت جي سزا ڏني وئي. ناگي تي ڳجهي نموني مقدمو هلايو ويو، کيس ڏوهاري قرار ڏئي موت جي سزا ٻڌائي وئي ۽ جون 1958ع ۾ ڦاهي ڏني وئي. سرحدون ٿوري وقت لاءِ کليل هجڻ سبب انقلاب جي دٻجڻ تائين لڳ ڀڳ 250,000 ماڻهو ملڪ ڇڏي ويا.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/6065398.stm "Hungary's 1956 brain drain"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251129114223/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/6065398.stm |date=29 November 2025 }}, BBC News, 23 October 2006</ref> [[File:János Kádár 1962.jpg|thumb|upright|[[يانوش ڪادار]]، [[هنگريائي سوشلسٽ ورڪرز پارٽي]] جو جنرل سيڪريٽري (1956–1988ع)]] سوويت فوجي قبضي جي هڪ ٻئي مختصر دور کان پوءِ ناگي جي اڳوڻي رياستي وزير [[يانوش ڪادار]] کي سوويت قيادت نئين حڪومت جي اڳواڻي ۽ نئين حڪمران [[هنگريائي سوشلسٽ ورڪرز پارٽي|سوشلسٽ ورڪرز پارٽي]] جي سربراهيءَ لاءِ چونڊيو. ڪادار جلد ئي صورتحال کي معمول تي آندو. 1963ع ۾ حڪومت عام معافيءَ جو اعلان ڪيو. ڪادار هڪ نئين سياسي پاليسي اختيار ڪئي، جنهن تحت ماڻهن لاءِ پارٽيءَ سان کليل وفاداريءَ جو اظهار لازمي نه رهيو، بشرطيڪ اهي سوشلسٽ نظام کي عملي حقيقت طور قبول ڪن. ڪادار معيشت ۾ نيون منصوبابندي ترجيحون متعارف ڪرايون، جن ۾ گڏيل زراعت واري نظام اندر هارين کي خانگي استعمال لاءِ زمين جا نمايان ٽڪرا رکڻ جي اجازت ڏيڻ (''háztáji gazdálkodás'') شامل هئي. عوام جي رهڻي ڪهڻيءَ جو معيار بهتر ٿيو ۽ فوجي پيداوار جي ڀيٽ ۾ خوراڪ ۽ صارفين جي شين جي پيداوار کي ترجيح ڏني وئي. فوجي پيداوار کي انقلاب کان اڳ واري سطح جي لڳ ڀڳ ڏهين حصي تائين گهٽايو ويو. 1968ع ۾ [[نئون معاشي نظام]] متعارف ڪرايو ويو، جنهن سوشلسٽ مرڪزي منصوبابندي واري معيشت ۾ آزاد مارڪيٽ جا ڪجهه عنصر شامل ڪيا. 1960ع واري ڏهاڪي کان 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين هنگريءَ کي اڪثر اوڀر بلاڪ جي ”سڀ کان خوشحال ڇانوڻي“ سڏيو ويندو هو. سرد جنگ جي پوئين دور ۾ هنگريءَ جي [[في فرد مجموعي گهريلو پيداوار موجب ملڪن جون فهرستون|في فرد مجموعي گهريلو پيداوار]] [[اوڀر جرمني]]، [[چيڪوسلواڪ سوشلسٽ جمهوريه|چيڪوسلواڪيا]] ۽ سوويت يونين کان پوءِ چوٿين نمبر تي هئي.<ref name="madison185">*{{Cite book|last=Maddison|first=Angus|title=The world economy|publisher=OECD Publishing|year=2006|isbn=978-92-64-02261-4|page=185}}</ref> نسبتاً بهتر [[زندگيءَ جو معيار]]، وڌيڪ آزاد معيشت، پريس تي نسبتاً گهٽ پابندين ۽ پرڏيهي سفر جي وڌيڪ آزاديءَ سبب ڪميونسٽ دور ۾ هنگريءَ کي عام طور وچ يورپ جي نسبتاً وڌيڪ آزاد ملڪن مان هڪ سمجهيو ويندو هو. 1980ع ۾ هنگري [[انٽرڪوسموس]] پروگرام تحت پهرئين هنگريائي [[خلاباز]] [[برتلان فارڪاش]] کي خلا ۾ موڪليو. اهڙيءَ طرح هنگري خلا ۾ نمائندگي حاصل ڪندڙ [[قوميت موجب خلائي سفر جي وقتوار فهرست|ستين قوم]] بڻيو.<ref>{{Cite web|url=https://qubit.hu/2018/05/06/hogyan-lettunk-a-vilag-hetedik-urhajos-nemzete-nyolc-magyar-aki-nelkul-nem-tortenhetett-volna-meg|title=Hogyan lettünk a világ hetedik űrhajós nemzete? – Nyolc magyar, aki nélkül nem történhetett volna meg|last=Béres|first=Attila|date=2018-05-06|website=Qubit|language=hu|access-date=2019-12-14|archive-date=28 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210228011509/https://qubit.hu/2018/05/06/hogyan-lettunk-a-vilag-hetedik-urhajos-nemzete-nyolc-magyar-aki-nelkul-nem-tortenhetett-volna-meg|url-status=live}}</ref> تنهن هوندي به 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[1980ع واري ڏهاڪي جي شروعاتي معاشي مندي|عالمي معاشي مندي]] سبب زندگيءَ جو معيار ٻيهر تيزيءَ سان گهٽجڻ لڳو ۽ ڪميونسٽ معاشي نظام ان بحران جو مؤثر مقابلو نه ڪري سگهيو.<ref>{{cite web|last1=Watkins|first1=Theyer|title=Economic History and the Economy of Hungary|url=http://www.sjsu.edu/faculty/watkins/hungary.htm|website=sjsu.edu|publisher=San José State University Department of Economics|access-date=6 August 2014|archive-date=7 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141207184439/http://www.sjsu.edu/faculty/watkins/hungary.htm}}</ref> 1989ع تائين، جڏهن ڪادار وفات ڪئي، سوويت يونين به شديد زوال جو شڪار هو ۽ اصلاح پسندن جي نئين نسل معاشي ۽ سماجي مسئلن جي حل لاءِ سياسي ۽ معاشي آزاديءَ کي ضروري سمجهڻ شروع ڪيو هو. === ٽين جمهوريه (1989ع–هاڻوڪو دور) === {{پڻ ڏسو|1989ع جا انقلاب|هنگري ۾ 2006ع جا احتجاج|2015ع جو يورپي مهاجر بحران|هنگري ۾ ڪووڊ-19 عالمي وبا|اوربان دور}} [[File:Foundation of the Visegrád Group.tiff|thumb|[[ويشيگراڊ گروپ]] جي قيام واري معاهدي تي صحيحن جي تقريب، 15 فيبروري 1991ع]] هنگريءَ جي ڪميونزم کان سرمائيداريءَ ڏانهن منتقلي ({{langx|hu|rendszerváltás}}، ”نظام جي تبديلي“) پرامن نموني ٿي. ان عمل جا اهم سبب معاشي جمود، ملڪ اندر سياسي دٻاءُ ۽ وارسا معاهدي جي ٻين ملڪن سان تبديل ٿيندڙ لاڳاپا هئا. جيتوڻيڪ [[هنگريائي سوشلسٽ ورڪرز پارٽي]] مارچ 1989ع ۾ مختلف مخالف ڌر جي گروهن سان [[هنگريائي گول ميز ڳالهيون|گول ميز ڳالهيون]] شروع ڪيون هيون، پر ساڳئي سال جون ۾ ايمري ناگي جي هڪ انقلابي شهيد طور ٻيهر تدفين کي هنگريءَ ۾ ڪميونسٽ دور جي علامتي پڄاڻي طور وڏي پيماني تي ڏٺو وڃي ٿو. [[1990ع جي هنگريائي پارلياماني چونڊ|مئي 1990ع ۾ آزاد چونڊون]] ٿيون، جن ۾ اهم قدامت پسند مخالف ڌر جي جماعت [[هنگريائي ڊيموڪريٽڪ فورم]] جي اڳواڻيءَ ۾ اتحادي حڪومت قائم ٿي. [[يوزيف انتال]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ هنگريءَ جو پهريون جمهوري طور چونڊيل وزيراعظم بڻيو. 1991ع ۾ سرڪاري امدادن جي خاتمي ۽ تيز رفتار نجڪاريءَ سان گڏ ڏاکڻي سرحد وٽ [[يوگوسلاو جنگيون|يوگوسلاو جنگين]] جي صورتحال سبب هنگري سخت معاشي منديءَ مان گذريو ۽ جنگ جي اثرن جي نتيجي ۾ سماجي ۽ سلامتيءَ جي عدم استحڪام کي به منهن ڏيڻو پيو. انتال حڪومت جون ڪفايت شعاريءَ واريون پاليسيون غير مقبول ثابت ٿيون ۽ ڪميونسٽ پارٽيءَ جي قانوني ۽ سياسي جانشين [[هنگريائي سوشلسٽ پارٽي]] [[1994ع جي هنگريائي پارلياماني چونڊ|1994ع جون چونڊون]] کٽي ورتيون. سياسي منظرنامي ۾ اهڙي تبديلي [[1998ع جي هنگريائي پارلياماني چونڊ|1998ع]] ۽ [[2002ع جي هنگريائي پارلياماني چونڊ|2002ع]] ۾ پڻ ورجائي وئي؛ هر چونڊ واري چڪر ۾ حڪمران جماعت کي شڪست ملي ۽ اڳوڻي مخالف ڌر حڪومت ٺاهي. ٻين گهڻين اڳوڻين ڪميونسٽ يورپي رياستن وانگر هنگري مجموعي طور [[يورپي انضمام]] واري پاليسي اختيار ڪئي. ملڪ 1999ع ۾ [[نيٽو جي توسيع|نيٽو]] ۾ شامل ٿيو ۽ [[2003ع جو هنگريائي يورپي يونين رڪنيت ريفرنڊم|1 مئي 2004ع تي]] [[يورپي يونين]] جو رڪن بڻيو. نيٽو جي ميمبر طور هنگري يوگوسلاو جنگين سان لاڳاپيل نيٽو جي ڪاررواين ۾ پڻ شامل رهيو. [[File:Police car at Hungary-Serbia border barrier.jpg|thumb|هنگري–سربيا سرحدي رڪاوٽ وٽ پوليس جي گاڏي]] 2006ع ۾ [[هنگري ۾ 2006ع جا احتجاج|سڄي ملڪ ۾ وڏا احتجاج]] شروع ٿيا، جڏهن اها ڳالهه سامهون آئي ته وزيراعظم [[فيرينس گيورچاني]] هڪ [[اوسود تقرير|بند ڪمري واري تقرير]] ۾ چيو هو ته سندس جماعت تازيون [[2006ع جي هنگريائي پارلياماني چونڊ|چونڊون]] کٽڻ لاءِ ”ڪوڙ ڳالهايو“ هو. ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحران دوران کاٻي ڌر جي جماعتن جي مقبوليت تيزيءَ سان گهٽجي وئي. 2010ع ۾ [[وڪٽر اوربان]] جي قومي قدامت پسند جماعت [[فيڊس]] [[2010ع جي هنگريائي پارلياماني چونڊ|پارلياماني چونڊن]] ۾ ٻه ڀاڱي ٽي کان وڌيڪ اڪثريت حاصل ڪئي. ان کان پوءِ پارليامينٽ [[هنگري جو آئين|نئون آئين]] منظور ڪيو ۽ حڪومت ۽ قانوني نظام ۾ ٻيون وسيع تبديليون ڪيون ويون. فيڊس ان کان پوءِ [[2014ع جي هنگريائي پارلياماني چونڊ|2014ع]]، [[2018ع جي هنگريائي پارلياماني چونڊ|2018ع]] ۽ [[2022ع جي هنگريائي پارلياماني چونڊ|2022ع]] جي چونڊن ۾ پڻ پارلياماني ٻه ڀاڱي ٽي اڪثريت حاصل ڪئي. 2010ع ۾ اوربان جي چونڊجڻ کان پوءِ هنگريءَ ۾ [[جمهوري پٺتي هٽڻ]] جو عمل ڏٺو ويو. سندس قيادت واري دور کي، جنهن کي ”اوربان دور“ ({{langx|hu|Orbán-korszak}}) پڻ سڏيو ويو،<ref>{{Cite web |last=Today |first=Hungary |date=2026-04-13 |title=The Raw Numbers: End of the Orbán Era |url=https://hungarytoday.hu/the-raw-numbers-end-of-the-orban-era/ |access-date=2026-04-16 |website=Hungary Today |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Hungary: Orban's election defeat sparks hope and relief |url=https://www.dw.com/en/orban-election-defeat-sparks-hope-and-relief-in-hungary-europe-peter-magyar/a-76766410 |access-date=2026-04-16 |website=dw.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-04-12 |title=Orbán era is over, as Tisza scores historic victory in Hungary |url=https://euobserver.com/210869/orban-era-is-over-as-tisza-scores-historic-victory-in-hungary/ |access-date=2026-04-16 |website=EUobserver |language=en-US}}</ref> مختلف عالمن ۽ ادارن [[غير لبرل جمهوريت]]،<ref>{{cite journal |first1=Abby |last1=Innes |title=Hungary's Illiberal Democracy |journal=Current History |year=2015 |volume=114 |issue=770 |doi=10.1525/curh.2015.114.770.95 |pages=95–100}}</ref>{{rp|95}} [[هائبرڊ نظام]]، ڪليپٽوڪريسي، [[غالب جماعت وارو نظام]] يا ”مافيا رياست“ جهڙن اصطلاحن سان بيان ڪيو.<ref name="VDem2020">''[https://www.v-dem.net/media/filer_public/f0/5d/f05d46d8-626f-4b20-8e4e-53d4b134bfcb/democracy_report_2020_low.pdf Autocratization Surges–Resistance Grows: Democracy Report 2020] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200330123413/https://www.v-dem.net/media/filer_public/f0/5d/f05d46d8-626f-4b20-8e4e-53d4b134bfcb/democracy_report_2020_low.pdf |date=30 March 2020 }}'', V-Dem Institute, University of Gothenburg (March 2020).</ref><ref>"[https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20220909IPR40137/meps-hungary-can-no-longer-be-considered-a-full-democracy MEPs: Hungary can no longer be considered a full democracy | News | European Parliament] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220915103936/https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20220909IPR40137/meps-hungary-can-no-longer-be-considered-a-full-democracy |date=15 September 2022 }}". www.europarl.europa.eu. 2022-09-15. Retrieved 2023-05-02.</ref><ref>{{Cite news|date=5 April 2018|title=The EU is tolerating – and enabling – authoritarian kleptocracy in Hungary|newspaper=The Economist|url=https://www.economist.com/europe/2018/04/05/the-eu-is-tolerating-and-enabling-authoritarian-kleptocracy-in-hungary|access-date=5 July 2021|issn=0013-0613|archive-date=9 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709185001/https://www.economist.com/europe/2018/04/05/the-eu-is-tolerating-and-enabling-authoritarian-kleptocracy-in-hungary|url-status=live}}</ref> اوربان کليل نموني غير لبرلزم جي حمايت ڪئي،<ref>{{Cite journal |last1=Plattner |first1=Marc F. |date=2019 |title=Illiberal Democracy and the Struggle on the Right |journal=Journal of Democracy |language=en |volume=30 |issue=1 |pages=5–19 |doi=10.1353/jod.2019.0000 |url=https://www.journalofdemocracy.org/articles/illiberal-democracy-and-the-struggle-on-the-right/ |url-access=subscription |archive-date=11 November 2024 |access-date=11 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241111201035/https://www.journalofdemocracy.org/articles/illiberal-democracy-and-the-struggle-on-the-right/ |url-status=live }}</ref>{{rp|9}} ۽ هنگريءَ کي ”غير لبرل عيسائي جمهوريت“ طور بيان ڪيو.<ref>{{cite news|url=https://budapestbeacon.com/full-text-of-viktor-orbans-speech-at-baile-tusnad-tusnadfurdo-of-26-july-2014/|title=Full text of Viktor Orbán's speech at Băile Tuşnad (Tusnádfürdő) of 26 July 2014|work=The Budapest Beacon|date=30 July 2014|access-date=11 November 2024|archive-date=28 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210728164958/https://budapestbeacon.com/full-text-of-viktor-orbans-speech-at-baile-tusnad-tusnadfurdo-of-26-july-2014/}}</ref><ref>{{cite web |title=Hungarian PM sees shift to illiberal Christian democracy in 2019 European vote |url=https://www.reuters.com/article/us-hungary-orban/hungarian-pm-sees-shift-to-illiberal-christian-democracy-in-2019-european-vote-idUSKBN1KI0BK |publisher=[[Reuters]] |access-date=29 July 2020 |date=28 July 2018 |quote=Hungarian Prime Minister Viktor Orban said on Saturday that European parliament elections next year could bring about a shift toward illiberal 'Christian democracy' in the European Union that would end the era of multiculturalism. |archive-date=15 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240815201020/http://www.reuters.com/article/us-hungary-orban/hungarian-pm-sees-shift-to-illiberal-christian-democracy-in-2019-european-vote-idUSKBN1KI0BK/ |url-status=live }}</ref> انهن تبديلين جي نتيجي ۾ هنگريءَ جا [[آمريڪا]] ۽ [[يورپي يونين]] سان لاڳاپا ڊگهي ڇڪتاڻ واري دور ۾ داخل ٿيا. يورپي يونين جي مختلف ادارن ۽ ميمبر ملڪن هنگريءَ خلاف پابندين يا يورپي يونين اندر ان جي ووٽ ڏيڻ جي حق کي محدود ڪرڻ لاءِ قدم کڻڻ يا اهڙن قدمن تي غور ڪرڻ شروع ڪيو.<ref>{{Cite web |date=2025-03-14 |title=Ungarn erzwingt Aufhebung von EU-Sanktionen gegen Russen |url=https://www.orf.at//stories/3387636/ |access-date=2025-03-14 |website=news.[[ORF.at]] |language=de-AT |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028221545/https://www.orf.at//stories/3387636/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-03-14 |title=Minister: Hungary's EU voting rights must be suspended over sanctions block |url=https://news.err.ee/1609633469/minister-hungary-s-eu-voting-rights-must-be-suspended-over-sanctions-block |access-date=2025-03-14 |website=[[Eesti Rahvusringhääling]] |language=en |archive-date=13 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251013114517/https://news.err.ee/1609633469/minister-hungary-s-eu-voting-rights-must-be-suspended-over-sanctions-block |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-05-19 |title=Michael McGrath - European Commission |url=https://commission.europa.eu/about/organisation/college-commissioners/michael-mcgrath_en |access-date=2025-05-27 |website=commission.europa.eu |language=en |archive-date=10 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250510203427/https://commission.europa.eu/about/organisation/college-commissioners/michael-mcgrath_en |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=2025-05-27 |title=EU Commissioner for Democracy: serious concerns about rule of law situation in Hungary |url=https://www.reuters.com/world/eu-commissioner-democracy-serious-concerns-about-rule-law-situation-hungary-2025-05-27/ |access-date=2025-05-27 |work=Reuters |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Zsiros |first=Sandor |date=2025-05-24 |title=EU Commission demands Hungary withdraws its draft transparency law |url=https://www.euronews.com/my-europe/2025/05/24/confrontation-ahead-eu-commission-demands-that-hungary-withdraws-draft-transparency-law |access-date=2025-05-27 |website=euronews |language=en |archive-date=25 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251025132324/https://www.euronews.com/my-europe/2025/05/24/confrontation-ahead-eu-commission-demands-that-hungary-withdraws-draft-transparency-law |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-06-05 |title=ECJ: Hungarian law against LGBT people violates European law |url=https://www.bgnes.com/politics/ecj-hungarian-law-against-lgbt-people-violates-european-law |access-date=2025-06-05 |website=BGNES: Breaking News, Latest News and Videos |language=bg |archive-date=29 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251029164545/https://www.bgnes.com/politics/ecj-hungarian-law-against-lgbt-people-violates-european-law |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=EU: Hungary has violated EU law with restrictions on LGBT content |url=https://fakti.bg/world/976473-eu-hungary-has-violated-eu-law-with-restrictions-on-lgbt-content |access-date=2025-06-05 |website=Fakti.bg - Да извадим фактите наяве |language=bg |archive-date=26 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251126135709/https://fakti.bg/world/976473-eu-hungary-has-violated-eu-law-with-restrictions-on-lgbt-content |url-status=live }}</ref> تڪرار وارن اهم معاملن ۾ [[هنگري ۾ هم جنس پرستن جا حق|هم جنس پرستن جا حق]]،<ref>{{Cite web|title=Hungary's parliament passes anti-LGBT law ahead of 2022 election|url=https://www.cnn.com/2021/06/15/europe/hungary-protests-lgbtq-law-intl/index.html|access-date=2021-06-25|website=CNN|date=15 June 2021|archive-date=2 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210702152849/http://www.cnn.com/2021/06/15/europe/hungary-protests-lgbtq-law-intl/index.html|url-status=live}}</ref> لڏپلاڻ،<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-hungary-immigration-idUSKBN0OX17I20150617|title=Hungary to fence off border with Serbia to stop migrants|work=Reuters|access-date=28 August 2015|date=17 June 2015|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924220554/http://www.reuters.com/article/2015/06/17/us-hungary-immigration-idUSKBN0OX17I20150617|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2015/09/04/world/europe/hungary-train-station-migrant-crisis.html|title=Hungary Defends Handling of Migrants Amid Chaos at Train Station|author1=Anemona Hartocollis|author2=Dan Bilefsky|author3=James Kanter|name-list-style=amp|newspaper=The New York Times|access-date=3 September 2015|date=3 September 2015|archive-date=18 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180118122744/https://www.nytimes.com/2015/09/04/world/europe/hungary-train-station-migrant-crisis.html|url-status=live}}</ref> ''[[سي اي يو قانون]]''،<ref>{{Cite news |date=2020-10-06 |title=Hungary broke EU law by forcing out university, says European Court |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-54433398 |access-date=2025-01-12 |language=en-GB}}</ref> [[ڪوويڊ-19 عالمي وبا]] دوران هنگريءَ طرفان [[اسپوتنڪ وي ويڪسين|روسي]] ۽ [[ڪوروناويڪ|چيني ويڪسينن]] جي استعمال جي اجازت،<ref>{{Cite news |last=Walker |first=Shaun |date=2021-01-21 |title=Hungary breaks ranks with EU to license Russian vaccine |url=https://www.theguardian.com/world/2021/jan/21/hungary-breaks-ranks-with-eu-to-license-russian-vaccine-sputnik-v |access-date=2025-01-12 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 |archive-date=22 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122013307/https://www.theguardian.com/world/2021/jan/21/hungary-breaks-ranks-with-eu-to-license-russian-vaccine-sputnik-v |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-02-28 |title='I'm vaccinated': Hungary's Orbán promotes Chinese coronavirus jab |url=https://www.politico.eu/article/hungary-viktor-orban-inoculated-with-chinese-vaccine-coronavirus/ |access-date=2025-01-12 |website=POLITICO |language=en-GB}}</ref> ۽ [[2022ع ۾ روس جي يوڪرين تي حملي دوران بين الاقوامي پابنديون|يوڪرين تي روس جي 2022ع واري حملي]] کان پوءِ روس خلاف بين الاقوامي پابنديون شامل هيون.<ref>{{cite web |title=Hungary's loyalties tested as Russia's war in Ukraine grinds on |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/14/hungarys-loyalties-tested-as-russias-war-in-ukraine-grinds-on |access-date=14 April 2023 |website=aljazeera.com}}</ref> ساڳئي وقت اوربان حڪومت کي [[قانون جي حڪمراني]] بابت خدشن سبب وڌندڙ بين الاقوامي جاچ ۽ تنقيد کي منهن ڏيڻو پيو، جڏهن ته اوربان حڪومت انهن الزامن سان اختلاف ڪندي انهن کي رد ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Rankin |first=Jennifer |date=12 September 2018 |title=MEPs vote to pursue action against Hungary over Orbán crackdown |url=https://www.theguardian.com/world/2018/sep/12/eu-meps-vote-to-pursue-action-against-hungary-over-orban-crackdown |access-date=24 September 2018 |website=The Guardian |language=en-GB}}</ref> [[2026ع جي هنگريائي پارلياماني چونڊ|2026ع جي پارلياماني چونڊن]] ۾ [[پيٽر ماديار]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[تيسا پارٽي]] ٻه ڀاڱي ٽي کان وڌيڪ پارلياماني اڪثريت حاصل ڪئي، جنهن سان سورهن سالن ۾ پهريون ڀيرو فيڊس مخالف ڌر ۾ هلي وئي.<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.com/news/live/c2d8zw2d3rkt |title=Viktor Orbán concedes with Hungarian opposition on course for landslide election win |date=12 April 2026 |work=[[BBC]]}}</ref> 9 مئي 2026ع تي ماديار هنگريءَ جي وزيراعظم طور حلف کنيو.<ref>{{cite news |title=Hungary's new PM Magyar sworn in after landslide victory over Orbán |url=https://www.bbc.com/news/articles/ce3pqvvzgnko |work=www.bbc.com |date=9 May 2026}}</ref> == جاگرافي == {{Main|هنگري جي جاگرافي|هنگري جي آبهوا}} {{پڻ ڏسو|هنگري جي قومي پارڪن جي فهرست}} [[فائل:Hungary-geographic map-en.svg|thumb|هنگري جو جاگرافيائي نقشو]] هنگري هڪ [[زمين سان گهيريل ملڪ]] آهي. هن ملڪ جي جاگرافي روايتي طور تي ان جي ٻن مکيه درياهن، [[ڊينيوب درياهه|ڊينيوب]] ۽ [[ٽيسا درياهه|ٽيسا]]، جي بنياد تي بيان ڪئي ويندي آهي. ملڪ جي عام ٽن ڀاڱن واري ورهاست—''ڊونانٽول'' (”ڊينيوب کان پرتي“، [[ٽرانسڊينيوبيا]])، ''[[ٽيسانٽول]]'' (”ٽيسا کان پرتي“) ۽ ''ڊونا–ٽيسا ڪوزي'' (”ڊينيوب ۽ ٽيسا جي وچ وارو علائقو“) پڻ انهن درياهن جي جاگرافيائي اهميت کي ظاهر ڪري ٿي. ڊينيوب اڄوڪي هنگري جي وچ مان اتر کان ڏکڻ طرف وهي ٿو ۽ سڄو ملڪ ان جي [[پاڻي نيڪال جو حوض|پاڻي نيڪال واري حوض]] ۾ واقع آهي. ٽرانسڊينيوبيا ملڪ جي وچئين حصي کان اولهه طرف [[آسٽريا]] تائين پکڙيل آهي. هي بنيادي طور ٽڪرين وارو علائقو آهي، جنهن جي جاگرافيءَ ۾ هيٺانهان جبل پڻ شامل آهن. انهن ۾ ملڪ جي اولهه ۾ [[الپس]] جبلن جو انتهائي اوڀر وارو حصو ''[[الپوڪاليا]]''، ٽرانسڊينيوبيا جي وچئين حصي ۾ [[ٽرانسڊينيوبيا جا جبل]]، ۽ ڏکڻ ۾ [[ميچيڪ جبل]] ۽ [[ويلاني جبل]] شامل آهن. هن علائقي جو بلند ترين هنڌ الپس ۾ واقع ايروٽ-ڪو آهي، جنهن جي اوچائي {{convert|882|m|0}} آهي. [[ننڍو هنگريائي ميدان]] (''ڪيشالفولڊ'') اترين ٽرانسڊينيوبيا ۾ واقع آهي. [[بالاٽون ڍنڍ]] ۽ [[هيويز ڍنڍ]] پڻ ٽرانسڊينيوبيا ۾ آهن؛ پهرين وچ يورپ جي سڀ کان وڏي ڍنڍ، جڏهن ته ٻي دنيا جي سڀ کان وڏي حرارتي ڍنڍ آهي. [[فائل:Balaton Hungary Landscape.jpg|thumb|[[بالاٽون ڍنڍ]]]] ''ڊونا–ٽيسا ڪوزي'' ۽ ''ٽيسانٽول'' جا علائقا گهڻو ڪري [[وڏو هنگريائي ميدان|وڏي هنگريائي ميدان]] (''الفولڊ'') تي مشتمل آهن، جيڪو ملڪ جي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر جي گهڻي حصي ۾ پکڙيل آهي. هن ميدان جي اتر ۾ [[سلوواڪيا]] جي سرحد ڀرسان هڪ وسيع پٽيءَ ۾ [[ڪارپيٿيائي جبل]]ن جون دامن واريون ٽڪريون واقع آهن. اتي موجود [[ڪيڪيش]]، جنهن جي اوچائي {{convert|1014|m|ft|0|abbr=on}} آهي، هنگري جو بلند ترين جبل آهي. [[ٻوٽن جي جاگرافي|ٻوٽن جي جاگرافيائي]] لحاظ کان هنگري [[بوريئل بادشاهت]] جي [[سرڪم بوريئل علائقو|سرڪم بوريئل علائقي]] جي وچ يورپي صوبي ۾ اچي ٿو. [[فطرت لاءِ عالمي فنڊ]] موجب، هنگري جو علائقو [[پينونيائي مخلوط ٻيلا|پينونيائي مخلوط ٻيلن]] واري زميني ماحولياتي خطي ۾ شامل آهي.<ref name="DinersteinOlson2017">{{cite journal|last1=Dinerstein|first1=Eric|last2=Olson|first2=David|last3=Joshi|first3=Anup|last4=Vynne|first4=Carly|last5=Burgess|first5=Neil D.|last6=Wikramanayake|first6=Eric|last7=Hahn|first7=Nathan|last8=Palminteri|first8=Suzanne|last9=Hedao|first9=Prashant|last10=Noss|first10=Reed|last11=Hansen|first11=Matt|last12=Locke|first12=Harvey|last13=Ellis|first13=Erle C|last14=Jones|first14=Benjamin|last15=Barber|first15=Charles Victor|last16=Hayes|first16=Randy|last17=Kormos|first17=Cyril|last18=Martin|first18=Vance|last19=Crist|first19=Eileen|last20=Sechrest|first20=Wes|last21=Price|first21=Lori|last22=Baillie|first22=Jonathan E. M.|last23=Weeden|first23=Don|last24=Suckling|first24=Kierán|last25=Davis|first25=Crystal|last26=Sizer|first26=Nigel|last27=Moore|first27=Rebecca|last28=Thau|first28=David|last29=Birch|first29=Tanya|last30=Potapov|first30=Peter|last31=Turubanova|first31=Svetlana|last32=Tyukavina|first32=Alexandra|last33=de Souza|first33=Nadia|last34=Pintea|first34=Lilian|last35=Brito|first35=José C.|last36=Llewellyn|first36=Othman A.|last37=Miller|first37=Anthony G.|last38=Patzelt|first38=Annette|last39=Ghazanfar|first39=Shahina A.|last40=Timberlake|first40=Jonathan|last41=Klöser|first41=Heinz|last42=Shennan-Farpón|first42=Yara|last43=Kindt|first43=Roeland|last44=Lillesø|first44=Jens-Peter Barnekow|last45=van Breugel|first45=Paulo|last46=Graudal|first46=Lars|last47=Voge|first47=Maianna|last48=Al-Shammari|first48=Khalaf F.|last49=Saleem|first49=Muhammad|title=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm|journal=BioScience|volume=67|issue=6|year=2017|pages=534–545|issn=0006-3568|doi=10.1093/biosci/bix014|pmid=28608869|pmc=5451287|doi-access=free}}</ref> === آبهوا === هنگري جي آبهوا [[معتدل آبهوا|معتدل موسمي]] آهي،<ref>{{Cite web|url=https://en.climate-data.org/europe/hungary-20/|title=Hungary climate: Average Temperature, weather by month, Hungary weather averages|work=Climate-Data.org|access-date=21 November 2018}}</ref><ref>{{cite web|author=Andrew Speedy|url=http://www.fao.org/ag/agp/agpc/doc/Counprof/Hungary/hungary.htm|title=Hungary|work=Fao.org|access-date=21 November 2008|archive-date=4 December 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081204115841/http://www.fao.org/ag/agp/agpc/doc/Counprof/Hungary/hungary.htm}}</ref> جنهن ۾ عام طور گرم اونهارا، مجموعي طور گهٽ گهم ۽ بار بار وسڪارا ٿين ٿا، جڏهن ته سيارا ٿڌا ۽ برفباري وارا هوندا آهن. سالياني سراسري گرمي پد {{convert|9.7|°C|°F}} آهي. ملڪ ۾ درج ٿيل انتهائي گرمي پدن مان سڀ کان وڌيڪ {{convert|41.9|°C|°F|1}}، 20 جولاءِ 2007ع تي [[ڪشڪون هالاش]] ۾، جڏهن ته سڀ کان گهٽ {{convert|-35|°C|°F|1}}، 16 فيبروري 1940ع تي [[مشڪولچ]] ۾ رڪارڊ ڪيو ويو. اونهاري ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{convert|23|to|28|°C|°F}} ۽ سياري ۾ سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد {{convert|-3|to|-7|°C|°F}} رهي ٿو. سالياني سراسري برسات لڳ ڀڳ {{convert|600|mm|in|1|abbr=on}} آهي. <!-- هيٺيون حصو حوالن کان سواءِ آهي، تنهنڪري مناسب حوالا شامل ٿيڻ تائين لڪايل رکيو ويو آهي: ڪارپيٿيائي حوض جي نسبتاً الڳ جاگرافيائي حالت سبب هي علائقو ڏڪار لاءِ حساس آهي ۽ عالمي گرمي پد ۾ واڌ جا اثر پڻ هتي محسوس ڪيا ويا آهن. عام راءِ ۽ ڪيترن سائنسدانن موجب، گذريل ڏهاڪن ۾ ملڪ وڌيڪ خشڪ ٿيو آهي ۽ ڏڪار وڌيڪ عام ٿيا آهن. اونهارا وڌيڪ گرم ۽ سيارا نسبتاً نرم ٿيا آهن. ان ڪري برفباري پڻ اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿي آهي. عام راءِ موجب بهار ۽ سرءُ جا موسم مختصر ٿيڻ سبب روايتي چئن موسمن واري نظام ۾ پڻ تبديلي آئي آهي. 2006ع ۾، بهرحال، هنگري جا ٻئي مکيه درياهه، ڊينيوب ۽ ٽيسا، هڪ ئي وقت ٻوڏ هيٺ آيا. بچاءَ جي ڪوششن باوجود سوين گهر رهائش جي قابل نه رهيا؛ درياهن جي ڪنارن جي وڏي حصي کي واريءَ جي ٻورين سان مضبوط ڪيو ويو، جنهن ۾ يونيورسٽي شاگردن ۽ هنگري جي فوج پڻ مدد ڪئي. هنگري جو وڏو حصو زرعي ميدانن تي مشتمل آهي؛ ان جي اصل ٻيلن جا فقط ٿورا حصا باقي آهن، جيڪي گهڻو ڪري جبلن وارن علائقن ۽ قومي پارڪن ۾ واقع آهن. --> == حڪومت ۽ سياست == {{Main|هنگري جي سياست|هنگري جي حڪومت|هنگري ۾ محصول}} {{Multiple image | direction = horizontal | align = right | caption_align = center | total_width = 340 | image1 = András Baka (cropped 2).png | image2 = Péter Magyar at EC, May 2026.jpg | caption1 = [[آندراش باڪا]]<br /><small>[[هنگري جو صدر|صدر]] </small> | caption2 = [[پيٽر ماديار]]<br /><small>[[هنگري جو وزيراعظم|وزيراعظم]] </small> | alt1 = | alt2 = }} هنگري هڪ [[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني جمهوريه]] آهي. ملڪ جو سياسي نظام آئيني ڍانچي، [[هنگري جو بنيادي قانون|بنيادي قانون]] ({{langx|hu|alaptörvény}})، تحت هلندو آهي، جنهن ۾ آخري ڀيرو 2012ع ۾ وڏي پيماني تي سڌارا ڪيا ويا. هن قانون ۾ ترميم ڪرڻ لاءِ عام طور پارليامينٽ ۾ ٻه ڀاڱي ٽي جي [[وڏي اڪثريت]] گهربل هوندي آهي، جيتوڻيڪ ان ۾ ڪجهه اهڙيون [[ناقابل ترميم شق|دائمي شقون]] پڻ شامل آهن، جن ۾ انساني وقار، اختيارن جي ورهاست، رياستي ڍانچي ۽ [[قانون جي حڪمراني]] جي ضمانت ڏيندڙ شقون شامل آهن. رياستي اختيار جي سڀ کان مٿانهين اداري، هڪ ايواني ''{{lang|hu|Országgyűlés}}'' ([[هنگري جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]]) جا 199 ميمبر (''{{lang|hu|országgyűlési képviselők}}''، واحد ''képviselő'') هر چئن سالن کان پوءِ [[گڏيل ميمبر اڪثريتي نمائندگي]] جي طريقي سان چونڊيا وڃن ٿا. انهن مان 106 ميمبر هڪ رڪني تڪن مان [[سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ اميدوار وارو نظام|سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ نظام]] تحت، جڏهن ته باقي 93 ميمبر سڄي ملڪ تي ٻڌل هڪ تڪ مان ترميم ٿيل [[تناسب واري نمائندگي]] تحت چونڊيا وڃن ٿا. [[چونڊ حد]] هڪ جماعت جي فهرست لاءِ 5 سيڪڙو، ٻن جماعتن جي اتحاد لاءِ 10 سيڪڙو ۽ ٽن يا وڌيڪ جماعتن جي اتحاد لاءِ 15 سيڪڙو مقرر آهي.<ref>{{Cite web |date=31 December 2024 |title=Act CCIII of 2011 on the election of the Members of the National Assembly |url=https://portal-api.valasztas.hu/files/6960fa637e5bb300028ca9df/2011-203-00-00.pdf |website=National Election Office |at=Section 16}}</ref> [[File:Hungarian Parliament Building from across the Danube, 2025-01-11.jpg|thumb|left|[[ٻڊاپيسٽ]] ۾ [[ڊينيوب درياهه]] جي ڪناري تي [[هنگري جي پارليامينٽ جي عمارت]]]] [[هنگري جو صدر|جمهوريه جو صدر]] (''{{lang|hu|köztársasági elnök}}'') [[رياست جو سربراهه]] هوندو آهي ۽ کيس قومي اسيمبلي هر پنجن سالن لاءِ چونڊيندي آهي. صدر جون ذميواريون ۽ اختيار بنيادي طور نمائندگيءَ سان لاڳاپيل آهن، جن ۾ پرڏيهي رياستن جي سربراهن جو استقبال ڪرڻ، قومي اسيمبلي جي سفارش تي وزيراعظم کي نامزد ڪرڻ ۽ [[هنگري جون هٿياربند فوجون|هٿياربند فوجن]] جي [[اعليٰ سپهه سالار]] طور خدمتون سرانجام ڏيڻ شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=About Hungary - The Hungarian State - The President of the Republic |url=https://2015-2019.kormany.hu/en/doc/the-hungarian-state/the-president-of-the-republic |access-date=2024-10-29 |website=2015-2019.kormany.hu |archive-date=6 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251006003419/https://2015-2019.kormany.hu/en/doc/the-hungarian-state/the-president-of-the-republic |url-status=live }}</ref> تنهن هوندي به، صدارت مڪمل طور [[علامتي سربراهه|علامتي عهدو]] نه آهي؛ صدر قانون سازيءَ تي [[ويٽو]] ڪري سگهي ٿو ۽ ڪنهن قانون کي جائزي لاءِ 15 رڪني [[هنگري جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] ڏانهن موڪلي سگهي ٿو.<ref>[http://m.ludita.uni-nke.hu/repozitorium/bitstream/handle/11410/10136/The%20Basic%20Law%20of%20Hungary.pdf THE BASIC (FUNDAMENTAL) LAW OF HUNGARY A Commentary of the New Hungarian Constitution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210831191821/http://m.ludita.uni-nke.hu/repozitorium/bitstream/handle/11410/10136/The%20Basic%20Law%20of%20Hungary.pdf |date=31 August 2021 }} (Clarus Press, 2015, {{ISBN| 978-1-905536-81-8}}), pp. 153–163</ref> هنگري ۾ ٽيون اهم سياسي عهدو [[هنگري جي قومي اسيمبلي جي اسپيڪرن جي فهرست|قومي اسيمبلي جي اسپيڪر]] (''házelnök'') جو آهي، جنهن کي قومي اسيمبلي چونڊيندي آهي ۽ جيڪو اسيمبلي جي اجلاسن جي صدارت ڪندو آهي. [[هنگري جو وزيراعظم|وزيراعظم]] (''{{lang|hu|miniszterelnök}}'') کي قومي اسيمبلي چونڊيندي آهي. هو [[حڪومت جو سربراهه]] هوندو آهي ۽ [[انتظامي اختيار]] استعمال ڪندو آهي. روايتي طور وزيراعظم قومي اسيمبليءَ ۾ سڀ کان وڏي جماعت جو اڳواڻ هوندو آهي. وزيراعظم [[هنگري جي حڪومت|ڪابينا]] جا وزير چونڊيندو آهي ۽ انهن کي عهدي تان هٽائڻ جو خاص اختيار پڻ رکندو آهي. تنهن هوندي به، ڪابينا لاءِ نامزد ڪيل وزيرن کي هڪ يا وڌيڪ پارلياماني ڪميٽين جي کليل مشاورتي ٻڌڻين ۾ پيش ٿيڻو پوندو آهي، قومي اسيمبلي ۾ ووٽ حاصل ڪرڻو پوندو آهي ۽ پوءِ صدر کان رسمي منظوري وٺڻي پوندي آهي. وزيرن لاءِ پارليامينٽ جو ميمبر هجڻ ضروري ناهي. ڪابينا پارليامينٽ آڏو جوابده آهي.<ref>{{cite web |title=The Government and Commissioners |url=https://2015-2019.kormany.hu/en/doc/the-hungarian-state/the-government-and-commissioners/the-government |website=kormany.hu |access-date=April 13, 2026}}</ref> === سياسي جماعتون === {{Main|هنگري جون سياسي جماعتون|هنگري ۾ چونڊون|هنگري جو چونڊ نظام}} ڪميونسٽ نظام جي خاتمي کان پوءِ هنگري ۾ [[گهڻ جماعتي نظام]] قائم آهي. هنگري جون سڀ کان تازيون [[2026ع هنگري پارلياماني چونڊون|پارلياماني چونڊون]] 12 اپريل 2026ع تي ٿيون، جن ۾ [[پيٽر ماديار]] جي اڳواڻي هيٺ [[ٽيسا جماعت]]، وزيراعظم [[وڪٽر اوربان]] جي حڪمران [[فيديس–ڪي ڊي اين پي]] حڪومت کي شڪست ڏني.<ref>{{cite news |date=12 April 2026 |title=Hungarian Prime Minister Viktor Orbán concedes defeat after 'painful' election result |url=https://www.ms.now/news/hungarian-prime-minister-viktor-orban-concedes-defeat-after-painful-election-result |access-date=12 April 2026 |work=[[MS NOW]]|agency=[[Associated Press]]}}</ref> 2026ع تائين هنگري جي قومي سطح جي سياسي منظرنامي ۾ بنيادي طور وچ ساڄي ڌر جي ٽيسا، قومي قدامت پسند فيديس ۽ انتهائي قومپرست [[اسان جو وطن تحريڪ|مي هازانڪ]] شامل آهن. وچ کاٻي ڌر جون جماعتون وڏن شهرن جي مڪاني سياست ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون، خاص طور [[ٻڊاپيسٽ]] ۽ [[سيگيڊ]] ۾. 2014ع کان هنگري ۾ رهندڙ [[هنگري جي آبادي|نسلي اقليتن]] جا ووٽر قوميتي فهرستن تي ووٽ ڏئي سگهن ٿا. اقليتون ترجيحي مينڊيٽ حاصل ڪري سگهن ٿيون، جيڪڏهن انهن جا ووٽ فهرستي ووٽن جي ٽيانوي حصي جي چوٿين حصي تائين پهچن.<ref name=":1">{{Cite news|url=http://www.valasztas.hu/web/national-election-office/parliamentary-elections-2018|title=2018 – Nemzeti Választási Iroda|work=National Election Office|access-date=2018-03-18|language=hu-HU|archive-url=https://web.archive.org/web/20180821223442/http://www.valasztas.hu/web/national-election-office/parliamentary-elections-2018|archive-date=2018-08-21}}</ref> جيڪي قوميتون مينڊيٽ حاصل نه ڪري سگهن، اهي [[هنگري جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] ڏانهن قوميتي ترجمان موڪلي سگهن ٿيون. === قانون ۽ عدالتي نظام === {{Main|هنگري جو قانون|هنگري ۾ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا|هنگري ۾ انساني حق}} [[File:Kossuth Square 12, facade, 2015-05-12 Budapest - panoramio (45).jpg|thumb|left|[[هنگري جي ڪوريا|ڪوريا]]، هنگري جي [[سپريم ڪورٽ]]، جي اصل ۽ مستقبل واري عمارت]] هنگري جو عدالتي نظام [[ديواني قانون (قانوني نظام)|ديواني قانون]] تي ٻڌل آهي. عدالتي ڍانچو عام ديواني ۽ فوجداري دائره اختيار رکندڙ عدالتن ۽ فردن ۽ سرڪاري انتظاميا وچ ۾ تڪرارن تي دائره اختيار رکندڙ انتظامي عدالتن ۾ ورهايل آهي. هنگري جو قانون ضابطن جي صورت ۾ مرتب ٿيل آهي ۽ [[جرمني جو قانون|جرمن قانون]] ۽ وسيع معنيٰ ۾ ديواني يا [[رومي قانون]] تي ٻڌل آهي. ديواني ۽ فوجداري دائره اختيار واري عدالتي نظام ۾ مقامي عدالتون (''{{lang|hu|járásbíróság}}'')، علائقائي اپيل عدالتون (''{{lang|hu|ítélőtábla}}'') ۽ اعليٰ ترين عدالت (''{{lang|hu|[[هنگري جي ڪوريا|Kúria]]}}'') شامل آهن. هنگري جون اعليٰ عدالتون ٻڊاپيسٽ ۾ واقع آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.birosag.hu/en/curia-hungary|title=Curia of Hungary|publisher=National Office for the Judiciary|access-date=12 May 2014|archive-date=13 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140513025949/http://www.birosag.hu/en/curia-hungary|url-status=live}}</ref> هنگري ۾ قانون لاڳو ڪرڻ جون ذميواريون پوليس ۽ قومي محصول ۽ ڪسٽم انتظاميا وچ ۾ ورهايل آهن. [[هنگري پوليس]] ملڪ جو مکيه ۽ سڀ کان وڏو رياستي قانون لاڳو ڪندڙ ادارو آهي. هي تقريباً سڀ عام پوليس ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو، جن ۾ ڏوهن جي جاچ، گشت، ٽريفڪ جي نگراني ۽ سرحدن جي حفاظت شامل آهن. ان جي سربراهي قومي پوليس ڪمشنر ڪندو آهي، جيڪو [[هنگري جي گهرو وزارت|گهرو وزير]] جي نگراني هيٺ ڪم ڪندو آهي. هي ادارو ڪائونٽي پوليس شعبن ۾ ورهايل آهي، جيڪي اڳتي علائقائي ۽ شهري پوليس شعبن ۾ ورهايل آهن. قومي پوليس جي ماتحت ملڪ گير دائره اختيار رکندڙ ادارا پڻ آهن، جهڙوڪ ''نيمزيتي نيووموزو ايرودا''، يعني قومي جاچ بيورو، جيڪو سنگين ڏوهن جي جاچ ۾ ماهر شهري پوليس ادارو آهي، ۽ فوجي نوعيت جي ''ڪيسينليتي رينڊورشيگ''، يعني تيار پوليس، جيڪا بنيادي طور هنگامن کي منهن ڏيڻ ۽ مقامي پوليس جي مدد ڪرڻ لاءِ ڪم ڪري ٿي. هنگري جي [[شينگن معاهدو|شينگن معاهدي]] ۾ شموليت کان پوءِ پوليس ۽ سرحدي محافظن کي هڪ قومي اداري ۾ ضم ڪيو ويو ۽ سرحدي محافظ (''{{lang|hu|Határőrség Magyarországon}}'') پوليس آفيسر بڻجي ويا. هي انضمام جنوري 2008ع ۾ ٿيو. ڪسٽم ۽ ايڪسائيز وارو ادارو قومي محصول ۽ ڪسٽم انتظاميا تحت [[هنگري جي ناڻي واري وزارت|ناڻي واري وزارت]] جي ماتحت رهيو.<ref>Interpol [https://web.archive.org/web/20040621161237/http://www.interpol.int/Public/Region/Europe/pjsystems/Hungary.asp#21 entry] Retrieved 15 May 2007.</ref> === انتظامي ورهاست === {{Main|هنگري جي انتظامي ورهاست}} هنگري 19 [[هنگري جون ڪائونٽيون|ڪائونٽين]] (''{{lang|hu|vármegye}}'') ۾ ورهايل آهي. [[هنگري جي تاريخي گادي وارن شهرن جي فهرست|گاديءَ جو شهر]] (''{{lang|hu|főváros}}'') [[ٻڊاپيسٽ]] هڪ الڳ انتظامي وحدت آهي. ڪائونٽيون ۽ گاديءَ جو شهر گڏجي هنگري جا 20 [[انگن اکرن لاءِ علائقائي وحدتن جي نالي بندي|ٽئين درجي جا علائقائي انگ اکر وارا يونٽ]] بڻجن ٿا. اهي انتظامي وحدتون اڳتي 174 [[هنگري جا ضلعا|ضلعن]] (''{{lang|hu|járás}}'') ۾ ورهايل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.kozlonyok.hu/nkonline/MKPDF/hiteles/MK14170.pdf|title=Magyar Közlöny, Hungary's Official Journal|publisher=Magyar Közlöny|date=20 November 2016|access-date=20 November 2016|archive-date=10 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010075423/http://www.kozlonyok.hu/nkonline/MKPDF/hiteles/MK14170.pdf|url-status=live}}</ref> ضلعا اڳتي [[هنگري جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست|شهرن ۽ ڳوٺن]] ۾ ورهايل آهن، جن مان 25 کي [[ڪائونٽي حقن وارو شهر|ڪائونٽي حقن وارا شهر]] (''{{lang|hu|megyei jogú város}}'') قرار ڏنو ويو آهي. انهن کي انگريزيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن ”شهري ڪائونٽيون“ پڻ چيو ويندو آهي. انهن شهرن جي مڪاني اختيارين وٽ وڌيڪ وسيع اختيار هوندا آهن، پر اهي آزاد علائقائي وحدتون نه آهن ۽ لاڳاپيل ضلعن جي حدن اندر ئي شامل رهن ٿا. ڪائونٽي ۽ ضلعي ڪائونسلن توڙي ميونسپالٽين جا مڪاني حڪومت سان لاڳاپيل مختلف ڪردار ۽ جدا ذميواريون آهن. ڪائونٽين جو ڪردار بنيادي طور انتظامي ۽ حڪمت عملي واري ترقي تي مرڪوز آهي، جڏهن ته ٻارن جي ابتدائي تعليم، عوامي پاڻيءَ جون خدمتون، ڪچري جي نيڪال، بزرگن جي سار سنڀال ۽ بچاءَ جون خدمتون ميونسپالٽيون سنڀالين ٿيون. 1996ع کان ڪائونٽين ۽ ٻڊاپيسٽ شهر کي انگن اکرن ۽ ترقياتي مقصدن لاءِ [[هنگري جي علائقن جي فهرست|ستن علائقن]] ۾ گڏ ڪيو ويو آهي. اهي ست علائقا هنگري جا ٻئي درجي جا علائقائي انگ اکر وارا يونٽ آهن: [[وچ هنگري]]، [[وچ ٽرانسڊينيوبيا]]، [[اتر وڏو هنگريائي ميدان]]، [[اتر هنگري]]، [[ڏکڻ ٽرانسڊينيوبيا]]، [[ڏکڻ وڏو هنگريائي ميدان]] ۽ [[اولهه ٽرانسڊينيوبيا]]. {{multiple image | perrow = 2 | align = right | total_width = 500 | image1 = Counties of Hungary 2020.png | caption1 = هنگري جون ڪائونٽيون | image2 = RegionsHungary.png | caption2 = هنگري جا علائقا | image3 = Townships (districts) of Hungary.png | caption3 = هنگري جا ضلعا | image4 = Hungary local administration.png | caption4 = هنگري جا شهر ۽ ڳوٺ }} {| class="sortable wikitable" style="font-size:85%;" |- ! scope="col" | [[هنگري جون ڪائونٽيون|ڪائونٽي<br />''(vármegye)'']] ! scope="col" | انتظامي<br />مرڪز ! scope="col" | [[هنگري جي آبادي|آبادي]] ! scope="col" | [[هنگري جا علائقا|علائقو]] |- | [[File:Bacs-kiskun-megye.svg|25px]] [[باچ-ڪشڪون ڪائونٽي|باچ-ڪشڪون]] | [[ڪيچڪيميٽ]] | 524,841 | [[ڏکڻ وڏو هنگريائي ميدان]] |- | [[File:HUN Baranya megye COA.png|25px]] [[بارانيا ڪائونٽي|بارانيا]] | [[پيچ]] | 391,455 | [[ڏکڻ ٽرانسڊينيوبيا]] |- | [[File:Békés departemento blazono.svg|25px]] [[بيڪيش ڪائونٽي|بيڪيش]] | [[بيڪيشچابا]] | 361,802 | [[ڏکڻ وڏو هنگريائي ميدان]] |- | [[File:Borsod-Abaúj-Zemplén departemento blazono.svg|25px]] [[بورشود-ابائوج-زيمپلين ڪائونٽي|بورشود-ابائوج-زيمپلين]] | [[مشڪولچ]] | 684,793 | [[اتر هنگري]] |- | [[File:Coa Hungary Town Budapest big.svg|25px]] [[ٻڊاپيسٽ|گاديءَ جو شهر ٻڊاپيسٽ]] | [[ٻڊاپيسٽ]] | 1,744,665 | [[وچ هنگري]] |- | [[File:HU Csongrád megye COA.svg|25px]] [[چونگراد-چاناد ڪائونٽي|چونگراد-چاناد]] | [[سيگيڊ]] | 421,827 | [[ڏکڻ وڏو هنگريائي ميدان]] |- | [[File:HUN Fejér megye COA.png|25px]] [[فييئر ڪائونٽي|فييئر]] | [[سيڪيشفيهيروار]] | 426,120 | [[وچ ٽرانسڊينيوبيا]] |- | [[File:HUN Győr-Moson-Sopron megye COA.png|25px]] [[ديور-موشون-شوپرون ڪائونٽي|ديور-موشون-شوپرون]] | [[ديور]] | 449,967 | [[اولهه ٽرانسڊينيوبيا]] |- | [[File:HUN Hajdú-Bihar COA.svg|25px]] [[هائدو-بيهار ڪائونٽي|هائدو-بيهار]] | [[ديبريچن]] | 565,674 | [[اتر وڏو هنگريائي ميدان]] |- | [[File:Coa Hungary County Heves.svg|25px]] [[هيويش ڪائونٽي|هيويش]] | [[ايگر]] | 307,985 | [[اتر هنگري]] |- | [[File:HUN Jász-Nagykun-Szolnok megye COA.png|25px]] [[ياس-نادڪون-سولنوڪ ڪائونٽي|ياس-نادڪون-سولنوڪ]] | [[سولنوڪ]] | 386,752 | [[اتر وڏو هنگريائي ميدان]] |- | [[File:HUN Komárom-Esztergom megye COA.png|25px]] [[ڪوماروم-ايسٽرگوم ڪائونٽي|ڪوماروم-ايسٽرگوم]] | [[تاتابانيا]] | 311,411 | [[وچ ٽرانسڊينيوبيا]] |- | [[File:Coa Hungary County Nógrád.svg|25px]] [[نوگراد ڪائونٽي|نوگراد]] | [[شالگوتاريان]] | 201,919 | [[اتر هنگري]] |- | [[File:HUN Pest megye COA.svg|25px]] [[پيشٽ ڪائونٽي|پيشٽ]] | [[ٻڊاپيسٽ]] | 1,237,561 | [[وچ هنگري]] |- | [[File:HUN Somogy megye COA.svg|25px]] [[شومودي ڪائونٽي|شومودي]] | [[ڪاپوشوار]] | 317,947 | [[ڏکڻ ٽرانسڊينيوبيا]] |- | [[File:HUN Szabolcs-Szatmár-Bereg megye COA.svg|25px]] [[سابولچ-ساتمار-بيريگ ڪائونٽي|سابولچ-ساتمار-بيريگ]] | [[نيريڊهازا]] | 552,000 | [[اتر وڏو هنگريائي ميدان]] |- | [[File:HUN Tolna megye COA.png|25px]] [[تولنا ڪائونٽي|تولنا]] | [[سيڪسارڊ]] | 231,183 | [[ڏکڻ ٽرانسڊينيوبيا]] |- | [[File:HUN Vas megye COA.png|25px]] [[واش ڪائونٽي|واش]] | [[سومباٿي]] | 257,688 | [[اولهه ٽرانسڊينيوبيا]] |- | [[File:Coa Hungary County Veszprém.svg|25px]] [[ويسپريم ڪائونٽي|ويسپريم]] | [[ويسپريم]] | 353,068 | [[وچ ٽرانسڊينيوبيا]] |- | [[File:Coa Hungary County Zala (2010-).svg|25px]] [[زالا ڪائونٽي|زالا]] | [[زالائيگرسيگ]] | 287,043 | [[اولهه ٽرانسڊينيوبيا]] |}<references group="n" /> ==== شهر ۽ قصبا ==== {{Main|هنگري جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Széchenyi Chain Bridge in Budapest at night.jpg|thumb|[[ٻڊاپيسٽ]]، هنگري جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر]] 15 جولاءِ 2013ع تائين هنگري ۾ 3,152 [[ميونسپالٽي|ميونسپالٽيون]] هيون: 346 شهر (هنگري ٻوليءَ ۾: {{Lang|hu|város}}، جمع: {{Lang|hu|városok}}؛ هنگري اصطلاح ۾ وڏن ۽ ننڍن شهرن لاءِ الڳ لفظ استعمال نٿو ٿئي ۽ سرڪاري ترجمن ۾ عام طور ”ٽائون“ جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي ٿو) ۽ 2,806 ڳوٺ (هنگري: {{Lang|hu|község}}، جمع: {{Lang|hu|községek}})، جيڪي گڏجي ملڪ جي سموري ايراضيءَ کي ڍڪين ٿا. شهرن جو انگ تبديل ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ صدر جي حڪم سان ڳوٺن کي شهر جو درجو ڏئي سگهجي ٿو. ٻڊاپيسٽ کي خاص حيثيت حاصل آهي ۽ اهو ڪنهن به ڪائونٽي ۾ شامل ناهي، جڏهن ته 23 شهرن کي ڪائونٽي حقن وارا شهر ({{Lang|hu|megyei jogú város}}) چيو وڃي ٿو. ٻڊاپيسٽ کان سواءِ سڀني ڪائونٽين جا مرڪزي شهر ڪائونٽي حقن وارا شهر آهن. چئن شهرن—ٻڊاپيسٽ، مشڪولچ، [[ديور]] ۽ [[پيچ]]—جا شهري گڏيل علائقا آهن، جڏهن ته هنگري جو مرڪزي انگ اکر وارو ادارو اهڙا وڌيڪ سترهن علائقا پڻ سڃاڻي ٿو، جيڪي شهري گڏيل علائقن جي ترقيءَ جي شروعاتي مرحلن ۾ آهن.<ref name="portal">{{cite web|title=portal.ksh.hu/portal/page?_pageid=37,412178&_dad=portal&_schema=PORTAL#sett|url=http://portal.ksh.hu/portal/page?_pageid=37,412178&_dad=portal&_schema=PORTAL#sett|archive-url=https://web.archive.org/web/20060319223706/http://portal.ksh.hu/portal/page?_pageid=37,412178&_dad=portal&_schema=PORTAL#sett|archive-date=19 March 2006|access-date=23 January 2021|website=portal.ksh.hu}}</ref> سڀ کان وڏو شهر ٻڊاپيسٽ آهي. في ڳوٺ آباديءَ جو سراسري انگ 300 آهي، جڏهن ته 27 ڳوٺن جي آبادي 100 کان به گهٽ آهي.<ref>{{cite book |author=Research Centre for Astronomy and Earth Sciences |title=National Atlas of Hungary Volume 3 – Society |chapter=RURAL AREAS |url=https://nemzetiatlasz.hu/MNA/National-Atlas-of-Hungary_Vol3_Ch11.pdf |publisher=Hungarian Academy of Sciences |year=2021 |access-date=April 13, 2026 |page=144 |isbn=978-963-9545-64-9}}</ref> === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|هنگري جا پرڏيهي لاڳاپا}} [[File:Necasmeeting.jpg|thumb|2013ع ۾ [[ويشيگراد گروپ]]، جرمني ۽ فرانس جي اڳواڻن جي گڏجاڻي]] [[File:BIMUN 2012 opening 1.jpg|thumb|[[هنگري جي پارليامينٽ جي عمارت]] جي [[هائوس آف مئگنيٽس]] واري اجلاس گاهه ۾ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي ڪانفرنس]] هنگري جي [[پرڏيهي پاليسي]] چئن بنيادي واعدن تي ٻڌل آهي: [[ائٽلانٽڪ ازم|ائٽلانٽڪ سهڪار]]، [[يورپي انضمام]]، [[بين الاقوامي ترقي]] ۽ [[بين الاقوامي قانون]].<ref>{{Cite web|title=Consulate General of Hungary Los Angeles|url=https://losangeles.mfa.gov.hu/eng/page/hungary-and-the-world|access-date=2022-06-03|website=losangeles.mfa.gov.hu|language=en|archive-date=16 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250716110229/https://losangeles.mfa.gov.hu/eng/page/hungary-and-the-world|url-status=dead}}</ref> هنگري ڊسمبر 1955ع کان [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو ميمبر آهي ۽ [[يورپي يونين]]، [[اتر ائٽلانٽڪ معاهدي جي تنظيم]]، [[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]]، [[ويشيگراد گروپ]]، [[عالمي واپاري تنظيم]]، [[عالمي بئنڪ]]، [[ايشيائي بنيادي ڍانچي سيڙپڪاري بئنڪ]] ۽ [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] جو پڻ ميمبر آهي. هنگري 2011ع ۽ 2024ع ۾ ڇهن ڇهن مهينن لاءِ [[يورپي يونين جي ڪائونسل]] جي صدارت سنڀالي. 2015ع ۾ هنگري اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم جي ترقياتي امداد واري ڪميٽي کان ٻاهر دنيا جو پنجون وڏو ترقياتي امداد ڏيندڙ ملڪ هو، جنهن جي امداد ملڪ جي مجموعي قومي آمدنيءَ جي 0.13 سيڪڙو جي برابر هئي. بين الاقوامي سياسي مرڪز جي حيثيت سان ٻڊاپيسٽ ۾ 100 کان وڌيڪ سفارتخانا ۽ نمائندگي ڪندڙ ادارا موجود آهن.<ref>{{cite web|year=2014|title=Embassies in Budapest|url=http://www.kulugyminiszterium.hu/dtwebe/Irodak.aspx|access-date=16 April 2020|work=Kulugyminiszterium.hu|archive-date=26 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220726161632/http://www.kulugyminiszterium.hu/dtwebe/Irodak.aspx|url-status=live}}</ref> هنگري ڪيترين ئي بين الاقوامي تنظيمن جي مرڪزي ۽ علائقائي صدر دفترن جي ميزباني پڻ ڪري ٿو، جن ۾ [[يورپي جدت ۽ ٽيڪنالاجي ادارو]]، [[يورپي پوليس ڪاليج]]، [[گڏيل قومن جو پناهگيرن بابت اعليٰ ڪمشنر]]، [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت جي تنظيم]]، بين الاقوامي مرڪز براءِ جمهوري منتقلي، [[بين الاقوامي تعليم جو ادارو]]، [[بين الاقوامي محنت تنظيم]]، [[بين الاقوامي لڏپلاڻ تنظيم]]، [[ريڊ ڪراس ۽ ريڊ ڪريسنٽ سوسائٽين جي بين الاقوامي فيڊريشن|بين الاقوامي ريڊ ڪراس]]، وچ ۽ اوڀر يورپ لاءِ علائقائي ماحولياتي مرڪز ۽ [[ڊينيوب ڪميشن (1948ع)|ڊينيوب ڪميشن]] سميت ٻيا ادارا شامل آهن.<ref>{{cite web|title=International organizations in Hungary|url=http://www.mfa.gov.hu/kum2005/Templates/alapsablon.aspx?NRMODE=Published&NRORIGINALURL=%2Fkum%2Fen%2Fbal%2Fforeign_policy%2Fun_sc%2Finternational_organisations.htm&NRNODEGUID=%7B45550E06-66FE-4183-A899-EDF5BD040EB5%7D&NRCACHEHINT=NoModifyGuest&printable=true|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313115736/http://www.mfa.gov.hu/kum2005/Templates/alapsablon.aspx?NRMODE=Published&NRORIGINALURL=%2Fkum%2Fen%2Fbal%2Fforeign_policy%2Fun_sc%2Finternational_organisations.htm&NRNODEGUID=%7B45550E06-66FE-4183-A899-EDF5BD040EB5%7D&NRCACHEHINT=NoModifyGuest&printable=true|archive-date=13 March 2016|access-date=20 November 2016|publisher=Ministry of Foreign Affairs}}</ref> 1989ع کان هنگري جي پرڏيهي پاليسيءَ جو اهم ترين مقصد اولهه جي معاشي ۽ سلامتيءَ وارن ادارن ۾ ضم ٿيڻ رهيو آهي. هنگري 1994ع ۾ [[امن لاءِ ڀائيواري]] پروگرام ۾ شامل ٿيو ۽ بوسنيا ۾ [[عملدرآمد فورس]] ۽ [[بوسنيا ۽ هرزيگووينا ۾ استحڪام فورس]] جي مهمن جي سرگرم حمايت ڪئي. 1989ع کان هنگري رومانيا، سلوواڪيا ۽ يوڪرين سان بنيادي معاهدا ڪري انهن پاڙيسري ملڪن سان پنهنجا، ماضيءَ ۾ اڪثر ڇڪتاڻ وارا، لاڳاپا بهتر ڪيا آهن. انهن معاهدن ۾ رهيل سمورين علائقائي دعوائن تان هٿ کڻندي تعميري لاڳاپن لاءِ بنياد وڌو ويو. تنهن هوندي به، رومانيا، سلوواڪيا ۽ سربيا ۾ [[هنگريائي پرڏيهي آبادي|نسلي هنگريائي اقليتن]] جي حقن جو مسئلو وقت بوقت ٻطرفي ڇڪتاڻ جو سبب بڻجندو رهيو آهي. تازن سالن ۾ سربيا سان لاڳاپا انتهائي ويجها ٿيا آهن، جنهن جو هڪ سبب سربيا جي يورپي يونين جي رڪنيت لاءِ هنگري جي مضبوط حمايت آهي، جڏهن ته يورپي يونين جي ڍانچن اندر گڏيل ترجيحن تي سهڪار سبب سلوواڪيا سان لاڳاپا پڻ بهتر ٿيا آهن.<ref>{{cite news |date=18 January 2024 |title=Orban and Fico herald new era in Hungarian-Slovak relations |url=https://www.intellinews.com/orban-and-fico-herald-new-era-in-hungarian-slovak-relations-308210/ |work=BNE IntelliNews}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.euractiv.com/section/enlargement/news/vucic-and-orban-formalise-their-special-relationship/|work=Euractiv|title=Vucic and Orban formalise their 'special relationship'|date=10 September 2021}}</ref> 2017ع کان [[هنگري–يوڪرين لاڳاپا|يوڪرين سان لاڳاپا]] [[يوڪرين ۾ هنگريائي ماڻهو|يوڪرين جي هنگريائي اقليت]] جي مسئلي سبب تيزيءَ سان خراب ٿيا.<ref>{{cite news |title=Hungary-Ukraine relations hit new low over troop deployment |date=26 March 2018 |work=New Europe |url=https://www.neweurope.eu/article/hungary-ukraine-relations-hit-new-low-troop-deployment/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331181346/https://www.neweurope.eu/article/hungary-ukraine-relations-hit-new-low-troop-deployment/ |archive-date=March 31, 2019 |url-status=usurped}}</ref> 1989ع کان هنگري [[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] جا سمورا دستاويز صحيح ڪيا آهن ۽ 1997ع ۾ ان تنظيم جي چيئرمين اِن آفيس طور خدمتون سرانجام ڏنيون. تاريخي طور هنگري جا [[هنگري–پولينڊ لاڳاپا|پولينڊ سان لاڳاپا]] خاص طور دوستاڻا رهيا آهن؛ ٻنهي ملڪن جي پارليامينٽن 2007ع ۾ ان خاص لاڳاپي کي تسليم ڪندي گڏيل طور 23 مارچ کي ”پولش-هنگريائي دوستيءَ جو ڏينهن“ قرار ڏنو.<ref>{{cite web|author=Quinn Hargitai|date=13 February 2017|title=In a world of global tension and conflict, it's both endearing and unusual that two countries that don't even share a border have set aside a day solely to appreciate their friendship.|url=https://www.bbc.com/travel/article/20170210-two-countries-as-close-as-brothers|access-date=14 September 2021|work=[[BBC]]}}</ref> 2024ع جي [[عالمي امن انڊيڪس]] موجب هنگري دنيا جو 14هون سڀ کان وڌيڪ پرامن ملڪ هو.<ref>{{Cite web|url=https://www.economicsandpeace.org/wp-content/uploads/2024/06/GPI-2024-web.pdf|title=2024 Global Peace Index|accessdate=20 November 2025|archive-date=19 August 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240819091540/https://www.economicsandpeace.org/wp-content/uploads/2024/06/GPI-2024-web.pdf|url-status=live}}</ref> === فوج === {{Main|هنگري جون دفاعي فوجون|هنگري جي فوجي تاريخ}} {{پڻ ڏسو|هنگري جي جنگين جي فهرست|هنگري جي زميني فوج جي هٿيارن ۽ سامان جي فهرست}} [[File:Hunspec.jpg|thumb|[[هنگري دفاعي فوج جي 34هين برچيني لاسلو خاص فوجي بٽالين|هنگري دفاعي فوج جي 34هين خاص فوجي بٽالين]]]] [[File:JAS 39 pair HuAF Kecskemét 2007.JPG|thumb|[[ساب ياس 39 گريپن]] [[گهڻ مقصدي جنگي جهاز]]]] هنگري جو صدر ملڪ جي هٿياربند فوجن جي اعليٰ سپهه سالار جو عهدو رکي ٿو. [[هنگري جي دفاع واري وزارت|دفاع واري وزارت]]، [[هنگري جي دفاعي فوجن جو ڪمانڊر|چيف آف اسٽاف]] سان گڏجي، هٿياربند فوجن جو انتظام هلائي ٿي، جن ۾ [[هنگري جي زميني فوج]] ۽ [[هنگري جي هوائي فوج]] شامل آهن. 2007ع کان هنگري جون هٿياربند فوجون گڏيل ڪمانڊ واري ڍانچي هيٺ ڪم ڪري رهيون آهن. دفاع واري وزارت فوج تي سياسي ۽ شهري نگراني برقرار رکي ٿي. ان جي ماتحت گڏيل فوجي ڪمانڊ هنگري جي دفاعي فوجن جي وچ ۾ هم آهنگي پيدا ڪري ٿي ۽ انهن جي ڪمان سنڀالي ٿي. 2016ع ۾ هٿياربند فوجن ۾ 31,080 اهلڪار سرگرم خدمتن تي هئا، جڏهن ته عملي ريزرو سميت فوجين جو مجموعي انگ لڳ ڀڳ 50,000 هو. 2016ع ۾ ايندڙ سال لاءِ فوجي خرچ 1.21 ارب آمريڪي ڊالر رکڻ جي رٿابندي ڪئي وئي، جيڪو ملڪ جي مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ 0.94 سيڪڙو هو ۽ اتر ائٽلانٽڪ معاهدي جي تنظيم جي 2 سيڪڙو واري هدف کان گهڻو گهٽ هو. 2012ع ۾ حڪومت هڪ ٺهراءُ منظور ڪيو، جنهن تحت 2022ع تائين دفاعي خرچ مجموعي گهريلو پيداوار جي 1.4 سيڪڙو تائين وڌائڻ جو واعدو ڪيو ويو.<ref>{{cite web|date=28 April 2016|title=Budget 2017: Hungary to spend €3.7 billion more than it should next year|url=http://hungarytoday.hu/news/budget-2017-hungary-spend-e3-7-billion-revenues-next-year-95159|access-date=28 April 2016|work=hungarytoday.hu|archive-date=10 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010075425/http://hungarytoday.hu/news/budget-2017-hungary-spend-e3-7-billion-revenues-next-year-95159}}</ref> [[فوجي خدمت]] رضاڪاراڻي آهي، جيتوڻيڪ جنگ جي حالت ۾ [[لازمي فوجي ڀرتي]] لاڳو ٿي سگهي ٿي. فوج کي جديد بڻائڻ جي هڪ اهم قدم طور هنگري 2001ع ۾ لڳ ڀڳ 800 ملين يورو جي لاڳت سان 14 [[ساب ياس 39 گريپن|ياس 39 گريپن]] جنگي جهاز خريد ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. هنگري جي قومي سائبر سلامتي مرڪز کي 2016ع ۾ [[سائبر سلامتي]] جي شعبي ۾ وڌيڪ اثرائتو بڻائڻ لاءِ نئين سر منظم ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title=Revised Hungarian IT Security Policy|url=https://www.enisa.europa.eu/about-enisa/structure-organization/national-liaison-office/meetings/june-2016/revised-hungarian-it-security-policy|access-date=20 November 2016|publisher=National Cyber Security Center|archive-date=28 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240128142251/https://www.enisa.europa.eu/about-enisa/structure-organization/national-liaison-office/meetings/june-2016/revised-hungarian-it-security-policy|url-status=live}}</ref> 2016ع ۾ هنگري جا لڳ ڀڳ 700 فوجي بين الاقوامي امن قائم رکڻ وارين فوجن جي حصي طور پرڏيهي ملڪن ۾ مقرر هئا. انهن ۾ افغانستان ۾ اتر ائٽلانٽڪ معاهدي جي تنظيم جي اڳواڻي هيٺ [[بين الاقوامي سلامتي امدادي فورس]] ۾ هنگري دفاعي فوج جا 100 اهلڪار، [[ڪوسوو فورس]] جي ڪمان هيٺ ڪوسوو ۾ 210 هنگريائي فوجي ۽ بوسنيا ۽ هرزيگووينا ۾ 160 فوجي شامل هئا. هنگري عراق ۾ 300 اهلڪارن تي ٻڌل رسد وارو دستو پڻ موڪليو، جنهن جو مقصد هٿياربند ٽرانسپورٽ قافلن وسيلي آمريڪي قبضي جي مدد ڪرڻ هو، جيتوڻيڪ ملڪ جي جنگ ۾ شموليت جي عوامي راءِ مخالفت ڪئي.<ref>{{cite web |last=RFE/RL |date=3 June 2003 |title=Hungarian Parliament approves deployment to Iraq |url=https://reliefweb.int/report/iraq/hungarian-parliament-approves-deployment-iraq |website=ReliefWeb |access-date=April 13, 2026}}</ref><ref>{{cite news |author=Voice of America |date=3 June 2003 |title=Hungary Approves Troops for Iraq Reconstruction |url=https://www.voanews.com/a/a-13-a-2003-06-03-17-hungary-67465672/385755.html |work=VOANews.com |access-date=April 13, 2026}}</ref> == معيشت == {{Main|هنگري جي معيشت}} {{multiple image | perrow = 2 | align = left | total_width = 320 | image = Stock Exchange Palace by Ignác Alpár, detail, 2011 Budapešť 0799.jpg | footer = [[لبرٽي اسڪوائر (ٻڊاپيسٽ)|لبرٽي اسڪوائر]] تي هنگريائي اسٽاڪ ايڪسچينج محل }} هنگري [[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]] جو هڪ اعليٰ آمدني وارو [[مخلوط معيشت|مخلوط معاشي]] ملڪ آهي، جنهن جو [[انساني ترقيءَ جي اشاري موجب ملڪن جي فهرست|انساني ترقيءَ جو اشارو تمام اعليٰ]] ۽ افرادي قوت مهارت يافته آهي، جڏهن ته [[آمدنيءَ جي برابري موجب ملڪن جي فهرست|آمدنيءَ جي اڻبرابري]] جي لحاظ کان دنيا ۾ 16هين گهٽ ترين سطح رکي ٿو.<ref>{{cite web|title=World Bank Country Classification|url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DATASTATISTICS/0,,contentMDK:20421402~pagePK:64133150~piPK:64133175~theSitePK:239419,00.html#High_income|archive-url=https://web.archive.org/web/20080524215837/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DATASTATISTICS/0%2C%2CcontentMDK%3A20421402~pagePK%3A64133150~piPK:64133175~theSitePK:239419%2C00.html|archive-date=24 May 2008|access-date=30 September 2014}}</ref> ان کان سواءِ، اقتصادي پيچيدگيءَ جي اشاري موجب هيءَ دنيا جي نائين سڀ کان وڌيڪ [[اقتصادي پيچيدگي موجب ملڪن جي فهرست|پيچيده معيشت]] آهي.<ref>{{Cite web|date=2018|title=The Atlas of Economic Complexity by @HarvardGrwthLab|url=https://atlas.cid.harvard.edu/rankings/|website=atlas.cid.harvard.edu|access-date=3 July 2020|archive-date=2 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241202063701/https://atlas.cid.harvard.edu/rankings/|url-status=live}}</ref> [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] پاران ماپيل 188 ملڪن مان هنگري جي معيشت 265.037 ارب آمريڪي ڊالرن جي پيداوار سان [[مجموعي گهريلو پيداوار (قوت خريد برابري) موجب ملڪن جي فهرست|دنيا جي 57هين وڏي معيشت]] آهي،<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=43&pr.y=13&sy=2017&ey=2022&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=944&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Hungary|publisher=International Monetary Fund|access-date=29 April 2017|archive-date=19 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210919172219/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=43&pr.y=13&sy=2017&ey=2022&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=944&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=|url-status=live}}</ref> جڏهن ته [[قوت خريد برابري]] جي بنياد تي [[في ماڻهو مجموعي گهريلو پيداوار موجب ملڪن جي فهرست|في ماڻهو مجموعي گهريلو پيداوار]] ۾ دنيا ۾ 49هين نمبر تي آهي. 2021ع ۾ سالياني [[وچين آمدني|برابر ڪيل خرچ لائق وچين آمدني]] 15,361 آمريڪي ڊالر (قوت خريد برابري) هئي.<ref name="y148">{{cite book | author=OECD | title=Society at a Glance 2024: OECD Social Indicators, Figure 4.1 Median income varies by a factor eight across OECD countries | publisher=OECD | date=20 June 2024 | url=https://www.oecd.org/en/publications/2024/06/society-at-a-glance-2024_08001b73/full-report/component-12.html#indicator-d1e8404-8cd0a55a48 | page=}}</ref> 2017ع ۾ [[روزگار ۽ آباديءَ جو تناسب|روزگار جي شرح]] 68.3 سيڪڙو هئي؛<ref>{{cite web|url=https://www.ksh.hu/docs/eng/xftp/gyor/fog/efog1707.html|title=The employment rate of people aged 15–64 increased to 68.3%|publisher=KSH|access-date=30 August 2017|archive-date=17 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250717165220/https://www.ksh.hu/docs/eng/xftp/gyor/fog/efog1707.html|url-status=live}}</ref> روزگار جي جوڙجڪ [[صنعتي دور کان پوءِ وارو سماج|صنعتي دور کان پوءِ وارين معيشتن]] جون خاصيتون ڏيکاري ٿي: ملازمت ڪندڙ افرادي قوت مان 63.2 سيڪڙو خدمتن واري شعبي، 29.7 سيڪڙو صنعت ۽ 7.1 سيڪڙو زراعت ۾ ڪم ڪري ٿي. 2017ع ۾ بيروزگاريءَ جي شرح 4.1 سيڪڙو هئي،<ref>{{cite web|url=http://www.ksh.hu/gyorstajekoztatok/#/en/document/mun1709|title=Unemployment rate decreased to 4.1%|publisher=[[هنگري جو مرڪزي شماريات کاتو]]|access-date=26 October 2017|archive-date=22 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170322173925/http://www.ksh.hu/gyorstajekoztatok/#/en/document/mun1709|url-status=live}}</ref> جيڪا [[2008ع جو مالي بحران|2008ع جي مالي بحران]] دوران 11 سيڪڙو هئي. هنگري [[يورپي گڏيل منڊي]] جو حصو آهي، جيڪا 508 ملين کان وڌيڪ صارفين جي نمائندگي ڪري ٿي. ملڪ جون ڪيتريون ئي گهرو واپاري پاليسيون يورپي يونين جي ميمبر ملڪن وچ ۾ ٿيل معاهدن ۽ يورپي يونين جي قانون سازيءَ تحت طئي ٿين ٿيون. هنگري پرڏيهي واپار تي گهڻو دارومدار رکندڙ برآمداتي [[منڊي معيشت]] آهي ۽ [[برآمدن موجب ملڪن جي فهرست|دنيا جي 36هين وڏي برآمداتي معيشت]] آهي. 2015ع ۾ ملڪ جون برآمدون 100 ارب آمريڪي ڊالرن کان وڌيڪ هيون ۽ [[واپاري توازن|واپاري واڌو]] 9.003 ارب ڊالر هو؛ برآمدن مان 79 سيڪڙو يورپي يونين ڏانهن ويو، جڏهن ته 21 سيڪڙو واپار يورپي يونين کان ٻاهر ٿيو.<ref>{{cite web|url=http://www.ksh.hu/gyorstajekoztatok/#/en/document/kul1512|title=External trade surplus was EUR 604 million in December|work=[[هنگري جو مرڪزي شماريات کاتو]]|date=10 March 2016|access-date=10 March 2016|archive-date=22 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170322173925/http://www.ksh.hu/gyorstajekoztatok/#/en/document/kul1512|url-status=live}}</ref> هنگري جي معيشت جو 80 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو [[نجي شعبو|نجي ملڪيت]] هيٺ آهي، جڏهن ته مجموعي ٽيڪسن جو تناسب 39.1 سيڪڙو آهي، جيڪو ملڪ جي [[فلاحي رياست|فلاحي معيشت]] جو بنياد مهيا ڪري ٿو. خرچن جي لحاظ کان گهريلو واپرائڻ [[مجموعي گهريلو پيداوار]] جو سڀ کان وڏو جزو آهي ۽ مجموعي استعمال جو 50 سيڪڙو ٺاهي ٿو؛ ان کان پوءِ مجموعي مستقل [[سرمائي جي جوڙجڪ]] 22 سيڪڙو ۽ سرڪاري خرچ 20 سيڪڙو آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2050.html#hu|title=GDP – composition, by end use|publisher=[[سي آءِ اي ورلڊ فيڪٽ بڪ]]|year=2016|access-date=11 March 2016|archive-date=12 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180212083454/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2050.html#hu}}</ref> هنگري [[وچ ۽ اوڀر يورپ]] ۾ [[پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري]] حاصل ڪندڙ اهم ملڪن مان هڪ رهيو آهي. 2015ع ۾ ملڪ ۾ آيل پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري 119.8 ارب آمريڪي ڊالر هئي، جڏهن ته هنگري پاڻ پرڏيهي ملڪن ۾ 50 ارب ڊالرن کان وڌيڪ سيڙپڪاري ڪئي هئي.<ref name=factbook/> {{As of|2015}} هنگري جا اهم واپاري ڀائيوار جرمني، آسٽريا، رومانيا، سلوواڪيا، فرانس، اٽلي، پولينڊ ۽ چيڪيا هئا.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2050.html#hu|title=Export Partners of Hungary|publisher=[[سي آءِ اي ورلڊ فيڪٽ بڪ]]|year=2016|access-date=11 March 2016|archive-date=12 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180212083454/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2050.html#hu}}</ref> اهم صنعتن ۾ خوراڪ جي پروسيسنگ، دوائون، موٽر گاڏيون، معلوماتي ٽيڪنالاجي، ڪيميائي صنعت، ڌاتوڪاري، مشينري، بجليءَ جو سامان ۽ سياحت شامل آهن؛ 2014ع ۾ ملڪ ۾ 12.1 ملين بين الاقوامي سياح آيا هئا.<ref>{{cite book|date=10 March 2016|doi=10.18111/9789284416899|isbn=978-92-844-1689-9|title=UNWTO Tourism Highlights, 2015 Edition}}</ref> هنگري وچ ۽ اوڀر يورپ ۾ اليڪٽرانڪس جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ ملڪ آهي. اليڪٽرانڪس جي پيداوار ۽ تحقيق ملڪ ۾ جدت ۽ معاشي واڌ جا اهم محرڪ آهن. گذريل ٻن ڏهاڪن دوران هنگري [[موبائل ٽيڪنالاجي]]، [[معلوماتي سلامتي]] ۽ لاڳاپيل هارڊويئر تحقيق جو پڻ هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو آهي.<ref>{{cite web|url=https://hipa.hu/en/key-sectors/electronics/|archive-url=https://web.archive.org/web/20151023011250/http://hipa.hu/en/key-sectors/electronics/|archive-date=23 October 2015|title=Electronics|publisher=HIPA|access-date=11 March 2016}}</ref> وڏيون [[هنگري جي ڪمپنين جي فهرست|هنگريائي ڪمپنيون]] [[ٻڊاپيسٽ اسٽاڪ ايڪسچينج]] تي درج اسٽاڪ مارڪيٽ اشاري [[بي يو ايڪس]] ۾ شامل آهن. مشهور ڪمپنين ۾ [[فارچون گلوبل 500]] ۾ شامل [[ايم او ايل گروپ]]، [[او ٽي پي بئنڪ]]، [[گيڊيون ريخٽر]]، [[مجيار ٽيليڪام]]، [[سي آءِ جي پينونيا]]، [[ايف ايڇ بي بئنڪ]] ۽ [[زواڪ يونيڪم]] وغيره شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2012/countries/Hungary.html?iid=smlrr|title=Global 500 – Countries: Hungary – Fortune|work=[[مني (رسالو)|مني]]|date=23 July 2012|access-date=10 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20180527201349/https://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2012/countries/Hungary.html?iid=smlrr|archive-date=2018-05-27}}</ref> ان کان سواءِ هنگري ۾ مخصوص شعبن سان لاڳاپيل [[ننڍا ۽ وچولا ڪاروبار|ننڍن ۽ وچولن ڪاروبارن]] جو وڏو حصو آهي، جن ۾ گاڏين جا پرزا فراهم ڪندڙ ادارا ۽ ٽيڪنالاجي [[نئين قائم ٿيل ڪمپني|نئين قائم ٿيل ڪمپنيون]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.startupranking.com/top/hungary|title=Top – Hungary|publisher=startupRANKING|access-date=10 March 2016|archive-date=12 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160312022714/http://www.startupranking.com/top/hungary|url-status=live}}</ref> ٻڊاپيسٽ ملڪ جو مالي ۽ ڪاروباري گاديءَ جو هنڌ آهي ۽ [[گلوبلائيزيشن ۽ عالمي شهرن جي تحقيقاتي نيٽ ورڪ]] جي مطالعي ۾ ان کي بيٽا+ [[عالمي شهر]] طور درجو ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html|title=The World According to GaWC 2010|date=13 April 2010|work=lboro.ac.uk|access-date=12 May 2014|archive-date=11 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160811203314/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html}}</ref> ڪاروبار ۽ معيشت جي لحاظ کان ٻڊاپيسٽ هنگري جو [[اولين شهر]] آهي ۽ قومي آمدنيءَ جو 39 سيڪڙو پيدا ڪري ٿو. 2015ع ۾ شهر جي مجموعي ميٽروپوليٽن پيداوار 100 ارب آمريڪي ڊالرن کان وڌيڪ هئي، جنهن ڪري اها يورپي يونين جي وڏين علائقائي معيشتن مان هڪ هئي.<ref>{{cite web|last=Istrate|first=Emilia|url=http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3|title=Global MetroMonitor &#124; Brookings Institution|work=Brookings.edu|access-date=10 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130605135349/http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3|archive-date=5 June 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.portfolio.hu/users/elofizetes_info.php?t=cikk&i=167708|title=Hungary's GDP (IMF, 2016 est.) is $265.037 billion x 39% = $103,36 billion|work=Portfolio online financial journal|access-date=10 June 2013|archive-date=3 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303190038/http://www.portfolio.hu/users/elofizetes_info.php?t=cikk&i=167708}}</ref> [[پرائس واٽر هائوس ڪوپرز]] جي ماپ موجب ٻڊاپيسٽ دنيا جي مجموعي گهريلو پيداوار جي لحاظ کان بهترين ڪارڪردگي رکندڙ 100 شهرن ۾ پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.economistinsights.com/sites/default/files/downloads/Hot%20Spots.pdf|title=Benchmarking global city competitiveness|year=2012|publisher=Economist Intelligence Unit|access-date=12 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140709133545/http://www.economistinsights.com/sites/default/files/downloads/Hot%20Spots.pdf|archive-date=9 July 2014}}</ref> هنگري پنهنجي ڪرنسي [[هنگريائي فورنٽ]] استعمال ڪري ٿو، جيتوڻيڪ سرڪاري قرض کان سواءِ ان جي معيشت [[يورو هم آهنگي جا معيار|ماسٽرخت معيار]] پورا ڪري ٿي؛ سرڪاري قرض پڻ 2015ع ۾ 75.3 سيڪڙو سان [[سرڪاري قرض موجب ملڪن جي فهرست|يورپي يونين جي سراسري سطح کان نمايان طور گهٽ]] هو. [[هنگري جي قومي بئنڪ]] قيمتن جي استحڪام تي ڌيان ڏئي ٿي ۽ ان جو مهانگائيءَ جو هدف 3 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.mnb.hu/en/monetary-policy|title=Monetary Policy|publisher=[[هنگري جي قومي بئنڪ]]|access-date=10 March 2016|archive-date=18 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190718120944/https://www.mnb.hu/en/monetary-policy|url-status=live}}</ref> هنگري ۾ ڪارپوريٽ ٽيڪس جي شرح رڳو 9 سيڪڙو آهي، جيڪا يورپي يونين جي ملڪن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً گهٽ آهي.<ref>{{cite web|url=https://hngary.com/tips-doing-business-in-hungary/|title=Tips for doing business in Hungary|work=hngary.com|year=2017|access-date=28 August 2018|archive-date=17 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250717165228/https://www.hngary.com/tips-doing-business-in-hungary/|url-status=live}}</ref> === سائنس ۽ ٽيڪنالاجي === {{Main|هنگري ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي|هنگريائي نوبل انعام يافته شخصيتن جي فهرست}} [[File:Szentgyorgyi Albert es a c vitamin keplete 1937 okt 31 Pesti Naplo.jpg|thumb|right|[[البرٽ سينٽ-گيورگي]] [[وٽامن سي]] جي دريافت تي [[طب يا فعليات جو نوبل انعام]] حاصل ڪيو. [[نوبل انعام]] [[هنگريائي نوبل انعام يافته شخصيتن جي فهرست|15 هنگريائين]] کي ملي چڪو آهي.]] [[File:Hungary-02046 - Budapest University of Technology and Economics (31670993764).jpg|thumb|right|1782ع ۾ قائم ٿيل [[ٻڊاپيسٽ ٽيڪنالاجي ۽ اقتصاديات يونيورسٽي]] دنيا جو سڀ کان پراڻو [[ٽيڪنالاجي ادارو]] آهي.]] سائنس ۽ ٽيڪنالاجيءَ جي ميدان ۾ هنگري جون ڪاميابيون نمايان رهيون آهن ۽ تحقيق ۽ ترقيءَ جون سرگرميون ملڪ جي معيشت جو اهم حصو آهن. 2020ع ۾ هنگري پنهنجي مجموعي گهريلو پيداوار جو 1.61 سيڪڙو شهري تحقيق ۽ ترقيءَ تي خرچ ڪيو، جيڪو [[تحقيق ۽ ترقيءَ تي خرچ موجب ملڪن جي فهرست|دنيا جو 25هون بلند ترين تناسب]] هو.<ref name="oecd">{{Cite web|last=Hungarian Central Statistical Office|title=R&D expenditure as a percentage of GDP 2020|url=https://www.ksh.hu/science-and-technology#:~:text=In%202017%2C%20HUF%20517%20billion,level%20of%20the%20national%20economy.|access-date=21 April 2022|website=ksh.hu|archive-date=4 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250804040713/https://www.ksh.hu/science-and-technology#:~:text=In%202017%2C%20HUF%20517%20billion,level%20of%20the%20national%20economy.|url-status=live}}</ref> [[بلومبرگ ايل پي|بلومبرگ جدت اشاري]] ۾ هنگري دنيا جي سڀ کان وڌيڪ جدت پسند ملڪن مان 32هين نمبر تي رهيو.<ref>{{cite news|title=The Bloomberg Innovation Index|url=https://www.bloomberg.com/graphics/2015-innovative-countries/|work=[[بلومبرگ ايل پي|بلومبرگ]]|access-date=2 April 2022|archive-date=25 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191225075316/https://www.bloomberg.com/graphics/2015-innovative-countries/|url-status=live}}</ref> 2025ع جي [[عالمي جدت اشاري]] ۾ هنگري 36هين نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |title=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/hungary |access-date=2025-10-16 |website=WIPO}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads |last2=Lanvin |first2=Bruno |publisher=[[عالمي دانشورانه ملڪيت تنظيم]] |year=2025 |isbn=978-92-805-3797-0 |page=19 |language=en |doi=10.34667/tind.58864 |access-date=2025-10-17 |archive-date=12 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251012035001/https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |url-status=live }}</ref> 2014ع ۾ هنگري ۾ هر ڏهه لک رهواسين پٺيان 2,651 مڪمل وقت جي برابر محقق هئا، جيڪو 2010ع جي 2,131 جي ڀيٽ ۾ مسلسل واڌ ڏيکاري ٿو؛ مقابلي ۾ آمريڪا ۾ اهو انگ 3,984 ۽ جرمني ۾ 4,380 هو.<ref>{{cite news|url=http://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.SCIE.RD.P6?locations=HU|work=[[عالمي بئنڪ]]|title=Researchers in R&D (per million people)|archive-date=3 December 2024|access-date=17 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203012345/https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.SCIE.RD.P6?locations=HU|url-status=live}}</ref> هنگري جي اعليٰ ٽيڪنالاجي صنعت کي ملڪ جي مهارت يافته افرادي قوت سان گڏ پرڏيهي اعليٰ ٽيڪنالاجي ڪمپنين ۽ تحقيقي مرڪزن جي مضبوط موجودگيءَ مان فائدو مليو آهي. هنگري ۾ پيٽنٽ داخل ڪرائڻ جي شرح پڻ بلند آهي؛ مجموعي صنعتي پيداوار ۾ اعليٰ ۽ وچولي-اعليٰ ٽيڪنالاجي پيداوار جي تناسب ۾ ملڪ ڇهين، تحقيق سان لاڳاپيل پرڏيهي سڌي سيڙپڪاريءَ جي آمد ۾ 12هين، ڪاروباري ادارن ۾ تحقيقي صلاحيت جي لحاظ کان 14هين ۽ مجموعي جدت جي ڪارڪردگيءَ ۾ دنيا ۾ 17هين نمبر تي رهيو آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.globalinnovationindex.org/analysis-economy|work=[[ڪارنيل يونيورسٽي]]، [[انسياڊ]] ۽ [[عالمي دانشورانه ملڪيت تنظيم]]|title=Global Innovation Index – ANALYSIS – Hungary|access-date=17 June 2017|archive-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224054436/https://www.globalinnovationindex.org/analysis-economy}}</ref> هنگري ۾ تحقيق ۽ ترقيءَ جو اهم ادارو قومي تحقيق، ترقي ۽ جدت آفيس آهي، جيڪا سائنسي تحقيق، ترقي ۽ جدت لاءِ قومي حڪمت عملي ٺاهيندڙ ۽ [[سائنس جي مالي سهائتا|مالي سهائتا فراهم ڪندڙ ادارو]] آهي. هي هنگري حڪومت لاءِ تحقيق، ترقي ۽ جدت جي پاليسيءَ بابت مشوري جو بنيادي ذريعو ۽ ان شعبي جي مالي سهائتا جو اهم ادارو آهي. ان جي ذميوارين ۾ تحقيق، ترقي ۽ جدت جي پاليسي تيار ڪرڻ، معياري تحقيق لاءِ مالي سهائتا فراهم ڪرڻ، مقابلي جي صلاحيت وڌائڻ لاءِ جدت جي حمايت ڪرڻ، حڪومت جي تحقيق ۽ جدت واري حڪمت عملي تيار ڪرڻ، قومي تحقيق، ترقي ۽ جدت فنڊ جو انتظام ڪرڻ ۽ بين الاقوامي تنظيمن ۾ حڪومت توڙي تحقيقي ۽ جدتي برادريءَ جي نمائندگي ڪرڻ شامل آهن.<ref>{{cite news|url=http://nkfih.gov.hu/the-office|work=NRDI Office|title=The National Research, Development and Innovation Office|archive-date=4 December 2024|access-date=17 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20241204143518/https://nkfih.gov.hu/the-office|url-status=live}}</ref> سائنسي تحقيق جي مالي سهائتا جزوي طور صنعت ۽ جزوي طور رياست ڪري ٿي، جنهن ۾ يونيورسٽيون ۽ [[هنگري جي سائنس اڪيڊمي]] جهڙا سرڪاري سائنسي ادارا شامل آهن.<ref>{{cite news|url=http://mta.hu/english/mta-and-science-106125|work=[[هنگري جي سائنس اڪيڊمي]]|title=MTA and Science (Infograpihcs)|archive-date=4 December 2024|access-date=17 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20241204160413/https://mta.hu/english/mta-and-science-106125|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://mta.hu/english/mtas-research-centres-and-institutes-106085|work=[[هنگري جي سائنس اڪيڊمي]]|title=MTA's Research Centres and Institutes|archive-date=1 December 2024|access-date=17 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20241201012405/https://mta.hu/english/mtas-research-centres-and-institutes-106085|url-status=live}}</ref> هنگري مختلف سائنسي شعبن، خاص طور طبعيات، رياضي، ڪيميا ۽ انجنيئرنگ جي ڪيترن ئي نامور محققن جو وطن رهيو آهي. 2018ع تائين [[هنگريائي نوبل انعام يافته شخصيتن جي فهرست|13 هنگريائي سائنسدانن]] [[نوبل انعام]] حاصل ڪيو هو.<ref>{{cite news|url=http://mta.hu/english/hungarys-nobel-prize-winners-106018|work=[[هنگري جي سائنس اڪيڊمي]]|title=Hungary's Nobel Prize Winners|archive-date=21 September 2022|access-date=17 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20220921183022/https://mta.hu/english/hungarys-nobel-prize-winners-106018|url-status=live}}</ref> 2012ع تائين ٽن شخصيتن—چوما، [[يانوش بوليائي]] ۽ تيهاني—سان لاڳاپيل دستاويز [[يونيسڪو]] جي [[دنيا جي يادگيري پروگرام]] جي رجسٽر ۾ شامل ڪيا ويا هئا، جڏهن ته [[ٽابولا هنگاريائي]] ۽ [[ببليوٿيکا ڪورويانا]] جا مجموعا پڻ ان رجسٽر ۾ شامل آهن. همعصر سائنسدانن ۾ رياضيدان [[لاسلو لوواس]]، طبعيات دان [[البرٽ-لاسلو باراباشي]]، طبعيات دان [[فيرينس ڪرائوس]] ۽ حياتياتي ڪيميا دان [[آرپاڊ پستائي]] شامل آهن. هنگري ۾ [[رياضي جي تعليم]] جي مضبوط روايت آهي، جنهن ڪيترائي ممتاز سائنسدان پيدا ڪيا آهن. مشهور هنگريائي رياضيدانن ۾ پيءُ [[فارڪاش بوليائي]] ۽ سندس پٽ [[يانوش بوليائي]] شامل آهن، جن مان يانوش [[غير اقليدي جاميٽري]] جي باني شخصيتن مان هڪ هو؛ [[پال ايردوش]]، جيڪو چاليهن کان وڌيڪ ٻولين ۾ شايع ٿيڻ سبب مشهور ٿيو ۽ جنهن سان لاڳاپيل [[ايردوش عدد]] اڄ به ڳڻيا وڃن ٿا؛ ۽ [[جان فان نوئمان]]، جنهن [[مقداري ميڪانيات]] ۽ [[راندين جي نظريي]] ۾ اهم ڪم ڪيو، ڊجيٽل ڪمپيوٽنگ جي اڳواڻن مان هڪ هو ۽ [[مينهيٽن منصوبو|مينهيٽن منصوبي]] جو چيف رياضيدان رهيو. هنگري جي قابل ذڪر ايجادن ۾ [[ليڊ ڊاءِ آڪسائيڊ]] واري [[ماچيس]] ([[يانوش ايريني]])، [[ڪاربوريٽر]] جو هڪ قسم ([[دونات بانڪي]] ۽ [[يانوش چونڪا]])، متبادل برقي وهڪري تي هلندڙ ريل انجڻ ۽ جنريٽر ([[ڪالمان ڪاندو]])، [[هولوگرافي]] ([[ڊينس گيبر]])، [[ڪالمان فلٽر]] ([[روڊولف اي ڪالمان]]) ۽ [[روبيڪ جو ڪيوب]] ([[ارنو روبيڪ]]) شامل آهن. === آمدورفت === {{Main|هنگري ۾ آمدورفت}} [[File:Esztergom.desiro.JPG|thumb|[[هنگري جي رياستي ريلوي]] جي نيٽ ورڪ تي [[سيمينس ڊيزيرو]] مسافر ريل گاڏيون؛ هنگري جو ريلوي نيٽ ورڪ [[ريلوي آمدورفت جي نيٽ ورڪ جي ڊيگهه موجب ملڪن جي فهرست|دنيا جي سڀ کان گهاٽن ريلوي نيٽ ورڪن]] مان هڪ آهي.]] هنگري ۾ روڊ، ريلوي، هوائي ۽ آبي آمدورفت جو انتهائي ترقي يافته نظام موجود آهي. [[ٻڊاپيسٽ]] [[هنگري جي رياستي ريلوي|هنگريائي ريلوي نظام]] (''ايم اي وي'') جي هڪ اهم مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. گاديءَ واري شهر ۾ ٽي وڏيون ريلوي اسٽيشنون آهن، جن کي ''[[ٻڊاپيسٽ ڪيليٽي ريلوي اسٽيشن|ڪيليٽي]]'' (اوڀر)، ''[[ٻڊاپيسٽ نيوگاٽي ريلوي اسٽيشن|نيوگاٽي]]'' (اولهه) ۽ ''[[ٻڊاپيسٽ ڊيلي ريلوي اسٽيشن|ڊيلي]]'' (ڏکڻ) ''پاليااودوار'' چيو وڃي ٿو. [[سولنوڪ]] ٻڊاپيسٽ کان ٻاهر ملڪ جو سڀ کان اهم ريلوي مرڪز آهي، جڏهن ته [[مشڪولچ ٽسائي ريلوي اسٽيشن|مشڪولچ جي ٽسائي ريلوي اسٽيشن]] ۽ [[سومباتهي]]، [[گيور]]، [[سيگيڊ]] ۽ [[سيڪيشفيهيروار]] جون مکيه ريلوي اسٽيشنون پڻ ريلوي نيٽ ورڪ جا اهم مرڪز آهن. مارچ 2024ع کان هنگري جي ''ايم اي وي'' ريلوي تي 65 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارن ۽ 14 سالن کان گهٽ عمر وارن ماڻهن لاءِ سفر مفت آهي.<ref>{{cite web|url=https://dailynewshungary.com/key-changes-in-hungarian-public-transport-summarised-in-10-points/|title=Key changes in Hungarian public transport summarised in 10 points – Daily News Hungary|date=10 January 2024}}</ref> ٻڊاپيسٽ، [[ڊيبريسن]]، مشڪولچ ۽ [[سيگيڊ]] ۾ ٽرام جا نيٽ ورڪ موجود آهن. [[ٻڊاپيسٽ ميٽرو]] دنيا جو ٻيو سڀ کان پراڻو زيرزمين [[تيز رفتار شهري آمدورفت|ميٽرو نظام]] آهي؛ ان جي [[ٻڊاپيسٽ ميٽرو جي ايم 1 لائين|لائين 1]] 1896ع کان هلي رهي آهي. هي نظام چار لائينن تي مشتمل آهي. [[علائقائي ريل|مسافر علائقائي ريلوي]] نظام ''[[بي ايڇ اي وي|ايڇ اي وي]]'' ٻڊاپيسٽ جي ميٽروپوليٽن علائقي ۾ هلي ٿو. هنگري ۾ موٽر ويز ({{langx|hu|autópálya}}) جي مجموعي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|1314|km|2|abbr=on}} آهي. موجوده نيٽ ورڪ ۾ نوان موٽر وي حصا مسلسل شامل ڪيا پيا وڃن؛ هي نيٽ ورڪ اڳ ئي ملڪ جي ڪيترن ئي معاشي طور اهم وڏن شهرن کي گاديءَ واري شهر سان ڳنڍي ٿو. بندرگاهون ٻڊاپيسٽ، [[دونائيواروش]] ۽ [[بائيا، هنگري|بائيا]] ۾ واقع آهن. هنگري ۾ پنج بين الاقوامي هوائي اڏا آهن: [[ٻڊاپيسٽ فرينس لسٽ بين الاقوامي هوائي اڏو|ٻڊاپيسٽ فرينس لسٽ]]، جنهن کي غير رسمي طور ''فيريهيگي'' پڻ چيو وڃي ٿو؛ [[ڊيبريسن بين الاقوامي هوائي اڏو|ڊيبريسن]]؛ [[هيواز–بالاتون هوائي اڏو|هيواز–بالاتون]]، جنهن کي ''شارميليڪ هوائي اڏو'' پڻ چيو وڃي ٿو؛ [[گيور-پير بين الاقوامي هوائي اڏو|گيور-پير]]؛ ۽ پِيچ-پوگاني. انهن مان رڳو ٻه هوائي اڏا، ٻڊاپيسٽ ۽ ڊيبريسن، باقاعده مقرر اڏامون وصول ڪن ٿا. گهٽ خرچ واري هوائي ڪمپني [[وز ايئر]] جو مرڪز فيريهيگي ۾ آهي. === توانائي === {{Main|هنگري ۾ توانائي|هنگري ۾ قابل تجديد توانائي}} [[File:Hungary electricity generation by source.png|thumb|هنگري ۾ بجليءَ جي پيداوار، ٽيراواٽ ڪلاڪن ۾]] هنگري جي توانائيءَ جي مجموعي فراهميءَ ۾ [[فوسل ٻارڻ]] جو وڏو حصو آهي، جنهن ۾ [[قدرتي گئس]] سڀ کان وڏو حصو رکي ٿي، ان کان پوءِ [[پيٽروليم|تيل]] ۽ [[ڪوئلو]] اچن ٿا.<ref name=":0">{{Cite web|last=International Energy Agency|author-link=International Energy Agency|date=16 December 2021|title=Hungary – Countries & Regions|url=https://www.iea.org/countries/hungary|access-date=2022-05-24|publisher=IEA|location=Paris|archive-date=19 October 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251019215647/https://www.iea.org/countries/hungary|url-status=live}}</ref> جون 2020ع ۾ هنگري هڪ قانون منظور ڪيو، جنهن تحت ملڪ 2050ع تائين [[ڪاربان غيرجانبداري|خالص صفر اخراج]] حاصل ڪرڻ جو پابند ٿيو. ملڪ جي توانائي ۽ آبهوا بابت پاليسين جي وسيع نئين سر جوڙجڪ جي حصي طور، هنگري پنهنجي قومي توانائي حڪمت عملي 2030ع کي وڌيڪ اڳتي وڌائيندي ان ۾ 2040ع تائين جو خاڪو پڻ شامل ڪيو، جنهن ۾ ڪاربان کان پاڪ ۽ گهٽ خرچ واري توانائي کي ترجيح ڏيڻ سان گڏ [[توانائي تحفظ]] ۽ [[توانائي خودمختياري]] کي مضبوط ڪرڻ تي ڌيان ڏنو ويو آهي.<ref name=":0" /> ملڪ جي 2050ع واري هدف جا اهم جزا [[قابل تجديد توانائي]]، [[ايٽمي توانائي|ايٽمي بجلي]] ۽ آخري استعمال وارن شعبن جي بجليڪاري آهن. بجليءَ جي شعبي ۾ وڏين سيڙپڪارين جي اميد آهي، جن ۾ ايٽمي توانائي پيدا ڪندڙ ٻن نون يونٽن جي تعمير پڻ شامل آهي. قابل تجديد توانائيءَ جي گنجائش ۾ نمايان واڌ ٿي آهي، پر تازن سالن ۾ هن شعبي جي واڌ جي رفتار بيهي رهي آهي. ان کان سواءِ، [[هوائي توانائي]] جي ترقي کي محدود ڪندڙ ڪجهه پاليسين مان قابل تجديد توانائيءَ جي شعبي تي ناڪاري اثر پوڻ جو امڪان آهي.<ref name=":0" /> هنگري ۾ معيشت پاران ڪاربان تي ٻڌل ٻارڻ جي استعمال ۾ گهٽتائي سان گڏ گرين هائوس گئسن جي اخراج ۾ پڻ گهٽتائي آئي آهي. تنهن هوندي به، آزاد تجزين موجب هنگري وٽ اخراج گهٽائڻ جا وڌيڪ بلند هدف مقرر ڪرڻ جي گنجائش موجود آهي.<ref name=":0" /> == آبادي == {{Main|هنگري جي آبادي|هنگريائي ماڻهو|هنگري ۾ عورتون}} [[File:Population density in Hungary.png|thumb|[[هنگري جا ضلعا|ضلعن]] موجب هنگري ۾ آباديءَ جي گهاٽائي]] هنگري جي مرڪزي شماريات واري اداري موجب 2021ع ۾ هنگري جي آبادي 9,689,000 هئي، جنهن ڪري اهو وچ ۽ اوڀر يورپ جو پنجون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ ۽ [[يورپي يونين جي آبادي|يورپي يونين جو وچولي آبادي وارو رڪن ملڪ]] هو. ٻين اڳوڻن [[اوڀر بلاڪ|اوڀر بلاڪ جي ملڪن]] وانگر، ڪميونزم جي خاتمي کان پوءِ هنگري جي آباديءَ ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي؛ ملڪ جي آبادي 1980ع ۾ 10.8 ملين جي بلند ترين سطح تي پهتي هئي.<ref name="Population of Hungary 1800–2020">{{Cite web|title=Population of Hungary 1800–2020|url=https://www.statista.com/statistics/1014468/total-population-hungary-1910-2020/|access-date=2023-02-20|website=Statista|language=en|archive-date=11 May 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250511165612/https://www.statista.com/statistics/1014468/total-population-hungary-1910-2020/|url-status=live}}</ref> [[آباديءَ جي گهاٽائي]] 107 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر آهي، جيڪا [[آباديءَ جي گهاٽائي موجب ملڪن ۽ تابع علائقن جي فهرست|عالمي سراسري]] کان لڳ ڀڳ ٻيڻي آهي. مجموعي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو شهرن ۽ ڳوٺن ۾ رهي ٿو، جيڪو 56 سيڪڙو جي عالمي شرح کان گهڻو وڌيڪ، پر [[خودمختيار رياستن موجب شهري آبادي|اڪثر ترقي يافته ملڪن]] کان گهٽ آهي. هنگري جي لڳ ڀڳ چوٿين حصي جي آبادي ملڪ جي اتر-مرڪزي حصي ۾ واقع [[ٻڊاپيسٽ ميٽروپوليٽن علائقو|ٻڊاپيسٽ ميٽروپوليٽن علائقي]] ۾ رهي ٿي. اڪثر يورپي ملڪن وانگر هنگري ۾ پڻ [[متبادل سطح کان گهٽ زرخيزي]] ڏٺي وڃي ٿي؛ ملڪ جي اندازي موجب [[مجموعي زرخيزيءَ جي شرح]] في عورت 1.43 ٻار آهي، جيڪا آبادي برقرار رکڻ لاءِ گهربل 2.1 جي شرح کان گهڻي گهٽ آهي.<ref name=factbook/> نتيجي طور آبادي آهستي آهستي گهٽجي ۽ تيزيءَ سان پوڙهي ٿي رهي آهي؛ سراسري عمر 42.7 سال آهي، جيڪا دنيا جي بلند ترين سراسري عمرن مان هڪ آهي.<ref name=factbook/> هن رجحان کي لڏپلاڻ جي بلند شرح، خاص طور نوجوان بالغن جي ملڪ ڇڏڻ، ۽ لڏپلاڻ مخالف پاليسين وڌيڪ تيز ڪيو؛ اهو عمل 1990ع واري ڏهاڪي ۾ وڌيڪ تيز ٿيو، پر ان کان پوءِ ڪجهه گهٽجي ويو آهي.<ref name="Population of Hungary 1800–2020"/> 2011ع ۾ قدامت پسند حڪومت [[هنگريائي ماڻهو|هنگريائي نسل]] ۾ پيدائش جي شرح وڌائڻ لاءِ هڪ پروگرام شروع ڪيو، جنهن تحت ٽن سالن جي زچگي موڪل ٻيهر بحال ڪئي وئي ۽ جزوقتي روزگار جا موقعا وڌايا ويا. ان کان پوءِ زرخيزيءَ جي شرح 2011ع جي 1.27 ٻار في عورت واري گهٽ ترين سطح کان آهستي آهستي وڌي،<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2011/jan/11/hungary-birth-rate-women-stolz|title=Hungarian government sends women home to make babies|first=Joëlle|last=Stolz|date=11 January 2011|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=3 August 2017}}</ref> ۽ ڪجهه سالن ۾ 1.5 تائين پهتي.<ref>{{Cite web|last=Leitner|first=Attila|date=2023-02-16|title=Hungary population 9.6 million, census shows|url=https://www.budapesttimes.hu/hungary/hungary-population-9-6-million-census-shows/|access-date=2023-02-20|website=The Budapest Times|language=en-US|archive-date=19 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250619153443/https://www.budapesttimes.hu/hungary/hungary-population-9-6-million-census-shows/|url-status=live}}</ref> 2015ع ۾ 47.9 سيڪڙو ٻار غير شادي شده عورتن وٽ پيدا ٿيا.<ref>{{cite web|url=http://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tps00018&plugin=1|title=Eurostat – Tables, Graphs and Maps Interface (TGM) table|website=ec.europa.eu|access-date=3 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170304040200/http://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tps00018&plugin=1|archive-date=2017-03-04}}</ref> 2015ع ۾ [[زندگيءَ جي اميد]] مردن لاءِ 71.96 سال ۽ عورتن لاءِ 79.62 سال هئي،<ref name=factbook/> جيڪا ڪميونزم جي خاتمي کان پوءِ مسلسل وڌندي رهي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.ksh.hu/docs/hun/xstadat/xstadat_hosszu/h_wdsd001a.html|title=Vital statistics, Hungarian Central Statistical Office (KSH)|publisher=[[Hungarian Central Statistical Office]]|access-date=30 September 2014|archive-date=3 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503171448/https://www.ksh.hu/docs/hun/xstadat/xstadat_hosszu/h_wdsd001a.html|url-status=live}}</ref> هنگري ٻن وڏن اقليتي گروهن کي ”قومي اقليتن“ طور تسليم ڪري ٿو، ڇاڪاڻ ته سندن ابن ڏاڏا صدين کان هنگري جي لاڳاپيل علائقن ۾ آباد رهيا آهن: سڄي ملڪ ۾ پکڙيل لڳ ڀڳ 130,000 ماڻهن تي مشتمل [[هنگري جا جرمن|جرمن برادري]] ۽ لڳ ڀڳ 300,000 ماڻهن تي مشتمل [[هنگري ۾ روما ماڻهو|روما اقليت]]، جيڪا خاص طور ملڪ جي اترين حصي ۾ رهي ٿي. ڪجهه اڀياس هنگري ۾ روما ماڻهن جو انگ ان کان گهڻو وڌيڪ، يعني 876,000 يا آباديءَ جو لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو، ڄاڻائين ٿا.<ref>[http://www.ksh.hu/docs/hun/xftp/terstat/2018/01/ts580101.pdf A roma népesség területi megoszlásának változása Magyarországon az elmúlt évtizedekben Changes in the Spatial Distribution of the Roma Population in Hungary During the Last Decades] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180727145713/http://www.ksh.hu/docs/hun/xftp/terstat/2018/01/ts580101.pdf |date=27 July 2018 }}. ksh.hu Retrieved 1 January 2018.</ref><ref>[http://hvg.hu/itthon/20180222_Ennyi_roma_el_Magyarorszagon Ennyi roma él Magyarországon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180714221925/http://hvg.hu/itthon/20180222_Ennyi_roma_el_Magyarorszagon |date=14 July 2018 }}. hvg.hu. Retrieved 15 July 2018.</ref> 2011ع جي آدمشماري موجب هنگري ۾ 8,314,029 (83.7 سيڪڙو) نسلي [[هنگريائي ماڻهو|هنگريائي]]، 308,957 (3.1 سيڪڙو) [[روما ماڻهو|روما]]، 131,951 (1.3 سيڪڙو) [[جرمن]]، 29,647 (0.3 سيڪڙو) [[سلوواڪ ماڻهو|سلوواڪ]]، 26,345 (0.3 سيڪڙو) [[رومانوي ماڻهو|رومانوي]] ۽ 23,561 (0.2 سيڪڙو) [[ڪروئٽ ماڻهو|ڪروئٽ]] هئا؛ جڏهن ته 1,455,883 ماڻهن (مجموعي آباديءَ جو 14.7 سيڪڙو) پنهنجي نسلي سڃاڻپ ظاهر نه ڪئي. اهڙيءَ ريت، جن ماڻهن پنهنجي نسلي سڃاڻپ ظاهر ڪئي، تن مان 90 سيڪڙو کان وڌيڪ هنگريائي هئا.<ref name="Census2011det" /> هنگري ۾ ماڻهو هڪ کان وڌيڪ نسلي سڃاڻپون ظاهر ڪري سگهن ٿا، تنهن ڪري نسلي گروهن جو گڏيل انگ مجموعي آباديءَ کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.ksh.hu/docs/hun/xftp/idoszaki/nepsz2011/nepsz_03_00_2011.pdf|title=Hungarian census 2011 – final data and methodology|language=hu|publisher=[[Hungarian Central Statistical Office]]|access-date=14 December 2013|archive-date=12 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131012033631/http://www.ksh.hu/docs/hun/xftp/idoszaki/nepsz2011/nepsz_03_00_2011.pdf|url-status=live}}</ref> لڳ ڀڳ [[هنگريائي پرڏيهي آبادي|5 ملين هنگريائي]] هنگري کان ٻاهر رهن ٿا. {{Largest cities | country = هنگري | stat_ref = [[هنگري جو مرڪزي شماريات وارو ادارو]] - 2022ع جي آدمشماري<ref name="auto2"/> | list_by_pop = هنگري جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست | div_name = ڪائونٽي | div_link = هنگري جون ڪائونٽيون{{!}}ڪائونٽي |city_1 = ٻڊاپيسٽ |div_1 = ٻڊاپيسٽ |pop_1 = 1,685,342 |city_2 = ڊيبريسن |div_2 = هائدو-بيهار ڪائونٽي{{!}}هائدو-بيهار |pop_2 = 199,858 |city_3 = سيگيڊ |div_3 = چونگراد-چاناد ڪائونٽي{{!}}چونگراد-چاناد |pop_3 = 158,797 |city_4 = مشڪولچ |div_4 = بورشود-ابائوئي-زيمپلين ڪائونٽي{{!}}بورشود-ابائوئي-زيمپلين |pop_4 = 147,533 |city_5 = پيچ |div_5 = بارانيا ڪائونٽي{{!}}بارانيا |pop_5 = 139,330 |city_6 = گيور |div_6 = گيور-موشون-شوپرون ڪائونٽي{{!}}گيور-موشون-شوپرون |pop_6 = 127,599 |city_7 = نيريگهازا |div_7 = سابولچ-ساتمار-بيريگ ڪائونٽي{{!}}سابولچ-ساتمار-بيريگ |pop_7 = 116,282 |city_8 = ڪيچڪيميٽ |div_8 = باچ-ڪشڪون ڪائونٽي{{!}}باچ-ڪشڪون |pop_8 = 108,120 |city_9 = سيڪيشفيهيروار |div_9 = فييير ڪائونٽي{{!}}فييير |pop_9 = 95,045 |city_10 = سومباتهي |div_10 = واش ڪائونٽي{{!}}واش |pop_10 = 78,190 |city_11 = ايرد |div_11 = پيشٽ ڪائونٽي{{!}}پيشٽ |pop_11 = 71,253 |city_12 = سولنوڪ |div_12 = ياس-ناگيڪون-سولنوڪ ڪائونٽي{{!}}ياس-ناگيڪون-سولنوڪ |pop_12 = 66,061 |city_13 = تاتابانيا |div_13 = ڪوماروم-ايسترگوم ڪائونٽي{{!}}ڪوماروم-ايسترگوم |pop_13 = 65,830 |city_14 = شوپرون |div_14 = گيور-موشون-شوپرون ڪائونٽي{{!}}گيور-موشون-شوپرون |pop_14 = 60,334 |city_15 = ڪاپوشوار |div_15 = شوموگي ڪائونٽي{{!}}شوموگي |pop_15 = 59,397 |city_16 = ويسپريم |div_16 = ويسپريم ڪائونٽي{{!}}ويسپريم |pop_16 = 55,910 |city_17 = بيڪيشچابا |div_17 = بيڪيش ڪائونٽي{{!}}بيڪيش |pop_17 = 55,164 |city_18 = زالائيگرسيگ |div_18 = زالا ڪائونٽي{{!}}زالا |pop_18 = 54,428 |city_19 = ايگر |div_19 = هيويش ڪائونٽي{{!}}هيويش |pop_19 = 49,128 |city_20 = دوناڪيسي |div_20 = پيشٽ ڪائونٽي{{!}}پيشٽ |pop_20 = 43,858 }} === ٻوليون === {{Main|هنگريائي ٻولي|هنگري جون ٻوليون}} [[File:MagyarsOutsideHungary.png|thumb|وچ ۽ اوڀر يورپ جا اهي علائقا، جتي اڄ هنگريائي ٻولي ڳالهائيندڙ آباد آهن]] [[هنگريائي ٻولي]] هنگري جي [[سرڪاري ٻولي]] ۽ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي.<ref name="Flaw" /> لڳ ڀڳ 13 ملين مادري ڳالهائيندڙن سان هنگريائي [[يورپ جون ٻوليون|يورپ ۾ مادري ٻوليءَ طور 13هين سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي]] آهي ۽ اها يورپي يونين جي 24 سرڪاري ۽ ڪم ڪندڙ ٻولين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web|url=http://ec.europa.eu/languages/policy/linguistic-diversity/official-languages-eu_en.htm|title=Official Languages|author=European Commission|access-date=29 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170106230615/http://ec.europa.eu/languages/policy/linguistic-diversity/official-languages-eu_en.htm|archive-date=2017-01-06}}</ref> هنگري کان ٻاهر اها پاڙيسري ملڪن ۽ سڄي دنيا ۾ هنگريائي پرڏيهي برادرين ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. 2011ع جي آدمشماري موجب هنگري ۾ 9,896,333 ماڻهو (99.6 سيڪڙو) هنگريائي ڳالهائين ٿا، جن مان 9,827,875 ماڻهو (99 سيڪڙو) ان کي [[مادري ٻولي]] طور، جڏهن ته 68,458 ماڻهو (0.7 سيڪڙو) ان کي [[ٻي ٻولي]] طور ڳالهائين ٿا.<ref name="Census2011det">{{cite web|url=http://www.ksh.hu/nepszamlalas/tablak_teruleti_00|title=Hungarian census 2011 / Országos adatok (National data) / 1.1.4.2. A népesség nyelvismeret és nemek szerint (population by spoken language), 1.1.6.1 A népesség anyanyelv, nemzetiség és nemek szerint (population by mother tongue and ethnicity), 2.1.7.1 A népesség vallás, felekezet, és fontosabb demográfiai ismérvek szerint (population by religion, denomination and main demographical indicators) (Hungarian)|website=Ksh.hu|access-date=30 September 2014|archive-date=9 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150509072107/http://www.ksh.hu/nepszamlalas/tablak_teruleti_00|url-status=live}}</ref> انگريزي (1,589,180 ڳالهائيندڙ، 16.0 سيڪڙو) ۽ جرمن (1,111,997 ڳالهائيندڙ، 11.2 سيڪڙو) سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ پرڏيهي ٻوليون آهن. ان کان سواءِ هنگري ۾ ڪيترين اقليتي ٻولين کي سرڪاري سڃاڻپ حاصل آهي، جن ۾ [[آرمينيائي ٻولي|آرمينيائي]]، [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]]، [[ڪروشيائي ٻولي|ڪروشيائي]]، [[جرمن ٻولي|جرمن]]، [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[رومانوي ٻولي|رومانوي]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[روسين ٻولي|روسين]]، [[سربيائي ٻولي|سربيائي]]، [[سلوواڪ ٻولي|سلوواڪ]]، [[سلووينيائي ٻولي|سلووينيائي]] ۽ [[يوڪريني ٻولي|يوڪريني]] شامل آهن.<ref name="Census2011">{{cite web|url=http://www.ksh.hu/docs/hun/xftp/idoszaki/nepsz2011/nepsz_orsz_2011.pdf|title=2011 Hungary Census Report|work=ksh.hu|access-date=29 March 2013|archive-date=17 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190717211318/http://www.ksh.hu/docs/hun/xftp/idoszaki/nepsz2011/nepsz_orsz_2011.pdf|url-status=live}}</ref> هنگريائي [[يورالي ٻوليون|يورالي ٻولين جي خاندان]] سان تعلق رکي ٿي. اها ڪنهن به پاڙيسري ٻوليءَ سان لاڳاپيل نه آهي ۽ [[فنشي ٻولي|فنشي]] ۽ [[ايسٽونيائي ٻولي|ايسٽونيائي]] سان پري جو لساني تعلق رکي ٿي. ڳالهائيندڙن جي انگ جي لحاظ کان اها يورالي ٻولين مان سڀ کان وڏي ٻولي ۽ وچ يورپ ۾ ڳالهائي ويندڙ هن خاندان جي واحد ٻولي آهي. معياري هنگريائي ٻولي ٻڊاپيسٽ ۾ ڳالهائي ويندڙ قسم تي ٻڌل آهي. معياري لهجي جي استعمال کي هٿي ڏني وڃي ٿي، تنهن هوندي به هنگريائي ٻوليءَ جا ڪيترائي شهري ۽ ٻهراڙيءَ جا [[لهجو|لهجا]] موجود آهن. === مذهب === {{Main|هنگري ۾ مذهب}} [[File:Főszékesegyház_(6238._számú_műemlék)_22.jpg|thumb|right|300px|[[ايسترگوم باسيليڪا]]، جتي [[هنگري ۾ ڪيٿولڪ چرچ|هنگريائي ڪيٿولڪ چرچ]] جو مرڪزي دفتر واقع آهي]] هنگري تاريخي طور هڪ [[عيسائيت|عيسائي]] ملڪ رهيو آهي.<ref>{{cite book|last1=Alex Kish|first1=George|title=The Origins of the Baptist Movement Among the Hungarians: A History of the Baptists in the Kingdom of Hungary From 1846 to 1893|date=2011|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-21136-0|page=18|quote=}}</ref> هنگريائي تاريخ نگاري هنگريائي رياست جي قيام کي [[هنگري جو اسٽيڦن پهريون|اسٽيڦن پهرئين]] جي [[بپتسما]] ۽ 1000ع ۾ [[هنگري جو مقدس تاج|مقدس تاج]] سان تاجپوشيءَ سان ڳنڍي ٿي. اسٽيڦن [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ مذهب]] کي [[رياستي مذهب]] بڻايو، ۽ سندس جانشين روايتي طور [[اپوسٽولڪ عظمت|اپوسٽولڪ بادشاهن]] جي نالي سان سڃاتا ويندا هئا.<ref>{{cite book|last=Schanda|first=Balász|year=2015|contribution=Religion and the Secular State in Hungary|editor-last=Thayer|editor-first=Donlu D.|title=Religion and the Secular State: National Reports|publisher=[[Complutense University of Madrid]], Faculty of Law|location=Madrid|isbn=978-84-8481-162-6|page=378|contribution-url=https://classic.iclrs.org/content/blurb/files/Hungary.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220127200906/https://classic.iclrs.org/content/blurb/files/Hungary.pdf|archive-date=27 January 2022|url-status=live}}</ref> [[هنگري ۾ ڪيٿولڪ چرچ]] صدين تائين طاقتور رهيو، ۽ [[ايسترگوم–ٻڊاپيسٽ جو رومن ڪيٿولڪ آرچ ڊائوسس|ايسترگوم جي آرچ بشپ]] کي هنگري جي [[شهزادو-پرائيميٽ]] (''hercegprímás'') طور غير معمولي دنياوي اختيار حاصل هئا. هنگري ۾ باقاعده رياست ڏانهن تبديلي پهرين ۽ ٻي هزار سالين جي سنگم تي ٿي، جڏهن مئگيار قبيلن جي وفاق کي [[هنگري جي بادشاهت]] ۾ تبديل ڪيو ويو ۽ [[مغربي عيسائيت]]، خاص طور [[رومن ڪيٿولڪ مذهب]]، کي رياستي مذهب طور اختيار ڪيو ويو.<ref>{{cite book|last1=N. Ciolan|first1=Ioan|title=Transylvania: Romanian History and Perpetuation|date=1993|publisher=Military Publishing House|isbn=978-973-32-0316-2|page=41|quote=Catholicism in the Hungarian Kingdom was a state religion}}</ref><ref>{{cite book|last1=Hóman|first1=Bálint|title=King Stephen the Saint|date=1983|publisher=University of Wisconsin Press|isbn=978-973-32-0316-2|page=18|quote=The Roman Catholic Church was placed under State protection, while the Catholic religion became the state religion of the Hungarian Kingdom}}</ref> [[File:Benczúr - Painting of St Stephen in the Basilica of Budapest.jpg|thumb|upright|left|[[هنگري جو اسٽيڦن پهريون|بادشاهه سينٽ اسٽيڦن]] [[هنگري جو مقدس تاج|هنگريائي تاج]] [[مريم، عيسيٰ جي ماءُ|ڪنواري مريم]] کي پيش ڪندي؛ گيولا بينچور جي مصوري، [[سينٽ اسٽيڦن باسيليڪا]]، ٻڊاپيسٽ]] هاڻوڪي هنگري جو ڪو [[رياستي مذهب|سرڪاري مذهب]] ناهي ۽ ملڪ [[مذهبي آزادي]] کي بنيادي حق طور تسليم ڪري ٿو. تنهن هوندي به، آئين جي ديباچي ۾ ”قوم جي تعمير ۾ عيسائيت جي ڪردار“ کي تسليم ڪيو ويو آهي،<ref>{{cite web|title=Magyarország Alaptörvénye|url=http://www.parlament.hu/irom39/02627/02627.pdf|website=Parlament.hu|publisher=Hungarian Parliament|access-date=2 August 2014|archive-date=22 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180722011134/http://www.parlament.hu/irom39/02627/02627.pdf|url-status=live}}</ref> جڏهن ته شق ستين ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته ”رياست گڏيل سماجي مقصدن لاءِ گرجا گهرن سان سهڪار ڪري سگهي ٿي.“<ref>{{Cite web|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Hungary_2011.pdf|title=Hungary's Constitution of 2011|accessdate=20 November 2025|archive-date=23 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180423005353/https://www.constituteproject.org/constitution/Hungary_2011.pdf|url-status=live}}</ref> 2022ع جي آدمشماري موجب 42.5 سيڪڙو هنگريائي عيسائي هئا، جن مان گهڻا [[هنگري ۾ ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]] (27.5 سيڪڙو) ۽ [[هنگري جو سڌاريل چرچ|هنگريائي سڌاريل]] [[ڪيلونيت|ڪيلونسٽ]] (9.8 سيڪڙو) هئا؛ ان کان پوءِ [[لوٿريت|لوٿرن]] (1.8 سيڪڙو)، [[يوناني ڪيٿولڪ چرچ|يوناني ڪيٿولڪ]] (1.7 سيڪڙو) ۽ ٻيا عيسائي (1.7 سيڪڙو) هئا. مذهبي اقليتن ۾ [[يهوديت|يهودي]] (0.1 سيڪڙو)، [[ٻڌمت|ٻڌ]] (0.1 سيڪڙو) ۽ [[اسلام|مسلمان]] (0.1 سيڪڙو) شامل هئا. آباديءَ جي هڪ وڏي حصي (40.1 سيڪڙو) پنهنجي مذهبي وابستگي ظاهر نه ڪئي، جڏهن ته 16.1 سيڪڙو ماڻهن پاڻ کي واضح طور [[لامذهبيت|لامذهبي]] قرار ڏنو.<ref name="Census2022-religion"/> پروٽيسٽنٽ [[سڌار تحريڪ]] جي شروعاتي دور ۾ هنگري جي اڪثر ماڻهن پهرين لوٿريت ۽ پوءِ هنگري جي سڌاريل چرچ جي صورت ۾ ڪيلونيت اختيار ڪئي. هنگريائي ڪيلونسٽ تحريڪ جي اهم شخصيتن ۾ [[مارٽن ڪالمانچيهي]] (1500–1550ع) ۽ [[پيٽر ميليئس يوهس]] (1532–1572ع) شامل هئا. ميليئس يوهس [[بائبل]] ۽ ٻين مذهبي متنن جي هنگريائي ٻوليءَ ۾ ترجمي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ عظيم ميداني علائقي ۾ ڊيبريسن کي هنگريائي ڪيلونيت جو مرڪز بڻايو، جنهن ڪري شهر کي ”هنگريائي [[جنيوا]]“ يا ”[[ڪيلونسٽ روم]]“ جا لقب مليا.<ref>{{cite book|last=Eberhard|first=Winfried|year=2018|orig-date=1995|contribution=Reformation and Counterreformation in East Central Europe|editor-last1=Brady|editor-first1=Thomas A.|editor-last2=Oberman|editor-first2=Heiko A.|editor-last3=Tracy|editor-first3=James D.|title=Handbook of European History 1400–1600: Late Middle Ages, Renaissance and Reformation|volume=II|publisher=Brill|location=Leiden|isbn=978-90-04-39168-0|pages=565–568}}</ref> 16هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ [[يسوعي جماعت|يسوعين]] [[رد سڌار تحريڪ]] هلائي، جنهن کان پوءِ آبادي ٻيهر گهڻي ڀاڱي ڪيٿولڪ بڻجي وئي. تنهن هوندي به، اها مهم رڳو جزوي طور ڪامياب رهي ۽ خاص طور سڌاريل مذهب سان تعلق رکندڙ هنگريائي اميرن پروٽيسٽنٽن لاءِ مذهبي آزادي حاصل ڪرڻ ۾ ڪاميابي ماڻي. عملي طور ان جو مطلب ''[[جنهن جي حڪومت، تنهن جو مذهب]]'' وارو اصول هو؛ تنهن ڪري هنگري جا گهڻا مقامي علائقا اڄ به تاريخي طور ڪيٿولڪ، لوٿرن يا سڌاريل مذهب سان سڃاتا وڃن ٿا. ملڪ جا اوڀر وارا علائقا، خاص طور ڊيبريسن جي چوڌاري، اڄ به لڳ ڀڳ مڪمل طور سڌاريل مذهب سان تعلق رکن ٿا،<ref>{{cite web|url=http://www.reformatus.hu/mutat/6819/|title=Facts and Statistics|work=Reformatus.hu|date=4 March 2013|access-date=26 March 2013|archive-date=1 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200401202546/http://www.reformatus.hu/mutat/6819/|url-status=live}}</ref> ۽ اها خاصيت رومانيا جي سرحد پار تاريخي طور لڳاتار هنگريائي نسلي علائقن ۾ پڻ ملي ٿي. هنگري ۾ [[مشرقي آرٿوڊوڪس چرچ|آرٿوڊوڪس عيسائيت]] خاص طور ملڪ جي آرمينيائي، بلغاريائي، يوناني، رومانوي، روسين، يوڪريني ۽ سربيائي نسلي اقليتن سان لاڳاپيل آهي. تاريخي طور هنگري ۾ [[هنگري ۾ يهودين جي تاريخ|هڪ وڏي يهودي برادري]] آباد هئي، جنهن جي ٻي عالمي جنگ کان اڳ آبادي 800,000 کان وڌيڪ هئي؛ تنهن هوندي به اندازو آهي ته 1941ع کان 1945ع تائين هنگري ۾ هولوڪاسٽ دوران 564,000 کان وڌيڪ هنگريائي يهودي ماريا ويا.<ref>{{cite book|last1=Braham|first1=Randolph L.|author-link1=Randolph L. Braham|title=The Politics of Genocide: The Holocaust in Hungary|volume=2|date=2016|publisher=Columbia University Press|location=New York|page=1509|isbn=978-0-88033-711-3}}</ref> رڳو 15 مئي کان 9 جولاءِ 1944ع جي وچ ۾ 434,000 کان وڌيڪ يهودين کي جبري طور منتقل ڪيو ويو.{{sfn|Braham|2016|p=771, 774–775}} 1941ع کان 1944ع دوران هنگري جي سرحدن اندر رهندڙ 800,000 کان وڌيڪ يهودين مان لڳ ڀڳ 255,500 جي بچي وڃڻ جو اندازو لڳايو ويو آهي. اڄ هنگري ۾ لڳ ڀڳ 120,000 يهودي رهن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.jdc.org/news/features/jewish-life-takes-to-the.html|title=Jewish Life Takes to the Streets at Hungary's Celebrated Judafest|work=Joint Distribution Committee |publisher=Jewish Federation of North America|date=9 May 2012|access-date=4 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131016205357/http://www.jdc.org/news/features/jewish-life-takes-to-the.html|archive-date=16 October 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://digitaljournal.com/article/343168|title=Hungary: A new synagogue for Budapest but anti-Semitism on rise|publisher=Digital Journal|date=9 February 2013|access-date=4 March 2013|author=Myles, Robert|archive-url=https://web.archive.org/web/20130315122050/http://www.digitaljournal.com/article/343168|archive-date=15 March 2013|url-status=live}}</ref> === تعليم === {{Main|هنگري ۾ تعليم}} {{پڻ ڏسو|هنگري جي يونيورسٽين ۽ ڪاليجن جي فهرست}} {{multiple image | perrow = 2 | align = right | total_width = 300 | image1 = DE-foepulet.jpg | caption1 = [[ڊيبريسن يونيورسٽي]] هنگري ۾ مسلسل هلندڙ اعليٰ تعليم جو سڀ کان پراڻو ادارو آهي، جيڪو 1538ع ۾ قائم ٿيو. | image2 = Iskolaépület (527. számú műemlék).jpg | caption2 = [[ٻڊاپيسٽ بزنس اسڪول]]، دنيا جو پهريون سرڪاري [[ڪاروباري اسڪول]]، جيڪو 1857ع ۾ قائم ٿيو. | image3 = Hungary Pecs 2005 June 076University.jpg | caption3 = [[پيچ يونيورسٽي]]، جيڪا 1367ع ۾ [[هنگري جو لوئي پهريون|لوئي عظيم]] قائم ڪئي، هنگري جي سڀ کان پراڻي يونيورسٽي آهي. | image4 = ElteFotoThalerTamas1.jpg | caption4 = [[ايتوش لورانڊ يونيورسٽي]] هنگري جي سڀ کان وڏن ۽ ناميارن اعليٰ تعليمي ادارن مان هڪ آهي. }} هنگري ۾ تعليم گهڻي ڀاڱي سرڪاري آهي ۽ ان جو انتظام [[هنگري جو تعليم وارو وزير|تعليم واري وزارت]] سنڀالي ٿي. [[اسڪول کان اڳ واري تعليم|اسڪول کان اڳ]] ۽ [[ٻاراڻو باغ|ٻاراڻي باغ]] جي تعليم [[لازمي تعليم|لازمي]] آهي ۽ ٽن کان ڇهن سالن جي عمر جي سڀني ٻارن کي ڏني وڃي ٿي، جنهن کان پوءِ سورهن سالن جي عمر تائين اسڪول ۾ حاضري پڻ لازمي آهي.<ref name="europa" /> [[پرائمري تعليم]] عام طور اٺن سالن تائين جاري رهي ٿي. [[ثانوي تعليم]] ۾ مختلف تعليمي سطحن تي ڌيان ڏيندڙ اسڪولن جا ٽي روايتي قسم شامل آهن: [[جمنازيم (اسڪول)|جمنازيم]] وڌيڪ قابل شاگردن کي داخلا ڏئي کين يونيورسٽيءَ جي تعليم لاءِ تيار ڪري ٿو؛ وچولي سطح جي شاگردن لاءِ ثانوي حرفتي اسڪولن جي تعليم چار سال جاري رهي ٿي، جڏهن ته فني اسڪول شاگردن کي [[حرفتي تعليم]] ۽ روزگار لاءِ تيار ڪن ٿا. تعليمي نظام جزوي طور لچڪدار آهي ۽ مختلف تعليمي رستن وچ ۾ منتقليءَ جا موقعا موجود آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.unevoc.unesco.org/worldtvetdatabase1.php?ct=HUN|title=Vocational Education in Hungary|date=October 2013|access-date=19 May 2014|author=UNESCO-UNEVOC|archive-date=19 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140519191256/http://www.unevoc.unesco.org/worldtvetdatabase1.php?ct=HUN|url-status=live}}</ref> [[رياضي ۽ سائنس جي تعليم بابت عالمي رجحانن جو اڀياس]] هنگري جي 13 کان 14 سالن جي شاگردن کي رياضي ۽ سائنس ۾ دنيا جي بهترين شاگردن ۾ شمار ڪيو آهي. 2022ع جي [[شاگردن جي عالمي جائزي وارو پروگرام|شاگردن جي عالمي جائزي واري پروگرام]] ۾ هنگري رياضي ۽ سائنس ۾ [[شاگردن جي عالمي جائزي وارو پروگرام 2022ع جي درجابندي|اقتصادي سهڪار ۽ ترقي واري تنظيم جي سراسري کان ٿورو مٿي]] رهيو. گهڻيون يونيورسٽيون [[سرڪاري يونيورسٽي|سرڪاري ادارا]] آهن ۽ روايتي طور شاگرد بنا فيس جي تعليم حاصل ڪندا آهن. يونيورسٽيءَ ۾ داخلا لاءِ عام طور [[ميچورا]] گهربل هوندي آهي. هنگري جي سرڪاري [[اعليٰ تعليم]] واري نظام ۾ يونيورسٽيون ۽ ٻيا اعليٰ تعليمي ادارا شامل آهن، جيڪي تدريسي نصاب سان گڏ ڊاڪٽريٽ تائين تعليمي ڊگريون مهيا ڪن ٿا ۽ تحقيقي سرگرمين ۾ پڻ حصو وٺن ٿا. شاگردن لاءِ سندن تعليم مڪمل ٿيڻ تائين صحت جي بيمه مفت آهي. هنگري جي اعليٰ تعليم ۾ انگريزي ۽ جرمن ٻولين کي اهميت حاصل آهي؛ ڪيترائي ڊگري پروگرام انهن ٻولين ۾ پڙهايا وڃن ٿا، جنهن ڪري هر سال هزارين [[شاگردن جي مٽاسٽا وارو پروگرام|مٽاسٽا جا شاگرد]] هنگري اچن ٿا. 2014ع جي [[عالمي مقابلي واري صلاحيت جي رپورٽ]] ۾ 148 ملڪن مان هنگري جي اعليٰ تعليم ۽ تربيت کي 44هين درجي تي رکيو ويو.<ref>{{cite web|url=http://www3.weforum.org/docs/WEF_GlobalCompetitivenessReport_2013-14.pdf|title=Global Competitiveness Record 2013/2014|access-date=19 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604005151/http://www.forbes.com/feeds/afx/2007/06/12/afx3810988.html|archive-date=4 June 2011}}</ref> هنگري ۾ اعليٰ تعليم جي هڪ ڊگهي روايت ۽ هڪ قائم ٿيل [[علم تي ٻڌل معيشت]] موجود آهي. ملڪ جون ڪيتريون ئي يونيورسٽيون [[مسلسل هلندڙ دنيا جي سڀ کان پراڻين يونيورسٽين جي فهرست|دنيا جي مسلسل هلندڙ سڀ کان پراڻين يونيورسٽين]] ۾ شامل آهن، جن ۾ [[پيچ يونيورسٽي]] (قائم 1367ع)، [[اوبودا يونيورسٽي]] (1395ع) ۽ [[يونيورسٽاس استروپوليٽانا]] (1465ع) شامل آهن. [[ناگيسومبات يونيورسٽي]] 1635ع ۾ قائم ٿي ۽ 1777ع ۾ بودا منتقل ڪئي وئي؛ اڄ اها [[ايتوش لورانڊ يونيورسٽي]] جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي. دنيا جو پهريون [[ٽيڪنالاجي جو ادارو]] 1735ع ۾ [[سيلميچبانيا]] ۾ قائم ٿيو، جنهن جو قانوني جانشين [[مشڪولچ يونيورسٽي]] آهي. [[ٻڊاپيسٽ يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي اينڊ اڪنامڪس]] کي يونيورسٽيءَ جي درجي ۽ جوڙجڪ رکندڙ دنيا جو سڀ کان پراڻو ٽيڪنالاجي ادارو سمجهيو وڃي ٿو؛ ان جو قانوني اڳوڻو ادارو ''انسٽيٽيوٽم جيوميٽريڪو-هائڊروٽيڪنيڪم'' 1782ع ۾ [[جوزف ٻيون، مقدس رومي شهنشاهه|شهنشاهه جوزف ٻئي]] قائم ڪيو. [[عالمي رياضياتي اولمپياڊ]] ۾ 1959ع کان وٺي مجموعي طور 336 تمغا حاصل ڪرڻ سان هنگري هر دور جي تمغن جي ڳڻپ ۾ چوٿين نمبر تي آهي؛ ان کان اڳ چين، آمريڪا ۽ روس آهن، جڏهن ته هنگري پنهنجي پاڙيسري رومانيا کان مٿي آهي. === صحت === {{Main|هنگري ۾ صحت}} {{پڻ ڏسو|هنگري ۾ صحت جي سار سنڀال}} [[Image:Zuglo uzsoki korhaz (1).jpg|thumb|right|اوزوڪي اسپتال، [[ٻڊاپيسٽ]]]] <!-- [[Image:Szentistvankorhazcivertanlegi.jpg|thumb|right|250px|سينٽ استوان اسپتال، [[ٻڊاپيسٽ]] جي [[اولوئي شاهراهه]] تي. سينٽ لاسلو اسپتال سان گڏجي اهي هنگري جو سڀ کان وڏو اسپتالن جو مجموعو ٺاهين ٿيون، جيڪو 19هين ۽ 20هين صدين جي سنگم تي تعمير ٿيو.]]--> هنگري ۾ [[عالمگير صحت جي سار سنڀال]] جو نظام موجود آهي، جنهن جي مالي مدد گهڻي ڀاڱي حڪومت جي [[قومي صحت بيمه]] ذريعي ڪئي وڃي ٿي. [[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي واري تنظيم]] موجب ملڪ جي 100 سيڪڙو آبادي [[صحت بيمه جي پهچ موجب ملڪن جي فهرست|عالمگير صحت بيمه]] هيٺ ڍڪيل آهي،<ref name="auto" /> جيڪا ٻارن، شاگردن، پينشن وٺندڙن، گهٽ آمدني وارن ماڻهن، معذور ماڻهن ۽ چرچ جي ملازمن لاءِ مفت آهي.<ref>{{Cite web|url=http://www.oep.hu/pls/portal/docs/PAGE/LAKOSSAG/OEPHULAK_EBELLAT/ELLATASMO/KIZAROLAG_EU_SZOLG_JOGOSULTAK_2013_01.PDF|title=List of the entitled people for free insurance, National Healthcare Fund, 2013|access-date=16 December 2016|archive-date=31 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231231073525/http://www.oep.hu/pls/portal/docs/PAGE/LAKOSSAG/OEPHULAK_EBELLAT/ELLATASMO/KIZAROLAG_EU_SZOLG_JOGOSULTAK_2013_01.PDF|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://figyelo.hu/cikkek/376719_dozsolok_es_szukolkodok___mibol_gazdalkodnak_az_egyhazak|title=Dőzsölők és szűkölködők – Miből gazdálkodnak az egyházak?, Figyelő (financial status of the churches in Hungary, Hungarian)|website=Figyelo.hu|access-date=3 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20150417095046/http://figyelo.hu/cikkek/376719_dozsolok_es_szukolkodok___mibol_gazdalkodnak_az_egyhazak|archive-date=17 April 2015}}</ref> هنگري پنهنجي مجموعي ملڪي پيداوار جو 7.2 سيڪڙو صحت جي سار سنڀال تي خرچ ڪري ٿو ۽ في ماڻهو 2,045 آمريڪي ڊالر خرچ ٿين ٿا، جن مان 1,365 ڊالر حڪومت مهيا ڪري ٿي.<ref>{{Cite web|url=https://stats.oecd.org/index.aspx?DataSetCode=HEALTH_STAT|title=Health Status|website=stats.oecd.org|access-date=11 April 2019|archive-date=24 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624235807/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=HEALTH_STAT|url-status=live}}</ref> هنگري يورپ ۾ [[طبي سياحت]] جي اهم منزلن مان هڪ آهي، خاص طور ڏندن جي علاج لاءِ،<ref>{{cite web|url=http://www.budapestagent.com/hungary-leading-dental-tourism.html|title=Hungary leading in Dental Tourism in Europe – BudapestAgent.com|date=20 June 2012|website=Budapestagent.com|access-date=3 August 2017|archive-date=19 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220319075342/http://www.budapestagent.com/hungary-leading-dental-tourism.html}}</ref><ref name="BBJ1" /> جنهن ۾ ان جو حصو يورپ ۾ 42 سيڪڙو ۽ سڄي دنيا ۾ 21 سيڪڙو آهي.<ref name="BBJ1">{{cite web|url=http://www.bbj.hu/business/hungary-aims-at-bigger-bite-of-dental-tourism_63662|title=Hungary aims at bigger bite of dental tourism|website=Bbj.hu|access-date=3 August 2017|archive-date=25 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200925014335/https://bbj.hu/business/hungary-aims-at-bigger-bite-of-dental-tourism_63662|url-status=live}}</ref><ref name="BBJ2">{{cite web|url=http://www.bbj.hu/business/dental-tourism-development-clinics-turnover-up-19percent_69020|title=Dental Tourism Development clinics turnover up 19%|website=Bbj.hu|access-date=3 August 2017|archive-date=8 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200808061743/https://bbj.hu/business/dental-tourism-development-clinics-turnover-up-19percent_69020|url-status=live}}</ref> [[پلاسٽڪ سرجري]] پڻ هڪ اهم شعبو آهي، جنهن جي 30 سيڪڙو گراهڪن جو تعلق پرڏيهي ملڪن سان آهي. هنگري پنهنجي گرم پاڻيءَ جي حمامن واري ثقافت لاءِ پڻ مشهور آهي ۽ هتي [[هنگري جي ثقافت#گرم پاڻيءَ جي حمامن جي ثقافت|ڪيترائي طبي گرم پاڻيءَ جا حمام]] موجود آهن،<ref name="IMTJ">{{cite web|url=http://www.imtj.com/news/?entryid82=416494|title=Hungarian Tourism promotes medical tourism – IMTJ|website=Imtj.com|access-date=3 August 2017|archive-date=16 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150316220308/http://imtj.com/news/?entryid82=416494|url-status=live}}</ref> جيڪي حمامن واري سياحت کي هٿي ڏين ٿا.<ref name="BBJ3">{{cite web|url=http://www.bbj.hu/business/medical-tourism-in-good-health_63661|title=Medical tourism in good health|website=Imtj.com|access-date=3 August 2017|archive-date=26 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201126143306/https://bbj.hu/business/medical-tourism-in-good-health_63661|url-status=live}}</ref> ٻين ترقي يافته ملڪن وانگر، هنگري ۾ دل ۽ رت جي نالين جون بيماريون موت جو هڪ اهم سبب آهن، جيڪي 2013ع ۾ سڀني موتن جو 49.4 سيڪڙو (62,979 موت) هيون.<ref name="KSH">{{cite web|url=http://www.ksh.hu/docs/hun/xstadat/xstadat_hosszu/h_wdsd001a.html|title=STADAT – 1.1. Népesség, népmozgalom (1900–)|website=Ksh.hu|access-date=3 August 2017|archive-date=3 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503171448/https://www.ksh.hu/docs/hun/xstadat/xstadat_hosszu/h_wdsd001a.html|url-status=live}}</ref> تنهن هوندي به، اهو انگ 1985ع ۾ 79,355 موتن سان پنهنجي بلند ترين سطح تي پهتو هو ۽ ڪميونزم جي خاتمي کان پوءِ مسلسل گهٽجي رهيو آهي.<ref name="KSH" /> موت جو ٻيو وڏو سبب ڪينسر آهي، جنهن سبب 33,274 موت (26.2 سيڪڙو) ٿيا ۽ اهو انگ 1990ع واري ڏهاڪي کان لڳ ڀڳ ساڳئي سطح تي رهيو آهي.<ref name="KSH" /> حادثن سبب ٿيندڙ موت 1990ع جي 8,760 مان گهٽجي 2013ع ۾ 3,654 ٿي ويا؛ خودڪشين جو انگ پڻ 1983ع جي 4,911 مان نمايان گهٽجي 2013ع ۾ 2,093 (في 100,000 ماڻهن تي 21.1) ٿي ويو، جيڪو 1956ع کان پوءِ سڀ کان گهٽ انگ هو.<ref name="KSH" /> هنگري جي اولهندي ۽ اوڀرندي حصن جي وچ ۾ صحت جي صورتحال ۾ نمايان فرق موجود آهن؛ دل جون بيماريون، [[رت جو وڌيل دٻاءُ]]، [[فالج]] ۽ خودڪشي ملڪ جي اوڀر ۾ واقع، گهڻي ڀاڱي زرعي ۽ گهٽ آمدني واري [[عظيم هنگريائي ميدان]] واري علائقي ۾ وڌيڪ عام آهن، جڏهن ته وڌيڪ آمدني ۽ وچولي طبقي جي آبادي رکندڙ [[اولهندي ٽرانسڊينوبيا]] ۽ [[مرڪزي هنگري]] ۾ اهي نسبتاً گهٽ آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.oefi.hu/olef/OLEF2003/Jelentesek/KronikusBbetegsegekOLEF2003.pdf|title=Egészségjelentés 2016|website=Oefi.hu|access-date=3 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160404092802/http://www.oefi.hu/olef/OLEF2003/Jelentesek/KronikusBbetegsegekOLEF2003.pdf|archive-date=4 April 2016}}</ref> سگريٽ نوشي موت جي اهم سببن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان ۾ تيزيءَ سان گهٽتائي آئي آهي: بالغ سگريٽ نوشن جو تناسب 2012ع جي 28 سيڪڙو مان گهٽجي 2013ع ۾ 19 سيڪڙو ٿي ويو. ان گهٽتائيءَ جو سبب سخت ضابطا هئا، جن ۾ سڄي ملڪ جي سڀني بند عوامي هنڌن تي سگريٽ نوشيءَ تي پابندي ۽ تمباڪو جي وڪري کي رياست جي نگراني هيٺ هلندڙ ”قومي تمباڪو دڪانن“ تائين محدود ڪرڻ شامل آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.bbj.hu/economy/govt-allocates-huf-450-mln-to-company-facilitating-tobacco-sales-monopoly_64136|title=Govt allocates HUF 450 mln to company facilitating tobacco sales monopoly|website=Bbj.hu|access-date=3 August 2017|archive-date=3 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170803172219/https://bbj.hu/economy/govt-allocates-huf-450-mln-to-company-facilitating-tobacco-sales-monopoly_64136}}</ref> == ثقافت == {{Main|هنگري جي ثقافت|هنگري ۾ عالمي ورثي جي ماڳن جي فهرست|هنگري جون قومي علامتون}} {{پڻ ڏسو|هنگري جي سئنيما|ٻڊاپيسٽ ۾ فلمايل فلمن جي فهرست|هنگري جا پاليل جانور}} === اڏاوتي فن === {{Main|هنگري جو اڏاوتي فن}} [[File:Apátsági templom (8941. számú műemlék) 7.jpg|thumb|right|1220ع کان 1256ع جي وچ ۾ تعمير ٿيل رومانسڪ طرز جي [[ياڪ ايبي]]]] [[File:Kiskunfélegyháza, városháza 2019 06.jpg|thumb|right|ڪشڪونفيليگهازا ٽائون هال تي هنگريائي [[آرٽ نووو]] طرز جي اڏاوتي تفصيلن جو ويجهو ڏيک]] هنگري ۾ [[دوهاني گهٽي عبادتگاهه|يورپ جي سڀ کان وڏي يهودي عبادتگاهه]] موجود آهي، جيڪا 1859ع ۾ [[مورش ريوائول اڏاوتي فن|مورش ريوائول طرز]] ۾ تعمير ڪئي وئي ۽ ان ۾ 3,000 ماڻهن جي ويهڻ جي گنجائش آهي؛<ref>{{cite news |title=Out of Darkness, New Life |work=[[The New York Times]] |url=http://travel.nytimes.com/2007/12/30/travel/30dayout.html?scp=1&sq=largest+synagogue+in+Europe&st=nyt |access-date=2008-03-12 |first=Nicholas |last=Kulish |date=30 December 2007}}</ref><ref name="Subotić">{{cite book |author=Subotić, Jelena |author-link=Jelena Subotić |date=2019 |title=Yellow Star, Red Star: Holocaust Remembrance after Communism |page=222 |location=[[Ithaca, NY]] & [[London]] |publisher=[[Cornell University Press]] |isbn=9781501742408}}</ref> هتي [[سيچيني گرم پاڻيءَ جو حمام|يورپ جي سڀ کان وڏن طبي حمامن مان هڪ]] پڻ آهي، جيڪو 1913ع ۾ جديد [[نشاة ثانيه جو اڏاوتي فن|نشاة ثانيه واري طرز]] ۾ مڪمل ٿيو ۽ ٻڊاپيسٽ جي شهري باغ ۾ واقع آهي؛<ref>{{cite web |title=Past and present: Széchenyi Thermal Bath |url=https://www.szechenyibath.hu/past-and-present |website=szechenyibath.hu |access-date=April 13, 2026}}</ref> ان کان سواءِ [[ايسٽرگوم باسيليڪا|يورپ جي سڀ کان وڏين باسيليڪائن مان هڪ]]، دنيا جي [[پانون هالما آرچ ايبي|ٻي وڏي علائقائي ايبي]]<ref>{{cite web |title=Benedictine Pannonhalma Archabbey |url=http://www.easterneuropepilgrimage.com/en/clanok/25-benedictine-pannonhalma-archabbey-hu |access-date=April 13, 2026 |website=easterneuropepilgrimage.com}}</ref> ۽ اٽليءَ کان ٻاهر [[پيچ|ابتدائي عيسائي دور جو سڀ کان وڏو قبرستان]] پڻ هنگري ۾ موجود آهن.<ref>{{cite web |url = https://hungarytoday.hu/the-early-christian-necropolis-of-pecs/ |title = The Early Christian Necropolis of Pécs |date = 10 April 2018 |author = Gábor Sarnyai |access-date = 14 May 2023 |archive-date = 14 May 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230514142310/https://hungarytoday.hu/the-early-christian-necropolis-of-pecs/ |url-status = dead }}</ref> هنگري جي اهم اڏاوتي طرزن ۾ [[تاريخيت]] ۽ [[آرٽ نووو]] جا مختلف روپ شامل آهن. تاريخيت جي ابتڙ، هنگريائي آرٽ نووو ملڪ جي قومي اڏاوتي خاصيتن تي ٻڌل آهي. هنگرين جي اڀرندي اصل کي نظر ۾ رکندي، هنگريائي آرٽ نووو جي سڀ کان اهم شخصيت [[اودون ليچنر]] شروعات ۾ ايشيائي اڏاوتي فن کان ۽ پوءِ هنگري جي روايتي آرائشي نمونن کان متاثر ٿيو. اهڙيءَ طرح هن مختلف اڏاوتي طرزن جو هڪ نرالو ميلاپ تخليق ڪيو. انهن نمونن کي ٽن پاسن وارن اڏاوتي عنصرن تي لاڳو ڪندي هن آرٽ نووو جو اهڙو روپ پيدا ڪيو، جيڪو هنگري لاءِ مخصوص هو.<ref>{{Cite web |last=Walker |first=Jennifer |date=2018-12-17 |title=The ‘Hungarian Gaudi’: Architect Ödön Lechner in 4 buildings |url=https://www.cnn.com/style/article/odon-lechner-budapest-architecture/index.html |access-date=2024-02-14 |website=CNN |language=en}}</ref> ليچنر جي طرز کان هٽي، پر سندس طريقي کان متاثر ٿي، ”نوجوانن“ (''Fiatalok'') نالي گروهه، جنهن ۾ [[ڪارولي ڪوش]] ۽ ڊيزو زروميچڪي شامل هئا، ساڳيو مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ هنگري جي روايتي اڏاوتي فن جون مخصوص بناوتون ۽ صورتون استعمال ڪيون. ٻن مکيه طرزن کان سواءِ، ٻڊاپيسٽ ۾ ٻين يورپي ملڪن مان جنم وٺندڙ اڏاوتي رجحانن جا مقامي روپ پڻ نظر اچن ٿا. [[سيشن (فن)|ويانا سيشن]]، جرمن ''[[يوگينڊ اسٽيل]]''، بيلجيم ۽ فرانس جو ''آرٽ نووو'' ۽ انگريزي توڙي فنلينڊي اڏاوتي فن جا اثر 20هين صديءَ جي شروعات ڌاري تعمير ٿيل عمارتن ۾ نمايان آهن. [[بيلا لائتا]] شروعات ۾ ليچنر جي طرز اختيار ڪئي، پوءِ انگريزي ۽ فنلينڊي رجحانن کان اثر ورتائين؛ [[قديم مصر|مصري]] طرز ۾ دلچسپي پيدا ٿيڻ کان پوءِ آخرڪار هو جديد اڏاوتي فن ڏانهن مائل ٿيو.<ref>{{cite web |last=Rudolf |first=Klein |title=Lajta, Béla |url=https://encyclopedia.yivo.org/article/1609 |website=The YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe |publisher=YIVO Institute for Jewish Research |access-date=April 13, 2026 |language=en}}</ref> [[الادار آرڪائي]] پڻ لڳ ڀڳ ساڳيو رستو اختيار ڪيو. [[اشتوان ميڊگياسزائي]] پنهنجي الڳ طرز جوڙي، جيڪا ليچنر جي طرز کان مختلف هئي؛ هن ڪنڪريٽ ۾ آرائشي نمونا ٺاهڻ لاءِ روايتي نمونن جا اسلوب بند روپ استعمال ڪيا. عملي فنن جي ميدان ۾ آرٽ نووو جي پکيڙ کي هٿي ڏيڻ ۾ 1896ع ۾ کليل آرائشي فنن جي اسڪول ۽ عجائب گهر اهم ڪردار ادا ڪيو. ٻڊاپيسٽ جي مرڪزي علائقي ۾ لڳ ڀڳ سڀئي عمارتون هڪ سئو سال پراڻيون آهن، جن جون ڀتيون ٿلهيون، ڇتيون اوچيون ۽ سامهون وارين ڀتين تي آرائشي نمونا موجود آهن.<ref name="Eliznik.org.uk">{{cite web|title=Magyar (Hungarian) migration, 9th century|url=http://www.eliznik.org.uk/EastEurope/History/migration-map/hungarian-migration.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20081006210045/http://www.eliznik.org.uk/EastEurope/History/migration-map/hungarian-migration.htm|archive-date=6 October 2008|access-date=20 September 2009|website=Eliznik.org.uk}}</ref><ref>{{cite web|url=http://budapestcorner.com/index.php/flats/general-information|title=General information on various student flats and building types in Budapest|publisher=Budapest Corner|access-date=11 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101214123942/http://budapestcorner.com/index.php/flats/general-information|archive-date=14 December 2010}}</ref> === موسيقي === {{Main|هنگري جي موسيقي}} [[File:Budapest Opera 1.jpg|thumb|[[انڊراشي شاهراهه]] تي واقع [[هنگريائي رياستي اوپيرا گهر]]؛ هي علائقو [[عالمي ورثي جو ماڳ]] آهي]] هنگري جي موسيقيءَ ۾ بنيادي طور روايتي [[هنگريائي لوڪ موسيقي]] ۽ [[فرانز لسٽ]] ۽ [[بيلا بارتوڪ]] جهڙن ناميارن موسيقارن جون تخليقون شامل آهن، جن کي هنگري جي عظيم ترين موسيقارن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. ٻين مشهور موسيقارن ۾ [[ارنسٽ فون ڊوهناڻي]]، [[فرانز شمٽ (موسيقار)|فرانز شمٽ]]، [[زولتان ڪوڊائي]]، [[گيبريل فون وائيڊچ]]، [[روڊولف واگنر-ريگيني]]، [[لاسلو لائتا]]، [[فرانز ليهار]]، [[ايمري ڪالمان]]، [[شانڊور ويريش]] ۽ [[ميڪلوش روزا]] شامل آهن. هنگري جي روايتي موسيقيءَ ۾ عام طور تي مضبوط [[ڊيڪٽائل (شاعري)|ڊيڪٽائلي]] تال هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هنگريائي ٻوليءَ ۾ هر لفظ جي پهرين پد تي زور ڏنو ويندو آهي. هنگري جي مشهور جديد ڪلاسيڪي موسيقارن ۾ [[گيورگي ليگيتي]]، [[گيورگي ڪورتاگ]]، [[پيٽر ايتوش]]، [[زولتان ڪوڊائي]] ۽ [[زولتان ييني]] شامل آهن. بارتوڪ 20هين صديءَ جي سڀ کان اهم موسيقارن مان هڪ هو. سندس موسيقي هنگري ۽ پاڙيسري علائقن جي لوڪ موسيقيءَ جي موضوعن، سُرن ۽ تال جي نمونن کان گهڻو متاثر هئي، جن جو هن پاڻ اڀياس ڪيو هو. هن انهن روايتن کي پنهنجي همعصر موسيقارن جي اثرن سان ملائي هڪ منفرد ذاتي طرز پيدا ڪئي.<ref>[http://mek.oszk.hu/02100/02172/html/index.html Szabolcsi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200726113441/http://mek.oszk.hu/02100/02172/html/index.html |date=26 July 2020 }} Although the Hungarian upper class has long had cultural and political connections with the rest of Europe, leading to an influx of European musical ideas, the rural peasants maintained their own traditions such that by the end of the 19th century Hungarian composers could draw on rural peasant music to (re)create a Hungarian classical style. For example, [[Béla Bartók]] and [[Zoltán Kodály]], two of Hungary's most famous composers, are known for using folk themes in their own music.</ref> لوڪ موسيقي قومي سڃاڻپ جو نمايان حصو آهي ۽ انهن اڳوڻن هنگريائي علائقن ۾ پڻ اهم رهي آهي، جيڪي 1920ع جي ٽريانون معاهدي کان پوءِ رومانيا، سلوواڪيا ۽ پولينڊ جهڙن پاڙيسري ملڪن جو حصو بڻجي ويا، خاص طور ڏکڻ سلوواڪيا ۽ ٽرانسلوانيا ۾. لسٽ ۽ [[فيرينچ ايرڪل]] جي اڳواڻيءَ ۾ موسيقي اڪيڊمي قائم ٿيڻ کان پوءِ، [[File:Bartók Béla 1927.jpg|thumb|موسيقار [[بيلا بارتوڪ]]]] بروٽن موجب هنگري جو موسيقيائي آواز پاڙيسري ملڪن تي حيرت انگيز حد تائين اثرانداز ٿيو آهي، جنهن جو ممڪن سبب گڏيل آسٽرو-هنگريائي تاريخ آهي، ۽ رومانيا، سلوواڪيا ۽ پولينڊ ۾ هنگريائي موسيقيءَ جهڙيون ڌنون ٻڌڻ غيرمعمولي ڳالهه ناهي.<ref>Szalipszki, p. 12<br />Refers to the country as "widely considered" to be a "home of music".</ref> لوڪ موسيقي [[سابولچ-ساتمار-بيريگ ڪائونٽي|سابولچ-ساتمار]] واري علائقي ۽ ڪروشيا جي سرحد ڀرسان ٽرانسڊينوبيا جي ڏکڻ اولهندي حصي ۾ پڻ مضبوط روايت رکي ٿي. موهاچ ۾ ٿيندڙ [[بوشوياراش]] ميلو هنگريائي لوڪ موسيقيءَ جي اهم تقريب آهي، جنهن ۾ اڳ مشهور ۽ ڊگهي روايت رکندڙ [[بوگيزلَو آرڪيسٽرا]] پڻ حصو وٺندو هو.<ref name="Broughton">Broughton, pp. 159–167</ref> هنگري جي ڪلاسيڪي موسيقي ڊگهي عرصي کان هنگري جي تاريخي موسيقيائي روايتن ۽ هنگري جي سرزمين تي ڪيل اهڙي ”تجربي“ طور ترقي ڪئي، جنهن جو مقصد لوڪ گيتن جي موسيقيائي دنيا کي استعمال ڪندي شعوري موسيقيائي ثقافت پيدا ڪرڻ هو.<ref>Szabolcsi, ''The Specific Conditions of Hungarian Musical Development''<br />"Every experiment, made from Hungarian antecedents and on Hungarian soil, to create a conscious musical culture (music written by composers, as different from folk music), had instinctively or consciously striven to develop widely and universally the musical world of the folk song. Folk poetry and folk music were deeply embedded in the collective Hungarian people's culture, and this unity did not cease to be effective even when it was given from and expression by individual creative artists, performers and poets."</ref> جيتوڻيڪ هنگري جي مٿئين طبقي جا يورپ جي ٻين حصن سان ڊگهي عرصي کان ثقافتي ۽ سياسي لاڳاپا رهيا، جنهن سبب يورپي موسيقيائي خيال هنگري پهتا، پر ٻهراڙيءَ جي هارين پنهنجون موسيقيائي روايتون برقرار رکيون. ان ڪري 19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين هنگريائي موسيقار ٻهراڙيءَ جي لوڪ موسيقيءَ مان مواد وٺي هنگريائي ڪلاسيڪي موسيقيءَ جي طرز کي نئين سر جوڙي سگهيا.<ref name="Szabolcsi">{{cite web|url=http://mek.oszk.hu/02100/02172/html/index.html|title=Szabolcsi|website=Mek.oszk.hu|access-date=20 September 2009|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726113441/http://mek.oszk.hu/02100/02172/html/index.html|url-status=live}}</ref> مثال طور بارتوڪ وچ ۽ اوڀر يورپ جي مختلف علائقن، جن ۾ رومانيا ۽ سلوواڪيا شامل آهن، مان لوڪ گيت گڏ ڪيا، جڏهن ته ڪوڊائي جي دلچسپي هڪ نمايان هنگريائي موسيقيائي طرز پيدا ڪرڻ ۾ وڌيڪ هئي. هنگري ۾ ڪميونسٽ حڪمرانيءَ دوران هڪ گيتن واري ڪاميٽي مقبول موسيقيءَ جي ڇنڊڇاڻ ۽ سينسرشپ ڪندي هئي ته جيئن حڪومت مخالف يا نظرياتي طور نامناسب مواد کي روڪي سگهجي. ان دور کان پوءِ هنگري جي موسيقي صنعت ٻيهر ترقي ڪرڻ شروع ڪئي. [[جاز]] ۾ ٽرمپٽ وڄائيندڙ [[روڊولف تومشچ]] ۽ پيانو نواز ۽ موسيقار [[ڪارولي بينڊر]] جهڙا فنڪار مشهور ٿيا، جڏهن ته هنگريائي لوڪ موسيقيءَ جي جديد صورت ۾ [[فيرينچ شيبو]] ۽ [[مارتا شيبيشٽين]] نمايان رهيا. هنگريائي راڪ جا ٽي وڏا گروهه [[ايليش (موسيقي گروهه)|ايليش]]، [[ميٽرو (هنگريائي موسيقي گروهه)|ميٽرو]] ۽ [[اوميگا (موسيقي گروهه)|اوميگا]] اڄ به گهڻو مشهور آهن، خاص طور اوميگا، جنهن جا مداح هنگري سان گڏ جرمني ۽ ٻين ملڪن ۾ پڻ موجود آهن. 1980ع واري ڏهاڪي جا پراڻا زيرزمين موسيقي گروهه، جهڙوڪ [[بياتريچي (موسيقي گروهه)|بياتريچي]]، پڻ مقبول آهن. === کاڌا === {{Main|هنگريائي کاڌا}} {{پڻ ڏسو|هنگريائي شراب|هنگري ۾ بيئر}} [[File:Dobos cake (Gerbeaud Confectionery Budapest Hungary).jpg|thumb|[[ڊوبوش ٽورٽ]]]] دنيا ۾ مشهور [[گولاش]] (''gulyás'' اسٽيو يا ''gulyás'' سوپ) جهڙا روايتي کاڌا هنگريائي کاڌن ۾ نمايان حيثيت رکن ٿا. کاڌن ۾ اڪثر [[پيپريڪا]]، يعني ڳاڙهي مرچن جو پيٺل مصالحو، استعمال ڪيو وڃي ٿو، جنهن کي هنگريائي کاڌن جي هڪ اهم جدت سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.sulinet.hu/tart/fcikk/Kjc/0/23144/1|title=Sulinet: Magyar növény-e a paprika?|website=Sulinet.hu|access-date=21 November 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080620004145/http://www.sulinet.hu/tart/fcikk/Kjc/0/23144/1|archive-date=20 June 2008}}</ref> مرچ جي هڪ خاص قسم مان تيار ٿيندڙ پيپريڪا پائوڊر روايتي هنگريائي کاڌن ۾ سڀ کان عام استعمال ٿيندڙ مصالحن مان هڪ آهي. ''[[تيجفول]]'' نالي گهاٽي کٽي ڪريم اڪثر کاڌي جي ذائقي کي نرم ڪرڻ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي. هنگري جو مشهور گرم دريائي مڇيءَ جو سوپ، جنهن کي [[مهاڻي جو سوپ]] يا ''halászlé'' چيو وڃي ٿو، عام طور ڪيترن قسمن جي اُٻاريل مڇين جو گهاٽو ميلاپ هوندو آهي.<ref>{{cite book|first=Karoly|last=Gundel|title=Gundel's Hungarian cookbook|publisher=Corvina|location=Budapest|year=1992|isbn=963-13-3600-X|oclc=32227400}}page 23</ref> ٻين مشهور کاڌن ۾ [[چڪن پيپريڪاش]]، هنج جي جيري مان ٺهيل [[فوا گرا]]، ''[[پورڪولٽ]]'' اسٽيو، ''واداش'' يعني ڀاڄين جي گريوي ۽ [[اسپيٽزلي|ڊمپلنگن]] سان شڪار جي گوشت جو اسٽيو، بادامن سان ٽرائوٽ مڇي ۽ لوڻيا توڙي مٺا ڊمپلنگ شامل آهن. انهن ۾ ''[[توروش چوسا]]''، يعني تازي [[ڪوارڪ (کير جي پيداوار)|ڪوارڪ پنير]] ۽ گهاٽي کٽي ڪريم سان ڊمپلنگ پڻ شامل آهن. مٺاڻن ۾ مشهور [[ڊوبوش ٽورٽ]]، صوف، چيري، پوست جي ٻج يا پنير سان ڀريل [[اسٽروڊل]] (''rétes'')، [[پالاچنڪي|گونڊيل پين ڪيڪ]]، آلوچيءَ جا ڊمپلنگ (''[[ڪنويڊل|szilvás gombóc]]'')، ''شوملوئي'' ڊمپلنگ، ٿڌو [[کٽي چيريءَ جو سوپ]] ۽ مٺي شاهه بلوط جي پوري ''gesztenyepüré'' شامل آهن. آخري مٺاڻ ۾ پڪل [[شاهه بلوط]] کي کنڊ ۽ رم سان ڪُٽي ننڍن ٽڪرن ۾ ورهايو وڃي ٿو ۽ مٿان ڦينٽيل ڪريم وڌي وڃي ٿي. ''[[پريٽزل|پيريچ]]'' ۽ ''[[ڪفلي]]'' پڻ تمام مشهور بيڪري شيون آهن.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=AuM9b9dCG08C&q=kifli+bread&pg=PA157|title=Helen's Hungarian Heritage Recipes|last=Czégény|first=Clara Margaret|date=2006|publisher=Dream Machine Publishing|isbn=978-0-9780254-0-3|language=en}}</ref> ''چاردا'' هنگريائي سراءِ جو سڀ کان نمايان روايتي قسم آهي، جيڪو پراڻي طرز جو ميخانو هوندو آهي ۽ روايتي کاڌا ۽ مشروبات پيش ڪندو آهي. ''بوروزو'' عام طور آرامده پراڻي طرز جي شراب خاني لاءِ استعمال ٿيندو آهي، ''پنچي'' بيئر يا شراب جو تهه خانو آهي ۽ ''شوروزو'' اهڙو [[ميخانو]] آهي جتي بيرل مان بيئر ۽ ڪڏهن کاڌو پڻ پيش ڪيو ويندو آهي. ''بيسترو'' گهٽ قيمت وارو ريسٽورنٽ آهي، جتي اڪثر پاڻ خدمت ڪرڻ جو رواج هوندو آهي. ''بوفي'' سڀ کان سستي جاءِ آهي، جيتوڻيڪ اتي ڪڏهن ڪڏهن ڪائونٽر وٽ بيهي کائڻو پوي ٿو. ''چوڪراسدا'' نالي مٺائي گهرن ۾ پيسٽريون، ڪيڪ ۽ ڪافي پيش ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته ''ايسپريسو'' ڪيفي هوندو آهي. [[File:Tokaji 6p 1989.jpg|thumb|مشهور [[ٽوڪائي]] شراب. [[فرانس جو لوئي چوڏهون|فرانس جي لوئي چوڏهين]] ان کي ''Vinum Regum, Rex Vinorum''، يعني ”بادشاهن جو شراب، شرابن جو بادشاهه“ سڏيو.]] [[پالنڪا]] ميون مان تيار ٿيندڙ هڪ قسم جي برانڊي آهي، جيڪا عظيم هنگريائي ميدان جي باغن ۾ پوکيل ميون مان ڪشيد ڪئي ويندي آهي. هي هنگري جو مقامي الڪوحلي مشروب آهي ۽ ڪيترن ذائقن ۾ تيار ٿئي ٿو، جن ۾ خوباني (''barack'') ۽ چيري (''cseresznye'') شامل آهن. تنهن هوندي به آلوچي (''szilva'') جو ذائقو سڀ کان وڌيڪ مشهور آهي. بيئر ڪيترن روايتي هنگريائي کاڌن سان گڏ پيتي وڃي ٿي. هنگري جون پنج مکيه بيئر برانڊون [[بورشود شراب خانو|بورشودي]]، [[شوپروني]]، [[آراني آسوڪ]]، [[ڪوبانيائي]] ۽ [[ڊريهر شراب خانو|ڊريهر]] آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.gaultmillau.hu/kalauz-2017/sorhelyzet-magyarorszag-2016|title=Sörhelyzet, Magyarország 2016 – Gault&Millau kalauz – Gault&Millau Magyarország|work=Gault&Millau |access-date=19 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170304184347/http://www.gaultmillau.hu/kalauz-2017/sorhelyzet-magyarorszag-2016|archive-date=4 March 2017}}</ref> هنگري ۾ روايتي طور بيئر پيئڻ وقت ماڻهو پنهنجا گلاس يا مگ پاڻ ۾ نه ٽڪرائيندا آهن. هنگريائي ثقافت ۾ هڪ شهري ڏند ڪٿا مشهور آهي ته 1849ع ۾ [[آراد جا 13 شهيد|آراد جي 13 شهيدن]] کي ڦاهي ڏيڻ جي خوشيءَ ۾ آسٽريائي جنرلن بيئر جا گلاس پاڻ ۾ ٽڪرايا هئا. ڪيترائي ماڻهو اڄ به ان روايت جي پيروي ڪن ٿا، جيتوڻيڪ نوجوان نسل جا ڪيترائي ماڻهو ان کي رد ڪن ٿا ۽ چون ٿا ته اهو عهد رڳو 150 سالن لاءِ هو.<ref>{{cite web|title=Koccintás sörrel|url=http://www.urbanlegends.hu/2005/06/17/koccintas-sorrel/|access-date=29 July 2011|language=hu|date=17 June 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20090309015613/http://www.urbanlegends.hu/2005/06/17/koccintas-sorrel/|archive-date=9 March 2009}}</ref> [[هنگريائي شراب|هنگري شراب ٺاهڻ لاءِ تمام موزون ملڪ آهي]] ۽ ملڪ کي ڪيترن ئي شراب پيدا ڪندڙ علائقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://njt.hu/jogszabaly/2009-127-20-82|title=127/2009. (IX. 29.) FVM rendelet|publisher=Nemzeti Jogszabálytár / National Legislation (Hungary)|access-date=2 April 2022|language=hu|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412003910/https://njt.hu/jogszabaly/2009-127-20-82|url-status=live}}</ref> رومن ماڻهن پانونيا ۾ انگور جون وليون آنديون ۽ پنجين صدي عيسويءَ تائين موجوده هنگري واري علائقي ۾ وڏن انگورن جي باغن جا تاريخي حوالا ملن ٿا. هنگريائي ماڻهو شراب ٺاهڻ جو علم اوڀر کان پاڻ سان کڻي آيا هئا. [[احمد ابن رسته|ابن رسته]] موجب هنگريائي قبيلا [[ڪارپيٿين طاس تي هنگرين جي فتح|ڪارپيٿين طاس تي فتح]] کان گهڻو اڳ شراب ٺاهڻ کان واقف هئا.<ref>Ian Spencer Hornsey, The Chemistry and Biology of Winemaking, Royal Society of Chemistry, 2007, p. 49, {{ISBN|9780854042661}}</ref> مختلف شراب پيدا ڪندڙ علائقا ڪيترن ئي قسمن ۽ طرزن جا شراب تيار ڪن ٿا. ملڪ جون مکيه پيداوارون مناسب تيزابيت رکندڙ نفيس ۽ ڀرپور خشڪ اڇا شراب آهن، جڏهن ته پيچيدا مٺا اڇا شراب ([[ٽوڪائي شراب وارو علائقو|ٽوڪائي]])، نفيس شراب ([[ايگر شراب وارو علائقو|ايگر]]) ۽ ڀرپور ۽ مضبوط ڳاڙها شراب ([[ويلاني]] ۽ [[سيڪسارڊ]]) پڻ تيار ڪيا وڃن ٿا. مکيه انگوري قسمن ۾ اولاس رزلنگ، [[هارشليوليو]]، [[فرمنٽ]]، [[پينو گري]] يا سرڪيبارات ۽ [[شارڊوني]] اڇن شرابن لاءِ، جڏهن ته ڪيڪفرانڪوش يا جرمن ۾ [[بلائوفرانڪش]]، [[ڪادارڪا]]، [[بلائور پورٽوگيزر|پورٽوگيزر]]، [[زوائيگيلٽ]]، [[ڪابرني سووينيون]]، [[ڪابرني فرانڪ]] ۽ [[ميرلو]] ڳاڙهن شرابن لاءِ استعمال ٿين ٿا. هنگري جا سڀ کان مشهور شراب [[ٽوڪائي آسو]] ۽ [[ايگري بيڪاور]] آهن.<ref>This is the world-famous sweet, topaz-colored wine known throughout the English-speaking world as '''Tokay'''. "A rich, sweet, moderately strong wine of a topaz color, produced in the vicinity of Tokay, in Hungary; also, a similar wine produced elsewhere." ''Webster's New International Dictionary of the English Language'' (Springfield, Mass.: G.&C. Merriam, 1913). See ''Tokay'' at page 2166.</ref><ref>{{cite web|url=http://eger.hu/hu/hirek/vezeto-hirek/c/egri-bikaver-hungarikum-lett-a-voros-cuvee-16832|title=Egri Bikavér – Hungarikum Lett a Vörös Cuvée|website=Eger.hu|access-date=6 July 2017|archive-date=19 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170819063748/http://eger.hu/hu/hirek/vezeto-hirek/c/egri-bikaver-hungarikum-lett-a-voros-cuvee-16832|url-status=live}}</ref> ٽوڪائي شراب کي ڪيترن ناميارن اديبن ۽ موسيقارن ساراهيو آهي.<ref name="royal tokaji">{{cite web|last1=Tokaji |first1=Royal |url=http://www.royal-tokaji.com/wine_of_kings.php|title=True Heritage – Vinum Regum, Rex Vinorum – Wine of Kings, King of Wines|work=Royal Tokaji |publisher=The Royal Tokaji Wine Company|access-date=6 July 2017|archive-date=28 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210728095846/http://www.royal-tokaji.com/wine_of_kings.php}}</ref> 150 سالن کان وڌيڪ عرصي کان هنگري جي چاليهن مختلف جڙي ٻوٽين جي ميلاپ مان [[يونيڪم]] نالي ليڪيور تيار ڪيو وڃي ٿو. هي هڪ ڪڙو ۽ گهري رنگ وارو الڪوحلي مشروب آهي، جيڪو کاڌي کان اڳ بک وڌائڻ واري مشروب طور يا کاڌي کان پوءِ پي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://zwackunicum.hu/en/markaink/unicum/|title=Unicum|publisher=[[Zwack]]}}</ref> === رانديون === {{پڻ ڏسو|هنگري ۾ فٽبال}} [[File:Vaterpolo Hungary vs Italy semifinal game2.jpg|thumb|left|[[هنگري جي مردن جي قومي واٽر پولو ٽيم]] کي دنيا جي بهترين ٽيمن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو؛ هن ٽيم وٽ اولمپڪ سون جي تمغن ۽ مجموعي تمغن جو عالمي رڪارڊ آهي.]] [[اولمپڪ راندين ۾ هنگري|هنگري جي رانديگرن]] [[اونهاري جون اولمپڪ رانديون|اونهاري جي اولمپڪ راندين]] ۾ نمايان ڪاميابيون حاصل ڪيون آهن. [[اونهاري جي اولمپڪ راندين جي سڀني وقتن جي تمغن جي جدول|اونهاري جي اولمپڪ راندين جي سڀني وقتن جي تمغن جي ڳڻپ]] ۾ هنگري مجموعي طور 511 تمغن سان نائين نمبر تي آهي. في ماڻهوءَ جي حساب سان هنگري وٽ دنيا ۾ [[اولمپڪ تمغو|اولمپڪ تمغن]] جو ٽيون ۽ سون جي تمغن جو ٻيو سڀ کان وڏو انگ آهي.<ref>{{cite web|title=Medals Per Capita: All Summer Games|url=https://medalspercapita.com/#medals-per-capita:summer|access-date=15 August 2022|archive-date=14 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220814003211/https://medalspercapita.com/#medals-per-capita:summer}}</ref> هنگري تاريخي طور اولمپڪ جي آبي راندين ۾ نمايان رهيو آهي. [[واٽر پولو]] ۾ هنگري جي مردن جي ٽيم [[اونهاري جي اولمپڪ راندين ۾ واٽر پولو|اولمپڪ واٽر پولو]] ۾ وڏي فرق سان سڀ کان وڌيڪ تمغا کٽيندڙ ٽيم آهي، جڏهن ته ترڻ ۾ [[اولمپڪ ترڻ جي مرد تمغا ماڻيندڙن جي فهرست|مردن]] ۽ [[اولمپڪ ترڻ جي عورت تمغا ماڻيندڙن جي فهرست|عورتن]] جون ٽيمون ٻئي ڪاميابيءَ جي لحاظ کان پنجين نمبر تي آهن. [[اونهاري جي اولمپڪ راندين ۾ ڪينوئنگ|ڪينوئنگ ۽ ڪياڪنگ]] جي مجموعي تمغن جي ڳڻپ ۾ هنگري پهرين نمبر تي آهي. هنگري 2018ع ۾ سياري جي اولمپڪ راندين ۾ پنهنجو پهريون سون جو تمغو مردن جي شارٽ ٽريڪ اسپيڊ اسڪيٽنگ ۾ کٽيو؛ چار رانديگرن واري ٽيم ۾ [[چابا بوريان]]، [[شائولين شانڊور ليو]]، [[شائوانگ ليو]] ۽ [[وڪٽر نوخ]] شامل هئا.<ref>{{Cite news|url=http://hungarianfreepress.com/2018/02/22/chinese-hungarian-brothers-win-gold-for-hungary-at-winter-olympics/|title=Chinese-Hungarian brothers win gold for Hungary at Winter Olympics|date=22 February 2018|work=Hungarian Free Press|access-date=4 March 2018|language=en-US|archive-date=10 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220410163030/https://hungarianfreepress.com/2018/02/22/chinese-hungarian-brothers-win-gold-for-hungary-at-winter-olympics/}}</ref> [[File:Groupama Arena Budapest (17267881892).jpg|right|thumb|[[فيرينچواروش اسٽيڊيم|گروپاما ارينا]]، [[فيرينچواروشي ٽي سي]] جو گهرو ميدان ۽ [[يوئيفا اسٽيڊيم درجا|يوئيفا درجي 4 جو اسٽيڊيم]]]] گذريل ٻن ڏهاڪن دوران هنگري ڪيترين عالمي راندين جي مقابلن جي ميزباني ڪئي، جن ۾ [[1997ع عالمي شوقين باڪسنگ چيمپيئن شپ]]، [[2000ع عالمي فينسنگ چيمپيئن شپ]]، [[2001ع عالمي آل رائونڊ اسپيڊ اسڪيٽنگ چيمپيئن شپ]]، [[2008ع عالمي بين الجامعاتي رانديون]]، [[2008ع عالمي ماڊرن پينٽاٿلون چيمپيئن شپ]]، [[2010ع آئي ٽي يو عالمي چيمپيئن شپ سيريز]]، 2011ع [[آئي آئي ايڇ ايف عالمي چيمپيئن شپ]]، [[2013ع عالمي فينسنگ چيمپيئن شپ]]، [[2013ع عالمي ريسلنگ چيمپيئن شپ]]، 2014ع [[عالمي ماسٽرز ايٿليٽڪس چيمپيئن شپ]]، [[2017ع عالمي آبي چيمپيئن شپ]] ۽ [[2017ع عالمي جوڊو چيمپيئن شپ]] شامل آهن. ان کان سواءِ هنگري ڪيترن يورپي سطح جي مقابلن جي پڻ ميزباني ڪئي آهي، جن ۾ [[2006ع يورپي آبي چيمپيئن شپ]]، [[2010ع يورپي آبي چيمپيئن شپ]]، [[2013ع يورپي جوڊو چيمپيئن شپ]]، [[2013ع يورپي ڪراٽي چيمپيئن شپ]] ۽ [[2017ع يورپي ريڌمڪ جمناسٽڪس چيمپيئن شپ]] شامل آهن. هنگري [[يوئيفا يورو 2020]] جون چار ميچون پڻ منعقد ڪيون، جيڪي 67,889 تماشائين جي گنجائش رکندڙ نئين گهڻ-مقصد [[پوشڪاش فيرينچ اسٽيڊيم]] ۾ کيڏيون ويون. هنگري فٽبال ۾ ٽي اولمپڪ سون جا تمغا کٽي چڪو آهي. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ هنگري فٽبال ۾ اهم حڪمت عملي واريون تبديليون آنديون، [[مڪمل فٽبال]] جا حڪمت عملي وارا بنياد رکيا ۽ ''Aranycsapat''، يعني ”[[سونهري ٽيم]]“ ذريعي عالمي فٽبال تي ڇانيل رهيو. ان ٽيم ۾ [[فيرينچ پوشڪاش]] پڻ شامل هو، جنهن کي 20هين صديءَ جي سڀ کان وڌيڪ گول ڪندڙ رانديگرن مان هڪ قرار ڏنو ويو،<ref name="FIFA benefit">{{cite web|url=https://www.fifa.com/en/organisation/president/index/0,4095,110412,00.html?articleid=110412|title=FIFA President: FIFA to help the Galloping Major|publisher=[[FIFA]]|date=12 October 2005|access-date=17 November 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061007122035/http://www.fifa.com/en/organisation/president/index/0%2C4095%2C110412%2C00.html?articleid=110412|archive-date=7 October 2006}}</ref><ref name="Spanish obit">{{cite web|url=http://www.as.com/articulo/Futbol/Coronel/Puskas/zurdo/oro/dasftb/20061117dasdasftb_2/Tes/|title=Coronel Puskas, el zurdo de oro|language=es|work=[[AS (newspaper)|AS]]|date=17 November 2006|access-date=17 November 2006|archive-date=24 July 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724064913/http://www.as.com/articulo/Futbol/Coronel/Puskas/zurdo/oro/dasftb/20061117dasdasftb_2/Tes/|url-status=live}}</ref><ref name="Puskás auction">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/sport/2005/oct/13/golf.media|last=Mackay|first=Duncan|work=The Guardian|location=London|title=Lineker tees up another nice little earner|date=13 October 2005|access-date=17 November 2006|archive-date=28 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191128070359/https://amp.theguardian.com/sport/2005/oct/13/golf.media|url-status=live}}</ref> ۽ جنهن جي نالي تي فيفا پنهنجي نئين انعام، [[فيفا پوشڪاش انعام|پوشڪاش انعام]]، کي منسوب ڪيو.<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/classicfootball/awards/gala/news/newsid=1120835.html|title=Blatter unveils FIFA Puskas Award|publisher=[[FIFA]]|date=21 October 2009|access-date=22 June 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430045505/http://www.fifa.com/classicfootball/awards/gala/news/newsid%3D1120835.html|archive-date=30 April 2011}}</ref> ان دور جي ٽيم جو [[عالمي فٽبال ايلو درجابندي|ايلو درجابندي]] ۾ 2166 جو اسڪور رهيو، جيڪو تاريخ جي سڀ کان اوچن اسڪورن مان هڪ آهي، ۽ ٽيم فٽبال جي تاريخ جي سڀ کان ڊگهن ناقابل شڪست سلسلن مان هڪ قائم ڪندي چئن سالن کان وڌيڪ عرصي دوران 31 ميچن ۾ ناقابل شڪست رهي.<ref>{{cite news|url=http://www.eloratings.net/Hungary.htm|title=World Football Elo Ratings: Hungary|date=6 July 2017|access-date=6 July 2017|archive-date=24 May 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080524111200/http://www.eloratings.net/Hungary.htm|url-status=live}}</ref> سونهري دور کان پوءِ ايندڙ ڏهاڪن ۾ هنگريائي فٽبال آهستي آهستي ڪمزور ٿي، جيتوڻيڪ هاڻوڪي دور ۾ ان جي مختلف شعبن ۾ ٻيهر ترقي ٿي آهي. هنگري جي ٻارن جي فٽبال فيڊريشن 2008ع ۾ قائم ڪئي وئي، جڏهن ته نوجوان رانديگرن جي تربيت کي پڻ هٿي ملي آهي. هنگري ٻڊاپيسٽ ۽ ڊيبريچين ۾ [[2010ع يوئيفا فوٽسال چيمپيئن شپ]] جي ميزباني ڪئي، جيڪو پهريون ڀيرو هو جو [[هنگريائي فٽبال فيڊريشن]] ڪنهن [[يوئيفا]] فائنلز مقابلي جي ميزباني ڪئي. [[فارمولا ون]] جي [[هنگريائي گرانڊ پري]] ٻڊاپيسٽ جي ٻاهران [[هنگارورنگ]] تي منعقد ٿيندي آهي، جنهن سرڪٽ کي [[بين الاقوامي گاڏين جي فيڊريشن|ايف آءِ اي]] جو گريڊ 1 لائسنس حاصل آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.fia.com/sites/default/files/tableaulicencescircuit.pdf|title=List of FIA Licensed Circuits|date=6 February 2015|publisher=[[FIA]]|access-date=28 May 2015|archive-date=28 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150528073106/http://www.fia.com/sites/default/files/tableaulicencescircuit.pdf|url-status=live}}</ref> 1986ع کان هيءَ ريس فارمولا ون عالمي چيمپيئن شپ جو حصو رهي آهي. 2016ع جي شروعات ۾ پهريون ڀيرو ٽريڪ جي سطح مڪمل طور نئين سر ٺاهي وئي ۽ اعلان ڪيو ويو ته گرانڊ پري جو معاهدو وڌيڪ پنجن سالن لاءِ، يعني 2026ع تائين، وڌايو ويو آهي.<ref>{{cite web|title=Aszfaltavató a Hungaroringen|language=hu|url=http://hungaroring.hu/hu/hirek/aszfaltavato-a-hungaroringen|publisher=[[Hungaroring]]|quote="A Magyar Nagydíj szerződését újabb öt évvel meghosszabbítottuk, ami azt jelenti, hogy a futamunknak 2026-ig helye van a Formula–1-es versenynaptárban." Translates as "We have extended the Hungarian Grand Prix's contract for a further 5 years, which means that our race has a place on the F1 calendar until 2026".|date=14 April 2016|access-date=15 April 2016|archive-date=19 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160419044928/http://hungaroring.hu/hu/hirek/aszfaltavato-a-hungaroringen|url-status=live}}</ref> [[شطرنج]] هنگري ۾ هڪ مشهور ۽ ڪامياب راند آهي، ۽ [[عالمي شطرنج فيڊريشن]] جي درجابنديءَ ۾ هنگريائي رانديگر مجموعي طاقت جي لحاظ کان اٺين نمبر تي رهيا آهن.<ref>{{cite web|url=https://ratings.fide.com/topfed.phtml|title=Federations Ranking|date=19 November 2016|publisher=[[FIDE]]|access-date=19 November 2016|archive-date=12 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171012133545/https://ratings.fide.com/topfed.phtml}}</ref> ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 54 [[گرانڊ ماسٽر (شطرنج)|گرانڊ ماسٽر]] ۽ 118 [[عالمي شطرنج فيڊريشن جا لقب|انٽرنيشنل ماسٽر]] آهن، جيڪو [[فرانس]] يا [[برطانيا]] کان وڌيڪ انگ آهي. [[يوديت پولگار]] کي عام طور تاريخ جي [[شطرنج جي اصطلاحن جي لغت|سڀ کان مضبوط عورت شطرنج رانديگر]] سمجهيو وڃي ٿو. تاريخي طور دنيا جا ڪجهه بهترين [[سيبر (فينسنگ)|سيبر]] رانديگر پڻ هنگري مان آيا آهن،<ref>{{cite web|url=http://www.fie.ch/Competitions/RankingList.aspx?param=8C508173B39155DD53B81E624647082B999A7254268EA043313A21E19F3CCE115928F31266BFED5C96744EFE404921371BA0B553CB9419D947CC609C9FC6CCFB48C6AE112ABA5A4EB917D1B7B1AFEA73D9301125242F40950B39007F8B30803B1428FD85451599C7E8B640F55FBB99F96E85563733B996F4DA086222E241E75C|title=FIE 2009–2010 men's rankings|work=Fie.ch|access-date=22 June 2011|archive-date=27 November 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251127151911/http://www.fie.ch/Competitions/RankingList.aspx?param=8C508173B39155DD53B81E624647082B999A7254268EA043313A21E19F3CCE115928F31266BFED5C96744EFE404921371BA0B553CB9419D947CC609C9FC6CCFB48C6AE112ABA5A4EB917D1B7B1AFEA73D9301125242F40950B39007F8B30803B1428FD85451599C7E8B640F55FBB99F96E85563733B996F4DA086222E241E75C|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fie.ch/Competitions/RankingList.aspx?param=F822EFF311A4B9B772C67048D9DA32F4B0EED82CC9D791272D364D08FDA7CEAE08236B030B5BAF7869033790E5CBFE0B1DE4945E6BF24D1B417CA444D76B51ABFDBEC84449C9BB34B6AC942A1FF403A3D9301125242F40950B39007F8B30803B1428FD85451599C7E8B640F55FBB99F96E85563733B996F4DA086222E241E75C|title=FIE 2009–2010 women's rankings|work=Fie.ch|access-date=22 June 2011|archive-date=17 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250717165258/http://www.fie.ch/Competitions/RankingList.aspx?param=F822EFF311A4B9B772C67048D9DA32F4B0EED82CC9D791272D364D08FDA7CEAE08236B030B5BAF7869033790E5CBFE0B1DE4945E6BF24D1B417CA444D76B51ABFDBEC84449C9BB34B6AC942A1FF403A3D9301125242F40950B39007F8B30803B1428FD85451599C7E8B640F55FBB99F96E85563733B996F4DA086222E241E75C|url-status=live}}</ref> ۽ 2009ع ۾ [[هنگري جي مردن جي قومي آئس هاڪي ٽيم]] پهريون ڀيرو مٿئين درجي جي [[آئس هاڪي عالمي چيمپيئن شپ]] لاءِ ڪواليفاءِ ڪيو؛ 2015ع ۾ ٽيم ٻيهر مٿئين درجي جي عالمي چيمپيئن شپ لاءِ ڪواليفاءِ ڪيو. == پڻ ڏسو == {{Portal|Hungary|Countries|Europe|European Union }} * [[هنگري جو خاڪو]] {{clear}} == حوالا == {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> === ماخذ === * {{Cite book |last=Nagy |first=Kálmán |title=A honfoglalás korának hadtörténete |date=2007 |publisher=Heraldika Kiadó |isbn= |location=Budapest |language=Hungarian |trans-title=Military History of the Age of the Hungarian Conquest}} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Palonen |first=Emilia |year=2025 |title=The Birth and Death of Liberal Democracy in Hungary: The Populist Logic of Polarisation as Hegemony |url=https://hup.fi/books/m/10.33134/pro-et-contra-4 |isbn=978-952-369-137-7 |publisher=Helsinki University Press |doi=10.33134/pro-et-contra-4 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Sister project links |voy=Hungary |s=Portal:Hungary }} '''حڪومت''' * [https://kormany.hu/ هنگري حڪومت جي سرڪاري ويب سائيٽ] * [https://miniszterelnok.hu/en/ هنگري جي وزيراعظم جي سرڪاري ويب سائيٽ] * [https://www.sandorpalota.hu/ هنگري جي صدر جي سرڪاري ويب سائيٽ] * [https://visithungary.com/ هنگري جي سياحت جي سرڪاري ويب سائيٽ] '''عام ڄاڻ''' * [https://www.britannica.com/place/Hungary ''[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]'' ۾ ”هنگري“] * [http://www.oecd.org/hungary/ [[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]] تي هنگري] * [https://europa.eu/european-union/about-eu/countries/member-countries/hungary_en [[يورپي يونين]] تي هنگري] * {{Wikiatlas|Hungary}} * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=HU [[انٽرنيشنل فيوچرز]] پاران هنگري بابت اڳڪٿيون] * [https://www.bbc.com/news/world-europe-17380792 [[بي بي سي نيوز]] تي هنگري] * [http://www.fao.org/countryprofiles/index/en/?iso3=HUN ايف اي او ملڪي خاڪا: هنگري] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170923014907/http://www.fao.org/countryprofiles/index/en/?iso3=HUN |date=23 September 2017 }} * [https://dailynewshungary.com/ ڊيلي نيوز هنگري] * [http://hungarytoday.hu/ هنگري ٽوڊي – هنگري بابت تازيون خبرون] {{Hungary articles}} {{Navboxes | title = هنگري سان لاڳاپيل مضمون | list = {{Sovereign states of Europe}} {{EU members}} {{European Economic Area (EEA)}} {{Council of Europe members}} {{La Francophonie}} {{Organization of Turkic States}} }} {{Authority control}} {{Coord|47|N|20|E|display=title}} [[زمرو:هنگري| ]] [[زمرو:895ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي هنگريائي سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:خشڪيءَ سان گهيريل ملڪ]] [[زمرو:نيٽو جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:يورپي يونين جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:ميڊيٽرينين يونين جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:ٽن سمنڊن واري شروعات جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:جمهوريائون]] [[زمرو:1000ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:1920ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:890ع واري ڏهاڪي ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:عيسائي رياستون]] [[زمرو:ترڪ رياستن جي تنظيم جون مبصر رياستون]] [[زمرو:اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم جا ميمبر]] 3n6aa8bhdtu21at165m225lm59igcae 0 40354 414872 407717 2026-09-26T01:57:36Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414872 wikitext text/x-wiki {{Short description|شديد خوشي ۽ ڀلائيءَ جو احساس}} '''خام خيالي''' (Euphoria) خوشفھميءَ واري ڪيفيت، حالت تہ سڀ ڪجهہ ٺيڪ آهي. ليکڪ زندگيءَ جي حقيقتن کي ڏسڻ بجاءِ تصوراتي طور فراريت حاصل ڪري ذهني آسودگي ڳوليندا آهن ۽ خوشفھميءَ جو شڪار ٿيندا آهن.<ref>ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref> [[File:Supreme happiness.jpg|thumb]] '''خام خيالي''' (Euphoria) خوشفھميءَ واري ڪيفيت، حالت تہ سڀ ڪجهہ ٺيڪ آهي. ليکڪ زندگيءَ جي حقيقتن کي ڏسڻ بجاءِ تصوراتي طور فراريت حاصل ڪري ذهني آسودگي ڳوليندا آهن ۽ خوشفھميءَ جو شڪار ٿيندا آهن.<ref>ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref> '''خوش سروري''' شديد [[خوشي]]، جوش، گهري [[ڀلائي]] ۽ [[مسرت]] جي احساس يا ([[نفسيات]] ۾ [[اثر (نفسيات)|اثر]]) کي چيو ويندو آهي.<ref name="Euphoria definition">{{Cite book |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0074774215000082 |title=The Neuropsychiatric Complications of Stimulant Abuse |veditors=Taba P, Lees A, Sikk K |series=International Review of Neurobiology |vauthors=Bearn J, O'Brien M |chapter=Chapter Ten - "Addicted to Euphoria": The History, Clinical Presentation, and Management of Party Drug Misuse |publisher=Academic Press |year=2015 |isbn=978-0-12-802978-7 |volume=120 |pages=205–33 |doi=10.1016/bs.irn.2015.02.005 |pmid=26070759 |chapter-url-access=subscription}}</ref><ref name="pmid21396397">{{cite journal |vauthors=Alcaro A, Panksepp J |year=2011 |title=The SEEKING mind: primal neuro-affective substrates for appetitive incentive states and their pathological dynamics in addictions and depression |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0149763411000455 |journal=Neuroscience and Biobehavioral Reviews |volume=35 |issue=9 |pages=1805–1820 |doi=10.1016/j.neubiorev.2011.03.002 |pmid=21396397 |url-access=subscription |s2cid=6613696}}</ref> ڪجهه [[قدرتي انعام]] ۽ سماجي سرگرميون، جهڙوڪ [[ايروبڪ ورزش]]، [[کل]]، موسيقي ٻڌڻ يا ٺاهڻ، ۽ ناچ ڪرڻ، خوش سروري جي حالت پيدا ڪري سگهن ٿيون.<ref name="DSM4phrases">{{cite web |title=Key DSM-IV Mental Status Exam Phrases |url=http://www.gatewaypsychiatric.com/key-dsm-iv-mental-status-exam-phrases |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113061611/https://www.gatewaypsychiatric.com/key-dsm-iv-mental-status-exam-phrases |archive-date=13 November 2013 |access-date=17 February 2014 |publisher=Gateway Psychiatric Services}}</ref><ref name="Primary-Rower's high definition">{{cite journal |vauthors=Cohen EE, Ejsmond-Frey R, Knight N, Dunbar RI |year=2010 |title=Rowers' high: behavioural synchrony is correlated with elevated pain thresholds |journal=Biol. Lett. |volume=6 |issue=1 |pages=106–8 |doi=10.1098/rsbl.2009.0670 |pmc=2817271 |pmid=19755532 |doi-access=free}}</ref> خوش سروري ڪجهه [[اعصابي بيماري]]ن يا [[اعصابي نفسياتي بيماري]]ن، جهڙوڪ [[مينيا]]، جي هڪ علامت پڻ آهي. [[رومانوي محبت]] ۽ [[انساني جنسي ردعمل جو چڪر]] جا ڪجهه مرحلا پڻ خوش سروري جي پيدا ٿيڻ سان لاڳاپيل آهن.<ref name="Sex cycle">{{cite journal |vauthors=Georgiadis JR, Kringelbach ML |date=July 2012 |title=The human sexual response cycle: brain imaging evidence linking sex to other pleasures |url=http://www.kringelbach.org/papers/PN_Georgiadis2012.pdf |url-status=live |journal=Prog. Neurobiol. |volume=98 |issue=1 |pages=49–81 |doi=10.1016/j.pneurobio.2012.05.004 |pmid=22609047 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160813081909/http://www.kringelbach.org/papers/PN_Georgiadis2012.pdf |archive-date=13 August 2016 |access-date=13 November 2016 |via=Hedonia |s2cid=3793929}}</ref><ref name="ΔFosB reward">{{cite journal |vauthors=Blum K, Werner T, Carnes S, Carnes P, Bowirrat A, Giordano J, Oscar-Berman M, Gold M |title=Sex, drugs, and rock 'n' roll: hypothesizing common mesolimbic activation as a function of reward gene polymorphisms |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-psychoactive-drugs_january-march-2012_44_1/page/38 |journal=Journal of Psychoactive Drugs |volume=44 |issue=1 |pages=38–55 |date=March 2012 |pmid=22641964 |pmc=4040958 |doi=10.1080/02791072.2012.662112}}</ref><ref name="Intimacy">{{Cite book |last1=Jankowiak |first1=William |last2=Paladino |first2=Thomas |url=https://books.google.com/books?id=B3ap573MxWwC |title=Intimacies: Love and Sex Across Cultures |date=2013 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-50876-6 |editor-last=Jankowiak |editor-first=William R. |page=13 |chapter=Chapter 1. Desiring Sex, Longing for Love: A Tripartite Conundrum |chapter-url=https://books.google.com/books?id=B3ap573MxWwC&pg=PA1 |url-access=limited |via=Google Books}}</ref> ڪجهه دوائون، جن مان گهڻيون [[لت]] پيدا ڪندڙ هونديون آهن، خوش سروري پيدا ڪري سگهن ٿيون، جيڪا گهٽ ۾ گهٽ جزوي طور انهن جي وندر لاءِ استعمال ٿيڻ جو سبب بڻجي ٿي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=zvbr4Zn9S9MC |title=Addiction Medicine: Science and Practice |vauthors=Roache JD |date=2010 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4419-0338-9 |veditors=Johnson BA |page=133 |chapter=Role of the Human Laboratory in the Development of Medications for Alcohol and Drug Dependence |chapter-url=https://books.google.com/books?id=zvbr4Zn9S9MC&pg=PA129 |url-access=limited |via=Google Books}}</ref> [[هيڊونڪ هاٽ اسپاٽ]]، يعني دماغ جا خوشي پيدا ڪندڙ مرڪز، فعالي طور هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن. هڪ مرڪز جي چالو ٿيڻ سان ٻيا مرڪز پڻ سرگرم ٿي ويندا آهن، جڏهن ته ڪنهن هڪ مرڪز جي روڪ ٻين مرڪزن جي اثر کي به گهٽائي ڇڏيندي آهي. تنهن ڪري اهو سمجهيو وڃي ٿو ته [[انعامي نظام]] جي سڀني هيڊونڪ هاٽ اسپاٽن جو هڪ ئي وقت سرگرم ٿيڻ شديد خوش سروري جي احساس پيدا ڪرڻ لاءِ ضروري هوندو آهي. {{TOC limit|3}} == تاريخ == انگريزي لفظ '''يوفوريا''' قديم يوناني اصطلاحن اِيوفوريا مان نڪتل آهي: اِيو جي معنيٰ ”سٺو“ ۽ فيرو جي معنيٰ ”کڻڻ“ يا ”برداشت ڪرڻ“ آهي.<ref>{{Cite book |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2345426 |title=A Greek-English Lexicon |vauthors=[[هينري لڊل]], [[رابرٽ اسڪاٽ (لسانيات دان)]] |publisher=Clarendon Press |others=Revised and augmented throughout by [[هينري اسٽيورٽ جونز]], with the assistance of Roderick McKenzie. |year=1940 |isbn= |location=Oxford |at=Perseus |via=Tufts University}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.etymonline.com/index.php?search=euphoria&searchmode=none |title=Online Etymology Dictionary |access-date=11 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081221185537/http://www.etymonline.com/index.php?search=euphoria&searchmode=none |archive-date=21 December 2008 |url-status=live}}</ref> معنوي لحاظ کان اهو [[ابتڙ (معنيات)|ڊسفوريا]] جو ابتڙ آهي. [[انگريزي لفظن جي نئين دنيا|1706ع جي هڪ انگريزي لغت]] ۾ خوش سروريءَ جي وصف هن ريت ڏني وئي: ”ڪنهن دوا جي اثر کي چڱيءَ ريت برداشت ڪرڻ، يعني جڏهن مريض ان جي استعمال کان پوءِ پاڻ کي آرام يافته يا سڪون ۾ محسوس ڪري.“<ref name=":1706Dictionary">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=PHBUAAAAYAAJ |title=The new world of words: or, Universal English dictionary. |vauthors=Kersey J, Phillips E |publisher=Printed for J. Phillips |year=1706 |location=London |pages=EU |language=en}}</ref> 1860ع واري ڏهاڪي دوران انگريز طبيب [[ٿامس ليڪاڪ (فعليات دان)|ٿامس ليڪاڪ]] خوش سروريءَ کي جسماني ڀلائي ۽ [[اميد]] جي احساس طور بيان ڪيو. هن ڪجهه [[لاعلاج بيماري]]ن جي آخري مرحلي ۾ ان جي غيرمناسب ظاهر ٿيڻ جو ذڪر ڪندي اهڙي خوش سروريءَ کي اعصابي نظام جي خرابيءَ سان منسوب ڪيو.<ref name="1862-64Laycock">{{Cite book |url=https://archive.org/details/medicaltimesand00churgoog |title=The Medical Times & Gazette |vauthors=Laycock T |date=4 January 1862 |publisher=John Churchill |location=London |pages=[https://archive.org/details/medicaltimesand00churgoog/page/n11 1] |language=en |quote=بيشڪ، گهڻين حالتن ۾ مريض جي ظاهري حالت سندس اندروني احساسن کان وڌيڪ تشخيصي اهميت رکي ٿي. ائين ڪجهه انتهائي سنگين بيمارين ۾ ٿيندو آهي، جتي اعصابي نظام جو اهو حصو، جيڪو جسماني ڀلائيءَ جي احساس جو ذميوار هوندو آهي ۽ جنهن کي نفسيات جي اصطلاح ۾ ''خوش سروري'' چيو ويندو آهي، پنهنجي ڪارڪردگيءَ ۾ بيماراڻي تبديليءَ جو شڪار ٿي ويندو آهي.}}<br />  '''•''' {{Cite book |url=https://archive.org/details/medicaltimesand00churgoog |title=The Medical Times & Gazette |vauthors=Laycock T |date=17 May 1864 |publisher=John Churchill |location=London |pages=[https://archive.org/details/medicaltimesand00churgoog/page/n510 500] |language=en |quote=تپِ دق (Phthisis) ۾ ڏسڻ ۾ ايندڙ اها بيماراڻي اميد، جنهن کي فعلياتي اصطلاح ۾ ''خوش سروري'' چيو ويندو آهي، خاص طور هن قسم جي مريضن ۾ نمايان هوندي آهي. مون ڪيترائي ڀيرا مريض جي بستري وٽ هن حالت ڏانهن ڌيان ڇڪايو آهي ۽ واضح ڪيو آهي ته اها بيماريءَ جي آخري مرحلي جي شروعات جي نشاندهي ڪري ٿي. حقيقت ۾ اها اعصابي نظام جي هڪ گهٽ درجي واري بيماري، يعني جنون جي هڪ قسم، جي نمائندگي ڪري ٿي ۽ انتهائي خراب اڳڪٿيءَ واري علامت سمجهي وڃي ٿي..}}</ref> [[زگمنڊ فرائيڊ]] جي 1884ع واري تحقيقي مقالي ''اوبر ڪوڪا'' ۾ سندس پنهنجي [[ڪوڪين]] جي استعمال سان پيدا ٿيندڙ ”هڪ صحتمند ماڻهوءَ جي معمولي خوش سروري“ جو ذڪر ٿيل آهي.<ref name=":1884Freud">{{Cite book |title=Über Coca |vauthors=Freud S |year=1884}}, cited in, NIDA Research Monograph #13 {{Cite book |chapter-url=http://digisrv-2.biblio.etc.tu-bs.de:8081/docportal/servlets/MCRFileNodeServlet/DocPortal_derivate_00003764/013.pdf#page=130 |title=NIDA Research Monograph #13 |vauthors=Siegel RK |publisher=U.S. Government Printing Office |year=1977 |veditors=Petersen RC, Stillman RC |page=130 |chapter=Chapter VI Cocaine: Recreational Use and Intoxication |quote=ڪوڪين جو نفسي اثر سرشاري ۽ ڊگهي رهندڙ خوش سروريءَ تي ٻڌل هوندو آهي، جيڪا ڪنهن به لحاظ کان ''هڪ صحتمند ماڻهوءَ جي معمولي خوش سروريءَ'' کان مختلف نه هوندي آهي.... ماڻهو پاڻ تي ضابطي ۾ واڌ محسوس ڪري ٿو ۽ پاڻ کي وڌيڪ سگهارو ۽ ڪم ڪرڻ جي وڌيڪ صلاحيت رکندڙ سمجهي ٿو؛ پر ٻئي پاسي، ڪم ڪرڻ دوران ذهني صلاحيتن ۾ اها واڌ محسوس نٿي ٿئي، جيڪا شراب، چانهه يا ڪافي پيدا ڪن ٿا. ماڻهو رڳو پاڻ کي معمولي حالت ۾ محسوس ڪري ٿو، ۽ جلد ئي کيس اهو مڃڻ ڏکيو لڳي ٿو ته هو ڪنهن دوا جي اثر هيٺ آهي.}}{{Dead link|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> لڳ ڀڳ 1890ع ۾ جرمن [[اعصابي نفسيات|اعصابي نفسيات دان]] [[ڪارل ورنيڪي]] مينيا ۾ مبتلا مريضن جي ”غيرمعمولي خوش سروري“ بابت ليڪچر ڏنا.<ref name=":1890Wernicke">{{Cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=O1N1CgAAQBAJ&pg=PA216 |title=An Outline of Psychiatry in Clinical Lectures: The Lectures of Carl Wernicke |vauthors=Miller R, Dennison J |publisher=Springer |year=2015 |isbn=978-3-319-18051-9 |pages=216 |language=en |chapter=Lecture 31 |quote=صلاحيت بابت عقلي فيصلو ڪرڻ جي قوت ختم ٿي وڃي ٿي ۽ پنهنجي قابليت ۾ واڌ جو احساس پيدا ٿئي ٿو... اهو خوشيءَ جا اهڙا احساس پيدا ڪري ٿو، جيڪي وڌندي وڌندي غيرمعمولي خوش سروريءَ تائين پهچي وڃن ٿا. تنهن هوندي به، جيڪڏهن نفسياتي صلاحيت جو ڪجهه درجو برقرار هجي ته ماڻهو پنهنجي شخصيت ۾ آيل تبديليءَ کان آگاهه ٿي سگهي ٿو، جنهن کي مٿين مفهوم موجب ''آٽو سائيڪڪ پيريستيزيا'' چيو وڃي ٿو. نتيجي طور، غيرمعمولي خوش سروريءَ جي اها جذباتي حالت، جيڪا بيماريءَ جي ڪلينيڪي تصوير جو تعين ڪري ٿي، اڪثر ''آٽو سائيڪڪ بي ترتيبي'' ڏانهن منتقليءَ جي صورت ۾ ظاهر ٿيندي آهي. |via=Google books}}</ref> 1903ع ۾ ''[[دي بوسٽن گلوب|دي بوسٽن ڊيلي گلوب]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ مضمون خوش سروريءَ کي ”خوشگوار جوش“ ۽ ”آرام ۽ ڀلائيءَ جو احساس“ قرار ڏنو.<ref name=":1903BostonGlobe">{{cite news |title=Paris Doctors Say That Scorching is Like Effects of Drugs |newspaper=Paris Herald |year=1903}} reprinted in [https://newspaperarchive.com/profile/robert-thomas/clipnumber/65981/ The Boston Daily Globe], 13 May 1903. p. 6 {{free access}}</ref> 1920ع ۾ ''[[پاپولر سائنس]]'' رسالي خوش سروريءَ کي ”هڪ ڳرو ۽ علمي لڳندڙ نالو“ سڏيندي ان جي معنيٰ ”پاڻ کي چڱو محسوس ڪرڻ“ ٻڌائي. رسالي موجب معمولي حالت ۾ اها زندگيءَ کي جيئڻ جوڳو بڻائيندي آهي، منشيات جي استعمال کي اُتساهيندي آهي ۽ ڪجهه ذهني بيمارين ۾ بگڙيل صورت اختيار ڪندي آهي.<ref name=":1920PopScience">{{Cite journal |date=December 1920 |title=Have You Euphoria? |url=https://books.google.com/books?id=-ikDAAAAMBAJ&pg=PA79 |journal=Popular Science |volume=97 |issue=6 |page=79 |quote=ڪنهن مشهور ۽ چڱيءَ طرح سڃاتل مظهري کي وڏو علمي نالو ڏيڻ لاءِ ڊاڪٽر جي ضرورت پوندي آهي. "خوش سروري" جي معنيٰ آهي "پاڻ کي چڱو محسوس ڪرڻ". اها جسماني فعليات جي لحاظ کان اوتري ئي حقيقي حقيقت آهي، جيتري ڳاڙهي بخار (اسڪارليٽ فيور).<br />{{in5}}قدرت زندگيءَ کي جيئڻ جوڳو رڳو خوش سروريءَ جي ذريعي بڻائي ٿي. ٽينس ۾ سٺو شاٽ هڻڻ جي خوشي، ٻيلي ۾ کليل هوا مان ڪاٺ ڪٽيندڙ جي مسرت، يا ڪنهن فنڪار جي وجداني سرشاري—اهي سڀ خوش سروريءَ جا نتيجا آهن. اسان شراب ڇو پيئون ٿا، جڏهن اهو دستياب هجي، يا تمباڪو ڇو استعمال ڪريون ٿا؟ خوش سروري پيدا ڪرڻ لاءِ. جڏهن ڪو ذهني مريض پاڻ کي نيپولين سمجهي ٿو ۽ شهنشاهه جهڙي عزت جو مطالبو ڪري ٿو، تڏهن اها خوش سروريءَ جي بدترين صورت هوندي آهي.<br />{{in5}}خوش سروريءَ بابت اڃا تمام ٿوري ڄاڻ موجود آهي. جيڪڏهن دوائن ۽ ڪيميائي مادن جي ذريعي ان تي اثر انداز ٿي سگهجي ٿو، ته ڪير ڄاڻي شايد ان جو مرڪز جسم جي ڪنهن غدود ۾ هجي.|via=Google books}}{{open access}}</ref> [[رابرٽ ايس ووڊورٿ]] جي 1921ع واري درسي ڪتاب ''سائڪالاجي: ذهني زندگيءَ جو مطالعو'' ۾ خوش سروريءَ کي هڪ جسماني حالت طور بيان ڪيو ويو، جيڪا ٿڪاوٽ جي ابتڙ آهي ۽ جنهن جي معنيٰ لڳ ڀڳ ”سٺو محسوس ڪرڻ“ جي برابر آهي.<ref>{{Cite book |chapter-url=https://archive.org/stream/psychologystudyo00wooduoft#page/118/mode/2up |title=Psychology, a study of mental life |vauthors=Woodworth, RS |publisher=Henry Holt and Company |year=1921 |location=New York |pages=119–120 |chapter=Chapter VII: Emotion: Various organic states, and the conscious states that go with them |quote=اڳ ۾ "عضوي حالتن" بابت، ردِعمل جي لاڙن جي عام عنوان هيٺ، ڪجهه ذڪر ڪيو ويو هو. ٿڪاوٽ ان جو هڪ مثال هئي. هاڻي اسين ٿڪاوٽ کي "جسم جي اُڀاريل حالت" (stirred-up state of the organism) جي اصطلاح هيٺ شامل ڪري سگهون ٿا؛ جيڪڏهن ان کي مڪمل طور اُڀاريل حالت نه به چئجي، تڏهن به اها بي آرام حالت ضرور آهي. اها جسم جي معمولي يا غيرجانبدار حالت کان هڪ انحراف آهي. اها اڪثر هڪ شعوري حالت پڻ هوندي آهي، جيئن اسين "ٿڪ محسوس ٿيڻ" جي ڳالهه ڪندا آهيون. اها رڳو ادراڪي حالت نه هوندي آهي، يعني صرف اهو ڄاڻڻ نه ته اسين ٿڪجي پيا آهيون، پر اها اهڙي حالت هوندي آهي، جنهن ۾ ماڻهو وڌيڪ ڪم ڪرڻ لاءِ تيار نه هوندو آهي. جيتوڻيڪ ٿڪاوٽ ڪيترين ئي ڳالهين ۾ جذبي سان ملي ٿي ۽ اسان جي تعريف ۾ اچي ٿي، پر ان کي جذبو نه، بلڪه هڪ احساس يا احساسن جو مجموعو چيو ويندو آهي....<br />{{in5}}ساڳئي نموني ٻيون به ڪيتريون عضوي حالتون آهن، جيڪي جذبن سان ويجهي مشابهت رکن ٿيون. ٿڪاوٽ جي ابتڙ، آرام کان پوءِ ٿوري سرگرميءَ جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ "گرم ٿيل" يا "تيار ٿيل" حالت ان جو هڪ واضح مثال آهي. اها به معمولي يا غيرجانبدار حالت کان انحراف آهي، پر اهڙي رخ ۾، جيڪو ماڻهوءَ کي وڌيڪ سرگرميءَ لاءِ تيار ڪري ٿو. اهڙي حالت وارو ماڻهو پاڻ کي ڪم لاءِ تيار محسوس ڪري ٿو، منجهس جوش، توانائي ۽ زندگيءَ جي تازگي ڀريل هوندي آهي. هن حالت کي ''خوش سروري'' (Euphoria) چيو ويندو آهي، جنهن جي معنيٰ لڳ ڀڳ "پاڻ کي سٺو محسوس ڪرڻ" آهي. اوٻاسي يا ننڊاڻي حالت به اهڙين جذبن جهڙين عضوي حالتن مان هڪ آهي، پر بک ۽ اڃ به انهن جا ايترا ئي نمايان مثال آهن..|access-date=16 April 2017|via=Internet archive}} {{open access}}</ref> 1940ع ۾ ''[[دي جرنل آف سائڪالاجي]]'' خوش سروريءَ جي وصف ”عام ڀلائيءَ جي حالت ۽ خوشگوار نوعيت واري احساس“ طور ڏني.<ref name=":1940Psychology">{{Cite journal |vauthors=Bousfield WA |date=1940 |title=The Relation of the Euphoric Attitude to the Quality of Sleep |journal=The Journal of Psychology |volume=9 |issue=2 |pages=393–401 |doi=10.1080/00223980.1940.9917707 |quote=''خوش سروري'' هڪ اهڙو اصطلاح آهي، جيڪو عام ڀلائي ۽ سٺي حالت جي احساس کي مناسب نموني ظاهر ڪري ٿو. جيتوڻيڪ ان ۾ نسبتاً پائيدار ۽ خوشگوار نوعيت جو احساس شامل هوندو آهي، پر نفسياتي لحاظ کان ان جي اهميت بنيادي طور ان ڳالهه مان پيدا ٿئي ٿي ته اها هڪ نيم جذباتي (semi-emotional) ڪيفيت آهي، جيڪا انسان جي روين ۽ نفسياتي عملن تي نمايان اثر وجهڻ جي صلاحيت رکي ٿي..}}</ref> هڪ ڏهاڪي پوءِ، معمولي ڀلائيءَ جي احساسن کي ماپڻ ڏکيو سمجهندي، آمريڪي لت بابت محقق [[هيرس ازبيل]] خوش سروريءَ جي نئين وصف مورفين سان لاڳاپيل روين ۾ تبديلين ۽ معروضي نشانين جي صورت ۾ ڏني.<ref name=":1950Isbell">{{Cite journal |vauthors=Keats AS, Beecher HK |date=1952 |title=Analgesic activity and toxic effects of acetylmethadol isomers in man |url=http://jpet.aspetjournals.org/content/105/2/210.extract |journal=The Journal of Pharmacology and Experimental Therapeutics |volume=105 |issue=2 |pages=210–215 |doi=10.1016/S0022-3565(25)05029-3 |issn=0022-3565 |pmid=14928223 |access-date=17 September 2016 |quote=[[حاشيو 3]] ڇاڪاڻ⁠تہ ''خوش سروري'' جي تعريف سان ڪجهه اهم معاملا لاڳاپيل آهن، تنهنڪري ڊاڪٽر ازبيل کان سڌي پڇا ڳاڇا ڪئي وئي، جنهن جي جواب ۾ هن (1 نومبر 1951ع جي خط ۾) لکيو: "منهنجي خيال ۾ ''خوش سروري'' جي اصطلاح کي استعمال ڪرڻ وقت ڪجهه احتياط ڪرڻ مناسب هوندو. هتي اسان ان کي اهڙن اثرن جي سلسلي جي معنيٰ ۾ استعمال ڪريون ٿا، جيڪي مورفين ڏيڻ کان پوءِ ڏسڻ ۾ اچن ٿا. انهن اثرن ۾ رويي ۾ تبديليون ۽ معروضي (objective) نشانيون شامل آهن، جهڙوڪ اک جي پتليءَ جو سوڙهو ٿي وڃڻ، ساهه کڻڻ جي رفتار ۽ مقدار ۾ گهٽتائي، مقعد جي گرمي پد ۾ گهٽتائي وغيره. اسان هن اصطلاح کي 'ڀلائيءَ جي احساس' جي معنيٰ ۾ استعمال نٿا ڪريون، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي احساس جو جائزو وٺڻ مون لاءِ مڪمل طور ناممڪن رهيو آهي." هن مقالي جا ليکڪ خوش سروريءَ جي تعريف کي ''ڀلائيءَ جي احساس'' تائين محدود رکڻ کي ترجيح ڏين ٿا.'. |archive-url=https://web.archive.org/web/20160922093443/http://jpet.aspetjournals.org/content/105/2/210.extract |archive-date=22 September 2016 |url-status=live |url-access=subscription}}<br /> '''•''' {{Cite journal |vauthors=Isbell H, Vogel VH |date=1949 |title=The addiction liability of methadon (amidone, dolophine, 10820) and its use in the treatment of the morphine abstinence syndrome |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychiatry_1949-06_105_12/page/908 |journal=The American Journal of Psychiatry |volume=105 |issue=12 |pages=909–914 |doi=10.1176/ajp.105.12.909 |issn=0002-953X |pmid=18127077}}<br /> '''•''' {{Cite book |title=Testing for Abuse Liability of Drugs in Humans |vauthors=Jaffe JH, Jaffe FK |publisher=National Institute on Drug Abuse |year=1989 |veditors=Fischman MW, Mello NK |series=National Institute on Drug Abuse Research Monograph Series |volume=92 |location=Rockville, MD |chapter=4. Historical Perspectives on the Use of Subjective Effects Measures in Assessing the Abuse Potential of Drugs}}</ref> تنهن هوندي به، 1957ع ۾ برطانوي دواشناسي ماهر ڊي. اي. ڪاهل اوپيئڊ سبب پيدا ٿيندڙ خوش سروريءَ کي [[ضمني اثر|طبي لحاظ کان اڻ وڻندڙ اثر]] نه سمجهيو، پر ان کي اهڙو اثر قرار ڏنو، جيڪو ”هڪ اهم سور گهٽائيندڙ دوا جي قدر وڌائي ٿو“.<ref name=":1957Cahal">{{Cite journal |vauthors=Cahal DA |date=1957 |title=Analgesic activity of dipipanone hydrochloride in student volunteers |journal=British Journal of Pharmacology and Chemotherapy |volume=12 |issue=1 |pages=97–99 |doi=10.1111/j.1476-5381.1957.tb01368.x |issn=0366-0826 |pmc=1509651 |pmid=13413158 |quote=انهن سڀني اثرن کي اڻ وڻندڙ نٿو سمجهي سگهجي. مثال طور، غنودگي، خوش سروري، ننڊ، ۽ ''الڳائپ جو احساس'' (ڊٽيچمينٽ) اهڙا اثر آهن، جيڪي هڪ طاقتور سور گهٽائيندڙ دوا (اينلجيزڪ) جي طبي افاديت ۽ اهميت کي وڌائين ٿا..}}</ref> 1977ع واري ''سائڪياٽري جي مختصر انسائيڪلوپيڊيا'' خوش سروريءَ کي ”[[اطمينان]] ۽ ڀلائيءَ جي مزاجي حالت“ قرار ڏنو، جڏهن ته نفسياتي حوالي سان ان جي استعمال کي بيماراڻي لاڳاپن سان وابسته ڪيو ويو. دماغي بيماريءَ جي نشاني طور ان کي اهڙي ڦڪي ۽ موقعي سان اڻ ٺهڪندڙ حالت بيان ڪيو ويو، جيڪا [[ناڪاري جذبو|ناڪاري جذبن]] کي محسوس ڪرڻ جي نااهليءَ جي عڪاسي ڪري ٿي.<ref name=":1977Encyclopedia">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=o-bzCAAAQBAJ&pg=PA152 |title=A Concise Encyclopaedia of Psychiatry |vauthors=Leigh D, Pare CM, Marks J |date=1977 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-94-011-5913-5 |page=152 |language=en |quote= اطمينان ۽ ڀلائيءَ جي احساس واري مزاجي ڪيفيت. نفسياتي طب ۾ ''خوش سروري'' هميشه هڪ مرضي علامت (پيٿالاجيڪل ڪنوٽيشن) رکي ٿي ۽ گهڻو ڪري دماغ جي عضوي بيماريءَ جي شروعاتي اهم نشانين مان هڪ هوندي آهي. اها ''سرشاري'' (elation) کان نفيس پر اهم پهلوئن ۾ مختلف هوندي آهي. ان ۾ اهڙي خوشي يا سرور جي متعدي ڪيفيت نه هوندي آهي، جيڪا ٻين تائين منتقل ٿئي، ۽ نه ئي ان ۾ شوخي يا بي فڪريءَ جو عنصر هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جو پرسڪون اطمينان ڪنهن مثبت احساس تي ٻڌل نه هوندو آهي، بلڪه اداسي يا پريشاني محسوس ڪرڻ جي صلاحيت ۾ گهٽتائي يا انهن کان بي خبريءَ جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندو آهي.<br />{{in5}} اها حالت هر اهڙي بيماريءَ ۾ ڏسي سگهجي ٿي، جنهن ۾ دماغ کي وڏي پيماني تي عضوي نقصان پهتو هجي، خاص طور جيڪڏهن دماغ جا اڳيان وارا حصا (فرنٽل لوبز) متاثر ٿيل هجن. اها جلد يا دير سان پوڙهائپ واري ڊيمينشيا ۽ شريانن جي سختيءَ سبب پيدا ٿيندڙ ڊيمينشيا (ڏسو)، منتشر اسڪليروسس (ڏسو)، ۽ هنٽنگٽن جي ڪوريا (ڏسو) ۾ ظاهر ٿيندي آهي. ان کان سواءِ سخت مٿي جي زخمن ۽ پراڻي طرز جي ليوڪوٽومي (ڏسو) کان پوءِ به اها گهڻو ڪري مشاهدو ڪئي ويندي آهي. ''خوش سروري'' ڪڏهن ڪڏهن ايڊيسن جي بيماري ۾ پڻ ڏسڻ ۾ ايندي آهي. (q.v.).|via=Google books}}</ref> 21هين صديءَ ۾ خوش سروريءَ جي عام وصف وڏي خوشي، ڀلائي ۽ جوش جي حالت طور ڏني وڃي ٿي. اها حالت معمولي به ٿي سگهي ٿي، پر نفسي اثر ڪندڙ دوائن، مينيا، دماغي بيماري يا دماغي زخم سان لاڳاپيل هجي ته غيرمعمولي ۽ صورتحال سان اڻ ٺهڪندڙ ٿي سگهي ٿي.<ref>{{Cite web |url=http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/euphoria |title=definition of euphoria in English |website=Oxford Dictionaries |access-date=16 December 2016 |quote=a feeling or state of intense excitement and happiness |archive-url=https://web.archive.org/web/20160728064542/http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/euphoria |archive-date=28 July 2016}}<br /> '''•''' {{Cite web |url=http://www.dictionary.com/browse/euphoria |title=definition of euphoria |website=Dictionary.com |access-date=16 December 2016 |quote=a state of intense happiness and self-confidence<br />{{in5}}(psychology) a feeling of happiness, confidence, or well-being sometimes exaggerated in pathological states as mania|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229171012/http://www.dictionary.com/browse/euphoria|archive-date=29 December 2016|url-status=live}}<br /> '''•''' {{Cite book |title=Kaplan and Sadock's Comprehensive Textbook of Psychiatry |vauthors=Sadock B, Sadock V |year=2009 |edition=9th |pages=411–412, 923 |quote=اهڙي مسلسل ۽ غيرحقيقي ڀلائيءَ جي احساس ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪو شيدائيت (mania) ۾ ڏسجندڙ ذهني يا حرڪتي سرگرميءَ جي واڌ کان سواءِ موجود هوندو آهي.<br />{{in5}} ڀلائيءَ جو وڌايل احساس، جيڪو حقيقي حالتن يا واقعن سان مناسبت نه رکندو هجي. اها حالت آفيمي دوائن (opiates)، ايمفيٽامينز (amphetamines)، ۽ شراب جي استعمال سان پڻ پيدا ٿي سگهي ٿي.}}<br /> '''•''' {{Cite book |url=https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/euphoria |title=Mosby's Medical Dictionary |year=2009 |edition=8th |quote=1. ڀلائي يا سرشاريءَ جي احساس يا ڪيفيت.<br />{{in5}} 2. جسماني ۽ جذباتي ڀلائيءَ جو وڌايل يا غيرمعمولي احساس، جيڪو حقيقت يا سچائيءَ تي ٻڌل نه هجي، پنهنجي سبب جي ڀيٽ ۾ غيرمتناسب هجي ۽ حالتن سان به مناسبت نه رکي. اهڙي حالت عام طور ٻن قطبي عارضي مزاجي خرابي (بائي پولر ڊس آرڊر) جي شيدائيت واري مرحلي، شيزوفرينيا جي ڪجهه قسمن، عضوي ذهني بيمارين، ۽ زهريلي يا دوائن جي اثر هيٺ پيدا ٿيندڙ حالتن ۾ ڏسڻ ۾ ايندي آهي.|access-date=29 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170702151838/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Euphoria|archive-date=2 July 2017|url-status=live}}</ref> ==عصبي نفسيات {{anchor|Neural substrates}}== {{Main|انعامي نظام#لذت جا مرڪز}} [[لذتي مرڪز]] (''ھيڊونڪ ھاٽ اسپاٽس'') پاڻ ۾ فعلي طور لاڳاپيل [[عصبي بنياد|عصبي بنياد/ساختون]] آهن، جيڪي اندروني يا بيروني تحريڪ جي نتيجي ۾ [[لذت]] جا احساس پيدا ڪن ٿيون. هڪ لذتي مرڪز جي سرگرمي ٻين لذتي مرڪزن کي به متحرڪ ڪري ٿي، جڏهن⁠تہ هڪ لذتي مرڪز جي روڪجڻ سان ٻين مرڪزن جي سرگرمي پڻ گهٽجي وڃي ٿي.<ref name="Pleasure system">{{cite journal |vauthors=Berridge KC, Kringelbach ML |date=May 2015 |title=Pleasure systems in the brain |url= |journal=Neuron |type=Review |volume=86 |issue=3 |pages=646–664 |doi=10.1016/j.neuron.2015.02.018 |pmc=4425246 |pmid=25950633 |doi-access=free}}</ref><ref name="OFC and Insula">{{cite journal |last1=Castro |first1=DC |last2=Berridge |first2=KC |date=24 October 2017 |title=Opioid and orexin hedonic hotspots in rat orbitofrontal cortex and insula. |url= |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |type=Research article |volume=114 |issue=43 |pages=E9125–E9134 |doi=10.1073/pnas.1705753114 |pmc=5664503 |pmid=29073109 |bibcode=2017PNAS..114E9125C |doi-access=free}}</ref> تنهن ڪري، امڪان آهي ته انعامي نظام جي سڀني لذتي مرڪزن جي هڪ ئي وقت گڏيل سرگرمي ''خوش سروري'' جي احساس جي پيدائش لاءِ ضروري هجي.<ref name="Euphoria + pleasure circuitry">{{cite journal |author=Kringelbach ML, Berridge KC |date=2012 |title=The Joyful Mind |url=https://lsa.umich.edu/psych/research&labs/berridge/publications/Kringelbach%20&%20Berridge%202012%20Joyful%20mind%20Sci%20Am.pdf |url-status=live |journal=Scientific American |volume=307 |issue=2 |pages=44–45 |bibcode=2012SciAm.307b..40K |doi=10.1038/scientificamerican0812-40 |pmid=22844850 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170329211647/http://lsa.umich.edu/psych/research%26labs/berridge/publications/Kringelbach%20%26%20Berridge%202012%20Joyful%20mind%20Sci%20Am.pdf |archive-date=29 March 2017 |access-date=17 January 2017 |quote=تنهنڪري اهو سمجهڻ مناسب آهي ته دماغ جا حقيقي لذت جا مرڪز—جيڪي سڌيءَ طرح خوشگوار احساس پيدا ڪرڻ جا ذميوار آهن—اصل ۾ انهن ئي ساختن جي اندر موجود آهن، جن کي اڳ انعامي سرشتي جو حصو سڃاتو ويو هو. انهن مان هڪ نام نهاد لذتي مرڪز ''نيوڪليس اڪيومبينس'' جي ''ميڊيل شيل'' نالي ذيلي حصي ۾ واقع آهي. ٻيو ''وينٽرل پيليڊم'' ۾ موجود آهي، جيڪو اڳئين دماغ جي هيٺئين حصي جي ويجهو هڪ گهري ساخت آهي ۽ پنهنجي گهڻائي عصبي سگنلن کي ''نيوڪليس اڪيومبينس'' کان حاصل ڪري ٿو.<br />{{in5}}ٻئي طرف، شديد خوش سروري عام روزمرهه جي لذتن جي ڀيٽ ۾ حاصل ڪرڻ وڌيڪ ڏکيو هوندو آهي. ان جو سبب شايد اهو آهي ته لذت ۾ تمام گهڻي واڌ—جهڙي طرح اسان ليبارٽري جي جانورن ۾ ڪيميائي ذريعي پيدا ڪئي—سڄي نيٽ ورڪ جي هڪ ئي وقت سرگرم ٿيڻ جي تقاضا ڪري ٿي. جيڪڏهن هن سرشتي جو ڪو به هڪ جزو غيرفعال ٿي وڃي ته شديد خوش سروري جو احساس گهٽجي وڃي ٿو.<br />{{in5}}ڇا لذت جو هي سرشتو، خاص طور ''وينٽرل پيليڊم''، انسانن ۾ به ساڳئي طريقي سان ڪم ڪري ٿو يا نه، اهو اڃا واضح نه ٿي سگهيو آهي. |via= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170329211647/http://lsa.umich.edu/psych/research%26labs/berridge/publications/Kringelbach%20%26%20Berridge%202012%20Joyful%20mind%20Sci%20Am.pdf |date=29 March 2017 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190617052111/https://lsa.umich.edu/psych/research/ |date=17 June 2019 }}</ref> ==قسم== ڪيترن ئي قسمن جا محرڪ [[خوش سروري]] پيدا ڪري سگهن ٿا، جن ۾ [[نفس تي اثرانداز ٿيندڙ دوا|نفس تي اثرانداز ٿيندڙ دوائون]]، [[قدرتي انعام]]، ۽ سماجي سرگرميون شامل آهن.<ref name="Euphoria definition" /><ref name="Schultz euphoria">{{cite journal |vauthors=Schultz W |year=2015 |title=Neuronal reward and decision signals: from theories to data |url=https://archive.org/details/sim_physiological-reviews_physiological-reviews_2015-07_95_3/page/853 |pmid=26109341 |pmc=4491543 |journal=Physiological Reviews |volume=95 |issue=3 |pages=853–951 |doi=10.1152/physrev.00023.2014 |quote=ڊوڙڻ يا ترڻ دوران رانديگرن پاران محسوس ڪيل سرشاري، ميلاپ لاءِ تيار ساٿيءَ سان ملاقات وقت پيدا ٿيندڙ جنسي خواهش، جنسي عروج، منشيات استعمال ڪندڙن پاران بيان ڪيل خوش سروري، ۽ ٻارن ڏانهن والدين جي شفقت، لذت جا مختلف درجا يا مقدار نه، بلڪه ان جون جدا جدا صورتون يا ڪيفيتون آهن.}}</ref><ref name="Primary-Rower's high definition" /><ref name="NHM-DA stims, opioids, nicotine, cannabinoids, inhalants, corticoids" /> [[مزاجي خرابي]]ون، جهڙوڪ يڪ قطبي [[شيدائيت]] يا [[ٻن قطبي عارضي مزاجي خرابي]]، پڻ پنهنجي علامتن مان هڪ طور خوش سروري پيدا ڪري سگهن ٿيون.<ref name="NHM-DA stims, opioids, nicotine, cannabinoids, inhalants, corticoids" /> ===موسيقي سان پيدا ٿيندڙ === {{Further|فرِيسن}} خوش سروري ناچ ڪرڻ، موسيقي وڄائڻ، يا اهڙي موسيقي ٻڌڻ سان به پيدا ٿي سگهي ٿي، جيڪا شديد جذباتي اثر پيدا ڪري.<ref name="Primary-Rower's high definition" /><ref name="pmid21217764">{{cite journal |vauthors=Salimpoor VN, Benovoy M, Larcher K, Dagher A, Zatorre RJ |title=Anatomically distinct dopamine release during anticipation and experience of peak emotion to music |journal=Nat. Neurosci. |volume=14 |issue=2 |pages=257–262 |year=2011 |pmid=21217764 |doi=10.1038/nn.2726 |s2cid=205433454 |quote=موسيقي، جيڪا هڪ تجريدي محرڪ آهي، اهڙي خوش سروري ۽ شديد خواهش جا احساس پيدا ڪري سگهي ٿي، جيڪي انهن محسوس ٿيندڙ انعامن سان مشابهت رکن ٿا، جن ۾ اسٽرائٽل ڊوپاميني نظام شامل هوندو آهي. ... موسيقيءَ جي توقع يا انتظار دوران ''ڪاڊيٽ'' وڌيڪ سرگرم هوندو آهي، جڏهن⁠تہ موسيقيءَ مان حاصل ٿيندڙ انتهائي جذباتي ردِعمل جي تجربي دوران ''نيوڪليس اڪيومبينس'' وڌيڪ سرگرم هوندو آهي. ... خاص طور تي، ڪنهن تجريدي انعام جي توقع به اهڙي عصبي رستي ۾ ڊوپامين جي خارج ٿيڻ جو سبب بڻجي سگهي ٿي، جيڪو اُن رستي کان مختلف هوندو آهي، جيڪو خود لذت جي بلند ترين احساس سان لاڳاپيل هوندو آهي..}}</ref><ref name="Music - NAcc">{{cite journal |vauthors=Mavridis IN |title=Music and the nucleus accumbens |journal=Surg Radiol Anat |volume=37 |issue=2 |pages=121–125 |date=March 2015 |pmid=25102783 |doi=10.1007/s00276-014-1360-0 |s2cid=25768771 |quote=انعام، خودمختيار عصبي نظام ۽ ادراڪي عملن کي منظم ڪندڙ دماغي علائقن جي وچ ۾ موجود فعلي رابطي مان اهو سمجهڻ ۾ مدد ملي ٿي ته موسيقي ٻڌڻ انساني زندگيءَ جي سڀ کان وڌيڪ انعام ڏيندڙ ۽ لطف اندوز ڪندڙ تجربن مان هڪ ڇو آهي. موسيقي جا محرڪ ''نيوڪليس اڪيومبينس'' (NA) ۾ خلين کان ٻاهر موجود [[ڊوپامين]] (DA) جي سطح کي نمايان طور وڌائي سگهن ٿا. موسيقيءَ جي سامهون آيل جانورن ۾ ''نيوڪليس اڪيومبينس'' ۾ ڊوپامين ۽ [[سيروٽونن]] جون سطحون به نمايان طور وڌيڪ ڏٺيون ويون. آخرڪار، اهڙي موسيقي کي خاموشيءَ سان ٻڌڻ، جيڪا اڳ اڻڄاتل هجي پر پسند اچي، پڻ ''نيوڪليس اڪيومبينس'' کي سرگرم ڪري ٿي. ... موسيقي اهڙي خوش سروري ۽ شديد خواهش جا احساس پيدا ڪري سگهي ٿي، جيڪي انهن محسوس ٿيندڙ انعامن سان مشابهت رکن ٿا، جن ۾ اسٽرائٽل ڊوپاميني نظام شامل هوندو آهي. موسيقيءَ جي انعامي قدر جو اندازو ''نيوڪليس اڪيومبينس'' جي سرگرميءَ مان لڳائي سگهجي ٿو، جنهن جو سمعي ۽ پيشانيءَ وارن دماغي علائقن سان فعلي رابطو موسيقيءَ مان حاصل ٿيندڙ انعام جي واڌ سان گڏ وڌندو وڃي ٿو. ... خوشگوار موسيقي ٻڌڻ ''وينٽرل ٽيگمينٽل ايريا'' (VTA) جي وسيلي ''نيوڪليس اڪيومبينس'' ۽ [[هائيپوٿيلمس]]، [[انسولا]] ۽ [[اوربيٽوفرنٽل ڪارٽيڪس]] جي وچ ۾ ٿيندڙ رابطي کي نمايان طور سرگرم ڪري ٿو.<br /> '''نتيجا'''<br /> موسيقي ٻڌڻ، ''نيوڪليس اڪيومبينس'' سميت، انعامي عمل ۾ شامل ميزولمبڪ دماغي جوڙجڪن جي نيٽ ورڪ جي سرگرميءَ تي نمايان اثر وجهي ٿو. مثبت ۽ خوشگوار جذباتي محرڪ طور موسيقي ''نيوڪليس اڪيومبينس'' جي ڊوپاميني سرگرميءَ ۾ واڌ آڻي ٿي. خاص طور تي، موسيقيءَ سان لاڳاپيل انتهائي جذباتي ردِعمل جي تجربي دوران ''نيوڪليس اڪيومبينس'' وڌيڪ سرگرم هوندو آهي. موسيقيءَ جي انعامي قدر جي اڳڪٿي سمعي ڪارٽيڪس، [[اميگڊالا]] ۽ [[وينٽروميڊيل پري فرنٽل ڪارٽيڪس]] جي ''نيوڪليس اڪيومبينس'' سان وڌندڙ فعلي رابطي جي بنياد تي ڪري سگهجي ٿي. موسيقي اسان جي زندگيءَ تي ڪيئن اثرانداز ٿئي ٿي، ان ۾ ''نيوڪليس اڪيومبينس'' جي ڪردار کي وڌيڪ چڱيءَ طرح سمجهڻ لاءِ وڌيڪ تحقيق جي ضرورت آهي..}}</ref> عصبي تصويرنگ (نيورو اميجنگ) بابت ٿيل مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي ته [[انعامي نظام]] موسيقي مان حاصل ٿيندڙ لذت ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name="Music - NAcc" /><ref name="Music - reward system" /> جذباتي طور خوشگوار موسيقي [[ڊوپامين]] جي عصبي ترسيل کي [[ڊوپاميني رستن]] ۾ نمايان طور وڌائي ٿي، جيڪي [[اسٽرائٽم]] (يعني [[ميزولمبڪ رستو]] ۽ [[نائيگروسٽرائٽل رستو]]) ڏانهن سگنل موڪلين ٿا.<ref name="pmid21217764" /><ref name="Music - NAcc" /><ref name="Music - reward system">{{cite journal |vauthors=Zatorre RJ |title=Musical pleasure and reward: mechanisms and dysfunction |journal=Ann. N. Y. Acad. Sci. |volume=1337 |issue=1 |pages=202–211 |date=March 2015 |pmid=25773636 |doi=10.1111/nyas.12677 |quote=گهڻا ماڻهو موسيقيءَ مان لذت حاصل ڪن ٿا. عصبي تصويرنگ (نيورو اميجنگ) بابت ٿيل مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي ته انساني دماغ جو [[انعامي نظام]] هن تجربي ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿو. خاص طور تي، خوشگوار موسيقي ٻڌڻ دوران ڊورسل ۽ وينٽرل [[اسٽرائٽم]] مان [[ڊوپامين]] خارج ٿئي ٿو، ۽ انهن دماغي ساختن جي سرگرمي موسيقيءَ جي حصن جي انعامي قدر کي پڻ ظاهر ڪري ٿي. ان کان علاوه، اسٽرائٽم انهن دماغي ڪارٽيڪسي عملن سان به لاڳاپو رکي ٿو، جيڪي موسيقيءَ جي محرڪن جي ادراڪ ۽ انهن جي قدرن جي تشخيص ۾ حصو وٺن ٿا. ... موسيقيءَ مان حاصل ٿيندڙ انعامي تجربن کي ماپڻ لاءِ تيار ڪيل هڪ سوالنامي جي ذريعي موسيقيءَ سان لاڳاپيل لذت جا ڪيترائي الڳ عنصر سڃاتا ويا، جن ۾ موسيقيءَ ڏانهن لاڙو، جذبات جي اُڀار، مزاج جي ضابطي، حسي-حرڪتي (سينسري موٽر) عملن، ۽ سماجي عنصرن کي شامل ڪيو ويو. هن سوالنامي کي وڏي آباديءَ تي لاڳو ڪرڻ سان معلوم ٿيو ته تقريباً 5 سيڪڙو ماڻهن ۾، عام انهدونيا (لذت محسوس نه ڪرڻ) يا ڊپريشن جي غير موجودگيءَ باوجود، موسيقيءَ مان انعام حاصل ڪرڻ جي حساسيت گهٽ هوندي آهي. هن گروهه تي وڌيڪ تحقيق مان ظاهر ٿيو ته اهڙا ماڻهو موسيقي کان سواءِ ٻين انعامن (مثال طور مالي انعام) تي رويي ۽ نفسي-جسماني (سائيڪوفزيولاجيڪل) لحاظ کان عام ردِعمل ڏيکارين ٿا، پر موسيقيءَ کي سمجهڻ ۽ ان ۾ موجود ارادي وارن جذبن کي سڃاڻڻ جي صلاحيت برقرار هجڻ باوجود، اهي موسيقيءَ مان لذت محسوس نٿا ڪن.. |bibcode=2015NYASA1337..202Z |s2cid=22212386 |url=https://zenodo.org/record/3456475 |access-date=19 October 2019 |archive-date=19 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191019131011/https://zenodo.org/record/3456475}}</ref> تقريباً 5٪ ماڻهن ۾ هڪ حالت ڏٺي ويندي آهي، جنهن کي [[موسيقيءَ جي انهدونيا]] چيو وڃي ٿو. اهڙن ماڻهن ۾ موسيقيءَ مان منتقل ٿيندڙ جذبات کي سمجهڻ جي صلاحيت موجود هوندي آهي، پر اهي جذباتي طور اثرائتي موسيقي ٻڌڻ باوجود ان مان لذت محسوس نٿا ڪن.<ref name="Music - reward system" /> جنوري 2019ع ۾ ٿيل هڪ ڪلينيڪي مطالعي ۾ موسيقيءَ مان حاصل ٿيندڙ انعامي احساس تي ڊوپامين جي اڳواٽ جزو ([[ليووڊوپا]])، ڊوپامين مخالف دوا ([[رسپيريڊون]])، ۽ پليسيبو جي اثرن جو جائزو ورتو ويو. هن مطالعي ۾ موسيقي ٻڌڻ دوران محسوس ٿيندڙ لذت، [[ميوزيڪل چلز]]، [[اليڪٽروڊرمل سرگرمي]] ۾ تبديلي، ۽ ذاتي درجابندي کي ماپيو ويو. نتيجن مان ظاهر ٿيو ته ڊوپامين جي عصبي ترسيل ۾ واڌ يا گهٽتائي موسيقيءَ مان حاصل ٿيندڙ لذت کي ٻنهي رخن ۾ ضابطو آڻي ٿي.<ref name="Dopaminergic control of hedonic impact" /><ref name="Secondary source for 'Dopaminergic control of hedonic impact'" /> هن تحقيق مان اهو پڻ ظاهر ٿيو ته انسانن ۾ موسيقيءَ مان خوشگوار لذت پيدا ٿيڻ لاءِ ڊوپامين جي وڌيل عصبي ترسيل هڪ لازمي شرط (''[[sine qua non]]'') آهي.<ref name="Dopaminergic control of hedonic impact">{{cite journal |vauthors=Ferreri L, Mas-Herrero E, Zatorre RJ, Ripollés P, Gomez-Andres A, Alicart H, Olivé G, Marco-Pallarés J, Antonijoan RM, Valle M, Riba J, Rodriguez-Fornells A |title=Dopamine modulates the reward experiences elicited by music |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |date=January 2019 |volume=116 |issue=9 |pages=3793–3798 |pmid=30670642 |pmc=6397525 |doi=10.1073/pnas.1811878116 |bibcode=2019PNAS..116.3793F |doi-access=free}}</ref><ref name="Secondary source for 'Dopaminergic control of hedonic impact'">{{cite journal |vauthors=Goupil L, Aucouturier JJ |title=Musical pleasure and musical emotions |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=116 |issue=9 |pages=3364–3366 |date=February 2019 |pmid=30770455 |pmc=6397567 |doi=10.1073/pnas.1900369116 |bibcode=2019PNAS..116.3364G |doi-access=free}}</ref> ===جنسي عمل سان پيدا ٿيندڙ=== جنسي ملاپ جا مختلف مرحلا به ڪجهه ماڻهن ۾ خوش سروري پيدا ڪري سگهن ٿا. ڪيترن ئي محققن موجب يا ته سڄو جنسي عمل، يا جنسي عروج ([[اورگازم]]) کان اڳ جا لمحا، يا خود اورگازم، انساني لذت يا خوش سروريءَ جي بلند ترين صورتن مان شمار ٿين ٿا.<ref>{{cite journal |vauthors=Goldstein A, Hansteen RW |year=1977 |title=Evidence against involvement of endorphins in sexual arousal and orgasm in man |journal=Archives of General Psychiatry |volume=34 |issue=10 |pages=1179–1180 |doi=10.1001/archpsyc.1977.01770220061006 |pmid=199128}}</ref> ===دوائن سان پيدا ٿيندڙ=== [[File:Blue Crystal Meth.jpg|thumb|250px|[[ميٿامفيٽامين]] جي وڏي مقدار دوائن سان پيدا ٿيندڙ خوش سروري جو سبب بڻجي ٿي.<ref>{{Cite web |url=http://drugabuse.gov/infofacts/methamphetamine.html |title=Methamphetamine {{!}} InfoFacts {{!}} The National Institute on Drug Abuse (NIDA) |access-date=28 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110928035539/http://www.drugabuse.gov/Infofacts/methamphetamine.html |archive-date=28 September 2011 |url-status=live }}</ref>]] '''خوش سروري پيدا ڪندڙ دوا''' (''يوفوريئنٽ'') [[نفس تي اثرانداز ٿيندڙ دوا]] جو هڪ قسم آهي، جيڪو خوش سروري پيدا ڪرڻ جو لاڙو رکي ٿو.<ref>{{Cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/euphoriant |title=Merrian-Webster definition |access-date=18 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150107231243/http://www.merriam-webster.com/dictionary/euphoriant |archive-date=7 January 2015 |url-status=live}}</ref> گهڻيون اهڙيون دوائون [[نشي آور دوا|نشو پيدا ڪندڙ دوائون]] هونديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ [[تقويت]] پيدا ڪرڻ ۽ دماغ جي [[انعامي نظام]] کي سرگرم ڪرڻ جي صلاحيت موجود هوندي آهي.<ref name="NHM-DA stims, opioids, nicotine, cannabinoids, inhalants, corticoids" /> ====محرڪ دوائون==== [[ڊوپاميني]] محرڪ دوائون، جهڙوڪ [[ايمفيٽامين]]، [[ميٿامفيٽامين]]، [[ڪوڪين]]، ۽ [[ميٿائل فينيڊيٽ]]، خوش سروري پيدا ڪندڙ دوائون آهن.<ref name="Euphoria definition" /><ref name="NHM-DA stims, opioids, nicotine, cannabinoids, inhalants, corticoids">{{cite book |vauthors=Malenka RC, Nestler EJ, Hyman SE |veditors=Sydor A, Brown RY |title=Molecular Neuropharmacology: A Foundation for Clinical Neuroscience |year=2009 |publisher=McGraw-Hill Medical |location=New York |isbn=978-0-07-148127-4 |pages=191, 350–351, 367–368, 371–375 |edition=2nd}}</ref> [[نڪوٽين]] هڪ [[پيراسمپيٿيٽڪ محرڪ دوا]] آهي، جيڪا ڪجهه ماڻهن ۾ هلڪي درجي جي خوش سروري پيدا ڪري سگهي ٿي.<ref name="NHM-DA stims, opioids, nicotine, cannabinoids, inhalants, corticoids" /> اهڙيءَ طرح [[زانٿين]] مرڪب، جهڙوڪ [[ڪيفين]] ۽ [[ٿيئوبرومين]]، کي پڻ ڪجهه محقق هلڪي درجي جا خوش سروري پيدا ڪندڙ مادا سمجهن ٿا. [[اريڪا کجي]] (''[[اريڪا ڪيٽيچو]]'') جي ٻج، يعني [[ڇاليو]]، کي بجريل چون ([[ڪيلشيم هائيڊرو آڪسائيڊ]]) سان چٻائڻ—جيڪو [[ڏکڻ ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ عام رواج آهي—محرڪ اثرن سان گڏ خوش سروري پڻ پيدا ڪري ٿو.<ref>{{Cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Yu9eBwAAQBAJ&pg=PA791 |title=Neuropathology of Drug Addictions and Substance Misuse Volume 3: General Processes and Mechanisms, Prescription Medications, Caffeine and Areca, Polydrug Misuse, Emerging Addictions and Non-Drug Addictions |vauthors=Cox S, Ullah M, Zoellner H |veditors=Preedy VR |publisher=Academic Press |year=2016 |isbn=978-0-12-800677-1 |pages=791 |language=en |chapter=Oral and Systemic Health Effects of Compulsive Areca Nut Use}}</ref><ref name="Garg2014">{{Cite journal |date=June 2014 |title=A review of the systemic adverse effects of areca nut or betel nut |journal=Indian Journal of Medical and Paediatric Oncology |volume=35 |issue=1 |pages=3–9 |vauthors=Garg A, Chaturvedi P, Gupta PC|doi=10.4103/0971-5851.133702|pmid=25006276|pmc=4080659 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite journal |date=August 2012 |title=Association of Betel Nut with Carcinogenesis: Revisit with a Clinical Perspective |journal=PLOS ONE |volume=7 |issue=8 |article-number=e42759 |doi=10.1371/journal.pone.0042759 |issn=1932-6203 |pmc=3418282 |pmid=22912735 |vauthors=Sharan RN, Mehrotra R, Choudhury Y, Asotra K |bibcode=2012PLoSO...742759S |doi-access=free}}</ref> ان جا بنيادي نفسي اثر رکندڙ جزا—[[اريڪولين]] (مسڪارينڪ ريڪپٽر جو جزوي متحرڪ ڪندڙ) ۽ [[اريڪائيڊين]] (GABA جي ٻيهر جذب کي روڪيندڙ)—خوش سروري پيدا ڪرڻ جا ذميوار آهن.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=CFC6BAAAQBAJ&pg=PA159 |title=Manual of Drug and Alcohol Abuse: Guidelines for Teaching in Medical and Health Institutions |vauthors=Arif A, Westermeyer J |publisher=Springer Science & Business Media |year=2012 |isbn=978-1-4615-9516-8 |location=New York |pages=159–160 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=ibxfK1l6oXoC&pg=PA53 |title=Meyler's Side Effects of Herbal Medicines |last=Aronson |first=J. K. |publisher=Elsevier |year=2009 |isbn=978-0-444-53269-5 |pages=53 |language=en}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[عروج وارو تجربو]] '''نفسياتي''' * [[ڊسفوريا]] * [[يوٿائيميا]] * [[هائپرٿائيميا]] * [[حيرت جو احساس]] '''دوائن بابت''' * [[پريشاني گهٽائيندڙ دوا]] * [[ترتيب ڏنل منشيات]] * [[تفريحي مقصد لاءِ منشيات جو استعمال]] == حوالا == {{حوالا}} 8nq90gfdyy2vvbh4f3r1thrbyb9ga5e 0 40641 414894 323153 2026-09-26T03:02:11Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414894 wikitext text/x-wiki {{Short description|Study of general and fundamental questions}} {{pp-semi-indef}}{{pp-move}}{{Featured article}} [[File:Le Penseur by Rodin (Kunsthalle Bielefeld) 2014-04-10.JPG|alt=Photo of Auguste Rodin's statue The Thinker|thumb|مجسمو "دي ٿنڪر" آگسٽ روڊن پاران، فلسفياتي سوچ جي مجسم علامت آهي.<ref>{{multiref|{{harvnb|Pratt|2023|p=[https://books.google.com/books?id=FCHMEAAAQBAJ&pg=RA4-PT31 169]}}|{{harvnb|Morujão|Dimas|Relvas|2021|p=[https://books.google.com/books?id=ed5BEAAAQBAJ&pg=PA105 105]}}|{{harvnb|Mitias|2022|p=[https://books.google.com/books?id=sORjEAAAQBAJ&pg=PA3 3]}}}}</ref>|upright=1.2]] '''فلسفو''' (Philosophy)، [[يوناني ٻولي|قديم يوناني]] جي اصطلاح، جن جا معني آهن "دانش/ڏاهپ جي محبت"، عام ۽ بنيادي سوالن جو هڪ منظم مطالعو آهي. موضوع جيڪا هن سان لاڳاپيل آهن؛ انهن ۾ وجود، سبب، علم، قدر، ذهن ۽ ٻولي شامل آهن. اها هڪ عقلي ۽ تنقيدي جاچ آهي جيڪا ان جي طريقن ۽ مفروضن تي غور ڪري ٿي. تاريخي طور تي، ڪيترا ئي انفرادي علم، جهڙوڪ طبيعيات ۽ نفسيات، فلسفي جو حصو بڻيا. بهرحال، هاڻ انهن کي اصطلاح جي جديد معنيٰ ۾ الڳ الڳ علمي شعبا سمجهيو ويندو آهي. فلسفي جي تاريخ ۾ جيڪ بااثر روايتون موجود آهن، هنن ۾ مغربي فلسفو، عربي-فارسي فلسفو، هندستاني ۽ چيني فلسفو شامل آهن. مغربي فلسفو قديم يونان ۾ پيدا ٿيو ۽ فلسفي جي ذيلي شعبن جي وسيع علائقي کي ڍڪي ٿو. عربي-فارسي فلسفي ۾ هڪ مرڪزي موضوع دليل ۽ وحي جي وچ ۾ تعلق آهي. هندستاني فلسفو روحاني مسئلي کي گڏ ڪري ٿو تهحقيقت جي نوعيت جي ڳولا ۽ علم تائين پهچڻ جي طريقن سان، ڪيئن روشني تائين پهچجي. چيني فلسفو بنيادي طور تي صحيح سماجي رويي، حڪومت ۽ خود پرورش بابت عملي مسئلن تي ڌيان ڏئي ٿو. فلسفي جون مکيه شاخن ۾ علم شناسي، اخلاقيات ، منطق ۽ مابعدالطبعيات شامل آهن. علم شناسي ان جو مطالعو ڪري ٿي ته علم ڇا آهي ۽ ان کي ڪيئن حاصل ڪجي، اخلاقيات اخلاقي اصولن جي جاچ ڪري ٿي ۽ ڪهڙو عمل صحيح آهي، جي ڳولا ڪندي آهي، جڏهن ته منطق صحيح دليل جو مطالعو آهي ۽ اها ڳولي ٿي ته ڪيئن سٺا دليل خراب دليلن کان ڌار ڪري سگهجن ٿا. مابعدالطبعيات حقيقت جي سڀ کان عام امتيازن، وجود، شين ۽ خاصيتن جو جائزو وٺي ٿو. . ٻين ذيلي شعبن ۾، جماليات، ٻولي جو فلسفو، ذهن جو فلسفو، مذهب جو فلسفو، سائنس جو فلسفو، رياضيات جو فلسفو، تاريخ جو فلسفو ۽ سياسي فلسفو، شامل آهن. هر شاخ اندر، فلسفي جي مختلف مڪتبه فڪر آهن، جيڪا مختلف اصولن، نظرين يا طريقن کي فروغ ڏين ٿا. فلسفي (Philosopher) فلسفي جي علم تائين پهچڻ لاءِ مختلف طريقن کي استعمال ڪندا آهن. انهن ۾ تصوراتي تجزيو، عام فهم ۽ وجدان تي ڀروسو، سوچ جو استعمال، تجربا، عام ٻولي جو تجزيو، تجربي جي وضاحت ۽ تنقيدي سوال شامل آهن. فلسفو ڪيترن ئي ٻين شعبن سان لاڳاپيل آهي، جن ۾، سائنس، رياضيات، ڪاروبار، قانون ۽ صحافت شامل آهن. اهو هڪ بين الضابطه نقطه نظر فراهم ڪري ٿو ۽ انهن شعبن جي دائري ۽ بنيادي تصورن جو مطالعو ڪري ٿو. اهو انهن جي طريقن ۽ اخلاقي اثرن جي پڻ جاچ ڪري ٿو. ==تفصيل== فلسفو يا فلاسافي (Philosophy) لفظ اصل ۾ ٻن يوناني لفظن جو ميلاپ آهي. فليو (Phileo) معنيٰ محبت يا پيار ڪرڻ ۽ سوفيا (Sophia) معنيٰ سڃاڻپ يا معلومات. ان مان ظاهر آهي تہ فلسفي يا فلاسافيءَ جو مطلب سڃاڻپ يا معلومات سان محبت ڪرڻ آهي. ڏاهپ جو هڪ اهڙو علم، جيڪو ڪنھن نموني ڪائنات ۾ انسان متعلق بنيادي سوالن تي بحث ڪري، مثال طور ڇا دنيا جي بناوٽ طبعي آهي؟ ڇا اسان يقين سان ڪجهہ ڪري سگهون ٿا؟، ڇا اسان آزاد آهيون؟، وغيره. اهڙي دنيا سان تعلق رکندڙ ٻيا مسئلا بہ ان ۾ اچي وڃن ٿا. فلسفو سائنس کان مختلف آهي. هن ۾ هر شيءِ تجربي سان ظاهر ڪري نہ ٿي سگهجي نہ وري مذهبي طور ان جي ڀيٽ ڪري سگهجي ٿي. فلسفو ما بعد الطبيعات، اخلاقيات، جيڪو شڪ جا دروازا کولي ٿو. اهو صحيح آهي تہ سائنس بہ اسان کي معلومات ڏئي ٿي، پر اها معلومات فلسفي جي معلومات کان ٻئي قسم جي آهي، ڇا ڪاڻ تہ سائنسي معلومات حقيقت جي صرف هڪ حصي جي معلومات ڏئي ٿي. ==سنڌ فلاسافيڪل سوسائٽي== سنڌ ۾ فلسفي جي پھرين ويب سائيٽ "سنڌ فلاسافيڪل سوسائٽي" [https://web.archive.org/web/20230810231540/https://www.sindhphilosophicalsociety.com/ (Sindh Philosophical Society]) آھي. ھن سوسائٽي جو بنياد سنڌ ۾ فلسفي جي علم کي عام ڪرڻ ۽ سنڌي سماج ۾ فلسفي جي شاگردن سان ٿيندڙ ناانصافين خلاف ھڪ علمي تحريڪ جو آغاز ڪرڻ آھي. سنڌ فلاسافيڪل سوسائٽي تي ھن وقت تائين ڪيترا ئي فلسفي تي مضمون سنڌي، اردو ۽ انگريزي ٻولي ۾ شايع ٿي چڪا آھن ۽ انھي سان گڏوگڏ ھڪ انگلش زبان ۾ ڪتاب پڻ آن لائن ڪئي وئي آھي. سنڌ فلاسافيڪل سوسائٽي جمھوريتي اصولن تحت ھلندڙ سنڌ جي واحد فلسفي تي مڪمل طور فعال سوسائٽي آھي، جنھن جو موجوده صدر اظھر علي آھي.سنڌ فلاسافيڪل سوسائٽي متعلق وڌيڪ ڄاڻڻ لاءِ سنڌ فلاسافيڪل سوسائٽي جي ويب سائيٽ، انسٽاگرام ۽ فيس بڪ جي لنڪ، ڪري سگھو ٿا. <nowiki>https://linktr.ee/sindhphilosophicalsociety</nowiki> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:فلسفو]] [[زمرو:مکيه موضوع جا مضمون]] fdv40xe2cd1p385vfpmfsnbv6e67tv8 0 40718 414852 407219 2026-09-26T01:06:48Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414852 wikitext text/x-wiki [[Image:Epikouros BM 1843.jpg|thumb|رومي [[ايپي ڪورَس]] جو مُجسمو]] '''ايپيڪوريت''' يا '''ڪيوريائي''', انگریزی ۾ '''ايپي ڪوريئزم''' (Epicurism)، جنهن کي گهٽ استعمال ٿيندڙ صورت ۾ '''ايپي ڪورِزم''' پڻ سڏيو وڃي ٿو،<ref>"[https://wehd.com/31/Epicurism.html Epicurism]". ورلڊ انگلش هسٽارڪل ڊڪشنري. رسائي جنوري 2026.</ref> فلسفي جو هڪ مڪتبِ فڪر آهي، جيڪو 307 [[ق م]] ۾ قائم ٿيو ۽ [[ايپي ڪورَس]] نالي قديم يوناني فلسفي جي تعليمات تي ٻڌل آهي. ايپي ڪورَس هڪ [[قديم يوناني فلسفي]]، [[ايٽميسٽ]] ۽ [[مادي پرست]] هو، جيڪو [[ڊي موڪريٽَس]] جي نقشِ قدم تي هلندو هو. سندس ماديت کيس [[مذهبي شڪ پرستي]] ڏانهن وٺي وئي ۽ هن توهّم ۽ خدائي مداخلت خلاف عام تنقيد ڪئي. ايپي ڪوريئزم شروعات ۾ [[افلاطونيت]] لاءِ هڪ چيلينج هو، ۽ بعد ۾ ان جو اهم مخالف [[اسٽوئزم]] بڻيو. هي [[لذت پرستي]] جي هڪ صورت آهي، ڇاڪاڻ⁠ته اها لذت کي واحد فطري مقصد قرار ڏئي ٿي. بهرحال، اهو تصور ته درد ۽ خوف جي غير موجودگي ئي وڏي ۾ وڏي لذت آهي، ۽ سادي زندگيءَ جي حمايت، ان کي عام فهم لذت پرستي کان بلڪل مختلف بڻائي ٿو. [[سائرينائي]] فلسفي [[ارِسٽپُس]] جي پيروي ڪندي، ايپي ڪورَس جو عقيدو هو ته سڀ کان وڏي ڀلائي معتدل ۽ پائيدار لذت جي تلاش آهي، جيڪا ''[[اتاراڪسيا]]'' (ذهني سڪون ۽ خوف کان آزادي) ۽ ''اپونيا'' (جسماني درد جي غير موجودگي) جي صورت ۾ حاصل ٿئي ٿي، جيڪا دنيا جي نظام جي ڄاڻ ۽ خواهشن کي محدود ڪرڻ سان ممڪن آهي. انهيءَ مطابق، ايپي ڪورَس ۽ سندس پوئلڳ عام طور سياست کان ڪناره ڪشي ڪندا هئا، ڇاڪاڻ⁠ته سياست مايوسيون ۽ خواهشون پيدا ڪري سگهي ٿي، جيڪي سندن فضيلت ۽ ذهني سڪون جي تلاش سان ٽڪراءُ ۾ اچن ٿيون.<ref name="worldcat.org">{{harvnb|Wilson|2015}}</ref> ايپي ڪورَس جون ٿوريون ئي تحريرون محفوظ رهيون آهن. [[ڊائيوجنيز لايرتيوس]] ايپي ڪورَس ڏانهن منسوب ٽي تدريسي خط محفوظ ڪيا آهن، ۽ ايپي ڪوريئزم جي [[بنيادي اصولن]] جي فهرست پڻ ڏني آهي. هيرودوتُس ۽ مينوئيسيُس ڏانهن لکيل خط عام طور مستند سمجهيا وڃن ٿا ۽ ايپي ڪورَس جي پنهنجي تحريرون قرار ڏنا وڃن ٿا. پر پائٿوڪليز ڏانهن خط کي اڪثر سندس شاگردن مان ڪنهن هڪ جي ترتيب سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو شايد ايپي ڪورَس جي اصلي تحريرن تي ٻڌل هجي.<ref name=":0"></ref> سندس خيالن بابت آزاد شاهديون پڻ موجود آهن، شروعاتي مخالفن جهڙوڪ [[ڪليمينٽ آف اسڪنڊريا]]، [[پلوٽارخ]] ۽ [[سِسِرو]] کان، ۽ پوءِ وارن شاگردن کان جيڪي سندس نظرين جو دفاع ڪندا هئا، جهڙوڪ [[لوشِس مينليَس ٽورڪوئٽس]] جو تقرير جنهن ۾ ايپي ڪوري اخلاقيات جو دفاع ڪيو ويو، ۽ [[گائيس ويلئس]] جو تقرير جنهن ۾ ديوتائن بابت ايپي ڪوري تصور جو دفاع ڪيو ويو، جيڪو سِسِرو جي تحريرن ۾ شامل آهي، گڏوگڏ [[ڪوليٽيس]] جنهن جو جواب پلوٽارخ پنهنجي تحريرن ۾ ڏئي ٿو. لاطيني رزميه نظم ''[[دي ريرُم ناتورا]]'' (معنيٰ "چيزن جي فطرت بابت")، جيڪو [[لوڪريشِس]] طرفان لکيو ويو، ايپي ڪوريئزم جي بنيادي دليلن ۽ نظرين کي هڪ گڏيل صورت ۾ پيش ڪري ٿو. ڪيترائي ايپي ڪوري متن پڻ انهن طومارن مان مليا آهن، جيڪي [[پيپيري جي ولا]] مان [[هيرڪولينيم]] ۾ کوٽي نڪتا ويا، گهڻو ڪري ايپي ڪوري فلسفي [[فيلوڊيمَس]] يا سندس استاد [[زينو آف صيدون]] جا ڪم، گڏوگڏ ايپي ڪورَس جي تحريرن جا ٽڪرا. [[اوئنوئاندا جو ڊائيوجنيز]]، جيڪو ٻئين صدي عيسويءَ ۾ هڪ مالدار ايپي ڪوري هو، پنهنجي شهر [[اوئنوئاندا]]، [[ليڪيا]] (اڄوڪي تُرڪي) ۾ فلسفي جا اصول هڪ ديوار تي کُدرايا هئا. ايپي ڪوريئزم ديرين [[هيلينسٽڪ دور]] ۽ رومي زماني دوران ترقي ڪئي، ۽ ڪيترائي ايپي ڪوري برادريون [[انطاڪيا]]، [[اسڪنڊريا]]، [[روڊَس]] ۽ [[هيرڪولينيم]] جهڙن هنڌن تي قائم ٿيون. ٽين صدي عيسويءَ جي پڇاڙيءَ تائين ايپي ڪوريئزم لڳ ڀڳ ختم ٿي ويو، ڇاڪاڻ⁠ته ٻين فلسفن (خاص طور [[نيو افلاطونيت]]) جي عروج سبب ان جي مخالفت ٿي. ايپي ڪوريئزم ۾ دلچسپي ٻيهر [[روشنيءَ جو دور]] دوران بحال ٿي ۽ جديد دور ۾ پڻ جاري آهي. '''ڪيوريائي''' فلسفي جو موجد ايپڪ روس (341-270 ق-م) هو. بدقسمتي سان ڪيوريائيءَ کي لذت پسندي ۽ عيش پسنديءَ سان گڏ مشهور ڪيو ويو. حالانڪ، ڪيوريائي فلسفو ذهني مسرت ۽ خوشي جي نمائندگي ڪري ٿو. هن فلسفي مطابق مال و دولت جي گهٽتائي، تهذيب جي ترقي ۽ عيش و عشرت وغيره انساني حقيقي خوشيءَ ۾ اضافو نٿا ڪن، بلڪہ خواهشن جي گهٽتائي، فطرت کي ويجهڙائي وغيره دلي خوشيءَ جو باعث بڻجن ٿا.<ref>ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ بمرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref> == تاريخ == [[ايپي ڪورَس]]، ايپي ڪوري مکتبِ فڪر جو باني، 342/1 [[ق م]] ۾ [[ساموس]] ٻيٽ تي ڄائو. پنهنجي ابتدائي سالن ۾ هن [[ساموس]] ۾ افلاطوني فلسفي پامفيلُس وٽ تعليم حاصل ڪئي. پوءِ هن [[تيوس]] جي نوسيفانيس وٽ سکيا ورتي، جيڪو [[ڊي موڪريٽَس]] جو پوئلڳ هو. جيتوڻيڪ ايپي ڪورَس بعد ۾ انهن ابتدائي اثرن کي گهٽ اهميت ڏني، پر عام طور تسليم ڪيو وڃي ٿو ته نوسيفانيس سندس فڪر جي تشڪيل ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ارڙهن ورهين جي عمر ۾ ايپي ڪورَس فوجي خدمت لاءِ [[اٿينس]] ويو. پنهنجون ذميواريون مڪمل ڪرڻ کان پوءِ هن مڪمل طور فلسفي کي پاڻ لاءِ وقف ڪري ڇڏيو ۽ [[ڪولوفون]] ۾ رهندي فلسفي تي ڌيان ڏنو.<ref name=":0">{{Cite book |last1=Copleston |first1=Frederick Charles |title=Vol. I: Greece and Rome ; Vol. II: Augustine to Scotus ; Vol. III: Ockham to Suarez |last2=Copleston |first2=Frederick Charles |date=1985 |publisher=Doubleday Image Books |isbn=978-0-385-23031-5 |series=A history of philosophy |location=New York |page=401}}</ref> [[ايپي ڪورَس]] [[ميٽيليني]]، جيڪو [[ليسبوس]] ٻيٽ جو گاديءَ وارو هنڌ هو، ۾ تعليم ڏني ۽ پوئلڳ حاصل ڪيا، پوءِ [[ليمپسڪس]] ۾ پڻ درس ڏنو. [[اٿينس]] ۾ ايپي ڪورَس پنهنجي اسڪول لاءِ هڪ ملڪيت خريد ڪئي جنهن کي "باغ" سڏيو ويو، جيڪو پوءِ سندس اسڪول جو نالو بڻيو.<ref name="Stanford">{{cite encyclopedia|author=David Konstan|url=http://plato.stanford.edu/entries/epicurus/|title=Epicurus|encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy|year=2018}}</ref> ان جا ميمبر [[هرمارخُس]]، [[آئيڊومينيئس آف ليمپسڪس|آئيڊومينيئس]]، [[ڪوليٽيس]]، [[پوليائينُس آف ليمپسڪس|پوليائينُس]] ۽ [[ميٽروڊورس آف ليمپسڪس (ننڍو)|ميٽروڊورس]] شامل هئا. ايپي ڪورَس دوستي کي خوشيءَ جو اهم جزو قرار ڏنو، ۽ اسڪول غالباً هڪ معتدل زاهدانه برادري هئي جنهن اٿينائي فلسفي جي سياسي نمايان حيثيت کي رد ڪيو. اٿينائي معيارن موجب اهي ڪافي عالمي سوچ رکندڙ هئا، جن ۾ عورتون ۽ غلام به شامل هئا. اجتماعي سرگرمين کي ڪجهه اهميت حاصل هئي، خاص طور [[ايڪاس]] جي تقريب، جيڪا هر مهيني ٿيندڙ سماجي گڏجاڻي هئي. ڪجهه ميمبر شايد [[سبزي خوريت]] جا حامي پڻ هئا، ڇو⁠ته ٿوري شاهدي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايپي ڪورَس پاڻ گوشت نه کائيندو هو، جيتوڻيڪ گوشت کائڻ خلاف ڪا سخت پابندي نه هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/explore/savingearth/the-hidden-history-of-greco-roman-vegetarianism|title=The Hidden History of Greco-Roman Vegetarianism|date=10 August 2010|website=Saving Earth &#124; Encyclopedia Britannica}}</ref><ref>{{cite book|last=Dombrowski|first=Daniel|author-link=Daniel Dombrowski|title=The Philosophy of Vegetarianism|url=https://books.google.com/books?id=nSLoTGecabsC&pg=PA81|year=1984|publisher=[[يونيورسٽي آف ميساچوسٽس پريس]]|isbn=978-0-87023-431-6|page=81}}</ref> اسڪول جي مقبوليت وڌندي وئي ۽ اهو، [[اسٽوئزم]]، [[افلاطونيت]]، [[پيريپيٽيٽڪزم]] ۽ [[پيرهونزم]] سان گڏ، [[هيلينسٽڪ فلسفو]] جي غالب مکتبن مان هڪ بڻجي ويو، جيڪو ديرين [[رومي سلطنت]] تائين مضبوط رهيو.<ref>{{cite journal|last1=MacGillivray|first1=Erlend D|title=The Popularity of Epicureanism in Late-Republic Roman Society|journal=The Ancient World|date=2012|volume=XLIII|pages=151–172|url=https://www.academia.edu/3333818|language=en|archive-date=5 June 2020|access-date=27 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20200605003923/https://www.academia.edu/3333818/The_Popularity_of_Epicureanism_in_Late-Republic_Roman_Society._The_Ancient_World_XLIII_2012_pp.151-172|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200605003923/https://www.academia.edu/3333818/The_Popularity_of_Epicureanism_in_Late-Republic_Roman_Society._The_Ancient_World_XLIII_2012_pp.151-172 |date=5 June 2020 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200605003923/https://www.academia.edu/3333818/The_Popularity_of_Epicureanism_in_Late-Republic_Roman_Society._The_Ancient_World_XLIII_2012_pp.151-172 |date=5 June 2020 }}</ref> [[هيرڪولينيم پيپيري]] مان حاصل ٿيل ڪاربان بڻيل طومار، جيڪي [[پيپيري جي ولا]] جي لائبريري مان هٿ آيا، انهن ۾ ديرين هيلينسٽڪ ايپي ڪوري فلسفي [[فيلوڊيمَس]] ۽ خود ايپي ڪورَس جا ڪيترائي ڪم شامل آهن، جيڪي اسڪول جي ڊگهي مقبوليت جي شاهدي ڏين ٿا. [[جوليس سيزر]] پڻ ايپي ڪوريئزم ڏانهن ڪافي مائل هو، جنهن سبب هن [[ڪيٽيلائن]] خلاف مقدمي دوران موت جي سزا جي مخالفت ڪئي، جڏهن [[ڪيٽيلائن سازش]] ۾ هن [[اسٽوئڪ]] [[ڪيٽو دي ينگر|ڪيٽو]] جي مخالفت ڪئي.<ref>حوالو: [[سالُسٽ]]، ''دي وار وِد ڪيٽيلائن''، سيزر جو تقرير: [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Sallust/Bellum_Catilinae*.html#51.20 51.29] ۽ ڪيٽو جو جواب: [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Sallust/Bellum_Catilinae*.html#52.13 52.13]).</ref> سندس سسر [[لوشِس ڪيلپورنيئس پيسو سيسونينُس (قونصل 58 ق م)|لوشِس ڪيلپورنيئس پيسو سيسونينُس]] پڻ هن مکتب جو حامي هو. ٻي صدي عيسويءَ ۾ مزاح نگار [[لوشين آف ساموساتا]] ۽ فلسفي جو مالدار حامي [[اوئنوئاندا جو ڊائيوجنيز]] نمايان ايپي ڪوري هئا. ايپي ڪورَس جي وفات کان پوءِ اسڪول جي قيادت [[هرمارخُس]] کي ملي، جيڪو اصل ۾ [[ميٽيليني]] مان هو. پوءِ ان کان پوءِ قيادت پولسٽراٽُس وٽ وئي. ايپي ڪورَس جي ويجهن شاگردن ۾ [[هرمارخُس]]، [[پوليائينُس آف ليمپسڪس|پوليائينُس]] ۽ [[ميٽروڊورس آف ليمپسڪس (ننڍو)|ميٽروڊورس]] شامل هئا. قديم [[قديم روم]] ۾ ايپي ڪوريئزم کي اختيار ڪندڙ ابتدائي ليکڪن مان هڪ [[امافينيوس]] هو، جيتوڻيڪ سندس ڪم محفوظ نه رهيو. رومي فلسفي [[سِسِرو]] بعد ۾ لکيو ته هن [[فئدرُس (اٿينائي)|فئدرُس]] کي ٻڌو هو، جيڪو لڳ ڀڳ 90 ق م ۾ اٿينائي اسڪول جو سربراهه هو ۽ [[روم]] آيو هو. سِسِرو پنهنجي تحريرن ۾ رومي قونصل [[لوشِس مينليَس ٽورڪوئٽس]] ۽ گائيس ويلئس جا دليل پڻ محفوظ ڪيا آهن، جن ايپي ڪوريئزم جو دفاع ڪيو. بهرحال، ايپي ڪوريئزم جو سڀ کان مشهور پوئلڳ رومي شاعر [[ٽائٽَس لوڪريشِس ڪارس]] (تقريباً 91–51 ق م) هو. [[لوڪريشِس]] پنهنجي تدريسي نظم ''[[دي ريرُم ناتورا]]'' (''چيزن جي فطرت بابت'') ۾ ايپي ڪورَس جي فلسفي خيالن کي پيش ڪيو. هن ڪم جو بنيادي مقصد ماڻهن کي ديوتائن ۽ موت جي خوف کان آزاد ڪرڻ ۽ انهن کي باطني سڪون ۽ اطمينان ڏانهن رهنمائي ڪرڻ هو.<ref name=":0"></ref> ايپي ڪوري فلسفي [[فيلوڊيمَس آف گادارا]]، جيڪو ارڙهين صديءَ تائين رڳو معمولي اهميت وارو شاعر سمجهيو ويندو هو، اهميت حاصل ڪئي جڏهن سندس ڪم، گڏوگڏ ٻين ايپي ڪوري مواد جهڙوڪ [[زينو آف صيدون]] جا ليڪچر، [[پيپيري جي ولا]] ۾ دريافت ٿيا. ٻيو قديم ايپي ڪوري [[اوئنوئاندا جو ڊائيوجنيز]] هو، جنهن ٻي صدي عيسويءَ ۾ [[اوئنوئاندا]]، [[ليڪيا]] ۾ هڪ وڏو ڪتب نما لکت تيار ڪيو. [[ڊائيوجنيز لايرتيوس]] ٻڌائي ٿو ته ايپي ڪورَس جي مخالفن سندس خلاف بدنام ڪندڙ قصا به ڦهلايا.<ref name="Stanford"></ref> ٽين صدي عيسويءَ جي آخر تائين، تنهن هوندي به، هن مکتب جي موجودگيءَ جو تمام گهٽ نشان باقي رهيو.<ref>{{cite book|author=Michael Frede|title=The Cambridge History of Hellenistic Philosophy|chapter=Epilogue|publisher=The Cambridge History of Hellenistic Philosophy|pages=795–96|year=1999|doi=10.1017/CHOL9780521250283.024|isbn=9780521250283|chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/the-cambridge-history-of-hellenistic-philosophy/epilogue/360761D427CCAD70EA98919BEA3C4F67}}</ref> [[نيو افلاطونيت]] ۽ [[پيريپيٽيٽڪزم]] جي وڌندڙ بالادستي، ۽ پوءِ [[عيسائيت]] جي اڀار سان، ايپي ڪوريئزم زوال پذير ٿيو. == فلسفو == === طبيعيات === هيرودوتُس ڏانهن پنهنجي خط ۾ (نه [[هيرودوتس|مورخ]])، ايپي ڪورَس جسماني دنيا جي فطرت بابت ٽي اصول پيش ڪيا: جيڪو موجود آهي، اهو اُنهيءَ شيءِ مان وجود ۾ نٿو اچي سگهي جيڪا موجود ئي نه هجي؛ جيڪا شيءِ تباهه ٿئي ٿي، اها وجود کان مڪمل طور ختم نٿي ٿي وڃي؛ ۽ جيڪو ڪجهه هاڻي موجود آهي، اهو هميشه موجود هو ۽ هميشه موجود رهندو.<ref>Epicurus, Letter to Herodotus 38-39, in {{cite book |title = The Essential Epicurus: Letters, Principal Doctrines, Vatican Sayings, and Fragments |translator = Eugene O'Connor |page = 21 |author = Epicurus |date = 1993 |url = https://archive.org/details/the-essential-epicurus-letters-principal-doctrines-vatican-sayings-and-fragments/page/21/mode/2up }}</ref> انهن اصولن جو مقصد اهو ثابت ڪرڻ هو ته دنيا جنهن مان ٺهي آهي، اهو سڀ ڪجهه دائمي ۽ غير متبدل آهي.<ref>Long, A.A.; Sedley, D.N. (1987). The Hellenistic Philosophers. Vol. 1. New York: Cambridge University Press. p. 26.</ref> ايپي ڪوري طبيعيات موجب سڄي ڪائنات ٻن شين مان ٺهيل آهي: مادو ۽ خلا.<ref>{{harvnb|O'Keefe|2010|pp=11–13}}</ref> مادو ائٽمن مان ٺهي ٿو، جيڪي نهايت ننڍڙا جسما آهن ۽ جن ۾ رڳو شڪل، سائيز ۽ وزن جهڙيون غير بدلجندڙ خاصيتون هونديون آهن.<ref name="Wilson-2015a">{{harvnb|Wilson|2015|p=page=9}}</ref><ref>{{harvnb|O'Keefe|2010|p=21}}</ref> ايپي ڪوري ماڻهن جو خيال هو ته ائٽم غير متبدل آهن، ڇاڪاڻ⁠ته دنيا ترتيب وار آهي ۽ تبديلين لاءِ خاص ۽ مسلسل سبب ضروري آهن؛ مثال طور هڪ ٻوٽي جو قسم رڳو ساڳئي قسم جي ٻج مان ئي وڌي سگهي ٿو،<ref name="O'Keefe-2010j"></ref><ref name="Sharples-1998">{{Cite book|title=Stoics, Epicureans, and Sceptics: An Introduction to Hellenistic Philosophy|last=Sharples|first=R. W.| publisher=Routledge| year=1998| location=New York, NY| pages=34–35}}</ref> پر ڪائنات جي بقا لاءِ لازمي آهي ته جنهن شيءِ مان ڪائنات آخرڪار ٺهي آهي، اها پاڻ بدلجڻ جي قابل نه هجي، نه ته ڪائنات بنيادي طور تباهه ٿي پوي ها.<ref name="Sharples-1996b"></ref><ref name="O'Keefe-2010j"></ref> ايپي ڪورَس جو موقف آهي ته ائٽمن جو ذخيرو لا محدود هجڻ گهرجي، جيتوڻيڪ ائٽمن جي قسمن جو تعداد محدود آهي؛ ۽ خلا پڻ لا محدود مقدار ۾ موجود آهي.<ref name="Wilson-2015a"></ref> ايپي ڪورَس هيرودوتُس ڏانهن پنهنجي خط ۾ هن موقف جي وضاحت هن طرح ڪري ٿو: <blockquote> ان کان علاوه، شين جو مجموعو لا محدود آهي—ائٽمن جي گهڻائيءَ جي ڪري به ۽ خالي جاءِ جي وسعت جي ڪري به. ڇو⁠ته جيڪڏهن خالي جاءِ لامحدود هجي ۽ جسمن جو تعداد محدود، ته جسم ڪنهن به هنڌ تي قائم نه رهن ها، پر لامحدود خالي جاءِ ۾ پنهنجي حرڪت دوران پکڙجي وڃن ها، ڇو⁠ته کين واپس موٽائڻ لاءِ ڪو سهارو يا روڪ نه هجي ها. وري جيڪڏهن خالي جاءِ محدود هجي، ته جسمن جي لامحدود گهڻائيءَ لاءِ ڪا جاءِ موجود نه هجي ها.<ref>{{Cite book|url=https://www.loebclassics.com/view/diogenes_laertius-lives_eminent_philosophers_book_x_epicurus/1925/pb_LCL185.573.xml|title=Lives of Eminent Philosophers: Volume II: Books 6-10|last=Diogenes|first=Laertius|publisher=Harvard University Press|year=1925|location=Cambridge, Mass|pages=573–575|translator-last=Hicks|translator-first=R. D.|url-access=subscription }}</ref> </blockquote> ائٽمن جي لا محدود ذخيرې سبب لا محدود دنياون، يعني ''ڪوزموئي''، موجود آهن.<ref name="Wilson-2015a"></ref> انهن مان ڪي دنياون اسان جي دنيا کان گهڻو مختلف ٿي سگهن ٿيون، ڪي گهڻيون مشابه، ۽ سڀ دنياون پاڻ ۾ خلا جي تمام وڏين وسعتن (''ميٽاڪوزميا'') سان جدا آهن.<ref name="Wilson-2015a"></ref> ايپي ڪوريئزم جو چوڻ آهي ته ائٽم وڌيڪ ننڍن حصن ۾ ٽٽڻ جي قابل ناهن،<ref name="Sharples-1996b">{{Cite book|title=Stoics, Epicureans, and Sceptics: An introduction to Hellenistic Philosophy|url=https://archive.org/details/stoicsepicureans0000shar|url-access=limited|last=Sharples|first=R. W.|publisher=Routledge|year=1996|location=New York, NY|pages=[https://archive.org/details/stoicsepicureans0000shar/page/n48 35]–37}}</ref> ڇاڪاڻ⁠ته مادّي جي حرڪت لاءِ خلا ضروري آهي. جيڪو ڪجهه خلا ۽ مادّي ٻنهي مان ٺهيل هجي، اهو ٽٽي ٽڪرا ٿي سگهي ٿو؛ پر جيڪڏهن ڪا شيءِ خلا کان خالي هجي ته ان وٽ ٽٽڻ جو ڪو رستو نه رهندو، ڇو⁠ته اُن مادّي جو ڪو حصو اهڙي ننڍڙي ذيلي ڀاڱي ۾ نٿو ورهائجي سگهي جيڪو پاڻ اُنهيءَ مادّي جي ئي جنس مان هجي.<ref name="O'Keefe-2010j">{{harvnb|O'Keefe|2010|pp=18–20}}</ref> ائٽم لڳاتار چار مختلف نمونن مان ڪنهن هڪ نموني سان حرڪت ۾ رهندا آهن.<ref name="Wilson-2015b">{{harvnb|Wilson|2015|p==11}}</ref> ائٽم هڪٻئي سان سڌو ٽڪرائي سگهن ٿا ۽ پوءِ هڪٻئي کان ٽپ ڏئي پري ٿي سگهن ٿا.<ref name="Wilson-2015b"></ref> جڏهن ائٽم پاڻ ۾ گڏجي ڪو وڏو جسم ٺاهين ٿا ته اهي پاڻ ۾ ٽڪرائڻ جي حالت ۾ ٿرٿرائين ٿا، پر گڏيل وڏي جسم جي مجموعي شڪل برقرار رهندي آهي.<ref name="Wilson-2015b"></ref> جڏهن ٻين ائٽمن جي رڪاوٽ نه هجي ته سڀ ائٽم ساڳئي رفتار سان، فطري طور، دنيا جي ٻين شين جي نسبت هيٺئين طرف حرڪت ڪندا آهن.<ref name="Wilson-2015b"></ref><ref name="O'Keefe-2010k">{{harvnb|O'Keefe|2010|pp=25–28}}</ref> هيٺئين طرف حرڪت ائٽمن لاءِ فطري آهي؛ پر چوٿين نموني طور، ائٽم ڪڏهن ڪڏهن اتفاقي طور پنهنجي معمول واري هيٺئين راهه کان هٽي ڪنڊ کائي وٺندا آهن.<ref name="O'Keefe-2010k"></ref> هيءَ ڪنڊ کائڻ واري حرڪت ئي ڪائنات جي ٺهڻ جو سبب بڻجي، ڇو⁠ته جيئن جيئن وڌيڪ ائٽم ڪنڊ کائيندا ۽ هڪٻئي سان ٽڪرائيندا ويا، تيئن ائٽم گڏجي شيون ٺاهي سگهيا. جيڪڏهن ڪنڊ کائڻ نه هجي ها ته ائٽم ڪڏهن به هڪٻئي سان تعامل نه ڪن ها ۽ رڳو ساڳئي رفتار سان هيٺئين طرف هلندا رهن ها.<ref name="Wilson-2015b"></ref><ref name="O'Keefe-2010k"></ref> ايپي ڪورَس جو اهو به خيال هو ته ڪنڊ کائڻ واري حرڪت ئي انسان جي آزاد ارادي جي وضاحت ڪري ٿي.<ref name="Sharples-1996e">{{Cite book|title=Stoics, Epicurus, and Sceptics: An Introduction to Hellenistic Philosophy|url=https://archive.org/details/stoicsepicureans0000shar|url-access=limited|last=Sharples|first=R. W.|publisher=Routledge|year=1996|location=New York, NY|pages=[https://archive.org/details/stoicsepicureans0000shar/page/n78 64]–66}}</ref> جيڪڏهن ڪنڊ کائڻ نه هجي ها ته انسان سبب ۽ نتيجي جي ڪڏهن نه کُٽندڙ زنجير جو پابند رهجي وڃي ها.<ref name="Sharples-1996e"></ref> اهو ئي نقطو هو جنهن کي ايپي ڪوري ماڻهو اڪثر [[ڊي موڪريٽَس]] جي [[ڊي موڪريٽي ائٽمي نظريو|ائٽمي نظريي]] تي تنقيد لاءِ استعمال ڪندا هئا.<ref name="Sharples-1996e"></ref> === معرفت شناسي === ايپي ڪوري فلسفو [[تجربيت|تجربي بنياد]] [[معرفت شناسي]] استعمال ڪري ٿو، جيڪا [[حواس]] تي ٻڌل آهي.<ref name="O'Keefe-2010p">{{harvnb|O'Keefe|2010|page=85}}</ref> ==== حسي ادراڪ ==== ايپي ڪوري ماڻهن جو عقيدو هو ته حواس پڻ ائٽمن تي ڀاڙين ٿا. هر شيءِ پاڻ مان لڳاتار ذرڙا خارج ڪندي رهندي آهي، جيڪي پوءِ ڏسندڙ سان تعامل ڪندا آهن.<ref name="Wilson-2015c">{{harvnb|Wilson|2015|pp=54–55}}</ref> سڀ احساس، جهڙوڪ ڏسڻ، سونگهڻ يا ٻڌڻ، انهن ئي ذرڙن تي مدار رکن ٿا.<ref name="Wilson-2015c"></ref> جيتوڻيڪ خارج ٿيندڙ ائٽمن ۾ اهي خاصيتون پاڻ موجود نه هونديون آهن جيڪي حواس محسوس ڪن ٿا، پر انهن جي خارج ٿيڻ جو نمونو اهڙو هوندو آهي جو ڏسندڙ کي اهي احساس ٿيندا آهن؛ مثال طور ڳاڙها ذرڙا پاڻ ڳاڙها نه هوندا آهن، پر اهڙي نموني خارج ٿيندا آهن جو ڏسندڙ کي ڳاڙهي رنگ جو احساس ٿيندو آهي.<ref name="Wilson-2015c"></ref> ائٽم الڳ الڳ محسوس ناهن ٿيندا، پر انهن جي تيز حرڪت سبب مسلسل احساس جي صورت ۾ ظاهر ٿيندا آهن.<ref name="Wilson-2015c"></ref> ايپي ڪوري ماڻهن جو خيال هو ته سڀئي حسي ادراڪ سچا آهن،<ref>{{Cite book |title = The Cambridge Companion to Epicureanism|url=https://archive.org/details/cambridgecompani00warr_995|url-access=limited | last=Asmis|first=Elizabeth|publisher=Cambridge University Press|year=2009|editor-last=Warren|editor-first=James|page=[https://archive.org/details/cambridgecompani00warr_995/page/n93 84]|chapter=Epicurean empiricism}}</ref><ref name="O'Keefe-2010q">{{harvnb|O'Keefe| 2010 | pp=97–98}}</ref> ۽ غلطيون اُن طريقي ۾ پيدا ٿين ٿيون جنهن سان اسان انهن ادراڪن بابت فيصلو ڪندا آهيون.<ref name="O'Keefe-2010q"></ref> جڏهن اسان شين بابت فيصلا (''هيوپولپسس'') ٺاهيون ٿا ته انهن کي وڌيڪ حسي معلومات ذريعي پرکيو ۽ درست ڪري سگهجي ٿو.<ref name="O'Keefe-2010q"></ref><ref name="Bakalis-2005">{{Cite book|title=Handbook of Greek Philosophy: From Thales to the Stoics Analysis and Fragments|last=Bakalis|first=Nikolaos|publisher=Trafford Publishing|year=2005|location=Canada|pages=193–197}}</ref><ref>{{Cite book|title=Epicurus and the Epicurean Tradition|url=https://archive.org/details/epicurusepicurea00fish|url-access=limited|last=Konstan|first=David|publisher=Cambridge University Press|year=2011|editor-last=Fish|editor-first=Jeffrey|location=Cambridge|pages=[https://archive.org/details/epicurusepicurea00fish/page/n75 62]–63|isbn=9780521194785|editor-last2=Sanders|editor-first2=Kirk R.}}</ref> مثال طور جيڪڏهن ڪو ماڻهو پري کان هڪ مينار ڏسي جنهن جو شڪل گول لڳي، ۽ ويجهو وڃڻ تي معلوم ٿئي ته اهو چورس آهي، ته هو سمجهي وٺندو ته سندس پهريون فيصلو غلط هو ۽ پنهنجي غلط راءِ درست ڪندو.<ref name="O'Keefe-2010r">{{harvnb|O'Keefe|2010|pp=103–104}}</ref> ==== سچائي جا معيار ==== چون ٿا ته ايپي ڪورَس سچائي جا ٽي [[معيار جي مسئلي|سچائي جا معيار]] تجويز ڪيا: حسيات (''آئيسٿي سِس'')، اڳواٽ تصور (''پروليپسس'') ۽ احساسات (''پٿَي'').<ref name="Sharples-1996f">{{Cite book|title=Stoics, Epicureans and Sceptics|url=https://archive.org/details/stoicsepicureans0000shar|url-access=limited|last=Sharples|first=R. W.|publisher=Routledge|year=1996|location=New York, NY|page=[https://archive.org/details/stoicsepicureans0000shar/page/n32 19]}}</ref> چوٿون معيار، جنهن کي "ذهن جون پيشڪشيءَ واريون لاڳو ڪيل صورتون" (''فانتاسٽيڪائي ايپي بولائي تيس ديانوئاس'') سڏيو ويو، بعد وارن ايپي ڪوري ماڻهن طرفان شامل ٿيڻ جو چيو وڃي ٿو.<ref name="Sharples-1996f"></ref><ref name="Asmis-2009">{{Cite book| title = The Cambridge Companion to Epicureanism|url=https://archive.org/details/cambridgecompani00warr_995|url-access=limited|last=Asmis|first=Elizabeth|publisher = Cambridge University Press|year=2009|editor-last=Warren|editor-first=James | location=Cambridge|pages=[https://archive.org/details/cambridgecompani00warr_995/page/n102 93]–94|chapter=Epicurean empiricism}}</ref> انهن معيارن مان اهو طريقو ٺهندو هو جنهن وسيلي ايپي ڪوري ماڻهن جو خيال هو ته اسان علم حاصل ڪندا آهيون.<ref name="O'Keefe-2010p"></ref> ڇو⁠ته ايپي ڪوري ماڻهن جو خيال هو ته حسيات دوکو نٿيون ڏين، تنهنڪري ايپي ڪوريئزم ۾ حسيات سچائي جو پهريون ۽ بنيادي معيار آهن.<ref name="O'Keefe-2010q"></ref> حتيٰ اُنهن حالتن ۾ به جتي حسي ڄاڻ ڀُلائيندڙ لڳي، پاڻ اها ڄاڻ سچي هوندي آهي؛ غلطي اسان جي اُن ڄاڻ بابت فيصلي مان پيدا ٿيندي آهي. مثال طور جڏهن ڪو سڌو ڏنڊ پاڻيءَ ۾ وڌو وڃي ته اهو وڪڙيل لڳي ٿو. ايپي ڪوريءَ جو دليل اهو هوندو ته ڏنڊ جي تصوير، يعني ڏنڊ مان نڪرندڙ ائٽم جيڪي ڏسندڙ جي اکين ڏانهن وڃن ٿا، اها شفٽ ٿي وئي آهي، تنهنڪري اها واقعي اکين تائين وڪڙيل شڪل ۾ پهچي ٿي.<ref name="Sharples-1996c">{{Cite book|title=Stoics, Epicureans, and Sceptics: An Introduction to Hellenistic Philosophy|url=https://archive.org/details/stoicsepicureans0000shar|url-access=limited|last=Sharples|first=R. W.|publisher=Routledge|year=1996|location=New York, NY|pages=[https://archive.org/details/stoicsepicureans0000shar/page/n25 12]–13}}</ref> ڏسندڙ غلطي تڏهن ڪري ٿو جڏهن هو اهو فرض ڪري ٿو ته سندس کي ملندڙ تصوير ڏنڊ جي صحيح نمائندگي ڪري ٿي ۽ ڪنهن به نموني ۾ بگڙيل نه آهي.<ref name="Sharples-1996c"></ref> غلط فيصلن کان بچڻ ۽ فيصلي جي تصديق لاءِ ايپي ڪوري ماڻهن جو خيال هو ته ماڻهوءَ کي شيءَ جي ويجهو وڃي جاچ ڪندي "صاف ڏسڻ" (''اينارجيا'') حاصل ڪرڻ گهرجي.<ref name="Sharples-1996d">{{Cite book|title=Stoics, Epicureans, and Sceptics: An Introduction to Hellenistic Philosophy|url=https://archive.org/details/stoicsepicureans0000shar|url-access=limited|last=Sharples|first=R. W.|publisher=Routledge|year=1996|location=New York, NY|pages=[https://archive.org/details/stoicsepicureans0000shar/page/n25 12]–16}}</ref> اهڙي طرح محسوس ٿيندڙ شيءِ بابت فيصلا ڪرڻ لاءِ جواز پيدا ٿيندو هو.<ref name="Sharples-1996d"></ref> ''اينارجيا'' کي اهڙي احساس طور بيان ڪيو وڃي ٿو جيڪو فيصلي يا راءِ جي تبديليءَ کانسواءِ ڪنهن شيءِ جو سڌو ۽ واضح ادراڪ هجي.<ref>{{Cite book|title=The Cambridge Companion to Epicureanism|url=https://archive.org/details/cambridgecompani00warr_995|url-access=limited | last=Asmis|first=Elizabeth|publisher=Cambridge University Press|year=2009 | editor-last=Warren|editor-first = James | page=[https://archive.org/details/cambridgecompani00warr_995/page/n94 85]|chapter=Epicurean empiricism}}</ref> فرد جا اڳواٽ تصور (''پروليپسس'') اُنهيءَ جو اهي خيال آهن ته شيون ڇا آهن؛ مثال طور ڪنهن ماڻهوءَ جي ذهن ۾ گهوڙي جو تصور ڪهڙو آهي. اهي تصور وقت سان گڏ حسي ڄاڻ جي تڪرار سان ذهن ۾ ٺهن ٿا.<ref>{{Cite book|title=Stoics, Epicureans, and Sceptics: An Introduction to Hellenistic Philosophy|url=https://archive.org/details/stoicsepicureans0000shar|url-access=limited|last=Sharples|first=R. W.|publisher=Routledge|year=1996|location=New York, NY|pages=[https://archive.org/details/stoicsepicureans0000shar/page/n31 18]–19}}</ref> جڏهن اهڙو لفظ استعمال ٿئي جيڪو اُن اڳواٽ تصور سان لاڳاپيل هجي ته ذهن اُن تصور کي ماڻهوءَ جي خيالن ۾ آڻي حاضر ڪري ٿو.<ref name="O'Keefe-2010m">{{harvnb|O'Keefe|2010|pp=101–103}}</ref> انهن اڳواٽ تصورن وسيلي ئي اسان محسوس ٿيندڙ شين بابت فيصلا ڪري سگهندا آهيون.<ref name="O'Keefe-2010r"></ref> ايپي ڪوري ماڻهن اڳواٽ تصورن کي افلاطون جي ''[[مينو]]'' ۾ سکيا بابت پيش ڪيل تضاد کان بچڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو.<ref name="O'Keefe-2010m"></ref> افلاطون جو دليل آهي ته سکيا لاءِ اڳ ۾ ئي اُن شيءِ بابت ڄاڻ هجڻ گهرجي جيڪا سکجي رهي آهي، نه ته ماڻهو سڃاڻي نه سگهندو ته هو ڄاڻ ڪڏهن حاصل ڪري چڪو آهي.<ref name="O'Keefe-2010m"></ref> ايپي ڪوري ماڻهن جو دليل آهي ته اڳواٽ تصور ئي اها اڳ-ڄاڻ فراهم ڪن ٿا جيڪا سکيا لاءِ گهربل آهي.<ref name="O'Keefe-2010m"></ref> اسان جا احساس يا جذبا (''پٿَي'') اهو طريقو آهن جنهن وسيلي اسان لذت ۽ تڪليف کي محسوس ڪريون ٿا.<ref name="Asmis-2009"></ref> اهي حسيات وانگر آهن، ڇو⁠ته اهي به ادراڪ جو ذريعو آهن؛ پر اهي ٻاهرين شين بدران اسان جي اندروني حالت کي محسوس ڪن ٿا.<ref name="Asmis-2009"></ref> [[ڊائيوجنيز لايرتيوس]] موجب، احساس اهو طئي ڪن ٿا ته اسان ڪهڙا عمل ڪنداسين: جيڪڏهن ڪا شيءِ لذت ڏيندڙ هجي ته اسان ان ڏانهن وڌون ٿا، ۽ جيڪڏهن ڪا شيءِ تڪليف ڏيندڙ هجي ته اسان ان کان پاسو ڪيون ٿا.<ref name="Asmis-2009"></ref> "ذهن جون پيشڪشيءَ واريون لاڳو ڪيل صورتون" اُن ڳالهه جي وضاحت آهي ته اسان انهن شين بابت ڪيئن ڳالهائي ۽ پڇا ڳاڇا ڪريون ٿا جن کي اسين سڌو سنئون محسوس نٿا ڪري سگهون.<ref name="Tsouna-2016">{{Cite journal|last=Tsouna|first=Voula|date=2016|title=Epicurean Preconceptions|journal=Phronesis|volume= 61| issue = 2 | page=215 | doi=10.1163/15685284-12341304}}</ref> اهڙين شين جا تاثر اسان کي سڌو ذهن ۾ ملن ٿا، ٻين حواسن وسيلي محسوس ڪرڻ بدران.<ref name="Sharples-1996f"></ref> "ذهن جون پيشڪشيءَ واريون لاڳو ڪيل صورتون" جو تصور شايد اُنهيءَ لاءِ آندو ويو ته وضاحت ٿئي ته اسين انهن شين بابت ڪيئن سکون ٿا جن کي سڌو محسوس نٿا ڪري سگهون، جهڙوڪ ديوتا.<ref name="Sharples-1996f"></ref><ref name="Tsouna-2016"></ref> === اخلاقيات === {{ھيڊونزم}} ايپي ڪوريئزم پنهنجي اخلاقيات کي لذت پرستانه قدرن جي هڪ مجموعي تي قائم ڪري ٿو، جنهن موجب زندگيءَ ۾ لذت سڀ کان وڏي ڀلائي ۽ تڪليف سڀ کان وڏي برائي آهي.<ref name="O'Keefe-2010c"></ref><ref>{{Cite book|title=Stoics, Epicureans, and Sceptics: An Introduction to Hellenistic Philosophy|url=https://archive.org/details/stoicsepicureans0000shar|url-access=limited|last=Sharples|first=R. W.|publisher=Routledge|year=1996|location=New York, NY|page=[https://archive.org/details/stoicsepicureans0000shar/page/n97 84]}}</ref> ٻين ڪيترن مکتبن جي ابتڙ، جيڪي فضيلت کي سڀ کان وڏو خير سمجهندا هئا، جهڙوڪ [[اسٽوئزم]]، ايپي ڪورَس فضيلتن کي اهڙو سٺو ۽ لازمي وسيلو قرار ڏنو جيڪو خوشگوار زندگي گذارڻ ۾ مددگار آهي، ۽ سڀ فضيلتون عملي دانائيءَ مان نڪرن ٿيون ته خوشيءَ سان ڪيئن جيئجي.<ref>''مينوئيسيُس ڏانهن خط'': عملي دانائي انهن سڀني ڳالهين جي بنياد آهي ۽ سڀ کان وڏي ڀلائي آهي. تنهنڪري عملي دانائي فلسفي کان به وڌيڪ قيمتي آهي ۽ هر ٻي ڀلائي جو سرچشمو آهي. اها اسان کي سيکاري ٿي ته خوشگوار زندگي گذارڻ ممڪن ناهي جيستائين دانائي، عزت ۽ انصاف سان نه جيئجي؛ ۽ دانائي، عزت ۽ انصاف سان جيئڻ به ممڪن ناهي جيستائين خوشگوار زندگي نه هجي. ڇو⁠ته فضيلتون خوشگوار زندگيءَ سان گڏ گڏ وڌن ٿيون، ۽ خوشگوار زندگي انهن کان الڳ ٿي نٿي سگهي..</ref> تنهنڪري ايپي ڪورَس اهڙي زندگيءَ جي ترغيب ڏني جنهن ۾ ماڻهو پنهنجي عمر دوران وڌ کان وڌ لذت حاصل ڪري، پر اعتدال سان، ته جيئن اهڙين لذتن جي حد کان وڌڻ سبب پيدا ٿيندڙ تڪليف کان بچي سگهجي.<ref name="O'Keefe-2010c"></ref> خواهشن جي اعتدال ۽ فضيلتن سان گڏ، هن دوستيءَ جي حاصل ڪرڻ کي به هن مقصد لاءِ مرڪزي سمجهيو—يعني خوشگوار زندگي گذارڻ لاءِ—۽ دوستيءَ کي خوشيءَ جي ضمانت جو سڀ کان وڏو ذريعو قرار ڏنو.<ref>اصولي تعليم 27: انهن سڀني شين مان جيڪي دانائي انسان کي سڄي زندگي خوشيءَ سان گذارڻ لاءِ مهيا ڪري ٿي، انهن مان سڀ کان وڏي شيءِ دوستي حاصل ڪرڻ آهي.</ref><ref>اصولي تعليم 28: اهو ئي يقين، جيڪو اسان ۾ اهو اعتماد پيدا ڪري ٿو ته ڪا به ڏکوئيندڙ شيءِ هميشه لاءِ يا گهڻي عرصي تائين قائم نٿي رهي، اهو اسان کي اهو ڏسڻ جي قابل به بڻائي ٿو ته زندگيءَ جي محدود بُرائين جي وچ ۾ اسان جي سلامتيءَ کي دوستي کان وڌيڪ ڪا شيءِ مضبوط نٿي ڪري.</ref> هن فطري دنيا جي مطالعي کي به ضروري سمجهيو ته جيئن اساطير بابت خوف ختم ٿي سگهي.<ref>اصولي تعليم 12: انسان پنهنجي بنيادي خوفن کان تڏهن تائين آزاد نٿو ٿي سگهي، جيستائين هو ڪائنات جي فطرت کي نٿو سمجهي، بلڪه ڪنهن ڏند ڪٿائي ڪهاڻيءَ جي سچائيءَ بابت شڪ ۾ رهي ٿو. تنهنڪري فطرت جي مطالعي کان سواءِ خالص لذت مان لطف اندوز ٿيڻ ممڪن ناهي۔.</ref> شادي ۽ ٻار پيدا ڪرڻ بابت ايپي ڪوري نظرين تي اختلاف آهي: ڪي ماڻهو کيس سخت شادي مخالف ۽ خاندان مخالف سمجهندا آهن (سواءِ اُن حالتن جي جتي حالتون مجبور ڪن)، ۽ ڪي ٻيا سمجهندا آهن ته هن رڳو بي پرواهه شادي ۽ غير مناسب ٻار پالڻ کان خبردار ڪيو جڏهن حالتون ان کي ناسمجهدار بڻائين. ان کان سواءِ، هن تفريحي جنسي عمل کي فطري پر غير ضروري خواهش سمجهيو، جيڪا ماڻهوءَ کي ڪو فائدو نه ڏيندي هئي، ڇو⁠ته اها ڪنهن درد کي ختم نه ڪندي هئي؛ ۽ ماڻهوءَ کي ان تي تڏهن ئي مطمئن رهڻو آهي جڏهن اها کيس نقصان نه پهچائي.<ref>{{Cite book |last=Austin |first=Emily A. |title=Living for pleasure: an Epicurean guide to life |date=2023 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-755832-4 |series=Guides to the good life |location=New York, NY |pages=171–190 |trans-title=}}</ref> ڇو⁠ته سياسي زندگي اهڙيون خواهشون پيدا ڪري سگهي ٿي جيڪي فضيلت ۽ ذهن جي سڪون کي پريشان ڪن، جهڙوڪ طاقت جي لالچ يا شهرت جي خواهش، تنهنڪري سياست ۾ حصو وٺڻ جي همٿ افزائي نه ڪئي وئي.<ref>{{harvnb|Wilson|2015|pp=84–85}}</ref><ref>{{harvnb|O'Keefe|2010|page=145}}</ref> وڌيڪ اهو به، ايپي ڪورَس ديوتائن جي خوف ۽ [[موت جي پريشاني]] کي ختم ڪرڻ چاهيو، ڇو⁠ته هن وٽ اهي ٻئي خوف زندگيءَ جي تڪرار جا وڏا سبب هئا.<ref>{{harvnb|O'Keefe| 2010 | pp=155–171}}</ref> ==== لذت ==== {{blockquote| جڏهن اسين چئون ٿا ... ته لذت ئي آخري مقصد ۽ مراد آهي، تڏهن اسان جو مطلب عياشن جي لذتن يا حسّي خواهشن جي لذتن مان ناهي، جيئن ڪجهه ماڻهو لاعلمي، اڳڀرائيءَ واري تعصب يا ڄاڻي واڻي غلط پيشڪشيءَ سبب سمجهن ٿا. لذت مان اسان جو مطلب جسم ۾ تڪليف جي غير موجودگي ۽ روح ۾ پريشانيءَ جي غير موجودگي آهي. نه ته لڳاتار شراب نوشي ۽ رنگ رليون، نه جنسي هوس، ۽ نه ئي شاهانه ميز تي مڇي ۽ ٻين لذيذن کاڌن مان لطف اندوز ٿيڻ خوشگوار زندگي پيدا ڪري ٿو؛ بلڪه سنجيده ۽ هوشيارانه غور و فڪر، هر چونڊ ۽ پرهيز جا سبب ڳولهڻ، ۽ انهن عقيدن کي ختم ڪرڻ جن وسيلي روح ۾ وڏا طوفان پيدا ٿين ٿا—اهي ئي خوشگوار زندگيءَ جو سبب بڻجن ٿا.|ايپي ڪورَس|''"مينوئيسيُس ڏانهن خط"''<ref name="ReferenceA">Epicurus, "Letter to Menoeceus", contained in Diogenes Laertius, ''Lives of Eminent Philosophers'', Book X</ref>}} ايپي ڪوري ماڻهن وٽ اهو سمجهڻ انتهائي مخصوص هو ته وڏي ۾ وڏي لذت ڇا آهي، ۽ سندن اخلاقيات جو ڌيان لذت جي تلاش بدران تڪليف کان بچڻ تي هو؛ انهن جو دليل هو ته لذت پنهنجي انتها تي تڏهن پهچندي آهي جڏهن ذهني يا جسماني—هر قسم جي تڪليف جا سڀ ذريعا ختم ٿي وڃن.<ref>اصولي تعليم 3: لذت پنهنجي اعليٰ ترين حد تڏهن حاصل ڪري ٿي جڏهن تڪليف جا سڀ ذريعا ختم ٿي وڃن. جڏهن اهڙي لذت موجود هجي، ۽ جيستائين اها قائم رهي، تڏهن نه جسماني تڪليف موجود هوندي آهي ۽ نه ذهني، ۽ نه ئي ٻنهي گڏجي..</ref><ref name="O'Keefe-2010l"></ref> ڪڏهن ڪڏهن، بهرحال، اسان کي تڪليف قبول ڪرڻي پوندي آهي يا ڪجهه لذتن کان پاسو ڪرڻو پوندو آهي ته جيئن وڏي تڪليف کان بچي سگهجي يا وڌيڪ وڏي لذت حاصل ٿي سگهي. ان جي شاهدي طور ايپي ڪوري چون ٿا ته فطرت پاڻ اسان کي تڪليف کان بچڻ جو حڪم ڏيندي نظر اچي ٿي، ۽ اهي اهو به ٻڌائن ٿا ته سڀ جانور ممڪن حد تائين تڪليف کان بچڻ جي ڪوشش ڪن ٿا.<ref>{{harvnb|Wilson|2015|p=93}}</ref> ايپي ڪوريئزم لذت کي ٻن وڏين قسمن ۾ ورهايو: ''جسم جون لذتون'' ۽ ''ذهن جون لذتون''.<ref name="O'Keefe-2010l">{{harvnb|O'Keefe|2010|pp=117–121}}</ref> ''جسم جون لذتون'' جسماني احساسن سان لاڳاپيل آهن، جهڙوڪ مزيدار کاڌو کائڻ يا اهڙي آرامده حالت ۾ هجڻ جتي تڪليف نه هجي، ۽ اهي رڳو حال ۾ موجود هونديون آهن.<ref name="O'Keefe-2010l"></ref> ماڻهو جسم جون لذتون صرف اُن ئي پل ۾ محسوس ڪري سگهي ٿو—يعني اهي تڏهن ئي موجود هونديون آهن جڏهن ماڻهو انهن کي ڀوڳي رهيو هجي.<ref name="O'Keefe-2010f">{{harvnb|O'Keefe|2010|pp=118–119}}</ref> ''ذهن جون لذتون'' ذهني عملن ۽ حالتن سان لاڳاپيل آهن؛ خوشيءَ جا احساس، خوف جي غير موجودگي، ۽ خوشگوار يادون—اهي سڀ ذهن جي لذتن جا مثال آهن.<ref name="O'Keefe-2010l"></ref> ذهن جون لذتون رڳو حال تائين محدود ناهن، پر ماضي ۽ مستقبل ۾ به موجود ٿي سگهن ٿيون، ڇو⁠ته ماضي جي ڪنهن خوشگوار تجربي جي ياد يا مستقبل جي ڪنهن ممڪن خوشيءَ جي اميد—ٻنهي مان به لذت حاصل ٿي سگهي ٿي.<ref name="O'Keefe-2010f"></ref> انهيءَ سبب ذهن جون لذتون جسم جون لذتون کان وڌيڪ وڏي سمجھيون وينديون آهن.<ref name="O'Keefe-2010f"></ref> جسماني لذتن بدران ذهن جون لذتون وڌيڪ اهم سمجهيون ويون.<ref name="O'Keefe-2010c">{{harvnb|O'Keefe|2010|pp=107–115}}</ref> ايپي ڪوري ماڻهن هر قسم جي لذت کي وڌيڪ ٻن حصن ۾ ورهايو: ''حرڪتي لذت'' ۽ ''ثابت لذت''.<ref name="O'Keefe-2010b">{{harvnb|O'Keefe|2010|pp=119–120}}</ref><ref>Konstan, David, "Epicurus", The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Fall 2013 Edition), Edward N. Zalta (ed.), http://plato.stanford.edu/archives/fall2013/entries/epicurus/</ref><ref>J. C. B. Gosling and C. C. W. Taylor. Katastematic and Kinetic Pleasures, in The Greeks On Pleasure. Eds. J. C. B. Gosling and C. C. W. Taylor. Clarendon Press, 1982</ref> جسم ۾ تڪليف جي غير موجودگي، [[اپونيا]]، ۽ ذهن ۾ پريشانيءَ جي غير موجودگي، [[اتاراڪسيا]]، ثابت لذتن مان ٻه آهن ۽ اڪثر [[ايپي ڪورَس]] جي فڪر جو مرڪز به سمجهيا وڃن ٿا.<ref>Cicero, De Fin i 37-38</ref><ref>{{cite journal |first=Clay |last=Splawn |title=Updating Epicurus's Concept of ''Katastematic'' Pleasure |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-value-inquiry_2002_36_4/page/473 |journal=Journal of Value Inquiry |year=2002 |volume=36 |issue=4 |page=473 |doi=10.1023/A:1021997823870|s2cid=146146475 }}</ref> ''حرڪتي لذت'' اهڙي جسماني يا ذهني لذت آهي جنهن ۾ عمل يا تبديلي شامل هجي.<ref name="Sharples-1996a">{{Cite book|title=Stoics, Epicureans, and Sceptics: An Introduction to Hellenistic Philosophy|url=https://archive.org/details/stoicsepicureans0000shar|url-access=limited|last=Sharples|first=R. W.|publisher=Routledge|year=1996|location=New York, NY|pages=[https://archive.org/details/stoicsepicureans0000shar/page/n104 91]–92}}</ref> مزيدار کاڌو کائڻ، خواهشن جي پورائي، ۽ تڪليف جو هٽجڻ (جنهن کي پاڻ به خوشگوار عمل سمجهيو وڃي ٿو) — اهي سڀ جسماني حرڪتي لذت جا مثال آهن.<ref name="O'Keefe-2010b"></ref><ref name="Warren-2002">{{Cite book|title=Epicurus and Democritean Ethics: An Archaeology of Ataraxia|last=Warren|first=James|publisher=University of Cambridge|year=2002|location=New York, NY|page=4}}</ref> ايپي ڪورَس موجب خوشيءَ جا احساس ذهني حرڪتي لذت جو مثال ٿيندا.<ref name="O'Keefe-2010b"></ref> ''ثابت لذت'' اها لذت آهي جيڪا ماڻهوءَ کي تڪليف کان خالي حالت ۾ محسوس ٿئي ٿي.<ref name="Warren-2002"></ref> حرڪتي لذتن وانگر ثابت لذتون به جسماني ٿي سگهن ٿيون، جهڙوڪ اڃ نه هئڻ جي حالت، يا ذهني، جهڙوڪ خوف کان آزادي.<ref name="O'Keefe-2010b"></ref><ref name="Sharples-1996a"></ref> جيئن⁠ته لذت جي تلاش فلسفي جو مرڪزي نڪتو هئي، پر اها وڏي حد تائين "ثابت لذتن" ڏانهن رخ رکندي هئي—يعني تڪليف، بيچيني ۽ رنج گهٽائڻ ڏانهن. هن سمجهه مان ايپي ڪوري ماڻهن اهو نتيجو ڪڍيو ته انسان جيڪا وڏي ۾ وڏي لذت حاصل ڪري سگهي ٿو، اها هر قسم جي تڪليف جو مڪمل خاتمو آهي—جسماني به ۽ ذهني به.<ref name="O'Keefe-2010n">{{harvnb|O'Keefe|2010|page=120}}</ref> تنهنڪري ايپي ڪوري اخلاقيات جو آخري مقصد ''اپونيا'' ۽ ''اتاراڪسيا'' جي حالت تائين پهچڻ آهي.<ref name="O'Keefe-2010n"></ref> ==== خواهش ==== {{blockquote| فطرت کي زبردستيءَ سان نه پر قائل ڪري هلائڻ گهرجي. ۽ اسين فطرت کي اُن وقت قائل ڪنداسين جڏهن ضروري خواهشن کي پورو ڪنداسين، ۽ قدرتي خواهشن کي به جيڪڏهن اهي ڪو نقصان نه ڪن؛ پر نقصانڪار خواهشن کي سختيءَ سان رد ڪنداسين.|ايپي ڪورَس|''ويٽيڪن چوڻيون''، 21<ref>[[ايپي ڪورَس]]، ''[http://wiki.epicurism.info/Vatican_Saying_21/ Vatican Saying 21]''</ref>}} اهو حاصل ڪرڻ لاءِ ايپي ڪوري ماڻهوءَ کي پنهنجون خواهشون قابو ۾ رکڻيون پونديون، ڇو⁠ته خواهش پاڻ گهڻو ڪري تڪليف ڏيندڙ بڻجي سگهي ٿي. خواهشن کي قابو ڪرڻ سان نه رڳو ''اپونيا'' حاصل ٿئي ٿي، ڇو⁠ته ماڻهوءَ کي جسماني اڻ پوريءَ سبب گهٽ تڪليف ٿيندي، پر خواهشن کي قابو ڪرڻ سان ''اتاراڪسيا'' پڻ پيدا ٿيندي، ڇاڪاڻ⁠ته جڏهن خواهشون گهٽ هجن ۽ آسانيءَ سان پوريون ٿي سگهن، تڏهن ماڻهو بي آرام ٿيڻ بابت پريشان نه رهندو. ايپي ڪوري ماڻهو خواهشن کي ٽن درجن ۾ ورهائين ٿا: فطري ۽ ضروري، فطري پر غير ضروري، ۽ غير فطري ۽ غير ضروري.<ref name=":1">{{Cite book |last=Austin |first=Emily |title=Living for pleasure: an Epicurean guide to life |date=2023 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-755832-4 |series=Guides to the good life |location=New York, NY |pages=42–53}}</ref> * ''فطري ۽ ضروري'': اهي خواهشون محدود آهن، سڀني انسانن ۾ موجود هونديون آهن ۽ خوشيءَ ۾ حصو وجهن ٿيون؛ ڇو⁠ته انهن کان سواءِ تڪليف ٿيندي آهي، تنهنڪري اهي فطرت ۾ ضروري آهن. اهي ٽن سببن مان ڪنهن هڪ سبب لاءِ ضروري ٿين ٿيون: خوشيءَ لاءِ ضروري، جسماني بي آراميءَ کان آزاديءَ لاءِ ضروري، ۽ زندگيءَ لاءِ ضروري. دوستي ۽ فطري سائنس جي ڄاڻ (اساطير جي خوف کي ختم ڪرڻ لاءِ) پهرين درجي ۾ اينديون، جڏهن⁠ته کاڌو ۽ پيئڻ، ڪپڙا، دوا، ۽ رهائش ٻئي ۽ ٽئين درجي ۾ ايندا. اهي خواهشون پوريون ڪرڻ سڀ کان وڌيڪ اهم آهن.<ref name=":1"></ref> * ''فطري پر غير ضروري'': اهي خواهشون اهڙيون آهن جيڪي تڪليف گهٽائڻ ۾ ڪو خاص ڪردار نٿيون ادا ڪن ۽ رڳو لذت ۾ تنوع آڻين ٿيون. اهي فطري ان معنى ۾ آهن جو گهڻين حالتن ۾ بهبوديءَ ۾ حصو وجهن ٿيون ۽ تڪليف کان وڌيڪ لذت ڏين ٿيون، پر تڪليف ختم ڪرڻ لاءِ لازمي ناهن، ۽ جيڪڏهن ماڻهو انهن لاءِ حد کان وڌيڪ ڪوشش ڪري ته اهي بي بنياد خواهش بڻجي سگهن ٿيون.<ref>اصولي تعليم 30: جيڪڏهن ڪو ماڻهو انهن قدرتي خواهشن بابت حد کان وڌيڪ جوش ڏيکاري، جيڪي پوريون نه ٿيڻ جي صورت ۾ ڪنهن به تڪليف جو سبب نٿيون بڻجن، ته اهڙيون خواهشون بي بنياد خيالن مان پيدا ٿين ٿيون. ۽ جيڪڏهن اهي ختم نٿيون ٿين، ته اهو انهن جي پنهنجي فطرت جي ڪري نه، پر انهن بي بنياد انساني خيالن جي ڪري آهي.</ref> يعني اهي نه خوشيءَ لاءِ لازمي آهن، نه جسماني بي آراميءَ کان آزاديءَ لاءِ، ۽ نه زندگيءَ لاءِ. مزيدار کاڌو ۽ پيئڻ جي خواهش، جنسي خواهش، ۽ سٺو گهر—اهي فطري پر غير ضروري خواهشن جا مثال آهن. انهن کي پورو ڪرڻ ٺيڪ آهي جيستائين اهي نقصانڪار نه ٿين ۽ يقيناً اسان جي فطري ۽ ضروري خواهشن جي قيمت تي نه هجن.<ref name=":1"></ref> * ''غير فطري ۽ غير ضروري'': اهي خواهشون اهڙيون آهن جيڪي سٺي زندگيءَ جي انساني فطرت جي ابتڙ آهن، تنهنڪري غير فطري به آهن ۽ غير ضروري به. اڪثر اهي لذت کان وڌيڪ تڪليف پيدا ڪن ٿيون، ڇو⁠ته انهن لاءِ انتهائي ڪوشش گهرجي، انهن کي حاصل ڪرڻ بابت گهڻو پريشان ڪن ٿيون ۽ پوءِ وڃائڻ بابت وڌيڪ خوف پيدا ڪن ٿيون؛ ان کان سواءِ اهي عملي طور لا محدود آهن، تنهنڪري صحيح اطمينان پيدا نٿيون ڪن. دولت، طاقت يا شهرت جون خواهشون هن درجي ۾ اينديون آهن ۽ انهن کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name=":1"></ref> ايپي ڪورَس موجب، جيڪڏهن ماڻهو رڳو فطري ۽ ضروري خواهشن جي پيروي ڪري ته هو ''اپونيا'' ۽ ''اتاراڪسيا'' تائين پهچي سگهي ٿو ۽ اهڙي طرح وڏي ۾ وڏي خوشي حاصل ڪري سگهي ٿو.<ref name="O'Keefe-2010i">{{harvnb|O'Keefe|2010|pp=125–126}}</ref> غير ضروري خواهشن سان احتياط ڪرڻ گهرجي ته جيئن تڪليف نه ٿئي، پر جيڪڏهن تڪليف نه ڏين ته انهن کي پورو ڪرڻ ٺيڪ آهي؛ ۽ غير فطري ۽ غير ضروري خواهشن کي ختم ڪرڻ گهرجي.<ref>{{harvnb|O'Keefe|2010|pp=125–127}}</ref> ==== سياست ==== {{blockquote| دانائيءَ سان، سٺي نموني ۽ انصاف سان جيئڻ کان سواءِ خوشگوار زندگي گذارڻ ناممڪن آهي؛ ۽ خوشگوار زندگي گذارڻ کان سواءِ دانائيءَ سان، سٺي نموني ۽ انصاف سان جيئڻ پڻ ناممڪن آهي.<ref name="classics">{{cite web |url=http://classics.mit.edu/Epicurus/princdoc.html |title=Epicurus Principal Doctrines 5 and 31 transl. by Robert Drew Hicks |date=1925 }}("Justly" here means to prevent a "person from harming or being harmed by another".)</ref>}} [[انصاف]] بابت ايپي ڪوري فهم بنيادي طور خودغرض نوعيت جو هو. انصاف کي سٺو انهيءَ ڪري سمجهيو ويو ته اهو "نه نقصان پهچائڻ ۽ نه نقصان کائڻ" جو باهمي فائدي وارو پيمانو هو.<ref name="O'Keefe-2010e">{{harvnb|O'Keefe|2010|pp=139–140}}</ref> ماڻهو ظلم نه ڪندو، ڀلي شروعات ۾ اهو عمل نظر کان اوجهل هجي، ڇو⁠ته پڪڙجڻ ۽ سزا ملڻ جو امڪان موجود هوندو.<ref name="O'Keefe-2010d">{{harvnb|O'Keefe|2010|pp=142–145}}</ref> سزا ۽ سزا جو خوف—ٻنهي—انسان جي ذهن ۾ پريشاني پيدا ڪندا ۽ خوشيءَ ۾ رنڊڪ بڻبا.<ref name="O'Keefe-2010d"></ref> ايپي ڪورَس انصاف کي [[سماجي معاهدو]] طور سمجهڻ جي خيال جو به هڪ ابتدائي فڪر ڏيندڙ هو، ۽ ڪجهه حد تائين [[افلاطون]] جي ''[[جمهوريه]]'' ۾ بيان ڪيل سماج سان لاڳاپيل مسئلن کي به خطاب ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.<ref name="O'Keefe-2010a">{{harvnb|O'Keefe|2010|pp=139–142}}</ref> ايپي ڪوريئزم جو سماجي معاهدي وارو نظريو خدائي حڪم بدران باهمي رضامنديءَ تي ٻڌل آهي.<ref name="O'Keefe-2010a"></ref> هن انصاف جي تعريف ماڻهن جي اهڙي معاھدي طور ڪئي جنهن ۾ ماڻهو هڪٻئي کي نقصان نه پهچائين.<ref name="O'Keefe-2010e"></ref> قانونن ۽ سزائن سان سماج ۾ رهڻ جو مقصد اهو آهي ته ماڻهو نقصان کان محفوظ رهي، جيئن هو آزاديءَ سان خوشيءَ جي تلاش ڪري سگهي.<ref name="O'Keefe-2010a"></ref> انهيءَ ڪري، اهي قانون جيڪي انساني خوشي وڌائڻ ۾ حصو نه وجهن، اهي انصاف وارا ناهن.<ref name="O'Keefe-2010a"></ref> هن reciprocity واري اخلاقي تصور جو پنهنجو مخصوص روپ پيش ڪيو، جيڪو ٻين صورتن کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ⁠ته هو پنهنجي ۽ ٻين لاءِ نقصان گهٽائڻ ۽ خوشي وڌائڻ تي زور ڏئي ٿو. ايپي ڪوري سياست بابت خيال ٻين فلسفي روايتن—يعني اسٽوئڪ، افلاطوني ۽ [[ارِسٽوٽليت|ارِسٽوٽلي]] روايتن—سان اختلاف رکن ٿا.<ref name="Cambridge University Press">{{Cite book|title=The Cambridge companion to epicureanism|date=2009|publisher=Cambridge University Press|editor-last=Warren |editor-first=James |isbn=9780521873475|location=Cambridge, UK|oclc=297147109}}</ref> ايپي ڪوري ماڻهن وٽ اسان جا سڀ سماجي لاڳاپا اُن طريقي جو معاملو آهن جنهن سان اسين هڪٻئي کي ڏسون ٿا، ۽ ريتن رسمن ۽ روايتن جو. ڪنهن جي قيمت فطري طور وڌيڪ ناهي ۽ نه ڪو ڪنهن تي حڪمراني لاءِ پيدا ٿيو آهي.<ref name="worldcat.org"></ref> اهو انهيءَ ڪري آهي جو ڪنهن هڪ قسم جي انسان جي برتريءَ جو ڪو مابعدالطبيعياتي بنياد موجود ناهي؛ سڀ ماڻهو ساڳئي ائٽمي مادّي مان ٺهيل آهن ۽ تنهنڪري فطري طور برابر آهن.<ref name="worldcat.org"></ref> ايپي ڪوري ماڻهو سياست ۾ حصو وٺڻ ۽ سياسي سرگرمين کان به روڪ ٽوڪ ڪندا آهن.<ref name="worldcat.org"></ref> تنهن هوندي به، ايپي ڪوري ماڻهو [[غير سياسي]] نه هئا؛ ممڪن آهي ته ڪجهه ايپي ڪوري ماڻهن لاءِ ڪا سياسي وابستگي فائديمند سمجهي وڃي.<ref name="Cambridge University Press"></ref> ڪي سياسي وابستگيون فرد لاءِ اهڙا فائدا آڻي سگهن ٿيون جيڪي لذت وڌائڻ ۽ جسماني يا ذهني تڪليف کان بچڻ ۾ مدد ڏين.<ref name="Cambridge University Press"></ref> ==== دوستي ==== {{blockquote| انهن سڀني شين مان جيڪي حڪمت ايجاد ڪيون آهن ۽ جيڪي سُک ڀري زندگيءَ ۾ حصو وٺن ٿيون، دوستي کان وڌيڪ اهم ۽ وڌيڪ ثمردار ڪا به شيءِ ناهي.|[[سيسيرو]] پاران نقل ڪيل<ref>''On Goals'', 1.65</ref>}} ايپي ڪورَس اطمينان بخش زندگيءَ جي بنياد طور دوستين کي وڌائڻ تي وڏي زور ڏنو. تڪليف ۽ خوف کان بچاءُ يا آزادي ايپي ڪوري ماڻهن لاءِ مثالي حالت آهي.<ref name="Cambridge University Press"></ref> جيتوڻيڪ اهڙي آزادي ممڪن آهي ته سياست وسيلي به حاصل ٿي سگهي، پر ايپي ڪورَس جو اصرار هو ته سياست ۾ وڃڻ انسان کي خوف کان آزاد نه ڪندو، تنهنڪري هن سياسي زندگيءَ کان پاسو ڪرڻ جي صلاح ڏني.<ref name="Cambridge University Press"></ref> ايپي ڪورَس روايتي سياسي رياست کان ٻاهر دوستن جي هڪ برادري ٺاهڻ کي مضبوط همٿايو. اها فضيلت واري دوستن جي برادري اندروني معاملن ۽ انصاف تي ڌيان ڏيندي.<ref name="Cambridge University Press"></ref> ايپي ڪورَس جي شادي ۽ ٻارن بابت سوچ وڌيڪ اختلاف جو موضوع آهي: پاڻ ايپي ڪورَس شايد غير شادي شده هو، پر سندس ويجهو دوست [[ميٽروڊورس آف ليمپسڪس (ننڍو)|ميٽروڊورس]] شادي شده هو، ۽ پنهنجي پٽن مان هڪ جو نالو ايپي ڪورَس تي رکيو؛ ۽ پنهنجي وصيت ۾ ايپي ڪورَس ميٽروڊورس جي ڌيئرن جي شاديءَ لاءِ به بندوبست ڪيو. هي اختلاف [[ڊائيوجنيز لايرتيوس]] جي "داناءَ ماڻهوءَ جون چوڻيون" جي ترجمن جي تضادن ۾ به نظر اچي ٿو: ڇا ايپي ڪوري داناءَ ماڻهو شادي ڪندو ۽ ٻار ڪندو، يا حالتن جي ضرورت کان سواءِ نه ڪندو.<ref>{{Cite book |last=Austin |first=Emily A. |title=Living for pleasure: an Epicurean guide to life |date=2023 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-755832-4 |series=Guides to the good life |location=New York, NY |pages=180–183}}</ref> بهرحال، ايپي ڪوريئزم حالتن مطابق ڍلڻ واري سوچ رکي ٿو، جيئن سياست بابت ايپي ڪوري طريقو پڻ حالتن سان بدلجي سگهي ٿو.<ref name="Cambridge University Press"></ref> ساڳيا طريقا هميشه تڪليف ۽ خوف کان بچاءُ ۾ ڪارگر نه رهندا. ڪي حالتون اهڙيون هونديون جتي خاندان رکڻ وڌيڪ فائديمند هوندو، ۽ ڪي حالتون اهڙيون جتي سياست ۾ حصو وٺڻ وڌيڪ فائديمند هوندو. آخرڪار ايپي ڪوري ماڻهوءَ تي ئي آهي ته هو پنهنجين حالتن جو جائزو وٺي ۽ اُهو عمل اختيار ڪري جيڪو اُن حالت لاءِ مناسب هجي.<ref name="Cambridge University Press"></ref> ==== موت ==== ايپي ڪوريئزم [[ابديت]] کي رد ڪري ٿو. اهو روح کي مڃي ٿو، پر اهو تجويز ڪري ٿو ته روح به جسم وانگر فاني ۽ مادي آهي.<ref>{{harvnb|Wilson|2015|p=52}}</ref> ايپي ڪورَس آخرت جي ڪنهن به امڪان کي رد ڪيو، پر ساڳي وقت اهو دليل ڏنو ته موت کان ڊڄڻ جي ضرورت ناهي: "موت اسان لاءِ ڪابه شيءِ ناهي؛ ڇو⁠ته جيڪو ٽُٽي پوي ٿو، اُن ۾ احساس نٿو رهي، ۽ جنهن ۾ احساس نه هجي، اهو اسان لاءِ ڪابه شيءِ ناهي."<ref>Russell, Bertrand. [https://books.google.com/books?id=Ey94E3sOMA0C ''A History of Western Philosophy''], [https://books.google.com/books?id=Ey94E3sOMA0C&q=A+History+of+Western+Philosophy pp. 239–40]</ref> هن تعليم مان ايپي ڪوري ڪتبن جي قبرن تي لکجندڙ جملو پيدا ٿيو: ''Non fui, fui, non sum, non curo'' ("مان نه هئس؛ مان هئس؛ مان ناهيان؛ مون کي پرواهه ناهي."), جيڪو سندس پوئلڳن جي قبرن تي لکيل ملندو آهي ۽ [[رومي سلطنت]] جي ڪيترن قديم قبرستانن ۾ ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |date=2015-06-26 |title=Death is Not the End |url=https://catholicexchange.com/death-is-not-the-end/ |access-date=2023-09-14 |website=Catholic Exchange |language=en-US}}</ref> ==== ديوتا ==== ايپي ڪوريئزم ديوتائن جي وجود کان انڪار نٿو ڪري؛ پر دنيا ۾ انهن جي مداخلت کي رد ڪري ٿو. ايپي ڪوريئزم موجب، ديوتا انسان جي زندگين يا ڪائنات جي ٻين حصن ۾ ڪنهن به نموني دخل نٿا ڏين<ref name="O'Keefe-2010o">{{harvnb|O'Keefe|2010|pp=155–156}}</ref>—تنهنڪري اهو خيال رد ڪيو وڃي ٿو ته ڊپ پيدا ڪندڙ موسمي واقعا خدائي سزا آهن.<ref>James Warren (ed.), ''The Cambridge Companion to Epicureanism'', p. 124</ref> ايپي ڪوري ماڻهوءَ کي جن خوفن کان آزاد ٿيڻ گهرجي، انهن مان هڪ خوف ديوتائن جي عملن سان لاڳاپيل خوف آهي.<ref>James Warren (ed.), ''The Cambridge companion to Epicureanism'', p. 105</ref> ايپي ڪوري ديوتائن جو وجود ڪهڙي نموني آهي—ان بابت اڃا اختلاف آهي. ڪي عالم چون ٿا ته ايپي ڪوريئزم جو عقيدو آهي ته ديوتا ذهن کان ٻاهر مادي شين طور موجود آهن (يعني [[فلسفيانه حقيقت پسندي|حقيقت پسند]] موقف)، جڏهن⁠ته ٻيا چون ٿا ته ديوتا رڳو اسان جي ذهنن ۾ مثالي صورتن طور موجود آهن (يعني [[مثاليت|مثالي]] موقف).<ref name="O'Keefe-2010o"></ref><ref name="Sedley-2011">{{Cite book|title=Epicurus and the Epicurean Tradition|url=https://archive.org/details/epicurusepicurea00fish|url-access=limited|last=Sedley|first=David|publisher=Cambridge University Press|year=2011|editor-last=Fish|editor-first=Jeffrey|location=United Kingdom|pages=[https://archive.org/details/epicurusepicurea00fish/page/n42 29]–30|chapter=Epicurus' theological innatism|isbn=9780521194785|editor-last2=Sanders|editor-first2=Kirk R.}}</ref><ref name="Konstan-2011">{{Cite book|title=Epicurus and the Epicurean Tradition|url=https://archive.org/details/epicurusepicurea00fish|url-access=limited|last=Konstan|first=David|publisher=Cambridge University Press|year=2011|editor-last=Fish|editor-first=Jeffrey|location=United Kingdom|pages=[https://archive.org/details/epicurusepicurea00fish/page/n66 53]–54|chapter=Epicurus on the gods|isbn=9780521194785|editor-last2=Sanders|editor-first2=Kirk R.}}</ref> حقيقت پسند موقف موجب ايپي ڪوري ماڻهو ديوتائن کي ائٽمن مان ٺهيل جسماني ۽ امر هستيون سمجهندا آهن، جيڪي حقيقت ۾ ڪٿي موجود آهن.<ref name="O'Keefe-2010o"></ref><ref name="Konstan-2011"></ref> پر ديوتا حقيقت جي باقي حصي کان مڪمل طور ڌار آهن؛ انهن کي ان سان دلچسپي ناهي، نه ان ۾ ڪو ڪردار، ۽ اهي ان جي ڪري پريشان به ناهن.<ref>{{Cite journal|author1-link=Jaap Mansfeld|last=Mansfeld|first=Jaap|date=1993|title=Aspects of Epicurean Theology|journal=Mnemosyne|volume=46|issue=2|pages=176–178|doi=10.1163/156852593X00484}}</ref> ان جي بدران، ديوتا اُن هنڌ ۾ رهندا آهن جنهن کي ''ميٽاڪوزميا'' چيو وڃي ٿو—يعني دنياين جي وچ وارو خلا.<ref>{{Cite book|title=Oxford Readings in Classical Studies: Lucretius|last=Buchheit|first=Vinzenz|publisher=Oxford University Press|year=2007|editor-last=Gale|editor-first=Monica R.|location=New York, NY|pages=110–111|chapter=Epicurus' Triumph of the Mind}}</ref> ان جي ابتڙ، مثالي (جنهن کي ڪڏهن "غير حقيقت پسند موقف" پڻ چيو وڃي ٿو ته جيئن الجهه نه ٿئي) موقف موجب ديوتا رڳو بهترين انساني زندگيءَ جون مثالي صورتون آهن،<ref name="Sedley-2011"></ref><ref>{{harvnb| O'Keefe| 2010| pp=158–159}}</ref> ۽ اهو سمجهيو وڃي ٿو ته ديوتا اُن زندگيءَ جي علامت آهن جنهن ڏانهن انسان کي ڪوشش ڪرڻ گهرجي.<ref name="Sedley-2011"></ref> انهن ٻنهي موقفن وچ ۾ بحث کي 1987ع ۾ اي۔ اي۔ لانگ ۽ ڊي وِڊ سيڊلي پنهنجي ڪتاب ''The Hellenistic Philosophers'' ۾ ٻيهر جيئاريو، جتي ٻنهي مثالي موقف جي حق ۾ دليل ڏنا.<ref name="Sedley-2011"></ref><ref name="Konstan-2011"></ref> جيتوڻيڪ اڃا تائين علمي اتفاقِ راءِ قائم ناهي ٿي سگهيو، پر هن وقت حقيقت پسند موقف غالب نظرئي طور موجود آهي.<ref name="Sedley-2011"></ref><ref name="Konstan-2011"></ref> == ورثو == === پوءِ واري قديميت === شروعاتي مسيحي لکندڙ [[ليڪٽينشس]] پنهنجي ڪتاب ''Divine Institutes'' ۾ ڪيترن هنڌن تي [[ايپي ڪورَس]] تي تنقيد ڪري ٿو ۽ ''ايپي ڪورَس جو معمّو'' يا ''[[بُرائيءَ جو مسئلو]]'' پڻ محفوظ ڪري ٿو، جيڪو سڀ-طاقتور ۽ عنايت ڪندڙ خدا يا ديوتائن جي وجود جي خلاف هڪ مشهور دليل آهي.<ref>خدا يا ته بُرائين کي ختم ڪرڻ چاهي ٿو پر نٿو ڪري سگهي، يا ڪري سگهي ٿو پر نٿو چاهي، يا نه چاهي ٿو ۽ نه ئي ڪري سگهي ٿو، يا ٻئي چاهي به ٿو ۽ ڪري به سگهي ٿو. جيڪڏهن هو چاهي ٿو پر ڪري نٿو سگهي، ته پوءِ هو ڪمزور آهي ـ ۽ اهو خدا تي لاڳو نٿو ٿئي. جيڪڏهن هو ڪري سگهي ٿو پر نٿو چاهي، ته پوءِ هو بَدنيّت آهي ـ ۽ اهو به خدا جي فطرت جي خلاف آهي. جيڪڏهن هو نه چاهي ٿو ۽ نه ڪري سگهي ٿو، ته پوءِ هو ٻئي ڪمزور ۽ بَدنيّت آهي، تنهنڪري خدا نه رهيو. جيڪڏهن هو چاهي به ٿو ۽ ڪري به سگهي ٿو، جيڪا ڳالهه ئي خدا لاءِ مناسب آهي، ته پوءِ بُرائيون ڪٿان اچن ٿيون؟ يا پوءِ هو انهن کي ختم ڇو نٿو ڪري؟|[[ليڪٽينشس]]|'''', 13.19 ([https://web.archive.org/web/20150912180840/http://www.epicurus.info/etexts/epicurea.html Epicurus, Frag. 374, Usener]). [[ڊيود هيوم]] هن اقتباس کي پنهنجي ڪتاب ''[[Dialogues Concerning Natural Religion]]'' ۾ هن طرح بيان ڪيو آهي: "ايپي ڪورَس جا پراڻا سوال اڃا تائين بي جواب آهن. ڇا هو بُرائي کي روڪڻ چاهي ٿو، پر ڪري نٿو سگهي؟ ته پوءِ هو بي وس آهي. ڇا هو ڪري سگهي ٿو، پر روڪڻ نٿو چاهي؟ ته پوءِ هو بدنيّت آهي. ڇا هو ٻئي ڪري به سگهي ٿو ۽ چاهي به ٿو؟ ته پوءِ بُرائي ڪٿان آئي؟"</ref> اهڙي قسم جو ''[[ٽرائيليمّا]]'' دليل (خدا سڀ-طاقتور آهي، خدا ڀلو آهي، پر بُرائي موجود آهي) قديم يوناني [[فلسفيانه شڪ پرستي|شڪ پرستن]] ۾ گهڻو پسند ڪيو ويندو هو، ۽ ممڪن آهي ته اهو دليل [[ليڪٽينشس]] پاران غلط نموني [[ايپي ڪورَس]] ڏانهن منسوب ڪيو ويو هجي، ڇو⁠ته هو پنهنجي مسيحي نظرئي مان [[ايپي ڪورَس]] کي [[ملحد]] سمجهندو هو.<ref name="larrimore">Mark Joseph Larrimore, (2001), ''The Problem of Evil'', pp. xix–xxi. Wiley-Blackwell</ref> [[رائين هولڊ ايف۔ گلائي]] موجب، اهو طئي سمجهيو وڃي ٿو ته ''[[ٿيوڊِسي]]'' وارو دليل هڪ اڪيڊيمڪ ماخذ مان آهي، جيڪو نه رڳو ايپي ڪوري نه آهي، پر ايپي ڪوريت جي خلاف پڻ آهي.<ref>{{cite journal | last1 = Glei | first1 = Reinhold F. | year = 1988 | title = Et invidus et inbecillus. Das angebliche Epikurfragment bei Laktanz, De ira dei 13, 20–21 | url = https://archive.org/details/sim_vigiliae-christianae_1988-03_42_1/page/47 | journal = Vigiliae Christianae | volume = 42 | issue = 1 | pages = 47–58 | doi = 10.2307/1584470 | jstor = 1584470 }}</ref> هن ''ٽرائيليمّا'' جو سڀ کان قديم دستياب روپ [[پيرونِسٽ]] فلسفي [[سيڪسٽس ايمپيريڪس]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو.<ref>Sextus Empiricus, ''''Outlines of Pyrrhonism''، 175: "جيڪي ماڻهو پختگيءَ سان اهو قائم رکن ٿا ته خدا موجود آهي، سي بي ادبي يا الحاد ڏانهن ڌڪجي ويندا؛ ڇو⁠ته جيڪڏهن اهي چون ته هو [خدا] هر شيءِ جو خيال رکي ٿو، ته پوءِ اهي اهو به چوندا ته خدا ئي بُرائين جو سبب آهي؛ ۽ جيڪڏهن اهي چون ته هو رڳو ڪجهه شين جو خيال رکي ٿو يا بلڪل به نٿو رکي، ته پوءِ انهن کي اهو چوڻو پوندو ته هو يا ته بدنيّت آهي يا ڪمزور.""</ref> [[ايپيڪوروس]] هڪ يهودي اصطلاح آهي، جيڪو استعاري طور "گمراهه/مرتد" جي معنى ۾ اچي ٿو؛ اهو [[ميشنا]] ۾ حوالا ڏنل آهي، جتي اهو اُن شخص لاءِ استعمال ٿئي ٿو جنهن جو [[ايندڙ جهان]] ۾ ڪو حصو نه هجي.<ref>[[ميشنا]]، Seder [[Nezikin]]، tractate [[Sanhedrin (Talmud)|سنهيڊرن]]، 10a</ref> جيتوڻيڪ [[رباني ادب]] ۾ [[يوناني|يوناني]] فلسفي [[ايپي ڪورَس]] بابت ڪا خاص سڌي ڳالهه نٿي ملي، پر اهو ظاهر آهي ته هي اصطلاح فلسفي جي نالي مان ئي نڪتل آهي.<ref>{{cite web|title=Jewish Encyclopedia|url=http://jewishencyclopedia.com/articles/1640-apikoros|publisher=Funk and Wagnalls|accessdate=2013-03-30}}</ref> [[File:Lucretius, De rerum natura.jpg|thumb|''[[ڊي ريرم ناتورا]]'' جو مخطوطو، جيڪو هڪ آگسٽينين راهب پاران پوپ [[سڪسٽس چوٿون]] لاءِ نقل ڪيو ويو، لڳ ڀڳ 1483ع؛ 1417ع ۾ هڪ ابتدائي مخطوطو انسانيت پسند ۽ پاپائي سيڪريٽري [[پوگيو براچيو ليني]] هٿ ڪيو هو]] === وچ زمانا ۽ رينيسانس === [[ڊانتي الِيگِيري]] جي ''[[ڊيوائن ڪاميڊي]]'' ۾ ايپي ڪوري ماڻهن کي [[هرِٽڪ|بدعقيدا]] طور ڏيکاريو ويو آهي، جيڪي [[Inferno (Dante)#Sixth Circle|دوزخ جي ڇهين دائري]] ۾ عذاب ڀوڳين ٿا. حقيقت ۾، [[ايپي ڪورَس]] کي آخري حد جي بدعقيديءَ جي علامت بڻايو ويو آهي.<ref>Trans. Robert Pinsky, The Inferno of Dante, p. 320 n. 11.</ref> [[فرانسِس بيڪن]] ايپي ڪوريت بابت هڪ [[wikt:apothegm|مختصر حڪيمانه چوڻي]] لکي: <blockquote> هڪ ايپي ڪوري فخر سان چوندو هو ته ٻين ڪيترن ئي فلسفيانه مذهبن جا ماڻهو پوءِ اچي ايپي ڪوري بڻجي ويندا هئا، پر ڪڏهن به ڪو ايپي ڪوري ماڻهو ڪنهن ٻئي مذهب ڏانهن نه ڦريو. ان تي هڪ ٻئي مذهب جو فلسفي چيائين؛ سبب بلڪل صاف آهي، ڇو⁠ته مرغا [[ڪاپون]] بڻائي سگهجن ٿا، پر ڪاپون وري ڪڏهن به مرغا نٿا بڻجي سگهن.<ref>Francis Bacon, Apothegms 280, [[s:The Works of Francis Bacon, Volume 1/Apophthegms|The Works of Francis Bacon, Volume 1/Apophthegms]]</ref> </blockquote> هي اُن ڳالهه جو بازگشت آهي جيڪا [[اڪيڊيمڪ شڪ پرستي|اڪيڊيمڪ شڪ پرست]] فلسفي [[آرسيسيلاوس]] چيو هو، جڏهن اُن کان پڇيو ويو ته "ٻين سڀني اسڪولن جا شاگرد [[ايپي ڪورَس]] ڏانهن ڇو وڃي بيهندا هئا، پر ايپي ڪوري ماڻهن مان ڪو ماڻهو ٻين اسڪولن ڏانهن ڇو نٿو ڦري؟" هن جواب ڏنو: "ڇو⁠ته ماڻهو [[خصي]] ٿي سگهن ٿا، پر خصي وري ڪڏهن به مرد نٿو بڻجي."<ref>[[ڊائيوجنيز لايرتيوس]]، ''[[Lives of the Eminent Philosophers|نامور فيلسوفن جون زندگيون]]'' ڪتاب 4، باب 6، سيڪشن 45 http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0258%3Abook%3D4%3Achapter%3D6</ref> === جديد بحالي === سترهين صديءَ ۾ فرانسيسي فرانسسڪن پادري، سائنسدان ۽ فلسفي [[پيئر گيسينڊي]] ٻه ڪتاب لکي زوردار نموني ايپي ڪوريت کي ٻيهر جيئاريو. ٿوري ئي دير پوءِ، ۽ صاف طرح گيسينڊي کان متاثر ٿي، [[والٽر چارلٽن]] ايپي ڪوريت بابت انگريزيءَ ۾ ڪيترائي ڪم شايع ڪيا. مسيحين جي تنقيدون جاري رهيون، سڀ کان زوردار نموني [[ڪيمبرج افلاطوني|ڪيمبرج افلاطونين]] پاران.<ref>{{Cite web |title=Cambridge Platonists {{!}} Seventeenth-Century, Rationalism, Theology {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Cambridge-Platonists |access-date=2023-09-14 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> جديد زماني ۾، [[ٿامس جيفرسن]] پاڻ کي ايپي ڪوري سڏيو: <blockquote> جيڪڏهن مون وٽ وقت هجي ها ته مان پنهنجي ننڍڙي ڪتاب ۾ يوناني، لاطيني ۽ فرينچ متنن کي هڪ ٻئي جي ڀرسان ڪالمن ۾ شامل ڪريان ها. ۽ مان اها به خواهش رکان ٿو ته گيسينڊي جي ايپي ڪورَس جي نظرين بابت لکيل "سنٽگما" جو ترجمو پڻ شامل ڪري سگهان، جيڪو، اسٽوڪ ماڻهن جي بدنامين ۽ سيسيرو جي طنزيه تصويرڪشي جي باوجود، قديم فلسفي جي بچيل نظامن مان سڀ کان وڌيڪ معقول آهي—بدعملين کان اهڙو ئي بچيل، ۽ فضيلت ۾ اهڙو ئي زرخيز، جيئن سندس مخالف مذهبن جون مبالغي واريون وڌاءُ واريون ڳالهيون آهن.<ref>{{cite web|url=https://archive.org/stream/writingsofthomas10jeffiala/writingsofthomas10jeffiala_djvu.txt|title=Full text of "The writings of Thomas Jefferson;"|website=archive.org|access-date=2016-05-06}}</ref> </blockquote> ٻيا جديد دور جا ايپي ڪوري ماڻهو [[پيئر گيسينڊي|گيسينڊي]]، [[والٽر چارلٽن]]، [[فرانسوا برنيئر]]، [[سانٽ-اِوريمونڊ]]، [[نينون ڊي لانڪلو]]، [[ڊينس ڊيڊرو]]، [[فرانسس رائيٽ]] ۽ [[جرمي بينٿم]] هئا. فرانس ۾، جتي خوشبو ٺاهيندڙ/ريستوران هلائيندڙ جيرالڊ گھسلين پاڻ کي ايپي ڪوري سڏيندو آهي،{{cn|date=November 2023}} [[ميشيل اونفري]] ايپي ڪوريت ڏانهن هڪ [[پوسٽ-ماڊرن|پوسٽ-ماڊرن]] رستو وڌائي رهيو آهي.<ref>[[ميشيل اونفري]]، ''La puissance d'exister: Manifeste hédoniste'', Grasset, 2006</ref> 2011ع ۾ پنهنجي ڪتاب ''[[The Swerve|دي سورو]]'' ۾ [[اسٽيفن گرين بلٽ]] پاڻ کي ايپي ڪوريت ۽ [[لوڪريشس]] سان مضبوط همدرد قرار ڏنو. [[هيومينسٽڪ يهوديت]] هڪ مذھبي فرقي طور پڻ ايپي ڪوري ليبل کي پنهنجي لاءِ دعويٰ ڪري ٿي. === اوڀر وارن فلسفن سان مشابهتون === ڪجهه عالمن ايپي ڪوريت ۽ ڪجهه اوڀر وارن فلسفن جي وچ ۾ مشابهتون بيان ڪيون آهن، جيڪي ساڳيءَ طرح ائٽمزم يا خدائي مداخلت جي غير موجودگيءَ تي زور ڏين ٿا، جهڙوڪ [[جين مت]]، [[چارواڪ]]، ۽ [[ٻُڌ مت]].<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=iZQy2lu70bwC&pg=PA202|title=A Comparative History of World Philosophy: From the Upanishads to Kant|last1=Scharfstein|first1=Ben-Ami|date=1998|publisher=SUNY Press|isbn=9780791436837|page=202|language=en}}</ref> ايپي ڪوريت جو [[ٻُڌ مت]] سان به هڪجهڙائپ آهي، ڇو⁠ته ٻنهي وٽ وڏي حد کان وڌيڪ وڌاءُ وڏي بي اطمينانيءَ ڏانهن وٺي وڃي ٿو.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=AD4rDwAAQBAJ&pg=PT105|title=Buddhism, Virtue and Environment|last1=Cooper|first1=David E.|last2=James|first2=Simon P.|date=2017|publisher=Routledge|isbn=9781351954310|page=105|language=en}}</ref><ref name="Clayman33">Dee L. Clayman (2014), [https://books.google.com/books?id=ceLUAAAAQBAJ&pg=PA33 ''Berenice II and the Golden Age of Ptolemaic Egypt''], Oxford University Press, p.33</ref> === غلط فهميون === جديد عوامي استعمال ۾، ايپي ڪوري ماڻهو اُن شخص کي چيو ويندو آهي جيڪو زندگيءَ جي سُهڻن ڍنگن ۽ حسّي لذتن جي نزاڪتن جو ڄاڻو/قدردان هجي؛ ''ايپي ڪوريت'' مان مراد خاص طور سٺو کاڌو ۽ پيئڻ پسند ڪرڻ يا ان مان ڄاڻائتي نموني لطف اندوز ٿيڻ سمجهيو ويندو آهي. ڇو⁠ته ايپي ڪوريت لذت کي آخري نيڪي (''[[تيلوس]]'') ٺهرائي ٿي، تنهنڪري قديم زمانن کان وٺي ان کي اڪثر غلط سمجهيو ويو آهي ته ڄڻ هي نظريو جنسي وڌاءُ ۽ عياشانه کاڌي جهڙين ٿوري وقت وارين لذتن ۾ مبتلا ٿيڻ جي ترغيب ڏئي ٿو. پر ائين ناهي. [[ايپي ڪورَس]] ''[[اتاراڪسيا]]'' (سڪون، خوف کان آزادي) ۽ ''[[اپونيا]]'' (تڪليف جي غير موجودگي) کي خوشيءَ جي بلند ترين حالت سمجهندو هو. هن احتياط/سمجهداري کي به اهم فضيلت سمجهيو ۽ وڌاءُ ۽ حد کان وڌيڪ ڀوڳ کي اتاراڪسيا ۽ اپونيا حاصل ڪرڻ جي ابتڙ ڄاڻايو.<ref name="ReferenceA"></ref> تنهن هوندي به [[ايپي ڪورَس]] "ڀلائي" ۽ "حڪمت ۽ ثقافت" کي به "پيٽ جي لذت" ڏانهن منسوب ڪري ٿو.<ref>Cyril Bailey, Epicurus: The Extant Remains, Oxford: Clarendon Press, 1926, p.131</ref> جيتوڻيڪ [[ايپي ڪورَس]] کاڌي ۾ اعتدال چاهيو، پر هو اعتدال ۾ به ڪڏهن ڪڏهن اعتدال کان ٿورو ٻاهر—يعني ڪڏهن ڪڏهن عيش—جي به مخالفت نه ڪندو هو.<ref>[[ڊائيوجنيز لايرتيوس]]، ''Lives of the Eminent Philosophers,'' ڪتاب 10، سيڪشن 18</ref><ref>{{cite web |url=http://www.attalus.org/poetry/philodemus.html#11.44 |title=Philodemus: Epigrams (excerpted from The Greek Anthology 11.44)|publisher=Attalus}}</ref> سندس برادري کي "دي گارڊن" (باغ) چيو ويندو هو، ڇو⁠ته اها اُن هنڌ تي ٻڌل هئي جيڪو اصل ۾ باورچي خاني جي باغ وانگر هو؛ ۽ اها برادري پنهنجي [[ايڪاس]] (يوناني εἰκάς، εἴκοσῐ ''eíkosi'' مان، "ويهه") لاءِ پڻ مشهور ٿي وئي،<ref>Frischer, Bernard (1982), The Sculpted Word: Epicureanism and Philosophical Recruitment in Ancient Greece, Berkeley, California: University of California Press. pp. 42</ref> يعني (يوناني مهيني جي) ويهين تاريخ جي دعوتن لاءِ،<ref>{{cite book |last=Cicero |title=De Finibus Bonorum Et Malorum |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cicero/de_Finibus/2*.html |page=II.101}}</ref> جيڪا ٻي صورت ۾ ديوتا [[اپولو]] لاءِ مقدس سمجهي ويندي هئي، ۽ [[ڊي ميٽر]] جي اسراري رسمن ۾ شروعاتي رسم جي آخري ڏينهن سان به لاڳاپيل هئي.<ref>DeWitt, Norman Wentworth (1964), Epicurus and His Philosophy, Minneapolis, Minnesota: University of Minnesota Press. pp. 104-105</ref> === ايپي ڪوريا === ''ايپي ڪوريا'' متنن، ٽڪرن ۽ شاهديءَ جو هڪ مجموعو آهي، جيڪو [[ايپي ڪورَس]] بابت آهي ۽ 1887ع ۾ [[هرمان اوزينر]] گڏ ڪيو. هن ڪم ۾ [[ايپي ڪورَس]] جي لکڻين جو اهڙو مجموعو شامل آهي جيڪو قديم ايپي ڪوري فلسفي جي قدرن ۽ عقيدن کي بيان ڪري ٿو.<ref>{{cite book |url=https://www.cambridge.org/core/books/epicurea/63908DB47471737969F39CA156D7B9B1|doi=10.1017/CBO9780511711077 |title=Epicurea |year=2010 |editor-last1=Usener |editor-first1=Hermann |last1=Epicurus |isbn=9780511711077 }}</ref> == نوٽس == {{Reflist}} == ذريعا == === بنيادي === {{see also|[[ڊي ريرم ناتورا]] جي انگريزي ترجمن جي فهرست}} * {{cite LotEP|chapter=Epicurus}} * [[اي۔ اي۔ لانگ|لانگ، اي۔اي۔]] ۽ [[ڊيود سيڊلي|سيڊلي، ڊي۔اين۔]] ''The Hellenistic Philosophers''، جلد 1، ڪيمبرج: ڪيمبرج يونيورسٽي پريس، 1987. ({{ISBN|0-521-27556-3}}) * مارٽن فرگسن سمٿ (ايڊٽر)، ''Diogenes of Oinoanda. The Epicurean inscription''، تعارف، ترجمو ۽ نوٽس سميت، نيپلز: ببلِيئوپولِس، 1993. === ثانوي === * {{Citation | last = Annas | first = Julia | year = 1995 | title = The Morality of Happiness | publisher = Oxford University Press | isbn = }} * {{Citation | last = Furley | first = David J. | year = 1999 | title = Routledge History of Philosophy, Volume II. From Aristotle to Augustine | publisher = Routledge | isbn = }} * {{Cite book|title=Epicureanism|last=O'Keefe|first=Tim|publisher=University of California Press|year=2010}} * {{Citation | last = Reale | first = Giovanni | year = 1985 | title = A History of Ancient Philosophy: The Systems of the Hellenistic Age | publisher = SUNY Press | isbn = }} * {{Cite book|title=Epicureanism: a very short introduction|url=https://archive.org/details/epicureanismvery0000wils|last=Wilson |first=Catherine|isbn=9780199688326|location=Oxford, United Kingdom |publisher=Oxford University Press |oclc=917374685|year = 2015}} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == {{Refbegin}} * ايملي اي۔ آسٽن، ''Living for Pleasure: An Epicurean Guide to Life''. نيو يارڪ: آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس، 2022. * ڊين آر۔ گورڊن ۽ ڊيود بي۔ سوٽس، ''Epicurus: His Continuing Influence and Contemporary Relevance''. روچيسٽر، نيو يارڪ: آر آءِ ٽي ڪيري گرافڪ آرٽس پريس، 2003. * بروڪ هومز ۽ ڊبليو۔ ايڇ۔ شيرين، ''Dynamic Reading: Studies in the Reception of Epicureanism''. نيو يارڪ: آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس، 2012. * هاورڊ جونز، ''The Epicurean Tradition''. نيو يارڪ: رائوٽليج، 1989. * نيوين ليڊي ۽ آوي ايس۔ لِفشٽز، ''Epicurus in the Enlightenment''. آڪسفورڊ: والٽيئر فائونڊيشن، 2009. * {{cite book |last1=Masi |first1=Francesca |last2=Morel |first2=Pierre-Marie |last3=Verde |first3=Francesco |title=Epicureanism and scientific debates. Antiquity and late reception, volume I: language, medicine, meteorology |date=2023 |publisher=Leuven University Press |location=Leuven}} * {{cite book |last1=Sigl |first1=Alexander |title=Die Modellierung epikureischer "personae" in der römischen Literatur |date=2023 |publisher=Narr Francke Attempto |location=Tübingen |isbn=9783823385035}} * مارٽن فرگسن سمٿ، ''Supplement to Diogenes of Oinoanda: The Epicurean Inscription''. نيپلز: ببلِيئوپولِس، 2003. * ڪرسچن واسالو ''The Presocratics at Herculaneum: A Study of Early Greek Philosophy in the Epicurean Tradition''. برلن–بوسٽن: ڊي گروئٽر، 2021. * جيمس وارن (ايڊٽر)، ''The Cambridge Companion to Epicureanism''. ڪيمبرج: ڪيمبرج يونيورسٽي پريس، 2009. * [[ڪيٿرين ولسن (فلسفي)|ڪيٿرين ولسن]]، ''Epicureanism at the Origins of Modernity''. نيو يارڪ: آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس، 2008. * ———، ''How to Be an Epicurean: The Ancient Art of Living Well''. نيو يارڪ: بيسڪ بُڪس (هيشيٽ بُڪ گروپ)، 2019. {{Refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category}} {{Library resources box |by=no |onlinebooks=yes |others=yes |about=yes |label=ايپي ڪوريت |viaf= |lccn= |lcheading= |wikititle= }} {{Portal|Philosophy}} * [http://philpapers.org/browse/6273 PhilPapers تي ايپي ڪوري ماڻهو] * [https://archive.org/details/HermannUsenerEpicurea1887/ مڪمل متن] [[هرمان اوزينر]] جي ''Epicurea'' (1887) جو (يوناني ۽ لاطيني) [[Internet Archive|انٽرنيٽ آرڪائيو]] تي * [http://www.attalus.org/translate/epicurus.html ٽُڪرن جو انگريزي نسخو] [[هرمان اوزينر|اوزينر]] جي ''Epicurea'' مان، [http://www.attalus.org/ attalus.org] تي {{Epicureanism}} {{Greek schools of philosophy}} {{Philosophy topics}} {{Roman religion|state=collapsed}} {{Authority control}} [[زمرو:ايپي ڪوريت| ]] [[زمرو:Naturalism (philosophy)]] [[زمرو:History of materialism]] [[زمرو:Atomism]] [[زمرو:Hedonism]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:زندگي جو فلسفو]] mfmw99r1l7az9lgkxijfhvcys5pmpub 0 44571 414884 268449 2026-09-26T02:23:55Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414884 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = Sahiwal | name = | native_name ={{Nastaliq|ساھيوال}} | native_name_lang = | settlement_type= [[پنجاب جي شھرن جي فھرست|شھر]] | image=[[فائل:Punjab Districts.png|250px]]<br> (پنجاب جي ضلعي نقشي ۾ ساھيوال سامونڊي سائي رنگ سان ڏيکاريل ساھيوال ضلعو) | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_map = | mapsize = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Pakistan | pushpin_label_position = left | pushpin_mapsize = | coordinates = {{Coord|30|39|40|N|73|6|30|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name =[[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبا]] | subdivision_name1 = [[پنجاب]],[[پاڪستان]] | subdivision_type2 = [[پنجاب جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = ساھيوال | area_total_km2 = | elevation_m = 152.4 | population_as_of = 2016 estimate | population_total = 1,401,000<ref name="bos">{{cite book|title=Punjab Development Statistics 2016|publisher=Bureau of Statistics, [[Government of Punjab, Pakistan|Government of The Punjab]]|page=335(340)|url=https://bos.punjab.gov.pk/system/files/Dev-2016.pdf|accessdate=28 May 2017|language=en|chapter=Table 209}}</ref> <br/> (21.6% شھري) | population_density_km2 = 576 | population_note = 1,058,000 [[Census in Pakistan#1998|1998 جي مردمشماري مطابق]]<ref name="bos" /> |established_date = 1865 |founder = [[رابرٽ مونٽگومري]] | timezone =[[پاڪستان جو اسٽينڊرڊ ٽائيم|PST]] | utc_offset1 = +5 | demographics1_title1 =مکيه ٻوليون | demographics1_info1 =[[پنجابي ٻولي|پنجابي]]،[[اردو]]، [[انگريزي]] | area_code = 040 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | website = | blank_name = يونين ڪاؤنسلون | blank_info = (ٻھراڙيءَ جون 41, شھري 11)<br>52 }} '''ساھيوال'''{{ٻيا نالا|انگريزي='''Sahiwal'''}} پنجاب جو ھڪ مشھور شھر ۽ [[ساھيوال ضلعو|ساھيوال ضلعي]] جو صدر مقام آھي. == تفصيلي تعارف == ھي شھر [[لاھور]] کان 180 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي واقع آهي. شھر جي آبادي 1998 جي مردم شماري مطابق 207388 آھي. ھي شھر پکيڙ ۾ پنجاب جو چوڏھون وڏو شھر ۽ آبادي ۾ ٻاويھون وڏو شھر آھي. ساھيوال شروع ۾ لاھور ڪراچي ريلوي لائين تي ھڪ ننڍڙو ڳوٺ ھوندو ھو جنھن تي 1865 ۾ پنجاب جي ليفٽننٽ گورنر سر رابرٽ مونٽگومري جو نالو ڏنو ويو. اھڙي طرح مونٽگومري شھر قائم ٿي ويو .<ref name="inc1991">{{cite book|title=The New Encyclopædia Britannica: Micropædia|url=https://books.google.com/books?id=mXsoAQAAIAAJ|accessdate=18 July 2011|year=1991|publisher=Encyclopædia Britannica|isbn=978-0-85229-529-8}}</ref><ref>{{Citation |title=A history by Sahiwal Police |url=http://www.sahiwalpolice.gov.pk/page.asp?PID=int004 |access-date=2018-09-02 |archive-date=2009-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090523003905/http://www.sahiwalpolice.gov.pk/page.asp?pid=int004 |url-status=dead}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090523003905/http://www.sahiwalpolice.gov.pk/page.asp?pid=int004 |date=2009-05-23}}</ref> بعد ۾ ان کي ضلعي درجو مليو. ھتي راجپوتن جي کرل قبيلي جي ھڪ شاخ [[ساھي ذات|ساھي]] جا ماڻھو ڪثرت سان رھندا آھن جنھن ڪري 1967 ۾ ھن مونٽگومري شھر جو نالو تبديل ڪري ساھيوال رکيو ويو.راوي ۽ ستلج جي وچ ۾ واقع ھي شھر گھاٽي آبادي وارو علائقو آھي. ھتان جا مکيہ فصل ڪڻڪ، ڪپھ، تماڪ <ref name="(Pakistan)1980">{{cite book|author=Agricultural Research Council (Pakistan)|title=Pakistan journal of agricultural research|url=https://books.google.com/books?id=Gw7bAAAAMAAJ|accessdate=18 July 2011|date=1 January 1980|publisher=Pakistan Agricultural Research Council}}</ref> پٽاٽو , ڦريون <ref name="Nazli">{{cite book|last=Nazli|first=Caesar B. Cororaton, Abdul Salam, Zafar Altaf, David Orden and Reno Dewina, Nicholas Minot, Hina|title=Cotton-Textile-Apparel Sectors of Pakistan: Situations and Challenges Faced|url=https://books.google.com/books?id=WgFIAAnZ1GYC&pg=PA47|accessdate=18 July 2011|publisher=Intl Food Policy Res Inst|page=47|id=GGKEY:1W7L1FH7N4N}} </ref> ۽ تيلي ٻج آھن.<ref>{{cite book|title=Cotton handbook of Pakistan|url=https://books.google.com/books?id=ypo_AAAAYAAJ|accessdate=18 July 2011|year=1983|publisher=Pakistan Central Cotton Committee|page=217}}</ref> == تاريخ == ساھيوال کان 35 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي 2600 ق م جي قديم آثارن جي موجودگيءَ مان ظاھر ٿئي ٿو تہ ھي علائقو ھڙاپا دور کان وٺي آباد آھي. علائقو ڏکڻ ايشيا جي شاھي حڪومتن جو حصو رھيو آھي ۽ انھن تي وچ ايشيا کان ايندڙ حملو ڪندڙن جو ھڪ رستو پڻ رھيو آھي.مغلن جي ڪمزورٿہڻ ڪري ھي شھر ڏکن جي ڪنٽرول ۾ آيو. انگريزن جي دؤر ۾ ھن علائقي ۾ ثرانس راوي علائقو شامل ڪري ان کي وڌايو ويو ۽ 1852 ۾ ضلعي صدر مقام گوگيرا ۾ ڪيو ويو. جڏھن ريلوي لائن وڇائي وئي تہ ان لڳ ھڪ ڳوٺ جو نالو مونٽگومري رکيو ويو جنھن کي 1865۾ ضلعي جو صدر مقام بڻايو ويو <ref>{{cite web|url=http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V17_416.gif |title=Montgomery District, Imperial Gazetteer of India, v. 17, p. 410., 1860–1922 |publisher=Dsal.uchicago.edu |date= |accessdate=2013-02-18}}</ref> 1857 جي بغاوت ۾ ساھيوال جي مسلمانن بہ آزادي جي جنگ ۾ حصو ورتو ۽ اتر ستلج وٽ بغاوت ڪئي. مئي 1857 جي پڇاڙيءَ کان پھريان دھليءَ کان نڪتل ھڪ سفارتي وفد جڏھن ھريانا ۾ ندي پار ڪري سيرسا ۽ حصار مان گذريو تہ کرل ۽ ٻين قبيلن جي حملن جي زد ۾ اچي وہو. ضلعي جي اختياري کين منھن ڏيندي پئي آئي. 26 آگسٽ 1857 تي جيل ٽوڙڻ جي ڪوشش ڪئي وئي ء ساڳي وقت گوگيرا ۾ قيد ٿيل ليڊر آحمد خان کرل حراست مان ڀڄي ويو پر کيس وري گرفتار ڪيو ويو ۽ بعد ۾ کائنس [[سڪيورٽي]] وٺي آزاد ڪيو ويو. 16 سيپٽمبر تي بغاوت زور ورتو ۽ ڪوٽ ڪماليہ تي حملو ٿي ويو ۽ ميجر چيمبرلين (Major Chamberlain) ملتان مان ھڪ ننڍي فوجي دستي سان مدد لاءِ روانو ٿيو جنھن کي به چيچاوطني ۾ راوي وٽ گھيريو ويو . حالات تمام خراب ٿي ويا ان وچ ۾ لاھور مان ڪرنل پاٽن (Colonel Paton) وڏي نفري سان پھچي باغين تي حملو ڪري پسپا ڪيو ۽ باغي ٻيلن ۾ ڀڄي ويا ۽ نيٺ کين شڪست ملي جنھن بعد برطانوي فوجين باغي قبيلن کي سخت سزائون ڏنيون، انھن جا ڳوٺ ڊاٿا ويا ۽ انھن جو چوپايو مال ضبط ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V17_417.gif |title=Montgomery District – Imperial Gazetteer of India, v. 17, p. 411 |publisher=Dsal.uchicago.edu |date= |accessdate=2013-02-18}}</ref> پاڪستان ٺھڻ بعد 1966 ۾ ڊسٽرڪٽ ڪائونسل جي رڪن مفتي ضياء الحسن جي ڪوششن سان مونٽگومري شھر جو نالو تبديل ڪري ساھيوال رکيو ويو. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:پنجاب، پاڪستان]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شھر]] [[زمرو:پنجاب (پاڪستان) جا آباد مقام]] [[زمرو:پنجاب جا شھر]] [[زمرو:ساهيوال ضلعو]] [[زمرو:ساهيوال ضلعي ۾ آباديون جڳهيون]] 9gkvb9fibuf8r2oerv3u23xco0a10dz 0 44779 414863 407644 2026-09-26T01:26:06Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414863 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اندران خالي سلينڊر نما ٿانو}} [[File:Oak-wine-barrel-at-toneleria-nacional-chile.jpg|thumb|چلي جي ڪوپري ڪارخاني Tonelería Nacional ۾ تيار ڪيل روايتي وک جا پيپا]] [[File:Mackmyra_Whisky_-_Warehouse_Whisky_barrels_at_Hackeberga_Castle.jpg|250px|thumbnail|right|[[Häckeberga Castle]] ۾ [[Mackmyra Whisky]] جا پيپا]] [[File:Castle Rock Brewery - Nottingham - England - 2004-11-04.jpg|thumb|[[ناٽنگهم]]، [[انگلينڊ]] ۾ [[Castle Rock Brewery]] ٻاهران جديد اسٽينليس اسٽيل جا ڪاسڪ ۽ ڪيگ]] [[File:MESAP 2015. - bačva.jpg|thumb|[[ڪروئيشيا]] ۾ نمائش دوران ڪاٺ جو شراب وارو پيپو]] '''بيرل''' يا'''پيپو''' ('''barrel''') يا '''ڪاسڪ''' ('''cask''') هڪ اندران خالي [[سلينڊر]] نما ٿانو هوندو آهي، جنهن جو وچ وارو حصو ڦوڪيل هوندو آهي ۽ جيڪو ويڪر کان وڌيڪ ڊگهو هوندو آهي.<ref>{{OED|barrel|id=15730}}</ref><ref>{{OED|cask|id=28447}}</ref> روايتي طور اهي ڪاٺ جي [[ڪاٺيءَ جي تختي|ڪاٺين تختين]] مان تيار ڪيا ويندا آهن ۽ انهن کي ڪاٺ يا [[ڌاتو]] جي ڇلن سان ٻڌو ويندو آهي. '''واٽ''' ('''vat''') جو لفظ عام طور تي وڏن ٿانون لاءِ استعمال ٿيندو آهي، خاص طور تي الڪوحلي مشروبات رکڻ لاءِ.<ref>{{OED|vat|id=221698}}</ref> جڏهن ته ننڍي پيپي يا ڪاسڪ کي [[ڪيگ]] ('''keg''') چيو ويندو آهي.<ref>{{OED|keg|id=102804}}</ref> پيپن جا ڪيترائي استعمال آهن، جن ۾ پاڻي، تيل ۽ الڪوحلي مشروبات جهڙوڪ شراب وغيره محفوظ رکڻ شامل آهي. اهي [[شراب]]، [[ڪونياڪ (برانڊي)|ڪونياڪ]]، [[آرماگنياڪ (مشروب)|آرماگنياڪ]]، [[شيري]]، [[پورٽ شراب]]، [[وسڪي]]، [[بيئر]]، [[عرق]] ۽ [[ساڪي]] جهڙن مشروبات کي پچائڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. ماضيءَ ۾ ڪاٺين ڪاسڪن ۾ [[بارود]]، [[لوڻ لڳل گوشت]]، مڇي، رنگ، ماکي، ميخون ۽ [[چرٻي]] پڻ محفوظ ڪئي ويندي هئي. اڄڪلهه شراب سازي لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪاٺ جا پيپا انگريزي بلوط، يورپي سفيد بلوط آمريڪي سفيد بلوط ، جاپاني ميزونارا بلوط<ref>{{Cite journal |last=Terebelo |first=Binyomin |date=2022-01-01 |title=Oak Used To Create Casks For Aging Spirits Such As Made At Terebelo Distillery |url=https://www.academia.edu/68574912 |journal=Terebelo}}</ref> ۽ تازي [[اوريگان بلوط]] وڻن جي ڪاٺ مان به ٺاهيا وڃن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Vierra |first=George |title=Barrel Flavors from Oak |url=https://www.academia.edu/19820065}}</ref> روايتي ڪاٺ جا پيپا ٺاهيندڙ ڪاريگر کي [[ڪوپر (پيشو)|ڪوپر]] چيو ويندو آهي. اڄڪلهه پيپا ۽ ڪاسڪ [[المونيم]]، [[اسٽينليس اسٽيل]] ۽ مختلف [[پلاسٽڪ]]، جهڙوڪ [[ھاء-ڊينسٽي پوليٿيلن|HDPE]] مان پڻ ٺاهيا وڃن ٿا. شروعاتي دور ۾ پيپن کي ڪاٺ جي ڇلن سان ٻڌو ويندو هو، پر اوڻيهين صديءَ دوران آهستي آهستي انهن جي جاءِ ڌاتو جي ڇلن ورتي، جيڪي وڌيڪ مضبوط، وڌيڪ پائيدار ۽ گهٽ جاءِ والاريندڙ هئا. '''پيپو''' (Barrel) جو لفظ ماپ جي هڪ [[پيپو (ماپ جو ايڪو)|معياري ايڪي]] طور پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي، جيڪو ڪنهن مخصوص جنس جي مقرر گنجائش يا وزن کي ظاهر ڪري ٿو. مثال طور، برطانيا ۽ آئرلينڊ ۾ بيئر جو هڪ پيپو {{convert|36|impgal|L USgal}} جي برابر هوندو آهي، ۽ ان کي [[English brewery cask units#Firkin|فرڪن]]، [[hogshead]]، ۽ [[kilderkin]] جهڙين ٻين ماپن کان الڳ سمجهيو ويندو آهي.<ref name=guinness>{{cite web | title=Guinness Collectors Club | website=The Guinness Coopers | url=https://www.guinntiques.com/coopers.aspx | access-date=13 January 2024}}</ref> شراب عام طور {{convert|119|L|USgal impgal}} گنجائش وارن پيپن ۾ موڪلي ويندي هئي. تيل جو هڪ پيپو، جيڪو {{convert|42|USgal|impgal L}} جي برابر مقرر ٿيل آهي، اڄ به تيل جي مقدار ماپڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جيتوڻيڪ تيل هاڻي پيپن ۾ منتقل نه ڪيو ويندو آهي. وقت سان گڏ ''پيپو'' جو لفظ ڪنهن به سائيز جي ڪاٺيءَ جي ڪاسڪ لاءِ عام اصطلاح طور پڻ استعمال ٿيڻ لڳو. ==تاريخ== [[File:Oak-wine-barrel-at-toneleria-nacional-chile.jpg|thumb|چلي جي ڪوپري ''Tonelería Nacional'' ۾ ٺهيل روايتي بلوط جا پيپا]] 2600 ق.م. سان منسوب [[قديم مصر جي فن]] جي هڪ ڀت تي ٺهيل تصوير، جيڪا [[حسي-را]] جي مقبري ۾ ملي آهي، ڪاٺ جي اهڙي ٽب کي ڏيکاري ٿي جيڪو ڪڻڪ ماپڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو ۽ ڪاٺين جي تختين کي ڪاٺ جي ڪڙن سان ٻڌي ٺاهيو ويو هو.<ref>{{cite book | last=Kilby | first=K. | title= The Cooper and His Trade | publisher=Linden Publishing Company | year=1989 | isbn=978-0-941936-16-3 | url=https://books.google.com/books?id=_abWAAAAMAAJ | page=91}}</ref> 1900 ق.م. واري هڪ ٻي مصري مقبري جي تصوير ۾ انگورن جي فصل دوران هڪ ڪوپر ۽ ڪاٺين جي تختين مان ٺهيل ٽب استعمال ٿيندي ڏيکاريل آهن.<ref>{{Cite journal | url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/pts.696 | doi=10.1002/pts.696 | title=The cask age: The technology and history of wooden barrels | year=2005 | last1=Twede | first1=Diana | journal=Packaging Technology and Science | volume=18 | issue=5 | pages=253–264 | s2cid=110088268 | url-access=subscription }}</ref> [[هيروڊوٽس]] ({{circa|484|425 BC}}) موجب قديم [[بابل]] ۾ "کجيءَ جي ڪاٺ جا پيپا" استعمال ٿيندا هئا، پر جديد محققن مان ڪجهه هن تشريح سان اختلاف ڪن ٿا.<ref> {{cite book |last1=Rogers |first1=Adam |title=Proof: The Science of Booze |url=https://archive.org/details/proofscienceofbo00roge |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |year=2014 |isbn=9780547897967 |series=Mariner books |publication-place=Boston |page=[https://archive.org/details/proofscienceofbo00roge/page/109 109] |chapter=Aging}} </ref> يورپ ۾ 200 ق.م. جا بالٽيون ۽ پيپا ڍنڍي آبادين جي گاري ۾ محفوظ حالت ۾ مليا آهن.<ref>Kilby, p. 93.</ref> [[گلاسٽنبري]] ڀرسان آخري [[لوهي دور]] جي هڪ ڍنڍي آبادي مان هڪ مڪمل ٽب ۽ ڪاٺ جون ڪيتريون تختيون مليون آهن. رومي مؤرخ [[پليني بزرگ]] (وفات 79ع) لکيو ته يورپ ۾ ڪوپري جو هنر الپائن علائقن جي [[گال]] ماڻهن کان شروع ٿيو، جيڪي پنهنجا مشروب ڪاٺ جي پيپن ۾ محفوظ ڪندا هئا، جن کي ڪڙن سان ٻڌو ويندو هو.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.02.0137%3Abook%3D14 Pliny the Elder, ''The Natural History'', Book XIV, Chap. 27]</ref> پليني ڪوپرن جا ٽي قسم بيان ڪيا: عام ڪوپر، شراب جا پيپا ٺاهيندڙ، ۽ وڏا پيپا ٺاهيندڙ.<ref>Kilby, p. 96.</ref> وڏن پيپن ۾ وڌيڪ ۽ وڏيون ڪاٺيون لڳنديون هيون، تنهنڪري انهن کي ٺاهڻ وڌيڪ ڏکيو هوندو هو. رومي ڪوپر گهڻو ڪري آزاد پيشاور هوندا هئا ۽ پنهنجو هنر پنهنجن پٽن کي سيکاريندا هئا. يوناني جاگرافيدان [[اسٽرابو]] ({{circa|64 BC|24 AD}}) لکي ٿو ته ڪاٺ جا [[پٿوس]] (پيپا يا شراب جا وڏا مرتبان) اندران ڏامر سان ليپيا ويندا هئا ته جيئن رساءُ نه ٿئي ۽ شراب محفوظ رهي.<ref>Kilby, p. 98.</ref> پيپا ڪڏهن ڪڏهن فوجي مقصدن لاءِ به استعمال ٿيندا هئا. [[جوليس سيزر]] (100–44 ق.م.) محاصري هيٺ آيل شهرن تي باهه لڳائڻ لاءِ ڏامر سان ڀريل ٻرندڙ پيپا [[منجنيق]] ذريعي اڇلائيندو هو.<ref name = Kilby99>Kilby, p. 99.</ref> رومن خالي پيپن مان [[پونٽون پل]] به ٺاهيندا هئا ته جيئن درياهه پار ڪري سگهجن. [[File:Gestapelde tonnen Zeesluisweg (links) hoek Schokkerweg bij reder Vrolijk te Scheveningen Den Haag.jpg|thumb|هالينڊ جي [[شيوننگن]] ۾ هرنگ مڇيءَ جي پيپن جو ڍير، لڳ ڀڳ 1940ع]] گهٽ کوٽائي وارن کوهن جي ڀتين کي استر ڏيڻ لاءِ به خالي پيپا گهٽ ۾ گهٽ رومي دور کان استعمال ٿيندا رهيا. اهڙا پيپا 1897ع ۾ برطانيا جي رومي شهر [[سلچيسٽر]] ۾ کوٽائي دوران مليا. اهي [[Abies alba|پائرينين سلور فر]] جي ڪاٺ مان ٺهيل هئا ۽ انهن جون تختيون {{cvt|38|mm}} ٿلهيون هيون. هر تختي تي ٻيهر گڏ ڪرڻ ۾ آساني لاءِ رومي انگ اکر لکيل هئا.<ref name = Kilby99/> [[اينگلو-سيڪسن]] دور جي برطانيا ۾ ڪاٺ جا پيپا بيئر، مکڻ، ماکي ۽ [[ميڊ]] محفوظ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا. پيئڻ جا ٿانو پڻ [[بلوط]]، [[يو]] يا [[صنوبر]] جي ننڍين ڪاٺين مان ٺاهيا ويندا هئا. اهي شيون اعليٰ ڪاريگري جون گهرجائو هيون، ۽ ڪڏهن ڪڏهن نفيس قيمتي ڌاتن سان به ٻڌيون وينديون هيون. انهن کي تمام قيمتي سمجهيو ويندو هو ۽ ڪيترائي اهڙا ٿانو مئلن سان گڏ [[قبر جو سامان]] طور دفن ڪيا ويندا هئا.<ref>Kilby, p. 102.</ref> قرون وسطيٰ ۽ شروعاتي جديد دور ۾ اتر يورپ ۾ ڪاٺ جا پيپا سامونڊي جهازن ذريعي خشڪ ۽ تر سامان کڻڻ لاءِ بنيادي ڪنٽينر هئا، بلڪل اهڙيءَ ريت جيئن قديم بحيرۂ روم واري علائقي ۾ سيرامڪ [[ايمفورا]] استعمال ٿيندا هئا.<ref>{{Cite journal |last=Bevan |first=Andrew |date=August 2014 |title=Mediterranean Containerization |url=https://archive.org/details/sim_current-anthropology_2014-08_55_4/page/387 |journal=Current Anthropology |volume=55 |issue=4 |pages=387–418 |doi=10.1086/677034 |issn=0011-3204}}</ref> ڪاٺ جي پيپن ۾ مڇي، بيئر، ماکي، مکڻ، صوف، ڪشمش، خشڪ ميوا، مالٽ، ڀاڄيون، مٽر، اناج، جَوَ ۽ ٻَجَ سميت ڪيترائي کاڌي جا سامان کڻيا ويندا هئا. بارود، لوهه، ڏامر، ڪوئلو، پوٽاش، چون، سرڪو ۽ ميڻ بتيون به پيپن ۾ منتقل ڪيون وينديون هيون. ايمفورن وانگر مختلف پيداوار مرڪزن ۾ پيپن جا معياري حجم مقرر هوندا هئا. ڪيترين ئي جڳهن تي انهن جي ماپ مخصوص طريقن سان ڪئي ويندي هئي ۽ پوءِ سرڪاري مُهر هڻي معيار جي تصديق ڪئي ويندي هئي. ٻين هنڌن، جهڙوڪ [[هانسياٽڪ ليگ]] جي شهر [[روسٽاڪ]] ۾، پيپي جو حجم ان ۾ ڀريل لوڻ لڳل هرنگ مڇين جي تعداد سان طئي ڪيو ويندو هو. ڪي هانسياٽڪ واپاري غير معياري پيپا تباهه به ڪري ڇڏيندا هئا. اهڙيءَ ريت پيپن جي معياري گنجائش سياسي ۽ معاشي نظام جو اهم اشارو بڻجي وئي.<ref>{{Cite journal |last1=Hansson |first1=Anton |last2=Linderson |first2=Hans |last3=Foley |first3=Brendan |date=2022-07-03 |title=Casks from Gribshunden (1495) – Dendrochronology of Late Medieval Shipboard Victual Containers |journal=International Journal of Nautical Archaeology |volume=51 |issue=2 |pages=358–375 |doi=10.1080/10572414.2022.2132715 |bibcode=2022IJNAr..51..358H |issn=1057-2414|url-access=subscription }}</ref> ==اڄڪلهه جا استعمال== ===مشروبات کي پچائڻ=== {{uncited section|date=February 2024}} [[File:Lightmatter wine barrels.jpg|thumb|آمريڪا جي رياست [[ڪيليفورنيا]] جي [[ناپا وادي]] ۾ شراب جا پيپا]] [[File:Epernay fass mercier side view.jpg|thumb|[[شيمپين مرسيي]] جو هي بلوط جو پيپو، جنهن ۾ 200,000 شيمپين جون بوتلون سماي سگهن ٿيون، 1889ع ۾ [[پيرس عالمي نمائش (1889ع)|پيرس عالمي نمائش]] لاءِ تيار ڪيو ويو.]] [[File:Saka-daru,Sake barrels,Itako-city,Japan.jpg|thumb|right|160px|جاپاني [[ساڪي]] جو کليل پيپو]] "پچائڻ وارو پيپو" [[شراب جي پچائڻ|شراب]]، [[آست ٿيل مشروبات|آست ٿيل مشروبات]] جهڙوڪ [[وسڪي]]، [[برانڊي]] يا [[رم]]، [[بيئر]]، [[ٽيباسڪو ساس]]، يا (ننڍن پيپن ۾) [[روايتي بالسامڪ سرڪو]] کي پچائڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. جڏهن شراب يا آست ٿيل مشروب پيپي ۾ پچندو آهي ته پيپي مان ٿوري مقدار ۾ [[آڪسيجن]] اندر داخل ٿيندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پيپو ڪجهه هوا کي اندر اچڻ ڏئي ٿو (ڀيٽ ڪريو [[مائڪرو آڪسيجنيشن]] سان، جنهن ۾ آڪسيجن ڄاڻي واڻي شامل ڪئي ويندي آهي). آڪسيجن ان وقت داخل ٿئي ٿي جڏهن [[پاڻي]] يا [[ايٿانول|الڪوحل]] [[ٻاڦ ٿيڻ]] سبب ضايع ٿئي ٿو؛ هن نقصان کي "ملائڪن جو حصو" (''Angels' share'') چيو ويندو آهي. جيڪڏهن ماحول ۾ [[نسبتي نمي]] 100٪ هجي ته پاڻي تمام گهٽ ٻاڦ ٿيندو، تنهنڪري گهڻو نقصان الڪوحل جو ٿيندو، جيڪو وڌيڪ الڪوحل واري شراب لاءِ فائديمند هوندو آهي. گهڻا مشروب آڪسائيڊيشن کان بچائڻ لاءِ ٻين پيپن مان ڀري مڪمل ڪيا ويندا آهن، جڏهن⁠تہ [[وين ژون]] ۽ [[شيري]] جهڙا مشروب ائين نه ڪيا ويندا آهن. ڪاٺ جي پيپن ۾ پچايل مشروبات پيپي جي ڪاٺ مان ڪجهه مرڪب جذب ڪندا آهن، جهڙوڪ [[وينيلن]] ۽ ڪاٺ جا [[ٽينن]]. انهن مرڪبن جي مقدار ڪيترن ئي عنصرن تي دارومدار رکي ٿي، جهڙوڪ ڪاٺ جي اصل، تختين کي ڪهڙي نموني ڪٽيو ۽ سڪايو ويو، ۽ تياري دوران ڪيترو "ٽوسٽ" (گرمائش) ڏنو ويو. پچائڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ پيپا گهڻو ڪري فرانسيسي يا آمريڪي [[بلوط]] مان ٺهندا آهن، پر [[شاهي بلوط]] ۽ [[Sequoia sempervirens|ريڊ وُڊ]] به استعمال ٿيندا آهن. ڪي ايشيائي مشروب (جهڙوڪ جاپاني [[ساڪي]]) [[Cryptomeria|جاپاني سيدر]] مان ٺهيل پيپن ۾ پچايا ويندا آهن، جنهن سان منفرد پوديني ۽ صنوبر جهڙو ذائقو پيدا ٿيندو آهي. پيرو ۽ چلي ۾ انگورن مان تيار ٿيندڙ آست ٿيل مشروب [[پسڪو]] کي بلوط جي پيپن يا [[مٽيءَ جي ٿانون]] ۾ پچايو ويندو آهي. ====شراب==== ڪجهه شراب [[اسٽينليس اسٽيل]] يا خوراڪي معيار جي [[اعليٰ ڪثافت واري پولي ايٿيلين]] (HDPE) ٽينڪن بدران سڌو پيپن ۾ خمير ڪئي ويندي آهي. شراب کي وڏن ڪاٺين ٽينڪن ۾ به خمير ڪري سگهجي ٿو، جيڪي مٿان کليل هجن ته انهن کي "کليل ٽانڪا" (Open-tops) چيو ويندو آهي. شراب ۽ آست ٿيل مشروبات کي محفوظ ڪرڻ لاءِ ننڍن ''باريڪ'' (Barrique) پيپن کان وٺي تمام وڏن پيپن تائين مختلف ڪاٺ جا ٿانو استعمال ٿيندا آهن، جن جا مٿيان ۽ هيٺيان ڍڪ گول يا بيضوي شڪل جا ٿي سگهن ٿا. فرانسيسي ۽ آمريڪي بلوط مان پيدا ٿيندڙ ذائقا هڪٻئي کان مختلف هوندا آهن؛ فرانسيسي بلوط وڌيڪ نفيس ذائقو ڏيندو آهي، جڏهن⁠تہ آمريڪي بلوط وڌيڪ تيز خوشبو پيدا ڪندو آهي.<ref name=oak>[http://www.robertmondavi.com/WineFacts/oakBarrel.asp Oak Barrels: French vs. American] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070602161329/http://www.robertmondavi.com/winefacts/oakbarrel.asp |date=2007-06-02 }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070602161329/http://www.robertmondavi.com/winefacts/oakbarrel.asp |date=2007-06-02}}.</ref> بلوط جي اثر کي برقرار رکڻ لاءِ شراب خانو هر سال پنهنجن ڪجهه پيپن کي نون پيپن سان مٽائيندو آهي، جيتوڻيڪ اهو تناسب 5٪ کان 100٪ تائين ٿي سگهي ٿو. ڪي شراب ٺاهيندڙ "200٪ نئون بلوط" استعمال ڪندا آهن، يعني پچائڻ دوران شراب کي ٻه ڀيرا نون بلوط جي پيپن ۾ منتقل ڪيو ويندو آهي. گهٽ قيمت وارا [[بلڪ شراب]] ڪڏهن ڪڏهن پيپن ۾ پچائڻ بدران [[بلوط جي چِپن]] يا تجارتي بلوط جي خوشبو شامل ڪري تيار ڪيا ويندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو گهڻو سستو هوندو آهي. =====شيري===== {{unreferenced-section|date=September 2024}} [[File:FLOR-ValdiviaJerez59 (cropped).jpg|thumb|[[شيري]] جو پيپو، جنهن جي شيشي واري ڍڪ ذريعي مٿاڇري تي موجود [[فلور]] جي پرت ڏسي سگهجي ٿي.]] [[شيري]] کي {{convert|600|L|adj=on}} گنجائش وارن اتر آمريڪي بلوط جي پيپن ۾ محفوظ ڪيو ويندو آهي، جيڪي فرانسيسي يا اسپيني بلوط جي ڀيٽ ۾ ٿورا وڌيڪ مسامي هوندا آهن. پيپو پنج ڇهين حصي تائين ڀريو ويندو آهي ۽ مٿان "ٻن مُڪن جيتري جاءِ" خالي ڇڏي ويندي آهي ته جيئن [[فلور]] شراب جي مٿاڇري تي ٺهي سگهي. شيري کي مختلف عمر وارن پيپن ۾ منتقل ڪرڻ جو رواج پڻ آهي، جنهن کي ''[[سوليرا]]'' چيو ويندو آهي. ====آست ٿيل مشروبات==== =====وسڪي===== [[File:Beam Rack House.jpg|thumb|ساڙيل [[اڇو بلوط]] جا پيپا، جن ۾ نئين [[بوربن وسڪي]] ڀري 4 کان 9 سالن تائين رکيو ويندو آهي؛ ڪاٺ جي ساڙيل پرت بوربن کي ان جو مخصوص ٽامي جهڙو رنگ ڏئي ٿي.]] ڪيترن ئي ملڪن جا قانون وسڪي کي ڪاٺ جي پيپن ۾ پچائڻ لازمي قرار ڏين ٿا. آمريڪا ۾ قانون موجب "[[اسٽريٽ وسڪي]]" (سواءِ [[ڪارن وسڪي]] جي) کي گهٽ ۾ گهٽ ٻن سالن تائين نون ساڙيل بلوط جي پيپن ۾ رکڻو پوندو.<ref name="cfrb1i">{{cite web |url=http://ecfr.gpoaccess.gov/cgi/t/text/text-idx?c=ecfr&sid=21224b7c634d83e0fa329bfd18bb85dc&rgn=div8&view=text&node=27:1.0.1.1.3.3.25.2&idno=27 |title=27 C.F.R. sec 5.22(b)(1)(i) |website=Ecfr.GPOAccess.gov}}</ref> استعمال ٿيل پيپن ۾ پچايل ٻين قسمن جي وسڪي کي "اسٽريٽ" نٿو سڏي سگهجي.<ref name="cfrb1i"/> بين الاقوامي قانون موجب "[[اسڪاچ وسڪي]]" جو ليبل صرف ان وسڪي تي لڳي سگهي ٿو جيڪا [[اسڪاٽلينڊ]] ۾ تيار ٿي هجي ۽ گهٽ ۾ گهٽ ٽي سال ۽ هڪ ڏينهن تائين بلوط جي پيپن ۾ پچائي وئي هجي.<ref>{{cite web |url=http://www.asil.org/insights/insigh43.htm |title=ASIL Insight: WTO Protections for Food Geographic Indications}}</ref> ڪينيڊا جي قانون موجب [[ڪينيڊين وسڪي]] کي گهٽ ۾ گهٽ ٽن سالن تائين ننڍن ڪاٺين پيپن ۾ پچائڻ لازمي آهي، جتي "ننڍو پيپو" مان مراد {{convert|700|L}} کان وڌيڪ گنجائش نه رکندڙ پيپو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ آمريڪي قانون ڪيترن مشهور قسمن جي وسڪي لاءِ نون پيپن جو استعمال لازمي بڻائي ٿو، تنهنڪري اهي پيپا بعد ۾ ٻين ملڪن ۾ ٻيهر استعمال ٿيندا آهن. عام بوربن پيپي جي گنجائش {{convert|53|usgal}} هوندي آهي، جيڪا اڄ دنيا ۾ وسڪي جي پيپي جي عملي معياري گنجائش بڻجي چڪي آهي.<ref>{{cite web |url=http://lewbryson.blogspot.com/2008/12/whys-bourbon-barrel-53-gallons.html}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.iscbarrels.com/barrels}}</ref> ڪي آست ڪندڙ پنهنجي وسڪي کي آخري مرحلي ۾ ٻين پيپن (جهڙوڪ رم يا شراب وارن پيپن) ۾ منتقل ڪندا آهن ته جيئن ان ۾ اضافي ذائقو پيدا ٿئي. ڪي اسڪاچ ٺاهيندڙ پنج استعمال ٿيل بوربن پيپن کي ٽوڙي انهن مان چار نوان پيپا ٺاهيندا آهن، جن کي [[هاگس هيڊ]] چيو ويندو آهي.<ref>"Casks (barrels, butts, punchons, pipes, barriques, and hogsheads)"</ref> ==پيپي جي شڪل، بناوت ۽ حصا== {{Also|ڪوپر (پيشو)#ٺاهڻ جو عمل}} {| |- | [[File:Oak-wine-barrel-parts-description-toasting-toneleria-nacional-chile.jpg|thumb|شراب واري پيپي جا حصا]] || [[File:Process-of-shaping-staves-for-an-oak-wine-barrel-toneleria-nacional-chile.jpg|thumb|پيپي جون ڪاٺيون شڪل ڏيڻ]] |} [[File:Unfertiges Fass 9105.jpg|thumb|right|اڌ تيار ٿيل بيئر جو پيپو؛ شراب جي پيپن واري ڪوپري ۾ هن ترتيب کي ''mise en rose'' چيو ويندو آهي.]] [[File:Industry during the First World War- Chemical Works Q28205.jpg|thumb|انگلينڊ جي هڪ ڪيميائي ڪارخاني ۾ ڪوپر پيپو ٺاهي رهيو آهي، سيپٽمبر 1918ع]] پيپن جي شڪل محدب هوندي آهي ۽ وچ ۾ ڦوڪيل حصو هوندو آهي، جنهن کي '''بلج''' چيو ويندو آهي. اها شڪل چڱيءَ طرح ٺهيل ڪاٺ جي پيپي کي پاسي تي ڦيرائي هلائڻ آسان بڻائي ٿي ۽ [[سلينڊر]] جي ڀيٽ ۾ گهٽ رگڙ سان رخ تبديل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿي. اها شڪل ٿانوَ کي وڌيڪ وڪريل بڻائي مواد ۾ [[دٻاءُ (طبيعيات)|دٻاءُ]] کي برابر ورهائڻ ۾ پڻ مدد ڪري ٿي.{{Citation needed|date=October 2009}} پيپن جا ڪنارا مضبوط ڪيا ويندا آهن ته جيئن انهن کي پاسي تي ڦيرائڻ کان علاوه ٿوري زاويي تي ڦيرائي به محفوظ نموني منتقل ڪري سگهجي.{{Cn|date=January 2024}} [[ايل]] يا [[بيئر]] لاءِ استعمال ٿيندڙ پيپن جي سوراخن ۾ [[شائيو]] ۽ [[ڪي اسٽون (پيپو)|ڪي اسٽون]] هوندا آهن. بيئر پيش ڪرڻ کان اڳ [[اسپائل]] کي شائيو ۾ ۽ [[بيئر ٽيپ#ڪاسڪ بيئر ٽيپ|ٽيپ]] کي ڪي اسٽون ۾ ٺوڪيو ويندو آهي.{{Cn|date=January 2024}} پيپي کي ٺاهيندڙ ڪاٺ جي حصن کي '''ڪاٺيون''' يا '''اسٽيَو''' چيو ويندو آهي، مٿئين ۽ هيٺئين حصي کي '''مٿا''' يا '''هيڊر''' چيو ويندو آهي، ۽ انهن ڪاٺين کي گڏ ٻڌي رکڻ وارن ڇلن کي '''ڪڙا''' يا '''هوپ''' چيو ويندو آهي. اهي عام طور گيلوانائيزڊ لوهه مان ٺهيل هوندا آهن، جيتوڻيڪ تاريخي طور اهي لچڪدار ڪاٺين مان ٺاهيا ويندا هئا، جن کي [[وتھي|وتھيون]] چيو ويندو هو. ڪاٺ جي ڪڙن وارن پيپن کي ڪڏهن ڪڏهن "مڪمل ڪڙن سان ٻڌڻ" جي ضرورت پوندي هئي، يعني پيپي جي مٿئين ۽ هيٺئين ٽئين حصي تي ڪڙا ويجهو ويجهو لڳايا ويندا هئا، جڏهن⁠تہ لوهه جي ڪڙن وارن پيپن لاءِ هر پاسي چند ڪڙا ڪافي هوندا آهن.<ref>{{cite book |last=Keenan |first=D. | year=2013 |title=Ireland 1603–1702, Society and History |url=https://books.google.com/books?id=gSUDAwAAQBAJ |publisher=Xlibris |pages=[https://books.google.com/books?id=gSUDAwAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q=barrels%20iron%20hoop&f=false 111–112] |isbn=978-1-4797-7919-2}}</ref>{{page needed|date=January 2024}} شراب جا پيپا عام طور ٻن قسمن جي ڪڙن واري ترتيب ۾ هوندا آهن. آمريڪي پيپي ۾ مٿان کان وچ تائين ڇهه ڪڙا هوندا آهن: '''هيڊ''' يا '''چائيم ڪڙو'''، '''ڪوارٽر ڪڙو''' ۽ '''بلج ڪڙو''' (هر هڪ جوڙو)، جڏهن⁠تہ فرانسيسي پيپي ۾ اٺ ڪڙا هوندا آهن، جن ۾ هڪ '''فرانسيسي ڪڙو''' به شامل هوندو آهي، جيڪو ڪوارٽر ڪڙي ۽ بلج ڪڙي جي وچ ۾ هوندو آهي (ڏسو "شراب واري پيپي جا حصا" واري تصوير).{{Cn|date=January 2024}} پيپي جي وچ واري سوراخ کي [[بنگ هول|بنگ هول]] چيو ويندو آهي، ۽ ان کي بند ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ٺپو [[بنگ (اوزار)|بنگ]] سڏبو آهي. اهو عام طور اڇي [[سليڪون]] مان ٺهيل هوندو آهي.{{Cn|date=January 2024}} ==ماپا== {{Main article|Barrel (unit)}} پيپو [[مقدار جي ايڪائي|حجم]] جي ماپ لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪيترين ئي [[ايڪائي]]ن مان هڪ آهي، جن ۾ خشڪ پيپو، مائع پيپو (برطانوي بيئر پيپو، آمريڪي بيئر پيپو)، تيل جو پيپو وغيره شامل آهن. مختلف قسمن جي پيپن جو حجم هڪ ٻئي کان مختلف هوندو آهي، جيڪو لڳ ڀڳ {{convert|100|–|200|L}} جي وچ ۾ هوندو آهي. ===انگريزي شراب جا پيپا=== {{English wine casks}} 1824ع کان اڳ وارو [[شراب گيلن]] اڄ به آمريڪا ۾ استعمال ٿئي ٿو، جتي 231 ڪعبي انچ مائع لاءِ معياري [[گيلن]] آهي. برطانيا ۽ ان جي نوآبادين ۾ 1826ع ۾ شراب واري گيلن جي جاءِ تي [[شاهي گيلن]] (Imperial gallon) لاڳو ڪيو ويو. بعد ۾ [[English units of wine casks#Tierce|ٽئرس]] پيٽرول واري پيپي جي بنياد بڻيو. [[Tun (volume)|ٽن]] جو اصل مقدار 256 [[گيلن]] هوندو هو، جنهن مان چوٿين حصي (Quarter)، 8 [[بشل]] يا 64 (شراب وارا) گيلن جو تصور نڪتو. ===شراب خاني جا پيپا=== {{English brewery casks}} جيتوڻيڪ عام طور ڪنهن به سائيز جي [[ڊرافٽ بيئر]] واري ٿانوَ کي "پيپو" چيو ويندو آهي، پر برطانيا ۾ اهو اصطلاح صرف ان ٿانوَ لاءِ صحيح آهي جنهن ۾ 36 شاهي گيلن هجن. اصطلاح "[[ڪيگ]]" ۽ "ڪاسڪ" ڪنهن به سائيز جي ٿانوَ لاءِ استعمال ٿيندا آهن، فرق صرف اهو آهي ته ڪيگ انهن [[ڊرافٽ بيئر]]ن لاءِ هوندو آهي جيڪي ٻاهرين گئس سلينڊرن جي مدد سان پيش ڪيون وڃن ٿيون، جڏهن⁠ته [[ڪاسڪ ايل]] پنهنجي خمير ٿيڻ واري عمل جو ڪجهه حصو ساڳئي ٿانوَ، يعني ڪاسڪ، اندر مڪمل ڪري ٿي. ڪاسڪ مختلف ماپن ۾ موجود هوندا آهن، ۽ عام طور "هڪ [[English brewery cask units#Firkin|فرڪن]]" يا "هڪ [[ڪِلڊرڪن]]" چوڻ رائج آهي. هاڻوڪو آمريڪي بيئر پيپو {{convert|31|USgal|L|5}} گنجائش وارو هوندو آهي، جيڪو روايتي شراب واري پيپي کان اڌ گيلن گهٽ آهي (26 U.S.C. §5051).<ref>{{cite web |url=https://www.law.cornell.edu/cfr/text/27/25.11 |title=27 CFR 25.11 - Meaning of terms. |work=cornell.edu |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170709100950/https://www.law.cornell.edu/cfr/text/27/25.11 |archive-date=2017-07-09}}</ref> ===خشڪ شيون=== پيپا [[خشڪ سامان]] (جهڙوڪ اٽو يا زرعي پيداوار) جي ماپ لاءِ پڻ استعمال ٿيندا آهن. روايتي طور هڪ پيپي ۾ (ڪڻڪ يا رائيءَ جو) {{convert|196|lb}} اٽو هوندو هو، جڏهن⁠ته ٻين شين، جهڙوڪ لوڻ لڳل سوئر جي گوشت، لاءِ مقدار مقامي رواجن موجب مختلف هوندي هئي. اڄڪلهه ڪرينبيري کان سواءِ ٻين سڀني خشڪ شين لاءِ پيداوار وارو پيپو 7,056 ڪعبي انچ، يعني لڳ ڀڳ 115.627 ليٽر، گنجائش رکي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.sizes.com/units/barrelUSdry_goods.htm |title=How big is the U.S. dry goods barrel? |work=sizes.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120926105649/http://www.sizes.com/units/barrelUSdry_goods.htm |archive-date=2012-09-26}}</ref> آمريڪا جي اتر اوڀر وارن علائقن ۾ اڳي ميخون، بولٽ ۽ نلڪن جا پرزا ننڍن کُردرن پيپن ۾ موڪليا ويندا هئا. اهي عام طور 18 انچ اوچا ۽ لڳ ڀڳ 10 کان 12 انچ قطر وارا هوندا هئا. انهن ۾ استعمال ٿيندڙ ڪاٺ پيلٽن جي ڪاٺ جي معيار جي هوندي هئي، جڏهن⁠ته پيپن کي تار، ڌاتوءَ جي ڪڙن يا ٻنهي سان ٻڌيو ويندو هو. لڳي ٿو ته اهو رواج 1980ع واري ڏهاڪي تائين جاري رهيو. ممڪن آهي ته ڪجهه پراڻن هارڊويئر اسٽورن وٽ اڃا به اهڙا پيپا موجود هجن.{{citation needed|date=September 2019}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://en.wikipedia.org/wiki/Barrel انگريزي وڪيپيڊيا تي بيرل جو صفحو] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:حجم]] [[زمرو:ماپ جي اڪائيون]] [[زمرو:طبيعي مقدارون]] 1laxyx95v32ro84lvkejqpnfa2ancau 0 44805 414892 414266 2026-09-26T02:54:33Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414892 wikitext text/x-wiki {{ Short description |درجا بندياتي درجو}} {{حياتي درجا بندي}} [[حياتيات]] ۾، '''فائلم''' ({{IPAc-en|ˈ|f|aɪ|l|əm}}؛ {{جمع روپ}}: '''فائلا''') درجا بنديءَ جي هڪ سطح، يا [[درجا بندياتي درجو]] آهي، جيڪو [[بادشاهت (حياتيات)|بادشاهت]] کان هيٺ ۽ [[طبقو (حياتيات)|طبقي]] کان مٿي هوندو آهي. روايتي طور، [[ٻوٽا علم]] ۾ فائلم بدران [[ڀاڱو (درجا بندي)|ڀاڱو]] اصطلاح استعمال ڪيو ويو آهي، جيتوڻيڪ [[الجي، فنگس ۽ ٻوٽن لاءِ نالن جو بين الاقوامي ضابطو]] ٻنهي اصطلاحن کي هڪجهڙو مڃي ٿو.<ref name="ICN">{{Cite book |year=2012 |editor-last=McNeill |editor-first=J. |display-editors=etal |title=International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants (Melbourne Code), Adopted by the Eighteenth International Botanical Congress Melbourne, Australia, July 2011 |edition=electronic |publisher=International Association for Plant Taxonomy |url=http://www.iapt-taxon.org/nomen/main.php?page=art3 |access-date=2017-05-14 |archive-date=10 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201010230658/https://www.iapt-taxon.org/nomen/main.php?page=art3 }}</ref><ref>{{cite book|title=The American Heritage New Dictionary of Cultural Literacy|chapter-url=http://dictionary.reference.com/browse/phylum|access-date=2008-10-04|edition=third|year=2005|publisher=Houghton Mifflin Company|chapter=Life sciences |quote=Phyla in the plant kingdom are frequently called divisions.}}</ref><ref name="Berg2007">{{cite book|last=Berg|first=Linda R.|title=Introductory Botany: Plants, People, and the Environment|url=https://books.google.com/books?id=I71WWH9ZmfsC&pg=PA15|access-date=2012-07-23|edition=2|date=2 March 2007 |publisher=Cengage Learning|isbn=978-0-534-46669-5|page=15}}</ref> وصفن جي لحاظ کان، جانورن جي بادشاهت [[ايني ميليا]] ۾ لڳ ڀڳ 32 فائلا، ٻوٽن جي بادشاهت [[پلانٽي]] ۾ لڳ ڀڳ 14 فائلا، ۽ فنگس جي بادشاهت [[فنگس]] ۾ لڳ ڀڳ اٺ فائلا شامل آهن. [[نسلي ارتقا علم]] ۾ هاڻوڪي تحقيق [[ايڪڊيسوزوئا]] ۽ [[ايمبريوفائٽا]] جهڙن وڏن [[ڪليڊ]]ن اندر فائلن جا پاڻ ۾ لاڳاپا پڌرا ڪري رهي آهي. == عام بيان == فائلم جو اصطلاح 1866ع ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] يوناني {{Transliteration|grc|phylon}} ({{linktext|φῦλον|lang=grc}}، 'نسل، اصل') مان جوڙيو، جيڪو {{Transliteration|grc|phyle}} ({{linktext|φυλή|lang=grc}}، 'قبيلو، ڪٽنب') سان لاڳاپيل آهي.{{sfn|Valentine|2004|p=8}}<ref>{{cite book |last1=Haeckel |first1=Ernst |title=Generelle Morphologie der Organismen |trans-title=The General Morphology of Organisms |date=1866 |publisher=G. Reimer |location=Berlin, (Germany) |volume=1 |pages=[https://archive.org/details/generellemorphol01haec/page/28 28]–29 |url=https://archive.org/details/generellemorphol01haec |language=de}}</ref> هيڪل نوٽ ڪيو ته جنسون لڳاتار نين جنسن ۾ ارتقا ڪنديون رهيون، جيڪي پاڻ ۾ ٿوريون مستقل خاصيتون برقرار رکندي نظر آيون ۽ تنهن ڪري اهڙيون ٿوريون خاصيتون هيون، جيڪي کين هڪ گروهه طور الڳ سڃاڻپ ڏينديون هيون ("هڪ پاڻ ۾ مڪمل وحدت"): "شايد اهڙي حقيقي ۽ مڪمل طور پاڻ ۾ بند وحدت انهن سڀني جنسن جو مجموعو آهي، جيڪي آهستي آهستي هڪ ئي گڏيل اصل شڪل مان ارتقا ڪيون آهن، جيئن مثال طور سڀ ڪرنگهي وارا جانور. اسين هن مجموعي کي {{lang|de|Stamm}} [يعني اصل / قبيلو] ({{lang|de|Phylon}}) سڏيون ٿا."{{efn| {{lang|de|"Wohl aber ist eine solche reale und vollkommen abgeschlossene Einheit die Summe aller Species, welche aus einer und derselben gemeinschaftlichen Stammform allmählig sich entwickelt haben, wie z. B. alle Wirbelthiere. Diese Summe nennen wir Stamm (Phylon)."}}}} [[ٻوٽن جي درجا بندي]] ۾، [[آگسٽ ڊبليو. آئخلر]] (1883ع) ٻوٽن کي [[آئخلر سرشتو|پنجن گروهن]] ۾ ورهايو، جن کي ڀاڱا سڏيو ويو؛ اهو اصطلاح اڄ به ٻوٽن، الجين ۽ فنگس جي گروهن لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref name=ICN/><ref>{{cite book |last=Naik |first=V. N. |year=1984 |page=27 |title=Taxonomy of Angiosperms |publisher=Tata McGraw-Hill |isbn=978-0-07-451788-8 |url=https://books.google.com/books?id=GanmtXAyU0gC}}</ref> جانوري فائلن جون وصفون، ڇهن [[لينيئسي درجا بندي|لينيئسي]] طبقن ۽ [[جارج ڪوويئر]] جي چئن {{lang|fr|embranchements}} کان وٺي، پنهنجي شروعات کان تبديل ٿينديون رهيون آهن.<ref>{{cite journal |vauthors=Collins AG, Valentine JW |year=2001 |url=http://si-pddr.si.edu/jspui/bitstream/10088/7403/1/Collins_Valentine_EvDev2001.pdf |title=Defining phyla: evolutionary pathways to metazoan body plans |journal=Evolution and Development |volume=3 |pages=432–442 |access-date=5 March 2013 |archive-date=27 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427032535/https://repository.si.edu/handle/10088/7403 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200427032535/https://repository.si.edu/handle/10088/7403 |date=27 April 2020 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200427032535/https://repository.si.edu/handle/10088/7403 |date=27 April 2020 }}</ref> بنيادي طور، فائلم جي وصف ٻن طريقن سان ڪري سگهجي ٿي: اهڙن جاندارن جي گروهه طور، جن ۾ شڪلي يا واڌويجهي مشابهت جي هڪ خاص حد هجي ([[فينٽڪ]] وصف)، يا اهڙن جاندارن جي گروهه طور، جن ۾ ارتقائي مائٽيءَ جي هڪ خاص حد هجي ([[نسلي ارتقائي]] وصف).<ref name="Budd2000">{{cite journal |last1=Budd |first1=G. E. |last2=Jensen |first2=S. |date=May 2000 |title=A critical reappraisal of the fossil record of the bilaterian phyla |journal=Biological Reviews |volume=75 |issue=2 |pages=253–295 |doi=10.1111/j.1469-185X.1999.tb00046.x |url=http://www.journals.cambridge.org/abstract_S000632310000548X |pmid=10881389 |s2cid=39772232 |access-date=26 May 2007 |archive-date=15 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190915160434/https://www.cambridge.org/core/journals/biological-reviews/article/critical-reappraisal-of-the-fossil-record-of-the-bilaterian-phyla/84D1DF6738A47E565B400A50590E15E2 |url-access=subscription }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190915160434/https://www.cambridge.org/core/journals/biological-reviews/article/critical-reappraisal-of-the-fossil-record-of-the-bilaterian-phyla/84D1DF6738A47E565B400A50590E15E2 |date=15 September 2019 }}</ref> [[لينيئسي درجا بندي|لينيئسي سلسلي]] جي ڪنهن سطح کي (ارتقائي) مائٽيءَ جي حوالي کان سواءِ وصف ڪرڻ اطمينان بخش ناهي، پر شڪلي نوعيت جي سوالن—جهڙوڪ مختلف جسماني خاڪا ڪيترا ڪامياب رهيا—کي سمجهڻ لاءِ فينٽڪ وصف ڪارائتي آهي.{{citation needed|date=May 2017}} === جينياتي لاڳاپي تي ٻڌل وصف === مٿين وصفن ۾ سڀ کان اهم معروضي ماپو اها "خاص حد" آهي، جيڪا اهو طئي ڪري ٿي ته مختلف جاندارن کي الڳ فائلن جا رڪن ٿيڻ لاءِ ڪيترو مختلف هجڻ گهرجي. گهٽ ۾ گهٽ گهرج اها آهي ته ڪنهن فائلم جا سڀ جاندار ڪنهن ٻئي گروهه جي ڀيٽ ۾ پاڻ ۾ چٽيءَ طرح وڌيڪ ويجهي مائٽي رکندڙ هجن.<ref name=Budd2000/> پر اها گهرج به مسئلو پيدا ڪري ٿي، ڇاڪاڻ ته اها جاندارن جي پاڻ ۾ لاڳاپن بابت ڄاڻ تي دارومدار رکي ٿي: جيئن جيئن وڌيڪ انگ اکر دستياب ٿين ٿا، خاص ڪري ماليڪيولي اڀياسن مان، تيئن تيئن اسين گروهن جي وچ ۾ لاڳاپن کي وڌيڪ چڱيءَ ريت طئي ڪري سگهون ٿا. تنهن ڪري، جيڪڏهن پڌرو ٿئي ته فائلا پاڻ ۾ لاڳاپيل آهن يا ناهن، ته انهن کي گڏائي يا ورهائي سگهجي ٿو. مثال طور، [[سيبوگلينيڊي|ڏاڙهي دار ڪيڙا]] 20هين صديءَ جي وچ ڌاري هڪ نئين فائلم (پوگونو فورا) طور بيان ڪيا ويا، پر لڳ ڀڳ اڌ صدي پوءِ ماليڪيولي تحقيق مان معلوم ٿيو ته اهي [[اينيليڊ]]ن جو هڪ گروهه آهن، تنهن ڪري فائلن کي گڏايو ويو (ڏاڙهي دار ڪيڙا هاڻي اينيليڊن جو هڪ [[خاندان (درجا بندي)|خاندان]] آهن).<ref>{{cite journal |last=Rouse |first=G. W. |title=A cladistic analysis of Siboglinidae Caullery, 1914 (Polychaeta, Annelida): formerly the phyla Pogonophora and Vestimentifera | journal=Zoological Journal of the Linnean Society | volume=132 | issue=1| year=2001 | pages=55–80 | doi = 10.1006/zjls.2000.0263| doi-access=free }}</ref> ٻئي پاسي، انتهائي طفيل فائلم [[ميسوزوئا]] کي ٻن فائلن ([[اورٿونيڪٽيڊا]] ۽ [[رومبوزوئا]]) ۾ ورهايو ويو، جڏهن معلوم ٿيو ته اورٿونيڪٽيڊا غالباً [[ڊيوٽيروسٽوم]] ۽ رومبوزوئا [[پروٽوسٽوم]] آهن.<ref>{{cite journal |vauthors=Pawlowski J, Montoya-Burgos JI, Fahrni JF, Wüest J, Zaninetti L |title=Origin of the Mesozoa inferred from 18S rRNA gene sequences |url=https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_1996-10_13_8/page/1128 |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=13 |issue=8 |pages=1128–32 |date=October 1996 |pmid=8865666 |doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a025675|doi-access=free }}</ref> فائلن جي هن تبديلي پذيريءَ سبب ڪجهه حياتياتدانن فائلم جي تصور کي ڇڏي ڏيڻ ۽ ان جي بدران ٽيڪسا کي [[ڪليڊ]]ن ۾ رکڻ جي حمايت ڪئي آهي، جن ۾ گروهه جي ماپ لاءِ ڪو به رسمي درجو نه هجي.<ref name=Budd2000/> === جينياتي لاڳاپي تي ٻڌل وصف === مٿين وصفن ۾ سڀ کان اهم معروضي ماپو اها "خاص حد" آهي، جيڪا اهو طئي ڪري ٿي ته جاندارن کي الڳ فائلن جا رڪن ٿيڻ لاءِ هڪ ٻئي کان ڪيترو مختلف هجڻ گهرجي. گهٽ ۾ گهٽ گهرج اها آهي ته ڪنهن فائلم جا سڀ جاندار ڪنهن ٻئي گروهه جي ڀيٽ ۾ پاڻ ۾ چٽيءَ طرح وڌيڪ ويجهي مائٽي رکندڙ هجن.<ref name=Budd2000/> پر اها گهرج به مسئلي کان خالي ناهي، ڇاڪاڻ ته اها جاندارن جي پاڻ ۾ لاڳاپن بابت ڄاڻ تي دارومدار رکي ٿي: جيئن جيئن وڌيڪ انگ اکر دستياب ٿين ٿا، خاص ڪري ماليڪيولي اڀياسن مان، تيئن تيئن اسين گروهن جي وچ ۾ لاڳاپن کي وڌيڪ چڱيءَ ريت طئي ڪري سگهون ٿا. تنهن ڪري، جيڪڏهن پڌرو ٿئي ته فائلا پاڻ ۾ لاڳاپيل آهن يا ناهن، ته انهن کي گڏائي يا ورهائي سگهجي ٿو. مثال طور، [[سيبوگلينيڊي|ڏاڙهي دار ڪيڙا]] 20هين صديءَ جي وچ ڌاري هڪ نئين فائلم (پوگونو فورا) طور بيان ڪيا ويا، پر لڳ ڀڳ اڌ صدي پوءِ ماليڪيولي تحقيق مان معلوم ٿيو ته اهي [[اينيليڊ]]ن جو هڪ گروهه آهن، تنهن ڪري فائلن کي گڏايو ويو (ڏاڙهي دار ڪيڙا هاڻي اينيليڊن جو هڪ [[خاندان (درجا بندي)|خاندان]] آهن).<ref>{{cite journal |last=Rouse |first=G. W. |title=A cladistic analysis of Siboglinidae Caullery, 1914 (Polychaeta, Annelida): formerly the phyla Pogonophora and Vestimentifera | journal=Zoological Journal of the Linnean Society | volume=132 | issue=1| year=2001 | pages=55–80 | doi = 10.1006/zjls.2000.0263| doi-access=free }}</ref> ٻئي پاسي، انتهائي طفيل فائلم [[ميسوزوئا]] کي ٻن فائلن ([[اورٿونيڪٽيڊا]] ۽ [[رومبوزوئا]]) ۾ ورهايو ويو، جڏهن معلوم ٿيو ته اورٿونيڪٽيڊا غالباً [[ڊيوٽيروسٽوم]] ۽ رومبوزوئا [[پروٽوسٽوم]] آهن.<ref>{{cite journal |vauthors=Pawlowski J, Montoya-Burgos JI, Fahrni JF, Wüest J, Zaninetti L |title=Origin of the Mesozoa inferred from 18S rRNA gene sequences |url=https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_1996-10_13_8/page/1128 |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=13 |issue=8 |pages=1128–32 |date=October 1996 |pmid=8865666 |doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a025675|doi-access=free }}</ref> فائلن جي هن تبديلي پذيريءَ سبب ڪجهه حياتياتدانن فائلم جي تصور کي ڇڏي ڏيڻ ۽ ان جي بدران ٽيڪسا کي [[ڪليڊ]]ن ۾ رکڻ جي حمايت ڪئي آهي، جن ۾ گروهه جي ماپ لاءِ ڪو به رسمي درجو نه هجي.<ref name=Budd2000/> === جسماني خاڪي تي ٻڌل وصف === [[قديم حياتيات|قديم حياتياتدانن]] [[گراهم بڊ]] ۽ [[سورين جينسن]] جسماني خاڪي تي ٻڌل فائلم جي هڪ وصف پيش ڪئي آهي (جيئن هڪ صدي اڳ هيڪل به ڪيو هو). اها وصف ان ڪري پيش ڪئي وئي، ڇاڪاڻ ته نابود ٿيل جاندارن جي درجا بندي ڪرڻ سڀ کان ڏکيو آهي: اهي اهڙيون شاخون ٿي سگهن ٿا، جيڪي جديد فائلم کي وصفيندڙ سڀ خاصيتون حاصل ٿيڻ کان اڳ ئي ان فائلم جي ارتقائي سلسلي کان الڳ ٿي ويون هجن. بڊ ۽ جينسن جي وصف موجب، ڪنهن فائلم جي وصف انهن خاصيتن جي مجموعي سان ڪئي وڃي ٿي، جيڪي ان جي سڀني جيئري نمائندن ۾ گڏيل هجن. هن طريقي سان ڪجهه ننڍا مسئلا پيدا ٿين ٿا—مثال طور، ڪنهن فائلم جي گهڻن رڪنن ۾ گڏيل اباڻيون خاصيتون ڪجهه رڪنن مان ختم ٿي چڪيون ٿي سگهن ٿيون. ان کان سواءِ، اها وصف وقت جي هڪ من ماني نقطي، يعني هاڻوڪي دور، تي ٻڌل آهي. تنهن هوندي به، ڇاڪاڻ ته اها خاصيتن تي ٻڌل آهي، تنهن ڪري ان کي فاسل رڪارڊ تي لاڳو ڪرڻ سولو آهي. هڪ وڏو مسئلو اهو آهي ته اها ان موضوعي فيصلي تي دارومدار رکي ٿي ته جاندارن جي ڪهڙن گروهن کي فائلا سمجهڻ گهرجي. هي طريقو ڪارائتو آهي، ڇاڪاڻ ته ان سان نابود ٿيل جاندارن کي، رڳو درجا بندياتي لحاظ کان اهم مشابهتن جي بنياد تي، انهن فائلن جي "[[اسٽيم گروپ]]ن" طور آسانيءَ سان درجا بند ڪري سگهجي ٿو، جن سان اهي سڀ کان وڌيڪ مشابهت رکن ٿا.<ref name=Budd2000/> تنهن هوندي به، اهو ثابت ڪرڻ ڏکيو آهي ته ڪو فاسل ڪنهن فائلم جي [[ڪرائون گروپ]] سان تعلق رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته ان ۾ اهڙي خاصيت موجود هجڻ لازمي آهي، جيڪا ڪرائون گروپ جي ڪنهن ننڍي گروهه لاءِ منفرد هجي.<ref name=Budd2000/> ان کان سواءِ، ڪنهن فائلم جي اسٽيم گروپ جا جاندار ان فائلم ۾ شامل ٿيڻ لاءِ گهربل سڀني خاصيتن کان سواءِ به ان فائلم جو "جسماني خاڪو" رکي سگهن ٿا. ان سان اهو خيال ڪمزور ٿئي ٿو ته هر فائلم هڪ الڳ جسماني خاڪي جي نمائندگي ڪري ٿو.<ref name=Budd1998>{{Cite journal | last = Budd | first = G. E. | date = September 1998 | journal = Lethaia | title = Arthropod body-plan evolution in the Cambrian with an example from anomalocaridid muscle | url = https://archive.org/details/sim_lethaia_1998-09_31_3/page/197 | volume = 31 | issue = 3 | pages = 197–210 | doi = 10.1111/j.1502-3931.1998.tb00508.x}}</ref> هن وصف کي استعمال ڪندڙ درجا بندي ناياب گروهن جي اتفاقي بقا کان گهڻو متاثر ٿي سگهي ٿي، جنهن سان ڪو فائلم ٻي صورت ۾ جيترو گوناگون هجي ها، ان کان گهڻو وڌيڪ گوناگون نظر اچي سگهي ٿو.<ref name="Briggs2005">{{Cite journal |year=2005 |title=Wonderful strife: systematics, stem groups, and the phylogenetic signal of the Cambrian radiation |journal=Paleobiology |volume=31 |issue=2 (Suppl) |pages=94–112 |doi=10.1666/0094-8373(2005)031[0094:WSSSGA]2.0.CO;2 |last1=Briggs |first1=D. E. G. |author1-link = Derek Briggs |last2=Fortey |first2=R. A. |s2cid=44066226 |author-link2 = Richard Fortey}}</ref> == ڄاتل فائلا == === جانور === {{main|جانور}} ڪل انگ اندازا آهن؛ مختلف ليکڪن جا انگ تمام گهڻا مختلف آهن، خاص ڪري ان ڪري جو ڪي بيان ڪيل جنسن تي ٻڌل آهن،<ref name="Zhang2013">{{cite journal|last=Zhang|first=Zhi-Qiang|date=2013-08-30|title=Animal biodiversity: An update of classification and diversity in 2013. In: Zhang, Z.-Q. (Ed.) Animal Biodiversity: An Outline of Higher-level Classification and Survey of Taxonomic Richness (Addenda 2013)|url=https://biotaxa.org/Zootaxa/article/download/zootaxa.3703.1.3/4273|journal=Zootaxa|volume=3703|issue=1|page=5|doi=10.11646/zootaxa.3703.1.3|doi-access=free}}</ref> ۽ ڪي اڻبيان ڪيل جنسن جي انگ بابت اڳڪٿين تي. مثال طور، نيميٽوڊن جون لڳ ڀڳ 25,000–27,000 جنسون بيان ڪيون ويون آهن، جڏهن ته نيميٽوڊ جنسن جي ڪل انگ بابت شايع ٿيل اندازن ۾ 10,000–20,000؛ 500,000؛ 10 ملين؛ ۽ 100 ملين شامل آهن.<ref name=Felder2009>{{cite book |last1=Felder |first1=Darryl L. |last2=Camp |first2=David K. |title=Gulf of Mexico Origin, Waters, and Biota: Biodiversity |url=https://books.google.com/books?id=CphA8hiwaFIC&pg=RA1-PA1111 |year=2009 |publisher=Texas A&M University Press |isbn=978-1-60344-269-5 |page=1111}}</ref> {| class="wikitable" |- | style="background: #ffe0e0" width="15%"| | [[پروٽوسٽوم]] | rowspan="2" | [[نيفروزوئا]] | rowspan="4" | [[ٻه پاسا جانور|بائليٽيريا]] |- | style="background: #f8de7e"| | [[ڊيوٽيروسٽوم]] |- | style="background: #a0b0d0"| | colspan="2" | بنيادي/تڪراري |- | style="background: #f8be9a"| | colspan="2" | [[وينڊوبايونٽا]] |- | style="background: #bebebe"| | colspan="3" | ٻيا |} {| class="wikitable sortable mw-collapsible" !فائلم!!معنيٰ!!عام نالو!!امتيازي خاصيت!!بيان ڪيل ٽيڪسا |- style="background: #bebebe" |[[اگماٽا]] |ٽٽل ٽڪر | |ڪيلشيمي مخروطي کوپڙا |5 جنسون، نابود |- style="background: #ffe0e0" |[[اينيليڊا]] |ننڍو ڇلو <ref name="K&D">{{cite book | last1 = Margulis | first1 = Lynn | author-link = Lynn Margulis | last2 = Chapman | first2 = Michael J. | title = Kingdoms and Domains: An Illustrated Guide to the Phyla of Life on Earth | publisher = Academic Press | edition = 4th corrected | date = 2009 | location = London | isbn = 978-0-12-373621-5 | url=https://books.google.com/books?id=9IWaqAOGyt4C}}</ref>{{rp|306}} |ٽڪرن وارا ڪيڙا، اينيليڊ |گهڻا گول ٽڪرا |{{nts|22000}}+ موجود |- style="background: #ffe0e0" |[[آرٿروپوڊا]] |جوڙيل پير |آرٿروپوڊ |ٽڪرن وارا جسم ۽ جوڙيل عضوا، [[ڪائٽن]] واري [[ٻاهرين ڍانچي]] سان |{{nts|1250000}}+ موجود؛<ref name="Zhang2013" /> 20,000+ نابود |- style="background: #ffe0e0" |[[براڪيوپوڊا]] |ٻانهن-پير<ref name="K&D" />{{rp|336}} |چراغ کوپڙا<ref name="K&D" />{{rp|336}} |[[لوفوفور]] ۽ [[براڪيوپوڊ#پيڊيڪل|پيڊيڪل]] |{{nts|300}}–500 موجود؛ 12,000+ نابود<!--Please do not change data without providing a reliable source--> |- style="background: #ffe0e0" |[[برائوزوئا]] ([[ايڪٽوپروڪٽا]]) |ڪائي جانور |ڪائي جانور، سامونڊي چادرون، ايڪٽوپروڪٽ<ref name="K&D" />{{rp|332}} |لوفوفور، پيڊيڪل ناهي، [[سليا]] وارا [[ٽينٽيڪل]]، سليا جي ڇلي کان ٻاهر مقعد |{{nts|6000}} موجود<ref name="Zhang2013"/> |- style="background: #ffe0e0" |[[ڪيٽوگناٿا]] |ڊگها وار وارو جبڙو |تير ڪيڙا<ref name="K&D" />{{rp|342}} |مٿي جي ٻنهي پاسن تي [[ڪائٽن]] وارا ڪنڊا، پَر |{{nts|100|prefix={{abbr|لڳ ڀڳ|تقريباً}}&nbsp;}} موجود<!--Please do not change data without providing a reliable source--> |- style="background: #f8de7e" |[[ڪارڊيٽا]] |ڏوري سان |ڪارڊيٽ |خالي [[پٺيون تنتي ڏورو]]، [[نوٽوڪارڊ]]، [[حلقومي چير]]، [[اينڊواسٽائل]]، [[مقعد]] کان پوءِ [[پڇ]] |{{nts|55000|prefix=لڳ ڀڳ&nbsp;}}+<ref name="Zhang2013"/> |- style="background: #bebebe" |[[نائڊيريا]] |ڏنگيندڙ ٻوٽي وانگر | نائڊيرين |[[نيميٽو سسٽ]] (ڏنگيندڙ گهرڙا) |{{nts|16000|prefix=لڳ ڀڳ&nbsp;}}<ref name="Zhang2013"/> |- style="background: #bebebe" |[[ڪٽينوفورا]] |ڪنگهي کڻندڙ |ڪنگهي جيليون<ref name="K&D" />{{rp|256}} |ڳنڍيل سليا جون اٺ "ڪنگهي قطارون" |{{nts|100|prefix=لڳ ڀڳ&nbsp;}}–150 موجود<!--Please do not change data without providing a reliable source--> |- style="background: #ffe0e0" |[[سائڪليوفورا]] |ڦيٿو کڻندڙ | |ننڍن سليا سان گهيريل گول وات، ٿيلهي جهڙا جسم |{{nts|3}}+ |- style="background: #ffe0e0" |[[ڊائيسيميڊا]] |لوزينج جانور | |اڪيلو [[جسماني جڳهه جا اصطلاح|اڳيون-پويون]] [[گردشي محور|محوري]] [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙي دار]] اندريون طفيل، سليا وارن گهرڙن سان گهيريل |{{nts|100}}+ |- style="background: #f8de7e" |[[ايڪينوڊرماٽا]] |ڪنڊيدار چمڙي |ايڪينوڊرم<ref name="K&D" />{{rp|348}} |جيئري صورتن ۾ پنج-طرفي شعاعي [[هم آہنگي]]، [[جراثيمي پرت#ميزوڊرم|ميزوڊرمل]] ڪيلشيمي ڪنڊا |{{nts|7500|prefix=لڳ ڀڳ&nbsp;}} موجود؛<ref name="Zhang2013"/> لڳ ڀڳ 13,000 نابود |- style="background: #ffe0e0" |[[اينٽوپروڪٽا]] |اندر [[مقعد]]<ref name="K&D" />{{rp|292}} |پيالو ڪيڙا |سليا جي ڇلي اندر مقعد |{{nts|150|prefix=لڳ ڀڳ&nbsp;}} |- style="background: #ffe0e0" |[[گيسٽروٽريچا]] |وارن وارو پيٽ<ref name="K&D" />{{rp|288}} |وارن وارا پيٽ |آخر ۾ ٻه چنبڙندڙ نليون |{{nts|690|prefix=لڳ ڀڳ&nbsp;}} |- style="background: #ffe0e0" |[[گناٿوسٽوموليڊا]] |جبڙي وارو سوراخ |جبڙا ڪيڙا<ref name="K&D" />{{rp|260}} |روٽيفرن سان لاڳاپيل ننڍڙا ڪيڙا، جسماني کوک کان سواءِ |{{nts|100|prefix=لڳ ڀڳ&nbsp;}} |- style="background: #f8de7e" |[[هيمي ڪارڊيٽا]] |اڌ ڏورو<ref name="K&D" />{{rp|344}} |بلوط ڪيڙا، هيمي ڪارڊيٽ |ڪالر ۾ [[اسٽوموڪارڊ]]، [[حلقومي چير]] |{{nts|130|prefix=لڳ ڀڳ&nbsp;}} موجود |- style="background: #ffe0e0" |[[ڪينورينڪا]] |حرڪتي ٿوتھڻ |گپ ڊريگن |يارهن ٽڪرا، هر هڪ ۾ پٺيون پليٽ |{{nts|150|prefix=لڳ ڀڳ&nbsp;}} |- style="background: #ffe0e0" |[[لوريڪيفرا]] |[[زرہ]] کڻندڙ <!--Lorica is Roman armour --> |برش مٿا |هر پڇاڙيءَ تي ڇٽيءَ جهڙا ڇلڙا |{{nts|122|prefix=لڳ ڀڳ&nbsp;}} |- style="background: #ffe0e0" |[[لمنوگناٿيا|مائڪروگناٿوزوئا]] |ننڍڙا جبڙا جانور | |[[اڪورڊين]] جهڙو وڌندڙ [[ڇاتي]] |{{nts|2}} |- style="background: #ffe0e0" |[[مولسڪا]] |نرم<ref name="K&D" />{{rp|320}} |مولسڪ |ڏورن وارو پير ۽ کوپڙي چوڌاري [[مينٽل (مولسڪ)|مينٽل]] |{{nts|85000}}+ موجود؛<ref name="Zhang2013"/> 80,000+ نابود<ref>Feldkamp, S. (2002) ''Modern Biology''. Holt, Rinehart, and Winston, USA. (pp. 725)</ref> |- style="background: #bebebe" |[[مونو بلاسٽوزوئا]] <br /> <small>(''[[نومن انڪوئرينڊم]]'')</small> |هڪ ڦوٽو جانور | | الڳ اڳيون/پويون حصا ۽ گهڻا سليا، خاص ڪري "وات" ۽ "مقعد" جي چوڌاري. |1 |- style="background: #ffe0e0" |[[نيميٽوڊا]] |ڌاڳي جهڙو |گول ڪيڙا، ڌاڳا ڪيڙا، ايل ڪيڙا، نيميٽوڊ<ref name="K&D" />{{rp|274}} |گول عرضي ڪٽ، [[ڪيراٽن]] واري [[ڪيوٽيڪل]] |{{nts|25000}}<ref name="Zhang2013"/> |- style="background: #ffe0e0" |[[نيميٽومورفا]] |ڌاڳي جي صورت<ref name="K&D" />{{rp|276}} |گهوڙي وارا ڪيڙا، گورڊين ڪيڙا<ref name="K&D" />{{rp|276}} |ڊگها، سنها طفيل ڪيڙا، نيميٽوڊن سان ويجهي لاڳاپيل |{{nts|320|prefix=لڳ ڀڳ&nbsp;}} |- style="background: #ffe0e0" |[[نيمرٽيا]] |سامونڊي اپسرا<ref name="K&D" />{{rp|270}} |ربن ڪيڙا<ref name="K&D" />{{rp|270}} |اڻٽڪرا ڪيڙا، جن ۾ خرطوم هوندو آهي، جيڪو سيلوم مان نڪتل هڪ کوک، رينڪو سيل، ۾ رکيل هوندو آهي |{{nts|1200|prefix=لڳ ڀڳ&nbsp;}} |- style="background: #ffe0e0" |[[اونيڪوفورا]] |چنبو کڻندڙ |مخمل ڪيڙا<ref name="K&D" />{{rp|328}} |ڪيڙي جهڙو جانور، جنهن جا پير ڪائٽن وارن چنبن تي ختم ٿين ٿا |{{nts|200|prefix=لڳ ڀڳ&nbsp;}} موجود |- style="background: #ffe0e0" |[[اورٿونيڪٽيڊا]] |سڌو ترندڙ | | طفيل، خردبيني، سادا، ڪيڙي جهڙا جاندار |{{nts|20}} |- style="background: #f8be9a" |[[پيٽالونامي]] |پنن جهڙي شڪل | |ايڊياڪارن جو هڪ نابود فائلم. اهي تري ۾ رهندڙ ۽ بيحرڪ آهن، پنن (فرانڊومورف)، کنڀن يا تڪلن جهڙي شڪل وارا. |3 طبقا، نابود |- style="background: #ffe0e0" |[[فورونيڊ]]ا |زيوس جي معشوقه |گهوڙي نعل ڪيڙا |U-شڪل آنڊو |{{nts|11}} |- style="background: #bebebe" |[[پليڪوزوئا]] |پليٽ جانور |ٽرائڪوپليڪس، پليڪوزوئن<ref name="K&D" />{{rp|242}} |مٿيون ۽ هيٺيون سطحون الڳ، سليا وارا ٻه گهرڙي پرت، وچ ۾ اميبي فائبر گهرڙا |{{nts|4}}+ |- style="background: #ffe0e0" |[[پليٽي هيلمئنٿس]] |چپٽو ڪيڙو<ref name="K&D" />{{rp|262}} |چپٽا ڪيڙا<ref name="K&D" />{{rp|262}} |جسماني کوک کان سواءِ چپٽا ڪيڙا. گهڻا طفيل آهن. |{{nts|29500|prefix=لڳ ڀڳ&nbsp;}}<ref name="Zhang2013"/> |- style="background: #bebebe" |[[پوريفرا]] |سوراخ کڻندڙ |اسپنج<ref name="K&D" />{{rp|246}} |سوراخدار اندريون ڀت، سڀني ڄاتل جانورن مان سڀ کان سادا |{{nts|10800}} موجود<ref name="Zhang2013"/> |- style="background: #ffe0e0" |[[پرياپوليڊا]] |ننڍو [[پرياپس]] |عضو جهڙا ڪيڙا |عضوي جي شڪل وارا ڪيڙا | {{nts|20|prefix=لڳ ڀڳ&nbsp;}} |- style="background: #f8be9a" |[[پروآرٽيڪيولاٽا]] |جوڙيلن کان اڳ | |گادي جهڙن جاندارن جو هڪ نابود گروهه، جيڪي "سلائيڊ هم آہنگي" ڏيکارين ٿا. ايڊياڪارن دوران مليا. |3 طبقا، نابود |- style="background: #ffe0e0" |[[روٽيفرا]] |ڦيٿو کڻندڙ |روٽيفر<ref name="K&D" />{{rp|282}} |اڳيون سليا تاج |{{nts|3500|prefix=لڳ ڀڳ&nbsp;}}<ref name="Zhang2013"/> |-style="background: #a0b0d0" |[[سيڪورائٽيڊا]] |Saccus: "کيسي" ۽ "گهنج" | |''سيڪورائٽس'' سائيز ۾ رڳو لڳ ڀڳ 1&nbsp;mm (1.3&nbsp;mm) آهي ۽ نمايان وات سان گولي يا اڌ گولي جسم رکي ٿو. ان جو جسم ٿلهي پر لچڪدار ڪيوٽيڪل سان ڍڪيل آهي. ان جي وات مٿان هڪ ڳوڙهو آهي. ان جي جسم جي چوڌاري شعاعي گهنجن سان ڪٽيل مخروطي شڪل ۾ 8 کول آهن. ان کي ڊيوٽيروسٽوم<ref>{{Cite journal |last1=Han |first1=Jian |last2=Morris |first2=Simon Conway |last3=Ou |first3=Qiang |last4=Shu |first4=Degan |last5=Huang |first5=Hai |date=2017 |title=Meiofaunal deuterostomes from the basal Cambrian of Shaanxi (China) |url=https://www.nature.com/articles/nature21072 |journal=Nature |language=en |volume=542 |issue=7640 |pages=228–231 |doi=10.1038/nature21072 |pmid=28135722 |bibcode=2017Natur.542..228H |s2cid=353780 |issn=1476-4687|url-access=subscription }}</ref> يا شروعاتي [[ايڪڊيسوزوئا]]ن سمجهيو ويو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Liu |first1=Yunhuan |last2=Carlisle |first2=Emily |last3=Zhang |first3=Huaqiao |last4=Yang |first4=Ben |last5=Steiner |first5=Michael |last6=Shao |first6=Tiequan |last7=Duan |first7=Baichuan |last8=Marone |first8=Federica |last9=Xiao |first9=Shuhai |last10=Donoghue |first10=Philip C. J. |date=2022-08-17 |title=Saccorhytus is an early ecdysozoan and not the earliest deuterostome |url=https://www.nature.com/articles/s41586-022-05107-z |journal=Nature |volume=609 |issue=7927 |language=en |pages=541–546 |doi=10.1038/s41586-022-05107-z |pmid=35978194 |bibcode=2022Natur.609..541L |s2cid=251646316 |issn=1476-4687|hdl=1983/454e7bec-4cd4-4121-933e-abeab69e96c1 |hdl-access=free |url-access=subscription }}</ref> |2 جنسون، نابود |- style="background: #ffe0e0" |[[ٽارڊيگريڊا]] |سست قدم |پاڻي رڇ، ڪائي سورڙا |آرٿروپوڊن جا خردبيني مائٽ، چار ٽڪرن واري جسم ۽ مٿي سان |{{nts|1000}} |- style="background: #f8be9a" |[[ٽرائيلوبوزوئا]] |ٽه-لوب جانور |ٽرائيلوبوزوئن |گهڻو ڪري ٿالهه نما جاندارن جو ٽيڪسون، جيڪي ٽي-مرڪزي هم آہنگي ڏيکارين ٿا. سڀ ايڊياڪارن عمر جا آهن |18 جنس، نابود |-style="background: #f8de7e" |[[ويٽوليڪوليا]] |قديم واسي |ويٽوليڪولين |ممڪن آهي ته ڪارڊيٽن جو هڪ ذيلي فائلم هجي. سندن جسم ٻن حصن تي مشتمل آهي: هڪ وڏو اڳيون حصو، جنهن تي وڏو "وات" ۽ هر پاسي هڪ سئو گول شيون آهن، جن کي گلڦڙا يا حلق جي ڀرسان کول سمجهيو ويو آهي. سندن پويون حلق 7 ٽڪرن تي مشتمل آهي. |15 جنسون، نابود |- style="background: #a0b0d0" |[[زيناسيلومورفا]] |عجيب کوکلي صورت |زيناسيلومورف |ننڍا، سادا جانور. [[ٻه پاسا جانور|بائليٽيرين]]، پر عام بائليٽيرين بناوٽن کان محروم، جهڙوڪ آنڊي جون کوکون، مقعد ۽ رت جي گردش جا سرشتا<ref name="Cannon2016">{{cite journal|last1=Cannon |first1=J.T. |last2=Vellutini |first2=B.C. |last3=Smith |first3=J. |last4=Ronquist |first4=F. |last5=Jondelius |first5=U. |last6=Hejnol |first6=A. |title=Xenacoelomorpha is the sister group to Nephrozoa |journal=Nature |volume=530 |issue=7588 |date=4 February 2016 |pages=89–93 |pmid=26842059 |doi=10.1038/nature16520|url=http://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:nrm:diva-1844 |bibcode=2016Natur.530...89C |s2cid=205247296 }}</ref> |{{nts|400}}+ |-class="sortbottom" |'''ڪل: 39''' | | | |'''1,525,000'''<ref name="Zhang2013"/> |} === ٻوٽا === {{Main|ٻوٽو}} بادشاهت پلانٽي کي مختلف حياتياتدان مختلف طريقن سان وصف ڪن ٿا (ڏسو [[ٻوٽو#پلانٽي جون هاڻوڪيون وصفون|پلانٽي جون هاڻوڪيون وصفون]]). سڀني وصفن ۾ جيئرا [[ايمبريوفائٽ]] (خشڪيءَ جا ٻوٽا) شامل آهن، جن سان ٻن ساون الجين جا ڀاڱا، [[ڪلوروفائٽا]] ۽ [[ڪيروفائٽا]]، شامل ڪري [[ويريڊيپلانٽي]] ڪليڊ ٺاهيو وڃي ٿو. هيٺ ڏنل جدول اثرائتي (جيتوڻيڪ تڪراري) [[ڪيوليئر-سمٿ جو درجا بندي سرشتو|ڪيوليئر-سمٿ سرشتي]] جي پيروي ڪري ٿو، جنهن ۾ "پلانٽي" کي [[آرڪييپلاسٽيڊا]] جي برابر رکيو ويو آهي،<ref name="6kingdoms">{{cite journal | last = Cavalier-Smith | first = Thomas | author-link = Thomas Cavalier-Smith | title = Only Six Kingdoms of Life | journal = Proceedings: Biological Sciences | volume = 271 | issue = 1545 | pages = 1251–1262 | date = 22 June 2004 | doi=10.1098/rspb.2004.2705| pmid = 15306349 | pmc = 1691724 }}</ref> جيڪو هڪ اهڙو گروهه آهي، جنهن ۾ ويريڊيپلانٽي ۽ الجي وارا [[روڊوفائٽا]] ۽ [[گلاڪوفائٽا]] ڀاڱا شامل آهن. ڀاڱي جي سطح تي ٻوٽن جي وصف ۽ درجا بندي پڻ ماخذ کان ماخذ تائين بدلجي ٿي، ۽ تازن سالن ۾ آهستي آهستي تبديل ٿي آهي. تنهن ڪري ڪجهه ماخذ هارس ٽيلن کي [[آرٿروفائٽا]] ڀاڱي ۽ فرنن کي [[مونيلوفائٽا]] ڀاڱي ۾ رکن ٿا،{{sfn|Mauseth|2012|pp=514, 517}} جڏهن ته ٻيا انهن ٻنهي کي مونيلوفائٽا ۾ رکن ٿا، جيئن هيٺ ڏيکاريل آهي. [[پائنو فائٽا]] ڀاڱو سڀني [[جمناسپرم]]ن لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو (يعني سائڪيڊ، گنڪگو ۽ گنيٽوفائٽ سميت)،<ref name="Cronquist 1966 129–134">{{cite journal | last=Cronquist | first=A. |author2=A. Takhtajan |author3=W. Zimmermann | date=April 1966 | title=On the higher taxa of Embryobionta | journal=Taxon | issue=4 | pages=129–134 | doi=10.2307/1217531 | volume=15 | jstor=1217531 }}</ref> يا هيٺ ڏنل ريت رڳو مخروطين لاءِ. 1998ع ۾ [[APG سرشتو|APG سرشتي]] جي پهرين اشاعت کان پوءِ، جنهن [[گلدار ٻوٽو|اينجيوسپرم]]ن جي درجا بندي [[آرڊر (حياتيات)|آرڊر]]ن جي سطح تائين پيش ڪئي، ڪيترن ئي ماخذن آرڊرن کان مٿين درجن کي غيررسمي ڪليڊن طور برتڻ کي ترجيح ڏني آهي. جتي رسمي درجا ڏنا ويا آهن، اتي هيٺ ڏنل روايتي ڀاڱن کي تمام گهڻو هيٺين سطح، مثال طور [[ذيلي طبقو (حياتيات)|ذيلي طبقن]]، تائين گهٽايو ويو آهي.<ref>{{Citation |last1=Chase |first1=Mark W. |last2=Reveal |first2=James L. |date=October 2009 |title=A phylogenetic classification of the land plants to accompany APG III |journal=Botanical Journal of the Linnean Society |volume=161 |issue=2 |pages=122–127 |doi=10.1111/j.1095-8339.2009.01002.x |name-list-style=amp |doi-access=free }}</ref> {| class="wikitable" |- | style="background: #bebebe" | | rowspan="3" |[[آرڪييپلاسٽيڊا]] |[[بائليفائٽا]]<ref name="6kingdoms" /> |ٻيا الجي |- | style="background: #c2e085" | | rowspan="2" |[[ويريڊيپلانٽي]] | [[ساوا الجي]] |- | style="background: #cbfdcb" width="15%" | | [[ايمبريوفائٽ]] (خشڪيءَ جا ٻوٽا) |} {|class="wikitable sortable" !ڀاڱو!!معنيٰ!!عام نالو!!امتيازي خاصيتون!!بيان ڪيل جنسون |- style="background: #cbfdcb" | [[اينٿوسيروٽوفائٽا]]<ref name = Mauseth489>{{cite book | last = Mauseth | first = James D. | title = Botany: An Introduction to Plant Biology | edition = 5th | year = 2012 | isbn = 978-1-4496-6580-7 | publisher = Jones and Bartlett Learning | location = Sudbury, MA}} p. 489</ref> | ''[[اينٿوسيرس]]'' جهڙا ٻوٽا | سينگڙا | سينگ شڪل [[اسپورو فائٽ]]، رڳيدار سرشتو ناهي | {{nts|100}}–300+ |- style="background: #cbfdcb" | [[ماس|برائوفائٽا]]<ref name = Mauseth489/> | ''[[برائيم]]''<!--is that right? Bruon is Greek for moss--> جهڙا ٻوٽا، ماس ٻوٽا | ماس | مستقل اڻشاخائتا [[اسپورو فائٽ]]، رڳيدار سرشتو ناهي | {{nts|12000|prefix=لڳ ڀڳ&nbsp;}} |- style="background: #c2e085" | [[ڪيروفائٽا]] | ''[[ڪارا (الگا)|ڪارا]]'' جهڙا ٻوٽا | ڪيروفائٽ | | {{nts|1000|prefix=لڳ ڀڳ&nbsp;}} |- style="background: #c2e085" | [[ڪلوروفائٽا]] | (پيلو-)سائوا ٻوٽا<ref name="K&D" />{{rp|200}} | ڪلوروفائٽ | | {{nts|7000|prefix=لڳ ڀڳ&nbsp;}} |- style="background: #cbfdcb" | [[سائڪيڊوفائٽا]]{{sfn|Mauseth|2012|p=540}} | ''[[سائڪاس]]'' جهڙا ٻوٽا، کجيءَ جهڙا ٻوٽا | سائڪيڊ | ٻج، گڏيل پنن جو تاج | {{nts|100|prefix=لڳ ڀڳ&nbsp;}}–200 |- style="background: #cbfdcb" | [[گنڪگوفائٽا]]{{sfn|Mauseth|2012|p=542}} | ''[[گنڪگو]]'' جهڙا ٻوٽا | گنڪگوفائٽ | ٻج ميوي سان محفوظ ناهن | {{nts|1|prefix=رڳو&nbsp;}} موجود؛ 50+ نابود |- style="background: #bebebe" | [[گلاڪوفائٽا]] | نيرا-ساوا ٻوٽا | گلاڪوفائٽ | | {{nts|15}} |- style="background: #cbfdcb" | [[گنيٽوفائٽا]]{{sfn|Mauseth|2012|p=543}} | ''[[گنيٽم]]'' جهڙا ٻوٽا | گنيٽوفائٽ | ٻج ۽ نلين وارو ڪاٺاڻو رڳيدار سرشتو | {{nts|70|prefix=لڳ ڀڳ&nbsp;}} |- style="background: #cbfdcb" | [[لائڪوفائٽا]]{{sfn|Mauseth|2012|p=509}} |''[[لائڪوپوڊيم]]'' جهڙا ٻوٽا<br /> بگهڙ ٻوٽا | ڪلب ماس |[[مائڪروفِل]] [[پن|پن]]، رڳيدار سرشتو | {{nts|1290}} موجود |- style="background: #cbfdcb" | [[گلدار ٻوٽو|اينجيوسپرم]] | ٻج ظرف | گلدار ٻوٽا، اينجيوسپرم | گل ۽ ميوو، نلين وارو رڳيدار سرشتو | {{nts|300000}} |- style="background: #cbfdcb" | [[مارڪينٽيوفائٽا]]،<ref name="Stotlers 2000">{{cite book | last1=Crandall-Stotler | first1=Barbara | last2=Stotler | first2=Raymond E. | year=2000 | chapter=Morphology and classification of the Marchantiophyta | page=[https://archive.org/details/bryophytebiology0000unse/page/21 21] |editor1=A. Jonathan Shaw |editor2=Bernard Goffinet | title=Bryophyte Biology | url=https://archive.org/details/bryophytebiology0000unse | location=Cambridge | publisher=Cambridge University Press | isbn=978-0-521-66097-6 }}</ref><br /> هيپاٽوفائٽا<ref name = Mauseth489/> | ''[[مارڪينٽيا]]'' جهڙا ٻوٽا<br /> جگر ٻوٽا | ليورورٽ | عارضي اڻشاخائتا [[اسپورو فائٽ]]، رڳيدار سرشتو ناهي | {{nts|9000|prefix=لڳ ڀڳ&nbsp;}} |- style="background: #cbfdcb" |[[فرن|پوليپوڊيوفائٽا]] |''[[پوليپوڊيم]]'' جهڙا ٻوٽا<br /> |فرن |[[ميگافِل]] [[پن|پن]]، رڳيدار سرشتو | {{nts|10560|prefix=لڳ ڀڳ&nbsp;}} |- style="background: #bebebe" |[[پيڪوزوئا]] | انتهائي ننڍڙا جانور |پيڪوزوئن، پيڪوبائليفائٽ | |1 |- style="background: #cbfdcb" | [[پائنوفائٽا]]،<ref name="Cronquist 1966 129–134"/><br /> ڪونيفروفائٽا{{sfn|Mauseth|2012|p=535}} |''[[پائنَس]]'' جهڙا ٻوٽا<br /> مخروط کڻندڙ ٻوٽو | مخروط دار ٻوٽا | ٻج رکندڙ مخروط ۽ ٽريڪيڊن مان ٺهيل ڪاٺ | {{nts|629}} موجود |- style="background: #bebebe" |[[پراسائنوڊرموفائٽا]] | [[پراسائنوڊرما]] جهڙا ٻوٽا |پيڪوزوئن، پيڪوبائليفائٽ، بائليفائٽ | |8 |- style="background: #bebebe" |[[روڊوفائٽا]] |ڳاڙها ٻوٽا |ڳاڙها الجي |[[فائڪو بلي پروٽين]]ن کي [[مددي رنگدار مادو|مددي رنگدار مادن]] طور استعمال ڪن ٿا. |{{nts|7000|prefix=لڳ ڀڳ&nbsp;}} |- class="sortbottom" |'''ڪل: 16''' | | | |} === فنگس === {{Main|فنگس}} {|class="wikitable sortable" !ڀاڱو!!معنيٰ!!عام نالو!!امتيازي خاصيتون!!بيان ڪيل جنسون |- | [[ايسڪومائڪوٽا]] | مثاني فنگس<ref name="K&D" />{{rp|396}} | ايسڪومائسيٽ،<ref name="K&D" />{{rp|396}} ٿيلهي فنگس |عام طور ڦل ڏيندڙ جسم (ايسڪوڪارپ) رکن ٿا.<ref>{{Cite journal|title=Advances in Applied Microbiology Chapter 2 - Fungal Spores for Dispersion in Space and Time|journal=Advances in Applied Microbiology|volume=85|pages=43–91 |last1=Wyatt |first1=T. |last2=Wösten |first2=H. |last3=Dijksterhuis |first3=J. |doi = 10.1016/B978-0-12-407672-3.00002-2|pmid=23942148|year=2013}}</ref> تاندورائي، سيپٽن سان جدا ٿيل هائفي ٺاهيندڙ. غيرجنسي طرح به نسل وڌائي سگهن ٿا. |30,000 |- | [[باسيڊئومائڪوٽا]] | ننڍي بنياد واري فنگس<ref name="K&D" />{{rp|402}} | باسيڊئومائسيٽ،<ref name="K&D" />{{rp|402}} ڪلب فنگس |بريڪيٽ فنگس، ٽوڊ اسٽول، سمٽ ۽ رسٽ. جنسي نسل افزائش.{{Citation needed|date=March 2026}} | 31,515 |- | [[بلاسٽوڪليڊئومائڪوٽا]] | شاخ مان ڦٽندڙ فنگس<ref>{{cite web | url = http://comenius.susqu.edu/biol/202/fungi/blastocladiomycota/default.htm | title = Blastocladiomycota | last1 = Holt | first1 = Jack R. | last2 = Iudica | first2 = Carlos A. | date = 1 October 2016 | website = Diversity of Life | publisher = Susquehanna University | access-date = 29 December 2016}}</ref> | بلاسٽوڪليڊ | | 200 کان گهٽ |- | [[ڪائٽرڊئومائڪوٽا]] | ننڍي رڌڻي ديڳڙي جهڙي فنگس<ref>{{cite web | url = http://comenius.susqu.edu/biol/202/fungi/chytridiomycota/default.htm | title = Chytridiomycota | last1 = Holt | first1 = Jack R. | last2 = Iudica | first2 = Carlos A. | date = 9 January 2014 | website = Diversity of Life | publisher = Susquehanna University | access-date = 29 December 2016}}</ref> | ڪائٽرڊ |گهڻو ڪري آبي [[ساپروٽروفڪ غذائيت|ساپروٽروفڪ]] يا طفيل. پويون [[فليجيلم]] رکن ٿا. عام طور هڪ گهرڙي وارا هوندا آهن، پر گهڻ گهرڙي وارا به ٿي سگهن ٿا.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/science/Chytridiomycota|title=Chytridiomycota {{!}} phylum of fungi|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2019-05-05}}</ref><ref>{{Cite book|title=Physical Chemical Properties of Fungi|last=McConnaughey|first=M|doi = 10.1016/B978-0-12-801238-3.05231-4|year = 2014|isbn = 978-0-12-801238-3}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Fossil Fungi Chapter 4 - Chytridiomycota|last1=Taylor |last2=Krings |last3=Taylor|first1=Thomas |first2=Michael |first3=Edith|doi=10.1016/b978-0-12-387731-4.00004-9|year=2015|journal=Fossil Fungi|pages=41–67}}</ref> |1000+ |- | [[گلوميرومائڪوٽا]] | ڌاڳي جي گولي جهڙي فنگس<ref name="K&D" />{{rp|394}} | گلوميرومائسيٽ، {{abbr|AM|arbuscular mycorrhizal}} فنگس<ref name="K&D" />{{rp|394}} |گهڻو ڪري اربسڪيولر مائڪورائزا موجود؛ خشڪي وارا، پر آبي ٻوٽن وارن علائقن ۾ ٿوري موجودگي. نسل افزائش غيرجنسي آهي، پر ٻوٽن جون پاڙون گهرجن ٿيون. |284 |- | [[مائڪرو اسپوريديا]] | ننڍڙا ٻج<ref>{{cite web | url = http://comenius.susqu.edu/biol/202/fungi/microsporidia/default.htm | title = Microsporidia | last1 = Holt | first1 = Jack R. | last2 = Iudica | first2 = Carlos A. | date = 12 March 2013 | website = Diversity of Life | publisher = Susquehanna University | access-date = 29 December 2016}}</ref> | مائڪرو اسپورن<ref name="K&D" />{{rp|390}} | | 1400 |- | [[نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا]] | نئين سهڻي چهبڪ فنگس<ref>{{cite web | url = http://comenius.susqu.edu/biol/202/fungi/neocallimastigomycota/default.htm | title = Neocallimastigomycota | last1 = Holt | first1 = Jack R. | last2 = Iudica | first2 = Carlos A. | date = 23 April 2013 | website = Diversity of Life | publisher = Susquehanna University | access-date = 29 December 2016}}</ref> | نيوڪاليميسٽيگومائسيٽ |گهڻو ڪري ٻوٽا کائيندڙ جانورن جي هاضمي نالي ۾ موجود. بي هوازي، خشڪي ۽ آبي.<ref name="Types of Fungi">{{Cite web|url=https://biologywise.com/types-of-fungi|title=Types of Fungi|website=BiologyWise|date=22 May 2009|language=en-US|access-date=2019-05-05|archive-date=5 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190505132504/https://biologywise.com/types-of-fungi|url-status=dead}}</ref> | لڳ ڀڳ 20 <ref name="Phylogeny of anaerobic fungi (phylum Neocallimastigomycota), with contributions from yak in China">{{cite journal |last1=Wang |first1=Xuewei |last2=Liu |first2=Xingzhong |last3=Groenewald |first3=Johannes Z. |title=Phylogeny of anaerobic fungi (phylum Neocallimastigomycota), with contributions from yak in China |journal=Antonie van Leeuwenhoek |date=2017 |volume=110 |issue=1 |pages=87–103 |doi=10.1007/s10482-016-0779-1 |pmid=27734254 |pmc=5222902 }}</ref> |- | [[زائگومائڪوٽا]] | جوڙو فنگس<ref name="K&D" />{{rp|392}} | زائگومائسيٽ<ref name="K&D" />{{rp|392}} |گهڻا ساپروب آهن ۽ جنسي توڙي غيرجنسي طرح نسل وڌائين ٿا.<ref name="Types of Fungi"/> | لڳ ڀڳ 1060 |-class="sortbottom" |'''ڪل: 8''' | | | |} فائلم مائڪرو اسپوريديا عام طور فنگس بادشاهت ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ ان جا درست لاڳاپا اڃا غيريقيني آهن،<ref name=Hibbett2007>{{cite journal | vauthors = Hibbett DS, Binder M, Bischoff JF, Blackwell M, Cannon PF, Eriksson OE, Huhndorf S, James T, Kirk PM, Lücking R, Thorsten Lumbsch H, Lutzoni F, Matheny PB, McLaughlin DJ, Powell MJ, Redhead S, Schoch CL, Spatafora JW, Stalpers JA, Vilgalys R, Aime MC, Aptroot A, Bauer R, Begerow D, Benny GL, Castlebury LA, Crous PW, Dai YC, Gams W, Geiser DM, Griffith GW, Gueidan C, Hawksworth DL, Hestmark G, Hosaka K, Humber RA, Hyde KD, Ironside JE, Kõljalg U, Kurtzman CP, Larsson KH, Lichtwardt R, Longcore J, Miadlikowska J, Miller A, Moncalvo JM, Mozley-Standridge S, Oberwinkler F, Parmasto E, Reeb V, Rogers JD, Roux C, Ryvarden L, Sampaio JP, Schüssler A, Sugiyama J, Thorn RG, Tibell L, Untereiner WA, Walker C, Wang Z, Weir A, Weiss M, White MM, Winka K, Yao YJ, Zhang N | display-authors = 6 | title = A higher-level phylogenetic classification of the Fungi | journal = Mycological Research | volume = 111 | issue = Pt 5 | pages = 509–47 | date = May 2007 | pmid = 17572334 | doi = 10.1016/j.mycres.2007.03.004 | url = http://www.clarku.edu/faculty/dhibbett/AFTOL/documents/AFTOL%20class%20mss%2023,%2024/AFTOL%20CLASS%20MS%20resub.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20090326135053/http://www.clarku.edu/faculty/dhibbett/AFTOL/documents/AFTOL%20class%20mss%2023%2C%2024/AFTOL%20CLASS%20MS%20resub.pdf | archive-date = 26 March 2009 | citeseerx = 10.1.1.626.9582 | s2cid = 4686378 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090326135053/http://www.clarku.edu/faculty/dhibbett/AFTOL/documents/AFTOL%20class%20mss%2023%2C%2024/AFTOL%20CLASS%20MS%20resub.pdf |date=26 March 2009 }}</ref> ۽ [[بين الاقوامي پروٽسٽالاجسٽ سوسائٽي]] ان کي [[پروٽوزوا]] سمجهي ٿي<ref name="Ruggiero2015" /> (هيٺ [[#پروٽسٽا|پروٽسٽا]] ڏسو). زائگومائڪوٽا جي ماليڪيولي تجزيي مان معلوم ٿيو آهي ته اهو [[گهڻ نسلي]] آهي (ان جا رڪن فوري گڏيل جد نٿا رکن)،<ref>{{cite journal | last1 = White | first1 = Merlin M. | last2 = James | first2 = Timothy Y. | last3 = O'Donnell | first3 = Kerry | last4 = Cafaro | first4 = Matías J. | last5 = Tanabe | first5 = Yuuhiko | last6 = Sugiyama | first6 = Junta | display-authors = 3 | title = Phylogeny of the Zygomycota Based on Nuclear Ribosomal Sequence Data | url = https://archive.org/details/mycologia_november-december-2006_98_6/page/872 | journal = Mycologia | volume = 98 | issue = 6 | pages = 872–884 | date = Nov–Dec 2006 | doi=10.1080/15572536.2006.11832617| pmid = 17486964 | s2cid = 218589354 }}</ref> جنهن کي ڪيترائي حياتياتدان ناپسنديده سمجهن ٿا. تنهن ڪري زائگومائڪوٽا فائلم کي ختم ڪرڻ جي تجويز آهي. ان جا رڪن فائلم گلوميرومائڪوٽا ۽ چئن نون ذيلي فائلن ''[[incertae sedis]]'' (غيريقيني جڳهه وارن) ۾ ورهايا ويندا: [[اينٽوموفٿورومائڪوٽينا]]، [[ڪڪسيلومائڪوٽينا]]، [[ميوڪورومائڪوٽينا]] ۽ [[زوپاگومائڪوٽينا]].<ref name=Hibbett2007 /> === پروٽسٽ === {{further|پروٽسٽ درجا بندي}} بادشاهت [[پروٽسٽا]] (يا پروٽوڪٽسٽا) روايتي پنج يا ڇهه بادشاهتن واري نموني ۾ شامل آهي، جتي ان جي وصف اهڙي طرح ڪري سگهجي ٿي ته ان ۾ سڀ [[يوڪيريئوٽ]] شامل آهن، جيڪي ٻوٽا، جانور يا فنگس ناهن.<ref name="K&D" />{{rp|120}} پروٽسٽا هڪ [[پيرافائليٽڪ]] ٽيڪسون آهي،<ref>{{cite journal| last = Hagen| first = Joel B.| date = January 2012| title = Five Kingdoms, More or Less: Robert Whittaker and the Broad Classification of Organisms| url = https://archive.org/details/sim_bioscience_2012-01_62_1/page/n67| journal = BioScience| volume = 62| issue = 1 | pages = 67–74| doi=10.1525/bio.2012.62.1.11| doi-access = free}}</ref> جيڪو هاڻوڪن حياتياتدانن لاءِ اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽ قبول جوڳو آهي. ان کي ڪيترين نين بادشاهتن، جهڙوڪ [[پروٽوزوا]] ۽ [[ڪرومسٽا]]، ۾ ورهائڻ جون تجويزون ڏنيون ويون آهن، جيئن [[ڪيوليئر-سمٿ جو درجا بندي سرشتو|ڪيوليئر-سمٿ سرشتي]] ۾ آهي.<ref name="Reconciling">{{cite journal | last1 = Blackwell | first1 = Will H. | last2 = Powell | first2 = Martha J. | title = Reconciling Kingdoms with Codes of Nomenclature: Is It Necessary? | url = https://archive.org/details/sim_systematic-biology_1999-06_48_2/page/406 | journal = Systematic Biology | volume = 48 | issue = 2 | pages = 406–412 | date = June 1999 | doi=10.1080/106351599260382| pmid = 12066717 | doi-access = free }}</ref> پروٽسٽن جي درجا بندي گهڻي وقت کان غيرمستحڪم رهي آهي،<ref>{{cite web | url = http://faculty.msj.edu/davisr/potpouri/protista.htm | title = Kingdom PROTISTA | last = Davis | first = R. A. | date = 19 March 2012 | website = College of Mount St. Joseph | access-date = 28 December 2016 | archive-date = 4 August 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220804192830/http://faculty.msj.edu/davisr/potpouri/protista.htm | url-status = dead }}</ref> مختلف طريقن ۽ وصفن سبب ڪيترائي مقابلي وارا درجا بندي سرشتا پيدا ٿيا آهن. هيٺ ڏنل ڪيترائي فائلا [[ڪيٽلاگ آف لائيف]] ۾ استعمال ٿين ٿا،<ref name="CoLtree">{{cite web | url = http://www.catalogueoflife.org/col/browse/tree?de3fa845167fa2ccdac6ddcb6e8d9a28 | title = Taxonomic tree | date = 23 December 2016 | website = Catalogue of Life | access-date = 28 December 2016 | archive-date = 1 August 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210801083911/https://www.catalogueoflife.org/col/browse/tree?de3fa845167fa2ccdac6ddcb6e8d9a28 }}</ref> ۽ پروٽوزوا-ڪرومسٽا سرشتي سان ملن ٿا،<ref name="Ruggiero2015">{{cite journal | last1 = Ruggiero | first1 = Michael A. | last2 = Gordon | first2 = Dennis P. | last3 = Orrell | first3 = Thomas M. | last4 = Bailly | first4 = Nicholas | last5 = Bourgoin | first5 = Thierry | last6 = Brusca | first6 = Richard C. | last7 = Cavalier-Smith | first7 = Thomas | last8 = Guiry | first8 = Michael D. | last9 = Kirk | first9 = Paul M. | display-authors=3 | title = A Higher Level Classification of All Living Organisms | journal = PLOS ONE | volume = 10 | issue = 6 | date = 29 April 2015 | doi=10.1371/journal.pone.0119248 | pmid = 25923521 | pmc = 4418965 | article-number=e0119248| bibcode = 2015PLoSO..1019248R | doi-access = free }}</ref> جن ۾ [[ٿامس ڪيوليئر-سمٿ|ڪيوليئر-سمٿ]] جي تازين (2022ع) اشاعت مان واڌارا شامل آهن.<ref name="Cavalier-Smith 2022">{{cite journal|vauthors=Cavalier-Smith T|title=Ciliary transition zone evolution and the root of the eukaryote tree: implications for opisthokont origin and classification of kingdoms Protozoa, Plantae, and Fungi|journal=Protoplasma|volume=259|pages=487–593|date=2022|doi=10.1007/s00709-021-01665-7|pmc=9010356}}</ref> ٻيا فائلا ٻين ليکڪن وٽ عام استعمال ۾ آهن، ۽ [[بين الاقوامي پروٽسٽالاجسٽ سوسائٽي]] (ISP) جي استعمال ڪيل سرشتي مان ورتل آهن. ڪجهه بيان ISP جي 2019ع واري يوڪيريئوٽن جي نظرثاني تي ٻڌل آهن.<ref name="Adl 2019">{{cite journal|vauthors=Adl SM, Bass D, Lane CE, Lukeš J, Schoch CL, Smirnov A, Agatha S, Berney C, Brown MW, Burki F, Cárdenas P, Čepička I, Chistyakova L, del Campo J, Dunthorn M, Edvardsen B, Eglit Y, Guillou L, Hampl V, Heiss AA, Hoppenrath M, James TY, Karnkowska A, Karpov S, Kim E, Kolisko M, Kudryavtsev A, Lahr DJ, Lara E, Le Gall L, Lynn DH, Mann DG, Massana R, Mitchell EA, Morrow C, Park JS, Pawlowski JW, Powell MJ, Richter DJ, Rueckert S, Shadwick L, Shimano S, Spiegel FW, Torruella G, Youssef N, Zlatogursky V, Zhang Q|year=2019|title=Revisions to the Classification, Nomenclature, and Diversity of Eukaryotes|journal=Journal of Eukaryotic Microbiology|volume=66|issue=1 |pages=4–119|doi=10.1111/jeu.12691|pmid=30257078 |pmc=6492006 }}</ref> {| class="wikitable" |- | style="background: #fff9a6" width="15%"| | [[اسٽريمينوپائل]] | rowspan="4" |[[ڊائيفوريٽڪس]] |- | style="background: #ffc8a6" width="15%"| |[[الويئولاٽا]] |- | style="background: #f8de7e" width="15%"| |[[رائيزاريا]] |- | style="background: #cfffa6" | |"[[هيڪروبيا]]" |- | style="background: #c5dafc" | | colspan="2" | [[امورفيا]] |- | style="background:#ffd4fe" | | colspan="2" |[[ايڪسڪيويٽا|ايڪسڪيويٽ]] |- | style="background: #d6d6d6" width="15%"| | colspan="2"| يتيم گروهه |} {|class="wikitable sortable" !فائلم!!معنيٰ!!عام نالو!!امتيازي خاصيتون!!بيان ڪيل جنسون!!تصوير |- style="background: #c5dafc" | [[اميبو زوا]] | بي شڪل جانور | اميبو زوئن | [[اميبي]] حرڪت لاءِ [[ڪوڙا پير|ڪوڙن پيرن]] جي موجودگي، نلڪي جهڙا [[ڪرسٽا]].<ref name="Adl 2019"/> | {{nts|2400|prefix=لڳ ڀڳ&nbsp;}}<ref name="Pawlowski_2012">{{cite journal | vauthors = Pawlowski J, Audic S, Adl S, Bass D, Belbahri L, Berney C, Bowser SS, Cepicka I, Decelle J, Dunthorn M, Fiore-Donno AM, Gile GH, Holzmann M, Jahn R, Jirků M, Keeling PJ, Kostka M, Kudryavtsev A, Lara E, Lukeš J, Mann DG, Mitchell EA, Nitsche F, Romeralo M, Saunders GW, Simpson AG, Smirnov AV, Spouge JL, Stern RF, Stoeck T, Zimmermann J, Schindel D, de Vargas C | display-authors = 6 | title = CBOL protist working group: barcoding eukaryotic richness beyond the animal, plant, and fungal kingdoms | journal = PLOS Biology | volume = 10 | issue = 11 | article-number = e1001419 | date = November 6, 2012 | pmid = 23139639 | pmc = 3491025 | doi = 10.1371/journal.pbio.1001419 | doi-access = free }}</ref> | [[File:Amoeba_proteus.jpg|100px]] |- style="background: #ffc8a6" | [[ايپيڪومپليڪسا]] | چوٽيءَ وارا اندر وڪڙ<ref name="Apicomplexa"/> | ايپيڪومپليڪسن، اسپوروزوئن | گهڻو ڪري طفيل، زندگي چڪر جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ مرحلي ۾ چپٽا ذيلي پيليڪلر ويزڪل ۽ مڪمل چوٽيءَ وارو مرڪب، غيرضوئي [[ايپيڪوپلاسٽ]].<ref name="Adl 2019"/> | {{nts|6000|prefix=کان وڌيڪ&nbsp;}}<ref name="Apicomplexa">{{cite book | vauthors = Votýpka J, Modrý D, Oborník M, Šlapeta J, Lukeš J | date = 2016| chapter = Apicomplexa | veditors = Archibald J, Simpson AG, Slamovits CH, Margulis L, Melkonian M, Chapman DJ, Corliss JO | title = Handbook of the Protists | publisher = Springer | publication-place = Cham | doi = 10.1007/978-3-319-32669-6_20-1}}</ref> | [[File:Toxoplasma gondii.jpg|100px]] |- style="background: #c5dafc" | [[اپوسوزوئا]]{{br}}{{small|([[پيرافائليٽڪ]])}} | ''[[اپوسوموناس]]'' جهڙا جانور | | ٻن [[فليجيلم|سليا]] وارا [[سلائيڊنگ حرڪت|سرڪندڙ]] جاندار، جن ۾ [[سينٽريول]]ن جي وچ ۾ ٻه يا ٽي ڳنڍيندڙ هوندا آهن | 32 | [[File:Podomonas_kaiyoae_C.jpg|100px]] |- style="background: #fff9a6" | [[بگائرا]] | ٻه ڇلا | | [[اسٽريمينوپائل]]، جن جي سليا جي عبوري علائقي ۾ ٻٽو پيچدار ڍانچو هوندو آهي | | [[File:Aplanonet3.jpg|100px]] |- style="background: #f8de7e" | [[سرڪوزوئا]] | فليجيليٽ جانور | سرڪوزوئن | [[ماليڪيولي نسلي وڻ]] وسيلي وصف ٿيل، نمايان شڪلي يا رويوي خاصيتن کان محروم.<ref name="Adl 2019"/> | | [[File:Euglypha_sp.jpg|100px]] |- style="background: #ffc8a6" | [[ڪروميريڊا]] | ''[[ڪروميرا]]'' جهڙا جاندار | ڪرومپوڊيلڊ، ڪروميريڊ، ڪولپوڊيلڊ<ref name="Janouškovec 2015">{{cite Q|Q30662251}}</ref> | ٻه فليجيلا رکندڙ، چار جهلين وارا ڪلوروپلاسٽ، اڻپورو چوٽيءَ وارو مرڪب، قشري الويئولائي، نلڪي جهڙا ڪرسٽا.<ref name="Adl 2019" /> | 8<ref name="Guiry 2024"/> | [[File:Vitrella_brassicaformis_LM_Michalek_2020.png|100px]] |- style="background: #c5dafc" | [[ڪوانوزوئا]]{{br}}{{small|([[پيرافائليٽڪ]])}} | ڦنل جانور<ref name="K&D"/> | اوپيسٿوڪونٽ پروٽسٽ | [[فائيلوپوڊيا|فائلوز ڪوڙا پير]]؛ ڪجهه ۾ [[فليجيلم]] کي گهيريندڙ [[ڪوانوفليجيليٽ|مائڪروولي جو ڪالر]] | {{nts|300|prefix=لڳ ڀڳ&nbsp;}}<ref name="Pawlowski_2012"/> | [[File:Desmarella_moniliformis.jpg|100px]] |- style="background: #ffc8a6" | [[سليئوفورا]] | سليا کڻندڙ | سليئيٽ | گهڻن سليا ۽ [[سائٽوسٽوم]] جي موجودگي. | {{nts|4500|prefix=لڳ ڀڳ&nbsp;}}<ref name="Protist diversity">{{Cite book|url=https://www.springer.com/gp/book/9789048128006|title=Protist Diversity and Geographical Distribution|date=2009|publisher=Springer Netherlands|isbn=978-90-481-2800-6|editor-last=Foissner|editor-first=W.|series=Topics in Biodiversity and Conservation|volume=8|pages=111|doi=10.1007/978-90-481-2801-3|language=en|editor-last2=Hawksworth|editor-first2=David}}</ref> | [[File:Paramecium_bursaria.jpg|100px]] |- style="background: #ddfa5a" | [[ڪرپٽسٽا]] | لڪل<ref name="K&D"/> | | [[ماليڪيولي نسلي وڻ]] وسيلي وصف ٿيل، چپٽا ڪرسٽا.<ref name="Adl 2019"/> | {{nts|246}}<ref name="Guiry 2024"/><ref name="Adl 2019"/> | [[File:Rhodomonas_salina_CCMP_322.jpg|100px]] |- style="background: #ffc8a6" | [[ڊائنو فليجيليٽا]] | ڦرندڙ فليجيليٽ<ref name="K&D"/> | ڊائنو فليجيليٽ | ٻه فليجيلا رکندڙ، جن ۾ گهڻين لهرن سان گڏ هڪ عرضي پٽي جهڙو فليجيلم گهرڙي جي کاٻي پاسي ڌڪ هڻي ٿو ۽ هڪ ڊگهو فليجيلم رڳو هڪ يا ٿورين لهرن سان پٺتي ڌڪ هڻي ٿو.<ref name="Adl 2019"/> | {{nts|2957}} موجود{{br}}955 فاسل<ref name="Guiry 2024"/> | [[File:CSIRO ScienceImage 6736 dinoflagellate.jpg|100px]] |- style="background: #f8de7e" | [[اينڊومائڪسا]] | بلغم اندر<ref name="K&D"/><ref name="Endomyxa">{{cite Q|Q28212529}}</ref> | | [[ماليڪيولي نسلي وڻ]] وسيلي وصف ٿيل،<ref name="Adl 2019" /> عام طور ٻين يوڪيريئوٽن جا پلازموڊيل اندريون طفيل.<ref name="Endomyxa"/> | | [[File:Vampyrella_lateritia.jpg|100px]] |- style="background: #ffd4fe" | [[ايولوڪا]]{{br}}{{small|([[پيرافائليٽڪ]])}} | شروعاتي نالي<ref name="LSC">{{cite journal|vauthors=Cavalier-Smith T|date=2013|title=Early evolution of eukaryote feeding modes, cell structural diversity, and classification of the protozoan phyla Loukozoa, Sulcozoa, and Choanozoa|url=https://archive.org/details/european-journal-of-protistology_2013-05_49_2/page/115|journal=European Journal of Protistology|volume=49|issue=2|pages=115–178|doi=10.1016/j.ejop.2012.06.001|pmid=23085100}}</ref> | | پيٽ واري خوراڪ نالي رکندڙ هيٽروٽروفڪ ٻه فليجيلا وارا جاندار.<ref name="LSC"/> | {{nts|23}} | [[File:Stygiella incarcerata.jpg|100px]] |- style="background: #ffd4fe" | [[يوگلينوزوئا]] | سچا اک وارا جانور | | ٻه فليجيلا رکندڙ؛ ٻن [[سليا]] مان هڪ چوٽيءَ واري يا ذيلي چوٽيءَ واري کيسي ۾ داخل ٿيل، منفرد سليا ترتيب.<ref name="Adl 2019"/> | {{nts|2037}} موجود{{br}}20 فاسل<ref name="Guiry 2024"/> | [[File:Euglenoid_movement.jpg|100px]] |- style="background: #ddfa5a" | [[هيپٽسٽا]] | چنبڙڻ<ref name="K&D"/> | | خوراڪ لاءِ سنها [[مائڪروٽيوبول]] بنياد رکندڙ ضميما ([[هيپٽوفائٽ]]ن ۾ هيپٽونيما، [[سينٽروهيليڊ]]ن ۾ [[ايڪسوپوڊيا]])، پيچيده معدني ڇلڙا.<ref name="Adl 2019"/> | {{nts|517}} موجود{{br}}1,205 فاسل<ref name="Guiry 2024"/> | [[File:Coccolithus_pelagicus_2.jpg|100px]] |- style="background: #d6d6d6" | [[هيمي ماسٽيگوفورا]] | اڻپورا يا غيرمعمولي فليجيليٽ<ref name="Hemimastigophora"/> | هيمي ماسٽيگوٽ<ref>{{cite Q|Q58834974}}</ref> | بيضوي يا ڪيڙي شڪل فئگوٽروف، لڳ ڀڳ 12 سليا جي ٻن ٿورين پيچدار قطارن سان، جهلي هيٺان ٿيڪل پليٽون مائڪروٽيوبولن سان سهارو ورتل ۽ گردشي هم آہنگ، نلڪي ۽ ٿيلهي جهڙا ڪرسٽا.<ref name="Adl 2019"/><ref name="Hemimastigophora">{{cite Q|Q85570914}}</ref> | {{nts|10}}<ref name="Spironematellidae">{{cite journal|first1=Yegor|last1=Shɨshkin|title=''Spironematella terricola'' comb. n. and ''Spironematella goodeyi'' comb. n. (Hemimastigida = Hemimastigea = Hemimastigophora) for ''Spironema terricola'' and ''Spironema goodeyi'' with diagnoses of the genus and family Spironematellidae amended|journal=Zootaxa|date=2022|volume=5128|issue=2|pages=295–297|doi=10.11646/zootaxa.5128.2.8|pmid=36101172|s2cid=252220401}}</ref> |[[File:Hemimastix_amphikineta.png|60px]] |- style="background: #ffd4fe" | [[هيٽرولوبوسيا]]؛<ref name="Pánek-2025">{{cite journal|last=Pánek|first=Tomáš|last2=Tice|first2=Alexander K.|last3=Corre|first3=Pia|last4=Hrubá|first4=Pavla|last5=Žihala|first5=David|last6=Kamikawa|first6=Ryoma|last7=Yazaki|first7=Euki|last8=Shiratori|first8=Takashi|last9=Kume|first9=Keitaro|last10=Hashimoto|first10=Tetsuo|last11=Ishida|first11=Ken-ichiro|last12=Hradilová|first12=Miluše|last13=Silberman|first13=Jeffrey D.|last14=Roger|first14=Andrew|last15=Inagaki|first15=Yuji|last16=Eliáš|first16=Marek|last17=Brown|first17=Matthew W.|last18=Čepička|first18=Ivan|title=An expanded phylogenomic analysis of Heterolobosea reveals the deep relationships, non-canonical genetic codes, and cryptic flagellate stages in the group|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|volume=204|date=16 January 2025|doi=10.1016/j.ympev.2025.108289|article-number=108289|pmid=39826589|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1055-7903(25)00006-5|url-access=subscription|doi-access=free}}</ref>{{br}}[[پرڪولوزوئا]] | ''[[پرڪولوموناس]]'' جهڙا جانور | هيٽرولوبوسين، اميبوماسٽيگوٽ<ref name="K&D"/> | پيچيده [[حياتي زندگي چڪر|زندگي چڪر]]، جنهن ۾ اميبا، فليجيليٽ ۽ [[خردجانداري سسٽ|سسٽ]] شامل آهن.<ref name="Adl 2019"/> [[اميبوفليجيليٽ]]، جن جي زندگي چڪرن ۾ هڪ اميبا، هڪ فليجيليٽ ۽ هڪ [[خردجانداري سسٽ|سسٽ]] مرحلو هوندو آهي. اميبا عام طور بيلناڪار هوندا آهن، هڪ پير واري حرڪتي صورت سان، ۽ ڦاٽندڙ لوبوپوڊيا وسيلي نسبتاً تيز هلندا آهن. فليجيليٽ عام طور ٻن يا چئن فليجيلا سان، جيڪي خوراڪ نالي جي اڳئين پڇاڙيءَ مان نڪرندا آهن. گولجي اوزار جي روايتي تهن واري صورت موجود ناهي. مائٽوڪانڊريا ۾ ٿالي نما ڪرسٽا؛ ڪجهه جنسن ۾ ڪرسٽا کان خالي، هائيڊروجن پيدا ڪندڙ مائٽوڪانڊريا سان لاڳاپيل عضيا.<ref name="Pánek-2025"/> | {{nts|170|prefix={{abbr|لڳ ڀڳ|تقريباً}}&nbsp;}}<ref name="Pánek-2025"/> | [[File:Naegleria fowleri lifecycle stages.JPG|100px]] |- style="background: #ffd4fe" | [[ملاوي موناڊا]] | ''[[ملاوي موناس]]'' جهڙا جاندار | ملاوي موناڊ | ننڍا آزاد رهندڙ ٻه سليا وارا جاندار، ٻن ڪائنيٽوسومن سان، پويان سليا ۾ هڪ يا ٻه پرڙا. | {{nts|3}}<ref name="Imasa heleensis">{{cite journal|vauthors=Heiss AA, Warring SD, Lukacs K, Favate J, Yang A, Gyaltshen Y, Filardi C, Simpson AG, Kim E|date=December 2020|title=Description of Imasa heleensis, gen. nov., sp. nov. (Imasidae, fam. nov.), a Deep-Branching Marine Malawimonad and Possible Key Taxon in Understanding Early Eukaryotic Evolution|journal=Journal of Eukaryotic Microbiology|volume=68|article-number=e12837|doi=10.1111/jeu.12837}}</ref> | [[File:Malawimonasms.jpg|100px]] |- style="background: #ffd4fe" | [[ميٽاموناڊا]] | وچ وارا [[موناڊ (حياتيات)|موناڊ]] | ميٽاموناڊ | [[بي هوازي جاندار|بي هوازي]] يا [[خرد هوا پسند]]، ڪجهه [[مائٽوڪانڊريا]] کان سواءِ؛ هر [[wikt:kinetid|ڪائنيٽڊ]] ۾ چار [[ڪائنيٽوسوم]] | | [[File:Giardia muris trophozoite SEM 11643.jpg|100px]] |- style="background: #fff9a6" | [[اوڪروفائٽا]]؛{{br}}[[هيٽروڪونٽوفائٽا]] | [[اوڪر]] ٻوٽا، هيٽروڪونٽ ٻوٽا | هيٽروڪونٽ الجي، اسٽريمينوڪروم، اوڪروفائٽ، هيٽروڪونٽوفائٽ | ٽن حصن وارا ماسٽيگونيم رکندڙ ٻه فليجيلا جاندار، چار جهلين وارا ڪلوروپلاسٽ ۽ ڪلوروفل ''a'' ۽ ''c''، نلڪي جهڙا ڪرسٽا.<ref name="Adl 2019"/> | {{nts|21052}} موجود{{br}}2,262 فاسل<ref name="Guiry 2024">{{cite Q|Q124684077}}</ref> | [[File:Diatoms_through_the_microscope.jpg|100px]] |- style="background: #c5dafc" | [[اوپيسٿوسپوريديا]]<br />{{small|(اڪثر [[فنگس]] سمجهيا ويندا آهن)}} | [[اوپيسٿوڪونٽ]] اسپور<ref name="karpov">{{Cite journal|last1=Karpov|first1=Sergey|last2=Mamkaeva|first2=Maria A.|last3=Aleoshin|first3=Vladimir|last4=Nassonova|first4=Elena|last5=Lilje|first5=Osu|last6=Gleason|first6=Frank H.|date=2014-01-01|title=Morphology, phylogeny, and ecology of the aphelids (Aphelidea, Opisthokonta) and proposal for the new superphylum Opisthosporidia|journal= Frontiers in Microbiology|volume=5|page=112|doi=10.3389/fmicb.2014.00112|pmc=3975115|pmid=24734027|doi-access=free}}</ref> | | [[ڪائٽن]] وارن [[اسپور]]ن ۽ ميزبان ۾ داخل ٿيندڙ ٻاهر نڪرندڙ اوزار رکندڙ طفيل | | [[File:Fibrillanosema_spore.jpg|100px]] |- style="background: #ffc8a6" | [[پرڪنسوزوئا]] | ''[[پرڪنسس]]'' جهڙا جانور | پرڪنسوزوئن، پرڪنسڊ | طفيل ٻه فليجيلا وارا جاندار، اڻپورو چوٽيءَ وارو مرڪب، هائفا جهڙي نلي وسيلي زوسپورينجيا يا اڻفرق ٿيل گهرڙن جي ٺهڻ.<ref name="Adl 2019"/> | {{nts|26}} | [[File:Dinovorax_pyriformis_PMC5609580_fig1c.png|100px]] |- style="background: #d6d6d6" | [[پرووورا]] | ڳهي ويندڙ لالچي پروٽسٽ<ref name="Provora"/> | | [[ماليڪيولي نسلي وڻ]] وسيلي وصف ٿيل، آزاد رهندڙ يوڪيريئوٽ خور هيٽروٽروفڪ ٻه فليجيلا وارا جاندار، پيٽ واري نالي ۽ ايڪسٽروسومن سان.<ref name="Provora">{{cite Q|Q115933632}}</ref> | {{nts|7}}<ref name="Provora"/> | [[File:Outline_drawing_of_Ubysseya_fretuma.svg|50px]] |- style="background: #fff9a6" | [[پسوڊوفنگي]] | ڪوڙا فنگس | | [[ماليڪيولي نسلي وڻ]] وسيلي وصف ٿيل، پيچدار سليا عبوري علائقي رکندڙ فئگوٽروفڪ هيٽروڪونٽ.<ref name="Phagotrophic heterokonts">{{cite Q|Q28303534}}</ref> | {{nts|1200|prefix=کان وڌيڪ&nbsp;}}<ref name="Oomycetes">{{cite journal|vauthors=Thines M|date=2018|title=Oomycetes|journal=Current Biology|volume=28|issue=15|pages=R812–R813|doi=10.1016/j.cub.2018.05.062|url=https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(18)30698-5|doi-access=free}}</ref> | [[File:Phytophthora_cactorum.jpg|100px]] |- style="background: #f8de7e" | [[ريٽيريا]] | ريٽيڪولوپوڊيا کڻندڙ جاندار<ref name="Endomyxa"/> | | [[ريٽيڪولوپوڊيا]] (يا [[ايڪسوپوڊيا]]) وسيلي خوراڪ وٺڻ، جيڪي عام طور مختلف قسمن جي ڍانچي مان ٻاهر نڪرن ٿا، بند مائٽوسس.<ref name="Retaria">{{cite Q|Q28261633}}</ref> | {{nts|10000}} موجود{{br}}50,000 فاسل | [[File:Foraminifères_de_Ngapali.jpg|100px]] |- style="background: #c5dafc" | [[سلڪوزوئا]]{{br}}{{small|([[پيرافائليٽڪ]])}} | نالي کڻندڙ جانور<ref name="LSC"/> | | [[هوازي جاندار|هوازي]] فليجيليٽ (ڪوبه نه، 1، 2 يا 4 فليجيلا) جن ۾ پٺيءَ وارو نيم سخت پيليڪل هڪ يا ٻن ذيلي جهلي گهاٽن پرتَن جو هوندو آهي، پيٽ واري خوراڪ نالي، شاخدار پيٽ وارا ڪوڙا پير، عام طور فائيلوز.<ref name="LSC"/> | {{nts|40}}+ | [[File:Collodictyon_telophase_constrict.jpg|70px]] |- style="background: #d6d6d6" | [[ٽيلونيميا]] | ''[[ٽيلونيما]]'' جهڙا جاندار<ref name="Telonemia"/> | ٽيلونيمڊ<ref name="Arpakorses"/> | [[فئگوٽروفڪ]] ناشپاتي شڪل ٻه فليجيلا وارا جاندار، منفرد پيچيده گهرڙي ڍانچي، نلڪي جهڙا ڪرسٽا، ٽن حصن وارا ماسٽيگونيم، قشري الويئولائي سان.<ref name="Telonemia">{{cite journal |last1=Shalchian-Tabrizi |first1=K |last2=Eikrem |first2=W |last3=Klaveness |first3=D |last4=Vaulot |first4=D |last5=Minge |first5=M.A |last6=Le Gall |first6=F |last7=Romari |first7=K |last8=Throndsen |first8=J |last9=Botnen |first9=A |last10=Massana |first10=R |last11=Thomsen |first11=H.A |last12=Jakobsen |first12=K.S |title=Telonemia, a new protist phylum with affinity to chromist lineages |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |date=28 April 2006 |volume=273 |issue=1595 |pages=1833–1842 |doi=10.1098/rspb.2006.3515 |pmid=16790418 |pmc=1634789 }}</ref><ref name="Arpakorses">{{cite journal | last1=Tikhonenkov | first1=Denis V. | last2=Jamy | first2=Mahwash | last3=Borodina | first3=Anastasia S. | last4=Belyaev | first4=Artem O. | last5=Zagumyonnyi | first5=Dmitry G. | last6=Prokina | first6=Kristina I. | last7=Mylnikov | first7=Alexander P. | last8=Burki | first8=Fabien | last9=Karpov | first9=Sergey A. | title=On the origin of TSAR: morphology, diversity and phylogeny of Telonemia | journal=Open Biology | publisher=The Royal Society | volume=12 | issue=3 | year=2022 | issn=2046-2441 | doi=10.1098/rsob.210325| pmid=35291881 | pmc=8924772 | doi-access=free }}</ref> | {{nts|7}} | [[File:Telonema_rivulare_(electron_micrography).jpg|100px]] |-class="sortbottom" | colspan="6"|'''ڪل: 26'''، پر هيٺ ڏسو. |} پروٽسٽ فائلن جو انگ هڪ درجا بنديءَ کان ٻي درجا بنديءَ تائين تمام گهڻو بدلجي ٿو. [[ڪيٽلاگ آف لائيف]] [[روڊوفائٽا]] ۽ [[گلاڪوفائٽا]] کي ٻوٽن جي بادشاهت ۾ شامل ڪري ٿو،<ref name="CoLtree" /> پر ٻيا سرشتا انهن فائلن کي پروٽسٽا جو حصو سمجهن ٿا.<ref>{{cite journal| last = Corliss| first = John O.| date = 1984| title = The Kingdom Protista and its 45 Phyla| url = https://archive.org/details/bio-systems_1984_17_2/page/87| journal = BioSystems| volume = 17| issue = 2| pages = 87–176|doi=10.1016/0303-2647(84)90003-0| pmid = 6395918}}</ref> ان کان سواءِ، گهٽ مقبول درجا بندي سرشتا [[اوڪروفائٽا]] ۽ [[پسوڊوفنگي]] کي هڪ فائلم، [[گائرسٽا]]، هيٺ گڏ ڪن ٿا، ۽ [[سليئيٽ]]ن کان سواءِ سڀني الويئوليٽن کي هڪ فائلم [[مائوزوئا]] ۾ رکن ٿا، جنهن جو درجو پوءِ گهٽايو ويو ۽ ان کي پيرافائليٽڪ فائلم [[ميوزوئا]] ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="Cavalier-Smith 2022"/> ڪنهن هڪ فائلم جي اندر به فائلم-سطح جا ٻيا درجا ظاهر ٿين ٿا، جيئن اوڪروفائٽا اندر [[باسليريافائٽا]] (ڊائٽم) جو مثال آهي. اهي فرق ISP پاران [[ڪليڊسٽڪ]] طريقي جي قبوليت کان پوءِ غيرلاڳاپيل ٿي ويا، جتي درجا بندياتي درجا، اضافي ۽ غيرمستحڪم سمجهي، درجا بندين مان خارج ڪيا ويا. ڪيترائي ليکڪ هن استعمال کي ترجيح ڏين ٿا، جنهن سبب ڪرومسٽا-پروٽوزوا سرشتو فرسوده ٿي ويو.<ref name="Adl 2019"/> === بيڪٽيريا === {{main|بيڪٽيريائي فائلا}} <!--COPY-PASTE FROM THERE--> هن وقت 41 بيڪٽيريائي فائلا ("[[سائنوبيڪٽيريا]]" کان سواءِ) آهن، جيڪي [[بيڪٽيريائي ضابطو|بيڪٽيريالاجيڪل ڪوڊ]] موجب صحيح نموني شايع ڪيا ويا آهن.<ref name="LPSN phyla">{{cite web | vauthors = Euzéby JP, Parte AC | url = https://lpsn.dsmz.de/text/names-of-phyla | title = Names of phyla | access-date = April 3, 2022 | publisher = [[List of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature]] (LPSN)}}</ref> # [[ابڊيٽيبيڪٽيريوٽا]] # [[ايسيڊوبيڪٽيريوٽا]]، فينوٽائپي لحاظ کان گوناگون ۽ گهڻو ڪري اڻپوکي # [[ايڪٽينومائسيٽوٽا]]، اعليٰ-G+C گرام مثبت جنسون # [[ايڪويفيڪوٽا]]، گهري شاخ رکندڙ # [[آرماٽيموناڊوٽا]] # [[ايٽريبيڪٽيروٽا]] # [[بيسيلوٽا]]، گهٽ-G+C گرام مثبت جنسون، جهڙوڪ اسپور ٺاهيندڙ [[بيسيلي]] (هوازي) ۽ [[ڪلوسٽريڊيا]] (بي هوازي) # [[بيڪٽيروئيڊوٽا]] # [[بالنيئولوٽا]] # [[بڊيلووائبرئونوٽا]] # [[ڪيلڊيسيريڪوٽا]]، اڳوڻي اميدوار ڀاڱو OP5؛ ''ڪيلڊيسيريڪم ايگزائل'' ان جو واحد نمائندو آهي # [[ڪيلڊيٽرائڪوٽا]] # [[ڪيمپائلوبيڪٽيروٽا]] # [[ڪليمائڊيوٽا]] # [[ڪلوروبيوٽا]]، ساوا گندرف بيڪٽيريا # [[ڪلوروفليڪسوٽا]]، ساوا غير گندرف بيڪٽيريا # [[ڪرائيسيوجينوٽا]]، رڳو 3 جنس (''Chrysiogenes arsenatis''، ''Desulfurispira natronophila''، ''Desulfurispirillum alkaliphilum'') # [[ڪوپروٿرموبيڪٽيروٽا]] # [[ڊيفيريبيڪٽيروٽا]] # [[ڊائنوڪوڪوٽا]]، ''Deinococcus radiodurans'' ۽ ''Thermus aquaticus'' هن فائلم جون "عام طور ڄاتل" جنسون آهن # [[ڊڪٽيوگلوموٽا]] # [[ايلوسيمائڪروبيوٽا]]، اڳوڻي اميدوار ڀاڱو ٿرمائٽ گروپ 1 # [[فائبروبيڪٽيروٽا]] # [[فيوسوبيڪٽيريوٽا]] # [[جيمماٽيموناڊوٽا]] # [[اگناويبيڪٽيريوٽا]] # [[ڪريٽيماتيئلوٽا]] # [[لينٽيسفائيروٽا]]، اڳوڻو ڪليڊ VadinBE97 # [[مائڪوپلازماٽوٽا]]، قابل ذڪر جنس: ''[[مائڪوپلازما]]'' # [[مائڪسوڪوڪوٽا]] # [[نائيٽرو اسپينوٽا]] # [[نائيٽرو اسپيروٽا]] # [[پلانڪٽومائسيٽوٽا]] # [[پسوڊوموناڊوٽا]]، سڀ کان وڌيڪ ڄاتل فائلم، جنهن ۾ ''[[ايشيريڪيا ڪولائي]]'' يا ''[[پسوڊوموناس ايروگينوسا]]'' جهڙيون جنسون شامل آهن # [[روڊوٿرموٽا]] # [[اسپائروڪيٽوٽا]]، جنسن ۾ ''[[بوريليا برگڊورفري]]'' شامل آهي، جيڪا لائيم بيماري پيدا ڪري ٿي # [[سينرجسٽوٽا]] # [[ٿرموڊيسلفوبيڪٽيريوٽا]] # [[ٿرمومائڪروبيوٽا]] # [[ٿرموٽوگوٽا]]، گهري شاخ رکندڙ # [[ويروڪومائڪروبيوٽا]] === آرڪيا === {{main|آرڪيا}} هن وقت 2 فائلا آهن، جيڪي [[بيڪٽيريائي ضابطو|بيڪٽيريالاجيڪل ڪوڊ]] موجب صحيح نموني شايع ڪيا ويا آهن.<ref name="LPSN phyla" /> # [[نائيٽروسوسفيروٽا]] # [[ٿرموپروٽيوٽا]]، ٻيو سڀ کان عام آرڪيائي فائلم ٻيا فائلا، جيڪي تجويز ڪيا ويا آهن پر صحيح نموني نالا نه ڏنا ويا آهن، تن ۾ هي شامل آهن: # "[[يوري آرڪيوٽا]]"، سڀ کان عام آرڪيائي فائلم # "[[ڪور آرڪيوٽا]]" # "[[نانو آرڪيوٽا]]"، انتهائي ننڍڙا هم جيوي؛ رڳو هڪ ڄاتل جنس == پڻ ڏسو == {{portal|حياتيات}} * [[ڪليڊسٽڪس]] * [[ارتقائي نسليات]] * [[سرشتيات]] * [[درجا بندي (حياتيات)|درجا بندي]] == حوالا == {{reflist|30em}} {{notelist}} <references group="lower-alpha"/> == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Wikispecies}} {{Wiktionary|فائلم}} * [https://web.archive.org/web/20060622202444/http://www.pandasthumb.org/archives/2005/04/down_with_phyla_1.html ڇا فائلا "حقيقي" آهن؟ ڇا واقعي موجود ۽ فوسلي رڪارڊ ۾ "جانورن جي فائلن جي انگ" جي ڪا چٽي نموني مقرر ڪيل حد آهي؟] * [http://waynesword.palomar.edu/trnov01.htm جانورن جا مکيه فائلا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060716113027/http://waynesword.palomar.edu/trnov01.htm |date=16 July 2006 }} {{درجا بندياتي درجا|state=expanded}} {{ڌرتيءَ تي حياتي}} {{Authority control}} [[زمرو:فائلا| ]] [[زمرو:ٻوٽن جا ڀاڱا| ]] [[زمرو:درجا بندياتي درجا]] 3fuislp0v13khu8ezyucvos2d07xrqt 0 45217 414879 295172 2026-09-26T02:14:11Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414879 wikitext text/x-wiki {{ infobox zoo | zoo_name = راڻي باغ | logo = | logo_width = | logo_caption = | image = PK Hyderabad asv2020-02 img02 Rani Bagh gate.jpg | image_width = | image_caption = | date_opened = 1861 (نباتاتي باغ طور)<ref name="save_rani_bagh"/> | date_opening = | date_closed = | location = [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، <br /> [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] {{flagicon|Pakistan}} | area = 53 ايڪڙ<ref name="save_rani_bagh"/> | coordinates = {{Coord|25.38223|68.34305|region:PK_type:landmark|display=inline,title}} | num_animals = | num_species = لڳ ڀڳ 70 (جانور)<ref name="save_rani_bagh"/> <br /> لڳ ڀڳ 230 (ٻوٽا)<ref name="save_rani_bagh"/> | largest_tank_vol = | total_tank_vol = | annual_visitors = ? | members = | exhibits = | website = }} '''راڻي باغ''' {{ٻيا نالا|انگريزي='''Rani Bagh''' يا '''Queen's Garden'''، پراڻو نالو: '''داس گارڊن'''}}، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ واقع هڪ [[چڙيا گهر]] آهي. هن جو نالو [[راڻي وڪٽوريه]] جي نالو پٺيان رکيو ويو.<ref name="Talpur">{{cite journal|last1=Talpur|first1=Mir Atta Muhammad|title=The Vanishing Glory of Hyderabad (Sindh, Pakistan)|journal=Web Journal on Cultural Patrimony|date=2007|url=http://www.webjournal.unior.it/dati/19/72/web%20journal%203,%20hyderabad.pdf|publisher=University of Naples|issn=1827-8868|access-date=2018-10-01|archive-date=2018-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225191715/http://www.webjournal.unior.it/Dati/19/72/Web%20Journal%203,%20Hyderabad.pdf%0A|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225191715/http://www.webjournal.unior.it/Dati/19/72/Web%20Journal%203,%20Hyderabad.pdf%0A |date=2018-12-25 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225191715/http://www.webjournal.unior.it/Dati/19/72/Web%20Journal%203,%20Hyderabad.pdf%0A |date=2018-12-25 }}</ref> It was هي راڻي باغ نباتاتي باغ طور 1861ع ۾ آگرو-هورٽيڪلچرل سوسائٽي طرفان جوڙايو ويو، جنهن ۾ بعد ۾ جانور منتقل ڪيا ويا.<ref name="save_rani_bagh">{{cite web|url=http://www.saveranibagh.org/faq.html |title=SAVE RANI BAGH BOTANICAL GARDEN ACTION COMMITTEE|work=www.saveranibagh.org |accessdate=6 June 2010}}</ref> راڻي باغ 45 ايڪڙن تي مشتمل آهي، جنهن کي چار حصن ۾ ورهايو ويو، جنهن عيد گاهه، عباس ڀائي پارڪ، چڙيا گھر ۽ باغيچو، ٻارن جو پارڪ، ڊوڙڻ جي جاءِ ۽ گاڏين جي پارڪنگ شامل آهي. راڻي باغ ۾ 21 [[مئمل]]، 41 [[پکي]] ۽ 10 ريڙهيون پائيندڙ [[جاندار]]، ۽ 227 نسلن جا 3177 وڻ توڙي [[ٻوٽا]] موجود آهن.<ref name="save_rani_bagh"/> == حوالا == {{حوالا}} ==خارجي ڳنڍڻا== * [https://web.archive.org/web/20111004061323/http://www.hyderabad.gov.pk/?page=rani_bagh_inauguration راڻي باغ افتتاحي تقريب (تصويرون)] * [http://www.dawn.com/2006/11/02/local9.htm وقت تي منصوبو مڪمل ڪرڻ جو مطالبو: راني باغ منصوبو - روزاني ڊان] * [http://www.dawn.com/2008/11/22/local13.htm حيدرآباد: مرمت ڪيل راڻي باغ گهمندڙن جي منتظر] * [http://www.dawn.com/2008/12/09/letted.htm#12 راڻي باغ خطري ۾ - روزاني ڊان] {{حيدرآباد ضلعو، پاڪستان}} {{پاڪستان جا چڙيا گهر}} [[زمرو:پاڪستان ۾ نباتاتي باغ]] [[زمرو:پاڪستان جا چڙيا گهر]] [[زمرو:حيدرآباد، سنڌ]] [[زمرو:1861ع تي برطانيوي هندوستان ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:حيدرآباد، سنڌ ۾ گهمڻ جون جايون]] dwfmwzjld01dzdkoldlvh8623mfoh03 0 45781 414866 414331 2026-09-26T01:38:24Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414866 wikitext text/x-wiki {{short description|اوڀر آفريڪا جو ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = تنزانيا جي گڏيل جمهوريه | common_name = تنزانيا | native_name = [[سواحلي ٻولي]] ۾: '''جمهوري يا مونگانو وا تنزانيا''' | image_flag = Flag of Tanzania.svg | image_coat = Coat of arms of Tanzania.svg | national_motto = "Uhuru na Umoja" | englishmotto = "آزادي ۽ اتحاد" | national_anthem = "[[مونگو ابارڪي آفريڪا]]"<br />"خدا آفريڪا کي برڪت ڏي"<ref>{{cite web |url=http://www.nationalanthems.info/znz.htm |access-date=29 January 2015 |date=2014 |title=Zanzibar |first=David |last=Kendall |work=nationalanthems.info |archive-date=4 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191004074956/http://www.nationalanthems.info/znz.htm |url-status=live }}</ref>{{parabr}}{{center|[[File:National Anthem of Tanzania by US Navy Band.ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File: Tanzania (orthographic projection).svg|frameless]]|دنيا جي گولي تي ڏيکاريو|[[File:Tanzania map-sw.svg|upright=1.15|frameless]]|آفريڪا جي نقشي تي ڏيکاريو|default=1}} | capital = [[ڊوڊوما]] ([[ڊي جيور]]) | coordinates = {{Coord|6|10|S|35|44|E|type:city|display=inline}} | largest_city = [[دارالسلام]]<br />{{Coord|06|48|S|39|16|E|region:TZ-02_type:city(6,400,000)|display=inline}} | official_languages = {{hlist|[[سواحلي ٻولي|سواحلي]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{efn|[[سواحلي ٻولي|سواحلي]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] عملي طور سرڪاري ٻولين طور ڪم ڪن ٿيون.<ref name=Mugoti>{{cite book |title=Africa (a-z) |author=Godfrey Mugoti |page=152 |publisher= Godfrey books |date=12 June 2009 |isbn=9781435728905 |url=https://books.google.com/books?id=Plvuddy_4NYC&pg=PA512}}</ref><ref name=expogr>{{cite web|url=https://www.expogr.com/tanzania_country_information.php|title=Tanzania Country Information – All about Tanzania|website=expogr.com|access-date=26 April 2020}}</ref>}}}} | languages_type = [[قومي ٻولي]] | languages = [[سواحلي ٻولي|سواحلي]]<ref name="tzgov">{{cite web|title=Tanzania Profile|url=https://tanzania.go.tz/home/pages/68|website=Tanzania Gov|publisher=Tanzanian Government|access-date=23 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170802124344/https://tanzania.go.tz/home/pages/68|archive-date=2 August 2017|url-status=dead}}</ref> | languages2_type = ٻيون ٻوليون | languages2 = [[تنزانيا جون ٻوليون|100 کان وڌيڪ ٻوليون]]، جن ۾ (10 لک کان وڌيڪ ڳالهائيندڙ): {{hlist |style=line-break:anywhere|[[شمبالا ٻولي|شمبالا]]|[[سوڪوما ٻولي|سوڪوما]]|[[نيامويزي ٻولي|نيامويزي]]|[[چاگا ٻوليون|چاگا]]|[[ها ٻولي|ها]]|[[بينا ٻولي|بينا]]|[[گوگو ٻولي|گوگو]]|[[هايا ٻولي|هايا]]|[[ڌولوئو]]|[[عراقي ٻولي|عراقي]]|[[ماڪونڊي ٻولي|ماڪونڊي]]|[[نياتورو ٻولي|نياتورو]]|[[ماسائي ٻولي|ماسائي]]|[[جيتا ٻولي|جيتا]]|[[پاري ٻولي|پاري]]}} | religion_year = 2022 | religion_ref = <ref name="x053">{{cite web | title=Summary of results: Afrobarometer Round 9 survey in Tanzania, 2022 | url=https://www.afrobarometer.org/wp-content/uploads/2023/07/Summary-of-results-Tanzania-Afrobarometer-R9-28july23.pdf | page=6 | access-date=2024-12-02}}</ref> | religion = {{tree list}} *57% [[تنزانيا ۾ عيسائيت|عيسائيت]] *37% [[تنزانيا ۾ اسلام|اسلام]] *6% ٻيا {{tree list/end}} | demonym = [[تنزانيا جي آبادي|تنزانيائي]] | government_type = وحداني غالب-جماعت واري [[صدارتي نظام|صدارتي جمهوريه]] | leader_title1 = [[تنزانيا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[ساميا سلوهو حسن]] | leader_title2 = [[تنزانيا جو نائب صدر|نائب صدر]] | leader_name2 = [[ايمانوئل نچمبي]] | leader_title3 = [[تنزانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name3 = [[مويگولو نچيمبا]] | leader_title4 = [[تنزانيا جي قومي اسيمبلي جو اسپيڪر|اسپيڪر]] | leader_name4 = [[موسا زونگو]] | leader_title5 = [[تنزانيا جو چيف جسٽس|چيف جسٽس]] | leader_name5 = [[جارج مچيچي ماساجو]] | legislature = [[قومي اسيمبلي (تنزانيا)|قومي اسيمبلي]] | sovereignty_type = [[برطانيا]] کان آزادي | established_event1 = [[تانگانيڪا (1961–1964)|تانگانيڪا]] | established_date1 = 9 ڊسمبر 1961 | established_event2 = {{nowrap|[[زنجبار جي عوامي جمهوريه|زنجبار]]}} | established_date2 = 10 ڊسمبر 1963 | established_event3 = تانگانيڪا ۽ زنجبار جو اتحاد | established_date3 = 26 اپريل 1964 | established_event4 = موجوده آئين | established_date4 = 25 اپريل 1977 | area_km2 = 947,303 | area_rank = 30th | area_sq_mi = 365,756<ref name="BFF"/> <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 6.4<ref name="BFF"/> | population_estimate = 67,462,121<ref name=CIA2024>{{Cite CIA World Factbook|country=Tanzania|access-date=3 June 2024|year=2024}}</ref> | population_estimate_year = 2024 | population_census = {{IncreaseNeutral}} 61,741,120<ref>{{cite web |url=https://sensa.nbs.go.tz |title=Population Size in Tanzania |publisher=Tanzania Sensa |access-date=14 July 2023}}</ref> | population_census_year = 2022 | population_estimate_rank = 22nd | population_density_km2 = 65.2 | population_density_sq_mi = 168.8 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 147th | GDP_PPP = {{increase}} $293.59 ارب<ref name=weodb>{{cite web |title=World Economic Outlook Database, April 2025 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april |language=en}}</ref> | GDP_PPP_rank = 69th | GDP_PPP_year = 2025 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $4,370<ref name=weodb/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 158th | GDP_nominal = {{increase}} $88.980 ارب<ref name=weodb/> | GDP_nominal_rank = 80th | GDP_nominal_year = 2025 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $1,280<ref name=weodb/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 162nd | Gini = 40.5 | Gini_year = 2017 | Gini_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204222738/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |url-status=dead |archive-date=4 February 2021 |title=Gini Index coefficient| publisher=CIA Factbook |access-date=16 July 2021}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.555<!--number only, between 0 and 1--> | HDI_year = 2023<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">[https://hdr.undp.org/data-center/country-insights#/ranks Human Development Insights] Human Development Reports</ref> | HDI_rank = 165th | currency = [[تنزانيائي شلنگ]] | currency_code = TZS | time_zone = [[اوڀر آفريڪا وقت]] | utc_offset = +3 | utc_offset_DST = | time_zone_DST = | calling_code = [[+255]]{{efn|ڪينيا ۽ يوگنڊا مان +007}} | cctld = [[.tz]] }} '''تنزانيا'''،{{efn|{{IPAc-en|ˌ|t|æ|n|z|ə|ˈ|n|iː|ə|audio=LL-Q1860 (eng)-Soundguys-Tanzania.wav}} {{respell|TAN|zə|NEE|ə}},<ref>{{cite web |url=https://dictionary.reference.com/browse/tanzania |title=Tanzania &#124; Define Tanzania at Dictionary.com |website=Dictionary.reference.com |access-date=19 February 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/tanzania|archive-url=https://web.archive.org/web/20181028151705/https://en.oxforddictionaries.com/definition/tanzania|url-status=dead|archive-date=28 October 2018|title=Tanzania|work=Oxford Dictionaries Online|access-date=28 October 2018}}</ref> گهٽ استعمال ٿيندڙ اچار {{IPAc-en|t|æ|n|ˈ|z|eɪ|n|i|ə}} {{respell|tan|ZAY|nee|ə}},<ref>{{Cite news |last=McCarthy |first=Ciara |date=2016-04-27 |title=Trump devises 'zany' way to pronounce Tanzania in foreign policy speech |url=https://www.theguardian.com/us-news/2016/apr/27/donald-trump-tanzania-foreign-policy-speech |access-date=2026-08-23 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> {{IPA|sw|tɑⁿzɑˈni.ɑ|lang|small=no}}.}} جنهن جو سرڪاري نالو '''تنزانيا جي گڏيل جمهوريه''' آهي،{{efn|{{langx|sw|Jamhuri ya Muungano wa Tanzania}}.}} [[اوڀر آفريڪا]] جي [[آفريڪي عظيم ڍنڍون|آفريڪي عظيم ڍنڍن]] واري علائقي ۾ هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر اولهه ۾ [[يوگنڊا]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪينيا]]، اوڀر ۾ [[هندي سمنڊ]]، ڏکڻ ۾ [[موزمبيق]] ۽ [[ملاوي]]، ڏکڻ اولهه ۾ [[زيمبيا|زامبيا]]، ۽ اولهه ۾ [[روانڊا]]، [[برونڊي]] ۽ [[ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو]] واقع آهن. 2024ع جي هڪ اندازي موجب تنزانيا جي آبادي لڳ ڀڳ 67.5 ملين آهي،<ref name=CIA2024 /> جنهن ڪري اهو خط استوا جي مڪمل طور ڏکڻ ۾ واقع سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو آفريڪي ملڪ آهي. تنزانيا مان ڪيترائي اهم [[هومينڊ]] جا فوسل مليا آهن. پٿر ۽ ڪانسي جي دور ۾ تنزانيا ڏانهن ٿيندڙ قديم لڏپلاڻن ۾ اڄوڪي [[عراقو ماڻهو|عراقو ماڻهن]] سان مشابهت رکندڙ ڏاکڻي ڪشٽڪ ٻولين جا ڳالهائيندڙ شامل هئا، جيڪي هاڻوڪي [[ايٿوپيا]] مان ڏکڻ طرف لڏي آيا؛<ref name="Genetics"/> اوڀر ڪشٽڪ ماڻهو، جيڪي لڳ ڀڳ <small>2,000</small> کان <small>4,000</small> سال اڳ [[ترڪانا ڍنڍ]] جي اتر کان تنزانيا ۾ داخل ٿيا؛<ref name="Genetics"/> ۽ [[ڏاکڻي نائلوٽڪ ٻوليون|ڏاکڻي نائلوٽ]]، جن ۾ [[داتوگا ماڻهو|داتوگ]] شامل هئا، جيڪي 2,900 کان 2,400 سال اڳ موجوده [[ڏکڻ سوڊان]]–[[ايٿوپيا]] سرحدي علائقي مان آيا هئا.<ref name="Genetics"/>{{rp|page 18}} اهي لڏپلاڻون لڳ ڀڳ ساڳئي وقت ٿيون، جڏهن [[اولهه آفريڪا]] کان [[بانٽو ٻوليون|مشارڪي بانٽو]] ڳالهائيندڙ [[وڪٽوريا ڍنڍ]] ۽ [[ٽانگانيڪا ڍنڍ|تانگانيڪا ڍنڍ]] جي علائقن ۾ آباد ٿيا.<ref name="Genetics"/><ref name="auto">{{cite book |first=Christopher |last=Ehret |title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400 |url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC |date=2001 |publisher=University Press of Virginia |isbn=978-0-8139-2057-3}}</ref> 19هين صديءَ جي آخر ۾ ملڪ جو سرزميني حصو [[جرمن اوڀر آفريڪا]] جي نالي سان [[جرمني|جرمنيءَ]] جي راڄ هيٺ آيو. [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ برطانوي راڄ قائم ٿيو ۽ ان علائقي کي [[تانگانيڪا (علائقو)|تانگانيڪا]] جي نالي سان انتظام هيٺ رکيو ويو، جڏهن تہ [[زنجبار|زنجبار ٻيٽن جو مجموعو]] الڳ نوآبادياتي انتظام هيٺ رهيو. 1961ع ۽ 1963ع ۾ ترتيبوار آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ، ٻنهي علائقن 1964ع ۾ گڏجي تنزانيا جي گڏيل جمهوريه ٺاهي.<ref name="factbook">{{cite web |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |title=Tanzania |date=7 July 2025 |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tanzania/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109103650/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tanzania|url-status=dead|archive-date=9 January 2021}}</ref> تانگانيڪا [[دولت مشترڪه ملڪن|برطانوي دولت مشترڪه]] ۾ شامل ٿيو، ۽ تنزانيا هڪ متحد جمهوريه طور اڄ بہ دولت مشترڪه جو ملڪ آهي.<ref name="auto1">{{cite web|url=https://thecommonwealth.org/our-member-countries/united-republic-tanzania|title=United Republic of Tanzania &#124; The Commonwealth|website=thecommonwealth.org|date=15 August 2013}}</ref> اڄ ملڪ هڪ [[صدارتي نظام|صدارتي]] آئيني جمهوريه آهي، جنهن جي [[ڊوڊوما|وفاقي گادي گورنمينٽ سٽي (دودوما)]] ۾ واقع آهي؛<ref>{{cite news|url=https://www.etsav.upc.es/personals/iphs2004/pdf/148_p.pdf|title=The planning of the new capital of Tanzania: Dodoma, an unfulfilled dream|first=Aloysius C.|last=Mosha|access-date=13 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130712145006/http://www.etsav.upc.es/personals/iphs2004/pdf/148_p.pdf|archive-date=12 July 2013|url-status=dead|publisher=University of Botswana}}</ref> اڳوڻي گادي [[دارالسلام]] ۾ اڃا بہ گهڻا سرڪاري دفتر موجود آهن، ۽ اهو ملڪ جو سڀ کان وڏو شهر، مکيه بندرگاهه ۽ سڀ کان اهم واپاري مرڪز آهي.<ref name="factbook" /><ref name="official_website">{{cite web|url=https://www.tanzania.go.tz/profilef.html|title=The Tanzania National Website: Country Profile|website=Tanzania.go.tz|archive-url=https://web.archive.org/web/20131125222553/http://www.tanzania.go.tz/profilef.html|archive-date=25 November 2013|url-status=dead|access-date=1 May 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.tanzaniaports.com/index.php?option=com_content&view=article&id=100&Itemid=270|title=Dar es Salaam Port|publisher=Tanzaniaports.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222180354/http://www.tanzaniaports.com/index.php?option=com_content&view=article&id=100&Itemid=270|archive-date=22 February 2014|url-status=dead|access-date=19 February 2014}}</ref> ڪيترن ڏهاڪن کان تنزانيا تي [[چاما چا ماپندوزي]] (CCM) جي حڪمراني رهي آهي ۽ ملڪ کي ''[[عملي طور]]'' [[هڪ جماعتي رياست]] طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |last1=Collord |first1=Michaela |title=Tanzania's 2020 Election: Return of the One-Party State |url=https://www.ifri.org/sites/default/files/migrated_files/documents/atoms/files/collord_tanzania_2020_election_2021.pdf |website=ifri.org |publisher=[[Institut français des relations internationales]] |access-date=5 November 2025 |date=February 2021}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tools of single party hegemony in Tanzania: evidence from surveys and survey experiments |url=https://scholar.harvard.edu/files/kcroke/files/single_party_pre-print.pdf |access-date=1 December 2024}}</ref> تنزانيا جي آبادي لڳ ڀڳ 120 [[نسلي گروهه|نسلي]]،<ref name="East Africa Living Encyclopedia">{{cite encyclopedia |author=African Studies Center University of Pennsylvania |author-link=University of Pennsylvania |encyclopedia=East Africa Living Encyclopedia |title=Tanzania – Ethnic Groups| url=https://www.africa.upenn.edu/NEH/tethnic.htm}}</ref> [[لساني گروهه|لساني]] ۽ مذهبي گروهن تي مشتمل آهي. [[عيسائيت]] [[تنزانيا ۾ مذهب|تنزانيا جو]] سڀ کان وڏو مذهب آهي، جڏهن تہ [[مسلمان]] ۽ [[روح پرستي|روح پرست]] پڻ اهم اقليتون آهن.<ref name="Pew Africa">[http://www.globalreligiousfutures.org/countries/tanzania#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010&region_name=All%20Countries&restrictions_year=2016 Religion in Tanzania] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210304033104/http://globalreligiousfutures.org/countries/tanzania#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010&region_name=All%20Countries&restrictions_year=2016 |date=4 March 2021 }}, [[Pew Research Center]]</ref> تنزانيا ۾ [[تنزانيا جون ٻوليون|100 کان وڌيڪ ٻوليون]] ڳالهايون وڃن ٿيون، جنهن ڪري اهو [[اوڀر آفريڪا]] جو لساني طور سڀ کان وڌيڪ گوناگون ملڪ آهي.<ref name=sim>{{cite book |first1=Ulrich |last1=Ammon |first2=Norbert |last2=Dittmar |first3=Klaus J. |last3=Mattheier |title=Sociolinguistics: An International Handbook of the Science of Language and Society |url=https://books.google.com/books?id=LMZm0w0k1c4C&pg=PA1967 |year=2006 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-018418-1 |page=1967}}</ref> ملڪ وٽ قانوني طور ڪا به ''de jure'' سرڪاري ٻولي ناهي،<ref name=Mugoti/> جڏهن تہ قومي ٻولي [[سواحلي ٻولي|سواحيلي]] آهي.<ref name="tzgov"/> انگريزي پرڏيهي واپار، سفارتڪاري، اعليٰ عدالتن ۽ ثانوي توڙي اعليٰ تعليم ۾ تدريس جي ذريعي طور استعمال ٿئي ٿي.<ref name=sim/><ref name="afkinsider.com">{{cite news |url=https://afkinsider.com/88774/tanzania-ditches-english-education-overhaul-plan/ |agency=AFK Insider |title=Tanzania Ditches English In Education Overhaul Plan |date=17 February 2015 |access-date=23 February 2015 |archive-date=24 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150224091256/http://afkinsider.com/88774/tanzania-ditches-english-education-overhaul-plan/ |url-status=dead }}</ref> [[عربي]] [[زنجبار]] ۾ وڏي پيماني تي ڳالهائي وڃي ٿي، جيڪا عربن جي بالادستيءَ واري واپاري مرڪز طور ان جي تاريخ جي عڪاسي ڪري ٿي. تنزانيا جو اتر اوڀر وارو حصو جبلائتو ۽ گهاٽن ٻيلن سان ڍڪيل آهي، جتي [[ڪليمنجارو|ڪليمنجارو جبل]] واقع آهي، جيڪو [[آفريڪا جا جبل|آفريڪا جو سڀ کان اوچو جبل]] ۽ [[دنيا جي سڀ کان اوچن جبلن جي فهرست|سامونڊي سطح کان مٿي دنيا جو سڀ کان اوچو آزاد بيٺل جبل]] آهي. [[آفريڪي وڏيون ڍنڍون|آفريڪي وڏين ڍنڍن]] مان ٽي جزوي طور تنزانيا اندر واقع آهن. اتر ۽ اولهه ۾ [[وڪٽوريا ڍنڍ]]، جيڪا آفريڪا جي سڀ کان وڏي ڍنڍ آهي، ۽ [[ٽانگانيڪا ڍنڍ|تانگانيڪا ڍنڍ]]، جيڪا کنڊ جي سڀ کان اونهي ڍنڍ آهي ۽ پنهنجي منفرد مڇين جي قسمن لاءِ مشهور آهي، واقع آهن. ڏکڻ ۾ [[ملاوي ڍنڍ]] آهي. اوڀر وارو سامونڊي ڪنارو گرم ۽ گهميل آهي، ۽ [[زنجبار ٻيٽن جو مجموعو]] ان جي سامونڊي ڪناري کان ٿورو پري واقع آهي. [[مينائي بي ڪنزرويشن ايريا]] زنجبار جو سڀ کان وڏو سامونڊي محفوظ علائقو آهي. زامبيا جي سرحد تي [[ڪالامبو درياهه]] تي واقع [[ڪالامبو آبشار]] آفريڪا جو ٻيو سڀ کان اوچو بنا رڪاوٽ هيٺ ڪرندڙ آبشار آهي.<ref name="Kalambo Falls">[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/310022/Kalambo-Falls "Kalambo Falls"]. ''Encyclopædia Britannica''.</ref> تنزانيا [[سفاري]] سياحت لاءِ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ گهميل منزلن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web | last1=Scholtz | first1=Marco | editor-first1=Ozayr | editor-last1=Patel | url=https://theconversation.com/why-millions-chose-africa-as-their-safari-destination-52503 | title=Why millions chose Africa as their safari destination | date=12 January 2016 | doi=10.64628/AAJ.epmfwva6h }}</ref> ملڪ [[گڏيل قومون]]، [[گروپ آف 77]]، [[آفريڪي يونين]]، [[اوڀر آفريڪي ڪميونٽي]] ۽ [[غير وابسته تحريڪ]] جو سرڪاري ميمبر آهي. <!-- As per site policy (see [[WP:LEAD]]) no more than 4 lead paragraphs permitted (or 5 if absolutely necessary) --> <gallery mode="packed" heights="200"> File:Tz-map.png|تنزانيا جو نقشو File:LocationTanzania.svg|دنيا جي نقشي ۾ [[تنزانيا]] جو مقام </gallery> == نالي جي معنيٰ == "تنزانيا" نالو 1964ع ۾ ملڪ ٺاهڻ لاءِ متحد ٿيندڙ ٻن رياستن، [[تانگانيڪا (1961–1964)|تانگانيڪا]] ۽ [[زنجبار جي عوامي جمهوريه|زنجبار]]، جي نالن کي ملائي ٺاهيل هڪ [[مختصر مرڪب لفظ]] آهي.<ref>{{OEtymD|tanzania}}</ref> جڏهن زنجبار ۽ تانگانيڪا متحد ٿي رهيا هئا، تڏهن قومي اخبار ''The Standard'' نئين ملڪ جي نالي لاءِ هڪ مقابلو ڪرايو، جيڪو محمد اقبال دار کٽيو. اقبال دعويٰ ڪئي تہ هن نالو ٺاهڻ لاءِ متحد ٿيندڙ ٻن رياستن مان "Tan" ۽ "zan"، پنهنجي نالي مان "i"، ۽ [[احمديه]] ڏانهن اشاري طور "a" شامل ڪيو.<ref>{{Cite news |last=Mazimu |first=Yusuph |date=4 March 2025 |title=Mohammed Iqbal Dar: Mjue mbunifu wa jina 'Tanzania' aliyeaga dunia |url=https://www.bbc.com/swahili/articles/crrdq0v420ko |access-date=24 March 2025 |work=BBC News Swahili}}</ref> ''تانگانيڪا'' نالو [[سواحيلي ٻولي|سواحيلي]] لفظن ''tanga''، يعني "بادبان"، ۽ ''nyika''، يعني "غير آباد ميدان، بيابان"، مان نڪتل آهي، جن مان "بيابان ۾ بادبان هلائڻ" وارو مفهوم ٺهي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن ان کي [[تانگانيڪا ڍنڍ]] ڏانهن اشاري طور بہ سمجهيو ويندو آهي.<ref>[http://home.frognet.net/~jaknouse/gaz-af.html John Knouse: A Political World Gazetteer: Africa] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110610213113/http://home.frognet.net/~jaknouse/gaz-af.html |date=10 June 2011}} website accessed 1 May 2007.</ref> "[[زنجبار]]" نالو ''[[زنج]]'' مان نڪتل آهي، جيڪو هڪ مقامي قوم جو نالو هو، ۽ عربي لفظ ''barr''، جنهن جي معنيٰ "سامونڊي ڪنارو" يا "ساحل" آهي.<ref>{{OEtymD|zanzibar}}.</ref> ''زنج'' لفظ ''الزنجيا'' مان نڪتل آهي، جيڪو اوڀر آفريڪا جي سامونڊي ڪناري لاءِ عربي نالو هو. هي لفظ [[ازانيا]] سان بہ لاڳاپيل آهي، جيڪو ساڳئي سامونڊي ڪناري لاءِ يوناني نالو هو ۽ ممڪن آهي تہ ڪنهن [[سبائي ٻولي|سبائي]] نالي مان نڪتل هجي. ان جو ذڪر پهرين صدي عيسويءَ ۾ لکيل ڪتاب ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]'' ۾ ملي ٿو. ازانيا کي مافاريتس جي حڪمراني هيٺ علائقو بيان ڪيو ويو آهي، جيڪي ان دور ۾ اڄوڪي ڏکڻ اولهه يمن ۾ رهندڙ هڪ نسلي گروهه هئا. == تاريخ == {{main|تنزانيا جي تاريخ|زنجبار جي تاريخ}} [[File:Olduvai stone chopping tool (cropped).jpg|thumb|upright=1.1|right|[[اولڊوائي گھاٽي]] مان دريافت ٿيل 18 لک سال پراڻو پٿر جو ڪٽڻ وارو اوزار، جيڪو [[برٽش ميوزيم]] ۾ نمائش لاءِ رکيل آهي]] === تاريخ نگاري === تنزانيا ۾ مقامي ماڻهن جي سڀ کان پراڻي لکت وچئين دور سان تعلق رکي ٿي. 1106ع يا 1107ع (500 [[هجري دور|هجري]]) ۾ شيخ ابو عمران موسى الحسن بن محمد [[ڪزيمڪازي]] ۾ جمعي واري مسجد قائم ڪئي، جنهن جو ذڪر مسجد جي [[محراب]] ۾ لڳل هڪ وقف واري ڪتبي ۾ ملي ٿو.<ref name=":8">{{Cite journal |last=Freeman-Grenville |first=G. S. P. |last2=Martin |first2=B. G. |date=1973 |title=A Preliminary Handlist of the Arabic Inscriptions of the Eastern African Coast |url=https://www.jstor.org/stable/25203450 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |issue=2 |pages=98–122 |issn=0035-869X}}</ref>{{rp|121}} [[ڪلوا ڪيسيواني|ڪلوا]] جي سِڪي خاني اهڙا سڪا جاري ڪيا، جن تي مقامي سلطانن بابت معلومات قافيي وارن شعرن ۾ درج هئي؛ اهڙي روايت اڳوڻي اسلامي سِڪن ۾ نه ٿي ملي.<ref name=":9">{{Cite journal |last=Brown |first=Helen W. |date=1991 |title=Three Kilwa Gold Coins |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00672709109511422 |journal=Azania: Archaeological Research in Africa |volume=26 |issue=1 |pages=1–4 |doi=10.1080/00672709109511422 |issn=0067-270X|url-access=subscription }}</ref>{{rp|1}} هيٺ ڏنل مثال لڳ ڀڳ {{Circa|1300}}ع ({{Circa|700}} هجري) جو آهي:<ref name=":10">{{Cite journal |last=Walker |first=John |date=1936 |title=The History and Coinage of the Sultans of Kilwa |url=https://www.jstor.org/stable/42660953 |journal=The Numismatic Chronicle and Journal of the Royal Numismatic Society |volume=16 |issue=61 |pages=43–81 |issn=0267-7504}}</ref>{{rp|63}} {{Blockquote|text=الحسن ابن طلوت يثق برب الملڪوت الحسن ابن طلوت آسماني بادشاهت جي رب تي ڀروسو رکي ٿو}} ان دور جي سِڪن جي مطالعي مان حاصل ٿيل حڪمرانن جو سلسلو ''[[ڪلوا ڪرانيڪل]]'' ۾ محفوظ زباني روايتن ۽ ٻاهرين ماڻهن جي بيانن کي مڪمل ڪرڻ سان گڏ انهن جي تصديق پڻ ڪري ٿو.<ref name=":9" />{{rp|4}} <ref name=":10" />{{Rp|pages=47–48}} مراڪشي سياح [[ابن بطوطه]] لکي ٿو تہ 14هين صدي عيسويءَ (8هين صدي هجريءَ) جي سلطان [[الحسن ابن سليمان|الحسن ابن سليمان]] کي {{Lang|ar|Abuʼl-Mawāhib}} (عطائن جو پيءُ) سڏيو ويندو هو. ابن بطوطه پاڻ ڏٺو تہ جڏهن سلطان مسجد کان گهر وڃي رهيو هو تہ هڪ غريب ماڻهوءَ جي گهرڻ تي سلطان پنهنجا ڪپڙا کيس ڏئي ڇڏيا.<ref>{{Cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Baṭṭūṭa |publisher=Hakluyt Society |year=1962 |volume=2 |pages=380–381}}</ref> سلطان جو اهو ئي لقب سندس سون جي سِڪن<ref name=":9" />{{rp|3}} ۽ زباني روايتن ۾ پڻ محفوظ آهي.<ref name=":10" />{{rp|52}} === قديم دور === اوڀر آفريڪا جا اصلوڪا رهواسي تنزانيا جا شڪاري ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ [[هادزا ماڻهو|هادزا]] ۽ [[سانڊاوي ماڻهو|سانڊاوي]] سمجهيا وڃن ٿا، جن جون ٻوليون [[هادزا ٻولي|لساني طور الڳ]] آهن.<ref name="Genetics">{{cite journal |doi=10.1126/science.1172257 |title=The Genetic Structure and History of Africans and African Americans |journal=Science |volume=324 |issue=5930 |pages=1035–44 |year=2009 |pmid=19407144 |pmc=2947357 |last1=Tishkoff |first1=S. A. |last2=Reed |first2=F. A. |last3=Friedlaender |first3=F. R.| last4=Ehret |first4=C. |last5=Ranciaro |first5=A. |last6=Froment |first6=A. |last7=Hirbo |first7=J. B. |last8=Awomoyi |first8=A. A. |last9=Bodo |first9=J. M. |last10=Doumbo |first10=O. |last11=Ibrahim |first11= M. |last12=Juma |first12=A. T. |last13=Kotze |first13=M. J. |last14=Lema |first14=G. |last15=Moore |first15=J. H. |last16=Mortensen |first16=H. |last17=Nyambo |first17=T. B. |last18=Omar |first18= S. A. |last19=Powell |first19=K. |last20=Pretorius |first20=G. S. |last21=Smith |first21=M. W. |last22=Thera |first22=M. A. |last23=Wambebe |first23=C. |last24=Weber |first24=J. L. |last25=Williams |first25=S. M.| bibcode=2009Sci...324.1035T |issn=0036-8075 }}</ref>{{rp|page 17}} لڏپلاڻ جي پهرين لهر [[ڏاکڻي ڪوشيٽڪ ٻوليون|ڏاکڻي ڪوشيٽڪ]] ٻولين جي ڳالهائيندڙن جي هئي، جيڪي [[ايٿوپيا]] ۽ [[صوماليا]] کان ڏکڻ طرف تنزانيا ۾ آيا. اهي [[عراقو ٻولي|عراقو]]، [[گورووا ٻولي|گورووا]] ۽ [[برونگي ٻولي|برونگي]] ماڻهن جا ابا ڏاڏا هئا.<ref name="Genetics"/>{{rp|page 17}} لساني شاهدين موجب اوڀر ڪوشيٽڪ ماڻهن جون پڻ لڳ ڀڳ 4,000 ۽ 2,000 سال اڳ تنزانيا ڏانهن ٻه لڏپلاڻون ٿيون هونديون، جيڪي [[ترڪانا ڍنڍ]] جي اتر کان شروع ٿيون.<ref name="Genetics"/>{{rp|pages 17–18}} آثار قديمه جا ثبوت ان نتيجي جي حمايت ڪن ٿا تہ [[ڏاکڻي نائلوٽڪ ٻوليون|ڏاکڻي نائلوٽ]]، جن ۾ [[داتوگا ماڻهو|داتوگ]] شامل هئا، لڳ ڀڳ 2,900 کان 2,400 سال اڳ موجوده ڏکڻ سوڊان–ايٿوپيا جي سرحدي علائقي کان ڏکڻ طرف لڏي اتر-مرڪزي تنزانيا ۾ اچي آباد ٿيا.<ref name="Genetics"/>{{rp|page 18}} اهي لڏپلاڻون لڳ ڀڳ ساڳئي دور ۾ ٿيون، جڏهن صدين تائين جاري رهندڙ [[بانٽو توسيع]] جي حصي طور اولهه آفريڪا کان لوهه ٺاهيندڙ [[بانٽو ٻوليون|مشارڪي (اوڀرندي) بانٽو]] ماڻهو [[وڪٽوريا ڍنڍ]] ۽ [[تانگانيڪا ڍنڍ]] جي علائقن ۾ اچي آباد ٿيا. بانٽو ماڻهو پاڻ سان گڏ اولهه آفريڪا جي پوکيءَ جي روايت ۽ بنيادي خوراڪ طور [[يام (ڀاڄي)|يام]] کڻي آيا. ان کان پوءِ اهي لڳ ڀڳ 2,300 کان 1,700 سال اڳ انهن علائقن مان تنزانيا جي ٻين حصن ڏانهن لڏي ويا.<ref name="Genetics"/><ref name="auto"/> [[اوڀرندي نائلوٽڪ ٻوليون|اوڀرندي نائلوٽ]] قومون، جن ۾ [[ماسائي ماڻهو|ماسائي]] پڻ شامل آهن، نسبتاً تازي لڏپلاڻ جي نمائندگي ڪن ٿيون؛ اهي گذريل 500 کان 1,500 سالن دوران موجوده ڏکڻ سوڊان کان هن علائقي ۾ آيا.<ref name="Genetics"/><ref>{{cite book |first1=Phyllis |last1=Martin |first2=Patrick |last2=O'Meara |title=Africa |url=https://archive.org/details/africa00mart |url-access=registration |date=1995 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-20984-9}}</ref> تنزانيا جا ماڻهو لوهه ۽ فولاد جي پيداوار سان لاڳاپيل رهيا آهن. [[پاري ماڻهو]] اتر اوڀر تنزانيا جي جبلائي علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن لاءِ گهڻي گهرج رکندڙ لوهه جا مکيه پيدا ڪندڙ هئا.<ref>{{cite book |last1=Shoup |first1=John A. |title=Ethnic groups of Africa and the Middle East : an encyclopedia |date=2011 |publisher=ABC-CLIO |location=Santa Barbara, CA |isbn=978-1-59884-362-0 |page=67 |url=https://books.google.com/books?id=GN5yv3-U6goC&pg=PA67}}</ref> [[وڪٽوريا ڍنڍ]] جي اولهندي ڪنارن تي رهندڙ [[هايا ماڻهو|هايا ماڻهن]] تيز گرميءَ وارو هڪ قسم جو [[بلاسٽ فرنس]] ايجاد ڪيو، جنهن جي مدد سان هو 1,500 سال کان بہ وڌيڪ اڳ {{convert|1820|C}} کان وڌيڪ گرمي پد تي [[ڪاربان فولاد]] ٺاهي سگهندا هئا.<ref>{{cite journal |pmid=17830304 |year=1978 |last1=Schmidt |first1=P. |title=Complex iron smelting and prehistoric culture in Tanzania |journal=Science |volume=201 |issue=4361 | pages=1085–89 |last2=Avery |first2=D.H. |doi=10.1126/science.201.4361.1085| bibcode=1978Sci...201.1085S |s2cid=37926350}}</ref> [[فارسي نار]] ۽ هندستان جا سياح ۽ واپاري پهرين هزارين عيسويءَ جي شروعات کان اوڀر آفريڪا جي سامونڊي ڪناري تي ايندا رهيا آهن.<ref>{{cite book |first=Kevin |last=Shillington |title=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&pg=PA1510 |date=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-45670-2 |page=1510}}</ref> [[سواحيلي سامونڊي ڪنارو|سواحيلي سامونڊي ڪناري]] تي ڪجهه ماڻهن اٺين يا نائين صدي عيسويءَ کان ئي [[اسلام]] تي عمل ڪرڻ شروع ڪيو هو.<ref>[https://www.bbc.co.uk/worldservice/africa/features/storyofafrica/7chapter5.shtml "The Story of Africa"]. ''BBC World Service''.</ref> === وچيون دور === بانٽو ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهن پهرين هزارين عيسويءَ جي شروعات کان تنزانيا جي سامونڊي ڪناري تي زرعي ۽ واپاري ڳوٺ قائم ڪيا. زنجبار جي اتر اولهندي سامونڊي ڪناري تي [[فوڪوچاني]] مان مليل آثار قديمه جون دريافتون ظاهر ڪن ٿيون تہ وڌ ۾ وڌ ڇهين صدي عيسويءَ تائين اتي هڪ مستقل زرعي ۽ مڇي ماريندڙ برادري آباد ٿي چڪي هئي. اتان مليل وڏي مقدار ۾ مٽيءَ جي پلستر جا آثار ڪاٺ جي عمارتن جي موجودگي ظاهر ڪن ٿا، جڏهن تہ ماڳ تان ڪوڏن جا مڻيا، مڻيا گهڙڻ جا اوزار ۽ لوهه جو ڪچرو پڻ مليو آهي. ڊگهي مفاصلي واري واپار ۾ محدود شموليت جا ثبوت پڻ موجود آهن: اتان ٿوري مقدار ۾ درآمد ٿيل ٺڪر جا ٿانو مليا آهن، جيڪي مليل ڪُل ٺڪر جي ٿانون جو 1٪ کان بہ گهٽ آهن؛ انهن مان گهڻا نار واري علائقي مان آيل ۽ پنجين کان اٺين صديءَ جا آهن. [[مڪوڪوٽوني]] ۽ [[دارالسلام]] جهڙن همعصر ماڳن سان مشابهت مان هڪ اهڙي گڏيل برادرين جي گروهه جو پتو پوي ٿو، جيڪو اڳتي هلي سامونڊي ڪناري جي بحري ثقافت جو پهريون مرڪز بڻيو. لڳي ٿو تہ سامونڊي ڪناري جا شهر انهيءَ شروعاتي دور ۾ ئي هندي سمنڊ ۽ آفريڪا جي اندرين علائقن سان واپار ۾ شامل هئا. اٺين صديءَ جي وچ کان واپار جي اهميت ۽ مقدار تيزيءَ سان وڌڻ لڳو ۽ ڏهين صديءَ جي آخر تائين زنجبار سواحيلي واپار جي اهم مرڪزي شهرن مان هڪ بڻجي چڪو هو.<ref>Horton, Mark and Middleton, Tom. "The Swahili: The Social Landscape of a Mercantile Community." (Oxford: Blackwell, 2010), 46.</ref> ڳاڙهي سمنڊ ۽ فارسي نار کان مصري ۽ فارسي جهاز رانيءَ ۾ واڌ سان [[هندي سمنڊ جي واپار]] کي نئين سر هٿي ملي، خاص طور [[فاطمي خلافت]] جي فسطاط (قاهره) منتقل ٿيڻ کان پوءِ. سواحيلي هارين واپار مان فائدو وٺڻ لاءِ وڌيڪ گهاٽيون آباديون قائم ڪيون، جن مان شروعاتي سواحيلي شهري رياستون وجود ۾ آيون. ڏکڻ آفريڪا ۽ [[زمبابوي]] ۾ ترتيبوار [[ماپونگوبوي]] ۽ زمبابوي جون وينڊا-شونا بادشاهتون ساڳئي دور ۾ سون جون اهم پيدا ڪندڙ بڻيون. اقتصادي، سماجي ۽ مذهبي طاقت وڌندي [[ڪلوا سلطنت|ڪلوا]] ۾ مرڪوز ٿي، جيڪو وچئين دور ۾ تنزانيا جي اهم شهري رياست هئي. ڪلوا جديد موزمبيق تائين پکڙيل ڪيترن ئي ننڍن بندرگاهن تي ڪنٽرول رکندو هو. [[سوفالا]] سون جي واپار جو اهم مرڪز بڻيو ۽ هندي سمنڊ جي مون سوني هوائن جي ڏاکڻي ڇيڙي تي واقع هجڻ سبب ڪلوا هن واپار مان تمام گهڻي دولت حاصل ڪئي. ڪلوا جا مکيه حريف اتر ۾ موجوده ڪينيا جي علائقي ۾، خاص طور [[ممباسا]] ۽ [[مالندي]]، هئا. 15هين صديءَ جي آخر ۾ پورچوگيزن جي اچڻ تائين ڪلوا اوڀر آفريڪا جي اهم طاقت رهيو.<ref>Campbell, Gwyn. "Africa and the Indian Ocean World from Early Times to Circa 1900." Cambridge University Press. 2019</ref> === نوآبادياتي دور === {{Main|جرمن اوڀر آفريڪا|تانگانيڪا علائقو}} [[File:City of Kilwa, 1572.jpg|thumb|[[ڪلوا]] شهر جي 1572ع واري تصوير؛ هي شهر [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] آهي]] سامونڊي ڪناري واري پٽي تي دعويٰ ڪرڻ کان پوءِ [[عمان]] جي سلطان [[سعيد بن سلطان]] 1840ع ۾ پنهنجي گادي [[زنجبار شهر]] منتقل ڪئي. هن دور ۾ [[زنجبار]] [[اوڀر آفريڪي غلامن جي واپار]] جو مرڪز بڻجي ويو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/blackhistory/article-24157 |title=Slavery |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006131931/http://www.britannica.com/blackhistory/article-24157 |archive-date=6 October 2014}}</ref> [[زنجبار]] جي آفريڪي آباديءَ مان 65 کان 90 سيڪڙو ماڻهو غلام بڻايل هئا.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/548305/slavery/24157/Slave-societies |title=Slave societies |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |date=22 January 2014 |access-date=19 February 2014}}</ref>{{Clarify|date=November 2024|reason= By whom}} اوڀر آفريڪا جي سامونڊي ڪناري جي بدنام ترين غلام واپارين مان هڪ [[ٽيپو ٽپ]] هو. [[نيامويزي ماڻهو|نيامويزي]] غلام واپاري [[مسيري]] ۽ [[ميرامبو]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪم ڪندا هئا.<ref>[https://www.bbc.co.uk/worldservice/africa/features/storyofafrica/9chapter3.shtml "The Story of Africa |BBC World Service"]. BBC.</ref> [[ٽموٿي انسول]] موجب، "انگ اکر ٻڌائين ٿا تہ 19هين صديءَ دوران سواحيلي سامونڊي ڪناري تان 718,000 غلام برآمد ڪيا ويا، جڏهن تہ 769,000 کي سامونڊي ڪناري تي ئي رکيو ويو."<ref>{{cite book |first=Junius P. |last=Rodriguez |title=The Historical Encyclopedia of World Slavery |url=https://archive.org/details/historicalencycl01rodr |url-access=registration |date=1997 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-0-87436-885-7}}</ref> 1890ع واري ڏهاڪي ۾ غلامي ختم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=https://www.enchantingtravels.com/travel-blog/zanzibar-map-history |title=On The Zanzibar Map: Spices, Slaves And A Bit Of History |date=17 February 2015}}</ref> [[File:089 Le marché aux esclaves à Zanzibar.jpg|thumb|left|[[زنجبار]] ۾ غلامن جي بازار، {{circa|1860}}ع]] 1863ع ۾ [[هولي گوسٽ مشن]] زنجبار ۾ هڪ شروعاتي استقبالي مرڪز ۽ مرڪزي اسٽيشن قائم ڪئي. 1877ع ۾ [[هينري مورٽن اسٽينلي|هينري اسٽينلي]] جي [[هينري مورٽن اسٽينلي جي پهرين ٽرانس-آفريڪا مهم|آفريڪا پار مهم]] کان پوءِ ڪيل اپيلن ۽ [[بوگنڊا جو موٽيسا پهريون|بوگنڊا جي بادشاهه موٽيسا پهرئين]] طرفان اجازت ملڻ تي [[چرچ مشن سوسائٽي|چرچ مشنري سوسائٽي]] مشنري [[ايڊورڊ جان بيڪسٽر|ايڊورڊ بيڪسٽر]] ۽ هينري ڪول کي اندرين علائقن ۾ مشن قائم ڪرڻ لاءِ موڪليو.<ref>{{cite encyclopedia |last1=Middleton |first1=Dorothy |title=Henry Morton Stanley |url=https://www.britannica.com/biography/Henry-Morton-Stanley |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |access-date=29 December 2022 |date=6 May 2022}}</ref><ref>{{cite journal |author1=Johnson, Hildergard Binder |title=The Locations of Christian Missions in Africa |url=https://www.jstor.org/stable/213158 |journal=Geographical Review |year=1967 |volume=57 |issue=2 |pages=168–202 |publisher=Taylor and Francis Ltd |access-date=29 December 2022 |doi=10.2307/213158|jstor=213158 |bibcode=1967GeoRv..57..168J |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite web |title=Europeans In East Africa - View entry |url=https://www.europeansineastafrica.co.uk/_site/custom/database/?a=viewIndividual&pid=2&person=174 |access-date=18 December 2022 |website=www.europeansineastafrica.co.uk}}</ref> 1885ع ۾ جرمني انهن علائقن تي قبضو ڪيو، جيڪي هاڻي تنزانيا جو حصو آهن (زنجبار کان سواءِ)، ۽ انهن کي [[جرمن اوڀر آفريڪا]] (GEA) ۾ شامل ڪيو.<ref>{{Cite thesis|title=Early Political Discord in Kenya: European Settlers' Political Struggles in the East Africa Protectorate, 1902–1912|publisher=West Virginia University Libraries|first=Makhete|last=Fall|year=2016 |doi=10.33915/etd.5569|doi-access=free}}</ref> [[File:Wilhelm Kuhnert Schlacht bei Mahenge 2.jpg|thumb|1905ع ۾ [[جرمن اوڀر آفريڪا|جرمن]] نوآبادياتي راڄ خلاف [[ماجي ماجي بغاوت]] دوران جنگ]] 1905ع کان 1907ع تائين [[ماجي ماجي بغاوت]] جرمن اوڀر آفريڪا جي ڪيترن ئي آفريڪي قبيلن جي نوآبادياتي اختيارين خلاف بغاوت هئي، جنهن جو هڪ اهم سبب جبري پورهيو ۽ ڪجهه قبيلن جي جبري لڏپلاڻ هو. بغاوت کي انتهائي خونريز طريقي سان دٻايو ويو، ۽ ڏڪار سان گڏ ان جي نتيجي ۾ لڳ ڀڳ چاليهه لک آبادي رکندڙ تانگانيڪا ۾ 300,000 ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite journal |last=Iliffe |first=John |author-link=John Iliffe (historian) |date=1967 |title=The Organization of the Maji Maji Rebellion |journal=The Journal of African History |publisher=Cambridge University Press |volume=8 |pages=495–512 |doi=10.1017/S0021853700007982 |jstor=179833 |doi-access=free |number=3}}</ref> [[پيرس امن ڪانفرنس، 1919|1919ع واري پيرس امن ڪانفرنس]] جي سپريم ڪائونسل بيلجيم جي سخت اعتراضن باوجود 7 مئي 1919ع تي سڄو GEA [[برطانيا]] کي ڏئي ڇڏيو.<ref name="Ends" />{{rp|240}} برطانوي [[نوآبادين لاءِ سيڪريٽري آف اسٽيٽ|نوآبادياتي سيڪريٽري]] [[الفريڊ ملنر، پهريون وائڪائونٽ ملنر|الفريڊ ملنر]] ۽ ڪانفرنس ۾ بيلجيم جي مڪمل اختيار رکندڙ وزير [[پيئر اورٽس]] پوءِ 30 مئي 1919ع واري اينگلو-بيلجين معاهدي تي ڳالهين ذريعي اتفاق ڪيو،<ref name="Belgium" />{{rp|618–9}} جنهن تحت برطانيا GEA جا اتر اولهندي صوبا [[روانڊا-ارونڊي|روانڊا ۽ ارونڊي]] بيلجيم حوالي ڪيا.<ref name="Ends">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=NQnpQNKeKKAC&pg=PA246 |title=Ends of British Imperialism: The Scramble for Empire, Suez, and Decolonization |author=William Roger Louis |publisher=I.B. Tauris |year=2006 |access-date=19 September 2017 |isbn=978-1-84511-347-6}}</ref>{{rp|246}} ڪانفرنس جي مينڊيٽس ڪميشن 16 جولاءِ 1919ع تي هن معاهدي جي توثيق ڪئي.<ref name="Ends" />{{rp|246–7}} سپريم ڪائونسل 7 آگسٽ 1919ع تي معاهدو منظور ڪيو.<ref name="Belgium">{{cite web |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1919Parisv07/pg_613 |title=PAPERS RELATING TO THE FOREIGN RELATIONS OF THE UNITED STATES, THE PARIS PEACE CONFERENCE, 1919 |publisher=United States Department of State |volume=7 |access-date=19 September 2017}}</ref>{{rp|612–3}} 12 جولاءِ 1919ع تي مينڊيٽس ڪميشن اتفاق ڪيو تہ [[رووما درياهه]] جي ڏکڻ ۾ واقع ننڍو [[ڪيونگا ٽرائنگل]] [[پورچوگالي موزمبيق]] کي ڏنو ويندو،<ref name="Ends" />{{rp|243}} جيڪو آخرڪار آزاد موزمبيق جو حصو بڻيو. ڪميشن جو موقف هو تہ [[جرمني]] 1894ع ۾ عملي طور پرتگال کي اهو ٽڪنڊو ڇڏڻ تي مجبور ڪيو هو.<ref name="Ends" />{{rp|243}} [[ورسائي معاهدو]] 28 جون 1919ع تي صحيح ڪيو ويو، پر اهو 10 جنوري 1920ع تي لاڳو ٿيو. ان تاريخ تي GEA سرڪاري طور برطانيا، بيلجيم ۽ پرتگال حوالي ڪيو ويو. ساڳئي ڏينهن "تانگانيڪا" برطانوي علائقي جو نالو بڻيو. 1920ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري برطانيا تنزانيا ۾ [[اڻ سڌي حڪمراني]] جو نظام لاڳو ڪيو.<ref>{{Cite journal|last=Liebenow|first=J. Gus|date=1956|title=Responses to Planned Political Change in a Tanganyika Tribal Group|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0003055400067496/type/journal_article|journal=American Political Science Review|language=en|volume=50|issue=2|pages=447–448|doi=10.2307/1951678|jstor=1951678 |s2cid=144390538 |issn=0003-0554|url-access=subscription}}</ref> [[ٻي عالمي جنگ]] دوران تانگانيڪا جا لڳ ڀڳ 100,000 ماڻهو [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي فوجن]] ۾ شامل ٿيا<ref name="Heale">{{cite book |first1=Jay |last1=Heale |first2=Winnie |last2=Wong |title=Tanzania |url=https://books.google.com/books?id=9UhNJxHg14wC |year=2010 |publisher=Marshall Cavendish |isbn=978-0-7614-3417-7}}</ref> ۽ اهي انهن فوجن سان گڏ وڙهندڙ 375,000 آفريڪين ۾ شامل هئا.<ref name="MGT">[http://www.mgtrust.org/afr2.htm "African participants in the Second World War"]. mgtrust.org.</ref> تانگانيڪا جي فوجين [[ڪنگز آفريڪن رائفلز]] جي يونٽن ۾ [[اوڀر آفريڪي مهم (ٻي عالمي جنگ)|اوڀر آفريڪي مهم]] دوران صوماليا ۽ [[ايٿوپيائي سلطنت|حبشه]] ۾ اطالوين خلاف، [[مڊگاسڪر جي جنگ|مڊگاسڪر مهم]] دوران مڊگاسڪر ۾ [[ويشي فرانس]] خلاف، ۽ [[برما مهم 1944–45|برما مهم]] دوران برما ۾ [[جاپاني سلطنت|جاپانين]] خلاف جنگ ڪئي.<ref name="MGT"/> هن جنگ دوران تانگانيڪا خوراڪ جو هڪ اهم ذريعو هو ۽ ان جي برآمداتي آمدني [[عظيم معاشي بحران]] کان اڳ واري دور جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻي وڌي وئي.<ref name="Heale"/> تنهن هوندي بہ، جنگي گهرج سبب نوآبادي اندر شين جون قيمتون وڌيون ۽ وڏي پيماني تي مهانگائي پيدا ٿي.<ref>[http://www.content.eisa.org.za/old-page/tanzania-british-rule-between-wars-1916-1945 "Tanzania: British rule between the Wars (1916–1945)"]. ''eisa.org.za''. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150204203753/http://www.content.eisa.org.za/old-page/tanzania-british-rule-between-wars-1916-1945 |date=4 February 2015}}</ref> 1954ع ۾ [[جوليس نيريري]] هڪ تنظيم کي سياسي رخ ڏئي [[تانگانيڪا آفريڪن نيشنل يونين]] (TANU) ۾ تبديل ڪيو. TANU جو بنيادي مقصد تانگانيڪا لاءِ قومي [[خودمختياري]] حاصل ڪرڻ هو. نون ميمبرن جي رجسٽريشن لاءِ مهم شروع ڪئي وئي ۽ هڪ سال اندر TANU ملڪ جي اهم سياسي تنظيم بڻجي وئي. نيريري 1960ع ۾ برطانوي انتظام هيٺ تانگانيڪا جو وزير بڻيو ۽ 1961ع ۾ تانگانيڪا جي آزاديءَ کان پوءِ وزيراعظم جي عهدي تي برقرار رهيو.<ref>{{Cite journal|last=Mulenga|first=Derek C.|date=November 2001|title=Mwalimu Julius Nyerere: a critical review of his contributions to adult education and postcolonialism|journal=International Journal of Lifelong Education|volume=20|issue=6|pages=446–470|doi=10.1080/02601370110088436|s2cid=143740319|issn=0260-1370}}</ref> === جديد دور === برطانوي راڄ 9 ڊسمبر 1961ع تي ختم ٿيو. [[ايلزبيٿ ٻيون]]، جيڪا 1952ع ۾ برطانوي تخت تي ويٺي هئي، تانگانيڪا جي آزاديءَ جي پهرين سال دوران بہ حڪمران رهي، پر هاڻي الڳ طور [[تانگانيڪا جي راڻي]] جي حيثيت ۾، جنهن جي نمائندگي [[گورنر جنرل]] ڪندو هو.<ref name="Abstract"/>{{rp|page 6}} تانگانيڪا 1961ع ۾ [[دولت مشترڪه ملڪن|برطانوي دولت مشترڪه]] ۾ پڻ شامل ٿيو.<ref name="auto1"/> 9 ڊسمبر 1962ع تي تانگانيڪا هڪ انتظامي صدر هيٺ جمهوريه بڻجي ويو.<ref name="Abstract"/>{{rp|page 6}} [[زنجبار انقلاب]] کان پوءِ پاڙيسري [[زنجبار]] ۾ عرب شاهي گهراڻي جو تختو اونڌو ڪيو ويو، جنهن دوران هزارين عرب زنجبارين کي قتل ڪيو ويو،<ref name="Zanzibar">{{cite news |title=Unveiling Zanzibar's unhealed wounds |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/8167390.stm |work=BBC News |date=25 July 2009}}</ref> زنجبار 1963ع ۾ آزاد ٿي چڪو هو. 26 اپريل 1964ع تي هي ٻيٽن جو مجموعو سرزميني تانگانيڪا سان ضم ٿي ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.vpo.go.tz/document_storage/historical_overview.pdf |title=Background history of The Union between Tanganyika and Zanzibar |publisher=Vice President's Office, United Republic of Tanzania |access-date=25 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130125124815/http://www.vpo.go.tz/document_storage/historical_overview.pdf |archive-date=25 January 2013 |url-status=dead }}</ref> نئين ملڪ کي پوءِ ''تانگانيڪا ۽ زنجبار جي گڏيل جمهوريه'' جو نالو ڏنو ويو.<ref>{{cite web|url=https://www.sahistory.org.za/dated-event/united-republic-tanganyika-and-zanzibar-renamed-united-republic-tanzania|title=The United Republic of Tanganyika and Zanzibar is renamed United Republic of Tanzania|publisher=South African History Online|access-date=10 February 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://thecommonwealth.org/our-member-countries/united-republic-tanzania/history|title=United Republic of Tanzania : History|publisher=Commonwealth.org|access-date=10 February 2019|archive-date=23 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190223235543/http://thecommonwealth.org/our-member-countries/united-republic-tanzania/history|url-status=dead}}</ref> ساڳئي سال 29 آڪٽوبر تي ملڪ جو نالو بدلائي ''تنزانيا جي گڏيل جمهوريه'' رکيو ويو ("Tan" تانگانيڪا مان ۽ "Zan" زنجبار مان ورتل آهي).<ref name="factbook"/> ٻن اڳوڻن الڳ علائقن جو اتحاد ڪيترن ئي زنجبارين لاءِ تڪراري هو، جن ۾ انقلاب جا حامي پڻ شامل هئا، پر گڏيل سياسي قدرن ۽ مقصدن سبب نيريري حڪومت ۽ [[زنجبار جي انقلابي حڪومت]] ٻنهي ان کي قبول ڪيو. تانگانيڪا جي آزادي ۽ زنجبار سان اتحاد کان پوءِ تنزانيا جي رياست قائم ٿيڻ تي صدر نيريري نئين ملڪ جي شهرين لاءِ هڪ گڏيل قومي سڃاڻپ ٺاهڻ جي ضرورت تي زور ڏنو. ان مقصد لاءِ نيريري اهڙا قدم کنيا، جن کي آفريڪا ۾ نسلي سڃاڻپ جي دٻاءَ ۽ ان جي تبديليءَ جي سڀ کان ڪامياب مثالن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي.<ref>[[Pierre Englebert]] and Kevin C. Dunn, "Inside African Politics" 2013: 81</ref> ملڪ اندر 130 کان وڌيڪ ٻوليون ڳالهايون وڃڻ سبب تنزانيا آفريڪا جي سڀ کان وڌيڪ نسلي طور گوناگون ملڪن مان هڪ آهي. ان باوجود، ٻين آفريڪي ملڪن ۽ خاص طور ان جي پاڙيسري [[ڪينيا]] جي ڀيٽ ۾ تنزانيا ۾ نسلي ورڇ نسبتاً گهٽ رهي. وڌيڪ اهو تہ آزاديءَ کان پوءِ تنزانيا گهڻن آفريڪي ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سياسي استحڪام ڏيکاريو آهي، جنهن جو هڪ اهم سبب نيريري جي نسلي ورڇ کي محدود ڪرڻ واريون پاليسيون قرار ڏنيون وڃن ٿيون.<ref>Henry Bienen and John Waterbury, "World Development Vol 17", 1989: 100</ref> [[File:Arusha Declaration Monument.jpg|thumb|[[اروشا اعلان يادگار]]]] 1967ع ۾ نيريري جي پهرين صدارت [[کاٻي ڌر جي سياست|کاٻي ڌر]] ڏانهن لاڙو اختيار ڪيو، جڏهن [[اروشا اعلان]] ذريعي سوشلزم ۽ [[پين آفريڪن ازم]] سان وابستگيءَ کي باضابطه شڪل ڏني وئي. اعلان کان پوءِ بئنڪن ۽ ڪيترين وڏين صنعتن کي قومي ملڪيت ۾ ورتو ويو. تنزانيا جي آزاديءَ کان پوءِ نيريري جي سياسي فلسفي ملڪ کي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ سرڪاري طور غير وابسته موقف برقرار رکڻ جي قابل بڻايو. [[اوجاما]]، جيڪو نيريري جو سوشلسٽ نظريو هو، ملڪ کي هڪ نئين قومي پاليسي تيار ڪرڻ جي اجازت ڏني. ان ۾ گڏيل ملڪيت، ٻهراڙيءَ جي ترقي ۽ اهو تصور نمايان هو تہ معاشي واڌ جو فائدو ننڍڙي اشرافيه بدران سڄي آباديءَ کي پهچڻ گهرجي. اهو سوشلزم جو نمايان طور آفريڪي روپ هو، جيڪو سوويت يونين ۾ ڏٺل صنعتي ۽ رياست مرڪوز نمونن بدران روايتي ڳوٺاڻي زندگيءَ تي ٻڌل هو. ان لحاظ کان تنزانيا منفرد هو، ڇاڪاڻ تہ [[سرد جنگ]] دوران ڪيترن ٻين آفريڪي ملڪن اهڙا پرڏيهي نظريا اختيار ڪيا هئا.<ref>{{Cite journal |last=ONSLOW |first=Sue |date=2021 |title=TANZANIA, THE NON-ALIGNED MOVEMENT AND NON ALIGNMENT |url=https://doi.fil.bg.ac.rs/pdf/eb_book/2021/iipe_60nam/iipe_60nam-2021-ch17.pdf |journal=Institute of Commonwealth Studies, School of Advanced Study at the University of London, United Kingdom.}}</ref> هن غير جانبدار پاليسيءَ سبب ملڪ آمريڪا، سوويت يونين ۽ چين کان پرڏيهي امداد حاصل ڪري سگهيو.<ref>{{Cite book |last=Chau |first=Donovan C. |title=Exploiting Africa: the influence of Maoist China in Algeria, Ghana, and Tanzania |url=https://archive.org/details/exploitingafrica0000chau |date=2014 |publisher=Naval Institute Press |isbn=978-1-61251-250-1 |location=Annapolis, Maryland}}</ref> انهن سڀني ملڪن تنزانيا کي امداد ڏني، جيتوڻيڪ تنزانيا جي ماڻهن انهن مان ڪنهن بہ وڏي طاقت سان وفاداريءَ جو اعلان نه ڪيو. تنزانيا کي ملندڙ گهڻي امداد نيريري جي قومي ترقيءَ وارن منصوبن تي خرچ ڪئي وئي. 1970ع کان 1975ع تائين چين [[چين–تنزانيا لاڳاپا|مالي مدد ڪئي ۽ تعمير ۾ سهڪار ڪيو]]، جنهن تحت تنزانيا جي [[دارالسلام]] کان زامبيا جي [[ڪپيري مپوشي]] تائين {{convert|1860|km|mi|adj=mid|-long}} ڊگهي [[تازارا ريلوي]] تعمير ڪئي وئي.<ref>{{cite book |first=Jamie |last=Monson |title=Africa's Freedom Railway: How a Chinese Development Project Changed Lives and Livelihoods in Tanzania |url=https://books.google.com/books?id=xeeDwcT51BcC&pg=PA23 |year=2009 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-35271-2 |page=199}}</ref> تنهن هوندي بہ، 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر کان تنزانيا جي معيشت خراب ٿيڻ لڳي، جيڪو ترقي يافته ۽ ترقي پذير ٻنهي قسمن جي معيشتن کي متاثر ڪندڙ عالمي معاشي بحران جي پسمنظر ۾ ٿيو. 1978ع ۾ پاڙيسري [[يوگنڊا]]، عيدي امين جي اڳواڻيءَ هيٺ، [[يوگنڊا–تنزانيا جنگ|تنزانيا تي حملو ڪيو]]. هن تباهه ڪندڙ حملي جي نتيجي ۾ تنزانيا يوگنڊا جي باغين جي مدد سان [[يوگنڊا]] تي چڙهائي ڪئي ۽ آخرڪار عيدي امين کي اقتدار تان هٽايو. تنهن هوندي بہ، جنگ تنزانيا جي معيشت کي سخت نقصان پهچايو.<ref>{{cite thesis |last= Francis|first= Joyce L.|date= 1994|title= War as a social trap: The case of Tanzania|publisher=American University |type= PhD thesis|oclc= 33488070|url= https://auislandora.wrlc.org/islandora/object/thesesdissertations:2786}}</ref><ref name= atuhaire>{{cite news|url=http://allafrica.com/stories/200704110882.html|title=Uganda: Country Pays Tanzania Shs120 Billion Amin War Debt|last=Atuhaire|first=Alex B.|date=11 April 2007|website=allAfrica.com|access-date=8 December 2013}}{{subscription required}}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي جي وچ کان حڪومت [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] کان قرض وٺي پنهنجا خرچ پورا ڪرڻ شروع ڪيا ۽ ڪجهه سڌارا ڪيا. ان کان پوءِ، عالمي بئنڪ جي هڪ رپورٽ موجب، تنزانيا جي في ماڻهو مجموعي گهرو پيداوار ۾ واڌ ٿي ۽ غربت ۾ گهٽتائي آئي.<ref>{{cite web |url=http://www.tanzaniagateway.org/docs/Tanzania_Country_Study_Full_Case.pdf |title=Tanzania's Economic Reforms&nbsp;– and Lessons Learned |first=Anna |last=Muganda |year=2004 |access-date=19 February 2014 |archive-date=3 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303215310/http://www.tanzaniagateway.org/docs/Tanzania_Country_Study_Full_Case.pdf |archive-date=3 March 2016 |url-status=dead }}</ref> [[File:The close view of the Kariakoo market in Dar es Salaam.JPG|thumb|2015ع ۾ دارالسلام جو ڪاريئاڪو مارڪيٽ]] 1992ع ۾ [[تنزانيا جو آئين]] تبديل ڪري گهڻ جماعتي سياسي نظام جي اجازت ڏني وئي.<ref>[http://www.princeton.edu/~pcwcr/reports/tanzania1992.html "Tanzania 1992"]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018235838/http://www.princeton.edu/~pcwcr/reports/tanzania1992.html |date=18 October 2014}}. ''princeton.edu''.</ref> 1995ع ۾ ٿيل تنزانيا جي پهرين گهڻ جماعتي چونڊن ۾ حڪمران [[چاما چا ماپندوزي]] قومي اسيمبليءَ جي 232 چونڊيل سيٽن مان 186 سيٽون کٽيون، جڏهن تہ [[بينجمن مڪاپا]] صدر چونڊيو ويو.<ref>{{cite web|url=http://www.content.eisa.org.za/old-page/tanzania-1995-national-assembly-election-results|title=Tanzania: 1995 National Assembly election results.|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150318222841/http://www.content.eisa.org.za/old-page/tanzania-1995-national-assembly-election-results|archive-date=18 March 2015}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ تنزانيا جا صدر [[جوليس نيريري]] (1962–1985ع)، [[علي حسن موئني]] (1985–1995ع)، [[بينجمن مڪاپا]] (1995–2005ع)، [[جاڪايا ڪڪويٽي]] (2005–2015ع)، [[جان مگوفولي]] (2015–2021ع)، ۽ 2021ع کان [[ساميا سلوهو حسن]] رهيا آهن.<ref>{{cite web|title=Presidents Of Tanzania Since Independence|url=https://www.worldatlas.com/articles/presidents-of-tanzania-since-independence.html|access-date=2 June 2021|website=WorldAtlas|date=25 April 2017|language=en-US}}</ref> صدر نيريري جي ڊگهي دور کان پوءِ آئين ۾ صدارت لاءِ مدتن جي حد مقرر ڪئي وئي: هڪ صدر وڌ ۾ وڌ ٻه مدتون ڪم ڪري سگهي ٿو، ۽ هر مدت پنجن سالن جي هوندي آهي.<ref>{{cite web|title=Mgoya: Why I want presidential term limit scrapped in Tanzania|url=https://www.theeastafrican.co.ke/tea/news/east-africa/mgoya-why-i-want-presidential-term-limit-scrapped-in-tanzania-1427938|access-date=2 June 2021|website=The East African|date=6 July 2020|language=en}}</ref> هر صدر حڪمران جماعت [[چاما چا ماپندوزي]] (CCM) جي نمائندگي ڪئي آهي.<ref name="cfr.org">{{cite web|title=Magufuli is Transforming Tanzania's Ruling Party From a 'Benign Hegemon' Into a Malevolent One|url=https://www.cfr.org/blog/magufuli-transforming-tanzanias-ruling-party-benign-hegemon-malevolent-one|access-date=2 June 2021|website=Council on Foreign Relations|date=22 October 2020 |language=en}}</ref> صدر مگوفولي آڪٽوبر 2020ع ۾ وڏي اڪثريت سان ٻيهر چونڊ کٽي. مخالف ڌر موجب [[2020ع تنزانيا عام چونڊون|چونڊن]] ۾ وڏي پيماني تي ڌانڌلي ۽ بي ضابطگيون ٿيون.<ref>{{cite web|title=Magufuli wins re-election in Tanzania; opposition cries foul|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/10/30/magufuli-wins-re-election-in-tanzania-says-electoral-commission|access-date=2 June 2021|website=www.aljazeera.com|language=en}}</ref> 17 مارچ 2021ع تي صدر [[جان مگوفولي]] عهدي تي رهندي وفات ڪري ويو.<ref>{{cite web|date=18 March 2021|title=John Magufuli: Tanzania's president dies aged 61|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-56437852|access-date=18 March 2021|website=BBC News}}</ref> مگوفولي جي نائب صدر [[ساميا سلوهو حسن]] تنزانيا جي پهرين عورت صدر بڻجي وئي.<ref name=":7">{{cite web|date=18 March 2021|title=Samia Suluhu Hassan becomes President following death of John Magufuli|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-56444575|access-date=18 March 2021|website=BBC News}}</ref> آڪٽوبر 2025ع ۾ تنزانيا جي [[2025ع تنزانيا عام چونڊون|عام چونڊن]] سان گڏ [[2025ع تنزانيا چونڊ احتجاج|احتجاجن]] ۽ شهري بيچينيءَ جو هڪ سلسلو شروع ٿيو. صدر سلوهو کي 98٪ ووٽن سان فاتح قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news |title=Tanzania president wins 98% in election as opposition says hundreds killed |url=https://www.france24.com/en/live-news/20251101-tanzania-president-wins-election-landslide-after-deadly-protests |work=France 24 |date=11 November 2025}}</ref> == جاگرافي == {{Main|تنزانيا جي جاگرافي|زنجبار ٻيٽن جو مجموعو}} {{multiple image | align = right | direction = horizontal | image1 = Elephant and Kilimanjaro.jpg | caption1 = برف سان ڍڪيل [[ڪليمنجارو جبل]] وٽان گذرندڙ هڪ هاٿي | width1 = 180 | image2 = Ngorongoro Crater.jpg | caption2 = [[نگورونگورو ڪريٽر]]، دنيا جو سڀ کان وڏو غير سرگرم ۽ سالم آتش فشاني [[ڪالڊيرا]] | width2 = 160 | header_align = centre }} {{convert|947403|km2|sqmi}} ايراضيءَ سان،<ref name="BFF">{{cite web|url=http://www.nbs.go.tz/nbs/takwimu/Statistical_Methods_and_Standards/Basic_Facts_and_Figures_on_Human_Settlements_2012_Tanzania_Mainland.zip|title="Basic Facts and Figures on Human Settlements, 2012", National Bureau of Statistics, Tanzania Ministry of Finance, 2013, page 1. Retrieved 10 November 2014}}</ref> تنزانيا ايراضيءَ جي لحاظ کان آفريڪا جو 13هون ۽ دنيا جو 31هون وڏو ملڪ آهي، جيڪو ايراضيءَ ۾ وڏي [[مصر]] ۽ ننڍي نائيجيريا جي وچ ۾ اچي ٿو.<ref name="Size">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |title=CIA&nbsp;– The World Factbook&nbsp;– Rank Order&nbsp;– Area |publisher=Cia.gov |access-date=16 October 2014 |archive-date=9 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |url-status=dead}}</ref> ان جي اتر ۾ ڪينيا ۽ يوگنڊا؛ اولهه ۾ روانڊا، برونڊي ۽ ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو؛ ۽ ڏکڻ ۾ زامبيا، ملاوي ۽ موزمبيق واقع آهن. تنزانيا آفريڪا جي اوڀرندي سامونڊي ڪناري تي واقع آهي ۽ ان جو هندي سمنڊ سان لڳ ڀڳ {{convert|1424|km|mi}} ڊگهو سامونڊي ڪنارو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.fao.org/docrep/009/a0477e/a0477e13.htm|title=Country review: United Republic of Tanzania|date=December 2003|website=Fisheries and Aquaculture Depart, United Nations. (FAO)}}</ref> ملڪ ۾ سامونڊي ڪناري کان پري ڪيترائي ٻيٽ پڻ شامل آهن، جن ۾ [[انگوجا]] (زنجبار)، [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] ۽ [[مافيا ٻيٽ|مافيا]] شامل آهن.<ref name="frame"/>{{rp|page 1245}} آفريڪا جا سڀ کان اوچا ۽ هيٺاهان نقطا پڻ تنزانيا ۾ آهن: [[ڪليمنجارو جبل]] سمنڊ جي سطح کان {{convert|5895|m|ft}} اوچو آهي، جڏهن تہ [[تانگانيڪا ڍنڍ]] جو ترو سمنڊ جي سطح کان {{convert|1471|m|ft}} هيٺ آهي.<ref name="frame"/>{{rp|page 1245}} [[File:Wildebeest Migration in Serengeti National Park, Tanzania.jpg|thumb|upright=1.05|[[سيرينگيٽي]] ۾ وائلڊ بيسٽ جي لڏپلاڻ]] تنزانيا جو اتر اوڀر وارو حصو جابلو ۽ گهاٽن ٻيلن سان ڍڪيل آهي، جتي ڪليمنجارو جبل واقع آهي. [[آفريڪا جون وڏيون ڍنڍون|آفريڪا جي وڏين ڍنڍن]] مان ٽي جزوي طور تنزانيا ۾ واقع آهن. اتر ۽ اولهه ۾ [[وڪٽوريا ڍنڍ]]، جيڪا آفريڪا جي سڀ کان وڏي ڍنڍ آهي، ۽ [[تانگانيڪا ڍنڍ]]، جيڪا کنڊ جي سڀ کان اونهي ڍنڍ آهي ۽ مڇين جي منفرد قسمن لاءِ مشهور آهي، واقع آهن. ڏکڻ اولهه ۾ [[نياسا ڍنڍ]] واقع آهي. وچ تنزانيا هڪ وسيع پليٽو آهي، جنهن ۾ ميداني علائقا ۽ پوکيءَ لائق زمينون آهن. اوڀر وارو سامونڊي ڪنارو گرم ۽ گهميل آهي، جڏهن تہ [[زنجبار ٻيٽن جو مجموعو]] ان جي سامونڊي ڪناري کان ٿورو پري واقع آهي. [[رڪوا]] جي ڏکڻ اولهندي علائقي ۾ واقع [[ڪالامبو آبشار]] آفريڪا جو ٻيو سڀ کان اوچو بنا رڪاوٽ وهندڙ آبشار آهي ۽ اهو زامبيا جي سرحد وٽ تانگانيڪا ڍنڍ جي ڏکڻ اوڀرندي ڪناري ڀرسان واقع آهي.<ref name="Kalambo Falls"/> [[مينائي بي ڪنزرويشن ايريا]] زنجبار جو سڀ کان وڏو سامونڊي محفوظ علائقو آهي. === آبهوا === [[File:Koppen-Geiger Map TZA present.svg|thumb|upright=1.75|ڪوپن آبهوا درجابندي موجب تنزانيا جو نقشو]] {{Further|تنزانيا جي جاگرافي#آبهوا}} تنزانيا جي مختلف علائقن جي آبهوا ۾ نمايان فرق آهي. مٿانهين علائقن ۾ ٿڌي ۽ گرم موسمن دوران گرمي پد ترتيبوار {{convert|10|and|20|C|F|abbr=off}} جي وچ ۾ رهي ٿو؛ جڏهن تہ ملڪ جي باقي حصن ۾ گرمي پد ورلي ئي {{convert|20|C}} کان هيٺ لهي ٿو. سڀ کان گرم عرصو نومبر کان فيبروري تائين ({{convert|25|-|31|C|F|1|disp=or}}) رهي ٿو، جڏهن تہ سڀ کان ٿڌو عرصو مئي کان آگسٽ تائين ({{convert|15|-|20|C|F|disp=or}}) هوندو آهي. ساليانو گرمي پد {{convert|20|°C|°F|1}} آهي. اوچن جابلو علائقن ۾ آبهوا ٿڌي هوندي آهي. تنزانيا ۾ برسات جا ٻه مکيه دور آهن: هڪ [[Unimodality|هڪ موسمي]] (آڪٽوبر–اپريل) ۽ ٻيو ٻه موسمي (آڪٽوبر–ڊسمبر ۽ مارچ–مئي).<ref name=rain/> پهريون نمونو ملڪ جي ڏاکڻين، وچين ۽ اولهندي حصن ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿو، جڏهن تہ ٻيو نمونو اتر ۾ [[وڪٽوريا ڍنڍ]] کان اوڀر طرف سامونڊي ڪناري تائين ملي ٿو.<ref name=rain/> ٻه موسمي برسات [[Intertropical Convergence Zone|بين الاستوائي سنگم واري علائقي]] جي موسمي چرپر سبب ٿئي ٿي.<ref name=rain>{{cite journal |url=https://www.int-res.com/articles/cr2002/20/c020p031.pdf |title=Rainfall variability in Northern Tanzania in the March–May season (long rains) and its links to large-scale climate forcing |journal=Climate Research |volume=20 |pages=31–40 |author=Zorita, Eduardo |author2=Tilya, Faustine F.| date=12 February 2002 |access-date=16 October 2014 |doi=10.3354/cr020031| bibcode=2002ClRes..20...31Z |doi-access=free}}</ref> تنزانيا ۾ سامونڊي ڪناري سان ٽڪرائجندڙ استوائي طوفان گهٽ ايندا آهن، پر اهي شديد اثر ڇڏي سگهن ٿا، جيئن مثال طور [[2023–24 South-West Indian Ocean cyclone season#Tropical Cyclone Hidaya|سائيڪلون هدايا]].<ref name="HidayaNews">{{cite web |title=Tanzania counts losses after Cyclone Hidaya swept coastline |url=https://www.theeastafrican.co.ke/tea/news/east-africa/tanzania-counts-losses-after-cyclone-hidaya-4618970 |website=The EastAfrican |language=en |date=10 May 2024}}</ref> اهڙن طوفانن جا دستاويزي مثال 1872ع تائين ملن ٿا.<ref name="Msemo2022">{{cite journal |last1=Msemo |first1=Hellen E. |last2=Finney |first2=Declan L. |last3=Mbuya |first3=Samwel I. |title=Forgotten accounts of tropical cyclones making landfall in Tanzania |journal=Weather |date=April 2022 |volume=77 |issue=4 |pages=127–131 |doi=10.1002/wea.3921|bibcode=2022Wthr...77..127M |doi-access=free }}</ref> [[تنزانيا ۾ آبهوا جي تبديلي]] سبب گرمي پد وڌي رهيو آهي ۽ شديد برساتن، جنهن جي نتيجي ۾ ٻوڏون اچن ٿيون، توڙي خشڪ دورن، جيڪي ڏڪار جو سبب بڻجن ٿا، جو امڪان وڌي رهيو آهي.<ref>{{cite web|title=Tanzania|url=https://www.climatelinks.org/countries/tanzania|access-date=27 November 2020|website=Climatelinks|language=en|archive-date=14 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220614161023/https://www.climatelinks.org/countries/tanzania|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Future Climate for Africa|year=2017|title=Future Climate Projections for Tanzania|url=https://futureclimateafrica.org/wp-content/uploads/2017/08/fcfa_tanzania_climatebrief_web.pdf|website=Future Climate for Africa}}</ref> [[آبهوا جي تبديلي]] اڳ ئي تنزانيا جي زراعت، آبي وسيلن، صحت ۽ توانائي جي شعبن تي اثرانداز ٿي رهي آهي. سمنڊ جي سطح ۾ واڌ ۽ پاڻيءَ جي معيار ۾ تبديليون مڇيگيري ۽ آبي جيوت جي پالنا تي اثرانداز ٿيڻ جو امڪان رکن ٿيون.<ref>{{cite web|title=Tanzania {{!}} UNDP Climate Change Adaptation|url=https://www.adaptation-undp.org/explore/eastern-africa/united-republic-tanzania|access-date=27 November 2020|website=www.adaptation-undp.org|language=en}}</ref> تنزانيا [[گڏيل قومن جي آبهوا جي تبديلي بابت فريم ورڪ ڪنوينشن]] جي گهرج موجب 2007ع ۾ [[National Adaptation Programme of Action|نيشنل اڊاپٽيشن پروگرامز آف ايڪشن]] (NAPAs) تيار ڪيو. 2012ع ۾ تنزانيا ملڪ جي سماجي، معاشي ۽ طبعي ماحول تي آبهوا جي تبديلي ۽ آبهوا جي ڦيرڦار جي وڌندڙ منفي اثرن بابت خدشن جي جواب ۾ قومي آبهوا تبديلي حڪمت عملي تيار ڪئي.<ref>{{cite web|title=Tanzania: National climate change strategy - National Policy, Plans & Statements - PreventionWeb.net|url=https://www.preventionweb.net/english/policies/v.php?id=59982&cid=0|access-date=27 November 2020|website=preventionweb.net|archive-date=17 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417211255/https://www.preventionweb.net/english/policies/v.php?id=59982&cid=0|url-status=dead}}</ref> === جهنگلي جيوت ۽ تحفظ === {{Main|تنزانيا جي جهنگلي جيوت}} {{See also|تنزانيا جا محفوظ علائقا}} [[File:Mannetjes masaigiraffe in de Serengeti, Tanzania, -12 januari 2013 a.jpg|thumb|[[ماسائي زرافو]] تنزانيا جو قومي جانور آهي.]] تنزانيا ۾ آفريڪا جي گرم رت وارن جانورن جي ڪُل قسمن مان لڳ ڀڳ 20٪ قسم ملن ٿا، جيڪي ملڪ جي 21 قومي پارڪن، محفوظ علائقن، هڪ تحفظ واري علائقي ۽ ٽن سامونڊي پارڪن ۾ پکڙيل آهن. اهي {{convert|42000|km2|sqmi}} کان وڌيڪ ايراضيءَ تي پکڙيل آهن ۽ ملڪ جي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 38٪ حصو بڻجن ٿا.<ref>{{cite book |first1=Ridwan |last1=Laher |first2=Korir |last2=SingíOei |title=Indigenous People in Africa.: Contestations, Empowerment and Group Rights |url=https://books.google.com/books?id=nZiyAwAAQBAJ&pg=PA57 |date=2014 |publisher=Africa Institute of South Africa |isbn=978-0-7983-0464-1 |page=57}}</ref> تنزانيا ۾ 21 قومي پارڪ آهن،<ref>{{cite web |url=https://www.tanzaniaparks.com/ |title=Home |publisher=Tanzania National Parks |access-date=16 October 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006085600/http://www.tanzaniaparks.com/ |archive-date=6 October 2014 }}</ref> ان کان سواءِ ڪيترائي شڪارگاهه ۽ ٻيلن جا محفوظ علائقا پڻ آهن، جن ۾ [[نگورونگورو ڪنزرويشن ايريا]] شامل آهي؛ تنهن هوندي بہ مقامي انساني آبادي اڃا تائين ماحول تي اثرانداز ٿئي ٿي. اولهه تنزانيا ۾ [[گومبي اسٽريم نيشنل پارڪ]] [[جين گڊال]] جي [[Common chimpanzee|چمپينزي]] جي رويي بابت مطالعي جو هنڌ هو، جيڪو 1960ع ۾ شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.tanzaniaparks.com/gombe.html |title=Gombe Stream National Park |publisher=Tanzania National Parks |access-date=16 October 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141004004545/http://www.tanzaniaparks.com/gombe.html |archive-date=4 October 2014 }}</ref><ref>{{cite book |first1=Laura |last1=Riley |first2=William |last2=Riley |title=Nature's Strongholds: The World's Great Wildlife Reserves |url=https://archive.org/details/bub_gb_icMuBQhW4vgC |date= 2005 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-12219-9}}</ref> تنزانيا [[حياتياتي گوناگونيت|حياتياتي طور انتهائي گوناگون]] ملڪ آهي ۽ اتي جانورن جا ڪيترائي مختلف قدرتي مسڪن موجود آهن.<ref>{{cite book |author1=S. N. Stuart |first2=Martin |last2=Jenkins |title=Biodiversity in Sub-Saharan Africa and Its Islands: Conservation, Management, and Sustainable Use |url=https://archive.org/details/biodiversityinsu0000stua |url-access=registration |date=1990 |publisher=IUCN |isbn=978-2-8317-0021-2 |page=[https://archive.org/details/biodiversityinsu0000stua/page/204 204]}}</ref> تنزانيا جي [[سيرينگيٽي]] ميدانن ۾ اڇي ڏاڙهيءَ وارا [[وائلڊ بيسٽ]] (''Connochaetes taurinus mearnsi'')، ٻيا [[bovid|بووڊ]] ۽ زيبرا<ref>{{cite web |title=Serengeti wildebeest migration |url=https://www.expertafrica.com/tanzania/info/serengeti-wildebeest-migration |access-date=20 March 2019}}</ref> هر سال وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ۾ حصو وٺن ٿا. تنزانيا ۾ لڳ ڀڳ 130 [[ايمفيبين]] ۽ 275 کان وڌيڪ رينگڻن جا قسم ملن ٿا، جن مان ڪيترائي مڪمل طور [[Endemism|مقامي]] آهن ۽ [[فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد]] جي ملڪن وارين ڳاڙهين فهرستن ۾ شامل آهن.<ref>Edoarado Razzetti and Charles Andekia Msuya (2002) [http://www-3.unipv.it/webshi/images/files/tanzie2002.pdf "Introduction"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200716094052/http://www-3.unipv.it/webshi/images/files/tanzie2002.pdf |date=16 July 2020}}, ''Field Guide to Amphibians and Reptiles of Arusha National Park''. Tanzania National Parks. p. 11</ref> تنزانيا ۾ دنيا جي سڀ کان وڏي شينهن جي آبادي موجود آهي.<ref>{{cite web|url=https://allafrica.com/stories/201908120146.html|title=Africa: Tanzania Has Largest Number of Lions in Africa, New Report Says|first=Edward Qorro in|last=Arusha|date=12 August 2019|website=allAfrica.com}}</ref> تنزانيا جو 2019ع ۾ [[Forest Landscape Integrity Index|ٻيلن جي منظرنامي جي سالميت واري اشاري]] جو سراسري اسڪور 7.13/10 هو، جنهن سان اهو 172 ملڪن مان عالمي سطح تي 54هين نمبر تي هو.<ref name="FLII-Supplementary">{{cite journal|last1=Grantham|first1=H. S.|last2=Duncan|first2=A.|last3=Evans|first3=T. D.|last4=Jones|first4=K. R.|last5=Beyer|first5=H. L.|last6=Schuster|first6=R.|last7=Walston|first7=J.|last8=Ray|first8=J. C.|last9=Robinson|first9=J. G.|last10=Callow|first10=M.|last11=Clements|first11=T.|last12=Costa|first12=H. M.|last13=DeGemmis|first13=A.|last14=Elsen|first14=P. R.|last15=Ervin|first15=J.|last16=Franco|first16=P.|last17=Goldman|first17=E.|last18=Goetz|first18=S.|last19=Hansen|first19=A.|last20=Hofsvang|first20=E.|last21=Jantz|first21=P.|last22=Jupiter|first22=S.|last23=Kang|first23=A.|last24=Langhammer|first24=P.|last25=Laurance|first25=W. F.|last26=Lieberman|first26=S.|last27=Linkie|first27=M.|last28=Malhi|first28=Y.|last29=Maxwell|first29=S.|last30=Mendez|first30=M.|last31=Mittermeier|first31=R.|last32=Murray|first32=N. J.|last33=Possingham|first33=H.|last34=Radachowsky|first34=J.|last35=Saatchi|first35=S.|last36=Samper|first36=C.|last37=Silverman|first37=J.|last38=Shapiro|first38=A.|last39=Strassburg|first39=B.|last40=Stevens|first40=T.|last41=Stokes|first41=E.|last42=Taylor|first42=R.|last43=Tear|first43=T.|last44=Tizard|first44=R.|last45=Venter|first45=O.|last46=Visconti|first46=P.|last47=Wang|first47=S.|last48=Watson|first48=J. E. M.|display-authors=1|title=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity – Supplementary Material|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|year=2020|page=5978|issn=2041-1723|doi=10.1038/s41467-020-19493-3|pmid=33293507|pmc=7723057|bibcode=2020NatCo..11.5978G |doi-access=free}}</ref> == حڪومت ۽ سياست == {{Main|تنزانيا جي سياست}} === آئين ۽ چونڊون === {{main|تنزانيا جو آئين|تنزانيا ۾ چونڊون}} تنزانيا هڪ [[هڪ جماعت جي بالادستي واري رياست|هڪ جماعت جي بالادستي واري رياست]] آهي، جتي [[چاما چا ماپندوزي]] (CCM) جماعت اقتدار ۾ آهي. پنهنجي قيام کان 1992ع تائين اها ملڪ ۾ قانوني طور اجازت يافته واحد جماعت هئي. اها صورتحال 1 جولاءِ 1992ع تي تبديل ٿي، جڏهن آئين ۾ ترميم ڪئي وئي.<ref name="Constitution"/>{{rp|§ 3}} هيءَ جماعت 1961ع ۾ آزاديءَ کان وٺي اقتدار ۾ رهي آهي ۽ آفريڪا جي سڀ کان ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪندڙ جماعت آهي.<ref name="cfr.org"/> [[جان مگوفولي]] آڪٽوبر 2015ع جي صدارتي چونڊن ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي ۽ پارليامينٽ ۾ ٻه ڀاڱي ٽي اڪثريت حاصل ڪئي.<ref>{{cite web |title=Tanzania's ruling party secures the presidency and a two-thirds majority in parliament |url=https://qz.com/536317/tanzanias-ruling-party-secures-the-presidency-and-a-two-thirds-it.majority-in-parliament/ |work=Quartz |date=29 October 2015 |access-date=30 October 2015 }}{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite news|date=29 October 2015|title=Tanzania poll: John Magufuli of CCM defeats Edward Lowassa|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-34669468|access-date=2 June 2021}}</ref> 1992ع ۾ گهڻ جماعتي سياست جي شروعات کان پوءِ تنزانيا جي مکيه مخالف جماعت [[چاڊيما|چاما چا ڊيموڪريشيا نا ماينڊيليو (چاڊيما)]] آهي، جنهن جي [[سواحيلي ٻولي|سواحيلي]] ۾ معنيٰ "جمهوريت ۽ ترقيءَ جي جماعت" آهي. چاڊيما جو اڳواڻ [[فريمن مبووي]] آهي.<ref>{{cite news |date=2 November 2020 |title=Tanzania police arrest main opposition party leader ahead of protests |website=CNN |url=https://www.cnn.com/2020/11/02/africa/tanzania-opposition-leader-arrest-intl/index.html |access-date=2 June 2021}}</ref> ملڪ جي نيم خودمختيار رياست [[زنجبار]] ۾ [[الائنس فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي|الائنس فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي-وازالينڊو]] (ACT-Wazalendo) کي مکيه مخالف سياسي جماعت سمجهيو وڃي ٿو. زنجبار جي آئين موجب چونڊن ۾ ٻئي نمبر تي ايندڙ جماعت کي فاتح جماعت سان اتحادي حڪومت ۾ شامل ٿيڻو پوندو آهي. [[2020ع زنجبار عام چونڊون|چونڊن]] تي تڪرار کان پوءِ ACT-Wazalendo ڊسمبر 2020ع ۾ ٻيٽن جي حڪمران جماعت چاما چا ماپندوزي سان اتحادي حڪومت ۾ شامل ٿي.<ref>{{cite news |url=https://apnews.com/article/constitutions-tanzania-elections-africa-dar-es-salaam-316350ec78b5299743309ebca78ba889 |title=Zanzibar's opposition party to join coalition government |last=Sultan |first=Ali |work=Associated Press |date=6 December 2020 |access-date=29 June 2021}}</ref> نومبر 2020ع ۾ مگوفولي کي هڪ ڀيرو ٻيهر ٻي صدارتي مدت لاءِ فاتح قرار ڏنو ويو. [[چونڊ ڌانڌلي]] جا شڪ ظاهر ڪيا ويا. قومي چونڊ ڪميشن اعلان ڪيو تہ مگوفولي کي 84٪، يعني لڳ ڀڳ 12.5 ملين ووٽ مليا، جڏهن تہ مکيه مخالف اميدوار [[توندو ليسو]] کي 13٪، يعني لڳ ڀڳ 1.9&nbsp;ملين ووٽ مليا.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-54759865 |title=Tanzania elections: Main opposition parties demand fresh vote |work=BBC News |date=31 October 2020 |access-date=29 June 2021}}</ref> مارچ 2021ع ۾ اعلان ڪيو ويو تہ مگوفولي عهدي تي رهندي وفات ڪري ويو، جنهن کان پوءِ سندس نائب صدر [[ساميا سلوهو حسن]] ملڪ جي صدر بڻجي وئي.<ref name=":7" /> [[وي-ڊيم ڊيموڪريسي انڊيڪسز]] موجب 2024ع ۾ تنزانيا [[جمهوري زوال|آمرانه نظام ڏانهن وڌندڙ]] ملڪن مان هو.<ref name="j496">{{cite web |title=Democracy Report 2025, 25 Years of Autocratization – Democracy Trumped? |url=https://v-dem.net/documents/54/v-dem_dr_2025_lowres_v1.pdf |access-date=14 March 2025}}</ref> 2025ع جي چونڊن ۾ [[ساميا سلوهو حسن]] ٻي صدارتي مدت لاءِ ٻيهر چونڊجي وئي، جڏهن تہ هن ٻن مکيه مخالف جماعتن کي چونڊن ۾ حصو وٺڻ کان روڪيو هو. چونڊ نتيجن کان پوءِ احتجاج شروع ٿيا ۽ اختيارين انهن احتجاجن کي موتمار طاقت سان دٻايو، جنهن جي نتيجي ۾ سوين ماڻهو مارجي ويا ۽ ڪيترائي وڌيڪ زخمي يا معذور ٿيا.<ref>{{Cite web |date=2025-11-11 |title=Tanzania: Reports of hundreds killed and detained following deadly election violence {{!}} UN News |url=https://news.un.org/en/story/2025/11/1166334 |access-date=2025-11-15 |website=news.un.org |language=en}}</ref> === انتظامي شاخ === {{multiple image | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = Samia Suluhu Hassan in May 2017.jpg | width1 = 125 | caption1 = [[ساميا سلوهو حسن|صدر ساميا سلوهو حسن]] | image2 = | width2 = 125 | caption2 = خالي | image3 = Mwigulu Nchemba.jpg | caption3 = [[مويگولو نچيمبا|وزيراعظم مويگولو نچيمبا]] | width3 = 125 }} [[تنزانيا جو صدر]] ۽ [[تنزانيا جي قومي اسيمبلي جي ميمبرن جي فهرست|قومي اسيمبلي جا ميمبر]] سڌي عوامي ووٽ ذريعي هڪ ئي وقت پنجن سالن جي مدت لاءِ چونڊيا وڃن ٿا.<ref name="Constitution"/>{{rp|§ 42(2)}} [[تنزانيا جو نائب صدر|نائب صدر]] پڻ صدر سان گڏ ۽ ساڳئي چونڊ ٽڪيٽ تي پنجن سالن جي مدت لاءِ چونڊيو وڃي ٿو.<ref name="Constitution"/>{{rp|§§ 47(2), 50(1)}} صدر يا نائب صدر مان ڪو بہ قومي اسيمبلي جو ميمبر نٿو ٿي سگهي.<ref name="Constitution"/>{{rp|§ 66(2)}} صدر قومي اسيمبلي جي ميمبرن مان هڪ [[تنزانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] مقرر ڪري ٿو، جنهن جي مقرري اسيمبليءَ جي منظوريءَ سان ٿيندي آهي ۽ جيڪو اسيمبليءَ ۾ حڪومت جو اڳواڻ هوندو آهي.<ref name="Constitution">{{cite web |url=https://www.judiciary.go.tz/downloads/constitution.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20101217023916/http://www.judiciary.go.tz/downloads/constitution.pdf |url-status=dead |archive-date=17 December 2010 |title=Constitution of the United Republic of Tanzania |publisher=Judiciary of Tanzania |access-date=19 February 2014}}</ref>{{rp|§§ 51(1)-(2), 52(2)}} صدر پنهنجو [[تنزانيا جي ڪابينا|ڪابينا]] اسيمبلي جي ميمبرن مان چونڊيندو آهي.<ref name="Constitution"/>{{rp|§ 55}} [[تنزانيا ۾ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا|قانون لاڳو ڪرڻ وارو نظام]] حڪومت جي انتظامي شاخ هيٺ آهي ۽ تنزانيا پوليس فورس ان جو انتظام هلائي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://apcof.org/country-data-2/tanzania/ |title=Tanzania Police Force |publisher=African Policing Civilian Oversight Forum |access-date=5 February 2023 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202170416/https://apcof.org/country-data-2/tanzania/ |url-status=dead }}</ref> === قانونساز ادارو === سرزميني تنزانيا ۽ وفاقي اتحاد جي معاملن سان لاڳاپيل سمورا [[قانونساز ادارو|قانونسازي جا اختيار]] [[تنزانيا جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] وٽ آهن،<ref name="Constitution"/>{{rp|§ 64(1)}} جيڪا هڪ ايواني آهي ۽ ان جا 393 ميمبر آهن.<ref name="Edge"/> انهن ۾ چونڊ تڪن جي نمائندگي ڪندڙ چونڊيل ميمبر، اٽارني جنرل، [[زنجبار]] جي نمائندن واري ايوان مان ان جي پنهنجي ميمبرن مان چونڊيل پنج ميمبر، عورتن لاءِ مخصوص سيٽون جيڪي هر جماعت جي حاصل ڪيل سيٽن جو گهٽ ۾ گهٽ 30٪ هونديون آهن، اسيمبلي جو اسپيڪر (جيڪڏهن هو اڳ ۾ اسيمبلي جو ميمبر نہ هجي)، ۽ صدر طرفان مقرر ڪيل وڌ ۾ وڌ ڏهه ماڻهو شامل آهن.<ref name="Constitution"/>{{rp|§ 66(1)}} تنزانيا چونڊ ڪميشن صدر جي رضامنديءَ سان طئي ڪيل انگ مطابق سرزميني علائقي کي چونڊ تڪن ۾ ورهائي ٿي.<ref name="Constitution"/>{{rp|§ 75}} === عدليه === {{See also|تنزانيا جو چيف جسٽس}} تنزانيا جو قانوني نظام انگريزي [[ڪامن لا]] تي ٻڌل آهي.<ref name="TZ court system"/> [[File:Kigoma High Court, Bangwe Ward, Kigoma.jpg|thumb|[[ڪيگوما]] ۾ هاءِ ڪورٽ جي عمارت]] تنزانيا ۾ عدليه جا چار درجا آهن.<ref name="TZ court system"/> سرزميني تنزانيا ۾ سڀ کان هيٺئين درجي جون عدالتون پرائمري ڪورٽون آهن.<ref name="TZ court system"/> زنجبار ۾ اسلامي خانداني معاملن لاءِ سڀ کان هيٺيون درجو قاضي عدالتن جو آهي، جڏهن تہ ٻين سمورن معاملن لاءِ پرائمري ڪورٽون آهن.<ref name="TZ court system"/> سرزمين تي اپيل يا تہ ضلعي عدالتن يا ريزيڊنٽ مئجسٽريٽ عدالتن ۾ داخل ڪئي وڃي ٿي.<ref name="TZ court system"/> زنجبار ۾ اسلامي خانداني معاملن جي اپيل قاضي اپيل عدالتن ۾ ۽ ٻين سمورن ڪيسن جي اپيل مئجسٽريٽ عدالتن ۾ ڪئي وڃي ٿي.<ref name="TZ court system"/> ان کان پوءِ اپيل [[تنزانيا هاءِ ڪورٽ|سرزميني تنزانيا يا زنجبار جي هاءِ ڪورٽ]] ۾ ڪئي وڃي ٿي.<ref name="TZ court system"/> اسلامي خانداني معاملن بابت زنجبار هاءِ ڪورٽ جي فيصلي خلاف وڌيڪ اپيل نٿي ڪري سگهجي.<ref name="TZ court system"/><ref name="Zanzibar Constitution"/>{{rp|§ 99(1)}} ٻين ڪيسن ۾ آخري اپيل تنزانيا جي ڪورٽ آف اپيل ۾ ڪئي وڃي ٿي.<ref name="TZ court system">{{cite web|url=https://www.nyulawglobal.org/globalex/Tanzania1.html#_The_Judiciary |title=UPDATE: Tanzanian Legal System and Legal Research |first1=Christabel |last1=Manning |first2=Seka |last2=Kasera |publisher=[[GlobaLex]] |access-date=16 October 2014}}</ref> سرزميني تنزانيا جي هاءِ ڪورٽ جا ٽي شعبا آهن—واپاري، مزدور ۽ زمين بابت<ref name="TZ court system"/>—۽ ان جون 15 جاگرافيائي زونون آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.comcourt.go.tz/comcourt/|title=Commercial Division — High Court of Tanzania|access-date=17 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141223142716/http://www.comcourt.go.tz/comcourt/|archive-date=23 December 2014|url-status=dead}}</ref> زنجبار هاءِ ڪورٽ ۾ هڪ صنعتي شعبو آهي، جيڪو رڳو مزدوريءَ سان لاڳاپيل تڪرارن جي ٻڌڻي ڪري ٿو.<ref>[http://www.judiciaryzanzibar.go.tz/historical_background.php "Welcome to High Court of Zanzibar"]. ''judiciaryzanzibar.go.tz''. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150317235728/http://www.judiciaryzanzibar.go.tz/historical_background.php |date=17 March 2015}}</ref> سرزميني ۽ وفاقي اتحاد جون عدالتون [[تنزانيا جو چيف جسٽس|تنزانيا جي چيف جسٽس]] پاران جج مقرر ڪن ٿيون،<ref>{{cite web|url=http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/un/unpan023291.pdf|title=UNITED REPUBLIC OF TANZANIA Public Administration Country Profile|date=January 2004|access-date=1 February 2019|archive-date=16 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180516194348/http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/un/unpan023291.pdf|url-status=dead}}</ref> سواءِ [[اپيل عدالت|ڪورٽ آف اپيل]] ۽ هاءِ ڪورٽ جي ججن جي، جن کي تنزانيا جو صدر مقرر ڪري ٿو.<ref name="Constitution"/>{{rp| §§ 109(1), 118(2)–(3)}} تنزانيا [[بين الاقوامي فوجداري عدالت جي روم آئين]] جو ڌر ملڪ آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.icc-cpi.int/en_menus/asp/states%20parties/african%20states/Pages/african%20states.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20141011143613/http://www.icc-cpi.int/en_menus/asp/states%20parties/african%20states/Pages/african%20states.aspx|url-status=dead|title=African States, State Parties to the Rome Statute, International Criminal Court. Retrieved 21 October 2014|archive-date=11 October 2014}}</ref> === زنجبار === [[File:Spice Islands (Zanzibar highlighted) sv.svg|thumb|right|نيم خودمختيار [[زنجبار ٻيٽن جو مجموعو]]]] زنجبار ۾ وفاقي اتحاد کان ٻاهر وارن سمورن معاملن تي قانونسازيءَ جو اختيار [[نمائندن وارو ايوان (زنجبار)|نمائندن واري ايوان]] وٽ آهي (تنزانيا جي آئين موجب)<ref name="Constitution"/>{{rp|§ 106(3)}} يا قانونساز ڪائونسل وٽ (زنجبار جي آئين موجب). قانونساز ڪائونسل ٻن حصن تي مشتمل آهي: [[زنجبار جو صدر]] ۽ نمائندن وارو ايوان.<ref name="Constitution"/>{{rp|§ 107(1)-(2)}}<ref name="Zanzibar Constitution"/>{{rp|§ 63(1)}} صدر زنجبار جي حڪومت جو سربراهه ۽ انقلابي ڪائونسل جو چيئرمين آهي، جنهن وٽ زنجبار جا انتظامي اختيار آهن.<ref name="Zanzibar Constitution"/>{{rp|§§ 5A(2), 26(1)}} زنجبار ۾ ٻه نائب صدر آهن، جن مان پهريون نمائندن واري ايوان جي مکيه مخالف جماعت سان تعلق رکي ٿو.<ref name="Eisa">{{cite web |url=https://www.content.eisa.org.za/old-page/zanzibar-constitution |title=Zanzibar: Constitution |publisher=Electoral Institute for Sustainable Democracy in Africa |access-date=19 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140225003002/http://www.content.eisa.org.za/old-page/zanzibar-constitution |archive-date=25 February 2014 }}</ref><ref name="Troubled">{{cite book |first=Markku |last=Suksi |title=Sub-State Governance through Territorial Autonomy: A Comparative Study in Constitutional Law of Powers, Procedures and Institutions |url=https://books.google.com/books?id=d7UUkiwi_9cC&pg=PA467 |date= 2011 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-20048-9 |page=467}}</ref> ٻيو نائب صدر حڪمران جماعت مان هوندو آهي ۽ ايوان ۾ سرڪاري معاملن جو اڳواڻ هوندو آهي.<ref name="Troubled"/> صدر ۽ نمائندن واري ايوان جا ميمبر پنجن سالن جي مدت لاءِ چونڊيا وڃن ٿا ۽ ٻي مدت لاءِ بہ چونڊجي سگهن ٿا.<ref name="Zanzibar Constitution"/>{{rp|§ 28(2)}} صدر نمائندن واري ايوان جي ميمبرن مان وزير چونڊيندو آهي،<ref name="Zanzibar Constitution"/>{{rp|§ 42(2)}} ۽ وزارتون سياسي جماعتن پاران ايوان ۾ حاصل ڪيل سيٽن جي انگ مطابق ورهايون وينديون آهن.<ref name="Eisa"/> انقلابي ڪائونسل ۾ صدر، ٻئي نائب صدر، سمورا وزير، زنجبار جو [[اٽارني جنرل]] ۽ ايوان جا ٻيا اهڙا ميمبر شامل هوندا آهن، جن کي صدر مناسب سمجهي.<ref name="Eisa"/> نمائندن وارو ايوان چونڊيل ميمبرن، صدر طرفان مقرر ڪيل ڏهن ميمبرن، زنجبار جي سڀني علائقائي ڪمشنرن، اٽارني جنرل ۽ مقرر ڪيل عورت ميمبرن تي مشتمل هوندو آهي، جن جو انگ چونڊيل ميمبرن جي 30 سيڪڙو جي برابر هجڻ ضروري آهي.<ref name="Zanzibar Constitution"/>{{rp|§§ 55(3), 64, 67(1)}} ايوان پنهنجي چونڊيل ميمبرن جو انگ طئي ڪري ٿو،<ref name="Zanzibar Constitution">[https://web.archive.org/web/20110904235537/http://zltb.go.tz/docs/Zanzibar-Constitution-1984.pdf The Constitution of Zanzibar]. zltb.go.tz. 2006.</ref>{{rp|§ 120(2)}} جڏهن تہ زنجبار چونڊ ڪميشن هر چونڊ تڪ جون حدون مقرر ڪري ٿي.<ref name="Zanzibar Constitution"/>{{rp|§ 120(1)}} 2013ع ۾ ايوان جا 81 ميمبر هئا: 50 چونڊيل ميمبر، پنج علائقائي ڪمشنر، اٽارني جنرل، صدر طرفان مقرر ڪيل ڏهه ميمبر ۽ 15 مقرر ڪيل عورت ميمبر.<ref name="Edge">{{cite web |url=https://globaledge.msu.edu/countries/tanzania/government |title=Tanzania: Government |publisher=Broad College of Business, Michigan State University |access-date=19 February 2014}}</ref> === انتظامي ورهاست === {{Main|تنزانيا جا علائقا|تنزانيا جا ضلعا|تنزانيا جون انتظامي ورهاستون}} [[File:Tanzania, administrative divisions - de - colored (+details).svg|thumb|تنزانيا جا علائقا]] 1972ع ۾ سرزميني علائقي ۾ مڪاني حڪومت جو نظام ختم ڪري ان جي جاءِ تي مرڪزي حڪومت جو سڌو راڄ لاڳو ڪيو ويو. تنهن هوندي بہ، 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مڪاني حڪومت ٻيهر بحال ڪئي وئي، جڏهن ڳوٺاڻيون ڪائونسلون ۽ ڳوٺاڻيون اختياريون ٻيهر قائم ڪيون ويون. مڪاني حڪومت جون چونڊون 1983ع ۾ ٿيون ۽ فعال ڪائونسلن 1984ع ۾ ڪم شروع ڪيو. 1999ع ۾ [[قومي اسيمبلي (تنزانيا)|قومي اسيمبلي]] مڪاني حڪومت سڌارن جو پروگرام منظور ڪيو، جنهن ۾ "هڪ جامع ۽ پرعزم ايجنڊا ... [جيڪا] چار شعبن تي مشتمل هئي: سياسي اختيارن جي غير مرڪزيت، مالي غير مرڪزيت، انتظامي غير مرڪزيت ۽ مرڪزي-مقامي لاڳاپن ۾ تبديلي، جڏهن تہ آئين جي دائري اندر سرزميني حڪومت وٽ بالادست اختيار برقرار رهيا."<ref name="Kunnat">{{cite web|url=https://www.tampere.fi/tiedostot/5nCY6QHaV/kuntajarjestelma_tansania_.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20130418081535/https://www.tampere.fi/tiedostot/5nCY6QHaV/kuntajarjestelma_tansania_.pdf|url-status=dead|archive-date=18 April 2013|title= Local government system in tanzania|date=31 May 2006}}</ref> تنزانيا کي 31 [[تنزانيا جا علائقا|علائقن]] (''mikoa'') ۾ ورهايو ويو آهي،<ref>{{cite news |last=Kilyinga |first=Nasongelya |url=http://allafrica.com/stories/201507100264.html |title=Enter Songwe Region as Six Districts Created |date=10 July 2015 |newspaper=[[Daily News (Tanzania)|Daily News]] |access-date=21 February 2017}}</ref><ref>{{cite news |last=Mwakyusa |first=Alvar |url=http://dailynews.co.tz/index.php/home-news/46650-songwe-is-new-region-with-four-districts |title=Songwe is new region – with four districts |date=4 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160205094519/http://dailynews.co.tz/index.php/home-news/46650-songwe-is-new-region-with-four-districts |archive-date=5 February 2016 |newspaper=Daily News |access-date=21 February 2017 |url-status=dead}}</ref> جن مان 26 سرزميني علائقي ۾ ۽ پنج [[زنجبار]] ۾ آهن (ٽي [[انگوجا]] ۽ ٻه [[پيمبا، تنزانيا|پيمبا]] تي).<ref>[https://web.archive.org/web/20130527015837/http://www.tanzania.go.tz/regionsf.html Regions]. tanzania.go.tz</ref> اهي 31 علائقا 195 [[تنزانيا جا ضلعا|ضلعن]] (''wilaya'') ۾ ورهايل آهن، جن کي مڪاني حڪومت جون اختياريون پڻ چيو وڃي ٿو. انهن ضلعن مان 45 شهري يونٽ آهن، جيڪي وڌيڪ ٽن شهري ڪائونسلن ([[اروشا]]، [[مبيا]] ۽ [[موانزا]])، ويهن ميونسپل ڪائونسلن ۽ 22 ٽائون ڪائونسلن ۾ ورهايل آهن.<ref name="Census 2012">{{cite web |title=Administrative Units: Population Distribution Report |url=https://www.nbs.go.tz/nbs/takwimu/Census2022/Administrative_units_Population_Distribution_Report_Tanzania_volume1a.pdf |accessdate=2 August 2024 |website=National Bureau of Statistics}}</ref> شهري يونٽن وٽ خودمختيار شهري، ميونسپل يا ٽائون ڪائونسل هوندي آهي ۽ اهي وارڊن ۽ ذيلي وارڊن (''mitaa'') ۾ ورهايل آهن. غير شهري يونٽن وٽ خودمختيار ضلعي ڪائونسل هوندي آهي، پر اهي پهرين سطح تي ڳوٺن جي ڪائونسلن يا ٽائون شپ اختيارين ۽ پوءِ ننڍن ڳوٺاڻن حصن (''vitongoji'') ۾ ورهايل هوندا آهن.<ref name="Kunnat"/> [[دارالسلام]] شهر ان لحاظ کان منفرد آهي جو ان وٽ هڪ شهري ڪائونسل آهي، جنهن جي اختيار واري ايراضي ٽن ميونسپل ڪائونسلن جي حدن سان گڏجي ٿي. شهري ڪائونسل جو ميئر انهيءَ ڪائونسل طرفان چونڊيو وڃي ٿو. ويهن ميمبرن واري شهري ڪائونسل ۾ ميونسپل ڪائونسلن طرفان چونڊيل 11 ماڻهو، قومي اسيمبلي جا ست ميمبر ۽ عورتن لاءِ "خاص سيٽن" تحت مقرر ڪيل پارليامينٽ جا ميمبر شامل آهن. هر ميونسپل ڪائونسل وٽ پنهنجو ميئر پڻ هوندو آهي. "شهري ڪائونسل هم آهنگيءَ وارو ڪردار ادا ڪري ٿي ۽ انهن معاملن کي ڏسندي آهي جيڪي ٽنهي ميونسپلٽين سان لاڳاپيل هجن"، جن ۾ سلامتي ۽ هنگامي خدمتون پڻ شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.dcc.go.tz/about-us/city-status.html |title=City Status |publisher=Dar Es Salaam City Council |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131122230207/http://www.dcc.go.tz/about-us/city-status.html |archive-date=22 November 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://polis.parliament.go.tz/PAMS/docs/6-1999.pdf |title=Local Government (Urban Authorities) Act, 1982, amended 1999 |at=7A and 69A |publisher=Parliamentary On-line Information System |year=1999 |access-date=19 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131022045450/http://polis.parliament.go.tz/PAMS/docs/6-1999.pdf |archive-date=22 October 2013}}</ref> [[موانزا]] شهر وٽ پڻ هڪ شهري ڪائونسل آهي، جنهن جي اختيار واري ايراضي ٻن ميونسپل ڪائونسلن سان گڏجي ٿي. === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|تنزانيا جا پرڏيهي لاڳاپا}} [[File:Embassy of Tanzania, Washington, D.C.jpg|thumb|upright|[[واشنگٽن ڊي سي ۾ تنزانيا جو سفارتخانو|تنزانيا جو سفارتخانو]]، [[ويسٽ اينڊ (واشنگٽن ڊي سي)|ويسٽ اينڊ، واشنگٽن ڊي سي]]]] تنزانيا جي پرڏيهي پاليسي هن وقت جائزي جي مرحلي ۾ آهي، جيئن 2001ع واري موجوده نئين پرڏيهي پاليسيءَ کي مٽائي سگهجي، جيڪا تنزانيا جي پهرين باضابطه پرڏيهي پاليسي هئي.<ref name="FaMinistry_NFP2">{{Cite report |url=https://www.foreign.go.tz/index.php/resources/view/nje-bulletin-april-2021 |title=Tanzania, kufanya mageuzi ya Kidiplomasia |last1=Buhohela |first1=Emmanuel |last2=Bulu |first2=Sheiba |date=1 April 2021 |publisher=[[Ministry of Foreign Affairs and East African Cooperation]] |issue=1 |location=[[Dodoma|Dodoma, Tanzania]] |language=sw |access-date=21 June 2022 |trans-title=In Tanzania, to carry out Diplomatic reforms}}</ref><ref name="Citizen_22">{{Cite news |last=Kanyabwoya |first=Damas |date=13 January 2022 |title=Tanzania's key focus areas in the new Foreign Policy. |language=English |work=The Citizen |location=[[Dar es Salaam, Tanzania]] |url=https://go.gale.com/ps/i.do?p=AONE&u=wikipedia&id=GALE |access-date=21 June 2022}}</ref> 2001ع کان اڳ تنزانيا جي پرڏيهي پاليسي [[جوليس نيريري]] جي مختلف صدارتي اعلانن تي ٻڌل هئي، جن ۾ خاص طور 1964ع جو سرڪيولر نمبر 2،<ref name="FaMinistry_about">{{Cite web |title=ABOUT THE MINISTRY |url=https://www.foreign.go.tz/index.php/about/about-the-ministry |access-date=21 June 2022 |website=The United Republic of Tanzania Ministry of Foreign Affairs and East African Cooperation |publisher=Ministry of Foreign Affairs and East African Cooperation |location=[[Dodoma|Dodoma, Tanzania]] |language=en, sw}}</ref> [[اروشا اعلان]]،<ref name="Nyerere_67ad">{{Cite book |last=Nyerere |first=Julius K |url=https://library.fes.de/fulltext/bibliothek/2-tanzania-s0019634.pdf |title=The Arusha Declaration and Tanu's policy on socialism and self-reliance |date=1967 |publisher=[[Tanganyika African National Union|TANU, Publicity Section]] |edition=1 |location=[[Dar es Salaam, Tanzania]] |language=en |chapter=The Policy of Self-Reliance |author-link=Julius Nyerere |access-date=21 June 2022}}</ref> ۽ 1967ع جي پرڏيهي معاملن واري پاليسي شامل هئا.<ref name="Nyerere_67fa">{{Cite speech |last=Nyerere |first=Julius K. |author-link=Julius Nyerere |event=Tanganyika African National Union National Conference |location=Dar es Salaam |date=16 October 1967 |title=Tanzania policy on foreign affairs |type=Presidential Address |publisher=Ministry of Information and Tourism |url=https://www.juliusnyerere.org/uploads/tanzania_policy_on_foreign_affairs_1967.pdf |access-date=22 June 2022 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415085417/https://www.juliusnyerere.org/uploads/tanzania_policy_on_foreign_affairs_1967.pdf |url-status=dead }}</ref> انهن اعلانن ۾ پرڏيهي پاليسيءَ جو مکيه ڌيان آزادي ۽ خودمختياري، انساني حقن ۽ آفريڪي اتحاد تي هو.<ref name="Nzomo_99">{{Cite book |last=Nzomo |first=Maria |url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9780429502521-10/foreign-policy-tanzania-cold-war-post%E2%80%93cold-war-maria-nzomo |title=African Foreign Policies |date=1999 |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-50252-1 |editor-last=Wright |editor-first=Stephen |location=[[New York, NY]] |pages=184–187 |chapter=The Foreign Policy of Tanzania: From Cold War to Post–Cold War|doi=10.4324/9780429502521-10|s2cid=155717453 }}</ref><ref name="Magoma_20">{{Cite thesis |last=MAGOMA |first=Suleiman Masegesa |title=The Significant role of Tanzania's diplomacy towards economic development |date=22 February 2020 |degree=Public Policy |publisher=[[KDI School of Public Policy and Management]] |url=https://archives.kdischool.ac.kr/handle/11125/34174 |place=[[Sejong City|Sejong City, South Korea]] |language=en}}</ref> 2001ع واري موجوده نئين پرڏيهي پاليسي نوآبادياتي دور ۽ [[سرد جنگ]] جي پڄاڻي، عالمگيريت، مارڪيٽ معيشت ۽ آزادڪاري، ۽ تنزانيا جي گهڻ جماعتي نظام سان بهتر نموني هم آهنگ ٿيڻ لاءِ تيار ڪئي وئي. ان جو بنيادي ڌيان معاشي سفارتڪاري ۽ ترقيءَ تي آهي.<ref name="FaMinistry_FP">{{Cite web |title=Tanzania Foreign Policy the Case of Economic Diplomacy |url=https://www.foreign.go.tz/index.php/about/tanzania-foreign-policy-the-case-of-economic-diplomacy |access-date=21 June 2022 |website=The United Republic of Tanzania Ministry of Foreign Affairs and East African Cooperation |publisher=Ministry of Foreign Affairs and East African Cooperation |location=[[Dodoma|Dodoma, Tanzania]] |language=en, sw}}</ref> 2001ع واري نئين پرڏيهي پاليسي، جيڪا اڃا تائين استعمال هيٺ آهي، ست بنيادي اصولن تي ٻڌل آهي: [[خودمختياري]]، [[لبرل ازم]]، [[سٺا پاڙيسري لاڳاپا]]، [[پين آفريڪن ازم|آفريڪي اتحاد]]، [[غير وابسته تحريڪ|غير وابستگي]]، [[معاشي سفارتڪاري]]، ۽ معاشي ترقي ۽ امن لاءِ [[بين الاقوامي ترقي|عالمي سهڪار]].<ref name="FaMinistry_NFP">{{Cite act |year=2001 |type=Foreign Policy |legislature=Ministry of Foreign Affairs and East African Cooperation |title=The New Foreign Policy |language=en |url=https://en.unesco.org/creativity/sites/creativity/files/qpr/new_foreign_policy_-_2001.pdf}}</ref> ان جا بنيادي مقصد ثقافتي ۽ معاشي مفادن جو تحفظ ۽ واڌارو، معاشي مفادن تي ٻڌل ٻين ملڪن سان لاڳاپا قائم ڪرڻ، معاشي خودڪفالت، اندروني ۽ عالمي امن، ۽ علائقائي سياسي ۽ معاشي انضمام آهن.<ref name="FaMinistry_FP" /><ref name="FaMinistry_NFP" /> ڇهين مرحلي واري حڪومت 2001ع واري موجوده نئين پرڏيهي پاليسيءَ کي مٽائڻ لاءِ ان جو جائزو وٺي رهي آهي.<ref name="FaMinistry_NFP2" /> پرڏيهي معاملن واري وزير [[لبيراتا مولامولا]] چيو آهي تہ نئين پاليسي 2001ع واري پاليسيءَ جي غير وابستگي واري ترجيح کي برقرار رکندي، جڏهن تہ آبهوا جي تبديليءَ کي پڻ مکيه ترجيحن ۾ شامل ڪيو ويندو ۽ معاشي سفارتڪاريءَ کي وڌيڪ قدر وڌايل برآمدات ۽ ڊجيٽل معيشت تي ڌيان ڏيڻ سان نئين رخ ۾ آندو ويندو.<ref name="Citizen_22" /> ==== بين الاقوامي ڀائيواريون ==== [[File:ictr office 3.jpg|thumb|[[روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل]]، [[اروشا]]]] [[File:East African Legislative Assembly.jpg|thumb|اروشا ۾ [[اوڀر آفريڪي قانونساز اسيمبلي]]]] تنزانيا ڪيترين ئي بين الاقوامي تنظيمن جو ميمبر آهي، جن ۾ [[گڏيل قومون]] (UN)، [[آفريڪي يونين]] (AU)، [[اوڀر آفريڪي ڪميونٽي]] (EAC) ۽ [[ڏاکڻي آفريڪا ترقياتي ڪميونٽي]] (SADC) شامل آهن.<ref name="Hirschler_19">{{Cite book |last1=Hirschler |first1=Kurt |url=https://books.google.com/books?id=ncCnDwAAQBAJ |title=A decade of Tanzania: politics, economy and society 2005-2017 |last2=Hofmeier |first2=Rolf |date=2019 |publisher=[[Brill Publishers]] |isbn=978-90-04-40786-2 |location=[[Leiden|Leiden, Netherlands]], [[Boston]] |language=en}}</ref> ان کان علاوه، آزاديءَ کان پوءِ تنزانيا جي غير وابستگي، قومي اتحاد ۽ اندروني امن جي مضبوط روايت سبب ملڪ اڪثر ٻين ملڪن جي وچ ۾ ثالث ۽ معاهدن جي ميزبان طور ڪم ڪندو رهيو آهي، جهڙوڪ يورپ سان [[اروشا معاهدو]]، ۽ [[اروشا معاهدا (روانڊا)|روانڊا (1993ع)]] ۽ [[اروشا معاهدا (برونڊي)|برونڊي (2000ع)]] سان اروشا معاهدا.<ref name="Chachage_04">{{Cite journal |last=Chachage |first=Chambi S. |date=2004 |title=Nyerere: Nationalism and Post-Colonial Developmentalism |url=http://www.jstor.org/stable/24487453 |journal=[[African Sociological Review]] |language=en |location=[[Dakar, Senegal]] |publisher=[[CODESRIA]] |volume=8 |issue=2 |pages=158–179 |jstor=24487453 |issn=1027-4332 |access-date=21 June 2022}}</ref><ref name="Waters_06">{{Cite journal |last=Waters |first=Tony |date=2006 |title=Markets and Morality: American Relations with Tanzania |url=https://asq.africa.ufl.edu/files/Waters-Vol8Issue3.pdf |journal=[[African Studies Quarterly]] |language=en |location=[[Gainesville, Florida]] |volume=8 |issue=3 |pages=46–53 |access-date=21 June 2022 |archive-date=4 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190804103025/http://asq.africa.ufl.edu/files/Waters-Vol8Issue3.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190804103025/http://asq.africa.ufl.edu/files/Waters-Vol8Issue3.pdf |date=4 August 2019 }}</ref> گڏيل قومن جي تنزانيا ۾ موجوده توڙي تاريخي طور وڏي موجودگي رهي آهي ۽ اها پاڻ، توڙي ان سان لاڳاپيل بين الحڪومتي ۽ غير سرڪاري تنظيمن وسيلي، ملڪ ۾ ڪيترن ئي شعبن ۾ اهم ڀائيوار آهي. ان کان علاوه تنزانيا ۾ قائم ادارا وڏين ڍنڍن واري علائقي ۽ سڄي آفريڪا ۾ پڻ ڪم ڪن ٿا.<ref name="UN_tz">{{Cite web |title=The United Nations in Tanzania |url=https://tanzania.un.org/en/about/about-the-un |access-date=22 June 2022 |website=United Nations |language=en}}</ref> گڏيل قومون تنزانيا سان يا ٻين ملڪن سان گڏجي خاص طور انساني حقن ۽ انصاف جي عدالتن ۽ رپورٽنگ، تعليم، ترقي، آبهوا جي تبديلي، صحت ۽ جهنگلي جيوت جي تحفظ جي شعبن ۾ ڪم ڪن ٿيون.<ref name="UN_tzEntities">{{Cite web |title=UN Entities in Tanzania |url=https://tanzania.un.org/en/about/un-entities-in-country |access-date=22 June 2022 |website=United Nations |language=en}}</ref> گڏيل قومن جا مکيه دفتر [[اوسٽر بي، تنزانيا|اوسٽر بي، دارالسلام]] ۾ آهن، جڏهن تہ ڪيترائي ٻيا دفتر، عدالتون ۽ غير سرڪاري تنظيمون [[اروشا]] ۾ قائم آهن. انهن مان سڀ کان مشهور مثال روانڊا جي نسل ڪشي بابت [[روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل]] آهي.<ref name="UN_SRES9771995">{{UN document |docid=S-RES-977(1995) |type=Resolution |body=Security Council |year=1995 |resolution_number=977 |access-date=23 July 2008|date=22 February 1995}}</ref> [[آفريڪي يونين]] آفريڪا جي 55 ملڪن تي مشتمل آهي.<ref name="AU_memStates">{{Cite web |title=Member States |url=https://au.int/en/member_states/countryprofiles2 |access-date=22 June 2022 |website=African Union |language=en |archive-date=1 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220901043534/https://au.int/en/member_states/countryprofiles2 |url-status=dead }}</ref> تنزانيا 2001ع ۾ AU جو باني ميمبر هو، جڏهن تہ ان جا اڳوڻا علائقا [[تانگانيڪا (1961–1964)|تانگانيڪا]] ۽ [[زنجبار سلطنت]] 1963ع ۾ ان جي اڳوڻي اداري [[آفريڪي اتحاد جي تنظيم]] (OAU) جا باني ميمبر هئا. آفريڪي يونين جي عدالتي شاخ ۽ ان جون عدالتون تنزانيا ۾ واقع آهن.<ref name="AU_tzAgreement">{{Cite act |date=31 August 2007 |type=HOST AGREEMENT |legislature=[[African Union]] |title=Host Agreement Between the Government of the United Republic of Tanzania and the African Union on the Seat of the African Court on Human and Peoples' Right |language=en |article-type=Agreement |access-date=22 June 2022 |url=https://www.african-court.org/wpafc/wp-content/uploads/2020/10/3-HOST-AGREEMENT-TANZANIA-AND-AU.pdf}}</ref> شروعاتي طور [[آفريڪي يونين جي انصاف واري عدالت]] کي [[انساني ۽ عوامي حقن بابت آفريڪي عدالت]] سان ملائي [[آفريڪي انصاف ۽ انساني حقن واري عدالت]] (ACJHR) بڻايو ويو، جيڪا اروشا ۾ واقع آهي.<ref name="AU_tzAgreement" /> تنزانيا 17 جنوري 2022ع تي آفريڪي يونين جي سرپرستي هيٺ قائم [[آفريڪي براعظمي آزاد واپاري علائقو]] (AfCFTA) جي توثيق ڪري ان ۾ شامل ٿيو؛ هي دنيا جو سڀ کان وڏو آزاد واپاري علائقو آهي.<ref name="Agarwal_22">{{Cite report |url=https://odi.org/en/publications/tanzania-and-the-african-continental-free-trade-area-possible-impacts-policy-priorities-and-scoping-of-future-support/ |title=Tanzania and the African Continental Free Trade Area: possible impacts, policy priorities and scoping of future support |last1=Agarwal |first1=Prachi |last2=Kweka |first2=Josaphat |date=11 March 2022 |publisher=Overseas Development Institute, [[Foreign, Commonwealth and Development Office]] |location=[[London, UK]] |publication-date=11 March 2022 |language=en |last3=Willem te Velde |first3=Dirk |access-date=22 June 2022 |type=Briefing, policy papers}}</ref> [[اوڀر آفريڪي ڪميونٽي]]، جنهن ۾ تنزانيا، يوگنڊا، [[ڪينيا]]، [[روانڊا]]، [[برونڊي]]، [[ڏکڻ سوڊان]] ۽ ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو (DRC) شامل آهن، جو هيڊڪوارٽر اروشا ۾ آهي.<ref name="Ugirashebuja_17">{{Cite book |url=https://brill.com/view/title/33464 |title=East African Community Law: Institutional, Substantive and Comparative EU Aspects |date=2017 |publisher=[[Brill Publishers|Brill Nijhoff]] |isbn=978-90-04-32207-3 |editor-last=Ugirashebuja |editor-first=Emmanuel |location=[[Leiden|Leiden, Netherlands]], [[Boston]] |language=en |editor-last2=Ruhangisa |editor-first2=John Eudes |editor-last3=Ottervanger |editor-first3=Tom |editor-last4=Cuyvers |editor-first4=Armin}}</ref><ref name="EAC_overview">{{Cite web |title=Overview of EAC |url=https://www.eac.int/overview-of-eac |access-date=22 June 2022 |website=East African Community |language=en}}</ref> تنزانيا، ڪينيا ۽ يوگنڊا سان گڏ، 2000ع ۾ EAC جو باني ميمبر آهي.<ref name="EAC_history">{{Cite web |title=History of the EAC |url=https://www.eac.int/eac-history#:~:text=The%20Treaty%20for%20the%20Establishment,all%20the%20three%20Partner%20States. |access-date=22 June 2022 |website=East African Community |language=en}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] ۾ جرمنيءَ جي شڪست کان پوءِ تنزانيا لنڊن ۾ قائم [[اوڀر آفريڪي ڪرنسي بورڊ]] (EACB) ۾ شامل ٿيو، جيڪو 1919ع کان 1948ع تائين تنزانيا، يوگنڊا ۽ ڪينيا لاءِ ڪسٽمز يونين ۽ ڪرنسي مهيا ڪندڙ ادارو هو؛ ان کان پوءِ 1948ع کان 1961ع تائين [[اوڀر آفريڪا هاءِ ڪميشن]] (EAHC)، ۽ 1961ع کان 1966ع تائين [[اوڀر آفريڪي ڪامن سروسز آرگنائيزيشن]] (EACSO) ڪم ڪيو. 1966ع ۾ ٽنهي ملڪن پهرين اوڀر آفريڪي ڪميونٽي قائم ڪئي، جيڪا 1976ع تائين قائم رهي؛ ان کان پوءِ 1993ع کان 2000ع تائين اوڀر آفريڪي سهڪار وارو نظام رهيو، ۽ 2000ع ۾ اوڀر آفريڪي ڪميونٽي ٻيهر قائم ڪئي وئي.<ref name="EAC_history" /><ref name="Kadaga_22">{{Cite speech |last=Kadaga |first=Rebecca |author-link=Rebecca Kadaga |event=Ministry of East African Community Affairs |location=Makerere University |date=16 June 2022 |access-date=21 June 2022 |title=The Strategic need for EAC Integration |type=Keynote Address |pages=1, 3, 6-9 |language=en |url=https://www.mediacentre.go.ug/media/address-rt-hon-rebecca-kadaga-1st-deputy-prime-ministerminister-makerere-university |archive-date=27 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220627105632/https://mediacentre.go.ug/media/address-rt-hon-rebecca-kadaga-1st-deputy-prime-ministerminister-makerere-university |url-status=dead }}</ref> [[File:Samia Suluhu Hassan, Joe Biden, Jill Biden.jpg|thumb|تنزانيا جي صدر [[ساميا سلوهو حسن]] آمريڪي صدر [[جو بائيڊن]] سان واشنگٽن ڊي سي ۾، ڊسمبر 2022ع]] EAC وٽ 2005ع کان [[ڪسٽمز يونين]] آهي، جنهن تحت ميمبر ملڪن جي وچ ۾ آزاد واپاري علائقو قائم آهي ۽ غير ميمبر ملڪن ۽ گهڻ قومي تنظيمن سان گڏيل ٽيرف ۽ واپاري معاهدا لاڳو ٿين ٿا.<ref name="Ugirashebuja_17" /> ڪسٽمز يونين ميمبر ملڪن جي اندر، انهن ڏانهن يا انهن مان گذرندڙ واپار لاءِ هڪ گڏيل تنظيمي نظام ۽ ضابطن جا مجموعا، جهڙوڪ [[اصل جا ضابطا]]، پڻ قائم ڪيا. 2010ع ۾ EAC اندر مزدورن، سامان، ماڻهن، سرمائي ۽ خدمتن جي آزاد آمدرفت لاءِ گڏيل مارڪيٽ قائم ڪئي وئي، ۽ ڪاروبار قائم ڪرڻ جا حق پڻ متعارف ڪرايا ويا.<ref name="Ugirashebuja_17" /> اوڀر آفريڪي مالياتي يونين (EAMU) کي 2024ع ۾ قائم ڪرڻ جي تجويز ڏني وئي هئي، جنهن تحت اوڀر آفريڪي مرڪزي بئنڪ طرفان هڪ گڏيل ڪرنسي جاري ڪرڻي هئي.<ref name="Adam_17">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=_MDXDQAAQBAJ |title=Tanzania: the path to prosperity |date=2017 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-870481-2 |editor-last=Adam |editor-first=Christopher |location=[[Oxford, UK]]; [[New York, NY]] |language=en |editor-last2=Collier |editor-first2=Paul |editor-last3=Ndulu |editor-first3=B. J.}}</ref> اوڀر آفريڪي ڪميونٽي جي قيام واري معاهدي جي آرٽيڪل 5(2) موجب، EAC جي ٻيهر قيام کان وٺي ان جو آخري مقصد هميشه سڀني ميمبر ملڪن جو سياسي وفاق رهيو آهي. 2017ع ۾ سڀني ميمبر ملڪن آخري وفاق کان اڳ عبوري مرحلي طور EAC جي [[ڪنفيڊريشن]] اختيار ڪئي.<ref name="Ugirashebuja_17" /><ref name="Kadaga_22" /> [[ڏاکڻي آفريڪا ترقياتي ڪميونٽي]] 16 ملڪن تي مشتمل آهي، جن ۾ ڏاکڻي آفريڪا جا سڀ ملڪ، ۽ وڏين ڍنڍن واري علائقي مان تنزانيا ۽ DRC شامل آهن.<ref name="Muntschick_17">{{Cite book |last=Muntschick |first=Johannes |url=https://books.google.com/books?id=IDE5DwAAQBAJ |title=The Southern African Development Community (SADC) and the European Union (EU): Regionalism and External Influence |date=9 October 2017 |publisher=[[Springer Publishing|Springer Nature]] |isbn=978-3-319-45330-9 |location=[[Cham, Switzerland]] |language=en |access-date=22 June 2022}}</ref> تنزانيا 1994ع ۾ SADC جو باني ميمبر هو ۽ 1960ع کان 1994ع تائين ان جي اڳوڻي تنظيم [[فرنٽ لائن رياستون]] (FLS) جو پڻ ميمبر رهيو. جڏهن تہ FLS جو مقصد اپارٿائيڊ جو خاتمو هو، ان جي جانشين SADC جو مقصد امن ۽ سلامتي کي اڳتي وڌائڻ سان گڏ ميمبر ملڪن جي معاشي ۽ سياسي انضمام کي هٿي ڏيڻ آهي.<ref name="Muntschick_17" /> === فوج === [[File:FIB-training-22 (9311333487).jpg|thumb|تربيت دوران FIB جا تنزانوي خاص فوجي دستا]] {{Main|تنزانيا جي عوامي دفاعي فوج}} [[تنزانيا جي عوامي دفاعي فوج]] (TPDF) (ڪِسواهيلي: ''Jeshi la Wananchi wa Tanzania'' (JWTZ)) تنزانيا جي هٿياربند فوج آهي، جيڪا شهري اختيار هيٺ عوامي فوج طور ڪم ڪري ٿي. اها پنجن شاخن يا ڪمانڊن تي مشتمل آهي: زميني فوج (فوج)، هوائي فوج، بحري ڪمانڊ، قومي خدمت، ۽ هيڊڪوارٽر (MMJ).<ref>{{cite web|url=https://www.tpdf.mil.tz/ |title=Mwanzo-Jeshi la Ulinzi la Wananchi wa Tanzania |publisher=Tpdf.mil.tz |date= |access-date=10 February 2022}}</ref> تنزانيا جا شهري 15 سالن جي عمر کان رضاڪاراڻي فوجي خدمت لاءِ شامل ٿي سگهن ٿا، جڏهن تہ اعليٰ ثانوي اسڪول مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ 18 سالن جي عمر ۾ لازمي قومي فوجي خدمت لاڳو ٿي سگهي ٿي. 2004ع تائين لازمي فوجي خدمت جو مدو ٻه سال هو.{{Update inline|date=October 2021}} [https://tanzanialaws.com/n/242-national-service-act تنزانيا جو قومي خدمت وارو قانون] === قانون لاڳو ڪندڙ ادارا === {{main|تنزانيا ۾ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا}} عوامي سلامتي ۽ سرحدن جي نگرانيءَ جي ذميواري تنزانيا پوليس فورس تي آهي. فورس جي نگراني پوليس واري وزارت جي پرنسپل سيڪريٽري ۽ پوليس جي انسپيڪٽر جنرل گڏيل طور ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://apcof.org/country-data-2/tanzania/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202170416/https://apcof.org/country-data-2/tanzania/ |archive-date=2 February 2023 |title=Tanzania – Tanzania Police Force |publisher=African Policing Civilian Oversight Forum |access-date=11 May 2023}}</ref> === انساني حق === {{Main|تنزانيا ۾ انساني حق}} {{See also|البينزم وارن ماڻهن تي ظلم|تنزانيا ۾ ايل جي بي ٽي حق}} [[File:Tundu Lissu.jpg|thumb|تنزانيا جي مکيه مخالف ڌر جي اڳواڻ [[توندو ليسو]] کي اپريل 2025ع ۾ گرفتار ڪري مٿس غداريءَ جو الزام لڳايو ويو]] ڊسمبر 2019ع ۾ [[ايمنسٽي انٽرنيشنل]] ٻڌايو تہ تنزانيا جي حڪومت [[غير سرڪاري تنظيم|غير سرڪاري تنظيمن]] (شهرين جي رضاڪاراڻي گروهن) ۽ انفرادي ماڻهن کان اهو حق واپس ورتو تہ اهي حڪومت خلاف اروشا ۾ قائم انساني ۽ عوامي حقن بابت آفريڪي عدالت ۾ سڌو سنئون ڪيس داخل ڪري سگهن.<ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2019/12/tanzania-withdrawal-of-individual-rights-to-african-court-will-deepen-repression/|title= Tanzania: Withdrawal of individual rights to African Court will deepen repression|date= 2 December 2019|access-date=2 December 2019|publisher=Amnesty International}}</ref> تنزانيا ۾ رهندڙ [[انسانن ۾ البينزم|البينزم]] وارن ماڻهن تي اڪثر حملا ڪيا وڃن ٿا، کين قتل ڪيو وڃي ٿو يا سندن جسماني عضوا ڪاٽيا وڃن ٿا. اهڙا واقعا [[موتي]] نالي ڪاري جادوءَ سان لاڳاپيل انهن وهمن سبب ٿين ٿا، جن موجب البينزم وارن ماڻهن جي جسم جي عضون ۾ جادوئي خاصيتون هونديون آهن.<ref>"[https://www.bbc.com/news/world-africa-31849531 Tanzania albino murders: 'More than 200 witchdoctors' arrested]". BBC News. 12 March 2015.</ref> انهن 27 آفريڪي ملڪن مان، جتي [[موتي]] جي رواج بابت ڄاڻ ملي ٿي، تنزانيا ۾ هن قسم جي انساني حقن جي ڀڃڪڙيءَ جا واقعا سڀ کان وڌيڪ آهن.<ref>Charlotte Baker (22 September 2017) [https://www.independent.co.uk/life-style/health-and-families/witchcraft-albino-trade-body-part-human-rights-un-sub-saharan-african-a7958946.html "The trade in body parts of people with albinism is driven by myths and international inaction"]. ''The Independent''</ref> سڄي تنزانيا ۾ [[ملڪ يا علائقي موجب ايل جي بي ٽي حق|ساڳئي جنس جي ماڻهن وچ ۾ جنسي عمل]] غيرقانوني آهن ۽ انهن لاءِ وڌ ۾ وڌ سزا عمر قيد آهي، جيتوڻيڪ قانون تي عملدرآمد گهٽ ڪيو ويندو آهي ۽ هم جنس پرست ماڻهو پاڻ ۾ ملندا رهن ٿا.<ref>{{cite web |title=State Sponsored Homophobia 2016: A world survey of sexual orientation laws: criminalisation, protection and recognition |url=https://ilga.org/downloads/02_ILGA_State_Sponsored_Homophobia_2016_ENG_WEB_150516.pdf |work=[[International Lesbian, Gay, Bisexual, Trans and Intersex Association]] |date=17 May 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010135034/http://ilga.org/downloads/02_ILGA_State_Sponsored_Homophobia_2016_ENG_WEB_150516.pdf |archive-date=10 October 2017 }}</ref><ref name="GT">{{cite news | url=http://www.gaytimes.co.uk/gt/listings.asp?action=ShowCountry&CID=932 | title=Lesbian and Gay Tanzania | work=gaytimes | access-date=12 February 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060929205430/http://www.gaytimes.co.uk/gt/listings.asp?action=ShowCountry&CID=932 | archive-date=29 September 2006 | url-status=dead }}</ref> 2007ع جي [[پيو ريسرچ سينٽر]] جي هڪ سروي موجب، 95 سيڪڙو تنزانوي ماڻهن جو خيال هو تہ هم جنس پرستيءَ کي سماج ۾ قبول نه ڪرڻ گهرجي.<ref>{{cite web|url=http://pewglobal.org/reports/pdf/258.pdf|title=Pew Global Attitudes Project|pages=35, 84, and 117|publisher=Pew Research Centre|access-date=15 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20100214225525/http://pewglobal.org/reports/pdf/258.pdf|archive-date=14 February 2010|url-status=dead}}</ref> == معيشت == {{Main|تنزانيا جي معيشت|تنزانيا ۾ غربت}} [[File:GDP per capita development in Tanzania.svg|thumb|1950ع کان وٺي تنزانيا ۾ حقيقي في فرد مجموعي گهرو پيداوار جي تاريخي واڌ ويجهه]] 2021ع مطابق، بين الاقوامي مالياتي فنڊ (IMF) موجب، تنزانيا جي مجموعي گهرو پيداوار (GDP) جو ڪاٿو 71 ارب آمريڪي ڊالر (نامياتي) يا [[خريداري قوت جي برابري]] (PPP) جي بنياد تي 218.5 ارب آمريڪي ڊالر هو. في فرد GDP (PPP) 3,574 آمريڪي ڊالر هو.<ref>{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2018/April |title=World Economic Outlook Database April 2018 |publisher=International Monetary Fund}}</ref> 2009ع کان 2013ع تائين تنزانيا جي في فرد GDP (مستقل مقامي ڪرنسيءَ جي بنياد تي) سراسري طور هر سال 3.5٪ وڌي، جيڪا [[اوڀر آفريڪي ڪميونٽي]] (EAC) جي ڪنهن بہ ٻئي ميمبر ملڪ کان وڌيڪ هئي ۽ سب صحارا آفريڪا ۾ رڳو نون ملڪن—ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو، ايٿوپيا، گھانا، ليسوٿو، لائبيريا، موزمبيق، سيرا ليون، زامبيا ۽ زمبابوي—کان گهٽ هئي.<ref>{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.KD.ZG |title=GDP per capita growth (annual %) |publisher=[[World Bank]] |access-date=9 August 2024}}</ref> [[فائل:Bank of Tanzania golden hour.jpg|thumb|right|[[بينڪ آف تنزانيا]] جا جاڙا ٽاور]] 2017ع ۾ تنزانيا جي 5.3&nbsp;ارب آمريڪي ڊالرن جي برآمدات لاءِ سڀ کان وڏا واپاري ڀائيوار [[ڀارت]]، [[ويٽنام]]، [[ڏکڻ آفريڪا]]، [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ [[چين]] هئا.<ref name="UND"/> ان جون درآمدات مجموعي طور 8.17&nbsp;ارب آمريڪي ڊالر هيون، جن ۾ ڀارت، سوئٽزرلينڊ، سعودي عرب، چين ۽ گڏيل عرب امارات سڀ کان وڏا ڀائيوار هئا.<ref name="UND"/> تنزانيا [[عظيم معاشي ٻاڙائي]]، جيڪا 2008ع جي آخر يا 2009ع جي شروعات ۾ شروع ٿي، جو مقابلو نسبتاً چڱيءَ طرح ڪيو. سون جي مضبوط قيمتن، جن ملڪ جي [[تنزانيا جي کان کني صنعت|کان کني صنعت]] کي هٿي ڏني، ۽ عالمي مارڪيٽن سان تنزانيا جي محدود انضمام ملڪ کي معاشي ٻاڙائيءَ جي اثرن کان بچائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="frame"/>{{rp|page 1250}} ٻاڙائي ختم ٿيڻ کان پوءِ مضبوط سياحت، ٽيليڪميونيڪيشن ۽ بئنڪنگ شعبن جي ڪري تنزانيا جي معيشت تيزيءَ سان وڌي آهي.<ref name="frame"/>{{rp|page 1250}} تنهن هوندي بہ، [[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] (UNDP) موجب قومي معيشت ۾ تازي واڌ مان رڳو "تمام ٿورن" ماڻهن کي فائدو پهتو آهي، جڏهن تہ آباديءَ جي اڪثريت ان کان محروم رهي آهي.<ref>[http://www.tz.undp.org/content/tanzania/en/home/countryinfo "About Tanzania |UNDP in Tanzania"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141014230730/http://www.tz.undp.org/content/tanzania/en/home/countryinfo/ |date=14 October 2014}}. undp.org.</ref> 2015/2016ع جي تازي سروي موجب، آباديءَ جو 57.1 سيڪڙو [[گهڻ رخي غربت جو اشارو|گهڻ رخي غربت]] کان متاثر سمجهيو ويو.<ref>{{Cite web |date=2023 |title=Multidimensional Poverty Index 2023: Tanzania (United Republic of) |url=https://hdr.undp.org/sites/default/files/Country-Profiles/MPI/TZA.pdf |access-date=27 May 2024 |website=United Nations Development Programme: Human Development Reports}}</ref> تنزانيا جو 2013ع وارو [[عالمي بک جو اشارو]] EAC جي ملڪن مان برونڊي کان سواءِ هر ٻئي ملڪ کان وڌيڪ خراب هو.<ref name="GHI">[https://web.archive.org/web/20141106133439/http://www.ifpri.org/sites/default/files/publications/ghi13.pdf "2013 Global Hunger Index"]. International Food Policy Research Institute. October 2013</ref>{{rp|page 15}} 2010–12ع دوران غذائي کوٽ جو شڪار ماڻهن جو تناسب پڻ EAC جي ملڪن مان برونڊي کان سواءِ هر ٻئي ملڪ کان وڌيڪ خراب هو.<ref name="GHI"/>{{rp|page 51}} 2020ع ۾ [[عالمي بئنڪ]] تنزانيا جي معيشت کي گهٽ آمدني واري ملڪ مان هيٺين [[وچولي آمدني وارو ملڪ|وچولي آمدني واري ملڪ]] جي درجي ۾ شامل ڪيو، ڇاڪاڻ تہ ان جي [[في فرد مجموعي قومي آمدني]] 2018ع ۾ 1,020 آمريڪي ڊالرن مان وڌي 2019ع ۾ 1,080 آمريڪي ڊالر ٿي وئي هئي.<ref>{{cite web|url=https://blogs.worldbank.org/opendata/new-world-bank-country-classifications-income-level-2020-2021|title=New World Bank country classifications by income level: 2020–2021|publisher=World Bank|date=1 July 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thecitizen.co.tz/news/Tanzania-joins-middle-income-status-ahead-of-schedule/1840340-5586580-5p13b7z/index.html|title=Tanzania joins middle income status ahead of schedule|work=The Citizen|date=2 July 2020}}</ref> تنزانيا جي معيشت 2022ع ۾ 4.6 سيڪڙو ۽ 2023ع ۾ 5.2 سيڪڙو وڌي.<ref>{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/tanzania/overview |title=Tanzania Overview |publisher=World Bank |access-date=9 August 2024}}</ref> === بک ۽ غربت === عالمي بک جي اشاري اڳ ۾ 2000ع ۾ 42 اسڪور سان صورتحال کي "ڳڻتي جوڳي" قرار ڏنو هو؛ ان کان پوءِ GHI گهٽجي 23.2 ٿي ويو آهي.<ref name="globalhungerindex.org">{{cite web |title=Tanzania |url=https://www.globalhungerindex.org/tanzania.html |access-date=6 August 2024 |website=Global Hunger Index – Official Website of the Peer-Reviewed Publication}}</ref> ڳوٺاڻن علائقن جا ٻار غذائي کوٽ ۽ دائمي بک جي نمايان طور وڌيڪ شرحن جو شڪار آهن، جيتوڻيڪ واڌ ويجهه ۾ رڪاوٽ ۽ گهٽ وزن جي حوالي سان شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن جو فرق گهٽيو آهي.<ref name="Tanzania UNDP">{{cite web|url=https://www.tz.undp.org/content/tanzania/en/home/about-us.html|title=About us |website=UNDP |access-date=25 May 2020|archive-date=11 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811174628/https://www.tz.undp.org/content/tanzania/en/home/about-us.html|url-status=dead}}</ref> ڳوٺاڻي شعبي جي گهٽ پيداوار جا مکيه سبب بنيادي ڍانچي ۾ ناڪافي سيڙپڪاري؛ زرعي وسيلن، توسيعي خدمتن ۽ قرض تائين محدود رسائي؛ ٽيڪنالاجي ۽ واپار توڙي مارڪيٽنگ جي سهڪار جي کوٽ؛ ۽ برسات تي دارومدار رکندڙ زراعت ۽ قدرتي وسيلن تي گهڻو ڀاڙڻ آهن.<ref name="Tanzania UNDP"/> تنزانيا جي 61.1&nbsp;ملين شهرين مان لڳ ڀڳ 68 سيڪڙو روزانو 1.25 آمريڪي ڊالر واري غربت جي لڪير کان هيٺ زندگي گذارين ٿا، جڏهن تہ آباديءَ جو 32 سيڪڙو غذائي کوٽ جو شڪار آهي.<ref name="globalhungerindex.org"/> گڏيل قومن جي ترقياتي پروگرام (UNDP) موجب، غربت گهٽائڻ جي سلسلي ۾ تنزانيا کي درپيش سڀ کان نمايان مسئلن ۾ [[تنزانيا ۾ قدرتي وسيلن جو استعمال|قدرتي وسيلن]] جو غير پائيدار استعمال، بي ضابطا پوکي، آبهوا جي تبديلي ۽ پاڻيءَ جي ذريعن تي والار شامل آهن.<ref name="Tanzania">{{cite web|url=https://www.heifer.org/about-us/where-we-work/tanzania.html|title=Tanzania|website=Heifer International}}</ref> UNDP موجب، تنزانيا جي ماڻهن لاءِ قرض جي خدمتن، بنيادي ڍانچي ۽ بهتر زرعي ٽيڪنالاجين تائين رسائيءَ جا وسيلا تمام محدود آهن، جنهن سبب ملڪ ۾ بک ۽ غربت وڌيڪ سنگين ٿين ٿا.<ref name="Tanzania"/> گڏيل قومن جي انساني ترقيءَ جي اشاري (2014ع) موجب غربت جي لحاظ کان تنزانيا 187 ملڪن مان 159هين نمبر تي هو.<ref name="Tanzania"/> 2019ع جي [[عالمي بئنڪ]] جي رپورٽ موجب گذريل ڏهن سالن ۾ غربت 8 سيڪڙو پوائنٽ گهٽجي، 2007ع جي 34.4٪ مان 2018ع ۾ 26.4٪ ٿي وئي.<ref>{{cite web|url=https://www.worldbank.org/en/country/tanzania/publication/tanzanias-path-to-poverty-reduction-and-pro-poor-growth|title=Tanzania's Path to Poverty Reduction and Pro-Poor Growth |publisher=World Bank |date=1 December 2019}}</ref> هڪ وڌيڪ رپورٽ موجب 2020ع ۾ اها شرح گهٽجي 25.7٪ ٿي وئي.<ref>{{cite web|url=https://www.ippmedia.com/en/news/tanzania-60-gdp-sharp-rise-poverty-cut|title=Tanzania at 60: GDP in sharp rise, poverty cut |work=IPP Media |date=12 November 2021}}</ref> === خوراڪ ۽ غذائيت === {{main|تنزانيا ۾ غذائي تحفظ}} [[File:Pilua for many.jpg|thumb|left|هڪ تنزانوي عورت روايتي [[ڪانگا (آفريڪي لباس)|ڪانگا]] پائي پلاءَ جا چانور پچائيندي.]] ناقص غذائيت تنزانيا ۾ هڪ مستقل مسئلو آهي ۽ ان جي شرح ملڪ جي مختلف علائقن ۾ تمام گهڻي مختلف آهي. [[گڏيل رياستن جي بين الاقوامي ترقيءَ واري ايجنسي|USAID]] موجب 16٪ ٻار گهٽ وزن وارا آهن ۽ 34٪ ٻار غذائي کوٽ سبب واڌ ويجهه ۾ رڪاوٽ جو شڪار آهن.<ref name=":02">{{cite web|url=https://www.usaid.gov/what-we-do/global-health/nutrition/countries/tanzania-nutrition-profile|title=Tanzania: Nutrition Profile|website=[[USAID]]|language=en|access-date=18 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181024113234/https://www.usaid.gov/what-we-do/global-health/nutrition/countries/tanzania-nutrition-profile|archive-date=24 October 2018|url-status=dead}}</ref> واڌ ويجهه ۾ رڪاوٽ جو شڪار ٻارن مان 58٪ ڏهن علائقن ۾ رهن ٿا، جڏهن تہ شديد غذائي کوٽ جو شڪار 50٪ ٻار پنجن علائقن ۾ ملن ٿا.<ref name=":3">{{cite web|url=https://www.unicef.org/tanzania/nutrition.html|title=UNICEF Tanzania—Nutrition—The situation|website=unicef.org|access-date=28 October 2018|archive-date=2 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190102192139/https://www.unicef.org/tanzania/nutrition.html|url-status=dead}}</ref> پنجن سالن جي عرصي دوران تنزانيا جي [[مارا علائقو|مارا]] ضلعي ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن ۾ واڌ ويجهه جي رڪاوٽ 15٪ گهٽجي، 2005ع جي 46٪ مان 2010ع ۾ 31٪ ٿي وئي. ٻئي طرف [[ڊوڊوما]] ۾ ساڳئي عمر واري گروهه ۾ اها شرح 7٪ وڌي، 2005ع جي 50٪ مان 2010ع ۾ 57٪ ٿي وئي.<ref name=":6">{{Cite web|date=2012 |title=Tanzania Assessment for Scaling Up Nutrition |url=http://apps.who.int/nutrition/landscape_analysis/TanzaniaLandscapeAnalysisFinalReport.pdf?ua=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210302164752/https://apps.who.int/nutrition/landscape_analysis/TanzaniaLandscapeAnalysisFinalReport.pdf?ua=1 |url-status=dead |archive-date=2 March 2021 |via=[[World Health Organization]]}}</ref> خوراڪ جي مجموعي دستيابي لازمي طور واڌ ويجهه جي رڪاوٽ جي مجموعي شرح کي گهٽ نٿي ڪري. [[ايرنگا علائقو|ايرنگا]]، [[مبيا علائقو|مبيا]] ۽ [[رڪوا علائقو|رڪوا]]، جتي خوراڪ جي مجموعي دستيابي اطمينان جوڳي سمجهي وڃي ٿي، اتي بہ واڌ ويجهه ۾ رڪاوٽ جا واقعا 50٪ کان وڌيڪ آهن. ڪجهه اهڙن علائقن ۾، جتي خوراڪ جي کوٽ عام آهي، جهڙوڪ [[تابورا علائقو|تابورا]] ۽ [[سنگيدا علائقو|سنگيدا]]، واڌ ويجهه جي رڪاوٽ جا واقعا ايرنگا، مبيا ۽ رڪوا جي ڀيٽ ۾ نسبتاً گهٽ آهن.<ref name=":6" /> تنزانيا فوڊ اينڊ نيوٽريشن سينٽر انهن فرقن کي مائرن ۾ غذائي کوٽ، ٻارن کي کارائڻ جي ناقص طريقن، صفائيءَ جي ناقص عادتن ۽ صحت جي ناقص خدمتن سان منسوب ڪري ٿو.<ref name=":6" /> ڏڪار جا دور تنزانيا ۾ فصلن جي پيداوار تي نمايان اثر وجهي سگهن ٿا. اوڀر آفريڪا ۾ ڏڪار سبب مڪئي ۽ [[واپاري جوئر|جوئر]] جهڙين بنيادي خوراڪي شين جي قيمتن ۾ تمام وڏو اضافو ٿيو آهي، جيڪي تنزانيا جي آباديءَ جي اڪثريت جي غذائيت لاءِ اهم فصل آهن. 2015ع کان 2017ع تائين هول سيل ۾ مڪئي جي قيمت ٽي ڀيرا کان وڌيڪ وڌي، في ڪلوگرام [[تنزانوي شلنگ|TSh]]&nbsp;{{shilingi|400}} مان {{shilingi|1,253}} ٿي وئي.<ref name=":12">{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/tanzania-hunger-idUSL5N1GJ5CP|title=Survey finds most Tanzanians go hungry, despite government denials |work=Reuters|last=Makoye|first=Kizito|access-date=20 November 2018}}</ref> [[File:Farmers harvesting rice.jpg|thumb|تنزانيا جي اگونگا ضلعي ۾ هاري چانورن جي فصل لڻڻ واري مشين استعمال ڪندي]] تنزانيا اڃا تائين وڏي حد تائين زرعي ملڪ آهي، جتي ڪُل آباديءَ جو 80٪ گذر سفر واري زراعت سان لاڳاپيل آهي.<ref name=":12"/> شهري علائقن جي ڀيٽ ۾ ڳوٺاڻن علائقن ۾ خوراڪ جي کوٽ وڌيڪ آهي؛ 2017ع ۾ ملڪ اندر ڪيل هڪ سروي موجب ڳوٺاڻن علائقن ۾ 84٪ ماڻهو ٽن مهينن کان وڌيڪ عرصي تائين خوراڪ جي کوٽ جو شڪار رهيا، جڏهن تہ شهرن ۾ رهندڙن مان اها شرح 64٪ هئي.<ref name=":12" /> ڳوٺاڻن ۽ شهري علائقن جي غذائيت ۾ هن فرق جا ڪيترائي سبب آهن؛ جسماني محنت سبب غذائي ضرورتن ۾ واڌ، ناقص بنيادي ڍانچي سبب خوراڪ تائين وڌيڪ محدود رسائي، قدرتي آفتن جي نقصانڪار اثرن جو وڌيڪ خطرو ۽ "زرعي پيداوار جو فرق".<ref>{{Cite journal|last=Alphonce|first=Roselyne|year=2017|title=Addressing the mismatch between food and nutrition policies and needs in Tanzania|url=https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2017/10/erh-tanzania-policy-brief.pdf |journal=Brookings}}</ref> زرعي پيداوار جي فرق واري تصور موجب "في مزدور قدر ۾ واڌ" زرعي شعبي ۾ اڪثر غير زرعي شعبن جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ هوندي آهي. ان کان علاوه زرعي شعبي اندر مزدوريءَ جي ورڇ پڻ وڏي حد تائين غير مؤثر آهي.<ref>{{cite web|first1=Douglas |last1=Gollin |first2=David |last2=Lagakos |first3=Michael E. |last3=Waugh |name-list-style=amp|date=November 2013|title=The Agricultural Productivity Gap|url=https://www.nber.org/papers/w19628.pdf|publisher=National Bureau of Economic Research}}</ref> ==== بک کي منهن ڏيڻ وارا پروگرام ==== غذائيت تي ڌيان ڏيندڙ USAID جا پروگرام تنزانيا جي [[موروگورو]]، [[ڊوڊوما]]، [[ايرنگا]]، [[مبيا]]، [[مانيئارا علائقو|مانيئارا]]، [[سونگوي علائقو|سونگوي]] ۽ [[زنجبار]] علائقن ۾ ڪم ڪن ٿا. اهي "[[فيڊ دي فيوچر انيشيئيٽو|فيڊ دي فيوچر]]" پروگرام غذائيت، بنيادي ڍانچي، پاليسي، ادارن جي صلاحيت ۽ زراعت ۾ وڏي پيماني تي سيڙپڪاري ڪن ٿا، جنهن کي تنظيم ملڪ جي معاشي ترقيءَ جو هڪ اهم شعبو قرار ڏئي ٿي.<ref name=":02" /> تنزانيا جي حڪومت جي اڳواڻيءَ هيٺ "ڪِلِيمو ڪُوانزا" يا "زراعت پهرين" نالي شروعات جو مقصد خانگي شعبي کي زراعت ۾ سيڙپڪاريءَ لاءِ همٿائڻ آهي، ۽ نوجوانن جي ڄاڻ ۽ انهن جي امڪاني جدت مان فائدو وٺي ملڪ ۾ زرعي عملن ۽ ترقيءَ کي بهتر بڻائڻ آهي.<ref name=":2">{{Cite web |date=2012 |title=African Human Development Report 2012 |url=http://www.undp.org/content/dam/malawi/docs/general/Africa_HDR_EN_2012.pdf |pages=80, 93 |via=United Nations Development Programme |access-date=5 December 2018 |archive-date=10 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191210225555/https://www.undp.org/content/dam/malawi/docs/general/Africa_HDR_EN_2012.pdf |url-status=dead }}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي دوران تنزانيا جي لڳ ڀڳ 25٪ آباديءَ کي آئيڊين مليل تيل تائين رسائي ڏني وئي، جنهن جو مقصد ڳورهارين عورتن ۾ آئيڊين جي کوٽ کي منهن ڏيڻ هو؛ اهو قدم انهن مطالعي جي نتيجي ۾ کنيو ويو، جن رحم اندر آئيڊين جي کوٽ جا ٻارن جي ذهني نشونما تي منفي اثر ظاهر ڪيا هئا. تحقيق موجب اهڙين مائرن جا ٻار، جن کي هي اضافي غذائي جزو مليو، سراسري طور انهن ٻارن جي ڀيٽ ۾ هڪ سال جي ٽئين حصي کان وڌيڪ اضافي تعليم حاصل ڪئي، جن جي مائرن کي اهو نہ مليو هو.<ref name=":2" /> [[File:Food Items in World Food Programme Food Parcels.jpg|thumb|left|عالمي خوراڪ پروگرام جي خوراڪي پيڪيج جو هڪ مثال]] [[عالمي خوراڪ پروگرام]] جي اڳواڻيءَ هيٺ پروگرام تنزانيا ۾ ڪم ڪن ٿا. سپليمينٽري فيڊنگ پروگرام (SFP) جو مقصد ڳورهارين عورتن ۽ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن جي مائرن کي هر مهيني وٽامنن سان مضبوط ڪيل گڏيل خوراڪ فراهم ڪري شديد غذائي کوٽ کي منهن ڏيڻ آهي.<ref name=":4">{{Cite news|url=https://www.wfp.org/stories/10-facts-about-hunger-tanzania|title=UN World Food Programme|access-date=8 November 2018|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20181206102326/https://www.wfp.org/stories/10-facts-about-hunger-tanzania|archive-date=6 December 2018|url-status=dead}}</ref> ڳورهارين عورتن ۽ ٻن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن جي مائرن کي ماءُ ۽ ٻار جي صحت ۽ غذائيت واري پروگرام جو "سپر سيريل" فراهم ڪيو وڃي ٿو، جنهن جو مقصد ٻارن ۾ واڌ ويجهه جي رڪاوٽ گهٽائڻ آهي.<ref name=":4" /> عالمي خوراڪ پروگرام جي غذائي امداد تنزانيا ۾ پناهگيرن لاءِ خوراڪ جو مکيه ذريعو رهي ٿي. ڊگهي مدي واري امداد ۽ بحالي واري آپريشن تحت سپر سيريل، سبزيءَ جو تيل، داليون ۽ لوڻ فراهم ڪيا وڃن ٿا تہ جيئن هڪ عام ماڻهوءَ جي گهٽ ۾ گهٽ روزاني 2,100 kcal ڪيلورين جي ضرورت پوري ٿي سگهي.<ref name=":4" /> [[يونيسيف]] موجب تنزانيا ۾ غذائيت تي مسلسل سيڙپڪاري انتهائي اهم آهي: ڪاٿن موجب جيڪڏهن ملڪ ۾ غذائيت جي صورتحال موجوده سطح تي برقرار رهي تہ تنزانيا کي 2025ع تائين 20 ارب آمريڪي ڊالرن جو نقصان ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ غذائيت ۾ بهتري سان لڳ ڀڳ 4.7 ارب آمريڪي ڊالرن جو فائدو حاصل ٿي سگهي ٿو.<ref name=":3" /> سيو دي چلڊرن، يونيسيف جي مدد ۽ [[آئرش ايڊ]] جي مالي سهڪار سان، 2011ع ۾ [[پارٽنرشپ فار نيوٽريشن اِن تنزانيا]] (PANITA) قائم ڪئي. پانيتا جو مقصد ملڪ ۾ غذائيت جي مسئلن کي منهن ڏيڻ لاءِ سول سوسائٽي تنظيمن کي استعمال ڪرڻ آهي. ان سان گڏ غذائيت سان لاڳاپيل مختلف شعبن، جهڙوڪ زراعت، پاڻي، صفائي، تعليم، معاشي ترقي ۽ سماجي ترقيءَ تي پڻ ڌيان ڏنو وڃي ٿو. پانيتا جي ذميواري آهي تہ تنزانيا ۾ قومي ۽ علائقائي سطح تي تيار ٿيندڙ ترقياتي منصوبن ۽ بجيٽن ۾ غذائيت کي نمايان اهميت ڏني وڃي. پنهنجي قيام کان پوءِ پانيتا ۾ شامل سول سوسائٽي تنظيمن جو انگ سڄي ملڪ ۾ 94 مان وڌي 306 ٿي ويو آهي.<ref name=":5">{{cite web|url=https://tanzania.savethechildren.net/what-we-do/nutrition|title=Nutrition {{!}} Tanzania {{!}} Save the Children|website=tanzania.savethechildren.net|language=en|access-date=14 November 2018|archive-date=6 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181206102353/https://tanzania.savethechildren.net/what-we-do/nutrition|url-status=dead}}</ref> تنزانيا ۾ زراعت کي آئرش ايڊ جي اڳواڻيءَ هيٺ هلندڙ [[ھارنيسنگ ايگريڪلچر فار نيوٽريشن آئوٽڪمز]] (HANO) منصوبي ذريعي پڻ نشانو بڻايو ويو آهي، جنهن جو مقصد ملڪ جي لنڊي ضلعي ۾ غذائيت جي قدمن کي زراعت سان گڏ ڪرڻ آهي. منصوبي جو مقصد 0 کان 23 مهينن جي عمر وارن ٻارن ۾ واڌ ويجهه جي رڪاوٽ کي 10٪ گهٽائڻ آهي.<ref name=":5" /> === زراعت === {{main|تنزانيا ۾ زراعت}} [[File:Tea fields, Tukuyu, Tanzania.jpg|thumb|ٽوڪيو ۾ چانهه جا کيت]] تنزانيا جي معيشت وڏي حد تائين زراعت تي ٻڌل آهي، جنهن 2013ع ۾ مجموعي گهرو پيداوار جو 24.5 سيڪڙو حصو ڏنو،<ref name="Abstract">{{cite web |url=http://www.nbs.go.tz:80/nbs/Stastical%20Abstract/Statistical%20Abstract%20Report%202013.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20161123044258/http://www.nbs.go.tz/nbs/Stastical%20Abstract/Statistical%20Abstract%20Report%202013.pdf |url-status=dead |archive-date=23 November 2016 |title=Statistical Abstract 2013, National Bureau of Statistics |publisher=Tanzania Ministry of Finance |date=July 2014|access-date=23 October 2014}}</ref>{{rp|page 37}} ملڪ جي برآمدات جو 85٪ فراهم ڪيو،<ref name="factbook"/> ۽ روزگار سان لاڳاپيل افرادي قوت جو اڌ حصو ان شعبي سان وابسته هو.<ref name="Abstract"/>{{rp|page 56}} زرعي شعبي 2012ع ۾ 4.3 سيڪڙو واڌ ڪئي، جيڪا [[هزاريه ترقياتي مقصدن]] جي 10.8٪ واري هدف جي اڌ کان بہ گهٽ هئي.<ref>{{cite web|url=http://www.mof.go.tz/mofdocs/news/latest%20news/MAIR%202012_13(upload).pdf|title=MKUKUTA Annual Implementation Report 2012/13|publisher=Tanzania Ministry of Finance|date=November 2013|page=11|access-date=1 November 2014|archive-date=1 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141101230130/http://www.mof.go.tz/mofdocs/news/latest%20news/MAIR%202012_13(upload).pdf|url-status=dead}}</ref> ملڪ جي زمين جو 16.4 سيڪڙو [[پوکيءَ لائق زمين|پوکيءَ لائق]] آهي،<ref>[http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.ARBL.ZS "Arable land (% of land area)"]. World Bank.</ref> جڏهن تہ 2.4 سيڪڙو زمين تي [[دائمي فصل]] پوکيا وڃن ٿا.<ref>[http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.CROP.ZS "Permanent cropland (% of land area)"]. World Bank. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150107032438/http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.CROP.ZS |date=7 January 2015}}</ref> تنزانيا جي معيشت زراعت تي ڀاڙي ٿي، پر آبهوا جي تبديلي ان جي زرعي پيداوار کي متاثر ڪيو آهي. 2013ع ۾ سرزميني تنزانيا جو سڀ کان وڏو خوراڪي فصل [[تنزانيا ۾ مڪئي جي پيداوار|مڪئي]] هو (5.17&nbsp;ملين ٽن)، جنهن کان پوءِ ڪساوا (1.94&nbsp;ملين ٽن)، مٺا پٽاٽا (1.88&nbsp;ملين ٽن)، ڀاڄيون/لوبيا (1.64&nbsp;ملين ٽن)، ڪيلا (1.31&nbsp;ملين ٽن)، چانور (1.31&nbsp;ملين ٽن) ۽ باجرو (1.04&nbsp;ملين ٽن) هئا.<ref name="Abstract"/>{{rp|page 58}} 2013ع ۾ سرزمين تي کنڊ سڀ کان وڏو [[نقد آور فصل]] هو (296,679 ٽن)، جنهن کان پوءِ ڪپهه (241,198 ٽن)، ڪاجو (126,000 ٽن)، تمباڪو (86,877 ٽن)، ڪافي (48,000 ٽن)، سيسل (37,368 ٽن) ۽ چانهه (32,422 ٽن) هئا.<ref name="Abstract"/>{{rp|page 58}} 2013ع ۾ سرزمين تي گوشت جي پيداوار مان ڳئون جو گوشت سڀ کان وڌيڪ هو (299,581 ٽن)، جنهن کان پوءِ رڍ/دنبي جو گوشت (115,652 ٽن)، ڪڪڙ جو گوشت (87,408 ٽن) ۽ سوئر جو گوشت (50,814 ٽن) هئا.<ref name="Abstract"/>{{rp|page 60}} 2002ع جي قومي آبپاشي ماسٽر پلان موجب، تنزانيا ۾ 29.4&nbsp;ملين هيڪٽر زمين آبپاشي واري زراعت لاءِ موزون آهي؛ تنهن هوندي بہ جون 2011ع تائين رڳو 310,745 هيڪٽر زمين تي عملي طور آبپاشي ٿي رهي هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.ippmedia.com/frontend/index.php?l=36093 |title=Irrigation will give us more food by 2015&nbsp;– govt |date=5 December 2011 |access-date=19 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131022040833/http://www.ippmedia.com/frontend/index.php?l=36093 |archive-date=22 October 2013 }}</ref> ھن ملڪ جي زرعي زمين 43.7 سيڪڙو آھي جنھن مان پوکي لائق ان جو 14.3 سيڪڙو آهي، مستقل پوک 2.3 سيڪڙو، مستقل چراگاھون 27.1 سيڪڙو ۽ ٻيلا 37.3 سيڪڙو تي واقع آھن<ref name = " سي آء اي "/>. === صنعت، توانائي ۽ اڏاوت === {{Main|تنزانيا ۾ توانائي|تنزانيا ۾ پاڻي جي فراهمي ۽ صفائي|تنزانيا ۾ قدرتي وسيلن ۽ فضلي جو انتظام}} {{see also|تنزانيا جي ڪمپنين جي فهرست}} {{multiple image | align = left | direction = vertical | width = 200 | image1 = Williamson Diamond Mine, Mwazui, Tanzania.JPG | caption1 = [[وليمسن هيرن جي کاڻ]] | image2 = Songo Songo Gas Plant.jpg | caption2 = [[سونگو سونگو ٻيٽ|سونگو سونگو]] گئس پلانٽ | image3 = | caption3 = | header = | header_align = centre }} صنعت ۽ اڏاوت تنزانيا جي معيشت جو هڪ اهم ۽ وڌندڙ حصو آهي، جنهن 2013ع ۾ GDP ۾ 22.2 سيڪڙو حصو وڌو.<ref name="Abstract"/>{{rp|page 37}} هن حصي ۾ کان کني ۽ پٿر ڪڍڻ، پيداوار، بجلي ۽ قدرتي گئس، پاڻيءَ جي فراهمي ۽ اڏاوت شامل آهن.<ref name="Abstract"/>{{rp|page 37}} 2013ع ۾ کان کني GDP ۾ 3.3 سيڪڙو حصو ڏنو.<ref name="Abstract"/>{{rp|page 33}} ملڪ جي معدني برآمداتي آمدنيءَ جو وڏي اڪثريت وارو حصو سون مان اچي ٿو، جيڪو 2013ع ۾ انهن برآمدات جي قدر جو 89 سيڪڙو هو.<ref name="Abstract"/>{{rp|page 71}} 2015ع ۾ تنزانيا جي سون جي پيداوار 46 ميٽرڪ ٽن هئي.<ref>{{Cite web |title=Gold production |url=https://ourworldindata.org/grapher/gold-production?tab=table |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129233804/https://ourworldindata.org/grapher/gold-production?tab=table |archive-date=29 November 2023 |access-date=17 December 2024 |website=Our World in Data |url-status=live }}</ref> ملڪ [[هيرن]] ۽ [[تنزانيٽ]] سميت وڏي مقدار ۾ قيمتي پٿر پڻ برآمد ڪري ٿو.<ref name="frame"/>{{rp|page 1251}} تنزانيا ۾ 2012ع دوران پيدا ٿيل 106,000 شارٽ ٽن ڪوئلو مڪمل طور ملڪ اندر استعمال ٿيو.<ref name="EIA"/> {{Further|topic=the mineral exploration company|Rift Valley Resources}} 2011ع ۾ رڳو 15 سيڪڙو تنزانوي ماڻهن کي بجليءَ تائين رسائي حاصل هئي، جيڪا 2018ع ۾ وڌي 35.2 سيڪڙو ٿي وئي.<ref name="data.worldbank.org">[http://data.worldbank.org/indicator/EG.ELC.ACCS.ZS "Access to electricity (% of population)"]. World Bank. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120412100001/http://data.worldbank.org/indicator/EG.ELC.ACCS.ZS |date=12 April 2012}}</ref> حڪومت جي ملڪيت واري [[TANESCO|تنزانيا اليڪٽرڪ سپلاءِ ڪمپني لميٽيڊ]] (TANESCO) ملڪ جي بجلي فراهمي واري صنعت تي غالب آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.ewura.go.tz/newsite/index.php/2012-03-09-08-22-52/electricity |title=Electricity |archive-url=https://web.archive.org/web/20141023170705/http://www.ewura.go.tz/newsite/index.php/2012-03-09-08-22-52/electricity |archive-date=23 October 2014 |work=ewura.go.tz |date=9 March 2012}}</ref>{{efn|2020ع ۾ بجليءَ تائين رسائي 84.6 سيڪڙو تائين پهتي، جيڪا اوڀر آفريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.esi-africa.com/industry-sectors/transmission-and-distribution/tanzania-records-highest-percentage-in-access-to-electricity/ |title=Tanzania records highest percentage in access to electricity |website=ESI Africa |date=11 May 2020 |access-date=29 June 2021 |archive-date=17 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210717211339/https://www.esi-africa.com/industry-sectors/transmission-and-distribution/tanzania-records-highest-percentage-in-access-to-electricity/ |url-status=dead }}</ref>}} ملڪ 2013ع ۾ 6.013&nbsp;ارب [[ڪلوواٽ ڪلاڪ]] (kWh) بجلي پيدا ڪئي، جيڪا 2012ع ۾ پيدا ٿيل 5.771&nbsp;ارب kWh جي ڀيٽ ۾ 4.2 سيڪڙو وڌيڪ هئي.<ref name="BudEx">{{cite web|url=http://www.mof.go.tz/mofdocs/budget/Budget%20Execution%20Report/BER%20January%20-%20March%202014%20Final.pdf|title="Quarterly Economic Review and Budget Execution Report for Fiscal Year 2013/14: January–March 2014", Tanzania Ministry of Finance, May 2014. Retrieved 11 November 2014|access-date=11 November 2014|archive-date=11 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141111084258/http://www.mof.go.tz/mofdocs/budget/Budget%20Execution%20Report/BER%20January%20-%20March%202014%20Final.pdf|url-status=dead}}</ref>{{rp|page 4}} 2005ع کان 2012ع تائين بجليءَ جي پيداوار ۾ 63 سيڪڙو واڌ ٿي؛<ref name="2012Elec"/><ref>[https://www.iea.org/data-and-statistics/data-tools/energy-statistics-data-browser?country=TANZANIA&fuel=Energy%20supply&indicator=ElecGenByFuel "Tanzania: Electricity and Heat for 2005"]. iea.org.</ref> 2012ع ۾ پيدا ڪيل بجليءَ مان لڳ ڀڳ 18 سيڪڙو چوري ۽ ٽرانسميشن توڙي ورڇ جي مسئلن سبب ضايع ٿي وئي.<ref name="2012Elec">[https://www.iea.org/data-and-statistics/data-tools/energy-statistics-data-browser?country=TANZANIA&fuel=Energy%20supply&indicator=ElecGenByFuel "Tanzania: Electricity and Heat for 2012"]</ref> بجليءَ جي فراهمي ۾ ڦيرڦار ٿيندي رهي ٿي، خاص طور جڏهن ڏڪار پن بجليءَ جي پيداوار ۾ رڪاوٽ وجهي؛ ضرورت پوڻ تي مرحليوار بجلي بندشون ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="frame"/>{{rp|page 1251}} بجليءَ جي غير يقيني فراهمي تنزانيا جي صنعتي ترقيءَ کي متاثر ڪيو آهي.<ref name="frame"/>{{rp|page 1251}} 2013ع ۾ تنزانيا جي بجليءَ جي پيداوار مان 49.7 سيڪڙو قدرتي گئس، 28.9 سيڪڙو پن بجليءَ جي ذريعن، 20.4 سيڪڙو حرارتي ذريعن ۽ 1.0 سيڪڙو ملڪ کان ٻاهرين ذريعن مان حاصل ٿي.<ref name="BudEx"/>{{rp|page 5}} حڪومت [[منازي بي-رووما ايسٽيوئري مئرين پارڪ|منازي بي]] کان دارالسلام تائين {{convert|532|km}} ڊگهي گئس پائپ لائن تعمير ڪئي آهي.<ref>ashery mkama. [http://www.dailynews.co.tz/index.php/biz/36257-gas-connection-to-dar-houses-faces-hurdles "DailyNews Online Edition"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141029034136/http://www.dailynews.co.tz/index.php/biz/36257-gas-connection-to-dar-houses-faces-hurdles |date=29 October 2014}}. ''DailyNews Online Edition''.</ref> اميد ڪئي وئي هئي تہ هن پائپ لائن جي ذريعي 2016ع تائين ملڪ پنهنجي بجلي پيدا ڪرڻ جي گنجائش ٻيڻي ڪري 3,000 ميگاواٽ تائين پهچائيندو.<ref>[https://web.archive.org/web/20141024091801/http://m.allafrica.com/stories/201409170608.html/ "Tanzania: Govt Signs Gas Supply Deal to Double Power Generation"]. allAfrica.com. 17 September 2014</ref> حڪومت جو مقصد 2025ع تائين اها گنجائش گهٽ ۾ گهٽ 10,000 ميگاواٽ تائين وڌائڻ هو.<ref>{{cite web|url=http://www.gst.go.tz/images/TANZANIA%20ELECTRICITY%20SUPPLY%20INDUSTRY%20REFORM%20STRATEGY%20&%20ROADMAP.pdf|title=Electricity Supply Industry Reform Strategy and Roadmap 2014–2025, Tanzania Ministry of Energy and Minerals, 30 June 2014, page i. Retrieved 26 October 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150324111701/http://gst.go.tz/images/TANZANIA%20ELECTRICITY%20SUPPLY%20INDUSTRY%20REFORM%20STRATEGY%20%26%20ROADMAP.pdf|archive-date=24 March 2015}}</ref> [[File:Nyerere Bridge - Kigamboni .jpg|thumb|دارالسلام جي ڪيگامبوني ۾ [[نيريري پل]]]] [[PFC Energy]] موجب، 2010ع کان وٺي تنزانيا ۾ 25 کان 30&nbsp;ٽريلين ڪيوبڪ فوٽ قابل وصول قدرتي گئس جا وسيلا دريافت ٿيا،<ref name="EIA">{{cite web |url=https://www.eia.gov/countries/country-data.cfm?fips=tz |title=International – U.S. Energy Information Administration (EIA)}}</ref> جنهن سان 2013ع جي آخر تائين ڪُل ذخيرا 43&nbsp;ٽريلين ڪيوبڪ فوٽ کان وڌيڪ ٿي ويا.<ref>{{cite web |url=https://www.tpdc-tz.com/OIL%20and%20GAS%20EXPLORATION.pdf |title=OIL and GAS EXPLORATION.pdf |access-date=9 April 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151227104800/http://www.tpdc-tz.com/OIL%20and%20GAS%20EXPLORATION.pdf |archive-date=27 December 2015 }}</ref> 2013ع ۾ عملي طور پيدا ٿيل قدرتي گئس جي قيمت 52.2&nbsp;ملين آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا 2012ع جي ڀيٽ ۾ 42.7 سيڪڙو وڌيڪ هئي.<ref name="Abstract"/>{{rp|page 73}} هندي سمنڊ ۾ واقع سونگو سونگو ٻيٽ جي گئس فيلڊ مان تجارتي پيداوار 2004ع ۾ شروع ٿي، يعني ان جي دريافت کان ٽيهه سال پوءِ.<ref name="EABrief">{{cite web |url=https://www.eia.gov/countries/regions-topics2.cfm?fips=EEAE |title=International – U.S. Energy Information Administration (EIA) |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150510163804/http://www.eia.gov/countries/regions-topics2.cfm?fips=EEAE |archive-date=10 May 2015 }}</ref><ref name="EWURA-Ng">[http://www.ewura.go.tz/newsite/index.php/2012-03-09-08-22-52/natural-gas "Natural Gas"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141023143420/http://www.ewura.go.tz/newsite/index.php/2012-03-09-08-22-52/natural-gas |date=23 October 2014}}. ''ewura.go.tz''. 9 March 2012</ref> 2013ع ۾ هن فيلڊ مان 35&nbsp;ارب ڪيوبڪ فوٽ کان وڌيڪ گئس پيدا ڪئي وئي،<ref name="Abstract"/>{{rp|page 72}} جڏهن تہ ثابت ٿيل، امڪاني ۽ ممڪن ذخيرا گڏجي 1.1&nbsp;ٽريلين ڪيوبڪ فوٽ هئا.<ref name="EWURA-Ng"/> گئس پائپ لائن ذريعي دارالسلام تائين پهچائي وڃي ٿي.<ref name="EABrief"/> 27 آگسٽ 2014ع تائين TANESCO هن فيلڊ جي آپريٽر، اورڪا ايڪسپلوريشن گروپ اِنڪ. جو قرضدار هو.<ref>[http://www.orcaexploration.com/pdfs/2014_Orca_Q2.pdf "2014 Q2 Report for the Quarter Ended June 30 2014 and 2013"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190617204030/http://www.orcaexploration.com/pdfs/2014_Orca_Q2.pdf |date=17 June 2019}}, Orca Exploration Group Inc., p. 3</ref> 2013ع ۾ منازي بي جي هڪ وڌيڪ نئين قدرتي گئس فيلڊ مان سونگو سونگو ٻيٽ ويجهو ٿيندڙ پيداوار جي لڳ ڀڳ ستين حصي جيتري گئس پيدا ٿي،<ref name="Abstract"/>{{rp|page 73}} پر ان جا ثابت ٿيل، امڪاني ۽ ممڪن ذخيرا 2.2&nbsp;ٽريلين ڪيوبڪ فوٽ هئا.<ref name="EWURA-Ng"/> لڳ ڀڳ سموري گئس [[متوارا]] ۾ بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ڪئي وڃي ٿي.<ref name="EABrief"/> تنزانيا جي رووما ۽ ڪليواني علائقن ۾ گهڻي ڀاڱي ان دريافت ڪندڙ ڪمپني امينڪس ڳولا ڪئي آهي، جيڪا 75 سيڪڙو حصيداري رکي ٿي، ۽ انهن علائقن ۾ 3.5&nbsp;ٽريلين ڪيوبڪ فوٽ کان وڌيڪ قدرتي گئس موجود هجڻ جا ثبوت مليا آهن. سامونڊي قدرتي گئس فيلڊن کي تنزانيا جي تجارتي گاديءَ واري شهر دارالسلام سان ڳنڍيندڙ پائپ لائن اپريل 2015ع جي آخر ۾ مڪمل ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=https://www.worldpipelines.com/project-news/06062016/kiliwani-north-update/ |title=Tanzania gas pipe: finished but not in service |access-date=9 April 2015| date=April 2015}}</ref> === سياحت === {{Main|تنزانيا ۾ سياحت}} [[File:Uhuru Peak Mt. Kilimanjaro 1.JPG|thumb|برف سان ڍڪيل [[اوهورو چوٽي]]]] سفر ۽ سياحت 2016ع ۾ تنزانيا جي مجموعي گهرو پيداوار ۾ 17.5 سيڪڙو حصو ڏنو<ref name=":1">{{Cite news |url=https://www.tanzaniainvest.com/tourism/tourist-arrivals-reach-2016 |title=Tanzania Tourist Arrivals Increase by 12.9% in 2016 to Reach 1,28 M – TanzaniaInvest |date=26 May 2017 |work=TanzaniaInvest |access-date=12 August 2017 |language=en-US}}</ref> ۽ 2013ع ۾ ملڪ جي افرادي قوت جي 11.0 سيڪڙو ماڻهن کي روزگار فراهم ڪيو (1,189,300 نوڪريون).<ref name="Knoema">[http://knoema.com/WTTC2013/world-travel-and-tourism-council-data-2013 "World Travel and Tourism Council Data, 2013"]. ''Knoema''.</ref> مجموعي آمدني 2004ع جي 1.74&nbsp;ارب آمريڪي ڊالرن مان وڌي 2013ع ۾ 4.48&nbsp;ارب آمريڪي ڊالر ٿي وئي،<ref name="Knoema"/> جڏهن تہ بين الاقوامي سياحن مان حاصل ٿيندڙ آمدني 2010ع جي 1.255&nbsp;ارب آمريڪي ڊالرن مان وڌي 2016ع ۾ 2&nbsp;ارب آمريڪي ڊالر ٿي وئي.<ref name=":1"/><ref>{{cite web |url=https://dtxtq4w60xqpw.cloudfront.net/sites/all/files/pdf/unwto_highlights14_en_hr_0.pdf |title=''UNWTO Tourism Highlights: 2014 Edition'', United Nations World Tourism Organization, page 11. Retrieved 17 November 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150208040125/http://dtxtq4w60xqpw.cloudfront.net/sites/all/files/pdf/unwto_highlights14_en_hr_0.pdf |archive-date=8 February 2015 }}</ref> 2016ع ۾ تنزانيا جي سرحدن تي 1,284,279 سياح پهتا، جڏهن تہ 2005ع ۾ اهو انگ 590,000 هو.<ref name="UND">{{cite web|url=https://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/tza/|title=Tanzania (TZA) Exports, Imports, and Trade Partners |publisher=The Observatory of Economic Complexity |access-date=9 April 2019|archive-date=24 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190424230123/https://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/tza/|url-status=dead}}</ref> سياحن جي وڏي اڪثريت [[زنجبار]] يا "اتر واري سياحتي سرڪٽ" ۾ شامل [[سيرينگيٽي نيشنل پارڪ]]، [[نگورونگورو ڪنزرويشن ايريا]]، [[ترانگيري نيشنل پارڪ]]، [[مانيئارا ڍنڍ نيشنل پارڪ]] ۽ [[ڪليمنجارو جبل]] جو دورو ڪري ٿي.<ref name="frame"/>{{rp|page 1252}} 2013ع ۾ سڀ کان وڌيڪ سياحن وارو قومي پارڪ سيرينگيٽي هو (452,485 سياح)، جنهن کان پوءِ مانيئارا (187,773) ۽ ترانگيري (165,949) هئا.<ref name="Abstract"/>{{rp|page xx}} === بئنڪنگ === [[بئنڪ آف تنزانيا]] تنزانيا جي [[مرڪزي بئنڪ]] آهي ۽ ان جي بنيادي ذميواري قيمتن ۾ استحڪام برقرار رکڻ آهي، جڏهن تہ [[تنزانوي شلنگ]] جا بئنڪ نوٽ ۽ سڪا جاري ڪرڻ بہ ان جي ذميوارين ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.bot-tz.org/AboutBOT/BOTFunction.asp |title=About the Bank&nbsp;— Primary Objective and Function of the Bank |publisher=Bank of Tanzania |access-date=19 February 2014 |archive-date=27 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140327044107/http://www.bot-tz.org/AboutBOT/BOTFunction.asp |url-status=dead}}</ref> 2013ع جي آخر ۾ تنزانيا جي بئنڪنگ صنعت جا ڪُل اثاثا [[تنزانوي شلنگ|TSh&nbsp;]]19.5&nbsp;ٽريلين هئا، جيڪي 2012ع جي ڀيٽ ۾ 15 سيڪڙو وڌيڪ هئا.<ref>[https://www.bot-tz.org/BankingSupervision/Reports/DBS%2520ANNUAL%2520REPORT%25202013.pdf Annual Report 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141005083304/http://www.bot-tz.org/BankingSupervision/Reports/DBS%20ANNUAL%20REPORT%202013.pdf |date=2014-10-05 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141005083304/http://www.bot-tz.org/BankingSupervision/Reports/DBS%20ANNUAL%20REPORT%202013.pdf |date=5 October 2014}}. Directorate of Banking Supervision, Bank of Tanzania, p. 5</ref> === آمدورفت === {{Main|تنزانيا ۾ آمدورفت}} [[File:Trunk road Tanzania.jpg|thumb|مکيه شاهراهن مان هڪ]] [[File:Zanzibar Harbour.jpg|thumb|زنجبار بندرگاهه]] تنزانيا ۾ آمدورفت جو وڏو حصو روڊن ذريعي ٿئي ٿو؛ روڊ آمدورفت ملڪ جي مال برداريءَ جو 75 سيڪڙو کان وڌيڪ ۽ مسافر آمدورفت جو 80 سيڪڙو حصو سنڀالي ٿي.<ref name="frame"/>{{rp|page 1252}} [[قاهره-ڪيپ ٽائون شاهراهه]] تنزانيا مان گذري ٿي. {{convert|181191|km}} ڊگهو روڊن جو نظام مجموعي طور خراب حالت ۾ آهي.<ref name="frame"/>{{rp|page 1252}} تنزانيا ۾ ٻه ريلوي ڪمپنيون آهن: [[TAZARA|تازارا]]، جيڪا دارالسلام ۽ [[ڪپيري مپوشي]] (زامبيا جي ٽامي جي کان کني واري ضلعي ۾) جي وچ ۾ سروس فراهم ڪري ٿي، ۽ [[تنزانيا ريلويز لميٽيڊ]]، جيڪا دارالسلام کي وچ ۽ اتر تنزانيا سان ڳنڍي ٿي.<ref name="frame"/>{{rp|page 1252}} تنزانيا ۾ ريل جو سفر اڪثر سست هوندو آهي ۽ ٽرينن جي منسوخي يا دير عام آهي، جڏهن تہ ريلوي جو حفاظتي رڪارڊ پڻ ناقص آهي.<ref name="frame"/>{{rp|page 1252}} دارالسلام ۾ تيز رفتار بسن جو هڪ وڏو منصوبو، [[دار ريپڊ ٽرانزٽ ايجنسي|دار ريپڊ ٽرانزٽ (DART)]]، شهر [[دارالسلام]] جي مضافاتي علائقن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ٿو. DART نظام جي ترقي ڇهن مرحلن تي مشتمل آهي ۽ ان لاءِ آفريڪي ترقياتي بئنڪ، عالمي بئنڪ ۽ تنزانيا جي حڪومت مالي سهڪار فراهم ڪن ٿا. پهريون مرحلو اپريل 2012ع ۾ شروع ٿيو، ڊسمبر 2015ع ۾ مڪمل ٿيو ۽ مئي 2016ع ۾ ان جون خدمتون شروع ٿيون.<ref>{{cite web|url=https://www.tanzaniainvest.com/transport/dart-bus-rapid-transit-launch-dar|title=Dar Es Salaam Officially Launch Bus Rapid Transit System – TanzaniaInvest|date=27 January 2017}}</ref> تنزانيا ۾ چار بين الاقوامي هوائي اڏا آهن، ان کان سواءِ 120 کان وڌيڪ ننڍا هوائي اڏا يا لينڊنگ پٽيون پڻ آهن. هوائي اڏن جو بنيادي ڍانچو عام طور خراب حالت ۾ آهي.<ref name="frame" />{{rp|page 1253}} تنزانيا جي هوائي ڪمپنين ۾ [[ايئر تنزانيا]]، [[پريسيزن ايئر]]، [[فاسٽ جيٽ]]، [[ڪوسٽل ايويئيشن]] ۽ [[زين ايئر]] شامل آهن.<ref name="frame" />{{rp|page 1253}} 14 فيبروري 2026ع تي تنزانيا لائبيريا سان مفاهمتي يادداشت تي صحيحون ڪيون، جنهن جو مقصد لائبيريا جي سامونڊي شعبي جي ماهريت جي ڏي وٺ ذريعي تنزانيا جي سامونڊي صنعت کي ترقي ڏيڻ آهي.<ref>Staff reporter. (15 February 2026). "Tanzania, Liberia forge maritime alliance to boost Africa's blue economy." [https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/news/national/tanzania-liberia-forge-maritime-alliance-to-boost-africa-s-blue-economy-5359864 The Citizen website] Retrieved 15 February 2026.</ref> تنزانيا ۾ روڊ ٽريفڪ کي روڊ ٽريفڪ ايڪٽ (باب 168) تحت ضابطي ۾ آندو وڃي ٿو، جيڪو 13 جنوري 1974ع تي لاڳو ٿيو ۽ روڊ ٽريفڪ جي ڪنٽرول ۽ ضابطي، گاڏين جي رجسٽريشن ۽ ڊرائيونگ لائسنس جاري ڪرڻ بابت قانوني بندوبست مهيا ڪري ٿو، جڏهن تہ ان تي عملدرآمد تنزانيا پوليس فورس ڪرائي ٿي.<ref>{{cite web|url=https://media.tanzlii.org/media/legislation/305790/source_file/a8b84fe0f066d42a/1973-30.pdf|title=Tanzania Road Traffic Act, Chapter 168|publisher=TanzLII / Laws.Africa}}</ref> هن قانون ۾ سڀ کان تازو ترميم روڊ ٽريفڪ (ترميمي) ايڪٽ، 2021ع ذريعي ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.parliament.go.tz/polis/uploads/bills/1625133277-document%20(10).pdf|title=The Road Traffic (Amendment) Act, 2021|publisher=Parliament of Tanzania|access-date=20 June 2026|archive-date=4 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250704042523/http://parliament.go.tz/polis/uploads/bills/1625133277-document%20(10).pdf|url-status=dead}}</ref> تنزانيا پوليس فورس هڪ اليڪٽرانڪ ٽريفڪ مئنيجمينٽ سسٽم (TMS) پڻ هلائي ٿي، جنهن ذريعي ڊرائيور رهيل ٽريفڪ ڏنڊ آن لائن، USSD ڪوڊ يا موبائل ايپليڪيشن وسيلي معلوم ڪري ۽ ادا ڪري سگهن ٿا؛ ادائيگيون حڪومت جي اليڪٽرانڪ ادائيگي گيٽ وي (GePG) ذريعي مڪمل ڪيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web|url=https://tms.tpf.go.tz/|title=Traffic Management System|publisher=Tanzania Police Force}}</ref> === مواصلات === {{Main|تنزانيا ۾ ٽيليڪميونيڪيشن}} 2013ع ۾ مواصلاتي شعبو تنزانيا ۾ سڀ کان تيزيءَ سان وڌندڙ شعبو هو، جنهن ۾ 22.8 سيڪڙو واڌ ٿي؛ تنهن هوندي بہ ان سال هن شعبي جو مجموعي گهرو پيداوار ۾ حصو رڳو 2.4 سيڪڙو هو.<ref name="BudEx"/>{{rp|page 2}} 2011ع تائين تنزانيا ۾ هر 100 رهواسين تي 56 موبائل فون سبسڪرائبر هئا، جيڪا شرح سب صحارا آفريڪا جي سراسري شرح کان ٿوري وڌيڪ هئي.<ref name="frame"/>{{rp|page 1253}} تمام ٿورن تنزانوي ماڻهن وٽ فڪسڊ لائين ٽيليفون آهن.<ref name="frame"/>{{rp|page 1253}} 2011ع مطابق تنزانيا جي لڳ ڀڳ 12 سيڪڙو ماڻهن انٽرنيٽ استعمال ڪيو، جيتوڻيڪ اهو انگ تيزيءَ سان وڌي رهيو آهي.<ref name="frame"/>{{rp|page 1253}} ملڪ ۾ فائبر آپٽڪ ڪيبل نيٽ ورڪ موجود آهي، جنهن غير معتبر سيٽلائيٽ سروس جي جاءِ ورتي آهي، پر انٽرنيٽ بينڊوڊٿ اڃا بہ تمام گهٽ آهي.<ref name="frame"/>{{rp|page 1253}} === سائنس ۽ ٽيڪنالاجي === {{Main|تنزانيا ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي}} [[File:Researchers (HC) in Southern Africa per million inhabitants, 2013 or closest year.svg|thumb|ڏکڻ آفريڪا ۾ في ڏهه لک رهواسين تي محققن (HC) جو انگ، 2013ع يا ويجهي ترين سال]] تنزانيا جي پهرين "قومي سائنس ۽ ٽيڪنالاجي پاليسي" 1996ع ۾ اختيار ڪئي وئي. حڪومت جي "ويزن 2025" (1998ع) دستاويز جو مقصد "معيشت کي هڪ مضبوط، لچڪدار ۽ مقابلي جي قابل معيشت ۾ تبديل ڪرڻ، جنهن کي سائنس ۽ ٽيڪنالاجيءَ جي سهائتا حاصل هجي" هو. ون يو اين انيشيئيٽو جي دائري هيٺ، يونيسڪو ۽ تنزانيا جي سرڪاري کاتن ۽ ادارن 2008ع ۾ "قومي سائنس ۽ ٽيڪنالاجي پاليسي" تي نظرثاني لاءِ تجويزن جو هڪ سلسلو تيار ڪيو. سڌارن جي ڪُل 10&nbsp;ملين آمريڪي ڊالرن جي بجيٽ لاءِ ون يو اين فنڊ ۽ ٻين ذريعن مان مالي سهڪار فراهم ڪيو ويو. يونيسڪو سرزميني تنزانيا ۽ زنجبار لاءِ نئين "قومي واڌ ويجهه ۽ غربت گهٽائڻ واري حڪمت عملي"، يعني Mkukuta II ۽ Mkuza II، ۾ سائنس، ٽيڪنالاجي ۽ جدت کي مرڪزي ڌارا ۾ آڻڻ لاءِ سهڪار فراهم ڪيو، جنهن ۾ سياحت جو شعبو پڻ شامل هو.{{citation needed|date=November 2023}} تنزانيا جي نظرثاني ڪيل سائنس پاليسي 2010ع ۾ شايع ڪئي وئي. "قومي تحقيق ۽ ترقياتي پاليسي" جي عنوان واري هن پاليسيءَ ۾ تحقيق جي صلاحيتن کي ترجيح ڏيڻ واري عمل کي بهتر بڻائڻ، تحقيق ۽ ترقيءَ جي حڪمت عملي وارن شعبن ۾ بين الاقوامي سهڪار کي وڌائڻ، ۽ انساني وسيلن جي منصوبابندي بهتر ڪرڻ جي ضرورت کي تسليم ڪيو ويو. ان ۾ قومي تحقيقي فنڊ قائم ڪرڻ جون شقون پڻ شامل آهن. هن پاليسيءَ تي وري 2012ع ۽ 2013ع ۾ نظرثاني ڪئي وئي.<ref name=":0">{{cite book |url=https://unesdoc.unesco.org/images/0023/002354/235406e.pdf |title=Southern Africa. In: UNESCO Science Report: towards 2030 |last1=Kraemer-Mbula |first1=Erika |last2=Scerri |first2=Mario |publisher=UNESCO |year=2015 |isbn=978-92-3-100129-1 |location=Paris |pages=535–565 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010135440/http://unesdoc.unesco.org/images/0023/002354/235406e.pdf |archive-date=10 October 2017 }}</ref> [[File:Seychelles and South Africa have the most publications per million inhabitants.svg|thumb|2014ع ۾ SADC ملڪن ۾ في ڏهه لک رهواسين تي سائنسي اشاعتون. ذريعو: يونيسڪو سائنس رپورٽ (2015)، ٿامسن رائٽرز جي Web of Science، Science Citation Index Expanded جا انگ اکر.]] 2010ع ۾ تنزانيا پنهنجي GDP جو 0.38 سيڪڙو تحقيق ۽ ترقيءَ لاءِ مختص ڪيو. 2013ع ۾ عالمي سراسري GDP جو 1.7 سيڪڙو هو. 2010ع ۾ تنزانيا ۾ في ڏهه لک آباديءَ تي 69 محقق (افرادي ڳڻپ موجب) هئا. ٿامسن رائٽرز جي Web of Science (Science Citation Index Expanded) موجب، 2014ع ۾ بين الاقوامي طور فهرست ڪيل تحقيقي رسالن ۾ تنزانيا جون في ڏهه لک رهواسين تي 15 اشاعتون هيون. سب صحارا آفريڪا جي سراسري شرح في ڏهه لک رهواسين تي 20 اشاعتون، جڏهن تہ عالمي سراسري 176 اشاعتون هئي. 2025ع ۾ [[عالمي جدت جو اشارو|گلوبل انوويشن انڊيڪس]] ۾ تنزانيا 121هين نمبر تي هو، جيڪو 2019ع جي 97هين نمبر کان هيٺ هو.<ref>{{Cite web |title=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/tanzania |access-date=2025-10-16 |website=WIPO}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads |last2=Lanvin |first2=Bruno |publisher=[[World Intellectual Property Organization]] |year=2025 |isbn=978-92-805-3797-0 |page=19 |language=en |doi=10.34667/tind.58864 |access-date=2025-10-17}}</ref><ref>{{cite web|title=Global Innovation Index 2019|url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2019/index.html|access-date=2 September 2021|website=www.wipo.int|language=en}}</ref> === معاشي انگن اکرن بابت تڪرار === جولاءِ 2020ع ۾ ''دي اڪانومسٽ'' جي ٻن مضمونن ۾ سرڪاري معاشي واڌ جي دعوائن تي شڪ ظاهر ڪيو ويو: "جيڪڏهن جون 2019ع جي آخر تائين مالي سال ۾ تنزانيا جي معيشت لڳ ڀڳ 7٪ وڌي، تہ پوءِ ٽيڪس آمدني 1٪ ڇو گهٽجي وئي؟ ۽ ڪمپنين کي بئنڪن طرفان ڏنل قرضن ۾ ايتري گهٽتائي ڇو آئي؟ خانگي انگ اکر بہ خراب آهن. 2019ع ۾ سڀ کان وڏي بيئر ٺاهيندڙ ڪمپنيءَ جي وڪري ۾ 5٪ گهٽتائي آئي. ٻن وڏين سيمينٽ ٺاهيندڙ ڪمپنين جو وڪرو لڳ ڀڳ ساڳئي سطح تي رهيو. جيڪڏهن معيشت تيزيءَ سان اڳتي وڌي رهي هجي تہ انهن مان ڪنهن بہ ڳالهه جو امڪان گهٽ آهي. فرق ايترا وڏا آهن جو ان نتيجي کان بچڻ ڏکيو آهي تہ حڪومت ڪوڙ ڳالهائي رهي آهي."<ref>{{cite news|url=https://www.economist.com/leaders/2020/07/23/tanzanias-statistics-smell-wrong|title=Tanzania's statistics smell wrong|newspaper=[[The Economist]]|date=23 July 2020}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2020/07/23/why-tanzanias-statistics-look-fishy|title=Why Tanzania's statistics look fishy|newspaper=[[The Economist]]|date=23 July 2020}}</ref> آفريڪا ۾ سيڙپڪاريءَ جي حامي ٽم اسٽيرموز انهن انگن اکرن سان اختلاف ڪندي چيو: "''دي اڪانومسٽ'' جا انهن مان ڪجهه بيان، انهن بنيادي ذريعن مان گڏ ڪيل ثبوتن جي بنياد تي جيڪي مون وٽ آهن—يعني اهي قانوني مالي رپورٽون، جيڪي تنزانيا ۾ فهرست ٿيل ڪمپنيون قانوني طور جاري ڪرڻ جون پابند آهن—سراسر درست ناهن. جيتري قدر مان ڏسي سگهان ٿو، ڪمپنين کي بئنڪن طرفان ڏنل قرضن ۾ 'وڏي گهٽتائي' ناهي آئي. تنزانيا جون ٻه وڏيون بئنڪون، جيڪي گڏجي بئنڪنگ شعبي جو لڳ ڀڳ 40٪ حصو رکن ٿيون، ٻنهي 2019ع ۾ قرضن ۾ مضبوط واڌ رپورٽ ڪئي. ... سيمينٽ جي وڪري جي 'لڳ ڀڳ ساڳئي سطح' تي رهڻ بابت بہ، هيءَ ڳالهه مڪمل طور بي بنياد آهي. ... 2019ع ۾ ٽويگا 2018ع جي ڀيٽ ۾ مقدار جي لحاظ کان 6٪ وڌيڪ سيمينٽ وڪرو ڪيو. 2020ع جي پهرين ڇهن مهينن ۾ ئي ٽويگا 2019ع جي ساڳئي عرصي جي ڀيٽ ۾ 8٪ وڌيڪ سيمينٽ وڪرو ڪري چڪو هو. وري بہ، اهي انگ اکر اهڙي معيشت سان مڪمل طور مطابقت رکن ٿا، جنهن بابت ٻڌايو وڃي ٿو تہ اها ساليانو لڳ ڀڳ 7٪ جي شرح سان وڌي رهي آهي. ... [جيستائين] 2019ع ۾ بيئر جي وڪري ۾ 5٪ گهٽتائيءَ [جو تعلق آهي] ... تنزانيا بريوريز لميٽيڊ (TBL) جي شايع ٿيل 2019ع جي سالياني رپورٽ ٻڌائي ٿي تہ ڪجهه هڪ ڀيري پيش آيل حالتن هن گهٽتائيءَ ۾ وڏو ڪردار ادا ڪيو ... [جنهن] سبب وڪرو گهٽيو. پر TBL جو منافعو حقيقت ۾ 2019ع ۾ وڌيو."<ref>{{cite web|url=https://globalvaluehunter.com/media-reports-tanzanias-economy-is-awful-truth-or-fake-news/|title=Media reports Tanzania's economy is awful – truth, or fake news?|work=[[Global Value Hunter]]|date=31 July 2020}}</ref> == آبادي == {{Main|تنزانيا جي آبادي}} {|class="wikitable floatleft" |+ تنزانيا جي آبادي{{UN_Population|ref}} |- ! scope="col" style="background:#cfb;"|سال ! scope="col" style="background:#cfb;"|ملين |- |1950 ||style="text-align:right;"|7.9 |- |2000 ||style="text-align:right;"|35.1 |- |{{UN_Population|Year}} ||style="text-align:right;"|{{#expr:{{formatnum:{{UN_Population|United Republic of Tanzania}}|R}}/1e6 round 1}} |- |2024 ||style="text-align:right;"|67.5<ref name=CIA2024 /> |- |} 2024ع جي هڪ ڪاٿي موجب، تنزانيا جي آبادي لڳ ڀڳ 67.5 ملين آهي؛<ref name=CIA2024 /> جڏهن تہ 2012ع جي آدمشماري موجب تنزانيا جي ڪُل آبادي 44,928,923 هئي.<ref name="2012 census">{{cite web |title=''Population Distribution by Administrative Areas'', 2012 Population and Housing Census, National Bureau of Statistics, United Republic of Tanzania, 2013 |url=http://www.nbs.go.tz/nbs/takwimu/census2012/Census_General_Report.zip}}</ref> 15 سالن کان گهٽ عمر وارو گروهه آباديءَ جو 44.1٪ هو.<ref name="nbs1">{{cite web |url=http://www.nbs.go.tz/takwimu/references/Tanzania_in_figures2012.pdf |title=Tanzania in figures 2012 |page=7 |publisher=National Bureau of Statistics, Tanzania |date=June 2013 |access-date=19 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131126120431/http://www.nbs.go.tz/takwimu/references/Tanzania_in_figures2012.pdf |archive-date=26 November 2013 }}</ref> تنزانيا ۾ آباديءَ جي ورڇ نمايان طور اڻبرابر آهي. گهڻا ماڻهو اترين سرحد يا سامونڊي ڪناري تي رهن ٿا، جڏهن تہ ملڪ جي باقي وڏي حصي ۾ آبادي ڇڊي آهي.<ref name="frame">Joseph Lake (2013) "Economy" in ''Africa South of the Sahara'', edited by Europa Publications and Iain Frame, Routledge. {{ISBN|1-85743-659-8}}</ref>{{rp|page 1252}} آباديءَ جي گهاٽائي [[ڪاتاوي علائقو|ڪاتاوي علائقي]] ۾ 12 في چورس ڪ.م (31 في چورس ميلن) کان [[دارالسلام علائقو|دارالسلام علائقي]] ۾ 3133 في چورس ڪ.م (8110 في چورس ميل) تائين مختلف آهي.<ref name="2012 census"/>{{rp|page 6}} لڳ ڀڳ 70٪ آبادي ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهي ٿي، جيتوڻيڪ گهٽ ۾ گهٽ 1967ع کان وٺي اهو سيڪڙو گهٽجي رهيو آهي.<ref>Athuman Mtulya (26 September 2013) [http://www.thecitizen.co.tz/News/Report-reveals-rapid-rural--urban-migration-/-/1840392/2006950/-/m6w9qv/-/index.html "Report reveals rapid rural -urban migration"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180710194919/http://www.thecitizen.co.tz/News/Report-reveals-rapid-rural--urban-migration-/-/1840392/2006950/-/m6w9qv/-/index.html |date=10 July 2018}}. thecitizen.co.tz.</ref> دارالسلام (آبادي 4,364,541)<ref name=census2012>[https://web.archive.org/web/20131015224549/http://www.nbs.go.tz/sensa/PDF/Census%20General%20Report%20-%2029%20March%202013_Combined_Final%20for%20Printing.pdf 2012 Census General Report]. nbs.go.tz. March 2013</ref> ملڪ جو سڀ کان وڏو شهر ۽ تجارتي گاديءَ جو هنڌ آهي. ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ تنزانيا جو معاشي مرڪز [[ڊوڊوما]] (آبادي 410,956)<ref name=census2012/> وچ تنزانيا ۾ واقع آهي ۽ اتي [[تنزانيا جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] پڻ قائم آهي. 1964ع ۾ تنزانيا جي گڏيل جمهوريه جي قيام وقت ٻارن جي موت جي شرح هر 1,000 زنده ڄاول ٻارن مان 335 موت هئي. آزاديءَ کان پوءِ ٻارن جي موت جي شرح گهٽجي هر 1,000 ڄمڻن مان 62 موت ٿي وئي آهي.<ref>{{cite web|url=https://childmortality.org/data/Tanzania|title=Child mortality in Tanzania}}{{Dead link|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> {{Largest cities | country = تنزانيا | stat_ref = [http://www.nbs.go.tz/sensa/PDF/Census%20General%20Report%20-%2029%20March%202013_Combined_Final%20for%20Printing.pdf 2012ع جي آدمشماريءَ جي عام رپورٽ] | div_name = علائقو | largest = وڏا | kind = شهر | city_1= دارالسلام | div_1= دارالسلام | pop_1= 4,364,541 | city_2= موانزا | div_2= موانزا | pop_2= 706,543 | city_3= اروشا | div_3= اروشا | pop_3= 416,442 | city_4= ڊوڊوما | div_4= ڊوڊوما | pop_4= 410,956 | city_5= مبيا | div_5= مبيا | pop_5= 385,279 | city_6= موروگورو | div_6= موروگورو | pop_6= 315,866 | city_7= ٽانگا | div_7= ٽانگا | pop_7= 273,332 | city_8= ڪاهاما | div_8= شينيانگا | pop_8= 242,208 | city_9= تابورا | div_9= تابورا | pop_9= 226,999 | city_10= زنجبار شهر | div_10= زنجبار اولهه | pop_10= 223,033 }} [[File:Hadzabe Hunters.jpg|thumb|[[هادزا ماڻهو|هادزا]] [[شڪار ڪندڙ ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ|شڪار ۽ خوراڪ گڏ ڪرڻ]] ذريعي گذر سفر ڪن ٿا.]] آبادي [[تنزانيا جي نسلي گروهن جي فهرست|لڳ ڀڳ 125 نسلي گروهن]] تي مشتمل آهي.<ref name=lev>{{cite book |first=David| last=Levinson|title=Ethnic Groups Worldwide: A Ready Reference Handbook |url=https://books.google.com/books?id=uwi-rv3VV6cC&pg=PA173 |date=1998 |publisher=Oryx Press |isbn=978-1-57356-019-1 |page=173}}</ref> [[سوڪوما ماڻهو|سوڪوما]]، [[نيامويزي ماڻهو|نيامويزي]]، [[چاگا ماڻهو|چاگا]] ۽ [[هايا ماڻهو|هايا]] قومن مان هر هڪ جي آبادي هڪ ملين کان وڌيڪ آهي.<ref name="Otiso">{{cite book |first=Kefa M. |last=Otiso |title=Culture and Customs of Tanzania |url=https://books.google.com/books?id=90d9pKhSjAIC|date= 2013 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-08708-0}}</ref>{{rp|page 4}} گهڻا تنزانوي مقامي [[آفريڪا جا نسلي گروهه|آفريڪي]] نسل جا آهن. [[تنزانيا ۾ ڀارتي|ڀارتي نسل]] جا تنزانوي شهري هڪ نمايان آبادي وارو اقليتي گروهه آهن، جيڪو خاص طور ڪاروبار ۽ واپار ۾ نمايان آهي. [[تنزانيا ۾ چيني ماڻهو|چيني نسل]] جا تنزانوي پڻ موجود آهن.<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12138811 |title=Tanzania orders Chinese out of Dar es Salaam market |date=7 January 2011 |access-date=19 February 2014| newspaper=BBC News}}</ref> ڪيترائي تنزانوي پاڻ کي [[شيرازي (نسلي گروهه)|شيرازي]] سڏائين ٿا. ڪجهه تنزانوي عرب نسل جا آهن.<ref name=lev/> تنزانوي ماڻهن جي اڪثريت، جن ۾ سوڪوما ۽ نيامويزي پڻ شامل آهن، [[بانٽو ماڻهو|بانٽو]] آهن.<ref>{{Cite news| url=https://2009-2017.state.gov/outofdate/bgn/tanzania/26492.htm| title=Tanzania (06/02)| newspaper=U.S. Department of State| access-date=17 January 2017| df=dmy-all}}</ref> تنزانيا ۾ هڪ ننڍي صومالي برادري پڻ موجود آهي، خاص طور شهري مرڪزن ۽ سامونڊي علائقن ۾. انهن ۾ [[گدابورسي]] قبيلي جا ماڻهو پڻ شامل آهن، جيڪي آفريڪا جي سڱ واري علائقي مان نڪتل وسيع صومالي نسلي گروهه جو حصو آهن.<ref name="pop">{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/outofdate/bgn/tanzania/127939.htm |title=Tanzania (08/09) |publisher=U.S. Department of State |access-date=19 February 2014 }}</ref> 1964ع جي [[زنجبار انقلاب]] دوران هزارين عرب ۽ ڀارتي قتل ڪيا ويا.<ref name="Zanzibar"/> 1994ع تائين ايشيائي برادريءَ جي آبادي سرزميني تنزانيا ۾ 50,000 ۽ زنجبار ۾ 4,000 هئي. هڪ ڪاٿي موجب تنزانيا ۾ 70,000 عرب ۽ 10,000 يورپي رهندا هئا.<ref name="pop"/> 2015ع تائين ڀارتي برادريءَ جي آبادي 60,000 هئي.<ref>{{cite web |url= https://www.idsa.in/idsacomments/Tanzania-Partner-for-India-in-the-Western-Indian-Ocean-Region-131023 |access-date= 1 August 2024 |date= 13 October 2023 |title= Tanzania: A Key Partner for India in the Western Indian Ocean Region |first= Abhishek |last= Mishra |work= IDSA.in |archive-date= 12 September 2024 |archive-url= https://web.archive.org/web/20240912141334/https://www.idsa.in/idsacomments/Tanzania-Partner-for-India-in-the-Western-Indian-Ocean-Region-131023 |url-status= dead }}</ref> تنزانيا ۾ ڪجهه [[البينزم|البينزم]] وارا ماڻهو تازن سالن ۾ تشدد جو شڪار ٿيا آهن.<ref>[https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7518049.stm "Living in fear: Tanzania's albinos"]. ''BBC News''.</ref><ref>[https://www.bbc.com/news/world-africa-27409965 "Tanzanian witch doctors arrested over albino killing"]. ''BBC News''.</ref><ref>[https://www.bbc.com/news/world-africa-21675536 "UN's Navi Pillay condemns Tanzania attacks on albinos"]. ''BBC News''.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20091203110635/http://edition.cnn.com/2009/WORLD/africa/11/29/tanzania.albinos/ "Report: Scores of albinos in hiding after attacks"]. CNN. 29 November 2009</ref> حملن دوران اڪثر البينزم وارن ماڻهن جا عضوا ان وهمي عقيدي سبب ڪاٽيا ويندا آهن تہ سندن هڏا رکڻ سان دولت حاصل ٿيندي. ملڪ هن عمل کي روڪڻ جي ڪوشش طور جادوگرن تي پابندي لڳائي آهي، پر اهو رواج جاري رهيو آهي ۽ البينزم وارا ماڻهو اڃا بہ نشانو بڻجن ٿا.<ref name="cnn091015">{{cite web |url=https://edition.cnn.com/videos/us/2015/10/09/tanzania-albino-teen-los-angeles-bones-sidner-dnt-nr.cnn |title=Albino teen attacked for her body parts – CNN Video|date=9 October 2015 }}</ref> تنزانيا جي حڪومت جي 2010ع جي انگن اکرن موجب، تنزانيا ۾ [[ڪُل زرخيزيءَ جي شرح]] في عورت 5.4 ٻار هئي، جيڪا سرزميني شهري علائقن ۾ 3.7، سرزميني ڳوٺاڻن علائقن ۾ 6.1 ۽ زنجبار ۾ 5.1 هئي.<ref name="DHS"/>{{rp|page 55}} 45 کان 49 سالن جي عمر وارين سڀني عورتن مان 37.3 سيڪڙو اٺ يا ان کان وڌيڪ ٻارن کي جنم ڏنو هو، جڏهن تہ ساڳئي عمر واري گروهه جي ان وقت شادي شده عورتن مان 45.0 سيڪڙو ايتري تعداد ۾ ٻارن کي جنم ڏنو هو.<ref name="DHS"/>{{rp|page 61}} === ٻوليون === {{Main|تنزانيا جون ٻوليون}} [[File:Zanzibar door carved.jpg|thumb|upright|right|زنجبار ۾ عربي خطاطيءَ سان سينگاريل ڪاٺ جو دروازو]] تنزانيا ۾ 100 کان وڌيڪ [[تنزانيا جون ٻوليون|ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون]]، جنهن ڪري اهو اوڀر آفريڪا جو لساني لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ گوناگون ملڪ آهي.<ref name=sim/> ملڪ ۾ ڳالهائجندڙ ٻولين ۾ آفريڪا جي چئن ٻوليائي خاندانن جون ٻوليون شامل آهن: [[بانٽو ٻوليون|بانٽو]]، [[ڪوشيٽڪ ٻوليون|ڪوشيٽڪ]]، [[نائلوٽڪ ٻوليون|نائلوٽڪ]] ۽ [[خوئسان ٻوليون|خوئسان]].<ref name=sim/> تنزانيا ۾ قانوني طور (''de jure'') ڪا بہ سرڪاري ٻولي ناهي، جڏهن تہ [[سواهيلي|ڪِسواهيلي]] قومي ٻوليءَ طور ڪم ڪري ٿي.<ref name="tzgov"/> ڪِسواهيلي، جيڪو سواهيلي ٻوليءَ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[مقامي نالو]] آهي، پارلياماني بحثن، هيٺين عدالتن ۽ پرائمري اسڪولن ۾ تعليم جي ذريعي طور استعمال ٿئي ٿي. انگريزي پرڏيهي واپار، سفارتڪاري، اعليٰ عدالتن ۽ ثانوي توڙي اعليٰ تعليم ۾ تدريس جي ذريعي طور استعمال ٿئي ٿي.<ref name=sim/> تنهن هوندي بہ، تنزانيا جي حڪومت انگريزيءَ کي تدريس جي ٻوليءَ طور ختم ڪرڻ جا منصوبا رکيا آهن.<ref name="afkinsider.com"/> صدر نيريري پنهنجي [[اوجاما]] واري سماجي پاليسيءَ سان لاڳاپيل قدمن تحت ملڪ جي ڪيترن ئي نسلي گروهن کي متحد ڪرڻ ۾ مدد لاءِ سواهيليءَ جي استعمال کي هٿي ڏني.<ref name="Joshua A. Fishman Distinguished University Research Professor of Social Sciences Yeshiva University Emeritus 2001 361">{{cite book|author=Joshua A. Fishman Distinguished University Research Professor of Social Sciences Yeshiva University (Emeritus)|title=Handbook of Language & Ethnic Identity|url=https://books.google.com/books?id=ay0FmRjOLWMC&pg=PA361+|date= 2001|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-976139-5|pages=361–}}</ref> لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو تنزانوي سواهيليءَ کي پهرين ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا، جڏهن تہ 90 سيڪڙو تائين ماڻهو ان کي ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا.<ref name=sim/> ڪيترائي تعليم يافته تنزانوي ٽي ٻوليون ڳالهائين ٿا، جن ۾ انگريزي پڻ شامل آهي.<ref name="Quintin Winks 2011 145">{{cite book|first=Quintin|last=Winks|title=Tanzania – Culture Smart!: The Essential Guide to Customs & Culture|url=https://books.google.com/books?id=5bM-AQAAQBAJ&pg=PT145|date=2011|publisher=Kuperard|isbn=978-1-85733-625-2|pages=145–}}</ref><ref name=bj>{{cite book|first1=Colin|last1=Baker|author2=Sylvia Prys Jones|title=Encyclopedia of Bilingualism and Bilingual Education|url=https://books.google.com/books?id=YgtSqB9oqDIC&pg=PA367|year=1998|publisher=Multilingual Matters|isbn=978-1-85359-362-8|pages=367–}}</ref><ref name="François Grosjean 1982 8">{{cite book|first=François|last=Grosjean|title=Life with Two Languages: An Introduction to Bilingualism|url=https://archive.org/details/lifewithtwolangu0000gros|url-access=registration|year=1982|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-53092-8|pages=[https://archive.org/details/lifewithtwolangu0000gros/page/8 8]–}}</ref> سواهيليءَ جو وسيع استعمال ۽ ان جي واڌاري سبب ملڪ ۾ ننڍين ٻولين جي استعمال ۾ گهٽتائي اچي رهي آهي.<ref name=sim/><ref name="Matthias Brenzinger 1992 86">{{cite book|first=Matthias|last=Brenzinger|title=Language Death: Factual and Theoretical Explorations with Special Reference to East Africa|url=https://books.google.com/books?id=iKHOeLDvUVgC&pg=PA86|year=1992|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3-11-013404-9|pages=86–}}</ref> خاص طور شهري علائقن ۾ ننڍڙا ٻار وڌندڙ تعداد ۾ سواهيليءَ کي پنهنجي پهرين ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا.<ref name="Elsevier">{{cite book|title=Concise Encyclopedia of Languages of the World|url=https://books.google.com/books?id=F2SRqDzB50wC&pg=PA1026|date=2010|publisher=Elsevier|isbn=978-0-08-087775-4|pages=1026–}}</ref> ڪِسواهيلي کان سواءِ نسلي برادرين جون ٻوليون (ECL) تدريس جي ٻوليءَ طور استعمال ڪرڻ جي اجازت ناهي. اهي مضمون طور بہ نہ پڙهايون وڃن ٿيون، جيتوڻيڪ شروعاتي تعليم ۾ ڪجهه حالتن ۾ غير رسمي طور استعمال ٿي سگهن ٿيون. ECL ۾ ٽيليويزن ۽ ريڊيو پروگرام نشر ڪرڻ تي پابندي آهي، ۽ اهڙي ٻوليءَ ۾ اخبار شايع ڪرڻ جي اجازت حاصل ڪرڻ لڳ ڀڳ ناممڪن آهي. دارالسلام يونيورسٽيءَ ۾ مقامي يا علائقائي آفريڪي ٻولين ۽ ادب جو ڪو بہ شعبو ناهي.<ref>{{cite journal |author=Henry R.T. Muzale |first2=Josephat M. |last2=Rugemalira |url=https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstream/handle/10125/1802/muzalesmall.pdf |title=Researching and Documenting the Languages of Tanzania |journal=Language Documentation and Conservation |volume=2 |issue=1 |date=June 2008 |pages=68–108}}</ref> [[سانداوي ماڻهو]] هڪ اهڙي ٻولي ڳالهائين ٿا جيڪا بوٽسوانا ۽ نميبيا جي [[خوئي ٻوليون|خوئي ٻولين]] سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي، جڏهن تہ [[هادزا ماڻهو|هادزا]] جي ٻوليءَ ۾ ساڳيا [[ڪلڪ وينجن]] موجود هجڻ باوجود، ان کي ممڪن طور هڪ [[اڪيلائي واري ٻولي]] سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |first=Roger |last=Blench |title=Archaeology, Language, and the African Past|url=https://books.google.com/books?id=uVc2AAAAQBAJ&pg=PA163 |date=2006 |publisher=Rowman Altamira |isbn=978-0-7591-1421-0 |page=163}}</ref> [[عراقو ماڻهو|عراقو ماڻهن]] جي ٻولي ڪوشيٽڪ آهي.<ref>[http://www.ethnologue.com/language/irk "Iraqw"]. ''Ethnologue''.</ref> === مذهب === {{Main|تنزانيا ۾ مذهب}} {{See also|تنزانيا ۾ عيسائيت|زنجبار ۾ اسلام}} {{bar box |title= تنزانيا ۾ مذهب (2020)<ref name="factbook"/> |titlebar = #ddd |left1= مذهب |right1= سيڪڙو |float= right |width=250px |bars= {{bar percent|[[عيسائيت]]|DodgerBlue|63.1}} {{bar percent|[[اسلام]]|MediumSeaGreen|34.1}} {{bar percent|[[روايتي آفريڪي مذهب|لوڪ مذهب]]|red|1.1}} {{bar percent|ٻيا|yellow|1.6}} }} مذهب بابت سرڪاري انگ اکر دستياب ناهن، ڇاڪاڻ تہ 1967ع کان پوءِ سرڪاري آدمشماري رپورٽن مان مذهب بابت سروي ختم ڪيا ويا.<ref>{{Cite book|chapter=Muslims in Tanzania: Quest for Equal Footing |title=Justice, Rights and Worship: Religion and Politics in Tanzania |editor1=Rwekaza S. Mukandala |editor2=S. Yahya-Othman |editor3=S.S. Mushi |editor4=L. Ndumbaro |last1=Liviga |first1=Athumani |first2=Zubeda |last2=Tumbo-Masabo |publisher=E & D Limited |year=2006 |isbn=9987411312 |location=Dar es Salaam |pages=149–150}}</ref> تنزانيا جي مذهبي منظرنامي ۾ [[عيسائيت]]، [[اسلام]] ۽ نسلي رسمن سان لاڳاپيل روايتي آفريڪي مذهبن جو غلبو آهي. سواهيلي ٻوليءَ ۾ مذهب لاءِ لفظ ''ديني'' (''dini'') عام طور تي عالمي مذهبن، يعني عيسائيت ۽ اسلام، لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن جو مطلب اهو ٿئي ٿو تہ روايتي آفريڪي مذهبن جي پوئلڳن کي "بي مذهب" سمجهيو ويندو آهي. مذهبي وابستگي گهڻو ڪري غير واضح هوندي آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪي ماڻهو هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ مذهبي سڃاڻپون اختيار ڪندا آهن (مثال طور عيسائي هجڻ سان گڏ روايتي آفريڪي مذهبي رسمون به ادا ڪرڻ)، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ مذهبي حدون لچڪدار ۽ حالتن مطابق هونديون آهن.<ref>{{Cite book |chapter=African Traditional Religion in Contemporary Tanzanian Society |title=In Justice Rights and Worship: Religion and Politics in Tanzania |editor-first1=Rwekaza S. |editor-last1=Mukandala |editor-first2=S. |editor-last2=Yahya-Othman |editor-first3=S.S. |editor-last3=Mushi |editor-first4=L. |editor-last4=Ndumbaro |pages=97–114|last1=Masanja |first1=Patrick |first2=Yussuf |last2=Lawi |publisher=E & D Limited|year=2006|isbn=9987411312|location=Dar es Salaam}}</ref> [[File:Stone Town, St. Joseph Cathedral.jpg|thumb|left|[[سينٽ جوزف ڪيٿيڊرل، زنجبار|سينٽ جوزف ڪيٿولڪ ڪيٿيڊرل، زنجبار]]]] ''[[سي آءِ اي ورلڊ فيڪٽ بڪ]]'' جي 2020ع جي هڪ اندازي موجب، آباديءَ جو 63.1 سيڪڙو [[عيسائي]]، 34.1 سيڪڙو [[مسلمان]]، 1.1 سيڪڙو روايتي آفريڪي مذهبن جا پيروڪار هئا، جڏهن تہ 1.6 سيڪڙو ماڻهن پنهنجو مذهب ظاهر نہ ڪيو. تنهن هوندي بہ، [[ايسوسيئيشن آف ريليجن ڊيٽا آرڪائيوز]] (ARDA) موجب، 2020ع تائين آباديءَ جو 55.3 سيڪڙو عيسائي، 31.5 سيڪڙو مسلمان، 11.3 سيڪڙو روايتي عقيدن جا پيروڪار، جڏهن تہ 1.9 سيڪڙو آبادي [[لامذهبيت|غير مذهبي]] يا ٻين مذهبن سان واسطو رکندڙ هئي.<ref name="arda">{{cite web |url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=219c#S_2 |title=National/Regional Profiles: Religion Indexes Tanzania |publisher=Association of Religion Data Archives |access-date=7 December 2023}}</ref> ARDA جي اندازي موجب 2020ع تائين تنزانيا جي مسلمانن جي اڪثريت سني هئي، جڏهن تہ شيعن جي هڪ ننڍڙي اقليت پڻ موجود هئي.<ref name="arda"/> زنجبار جي لڳ ڀڳ سموري آبادي مسلمان آهي.<ref name="factbook"/> مسلمانن مان 16 سيڪڙو [[احمديت|احمدي]]، 20 سيڪڙو [[غير فرقيوار مسلمان]]، 40 سيڪڙو [[سني]]، 20 سيڪڙو [[شيعو|شيعا]] ۽ 4 سيڪڙو [[تصوف|صوفي]] آهن.<ref>Pew Forum on Religious & Public life. 9 August 2012. Retrieved 29 October 2013.</ref> تنزانيا ۾ گهڻا شيعا ايشيائي/هندستاني نسل جا آهن.<ref>{{cite web |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90124.htm |title=Tanzania – International Religious Freedom Report 2007 |date=14 September 2007 |publisher=United States Department of State |access-date=7 December 2023}}</ref> تنزانيا ۾ [[هندستاني ماڻهو|هندستاني]]/[[کوجا]] ورثي سان تعلق رکندڙ نمايان شيعن ۾ [[محمد ديوجي]] ۽ [[امير ايڇ. جمال]] شامل آهن. عيسائي برادريءَ اندر [[ڪيٿولڪ چرچ]] سڀ کان وڏو گروهه آهي، جيڪو سمورن عيسائين جو 51 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.pewforum.org/2010/04/15/executive-summary-islam-and-christianity-in-sub-saharan-africa/|title=Tolerance and Tension: Islam and Christianity in Sub-Saharan Africa |last=Pew Forum on Religion & Public Life|year=2010 |website=PEW |access-date=21 January 2020}}</ref> پروٽيسٽنٽن ۾ [[لوٿرن]] ۽ [[موراوين چرچ|موراوين]] جو وڏو انگ ملڪ جي جرمن مشنري ماضي جي عڪاسي ڪري ٿو، جڏهن تہ [[اينگليڪن]] جو انگ تانگانيڪا جي برطانوي مشنري تاريخ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. ماڻهن جو وڌندڙ انگ [[پينٽيڪوسٽل ازم]] اختيار ڪري چڪو آهي، جڏهن تہ [[ايڊوينٽسٽ]] پڻ اسڪينڊينيويا ۽ آمريڪا مان ٿيندڙ ٻاهرين مشنري سرگرمين سبب وڌندڙ موجودگي رکن ٿا، خاص طور تي 20هين صديءَ جي پهرئين حصي دوران.<ref>{{Cite book |title=A History of the Church in Africa |url=https://archive.org/details/historychurchafr00sund |url-access=limited |last1=Sundkler |first1=Bengt |first2=Christopher |last2=Steed |publisher=Cambridge University Press |year=2000 |isbn=978-0521583428 |location=Cambridge |page=1013}}</ref> انهن سڀني تي مختلف درجن ۾ والوکولي تحريڪ ([[اوڀر آفريڪي مذهبي جاڳرتا]]) جو اثر رهيو آهي، جيڪا [[ڪرشماتي عيسائيت|ڪرشماتي]] ۽ پينٽيڪوسٽل گروهن جي ڦهلاءَ لاءِ پڻ زرخيز ميدان ثابت ٿي آهي.<ref>{{cite journal |first=Moritz |last=Fischer |title="The Spirit helps us in our weakness": Charismatization of Worldwide Christianity and the Quest for an Appropriate Pneumatology with Focus on the Evangelical Lutheran Church in Tanzania |journal=[[Journal of Pentecostal Theology]] |year=2011 |volume=20 |pages=96–121|doi=10.1163/174552511X554573}}</ref> ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 20,000 [[جيوواه جا شاهد]] پڻ موجود آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.jw.org/en/library/books/2023-Service-Year-Report-of-Jehovahs-Witnesses-Worldwide/2023-Country-and-Territory-Reports/|title=2023 Country and Territory Reports|publisher=[[Jehovah's Witnesses]]|access-date=20 September 2024}}</ref> ٻين مذهبي گروهن جون سرگرم برادريون پڻ موجود آهن، خاص طور تي سرزميني تنزانيا ۾، جن ۾ [[ٻڌمت|ٻڌ مت جا پيروڪار]]، [[تنزانيا ۾ هندو ڌرم|هندو]] ۽ [[بهائي مذهب|بهائي]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2008/108395.htm |title=Tanzania – International Religious Freedom Report 2008 |publisher=United States Department of State |date=19 September 2008 |access-date=7 December 2023}}</ref> === تعليم === {{Main|تنزانيا ۾ تعليم}} [[File:Nkrumah.JPG|thumb|right|[[دارالسلام يونيورسٽي]] ۾ نڪروما هال]] 2015ع ۾ تنزانيا ۾ 15 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر وارن ماڻهن جي خواندگيءَ جي شرح 77.9 سيڪڙو هئي، جنهن ۾ مردن جي شرح 83.2 سيڪڙو ۽ عورتن جي 73.1 سيڪڙو هئي.<ref name="UNESCO_lit2015">{{cite web|url=http://uis.unesco.org/en/country/tz|title=Adult literacy rate, population 15+ years (both sexes, female, male)|publisher=[[UNESCO]]|work=[[UNESCO Institute for Statistics|UIS]] Data Centre|date=27 November 2016 |access-date=9 June 2022}}</ref> ٻارن لاءِ 15 سالن جي عمر تائين تعليم لازمي آهي.<ref name="worst">{{cite web |url=https://www.dol.gov/ilab/reports/child-labor/findings/2013TDA/tanzania.pdf |title=2013 Findings on the Worst Forms of Child Labor |publisher=U.S. Department of Labor |access-date=23 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170627081436/https://www.dol.gov/ilab/reports/child-labor/findings/2013TDA/tanzania.pdf |archive-date=27 June 2017 |url-status=dead}}</ref> 2020ع ۾ 97 سيڪڙو ماڻهن پرائمري تعليم مڪمل ڪئي، جن ۾ 98.4 سيڪڙو عورتون ۽ 95.5 سيڪڙو مرد شامل هئا؛ 28.3 سيڪڙو ماڻهن ثانوي تعليم مڪمل ڪئي، جن ۾ 30 سيڪڙو عورتون ۽ 27 سيڪڙو مرد شامل هئا؛ جڏهن تہ 8 سيڪڙو ماڻهن اعليٰ تعليم مڪمل ڪئي، جن ۾ 7 سيڪڙو عورتون ۽ 8.5 سيڪڙو مرد شامل هئا.<ref name="unesco_educatoin">{{cite web |title=UNESCO United Republic of Tanzania |url=http://uis.unesco.org/en/country/tz |website=uis.unesco.org |publisher=UNESCO |access-date=9 June 2022 |language=en |date=2020}}</ref> تنزانيا لائبريري سروسز بورڊ 21 علائقائي، 18 ضلعي ۽ هڪ ڊويزنل لائبريري هلائي ٿو.<ref>Ilomo, C.S. "The history and work of Tanzania Library Service 1963–80. In ''Aspects of African Librarianship: A Collection of Writings''; Wise, M., Ed.; Mansell Publishing Limited: London, U.K., 1985; 98–153.</ref><ref>Mcharazo AA, Olden A.(2016) "Fifty years of Tanzania's national/public library service." ''Alexandria.'' (2):136-144.</ref> === صحت === {{Main|تنزانيا ۾ صحت}} {{See also|تنزانيا ۾ صحت جون خدمتون}} [[File:Life expectancy in Tanzania.svg|thumb|upright=1.2|متوقع عمر ۾ تبديلي]] 2012ع مطابق، ڄمڻ وقت سراسري متوقع عمر 61 سال هئي.<ref name=who/> 2012ع ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي موت جي شرح هر 1,000 جيئري ڄاول ٻارن مان 54 هئي.<ref name=who>{{cite web |title=United Republic of Tanzania: Health Profile |url=https://www.who.int/entity/gho/countries/tza.pdf |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20131026102522/http://www.who.int/entity/gho/countries/tza.pdf |url-status=dead |archive-date=26 October 2013 |publisher=[[World Health Organization]] |access-date=15 October 2014 |date=May 2014}}</ref> 2013ع ۾ [[مائرن جي موت جي شرح]] جو اندازو هر 100,000 جيئري ڄاول ٻارن تي 410 لڳايو ويو هو.<ref name=who/> 2010ع ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي موت جي مکيه سببن ۾ [[وقت کان اڳ ڄمڻ]] ۽ [[مليريا]] برابر هئا.<ref name="WHO World Health Statistics 2013">{{cite web |url=https://apps.who.int/iris/bitstream/10665/81965/1/9789241564588_eng.pdf |title=World Health Statistics |publisher=World Health Organization |year=2013 |access-date=15 October 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141023061041/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/81965/1/9789241564588_eng.pdf |archive-date=23 October 2014 }}</ref> انهن ٻارن جي موت جا ٻيا اهم سبب، گهٽجندڙ ترتيب سان، [[مليريا]]، [[دستن جي بيماري|دست]]، ايڇ آءِ وي ۽ [[ارڙي]] هئا.<ref name="WHO World Health Statistics 2013"/> تنزانيا ۾ مليريا موت ۽ بيمارين جو سبب بڻجي ٿي ۽ ان جا ”تمام وڏا معاشي اثر“ آهن.<ref name="Progress">[http://www.rbm.who.int/ProgressImpactSeries/docs/report10-en.pdf "Focus on Mainland Tanzania", Roll Back Malaria Progress & Impact Series, The Roll Back Malaria Partnership, January 2012, accessed 19 October 2014] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130312022725/http://www.rbm.who.int/ProgressImpactSeries/docs/report10-en.pdf |date=12 March 2013}}</ref>{{rp|page 13}} 2008ع ۾ ڪلينڪل مليريا جا لڳ ڀڳ 11.5&nbsp;ملين ڪيس هئا.<ref name="Progress"/>{{rp|page 12}} 2007–08ع ۾ ڇهن مهينن کان پنجن سالن جي عمر وارن ٻارن ۾ مليريا جي شرح [[ڪاگيرا علائقو|ڪاگيرا علائقي]] ۾، جيڪو وڪٽوريا ڍنڍ جي اولهندي ڪناري تي واقع آهي، سڀ کان وڌيڪ 41.1 سيڪڙو هئي، جڏهن تہ [[اروشا علائقو|اروشا علائقي]] ۾ سڀ کان گهٽ 0.1 سيڪڙو هئي.<ref name="Progress"/>{{rp|page 12}} 2010ع جي ''تنزانيا ڊيموگرافڪ اينڊ هيلٿ سروي 2010'' موجب، تنزانيا جي 15 سيڪڙو عورتن جي [[عورتن جي جينياتي عضون جي ڪٽائي]] (FGM) ڪئي وئي هئي<ref name="DHS">[http://www.nbs.go.tz/nbs/takwimu/references/2010TDHS.pdf Tanzania Demographic and Health Survey 2010], National Bureau of Statistics, Tanzania Ministry of Health and Social Welfare, April 2011</ref>{{rp|page 295}} ۽ تنزانيا جي 72 سيڪڙو مردن جو ختنو ٿيل هو.<ref name="DHS"/>{{rp|page 230}} عورتن جي جينياتي عضون جي ڪٽائي [[مانيئارا علائقو|مانيئارا]]، [[ڊوڊوما علائقو|ڊوڊوما]]، [[اروشا علائقو|اروشا]] ۽ [[سنگيدا علائقو|سنگيدا]] علائقن ۾ سڀ کان وڌيڪ عام آهي، جڏهن تہ [[زنجبار]] ۾ اها موجود ناهي.<ref name="DHS"/>{{rp|page 296}} مردن جي ختني جي شرح اوڀر وارن علائقن<ref name="cnn091015" /> ([[دارالسلام علائقو|دارالسلام]]، [[پواني علائقو|پواني]] ۽ [[موروگورو علائقو|موروگورو]] علائقا)، اتر وارن علائقن ([[ڪليمنجارو علائقو|ڪليمنجارو]]، [[تانگا علائقو|تانگا]]، اروشا ۽ مانيئارا علائقا) ۽ مرڪزي علائقن (ڊوڊوما ۽ [[سنگيدا علائقو|سنگيدا]] علائقا) ۾ 90 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي، جڏهن تہ اها رڳو ڏاکڻن مٿانهين علائقن ([[مبيا علائقو|مبيا]]، [[ارنگا علائقو|ارنگا]] ۽ [[رڪوا علائقو|رڪوا]] علائقا) ۾ 50 سيڪڙو کان گهٽ هئي.<ref name="DHS"/>{{rp|pages 6, 230}} 2012ع جي انگن اکرن موجب، 53 سيڪڙو آبادي پيئڻ جي پاڻيءَ جا بهتر ذريعا استعمال ڪندي هئي (جنهن جي وصف اهڙي ذريعي طور ڪئي وئي آهي، جيڪو ”پنهنجي اڏاوت ۽ بناوٽ جي لحاظ کان ٻاهرين آلودگي، خاص طور تي فضلي واري مادي کان، پاڻيءَ جي ذريعي کي محفوظ رکڻ جو امڪان رکي ٿو“) ۽ 12 سيڪڙو آبادي صفائيءَ جون بهتر سهولتون استعمال ڪندي هئي (جنهن جي وصف اهڙين سهولتن طور ڪئي وئي آهي، جيڪي ”انساني فضلي کي صفائيءَ واري طريقي سان انسانن جي رابطي کان الڳ رکڻ جو امڪان رکن ٿيون“، پر ان ۾ ٻين گهرن سان گڏيل يا عوامي استعمال لاءِ کليل سهولتون شامل نه آهن).<ref>[http://apps.who.int/gho/data/view.main.590 "Global Health Observatory Data Repository"]. World Health Organization.</ref> 21 جنوري 2025ع تي تنزانيا جي صدر [[ساميا سلوهو حسن]]، ايبولا جهڙي انتهائي وچڙندڙ بيماري [[ماربرگ وائرس]] جي وبا جي تصديق ڪئي. هن وبا تي ضابطو آڻڻ لاءِ ملڪ جي صلاحيت تي اعتماد جو اظهار ڪندي عوامي آگاهي ۽ صحت جي هدايتن تي عمل ڪرڻ جي اهميت تي زور ڏنو. حڪومت وائرس جي پکڙجڻ کي روڪڻ لاءِ قدم کڻي رهي آهي ۽ صورتحال کي سنڀالڻ لاءِ بين الاقوامي صحت جي تنظيمن سان سهڪار ڪري رهي آهي.<ref>{{Cite web |title=Tanzania's President Samia Suhulu Hassan confirms Marburg virus outbreak |url=https://www.bbc.com/news/articles/c3e1v1nywy7o |access-date=21 January 2025 |website=www.bbc.com |date=20 January 2025 |language=en-GB}}</ref> === عورتون === [[File:Tanzanian tea farmers.jpg|thumb|تنزانيا جون عورتون چانهه جا پن چونڊيندي]] {{Main|تنزانيا ۾ عورتون}} عورتن ۽ مردن کي قانون آڏو برابري حاصل آهي.<ref name="cedaw">{{cite web |url=http://www.refworld.org/country,,CEDAW,,TZA,,56a88e944,0.html|title=Consideration of reports submitted by States parties under article 18 of the Convention, Seventh and eighth periodic reports of States parties due in 2014 : United Republic of Tanzania|author=<!--Not stated-->|date=3 December 2014|publisher=UN Committee on the Elimination of Discrimination Against Women (CEDAW)|access-date=17 October 2017}}</ref> حڪومت 1985ع ۾ [[عورتن خلاف هر قسم جي امتيازي سلوڪ جي خاتمي بابت ڪنوينشن]] (CEDAW) تي صحيحون ڪيون.<ref name="cedaw"/> تقريبن هر ڏهن مان ٽن عورتن ٻڌايو تہ هنن 18 سالن جي عمر کان اڳ [[جنسي تشدد]] جو تجربو ڪيو هو.<ref name="cedaw"/> [[عورتن جي جينياتي عضون جي ڪٽائي]] جي شرح گهٽجي وئي آهي.<ref name="cedaw"/> ٻار ڄڻڻ کان پوءِ اسڪول جي شاگردياڻين کي ٻيهر اسڪول ۾ داخل ڪيو وڃي ٿو.<ref name="cedaw"/> پوليس فورس جي انتظاميا صنفي ڊيسڪن کي عام پوليس ڪارروائين کان الڳ رکڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، تہ جيئن زيادتيءَ جو شڪار عورتن جي معاملن تي ڪارروائي دوران رازداريءَ کي وڌيڪ يقيني بڻائي سگهجي.<ref name="cedaw"/> عورتن ۽ ٻارن خلاف اڪثر زيادتيون ۽ تشدد خانداني سطح تي ٿين ٿا.<ref name="cedaw"/> [[تنزانيا جو آئين]] لازمي قرار ڏئي ٿو تہ [[تنزانيا جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] جي سمورن چونڊيل ميمبرن مان گهٽ ۾ گهٽ 30 سيڪڙو عورتون هجن.<ref name="cedaw"/> تعليم ۽ تربيت ۾ صنفي فرق انهن عورتن ۽ ڇوڪرين جي ايندڙ زندگيءَ تي اثرانداز ٿين ٿا.<ref name="cedaw"/> بيروزگاريءَ جي شرح مردن جي ڀيٽ ۾ عورتن ۾ وڌيڪ آهي.<ref name="cedaw"/> عورت ملازم جو [[زچگي جي موڪل]] جو حق پورهيت قانون تحت محفوظ آهي.<ref name="cedaw"/> == ثقافت == {{Main|تنزانيا جي ثقافت}} === فن === [[File:Amani-TT4798.jpg|هڪ [[ٽنگاٽنگا (مصوري)|ٽنگاٽنگا]] مصوري|thumb]] تنزانيا جي فن جي ٻن اسلوبن کي بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ٿي آهي.<ref name="Doling"/>{{rp|p. 17}} [[ٽنگاٽنگا (مصوري)|ٽنگاٽنگا]] مصوريءَ جو اسڪول، جنهن جو بنياد [[ايڊورڊ سعيد ٽنگاٽنگا]] وڌو، ڪينواس تي شوخ رنگن واري اينامل مصوريءَ تي مشتمل آهي، جنهن ۾ عام طور ماڻهن، جانورن يا روزاني زندگيءَ جي منظرن کي پيش ڪيو ويندو آهي.<ref name="Otiso"/>{{rp|p. 113}}<ref name="Doling"/>{{rp|p. 17}} ٽنگاٽنگا 1972ع ۾ وفات ڪئي؛ ٻين فنڪارن سندس اسلوب کي اختيار ڪري اڳتي وڌايو ۽ هاڻي هي صنف اوڀر آفريڪا ۾ سياحن لاءِ تيار ٿيندڙ فن جو سڀ کان اهم اسلوب بڻجي چڪي آهي.<ref name="Otiso"/>{{rp|p. 113}}<ref name="Doling"/>{{rp|p. 17}} تاريخي طور تنزانيا ۾ يورپي طرز جي باضابطه فني تربيت جا موقعا محدود هئا، تنهنڪري ڪيترائي فنڪار بڻجڻ جا خواهشمند تنزانيائي پنهنجي فني پيشي کي اڳتي وڌائڻ لاءِ ملڪ ڇڏي ويندا هئا.<ref name="Doling"/>{{rp|p. 17}} === ادب === {{Main|تنزانيائي ادب}} تنزانيا جي ادبي ثقافت بنيادي طور زباني روايتن تي ٻڌل آهي.<ref name="Otiso"/>{{rp|page 68}} زباني ادب جي اهم صنفن ۾ لوڪ ڪهاڻيون، شاعري، ڳجهارتون، پهاڪا ۽ گيت شامل آهن.<ref name="Otiso"/>{{rp|page 69}} تنزانيا جي قلمبند ٿيل زباني ادب جو وڏو حصو سواهيلي ٻوليءَ ۾ آهي، جيتوڻيڪ ملڪ جي هر ٻوليءَ جي پنهنجي زباني ادبي روايت موجود آهي.<ref name="Otiso"/>{{rp|pages 68–69}} گهڻن نسلن تي ٻڌل سماجي بناوٽ جي ٽٽڻ سبب ملڪ جو زباني ادب زوال پذير ٿيو آهي، جنهن ڪري زباني ادب کي هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ڪرڻ وڌيڪ ڏکيو ٿي ويو آهي؛ ان سان گڏ جديديت وڌڻ سان زباني ادب جي اهميت ۾ گهٽتائي پڻ آئي آهي.<ref name="Otiso"/>{{rp|page 69}} تنزانيا ۾ ڪتاب اڪثر مهانگا ۽ حاصل ڪرڻ ڏکيا هوندا آهن.<ref name="Otiso"/>{{rp|page 75}}<ref name="Doling">Tim Doling (1999) ''Tanzania Arts Directory''. Visiting Arts</ref>{{rp|page 16}} تنزانيائي ادب جو گهڻو حصو سواهيلي يا انگريزي ٻوليءَ ۾ آهي.<ref name="Otiso"/>{{rp|page 75}} تنزانيا جي تحريري ادب جي اهم شخصيتن ۾ [[شعبان رابرٽ]] (جنهن کي سواهيلي ادب جو پيءُ سمجهيو وڃي ٿو)، [[انيسيٽي ڪيٽيريزا]]، محمد صالح فارسي، فراجي ڪاتالمبولا، آدم شافي آدم، [[محمد سعيد عبدالله]]، [[پيٽر ڪي. پالانگيو]]، سعيد احمد محمد خميس، محمد سليمان محمد، [[ايوفريز ڪيزيلاهابي]]، [[گيبريل روهمبيڪا]]، [[ابراهيم حسين]]، [[مئي باليسيديا|مئي ماتيرو باليسيديا]]، [[فادي متانگا]]، [[عبدالرزاق گرنا]] ۽ [[پينينا موهانڊو|پينينا او. ملاما]] شامل آهن.<ref name="Otiso"/>{{rp|pages 76–8}} === موسيقي === {{Main|تنزانيا جي موسيقي}} [[File:Ngoma Tanzania.jpg|thumb|right|تنزانيائي نگومـا گروپ]] ٻين ملڪن وانگر، تنزانيا جي موسيقي پڻ مسلسل تبديل ٿيندي رهي ٿي ۽ هنڌ، ماڻهن، ماحول ۽ موقعي جي لحاظ کان مختلف هوندي آهي. [[Baraza la Sanaa la Taifa|BASATA]] پاران تنزانيا ۾ بيان ڪيل موسيقيءَ جون صنفون [[نگوما موسيقي|نگوما]]، [[موزيڪي وا ڊانسي|ڊانسي]]، [[ڳائڻ وارو ٽولو|ڪوايا]] ۽ [[تاراب]] آهن، جڏهن تہ [[بونگو فلاوا|بونگو فلاوا]] کي 2001ع ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="Askew_02">{{Cite book |last=Askew |first=Kelly |url=https://books.google.com/books?id=i7riV5SvDe8C |title=Performing the Nation: Swahili Music and Cultural Politics in Tanzania |publisher=[[University of Chicago Press]] |year=2002 |isbn=978-0-226-02981-8 |location=[[Chicago]] |pages=27–67, 276 |language=en |access-date=2 June 2022 |archive-date=22 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220622125241/https://www.google.com/books/edition/Performing_the_Nation/i7riV5SvDe8C?hl=en&gbpv=0 |url-status=live}}</ref><ref name="Ivaska_11">{{cite book |last1=Ivaska |first1=Andrew |title=Cultured States: Youth, Gender, and Modern Style in 1960s Dar Es Salaam |date=2011 |publisher=[[Duke University Press]] |location=[[Durham, North Carolina|Durham, NC]] |isbn=978-0-8223-4770-5 |page=78 |url=https://books.google.com/books?id=lVxVFJRiRO8C |access-date=5 June 2022 |language=en |archive-date=5 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220605084059/https://books.google.com/books?id=lVxVFJRiRO8C |url-status=live}}</ref> سنگيلي 2000ع واري ڏهاڪي جي وچ کان [[دارالسلام]] جي غير رٿابندي ڪيل آبادين، جن کي ''اوسواهيليني'' چيو وڃي ٿو، جي غير سرڪاري موسيقي رهي آهي ۽ 2020ع کان اها جديد مرڪزي ڌارا جي سڀ کان نئين موسيقي صنف آهي.<ref name="Hutchinson_18">{{cite news |last1=Hutchinson |first1=Kate |title='This cuts across society': how singeli music went from Tanzania to the world |url=https://www.theguardian.com/music/2018/dec/17/this-cuts-across-society-how-singeli-music-went-from-tanzania-to-the-world |access-date=26 June 2022 |work=[[The Guardian]] |date=17 December 2018 |location=[[Kampala, Uganda]] |language=en}}</ref> نگوما ''(بانٽو ٻولين ۾، جنهن جي معنيٰ ناچ، ڍول ۽ تقريب آهي)''<ref name="Stone_08">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=XEeTAgAAQBAJ |title=The Garland Handbook of African Music |publisher=[[Routledge]] |year=2008 |isbn=9781135900014 |editor-last=Stone |editor-first=Ruth M. |location=[[New York City|New York]] |pages=14, 46–50, 136–137 |language=en |access-date=2 June 2022 |archive-date=22 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220622125242/https://www.google.com/books/edition/The_Garland_Handbook_of_African_Music/XEeTAgAAQBAJ?hl=en |url-status=live}}</ref><ref name="Kaduma_78">{{Cite thesis |last=Kaduma |first=Godwin Z. |title=A theatrical description of five Tanzanian dances. |publisher=[[University of Dar es Salaam]] |place=Dar es Salaam |year=1978}}</ref> هڪ روايتي ناچ واري موسيقي آهي، جيڪا تنزانيا ۾ سڀ کان وڌيڪ پکڙيل موسيقي رهي آهي.<ref name="Njogu_07">{{Cite book |last1=Njogu |first1=Kimani |url=https://books.google.com/books?id=q_lWEAAAQBAJ |title=Songs and Politics in Eastern Africa |last2=Maupeu |first2=Herv |publisher=[[Mkuki na Nyota|Mkuki na Nyota Publishers Ltd]] |year=2007 |isbn=978-9987-08-108-0 |location=[[Dar es Salaam|Dar es Salaam, Tanzania]] |pages=241–246 |language=en |chapter=Music and Politics in Tanzania: a case study of Nyota-wa-Cigogo |access-date=2 June 2022 |archive-date=22 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220622125242/https://www.google.com/books/edition/Songs_and_Politics_in_Eastern_Africa/q_lWEAAAQBAJ?hl=en |url-status=live}}</ref><ref name="Edmondson_07">{{Cite book |last=Edmondson |first=Laura |url=https://books.google.com/books?id=7EPcIVSHESEC |title=Performance and Politics in Tanzania: The Nation on Stage |publisher=[[Indiana University Press]] |year=2007 |isbn=978-0-253-11705-2 |editor-last=McNaughton |editor-first=Patrick |location=[[Bloomington, Indiana|Bloomington, IN]] |language=en |access-date=2 June 2022 |archive-date=22 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220622125242/https://www.google.com/books/edition/Performance_and_Politics_in_Tanzania/7EPcIVSHESEC?hl=en |url-status=live}}</ref> ڊانسي شهري جاز يا بينڊ موسيقي آهي.<ref name="Njogu_07" /><ref name="Mahenge_22">{{Cite journal |last=Mahenge |first=Elizabeth |date=16 April 2022 |title=Matumizi ya Mbinu ya Usimulizi katika Kuibua Dhamira ya Ukombozi wa Kisiasa Kusini mwa Afrika: Uchunguzi wa Nyimbo Teule za Muziki wa Dansi nchini Tanzania 1940-1990 |trans-title=Use of Narrative Techniques in Raising the Demand for Political Liberation in Southern Africa: An Examination of Selected Dance Music Songs in Tanzania 1940-1990 |url=http://www.journals.udsm.ac.tz/index.php/mj/article/view/4823 |journal=[[University of Dar es Salaam|Chuo Kikuu cha Dar es Salaam]] |volume=40 |language=sw |issue=40 |archive-date=17 August 2022 |access-date=9 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817003755/http://www.journals.udsm.ac.tz/index.php/mj/article/view/4823 |url-status=dead }}</ref> تاراب، [[سواهيلي ٻولي|ڪِسواهيلي]] ۾ ڳايل شاعري آهي، جنهن سان عام طور سازن جو، خاص طور تارن وارن سازن جو بينڊ گڏ هوندو آهي، ۽ ان دوران ٻڌندڙن کي اڪثر، پر هميشه نه، ناچڻ ۽ تاڙيون وڄائڻ لاءِ همٿايو ويندو آهي.<ref name="Njogu_07" /> ڪوايا نوآبادياتي دور ۾ اصل ۾ رڳو چرچ جي موسيقيءَ تائين محدود هئي، پر هاڻي اها تعليمي، سماجي ۽ سياسي تقريبن جو هڪ غير مذهبي حصو پڻ بڻجي چڪي آهي.<ref name="Stone_08" /><ref name="Edmondson_07" /> [[بونگو فلاوا]] تنزانيا جي پاپ موسيقي آهي، جيڪا 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ''موزيڪي وا ڪِزازي ڪِپيا'' مان نڪتي، جنهن جي معنيٰ ”نئين نسل جي موسيقي“ آهي ۽ جنهن جي شروعات 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ ٿي هئي. ڪِزازي ڪِپيا تي بنيادي اثر [[ريگي]]، [[رڌم اينڊ بلوز|آر اين بي]] ۽ [[هپ هاپ]] جا هئا، جڏهن تہ پوءِ واري بونگو فلاوا تي تاراب ۽ ڊانسي جا بنيادي اثر رهيا.<ref name="Kerr_18">{{cite journal |last1=Kerr |first1=David |title=From the margins to the mainstream: making and remaking an alternative music economy in Dar es Salaam |journal=[[Journal of African Cultural Studies]] |date=2 January 2018 |volume=30 |issue=1 |pages=65–80 |doi=10.1080/13696815.2015.1125776 |url=https://doi.org/10.1080/13696815.2015.1125776 |publisher=[[Routledge]] |s2cid=146229942 |language=en |issn=1369-6815 |access-date=5 June 2022 |archive-date=22 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220622130033/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13696815.2015.1125776 |url-status=live|url-access=subscription }}</ref> بونگو فلاوا تي تازن ٽن اثرن ۾ 2010ع واري ڏهاڪي دوران [[آفريڪي مقبول موسيقي|افروپاپ]]، ۽ 2020ع کان [[ڏکڻ آفريڪا]] جو [[اماپيانو]] ۽ تنزانيا جو سنگيلي شامل آهن.<ref name="Suriano_11">{{Cite journal |last=Suriano |first=Maria |title=Hip-Hop and Bongo Flavour Music in Contemporary Tanzania: Youths' Experiences, Agency, Aspirations and Contradictions |url=https://www.ajol.info/index.php/ad/article/view/74118 |journal=[[Africa Development]] |year=2011 |volume=36 |issue=3–4 |pages=113–126 |doi=10.1080/00020184.2011.628800 |s2cid=163049425 |issn=0850-3907 |access-date=2 June 2022 |archive-date=2 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602182528/https://www.ajol.info/index.php/ad/article/view/74118 |url-status=live|url-access=subscription }}</ref><ref name="Perullo_05">{{Cite journal |last=Perullo |first=Alex |year=2005 |title=Hooligans and heroes: Youth identity and hip-hop in Dar es Salaam, Tanzania |url=https://www.jstor.org/stable/4187688 |journal=[[Africa Today]] |publisher=[[Indiana University Press]] |volume=51 |issue=4 |pages=75–101 |doi=10.1353/at.2005.0045 |jstor=4187688 |s2cid=144975952 |access-date=5 June 2022 |archive-date=9 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220609092118/https://www.jstor.org/stable/4187688 |url-status=live|url-access=subscription }}</ref> سنگيلي نگوما موسيقيءَ جي هڪ صنف آهي، جيڪا دارالسلام جي اتر-اولهه ۾ واقع مانزيسي نالي ''اوسواهيليني'' علائقي مان شروع ٿي. هڪ ايم سي تيز رفتار تاراب موسيقيءَ تي فن پيش ڪري ٿو، جنهن جي رفتار اڪثر 200 کان 300 [[ٽيمپو|بيٽ في منٽ (BPM)]] جي وچ ۾ هوندي آهي، جڏهن تہ عورتون ناچ ڪنديون آهن. ايم سي جي جنس موجب انداز عام طور نمايان طور مختلف هوندا آهن. مرد ايم سي عام طور تي تيز رفتار ريپ پيش ڪندا آهن، جڏهن تہ عورت ايم سي اڪثر ڪوايا انداز ۾ فن پيش ڪنديون آهن.<ref name="Hutchinson_18" /> آزاديءَ کان 1993ع تائين موسيقيءَ جي سموري رڪارڊنگ ۽ ورڇ BASATA جي سخت نگراني هيٺ هئي، جيڪا بنيادي طور [[ريڊيو تنزانيا دارالسلام]] (RTD) وسيلي ڪئي ويندي هئي.<ref name="Perullo_07">{{cite book |last1=Perullo |first1=Alex |editor1-last=Brennan |editor1-first=James R |title=Dar es Salaam. Histories from an Emerging African Metropolis |date=2007 |publisher=[[British Institute of Eastern Africa|British Institute]] and [[Mkuki na Nyota|Mkuki na Nyota Publishers Ltd]] |isbn=978-9987-08-107-3 |pages=250–272 |url=https://books.google.com/books?id=8PdWEAAAQBAJ |language=en |chapter=" Here's a Little Something Local": An Early History of Hip Hop in Dar es Salaam, Tanzania, 1984-1997 |access-date=5 June 2022 |archive-date=5 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220605084058/https://books.google.com/books?id=8PdWEAAAQBAJ |url-status=live}}</ref> ان وقت رڳو تنزانيا جي چئن صنفن—نگوما، تاراب، ڪوايا ۽ ڊانسي—کي رڪارڊ يا نشر ڪرڻ جي اجازت هئي. 1993ع واري براڊڪاسٽنگ سروسز ايڪٽ خانگي نشرياتي نيٽ ورڪن ۽ رڪارڊنگ اسٽوڊيوز جي اجازت ڏني.<ref>{{Cite act |date=11 June 1994 |type=Act |legislature=Parliament of the United Republic of Tanzania |title=The Broadcasting Services Act, 1993 |language=en |url=https://tadio.co.tz/wp-content/uploads/2019/08/Tanzania-broadcasting-Act-6-of-1993-1.pdf |access-date=9 June 2022 |archive-date=27 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927135508/https://tadio.co.tz/wp-content/uploads/2019/08/Tanzania-broadcasting-Act-6-of-1993-1.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Perullo |first1=Alex |title=Live from Dar es Salaam: Popular Music and Tanzania's Music Economy |date=2011 |publisher=[[Indiana University Press]] |location=[[United States]]: [[Indiana]] |isbn=978-0-253-00150-4 |url=https://books.google.com/books?id=VePJDAAAQBAJ |access-date=5 June 2022 |archive-date=5 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220605084058/https://books.google.com/books?id=VePJDAAAQBAJ |url-status=live}}</ref> 1993ع واري ايڪٽ کان ڪجهه سال اڳ هپ هاپ دارالسلام، اروشا ۽ موانزا ۾ ڪنهن حد تائين پنهنجون پاڙون پختيون ڪري چڪو هو. اهو ''اوزنگوني''، يعني اوسٽر بي ۽ مساڪي جهڙن امير علائقن، جتي بين الاقوامي اسڪول موجود هئا، ۾ انگريزي هپ هاپ پرفارمنس کان بدلجي ''اوسواهيليني'' مان شروع ٿيندڙ ڪِسواهيلي ٻوليءَ جي ڪِزازي ڪِپيا پرفارمنس ڏانهن منتقل ٿي رهيو هو.<ref name="Saleh_J">{{cite web |last1=Nne |first1=Juma |title=Saleh J – Tanzanian Swahili rap pioneer |url=https://www.africanhiphop.com/saleh-j-tanzanian-swahili-rap-pioneer/ |website=Africanhiphop.com |access-date=5 June 2022 |language=en |date=1 October 2001 |archive-date=21 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210421082113/https://www.africanhiphop.com/saleh-j-tanzanian-swahili-rap-pioneer/ |url-status=live}}</ref> ريڊيو نشريات جي آزاديءَ کان پوءِ بونگو فلاوا سڄي ملڪ ۽ باقي وڏين آفريڪي ڍنڍن واري علائقي ۾ پکڙجي ويو.<ref name="Kerr_18" /> ==== قومي ترانو ==== {{Listen| filename= Tanzanian national anthem, performed by the United States Navy Band.oga| title= تنزانيا جو قومي ترانو| description= آمريڪا جي نيوي بينڊ پاران پيش ڪيل تنزانيا جو قومي ترانو<ref>{{Cite web |year=1967 |title=United States Navy Ceremonial Music and National Anthems |url=https://www.navyband.navy.mil/media/ceremonial |access-date=3 June 2022 |website=United States Navy Band |archive-date=7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407200810/https://www.navyband.navy.mil/media/ceremonial |url-status=live}}</ref> |header= <big>[[مونگو اباريڪي آفريڪا]]</big>| type= music| pos= right}} تنزانيا جو قومي ترانو ”[[مونگو اباريڪي آفريڪا]]“ (خدا آفريڪا کي برڪت ڏئي) آهي. ان جا ڪِسواهيلي ٻوليءَ جا ٻول ”[[نڪوسي سيڪيليل آئي آفريڪا]]“ مان ترتيب ڏنل آهن، جيڪو ڏکڻ آفريڪي موسيقار [[اينوڪ سونٽونگا]] 1897ع ۾ ترتيب ڏنو هو.<ref>[http://www.sahistory.org.za/people/enoch-mankayi-sontonga Enoch Mankayti Sontonga] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131104014124/http://www.sahistory.org.za/people/enoch-mankayi-sontonga |date=4 November 2013}}, SAHistory.org.za, access-date 22 January 2020</ref> ”نڪوسي سيڪيليل آئي آفريڪا“ هڪ پين آفريڪي گيت بڻجي ويو، جنهن کي تنزانيا، [[زامبيا]] ۽ اپارٿائيڊ جي خاتمي کان پوءِ [[ڏکڻ آفريڪا]] جي موجوده قومي ترانن ۾ اختيار ڪيو ويو.<ref name="Millennium">{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=U_VRAQAAMAAJ&q=%22Sajiwandani%22 |title=''Millennium'' |publisher=Ministry of Information and Broadcasting Services |date=2000 |page=3}}</ref> اهو اڳ [[زمبابوي]] ۽ [[نميبيا]] جي قومي ترانن ۾ پڻ استعمال ٿيندو هو، پر پوءِ ان جي جاءِ نون اصل قومي ترانن ورتي. هڪ ٻيو حب الوطنيءَ وارو گيت [[Tanzania Nakupenda Kwa Moyo Wote|تنزانيا، تنزانيا]] آهي. === ميڊيا === {{Main|تنزانيا ۾ ميڊيا}} * [[تنزانيا براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] === سئنيما === {{Main|تنزانيا جي سئنيما}} تنزانيا ۾ ”بونگو مووي“ جي نالي سان مشهور فلمي صنعت موجود آهي.<ref>{{Cite web |date=2 April 2021 |title=Investments key to Bongo films growth |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/magazines/the-beat/investments-key-to-bongo-films-growth-2576026 |access-date=7 August 2024 |website=The Citizen |language=en}}</ref> ملڪ ۾ هڪ بين الاقوامي فلمي ميلو، [[زنجبار بين الاقوامي فلمي ميلو]]، پڻ منعقد ٿيندو آهي. === رانديون === {{Main|تنزانيا ۾ رانديون}} [[File:Tanzania National Main Stadium.jpg|thumb|right|[[نيشنل اسٽيڊيم (تنزانيا)|بينجمن مڪاپا نيشنل اسٽيڊيم]]، [[دارالسلام]]]] [[فٽبال]] سڄي ملڪ ۾ تمام گهڻي مقبول آهي.<ref name="Wairagala">{{cite book |first=Wakabi |last=Wairagala |title=Tanzania |url=https://books.google.com/books?id=tViQJkGh06YC&pg=PA36 |year=2004 |publisher=Gareth Stevens Pub. |isbn=978-0-8368-3119-1 |page=36}}</ref> دارالسلام جا سڀ کان مشهور [[تنزانيائي پريميئر ليگ|پيشور فٽبال ڪلب]] [[ينگ آفريڪنز ايف. سي.]] ۽ [[سمبا ايس. سي.]] آهن.<ref>{{cite book |first=Annabel |last=Skinner |title=Tanzania & Zanzibar |url=https://books.google.com/books?id=yF5KZPlooGIC&pg=PA96 |year=2005 |publisher=New Holland Publishers |isbn=978-1-86011-216-4 |page=96 }}{{Dead link|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[تنزانيا فٽبال فيڊريشن]] ملڪ ۾ فٽبال جو انتظام ڪندڙ ادارو آهي. ٻين مشهور راندين ۾ [[باسڪيٽ بال]]، [[نيٽ بال]]، باڪسنگ، [[والي بال]]، [[ايٿليٽڪس (راند)|ايٿليٽڪس]] ۽ [[رگبي يونين|رگبي]] شامل آهن.<ref name="Wairagala"/><ref>{{cite book|first=Bev|last=Pritchett|title=Tanzania in Pictures|url=https://books.google.com/books?id=GoKnbA1c1DsC&pg=PA53|date= 2007|publisher=Twenty-First Century Books|isbn=978-0-8225-8571-8|pages=53–}}</ref> نيشنل اسپورٽس ڪائونسل، جيڪا ''بارازا لا ميچيزو لا تائيفا'' جي نالي سان پڻ سڃاتي وڃي ٿي، اطلاعات، نوجوانن، راندين ۽ ثقافت واري وزارت جي ماتحت ملڪ ۾ راندين جو انتظام ڪندڙ ادارو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.tanzaniasports.com/sportbodies/nsc/|title=NSC|website=Tanzania Sports|date=October 2011|language=en-US|access-date=5 January 2020}}</ref> {{Clear}} == پڻ ڏسو == {{Portal|تنزانيا|آفريڪا|ملڪ}} * [[تنزانيا جو خاڪو]] * [[تنزانيا ۾ ڪووڊ-19 جي عالمي وبا]] == حوالا == {{reflist|colwidth=30em}} == ذريعا == * {{Free-content attribution | title= UNESCO Science Report: towards 2030 | publisher= UNESCO | page numbers = | source = | documentURL= http://unesdoc.unesco.org/images/0023/002354/235406e.pdf | license statement URL = | license= CC BY-SA IGO. 3.0 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{sister project links|Tanzania|voy=Tanzania}} * {{official website}} * {{Wikiatlas|Tanzania}} * {{OSM relation|195270}} * [https://web.archive.org/web/20190715192340/http://opendata.go.tz/ تنزانيا جا بنيادي انگ اکر]، جيڪي قومي شماريات بيورو پاران [[کليل ڊيٽا]] طور شايع ڪيا ويا (15 جولاءِ 2019ع تي محفوظ ڪيل) {{Tanzania topics}} {{Navboxes |title= تنزانيا سان لاڳاپيل مضمون |list1= {{Regions of Tanzania}} {{Countries of Africa}} {{Somali Plate}} {{Countries and territories bordering the Indian Ocean}} {{East African Community}} {{Southern African Development Community}} {{African Union}} {{Commonwealth of Nations}} {{Former German colonies}} {{World Constitutional Convention call signatories}} }} {{Authority control}} {{Coord|6|S|35|E|display=title}} [[زمرو:تنزانيا| ]]<!--please leave the empty space as standard--> [[زمرو:تنزانيا ۾ 1964ع جون قيامون]] [[زمرو:دولت مشترڪه جون جمهوريائون]] [[زمرو:آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:اوڀر آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:گهٽ ترقي يافته ملڪ]] [[زمرو:اڳوڻيون جرمن نوآباديون]] [[زمرو:آفريڪي يونين جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:دولت مشترڪه جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:1964ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي سواهيلي سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:عالمي آئيني ڪنوينشن جي سڏ تي صحيح ڪندڙ ملڪ]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:تنزانيا]] [[زمرو:آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:اوڀر آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:آفريڪي يونين جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀرين آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:دولت مشترڪه جون رڪن قومون]] [[زمرو:سواحلي ٻولي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] fhr355zbuo3rxp2aprotkvmf2nmkouk 0 45819 414924 376385 2026-09-26T04:02:03Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414924 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ٽونگا جي بادشاھت | common_name = ٽونگا | native_name = {{small|''Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga'' (ٽونگن ٻولي)}} | image_flag = Flag of Tonga.svg | image_coat = Coat of arms of Tonga.svg | national_motto = "Ko e ʻOtua mo Tonga ko hoku tofiʻa"<br/>{{small|"خدا ۽ ٽونگا منهنجي وراثت اهن"}} | national_anthem = ''[[Ko e fasi ʻo e tuʻi ʻo e ʻOtu Tonga]]''<br/>{{small|''ٽونگا جي ٻيٽن جي بادشاهه جو گيت''}}<br/><center>[[فائل:Ko e fasi ʻo e tuʻi ʻo e ʻOtu Tonga.ogg]]</center> | image_map = Tonga on the globe (Polynesia centered).svg | image_map2 = Tonga - Location Map (2013) - TON - UNOCHA.svg | capital = [[نوڪوآلوفا]] | coordinates = {{Coord|21|08|S|175|12|W|type:city}} | largest_city = [[نوڪوآلوفا]] | official_languages = {{Hlist | [[انگريزي]]|ٽونگن ٻولي}} | ethnic_groups = {{unbulleted list | 96.6% ٽونگن ماڻهو | 1.7% يورپي | 1.0% يورپي نسلي گروھه | 1.0% اوڀر ايشيائي }} | ethnic_groups_year = 2016<ref name=CIA>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/tn.html|title=The World Factbook: Tonga: Geography|accessdate=9 March 2016}}</ref> | demonym = ٽونگن | government_type = <span style="white-space: nowrap"> [[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني نظام|پارلياماني]] <br/> [[آئيني بادشاهت]] </span> | leader_title1 = بادشاهه | leader_name1 = ٽوپؤ VI | leader_title2 = [[وزيراعظم]] | leader_name2 = آڪيليسي پاھوا | leader_title3 = اسپيڪر | leader_name3 = لارڊ ٽوئواڪانو | legislature = ليجسليٽو اسيمبلي | sovereignty_type = آزادي | established_event1 = {{nowrap|برطانيا کان حاصل ڪيائين}} | established_date1 = 4 جون، 1970ع | area_km2 = 748 | area_rank = 175th <!-- Should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 289 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 4.0 | population_census = 100,651<ref>[http://tonga.prism.spc.int/PublicDocuments/Census%20of%20Population%20and%20Housing_/04_2016/01_2016_Census_Preliminary_Count_Results.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180227034312/http://tonga.prism.spc.int/PublicDocuments/Census%20of%20Population%20and%20Housing_/04_2016/01_2016_Census_Preliminary_Count_Results.pdf |date=2018-02-27 }}. Tonga 2016 Census Results (11 November 2016).</ref> | population_estimate_rank = 189th | population_census_year = 2016 | population_density_km2 = 139 | population_density_sq_mi = 360 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 76th^a | GDP_PPP = $763 ملين ڊالر <ref name=imf2>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&pr.y=0&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=866&s=NGDPD,NGDPDPC,PPPGDP,PPPPC,LP&grp=0&a= |title=Tonga |publisher=International Monetary Fund |accessdate=22 April 2012}}</ref> | GDP_PPP_year = 2011 | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_per_capita = $7,344<ref name=imf2/> | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = $439 ملين ڊالر <ref name=imf2/> | GDP_nominal_year = 2011 | GDP_nominal_per_capita = $4,220<ref name=imf2/> | Gini = <!--number only--> | Gini_year = | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = | Gini_rank = | HDI = 0.717 <!--number only--> | HDI_year = 2014<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf|title=Human Development Report 2015 |year=2015 |publisher=United Nations |accessdate=15 December 2015}}</ref> | HDI_rank = 100th | currency = [[ٽونگن پائنگا|پائنگا]] | currency_code = TOP | utc_offset = [[UTC+13:00|+13]] | drives_on = کاٻو پاسو | calling_code = [[+676]] | cctld = [[.to]] | footnote_a = Based on 2005 figures. | religion = [[فري ويسلين چرچ آف ٽونگا]] <!--This is the state church. In this template, in religion we put a state church, so don't remove. ATTENTION: Free Wesleyan Church of Tonga indicates Christianity ALONE, SO THERE IS NO NEED TO SPECIFY BY ADDING TO IT [[Christianity]]--><ref>Free Wesleyan Church of Tonga is the [[state religion|officially established church]]. See ''Religion'' section in this article for more details.</ref> }} '''ٽونگا''' ([[انگريزي ٻولي|انگريزي]]: Tonga؛ {{IPA-to|ˈtoŋa}}،<ref> Churchward, C.M. (1985) ''Tongan grammar'', Oxford University Press, {{ISBN|0-908717-05-9}} </ref> سرڪاري نالو <small>'''ٽونگا جي بادشاھت'''</small> <small>(Puleʻanga Fakatuʻi ʻo</small> <small>Tonga</small>) ھڪ پولينيشيائي ملڪ يا [[پيسفڪ سمنڊ|پئسيفڪ سمنڊ]] جي اندر واقع [[ٻيٽن جو ميڙ|ٻيٽن جي ميڙ]] وارو ملڪ آهي، جن ۾ <small>'''169'''</small> ننڍا ۽ وڏا ٻيٽ آھن، جيڪا ڏکڻ پيسفڪ وڏي سمنڊ جي 7 لک چورس ڪلوميٽر جي محور ۾ ڦھليل آھن ۽ جنهن جي زميني پکيڙ <small>'''750'''</small> <small>'''چورس ڪلوميٽر'''</small> آهي. جن مان 36 ٻيٽن تي انسان آباد آهن. ان جي آبادي ھڪ لک کان ٿورڙو مٿي آھي جن مان %70 ماڻهو مکيہ وڏي ٻيٽ ٽانگاٽاپو ۾ رھندا آھن. ٽونگا جي چوڌاري ملڪن ۾ اتر اولھه ۾ [[فجي]] ۽ فرانس جو [[واليس ۽ فيوٽونا]]، اتر اوڀر ۾ [[ساموآ]]، اوڀر ۾ [[نيوئي]] (Niue)، ڏکڻ اولھه ۾ [[نيوزيلينڊ]] جو ٻيٽ [[ڪيرميڊڪ]] ۽ اولھه پاسي تمام دور فرانس جو [[نيو ڪيليڊونيا]] ۽ [[وانوآتو]] واقع آھن. راڄڌاني جو نالو [[نوڪوآلوفا]] آهي. ==تاريخ== [[فائل:Kingtupou.jpg|thumb|[[ٽوپؤ VI]] جي 4 جولاءِ 2015 تي ٿيل تاجپوشي]] ٽونگا کي مغربي ماڻھو دوستاڻا ٻيٽ چوندا ھئا ڇوتہ جڏهن [[ڪيپٽن جيمز ڪڪ]] 1773 ۾ پھريون دفعو ھتي آيو ھو تہ ھتي [[اناسي]] {{ٻيا نالا|انگريزي=inasi}}وارو جشن ٿي رھيو ھو جنھن ۾ کيس شرڪت جي دعوت ڏني وئي ۽ سندس استقبال پڻ ڪيو ويو. ليکڪ وليم ميرينر مطابق ڪيپٽن ڪڪ کي سردار قتل ڪرڻ چاھيو پئي پر منصوبي تي عمل نہ ڪيائين<ref>[[William Mariner (writer)|Mariner, William]] and [[John Martin (meteorologist)|Martin]], John (1817). ''An account of the natives of the Tonga islands in the south Pacific Ocean: With an original grammar and vocabulary of their language. Compiled and arranged from the extensive communications of Mr. William Mariner, several years' resident in those islands'', Volume 2, [https://books.google.com/books?id=AD9CAAAAIAAJ&pg=PA64 pp. 64–65]. Retrieved 3 November 2010.</ref> 19000 کان 1970 تائين ٽونگا برطانيا جي [[پروٽيڪٽوريٽ]] رھيو جنھن جا خارجي معاملا برطانيا دوستاڻي معاھدي تحت سنڀاليندو رهيو تنھن ھوندي بہ ھن ملڪ پنھنجي سالميت ڪڏهن بہ ترڪ نہ ڪئي.<ref>[http://thecommonwealth.org/our-member-countries/tonga/history Tonga: History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140223114144/http://thecommonwealth.org/our-member-countries/tonga/history |date=2014-02-23 }}. The Commonwealth.</ref>2010 ۾ ٽونگا مطلق بادشاھت جي ڀيٽ ۾ آئيني بادشاهت ڏي قدم وڌايو. == نالو == ڪيترين ئي [[پولينيشيا|پولينيشيائي]] ٻولين ۾ جن۾۾ ٽونگا ٻولي بہ شامل آھي ، '''ٽونگا''' لفظ '''فاڪاٽونگا''' مان نڪتل سمجھيو وڃي ٿو جنهن جي معني آهي: '''دور ڏکڻ جي پاسي''' . اھو نالو پئجي جو سبب انھن ٻيٽن جو وچ پولينيشيا جي پري ڏکڻ پاسي ھجڻ آهي.<ref>{{Cite web|url=http://www.tongantranslator.com/search.aspx|title=Search {{!}} English - Tongan Translator|website=www.tongantranslator.com|access-date=2018-04-29}} </ref><ref>{{cite book | title=Coffee Culture, Destinations and Tourism | editor=Jolliffe, Lee | year=2010 | publisher=Channel View Publications | url=https://books.google.com/books?id=LnpwfgQvAMsC | page=112| isbn=9781845411923}} </ref> == جاگرافي == [[فائل:Tonga sm04.gif|thumb|ٽونگا جو نقشو]] ٽونگا جي جاگرافيائي بيهڪ 20 00 S, 175 00 W [[اوشيانا]] کنڊ ۾ آهي. ملڪ جي پکيڙ 747 چورس ڪلوميٽر آهي جنھن مان 717 چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 30 چورس ڪلوميٽر پاڻي اٿس. پکيڙ ۾ دنيا ۾ 190 نمبر تي آهي. خشڪي واري سرحد ڪانہ اٿس. بحري سرحد ڪل 419 ڪلوميٽر اٿس. بحري علائقي ۾ سندس دعویٰ سرحد کان 12 ناٽيڪل ميل تائين اٿس ۽ مخصوص معاشي زون 200 ناٽيڪل ميل اٿس. ھن ملڪ جا تقريبن سڀ ٻيٽ سنوان ۽ لائيم اسٽون واري مٿاڇري سان آھن. ملڪ جو سڀ کان بلند مقام ڪائو ٻيٽ تي ڪائو ٻرندڙ جبل آھي جنھن جي اوچائي 1046 ميٽر آھي. ھتان جي قدرتي وسيلن ۾ مڇي ۽ پوکي واري زمين آھي<ref name = "سي آء اي "/>. [[فائل:Nuku Island Vava'u.jpg|thumb|واوائو ڊويژن جو نوڪو ٻيٽ]] == آبھوا == ھتان جي آبهوا [[ٽراپيڪل]] آھي جيڪا ڊسمبر کان مئي تائين گرم ھوندي آھي ۽ جون کان نومبر تائين ٿڌي ھوندي آھي<ref name = "سي آء اي "/>. == زرعي زمين == ھتان جي زرعي زمين 43.1 سيڪڙو آھي جنھن مان پوکي واري زمين 22.2 سيڪڙو جنھن مان 15.3 سيڪڙو تي مستقل پوک ٿيندي آهي. زرعي زمين جو 5.6 سيڪڙو مستقل چراگاھون۽ 12.5 سيڪڙو ٻيلا آھن. ملڪ ۾ 2018 تائين آبپاشي واري زمين ڪانہ ھئي<ref name = "سي آء اي "/>. == ٽونگا جا ماڻهو == [[فائل:Faikava.jpg|thumb|ٽونگا جا ماڻهو]] 2017 ۾ ٽونگا جي آبادي 106,479 ھئي ۽ دنيا ۾ آبادي ۾ ھن ملڪ جو نمبر 193 ھيو. ملڪ جي آبادي جو 97 سيڪڙو ماڻهو ٽونگن نسل جا آھن. 76.8 سيڪڙو ماڻهو ٽونگن ۽ انگريزي ٻوليون ڳالھائيندڙ آھن جيڪي آتان جون سرڪاري ٻوليون پڻ آھن. ملڪ جي 64.1 سيڪڙو ماڻهن جو مذھب پروٽيسٽنٽ آھي 14.2 سيڪڙو رومن ڪيٿولڪ، 18.6 سيڪڙو مورمون مذھب سان تعلق رکندڙ آھن<ref name = "سي آء اي "/>. == سياسي نظام == [[فائل:Tonga gov.jpg|thumb|right|ٽونگا جو شاھي محل]] ملڪ م سياسي نظام آئيني بادشاهت وارو آھي. ملڪ ٻيٽن جي پنج ڊويزن ۾ تقسيم ٿيل آهي جن جا نالا آهن:ايوا، ھا ئپائي، اونگو نيئوا، ٽونگا ٽاپو ۽ واوائو. ملڪ جي پارليامينٽ ھڪ ايواني آھي جنھن جو نالو [[فيل اليئا]] جنھن جون 30 تائين سيٽون آھن جن مان 18 ميمبر سڌي چونڊ ذريعي ايندا آهن. 9 جي چونڊ وراثت وارا سردار ڪندا آهن ۽ 2 بغير چونڊ جي ميمبر ٿيندا آهن. ھن وقت ميمبر 28 آھن<ref name="سي آء اي">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tn.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190511141903/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tn.html |date=2019-05-11 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131007170240/https://www.cia.gov/library//publications/the-world-factbook/geos/tn.html|date=2013-10-07}} سي آء اي فيڪٽس بڪ</ref>. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ٽونگا]] [[زمرو:اوشينيا جا ملڪ]] [[زمرو:عيسائي رياستون]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:دولت مشترڪه جون رڪن قومون]] [[زمرو:1970ع ۾ ٺھيل ملڪ ۽ علائقا]] 9p6p7itdh7lfhuvnd6v0p2uvry42kb5 0 45958 414927 339564 2026-09-26T04:03:47Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414927 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = پاپوا نيو گني جي آزاد رياست | native_name = {{small|{{unbulleted list |{{lang|tpi|Independen Stet bilong Papua Niugini}} |{{lang|ho|Papua Niu Gini}}}}}} | common_name = پاپوا نيو گني | image_flag = Flag of Papua New Guinea.svg | image_symbol = National emblem of Papua New Guinea.svg | symbol_type = قومي نشان | symbol_width = 125px | national_motto = "Unity in diversity"<br>(قسما قسمي ۾ هڪجهڙائي) <ref>{{cite web |title=Stable Government, Investment Initiatives, and Economic Growth |work=Keynote address to the 8th Papua New Guinea Mining and Petroleum Conference |date=6 December 2004 |last=Somare |first=Michael |url=http://www.pm.gov.pg/PMsOffice/PMsoffice.nsf/pages/B6475E51C894229B4A256F6900141A4B?OpenDocument |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060628014059/http://www.pm.gov.pg/PMsOffice/PMsoffice.nsf/pages/B6475E51C894229B4A256F6900141A4B?OpenDocument |archivedate=2006-06-28 |accessdate=9 August 2007}}</ref> | national_anthem = ''O Arise, All You Sons''<br>(ڌرتيء جا پٽ، اڀريو) <ref>{{cite web |title=Never more to rise |work=The National |date=6 February 2006 |url=http://www.thenational.com.pg/020606/w5.htm |accessdate=19 January 2005 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070713212154/http://www.thenational.com.pg/020606/w5.htm |archivedate=13 July 2007 |df=dmy-all}}</ref> | image_map = Papua New Guinea (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color=سائو}} | image_map2 = Papua New Guinea - Location Map (2013) - PNG - UNOCHA.svg | languages_type = سرڪاري ٻوليون | languages = {{hlist |[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]|ھتي مورو|پاپوا نيو گني اشارن واري ٻولي|ٽوڪ پسين}}<ref name="sign">{{cite news|url=http://www.radionz.co.nz/international/pacific-news/274199/sign-language-becomes-an-official-language-in-png|title=Sign language becomes an official language in PNG|publisher=Radio New Zealand|date=21 May 2015}}</ref> | demonym = پاپوا نيو گنيئن يا پاپوا | capital = [[پورٽ مورسبي|پورٽ موريسبي]] | coordinates = {{Coord|9|30|S|147|07|E|type:city}} | largest_city = پورٽ موريسبي | government_type = {{nowrap|[[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني نظام|پارلياماني]]<br/>[[آئيني بادشاهت]]}} | leader_title1 = بادشاھه | leader_name1 = [[چارلس سوم]] | leader_title2 = گورنر جنرل | leader_name2 = بوب ڊيڊائي | leader_title3 = وزيراعظم | leader_name3 = پيٽر او'نيل | legislature = نيشنل پارليامينٽ | sovereignty_type = آزادي | sovereignty_note = [[آسٽريليا]] کان حاصل ڪيائين | established_event1 = پاپوا نيو گني ايڪٽ، 1949ع | established_date1 = پهرين جولاءِ، 1949ع | established_event2 = آزادي جو اعلان ۽ مڃتا | established_date2 = 16 سيپٽيمبر، 1975ع | area_rank = 54th <!-- Should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_km2 = 462,840 | area_sq_mi = 178,703 | percent_water = 2 | population_estimate = 8,084,999 <ref>{{cite web|title= Papua New Guinea Population (2016) |url= https://data.worldbank.org/country/papua-new-guinea |website= worldbank.org |accessdate=19 October 2017}}</ref> | population_estimate_year = 2016 آدمشماري جي ابتدائي نتيجي مطابق | population_estimate_rank = 101st | population_census = 5,190,783 | population_census_year = 2000 | population_density_km2 = 15 | population_density_sq_mi = 34.62 | population_density_rank = 201st | GDP_PPP_year = 2018ع | GDP_PPP = 32 ارب آمريڪي ڊالر <ref name="imf2">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?sy=2018&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=24&pr1.y=16&c=853&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC&grp=0&a= |title=Papua New Guinea |publisher=International Monetary Fund |accessdate=25 July 2017}}</ref> | GDP_PPP_rank = 139هون | GDP_PPP_per_capita = 3,789 امريڪي ڊالر<ref name="imf2"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = 26 ارب آمريڪي ڊالر | GDP_nominal_rank = 115هون | GDP_nominal_year = 2018ع | GDP_nominal_per_capita = 3,123 آمريڪي ڊالر <ref name="imf2"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = | Gini_year = 1996ع | Gini_change = <!--increase/derease/steady--> | Gini = 50.9 <!--number only--> | Gini_ref = <ref name="gini">{{cite web |title=GINI index |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?page=3 |publisher=World Bank |accessdate=30 July 2013}}</ref> | Gini_rank = | HDI_year = 2017<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/derease/steady--> | HDI = 0.544 <!--number only--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_report.pdf|title=2018 Human Development Report|year=2018|accessdate=14 September 2018|publisher=United Nations Development Programme}}</ref> | HDI_rank = 153rd | currency = [[پاپوا نيو گنيئن ڪينا]] | currency_code = PGK | time_zone = [[Australian Eastern Standard Time|AEST]] | utc_offset = +10, +11 | time_zone_DST = | utc_offset_DST = | drives_on = کاٻو پاسو | cctld = [[.pg]] | calling_code = [[+675]] }} [[فائل:Peter O'Neill APEC 2013.jpg|thumb|upright|وزيراعظم پيٽر او'نيل]] '''پاپوا نيو گني''' (Papua New Guinea)،<ref>{{Citation|last=Jones|first=Daniel|author-link=Daniel Jones (phonetician)|title=English Pronouncing Dictionary|editor1=Peter Roach|editor2=James Hartmann|editor3=Jane Setter|publisher=Cambridge University Press|orig-year=1917|year=2003|isbn=978-3-12-539683-8}}</ref> مختصر '''PNG''' سرڪاري نالو "پاپوا نيو گني جي آزاد رياست"، [[اوشينيا]] جو هڪ ملڪ آهي. اها [[نيو گني|نيو گني ٻيٽ]] جي اوڀر واري اڌ ڀاڱي ۽ [[پئسفڪ سمنڊ]] جي ڏکڻ اولھه واري، "ميلنيشيا" علائقي ۾ دوريءَ تي واقع ٻيٽن تي مشتمل ملڪ آھي. گاديءَ جو هنڌ، [[پورٽ مورسبي|پورٽ موريسبي]] ملڪ جي ڏکڻ اوڀر واري ڪناري تي واقع آهي. [[نيو گني ٻيٽ]] جو اولهه واري حصي تي [[انڊونيشيا]] جو صوبو ويسٽ نيو گني آهي. == تاريخ == [[فائل:Reading the proclamation of annexation, Mr Lawe's house, Port Moresby, New Guinea, November 1884 - photographer John Paine or Augustine E. Dyer (5708761723).jpg|thumb|کاٻو| 1884 ۾ جڏهن برطانيا ڏکڻ اوڀر نيو گني کي پنھنجي ايمپائر ۾ شامل ڪيو]] [[نيوگني]] ٻيٽ دنيا جو ٻيو نمبر وڏو ٻيٽ آھي جيڪو ٻن ملڪن ۾ ورھايل آھي . ان جو اوڀر وارو حصو پاپوا نيوگني بہ ٻن ملڪن ۾ ورھايل ھيو. ان جو اتريون پاسو جرمني ۽ ڏکڻ وارو پاسو برطانيا جي قبضي ۾ ھيو جيڪو. 1902 ۾ ڏکڻ وارو پاسو آسٽريليا جي قبضي هيٺ آيو جنھن پھرين جنگ عظيم ۾ اتر واري پاسي تي بہ قبضو ڪيو. [[فائل:New Guinea (1884-1919).png|thumb|نيو گني 1884 کان 1919 دوران جڏھن جرمني ۽ برطانيا جي ڪنٽرول ۾ ھيو]] 1884 کان وٺي ٽن طاقتن جي قبضي ۾ رھڻ بعد 1975 م ھن ملڪ آسٽريليا جي سٺ سالا قبضي مان آزادي حاصل ڪري خودمختيار رياست جو درجو حاصل ڪيو. ھن ملڪ آزادي وٺندي [[ڪامن ويلٿ ريلم]] ۾ شامل رھيو ۽ ڪامن ويلٿ نيشنز جو پڻ ميمبر ٿيو. == جاگرافي == ھن ملڪ جي جاگرافيائي بيهڪ 6 00 S, 147 00 E آھي ۽ اوشيانا کنڊ ۾ واقع آهي. پکيڙ 462,840 چورس ڪلوميٽر اٿس جنھن مان 452,860 چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 9,980 چورس ڪلوميٽر پاڻي اٿس. پکيڙ ۾ دنيا جو 56ھون وڏو ملڪ آهي. [[فائل:Papua New Guinea map.png|ساڄو|frame|پاپوا نيو گني جو نقشو]] زميني سرحد 824 ڪلوميٽر اٿس جيڪا انڊونيشيا سان مليس ٿي. بحري سرحد 5152 ڪلوميٽر اٿس ۽ سمنڊ اندر علائقي جي دعویٰ 12 ناٽيڪل ميل اٿس ۽ مخصوص مڇي مارڻ جو علائقو 200 ناٽيڪل ميل اٿس.ملڪ جي ساحلي پٽي تقريبن جابلو آھي.ملڪ جي سراسري بلندي 667 ميٽر آھي ۽ سڀ کان اوچو مقام [[مائونٽ ولھيم]] آھي جنھن جي اوچائي 4509 ميٽر آھي. ملڪ جي معدني ۽ قدرتي وسيلن ۾ سون، ٽامو، چاندي<ref name = " سي آء اي "/>، inea}} [[فائل:Turanguna and Kombiu.jpg|thumb|ٽاورور جبل]] [[فائل:Papua New Guinea (5986599443).jpg|thumb| پاپوا نيو گني جا مٿاهان پٽ]] == آبھوا == ھتان جي موسم [[ٽراپيڪل]] آھي . اتر اولھ واري حصي ۾ سانوڻ جا مينھن{{ٻيا نالا|انگريزي=Monsoon}} ڊسمبر کان مارچ تائين ۽ ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ مئي کان آڪٽوبر تائين پوندا آهن. قدرتي گئس ، عمارتي ڪاٺ تيل ۽ مڇي شامل آهن<ref name = " سي آء اي "/>. == زراعت == [[فائل:PNG-climate.png|thumb|سرسبز [[ٽراپيڪل]] برساتي ٻيلو]] زرعي زمين ڪل پکيڙ جو 2.6 سيڪڙو آھي جنھن مان 0.7 سيڪڙو تي پوکي لائق آھي ۽ وري ان جي 1.5 سيڪڙو تي مستقل پوکي ٿيندي آھي. زرعي زمين جو 0.4 سيڪڙو تي مستقل چراگاھون ۽ 63.1 سيڪڙو تي ٻيلا آهن.2018 تائين اڃان اتي آبپاشي واري زمين ڪانہ آھي<ref name = " سي آء اي "/>. == پاپوا نيو گنيئن ماڻھو == [[فائل:Baby tree kangaroo on the chiefs wifes shoulder -Papua New Guinea-17Oct2008.jpg|thumb|ھڪ سردار جي زال ڪلھي تي [[وڻن وارو ڪينگرو]] رکي بيٺل]] جولاءِ 2017 ۾ ھن ملڪ جي آبادي 6,909,701 ھئي ۽ دنيا ۾ آبادي جي لحاظ کان 105 نمبر تي ھيو. ھتي جي ماڻھن ۾ ميلانيشين ، پاپوئن، ، نيگريٽو، مائڪرونيشين ۽ پولينيشيائي شامل آهن. ھتي جي ماڻھن جي ٻولين مان ٽاڪ پسين ، انگريزي ۽ ھيري موٽو ٻولي سرڪاري ٻوليون آهن. [[فائل:TNG map.svg|thumb| ٽرانس نيو گنيئن ٻولين جي خاندان جو تصور]] ان کان سواءِ ھتي 839 مقامي ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون جيڪي دنيا جي ٻولين جو 12 سيڪڙو آھن. ان ڪري ھن ملڪ کي ماڻھن جي ثقافتي گوناگونيت آھي. ڪافي ٻولين جا ڳالهائيندڙ ماڻهو ھڪ ھزار کان گھٽ آھن. ھتان جي ماڻھن جو 27 سيڪڙو رومن ڪيٿولڪ مذهب سان تعلق رکندڙ آهي ۽ 69.4 سيڪڙو پروٽيسٽنٽ آھن<ref name = " سي آء اي "/>. a}} [[فائل:Huli wigman.jpg|thumb| ھولي نسل جو نقلي وارن وارو سدرن ھائلينڊز جو رھاڪو]] == نالو == ملڪ جو نالو ''پاپوا نيو گني جي آزاد رياست'' آهي. عام طور تي پاپوا نيو گني چوندا اٿس ۽ مختصرن PNG سڏيندا اٿس. لفظ ''پاپوا'' ملائي ٻولي جي لفظ ''پاپواھ''{{ٻيا نالا|انگريزي=papuah}} مان نڪتل آهي جنھن جو مطلب ميلنيشيائي ماڻھن جا ''گھنڊيدار وار'' آھن. اسپين جو کوجنا ڪندڙ سيلاني [[اورٽز ڊي ريٽيز]] 1545 ۾ ھن ٻيٽ کي نيو گني جو نالو ڏنو ڇوتہ ھتان جا ماڻھو ڏسڻ ۾ آفريڪا جي ساحلي علائقي گني جي ماڻھن سان مشابهت رکندڙ ھيا.اھڙي طرح ھن ملڪ جي نالي جي معني آھي گھنڊيدار وارن واري ماڻھن جو نئون گني<ref name = " سي آء اي "/>. == سياسي نظام == پاپوا نيو گني جو سياسي نظام آئيني بادشاهت ھيٺ پارلياماني جمهوريت آھي ۽ حڪومت جي گادي پورٽ موريسبي ۾ آھي.<br> ملڪ جي انتظامي تقسيم 20 صوبن ، ھڪ خودمختيار خطي ۽ ھڪ ضلعي ۾ ٿيل آهي.<br> {| | # [[سينٽرل پراونس]] # [[چمبو]] (سمبو) # [[ايسٽرن ھائلينڊز]] # [[ايسٽ نيو برٽين]] # [[ايسٽ سيپڪ]] # [[اينگا]] # [[گلف پراونس]] # [[ميڊانگ]] # [[مانوس]] # [[مائلن بي پراونس]] # [[موروبي]] | <ol start=12> <li>[[نيو آئرلينڊ]] <li>نادرن پراونس([[اورو]]) <li>[[بئوگئن ول]]جو خودمختيار خطو <li>[[سدرن ھائلينڊز]] <li>[[ويسٽرن پراونس]] <li>[[ويسٽرن ھائلينڊز]] <li>[[ويسٽ نيو برٽين]] <li>[[ويسٽ سيپڪ]] <li>[[نيشنل ڪيپيٽل ڊسٽرڪٽ]] ([[پورٽ موريسبي]]) <li>[[ھيلا]] <li>[[جواڪا]] </ol> | style="width:315px; vertical-align:middle;"| [[فائل:Papua new guinea provinces (numbers) 2012.png|thumb|upright=1.8|پاپوا نيو گني جا صوبا]] |} صوبا: سينٽرل، چمبو، ايسٽرن ھائلينڊز، ايسٽ نيو برٽين، ايسٽ سيپڪ، اينگا، گلف، ھيلا، جواڪا، ميڊانگ، مانوس، مائلن بي، موروبي، نيو آئرلينڊ، نادرن، سدرن ھائلينڊز، ويسٽ نيو برٽين، ويسٽ سيپڪ، پورٽ موريسبي ۽ بئوگئن ول<br> خودمختيار خطو:بئوگئن ول<br> ضلعو: قومي گاديءَ جو هنڌ<br> ملڪ جو موجوده آئين 15 آگسٽ 1975 ۾ لاڳو ٿيو. ملڪ جي رياستي سربراھ ملڪہ [[ايلزبيٿ II]] آھي جنھن جو نمائندو گورنر جنرل ھوندو آھي. ملڪ جي نيشنل پارليامينٽ ھڪ ايواني آھي جنھن جون 111 سيٽون آھن جن تي پنجن سالن لاءِ سڌي چونڊ ٿيندي آهي<ref name="سي آء اي">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pp.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160516013218/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook//geos/pp.html |date=2016-05-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160516013218/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook//geos/pp.html|date=2016-05-16}}سي آء اي فيڪٽس بڪ</ref>. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پاپوا نيو گني]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:نيو گني]] [[زمرو:ٻيٽ وارا ملڪ]] [[زمرو:اوشينيا جا ملڪ]] [[زمرو:اوشينيا ۾ ملڪ]] [[زمرو:ميلينيشيا ۾ ملڪ]] [[زمرو:آسٽريليشيا جا ملڪ]] [[زمرو:آسٽريليشيا ۾ ملڪ]] [[زمرو:پئسفڪ وڏي سمنڊ جا ٻيٽ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:دولت مشترڪه جون رڪن قومون]] [[زمرو:انگريزي ٻولي ڳالهائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:GND سان سڃاڻپ ڪندڙ وڪيپيڊيا مضمون]] bvlg56nqr3e1wlaxcuk9c2tvkk7f195 0 46096 414867 357736 2026-09-26T01:42:57Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414867 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday |holiday_name = ثقافتي ڏينهن |type = قومي |image = |imagesize = 250px |caption = a |official_name = بونڪا-نو-هي (文化の日) |nickname = |observedby = جاپان |litcolor = |longtype = قومي |significance = [[ثقافت]] کي اجاگر ڪرڻ |date = 3 نومبر |duration = 1 ڏينهن |frequency = ساليانو |scheduling = هر سال ساڳيو ڏينهن }} {{nihongo|'''جاپان جو ثقافتي ڏينهن'''|文化の日|بونڪا-نو-هي}}، هر سال 3 نومبر تي [[جاپان]] ۾ ملهايو ويندو آهي، هن ڏينهن تي جاپان ۾ [[عام موڪل]] هوندي آهي. هن ڏينهن تي جاپاني ثقافت کي اجاگر ڪيو ويندو آهي. ==تاريخ== هي ڏينهن پهريون دفعو 1948ع تي ملهايو ويو. هن ڏينهن ملهائڻ جو اعلان [[ٻين مھاڀاري جنگ|ٻي عالمي جنگ]] جي خاتمي کان پوءِ 3 نومبر 1946ع تي [[جاپان جو آئين|جاپان جي آئين]] جي ذريعي ڪيو ويو.<ref name="jappleng">{{cite web | url=https://www.jappleng.com/culture/articles/jp-culture/341/culture-day-in-japan-bunka-no-hi |title=November 3, Culture day 文化の日 (Bunka no hi) Japan | publisher=Jappleng University | date=November 5, 2014 | accessdate=November 1, 2017}}</ref> 1868ع تي هن ڏينهن کي قومي موڪل جو ڏينهن ڪري ملهايو ويو، جنهن کي تينچو ستسو (天長節)، چيو ويندو هو. هي ڏينهن [[جاپاني بادشاهت|جاپاني سلطنت]] جنهن کي [[ميجي شهنشاهت]] چيو ويندو هو، جي ٻيهر واپسي واري ڏينهن تي ملهايو ويندو هو. 1912ع تي ميجي جي وفات کان پوءِ 1927ع تائين اهو ڏينهن نومبر 3 تي ئي ملهايو ويندو هو، پر ان کان پوءِ ميجي جي سالگراهه واري ڏينهن کي مخصوص ڏينهن ميجي ستسو(明治節) تي ملهائڻ جو اعلان ٿيو. 1927 کان 1848ع تائين 3 نومبر واري ڏينهن ملهائڻ جو رواج ختم ٿي ويو.<ref name="jappleng"/> ==موجوده تقريبون== ثقافتي ڏينهن جاپان جي ثقافت کي اجاگر ڪرڻ جو ڏينهن آهي، هن ڏينهن ته مقامي ۽ صوبائي حڪومتون مختلف تقريبون منعقد ڪنديون آهي، جنهن ۾ آرٽ ايگزيبيوشن، ثقافتي ميلا، ۽ پريڊ شامل آهن. مثال طور، [[هڪونه]] جا ماڻهو [[ڪاناگاوا پريفيڪچر]] ۾ هر سال هنڪني ديميو گوئيرستو (箱根大名行列) نالي هڪ امير ماڻهن جي پريڊ جو احتمام ڪندا آهن، جنهن ۾ قديم دور جي [[ايدو دور|سلطنت ايدو]] جا ڪپڙا پائيندا آهن.<ref name="japan_autumn">[http://gojapan.about.com/cs/japaneseholidays/a/shichigosan.htm GoJapan: Japanese Autumn Holidays] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120415161128/http://gojapan.about.com/cs/weather/a/autumninjapan.htm |date=2012-04-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120415161128/http://gojapan.about.com/cs/weather/a/autumninjapan.htm |date=2012-04-15 }}, Retrieved November 17, 2005</ref> هن ڏينهن تي يونيورسٽين ۾ ثقافتي ڏينهن جي حوالي سان نوان ريسرچ ۽ پروجيڪٽ پڻ جمع ڪرايا ويندا آهن. اسڪول جي ٻاران لاءِ ثقافتي ميلا لڳايا ويندا آهن.<ref>{{cite web | url=http://www.ucl.ac.uk/atlas/japanese/school.html | title=School life 学校生活 | work=A Taste of Languages at School (ATLAS) | publisher=[[يونيورسٽي ڪاليج لنڊن]] | accessdate=November 2, 2011}}</ref> 1936ع کان [[آرڊر آف ڪلچر]] نالي سان ايوارڊ تقريب هن ڏينهن تي ٿيندي آهي.<ref>{{cite web | url=http://www8.cao.go.jp/english/decoration/ | publisher=Cabinet Office, Government of Japan | title=Decoration Bureau | accessdate=November 2, 2011 | deadurl=yes | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110809225628/http://www8.cao.go.jp/english/decoration/ | archivedate=August 9, 2011 | df= }}</ref> هي ايوارڊ جاپاني بادشاهه پاران انهن کي ڏنو ويندو آهي، جنهن سائنس، ثقافت يا فنون لطيفه جي شعبن ۾ بهترين مهارت ڏيکاري هجي. هي انعام صرف جاپانين لاءِ مخصوص ناهي، هي ايوارڊ [[اپالو 11]] جي خلابازن کي به ڏنو ويو جيڪي چنڊ تان واپس زمين تي پهتا هئا. ان سان گڏ اديب [[ڊونلڊ ڪين]] کي پڻ ڏنو ويو.<ref>{{cite journal | url=http://www.ny.us.emb-japan.go.jp/en/c/2008/japaninfo0811.html | title=Literary Scholar Donald Keene Awarded the Order of Culture | publisher=Consulate-General of Japan in New York | work=Japan Info | volume=16 | date=November 2008 | accessdate=November 2, 2011}}</ref> هي ڏينهن جاپان ۾ مشهور ڏينهن آهي، 1965ع کان 1996ع تائين صرف ٽن سالن دوران [[ٽوڪيو]] ۾ برسات پئي جنهن لاءِ تقريبون متاثر ٿيون.<ref name="kids_culture">[http://web-jpn.org/kidsweb/explore/calendar/november/culture.html Kids Web Japan: Culture Day], Retrieved November 17, 2005</ref> ==وڌيڪ ڏسو== * [[سنڌي ثقافتي ڏينھن]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:جاپان]] [[زمرو:جاپان جي ثقافت]] [[زمرو:جاپان ۾ تهوارون]] [[زمرو:جاپان ۾ عام موڪلون]] q8n8klzbojk1z1b7wjpb1kbww67sfs1 0 46145 414911 414608 2026-09-26T03:39:46Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414911 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = نيئلس ھينرڪ ايبل | image = Niels Henrik Abel.jpg | image_size = 200px | caption = نيلس ھينرڪ ايبل | birth_date = {{birth date|1802|8|5|df=y}} | birth_place = [[نيڊسٽرئنڊ]], [[ڊينمارڪ-ناروي]] | death_date = {{death date and age|1829|4|6|1802|8|5|df=y}} | death_place = [[فرولينڊ]], [[ناروي]] | residence =ناروي | nationality = نارويئن | field = [[ميٿميٽڪس]] | work_institutions = | alma_mater = [[يونيورسٽي آف اوسلو|رايل فريڊرڪ يونيورسٽي]] (BA, 1822) | academic_advisors = [[بيرنٽ ميخائيل ھومبوئي]] | doctoral_advisor =<!--no doctorate--> | doctoral_students =<!--no doctorate--> | known_for = [[ايبلس بائنوميئل ٿيورم]]<br>[[ابيلين ڪيٽيگري]]<br>[[ابيلين ورائٽي]]<br>[[ايبل واري مساوات]]<br>[[ايبل جي پھرين قسم جي مساوات]]<br>[[ايبلين وارو اضافو]]<br>[[ايبيلين فنڪشن]]<br>[[ايبيلين گروپ]]<br>[[ايبل جي شناخت]]<br>[[ايبل واري نابرابري]]<br> | footnotes= | signature = Niels Henrik Abel signature.png }} '''ايبل نيئلس ھينرڪ''':{{ٻيا نالا|انگريزي=Abel, Niels Henrik}}{{IPAc-en|ˈ|ɑ:|b|əl}}; (1802–1829) هڪ [[ناروي|نارويجي]] [[رياضي دان]] هو، جنهن [[الجبرا]] ۽ [[رياضياتي تجزيو|رياضياتي تجزيي]] سميت رياضيءَ جي ڪيترن ئي شعبن ۾ بنيادي خدمتون سرانجام ڏنيون. سندس سڀ کان مشهور ڪاميابي [[پنجين درجي جي مساوات|پنجين درجي جي عام مساوات]] کي ريڊيڪلن ذريعي حل ڪرڻ لاءِ ڪنهن عام فارمولي جي ناممڪن هجڻ جو پهريون مڪمل ثبوت پيش ڪرڻ هو؛ اهو نتيجو هاڻي [[ايبل–رفيني ٿيورم]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. هي مسئلو سندس دور کان اڳ ٻن صدين کان وڌيڪ عرصي تائين رياضي دانن لاءِ هڪ اهم حل طلب مسئلو رهيو هو.<ref>{{Cite journal |last=Ore |first=Øystein |date=2018-04-18 |title=Niels Henrik Abel |url=http://snl.no/Niels_Henrik_Abel |journal=Store Norske Leksikon |language=no}}</ref><ref>{{Cite web |title=Niels Henrik Abel |url=https://www.matematikk.org/trinn8-10/biografi.html?tid=62622 |access-date=2018-05-05 |website=www.matematikk.org |language=no}}</ref> ايبل [[بيضوي انٽيگرل|بيضوي انٽيگرلن]] ۽ [[بيضوي فنڪشن|بيضوي فنڪشنن]] جي نظريي کي پڻ نئين شڪل ڏني ۽ وڌيڪ عام قسم جي فنڪشنن ۽ انٽيگرلن تي سندس ڪم اڳتي هلي [[ايبيلين فنڪشن|ايبيلين فنڪشنن]] ۽ ايبيلين انٽيگرلن جي نظريي جو بنياد بڻيو. سندس تحقيق فنڪشنل مساواتن، قطارن، مقرر انٽيگرلن ۽ الجبري مساواتن تائين پڻ پکڙيل هئي. ايبل جي رياضياتي ڪيريئر جو فعال دور تمام مختصر هو، پر ان دوران سندس تحقيق 19هين صديءَ جي رياضيءَ جي ترقيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو. غربت ۽ مستقل علمي عهدي جي کوٽ باوجود هن پنهنجي اهم تحقيق جو وڏو حصو 1820ع واري ڏهاڪي ۾ مڪمل ڪيو؛ سندس ڪيترائي اهم مقالا ''[[خالص ۽ اطلاقی رياضيءَ جو رسالو|يورنال فيئر ڊي رائنه اُونٽ آن‌گيوانڊٽه ماتيماٽيڪ]]'' ۾ شايع ٿيا. پيرس ۾ 1826ع دوران پيش ڪيل سندس مشهور مقالي ۾ الجبري تفريقن جي انٽيگرلن بابت هڪ انتهائي عام اضافي ٿيورم ڏنو ويو، جيڪو اڳتي هلي [[ايبل جو ٿيورم|ايبل جي ٿيورم]] سان لاڳاپيل نظريي جي ترقيءَ لاءِ بنيادي اهميت اختيار ڪري ويو. ايبل [[تپ دق]] سبب 6 اپريل 1829ع تي رڳو 26 سالن جي عمر ۾ وفات ڪري ويو، پر سندس نالو اڄ به [[ايبيلين گروپ]]، ايبيلين انٽيگرل، ايبيلين فنڪشن ۽ ٻين ڪيترن رياضياتي تصورن سان وابسته آهي.<ref name="todayinsci.com">{{cite web |title=Charles Hermite Quotes - 2 Science Quotes - Dictionary of Science Quotations and Scientist Quotes |url=http://todayinsci.com/H/Hermite_Charles/HermiteCharles-Quotations.htm |access-date=12 September 2015}}</ref> == زندگي == === شروعاتي زندگي === {{multiple image | width = 100 | footer = نيلس هينرڪ ايبل جا والدين، 1809ع | image1 = Søren Georg Abel.png | alt1 = سورن جارج ايبل | caption1 = [[سورن جارج ايبل]] | image2 = Anne Marie Abel.png | alt2 = اين ميري ايبل | caption2 = اين ميري ايبل }} نيلس هينرڪ ايبل [[نيدسٽرينڊ ميونسپلٽي|نيدسٽرينڊ]]، ناروي ۾ وقت کان اڳ ڄائو هو. هو پادري [[سورن جارج ايبل]] ۽ اين ميري سائمنسن جو ٻيو ٻار هو. نيلس هينرڪ ايبل جي ڄمڻ وقت سندس خاندان [[فينوئي (ٻيٽ)|فينوئي]] ۾ پادريءَ جي رهائشگاهه ۾ رهندو هو. ڪيترين ڳالهين مان ظاهر ٿئي ٿو ته نيلس هينرڪ پاڙيسري پاريش ۾ ڄائو هو، ڇاڪاڻ ته سندس والدين سندس ڄمڻ واري سال جولاءِ ۽ آگسٽ ۾ نيدسٽرينڊ جي [[بيليف]] جا مهمان هئا.<ref name="SNL-bio"> Stubhaug, Arild: [http://www.snl.no/.nbl_biografi/Niels_Henrik_Abel/utdypning Niels Henrik Abel – utdypning (NBL-artikkel)] – Store norske leksion </ref>{{NoteTag|نيلس هينرڪ وقت کان اڳ ڄائو هو ۽ زباني روايت موجب، نئين ڄاول ٻار کي جيئرو رکڻ لاءِ ڳاڙهي شراب سان ڌوئي ڪپهه جي ڪپڙي ۾ ويڙهيو ويندو هو. نيلس هينرڪ جي پيءُ کيس بپتسما ڏني ۽ پاريش رجسٽر ۾ لکيو: ''"6 سيپٽمبر 1802ع تي فينوئي چرچ ۾ پادري سورن جي. ايبل ۽ اين ميري سائمنسن جي ٻار نيلس هينرڪ، جيڪو 5 آگسٽ تي ڄائو هو، کي بپتسما ڏني وئي"'' – ([[ڊينو-نارويجي ٻولي|نارويجي]]: September 6te 1802 døbt i Findøe Kirke Sognepræsten Søren G. Abel og Ane Marie Simonsens Barn Niels Henrik, fød den 5te August.)<ref>Skadberg, Gunnar A.: Ætt og heim 2004, chapter 5, ''Sogneprest Søren Georg Abel – Matematikerens far''. {{ISBN|82-90087-65-9}}.</ref><br />مورٽن ڪيئرلف کي 1829ع ۾ نيدسٽرينڊ جو پادري مقرر ڪيو ويو. هن 1880ع ۾ والي ۾ پروفيسر بيرڪنس ڏانهن لکيل خط ۾ ڄاڻايو ته مقامي ماڻهن کيس ٻڌايو هو ته ايبل جي پٽن مان هڪ نيدسٽرينڊ ۾ اڳوڻي بيليف مارسٽرينڊ جي گهر ۾ ڄائو هو.<ref>Myhre, Sigmar: Ætt og heim 2009, chapter 6, ''Niels Henrik Abel – fødestaden''. {{ISBN|978-82-90087-72-7}}.</ref>}} نيلس هينرڪ ايبل جي پيءُ، سورن جارج ايبل، [[الهيات]] ۽ [[فلسفو|فلسفي]] ۾ ڊگري حاصل ڪئي هئي ۽ [[هيسبي چرچ]]، [[فينوئي (ٻيٽ)|فينوئي]] ۾ پادري طور خدمتون سرانجام ڏنيون. سورن جو پيءُ ۽ نيلس جو ڏاڏو، هانس ميٿياس ايبل، پڻ پادري هو ۽ [[ريزور (شهر)|ريزور]] شهر جي ويجهو [[جيرسٽاد چرچ]] ۾ خدمتون سرانجام ڏيندو هو. سورن پنهنجو ننڍپڻ جيرسٽاد ۾ گذاريو هو ۽ اتي نائب پادري پڻ رهيو هو. 1804ع ۾ سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ سورن کي جيرسٽاد جو پادري مقرر ڪيو ويو ۽ خاندان اتي منتقل ٿي ويو. ايبل خاندان جو اصل تعلق [[شليسويگ]] سان هو ۽ اهو 17هين صديءَ ۾ ناروي آيو هو. [[File:Gjerstad kirke or Risør.jpg|thumb|right|alt=جيرسٽاد چرچ ۽ پادريءَ جي رهائشگاهه جو پوسٽ ڪارڊ.|1890ع–95ع ۾ جيرسٽاد چرچ ۽ پادريءَ جي رهائشگاهه جو پوسٽ ڪارڊ. رهائشگاهه جي مکيه عمارت ساڳي هئي، جيڪا ايبل جي اتي رهڻ وقت موجود هئي.]] اين ميري سائمنسن [[ريزور (شهر)|ريزور]] جي رهواسڻ هئي؛ سندس پيءُ نيلس هينرڪ سيڪسِلڊ سائمنسن واپاري ۽ تجارتي جهازن جو مالڪ هو ۽ کيس ريزور جو سڀ کان امير ماڻهو چيو ويندو هو. اين ميري ٻن [[ماٽيلي خاندان|ماٽيلين مائرن]] سان نسبتاً آسائشن واري ماحول ۾ وڏي ٿي هئي. جيرسٽاد جي پادريءَ واري رهائشگاهه ۾ هوءَ ناچ جي محفلن ۽ سماجي گڏجاڻين جو انتظام ڪرڻ پسند ڪندي هئي. ڪيترين ڳالهين مان ظاهر ٿئي ٿو ته هوءَ ننڍي عمر کان ئي شراب جي عادي ٿي وئي هئي ۽ ٻارن جي پرورش ۾ گهڻي دلچسپي نه وٺندي هئي. نيلس هينرڪ ۽ سندس ڀائرن کي سندن پيءُ هٿ سان لکيل ڪتابن ذريعي تعليم ڏيندو هو. رياضيءَ جي هڪ ڪتاب ۾ جوڙ جي جدول ۾ لکيل هو: 1+0=0.<ref name="SNL-bio" /> === ڪيٿيڊرل اسڪول ۽ رائل فريڊرڪ يونيورسٽي === ناروي جي آزادي ۽ 1814ع ۾ ملڪ ۾ ٿيل پهرين چونڊن کان پوءِ سورن ايبل کي [[اسٽورٽنگ]] جو نمائندو چونڊيو ويو. اسٽورٽنگ جا اجلاس 1866ع تائين ڪرسچينيا (هاڻوڪي [[اوسلو]]) جي [[اوسلو ڪيٿيڊرل اسڪول|ڪيٿيڊرل اسڪول]] جي مکيه هال ۾ ٿيندا هئا. گهڻو امڪان آهي ته اهڙيءَ ريت سورن جو اسڪول سان رابطو ٿيو ۽ هن فيصلو ڪيو ته سندس وڏو پٽ هانس ميٿياس ايندڙ سال اتي پڙهڻ شروع ڪري. پر جڏهن روانگيءَ جو وقت ويجهو آيو ته هانس گهر ڇڏڻ جي خيال کان ايترو اداس ۽ مايوس ٿي ويو، جو سندس پيءُ کيس موڪلڻ جي همت نه ڪئي. ان جي بدران هن نيلس کي موڪلڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="SNL-bio" /> 1815ع ۾ نيلس ايبل 13 سالن جي عمر ۾ ڪيٿيڊرل اسڪول ۾ داخل ٿيو. سندس وڏو ڀاءُ هانس هڪ سال پوءِ ساڻس گڏ اتي داخل ٿيو. ٻئي هڪ ئي ڪمري ۾ رهندا ۽ گڏ ڪلاس وٺندا هئا. هانس جا درجا نيلس کان بهتر هئا؛ پر 1818ع ۾ رياضيءَ جو نئون استاد [[برنٽ مائيڪل هولمبو]] مقرر ٿيو. هو شاگردن کي گهر ۾ حل ڪرڻ لاءِ رياضيءَ جا سوال ڏيندو هو. هن نيلس هينرڪ جي رياضيءَ واري قابليت کي سڃاتو ۽ کيس اعليٰ سطح تائين هي مضمون پڙهڻ لاءِ همٿايو. هو اسڪول کان پوءِ نيلس کي ذاتي سبق پڻ ڏيندو هو. 1818ع ۾ سورن ايبل جو 1806ع واري پنهنجي [[ڪيٽيڪزم]] بابت عالمِ دين اسٽينر يوهانس اسٽينرسن سان عوامي مذهبي بحث ٿيو. ان بحث کي اخبارن ۾ وڏي ڪوريج ملي. سورن کي "ايبل اسپينڊيبل" ''([[ڊينو-نارويجي ٻولي|نارويجي]]: "Abel Spandabel")'' جو لقب ڏنو ويو. چيو وڃي ٿو ته ان تڪرار تي نيلس جو ردعمل "حد کان وڌيڪ خوش مزاجي" وارو هو. ساڳئي وقت سورن [[ناروي جي آئين ساز اسيمبلي]] جي ميزبان [[ڪارستن اينڪر]] جي توهين ڪرڻ کان پوءِ مواخذي جي ويجهو پهچي ويو. سيپٽمبر 1818ع ۾ هو پنهنجي سياسي ڪيريئر جي تباهيءَ کان پوءِ جيرسٽاد موٽي آيو. هن گهڻو شراب پيئڻ شروع ڪيو ۽ صرف ٻن سالن کان پوءِ 1820ع ۾ 48 سالن جي عمر ۾ وفات ڪري ويو. برنٽ مائيڪل هولمبو نيلس هينرڪ ايبل کي اسڪول ۾ رهڻ لاءِ وظيفو ڏيارڻ ۾ مدد ڪئي ۽ پنهنجن دوستن کان پئسا گڏ ڪيا ته جيئن هو [[اوسلو يونيورسٽي|رائل فريڊرڪ يونيورسٽي]] ۾ پڙهي سگهي. جڏهن ايبل 1821ع ۾ يونيورسٽي ۾ داخل ٿيو ته هو اڳ ئي ناروي جو سڀ کان وڌيڪ ڄاڻ رکندڙ رياضي دان هو. هولمبو وٽ هاڻي کيس سيکارڻ لاءِ وڌيڪ ڪجهه نه هو ۽ ايبل يونيورسٽي جي لائبريري ۾ موجود رياضيءَ جو جديد ترين علمي مواد پڙهي چڪو هو. ان عرصي دوران ايبل [[پنجين درجي جي مساوات]] کي ريڊيڪلن ذريعي حل ڪرڻ تي ڪم شروع ڪيو. رياضي دان 250 سالن کان وڌيڪ عرصي کان هن مسئلي جو حل ڳولي رهيا هئا. 1821ع ۾ ايبل سمجهيو ته هن ان جو حل ڳولي ورتو آهي. ڪرسچينيا ۾ رياضيءَ جي ٻن پروفيسرن، سورن راسموسن ۽ [[ڪرسٽوفر هانسٽين]]، ايبل جي فارمولن ۾ ڪا غلطي نه ڏٺي ۽ سندس ڪم ڪوپن هيگن ۾ نارڊڪ ملڪن جي مشهور رياضي دان [[ڪارل فرڊيننڊ ڊيگن]] ڏانهن موڪليو. ڊيگن کي به ڪا غلطي نظر نه آئي، پر پوءِ به هن کي شڪ هو ته اهڙو حل، جنهن کي ايترا ناميارا رياضي دان ايتري ڊگهي عرصي کان ڳولي رهيا هئا، سو پري ڪرسچينيا جي هڪ اڻڄاتل شاگرد واقعي ڳولي ورتو هوندو. بهرحال، ڊيگن ايبل جي غيرمعمولي تيز ذهانت کي محسوس ڪيو ۽ سندس خيال هو ته اهڙي باصلاحيت نوجوان کي پنجين درجي جي مساوات جهڙي "بي ثمر موضوع" تي پنهنجون صلاحيتون ضايع نه ڪرڻ گهرجن، بلڪه [[بيضوي فنڪشن|بيضوي فنڪشنن]] ۽ [[ماورائي عددن جو نظريو|ماورائيت]] تي ڪم ڪرڻ گهرجي؛ ڇاڪاڻ ته پوءِ، ڊيگن لکيو، هو "هڪ وسيع تجزياتي سمنڊ جي وڏن حصن ڏانهن ميگيلن جهڙا نوان رستا ڳولي لهندو".<ref name="SNL-bio" /> ڊيگن ايبل کان پنهنجي طريقي جو عددي مثال ڏيڻ لاءِ چيو. مثال تيار ڪرڻ دوران ايبل پنهنجي مقالي ۾ هڪ غلطي ڳولي لڌي.<ref name="StAndrews">[http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Abel.html Abel biography]. Groups.dcs.st-and.ac.uk. Retrieved on 2011-07-12.</ref> ان مان 1823ع ۾ اها دريافت ٿي ته پنجين يا ان کان وڌيڪ درجي جي مساوات کي فارمولي ذريعي حل ڪرڻ لازمي طور ممڪن نه آهي.<ref>{{Cite book |last=Bruno |first=Leonard |title=Math & Mathematics: The History of Math Discoveries Around the World (Volume 1: A-H) |publisher=U•X•L |year=1999 |isbn=0-7876-3812-9 |location=Farmington Hills, MI |page=3}}</ref> ايبل 1822ع ۾ گريجوئيشن مڪمل ڪئي. رياضيءَ ۾ سندس ڪارڪردگي غيرمعمولي طور اعليٰ، جڏهن ته ٻين مضمونن ۾ سراسري هئي. === ڪيريئر === [[File:Abel-kladd.jpg|thumb|alt=نيلس هينرڪ ايبل جي نوٽ بڪ مان|نيلس هينرڪ ايبل جي نوٽ بڪ مان]] گريجوئيشن کان پوءِ يونيورسٽي جي پروفيسرن ايبل جي مالي مدد ڪئي ۽ پروفيسر ڪرسٽوفر هانسٽين کيس پنهنجي گهر جي مٿئين ماڙ جي هڪ ڪمري ۾ رهڻ ڏنو. ايبل بعد ۾ مسز هانسٽين کي پنهنجي ٻي ماءُ سمجهندو هو. اتي رهندي ايبل پنهنجي ننڍي ڀاءُ پيڊر ايبل کي [[ايگزامن آرٽيم]] مڪمل ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. هن پنهنجي ڀيڻ ايلزبيٿ کي شهر ۾ روزگار ڳولڻ ۾ پڻ مدد ڪئي. 1823ع جي شروعات ۾ نيلس ايبل پنهنجو پهريون مقالو ناروي جي پهرين سائنسي رسالي ''ماگاسين فور ناتورويڊنسڪابرنه'' (سنڌي: ''قدرتي سائنسن جو رسالو'') ۾ شايع ڪيو، جنهن جي گڏيل باني پروفيسر هانسٽين هو. ايبل ان رسالي ۾ ڪيترائي مقالا شايع ڪيا، پر رسالي کي جلد احساس ٿيو ته اهڙو مواد عام پڙهندڙن لاءِ مناسب نه هو. 1823ع ۾ ايبل فرانسيسي ٻوليءَ ۾ پڻ هڪ مقالو لکيو. اهو "سڀني تفريقي فارمولن کي انٽيگريٽ ڪرڻ جي امڪان جي عام تشريح" (''[[ڊينو-نارويجي ٻولي|نارويجي]]: ''اين آلمينلي فريمشٽيلنگ آف موليهيتن آت انٽيگريئره آله موليگه ڊيفرينشيئل-فارملر'' معنيٰ: ''سڀني ممڪن تفريقي فارمولن کي انٽيگريٽ ڪرڻ جي امڪان جي هڪ عام تشريح'') هو. هن ان کي شايع ڪرائڻ لاءِ يونيورسٽي کان مالي مدد گهري. پر جائزي هيٺ هجڻ دوران اهو ڪم گم ٿي ويو ۽ پوءِ ڪڏهن به نه مليو.<ref name="SNL-bio" /> [[File:Christine Kemp.jpg|thumb|ڪرسٽين ڪيمپ]] 1823ع جي وچ ڌاري پروفيسر راسموسن ايبل کي 100 [[اسپيسيڊالر]] تحفي طور ڏنا ته جيئن هو [[ڪوپن هيگن]] وڃي فرڊيننڊ ڊيگن ۽ ٻين رياضي دانن سان ملي سگهي. ڪوپن هيگن ۾ رهندي ايبل [[فرما جو آخري ٿيورم]] تي ڪجهه ڪم ڪيو. ايبل جو چاچو پيڊر مينڊرپ ٽڪسن، ڪوپن هيگن جي [[ڪرسچين شاون]] واري بحري اڏي تي رهندو هو. اتي هڪ ناچ جي محفل ۾ نيلس ايبل جي ملاقات ڪرسٽين ڪيمپ سان ٿي، جيڪا اڳتي هلي سندس مڱيندي بڻجي. 1824ع ۾ ڪرسٽين [[سون، ناروي|سون]]، ناروي منتقل ٿي وئي، جتي هن ٻارن جي خانگي استاني طور ڪم ڪيو، ۽ ڪرسمس دوران ٻنهي جي مڱڻي ٿي.<ref name="SNL-bio" /> ڪوپن هيگن مان موٽڻ کان پوءِ ايبل جرمني ۽ فرانس جي ناميارن رياضي دانن سان ملڻ لاءِ سرڪاري وظيفي جي درخواست ڏني، پر ان جي بدران کيس ٻن سالن لاءِ هر سال 200 اسپيسيڊالر ڏنا ويا ته جيئن هو ڪرسچينيا ۾ رهي جرمن ۽ فرانسيسي ٻوليون پڙهي. ان کان پوءِ ايندڙ ٻن سالن لاءِ کيس هر سال 600 اسپيسيڊالر جي وظيفي جو واعدو ڪيو ويو، جنهن سان کيس پرڏيهه سفر ڪرڻ جي اجازت ملڻي هئي.<ref name="SNL-bio" /> اهي ٻوليون پڙهڻ دوران ايبل 1824ع ۾ پنهنجو پهريون اهم ڪم ''ميموار سير لي زيڪواسيون آلجيبرِڪ، او اون ديمونتر لَئمپوسيبيليتي دُ لا ريزولوسيون دُ ليڪواسيون جينيرال دُ سينڪيئم دُگري'' (معنيٰ: ''الجبري مساواتن بابت مقالو، جنهن ۾ پنجين درجي جي عام مساوات جي حل جي ناممڪن هجڻ کي ثابت ڪيو ويو آهي'')<ref>{{Cite web |title=Mémoire sur les équations algébriques où on démontre l'impossibilité de la résolution de l'équation générale du cinquième degré |url=http://www.abelprize.no/c54178/binfil/download.php?tid=53608 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210808172819/https://www.abelprize.no/c54178/binfil/download.php?tid=53608 |archive-date=8 August 2021 |access-date=28 July 2015}}</ref> (الجبري مساواتن بابت يادداشت، جنهن ۾ پنجين درجي جي عام مساوات جي حل جي ناممڪن هجڻ کي ثابت ڪيو ويو آهي) شايع ڪيو. 1823ع تائين ايبل آخرڪار ثابت ڪري چڪو هو ته پنجين درجي جي عام مساوات کي ريڊيڪلن ذريعي حل ڪرڻ ناممڪن آهي، جنهن کي هاڻي [[ايبل–رفيني ٿيورم]] چيو وڃي ٿو. تنهن هوندي به هي مقالو پيچيده ۽ سمجهڻ ۾ ڏکيو هو، جنهن جو هڪ سبب اهو به هو ته ڇپائيءَ جا خرچ بچائڻ لاءِ ايبل ان کي رڳو ڇهن صفحن تائين محدود رکيو هو. وڌيڪ تفصيلي [[رياضياتي ثبوت|ثبوت]] 1826ع ۾ ''[[ڪريلي جو رسالو]]'' جي پهرين جلد ۾ شايع ٿيو. [[File:Gedenktafel Am Kupfergraben 4a (Mitte) Niels Henrik Abel.jpg|thumb|برلن ۾ ان هنڌ 2014ع ۾ لڳايل يادگاري تختي، جتي ايبل 1825ع–26ع دوران رهندو هو]] 1825ع ۾ ايبل [[سويڊن جو چارلس چوڏهون جان|ناروي ۽ سويڊن جي بادشاهه ڪارل يوهان]] کي ذاتي خط لکي پرڏيهه سفر ڪرڻ جي اجازت گهري. کيس اجازت ملي ۽ سيپٽمبر 1825ع ۾ هو يونيورسٽي جي چئن دوستن (ڪرسچين پي. بي. بوئڪ، بالٿازار ايم. ڪيلهائو، نڪولائي بي. مولر ۽ اوٽو ٽينڪ) سان گڏ ڪرسچينيا ڇڏي ويو. ايبل جا اهي چار دوست ارضيات جي مطالعي لاءِ برلن ۽ الپس وڃي رهيا هئا. ايبل ڪوپن هيگن تائين ساڻن گڏ وڃڻ ۽ اتان گوٽنگن وڃڻ چاهيو ٿي. سندس وظيفي جي شرطن موجب کيس [[ڪارل فريڊرڪ گائوس|گائوس]] سان [[گوٽنگن]] ۾ ملڻو هو ۽ پوءِ پيرس وڃڻو هو. پر ڪوپن هيگن پهچڻ کان پوءِ هن پنهنجو منصوبو تبديل ڪري ڇڏيو. هن پنهنجي دوستن سان گڏ برلن وڃڻ جو فيصلو ڪيو ۽ ارادو رکيو ته پوءِ گوٽنگن ۽ پيرس ويندو.<ref name="SNL-bio" /> رستي ۾ هن الٽونا، جيڪو هاڻي هيمبرگ جو هڪ ضلعو آهي، ۾ فلڪيات دان [[هائنريش ڪرسچين شوماخر]] سان ملاقات ڪئي. پوءِ هن چار مهينا برلن ۾ گذاريا، جتي سندس [[آگسٽ ليوپولڊ ڪريلي]] سان سٺي واقفيت ٿي. ڪريلي ان وقت پنهنجو رياضياتي رسالو ''[[خالص ۽ اطلاقی رياضيءَ جو رسالو|يورنال فيئر ڊي رائنه اُونٽ آن‌گيوانڊٽه ماتيماٽيڪ]]'' شايع ڪرڻ وارو هو. ايبل هن منصوبي جي ڀرپور حمايت ڪئي ۽ ان جي ڪاميابيءَ ۾ اهم حصو ورتو.<ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Abel, Niels Henrik|volume=1|pages=39–40}}</ref> رسالي جي پهرين ئي سال ۾ ايبل ان لاءِ ست مقالا لکيا. برلن کان ايبل پنهنجي دوستن سان گڏ الپس پڻ ويو. هو [[لائپزگ]] ۽ [[فريبرگ، سيڪسني|فريبرگ]] ويو، جتي هن [[جارج اماڊيوس ڪارل فريڊرڪ نائومن]] ۽ سندس ڀاءُ، رياضي دان آگسٽ نائومن، سان ملاقات ڪئي. فريبرگ ۾ ايبل فنڪشنن جي نظريي، خاص طور [[بيضوي فنڪشن|بيضوي]]، [[هائپربيضوي فنڪشن|هائپربيضوي]] ۽ هڪ نئين قسم، جنهن کي هاڻي [[ايبيلين فنڪشن]] چيو وڃي ٿو، تي تحقيق ڪئي. فريبرگ کان هو ڊريسڊن، پراگ، ويانا، ٽريسٽي، وينس، ويرونا، بولزانو، انسبرڪ، لوسرن ۽ بازل ويا. جولاءِ 1826ع کان ايبل بازل کان پيرس تائين اڪيلو سفر ڪيو. ايبل پنهنجو گهڻو ڪم ''ڪريلي جي رسالي'' ۾ ڇپجڻ لاءِ برلن موڪلي ڇڏيو هو، پر جنهن ڪم کي هو پنهنجو سڀ کان اهم ڪم سمجهندو هو، اهو هن [[فرانسيسي اڪيڊمي آف سائنسز]] لاءِ محفوظ رکيو هو: الجبري تفريقن جي جمع بابت هڪ ٿيورم. مصور [[يوهان گوربٽز]] جي مدد سان هن پيرس ۾ رهائش لاءِ هڪ فليٽ ڳولي ورتو ۽ ٿيورم تي ڪم جاري رکيو. هن آڪٽوبر 1826ع ۾ اهو ڪم مڪمل ڪري اڪيڊمي ڏانهن جمع ڪرايو. ان جو جائزو [[آگسٽين-لوئي ڪوشي]] کي وٺڻو هو. پيرس ۾ ايبل جو ڪم تمام گهٽ سڃاتو ويندو هو ۽ سندس انڪساري کيس پنهنجي تحقيق جي تشهير ڪرڻ کان روڪيو. ٿيورم هڪ پاسي رکي وساريو ويو ۽ ايبل جي وفات تائين ان تي ڌيان نه ڏنو ويو. ايبل جي محدود مالي وسيلن آخرڪار کيس جنوري 1827ع ۾ پنهنجو سفر ختم ڪرڻ تي مجبور ڪيو. هو برلن موٽي آيو، جتي کيس ''ڪريلي جي رسالي'' جي ايڊيٽر جو عهدو پيش ڪيو ويو، پر هن اهو قبول نه ڪيو. مئي 1827ع تائين هو واپس ناروي پهچي ويو. سندس پرڏيهي سفر کي ناڪام سمجهيو ويو.{{By whom|date=June 2020}} هن گوٽنگن ۾ گائوس سان ملاقات نه ڪئي هئي ۽ پيرس ۾ به ڪجهه شايع نه ڪيو هو. تنهنڪري سندس وظيفي جي تجديد نه ڪئي وئي ۽ کيس [[ناروي بئنڪ]] کان 200 اسپيسيڊالر جو ذاتي قرض وٺڻو پيو. هن اهو قرض ڪڏهن به واپس نه ڪيو. هن خانگي طور پڙهائڻ پڻ شروع ڪيو. هو پنهنجو گهڻو ڪم ''ڪريلي جي رسالي'' ڏانهن موڪليندو رهيو. پر 1828ع جي وچ ڌاري هن [[ڪارل گستاف جيڪب ياڪوبي|ڪارل ياڪوبي]] سان علمي مقابلي دوران بيضوي فنڪشنن بابت هڪ اهم ڪم الٽونا جي [[آسٽرونومِشي ناخ رِشٽن]] (معنيٰ: ''فلڪيات جون خبرون'') ۾ شايع ڪيو. === وفات === پيرس ۾ رهڻ دوران ايبل [[تپ دق]] ۾ مبتلا ٿي ويو هو. ڪرسمس 1828ع تي هو پنهنجي مڱيندي سان ملڻ لاءِ سليج ذريعي [[فرولينڊ (ڳوٺ)|فرولينڊ]]، ناروي ويو. سفر دوران سندس حالت سخت خراب ٿي وئي. جيتوڻيڪ عارضي بهتري سبب ٻنهي کي موڪلون گڏ گذارڻ جو موقعو مليو، پر ٿوري ئي عرصي کان پوءِ 6 اپريل 1829ع تي ايبل وفات ڪري ويو. سندس وفات کان فقط ٻه ڏينهن پوءِ آگسٽ ڪريلي جو خط پهتو، جنهن ۾ کيس ٻڌايو ويو هو ته ڪريلي ايبل لاءِ [[برلن يونيورسٽي]] ۾ پروفيسر جي عهدي جو بندوبست ڪري ورتو هو.<ref name="CrelleLetter8April">{{cite web |title=The Biography of Niels Henrik Abel: His last years |url=https://abelprize.no/page/biography-niels-henrik-abel-his-last-years |access-date=2025-03-30 |website=The Abel Prize}}</ref> == رياضيءَ ۾ خدمتون == ايبل [[ايبل–رفيني ٿيورم]] ذريعي ثابت ڪيو ته [[پنجين درجي جي مساوات]] جي پاڙن لاءِ، يا درجو چار کان وڌيڪ رکندڙ ڪنهن به عام [[گهڻ رقمي مساوات]] لاءِ، واضح الجبري عملن جي صورت ۾ ڪو به عام [[الجبري فنڪشن|الجبري]] حل موجود نه آهي. اهو ثابت ڪرڻ لاءِ هن ([[اوارست گالوا|گالوا]] کان آزاديءَ سان) رياضيءَ جي هڪ شاخ جا بنياد وڌا، جيڪا [[گروپ نظريي جي تاريخ|گروپ نظريي]] جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي. هي نظريو نه رڳو رياضيءَ جي ڪيترن ئي شعبن ۾، پر [[طبعيات]] جي وڏي حصي ۾ پڻ انتهائي اهم آهي. ايبل پنجين درجي جي مساوات جي حل نه ٿي سگهڻ بابت پنهنجو هڪ مقالو [[ڪارل فريڊرڪ گائوس]] ڏانهن موڪليو، پر گائوس ان کي ڏسڻ کان سواءِ ئي رد ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته هن ان کي ڪنهن سنڪي شخص جو بيڪار ڪم سمجهيو هو.<ref name="scienceworld.wolfram.com">{{cite web |title=Abel, Niels Henrik (1802-1829) -- from Eric Weisstein's World of Scientific Biography |url=http://scienceworld.wolfram.com/biography/Abel.html |access-date=12 September 2015}}</ref> 16 سالن جي عمر ۾ ايبل [[ٻه رقمي ٿيورم]] جو سڀني عددن لاءِ لاڳو ٿيندڙ سخت رياضياتي ثبوت پيش ڪيو. اهڙيءَ ريت هن [[ليونارڊ اويلر|اويلر]] جي نتيجي کي وڌيڪ وسيع ڪيو، جيڪو رڳو [[ناطق عدد|ناطق عددن]] لاءِ لاڳو ٿيندو هو.<ref>{{cite web |title=Abel, Niels Henrik |url=http://scienceworld.wolfram.com/biography/Abel.html |access-date=27 January 2017 |website=Eric Weisstein's World of Science |publisher=Wolfram Research}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=rElJAgAAQBAJ |title=Encyclopedia of the Enlightenment |date=2002 |publisher=Routledge |isbn=9781135959982 |page=562 |access-date=27 January 2017}}</ref> ايبل [[بيضوي انٽيگرل|بيضوي انٽيگرلن]] جي نظريي بابت هڪ بنيادي ڪم لکيو، جنهن ۾ [[بيضوي فنڪشن|بيضوي فنڪشنن]] جي نظريي جا بنياد شامل هئا. پيرس ڏانهن سفر دوران هن هڪ مقالو شايع ڪيو، جنهن ۾ بيضوي فنڪشنن جي ٻٽي دوريت کي ظاهر ڪيو ويو. [[ايڊرين-ميري ليجينڊر]] بعد ۾ [[آگسٽين-لوئي ڪوشي]] آڏو ان مقالي کي "ڪانسي کان به وڌيڪ جٽادار يادگار" قرار ڏنو؛ هيءَ تشبيهه هن رومي شاعر [[هوريس|هوريس]] جي هڪ مشهور جملي مان ورتي هئي. تنهن هوندي به اهو مقالو ڪوشي کان گم ٿي ويو.<ref name="scienceworld.wolfram.com" /> پرڏيهه ۾ رهڻ دوران ايبل پنهنجو گهڻو ڪم برلن موڪليندو رهيو ته جيئن اهو ''[[ڪريلي جو رسالو|ڪريلي جي رسالي]]'' ۾ شايع ٿي سگهي، پر جنهن ڪم کي هو پنهنجو سڀ کان اهم ڪم سمجهندو هو، اهو هن فرانسيسي اڪيڊمي آف سائنسز لاءِ محفوظ رکيو هو. اهو الجبري تفريقن جي جمع بابت هڪ ٿيورم هو. ٿيورم کي هڪ پاسي رکي وساريو ويو ۽ ايبل جي وفات تائين ان تي ڌيان نه ڏنو ويو. فريبرگ ۾ رهندي ايبل فنڪشنن جي نظريي، خاص طور [[بيضوي فنڪشن|بيضوي]]، [[هائپربيضوي فنڪشن|هائپربيضوي]] ۽ هڪ نئين قسم، جنهن کي هاڻي [[ايبيلين فنڪشن]] چيو وڃي ٿو، تي تحقيق ڪئي. 1823ع ۾ ايبل "سڀني تفريقي فارمولن کي انٽيگريٽ ڪرڻ جي امڪان جي عام تشريح" ([[ڊينو-نارويجي ٻولي|نارويجي]]: ''اين آلمينلي فريمشٽيلنگ آف موليهيتن آت انٽيگريرَه آله موليگه ڊيفرينشيئل-فارملر'' معنيٰ: ''سڀني ممڪن تفريقي فارمولن کي انٽيگريٽ ڪرڻ جي امڪان جي عام تشريح'') جي عنوان سان هڪ مقالو لکيو. هن ان کي شايع ڪرائڻ لاءِ يونيورسٽي کان مالي مدد جي درخواست ڪئي. پر جائزي هيٺ هجڻ دوران اهو ڪم گم ٿي ويو ۽ پوءِ ڪڏهن به نه مليو.<ref name="SNL-bio" /> ايبل [[ڪارل فريڊرڪ گائوس]] جي لکڻ جي انداز بابت مشهور طور چيو هو: "هو لومڙيءَ وانگر آهي، جيڪا واريءَ تي ڇڏيل پنهنجا پيرا پنهنجي پڇ سان ميساري ڇڏيندي آهي." گائوس ان جي جواب ۾ چيو: "ڪو به خوددار معمار پنهنجي عمارت مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ان جي چوڌاري اڏاوتي ڍانچو بيهاريل نه ڇڏيندو آهي."<ref>{{Cite book |last=Simmons |first=George Finlay |url=https://archive.org/details/calculusgemsbrie0000simm/page/177 |title=Calculus Gems |publisher=McGraw Hill |year=1992 |isbn=0-88385-561-5 |location=New York |page=[https://archive.org/details/calculusgemsbrie0000simm/page/177 177]}}</ref> == ورثو == {{وڌيڪ ڏسو|نيلس هينرڪ ايبل جي نالي پٺيان رکيل شين جي فهرست}} ايبل جي ڪم جي نتيجي ۾ [[رياضياتي تجزيو|تجزيي]] ۾ موجود ڪيترائي ابهام ختم ٿيڻ شروع ٿيا، نوان شعبا سامهون آيا ۽ فنڪشنن جو مطالعو ايترو اڳتي وڌيو، جو رياضي دانن لاءِ تحقيق ۽ ترقيءَ جون ڪيتريون ئي نيون راهون کلي ويون. سندس لکڻين جو وڏو حصو اصل ۾ ''[[ڪريلي جو رسالو|ڪريلي جي رسالي]]'' ۾ شايع ٿيو هو. انهن لکڻين کي برنٽ مائيڪل هولمبو ترتيب ڏنو ۽ ناروي جي حڪومت 1839ع ۾ شايع ڪرايو، جڏهن ته [[پيٽر لڊوگ ميڊيل سائلو|لڊوگ سائلو]] ۽ [[سوفوس لي]] پاران تيار ڪيل وڌيڪ مڪمل ڇاپو 1881ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="EB1911"/> سندس نالي مان نڪتل صفت "ايبيلين" رياضياتي لکڻين ۾ ايتري عام ٿي چڪي آهي، جو روايتي طور ان جو شروعاتي اکر ننڍو لکيو ويندو آهي، مثال طور [[ايبيلين گروپ]]، [[ايبيلين ڪيٽيگري]] ۽ [[ايبيلين ويريٽي]]. 6 اپريل 1929ع تي ايبل جي وفات جي سؤ سالا ورسيءَ جي موقعي تي ناروي ۾ چار ٽپال ٽڪيٽون جاري ڪيون ويون. سندس تصوير 1978ع کان 1985ع دوران جاري ڪيل 500 [[نارويجي ڪرون|ڪرونر]] جي بئنڪ نوٽ (پنجون نسخو) تي پڻ ڇپيل هئي. 5 جون 2002ع تي، سندس ڄمڻ جي ٻه سؤ سالا ورسيءَ کان ٻه مهينا اڳ، ناروي ۾ ايبل جي اعزاز ۾ چار وڌيڪ ٽپال ٽڪيٽون جاري ڪيون ويون. ناروي سندس اعزاز ۾ 20 ڪرونر جو سڪو پڻ جاري ڪيو. اوسلو ۾ ايبل جو مجسمو نصب ٿيل آهي ۽ [[چنڊ]] تي موجود [[ايبل (کڏ)|ايبل کڏ]] جو نالو پڻ سندس نالي پٺيان رکيو ويو آهي.<ref name="GPN">{{gpn|12|name=Abel}}</ref> رياضيات جو [[ايبل انعام]] ايبل جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو ۽ سندس نالي پٺيان رکيو ويو. هي انعام اصل ۾ 1899ع ۾ [[نوبل انعام|نوبل انعامن]] جي پورائي لاءِ تجويز ڪيو ويو هو، پر پهريون ڀيرو 2003ع ۾ [[جين-پيئر سير|جين-پيئر سير]] کي ڏنو ويو، جڏهن ته ان کان هڪ سال اڳ [[اٽلي سيلبرگ|سيلبرگ]] کي اعزازي ايبل انعام ڏنو ويو هو. رياضي دان [[فيلڪس ڪلائن]] ايبل بابت لکيو: {{Blockquote|پر مان هن مثالي قسم جي محقق کي ياد ڪرڻ کان سواءِ موڪلائڻ نه چاهيندس، جنهن جهڙو رياضيءَ جي تاريخ ۾ تمام گهٽ ظاهر ٿيو آهي. ان لاءِ مان هڪ ٻئي شعبي جي اهڙي شخصيت جو ذڪر ڪرڻ چاهيان ٿو، جيڪا پنهنجي بلڪل مختلف ميدان جي باوجود به هن سان لاڳاپيل محسوس ٿئي ٿي. جيتوڻيڪ ايبل، ڪيترن ئي رياضي دانن وانگر، موسيقيءَ جي صلاحيت کان مڪمل طور محروم هو، تڏهن به جيڪڏهن مان سندس تخليقي انداز ۽ شخصيت جو [[موزارٽ]] سان مقابلو ڪريان ته اهو بي معنيٰ نه لڳندو. اهڙيءَ طرح هن خدائي الهام رکندڙ رياضي دان لاءِ به ويانا ۾ موزارٽ جي يادگار جهڙو يادگار قائم ڪري سگهجي پيو: هو سادو ۽ بنا ڏيکاءَ جي اتي بيٺو ٻڌي رهيو آهي، جڏهن ته دلڪش فرشتا سندس چوڌاري اڏامندي، راند ڪندي، ڪنهن ٻئي جهان مان کيس الهام آڻي ڏئي رهيا آهن.<br/><br/>ان جي بدران، مون کي ايبل جي ان بلڪل مختلف قسم جي يادگار جو ذڪر ڪرڻ گهرجي، جيڪو حقيقت ۾ [[اوسلو|ڪرسچينيا]] ۾ قائم ڪيو ويو ۽ جيڪو سندس طبيعت کان واقف هر شخص کي گهڻو مايوس ڪري سگهي ٿو. گرينائيٽ جي هڪ اوچي ۽ تيز اڀريل ٽڪريءَ تي بائرن جهڙي انداز وارو هڪ نوجوان پهلوان ٻن سرمائي رنگ جي قربانيءَ جي شڪار مخلوقن مٿان قدم رکندي آسمان ڏانهن وڌي رهيو آهي. جيڪڏهن ضروري سمجهجي ته ان هيرو کي انساني روح جي علامت قرار ڏئي سگهجي ٿو، پر انهن ٻن عجيب مخلوقن جي گهري معنيٰ بابت سوچڻ بيڪار آهي. ڇا اهي شڪست کاڌل پنجين درجي جون مساواتون آهن يا بيضوي فنڪشن؟ يا سندس روزاني زندگيءَ جا ڏک ۽ پريشانيون؟ يادگار جي پيڙهه تي تمام وڏن اکرن ۾ "ايبل" لکيل آهي.|<ref>{{Cite book |last=Klein |first=Felix |url=http://archive.org/details/developmentofmat0000klei |title=Development of mathematics in the 19th century |date=1979 |publisher=Math Sci Press |isbn=0-915692-28-7 |place=Brookline, Mass |page=97 |translator-last=Ackerman |translator-first=M. |url-access=limited}}</ref>}} <gallery class="center"> File:NOK 500 V recto.jpg|1978ع جي نارويجي 500 ڪرونر جي بئنڪ نوٽ تي نيلس هينرڪ ايبل File:Abelmonumentet 1.jpg|اوسلو (اڳوڻي ڪرسچينيا) ۾ [[گستاو ويگيلينڊ]] جو ٺاهيل نيلس هينرڪ ايبل جو مجسمو، جنهن کي "ايبل يادگار" سڏيو وڃي ٿو. File:Abelmonumentet av Vigeland. - no-nb digifoto 20150625 00154 NB MIT FNR 11682.jpg|[[شاهي محل، اوسلو]] جي سامهون ايبل يادگار File:Holmengard-119.JPG|[[جيرسٽاد ميونسپلٽي]] ۾ نيلس هينرڪ ايبل جي يادگار File:Abelmonument.jpg|[[فرولينڊس ورڪ]] ۾ [[گستاو ليروم]] جو ٺاهيل ايبل جو يادگار </gallery> <gallery class="center"> File:Stamps of Norway, 1929-Niels Henrik Abel1.jpg File:Stamps of Norway, 1929-Niels Henrik Abel2.jpg File:Stamps of Norway, 1929-Niels Henrik Abel3.jpg File:Stamps of Norway, 1929-Niels Henrik Abel4.jpg </gallery> == وڌيڪ ڏسو == * [[نيلس هينرڪ ايبل جي نالي پٺيان رکيل شين جي فهرست]] * [[اوارست گالوا]] == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Livio |first=Mario |url=https://archive.org/details/equationthatcoul0000livi |title=The Equation That Couldn't be Solved |publisher=Simon & Schuster |year=2005 |isbn=0-7432-5821-5 |location=New York |url-access=registration}} * {{cite book |last=Stubhaug |first=Arild |url=https://archive.org/details/nielshenrikabelh0000stub |title=Niels Henrik Abel and his Times |publisher=Springer |others=Trans. by Richard R. Daly |year=2000 |isbn=3-540-66834-9 |url-access=registration}} * [https://www.ams.org/journals/notices/202601/noti3264/noti3264.html ايڊرين رائس: "200 سال اڳ: ايبل پاران پنجين درجي جي مساوات جي مسئلي جو حل"، نوٽس آف اي ايم ايس (جنوري 2026ع).] == حوالا == {{Reflist}} <references group="نوٽ"/> == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{wikiquote}} {{commons category}} * [http://www.abelprize.no/c53672/seksjon/vis.html?tid=53910 سوانح حيات ۽ هٿ سان لکيل مسودا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120325234528/http://www.abelprize.no/c53672/seksjon/vis.html?tid=53910 |date=25 March 2012 }}، ايبل انعام جي ويب سائيٽ تان * {{MacTutor Biography|id=Abel}} * [https://fermatslasttheorem.blogspot.com/2006/02/niels-henrik-abel.html نيلس هينرڪ ايبل جي سوانح حيات] * {{ScienceWorldBiography | urlname=Abel | title=Abel, Niels Henrik (1802–1829)}} * {{MathGenealogy|id=55178}} * [http://www.maa.org/publications/periodicals/convergence/abel-on-elliptic-integrals-a-translation نيلس هينرڪ ايبل جي "بيضوي انٽيگرلن تي تحقيق" جو ترجمو]، [https://web.archive.org/web/20060212072618/http://mathdl.maa.org/convergence/1/ ڪنورجنس] تي * [https://web.archive.org/web/20070715000404/http://mathdl.maa.org/convergence/1/?pa=quote&sa=browseQuotesFrontEnd&pageNum=1&resultsPerPage=20&sortLetter=a نيلس هينرڪ ايبل جا مشهور قول]، [http://mathdl.maa.org/convergence/1/ ڪنورجنس] تي {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060212072618/http://mathdl.maa.org/convergence/1/ |date=12 February 2006 }} * [http://abelkonkurransen.no/index.php?lan=en نيلس هينرڪ ايبل رياضياتي مقابلو]، نارويجي رياضياتي اولمپياڊ * [http://vestraat.net/TNG/getperson.php?personID=I7918&tree=IEA خانداني شجرو] {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Abel, Niels Henrik}} [[زمرو:نيلس هينرڪ ايبل| ]] [[زمرو:1802ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1829ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:19هين صديءَ ۾ تپ دق سبب وفاتون]] [[زمرو:19هين صديءَ جا نارويجي رياضي دان]] [[زمرو:گروپ نظريي جا ماهر]] [[زمرو:نارويجي لوٿراني]] [[زمرو:نارويجي رياضي دان]] [[زمرو:اوسلو ڪيٿيڊرل اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:فرولينڊ جا ماڻهو]] [[زمرو:ناروي ۾ تپ دق سبب وفاتون]] [[زمرو:اوسلو يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:1802ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1829ع جون فوتگيون]] 9ouyvyiitxjel6hzm057iudk579snqh 0 46235 414935 402742 2026-09-26T04:30:37Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414935 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ڪنگڊم آف ڊينمارڪ | common_name = ڊين مارڪ Denmarkve_name = {{native name|da|Kongeriget Danmark}} | image_flag = Animated-Flag-Denmark.gif | alt_flag = Red with a white cross that extends to the edges of the flag; the vertical part of the cross is shifted to the hoist side | image_coat = National coat of arms of Denmark.svg | symbol_width = 75px | national_anthem = ''[[Der er et yndigt land]]''<br/><center>{{small|There is a lovely country}}<br/>[[فائل:United States Navy Band - Der er et yndigt land.ogg]] ----''[[Kong Christian stod ved højen mast]]''{{refn|''Kong Christian'' has equal status as a [[national anthem]] but is generally used only on [[royal anthem|royal]] and military occasions.<ref>{{cite web|title=Not one but two national anthems|url=http://denmark.dk/en/quick-facts/national-anthems/|publisher=[[Ministry of Foreign Affairs (Denmark)|Ministry of Foreign Affairs of Denmark]]|accessdate=18 May 2014}}</ref>|group="N"}}<br/>{{small|King Christian stood by the lofty mast}}<br/>[[فائل:United States Navy Band - Kong Kristian stod ved højen mast.ogg]]</center> | image_map = Kingdom of Denmark (orthographic projection).svg | map_width = 250px | map_caption =ڊينمارڪ جي بادشاھت گرين لينڊ سميت(سائي رنگ سان ڏيکاريل). دائري ۾ فوري وارا ٻيٽ | image_map2 = EU-Denmark.svg | map2_width = 250px | map_caption2 = {{map caption |location_color=تيز سائو|ملڪ=اصل ڊينمارڪ |region=يورپ |region_color =تيز ڀورو رنگ |subregion=يورپي يونين |subregion_color=سائو}} | capital = [[ڪوپن هيگن]] | coordinates = {{Coord|55|43|N|12|34|E|type:city}} | largest_city = ڪوپن هيگن | official_languages = [[ڊينش ٻولي|ڊينش]] | regional_languages = [[فيروئيس ٻولي|فيروئيس]] <br/> [[گرين لينڊڪ ٻولي|گرين لينڊڪ]] <br/> [[جرمن ٻولي|جرمن]]<ref>{Faroese is co-official with Danish in the Faroe Islands. Greenlandic is the sole official language in Greenland. German is recognised as a protected minority language in the South Jutland area of Denmark.}</ref> | demonym = {{hlist |[[ڊينز|ڊينش]] |ڊين}} | membership_type = [[خودمختيار رياست]] * {{nobold|[[Country (disambiguation)|Countries]]}} | membership = | government_type = {{nowrap|[[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني نظام|پارليامينٽري]]<br>[[آئيني بادشاهت]]}} | leader_title1 = [[ڊينمارڪ جا شاھي سربراھ|شاھي سربراھ]] | leader_name1 = <br>[[Frederik X]] | leader_title2 = [[ڊينمارڪ جا وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[فائل: Danmarks statsminister Lars Loekke Rasmussen pa Nordiska radets session i Reykjavik 2010 (1).jpg|thumb|کاٻو|upright=0.8|]] <br>[[لارس لوڪي راسموسن]] | legislature = [[فوڪيٽنگ]] | sovereignty_type = ڊينمارڪ جي تاريخ | established_event1 = ڊينمارڪ جو استحڪام (وچولو دؤر) | established_date1 = اٺين صدي {{sfn|Stone|Bain|Booth|Parnell|2008|p=31}} | established_event2 = {{nowrap|[[ڊينمارڪ جو آئين]]}} | established_date2 = 5 جون 1849 | established_event3 = رياستي اتحاد | established_date3 = 24 مارچ 1948<ref>{The Faroe Islands became the first territory to be granted [[home rule]] on 24 March 1948. Greenland also gained autonomy on 1 May 1979.}</ref> | area_km2 = 42,933<!--{{As of|2017}}--> | area_label = ميٽروپوليٽن | area_footnote = <ref name=area>{{cite web|url=http://www.statistikbanken.dk/statbank5a/SelectVarVal/Define.asp?MainTable=ARE207&PLanguage=1&PXSId=0&wsid=cftree|title=Area by region – StatBank Denmark – data and statistics|publisher=}}</ref> | area_rank = 130th | area_sq_mi = (16,576.5)<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | area_label2 = سموري بادشاھت | area_data2 = {{convert|2,220.93|km2|sqmi|abbr=on|sigfig=5}}<br>(12th) | population_estimate = {{increase}} 5,806,015<ref>{{cite web|title=Population and population projections|url=https://www.dst.dk/en/Statistik/emner/befolkning-og-valg/befolkning-og-befolkningsfremskrivning |publisher=Statistics Denmark|access-date=12 November 2018}} </ref> ([[List of countries by population|112th]]) | population_estimate_year = 2018 | population_density_km2 = 134.76 | population_label2 =فوري وارا ٻيٽ | population_data2 = 50,498<ref name="Faroer pop">{{cite web|title=Keyfigures by Statistics Faroe Islands|url=http://www.hagstova.fo/en |publisher=Hagstova Føroya|accessdate=25 February 2018}}</ref> | population_label3 = گرين لينڊ | population_data3 = 55,860<ref name="Greenland pop">{{cite web|title=2017 Population|url=http://www.stat.gl/BEE201701/o1|publisher=Statistics Greenland|accessdate=30 August 2017}}</ref> | FR_foot5 = &nbsp;<small>(Denmark)</small> | GDP_PPP = $299.166&nbsp;ارب ڊالر<ref name=imf2>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=70&pr.y=7&sy=2018&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=193,946,122,137,124,546,156,181,423,138,935,196,128,142,939,182,172,359,132,135,134,576,174,936,532,961,176,184,178,144,436,146,136,528,158,112,542,111,941&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC&grp=0&a=|title=Denmark |publisher=International Monetary Fund}}</ref><ref group="N" name="denonly group=N"/> | GDP_PPP_year = 2018 | GDP_PPP_rank = 52nd | GDP_PPP_per_capita = $51,643<ref name=imf2/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 19th | GDP_nominal = $369.760&nbsp;ارب ڊالر <ref name=imf2/><ref group="N" name="denonly group=N"/> | GDP_nominal_year = 2018 | GDP_nominal_rank = 34th | GDP_nominal_per_capita = $63,829<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 6th | Gini = 28.8 <!--number only--> | Gini_year = 2015 | Gini_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref =<ref name = "سي آء اي "/> | HDI = 0.929 | HDI_year = 2017<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/composite/HDI |title=2017 Human Development Report |year=2017 |accessdate=14 September 2018 |publisher=United Nations Development Programme}}</ref> | HDI_rank = يارھون نمبر | currency = [[ڊينش ڪرون]]<ref>{In the Faroe Islands the currency has a separate design and is known as the [[Faroese króna|króna]], but is not a separate currency.}</ref> | currency_code = DKK | time_zone = [[سينٽرل يورپين ٽائيم|سيٽ]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[سينٽرل يورپين سمر ٽائيم|سيسٽ]] | DST_note =<ref>{Other time zones used in Greenland and the Faroe Islands include: [[ويسٽرن يورپين ٽائيم|ويٽ]], [[East Greenland Time|EGT]], [[West Greenland Time|WGT]] and [[Atlantic Standard Time|AST]].<br/> Marginal [[Daylight saving time|DST]] time zones, offset by one hour, include: [[Greenwich Mean Time|GMT]], [[Eastern Greenland Summer Time|EGST]], [[Western Greenland Summer Time|WGST]], [[Atlantic Daylight Time|ADT]]}</ref> | drives_on = ساڄو | calling_code = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |title = 3 ڊائلنگ ڪوڊ | [[+45]]{{nbsp|6}}{{small|(ڊينمارڪ )}} | [[+298]]{{nbsp|4}}{{small|(فوري ٻيٽ )}} | [[+299]]{{nbsp|4}}{{small|(گرين لينڊ)}} }} | cctld = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |title = 3 ٽاپ ليول ڊومين | [[.dk]]{{nbsp|1}}{{small|(ڊينمارڪ )}}<ref>{The [[Top-level domain|TLD]] [[.eu]] is shared with other [[European Union]] countries. Greenland ([[.gl]]) and the Faroe Islands ([[.fo]]) have their own TLDs.}</ref> | [[.fo]]{{nbsp|2}}{{small|(فوري ٻيٽ)}} | [[.gl]]{{nbsp|2}}{{small|(گرين لينڊ )}} }} | religion = {{unbulleted list|[[ڊينمارڪ جو چرچ]]|[[فوري ٻيٽن جو چرچ]]}} }} [[فائل:Da-map.png|thumb|کاٻو|alt=A labelled map of Denmark|ڊينمارڪ جو نقشو جنھن جا شھري آبادي وارا ٻيٽ پلين سان ڳنڍيل آهن]] '''ڊينمارڪ''' {{ٻيا نالا|انگريزي= Denmark}}، جنھن جو سرڪاري نالو ڪنگڊم آف ڊينمارڪ آھي، [[اسڪينڊينيويا]] جو ڏکڻ طرف [[نورڊڪ ملڪ|نارڊڪ ملڪ]] آھي. ھي ھڪ خودمختيار رياست آھي جيڪا [[سويڊن]] جي ڏکڻ اولھ ۽ [[ناروي]] جي ڏکڻ ۾ واقع آھي.<ref>{The island of [[Bornholm]] is offset to the east of the rest of the country, in the Baltic Sea}</ref> ھن ملڪ جي زميني سرحد ڏکڻ ۾ جرمني سان ملي ٿي. ھن ملڪ م [[گرين لينڊ]] ۽ فارو ٻيٽ {{ٻيا نالا|انگريزي= Faroe Islands}} پڻ شامل آهن جيڪي اتر ائٽلانٽڪ سمنڊ ۾ واقع آھن. [[فائل:Kunoy.10.jpg|thumb| فوري ٻيٽن جو ھڪ ٻيٽ [[ڪيونوئي]]]] ھي ملڪ دراصل ھڪ اپٻيٽ{{ٻيا نالا|انگريزي=peninsula}} آھي جنھن جا 443 ٻيٽ پڻ آهي<ref name="اين"> {{cite web|title=Denmark in numbers 2010|url=http://www.dst.dk/pukora/epub/upload/14847/dkital.pdf|publisher=Statistics Denmark|accessdate=2 May 2013}}</ref> جن ۾ وڏا ٻيٽ [[زيلينڊ]]، [[فونين]] . [[بارن ھوم]] ۽ اتر جوٽلينڊڪ ٻيٽ وڏي سائيز جا آھن. [[فائل:Kattegat coast of Skagen.jpg|thumb|ھموار، پوکي لائق ۽ واري وارا ساحلي علائقن مان ھڪ نڪتل تصوير]] [[فائل:Grib skov.jpg|thumb|ڊينمارڪ جي ساحلي ڪنارن تي وڻ عام آھن]] اھي ٻيٽ ھموار زمين، پوکي لائق زمين ۽ وارياسي سامونڊي ڪنارن وارا آھن. سمنڊ کان گھٽ بلندي وارا آھن جن جي موسم [[ٽيمپريٽ]] آھي.ملڪ جي پکيڙ 42394 چورس ڪلوميٽر آهي. گرين لينڊ ۽ فوري ٻيٽن سميت ملڪ جي ايراضي 2210579 چورس ڪلوميٽر آهي.ملڪ جي آبادي 5.8 ملين آھي. <ref name="پاپوليشن"> "Population at the first day of the quarter by municipality, sex, age, marital status, ancestry, country of origin and citizenship"Retrieved 13 February 2017. January 2017</ref> ھي ملڪ [[نيٽو]]، [[نارڊڪ ڪائونسل]]، [[او.اي.سي.ڊي.]]، [[او.ايس.سي.اي.]] ۽ [[گڏيل قومن جو ادارو|اقوام متحدہ]] جو باني رڪن آهي. ملڪ شينجين واري خطي جو پڻ حصو آهي. ملڪ جو شمار دنيا اندر معاشرتي ۽ معاشي طور تي سڀ کان وڌيڪ ترقي يافتہ ملڪن ۾ ٿئي ٿو ۽ ھتان جي ماڻھن جي زندگيءَ جو معيار ھر شعبي ۾ بلند ترين آھي ۽ ھن ملڪ ۾ رشوت خوري سڄي دنيا ۾ سڀ کان ھيٺين سطح تي آهي. == تاريخ == {{Main|ڊينمارڪ جي تاريخ}} [[File:Runenstein Gorm 1.jpg|thumb|upright|left|[[جيلنگ]] جي گرجاگھر وٽ گورم جو روني پٿر (اڳيون پاسو)]] === قبل از تاريخ ۽ شروعاتي دور === جينياتي تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ موجوده ڊينمارڪ ڏانهن لڏپلاڻ جون ڪيتريون ئي لهرون آيون. [[وچ پٿر وارو دور|وچ پٿر واري دور]] ۾ موجوده ڊينمارڪ جا شڪاري ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ ماڻهو لڳ ڀڳ 4,500 سالن تائين جينياتي لحاظ کان گهڻي حد تائين هڪجهڙا رهيا ۽ سندن نسل بنيادي طور اولهه يورپي ابن ڏاڏن سان ڳنڍيل هو.<ref name="Allentoft2024">M.E. Allentoft, M. Sikora, A. Fischer et al.: ''100 ancient genomes show repeated population turnovers in Neolithic Denmark.'' Nature 625 (2024), S.&nbsp;329–337 ([https://doi.org/10.1038/s41586-023-06862-3 online]).</ref> لڳ ڀڳ 5900 ق.م. ۾ [[نئون پٿر وارو دور|نئين پٿر واري دور]] جي شروعات سان [[اناطوليا]] سان نسلي واسطو رکندڙ هارين جي اچڻ سبب آباديءَ ۾ اوچتو وڏي تبديلي آئي ۽ انهن اڳوڻن شڪارين ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙن جي آباديءَ کي لڳ ڀڳ مڪمل طور بدلائي ڇڏيو.<ref name="Allentoft2024" /> لڳ ڀڳ 1,000 سال پوءِ اوڀر يورپ جي [[يوريسيائي اسٽيپ|اسٽيپ]] مان نسل رکندڙ ماڻهن جي ٻي وڏي لڏپلاڻ ٿي، جنهن سان اهڙي آبادي وجود ۾ آئي، جيڪا جينياتي لحاظ کان اڄوڪن ڊينش ماڻهن جي وڌيڪ ويجهو هئي؛ انهيءَ دور ۾ [[سنگل گريو ثقافت]] پڻ وجود ۾ آئي.<ref name="Allentoft2024" /> === وائڪنگ دور ۽ ڊينمارڪ جي متحد رياست === ”ڊين“ نالي جي اصليت غالباً ڊينش بادشاهن جي خلاف قائم ڪيل فرانڪي [[مارچ (سرحدي علائقو)|سرحدي مارچ]]، جنهن کي [[ڊينش مارچ]] سڏيو ويندو هو، سان لاڳاپيل آهي. 811ع ۾ [[شارلمين]] سان ٿيل هڪ معاهدي کان پوءِ [[آئڊر درياهه]] ڊينمارڪ جي ڏاکڻي سرحد بڻيو. ڏهين صديءَ ۾ [[گورم دي اولڊ]] (وفات لڳ ڀڳ 950ع) مختلف ننڍين بادشاهتن کي پنهنجي حڪمرانيءَ هيٺ متحد ڪيو، جنهن سان ڊينمارڪ جي متحد رياست جي بنياد پئي. سندس پٽ [[هارالڊ بلوٽوٿ]] لڳ ڀڳ 960ع ۾ عيسائيت قبول ڪئي. ڊينش ماڻهو سامونڊي سفر ۽ جهاز راني ۾ مهارت حاصل ڪري بالٽڪ ۽ اتر يورپ جي واپار ۽ فوجي سرگرمين ۾ اهم قوت بڻيا.{{sfn|Stone|Bain|Booth|Parnell|2008|p=31}} [[ڪنيوٽ اعظم]] جي 1035ع ۾ وفات تائين ڊينش بادشاهن [[برطانوي ٻيٽ|برطانوي ٻيٽن]] جي وڏن حصن، [[ناروي]] ۽ آئڊر ۽ [[شلي]] جي وچ واري فرانڪي [[شليسوگ مارچ]] تي قبضو ڪيو. ان وقت ڊينش [[هيڊبي]] اتر يورپ جو هڪ اهم واپاري مرڪز هو. 11هين صديءَ جي گهڻي حصي تائين ڊينش ماڻهن کي، سويڊني ۽ نارويجي ماڻهن وانگر، [[وائڪنگ]] چيو ويندو هو؛ انهن سڄي يورپ ۾ وسنديون قائم ڪيون، واپار ڪيو ۽ مختلف علائقن ۾ فوجي مهمون پڻ هلائيون. === وچيون دور ۽ ڪالمار اتحاد === ٿوري عرصي جي ڪمزوريءَ کان پوءِ [[والڊيمار پهريون]] جي حڪومت جي شروعات سان ڊينمارڪ ٻيهر طاقت حاصل ڪرڻ لڳو. [[بالٽڪ سمنڊ]] جي ڏاکڻين سامونڊي ڪنارن جا ڪيترائي علائقا، جيڪي اڳ [[وينڊ|ايلب ۽ بالٽڪ سلاوي ماڻهن]] جي آباديءَ هيٺ هئا، ڊينمارڪ جي اثر هيٺ آيا. 1219ع ۾ جرمن [[ليوونيائي برادرز آف دي سورڊ|سورڊ برادرز آرڊر]] سان ٿيل سهڪار جي نتيجي ۾ [[ليوونيا]] ۽ [[ايسٽونيا]] جو اتريون حصو پڻ ڊينمارڪ جي اثر هيٺ آيو. پر اهي قبضا گهڻو وقت برقرار نہ رهيا. 1227ع جي [[بورن هووڊ جي جنگ (1227)|بورن هووڊ جي جنگ]] ۾ اتر جرمنيءَ جي حڪمرانن جي اتحاد فتح حاصل ڪئي. 1346ع ۾ ايسٽونيا [[ٽيوٽونڪ آرڊر]] کي وڪرو ڪيو ويو ۽ 1370ع ۾ ڊينمارڪ کي بالٽڪ سمنڊ ۾ [[هانسيائي ليگ]] جي بالادستي تسليم ڪرڻي پئي. 1397ع ۾ ڊينمارڪ، ناروي ۽ سويڊن کي ڊينش بالادستيءَ هيٺ [[ڪالمار اتحاد]] ۾ متحد ڪيو ويو.<ref>[https://denstoredanske.lex.dk/Kalmarunionen Kalmarer Union im Lexikon ''Store Danske'']</ref><ref>[https://snl.no/Kalmarunionen Kalmarer Union im Lexikon ''Store norske leksikon'']</ref> هي اتحاد 1523ع تائين قائم رهيو، جڏهن سويڊن [[گستاو پهريون واسا]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ٻيهر آزادي حاصل ڪئي. [[File:Erik af Pommern.jpg|thumb|[[ايرڪ ستين]] کي 17 جون 1397ع تي متحد اتر جو بادشاهه تاج پارايو پيو وڃي]] سويڊن جي علحدگيءَ کان پوءِ ڊينمارڪ ۽ ناروي 1814ع تائين هڪ ئي بادشاهت هيٺ متحد رهيا، جيڪا عام طور [[ڊينمارڪ-ناروي]] جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي. [[File:Denmark-Norway in 1780.svg|thumb|1780ع ۾ ڊينمارڪ-ناروي، جنهن ۾ ناروي، ڊينمارڪ، گرين لينڊ ۽ آئس لينڊ شامل هئا]] === سڌارو، سويڊن سان جنگيون ۽ مطلق بادشاهت === [[File:Danmark før 1645.png|thumb|اوائلي جديد دور ۾ ڊينمارڪ]] 16هين ۽ 17هين صدين دوران ڊينمارڪ ۽ سويڊن وچ ۾ اسڪينڊينيويا ۽ بالٽڪ علائقي تي بالادستيءَ لاءِ ڪيترين جنگين جو سلسلو جاري رهيو. [[اسڪانيا]]، [[بليڪنگي]] ۽ [[هالينڊ، سويڊن|هالينڊ]] 1658ع ۾ سويڊن جي قبضي ۾ هليا ويا، جڏهن تہ [[بورن هولم]] ڊينمارڪ وٽ رهيو. ان تبديليءَ کان پوءِ [[ڪوپن هيگن]] ملڪ جي مرڪز بدران سرحد جي ويجهو شهر بڻجي ويو. 1536ع ۾ [[ڪرسچن ٽيون]] [[پروٽيسٽنٽ سڌارو]] متعارف ڪرايو، جنهن ڊينمارڪ جي مذهبي ۽ سياسي ڍانچي تي گهرو اثر وڌو. [[فريڊرڪ ٽيون]] 1660–61ع ۾ [[چونڊيل بادشاهت]] کي ختم ڪري [[موروثي بادشاهت]] قائم ڪئي. === روشن خيالي ۽ ڊينش گڏيل رياست === [[زارسڪوي سيلو جو معاهدو|زارسڪوي سيلو جي معاهدي]] ذريعي 1773ع ۾ ڊينش تاج [[ايلب ڊچيون]] کي [[ذاتي اتحاد]] ذريعي پنهنجي قبضي هيٺ آندو. ان سان [[ڊينش گڏيل رياست]] جي شروعات ٿي، جنهن ۾ ڊينمارڪ سان گڏ ناروي، شليسوگ، هولسٽائن، آئس لينڊ، گرين لينڊ ۽ ٻيا علائقا شامل هئا. سڌارا آڻيندڙ وزيرن [[يوهان هارٽويگ ارنسٽ فون برنسٽورف]]، [[يوهان فريڊرڪ اسٽروئنسي]] ۽ [[آندرياس پيٽر فون برنسٽورف]] 1751ع کان 1797ع تائين [[روشن خيالي]] جي اصولن تحت ملڪ کي جديد بڻائڻ لاءِ سڌارا ڪيا، جن مان 1788ع ۾ هارين جي آزادي خاص اهميت رکي ٿي. === نيپولين جون جنگيون ۽ 1814ع کان پوءِ === نيپولين واري دور ۾ ڊينمارڪ [[ڪوپن هيگن جي ٻي سامونڊي جنگ]] (1807ع) تائين غيرجانبدار رهيو، پر ان کان پوءِ [[فرانس]] سان سهڪار ڪيائين. فرانس جي زوال کان پوءِ 14 جنوري 1814ع جي [[ڪيل جو معاهدو|ڪيل جي امن معاهدي]] تحت ڊينمارڪ کي [[هيليگولينڊ]] برطانيا حوالي ڪرڻو پيو، جڏهن تہ ناروي سويڊن حوالي ڪيو ويو. تنهن هوندي بہ [[آئس لينڊ]]، [[فيرو ٻيٽ]]، [[گرين لينڊ]] ۽ [[ڊينش ويسٽ انڊيز]] (1917ع تائين) ڊينمارڪ وٽ رهيا. === آئين، قومپرستي ۽ 1864ع جي جنگ === [[File:Grundlovgivende rigsforsamling - Constantin Hansen full.jpg|thumb|left|23 آڪٽوبر 1848ع تي آئين ساز اسيمبلي، [[ڪونسٽنٽن هينسن]] جي تصوير]] 1830ع واري ڏهاڪي ۾ ڊينش قومي تحريڪ ۽ لبرل قوتن جو اثر وڌڻ لڳو. [[1848ع جا يورپي انقلاب|1848–49ع جي يورپي انقلابن]] کان پوءِ 5 جون 1849ع تي ڊينمارڪ جو آئين منظور ٿيو، جنهن سان مطلق بادشاهت جو خاتمو ٿيو ۽ [[آئيني بادشاهت]] ۽ [[پارلياماني نظام]] جي بنياد پئي. ان دور ۾ [[اين. ايف. ايس. گرونڊويگ]] پڻ اهم فڪري ۽ سياسي ڪردار ادا ڪيو. [[File:1864 erstuermung-der-dueppeler-schanzen-deutsch-daenischer-krieg.jpg|thumb|1864ع جي جنگ دوران ڊوپل جي مورچن تي حملو]] [[فرانسيسي انقلاب]] جي خيالن ڊينمارڪ ۾ قوميت کي مضبوط ڪيو، جنهن سان ڊينش ۽ جرمن ماڻهن وچ ۾ [[شليسوگ جي ڊچي]] تي ڇڪتاڻ وڌي. 1864ع جي [[ٻي شليسوگ جنگ|ڊينش-جرمن جنگ]] ۾ ڊينمارڪ کي پروشيا ۽ آسٽريا هٿان شڪست ملي. شليسوگ ۽ هولسٽائن 1867ع ۾ پروشيا ۽ 1871ع ۾ جرمن سلطنت جو حصو بڻيا. هن شڪست ڊينش گڏيل رياست جي پڄاڻي آندي ۽ قومي سڃاڻپ تي گهرو اثر وڌو. 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ ڊينمارڪ جي معيشت ۾ زرعي پيداوار ۽ زرعي شين جي برآمد کي وڏي اهميت حاصل ٿي ۽ ملڪ آهستي آهستي جديد صنعتي معيشت ڏانهن وڌيو. 1901ع ۾ ''Systemskiftet''، يعني ”نظام جي تبديلي“، سان [[پارلياماني بادشاهت]] وڌيڪ مضبوط ٿي. ان کان پوءِ حڪومت لاءِ ضروري ٿيو تہ پارليامينٽ ۾ سندس خلاف اڪثريت موجود نہ هجي؛ هن اصول کي ”منفي پارليامينٽريزم“ چيو وڃي ٿو. === پهرين عالمي جنگ ۽ شليسوگ جو ريفرنڊم === [[پهرين عالمي جنگ]] دوران ڊينمارڪ غيرجانبدار رهيو. 1920ع ۾ اتر ۽ وچ شليسوگ ۾ ٿيل [[شليسوگ ريفرنڊم|عوامي راءِ شماري]] کان پوءِ [[اتر شليسوگ]] ڊينمارڪ سان شامل ٿيو، جڏهن تہ [[ڏکڻ شليسوگ]] جرمنيءَ وٽ رهيو. ان وقت مقرر ڪيل سرحد اڄ بہ ٻنهي ملڪن جي سرحد آهي. === فلاحي رياست جو اڀار === 20هين صديءَ دوران ڊينمارڪ ۾ سماجي ۽ معاشي سڌارا وڌندا ويا. 1933ع جي [[ڪينسلرگڊ معاهدو|ڪينسلرگڊ معاهدي]] ذريعي سماجي، زرعي ۽ مزدورن سان لاڳاپيل اهم سڌارا ڪيا ويا، جن جديد ڊينش [[فلاحي رياست]] جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. ان کان پوءِ ملڪ هڪ ترقي يافته [[مخلوط معيشت]] وارو نارڊڪ فلاحي ماڊل اختيار ڪيو. === ٻي عالمي جنگ === جيتوڻيڪ ڊينمارڪ [[ٻي عالمي جنگ]] دوران پاڻ کي غيرجانبدار رکيو، پر 9 اپريل 1940ع تي جرمنيءَ [[آپريشن ويزرابنگ]] تحت ملڪ تي تقريباً بنا وڏي مزاحمت جي قبضو ڪري ورتو. ڊينمارڪ جنگ جي پڄاڻيءَ تائين [[جرمن قبضي هيٺ ڊينمارڪ|جرمن قبضي]] هيٺ رهيو. 1943ع کان جرمن قبضي خلاف منظم مزاحمت وڌيڪ مضبوط ٿي. ڊينش يهودين کي [[هولوڪاسٽ]] کان بچائڻ کي ڊينش مزاحمت جي سڀ کان اهم واقعن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>[[Karl Christian Lammers]]: ''Dänemark: Widerstand zwischen Anspruch und Wirklichkeit – der Mythos vom dänischen Volk im Freiheitskampf gegen die Deutschen.'' In: [[Gerd R. Ueberschär]] (Hrsg.): ''Handbuch zum Widerstand gegen Nationalsozialismus und Faschismus in Europa 1933/39 bis 1945.'' Walter de Gruyter, Berlin/New York 2011, S. 71–84, hier: S. 79.</ref> آڪٽوبر 1943ع ۾ [[ڊينش يهودين جو بچاءُ|ڊينش يهودين کي بچائڻ]] جي وڏي مهم هلائي وئي. ٻئي طرف لڳ ڀڳ 6,000 ڊينش شهري [[ڊينش ايس ايس يونٽ|وافن-ايس ايس]] ۾ شامل ٿيا ۽ جنگ جي پڄاڻيءَ تائين جرمنيءَ جي پاسي کان وڙهندا رهيا. انهن مان لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو اتر شليسوگ جي جرمن اقليت سان واسطو رکندا هئا. 4 مئي 1945ع تي ڊينمارڪ ۾ جرمن فوجن فيلڊ مارشل [[برنارڊ مونٽگمري]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا.<ref>Claus Bundgård Christensen, Joachim Lund, Niels Wium Olese, Jakob Sørensen: ''Danmark besat – Krig og hverdag 1940–45.'' Informations Forlag, København 2009, ISBN 978-87-7514-239-2.</ref> جنگ کان پوءِ ڊينمارڪ جي نظربندي ڪئمپن ۾ ڪيترائي جرمن پناهگير بک ۽ بيمارين سبب فوت ٿيا.<ref>{{Cite journal |author=Manfred Ertel |title=DÄNEMARK: Stumme Steintafeln |journal=Der Spiegel |volume=19 |date=2005-05-09 |url=http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-40325388.html |access-date=2019-01-08}}</ref> === جنگ کان پوءِ ۽ يورپي انضمام === 1945ع ۾ آزاديءَ کان پوءِ ڊينمارڪ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]]، [[نيٽو]] (1949ع)، [[يورپ جي ڪائونسل]] (1949ع) ۽ [[نارڊڪ ڪائونسل]] (1952ع) جو باني ميمبر بڻيو. 1955ع جي [[بون-ڪوپن هيگن اعلان|بون-ڪوپن هيگن اعلانن]] ذريعي جرمنيءَ سان لاڳاپن کي نئين بنياد تي ترتيب ڏنو ويو. [[فيرو ٻيٽ|فيرو ٻيٽن]] کي 1948ع ۾ وڏي حد تائين اندروني خود حڪمراني ملي. [[گرين لينڊ]] کي 1979ع ۾ هوم رول ڏنو ويو، جڏهن تہ [[گرين لينڊ ريفرينڊم 2008|2008ع جي خود حڪمراني ريفرنڊم]] کان پوءِ 2009ع ۾ ان جي خودمختياريءَ جا اختيار وڌيڪ وڌايا ويا. 1960ع ۾ ڊينمارڪ [[يورپي آزاد واپاري تنظيم]] (EFTA) ۾ شامل ٿيو. [[1972ع جو ڊينمارڪ يورپي اقتصادي برادري ريفرنڊم|2 آڪٽوبر 1972ع جي ريفرنڊم]] کان پوءِ 1 جنوري 1973ع تي ملڪ [[يورپي اقتصادي برادري]] ۾ شامل ٿيو.<ref>{{Cite web |url=http://www.eu-oplysningen.dk/spsv/off/alle/54/ |title=Hvordan kom Danmark med i EF? |website=EU-Oplysningen |publisher=[[فولڪيٽنگ]] |date=2010-10-13 |language=da |access-date=2014-04-09}}</ref> بعد ۾ اها تنظيم [[يورپي يونين]] ۾ تبديل ٿي. [[File:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (081).jpg|thumb|2007ع ۾ [[لزبن معاهدو]] تي صحيح ڪرڻ واري تقريب؛ ڊينمارڪ يورپي يونين جو ميمبر ملڪ آهي]] [[ماسٽرخت معاهدي بابت 1992ع جو ڊينش ريفرنڊم|ماسٽرخت معاهدي]] جي توثيق 1992ع جي پهرين ريفرنڊم ۾ رد ٿي، پر [[1993ع جو ڊينش ريفرنڊم|1993ع جي ٻئي ريفرنڊم]] ۾ منظور ٿي. 2000ع جي ريفرنڊم ۾ [[يورو زون]] ۾ شامل ٿيڻ جي تجويز رد ڪئي وئي. === 21هين صدي === [[File:Paris 2006-02-11 anti-caricature protest bannieres dsc07543.jpg|thumb|11 فيبروري 2006ع تي پيرس ۾ ڪارٽونن خلاف عوامي احتجاج]] 30 سيپٽمبر 2005ع تي اخبار ''[[يولانڊس-پوسٽن]]'' طرفان شايع ڪيل [[يولانڊس-پوسٽن محمد ڪارٽون تڪرار|محمد بابت ڪارٽونن]] عالمي سطح تي وڏي توجهه حاصل ڪئي ۽ خاص طور اسلامي دنيا جي ڪيترن ملڪن ۾ ڊينمارڪ ۽ اولهه مخالف احتجاج ٿيا.<ref>Vgl. [[Souad Mekhennet]], Claudia Sautter, Michael Hanfeld: ''Die Kinder des Dschihad. Die neue Generation des islamistischen Terrors in Europa.'' Piper, München 2006, ISBN 3-492-04933-8; aktualisierte Taschenbuchausgabe ebenda (Juni) 2015; ISBN 978-3-492-30858-8, S. 21–41.</ref> 2023ع ۾ ''[[Store bededag]]''، يعني ”وڏي دعا جو ڏينهن“، سرڪاري موڪل طور ختم ڪيو ويو.<ref>[https://orf.at/stories/3315127/ Dänen feiern abgeschafften Feiertag zum letzten Mal] orf.at، 5 مئي 2023ع، حاصل ڪيل 5 مئي 2023ع.</ref> 2025ع ۾ [[ڊينمارڪ جي پارليامينٽ|ڊينش پارليامينٽ]] هڪ معاهدي جي منظوري ڏني، جنهن تحت ڊينمارڪ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] کي ڊينمارڪ جي سرزمين تي فوجي سهولتون استعمال ڪرڻ جا وسيع حق ڏنا.<ref>{{Cite web |url=https://www.spiegel.de/ausland/usa-und-daenemark-kopenhagen-erlaubt-us-militaerbasen-auf-daenischem-boden-a-938dcca2-9f6b-4d4b-ab2e-d69bc8f69d3a |title=Kopenhagen erlaubt US-Militärbasen auf dänischem Boden |website=spiegel.de |publisher=Der Spiegel |date=2025-06-11 |access-date=2025-06-11}}</ref> {{پڻ ڏسو|ڊينمارڪ جي بادشاهن جي فهرست|ڊينمارڪ جون نوآباديون}} {{پڻ ڏسو|ڊينمارڪ جي جنگين ۽ معرڪن جي فهرست}} {{پڻ ڏسو|هولگر ڊانسڪي|ڊيني گيلڊ}} == ڊينمارڪ جو نالو == ھن ملڪ جو نالو ڪنگڊم آف ڊينمارڪ آھي پر مختصرن ڊينمارڪ سڏبو آهي. مقامي ٻوليء ۾ کيس ڪانگريس ڊينمارڪ{{ٻيا نالا|انگريزي= Kongeriget Danmark}} سڏيندا اٿس. لفظ ڊينمارڪ ٻن لفظن ڊين ۽ مارڪ جو سنگم آھي ڊين ھتان جي ماڻھن جو نالو آهي ۽ مارڪ لفظ مارچ جي بگڙيل صورت آهي جنھن جي معني آھي سرحد واري زمين يا ٻيلو. اھڙي طرح ڊينمارڪ جي معني آهي ڊين ماڻھن جو سرحدي يا ٻيلي وارو ملڪ <ref name="سي آء اي">https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/da.html(سي{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} آء اي فيڪٽس بڪ)</ref>. == سياست == === بادشاهت === [[File:Frederik, Crown Prince of Denmark in 2021.jpg|thumb|ڊينمارڪ جو بادشاهه [[فريڊرڪ ڏهون]]]] 1848ع کان پوءِ ڊينمارڪ آهستي آهستي [[آئيني بادشاهت]] ۾ تبديل ٿيو. 1901ع ۾ پارلياماني اصول عملي طور لاڳو ٿيو، پر ان کي آئيني حيثيت 1953ع ۾ [[ڊينمارڪ جو آئين|ڊينمارڪ جي آئين]] ۾ ترميم ذريعي ملي.<ref name=":2">{{Cite book |author=Peter Nannestad |editor=[[Wolfgang Ismayr]] |title=Das politische System Dänemarks |work=Die politischen Systeme Westeuropas |publisher=UTB |date=1997 |pages=55–91 |url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-322-99308-3_2}}</ref> انهيءَ آئيني ترميم کان پوءِ عورتن لاءِ پڻ تخت جي وارثي ممڪن ٿي.<ref>{{Cite web |url=https://www.verfassungen.eu/dk/ |title=Verfassungen des Königreichs Dänemark |access-date=2024-01-14}}</ref> بادشاهه [[فريڊرڪ ڏهون]] ملڪ جو [[رياست جو سربراهه]] آهي. آئين موجب انتظامي اختيار رسمي طور بادشاهه وٽ آهي، پر عملي ۽ سياسي نظام لکيل آئين کان گهڻو اڳتي وڌيل آهي.<ref name=":2" /> ڊينمارڪ هڪ پارلياماني بادشاهت آهي، جنهن ۾ بادشاهه تقريباً مڪمل طور نمائشي ۽ رسمي رياستي فرض سرانجام ڏئي ٿو. بادشاهه وزيراعظم ۽ وزيرن کي مقرر يا برطرف ڪري سگهي ٿو، پارليامينٽ کي ٽوڙي سگهي ٿو ۽ قانونن تي صحيح ڪري ٿو.<ref>{{Cite book |author=Christian Förster, Josef Schmid, Nicolas Trick |title=Die nordischen Länder: Politik in Dänemark, Finnland, Norwegen und Schweden |location=Wiesbaden |date=2014 |pages=17–68}}</ref> <gallery class="center"> Amalienborg Palace 4.jpg|[[امالينبورگ محل]]، ڊينمارڪ جي بادشاهه جي شهري رهائشگاهه Crown of Christian IV.jpg|[[ڊينمارڪ جا شاهي جواهر|ڊينش تاج]]، [[روزن بورگ محل]] ۾ Christiansborg Slot Copenhagen 2014 01.jpg|[[ڪرسچن بورگ محل]]، قانونسازي، انتظاميا ۽ عدليا جو مرڪز </gallery> === انتظاميا === [[File:Mette Frederiksen - 2009.jpg|thumb|upright|ڊينمارڪ جي موجوده وزيراعظم [[ميٽي فريڊرڪسن]] ([[سوشل ڊيموڪريٽس]])]] عملي طور انتظامي اختيار ڪابينا استعمال ڪري ٿي، جنهن جي اڳواڻي وزيراعظم ڪري ٿو، جنهن کي ڊينش ۾ ''statsminister'' چيو وڃي ٿو. سياسي پارٽين سان صلاح مشوري کان پوءِ بادشاهه وزيراعظم مقرر ڪري ٿو. ان لاءِ بنيادي شرط اها آهي تہ پارليامينٽ ۾ وزيراعظم جي خلاف واضح اڪثريت موجود نہ هجي. 1901ع کان ڊينمارڪ جي آئيني نظام ۾ هن اصول کي [[منفي پارليامينٽريزم]] چيو وڃي ٿو. 2001ع کان 2011ع تائين ڊينمارڪ ۾ لبرل [[وينستري]] ۽ [[قدامت پسند عوامي پارٽي]] جي اقليتي حڪومت رهي، جنهن کي [[ڊينش عوامي پارٽي]] جي حمايت حاصل هئي. [[2011ع جي ڊينش پارلياماني چونڊن]] ۾ وچ-کاٻي ڌر جي پارٽين اڪثريت حاصل ڪئي. وزيراعظم [[هيلي ٿورنگ-شمٽ]] سوشل ڊيموڪريٽس، [[سوشلسٽ عوامي پارٽي]] ۽ [[سوشل لبرل پارٽي]] تي ٻڌل اقليتي حڪومت ٺاهي، جيڪا پارلياماني اڪثريت لاءِ [[اتحاد فهرست – ڳاڙها ۽ ساوا]] سان ويجهي سهڪار تي ڀاڙيندي هئي. جنوري 2014ع جي آخر ۾ سوشلسٽ عوامي پارٽي اتحاد مان نڪري وئي، پر [[هيلي ٿورنگ-شمٽ جي ٻي حڪومت]] جي حمايت جاري رکي. 2015ع ۾ لبرل پارٽي جي اقليتي حڪومت ٺهي، جيڪا اڳ پارليامينٽ جون رڳو 19 سيڪڙو سيٽون حاصل ڪري سگهي هئي. 2019ع کان 2022ع جي چونڊن تائين سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي ڳاڙهي بلاڪ جي ٻين پارٽين جي سهڪار سان اقليتي حڪومت هلائي. {{پڻ ڏسو|ڊينمارڪ جي حڪومتن جي فهرست|ڊينمارڪ جي وزيراعظمن جي فهرست|ڊينمارڪ جي وزارتن جي فهرست}} === قانونسازي === {{مک مضمون|فولڪيٽنگ}} ڊينمارڪ جي پارليامينٽ [[فولڪيٽنگ]] قانون پاس ڪري ٿي، حڪومت چونڊي ٿي ۽ ان جي نگراني ڪري ٿي.<ref>آئين، حصا IV ۽ V.</ref> فولڪيٽنگ هڪ ايوان تي مشتمل آهي. پارليامينٽ طرفان منظور ڪيل قانونن جي لاڳو ٿيڻ لاءِ بادشاهه جي رسمي منظوري ضروري آهي. جنگ جي اعلان ۽ امن معاهدن جي تصديق حڪومت کي پارليامينٽ کان ڪرائڻي پوي ٿي. پارليامينٽ جي هڪ ٽين ميمبرن کي منظور ٿيل قانون کي [[ريفرينڊم|عوامي راءِ شماري]] لاءِ موڪلڻ جو حق حاصل آهي. قانون رد ڪرڻ لاءِ ''نه'' واري ووٽن کي سادي اڪثريت سان گڏ سمورن ووٽ ڏيڻ جي اهل ووٽرن جي گهٽ ۾ گهٽ 30 سيڪڙو جي نمائندگي ڪرڻي پوي ٿي (آئين §&nbsp;42). پارلياماني مدي جي وڌ ۾ وڌ مدت چار سال آهي. 179 ميمبر عام، سڌي، آزاد، برابر ۽ ڳجهي ووٽ ذريعي چونڊيا وڃن ٿا. چونڊ نظام [[تناسب واري نمائندگي]] تي ٻڌل آهي. هر اهو شهري جيڪو 18 سال عمر مڪمل ڪري چڪو هجي ۽ شهري حقن کان محروم نہ هجي، ووٽ ڏيڻ ۽ چونڊ وڙهڻ جو حق رکي ٿو. [[نيوزيلينڊ]]، [[آسٽريليا]]، [[فن لينڊ]] ۽ [[ناروي]] کان پوءِ ڊينمارڪ ۽ [[آئس لينڊ]] 1915ع ۾ دنيا جي شروعاتي ملڪن مان هئا، جن [[اتر يورپ ۾ عورتن جي ووٽ جو حق|عورتن جي ووٽ جي حق]] کي آئين ۾ شامل ڪيو.<ref>Jad Adams: ''Women and the Vote. A World History.'' Oxford University Press, Oxford 2014, ISBN 978-0-19-870684-7, p.&nbsp;437.</ref> اهو حق پهريون ڀيرو 1918ع ۾ استعمال ڪيو ويو. [[ڊينمارڪ جي بادشاهت]] جا ٻيا ٻه ملڪ، [[فيرو ٻيٽ]] ۽ [[گرين لينڊ]]، هر هڪ فولڪيٽنگ ڏانهن ٻه ميمبر موڪلين ٿا. آخري [[2022ع جون ڊينش پارلياماني چونڊون|فولڪيٽنگ چونڊون]] 1 نومبر 2022ع تي ٿيون. === عدليا === [[هوييسٽيريٽ]] ڊينمارڪ جي سول ۽ فوجداري معاملن ۾ سڀ کان اعليٰ اپيل عدالت آهي. اها ٻن اعليٰ علائقائي عدالتن ۽ سامونڊي ۽ واپاري عدالت جي فيصلن ۽ مقدمن تي ٻڌڻي ڪري ٿي. آئين موجب جيڪڏهن پارليامينٽ ڪنهن [[تنظيم]] کي قانون ذريعي جبري طور ختم ڪري، تہ اهڙي معاملي جي سڌي جاچ سپريم ڪورٽ ڪري سگهي ٿي. ڊينمارڪ ۾ الڳ انتظامي عدالتي نظام موجود ناهي.<ref>{{Cite web |url=https://e-justice.europa.eu/content_specialised_courts-19-dk-de.do?member=1 |title=european justice: Dänemark |publisher=European Commission |access-date=2018-11-17}}</ref> === قانون === [[ڊينمارڪ جي قانوني تاريخ]] ڊگهي عرصي تائين قانوني ٽڪراءَ ۽ علائقائي اختلافن سان ڀريل رهي، جيڪي مطلق بادشاهت جي شروعات سان آهستي آهستي ختم ٿيا. 1661ع کان 1849ع تائين مطلق بادشاهت دوران بادشاهه رسمي طور ملڪ جي سڀ کان اعليٰ عدالت، يعني سپريم ڪورٽ، جو سربراهه هو، جيڪا 1661ع ۾ قائم ٿي. 1849ع ۾ آزاد عدالتون قائم ڪيون ويون. اهي پنهنجن عدالتي ڪمن ۾ آزاد ٿيون، پر ججن جي مقرري بادشاهه طرفان ٿيندي رهي، جيڪا روايت اڄ تائين برقرار آهي. آئين وڏن فوجداري ۽ سياسي مقدمن ۾ جيوري نظام آڻڻ جو واعدو ڪيو، جيڪو آخرڪار 1916ع جي عدالتي انتظام قانون ذريعي لاڳو ٿيو. 5 جون 1953ع جي آئين جي §&nbsp;64 موجب ججن جي آزاديءَ جي ضمانت ڏني وئي آهي، جنهن تحت جج پنهنجن فيصلن ۾ رڳو قانون جا پابند آهن.<ref>[https://www.verfassungen.eu/dk/index.htm ''Grundgesetz des Reiches Dänemark (Danmarks Riges Grundlov)''].</ref> ٻين سرڪاري ملازمن جي ابتڙ ججن کي انتظامي فيصلي ذريعي برطرف نٿو ڪري سگهجي؛ کين صرف عدالتي فيصلي سان عهدي تان هٽائي سگهجي ٿو. عام طور مقدما پهرين مرحلي ۾ ضلعي عدالتن ۾ ٻڌا وڃن ٿا، ۽ انهن فيصلن خلاف ٻن اعليٰ علائقائي عدالتن مان ڪنهن هڪ ۾ اپيل ڪري سگهجي ٿي. ڪجهه وڏا مقدما ۽ انتظامي معاملن سان لاڳاپيل ڪيس پهرين مرحلي ۾ ئي انهن اعليٰ عدالتن ۾ ٻڌا وڃن ٿا. سڀ کان مٿين عدالت [[هوييسٽيريٽ]] آهي، جيڪا رڳو انهن ڪيسن تي ٻڌڻي ڪري ٿي جيڪي اڳ ڪنهن اعليٰ علائقائي عدالت مان گذري چڪا هجن. === سياسي اشاريه === {| class="wikitable" |+ غير سرڪاري تنظيمن طرفان جاري ڪيل سياسي اشاريه ! اشاريي جو نالو ! قدر ! عالمي درجو ! تشريح ! سال |- | [[Fragile States Index|نازڪ رياستن جو اشاريه]] | style="text-align:right"| 15.9 <small>120 مان</small> | style="text-align:right"| 175 <small>179 مان</small> | ملڪ جي حالت: تمام گهڻي مستحڪم<br /><small>0 = انتهائي مستحڪم / 120 = انتهائي خطري واري<br />درجو: 1 = سڀ کان وڌيڪ نازڪ / 179 = سڀ کان وڌيڪ مستحڪم</small> | 2024<ref>{{Cite web |url=https://fragilestatesindex.org/global-data/ |title=Fragile States Index: Global Data |publisher=[[Fund for Peace]] |date=2024 |language=en |access-date=2025-08-11}}</ref> |- | [[جمهوريت اشاريه]] | style="text-align:right"| 9.28 <small>10 مان</small> | style="text-align:right"| 7 <small>167 مان</small> | مڪمل جمهوريت<br /><small>0 = آمرانه نظام / 10 = مڪمل جمهوريت</small> | 2024<ref>{{Cite web |url=https://www.eiu.com/n/campaigns/democracy-index-2024/ |title=The Economist Intelligence Unit’s Democracy Index |publisher=[[The Economist Intelligence Unit]] |date=2024 |language=en |access-date=2025-08-11}}</ref> |- | [[دنيا ۾ آزاديءَ جو اشاريو]] | style="text-align:right"| 97 <small>100 مان</small> | style="text-align:right"| — | آزاديءَ جي حيثيت: آزاد<br /><small>0 = غير آزاد / 100 = آزاد</small> | 2024<ref>{{Cite web |url=https://freedomhouse.org/countries/freedom-world/scores |title=Countries and Territories |publisher=[[Freedom House]] |date=2025 |language=en |access-date=2025-08-11}}</ref> |- | [[پريس جي آزاديءَ جي عالمي درجابندي]] | style="text-align:right"| 88.5 <small>100 مان</small> | style="text-align:right"| 4 <small>180 مان</small> | پريس جي آزاديءَ لاءِ سٺي صورتحال<br /><small>100 = سٺي صورتحال / 0 = انتهائي سنگين صورتحال</small> | 2026<ref name="RangPres">{{Cite web |url=https://rsf.org/en/index |title=Press Freedom Index |publisher=[[Reporters Without Borders]] |date=2026 |access-date=2026-06-04 |language=en}}</ref> |- | [[بدعنواني جي تاثر جو اشاريو]] (CPI) | style="text-align:right"| 89 <small>100 مان</small> | style="text-align:right"| 1 <small>181 مان</small> | <small>0 = تمام گهڻي بدعنواني / 100 = تمام صاف</small> | 2025<ref>{{Cite web |url=https://www.transparency.org/en/cpi/2025 |title=Corruption Perceptions Index |publisher=[[Transparency International]] |date=2026 |access-date=2026-06-04 |language=en}}</ref> |} === انتظامي ورهاست === {{Main |ڊينمارڪ جي انتظامي ورهاست}} {{پڻ ڏسو|ڊينمارڪ جي پوليس ڊائريڪٽوريٽن جي فهرست}} ھتان جو رياستي نظام پارلياماني آئيني بادشاهت آهي ۽ حڪومت جي گادي ڪوپن هيگن ۾ آھي. ملڪ ۾ پھرين 271 ميونسپالٽيون ھيون جن کي پھرين جنوري 2007 ۾ گھٽائي 98 ڪيو ويو. پھرين ملڪ 13 ڪائونٽين ۾ ورھايل ھيو جيڪي ختم ڪري ملڪ جي انتظامي تقسيم پنجن خطن ۾ ڪئي وئي جن کي ريجن چيو ويندو آهي<ref name = " سي آء اي "/>: ملڪ 965 ۾ ھڪ متحد رياست بڻيو [[ھيرالڊ I گورمسن]] جي سربراهي ۾ عيسائيت ۾ داخل ٿيو ۽ 5 جنوري 1849 ۾ پارلياماني آئيني بادشاهت بڻيو. 5 جون 1849 ۾ ملڪ جو آئين ٺھيو. ملڪ جو جھنڊو دنيا جو قديم ترين جھنڊو آھي ملڪ ۾ ڄمڻ جي بنياد تي شھريت نہ ملندي آهي ۽ والدين مان ڪو ھڪ ھتان جو شھري ھجڻ لازم آھي. شھرين کي ووٽ ڏيڻ جو حق 18 سالن جي عمر کان ملندو آھي. ملڪ جي رياست جي سربراھ ھن وقت راڻي مارگريٿ II جنھن جي تاجپوشي 14 جنوري 1972 ۾ ٿي ۽ ان جو ولي عھد سندس وڏو پٽ شھزادو فريڊرڪ آهي جيڪو 26 مئي 1968 ۾ پيدا ٿيو. ملڪ جي حڪومت جو سربراھ وزيراعظم آھي ۽ 28 جنوري 2015 کان ان عھدي تي لارس لوڪي راسموسن فائز آھي<ref name = "سي آء اي "/>. [[فائل:Christiansborg Slot Copenhagen 2014 01.jpg|thumb|کاٻو| ڪوپن هيگن ۾ [[ڪرسچين بورگ محل]] جنھن ۾ ڊينمارڪ جي پارليامينٽ، حڪومتي آفيسون ۽ سپريم ڪورٽ واقع آھن]] ملڪ جي پارليامينٽ ھڪ ايواني آھي جنھن کي پيپلز اسيمبلي چوندا آهن ۽ ڊينش ٻولي ۾ فوڪيٽنگ چئبو آهي جنھن جون 179 سيٽون آھن جن ۾ 2 گرين لينڊ ۽ 2 فوري ٻيٽن جون سيٽون پڻ شامل آهن ۽ ميمبرن جي چونڊ چئن سالن لاءِ ٿيندي آهي. ملڪ جي سڀ کان وڏي ڪورٽ سپريم ڪورٽ آھي جنھن ۾ ڪورٽ جي پريزيڊنٽ سميت 19 جج آھن. انھن جي مقرري ججن ۽ وڪيلن جي 6 رڪني خودمختيار ڪائونسل جي صلاح تي وزير انصاف پاران سفارش ڪرڻ تي شاھي سربراھ ڪندو آھي جيڪي ستر سالن تائين ان عھدي تي رھي سگھندا آهن. ملڪ ۾ 2 ھاء ڪورٽون ۽ ماتحت عدالتون پڻ آھن جن ۾ مختلف خاص عدالتون پڻ شامل آهن<ref name = "سي آء اي "/>. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; margin:auto;" |+ style="font-size:120%; font-weight:bold; padding:7px; background:#eaf3f8;" | ڊينمارڪ جا انتظامي ريجن |- style="background:#336b87; color:white;" ! style="padding:7px;" | هنڌ ! style="padding:7px;" | ڊينش نالو ! style="padding:7px;" | ريجن ! style="padding:7px;" | انتظامي مرڪز ! style="padding:7px;" | وڏو شهر<br /><small>(آبادي موجب)</small> ! style="padding:7px;" | آبادي<br /><small>(جنوري 2017ع)</small> ! style="padding:7px;" | پکيڙ<br /><small>(ڪلوميٽر²)</small> ! style="padding:7px;" | آباديءَ جي گهاٽائي<br /><small>(في ڪلوميٽر²)</small> |- | style="background:#f8fbfd;" | [[File:Hovedstaden in Denmark.svg|70px]] ! style="background:#edf6fa;" | ھوويسٽن | [[ڊينمارڪ جي ڪيپيٽل ريجن]] | [[ھلرڊ]] | [[ڪوپن هيگن]] | style="text-align:right;" | {{formatnum:1807404}} | style="text-align:right;" | {{formatnum:2568.29}} | style="text-align:right; background:#f3f8fb;" | {{formatnum:703.7}} |- | style="background:#f8fbfd;" | [[File:Midtjylland in Denmark.svg|70px]] ! style="background:#edf6fa;" | مجيلينڊ | [[سينٽرل ڊينمارڪ ريجن]] | [[وائبورگ]] | [[آرھوس]] | style="text-align:right;" | {{formatnum:1304253}} | style="text-align:right;" | {{formatnum:13095.80}} | style="text-align:right; background:#f3f8fb;" | {{formatnum:99.6}} |- | style="background:#f8fbfd;" | [[File:Nordjylland in Denmark.svg|70px]] ! style="background:#edf6fa;" | نارجيلينڊ | [[اتر ڊينمارڪ ريجن]] | [[آلبورگ]] | [[آلبورگ]] | style="text-align:right;" | {{formatnum:587335}} | style="text-align:right;" | {{formatnum:7907.09}} | style="text-align:right; background:#f3f8fb;" | {{formatnum:74.3}} |- | style="background:#f8fbfd;" | [[File:Sjælland in Denmark.svg|70px]] ! style="background:#edf6fa;" | شي لينڊ | [[زيلينڊ ريجن]] | [[سورو]] | [[راسڪيلڊ]] | style="text-align:right;" | {{formatnum:832553}} | style="text-align:right;" | {{formatnum:7268.75}} | style="text-align:right; background:#f3f8fb;" | {{formatnum:114.5}} |- | style="background:#f8fbfd;" | [[File:Syddanmark in Denmark.svg|70px]] ! style="background:#edf6fa;" | شوڊ ڊينمارڪ | [[ڏکڻ ڊينمارڪ ريجن]] | [[وائيل]]{{ٻيا نالا|انگريزي=Vejle}} | [[اوڊينس]] | style="text-align:right;" | {{formatnum:1217224}} | style="text-align:right;" | {{formatnum:12132.21}} | style="text-align:right; background:#f3f8fb;" | {{formatnum:100.3}} |- | colspan="8" style="background:#f5f5f5; text-align:right; padding:7px;" | '''ڄاڻ جو ذريعو:''' [http://www.noegletal.dk/ ريجنل ۽ ٻي اهم ڄاڻ لاءِ ڏسو] |} === رياستي بجيٽ === 2015ع ۾ ڊينمارڪ جي مجموعي سرڪاري بجيٽ لڳ ڀڳ 94 ارب يورو هئي. اقتصادي بحران، وڌندڙ بيروزگاري، سرڪاري معاشي تحريڪ وارا پروگرام ۽ بئنڪن لاءِ مالي مدد سبب 2009ع کان ڊينمارڪ کي ڪجهه سالن ۾ وڏن بجيٽ خسارن کي منهن ڏيڻو پيو. [[ڪفايتي پاليسي]] ذريعي 2013ع ۽ 2014ع ۾ بجيٽ خسارو ٻيهر جي ڊي پي جي 1 سيڪڙو کان هيٺ آندو ويو.<ref>[http://www.auswaertiges-amt.de/DE/Aussenpolitik/Laender/Laenderinfos/Daenemark/Wirtschaft_node.html Auswärtiges Amt – Dänemark – Wirtschaft]، حاصل ڪيل 29 ڊسمبر 2015ع.</ref> 2011ع ۾ [[قومي قرض]] لڳ ڀڳ 831 ارب ڊينش ڪرون، يعني جي ڊي پي جو 46.6 سيڪڙو هو.<ref>{{Webarchive |url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/2-15112010-AP/DE/2-15112010-AP-DE.PDF |title=Bereitstellung der Daten zu Defizit und Verschuldung 2009 |wayback=20101129010730}}</ref> 2016ع تائين اهو گهٽجي 37.7 سيڪڙو تي پهتو. ڊينمارڪ جي سرڪاري بانڊن کي ريٽنگ ايجنسي [[Standard & Poor’s]] طرفان سڀ کان اعليٰ AAA ريٽنگ حاصل آهي (2018ع تائين).<ref>{{Cite web |url=https://tradingeconomics.com/country-list/rating |title=Credit Rating – Countries – List |access-date=2018-11-28}}</ref> 2020ع ۾ جي ڊي پي جي لحاظ کان سرڪاري خرچن جا اهم شعبا هن ريت هئا:<ref>{{Cite book |title=Denmark |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |date=2024-10-03 |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/denmark/ |access-date=2024-10-14 |archive-date=2021-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210705032013/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/denmark/ |url-status=dead }}</ref> * [[صحت جو نظام|صحت]]: 10.5 سيڪڙو * [[تعليمي نظام|تعليم]]: 6.4 سيڪڙو * [[فوج]]: 2.4 سيڪڙو (2024ع) == جاگرافي == ثقافتي سببن جي ڪري عام طور [[اسڪينڊينيوا]] جو حصو سمجهيو ويندڙ ڊينمارڪ جو رياستي علائقو ([[فيرو ٻيٽ]] ۽ [[گرين لينڊ]] کان سواءِ) 43,094&nbsp;ڪلوميٽر² ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. ان لحاظ کان اهو [[سوئٽزرلينڊ]] يا [[نيدرلينڊز]] کان ٿورو وڏو، پر [[آسٽريا]] جي لڳ ڀڳ اڌ جيترو آهي. [[File:The Danish Commonwealth.gif|thumb|right|ڊينمارڪ جي بادشاهت جا ٽي ملڪ: گرين لينڊ، فيرو ٻيٽ ۽ ڊينمارڪ]] ڊينمارڪ جي اتر کان ڏکڻ ڊيگهه 368&nbsp;ڪلوميٽر ۽ اوڀر کان اولهه ويڪر 452&nbsp;ڪلوميٽر آهي. ملڪ جو سڀ کان اتر وارو نقطو [[گرينن]] آهي، جڏهن تہ سڀ کان ڏکڻ وارو نقطو [[فالستر]] ٻيٽ جي ڏکڻ ۾ [[گيدسر]] وٽ واقع آهي، جيڪو سڄي اسڪينڊينيوا جو پڻ سڀ کان ڏکڻ وارو نقطو سمجهيو وڃي ٿو. سڀ کان اولهه وارو نقطو جوٽ لينڊ ۾ [[بلووَنس هوڪ]] آهي، جيڪو اڳوڻي [[ريبي ڪائونٽي]] ۾ واقع آهي، جڏهن تہ سڀ کان اوڀر وارو نقطو [[ايرٿولميني]] ٻيٽن وٽ آهي، جيڪي [[بورن هولم]] کان 18&nbsp;ڪلوميٽر اتر اوڀر ۾ واقع آهن. ملڪ جي سڀ کان اوچي قدرتي چوٽي [[موليهوي]] آهي، جنهن جي اوچائي 170.86 ميٽر آهي. ٻيٽن ۽ گهڻين ٽٽل ڦٽل کاهين سبب ملڪ وٽ 7,314&nbsp;ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي ڪناري جي لڪير آهي.<ref>Gemessen anhand der Topographischen Karte 1:100.000. Im Maßstab 1:10.000 wächst die Gesamtlänge auf 8750&nbsp;km. Claus Kaae-Nielsen, Jakob Bang Schmidt: [https://www.dr.dk/nyheder/indland/danmarks-kyst-er-blevet-1436-kilometer-laengere ''Danmarks kyst er blevet 1.436 kilometer længere.''] Danmarks Radio, 18. Dezember 2014, abgerufen am 1. Juli 2015.</ref> ڊينمارڪ جون ٻه خشڪيءَ واريون سرحدون آهن. ڏکڻ ۾ [[جرمني]] سان سرحد 67 ڪلوميٽر ڊگهي آهي. 2022ع کان [[هانس ٻيٽ]] تي [[ڪينيڊا]] سان لڳ ڀڳ 1.2 ڪلوميٽر ڊگهي سرحد پڻ موجود آهي.<ref>{{Cite web |last=Breum |first=Martin |url=https://www.arctictoday.com/canada-denmark-agree-on-a-landmark-deal-over-disputed-hans-island/ |title=Canada, Denmark agree on a landmark deal over disputed Hans Island |website=ArcticToday |date=2022-06-13 |language=en-US |access-date=2025-09-25}}</ref> باقي طرفن کان ملڪ [[اتر سمنڊ]]، [[اسڪيگيراڪ]]، [[ڪيٽيگٽ]] ۽ [[بالٽڪ سمنڊ]] سان گهيريل آهي. [[اوريسنڊ پل]] جولاءِ 2000ع کان [[سويڊن]] سان مستقل زميني آمدرفت جو رستو فراهم ڪري ٿي. === زميني منظر === [[File:SatDenmarkAmt.jpg|thumb|left|ڊينمارڪ جي سيٽلائيٽ تصوير]] [[جوٽ لينڊ]]، جيڪو [[سِمبريائي اپٻيٽ]] جو اتر وارو حصو آهي، ۽ ان سان گڏ ان جا ٻيٽ، ڊينمارڪ کي [[وچ يورپ]] ۽ اسڪينڊينيوا جي وچ ۾ منتقلي وارو علائقو بڻائين ٿا. ڊينمارڪ ۾ مجموعي طور 1,419 اهڙا ٻيٽ آهن، جن جي ايراضي 100&nbsp;ميٽر² کان وڌيڪ آهي.<ref>{{Toter Link |url=http://www2.kms.dk/C1256AED004EA666/(AllDocsByDocId)/1D7EE8822587E667C1256AEF0030ABF6?open&page=strste&omr=KORT_DK_I_TAL |text=Landet i Tal}}, (dänisch)</ref> انهن مان 394 ٻيٽن جا سرڪاري نالا آهن، ۽ 2016ع ۾ انهن مان رڳو 74 ٻيٽ آباد هئا.<ref>Statistisk Årbog 2016</ref> ملڪ جو سڀ کان وڏو ٻيٽ [[زيلينڊ]] آهي، جنهن جي ايراضي 7,031&nbsp;ڪلوميٽر² آهي. ان کان پوءِ [[وينڊسيسل-ٿي]] (اتر جوٽ لينڊ) 4,685&nbsp;ڪلوميٽر² ايراضي سان اچي ٿو، جيتوڻيڪ عام طور ان کي ٻيٽ طور نه ڏٺو ويندو آهي، ۽ پوءِ [[فين]] ٻيٽ آهي، جنهن جي ايراضي 2,985&nbsp;ڪلوميٽر² آهي. زيلينڊ جي اوڀرئين ڪناري تي گاديءَ جو هنڌ [[ڪوپن هيگن]] واقع آهي. زيلينڊ کي [[گريٽ بيلٽ]]، فين ٻيٽ کان جدا ڪري ٿو، جڏهن تہ فين کي [[لٽل بيلٽ]]، جوٽ لينڊ کان جدا ڪري ٿو. علائقي جو ٽيون اهم سامونڊي لنگهه [[اوريسنڊ]] آهي، جيڪو زيلينڊ ۽ [[سويڊن]] جي ڏاکڻي ڪناري جي وچ ۾ واقع آهي. [[پليئسٽوسين]] دور جون [[برفاني دور|برفاني دورون]] ڊينمارڪ جي زميني منظر کي وڏي پيماني تي شڪل ڏيڻ ۾ اهم رهيون. [[ايلسٽر برفاني دور]] ۽ [[سالي برفاني دور]] دوران برفاني چادر ڊينمارڪ جي سڄي اپٻيٽ تي پکڙيل رهي ۽ پنهنجي پٺيان [[مورين]] جو مواد ڇڏي وئي، جڏهن تہ لڳ ڀڳ 20,000 سال اڳ واري [[وائيسل برفاني دور]] جي برف ڊينمارڪ جي لڳ ڀڳ وچ تائين ئي پهتي. اڄ به هن جزوي برفاني ڍڪ جا نشان وائيسل برفاني دور جي مختلف مرحلن جي مکيه توقف واري لڪير مان ڏسي سگهجن ٿا. اها لڪير ڊينمارڪ کي خاص اوڀر جوٽ لينڊ ۽ اولهه جوٽ لينڊ وارن زميني علائقن ۾ ورهائي ٿي. اولهه جوٽ لينڊ ۾ گهٽ زرخيز [[برفاني ريت جا ميدان]] غالب آهن، جڏهن تہ اوڀر جوٽ لينڊ ۾ گهڻو ڪري بنيادي مورين ۽ [[گليشئيائي مارل]] ملي ٿو. توقف واري لڪير تقريباً [[ليمفورڊ]] جي ڏاکڻي ڪناري کان جوٽ لينڊ جي وچ تائين ۽ اتان ڏکڻ طرف شليسوگ-هولسٽائن تائين وڃي ٿي. ملڪ [[اتر جرمن ميداني علائقي]] جي تسلسل طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو، جيڪو پڻ برفاني دور جي تلڇٽن مان ٺهيل آهي. خاص طور جوٽ لينڊ جو اولهه وارو حصو تمام هموار آهي، جڏهن تہ اوڀر طرف زمين وڌيڪ ٽڪرين واري ٿيندي وڃي ٿي. برفاني دور جا مورين هتان جي منظرنامي کي نمايان ڪن ٿا. هتي ئي ڊينمارڪ جي سڀ کان اوچي قدرتي چوٽي [[موليهوي]] واقع آهي، جيڪا سامونڊي سطح کان 170.86&nbsp;ميٽر مٿي آهي.<ref name="SPON-388108">{{Cite web |url=https://www.spiegel.de/reise/aktuell/superlativ-daenemark-hat-einen-neuen-hoechsten-berg-a-388108.html |title=Dänemark hat einen neuen höchsten Berg |website=Spiegel Online |date=2005-12-02 |access-date=2014-12-10}}</ref><ref>{{Webarchiv |url=http://www.kms.dk/C1256ADF004C9677/(AllDocsByDocId)/AA059F8FE81A9BC9C1256FB6004BA949?open&keeppage=1 |text=kms.dk |wayback=20060111212950}}</ref> ٻيٽ پڻ ٽڪرين ۽ هموار زمين جي گڏيل صورت سان نمايان آهن. ان جو واحد اهم استثنا اوڀر ۾ گهڻو پري واقع [[بورن هولم]] ٻيٽ آهي، جيڪو تلڇٽن بدران [[گرينائيٽ]]، [[شيل]] ۽ [[سينڊ اسٽون]] مان ٺهيل آهي. جوٽ لينڊ جي [[اتر سمنڊ]] واري سامونڊي ڪناري جي لڪير نسبتاً سڌي آهي. سامهون وارن ٻيٽن جي ڪناري جي لڪير [[بالٽڪ سمنڊ]] واري ڪناري جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ پيچيده آهي. کاهين جي کوٽ ۽ وڏن وارياسي ٽڪرين وارن علائقن سبب بندرگاهن جي تعمير ڏکي رهي، تنهنڪري 19هين صديءَ ۾ [[ايسبيئرگ]] ۾ ڊينمارڪ جي اولهه سامونڊي ڪناري جي واحد اهم بندرگاهه تعمير ڪئي وئي. اتر ۾ [[ليمفورڊ]]، [[1825ع واري سامونڊي طوفاني ٻوڏ]] کان اڳ هڪ [[فجورڊ]] هو؛ ان کان پوءِ اهو لڳ ڀڳ 180&nbsp;ڪلوميٽر ڊگهو سامونڊي لنگهه بڻجي ويو، جيڪو اتر سمنڊ کي ڪيٽيگٽ سان ملائي ٿو ۽ اتر طرف جوٽ لينڊ اپٻيٽ کي جدا ڪري ٿو. جوٽ لينڊ جو بالٽڪ سمنڊ وارو اوڀرئين ڪنارو، ان جي ابتڙ، گهڻو پيچيده ۽ مختلف شڪلين وارو آهي. سامونڊي کاهيون ۽ [[فورڊ]] گهڻو اندر خشڪيءَ تائين پهچن ٿا. انهن جي ڪنارن تي ڪيترائي بندرگاهي شهر آباد آهن، جيڪي ڊينمارڪ جي قديم ترين وسندين مان شمار ٿين ٿا. {{پڻ ڏسو|ڊينمارڪ جي ٻيٽن جي فهرست|ڊينمارڪ جي جبلن ۽ اوچائين جي فهرست}} === آبهوا === [[File:Klimadiagramm-Kopenhagen-Daenemark-metrisch-deutsch.png|thumb|upright=1.5|ڪوپن هيگن جو آبهوا چارٽ]] [[File:Klimadiagramm-Fano bei Esbjerg-Daenemark-metrisch-deutsch.png|thumb|upright=1.5|ايسبيئرگ جو آبهوا چارٽ]] [[File:Klimadiagramm-Gardbogard bei Skagen-Daenemark-metrisch-deutsch.png|thumb|upright=1.5|اسڪيگن ڀرسان گارڊبوگارڊ جو آبهوا چارٽ]] ڊينمارڪ جي ٻن سمنڊن، [[اتر سمنڊ]] ۽ [[بالٽڪ سمنڊ]]، جي وچ ۾ واقع هجڻ باوجود سالياني برسات اولهه ۾ 700 کان 800&nbsp;ملي ميٽر تائين معتدل رهي ٿي، جڏهن تہ اوڀر ۾ 500 کان 600&nbsp;ملي ميٽر تائين آهي، جيڪا وچ يورپي معيارن موجب به نسبتاً گهٽ آهي. گرمي پد پڻ گهڻو متوازن رهي ٿو: اتر سمنڊ واري علائقي ۾ جولاءِ جو سراسري گرمي پد 16&nbsp;°C هوندو آهي، جڏهن تہ [[زيلينڊ]] جي اوڀر ۾ اهو 18&nbsp;°C تائين پهچي ٿو. ڏينهن جو گرمي پد عام طور 20&nbsp;°C کان مٿي ۽ رات جو لڳ ڀڳ 13&nbsp;°C هوندو آهي. سياري ۾ [[گلف اسٽريم]] ۽ ان جي شاخ [[اتر ائٽلانٽڪ وهڪرو]] جو نرم ڪندڙ اثر نمايان ٿئي ٿو؛ ان وقت سڄي ملڪ ۾ گرمي پد برف ڄمڻ واري نقطي جي ويجهو رهي ٿو، ڏينهن جو لڳ ڀڳ 2&nbsp;°C ۽ رات جو −3&nbsp;°C. سامونڊي ڪنارن تي پاڻي جو گرمي پد سياري ۾ لڳ ڀڳ 3&nbsp;°C ۽ اونهاري ۾ 17&nbsp;°C تائين هوندو آهي. [[ڊينمارڪ جو موسمياتي ادارو]] 1874ع کان موسم جا انگ اکر گڏ ڪندو پيو اچي. ان عرصي دوران سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 36.4&nbsp;°C، 10 آگسٽ 1975ع تي [[هولسٽيبرو]] ۾ رڪارڊ ڪيو ويو. سڀ کان گهٽ گرمي پد −31.2&nbsp;°C، 8 جنوري 1982ع تي [[ٿي]] جي هورسٽڊ علائقي ۾ رڪارڊ ڪيو ويو. سڄي ملڪ جي لحاظ کان 1874ع سڀ کان ٿڌو سال هو، جڏهن سالياني سراسري گرمي پد 5.9&nbsp;°C رهيو، جڏهن تہ 2014ع ۾ 10&nbsp;°C سان سڀ کان وڌيڪ سالياني سراسري گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو. (18 سيپٽمبر 2025ع تائين)<ref>{{Cite web |author=[[Danmarks Meteorologiske Institut]] |url=https://www.dmi.dk/vejrarkiv/vejrekstremer-danmark |title=Vejrekstremer i Danmark |language=da |access-date=2025-09-18}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%; margin:auto;" |+ style="font-weight:bold; font-size:115%;" | ڊينمارڪ جي آبهوا ! style="background:#eaecf0;" | ! style="background:#eaecf0;" | جنوري ! style="background:#eaecf0;" | فيبروري ! style="background:#eaecf0;" | مارچ ! style="background:#eaecf0;" | اپريل ! style="background:#eaecf0;" | مئي ! style="background:#eaecf0;" | جون ! style="background:#eaecf0;" | جولاءِ ! style="background:#eaecf0;" | آگسٽ ! style="background:#eaecf0;" | سيپٽمبر ! style="background:#eaecf0;" | آڪٽوبر ! style="background:#eaecf0;" | نومبر ! style="background:#eaecf0;" | ڊسمبر |- ! style="text-align:right; background:#eaecf0;" | سراسري گرمي پد (°C) | style="background:#f8fbff;" | 0.0 | style="background:#f8fbff;" | 0.0 | style="background:#f5f9ff;" | 2.1 | style="background:#ffffb3;" | 5.7 | style="background:#ffd35a;" | 10.8 | style="background:#ffb347;" | 14.3 | style="background:#ff9933;" | 15.6 | style="background:#ff9933;" | 15.7 | style="background:#ffb347;" | 12.7 | style="background:#ffd35a;" | 9.1 | style="background:#fff59d;" | 4.7 | style="background:#f8fbff;" | 1.6 |- ! style="text-align:right; background:#eaecf0;" | سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد (°C) | style="background:#f8fbff;" | 2.0 | style="background:#f8fbff;" | 2.2 | style="background:#fff9b0;" | 4.9 | style="background:#ffe066;" | 9.6 | style="background:#ff9800;" | 15.0 | style="background:#ff7043;" | 18.7 | style="background:#ff5722;" | 19.8 | style="background:#ff5722;" | 20.0 | style="background:#ff8a50;" | 16.4 | style="background:#ffb74d;" | 12.1 | style="background:#ffe082;" | 7.0 | style="background:#fff6b0;" | 3.7 |- ! style="text-align:right; background:#eaecf0;" | سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد (°C) | style="background:#dff3ff;" | −2.9 | style="background:#dff3ff;" | −2.8 | style="background:#eaf7ff;" | −0.8 | style="background:#f8fbff;" | 2.1 | style="background:#ffffb3;" | 6.5 | style="background:#ffe082;" | 9.9 | style="background:#ffd35a;" | 11.5 | style="background:#ffd35a;" | 11.3 | style="background:#ffe082;" | 9.1 | style="background:#fff59d;" | 6.1 | style="background:#f8fbff;" | 2.3 | style="background:#eaf7ff;" | −0.7 |- ! style="text-align:right; background:#eaecf0; color:#3366cc;" | برسات (ملي ميٽر) | style="background:#9ec5ff;" | 57 | style="background:#dbeeff;" | 38 | style="background:#c8e5ff;" | 46 | style="background:#d4ebff;" | 41 | style="background:#c3e0ff;" | 48 | style="background:#a9d3ff;" | 55 | style="background:#8dbdff;" | 66 | style="background:#87b9ff;" | 67 | style="background:#78adff;" | 73 | style="background:#6aa2ff;" | 76 | style="background:#5d97ff;" | 79 | style="background:#8dbdff;" | 66 |- ! style="text-align:right; background:#eaecf0; color:#3366cc;" | سج جا ڪلاڪ (ڪلاڪ/ڏينهن) | style="background:#fffde7;" | 1.4 | style="background:#fff9c4;" | 2.5 | style="background:#fff59d;" | 3.5 | style="background:#ffe082;" | 5.4 | style="background:#ffd54f;" | 6.7 | style="background:#ffca28;" | 7.0 | style="background:#ffd54f;" | 6.3 | style="background:#ffda67;" | 6.0 | style="background:#ffe082;" | 4.3 | style="background:#fff59d;" | 2.8 | style="background:#fff9c4;" | 1.8 | style="background:#fffde7;" | 1.4 |- ! style="text-align:right; background:#eaecf0; color:#3366cc;" | برسات وارا ڏينهن | style="background:#2f6fe4; color:white;" | 11 | style="background:#83b5f5;" | 8 | style="background:#4b83e8; color:white;" | 10 | style="background:#6fa1ef;" | 9 | style="background:#83b5f5;" | 8 | style="background:#6fa1ef;" | 9 | style="background:#4b83e8; color:white;" | 10 | style="background:#4b83e8; color:white;" | 10 | style="background:#2f6fe4; color:white;" | 11 | style="background:#2f6fe4; color:white;" | 11 | style="background:#1f5cc8; color:white;" | 13 | style="background:#2867d6; color:white;" | 12 |- | colspan="13" style="text-align:right; background:#f8f9fa;" | '''ذريعو:''' [[Danmarks Meteorologiske Institut]]<ref>{{Cite web |author=[[Danmarks Meteorologiske Institut]] |url=https://www.dmi.dk/vejrarkiv/normaler-danmark |title=Klimanormaler for Danmark |language=da |access-date=2025-09-18 }}</ref> |} === آبي ذخيرا === [[File:Kongensbro.jpg|thumb|left|[[گودينا]]]] درياهن ۽ ٻين وهندڙ پاڻيءَ جي رستن کي وڏي پيماني تي سڌو ڪرڻ سبب ڊينمارڪ جا تمام ٿورا وهڪرا اڄ پنهنجي اصل قدرتي رستي تي وهن ٿا. ملڪ جو سڀ کان ڊگهو درياهه [[گودينا]] آهي، جيڪو 160&nbsp;ڪلوميٽر ڊگهو آهي ۽ آخري [[وائيسل برفاني دور]] دوران [[برفاني نالي|برفاني وهڪرن]] جي عمل سان ٺهيو. [[ڪونگي او]]، جنهن کي جرمن ۾ ڪونيگسائو چيو وڃي ٿو، 1864ع کان 1920ع تائين جرمن سلطنت ۽ ڊينمارڪ جي وچ ۾ سرحدي درياهه هو. {{پڻ ڏسو|ڊينمارڪ جي درياهن جي فهرست}} ملڪ ۾ ڪيترائي ننڍا ۽ وڏا ڍنڍون آهن. سڀ کان وڏي ڍنڍ [[آريسو]] آهي، جنهن جي ايراضي لڳ ڀڳ 40&nbsp;ڪلوميٽر² آهي ۽ اها [[فريڊرڪسورڪ]] جي اوڀر ۾ واقع آهي. ملڪ جي ٻي وڏي ڍنڍ [[اسٽيڊيل فجورڊ]] آهي، جنهن جي ايراضي 19&nbsp;ڪلوميٽر² آهي ۽ اها [[جوٽ لينڊ]] ۾ واقع آهي، جڏهن تہ ٽين وڏي ڍنڍ [[ايسرم ڍنڍ]] آهي، جنهن جي ايراضي 17.36&nbsp;ڪلوميٽر² آهي. اها، آريسو وانگر، جزوي طور [[هلرڊ]] ميونسپلٽي، [[ڊينمارڪ جي ڪيپيٽل ريجن]] ۽ [[زيلينڊ]] ٻيٽ ۾ واقع آهي. {{پڻ ڏسو|ڊينمارڪ جي ڍنڍن جي فهرست}} === نباتات ۽ حيوانات === [[File:Grib skov.jpg|thumb|[[زيلينڊ ريجن]] جي هڪ ٻيلي ۾ [[بيچ]] جا وڻ]] ڊينمارڪ جي لڳ ڀڳ 12 سيڪڙو ايراضي وڻن سان ڍڪيل آهي. پراڻا ٻيلا نسبتاً گهٽ آهن. گهڻو ڪري [[پن ڇڻيندڙ ٻيلو|پن ڇڻيندڙ ٻيلا]] آهن، جن ۾ [[بيچ]] ۽ [[اوڪ]] جا وڻ غالب آهن. ان کان سواءِ [[ايلم]]، [[هيزل]]، [[ميپل]]، [[پائن]]، [[برچ]]، [[ايسپن]]، [[لنڊن]] ۽ [[شاه بلوط]] جا وڻ پڻ ملن ٿا. [[ڊينمارڪ جي ٻيلن جي فهرست|ڊينمارڪ جا سڀ کان وڏا لڳاتار ٻيلائي علائقا]] [[سلڪيبورگ]] جي ڏکڻ ۾ ۽ [[هِميرلينڊ]] ۾ [[رولڊ اسڪو]] وٽ واقع آهن.<ref>Naturstyrelsen: ''Nyhedsbrevet Skov og Natur nr. 18, 2004 – Danmarks største skov ligger ved Silkeborg'', abgerufen am 28. November 2011 (dänisch).</ref> اولهه جوٽ لينڊ جي هيٺاهين علائقن ۾ ڪجهه هنڌن تي [[دلدل|مٿاهيون دلدلي علائقا]] محفوظ رهيا آهن. ان کان سواءِ وچ يورپ لاءِ عام [[وارياسي ٽڪريون]] ۽ [[هيٿ]] واري نباتات پڻ ملي ٿي. [[File:Rød ræv (Vulpes vulpes).jpg|thumb|left|ڊينمارڪ ۾ [[ڳاڙهو لومڙ]]]] ڊينمارڪ جو سڀ کان وڏو خشڪيءَ تي رهندڙ جهنگلي جانور [[ڳاڙهو هرڻ]] آهي، جنهن جو وزن 200&nbsp;ڪلوگرام کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. ملڪ ۾ [[رو هرڻ]]، [[فيلو هرڻ]]، [[خرگوش]]، [[يوروشيائي ڳاڙهي گلهري|گلهري]] ۽ [[سيهڙ]] پڻ ملن ٿا. خشڪيءَ تي رهندڙ شڪاري جانورن ۾ [[لومڙ]]، [[بيجر]] ۽ [[مارٽن]] شامل آهن، جڏهن تہ [[ريڪون]] ۽ [[ريڪون ڪتو]] ٻاهران آندل نسل آهن. 2015ع کان پوءِ جهنگ ۾ بگهڙ وڌيڪ ڏسڻ ۾ آيا آهن. جرمني کان ايندڙ بگهڙن سبب هي جانور ٻيهر ڊينمارڪ ۾ مستقل طور آباد ٿيڻ لڳا آهن. ان کان اڳ ڊينمارڪ ۾ آخري آزاد بگهڙ 1813ع ۾ ڏٺو ويو هو.<ref>[https://de.euronews.com/2017/05/05/internet-hype-erstes-wolfspaerchen-in-daenemark-seit-200-jahren ''Euronews: Erstes Wolfspärchen in Dänemark seit 200 Jahren?'']</ref> 2016ع جي وچ کان ڊينمارڪ ۾ ٻيهر آزاد گهمندڙ [[ايلڪ]] موجود آهن، جڏهن جوٽ لينڊ جي دلدلي علائقي [[لِل وِلدموسي]] ۾ پنج ايلڪ جا ٻچا آزاد ڪيا ويا. ان کان اڳ ڊينمارڪ ۾ جهنگلي ايلڪ جون آخري آباديون لڳ ڀڳ 5,000 سال اڳ موجود هيون.<ref>{{Citation |title=''Focus.de: Dänemark wildert Elchkälber aus.'' |url=http://www.focus.de/wissen/diverses/tiere-auf-den-elch-gekommen-daenemark-wildert-kaelber-aus_id_5663115.html |access-date=2026-08-10 |archive-date=2023-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406214551/https://www.focus.de/wissen/diverses/tiere-auf-den-elch-gekommen-daenemark-wildert-kaelber-aus_id_5663115.html |url-status=dead }}</ref> [[بورن هولم]] ۽ لِل وِلدموسي ۾ [[يورپي بائسن]] کي ٻيهر آباد ڪرڻ جا منصوبا پڻ هلندڙ آهن؛ هي جانور ملڪ مان لڳ ڀڳ 2,500 سال اڳ ختم ٿي ويا هئا.<ref>{{Webarchive |url=http://www.naturstyrelsen.dk/Nyheder/2012/BisonenBoltrerSigIgenPaaDanskJord.htm |title=Europæisk bison boltrer sig igen på dansk jord. |wayback=20130506155520}}</ref><ref>[http://naturstyrelsen.dk/naturbeskyttelse/naturprojekter/bison-bornholm/ Bison Bornholm.] Naturstyrelsen.</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.freenature.nl/nieuws/2021/nederlandse-wisenten-naar-denemarken |title=Nederlandse wisenten naar Denemarken |website=www.freenature.nl |date=2021-02-25 |language=nl |access-date=2021-02-11}}</ref> ڊينمارڪ ۾ لڳ ڀڳ 400 پکين جا قسم ملن ٿا، جن مان [[ميگپائي]]، [[ڪبوتر]]، [[ڪوٽ]]، [[هَنس]] ۽ [[بدڪ]] سڀ کان وڌيڪ عام آهن. ڊگهي سامونڊي ڪناري سبب آبي پکين جي دنيا پڻ تمام گهڻي متنوع آهي، جنهن ۾ [[سامونڊي ڪانءُ]]، [[لون]] ۽ [[ٽرن]] شامل آهن. اتر سمنڊ ۽ بالٽڪ سمنڊ جي ڪنارن تي [[هاربر سيل]] ۽ [[گري سيل]] ملن ٿا. گري سيل جو وزن 300&nbsp;ڪلوگرام تائين پهچي سگهي ٿو ۽ اهو ڊينمارڪ جو سڀ کان وڏو مقامي شڪاري جانور آهي. ڊينمارڪ جي چوڌاري سمنڊن ۾ ڪيترائي سامونڊي مڇين جا قسم ملن ٿا؛ خاص طور [[ڪاڊ]]، [[سالمن]]، [[هيرنگ]] ۽ [[پليس]] ملڪ جي [[ماهيگيري]] لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا. [[File:Recently harvested roe deer and suppressed rifle, Denmark 01.png|thumb|ڊينمارڪ ۾ تازو شڪار ڪيل رو هرڻ]] ڊينمارڪ ۾ [[شڪار]] جو حق زمين جي ملڪيت سان ڳنڍيل آهي. [[ڊينمارڪ جو شڪار قانون|ڊينمارڪ جي شڪار قانون]] موجب رڳو هڪ [[هيڪٽر]] لڳاتار زمين به شڪار ڪرڻ لاءِ ڪافي ٿي سگهي ٿي.<ref name=":02">{{Cite journal |last1=Primdahl |first1=Jørgen |last2=Bojesen |first2=Mikkel |last3=Vesterager |first3=Jens Peter |last4=Kristensen |first4=Lone Søderkvist |title=Hunting and Landscape in Denmark: Farmers’ Management of Hunting Rights and Landscape Changes |journal=Landscape Research |volume=37 |issue=6 |date=2012-12 |issn=1469-9710 |pages=659–672 |doi=10.1080/01426397.2012.728577}}</ref><ref name=":1">{{Cite book |editor1=Rory Putman |editor2=Marco Apollonio |editor3=Reidar Andersen |title=Ungulate Management in Europe: Problems and Practices |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, UK |date=2011 |isbn=978-0-521-76059-1 |pages=6–7, 57, 159}}</ref> شڪار ڪيل گوشت جي قيمت ۽ ٻيلن توڙي زرعي زمينن کي ٿيندڙ نقصان جي لحاظ کان [[ڳاڙهو هرڻ]] ۽ [[رو هرڻ]] سڀ کان اهم شڪار ٿيندڙ جهنگلي جانور آهن.<ref>{{Cite book |last1=Bartsch |first1=Norbert |last2=Röhrig |first2=Ernst |title=Waldökologie: Einführung für Mitteleuropa |edition=1 |publisher=Springer |location=Berlin/Heidelberg |date=2016 |isbn=978-3-662-44268-5 |pages=174 ff. |url=https://books.google.de/books?id=2UJECwAAQBAJ |access-date=2019-01-27 |doi=10.1007/978-3-662-44268-5}}</ref><ref name=":1" /> ڏکڻ کان ايندڙ [[جهنگلي سور]] ذريعي [[آفريڪي سوائن بخار]] جي ممڪن ڦهلاءَ جي خدشي سبب ڊينمارڪ 2019ع ۾ لڳ ڀڳ 70&nbsp;ڪلوميٽر ڊگهي ۽ 1.50&nbsp;ميٽر اوچي [[جهنگلي جيوت بچاءَ واري ڀت]] تعمير ڪئي، جيڪا ڪجهه [[سرحدي لنگهه|سرحدي لنگهن]] کان سواءِ جرمني سان لڳندڙ تقريباً سڄي خشڪيءَ واري سرحد سان پکڙيل آهي؛ ڏسو [[ڊينمارڪ جي جهنگلي سور واري ڀت]].<ref>{{Cite web |last1=Kroeske |first1=Peer-Axel |last2=Betz |first2=Susanne |url=https://www.br.de/nachrichten/deutschland-welt/schweinepest-daenemarks-grenzwertiger-zaun,RkLCNLn |title=Schweinepest: Dänemarks grenzwertiger Zaun |website=Bayerischer Rundfunk |date=2019-12-15 |access-date=2019-12-25}}</ref> === ماحول === صدين تائين [[ٻيلن جي وڍ|ٻيلن جي وڏي پيماني تي وڍ]] ۽ چراگاهن جي تباهي سبب ملڪ جي ماحول کي وڏو نقصان پهتو آهي. مجموعي زرعي زمين جو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو حصو [[سامونڊي سطح]] تي يا ان کان ٿورو مٿي واقع آهي، ۽ ان جو وڏو حصو ماحولياتي لحاظ کان حساس [[آبي زمين|آبي زمينن]] تي مشتمل آهي، جن مان پاڻي ڪڍي کين پوکيءَ لائق بڻايو ويو آهي.<ref name="DK Lonely" /> ماحولياتي تنوع جي تحفظ لاءِ ملڪ ۾ مجموعي طور [[ڊينمارڪ جا قومي پارڪ|ڇهه قومي پارڪ]] قائم ڪيا ويا آهن. === شهر === 2023ع ۾ ڊينمارڪ جي 89 سيڪڙو آبادي شهرن ۾ رهندي هئي.<ref name="BevStadt">{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.URB.TOTL.IN.ZS?locations=DK |title=Urban population (% of total population) |publisher=[[عالمي بئنڪ]] |language=en |access-date=2024-10-01}}</ref> [[زيلينڊ]]، [[ڪوپن هيگن]] جي موجودگي سبب، ڊينمارڪ جو سڀ کان گهڻي آبادي وارو ٻيٽ آهي. ملڪ جي لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو آبادي 7,000&nbsp;ڪلوميٽر² ايراضيءَ واري هن ٻيٽ تي رهي ٿي. وڏي ڪوپن هيگن واري علائقي ۾ 1 جنوري 2022ع تي لڳ ڀڳ 1.3 ملين ماڻهو رهندا هئا. ڊينمارڪ جا شهر (ڊينش: ''byer''؛ واحد: ''by'')، 1 اپريل 1970ع جي ميونسپل سڌارن کان پوءِ، انتظامي يونٽ ناهن رهيا، پر رڳو شمارياتي يا جاگرافيائي يونٽ آهن. انهن سڌارن دوران ميونسپلٽين جو انگ 1,098 مان گهٽائي 277 ڪيو ويو، ۽ 1974ع کان 275 رهيو. 2007ع جي ميونسپل سڌارن کان پوءِ ڊينمارڪ ۾ 98 ميونسپلٽيون آهن. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! rowspan="15" style="font-weight:normal;" | [[File:Copenhagen City Hall.jpg|frameless|160px|[[ڪوپن هيگن]]]]<br />ڪوپن هيگن<br /> [[File:Aarhus domkirke.jpg|frameless|120px|[[آرھوس]]]]<br />آرھوس<br /> [[File:Odense Rathaus und Dom.JPG|frameless|160px|[[اوڊينس]]]]<br />اوڊينس ! # ! شهر ! شهر جي آبادي<br /><small>1 جنوري 2022ع</small><ref name="LokStatDK">{{Cite web |url=https://www.statistikbanken.dk/BY1 |title=BY1: Population 1. January by urban, rural areas, age and sex |website=StatBank Denmark |publisher=Danmarks Statistik |language=en |access-date=2022-06-25}}</ref> ! ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي<br /><small>1 جنوري 2022ع</small><ref name="LokStatDK" /> ! rowspan="15" style="font-weight:normal;" | [[File:The middle section of Østerågade, Aalborg.jpg|frameless|160px|[[آلبورگ]]]]<br />آلبورگ<br /> [[File:Esbjerg harbour (8563661696).jpg|frameless|160px|[[ايسبيئرگ]]]]<br />ايسبيئرگ<br /> [[File:2016-06-19-det-gamle-raadhus-i-randers.jpg|frameless|160px|[[رينڊرس]]]]<br />رينڊرس |- | 1 || [[ڪوپن هيگن]] || 644,000 || 644,000 |- | 2 || [[آرھوس]] || 285,000 || 355,000 |- | 3 || [[اوڊينس]] || 181,000 || 206,000 |- | 4 || [[آلبورگ]] || 120,000 || 221,000 |- | 5 || [[ايسبيئرگ]] || 72,000 || 115,000 |- | 6 || [[رينڊرس]] || 63,000 || 99,000 |- | 7 || [[ڪولڊنگ]] || 62,000 || 94,000 |- | 8 || [[هورسينس]] || 61,000 || 94,000 |- | 9 || [[وائيل]] || 60,000 || 119,000 |- | 10 || [[راسڪيلڊ]] || 52,000 || 89,000 |- | 11 || [[هرننگ]] || 51,000 || 89,000 |- | 12 || [[سلڪيبورگ]] || 50,000 || 97,000 |} {{پڻ ڏسو|ڊينمارڪ جي شهرن جي فهرست}} == آبادي == === آباديءَ جي جوڙجڪ === {{Gallery |title= آباديءَ جي جوڙجڪ |width=250 |align=right |File:Denmark-demography.png|1961ع کان 2010ع تائين ڊينمارڪ جي آباديءَ ۾ تبديلي؛ آبادي هزارن ۾ |File:Bevölkerungspyramide Dänemark 2016.png|2016ع ۾ ڊينمارڪ جي آباديءَ جو عمر وارو هرم }} {{Main |ڊينمارڪ جي آباديءَ جي جوڙجڪ}} 1 مئي 2025ع تي ڊينمارڪ جي آبادي 6,001,008 هئي.<ref>{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL?locations=DK |title=Population, total |website=World Economic Outlook Database |publisher=[[عالمي بئنڪ]] |date=2023 |language=en |access-date=2024-10-01}}</ref> سالياني آباديءَ جي واڌ +0.8 سيڪڙو هئي. جيتوڻيڪ موتن جو انگ ڄمڻ کان وڌيڪ هو، يعني ڄمڻ جي شرح 9.9 في 1,000 آبادي<ref>{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.CBRT.IN?locations=DK |title=Birth rate, crude (per 1,000 people) |website=World Bank Open Data |publisher=عالمي بئنڪ |date=2024 |language=en |access-date=2024-10-01}}</ref> ۽ موت جي شرح 10.1 في 1,000 آبادي هئي،<ref>{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.CDRT.IN?locations=DK |title=Death rate, crude (per 1,000 people) |website=World Bank Open Data |publisher=عالمي بئنڪ |date=2024 |language=en |access-date=2024-10-01}}</ref> تنهن هوندي بہ لڏپلاڻ سبب آبادي وڌندي رهي. 2022ع ۾ في عورت ڄمڻ جو سراسري انگ 1.6 هو، جڏهن تہ [[يورپي يونين]] ۾ اهو 1.5 هو.<ref name="Gebrat">{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.TFRT.IN?locations=DK |title=Fertility rate, total (births per woman) |website=World Bank Open Data |publisher=عالمي بئنڪ |date=2024 |language=en |access-date=2024-10-01}}</ref> 2022ع ۾ ڊينمارڪ جي رهواسين جي ڄمڻ وقت [[متوقع عمر]] 81.3 سال هئي<ref name="LebErw">{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.IN?locations=DK |title=Life expectancy at birth, total (years) |website=World Bank Open Data |publisher=عالمي بئنڪ |date=2024 |language=en |access-date=2024-10-01}}</ref>؛ عورتن لاءِ اها 83.2 سال<ref>{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.FE.IN?locations=DK |title=Life expectancy at birth, female (years) |website=World Bank Open Data |publisher=عالمي بئنڪ |date=2024 |language=en |access-date=2024-10-01}}</ref> ۽ مردن لاءِ 79.5 سال هئي.<ref>{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.MA.IN?locations=DK |title=Life expectancy at birth, male (years) |website=World Bank Open Data |publisher=عالمي بئنڪ |date=2024 |language=en |access-date=2024-10-01}}</ref> 2021ع ۾ آباديءَ جي عمر جو [[وچيون قدر|وچيون قدر]] 41.3 سال هو.<ref>{{Cite web |url=https://population.un.org/wpp/Download/SpecialAggregates/EconomicTrading/ |title=World Population Prospects 2022 – Population Dynamics -Download Files |publisher=[[گڏيل قومن جو اقتصادي ۽ سماجي معاملن وارو کاتو]] |date=2021 |language=en |access-date=2024-10-01}}</ref> 2023ع ۾ 15.9 سيڪڙو آبادي 15 سالن کان گهٽ عمر جي هئي،<ref>{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.0014.TO.ZS?locations=DK |title=Population ages 0-14 (% of total population) |website=World Bank Open Data |publisher=عالمي بئنڪ |date=2024 |language=en |access-date=2024-10-01}}</ref> جڏهن تہ 64 سالن کان وڌيڪ عمر وارن جو حصو 20.7 سيڪڙو هو.<ref>{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.65UP.TO.ZS?locations=DK |title=Population ages 65 and above (% of total population) |website=World Bank Open Data |publisher=عالمي بئنڪ |date=2024 |language=en |access-date=2024-10-01}}</ref> === آباديءَ جي جوڙجڪ ۽ لڏپلاڻ === ڊينمارڪ جي آبادي نسلي لحاظ کان گهڻي حد تائين هم جنس آهي، ۽ لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو آبادي [[ڊينش ماڻهو|ڊينش]] آهي. ڏکڻ جوٽ لينڊ ۾ جرمن اقليت هڪ [[قومي اقليت]] طور موجود آهي. ان کان سواءِ ٻين اسڪينڊينيوايي قومن جا ماڻهو ۽ خاص طور 20هين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[لڏپلاڻ|لڏپلاڻ ڪندڙ پسمنظر]] رکندڙ ماڻهو پڻ آباديءَ جو حصو بڻيا آهن، جن مان ڪيترائي [[ترڪي]] ۽ اوڀر يورپ مان آيل آهن. 2017ع ۾ 11.5 سيڪڙو آبادي ملڪ کان ٻاهر ڄاول هئي.<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/en/development/desa/population/migration/publications/migrationreport/docs/MigrationReport2017_Highlights.pdf |title=Migration Report 2017 |publisher=گڏيل قومون |format=PDF |language=en |access-date=2018-09-30}}</ref><ref>{{Cite journal |title=Origins and Destinations of the World’s Migrants, 1990-2017 |journal=Pew Research Center's Global Attitudes Project |date=2018-02-28 |url=http://www.pewglobal.org/2018/02/28/global-migrant-stocks/?country=DK&date=2017 |access-date=2018-09-30}}</ref> جرمن اقليت کي، جيئن جرمني جي وفاقي رياست [[شليسوگ-هولسٽائن]] ۾ رهندڙ [[ڊينش اقليت]] کي، هڪ خاص حيثيت حاصل آهي. لڳ ڀڳ 15,000 کان 20,000 ماڻهو پاڻ کي "جرمن قومي گروهه" سان واسطو رکندڙ قرار ڏين ٿا، ۽ انهن مان گهڻا جرمني جي سرحد ڀرسان رهن ٿا. [[اتر شليسوگ]] واري علائقي ۾، جيڪو 2007ع جي [[انتظامي سڌارو|انتظامي سڌارن]] تائين [[Sønderjylland]] ڪائونٽي جي برابر هو، انهن جو آباديءَ ۾ حصو لڳ ڀڳ 6 کان 10 سيڪڙو آهي. 1955ع ۾ جرمني ۽ ڊينمارڪ ٻن بنيادي اعلانن، يعني بون-ڪوپن هيگن اعلانن، ذريعي اقليتن سان لاڳاپيل قانوني معاملن کي منظم ڪيو. انهن تحت ٻنهي ملڪن جي لاڳاپيل اقليتن کي پنهنجن اسڪولن، لائبريرين، چرچ جي ادارن ۽ ٻين تنظيمن لاءِ مالي سهائتا، پنهنجي تعليمي سندن جي سڃاڻپ ۽ ڪجهه سياسي سهولتون ڏنيون ويون.<ref>{{Webarchive |url=http://tyskland.um.dk/da/om-tyskland/danske-mindretal-i-sydslesvig/den-dansk-tyske-mindretalsordning/ |title=Dänisches Außenministerium: ''Den dansk-tyske mindretalsordning'' |wayback=20150522130645}}</ref> {{پڻ ڏسو|1945ع کان پوءِ ڊينمارڪ ۾ اميگريشن ۽ اميگريشن پاليسي}} === ٻولي === {{Main |ڊينش ٻولي}} ڊينمارڪ جي سرڪاري ٻولي [[ڊينش ٻولي|ڊينش]] آهي. [[علائقائي يا اقليتي ٻولين لاءِ يورپي منشور]] تحت [[اتر شليسوگ]] (شليسوگ جي ڊينش حصي يا [[ڏکڻ جوٽ لينڊ]]) ۾ رهندڙ [[ڊينمارڪ ۾ جرمن اقليت|جرمن اقليت]] لاءِ [[جرمن ٻولي|جرمن]] کي ملڪ جي واحد تسليم ٿيل [[اقليتي ٻولي]] جي حيثيت حاصل آهي.<ref>{{Webarchive |url=http://www.uvm.dk/Om-os/Ministeriets-internationale-arbejde/Europa-og-uddannelse/Europaraadet/Den-europaeiske-sprogpagt |title=''Den europaeiske sprogpagt'' (Der europäische Sprachpakt) |wayback=20140202161049}} ڊينمارڪ جي تعليم واري وزارت جي ويب سائيٽ تي (ڊينش ۾)</ref> ان کان سواءِ ملڪ جي ڪجهه علائقن ۾ [[ڏکڻ جوٽ لينڊي ٻولي|ڏکڻ جوٽ لينڊي]] ۽ [[بورن هولمي ٻولي|بورن هولمي]] جهڙيون مقامي ٻوليون ۽ لهجا پڻ نسبتاً مضبوط حيثيت رکن ٿا. 21 سيپٽمبر 2023ع تي ڊينمارڪ جي پارليامينٽ جي صدارت اعلان ڪيو تہ [[گرين لينڊ]] ۽ [[فيرو ٻيٽ|فيرو ٻيٽن]] سان واسطو رکندڙ پارليامينٽ جا ميمبر هاڻي پنهنجون تقريرون ترتيبوار [[گرين لينڊي ٻولي|گرين لينڊي]] ۽ [[فيروي ٻولي|فيروي]] ۾ پڻ ڪري سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |url=https://uepo.de/2023/09/24/dolmetscher-gesucht-daenisches-parlament-spricht-jetzt-auch-groenlaendisch-und-faeroeisch/ |title=Dolmetscher gesucht: Dänisches Parlament spricht jetzt auch Grönländisch und Färöisch |website=UEPO.de |date=2023-09-24 |language=de |access-date=2023-09-25}}</ref> ڊينش ٻولي، [[آئس لينڊي ٻولي|آئس لينڊي]]، فيروي، [[نارويجي ٻولي|نارويجي]] ۽ [[سويڊني ٻولي|سويڊني]] سان گڏ [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي [[اتر جرمن ٻوليون|اتر جرمن شاخ]] سان تعلق رکي ٿي. [[وائڪنگ دور]] جي پڄاڻيءَ تائين مختلف اسڪينڊينيوايي ٻولين ۽ لهجن ۾ تمام ٿورو فرق هو. انهن جا سڀ کان پراڻا گڏيل ثبوت ٽين صدي عيسويءَ جا [[رون|روني]] لکت وارا آثار آهن، جيڪي [[جوٽ لينڊ]] کان وٺي ڏکڻ [[سويڊن]] تائين مليا آهن. 12هين صديءَ کان پوءِ ئي ڊينش ٻوليءَ جو ٻين اسڪينڊينيوايي ٻولين کان ڌار ٿيڻ واضح ٿيڻ لڳو. ان جي سڀ کان نمايان صوتياتي خصوصيت زور ڏنل پدن ۾ [[اسٽوڊ|اسٽوڊ]] نالي مخصوص صوتي بندش جو پيدا ٿيڻ آهي. آواز جي تارن کي ٿوري دير لاءِ بند ڪرڻ سان هوا جو وهڪرو ۽ نتيجي ۾ آواز هڪ گهڙيءَ لاءِ رڪجي وڃي ٿو. ڊينش ٻولي لکڻ لاءِ ٽن اضافي اکرن سان وڌايل [[لاطيني الفابيٽ]] استعمال ٿئي ٿو. جرمن ٻوليءَ جي ''ä'' ۽ ''ö'' جي برابر ڊينش ۾ ترتيبوار [[æ]] ۽ [[ø]] استعمال ٿين ٿا؛ ان کان سواءِ [[å]] اکر پڻ استعمال ٿئي ٿو، جيڪو [[1948ع جي ڊينش هِجي سڌارا|1948ع جي ڊينش هِجي سڌارن]] تائين ''aa'' لکيو ويندو هو. ڊينش ٻوليءَ جي لفظن جي ذخيري ۾ [[وچئين هيٺين جرمن ٻولي]] مان ورتل ڪيترائي لفظ شامل آهن. وچئين هيٺين جرمن اتر يورپ ۽ [[هانسيائي اتحاد]] جي روايتي رابطي واري ٻولي هئي؛ ڪجهه وقت تائين اها ڊينمارڪ جي بادشاهن ۽ شاهي درٻار جي ٻولي، ۽ فوج ۾ حڪمن جي ٻولي پڻ رهي. اڄ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ڊينمارڪ ۾ سڀ کان اهم پرڏيهي ٻولي آهي، جڏهن تہ جرمن ۽ [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] جو اثر پڻ اڃا تائين نمايان آهي. لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو شاگرد پنهنجي تعليم جي ڪنهن نہ ڪنهن مرحلي تي جرمن کي ٻي پرڏيهي ٻولي طور پڙهن ٿا. === مذهب === [[File:Roskilde Cathedral aerial.jpg|thumb|left|[[راسڪيلڊ گرجاگھر]] ڊينمارڪ جي بادشاهن جي روايتي تدفين گاهه آهي]] [[ڊينمارڪ جو آئين]] مذهبي آزاديءَ جي ضمانت ڏئي ٿو. جيتوڻيڪ ڊينمارڪ جو سماج وڏي پيماني تي [[سيڪيولرائزيشن|سيڪيولر]] ٿي چڪو آهي، تنهن هوندي بہ روايتي طور ملڪ جي لڳ ڀڳ 72.1 سيڪڙو آبادي [[ايوينجيليڪل لوٿرن ازم|ايوينجيليڪل لوٿرن]] [[ڊينمارڪ جو عوامي چرچ|ڊينمارڪ جي عوامي چرچ]] ''(Folkekirken)'' سان واسطو رکي ٿي، جيڪو 16هين صديءَ ۾ [[پروٽيسٽنٽ ازم]] جي هڪ حصي طور وجود ۾ آيو (ڏسو [[سڌارو#مختلف يورپي ملڪن ۾ صورتحال|يورپ ۾ مذهبي سڌارو]]). ڊينمارڪ جو عوامي چرچ واحد [[مذهبي جماعت]] آهي، جيڪو رياست سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. پارليامينٽ ۽ بادشاهه گڏجي چرچ جي انتظام جي نگراني ڪن ٿا، جڏهن تہ چرچ جو وزير ان جو سڀ کان اعليٰ انتظامي اختياري آهي. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" |+ '''ڊينمارڪ جي ڪُل آباديءَ ۾ ڊينمارڪ جي عوامي چرچ جي ميمبرن جو سيڪڙو'''<ref>{{Cite web |url=https://www.folkekirken.dk/om-folkekirken/folkekirken-i-tal/medlemmer |title=Folkekirkens medlemmer |publisher=Folkekirken |language=da |access-date=2023-09-28}}</ref> |- ! 1990ع ! 2000ع ! 2010ع ! 2015ع ! 2020ع ! 2023ع |- | 89.3٪ | 85.1٪ | 80.9٪ | 77.8٪ | 74.3٪ | 72.1٪ |} [[ڊينمارڪ ۾ رومن ڪيٿولڪ چرچ]] ([[ڪوپن هيگن جو رومن ڪيٿولڪ ڊائوسيس]]، جنهن جو گرجاگھر سينٽ [[انسگار]] ڪيٿيڊرل آهي) جا پوئلڳ آباديءَ جو لڳ ڀڳ 0.6 سيڪڙو ۽ [[مسلمان]] لڳ ڀڳ 5.3 سيڪڙو آهن؛ انهن ٻنهي گروهن جو وڏو حصو لڏپلاڻ ڪندڙ خاندانن سان واسطو رکي ٿو. ٻين عيسائي مذهبي جماعتن ۾ [[يهووا جا شاهد]] (0.3 سيڪڙو)، [[سربيائي آرٿوڊوڪس چرچ|سربيائي آرٿوڊوڪس]] ۽ [[بپتسما ڏيندڙ|بپتسما ڏيندڙ]] شامل آهن. 17هين صديءَ جي ٻئي اڌ کان [[يهودي]] پڻ ڊينمارڪ ۾ رهندا اچن ٿا، جيڪي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 0.1 سيڪڙو آهن. 2018ع کان ڊينمارڪ ۾ عوامي هنڌن تي منهن ڍڪڻ تي پابندي لاڳو آهي. ان تحت ڪنهن کي بہ [[برقعو|برقعي]] يا [[نقاب]] سان منهن ڍڪڻ جي اجازت ناهي؛ پابنديءَ ۾ اهڙا ماسڪ ۽ نقلي ڏاڙهيون پڻ شامل آهن، جيڪي منهن کي سڃاڻپ کان لڪائين ٿيون.<ref>{{Cite web |url=https://www.deutschlandfunk.de/ein-imam-in-kopenhagen-muslim-und-daene-zu-sein-ist-kein.795.de.html?dram:article_id=446158 |title=Ein Imam in Kopenhagen – „Muslim und Däne zu sein, ist kein Widerspruch“ |access-date=2021-04-09}}</ref> {{پڻ ڏسو|ڊينمارڪ ۾ مذهبي آزادي}} [[يوروبيروميٽر]] تحت [[يورپي ڪميشن]] لاءِ 2020ع ۾ ڪرايل هڪ نمائنده سروي موجب، ڊينمارڪ جي 18 سيڪڙو ماڻهن لاءِ مذهب اهم هو، 29 سيڪڙو لاءِ اهو نہ اهم هو نہ غير اهم، جڏهن تہ 53 سيڪڙو ماڻهن لاءِ مذهب غير اهم هو.<ref>{{Cite book |publisher=European Union |title=Special Eurobarometer 508 - Values and Identities of EU citizens - Report |trans-title=Fieldwork October-November 2020 |location=Brussels |date=2021 |isbn=978-92-76-43232-6 |page=126 |language=en |url=https://publications.jrc.ec.europa.eu/repository/bitstream/JRC126943/JRC126943_01.pdf#page=131 |format=PDF}}</ref> === تعليمي نظام === {{Main |ڊينمارڪ ۾ تعليمي نظام}} [[File:The Black Diamond (Royal Library), Copenhagen.JPG|thumb|[[دي بليڪ ڊائمنڊ]]، [[ڊينش شاهي لائبريري]] جو هڪ حصو]] ==== اسڪول ==== ڊينمارڪ ۾ خانگي ۽ سرڪاري ٻئي قسم جا اسڪول موجود آهن. ڊينمارڪ ۾ اسڪولي تعليم گهٽ ۾ گهٽ هڪ سال ڪنڊرگارٽن ۾ گذارڻ کان پوءِ نَوَ سالا عوامي اسڪول ([[Folkeskole|فولڪ اسڪول]]) سان شروع ٿئي ٿي، جنهن جي پڄاڻي ايف ايس اي (''Folkeskolens Afgangsprøve'') نالي آخري امتحان سان ٿئي ٿي. نائين درجي کان اڳ شاگردن کي مختلف تعليمي ڌارائن ۾ ورهايو نٿو وڃي؛ ان لحاظ کان پهريان نَوَ سال گڏيل اسڪولي نظام هيٺ تعليم ڏني وڃي ٿي. نائين درجي کان پوءِ شاگردن کي فولڪ اسڪول ۾ وڌيڪ هڪ سال پڙهڻ ۽ واڌو آخري امتحان، جنهن کي ايف ايس 10 (FS10، اڳوڻو FSU) چيو وڃي ٿو، ڏيڻ جو موقعو پڻ ملي ٿو. اهو لڳ ڀڳ جرمني جي وچولي اسڪولي سند (''Mittlere Reife'') جي برابر آهي. جيئن تہ ڪيترائي فولڪ اسڪول ڏهون درجو پيش نٿا ڪن، تنهنڪري ڪيترائي شاگرد هڪ سال [[Efterskole|ايفٽر اسڪول]] ۾ پڙهن ٿا. اهي [[رهائشي اسڪول]] آهن، جتي نوجوانن کي ڏهين درجي جي مضمونن سان گڏ خاص طور سماجي، فني، راندين يا موسيقيءَ سان لاڳاپيل صلاحيتن کي وڌائڻ جا موقعا ڏنا وڃن ٿا. هر ايفٽر اسڪول جو ڌيان مختلف شعبن تي ٿي سگهي ٿو. فولڪ اسڪول کان پوءِ اعليٰ ثانوي تعليم لاءِ جمنازيم (STX)، واپاري جمنازيم (HHX) ۽ فني جمنازيم (HTX) موجود آهن. جمنازيم جو نظام جرمني جي جمنازيم سان ڀيٽ جوڳو آهي ۽ ان جي پڄاڻي ڊينش اعليٰ ثانوي امتحان، جنهن کي ''Studentereksamen'' چيو وڃي ٿو، سان ٿئي ٿي. جمنازيم ۾ روايتي طور ٻه مکيه ڌارائون رهيون آهن: ٻولين تي مرڪوز ''sproglig linje'' ۽ رياضي ۽ قدرتي سائنسن تي وڌيڪ مرڪوز ''matematisk linje''. جمنازيم ۾ تعليم ٽن سالن تائين جاري رهي ٿي. ان ڪري شاگرد نائين يا ڏهين درجي کان پوءِ جمنازيم ۾ داخلا وٺڻ جي لحاظ کان مجموعي طور 12 يا 13 سالن جي اسڪولي تعليم کان پوءِ اعليٰ ثانوي سند حاصل ڪري ٿو. مٿي ڄاڻايل ''Studentereksamen'' (STX) کان سواءِ ڊينمارڪ ۾ ٻيا ٻه اهم امتحاني پروگرام پڻ آهن: واپاري اعليٰ امتحان HHX (''Højere Handelseksamen'') ۽ فني اعليٰ امتحان HTX. پهريون پروگرام خاص طور انهن شاگردن لاءِ موزون آهي، جيڪي مستقبل ۾ واپار ۽ معيشت سان لاڳاپيل شعبن ۾ وڃڻ چاهين ٿا، جڏهن تہ HTX خاص طور انجنيئرنگ ۽ فني شعبن ۾ دلچسپي رکندڙ شاگردن لاءِ آهي. HHX ۽ HTX مخصوص شعبن سان لاڳاپيل اعليٰ تعليمي اهليت فراهم ڪن ٿا، پر انهن جو دائرو ''Studentereksamen'' جيترو وسيع ناهي. نائين درجي کان پوءِ اعليٰ ثانوي اسڪول ۾ وڃڻ بدران [[شاگردي|پيشور شاگردي]] اختيار ڪرڻ جو موقعو پڻ موجود آهي. ان مقصد لاءِ پيشورانه اسڪول موجود آهن، جتي نظرياتي تعليم ۽ عملي تربيت کي گڏ ڪيو وڃي ٿو. اهڙيءَ ريت ڊينمارڪ جو اسڪولي نظام فولڪ اسڪول جي پڄاڻيءَ تائين شاگردن کي مختلف تعليمي ڌارائن ۾ ورهائڻ کان پاسو ڪري ٿو، پر ان کان پوءِ نظام ۾ نمايان تخصيص ٿئي ٿي. عام طور دير سان تعليمي ڌارائن ۾ ورهائڻ واري پاليسي برقرار رکڻ تي اتفاق موجود رهيو آهي. جرمني وانگر ابتدائي اسڪول کان فوراً پوءِ شاگردن کي مختلف اسڪولي ڌارائن ۾ ورهائڻ واري طريقي کي قبول نٿو ڪيو وڃي. ==== اعليٰ تعليمي ادارا ==== [[File:Aarhus Universitets hovedbygning set fra parken.jpg|thumb|[[آرهوس يونيورسٽي]] جي مکيه عمارت]] ڊينمارڪ ۾ اعليٰ تعليمي ادارن کي پنجن مکيه قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: يونيورسٽيون، فنِ تعمير ۽ فنون جا اعليٰ تعليمي ادارا، واپاري اعليٰ تعليمي ادارا، [[ڊينمارڪ ۾ يونيورسٽي ڪاليج|يونيورسٽي ڪاليج]] ۽ سامونڊي تعليم جا ادارا. سڀ کان پراڻي ۽ مشهور يونيورسٽي [[ڪوپن هيگن يونيورسٽي]] آهي، جيڪا 1479ع ۾ قائم ڪئي وئي. ٻين ڪيترن ڊينش اعليٰ تعليمي ادارن وانگر ان جا شعبا پڻ مختلف هنڌن تي پکڙيل آهن. [[ڊينمارڪ جي ٽيڪنيڪل يونيورسٽي]] 1829ع ۾ [[ڪونگنس لينگبي]] ۾ قائم ٿي. 20هين صديءَ دوران ڊينمارڪ جي اعليٰ تعليمي شعبي ۾ وڏي پيماني تي واڌ ٿي: * [[ڪوپن هيگن بزنس اسڪول]] (1917ع)، [[فريڊرڪسبرگ]] ۾ * [[آرهوس يونيورسٽي]] (1928ع)، [[آرهوس]] ۾ * [[راسڪيلڊ يونيورسٽي]] (1972ع)، [[راسڪيلڊ]] ۾ * [[آلبورگ يونيورسٽي]] (1974ع)، [[آلبورگ]] ۾ * [[ڏکڻ ڊينمارڪ يونيورسٽي]] (1998ع)، [[اوڊينس]] ۾ * [[ڪوپن هيگن آءِ ٽي يونيورسٽي]] (1999ع)، [[ڪوپن هيگن]] ۾ * [[سيلينڊيا - سينٽر فار ايرهورسريٽيڊ اڊانلس]]، [[سليگلس]] ۾ ان کان سواءِ فن ۽ موسيقيءَ جا ڪيترائي اعليٰ تعليمي ادارا پڻ موجود آهن، جهڙوڪ [[شاهي ڊينش فائن آرٽس اڪيڊمي]] (1754ع) ۽ [[شاهي ڊينش موسيقي ڪنزرويٽري]] (1861ع). [[ٽئين درجي جي تعليم]] ۾ يونيورسٽي ڪاليج پڻ اعليٰ تعليمي سندون فراهم ڪن ٿا. انهن مان حاصل ڪيل سندن کي جرمني جي [[يونيورسٽي آف اپلائيڊ سائنسز]] جي سند سان ڀيٽي سگهجي ٿو. ڊينمارڪ جي سڀني اعليٰ تعليمي پروگرامن ۾ داخلا لاءِ محدود سيٽن جو نظام لاڳو آهي. هڪ مرڪزي ادارو اميدوارن جي حاصل ڪيل گريڊن جي سراسري جي بنياد تي تعليمي جايون ورهائي ٿو، جنهن کي ''Kvote 1'' جو طريقو چيو وڃي ٿو. ان کان سواءِ ڪجهه سيٽون ٻين اهليتي ۽ سماجي معيارن جي بنياد تي ڏنيون وڃن ٿيون؛ هن طريقي کي ''Kvote 2'' چيو وڃي ٿو ۽ سماجي يا لاڳاپيل سرگرمين جو تجربو اميدوار جي داخلا جي امڪانن کي بهتر ڪري سگهي ٿو. جرمني وانگر ڪجهه مضمونن ۾ داخلا لاءِ تمام گهڻو مقابلو هوندو آهي، مثال طور [[طب]]، ميڊيا اڀياس، [[نفسيات]] ۽ [[قانون]]، جڏهن تہ ٻين مضمونن ۾ داخلا جون گهرجون ايتريون گهٽ هونديون آهن جو تقريباً هر اهل اميدوار کي داخلا ملي سگهي ٿي. == معيشت == === عام جائزو === [[File:European-union-gdp-diagram-de.svg|thumb|يورپي يونين جي ملڪن ۾ في فرد جي ڊي پي جو تقابلي جائزو؛ 2004ع ۾ ڊينمارڪ پنجين نمبر تي]] ڊينمارڪ کي سڌارا پسند حلقا اڪثر هڪ اهڙي ملڪ طور مثال ڏين ٿا، جتي مزدور مارڪيٽ نسبتاً گهٽ ضابطن هيٺ هلندي آهي، ڇاڪاڻ تہ اتي جرمني جهڙي نوڪريءَ مان برطرفي خلاف قانوني تحفظ جو ساڳيو نظام موجود ناهي. تنهن هوندي بہ سرڪاري شعبي ۾ ڪم ڪندڙ ماڻهن جو حصو لڳ ڀڳ 28 سيڪڙو، يعني 800,000 ماڻهو (2006ع) هو، جڏهن تہ ڪُل روزگار رکندڙ ماڻهن جو انگ لڳ ڀڳ 2.8 ملين هو؛ اهو تناسب جرمني جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ٻيڻو هو. مڪمل وقت جي روزگار جي حساب سان سرڪاري شعبي جو حصو 2.3 ملين کان وڌيڪ مڪمل وقت ملازمن مان 38 سيڪڙو کان به مٿي ٿي وڃي ٿو.<ref>Statistikbanken.dk، جدول BESK11</ref> ''[[فليڪسيڪيورٽي]]'' جي نالي هيٺ ڊينمارڪ ۾ نسبتاً لچڪدار روزگار جا ضابطا، مضبوط سماجي تحفظ ۽ فعال مزدور مارڪيٽ پاليسي گڏيل نموني لاڳو ڪيا وڃن ٿا. بيروزگار ماڻهن کي، جيڪڏهن انهن بيروزگاري انشورنس فنڊ (''a-kasse'') ۾ ادائگيون ڪيون هجن ۽ اهي بيروزگاري ڀتي لاءِ اهل هجن، ته جرمني جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مالي مدد ملي سگهي ٿي. جيڪي ماڻهو بيروزگاري ڀتي جي درخواست کان اڳ گذريل ستن سالن مان هڪ سال کان وڌيڪ عرصو يورپي يونين کان ٻاهر رهيا هجن، اهي بيروزگاري ڀتي جو حق وڃائي سگهن ٿا، ڀلي انهن فنڊ ۾ ادائگيون ڪيون هجن.<ref>[https://danskeakasser.dk/opholdskrav-og-dagpenge danskeakasser.dk: Opholdskrav og dagpenge]</ref> بيروزگاري ڀتي جا اهل ماڻهو نون روزگار موقعن لاءِ ٻيهر تربيت ۽ مهارتن جي واڌ حاصل ڪن ٿا. ڊينمارڪ ۾ [[مزدور يونين|مزدور يونينن]] جي رڪنيت تمام گهڻي آهي؛ 2015ع ۾ تقريباً 68 سيڪڙو مزدور يونينن سان لاڳاپيل هئا.<ref>Anders Kjellberg, Christian Lyhne Ibsen: [https://lup.lub.lu.se/search/ws/files/21682547/Kjellberg_og_Ibsen_2016_ur_Due_og_Madsen.pdf ''Attacks on union organizing: Reversible and irreversible changes to the Ghent-systems in Sweden and Denmark.''] In: Trine Pernille Larsen, Anna Ilsøe (Hrsg.): ''Den Danske Model set udefra – komparative perspektiver på dansk arbejdsmarkedsregulering.'' Jurist- og Økonomforbundets Forlag, Copenhagen 2016, p. 292.</ref> اجتماعي اجرت ۽ روزگار بابت ڳالهيون مرڪزي سطح تي ملازمن ۽ [[ڊينمارڪ جون مزدور يونينون|مزدور يونينن]] جي وچ ۾ ٿين ٿيون. ڊينمارڪ ۾ قانوني طور مقرر ڪيل [[گهٽ ۾ گهٽ اجرت]] ناهي، پر گهٽ ۾ گهٽ اجرت عام طور اجتماعي معاهدن ذريعي مقرر ڪئي وڃي ٿي ۽ ادارا انهن تي عمل ڪن ٿا. مزدور يونينن کي انهن مالڪن خلاف بائيڪاٽ جو سڏ ڏيڻ جو حق حاصل آهي جيڪي اجتماعي معاهدن تي عمل نہ ڪن. جيتوڻيڪ هي نظام مالڪن کان وڏي لچڪ ۽ رعايت جو تقاضو ڪري ٿو، پر گذريل لڳ ڀڳ سؤ سالن جي ڪارڪردگي سبب مجموعي طور سڀئي ڌريون ان کي قبول ڪن ٿيون. بين الاقوامي مقابلي ۾ ڊينمارڪ گهڻو ڪري سٺي ڪارڪردگي ڏيکاري ٿو. روزگار جي شرح، خاص طور وڏي عمر جي ملازمن ۾، [[يورپي يونين]] جي بلند ترين شرحن مان هڪ رهي آهي. تمام گهڻي ٽيڪس ۽ محصولن جي شرح باوجود، جنهن ۾ [[ويليو ايڊڊ ٽيڪس]] 25 سيڪڙو آهي ۽ ڪتابن ۽ خوراڪ تي پڻ ساڳي شرح لاڳو ٿئي ٿي، جڏهن تہ [[آمدني ٽيڪس]] جي مٿين شرح 59 سيڪڙو تائين پهچي ٿي، ملڪ کي تمام گهڻو لچڪدار ۽ مقابلي جوڳو سمجهيو وڃي ٿو. ڊينش ماڻهن جو زندگيءَ جو معيار دنيا جي اعليٰ معيارن مان هڪ آهي، جڏهن تہ سرڪاري قرض نسبتاً گهٽ آهي. 2014ع ۾ خريداري طاقت جي معيار تي يورپي يونين جي جي ڊي پي کي 100 مڃڻ سان ڊينمارڪ جو اشاريه 125 هو.<ref name="eurostat">{{Cite web |url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=nama_10r_3gdp&lang=de |title=Bruttoinlandsprodukt (BIP) zu laufenden Marktpreisen nach NUTS-3-Regionen |publisher=[[Eurostat]] |date=2016-02-26 |access-date=2016-12-02}}</ref> 2005ع ۽ 2006ع ۾ ڊينمارڪ جي سرڪاري بجيٽ ۾ ترتيبوار 4.9 ۽ 4.2 سيڪڙو جي ڊي پي جي برابر واڌو بچت رهي، جنهن سان اهو يورپي يونين جي اڳواڻ ملڪن مان هڪ هو. [[عالمي مقابلي جي اشاريي]] ۾، جيڪو ملڪن جي مقابلي جي صلاحيت ماپي ٿو، ڊينمارڪ 2017–18ع ۾ 137 ملڪن مان 12هين نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |title=At a Glance: Global Competitiveness Index 2017–2018 Rankings |website=Global Competitiveness Index 2017–2018 |date=2017-09-26 |url=http://reports.weforum.org/global-competitiveness-index-2017-2018/at-a-glance-global-competitiveness-index-2017-2018-rankings/ |access-date=2017-12-06}}</ref> 2024ع جي [[اقتصادي آزاديءَ جو اشاريه|اقتصادي آزاديءَ جي اشاريي]] ۾ ڊينمارڪ 176 ملڪن مان ڇهين نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.org/index/pages/all-country-scores |title=Index of Economic Freedom: All Country Scores |publisher=The Heritage Foundation |language=en |access-date=2025-08-11}}</ref> ملڪ ۾ [[ڪوپن هيگن اسٽاڪ ايڪسچينج]] ڪم ڪري ٿي، جنهن جو اهم مارڪيٽ اشاريه [[OMX Copenhagen 25]] آهي. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ [[مجموعي ملڪي پيداوار]] (GDP) ۽ ٻين اهم معاشي انگن جي واڌ ويجهه<ref name="BIP IMF"/> |- ! سال ! 2010 ! 2015 ! 2016 ! 2017 ! 2018 ! 2019 ! 2020 ! 2021 ! 2022 ! 2023 ! 2024 |- ! جي ڊي پي، ارب آمريڪي ڊالر<br /><small>(خريداري طاقت جي برابري)</small> | 253.1 || 291.9 || 303.8 || 318.6 || 331.6 || 352.3 || 365.5 || 409.7 || 440.8 || 459.9 || 487.7 |- ! في فرد جي ڊي پي، آمريڪي ڊالر<br /><small>(خريداري طاقت جي برابري)</small> | 45,734 || 51,577 || 53,222 || 55,427 || 57,357 || 60,682 || 62,775 || 70,152 || 75,046 || 77,513 || 81,806 |- ! حقيقي جي ڊي پي واڌ | 1.6٪ || 2.1٪ || 3.1٪ || 3.1٪ || 1.9٪ || 1.7٪ || −1.8٪ || 6.5٪ || 0.4٪ || 0.6٪ || 3.5٪ |- ! مهانگائي | 2.2٪ || 0.2٪ || 0.0٪ || 1.1٪ || 0.7٪ || 0.7٪ || 0.3٪ || 1.9٪ || 8.5٪ || 3.4٪ || 1.3٪ |- ! سرڪاري قرض<br /><small>(جي ڊي پي جو سيڪڙو)</small> | 46٪ || 45٪ || 42٪ || 40٪ || 39٪ || 38٪ || 46٪ || 41٪ || 34٪ || 34٪ || 31٪ |} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ ريجن موجب جي ڊي پي<ref>{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/documents/2995521/7962769/1-30032017-AP-DE.pdf/b94f014e-7ae0-4c09-858c-d417c699ba0f |title=Eurostat |format=PDF |access-date=2018-04-23}}</ref> ! درجو ! ريجن ! جي ڊي پي (PPP)، ملين يورو ! في فرد جي ڊي پي، [[خريداري طاقت جو معيار|PPS]]<br /><small>EU-28 = 100، 2015ع</small> ! في فرد جي ڊي پي، يورو<br /><small>PPS، 2015ع</small> |- | 1 | style="text-align:left;" | [[ڊينمارڪ جي ڪيپيٽل ريجن]] | 83,775 | 163 | 47,100 |- | 2 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ ڊينمارڪ ريجن]] | 40,122 | 115 | 33,200 |- | 3 | style="text-align:left;" | [[سينٽرل ڊينمارڪ ريجن]] | 42,210 | 114 | 32,800 |- | 4 | style="text-align:left;" | [[اتر ڊينمارڪ ريجن]] | 17,700 | 105 | 30,300 |- | 5 | style="text-align:left;" | [[زيلينڊ ريجن]] | 20,746 | 87 | 25,200 |- ! — ! style="text-align:left;" | ڊينمارڪ ! 207,824 ! 127 ! 36,600 |- ! — ! style="text-align:left;" | [[يورپي يونين|يورپي يونين (EU-28)]] ! 14,714,029 ! 100 ! 28,900 |} === بيروزگاري === 2014ع جي چوٿين ٽه ماهي ۾ بيروزگاري جي سراسري شرح 6.4 سيڪڙو هئي. اها ٽئين ٽه ماهي جي ڀيٽ ۾ 0.1 سيڪڙو پوائنٽ گهٽ، جڏهن تہ گذريل سال جي ساڳئي عرصي جي ڀيٽ ۾ 0.6 سيڪڙو پوائنٽ گهٽ هئي.<ref>[http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do Eurostat. Arbeitslosenquote Quartal] حاصل ڪيل 7 نومبر 2015ع.</ref> نوجوانن ۾ بيروزگاري هن شرح کان وڌيڪ هئي؛ 2014ع جي چوٿين ٽه ماهي ۾ اها 11.2 سيڪڙو ۽ 2013ع جي ساڳئي عرصي ۾ 13.3 سيڪڙو هئي. [[2007ع کان مالي بحران]] دوران بيروزگارن جو انگ وڌيو. 2008ع ۾ بيروزگاري جي شرح رڳو 3.4 سيڪڙو هئي، جيڪا 2011ع ۾ وڌي 7.6 سيڪڙو ٿي وئي. ان کان پوءِ روزگار جي صورتحال لڳاتار بهتر ٿيندي وئي.<ref name="Eurostat: Dänische Arbeitslosenquote">[http://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&plugin=1&language=de&pcode=tsdec450 Eurostat. Arbeitslosenquote Jahresdurchschnitt] حاصل ڪيل 23 مئي 2017ع.</ref> جون 2018ع تائين بيروزگاري گهٽجي 5.0 سيڪڙو ٿي وئي.<ref>{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/de/home |title=Home – Eurostat |access-date=2018-08-08}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ ڊينمارڪ ۾ بيروزگاري جون شرحون<ref name="Eurostat: Dänische Arbeitslosenquote" /> |- ! 2002 ! 2003 ! 2004 ! 2005 ! 2006 ! 2007 ! 2008 ! 2009 |- | 4.6٪ | 5.4٪ | 5.5٪ | 4.8٪ | 3.9٪ | 3.8٪ | 3.4٪ | 6.0٪ |- ! 2010 ! 2011 ! 2012 ! 2013 ! 2014 ! 2015 ! 2016 ! 2017 |- | 7.5٪ | 7.6٪ | 7.5٪ | 7.0٪ | 6.6٪ | 6.2٪ | 6.2٪ | 5.8٪ |} === صنعت ۽ خدمتون === ڊينمارڪ هڪ انتهائي صنعتي ملڪ آهي، ۽ ان جي برآمدات جو ٽي چوٿين کان وڌيڪ حصو صنعتي سامان يا مشينري تي مشتمل آهي.<ref>{{Webarchive |url=http://www.ambwien.um.dk/de/menu/Export/Der+d%C3%A4nische+Markt/ |title=ambwien.um.dk |wayback=20110719132720}}</ref> صنعت ۽ گهڻيون خدمتي ڪمپنيون خاص طور وڏي ڪوپن هيگن واري علائقي ۾ مرڪوز آهن، جڏهن تہ جوٽ لينڊ نسبتاً گهٽ صنعتي آهي. 2017ع ۾ صنعت ملڪ جي جي ڊي پي جو لڳ ڀڳ 23 سيڪڙو فراهم ڪيو ۽ مجموعي ملازمن مان تقريباً 18.3 سيڪڙو ماڻهن کي روزگار ڏنو. خدمتي شعبي 2016ع ۾ جي ڊي پي جو لڳ ڀڳ 79 سيڪڙو فراهم ڪيو ۽ 2017ع ۾ تقريباً 76 سيڪڙو ملازمن کي روزگار ڏنو.<ref name="CIA">{{CIA-Factbook |Code=denmark |Anker=#Econ |Text=Dänemark}}</ref> واپار جي مقدار موجب ڊينمارڪ جي پيداواري صنعت جا اهم شعبا خوراڪ جي صنعت، ڌاتو پروسيسنگ، ڇپائي ۽ اشاعت، مشينري، اليڪٽرانڪ سامان ۽ ڊيزل انجڻين جي پيداوار آهن، خاص طور [[ٻيڙين جي ڊيزل انجڻ]] ۽ [[ڊيزل لوڪوموٽو|ريل انجڻين]] لاءِ. 20هين صديءَ جي شروعات کان ڊينش فرنيچر ڪيترن ئي ملڪن ۾ مشهور رهيو آهي. ٻيڙيون ٺاهڻ، بيئر ٺاهڻ، ڪپڙي ۽ لباس جي صنعت، سيمينٽ، ڪيميائي شيون، دوائون، سيرامڪس ۽ پورسلين، چلهيون، سائيڪلون ۽ ڪاغذ پڻ اهم پيداوار آهن. [[هرننگ ميونسپلٽي]] جي سوبي علائقي ۾ 1970ع تائين [[براون ڪوئلو]] ڪڍيو ويندو هو؛<ref>[https://naturstyrelsen.dk/naturoplevelser/naturguider/soeby-brunkulslejer/ Braunkohlelager Søby]، حاصل ڪيل 1 مئي 2021ع.</ref> 1961ع ۾ ان جي پيداوار 2.3 ملين ٽن هئي.<ref>''Westermanns Monatsheft Atlas – Welt und Wirtschaft''. Georg Westermann Verlag, Braunschweig 1962, p. 113.</ref> === سياحت === {{Main|ڊينمارڪ ۾ سياحت}} [[File:Nyhavn facades Copenhagen Denmark.jpg|thumb|ڪوپن هيگن جو [[نيهائون]]]] [[سياحت]] ڪيترن سالن کان ڊينمارڪ جي وڌندڙ معاشي شعبن مان هڪ رهي آهي. 2015ع ۾ ڏهه ملين کان وڌيڪ سياح ملڪ آيا، جن مان وڏي تعداد ناروي، سويڊن ۽ جرمني سميت اسڪينڊينيوا ۽ پاڙيسري ملڪن مان هئي. سويڊني ۽ نارويجي سياح ويجهڙائيءَ سبب خاص طور ڪوپن هيگن جو دورو ڪندا آهن. اسڪينڊينيوايي سياحن کان سواءِ جرمن سياحن ۾ پڻ ڊينمارڪ تمام مشهور آهي؛ 1999ع ۾ لڳ ڀڳ هڪ ملين جرمن سياح ملڪ آيا. 2016ع ۾ سياحت مان آمدني لڳ ڀڳ 6.9 ارب آمريڪي ڊالر هئي.<ref>{{Cite book |title=UNWTO Tourism Highlights: 2017 Edition |publisher=World Tourism Organization (UNWTO) |date=2017 |isbn=978-92-844-1902-9 |url=https://www.e-unwto.org/doi/book/10.18111/9789284419029 |access-date=2018-05-19 |doi=10.18111/9789284419029}}</ref> === زراعت === [[File:MoenViewOverBalticSea.JPG|thumb|[[مون]] ٻيٽ تي اناج جا کيت]] ڊينمارڪ ۾ زراعت انتهائي مشيني بڻيل شعبو آهي. اهو [[مجموعي ملڪي پيداوار|جي ڊي پي]] جو لڳ ڀڳ 2.3 سيڪڙو فراهم ڪري ٿو ۽ مجموعي ملازمن مان تقريباً 3 سيڪڙو ماڻهن کي روزگار ڏئي ٿو.<ref name="CIA" /> [[گرين لينڊ]] ۽ [[فيرو ٻيٽ]] کان سواءِ ملڪ جي اڌ کان وڌيڪ ايراضي زرعي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿي. قدرتي طور ڊينمارڪ جون زمينون نسبتاً گهٽ غذائي مواد رکن ٿيون، جنهن جي تلافي گهڻي [[ڀاڻ]] جي استعمال سان ڪئي وڃي ٿي. ڊينمارڪ جي حڪومت ننڍن زرعي ادارن جي حمايت ڪري ٿي. ننڍن کيتن کي گڏ ڪري تمام وڏا زرعي ملڪيتون ٺاهڻ قانوني طور ڏکيو بڻايو ويو آهي. لڳ ڀڳ 85 سيڪڙو ڊينش فارم خانداني ملڪيت آهن ۽ انهن جي ايراضي 50 هيڪٽر کان گهٽ آهي. لڳ ڀڳ 2.5 ملين هيڪٽر پوکيءَ لائق زمين مان 60 سيڪڙو تي اناج پوکيو وڃي ٿو، جنهن ۾ [[جَوَ]]، [[جوئر|اوٽس]]، [[ڪڻڪ]] ۽ [[رائي]] شامل آهن. باقي زمين تي جانورن جي خوراڪ لاءِ فصل، [[السي]]، [[ڀنگ]]، [[هاپس]] ۽ [[تمباڪو]] پوکيو وڃي ٿو. ملڪ جي ڪُل ايراضيءَ جو 50 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو زرعي زمين طور استعمال ٿئي ٿو. گوشت ۽ کير جي پيداوار، جيڪا گهڻو ڪري برآمد تي ٻڌل آهي، معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. ڊينمارڪ دنيا جي وڏن [[سور جو گوشت|سور جي گوشت]] پيدا ڪندڙ ملڪن مان هڪ آهي.<ref>{{Toter Link |url=http://www.lfl.bayern.de/iem/agrarmarktpolitik/11451/linkurl_0_9_0_0.screen=detailrefpdf |text=www.lfl.bayern.de}}</ref> چوپائي مال ۾ خاص طور [[گهريلو سور]]، [[ڳئون]] ۽ [[گهوڙا]] شامل آهن. ڊينمارڪ جي زراعت جي هڪ اهم خصوصيت زرعي سهڪاري ادارن جو وڏو اثر آهي. کير جي شين ۽ هيم جي پيداوار تي اهڙن سهڪاري ادارن جو نمايان ڪنٽرول آهي. زرعي پيداوار جو وڏو حصو انهن ئي سهڪاري ادارن ذريعي مارڪيٽ ۾ آندو وڃي ٿو. گهڻا سهڪاري ادارا قومي تنظيمن جا ميمبر آهن، جيڪي پاڻ زرعي مرڪزي ادارن سان لاڳاپيل آهن. اهي مرڪزي ادارا حڪومت، صنعت ۽ پرڏيهي واپاري ڀائيوارن سان ڳالهين ۾ زرعي شعبي جي نمائندگي ڪن ٿا. 1805ع ۾ حڪومت ملڪ جي سڀني ٻيلن کي تحفظ هيٺ آندو؛ اڄ ٻيلا ڊينمارڪ جي ڪُل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 12 سيڪڙو آهن. ڊينمارڪ جي وڏي ماهيگيري ٻيڙي ملڪ جي معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. پڪڙيل مڇين جو وڏو حصو سامونڊي مڇين تي مشتمل آهي، جن مان [[هيرنگ]]، [[سالمن]] ۽ [[ڪاڊ]] واپاري لحاظ کان سڀ کان اهم آهن. مڇي مارڻ جا گهڻا علائقا [[اتر سمنڊ]] ۾ واقع آهن. مڇين جي برآمد ۾ ڊينمارڪ کي نمايان واپاري واڌو حاصل ٿئي ٿو. 1 آگسٽ 2000ع کان [[يورپي يونين]] ڊينمارڪ کي سرڪاري طور انگور پوکڻ واري علائقي طور پڻ تسليم ڪيو. ان کان پوءِ ڊينمارڪ ۾ تجارتي مقصدن لاءِ [[شراب]] جي پيداوار ۽ وڪري جي اجازت آهي. === توانائي === ;عام جائزو [[File:Svanemølleværket (Copenhagen).jpg|thumb|ڪوپن هيگن ۾ سوانيمولي بجلي گھر]] [[File:Share of electricity production from solar and wind in Denmark, 1985 to 2022.jpg|thumb|1985ع کان 2022ع تائين ڊينمارڪ ۾ هوائي ۽ شمسي بجليءَ جو حصو]] [[File:Middelgrunden wind farm 2009-07-01 edit filtered.jpg|thumb|مڊل گرونڊن سامونڊي هوائي بجلي فارم]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ڊينمارڪ بنيادي توانائيءَ جي ذريعي طور وڏي پيماني تي [[پيٽروليم]] تي ڀاڙڻ لڳو. 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين ملڪ تقريباً مڪمل طور پيٽروليم جي درآمد تي دارومدار رکندو هو. [[1973ع جو تيل بحران]]، جنهن پيٽروليم تي گهڻو دارومدار رکندڙ ڊينمارڪ کي خاص طور متاثر ڪيو، کان پوءِ توانائيءَ جا ذريعا متنوع ڪرڻ لاءِ [[ايٽمي بجلي گھر]] قائم ڪرڻ بابت بحث شروع ٿيو. 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان ڊگهي سياسي بحث کان پوءِ پارليامينٽ 1985ع ۾ ملڪ ۾ [[ايٽمي توانائي]] استعمال نہ ڪرڻ جو حتمي فيصلو ڪيو. هاڻي ڊينمارڪ توانائي برآمد ڪندڙ ملڪن مان هڪ آهي.<ref name="EU Energie">{{Cite web |url=http://www.energy.eu/#renewable |title=renewable |publisher=Europe’s Energy Portal |language=en |access-date=2011-12-28}}</ref> 2008ع ۾ اتر سمنڊ ۾ موجود 18 تيل ۽ گئس جي ميدانن مان مجموعي طور 16.7 ملين&nbsp;م³ تيل ۽ 9.9 ملين&nbsp;م³ گئس پيدا ڪئي وئي. 2004ع کان پوءِ پيداوار ۾ گهٽتائي اچڻ لڳي.<ref>{{Webarchive |url=http://www.ens.dk/Documents/Netboghandel%20-%20publikationer/Olie-%20og%20gasressourcer/2009/PDF/Oil%20and%20Gas%20Production%20in%20DK%2008_compressed.pdf |title=Oil and Gas Production in DK 08 |wayback=20120130163256}}</ref> ڊسمبر 2020ع ۾ ڊينمارڪ جي حڪومت فيصلو ڪيو تہ 2050ع تائين تيل ۽ گئس جي پيداوار ختم ڪئي ويندي.<ref>{{Cite journal |author=Poul Thøis Madsen, Dennis Severin Hansen, Karl Sperling, Camilla Houeland, Kirsten E.H. Jenkins |title=Abandoning fossil fuel production: What can be learned from the Danish phase-out of oil and gas? |journal=Energy Research & Social Science |volume=103 |date=2023-09 |issn=2214-6296 |page=103211 |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2214629623002712 |access-date=2024-04-13 |doi=10.1016/j.erss.2023.103211}}</ref> ;توانائي منتقلي {{Main|ملڪن موجب توانائي منتقلي#ڊينمارڪ}} ڊينمارڪ کي [[توانائي منتقلي]] جي اڳواڻ ملڪن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. فيبروري 2011ع ۾ ڊينمارڪ جي حڪومت 2050ع تائين ملڪ جي سموري [[توانائي جي فراهمي]]—بجلي، گرمي ۽ آمدرفت—کي مڪمل طور [[قابل تجديد توانائي]] تي منتقل ڪرڻ ۽ [[فوسل ٻارڻ]] کان آزادي حاصل ڪرڻ جو منصوبو جاري ڪيو.<ref>{{Cite journal |author=Pil Seok Kwon, Poul Alberg Østergaard |title=Comparison of future energy scenarios for Denmark: IDA 2050, CEESA (Coherent Energy and Environmental System Analysis), and Climate Commission 2050 |journal=Energy |volume=46 |issue=1 |publisher=Elsevier |date=2012-10 |pages=275–282 |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0360544212006536 |doi=10.1016/j.energy.2012.08.022}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.regeringen.dk/media/1238/energistrategi_2050.pdf |title=Energistrategi 2050 – fra kul, olie og gas til grøn energi |website=Regeringen regeringen.dk |publisher=Regeringen, Kopenhagen |date=2011-02 |format=PDF |language=da |access-date=2024-04-06}}</ref> ان وقت هي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ پرجوش توانائي پاليسي هدفن مان هڪ هو. 1972ع کان بنيادي مقصد تيل جي درآمد تي دارومدار گهٽائڻ هو؛ پوءِ ان ۾ [[توانائي خودڪفالت]]، [[فوسل توانائي]] جو مرحليوار خاتمو ۽ [[گرين هائوس گئس]] جي اخراج ۾ گهٽتائي جا هدف پڻ شامل ڪيا ويا.<ref>{{Cite journal |author=Benjamin K. Sovacool |title=Energy policymaking in Denmark: Implications for global energy security and sustainability |journal=[[Energy Policy]] |volume=61 |publisher=Elsevier |date=2013-10 |pages=829–839 |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0301421513006137 |doi=10.1016/j.enpol.2013.06.106}}</ref> انهن مقصدن کي خاص طور [[هوائي توانائي]] جي وڏي واڌ ۽ گرمي توڙي آمدرفت جي شعبن کي بجليءَ تي منتقل ڪرڻ ذريعي حاصل ڪرڻ جي رٿابندي ڪئي وئي.<ref name="Biegel, Value 354">{{Cite journal |author=Benjamin Biegel, Lars Henrik Hansen, Jakob Stoustrup, Palle Andersen, Silas Harbo |title=Value of flexible consumption in the electricity markets |journal=Energy |volume=66 |publisher=Elsevier |date=2014-03 |pages=354–362 |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0360544213011110 |doi=10.1016/j.energy.2013.12.041}}</ref> [[توانائي جي بچت]]، [[توانائي ڪارڪردگي]] ۾ واڌ ۽ [[گڏيل گرمي ۽ بجلي پيداوار]] جهڙن قدمن سبب ڊينمارڪ 1972ع کان 2012ع تائين 40 سالن دوران پنهنجي [[بنيادي توانائي]] جي استعمال کي تقريباً ساڳي سطح تي رکڻ ۾ ڪامياب رهيو، جيتوڻيڪ ان عرصي ۾ [[مجموعي ملڪي پيداوار]] 100 سيڪڙو کان وڌيڪ وڌي. ساڳئي وقت بنيادي توانائيءَ جو لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو حصو قابل تجديد توانائيءَ سان بدلجي ويو.<ref>[[Henrik Lund (Ingenieurwissenschaftler)|Henrik Lund]], ''Renewable Energy Systems. A Smart Energy Systems Approach to the Choice and Modeling of 100 % Renewable Solutions'', Academic Press 2014, p. 186.</ref> بجلي پيدا ڪرڻ دوران [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج پڻ نمايان طور گهٽيو؛ 1990ع ۾ اهو 1000&nbsp;گرام في ڪلوواٽ ڪلاڪ کان وڌيڪ هو، جڏهن تہ 2019ع ۾ گهٽجي 135&nbsp;گرام في ڪلوواٽ ڪلاڪ رهيو، يعني شروعاتي سطح جو لڳ ڀڳ ستين حصو.<ref>[https://energinet.dk/Om-nyheder/Nyheder/2020/06/03/Dansk-elproduktion-slog-i-2019-ny-groen-rekord-laveste-CO2-udledning-nogensinde ''Dansk elproduktion slog i 2019 ny grøn rekord – laveste CO2-udledning nogensinde'']. Energinet، حاصل ڪيل 5 جون 2020ع.</ref> [[File:CO2 emissions Denmark.svg|thumb|ڊينمارڪ ۾ سالياني ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ اخراج جي تبديلي]] {{Main|ڊينمارڪ ۾ هوائي توانائي}} هوائي توانائي ڊينمارڪ جي توانائي پاليسي ۾ خاص اهميت رکي ٿي. ڊينمارڪ انهن پهرين ملڪن مان هو، جن 1980ع واري ڏهاڪي کان [[هوائي توانائي]] کي منظم نموني وڏي پيماني تي ترقي ڏني. 2011ع ۾ [[قابل تجديد توانائي]] ڊينمارڪ جي بجلي استعمال جو 40.7 سيڪڙو فراهم ڪئي، جنهن مان 28.1 سيڪڙو پوائنٽ هوائي توانائي مان آيا.<ref>{{Webarchive |url=http://www.ens.dk/en-us/info/news/news_archives/2012/sider/20120924renewablesnowcovermorethan40percent.aspx |title=Renewables now cover more than 40 % of electricity consumption |wayback=20130507040530}}</ref> 2015ع ۾ قابل تجديد توانائي جو حصو 56.0 سيڪڙو ٿي ويو.<ref>ان مان 41.8 سيڪڙو پوائنٽ هوائي توانائي ۽ 11.0 سيڪڙو پوائنٽ بايوماس مان هئا. ذريعو: [https://ens.dk/en/press#/pressreleases/renewables-now-cover-56-procent-of-electricity-consumption-1672848 ens.dk]</ref> 2015ع ۾ هوائي بجلي ڊينمارڪ جي بجليءَ جي گهرج جو 42.1 سيڪڙو پورو ڪيو، جڏهن تہ 2014ع ۾ اهو حصو 39.1 سيڪڙو هو؛ ان وقت هي دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ شرح هئي.<ref name="world record">[http://cphpost.dk/news/business/wind-energy-in-denmark-breaking-world-records.html ''Wind energy in Denmark breaking world records''.] ''[[The Copenhagen Post]]''، 15 جنوري 2016ع.</ref><ref>{{Webarchive |url=http://energinet.dk/EN/El/Nyheder/Sider/Dansk-vindstroem-slaar-igen-rekord-42-procent.aspx |title=New record-breaking year for Danish wind power |wayback=20160125083857}}</ref> آڪٽوبر 2011ع ۾ ڊينمارڪ جي حڪومت 2020ع تائين بجلي پيداوار ۾ هوائي توانائي جو حصو 50 سيڪڙو ڪرڻ ۽ ساڳئي وقت ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي اخراج ۾ 40 سيڪڙو گهٽتائي جو هدف مقرر ڪيو.<ref>{{Cite web |url=https://www.nd-aktuell.de/artikel/208067.daenemark-hat-neue-regierung.html |title=Dänemark hat neue Regierung |website=Redaktion nd – Journalismus von links |publisher=nd.Genossenschaft eG, Berlin |date=2011-10-04 |language=de |access-date=2024-04-06}}</ref> [[فولڪيٽنگ|ڊينمارڪ جي پارليامينٽ]] مارچ 2012ع ۾ وڏي اڪثريت سان هن منصوبي جي منظوري ڏني.<ref>179 مان 170 ووٽ. ذريعو: {{Cite web |url=https://www.upi.com/Energy-News/2012/03/26/Denmark-OKs-ambitious-green-energy-deal/58561332757800/ |title=Denmark OKs ambitious green energy deal |publisher=United Press International |date=2012-03-26 |language=en |access-date=2024-04-06}}</ref> 2019ع ۽ 2020ع ۾ بجلي پيداوار ۾ هوائي توانائي جو حصو لڳ ڀڳ 48 سيڪڙو رهيو،<ref name="WindEurope2019" /><ref name="WindEurope2020" /> جڏهن تہ 2021ع ۾ اهو 44 سيڪڙو هو.<ref name="WindEurope2021" /> تنهنڪري 2020ع جو 50 سيڪڙو وارو هدف ان وقت مڪمل طور حاصل نہ ٿيو، پر 2022ع ۾ هوائي توانائي جو حصو 55 سيڪڙو تائين پهتو،<ref name="WindEurope2022" /> ۽ 2023ع ۽ 2024ع ۾ اهو لڳ ڀڳ 56 سيڪڙو رهيو.<ref name="WindEurope2023" /><ref name="WindEurope2024" /> 2025ع جي آخر تائين ڊينمارڪ ۾ لڳايل [[هوائي ٽربائن]]ن جي مجموعي نامياتي گنجائش 7.51&nbsp;گيگاواٽ هئي.<ref name="WindEurope2025" /> 2020ع کان ڊينمارڪ 2030ع تائين گرين هائوس گئسن جي اخراج ۾ 70 سيڪڙو گهٽتائي جو هدف پڻ رکي ٿو.<ref>{{Cite web |author=Verena Kern |url=https://www.klimareporter.de/klimakonferenzen/was-hat-der-klimagipfel-gebracht |title=Was hat der Klimagipfel gebracht? |website=Klimareporter |date=2020-12-13 |language=de |access-date=2020-12-13}}</ref> 2022ع کان 2026ع تائين ڊينمارڪ [[آبهوا تحفظ اشاريي]] ۾ چوٿين نمبر تي رهيو، جيڪو عملي طور ان اشاريي ۾ سڀ کان مٿانهون ڏنل درجو هو، ڇاڪاڻ تہ پهريان ٽي درجا خالي ڇڏيا ويندا آهن.<ref>{{Cite web |url=https://ccpi.org/download/climate-change-performance-index-2024-die-wichtigsten-ergebnisse/ |title=Climate Change Performance Index 2024: Die wichtigsten Ergebnisse |website=Climate Change Performance Index |publisher=Germanwatch e.&nbsp;V. |date=2023-12-08 |language=en-US |access-date=2024-04-13}}</ref><ref>{{Cite web |author=Lydia Weinreich |url=https://ccpi.org/country/dnk/ |title=Denmark – Climate Performance Ranking 2025 |website=Climate Change Performance Index |publisher=Germanwatch |date=2024-11-20 |language=en-US |access-date=2025-03-23}}</ref><ref name="CCPI2026" /> === معدني وسيلا === ڊينمارڪ وٽ معدني وسيلن جا ذخيرا محدود آهن. ٿوري پيماني تي معدني خام مال ڪڍيو وڃي ٿو، جن ۾ خاص طور [[ڪائولن]] ۽ [[گرينائيٽ]] شامل آهن. ملڪ جا سڀ معدني وسيلا سرڪاري ملڪيت ۾ آهن. [[بورن هولم]] ۾ ڪائولن جا ذخيرا موجود آهن، پر انهن جو معيار نسبتاً گهٽ آهي ۽ اهي گهڻو ڪري مٽيءَ جي ٿانون ۽ سرن جي پيداوار ۾ استعمال ٿين ٿا. [[ليمونائيٽ]]، [[ڪريولائيٽ]]، [[چن جو پٿر|چن]]، [[چاڪ]] ۽ [[مارل]] پڻ تجارتي طور استعمال ٿين ٿا. [[جوٽ لينڊ]] ۾ [[هالائيٽ|لوڻ]] جا وڏا ذخيرا دريافت ٿيا آهن. 1970ع واري ڏهاڪي کان [[اتر سمنڊ]] مان [[پيٽروليم]] ۽ [[قدرتي گئس]] ڪڍي وڃي ٿي. ڊينمارڪ، ڪينيڊا، روس ۽ ناروي سان گڏ، آرڪٽڪ جي هيٺان گهري سمنڊ ۾ موجود معدني وسيلن جي ڳولا ۽ ممڪن استعمال واري مقابلي ۾ پڻ سرگرم آهي، جيڪو ماحولياتي تحفظ جي لحاظ کان سخت تڪراري سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="DK Lonely">{{Cite book |author=Andrew Stone, Carolyn Bain, Michael Booth, Fran Farnell |title=Lonely Planet Reiseführer Dänemark: Deutsche Ausgabe |edition=1 |publisher=Lonely Planet |date=2008 |isbn=978-3-8297-1616-1 |pages=63–68 |url=https://www.lonelyplanet.de/reiseziele/daenemark/informationen/index-5596.html}}</ref> === ڪرنسي ۽ بئنڪنگ === [[File:Danish National Bank.jpg|thumb|left|[[ڊينمارڪ جي قومي بئنڪ]]]] ملڪ جي ڪرنسي [[ڊينش ڪرون]] آهي، جيڪا 100 اوري (Øre) ۾ ورهايل آهي. ڊينمارڪ [[ايڪسچينج ريٽ مڪينزم II|ERM II]] جو حصو آهي، جيڪو 1999ع کان يورپي يونين جي ڪجهه ملڪن وچ ۾ [[يورپي مانيٽري سسٽم II]] جي فريم ورڪ تحت هلندڙ مٽا سٽا جي شرح وارو انتظام آهي. [[ڊينمارڪ جي قومي بئنڪ]]، جيڪا 1818ع ۾ قائم ٿي، ملڪ جي [[مرڪزي بئنڪ]] ۽ اهم مالي اداري جي حيثيت رکي ٿي. ان جو مرڪزي دفتر [[ڪوپن هيگن]] ۾ واقع آهي. ڪيترين وڏين تجارتي بئنڪن جون شاخون سڄي ملڪ ۾ موجود آهن. ان کان سواءِ 90 کان وڌيڪ بچت بئنڪون پڻ موجود رهيون آهن. 1970ع واري ڏهاڪي کان بئنڪن جي انگ ۾ مسلسل گهٽتائي آئي آهي، جنهن جو وڏو سبب بئنڪن جا پاڻ ۾ ضم ٿيڻ رهيو آهي؛ خاص طور 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪيترائي اهم انضمام ٿيا. جنوري 1999ع ۾ [[يورپي اقتصادي ۽ مانيٽري يونين]] جي ٽئين مرحلي جي شروعات سان ڊينمارڪ ۾ اهو سوال وڏي سياسي بحث جو موضوع بڻيو تہ ملڪ يورو اختيار ڪري يا ڊينش ڪرون برقرار رکي. 28 سيپٽمبر 2000ع تي ٿيل عوامي راءِ شماري ۾ 53.1 سيڪڙو ووٽرن يورو اختيار ڪرڻ جي مخالفت ڪئي، جڏهن تہ 46.9 سيڪڙو ان جي حمايت ڪئي. ان نتيجي سان ڊينمارڪ يورو زون ۾ شامل ٿيڻ کان ٻاهر رهيو. نومبر 2007ع ۾ يورو بابت ٻي راءِ شماري جو اعلان ڪيو ويو، پر اها ڪڏهن بہ منعقد نہ ٿي.<ref>{{Webarchive |url=http://www.finanzen.net/nachricht/UPDATE_Daenemark_setzt_zweites_Referendum_zum_Euro_an_635652 |title=Dänemark setzt zweites Referendum zum Euro an. |wayback=20080121084427}}</ref> ڊينش ڪرون کي يورو سان مقرر مٽا سٽا واري شرح تحت ڳنڍيو ويو آهي؛ اصولي طور 100 يورو لڳ ڀڳ 746 ڪرون، ±2.25 سيڪڙو جي حد اندر، مٽائي سگهجن ٿا. عملي طور [[ڊينمارڪ جي قومي بئنڪ]] مٽا سٽا جي شرح کي مرڪزي شرح جي تمام ويجهو مستحڪم رکندي آهي.<ref>{{Cite web |url=http://www.nationalbanken.dk/da/om_nationalbanken/ofte_stillede_sporgsmaal/Sider/Danmarks-fastkurspolitik.aspx |title=Danmarks fastkurspolitik |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224115332/http://www.nationalbanken.dk/da/om_nationalbanken/ofte_stillede_sporgsmaal/Sider/Danmarks-fastkurspolitik.aspx |archive-date=2018-12-24 |access-date=2020-03-02}}</ref> === دولت === 2017ع ۾ [[ڪريڊٽ سوئس]] بئنڪ جي هڪ مطالعي موجب، قومي مجموعي دولت جي لحاظ کان ڊينمارڪ دنيا ۾ 24هين نمبر تي هو. ملڪ ۾ ملڪيت، شيئرن ۽ نقد رقم جي گڏيل دولت 1,245 ارب آمريڪي ڊالر هئي. في بالغ ماڻهو سراسري دولت 281,542 آمريڪي ڊالر ۽ [[وچيون قدر|ميڊين]] دولت 87,231 آمريڪي ڊالر هئي؛ مقابلي طور جرمني ۾ اهي انگ ترتيبوار 203,946 ۽ 47,091 آمريڪي ڊالر هئا. في ماڻهو سراسري دولت جي لحاظ کان ڊينمارڪ دنيا جي مٿين ڏهن ملڪن ۾ شامل هو. ڊينش ماڻهن جي ڪُل دولت مان 59.3 سيڪڙو مالي دولت ۽ 40.7 سيڪڙو غير مالي دولت تي مشتمل هئي. 2017ع ۾ دولت جي ورڇ لاءِ [[گيني عدد]] 80.9 هو، جيڪو دولت جي نسبتاً وڌيڪ اڻبرابريءَ ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Global Wealth Report 2017 |website=Credit Suisse |date=2017-11 |url=https://www.credit-suisse.com/corporate/en/articles/news-and-expertise/global-wealth-report-2017-201711.html |access-date=2018-01-01}}</ref> === پرڏيهي واپار === [[File:Maersk Elba.JPG|thumb|[[ميرسڪ لائن]] جو هڪ ڪنٽينر جهاز]] 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري اولهه جرمني، [[برطانيا]] کي پوئتي ڇڏي ڊينمارڪ جو سڀ کان اهم واپاري ڀائيوار بڻجي ويو. تنهن هوندي بہ برطانيا اڄ بہ ڊينش شين جي اهم خريدار ملڪن مان هڪ آهي. [[سويڊن]]، [[ناروي]]، [[فرانس]] ۽ [[نيدرلينڊز]] پڻ اهم واپاري ڀائيوار آهن. تازن ڏهاڪن ۾ اوڀر يورپ جي ملڪن، خاص طور [[پولينڊ]]، سان واپار ۾ نمايان واڌ ٿي. يورپ کان ٻاهر [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]، [[چين]] ۽ [[جاپان]] اهم واپاري ڀائيوار آهن. ڊينمارڪ جي واپاري توازن ۾ عام طور برآمدون درآمدن کان وڌيڪ آهن. 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين گوشت ۽ کير جون شيون ڊينمارڪ جي برآمدات جو وڏو حصو هيون. ان کان پوءِ صنعتي شين جي برآمد لڳاتار وڌندي وئي، ۽ 1961ع کان پوءِ انهن جو حصو زرعي شين کان وڌيڪ ٿي ويو. اهم برآمدي شين ۾ ڪيميائي ۽ دوائن جون شيون ۽ گاڏيون شامل آهن. اهم درآمدي شين ۾ مشينري، خام ڌاتو، ڌاتوءَ جون شيون، ٽرانسپورٽ جو سامان، ٻارڻ ۽ لوبريڪنٽ شامل آهن. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ پرڏيهي واپار جي واڌ ويجهه (GTAI)<ref name=":0">{{Cite web |author=Germany Trade and Invest GmbH |url=http://www.gtai.de/GTAI/Navigation/DE/Trade/Maerkte/Wirtschaftsklima/wirtschaftsdaten-kompakt,t=wirtschaftsdaten-kompakt--daenemark,did=1584922.html |title=GTAI – Wirtschaftsdaten kompakt |access-date=2021-07-04}}</ref> ! rowspan="2" | قسم ! colspan="2" | 2019ع ! colspan="2" | 2020ع ! colspan="2" | 2021ع |- ! ارب آمريڪي ڊالر ! گذريل سال کان تبديلي ! ارب آمريڪي ڊالر ! گذريل سال کان تبديلي ! ارب آمريڪي ڊالر ! گذريل سال کان تبديلي |- ! style="text-align:left;" | درآمد | 97.5 | −4.2٪ | 96.9 | −0.6٪ | 121.8 | +25.7٪ |- ! style="text-align:left;" | برآمد | 110.2 | +1.6٪ | 107.2 | −2.7٪ | 125.0 | +16.6٪ |- ! style="text-align:left;" | واپاري توازن | +12.8 | — | +10.4 | — | +3.2 | — |} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ ڊينمارڪ جا اهم واپاري ڀائيوار، 2021ع<ref name=":0" /> ! colspan="2" | برآمد ! colspan="2" | درآمد |- ! ملڪ ! حصو (٪) ! ملڪ ! حصو (٪) |- | [[جرمني]] | 12.9 | [[جرمني]] | 20.6 |- | [[سويڊن]] | 8.3 | [[سويڊن]] | 12.6 |- | [[ناروي]] | 5.7 | [[نيدرلينڊز]] | 8.7 |- | [[برطانيا]] | 5.0 | [[چين]] | 8.0 |- | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | 4.7 | [[پولينڊ]] | 4.4 |- | [[نيدرلينڊز]] | 4.7 | [[ناروي]] | 3.8 |- | [[چين]] | 3.5 | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | 3.6 |- | ٻيا ملڪ | 54.2 | ٻيا ملڪ | 38.8 |} {{پڻ ڏسو|ڊينمارڪ جي وڏين ڪمپنين جي فهرست}} == بنيادي ڍانچو == === باهه وسائڻ جون خدمتون === 2019ع ۾ [[ڊينمارڪ ۾ باهه وسائڻ جون خدمتون|ڊينمارڪ جي باهه وسائڻ واري اداري]] سان سڄي ملڪ ۾ 1,368 پيشاور ۽ 4,416 جزوقتي فائر فائٽر لاڳاپيل هئا. اهي 285 فائر اسٽيشنن ۽ [[فائر اسٽيشن|باهه وسائڻ جي مرڪزن]] ۾ خدمتون سرانجام ڏيندا هئا، جتي لڳ ڀڳ 385 [[فائر انجڻ]]ون ۽ 103 [[ٽرن ٽيبل ڏاڪڻ|گهمندڙ ڏاڪڻين]] يا [[ٽيليسڪوپڪ ماسٽ]]ن واريون گاڏيون موجود هيون.<ref name="CTIF-WFS01">{{Cite web |author=Nikolai Brushlinsky, Marty Ahrens, Sergei Sokolov, Peter Wagner |url=https://www.ctif.org/sites/default/files/2021-06/CTIF_Report26.pdf |title=Welt-Feuer-Statistik Ausgabe Nr. 26-2021 |publisher=Weltfeuerwehrverband [[CTIF]] |date=2021 |format=PDF |access-date=2022-02-18}}</ref> ڊينمارڪ جي باهه وسائڻ واري اداري جي قومي ڪاميٽي، عالمي باهه وسائڻ واري تنظيم [[CTIF]] ۾ ڊينمارڪ جي فائر سروس ۽ ان جي عملي جي نمائندگي ڪري ٿي.<ref name="FB07">{{Cite web |url=https://www.ctif.org/index.php/country-member/denmark |title=Denmark |publisher=Comité technique international de prévention et d’extinction du feu (CTIF) |language=en |access-date=2022-06-05}}</ref> === روڊ ٽرانسپورٽ === [[File:Storebæltsforbindelsen højbroen.jpg|thumb|[[گريٽ بيلٽ پل]]]] ڊينمارڪ ۾ روڊن جو مجموعي ڄار 71,347 ڪلوميٽر ڊگهو آهي، جنهن ۾ 1,010 ڪلوميٽر تيز رفتار رستا شامل آهن. 1998ع ۾ [[گريٽ بيلٽ پل]] جو افتتاح ڪيو ويو ۽ ساڳئي سال اونهاري ۾ ان کي محصول واري موٽر وي طور روڊ ٽريفڪ لاءِ کوليو ويو؛ محصول وصول ڪرڻ جو مرڪز [[زيلينڊ]] واري پاسي واقع آهي. ٻن سالن کان پوءِ [[اوريسنڊ پل|اوريسنڊ رابطو]] کولڻ سان اسڪينڊينيويائي اپٻيٽ سان سڌو زميني رابطو قائم ٿيو. [[يورپي رستو E20|يورپي رستو E20]] هن پل تان گذري ٿو. {{پڻ ڏسو|ڊينمارڪ ۾ موٽر ويز جي فهرست|ڊينمارڪ ۾ پلن جي فهرست}} === ريلوي ٽرانسپورٽ === {{Main|ڊينمارڪ ۾ ريلوي ٽرانسپورٽ}} [[File:Esbjerg - Hauptbahnhof2.jpg|thumb|[[ايسبيئرگ]] جو مرڪزي ريلوي اسٽيشن]] 2000ع ۾ ڊينمارڪ جو ريلوي ڄار لڳ ڀڳ 2,875 ڪلوميٽر ڊگهو هو، جنهن مان 508 ڪلوميٽر ريلوي لائينون خانگي ريلوي ڪمپنين جي انتظام هيٺ هيون. سرڪاري ريلوي ڪمپني [[ڊينش اسٽيٽ ريلويز]] کان سواءِ خاص طور ننڍين ۽ شاخ وارين ريلوي لائينن تي خانگي ڪمپنيون پڻ ريل گاڏيون هلائين ٿيون. 2000ع ۾ [[اوريسنڊ پل]] کوليو ويو، جنهن ڪوپن هيگن کي ڏکڻ سويڊن جي شهر [[مالمو]] سان ريل ذريعي ڳنڍيو. [[هيمبرگ]] ۽ ڪوپن هيگن وچ ۾ [[جوٽ لينڊ لائين]] ذريعي ريلوي رابطو موجود آهي، جيڪو [[لٽل بيلٽ پل]] ۽ [[گريٽ بيلٽ پل]] تان گذري ٿو. [[پٽگارڊن]] کان [[روڊبي]] تائين [[فوگل فلوگس لائين|ريلوي فيري]] آخري ڀيرو 14 ڊسمبر 2019ع تي مسافر ريل گاڏيون کنيون؛ مال بردار ريلوي سروس ان کان اڳ ئي بند ٿي چڪي هئي. رٿيل [[فيهمارن بيلٽ سرنگ]] مان 2028ع کان ريل گاڏيون هلائڻ جو منصوبو آهي. ڊينمارڪ ۾ [[ريلوي مال برداري]] جو مجموعي مال بردار ٽرانسپورٽ جي ورڇ ۾ حصو 10 سيڪڙو کان ٿورو وڌيڪ آهي.<ref>[https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=File:Inland_freight_transport_performance,_adjusted_for_territoriality,_2010,_2019_and_2020_(million_tonne-kilometres).png Güterverkehr in der EU]</ref> ڊينمارڪ جي ٽن شهرن ۾ تاريخي طور ٽرام هلندا رهيا آهن: [[ڪوپن هيگن ٽرام وي|ڪوپن هيگن]] ۾ 1883ع کان 1972ع تائين، [[آرهوس ٽرام وي|آرهوس]] ۾ برقي ٽرام 1904ع کان 1971ع تائين،<ref>{{Webarchive |url=http://www.sporvejsdrift.dk/Sporvejshistorie/sporvejshistorie.html |title=Sporvejsdriften i Århus |wayback=20141231055644}}</ref> ۽ [[اوڊينس ٽرام وي|اوڊينس]] ۾ 1911ع کان 1952ع تائين.<ref>[http://www.sporvej.dk/os/ Odense Sporvej]، حاصل ڪيل 31 ڊسمبر 2014ع.</ref> هاڻي ڊينمارڪ جي وڏن شهرن ۾ جديد هلڪي ريلوي نظام قائم ڪيا پيا وڃن. 2017ع کان 2019ع دوران [[آرهوس ليٽباني]] جو ڄار قائم ڪيو ويو ۽ 2022ع ۾ [[اوڊينس ليٽباني]] شروع ٿي. [[هوويسٽادن ليٽباني]] پڻ تعمير هيٺ آهي، جيڪا ڪوپن هيگن جي مضافاتي علائقن کي هڪ ٻئي سان حلقوي نموني ڳنڍيندي. === هوائي ٽرانسپورٽ === ڊينمارڪ ۾ پنج اهم بين الاقوامي هوائي اڏا آهن: [[ڪوپن هيگن هوائي اڏو|ڪوپن هيگن-ڪاسٽرپ]]، [[بلنڊ هوائي اڏو|بلنڊ]]، [[آلبورگ هوائي اڏو|آلبورگ]]، [[آرهوس هوائي اڏو|آرهوس]] ۽ [[ايسبيئرگ هوائي اڏو|ايسبيئرگ]]. انهن مان ڪوپن هيگن ڀرسان [[ڪاسٽرپ]] ۾ واقع ڪوپن هيگن هوائي اڏو ملڪ جو سڀ کان وڏو هوائي اڏو آهي. 2014ع ۾ ان کي 25.6 ملين هوائي مسافرن استعمال ڪيو.<ref>[https://web.archive.org/web/20171027024508/https://www.cph.dk/om-cph/investorer/trafikstatistik/2015/1/trafik-december-14/ ''Københavns Lufthavn satte passagerrekord''] Københavns Lufthavne CPH، 12 جنوري 2015ع، حاصل ڪيل 7 نومبر 2015ع.</ref> مسافرن جي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ بُڪ ٿيندڙ منزل [[لنڊن]] هئي، جنهن کان پوءِ [[اوسلو]] ۽ [[اسٽاڪ هوم]] هئا. جرمنيءَ ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ منزل [[فرينڪفرٽ]] هئي، جنهن لاءِ 653,000 مسافر سفر ڪيو ۽ اها مجموعي طور اٺين نمبر تي هئي. {{پڻ ڏسو|ڊينمارڪ جي هوائي اڏن جي فهرست}} === ٽريفڪ جا ضابطا === ڊينمارڪ ۾ گاڏي هلائڻ دوران [[سيٽ بيلٽ]] ٻڌڻ لازمي آهي ۽ ڏينهن جي وقت پڻ گهٽ روشني واريون هيڊ لائيٽون روشن رکڻيون پون ٿيون. ڊرائيونگ دوران موبائل فون تي ڳالهائڻ رڳو هينڊز فري نظام سان جائز آهي. چوراهن تي عام طور ”ساڄي پاسي کان ايندڙ گاڏي کي اوليت“ وارو اصول لاڳو ٿئي ٿو، جڏهن تہ روڊ تي ٺهيل ننڍا اڇا ٽڪنڊا ”رستو ڏيو“ جي نشاني آهن. وڌ ۾ وڌ رفتار جي حد آبادي وارن علائقن اندر 50 ڪلوميٽر في ڪلاڪ، آبادي کان ٻاهر ۽ تيز رفتار رستن تي 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ ۽ [[موٽر وي]] تي 130 ڪلوميٽر في ڪلاڪ آهي. ٽريلر سان گڏ گاڏين ۽ 3.5 ٽن کان وڌيڪ وزن وارن [[موٽر هوم]]ن لاءِ وڌ ۾ وڌ رفتار عام رستن تي 70 ڪلوميٽر في ڪلاڪ ۽ موٽر وي تي 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ آهي. رت ۾ شراب جي وڌ ۾ وڌ جائز مقدار 0.5‰ آهي. ڊينمارڪ جي روڊ ٽريفڪ کي دنيا جي محفوظ ترين روڊ نظامن مان هڪ شمار ڪيو وڃي ٿو. 2013ع ۾ ملڪ ۾ روڊ حادثن سبب في 100,000 آبادي تي 3.5 ماڻهو فوت ٿيا؛ مقابلي طور ساڳئي سال جرمنيءَ ۾ اها شرح 4.3 هئي.<ref>{{Cite web |url=http://www.who.int/violence_injury_prevention/road_safety_status/2015/en/ |title=Global status report on road safety 2015 |language=en-GB |access-date=2018-03-30}}</ref> == ثقافت == ڊينمارڪ پنهنجي ثقافتي ورثي کي سرڪاري طور ترتيب ڏيڻ لاءِ ثقافت واري وزارت جي نگراني هيٺ [[ڊينمارڪ جو ثقافتي ڪينن 2006|ڊينش ثقافتي ڪينن]] تيار ڪيو.<ref>''Kulturkanon.'' Herausgegeben vom dänischen Kulturministeriet, Politikens Verlag, 2. Auflage, Kopenhagen 2006, ISBN 87-567-8050-8. (dänisch)</ref> ملڪ جي ثقافتي ورثي کي دستاويز ڪرڻ جي هڪ ٻي ڪوشش 2010ع ۾ شروع ڪيل ويب سائيٽ ''[[1001 fortællinger om Danmark]]'' ("ڊينمارڪ بابت 1001 ڪهاڻيون") هئي. === موڪلون === {{Main|ڊينمارڪ جون سرڪاري موڪلون}} ملڪ جون قانوني موڪلون [[نئون سال]] (1 جنوري)، [[ايسٽر]] (پاڪ خميس کان ايسٽر سومر تائين)، [[عروج مسيح]]، [[پينٽيڪوسٽ سومر]] ۽ [[ڪرسمس]] (25 ڊسمبر) آهن. [[ڊينمارڪ جي آئين جو ڏينهن]] 5 جون تي ملهايو وڃي ٿو؛ اهو قانوني موڪل نہ آهي، پر عام طور دڪان ۽ سرڪاري عمارتون بند رهن ٿيون.<ref>{{Webarchive |url=http://ida.dk/ansat/ansaettelsesvilkaar/ferieogfrihed/Sider/grundlovsdag.aspx |title=Ingeniørforeningen, IDA: Grundlovsdag |wayback=20090608225500}}</ref> ڊينمارڪ جي هڪ روايتي خاص موڪل ''Store Bededag''، يعني "وڏي دعا جو ڏينهن"، هئي. بهار ۾ ڪيترن ئي مختلف مذهبي ڏينهن کي الڳ الڳ ملهائڻ بدران ڊينش ماڻهو ايسٽر کان پوءِ چوٿين جمعي تي هن ڏينهن کي سڀني مقدسن ۽ مذهبي شخصيتن جي ياد ۾ ملهائيندا هئا. هي موڪل 18هين صديءَ ۾ [[يوهان فريڊرڪ اسٽروئنسي|ڪائونٽ يوهان فريڊرڪ اسٽروئنسي]] جي دور ۾ متعارف ٿي. 2023ع ۾ ڊينمارڪ ۾ ان جي قانوني موڪل واري حيثيت ختم ڪئي وئي، پر اها [[گرين لينڊ]] ۽ [[فيرو ٻيٽ|فيرو ٻيٽن]] ۾ اڃا برقرار آهي. === کاڌو === {{Main|ڊينش کاڌو}} [[File:Smørrebrød-01.jpg|thumb|[[Smørrebrød]]، [[Royal Copenhagen]] جي ٿانون تي]] ڊينمارڪ جي کاڌي مان سڀ کان مشهور شيءِ شايد [[Smørrebrød]] آهي، جيڪو مختلف شين سان ڀريل سڄي اناج جي مانيءَ جو کليل سينڊوچ هوندو آهي ۽ عام طور ٿڌي منجهند جي کاڌي طور کائبو آهي. [[هاٽ ڊاگ]] پڻ مشهور آهي، جنهن ۾ ڳاڙهي ساسج ''rød pølser'' استعمال ٿيندي آهي؛ اها ''kogt'' يعني اُٻاريل يا ''ristet'' يعني سيڪيل ٿي سگهي ٿي. ان سان مٺي [[ريمولاڊ]]، ڀُڳل بصر ۽ کٽاڻ-مٺاڻ واريون ڪڪڙين جون سلائسون ڏنيون وڃن ٿيون. ريمولاڊ صرف فرينچ فرائز سان نہ پر مڇي، سلامي ۽ اسپرنگ رولن سان پڻ استعمال ٿئي ٿي. ڊينمارڪ جو [[قومي کاڌو]] روايتي ''Flæskesteg'' آهي، يعني گهٽ گرمي تي آهستي پچايو ويندڙ ڇلي سميت [[سور جو ڀُڳل گوشت]]، جيڪو آلو ۽ ڀوري ساس سان پيش ڪيو وڃي ٿو. ڊينش [[Labskaus|ليب اسڪاوس]] ''Skipperlabskovs'' عام طور ڪارنڊ بيف بدران تازو سور جي گوشت سان ٺاهيو وڃي ٿو. [[ڪرسمس]] تي ''Ris à l’amande'' نالي بادام وارو کير-چانور مٺاڻ مشهور آهي. ان ۾ ٿڌو ونيلا کير-چانور، [[ڦيڻيل ڪريم]] ۽ ڪٽيل بادام شامل ٿين ٿا ۽ ان سان چيري جي ساس ڏني وڃي ٿي. مٺاڻ ۾ لڪل هڪ ڇليل بادام جنهن جي حصي ۾ اچي، ان کي ننڍڙو تحفو ''[[Mandelgave]]'' ڏنو وڃي ٿو.<ref>Lene Andersen: ''Grantræet.'' Det Andersenske Forlag. ISBN 87-990456-1-3.</ref> گذريل ڪيترن سالن کان ڊينش پچائڻ جي فن ۾ نئين لهر ظاهر ٿي آهي. [[نامياتي زراعت]] مان حاصل ٿيل شيون ۽ مقامي اجزا، جهڙوڪ جهنگلي جڙي ٻوٽيون، وڌيڪ اهم ٿي چڪا آهن. ريسٽورنٽ علائقائي روايتن کي نئين انداز سان پيش ڪرڻ ۽ ترڪيبن ۾ وڌيڪ تنوع آڻڻ جي ڪوشش ڪن ٿا.<ref>Rainer Schäfer: [http://www.zeit.de/2010/44/Nordische-Kueche ''Kochen in Dänemark. Alles Kraut und Rüben''] Die Zeit، 28 آڪٽوبر 2010ع، حاصل ڪيل 7 نومبر 2015ع.</ref><ref>Ina Lasarzik: [http://www.essen-und-trinken.de/essen-in-daenemark/neue-nordische-kueche-1017967.html ''Neue nordische Küche. Noma''] essen-und-trinken.de، 7 سيپٽمبر 2011ع، حاصل ڪيل 7 نومبر 2015ع.</ref><ref>Hannes Gamillscheg: [https://www.badische-zeitung.de/gastronomie-1/schmeckt-nach-wald-die-neue-daenische-kueche--40876452.html ''Schmeckt nach Wald. Die neue dänische Küche''] Badische Zeitung، 5 فيبروري 2011ع، حاصل ڪيل 7 نومبر 2015ع.</ref> الڪوحل وارن مشروبات ۾ بيئر ۽ اسپرٽس جي ڊگهي روايت آهي. مشهور بيئر برانڊن جهڙوڪ [[ڪارلسبرگ]]، [[ٽيوبورگ]]، [[رائل يوني بريو|فاڪس]] ۽ الباني کان سواءِ، تازن سالن ۾ ڪيترائي مقامي [[مائڪرو بروري]] پڻ وجود ۾ آيا آهن. 1953ع کان ''Julebryg'' نالي ڪرسمس بيئر هڪ ڊينش خاصيت آهي، جنهن ۾ الڪوحل جو مقدار وڌيڪ هوندو آهي؛ ان کي ''Juleøl'' يا ''[[نِس]]øl'' سان نه ملائڻ گهرجي، جيڪو ڳاڙهو ۽ مٺو هلڪو بيئر آهي. مشهور [[Aquavit|آڪواويٽ]] ۽ [[معدي وارو تلخ مشروب|تلخ مشروب]]، جهڙوڪ ''Aalborg Akvavit'' ۽ ''Gammel Dansk''، اپريل 2015ع کان رڳو ناروي ۾ تيار ٿين ٿا. ڪرسمس تي [[Gløgg]] پڻ مشهور آهي، جيڪو [[گرم مساليدار شراب]] جو نارڊڪ روپ آهي. پيئڻ وقت روايتي لفظ ''Skål'' چيو وڃي ٿو. اسڪينڊينيوا جي پاڙيسري ملڪن جي ابتڙ، ڊينمارڪ ۾ الڪوحل جي وڪري تي رياستي اجاره داري ناهي ۽ شام جي وقت وڪري تي ناروي جهڙيون پابنديون به ناهن. البت الڪوحل تي ڊينش ٽيڪسن سبب ان جون قيمتون وچ يورپ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آهن. === فن تعمير === [[File:Dokk1 version 3.jpg|thumb|آرهوس ۾ ''Dokk1'']] ڊينمارڪ جي فن تعمير وچئين دور ۾ فرانسيسي ۽ جرمن نمونن جي اثر هيٺ ترقي ڪئي، جنهن جا مثال [[ريبي ڪيٿيڊرل]]، [[وائبورگ ڪيٿيڊرل]]، [[آرهوس ڪيٿيڊرل]]، [[رينگسٽڊ]]، [[راسڪيلڊ ڪيٿيڊرل]] ۽ [[ڪالونڊبورگ]] ۾ ڏسي سگهجن ٿا. [[سرن واري گوٿڪ]] جا نمايان مثال [[اوڊينس]] ۾ 13هين يا 14هين صديءَ جي [[سينٽ ڪنيوٽ گرجاگھر]]، [[نيسٽويڊ]] ۾ سينٽ پيٽر چرچ ۽ [[هيلسنگور]] ۾ سينٽ اولائي چرچ آهن. شهري گرجاگھرن ۾ [[هال چرچ]] جو نمونو عام رهيو. ڪيترائي قيمتي قربانگاهه ۽ تصويرون [[نيدرلينڊز]] ۽ [[لوبڪ]] مان آنديون ويون. [[پروٽيسٽنٽ سڌارو|مذهبي سڌاري]] کان پوءِ گرجاگھرن جي ملڪيتن جي نئين ورڇ سان ڪيترائي، ڪڏهن ڪڏهن قلعن جهڙا، جاگيردارانه رهائشي محل ٺهيا، جهڙوڪ [[گڊمي]] ڀرسان Hesselagergård. [[رينيسانس]] دور ۾ بادشاهه [[فريڊرڪ ٻيون]] ۽ [[ڪرسچن چوٿون]] جي دور ۾ ڪيترائي اهم عمارتون تعمير ٿيون، جن ۾ [[ڪرونبورگ محل]]، [[فريڊرڪس بورگ محل]] ۽ [[ڪوپن هيگن اسٽاڪ ايڪسچينج عمارت|بورسن]] شامل آهن. [[باروڪ]] فن تعمير جا اهم مثال [[امالينبورگ محل]]، [[شارلوٽن بورگ محل]] ۽ [[ڪرسچن بورگ محل]] آهن. [[ڪلاسيڪي فن تعمير]] جي اهم معمارن مان [[ڪرسچن فريڊرڪ هينسن]] هو، جنهن ڪوپن هيگن ۾ عدالت جي عمارت ۽ [[چرچ آف آور ليڊي، ڪوپن هيگن|آور ليڊي چرچ]] ٺهرايا. تاريخيت واري فن تعمير سان [[ٿيوفيل فون هينسن]]، [[مارٽن نيروپ]] ۽ [[مائيڪل گوٽليب بينڊسبول]] جا نالا ڳنڍيل آهن. ڊينش قومي رومانويت جو هڪ اهم نمائندو [[هاڪ ڪيمپمن]] هو، جنهن آرهوس ۾ سٽي هال ۽ ٿيٽر سميت ڪيترين عمارتن جو ڊزائن ڪيو. 20هين صديءَ جي ڊينش فن تعمير جا نمايان نالا [[آرني جيڪبسن]]، [[پيڊر وليم جينسن ڪلنٽ]]، [[يورن اٽزون]]، [[ايرڪ مولر]] ۽ [[يوهان اوٽو فون اسپريڪلسن]] آهن. آرني جيڪبسن ڪيترن سٽي هالن، [[ڊينمارڪ جي قومي بئنڪ]] ۽ [[SAS Royal Hotel]] جو ڊزائن ڪيو. يورن اٽزون عالمي شهرت يافته [[سڊني اوپيرا هائوس]] جو معمار هو. === ڊيزائن === [[File:Louis Poulsen PH5 Poul Hennigsen.jpg|thumb|[[پول هيننگسن]] جي ڊزائن ڪيل ''PH50'' لٽڪندڙ بتي]] [[گئورگ آرٿر ينسن]] پنهنجي فعلي انداز واري چانديءَ جي ڪم ذريعي اسڪينڊينيوا جي صنعتي ڊيزائن تي گهرو اثر ڇڏيو. [[ڪي بوييسن]] پڻ تربيت يافته چانديءَ جو ڪاريگر هو، پر هو خاص طور پنهنجي ڪاٺ جي رانديڪن، ڪٽلري ۽ ٿانون لاءِ مشهور ٿيو. [[سوينڊ وائي راوخ]] پڻ هڪ اهم چانديءَ جو ڪاريگر هو ۽ سادي، بنا سينگار واري ڪم سبب [[فعليت (ڊيزائن)|فعليت]] جو اهم نمائندو بڻيو. [[پول هيننگسن]] جون بتيون ۽ [[هانس جي. ويگنر]]، [[پول ڪيئر هولم]]، [[ڪاري ڪلنٽ]] ۽ [[آرني جيڪبسن]] جو فرنيچر عالمي شهرت رکي ٿو. جيڪبسن جا ''[[Egg chair|ايگ]]''، ''[[Swan chair|سوان]]'' ۽ ''[[Series 7]]'' ڊيزائن ڪلاسيڪي نمونا سمجهيا وڃن ٿا. [[جيڪب ينسن]] طرفان ڊينش اليڪٽرانڪس ڪمپني [[Bang & Olufsen]] لاءِ ٺاهيل ڊيزائن پڻ مشهور ٿيا ۽ 1978ع ۾ [[Museum of Modern Art]] ۾ انهن لاءِ خاص نمائش منعقد ڪئي وئي. === ميڊيا === 2023ع ۾ ڊينمارڪ جي 98.8 سيڪڙو آبادي انٽرنيٽ استعمال ڪندي هئي.<ref>{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/IT.NET.USER.ZS?locations=DK |title=Individuals using the Internet (% of population) |publisher=[[عالمي بئنڪ]] |language=en |access-date=2024-10-01}}</ref> ملڪ جا وڏا ٽيليويزن ادارا سرڪاري خدمت واريون نشرياتي تنظيمون [[ڊينمارڪس ريڊيو]] ۽ [[TV 2 (ڊينمارڪ)|ٽي وي 2]] آهن. وڏي ڇپائي وارين اخبارن ۾ مفت اخبارن کان سواءِ ''[[يولانڊس-پوسٽن]]''، ''[[برلنگسڪي]]'' ۽ ''[[پوليٽيڪن]]'' شامل آهن. [[گِلڊنڊال]] ۽ [[برلنگسڪي ميڊيا]] جهڙا وڏا اشاعتي ادارا ڪوپن هيگن ۾ قائم آهن. {{پڻ ڏسو|ڊينمارڪ جي اخبارن جي فهرست|ڊينمارڪ ۾ يونيورسٽي ريڊيو}} ڊينمارڪ ۾ ميڊيا جي آزاديءَ جي ڊگهي روايت آهي. 1849ع جي آئين جي آرٽيڪل 77 ئي پريس ۽ اظهار جي آزاديءَ جي ضمانت ڏني ۽ سينسرشپ تي پابندي لڳائي. [[رپورٽرز وِد آئوٽ بارڊرز]] ڊينمارڪ ۾ پريس جي آزاديءَ جي صورتحال کي سٺي قرار ڏئي ٿي.<ref name="RangPres" /> سرڪاري ادارا شهرين ۽ صحافين کي معلومات مهيا ڪرڻ جا پابند آهن. ميڊيا جي تنوع کي برقرار رکڻ لاءِ گهڻين روزاني اخبارن ۽ آن لائين ميڊيا کي مالي سهائتا ڏني وڃي ٿي.<ref name=":3">{{Cite web |author=Reporter ohne Grenzen e.V |url=https://www.reporter-ohne-grenzen.de/daenemark |title=Weltkarte |language=de |access-date=2021-11-13}}</ref> === ڊينش ادب === {{Main|ڊينش ادب}} [[File:Hans Christian Andersen by Thora Hallager 1869.jpg|thumb|upright|[[هانس ڪرسچن اينڊرسن]]]] ''[[بدصورت بطخ جو ٻچو]]''، ''[[بادشاهه جا نوان ڪپڙا]]'' ۽ ''[[مٽر تي شهزادي]]'' جهڙيون مشهور پريان ڪهاڻيون [[هانس ڪرسچن اينڊرسن]] لکيون، جنهن عالمي ادب ۾ ڊينمارڪ جو تمام اهم حصو وڌو. ڪوپن هيگن جي بندرگاهه ۾ [[ننڍڙي جل پري|ننڍڙي جل پريءَ جو مجسمو]] سندس مشهور ڪهاڻي جي ڪردار جي ياد ڏياري ٿو. عالم دين، فلسفي ۽ ليکڪ [[سورين ڪيرڪيگارڊ]] پڻ عالمي شهرت رکي ٿو ۽ [[وجوديت]] جي اڳواڻن مان شمار ٿئي ٿو. سندس لکڻين ۾ وجود، خوف ۽ انسان جو انهن حالتن سان لاڳاپو اهم موضوع آهن. شاعر ۽ ليکڪ [[لودويگ هولبرگ]] پڻ عالمي سطح تي مشهور آهي؛ هن خاص طور مزاحيه ڊراما، هڪ طنزيه ناول ۽ تاريخي لکڻيون لکيون. 1937ع ۾ ڇپيل [[خود نوشت|خودنوشت ناول]] ''[[Out of Africa]]'' ۾ [[ڪارين بليڪسن]] ڪينيا ۾ ڪافي فارم هلائڻ واري پنهنجي زندگي بيان ڪئي. 1985ع ۾ هن ناول تي فلم ٺاهي وئي، جنهن ۾ [[ميريل اسٽريپ]] ۽ [[رابرٽ ريڊفورڊ]] اهم ڪردار ادا ڪيا؛ فلم ست [[اڪيڊمي اوارڊ]] حاصل ڪيا. ڊينمارڪ جا [[ادب جو نوبيل انعام|ادب جا نوبيل انعام يافته]] [[ڪارل گيلروپ]] ۽ [[هينرڪ پونٽوپيدان]] آهن، جن 1917ع جو انعام گڏيل طور حاصل ڪيو، ۽ [[يوهانس وليم ينسن]]، جنهن جو ناول ''Kongens Fald'' 1999ع ۾ اهم ڊينش اخبارن طرفان صديءَ جو ڊينش ڪتاب چونڊيو ويو. [[هرمن بينگ]] پڻ هڪ اهم ليکڪ هو ۽ کيس ڊينش [[امپريشنزم]] جو نمايان نمائندو سمجهيو وڃي ٿو. همعصر ليکڪ [[پيٽر هوئگ]] پنهنجن ناولن ۾ گهڻو ڪري پيچيده ۽ ورهايل انساني وجودن بابت لکي ٿو. سندس عالمي بيسٽ سيلر ''[[Smilla's Sense of Snow]]'' کي 1997ع ۾ ڊينش ڊائريڪٽر ۽ آسڪر انعام يافته [[بلي آگسٽ]] فلمي صورت ڏني، جنهن ۾ [[جوليا اورمنڊ]] مرڪزي ڪردار ادا ڪيو. {{پڻ ڏسو|ڊينش ٻوليءَ جي ليکڪن جي فهرست|ڏکڻ شليسوگ لاءِ ڊينش مرڪزي لائبريري}} === موسيقي === [[File:Carl Nielsen c. 1908 - Restoration.jpg|thumb|upright=0.8|ڊينمارڪ جو اهم موسيقار [[ڪارل نيلسن]]]] ڊينش موسيقيءَ جي باقاعده ترقي 16هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۽ 17هين صديءَ جي پهرين اڌ دوران بادشاهه [[ڪرسچن چوٿون]] جي دور ۾ جرمن، اطالوي ۽ انگريزي موسيقيءَ جي اثر هيٺ ٿي. [[جان ڊاولينڊ]]، [[هينرڪ شُٽز]] ۽ [[ڊيٽرش بڪسٽي هوڊي]] جهڙا پرڏيهي موسيقار ڊينش درٻار سان لاڳاپيل رهيا ۽ مقامي موسيقارن سان رابطو قائم ڪيو. ڊينش موسيقيءَ جا پهريان نمايان ڪم گهڻو ڪري جرمني ۾ ڄاول موسيقارن جا هئا: [[فريڊرڪ لودوگ ايميليئس ڪنزن]] جي اوپيرا ''هولگر ڊانسڪي'' (1787ع)، [[ڪرسٽوف ارنسٽ فريڊرڪ وائسي]] جي ''لوڊامس هولي'' (1816ع)، ۽ [[فريڊرڪ ڪولاو]] جي ''ايلورهوئي'' (1828ع). ڊينش [[رومانويت]] جا اهم نمائندا [[نيلس وليم گادي]]، [[يوهان پيٽر ايميليئس هارٽمن]] ۽ [[پيٽر آرنلڊ هائسي]] هئا. {{پڻ ڏسو|ڊينمارڪ جي آرگن موسيقيءَ جي روايت}} 20هين صديءَ ۾ [[ڪارل نيلسن]] سڀ کان اهم ڊينش موسيقارن مان هڪ بڻيو؛ سندس [[سمفني]]ون ۽ [[اوپيرا]] پرڏيهي ملڪن ۾ پڻ ريپرٽوار جو حصو بڻيون. ٻين اهم موسيقارن ۾ [[پول شيئربيڪ]]، [[ڪنڊوگي ريساگر]]، [[يورگن بينٽزن]]، [[فن هوفڊنگ]]، [[هرمن ڊيوڊ ڪوپل]]، [[واگن هولمبو]]، [[نيلس ويگو بينٽزن]]، [[لوئس گلاس]]، [[پول فون ڪلينائو]]، [[لودولف نيلسن]]، [[هاڪون بوريسن]]، [[روڊ لانگگارڊ]]، [[پول روڊرس]] ۽ [[پر نورگارڊ]] شامل آهن. مقبول موسيقيءَ ۾ [[گيٽي هيننگ]] جرمن ٻوليءَ جي پاپ گيتن لاءِ مشهور آهي، جڏهن تہ [[اولسن برادرز]] [[يوروويزن گيتن جو مقابلو 2000]] جا فاتح رهيا. [[آڪوا]] يوروڊانس سان لاڳاپيل مشهور گروپ هو. [[ميٽاليڪا]] جو ڊرمر [[لارس اُلرڪ]] پڻ ڊينمارڪ سان تعلق رکي ٿو. ٻين مشهور ڊينش موسيقارن ۽ بينڊن ۾ [[آورا ڊيون]]، [[اگنيس اوبل]]، [[او لينڊ]]، [[لوڪاس گراهم]]، [[ٽوبياس راهيم]]، [[نيلس-هيننگ اورسٽڊ پيڊرسن]]، [[ڪارپارڪ نارٿ]]، [[سيبيا]]، [[ڪشمير (ڊينش برانڊ)|ڪشمير]]، [[نيفيو (برانڊ)|نيفيو]]، [[ميڊينا (ڳائڻي)|ميڊينا]]، [[آئوٽ لينڊش]]، [[D-A-D|ڊي-اي-ڊي]]، [[پرٽي ميڊز]]، [[ٿولا]]، [[پول ڪريبس]]، [[ڪِم لارسن]]، [[ٽينا ڊيڪو]]، [[ٽي وي-2 (بينڊ)|ٽي وي-2]]، [[سورٽن مولڊ]]، [[وولبيٽ]]، [[ياڪوب سوائسٽرپ]]، [[سورٽ سول]]، [[ڪنگ ڊائمنڊ]]، [[ريڊ وارساوا]]، [[نتاشا ٿامس]]، [[ليڊ بيڪ]]، [[هاني بوئل]]، [[انا ڊيوڊ]]، [[جونيئر سينيئر]]، [[اونر بيئن]]، [[رانچي (برانڊ)|رانچي]]، [[دي ريوونيٽس]] ۽ [[ٽرينٽمولر]] شامل آهن. مشهور ڊينش رڪارڊ ڪمپنين ۾ [[ڪوپ ريڪارڊز]] ۽ [[ڪِڪ ميوزڪ]] شامل آهن. {{پڻ ڏسو|ڊينمارڪ جي ڪلاسيڪي موسيقارن جي فهرست|ڊينش ميوزڪ اوارڊز}} {{پڻ ڏسو|ڊينمارڪ جي جاز ميلن جي فهرست}} === مصوري، مجسمه سازي ۽ فوٽوگرافي === {{Main |ڊينش فن|ڊينمارڪ ۾ فوٽوگرافي}} [[File:Et selskab af danske kunstnere i Rom.jpg|thumb|''روم ۾ ڊينش فنڪارن جي هڪ جماعت''، 1837ع]] [[File:C W Eckersberg 1841 - Kvinde foran et spejl.jpg|thumb|right|upright|[[ڪرسٽوفر وليم ايڪرسبرگ]] جي مصوري ''آئيني جي سامهون عورت'' (1841ع)]] صدين تائين ڊينش فن تي [[جرمني]] ۽ [[نيدرلينڊز]] جي فني روايتن جو اثر رهيو، تنهن هوندي بہ 15هين ۽ 16هين صديءَ جون [[ڊينمارڪ جي گرجاگھرن جون ڀت-چٽساليون|گرجاگھرن جون ڀت-چٽساليون]] خاص اهميت رکن ٿيون. ملڪ جي ڪيترن ئي پراڻن گرجاگھرن ۾ موجود اهي چٽساليون مقامي ڊينش مصورن جي مخصوص انداز ۾ ٺاهيون ويون هيون.<ref>[https://www.panoramas.dk/kalkmalerier/ Wall Paintings in Danish Churches from Panoramas.dk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091128170607/http://www.panoramas.dk/kalkmalerier/ |date=28 November 2009 }}. Retrieved 12 August 2009. Adopting the [[Biblia pauperum]] approach, they present many of the most popular stories from the [[Old Testament|Old]] and [[New Testament]]s.</ref> 19هين صديءَ جي شروعات ۾ پاڙيسري ملڪن جي فني نمونن، [[يوهان وولف گانگ فون گوئٽي|گوئٽيءَ جي دور]] جي انسان دوست فڪر، قومپرستي ۽ [[رومانويت]] جي نئين لهر ڊينش مصوريءَ کي نئون اتساهه ڏنو. هن دور کي [[ڪلاسيڪيت]] ۽ [[بيڊرميئر]] سان لاڳاپيل [[ڊينمارڪ جو سونهري دور|ڊينمارڪ جو ”سونهري دور“]] سڏيو وڃي ٿو. [[نيڪولائي ابيلگارڊ]] هن نئين فني رخ جي شروعاتي اثرائتن شخصيتن مان هو، جڏهن تہ [[ينس يول (مصور)|ينس يول]] ۽ [[پي. سي. اسڪوگارڊ]] سميت ڪيترن مصورن خاص طور [[منظرنگاري]]ءَ ۾ ڪم ڪيو. [[ڪرسٽوفر وليم ايڪرسبرگ]]، جنهن پيرس ۾ [[زاڪ-لوئي ڊيوڊ]] وٽ تعليم حاصل ڪئي، سونهري دور جي اهم ترين مصورن ۽ استادن مان هو. هن [[رائل ڊينش اڪيڊمي آف فائن آرٽس|شاهي ڊينش اڪيڊمي آف فائن آرٽس]] ۾ تدريس پڻ ڪئي. سندس شاگردن ۾ [[ولهم بينڊز]]، [[ڪرسٽن ڪوبڪي]]، [[مارٽينس روربائي]]، [[ڪونسٽنٽن هينسن]] ۽ [[ولهم مارسٽرينڊ]] شامل هئا. ايڪرسبرگ ۽ سندس ڪيترائي شاگرد چهرا نگاريءَ ۾ نمايان ٿيا، جڏهن تہ ڪونسٽنٽن هينسن، ولهم مارسٽرينڊ، [[يورگن روئڊ]] ۽ [[يورگن سوني (مصور)|يورگن سوني]] جي ڪمن ۾ صنفي ۽ [[تاريخي مصوري]]ءَ جون روايتون پڻ جاري رهيون. ولهم بينڊز چهرا نگاريءَ کي صنفي ۽ تاريخي مصوريءَ سان گڏايو. [[File:Carl Locher ageposten-udsnit.jpg|thumb|[[ڪارل لوڪر]]: ''سامونڊي ڪناري تي ٽپال گاڏي'']] 19هين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ ڊينش مصوريءَ ۾ [[فطرت پسندي (فن)|فطرت پسندي]] ۽ [[حقيقت پسندي (فن)|حقيقت پسندي]] وڌيڪ اهم بڻجي ويون. 1871ع ۾ [[هولگر ڊراخمان]] ۽ [[ڪارل ميڊسن]]، [[جوٽ لينڊ]] جي انتهائي اتر ۾ [[اسڪيگن]] پهتا، جتي اسڪينڊينيويا جي مشهور ترين فنڪارن جي آبادين مان هڪ وجود ۾ آئي. [[باربيزون اسڪول]] کان متاثر [[اسڪيگن جا مصور|اسڪيگن مصورن]] روايتي اڪيڊميائي انداز بدران قدرتي ماحول، مقامي ماڻهن ۽ [[کليل فضا ۾ مصوري]]ءَ تي ڌيان ڏنو. هن گروهه سان [[مائيڪل اينڪر]]، [[انا اينڪر]]، [[ويگو يوهانسن]]، [[پيڊر سيورين ڪروئر]]، [[ڪرسچن ڪروگ]]، [[ڪارل لوڪر]]، [[ٿيوڊور فلپسن]]، [[فرٽس ٿائولو]]، [[ولهم فون گيگرفيلٽ]]، [[هولگر ڊراخمان]] ۽ [[لارٽس ٽڪسن]] سميت ڪيترائي فنڪار لاڳاپيل هئا. انا اينڪر خاص طور اندروني منظرن جي مصوريءَ لاءِ مشهور هئي.{{cn|date=January 2026}} اهڙا ئي فني لاڙا [[فيونن]] ۾ ''[[فيونن جا مصور|فينبورن]]'' (''Fynboerne'') نالي گروهه ۾ پيدا ٿيا، جنهن ۾ [[يوهانس لارسن]]، [[فرٽز سائبرگ]] ۽ [[پيٽر هينسن (مصور)|پيٽر هينسن]] شامل هئا.<ref name=Funish>[http://www.johanneslarsenmuseet.dk/page.asp?sideid=2301&zcs=2200 "The Funish Art Colony"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130418012953/http://www.johanneslarsenmuseet.dk/page.asp?sideid=2301&zcs=2200 |date=18 April 2013 }}, ''Johannes Larsen Museet''. Retrieved 12 August 2011.</ref> [[ڪرسٽيان زارٽمان]] حقيقت پسند ۽ فطرت پسند صنفي ۽ تاريخي مصوريءَ وسيلي سونهري دور جي فني ورثي کي اڳتي وڌايو، جڏهن تہ [[ولهم ڪيون]] جون رومانوي منظرنگاريون جديديت ڏانهن منتقليءَ واري دور جي نمائندگي ڪن ٿيون. [[File:L.A. Ring, Sædemanden, 1910, OPC 20 og DEP536, Statsministeriet.jpg|thumb|upright|[[لارٽس اينڊرسن رِنگ|ايل. اي. رِنگ]]: ''ٻج ڇٽيندڙ''، 1910ع، [[Statens Museum for Kunst|ڊينمارڪ جي قومي آرٽ گيلري]]]] ڊينمارڪ ۾ [[علامت نگاري (بصري فن)|علامت نگاريءَ]] جي اهم نمائندن ۾ [[جيمس ميڪ نيل وِسلر|وِسلر]] کان متاثر [[ولهم هيمرشوئي]] شامل هو، جيڪو خاموش ۽ اداس اندروني منظرن لاءِ مشهور ٿيو.<ref>[http://www.monopol-magazin.de/nur-auf-den-ersten-blick-ist-vilhelm-hammersh%C3%B8i-der-langweiligste-maler-aller-zeiten monopol-magazin.de] ''Nur auf den ersten Blick ist Vilhelm Hammershøi der langweiligste Maler aller Zeiten.'' In: www.monopol-magazin.de، 8 جولاءِ 2009ع.</ref> ٻين اهم نمائندن ۾ [[ينس فرڊيننڊ ولومسن]] ۽ [[لارٽس اينڊرسن رِنگ|ايل. اي. رِنگ]] شامل هئا. ولومسن جي مصوري شوخ رنگن جي استعمال لاءِ مشهور هئي، جڏهن تہ رِنگ جي نرم رنگن ۾ ٺاهيل ٻهراڙيءَ جي مزدورن جون حقيقت پسند تصويرون کيس ڊينمارڪ ۾ سماجي حقيقت نگاريءَ جي اڳواڻن مان بڻائين ٿيون. لڳ ڀڳ 1910ع ڌاري [[بورن هولم]] اتر يورپ جي اهم فني مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. پهرين عالمي جنگ کان پوءِ هتي [[بورن هولم مصوري اسڪول]] وجود ۾ آيو. ان سان لاڳاپيل فنڪارن ۾ [[اولوف هوسٽ]]، [[ڪارل ايساڪسن]]، [[نيلس ليرگارڊ]]، [[ڪريسٽن ايورسن]] ۽ [[ايسٽونيا]] ۾ ڄاول [[اولاف روڊي]] شامل هئا.<ref>[http://www.roughguides.com/travel/europe/denmark/introduction-to-denmark.aspx The Bornholm School from the Rough Guide to Denmark.] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130120162042/http://www.roughguides.com/travel/europe/denmark/introduction-to-denmark.aspx |date=20 January 2013 }} Retrieved 10 December 2008.</ref> اظهار پسند مصور اولوف هوسٽ 1935ع کان پنهنجي گهر کي مختلف موسمي حالتن ۽ بدلجندڙ ماحول ۾ 200 کان وڌيڪ ڀيرا مصوريءَ ۾ پيش ڪيو، جڏهن تہ اولاف روڊي [[پال سيزان|سيزان]] ۽ ڪلاسيڪي جديديت کان متاثر هو. [[يائس نيلسن]] [[ڪيوبزم]] ۽ [[مستقبل پسندي]] کان متاثر هو ۽ هن چيني مٽيءَ جا مجسما ۽ گرجاگھرن جون شيشي جون دريون پڻ ٺاهيون. ڊينش جديديت جي شروعاتي نمائندي [[ولهم لنڊسٽروم (مصور)|ولهم لنڊسٽروم]] جي مصوري صاف رنگن، جاميٽري شڪلين ۽ انساني نفسيات جي اظهار لاءِ سڃاتي وڃي ٿي. 20هين صديءَ دوران ڊينش مصوريءَ تي [[تاثريت]]، [[اظهاريت]]، [[تجريدي مصوري]]، [[فوق حقيقت پسندي]] ۽ ٻين عالمي فني تحريڪن جو اثر پيو. ڊينمارڪ ۾ بنياد رکندڙ اهم فني گروهن ۾ [[دي ٽريٽن]] (''De Tretten''؛ 1909–1912ع)، [[لينين]] (''Linien''؛ 1930ع ۽ 1940ع وارا ڏهاڪا)، [[ڪوبرا (فن تحريڪ)|ڪوبرا]] (''COBRA''؛ 1948–1951ع)، [[فلڪسس]] (1960ع ۽ 1970ع وارا ڏهاڪا)، [[دي اونگي ويلدي]] (''De Unge Vilde''؛ 1980ع وارو ڏهاڪو) ۽ [[سپر فليڪس]] (''Superflex''؛ 1993ع ۾ قائم) شامل آهن. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ تجريدي [[اظهار پسندي]] خاص اهميت حاصل ڪئي. ان جي نمائندن ۾ [[رچرڊ مورٽينسن]]، [[ايلسي الفيلٽ]]، [[آئلر بلي]]، [[اسگر يورن]] ۽ [[پر ڪرڪيبي]] شامل هئا. اسگر يورن 1948ع ۾ ڪوبرا گروهه قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جڏهن تہ پر ڪرڪيبي مصور سان گڏ مجسمه ساز پڻ هو. جديد دور جي ٻين اهم ڊينش مصورن ۾ [[انا ڪلنٽ سورنسن]]، [[فرانسسڪا ڪلاوسن]]، [[هينري هيروپ]]، [[رابرٽ جيڪبسن]]، [[ڪارل هيننگ پيڊرسن]]، [[بيورن وينبلاد]]، [[پر آرنولڊي]] ۽ [[مائيڪل ڪويئم]] شامل آهن. ڪوپن هيگن ۾ [[Statens Museum for Kunst|ڊينمارڪ جي قومي آرٽ گيلري]] ڊينش فن جو اهم مجموعو رکي ٿي، جڏهن تہ تمباڪو صنعتڪار [[هائنرش هرش اسپرنگ]] جو 1911ع ۾ کوليل مجموعو لڳ ڀڳ 1850ع کان 1910ع تائين جي ڊينش مصوريءَ جو جامع جائزو پيش ڪري ٿو. ==== مجسمه سازي ==== ڊينمارڪ ۾ ڪم ڪندڙ شروعاتي مشهور مجسمه سازن ۾ [[برنٽ نوٽڪي]] شامل هو، جنهن [[آرهوس ڪيٿيڊرل]] جو قربانگاهه ٺاهيو، ۽ [[ڪلائوس برگ]]، جنهن [[اوڊينس ڪيٿيڊرل|اوڊينس جي سينٽ ڪنيوٽ گرجاگھر]] جو قربانگاهه ٺاهيو. ڊينمارڪ جي سڀ کان اهم مجسمه سازن مان [[برٽيل ٿوروالڊسن]] هو، جنهن کي اطالوي مجسمه ساز [[انتونيو ڪانووا]] سان گڏ [[ڪلاسيڪيت]] جي اهم ترين مجسمه سازن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. ساڳئي دور ۾ [[هرمن وليم بيسن]] ۽ [[ينس ايڊولف يريشائو]] پڻ ڪم ڪندا هئا. 20هين صديءَ جي مشهور ڊينش مجسمه سازن ۾ [[رابرٽ جيڪبسن]]، [[گونار ويسٽمان]] ۽ [[سونيا فرلوو مانڪوبا]] شامل هئا؛ مانڪوبا جي مجسمن تي آفريقي مجسمه سازيءَ جو نمايان اثر هو. ==== فوٽوگرافي ==== ڊينش [[فوٽوگرافي]] جي تاريخ 1839ع ۾ فوٽوگرافيءَ جي شروعاتي دور تائين پهچي ٿي. [[ميڊس آلسٽروپ]] ۽ [[جارج ايميل هينسن]] جهڙن شروعاتي فوٽوگرافرن 19هين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ تيزيءَ سان وڌندڙ فوٽوگرافيءَ جي پيشي لاءِ راهه هموار ڪئي. جديد دور ۾ [[آسٽرڊ ڪروسي ينسن]] ۽ [[جيڪب آئوئي سوبول]] جهڙا ڊينش فوٽوگرافر دنيا جي اهم نمائشن ۾ پنهنجو ڪم پيش ڪندا رهيا آهن.<ref>[http://www.photography-now.com/popup_ausst_5.php?id_ausstellungen=T50624 Contemporary Danish Photography. From Photography-Now] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120707000845/http://www.photography-now.com/popup_ausst_5.php?id_ausstellungen=T50624 |date=2012-07-07 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120707000845/http://www.photography-now.com/popup_ausst_5.php?id=20 |date=7 July 2012 }} Retrieved 10 December 2008.</ref> === فلم === {{مک مضمون|ڊينمارڪ جي سئنيما}} [[File:Lars von Trier 2014.jpg|thumb|[[لارس فون ٽريئر]]، 2014ع ۾ [[برلن]] ۾]] {| class="wikitable float-left" style="text-align:center;" |+ ڊينمارڪ ۾ ٺهيل سئنيما فلمون<ref>{{Webarchiv |url=http://www.fafo.at/download/WorldFilmProduction06.pdf |text=Weltfilmproduktionsbericht (Auszug) |wayback=20070808111556}}, Screen Digest، جون 2006ع، ص. 205–207 (حاصل ڪيل 15 جون 2007ع)</ref> |- ! سال ! تعداد |- | 1975 || 18 |- | 1985 || {{0}}9 |- | 1995 || 13 |- | 2005 || 41 |} [[خاموش فلم]] جي دور ۾ ڊينمارڪ، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]، [[جرمني]] ۽ [[فرانس]] کان پوءِ دنيا جو چوٿون وڏو فلم ٺاهيندڙ ملڪ هو. ڊينش اداڪارا [[آستا نيلسن]] فلمي فن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هوءَ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ [[اوربان گاڊ]] جي هدايتڪاريءَ هيٺ ٺهيل فلمن، جهڙوڪ ''افگرونن'' (''Afgrunden''، 1910ع؛ ”اونهايون“) ذريعي خاموش فلمن جي شروعاتي وڏن ستارن مان هڪ بڻجي وئي. هدايتڪار [[ڪارل ٿيوڊور ڊرائير]] پڻ پنهنجي فني ۽ جمالياتي لحاظ کان نمايان فلمن، جهڙوڪ ''لا پاسيون دي جان دارڪ'' (''La passion de Jeanne d’Arc''، 1928ع؛ ”جان آف آرڪ جو جذبو“) ۽ ''وامپير – ڊرومين اوم آلان گري'' (''Vampyr – Der Traum des Allan Gray''، 1932ع؛ ”ويمپائر – آلان گري جو خواب“) سان فلمي فن ۾ نوان معيار قائم ڪيا. مزاحيه جوڙي [[پيٽ ۽ پيٽاشون]] پڻ عالمي سطح تي مقبوليت حاصل ڪئي؛ ٻنهي 1921ع کان 1940ع تائين لڳ ڀڳ 50 فلمن ۾ گڏ ڪم ڪيو. ڊينش فلم ٺاهيندڙ ڪمپني [[نورڊسڪ فلم]] [[پهرين عالمي جنگ]] کان اڳ دنيا جي سڀ کان وڏن ۽ سڀ کان وڌيڪ فلمون ٺاهيندڙ اسٽوڊيوز مان هڪ هئي. جيتوڻيڪ آواز وارين فلمن جي اچڻ کان پوءِ عالمي فلمي منڊيءَ ۾ ڊينمارڪ جي اڳوڻي حيثيت ختم ٿي وئي، تنهن هوندي بہ ان جون اعليٰ فني معيار واريون فلمون عالمي سطح تي ڌيان حاصل ڪنديون رهيون. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ [[لارس فون ٽريئر]] پنهنجي تجارتي سئنيما جي مخالفت تي ٻڌل فلمي ۽ جمالياتي تحريڪ [[ڊوگما 95]] سبب عالمي سطح تي بحث جو موضوع بڻيو؛ ان کان اڳ بہ هو پنهنجي فني لحاظ کان بلند معيار وارين فلمن سبب سڃاڻپ حاصل ڪري چڪو هو. هن تڪراري تحريڪ تحت فون ٽريئر جي ''ايديوٽرني'' (''Idioterne''، 1998ع؛ ”بيوقوف“)، [[ٿامس ونٽربرگ]] جي ''فيسٽن'' (''Festen''، 1998ع؛ ”جشن“) ۽ [[لوني شيرفگ]] جي ''اٽاليئنسڪ فور بيگينري'' (''Italiensk for begyndere''، 2000ع؛ ”شروعات ڪندڙن لاءِ اطالوي“) جهڙيون فلمون ٺهيون. ٻين مشهور ڊينش هدايتڪارن ۾ [[ايرڪ بالنگ]] (''[[اولسن گينگ]]'')، [[لاسي اسپانگ اولسن]] (''[[چين ۾ اهي ڪتا کائين ٿا]]'')، [[اينڊرس ٿامس ينسن]] (''[[ايڊمز ايپلز]]''، ''[[ڊينش ڊيليڪيٽيسن]]'') ۽ [[سوزاني بيئر]] (''[[برادرز – ٻن ڀائرن جي وچ ۾]]''، ''[[شاديءَ کان پوءِ]]'') شامل آهن. ڊينمارڪ ۾ پرڏيهي فلمن کي عام طور [[ڊبنگ|ڊب]] نہ ڪيو ويندو آهي، پر انهن سان رڳو [[ذيلي عنوان]] ڏنا ويندا آهن. ٻارن جون فلمون ان جو واحد عام استثنا آهن. === عالمي ثقافتي ورثو === ڊينمارڪ ۾ پنج [[ڊينمارڪ ۾ عالمي ورثو|عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] آهن: [[راسڪيلڊ گرجاگھر]]، [[هيلسنگور]] ۾ [[ڪرونبورگ محل]]، [[جيلنگ جا روني پٿر|جيلنگ جا روني پٿر، تدفيني دڙا ۽ گرجاگھر]]، [[ڪرسچنسفيلڊ]] ۾ [[موراويائي چرچ|موراويائي برادريءَ]] جي آبادي، ۽ [[اتر زيلينڊ جو پارفورس شڪار وارو منظرنامو]]. * '''[[راسڪيلڊ گرجاگھر]]''' [[اسڪينڊينيويا]] جو سرن سان ٺهيل پهريون [[گوٿڪ طرز تعمير|گوٿڪ]] گرجاگھر آهي ۽ اڄ اتر يورپ جي سڀ کان وڏي گرجاگھرن مان هڪ آهي. [[راسڪيلڊ]] 11هين کان 15هين صديءَ تائين شاهي رهائشگاهه رهيو ۽ اڄ بہ ڊينمارڪ جي بادشاهن ۽ راڻين جي تدفين جو اهم هنڌ آهي. گرجاگھر ۾ 20 ڊينش بادشاهن ۽ 17 راڻين جون قبرون آهن، جن ۾ مشهور [[مارگريٽ پهرين]] ۽ [[ڪرسچن چوٿون]] پڻ شامل آهن. 1995ع کان هي گرجاگھر عالمي ثقافتي ورثي ۾ شامل آهي. * '''[[ڪرونبورگ محل]]''' [[هيلسنگور]] ۾ [[اوريسنڊ]] سامونڊي ڳچيءَ جي ڪناري تي واقع آهي. [[ڊچ رينيسانس]] طرز جو هي قلعي جهڙو محل صدين تائين ڊينمارڪ لاءِ اهم [[سائونڊ ڊيوز|اوريسنڊ محصول]] مان حاصل ٿيندڙ آمدنيءَ جي حفاظت ڪندو رهيو. [[وليم شيڪسپيئر]] پنهنجي المياتي ناٽڪ ''[[هئملٽ]]'' جي ڪهاڻيءَ جو هنڌ بڻائي هن محل کي عالمي شهرت ڏني. ڪرونبورگ محل 2000ع کان عالمي ثقافتي ورثي ۾ شامل آهي. * '''[[جيلنگ جا روني پٿر]]''' انهن ٿورڙن روني پٿرن مان آهن، جيڪي ڊينش بادشاهن لاءِ وقف ڪيا ويا ۽ سندن ڪارنامن جو ذڪر ڪن ٿا. اهي ڏهين صديءَ جي وچ کان پڇاڙيءَ واري عرصي دوران ٺاهيا ويا. جيلنگ جي تدفيني دڙن ۽ گرجاگھر سميت انهن پٿرن کي [[يونيسڪو]] 1994ع کان عالمي ثقافتي ورثي جو حصو قرار ڏنو آهي. === رانديون === ڊينمارڪ جي سڀ کان وڏي راندين واري تنظيم ۽ 60 راندين جي تنظيمن جي مرڪزي اداري [[ڊينمارڪ اسپورٽس ڪنفيڊريشن|ڊينمارڪس ائڊريٽسفوربنڊ]] (''Danmarks Idrætsforbund'') جا لڳ ڀڳ 17 لک ميمبر آهن. هي ادارو ڊينش قومي چيمپيئن شپن جي ضابطن ۽ [[اولمپڪ رانديون|اولمپڪ راندين]] ۾ شرڪت بابت ذميوار آهي. سيپٽمبر 2016ع تائين ڊينمارڪ اولمپڪ راندين ۾ مجموعي طور 195 تمغا حاصل ڪري چڪو هو ۽ [[اولمپڪ راندين جي هر وقت جي تمغن جي جدول]] ۾ 25هين نمبر تي هو. انهن ۾ 45 سون، 75 چاندي ۽ 75 ڪانسي جا تمغا شامل هئا. هڪ تمغي کان سواءِ باقي سڀ [[اونهاري جون اولمپڪ رانديون|اونهاري جي اولمپڪ راندين]] ۾ حاصل ڪيا ويا. [[سياري جون اولمپڪ رانديون|سياري جي اولمپڪ راندين]] ۾ ڊينمارڪ جو واحد تمغو 1998ع ۾ [[ناگانو]] ۾ [[ڪرِلنگ]] ۾ حاصل ڪيل چانديءَ جو تمغو هو. {{پڻ ڏسو|ڊينمارڪ جي راندين جي تنظيمن جي فهرست}} {{پڻ ڏسو|اولمپڪ راندين ۾ ڊينمارڪ|ڊينمارڪ جي اولمپڪ تمغا ماڻيندڙن جي فهرست|ڊينش عالمي چيمپيئنن جي فهرست}} ; فٽبال {{مک مضمون|ڊينمارڪ ۾ فٽبال}} [[File:Michael Laudrup, 2005.jpg|thumb|upright|[[مائيڪل لاڊروپ]] ڊينمارڪ جي مشهور ترين فٽبال رانديگرن مان هڪ آهي]] ڊينمارڪ ۾ سڀ کان مقبول راند [[فٽبال]] آهي، جنهن جو انتظام [[ڊينش فٽبال يونين|ڊانسڪ بولڊسپيل-يونين]] (''Dansk Boldspil-Union'') ڪري ٿي. [[ڊينمارڪ جي قومي فٽبال ٽيم]] ڏهه ڀيرا [[يوفا يورپي چيمپيئن شپ|يورپي فٽبال چيمپيئن شپ]] ۾ شرڪت ڪئي آهي: 1964ع ۾ ٻي يورپي چيمپيئن شپ، 1984ع کان 2004ع تائين ٿيندڙ مقابلن، 2012ع ۾ [[پولينڊ]] ۽ [[يوڪرين]] ۾ ٿيل چيمپيئن شپ، 2021ع ۾ يورپ جي مختلف ملڪن ۾ ٿيل چيمپيئن شپ ۽ 2024ع ۾ [[جرمني]] ۾ ٿيل چيمپيئن شپ ۾. ٽيم جي سڀ کان وڏي ڪاميابي [[يوفا يورو 1992|1992ع جي يورپي چيمپيئن شپ]] کٽڻ هئي، جنهن جي فائنل ۾ ڊينمارڪ جرمنيءَ کي 2–0 تان شڪست ڏني. 2021ع ۾ ٽيم سيمي فائنل تائين پهتي، جڏهن تہ 2024ع ۾ ڪوارٽر فائنل تائين پهتي. قومي ٽيم پنج ڀيرا [[فيفا ورلڊ ڪپ|فٽبال عالمي ڪپ]] لاءِ ڪواليفاءِ ڪيو: [[1986 فيفا ورلڊ ڪپ|1986ع]] ۾ ميڪسيڪو، [[1998 فيفا ورلڊ ڪپ|1998ع]] ۾ فرانس، [[2002 فيفا ورلڊ ڪپ|2002ع]] ۾ ڏکڻ ڪوريا ۽ جاپان، [[2010 فيفا ورلڊ ڪپ|2010ع]] ۾ ڏکڻ آفريڪا ۽ [[2018 فيفا ورلڊ ڪپ|2018ع]] ۾ روس. ان جي بهترين ڪارڪردگي 1998ع ۾ ڪوارٽر فائنل تائين پهچڻ هئي، جتي ٽيم برازيل کان 3–2 تان هارائي وئي. 2010ع کان سواءِ ٻين ڄاڻايل عالمي ڪپن ۾ ڊينمارڪ ناڪ آئوٽ مرحلي تائين پهتو. ڊينمارڪ جي هڪ ٻي اهم ڪاميابي [[1995 ڪنگ فهد ڪپ|1995ع جو ڪنفيڊريشنز ڪپ]] کٽڻ هئي. اولمپڪ فٽبال ۾ ڊينمارڪ چار تمغا حاصل ڪيا آهن: [[1908 اونهاري جون اولمپڪ رانديون|1908ع]]، [[1912 اونهاري جون اولمپڪ رانديون|1912ع]] ۽ [[1960 اونهاري جون اولمپڪ رانديون|1960ع]] ۾ چاندي، جڏهن تہ [[1948 اونهاري جون اولمپڪ رانديون|1948ع]] ۾ ڪانسي جو تمغو. [[ڊينمارڪ جي عورتن جي قومي فٽبال ٽيم]] عورتن جي ست عالمي ڪپن مان چئن لاءِ ڪواليفاءِ ڪيو، جنهن جي بهترين ڪارڪردگي 1991ع ۽ 1995ع ۾ ڪوارٽر فائنل تائين پهچڻ هئي. عورتن جي نَو يورپي چيمپيئن شپن مان ٽيم اٺن لاءِ ڪواليفاءِ ڪئي ۽ ٻه ڀيرا ٽيون نمبر حاصل ڪيو. ; هينڊ بال ڊينمارڪ ۾ [[هينڊ بال]] پڻ تمام مقبول راند آهي، جنهن جو انتظام 1935ع کان [[ڊينش هينڊ بال فيڊريشن|ڊانسڪ هونڊبول فوربنڊ]] (''Dansk Håndbold Forbund'') ڪري ٿو. [[ڊينمارڪ جي عورتن جي قومي هينڊ بال ٽيم]] دنيا جي مضبوط ترين عورتن جي ٽيمن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي. ٽيم [[عورتن جي عالمي هينڊ بال چيمپيئن شپ|عالمي چيمپيئن شپ]] 1997ع ۾، اولمپڪ سون جا ٽي تمغا 1996ع، 2000ع ۽ 2004ع ۾، ۽ [[عورتن جي يورپي هينڊ بال چيمپيئن شپ|يورپي چيمپيئن شپ]] 1994ع، 1996ع ۽ 2002ع ۾ کٽي چڪي آهي. [[ڊينمارڪ جي مردن جي قومي هينڊ بال ٽيم]] پڻ دنيا جي چوٽيءَ وارين ٽيمن مان آهي. مردن جي ٽيم [[مردن جي عالمي هينڊ بال چيمپيئن شپ|عالمي چيمپيئن شپ]] ۾ 2019ع، 2021ع، 2023ع ۽ 2025ع ۾ پهريون نمبر، جڏهن تہ 1967ع، 2011ع ۽ 2013ع ۾ ٻيو نمبر حاصل ڪيو. ٽيم [[2016 اونهاري جون اولمپڪ رانديون|2016ع جي ريو ڊي جينيرو اولمپڪ راندين]] ۾ سون جو تمغو ۽ [[2008 مردن جي يورپي هينڊ بال چيمپيئن شپ|2008ع جي يورپي چيمپيئن شپ]] ۾ پهريون نمبر پڻ حاصل ڪيو. ; ٻيون رانديون [[File:Caroline Wozniacki at US Open 2009 4th round (156).jpg|thumb|upright|[[ڪيرولين ووزنياڪي]] عورتن جي ٽينس جي عالمي درجابنديءَ ۾ پهرين نمبر تي پهچندڙ پهرين ڊينش عورت هئي]] [[ٽينس]] ۾ [[ڪيرولين ووزنياڪي]] (''Caroline Wozniacki'') هڪ سال کان وڌيڪ عرصي تائين [[عورتن جي ٽينس ايسوسيئيشن|ڊبليو ٽي اي]] جي عالمي درجابنديءَ ۾ پهرين نمبر تي رهي. هن ننڍي عمر ۾ ئي ڊينمارڪ لاءِ اهم ڪاميابيون حاصل ڪيون ۽ کيس ڊينمارڪ جي ڪامياب ترين عورت ٽينس رانديگرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 11 آڪٽوبر 2010ع تي 20 سالن جي عمر ۾ هوءَ عالمي درجابنديءَ ۾ پهرين نمبر تي پهچندڙ پهرين اسڪينڊينيويائي عورت بڻجي وئي. [[ڪم ڪلائيسٽرز]] جي هڪ هفتي واري وقفي کان سواءِ هوءَ لڳاتار 67 هفتا پهرين نمبر تي رهي. [[2018 آسٽريلين اوپن – عورتن جو سنگلز|2018ع جي آسٽريلين اوپن]] کٽڻ سان هوءَ [[گرانڊ سلام (ٽينس)|گرانڊ سلام]] ٽورنامينٽ کٽندڙ پهرين ڊينش عورت بڻجي وئي. هوءَ 2009ع ۽ 2014ع ۾ [[يو ايس اوپن (ٽينس)|يو ايس اوپن]] جي فائنل تائين پڻ پهتي، نومبر 2017ع ۾ [[سنگاپور]] ۾ ڊبليو ٽي اي فائنلز کٽيائين ۽ پنهنجي ڪيريئر ۾ 30 ڊبليو ٽي اي ۽ چار آءِ ٽي ايف لقب حاصل ڪيائين. [[بيڊمنٽن]] ۾ پڻ ڊينش رانديگر ڊگهي عرصي کان عالمي سطح تي ڪامياب رهيا آهن. ملڪ جي مشهور رانديگرن مان [[پيٽر گيڊ]] (''Peter Gade'') 1998ع کان 2001ع تائين عالمي درجابنديءَ ۾ پهرين نمبر تي رهيو. ٻين مشهور ڊينش بيڊمنٽن رانديگرن ۾ [[ينس ايرڪسن]]، [[مورٽن فروسٽ]]، [[پرنيل هارڊر (بيڊمنٽن)|پرنيل هارڊر]]، [[پول-ايرڪ هوئر لارسن]]، [[مارٽن لنڊگارڊ هينسن]]، [[ڪميلا مارٽن]] ۽ [[ميٽي شيولڊاگر]] شامل آهن. 2005ع ۾ پنهنجي ملڪ ۾ ٿيل [[يورپي ٽيبل ٽينس چيمپيئن شپ 2005|يورپي ٽيبل ٽينس چيمپيئن شپ]] ۾ ڊينمارڪ جي مردن جي ٽيم سون جو تمغو حاصل ڪيو. [[موٽر اسپورٽ]] ۾ [[يان ميگنوسن]] ۽ سندس پٽ [[ڪيون ميگنوسن]] [[فارمولا ون]] ۾ حصو وٺي چڪا آهن، جڏهن تہ ٽورنگ ڪار ۽ اسپورٽس ڪار ريسنگ ۾ [[ٽام ڪرسٽنسن]] ۽ [[ڪرٽ ٿيم]] ڊينمارڪ لاءِ نمايان ڪاميابيون حاصل ڪيون آهن. موٽر سائيڪل راندين ۾ ڊينش اسپيڊ وي رانديگرن [[اولي اولسن (اسپيڊ وي رانديگر)|اولي اولسن]]، [[ايرڪ گنڊرسن]]، [[هانس نيلسن (اسپيڊ وي رانديگر)|هانس نيلسن]]، [[يان او. پيڊرسن]] ۽ [[نڪي پيڊرسن]] انفرادي اسپيڊ وي عالمي چيمپيئن شپ ۾ مجموعي طور 14 سون جا تمغا حاصل ڪيا آهن. اولسن ۽ گنڊرسن لانگ ٽريڪ عالمي چيمپيئن شپ پڻ کٽي چڪا آهن. [[ڪرڪيٽ]] پڻ ڊينمارڪ ۾ کيڏي وڃي ٿي، پر [[ڊينمارڪ جي قومي ڪرڪيٽ ٽيم|مردن جي قومي ٽيم]] هن وقت تائين گهڻو ڪري نسبتاً ننڍين قومي ٽيمن خلاف کيڏي آهي ۽ ڪنهن وڏي سينيئر عالمي ڪرڪيٽ ٽورنامينٽ لاءِ ڪواليفاءِ نہ ڪري سگهي آهي. البت ٽيم [[1998 آءِ سي سي انڊر-19 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ|1998ع جي آءِ سي سي انڊر-19 ڪرڪيٽ عالمي ڪپ]] لاءِ ڪواليفاءِ ڪئي هئي.<ref>{{Internetquelle |autor=John Stern |url=https://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/232458.html |titel=1998 MTN Under-19 World Cup |hrsg=Cricinfo |sprache=en |abruf=2025-04-09}}</ref> [[ڊينمارڪ جي عورتن جي قومي ڪرڪيٽ ٽيم|عورتن جي قومي ٽيم]] ٻن [[عورتن جو ڪرڪيٽ عالمي ڪپ|عورتن جي ڪرڪيٽ عالمي ڪپن]] ۾ حصو وٺي چڪي آهي. ; اسپيشل اولمپڪس [[اسپيشل اولمپڪس ڊينمارڪ]] (''Special Olympics Danmark'') 1985ع/1986ع ۾ قائم ٿيو ۽ ڪيترائي ڀيرا [[اسپيشل اولمپڪس عالمي رانديون|اسپيشل اولمپڪس عالمي راندين]] ۾ حصو وٺي چڪو آهي. === هم جنس پرستي === {{Main |ڊينمارڪ ۾ هم جنس پرستي}} ڊينمارڪ ۾ [[هم جنس پرستي]] کي قانوني ۽ سماجي طور وڏي پيماني تي قبول ڪيو وڃي ٿو. 1989ع ۾ ڊينمارڪ دنيا جو پهريون ملڪ بڻيو، جنهن هم جنس جوڙن لاءِ قانوني طور [[رجسٽرڊ پارٽنرشپ]] جو نظام متعارف ڪرايو. == پڻ ڏسو == * [[گرين لينڊ ۾ جبري حمل روڪ]] — ڊينمارڪ جي صحت واري نظام طرفان لاڳو ڪيل عمل. {{Portal|ڊينمارڪ}} == وڌيڪ پڙهڻ == * Thomas Borchert: ''Gebrauchsanweisung für Dänemark.'' Piper، ميونخ، 2017ع، ISBN 978-3-492-27685-6. * Reinhold Dey: ''Dänemark. Land zwischen den Meeren. Kunst, Kultur, Geschichte'' (DuMont Kunst-Reiseführer). ستون ڇاپو، ميونخ، 1993ع، ISBN 3-7701-0971-6. * Tobias Faber: ''Geschichte der Architektur in Dänemark'' (Dänemark in Wort und Bild). ڪوپن هيگن، 1978ع، ISBN 87-7429-035-5. * Jörg-Peter Findeisen: ''Dänemark. Von den Anfängen bis zur Gegenwart.'' ٻيون ڇاپو، ريگنسبرگ، 2008ع. * [[ڪلاڊيا ڪنائور]]: ''Dänemark. Ein Länderportrait.'' ٻيون، تازو ڪيل ڇاپو، Links Verlag، برلن، 2017ع، ISBN 3-86153-824-5. * Liane Schuh: ''Das dänische Sozialsystem.'' In: ''RV aktuell''، جلد 52 (2006ع)، شمارو 7، ص. 266–274. * [[هولگر وولانٽ]]: ''Knaurs Kulturführer in Farbe Dänemark.'' ميونخ، 1987ع، ISBN 978-3-426-26244-3. * Rudolf Zeitler: ''Dänemark'' ([[Reclams Kunstführer]]). شٽٽگارٽ، 1978ع، ISBN 978-3-15-010273-2. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڊينمارڪ]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:نورڊڪ ملڪ]] [[زمرو:عيسائي رياستون]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپي اتحاد جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] k6e7ro9z73rvqi9l6cdhty544x26lpj 0 46599 414906 310437 2026-09-26T03:26:16Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414906 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- Basic info ---------------->| name = ملير | native_name = ملير | settlement_type = [[ميونسپلٽي]] <!-- images and maps ----------->| image_skyline = | image_caption = | image_flag = | image_seal = | image_map = MalirTown Karachi.PNG | map_caption = ملير ٽائون ۽ هن جي يونين ڪائونسلون | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[ملير ضلعو|ملير، ڪراچي]] | parts_type = يونين ڪاؤنسلون | parts_style = coll | parts = 7 | p1 = [[غازي بروهي ڳوٺ|دائود ڳوٺ]] | p2 = غريب آباد | p3 = جعفر طيار | p4 = ڪالا بورڊ | p5 = کوکرو پار | p6 = سعود آباد | p7 = ماڊل ڪالوني | p8 = | government_footnotes = | government_type = ٽائون ڪائونسل | leader_title = ٽائون چيئرمين | leader_name = جان محمد بلوچ | leader_title1 = ميونسپل آفيسر | leader_name1 = اقبال سالاري | leader_title2 = | leader_name2 = | established_title = قائم ٿيو | established_date = 14 آگسٽ 2001ع | area_footnotes = 100 | area_total_km2 = <!-- Elevation --------------------------> | elevation_footnotes = | elevation_m = <!-- Population -----------------------> | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = <ref>http://www.yespakistan.com/hdf/karachi/karachi.asp</ref> | population_note = | population_total = 2,432,248 <br>(سال 1998ع م 981,270) | timezone = | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|24|53|35|N|67|11|43|E|region:PK|display=inline,title}} <!-- Area/postal codes & others -------->| postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = [http://125.209.91.254/CDGK/LinkClick.aspx?link=214&tabid=72 ملير ٽائون صفحو] | blank_name = آفس جي بيھڪ | blank_info = ملير پوليس اسٽيشن جي ويجھو، غازي دائود بروھي ڳوٺ، ملير، ڪراچي. 75050 | footnotes = }} '''ملير ٽائون''' (اردو: ملير ٹاؤن) صوبي سنڌ، پاڪستان جي ملير ضلعي جو هڪ ٽائون آهي ۽ ڪراچي شهر جي اترئين حصي ۾ واقع آهي. هن جو نالو ملير نديءَ جي نالي تي رکيو ويو. ٽائون سال 2001ع جي لوڪل گورنمينٽ آرڊيننس جي تحت قائم ڪيو،<ref name="CDGK">{{cite web|url=http://www.karachicity.gov.pk/town/index.asp?txtTown=Malir|title=Malir Town|website=City District Government of Karachi website|archive-url=https://web.archive.org/web/20060219152705/http://www.karachicity.gov.pk/town/index.asp?txtTown=Malir|archive-date=19 February 2006|access-date=21 May 2022|url-status=dead}}</ref> جن ۾ گڏاپ ۽ بن قاسم جا علائقا به شامل هئا، جيڪا پوء گڏاپ ٽائون ۽ بن قاسم ٽائون جي نالن سان ڌار ڪيا ويا. ٽائون جي آبادي سال <small>1998</small>ع <small>981,270</small> هئي، جيڪا <small>2023ع</small> ۾ وڌي <small>24,32,248</small> تائين پھتي وئي <small>(پاڪستان جي سال 2023ع جي آدمشماري جي مطابق).</small> ملير ٽائون اولهه ۾ [[جناح انٽرنيشنل ايئرپورٽ]]، اتر ۾ ملير ڪنٽونمينٽ، ڏکڻ ۾ ملير ندي ۽ شاهه فيصل ٽائون ۽ اوڀر ۾ ٿڌو ڪوڙ جي پار [[گڏاپ ٽائون]] سان سان لڳل آهي. Malir has been regarded in history as the countryside of Karachi City due to its open atmosphere and lush green farms, but now these are no more. Before the [[Pakistan Movement|independence]] of [[Pakistan]], there were small villages of [[Sindhi people|Sindhi]] and [[Rindh]] [[Baloch people|Baloch]] in the [[Gadap Town]] and Malir Town of modern Karachi. Now both towns are developed as the [[suburb]]s of the city because of the [[urban sprawl]]. There are several ethnic groups in Malir Town including [[Sindhi people|Sindhis]], [[Punjabi people|Punjabis]], [[Muhajir (Pakistan)|Muhajirs]], [[Kashmiri people|Kashmiris]], [[Saraiki people|Seraikis]], [[Pashtun people|Pakhtuns]], [[Baloch people|Balochis]], [[Brahui people|Brahuis]], [[Christians]], [[Memon people|Memons]], [[Musta'li|Bohras]], [[Ismaili people|Ismailis]], however Sindhi and Baloch form majority in the town. Malir was once famous for its fruit and vegetable farms; but, now due to severe scarcity of groundwater, these farmlands are being converted into residential areas, thus increasing urbanization and [[environmental degradation]]. The ''Society for Conservation and Protection of Environment'' (SCOPE) has been concerned about drought and desertification in Malir district and has launched a campaign against illegal sand and gravel mining in dry river beds of Malir and its tributaries. Because sand and gravel mining cause lowering of ground water, as rainwater can cannot percolate in the aquifer. SCOPE is developing rainwater reservoirs in drought affected rural areas. If the [[Aquifer]] in Malir can be recharged enough by storing rain run off water, it can restore greenbelts around Karachi. [[Jungle Shah]] was a [[Sufi]] master in [[Malir]] of Malir Town. ==Epidemic of mysterious Chikungunya virus== Due to pollution, mainly resulting from garbage dumps and overflow of sewerage water, Emergency declared in Malir Town, as thousands of patients were affected by mysterious [[Chikungunya]] virus in December, 2016. Despite joint denial by [[WHO]] and Health Ministry of Pakistan, Provincial Government of Sindh discloses that [[aedes aegypti]] mosquito is responsible for spreading Chikungunya in the area.<ref>{{cite web |author=Khawar Khan|url= https://www.geo.tv/latest/124382-More-patients-arrive-at-Karachi-hospital-with-symptoms-of-mysterious-virus|title= More patients arrive at Karachi hospital with symptoms of mysterious virus|publisher= Geo News tv|date= December 20, 2016| accessdate=December 21, 2016}}</ref><ref>{{cite web |author=|url=http://dunyanews.tv/en/Pakistan/366408-Aedes-aegypti-mosquito-responsible-for-Chikungun |title=Aedes aegypti mosquito responsible for Chikungunya virus in Karachi: report|publisher=Dunya News tv|date= December 21, 2016| accessdate=December 21, 2016}}</ref> == ڀرپاسا == {{columns-list|colwidth=30em|* [[وليداد ڳوٺ]] * [[سومر ڪانداڻي خاصخيلي ڳوٺ]] * [[انڊس مھراڻ سوسائٽي]] * [[ھاشم خاصخيلي ڳوٺ]] * [[سومر اسماعيل خاصخيلي ڳوٺ]] * [[غريب آباد]] * [[غوثيہ ڪالوني]] * [[غازي بروھي ڳوٺ]] * [[گلستان رفيع]] * [[گلشن ھاروني]] * [[گلشن قادري]] * [[گلشن يوسف]] *[[حاجج ميانداد ڳوٺ]] * [[حسين آباد (ڪراچي)|حسين آباد]] * [[جعفر تيار (ڪراچي)|جعفر تيار]] * [[ڄام ڳوٺ]] * [[جناھ اسڪوائر]] * [[ڪالا بورڊ]] * [[ڪوسر ٽائون]] * [[کوکرا پار (ڪراچي)|کوکرا پار]] * [[کوسو ڳوٺ]] * [[لياقت مارڪيٽ]] * [[لياري بستي]] *[[مراد جعفر ڳوٺ]] * [[ميمڻ ڳوٺ]] * [[ملت ٽائون]] *[[انور ابراھيم]] * [[ماڊل ڪالوني]] * [[معين آباد (ڪراچي)|معين آباد]] * [[ملا عيسيٰ ڳوٺ]] * [[نفيس آباد]] * [[نشتر اسڪوائر]] *[[اولڊ شفيع محمد ڳوٺ]] * [[پاڪ ڪوسر ٽائون]] * [[رضا پلازا]] * [[سالار ڳوٺ]] * [[سعود آباد]] * [[شعبان ٽائون]] * [[تيسر ٽائون]] * [[اردو نگر]] * [[آسو ڳوٺ]] * [[سومر ڪانداڻي ڳوٺ]] * [[طارق بن زياد (ڪراچي)|طارق بن زياد]] * [[رافع عام سوسائٽي]] }} == پڻ ڏسو == * [[ڪراچي شھر ضلعي حڪومت]] * [[ملير ڊولپمينٽ اٿارٽي]] * [[سنڌ بلوچ ڪوآپريٽو ھائوسنگ سوسائٽي]] == خارجي ڳنڍڻا == * [https://web.archive.org/web/20020325142014/http://www.karachicity.gov.pk/ Karachi website] * [https://web.archive.org/web/20060219152705/http://www.karachicity.gov.pk/town/index.asp?txtTown=Malir Malir Town] * https://500px.com/photo/170032373 * {{Karachi Towns}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪراچي جا ٽائون]] hpfp42qmgrpm8nmbb4t30qfuazz90it 0 49147 414936 405241 2026-09-26T04:31:34Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414936 wikitext text/x-wiki {{Short description|1602–1799 ڊچ واپاري ڪمپني}} {{Infobox company | name = يونائيٽيڊ ايسٽ انڊيا ڪمپني<br><small>{{nobold|1602–1799}}</small> | logo = VOC.svg | logo_size = 100 | image = Flag of the Dutch East India Company.svg | image_caption = ڪمپنيءَ جو جهنڊو (1630) | native_name = {{ubli |ويرينيخڊي اوسٽ اِنڊيسي ڪمپاني |خينيرالي ويرينيخڊي خيوئڪٽروئيئردي ڪمپاني {{lang|en|italic=no|(اصل نالو)}} |ويرينيخڊي نيدرلانڊسي خيوئڪٽروئيئردي اوسٽ اِنڊيسي ڪمپاني {{noitalic|(رسمي نالو)}} }} | native_name_lang = nl | type = جزوي [[رياستي ملڪيت وارو ادارو]] | fate = [[اداري جو خاتمو|ختم ڪئي وئي]] ۽ [[قومي ملڪيت ۾ آڻڻ|قوميايو ويو]]، جنهن مان [[ڊچ اوڀر هندستان]] قائم ٿيو. | predecessor = {{collapsible list |bullets=y |title={{nobold|{{lang|nl|ويرڪمپانيئن}} (1594–1602ع){{efn|نام نهاد {{lang|nl|ويرڪمپانيئن}} (اڳوڻيون ڪمپنيون) ۾ شامل هيون: {{lang|nl|italic=no|ڪومپاني فان فيري}} (ايمسٽرڊيم، 1594–1598ع)، {{lang|nl|italic=no|نيووي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|ايرسٽي فيرينيخڊي ڪومپاني اوپ اوسٽ-اِنڊيئي}} (ايمسٽرڊيم، 1598–1601ع)، {{lang|nl|italic=no|اوڊي اوسٽ-اِنڊيسي ڪومپاني}} (ايمسٽرڊيم، 1598–1601ع)، {{lang|nl|italic=no|فيرينيخڊي ايمسٽرڊامسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|نيووي اوف ٽويدي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|برابانتسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|نيووي برابانتسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|ماخيلاينسي ڪومپاني / روٽرڊامسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|مڊلبرخسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|فيرسي ڪومپاني}} (زيلينڊ، 1597ع)، {{lang|nl|italic=no|فيرينيخڊي زيوسي ڪومپاني}} (مڊلبرخ ۽ فيري، 1600ع)، {{lang|nl|italic=no|ڪومپاني فان ڊي موخيرون}} (زيلينڊ، 1600ع)، ۽ {{lang|nl|italic=no|ڊيلفٽسي فينوٽسخاپ}}. نيلس اسٽينسگارڊ موجب {{lang|nl|voorcompagnieën}} قانوني طور شامل ٿيل ڪمپنيون نه هيون، پر ڪيترن ئي {{lang|nl|bewindhebbers}} (منتظم شريڪن) طرفان هلائبيون هيون، جيڪي هڪ سادي ڪمپني جي ڀائيوارن وانگر گڏيل حساب تي واپار ڪندا هئا.<ref>{{cite book |last=Steensgaard |first=Niels |title=The Asian Trade Revolution of the Seventeenth Century |url=https://archive.org/details/asiantraderevolu0000stee |url-access=registration |publisher=University of Chicago Press |year=1974 |isbn=0-226-77139-3}}</ref>}}}} |{{lang|nl|italic=no|ڪومپاني فان فيري}} |{{lang|nl|italic=no|برابانتسي ڪومپاني}} |{{lang|nl|italic=no|ڪومپاني فان ڊي موخيرون}} |{{lang|nl|italic=no|فيرسي ڪومپاني}} }} | founded = {{start date and age|df=y|1602|03|20}},<ref>{{cite web|url=http://entoen.nu/voc/en|title=The Dutch East India Company (VOC)|publisher=Canon van Nederland|access-date=19 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20101201212719/http://entoen.nu/voc/en|archive-date=1 December 2010|url-status=dead}}</ref> حڪومت جي هدايت هيٺ {{lang|nl|ويرڪمپانيئن}} (اڳوڻين ڪمپنين) جي [[ڪاروباري ادغام]] وسيلي قائم ڪئي وئي. | defunct = {{end date and age|df=y|1799|12|31}} | founder = [[يوهان فان اولڊنبارنيفلٽ]] ۽ [[ڊچ جمهوريه جون اسٽيٽس جنرل]] | hq_location_city = {{plainlist| * [[ايمسٽرڊيم]]، [[ڊچ جمهوريه]] (عالمي مرڪزي هيڊڪوارٽر) * [[باتاويا، ڊچ ايسٽ انڊيز|باتاويا]]، ڊچ ايسٽ انڊيز (ٻيو هيڊڪوارٽر يا پرڏيهي انتظامي مرڪز)}} | area_served = {{hlist|[[ڏکڻ اوڀر ايشيا]]|[[ڏکڻ ايشيا]]|[[ايشيا-پئسفڪ]]|[[ڏاکڻي آفريڪا]]}} | key_people = {{plainlist| * {{ill|Heeren XVII|nl|Heren XVII}}{{\}}لارڊز سيونٽين{{efn|بورڊ آف ڊائريڪٽرز جي حيثيت ۾}} (ڊچ جمهوريه، 1602–1799) * [[ڊچ ايسٽ انڊيز جا گورنر جنرل]]{{efn|عملي طور مکيه انتظامي سربراهه جي حيثيت ۾}} ([[باتاويا، ڊچ ايسٽ انڊيز|باتاويا]]، 1610–1800)}} | industry = [[گڏيل ڪاروباري اداري]] | products = [[مصالحن جو واپار|مصالحا]]، [[ريشم]]، [[چيني مٽيءَ جا ٿانوَ]]، [[ڌاتون]]، [[مال مويشي]]، [[چانهه]]، [[اناج]]، [[چانور]]، [[سويا بين]]، [[کنڊ جي صنعت|ڪمند]]، [[ڏکڻ آفريڪي شراب|شراب]]، [[انڊونيشيا ۾ ڪافي جي پيداوار|ڪافي]]، [[غلامي|غلام]] }} [[File:Michiel Jansz van Mierevelt - Johan van Oldenbarnevelt.jpg|thumb|upright=0.9|يونائيٽيڊ ايسٽ انڊيا ڪمپني ڊچ جمهوريه جي اهم سياستدان [[يوهان فان اولڊنبارنيفلٽ]] جي سوچ جو نتيجو هئي.]] [[File:SA 3025-De binnenplaats van de Beurs van Hendrick de Keyser.jpg|alt=|thumb|هينڊرڪ ڊي ڪائزر جو اسٽاڪ ايڪسچينج]] '''يونائيٽيڊ ايسٽ انڊيا ڪمپني'''ڊچ نالو {{lang|nl|Vereenigde Oostindische Compagnie}} ('''ويرينيخڊي اوسٽ-اِنڊيسي ڪمپاني''' يا '''وي او سي''') جو سڌو ترجمو ''يونائيٽيڊ ايسٽ-انڊيا ڪمپني'' آهي. جيڪا عام طور تي '''ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني''' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، هڪ [[چارٽر يافته ڪمپني]] ۽ دنيا جي پهرين [[شيئرن واري گڏيل ڪمپني]]ن مان هڪ هئي.<ref>{{cite web |title=Exchange History NL – 400 years: the story |url=https://www.beursgeschiedenis.nl/en/the-story/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006122346/https://www.beursgeschiedenis.nl/en/the-story/ |archive-date=6 October 2022 |access-date=6 October 2022 |website=Exchange History NL}}</ref><ref>{{cite book |last1=Fergusson |first1=Niall |title=The Ascent of Money – A Financial History of the World |year=2008 |url=https://archive.org/details/ascentofmoneyfin0000ferg |publisher=Penguin |edition=2009 |location=London |pages=[https://archive.org/details/ascentofmoneyfin0000ferg/page/128 128]–132}}</ref> اها 20 مارچ 1602ع تي<ref>{{cite web|title=VOC Knowledge Center – VOC Beginnings|url=https://voc-kenniscentrum.nl/vocbegin.html|website=VOC-Kenniscentrum|language=nl|access-date=6 October 2022|archive-date=1 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001004110/https://www.voc-kenniscentrum.nl/vocbegin.html|url-status=live}}</ref> [[نيدرلينڊ جون اسٽيٽس جنرل]] طرفان اڳ ۾ موجود [[وور ڪمپاني|ڪمپنين]] کي گڏائي قائم ڪئي وئي، ۽ ان کي ايشيا ۾ واپاري سرگرميون هلائڻ لاءِ 21 سالن جي [[اجاره داري]] عطا ڪئي وئي.<ref>{{cite book |last1=Fergusson |first1=Niall |title=The Ascent of Money |year=2008 |url=https://archive.org/details/ascentofmoneyfin0000ferg |publisher=Penguin |location=London |page=[https://archive.org/details/ascentofmoneyfin0000ferg/page/129 129] |edition=2009 |quote=[a monopoly on] all Dutch trade east of the Cape of Good Hope and west of the Straits of Magellan}}</ref> ڪمپني جا شيئر ڊچ جمهوريه جو هر شهري خريد ڪري سگهندو هو، ۽ اهي کليل [[ثانوي منڊي]]ن ۾ خريد ۽ وڪرو ٿيندا هئا، جن مان هڪ اڳتي هلي [[ايمسٽرڊيم اسٽاڪ ايڪسچينج]] بڻجي وئي.<ref>{{cite book |last1=Fergusson |first1=Niall |title=The Ascent of Money – A Financial History of the World |year=2008 |url=https://archive.org/details/ascentofmoneyfin0000ferg |publisher=Penguin Books |location=London |pages=[https://archive.org/details/ascentofmoneyfin0000ferg/page/129 129]–133 |edition=2009}}</ref> ڪمپني کي نيم حڪومتي اختيار پڻ حاصل هئا، جن ۾ جنگ ڪرڻ، قيدين کي قيد يا ڦاسي ڏيڻ،<ref>{{cite web |date=11 November 2010 |title=Slave Ship Mutiny: Program Transcript |url=http://www.pbs.org/wnet/secrets/transcripts/slave-ship-mutiny-program-transcript/755/ |work=Secrets of the Dead |publisher=PBS |access-date=12 November 2010 |archive-date=15 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140415010629/http://www.pbs.org/wnet/secrets/transcripts/slave-ship-mutiny-program-transcript/755/ |url-status=dead}}</ref> معاھدا ڪرڻ، پنهنجا [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني جا سڪا|سڪا]] جاري ڪرڻ، ۽ نوآباديون قائم ڪرڻ جا اختيار شامل هئا.<ref>{{cite book |last=Ames |first=Glenn J. |title=The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700 |url=https://archive.org/details/globeencompassed0000ames |year=2008 |pages=[https://archive.org/details/globeencompassed0000ames/page/102 102]–103}}</ref> ڇو ته اها ڪمپني اوڀر ۽ اولهه ٻنهي طرفن جي ڪيترين ئي نوآبادين ۽ ملڪن ۾ واپار ڪندي هئي، تنهنڪري ان کي ڪڏهن ڪڏهن دنيا جي پهرين [[گهڻ قومي ڪارپوريشن]] پڻ سمجهيو ويندو آهي.<ref>[http://www.kb.nl/themas/geschiedenis-en-cultuur/koloniaal-verleden/voc-1602-1799 Koloniaal Verleden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150207085730/http://www.kb.nl/themas/geschiedenis-en-cultuur/koloniaal-verleden/voc-1602-1799 |date=2015-02-07 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150207085730/http://www.kb.nl/themas/geschiedenis-en-cultuur/koloniaal-verleden/voc-1602%E2%80%931799 |date=7 February 2015 }} VOC at the [[نيدرلينڊ جي قومي لائبريري]] (ڊچ ٻوليءَ ۾)</ref><ref>{{Cite web |last=Updated 10.19.2016 |first=Ben Phelan Posted 01 07 2013 |title=Dutch East India Company: The World's First Multinational |url=https://www.pbs.org/wgbh/roadshow/articles/dutch-east-india-company-the-worlds-first-multinational/ |access-date=2024-01-27 |website=Antiques Roadshow |publisher=PBS}}</ref> شمارياتي لحاظ کان، ايشيا سان واپار ۾ VOC پنهنجي سڀني حريفن کان گهڻو اڳتي هئي. 1602ع کان 1796ع جي وچ ۾ VOC تقريباً ڏهه لک يورپين کي 4,785 جهازن ذريعي ايشيا ۾ واپار لاءِ موڪليو، ۽ انهن جي ڪوششن جي نتيجي ۾ 2.5 ملين ٽنن کان وڌيڪ ايشيائي واپاري سامان ۽ غلام حاصل ڪيا. ان جي ڀيٽ ۾، 1500ع کان 1795ع تائين باقي سڄي يورپ گڏجي فقط 882,412 ماڻهن کي موڪليو. انگريزي، ۽ پوءِ برطانوي، [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]]، جيڪا '''وي او سي''' جي ويجهي حريف هئي، ان جو بحري ٻيڙو '''وي او سي''' جي مقابلي ۾ گهڻو پوئتي رهيو؛ ان وٽ فقط 2,690 جهاز هئا ۽ ان ذريعي کنيل سامان جو مقدار '''وي او سي''' جي ڀيٽ ۾ فقط پنجون حصو هو. سترهين صديءَ جي وڏي حصي دوران '''وي او سي''' پنهنجي مصالحن جي اجاره داري مان تمام وڏو منافعو حاصل ڪيو.<ref name=":1">{{cite web |last=Van Boven |first=M. W. |date=2006 |title=Memory of the World – Archives of the Dutch East India Company: Nomination Form – VOC Archives Appendix 2 |url=http://portal.unesco.org/ci/en/files/22635/11546101681netherlands_voc_archives.doc/netherlands%2Bvoc%2Barchives.doc |archive-url=https://web.archive.org/web/20161020170457/http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php-URL_ID%3D22635%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |archive-date=20 October 2016 |access-date=10 February 2010 |url-status=live }}</ref> 1602ع ۾ [[مالوڪو ٻيٽ|مالوڪو ٻيٽن]] جي مصالحن جي واپار مان فائدو حاصل ڪرڻ لاءِ قائم ڪيل '''وي او سي'''، 1619ع ۾ بندرگاهه واري شهر [[جياڪارتا]] ۾ پنهنجو گاديءَ جو هنڌ قائم ڪيو ۽ ان جو نالو بدلائي [[باتاويا، ڊچ ايسٽ انڊيز|باتاويا]] رکيو، جيڪو هاڻي [[جڪارتا]] آهي. ايندڙ ٻن صدين دوران ڪمپني واپاري مرڪزن جي حيثيت سان وڌيڪ بندرگاهن تي قبضو ڪيو ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضي ذريعي پنهنجن مفادن کي محفوظ بڻايو.<ref>{{cite book |last=Vickers |first=Adrian |author-link=Adrian Vickers |date=2005 |title=A History of Modern Indonesia |url=https://www.academia.edu/42846019 |url-access=registration |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-13492-0}}</ref> اها هڪ اهم واپاري اداري طور برقرار رهي ۽ لڳ ڀڳ ٻه سؤ سال تائين هر سال سراسري طور پنهنجي سرمائي تي تقريباً 18 سيڪڙو منافعو (ڊويڊنڊ) ادا ڪندي رهي.<ref>{{Cite web |last=Taylor |first=Bryan |title=The Rise And Fall Of The Largest Corporation In History |url=https://www.businessinsider.com/rise-and-fall-of-united-east-india-2013-11 |access-date=2024-04-30 |website=Business Insider}}</ref> ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ اسمگلنگ، بدعنواني ۽ وڌندڙ انتظامي خرچن سبب ڪمپني مالي طور ڪمزور ٿي وئي، ڏيوالي نڪري وئي، ۽ 1799ع ۾ باضابطه طور ختم ڪئي وئي. ان جا سمورا اثاثا ۽ قرض ڊچ [[باٽاوين جمهوريه]] جي حڪومت پنهنجي قبضي ۾ وٺي ڇڏيا. ==ڪمپنيءَ جو نالو، علامت ۽ جهنڊو== [[File:17th century plaque to Dutch East India Company (VOC), Hoorn.jpg|thumb|upright=1.36|[[هورن]] ۾ سترهين صديءَ جو [ڊچ] گڏيل اوڀر هندستان ڪمپني ('''وي او سي''') جو يادگاري ڪتبو]] [[File:VOC-Amsterdam.svg|thumb|upright|VOC جي [[ايمسٽرڊيم]] چيمبر جي علامت]] ڊچ ٻوليءَ ۾ ڪمپنيءَ جو نالو ''Vereenigde Nederlandsche Geoctroyeerde Oostindische Compagnie'' هو، جنهن جو مخفف '''وي او سي''' هو، ۽ جنهن جي لفظي معنيٰ ''"گڏيل ڊچ چارٽر يافته اوڀر هندستان ڪمپني"'' (گڏيل اوڀر هندستان ڪمپني) آهي.<ref>{{cite book |last1=Fergusson |first1=Niall |title=The Ascent of Money |year=2008 |url=https://archive.org/details/ascentofmoneyfin0000ferg |publisher=Penguin Books |location=London |page=[https://archive.org/details/ascentofmoneyfin0000ferg/page/129 129] |edition=2009|quote=[which cites Note 11: Ronald Findlay and Kevin H. O'Rouke, 'Power and Plenty: Trade, War, and the World Economy in the Second Millenium' (Princeton, 2007), page 178)]}}</ref> ڪمپنيءَ جي [[مونوگرام]] واري علامت هڪ وڏي انگريزي اکر '''V''' تي مشتمل هئي، جنهن جي کاٻي پاسي '''O''' ۽ ساڄي پاسي '''C''' رکيل هوندا هئا، ۽ ممڪن آهي ته اها دنيا جي پهرين عالمي طور سڃاتل [[ڪارپوريٽ علامت]] هئي.<ref name="TimothyBrook">[[Timothy Brook|Brook, Timothy]]: ''[[Vermeer's Hat: The Seventeenth Century and the Dawn of the Global World]]''. (London: [[Profile Books]], 2008) {{ISBN|1-84668-120-0}}</ref> اها علامت ڪمپنيءَ جي جهنڊن، توپن، سڪن ۽ ٻين سرڪاري شين تي استعمال ٿيندي هئي.<ref name="TimothyBrook" /><ref name="auto">{{cite web |author=Zuber, Charles |title=VOC: The logo that lasted |url=http://designonline.org.au/the-logo-that-lasted/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20221027060659/http://designonline.org.au/the-logo-that-lasted/ |archive-date=2022-10-27 |access-date=22 January 2017 |publisher=Designonline.org.au}}</ref> جنهن چيمبر واپاري ڪارروائي هلائيندي هئي، ان جي آبائي شهر جو پهريون اکر مونوگرام جي مٿئين حصي تي شامل ڪيو ويندو هو. هن مونوگرام جي گهڻ رخي استعمال، لچڪ، چٽائي، سادگي، توازن، دائميت ۽ علامتي اهميت کي '''وي او سي''' جي پيشاورانه نموني تيار ڪيل علامت جون نمايان خوبيون سمجهيو ويندو آهي.<ref name="TimothyBrook" /><ref name="auto"/> انهن خاصيتن ان دور ۾ ان کي غيرمعمولي ڪاميابي ڏني، جڏهن [[ڪارپوريٽ سڃاڻپ]] جو تصور تقريباً اڻڄاتل هو.<ref name="TimothyBrook" /><ref name="auto"/> ويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان هڪ آسٽريليائي [[انگور جي شراب ٺاهيندڙ]] ڪمپنيءَ جو نالو ٻيهر رجسٽر ڪرائي، '''وي او سي''' جي هن علامت کي استعمال ڪري رهيو آهي.<ref>{{cite news |author=Tim Treadgold |date=13 March 2006 |title=Cross-Breeding |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/global/2006/0313/062.html |url-status=live |access-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130604205147/http://www.forbes.com/global/2006/0313/062.html |archive-date=4 June 2013}}</ref> سڄي دنيا ۾، خاص طور انگريزي ڳالهائيندڙ ملڪن ۾، '''وي او سي''' کي وڏي پيماني تي '''ڊچ اوڀر انڊيا ڪمپني''' (ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. هي نالو ان کي [برطانوي] [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] (EIC) ۽ ٻين اوڀر هندستاني ڪمپنين، جهڙوڪ [[ڊينش اوڀر هندستان ڪمپني]]، [[فرينچ اوڀر هندستان ڪمپني]]، [[پورچوگيز اوڀر هندستان ڪمپني]] ۽ [[سويڊش اوڀر هندستان ڪمپني]] کان الڳ سڃاڻپ ڏيڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪمپنيءَ لاءِ استعمال ٿيندڙ ٻين متبادل نالن ۾ ''ڊچ اوڀر هندستان ڪمپني''، ''گڏيل اوڀر هندستان ڪمپني''، ''جان ڪمپني'' (Jan Company) ۽ ''جان ڪمپاني'' (Jan Compagnie) پڻ شامل آهن.<ref>[http://european-heritage.org/netherlands/alkmaar/dutch-east-india-company The Dutch East India Company] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150906121307/http://european-heritage.org/netherlands/alkmaar/dutch-east-india-company |date=6 September 2015}}, ''European Heritage Project''</ref><ref>{{cite web |url=https://www.gresham.ac.uk/lectures-and-events/the-dutch-east-indies-company-the-first-100-years |title=The Dutch East Indies Company – The First 100 Years [Transcript] |publisher=Gresham College (gresham.ac.uk) |author=Crump, Thomas |date=1 March 2006 |access-date=21 August 2017 |archive-date=26 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190126215044/http://www.gresham.ac.uk/lectures-and-events/the-dutch-east-indies-company-the-first-100-years |url-status=live}}</ref> ==تاريخ== ===شروعات=== {{See also|انڊونيشيا ڏانهن پهريون ڊچ مهم|انڊونيشيا ڏانهن ٻي ڊچ مهم|ويرڪمپاني}} {{Further|مصالحن جو واپار|ڪيپ وارو سامونڊي رستو}} 1566ع/1568ع ۾ شروع ٿيندڙ [[ڊچ بغاوت]] کان اڳ، برابانٽ جي شهر [[اينٽورپ]] اتر يورپ ۾ مال جي ورڇ جي هڪ اهم مرڪز طور ڪم ڪندو هو. 1591ع کان پوءِ، پورچوگالين جرمن [[فوگر خاندان]] ۽ [[ويلسر خاندان]] سان گڏ اسپيني ۽ اطالوي واپاري ادارن تي ٻڌل هڪ بين الاقوامي اتحاد قائم ڪيو، جيڪو [[هيمبرگ]] مان پنهنجي واپاري سرگرمين کي هلائيندو هو. هيمبرگ کي اتر يورپ جي مرڪزي بندرگاهه طور استعمال ڪندي اهي پنهنجو سامان ورهائيندا هئا، جنهن سبب ڊچ واپارين کي هن واپار کان ڌار ڪيو ويو. ساڳئي وقت، پورچوگالي واپاري نظام وڌندڙ طلب، خاص طور تي ڪاري مرچ جي طلب، کي پورو ڪرڻ لاءِ رسد وڌائڻ ۾ ناڪام رهيو. مصالحن جي طلب نسبتاً [[طلب جي قيمتي لچڪ]] کان گهٽ متاثر ٿيندي هئي؛ تنهن ڪري، مرچ جي رسد ۾ معمولي به گهٽتائي ان جي قيمت ۾ تيز واڌ جو سبب بڻجندي هئي. 1580ع ۾ [[پورچوگال جي بادشاهت]]، [[آئيبيرين اتحاد]] جي نالي سان مشهور [[ذاتي اتحاد]] تحت [[اسپيني تاج]] سان متحد ٿي وئي، جنهن سان [[ڊچ جمهوريه]] جنگ ۾ هئي. اهڙيءَ طرح [[پورچوگالي سلطنت]] ڊچ فوجي حملن لاءِ هڪ مناسب هدف بڻجي وئي. انهن سببن ڊچ واپارين کي پاڻ بين البراعظمي مصالحن جي واپار ۾ داخل ٿيڻ لاءِ همٿايو. ان کان علاوه، ڪيترن ئي ڊچ واپارين ۽ سياحن، جهڙوڪ [[يان هويخن فان لنسخوٽن]] ۽ [[ڪورنيليس ڊي هائوٽمان]]، پورچوگالين جي "ڳجهن" واپاري رستن ۽ طريقن بابت سڌي ڄاڻ حاصل ڪئي، جنهن ڊچن کي هن واپار ۾ داخل ٿيڻ لاءِ وڌيڪ موقعا فراهم ڪيا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=383}} اهڙيءَ ريت ڊچ مهمن لاءِ [[انڊونيشيا]] جي ٻيٽن ڏانهن وڃڻ جو رستو هموار ٿيو. انهن مهمن جي شروعات 1595ع ۾ [[ڪورنيليس ڊي هائوٽمان]] ڪئي، جنهن کان پوءِ 1598ع ۾ [[ياڪوب فان نيڪ]] ۽ ٻين اڳواڻن جون مهمون روانيون ٿيون. 1595ع ۾ [[فريڊرڪ ڊي هائوٽمان]] جي اڳواڻيءَ ۾ چار جهازن واري جاچ مهم جڏهن اولهه جاوا جي مرڪزي مرچ بندرگاهه [[بانٽن]] پهتي، تڏهن ان جو مقابلو پورچوگالين ۽ مقامي جاوي ماڻهن سان ٿيو. ان کان پوءِ هائوٽمان جي مهم جاوا جي اترين سامونڊي ڪناري سان اوڀر طرف رواني ٿي، جتي سيدايو وٽ جاوين جي حملي ۾ ٻارهن عملي جا ماڻهو مارجي ويا، ۽ [[مدورا]] ۾ هڪ مقامي حڪمران پڻ قتل ٿيو. مهم جو اڌ عملو وڃائڻ کان پوءِ باقي بچيل ماڻهو 1596ع ۾ نيدرلينڊ واپس پهتا، پر ايترا مصالحا ساڻ کڻي آيا، جن مان تمام وڏو منافعو حاصل ٿيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=27}} [[File:De terugkomst in Amsterdam van de tweede expeditie naar Oost-Indië, Hendrik Cornelisz Vroom, 1599, Rijksmuseum SK-A-2858.jpg|thumb|260px|[[ڪورنيليس فروم]] جي ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ 1599ع ۾ [[ياڪوب فان نيڪ]] جي [[انڊونيشيا ڏانهن ٻي ڊچ مهم|ٻي ايشيائي مهم]] جي واپسي ڏيکاريل آهي.]] 1598ع ۾ نيدرلينڊ جي مختلف مقابلي ڪندڙ واپاري گروهن طرفان جهازن جا وڌندڙ ٻيڙا روانا ڪيا ويا. جيتوڻيڪ ڪي ٻيڙا تباهه ٿي ويا، پر گهڻيون مهمون ڪامياب رهيون ۽ ڪجهه سفرن مان غيرمعمولي منافعو حاصل ٿيو. 1598ع ۾ [[ياڪوب فان نيڪ]] جي اڳواڻيءَ ۾ اٺ جهازن تي مشتمل [[انڊونيشيا ڏانهن ٻي ڊچ مهم|هڪ ٻيڙو]] پهريون ڊچ ٻيڙو هو، جيڪو مالوڪو جي "مصالحن وارن ٻيٽن"، جيڪي مولوڪاس جي نالي سان پڻ مشهور آهن، تائين پهتو ۽ اهڙيءَ طرح جاوي وچولين کي واپار مان ڪڍي ڇڏيو. اهي جهاز 1599ع ۽ 1600ع ۾ يورپ موٽي آيا، ۽ هن مهم مان 400 سيڪڙو منافعو حاصل ٿيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=27}} 1600ع ۾ ڊچن [[امبون ٻيٽ]] تي مسلمان [[هيتو ماڻهو|هيتوي ماڻهن]] سان پورچوگالين خلاف اتحاد قائم ڪيو، جنهن جي بدلي ۾ ڊچن کي هيتو کان مصالحا خريد ڪرڻ جو واحد حق مليو. امبون تي ڊچن جو ڪنٽرول ان وقت قائم ٿيو، جڏهن پورچوگالين امبون جو پنهنجو قلعو ڊچ-هيتوي اتحاد جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1613ع ۾ ڊچن پورچوگالين کي [[سولور]] واري سندن قلعي مان ڪڍي ڇڏيو، پر پوءِ پورچوگالين جي هڪ ٻي حملي کان پوءِ اهو علائقو ٻيهر سندن قبضي ۾ هليو ويو. ان ٻيهر قبضي کان پوءِ ڊچن 1636ع ۾ ٻيهر سولور تي قبضو ڪري ورتو.{{sfn|Ricklefs |1993 |pages=25–28}} [[سولور]] جي اوڀر ۾ واقع [[تيمور]] جي ٻيٽ تي ڊچن جي اڳڀرائي هڪ خودمختيار ۽ طاقتور پورچوگالي-يوروشيائي گروهه، [[ٽوپاس]]، روڪي ڇڏي. اهي [[چندن]] جي واپار تي ڪنٽرول برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهيا. سندن مزاحمت سترهين ۽ ارڙهين صديءَ تائين جاري رهي، جنهن سبب [[پورچوگالي تيمور]] پورچوگال جي اثر هيٺ رهيو.<ref>{{in lang|pt}} Matos, Artur Teodoro de (1974), ''Timor Portugues, 1515–1769'', Lisboa: Instituto Histórico Infante Dom Henrique.</ref><ref>{{in lang|nl}} Roever, Arend de (2002), ''De jacht op sandelhout: De VOC en de tweedeling van Timor in de zeventiende eeuw'', Zutphen: Walburg Pers.</ref> ===تشڪيلي سال=== [[File:Sd2-baggala.JPG|thumb|[[مغل بنگال]] جي ''بغله'' قسم جي ٻيڙي، جيڪا ڊچ واپارين طرفان [[هندي وڏي سمنڊ]]، [[عرب سمنڊ]]، [[بنگال جي نار]]، [[ملاڪا جي آبنائي]] ۽ [[ڏکڻ چين سمنڊ]] ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪئي ويندي هئي.]] [[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Reproductie van een plattegrond van Batavia uit circa 1627 TMnr 496-3.jpg|thumb|تقريباً 1627ع جي شهر باتاويا جي نقشي جي نقل، [[ويريلڊ ميوزيم ايمسٽرڊيم]] جي مجموعي مان]] [[File:Waere affbeeldinge Wegens het Casteel ende Stadt BATAVIA gelegen opt groot Eylant JAVA Anno 1681.jpg|thumb|1681ع ۾ ڊچ باتاويا، جيڪو اڄوڪي [[اتر جڪارتا]] ۾ تعمير ڪيو ويو.]] ان زماني ۾ اهو رواج هو ته ڪنهن به ڪمپنيءَ کي رڳو هڪ سامونڊي سفر جي مدي لاءِ سرمايو فراهم ڪيو ويندو هو، ۽ جڏهن جهازن جو ٻيڙو واپس موٽندو هو ته ڪمپني ختم (لڪئيڊيٽ) ڪئي ويندي هئي. اهڙين مهمن ۾ سيڙپڪاري انتهائي خطري واري هوندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سامونڊي ڦورن، بيمارين ۽ جهازن جي تباهه ٿيڻ جا خطرا عام هئا. ان کان علاوه [[طلب جي غير لچڪ]] ۽ مصالحن جي نسبتاً [[رسد جي لچڪ]]{{efn|وچولي مدي ۾، ڇاڪاڻ⁠تہ نوان فراهم ڪندڙ مارڪيٽ ۾ داخل ٿي سگهندا هئا. مختصر مدي ۾، يقيناً رسد پڻ غير لچڪدار هوندي هئي.}} جي گڏيل اثر سبب قيمتون اوچتو ڪري به سگهنديون هيون، جنهن سان منافعي جا امڪان ختم ٿي ويندا هئا. اهڙي خطري کي منظم ڪرڻ لاءِ رسد تي ضابطو آڻڻ خاطر [[ڪارٽيل]] قائم ڪرڻ هڪ منطقي حل نظر آيو. 1600ع ۾ انگريزن سڀ کان پهرين پنهنجا وسيلا گڏ ڪري هڪ اجاره دار واپاري اداري، [[ايسٽ انڊيا ڪمپني|انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني]]، جي صورت ۾ منظم ڪيا، جنهن سان سندن ڊچ حريفن لاءِ سخت خطرو پيدا ٿيو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=384–385}} 1602ع ۾ ڊچ حڪومت پڻ ساڳيو قدم کنيو ۽ هڪ گڏيل "اوڀر هندستان ڪمپني" جي قيام جي سرپرستي ڪئي، جنهن کي پڻ ايشيا سان واپار جو اجاره دار حق ڏنو ويو.<ref>{{Cite book |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/1.04.02/invnr/1/file/NL-HaNA_1.04.02_1_01 |title=Octrooi verleend door de Staten-Generaal betreffende de alleenhandel ten oosten van Kaap de Goede Hoop en ten westen van de Straat van Magallanes voor de duur van 21 jaar |year=1602 |publication-place=Amsterdam |pages=5 |language=nl |trans-title=Patent granted by the States General concerning exclusive trade east of the Cape of Good Hope and west of the Strait of Magallanes for a period of 21 years |quote="هي گڏيل ڪمپني هن 1602ع واري سال سان پنهنجو آغاز ڪندي ۽ ان کان پوءِ لڳاتار هڪويهن سالن تائين قائم رهندي' |access-date=22 April 2022 |orig-date=20 March 1602 |via=Nationaal Archief |archive-date=22 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422184915/https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/1.04.02/invnr/1/file/NL-HaNA_1.04.02_1_01 |url-status=live}}</ref> سترهين صديءَ جي ڪجهه عرصي تائين اها جائفل، جاوتري ۽ لونگ جي واپار تي اجاره داري قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب رهي ۽ اهي مصالحا يورپي بادشاهتن ۽ شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] جي [[مغل سلطنت]] ۾ ان قيمت کان 14 کان 17 ڀيرا وڌيڪ اگهه تي وڪڻندي هئي، جيڪا اها [[انڊونيشيا]] ۾ ادا ڪندي هئي.<ref>{{Cite book|title=Southeast Asia in the Age of Commerce, 1450–1680|last=Reid|first=Anthony|publisher=Yale University Press|year=1993|location=New Haven, Connecticut|pages=290}}</ref> جڏهن ته ڊچن جا منافعو تيزيءَ سان وڌيا، پر مصالحن وارن ٻيٽن جي مقامي معيشت تباهه ٿي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اجاره دار خريدار هجڻ جي حيثيت سان '''وي او سي''' مقامي پيدا ڪندڙن کي تمام گهٽ قيمتون ادا ڪرڻ تي مجبور ڪندي هئي. 6,440,200 [[گلڊر]]<ref>{{cite book|first=John|last=Bruce|title=Annals of the Honourable East-India Company |url=https://archive.org/details/annalshonorable00brucgoog|year=1810|publisher=Black, Parry, and Kingsbury|page=[https://archive.org/details/annalshonorable00brucgoog/page/n42 28]}}</ref> (جيڪا {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:6440200/10^6}}|1600|r=0}}{{nbsp}}million|link=yes}} جي برابر آهي {{Inflation/year|NL}} ۾) جي سرمائي سان، نئين ڪمپنيءَ جي چارٽر ان کي قلعا اڏڻ، فوجون رکڻ ۽ ايشيائي حڪمرانن سان معاهدا ڪرڻ جا اختيار ڏنا. ان ۾ اهڙي واپاري اداري جو تصور پيش ڪيو ويو، جيڪو 21 سالن تائين جاري رهندو، جڏهن ته مالي حساب ڪتاب هر ڏهن سالن جي آخر ۾ ڪيو ويندو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=384–385}} [[File:Willem Blaeu00.jpg|thumb|left|[[دريافتن جي دور]] دوران [[وليم بليو]] پاران 1630ع ۾ تيار ڪيل مالوڪو ٻيٽن جو ابتدائي نقشو. اتر ساڄي پاسي ڏيکاريل آهي، جنهن ۾ سڀ کان ساڄي پاسي [[ٽرنيٽ جي سلطنت]] ۽ ان کان پوءِ [[ٽڊور جي سلطنت]] ڏيکاريل آهن. اهي ٻئي [[مصالحن جا ٻيٽ]] جي نالي سان مشهور هئا ۽ '''وي او سي''' جي واپاري ڳجهن مرڪزن مان هئا.]] فيبروري 1603ع ۾ ڪمپني [[سانتا ڪيٽرينا (جهاز)|''سانتا ڪيٽرينا'']] نالي 1,500 ٽن وزن واري هڪ پورچوگالي واپاري [[ڪيريڪ]] کي [[مالائي اپٻيٽ]] جي سامونڊي ڪناري وٽ قبضو ڪري ورتو. ساڳئي سال هڪ گڏيل ڊچ-انگريزي ٻيڙيءَ [[مڪائو]] جي ويجهو هڪ ٻيو پورچوگالي ڪيريڪ پڻ هٿ ڪيو.<ref>{{cite book |author-link=C. R. Boxer |last=Boxer |first=C. R. |title=Fidalgos in the Far East, 1550–1770 |publisher=Martinus Nijhoff |location=The Hague |date=1948 |page=50}}</ref> انهن ٻنهي جهازن جي سامان جي وڪري مان حاصل ٿيندڙ آمدني '''وي او سي''' جي شروعاتي سرمائي جي اڌ کان به وڌيڪ هئي.<ref name="boyajian">{{cite book |last=Boyajian |first=James C. |title=Portuguese Trade in Asia under the Habsburgs, 1580–1640 |url=https://books.google.com/books?id=C0lrDYYzMyAC&pg=PA151 |page=151 |publisher=JHU Press |date=2008 |isbn=978-0-8018-8754-3 |access-date=2 June 2016 |archive-date=11 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230411160033/https://books.google.com/books?id=C0lrDYYzMyAC&pg=PA151 |url-status=live}}</ref> 1603ع ۾ انڊونيشيا ۾ ڊچن جو پهريون مستقل واپاري مرڪز [[بانٽن]]، [[اولهه جاوا]] ۾ قائم ڪيو ويو. 1611ع ۾ ٻيو مرڪز [[جياڪارتا]] ۾ قائم ٿيو، جنهن جو نالو بعد ۾ "باتاويا" ۽ پوءِ "جڪارتا" رکيو ويو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=29}} 1610ع ۾ VOC ايشيا ۾ پنهنجن معاملن تي وڌيڪ مضبوط ڪنٽرول قائم ڪرڻ لاءِ [[ڊچ اوڀر هندستان جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] جو عهدو قائم ڪيو. گورنر جنرلن جي [[استبداد]] جي خطري کي گهٽائڻ ۽ انهن جي نگراني ڪرڻ لاءِ [[انڊيز جي ڪائونسل]] (''Raad van Indië'') پڻ قائم ڪئي وئي. گورنر جنرل عملي طور ايشيا ۾ '''وي او سي''' جي سمورين سرگرمين جو اعليٰ منتظم بڻجي ويو، جڏهن ته ''ھيرين XVII''، جيڪو مختلف چيمبرن جي 17 شيئر هولڊرن تي مشتمل ادارو هو، رسمي طور مجموعي ڪنٽرول برقرار رکندو رهيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |pages=25–28}} [[File:Amboina. 17th century print, most likely English..jpg|thumb|''امبوئينا جو ٻيٽ''، سترهين صديءَ جي هڪ ڇپيل تصوير، غالباً انگريزي]] '''وي او سي''' جو مرڪزي دفتر پهرين ٽن گورنر جنرلن (1610ع–1619ع) جي دور ۾ [[امبون گورنري]] ۾ هو، پر اها جاءِ مناسب نه سمجهي وئي. جيتوڻيڪ اها مصالحن جي پيداوار وارن علائقن جي مرڪز ۾ هئي، پر اها آفريڪا کان هندستان ۽ جاپان تائين پکڙيل ايشيائي واپاري رستن ۽ '''وي او سي''' جي ٻين سرگرمين کان تمام پري هئي.<ref>Om Prakash, ''The Dutch East India Company and the Economy of Bengal, 1630–1720'' (Princeton University Press, 1985)</ref><ref>William De Lange, ''Pars Japonica: the first Dutch expedition to reach the shores of Japan'', (2006)</ref> تنهنڪري ٻيٽن جي اولهه واري حصي ۾ هڪ وڌيڪ مناسب هنڌ جي ڳولا ڪئي وئي. ملاڪا جي آبنائي حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان نهايت اهم هئي، پر پورچوگالين جي قبضي کان پوءِ اها غير محفوظ ٿي وئي، جڏهن ته بانٽن ۾ '''وي او سي''' جي پهرين مستقل آبادي هڪ طاقتور مقامي حڪمران جي ڪنٽرول هيٺ هئي ۽ اتي چيني ۽ انگريز واپارين سان سخت مقابلو پڻ موجود هو.{{sfn|Ricklefs |1993 |pages=25–28}} 1604ع ۾ [[سر هينري مڊلٽن]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي ٻي انگريزي مهم [[ٽرنيٽ]]، [[ٽڊور]]، [[امبون ٻيٽ]] ۽ [[باندا ٻيٽ]] تي پهتي. باندا ۾ انهن کي '''وي او سي''' جي سخت مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو، جنهن سان مصالحن تائين رسائي لاءِ اينگلو-ڊچ مقابلي جي شروعات ٿي. 1611ع کان 1617ع تائين انگريزن [[سوڪاڊانا]] (ڏکڻ اولهه [[ڪليمانتان]])، [[مڪاسر]]، [[جياڪارتا]]، [[جيپارا]] ([[جاوا]]) ۽ [[آچه]]، [[پريامان]] ۽ [[جامبي]] ([[سماترا]]) ۾ واپاري مرڪز قائم ڪيا، جن '''وي او سي''' جي اوڀر هندستان جي واپار تي اجاره داري قائم ڪرڻ جي خواهشن کي خطري ۾ وجهي ڇڏيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=29}} 1620ع ۾ يورپ ۾ ٿيل سفارتي معاهدن ڊچ ۽ انگريزي مصالحن جي واپار جي وچ ۾ سهڪار جو هڪ دور شروع ڪيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=29}} پر اهو دور بدنام [[امبوئينا قتل عام]] سان ختم ٿيو، جنهن ۾ ڏهه انگريزن کي ڊچ حڪومت خلاف سازش جي الزام هيٺ گرفتار ڪري مقدمو هلائڻ کان پوءِ سندن ڪنڌ قلم ڪيا ويا.<ref name="MILLER_XVI">{{cite book |editor-last=Miller |editor-first=George |title=To The Spice Islands and Beyond: Travels in Eastern Indonesia |publisher=Oxford University Press |year=1996 |location=New York|pages=xvi |isbn=967-65-3099-9 |no-pp=true}}</ref> جيتوڻيڪ ان واقعي سبب يورپ ۾ شديد ڪاوڙ ۽ سفارتي بحران پيدا ٿيو، پر انگريز خاموشي سان بانٽن ۾ واپار کان سواءِ انڊونيشيا ۾ پنهنجين تقريباً سڀني سرگرمين تان هٿ کڻي ويا ۽ ايشيا جي ٻين علائقن ڏانهن پنهنجو ڌيان منتقل ڪيو. ===واڌ ويجهه=== [[File:Melaka-St-Paul-Dutch-graves-2182.jpg|thumb|اڳوڻي [[ڊچ ملاڪا]] ۾ تباهه ٿيل [[سينٽ پال گرجا گهر، ملاڪا]] اندر ڊچ معززن جون قبرون]] [[File:De handelsloge van de VOC in Hougly in Bengalen Rijksmuseum SK-A-4282.jpeg|thumb|260px|[[هگلي-چنسورا]]، [[مغل بنگال]] ۾ ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو واپاري ڪارخانو — هينڊرڪ فان اسخائلنبرخ (1665ع)]] 1619ع ۾ [[يان پيٽرسزون ڪون]] کي '''وي او سي''' جو گورنر جنرل مقرر ڪيو ويو. هن '''وي او سي''' جي سياسي ۽ اقتصادي، ٻنهي لحاظ کان، هڪ ايشيائي طاقت بڻجڻ جو امڪان ڏٺو. 30 مئي 1619ع تي ڪون، اوڻيهه جهازن جي فوجي مدد سان، جياڪارتا تي حملو ڪيو، بانٽن جي فوجن کي اتان ڪڍي ڇڏيو؛ ۽ تباهه ٿيل شهر جي کنڊرن مان [[باتاويا، ڊچ ايسٽ انڊيز|باتاويا]] کي '''وي او سي''' جو مرڪزي دفتر بڻائي قائم ڪيو. 1620ع واري ڏهاڪي ۾ [[باندا ٻيٽ]] جي لڳ ڀڳ سموري مقامي آباديءَ کي اتان ڪڍيو ويو، بک وگهي مرڻ لاءِ ڇڏيو ويو يا قتل ڪيو ويو، جيئن انهن جي جاءِ تي ڊچ پوکون قائم ڪري سگهجن.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=30}} انهن پوکن ۾ برآمد لاءِ [[جائفل]] پوکي ويندي هئي. ڪون کي اميد هئي ته اوڀر انڊيز ۾ وڏي انگ ۾ ڊچ آبادگار وسايا ويندا، پر اها پاليسي عملي صورت اختيار نه ڪري سگهي، جنهن جو بنيادي سبب اهو هو ته تمام ٿورا ڊچ ايشيا ڏانهن لڏي وڃڻ لاءِ تيار هئا.<ref>The Dutch Seaborne Empire 1600–1800, page 218</ref> ڪون جي هڪ ٻي رٿا وڌيڪ ڪامياب ثابت ٿي. ان وقت يورپ ۽ ايشيا جي واپار ۾ هڪ وڏو مسئلو اهو هو ته چاندي ۽ سون کان سواءِ يورپي واپارين وٽ تمام ٿوريون اهڙيون شيون هيون، جيڪي ايشيائي خريدار وٺڻ چاهيندا هئا. تنهنڪري يورپي واپارين کي مصالحن جي قيمت قيمتي ڌاتن ۾ ادا ڪرڻي پوندي هئي، جڏهن ته اسپين ۽ پورچوگال کان سواءِ يورپ ۾ اهي ڌاتون گهٽ مقدار ۾ موجود هيون. ڊچن ۽ انگريزن کي اهي ڌاتون حاصل ڪرڻ لاءِ ٻين يورپي ملڪن سان واپار ۾ واڌو توازن پيدا ڪرڻو پوندو هو. ڪون هن مسئلي جو هڪ سادو حل ڳولي ورتو: ايشيا جي اندر ئي هڪ واپاري نظام شروع ڪيو وڃي، جنهن مان حاصل ٿيندڙ منافعو يورپ سان مصالحن جي واپار لاءِ استعمال ڪري سگهجي. ڊگهي مدي ۾ ان طريقي سان يورپ مان قيمتي ڌاتن جي برآمد جي ضرورت ختم ٿي وئي، جيتوڻيڪ شروعات ۾ ان لاءِ انڊيز ۾ وڏي واپاري سرمائي جو ذخيرو قائم ڪرڻ ضروري هو. '''وي او سي''' 1630ع تائين پنهنجي منافعي جو وڏو حصو انهيءَ مقصد لاءِ ٻيهر سيڙايو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=386}} '''وي او سي''' سڄي ايشيا ۾ واپار ڪندي هئي ۽ ان کي خاص طور [[بنگال]] مان وڏو فائدو حاصل ٿيندو هو. نيدرلينڊ مان باتاويا پهچندڙ جهاز ايشيا ۾ '''وي او سي''' جي آبادين لاءِ ضروري سامان کڻي ايندا هئا. جاپان مان حاصل ٿيندڙ چاندي ۽ ٽامي کي دنيا جي امير ترين سلطنتن، [[مغل هندستان]] ۽ [[چنگ گهراڻو|چنگ چين]]، سان ريشم، ڪپهه، چيني مٽيءَ جي ٿانون ۽ ڪپڙي جي واپار لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. اهي شيون يا ته ايشيا جي اندر گهُر وارن مصالحن جي بدلي ۾ وڪرو ڪيون وينديون هيون يا وري يورپ واپس آنديون وينديون هيون. '''وي او سي''' يورپي خيالن ۽ ٽيڪنالاجيءَ کي ايشيا ۾ متعارف ڪرائڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. ڪمپني عيسائي مبلغن جي مدد ڪئي ۽ چين ۽ جاپان سان جديد ٽيڪنالاجيءَ جو واپار پڻ ڪيو. [[ناگاساڪي]] جي سامونڊي ڪناري ڀرسان واقع هڪ [[مصنوعي ٻيٽ]] [[ڊيجيما]] تي '''وي او سي''' جي وڌيڪ پرامن واپاري چوڪي ٻن سؤ سالن کان به وڌيڪ عرصي تائين اها واحد جاءِ رهي، جتي يورپين کي [[جاپان]] سان واپار جي اجازت هئي.<ref>{{cite book|title=The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700|url=https://archive.org/details/globeencompassed0000ames|author=Ames, Glenn J.|year=2008|page=[https://archive.org/details/globeencompassed0000ames/page/115 115]}}</ref> جڏهن '''وي او سي''' فوجي طاقت استعمال ڪري [[منگ گهراڻو|منگ چين]] کي ڊچ واپار لاءِ کولڻ جي ڪوشش ڪئي ته چينين 1623ع کان 1624ع تائين [[چين-ڊچ تڪرار|پينگهو ٻيٽن بابت جنگ]] ۾ ڊچن کي شڪست ڏني، جنهن سبب '''وي او سي''' کي [[پينگهو]] ڇڏي [[تائيوان]] وڃڻو پيو. 1633ع ۾ چينين [[ليائولئو خليج جي جنگ]] ۾ '''وي او سي''' کي ٻيهر شڪست ڏني. ويٽنام جي [[نگوين حڪمرانن]]، [[ترن-نگوين جنگ]] دوران، [[جيانهه درياهه جي جنگ (1643ع)|1643ع جي هڪ جنگ]] ۾ '''وي او سي''' کي شڪست ڏني ۽ هڪ ڊچ جهاز کي ڌماڪي سان تباهه ڪري ڇڏيو. ڪمبوڊين 1643ع کان 1644ع تائين ميڪونگ درياهه تي ٿيندڙ [[ڪمبوڊيا-ڊچ جنگ]] ۾ '''وي او سي''' کي شڪست ڏني. [[File:Dutch settlement at Chunchura on the Hugli river, West Benga Wellcome V0050427 (cropped).jpg|thumb|260px|[[بنگال صوبو]] ۾ ڊچ آبادي]] 1640ع ۾ '''وي او سي''' پورچوگالين کان [[گال]]، [[ڊچ سيلون]]، جو بندرگاهه حاصل ڪيو ۽ [[دارچيني]] جي واپار تي سندن اجاره داري ختم ڪري ڇڏي. 1658ع ۾ [[خيرارڊ پيٽرسز هلفٽ]] [[ڪولمبو]] جو گهيرو ڪيو، جنهن کي [[ڪينڊي]] جي بادشاهه [[راجاسنها ٻيون]] جي مدد سان فتح ڪيو ويو. 1659ع تائين پورچوگالين کي سامونڊي ڪنارن وارن علائقن مان ڪڍيو ويو، جن تي پوءِ '''وي او سي''' قبضو ڪري ورتو، ۽ اهڙيءَ ريت دارچينيءَ جي واپار تي ان جي اجاره داري قائم ٿي وئي. پورچوگالين يا انگريزن کي [[سري لنڪا]] تي ٻيهر قبضو ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ '''وي او سي''' اڳتي وڌي پورچوگالين کان سڄي [[ڊچ مالابار|مالابار سامونڊي ڪناري]] تي قبضو ڪيو ۽ کين هندستان جي اولهه سامونڊي ڪناري تان لڳ ڀڳ مڪمل طور ڪڍي ڇڏيو. 1652ع ۾ [[يان فان ريبيڪ]] طوفانن واري ڪيپ، جيڪو آفريڪا جي ڏکڻ-اولهه ڇيڙي تي واقع آهي ۽ هاڻي ڏکڻ آفريڪا جو [[ڪيپ ٽائون]] آهي، تي رسد فراهم ڪرڻ لاءِ هڪ چوڪي قائم ڪئي، جيئن اوڀر ايشيا ڏانهن ويندڙ ۽ اتان موٽندڙ ڪمپنيءَ جي جهازن کي خدمتون مهيا ڪري سگهجن. بعد ۾ ان چوڪيءَ جي موجودگيءَ جي اعزاز ۾ ڪيپ جو نالو بدلائي [[ڪيپ آف گڊ هوپ]] رکيو ويو. جيتوڻيڪ غير ڪمپني جهازن کي به اها چوڪي استعمال ڪرڻ جي اجازت هئي، پر انهن کان تمام وڏا معاوضا ورتا ويندا هئا. بعد ۾ اها چوڪي مڪمل نوآبادي، [[ڊچ ڪيپ نوآبادي|ڪيپ نوآبادي]]، بڻجي وئي، جڏهن وڌيڪ ڊچ ۽ ٻيا يورپي اتي اچي آباد ٿيڻ لڳا. سترهين صديءَ دوران '''وي او سي''' جون واپاري چوڪيون [[فارس]]،<ref>{{Cite web |title=Dutch era |url=https://www.nla.ae/en/our-history/historical-periods/dutch-era/ |access-date=2026-04-08}}</ref> [[ڊچ بنگال|بنگال]]، [[ڊچ ملاڪا|ملاڪا]]، [[ٿائيلينڊ|سيام]]، [[ڊچ فارموسا|فارموسا]]، جيڪو هاڻي تائيوان آهي، ۽ هندستان جي [[ڊچ مالابار|مالابار]] ۽ [[ڊچ ڪورومينڊل|ڪورومينڊل]] سامونڊي ڪنارن تي پڻ قائم ڪيون ويون. 1729ع ۾ مکيه چيني علائقي تائين سڌي رسائي حاصل ٿي، جڏهن [[ڪينٽن ڪارخانا|هڪ واپاري ڪارخانو]] [[گوانگزو|ڪينٽن]] ۾ قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |last1=Hertroijes |first1=Frasie |title=Meeting the Dutch: cooperation and conflict between Jesuits and Dutch merchants in Asia, 1680–1795 |journal=Paper Presented at the Conference of ENIUGH, London |year=2011 |page=10 |url=http://research.uni-leipzig.de/eniugh/congress/fileadmin/eniugh2011/dokumente/Going_Dutch_Hertroijs_2011_4_7.pdf |access-date=28 July 2018 |archive-date=7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407020410/http://research.uni-leipzig.de/eniugh/congress/fileadmin/eniugh2011/dokumente/Going_Dutch_Hertroijs_2011_4_7.pdf |url-status=dead }}</ref> 1661ع ۾ [[منگ گهراڻو|منگ]] جي فوجي اڳواڻ ڪوڪسنگا ڊچن کي شڪست ڏيڻ لاءِ هڪ بحري ٻيڙو روانو ڪيو. 1662ع ۾ جاوا مان آيل ڊچ فوجي مدد کي ڪوڪسنگا جي منگ وفادارن شڪست ڏيڻ کان پوءِ، ڊچ ڪمانڊر فريڊرڪ ڪوئٽ تائيوان هٿان ڏئي ڇڏيو.<ref name="Andrade">{{cite book|last=Andrade|author1-link=Tonio Andrade|first=Tonio|title=How Taiwan Became Chinese: Dutch, Spanish and Han Colonization in the Seventeenth Century|publisher=Columbia University Press|year=2005|url=http://www.gutenberg-e.org/andrade/andrade11.html#s02/|access-date=16 May 2012|archive-date=19 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419085256/http://gutenberg-e.org/andrade/andrade11.html#s02/|url-status=live}}</ref> (''ڏسو'' [[تائيوان جي تاريخ]]). 1663ع ۾ '''وي او سي''' [[پينان]] واري علائقي جي ڪيترن مقامي حڪمرانن سان ”پينان معاهدو“ ڪيو، جيڪي [[آچه سلطنت]] خلاف بغاوت ڪري رهيا هئا. هن معاهدي تحت '''وي او سي''' کي علائقي ۾ هڪ واپاري چوڪي قائم ڪرڻ ۽ آخرڪار اتان جي واپار، خاص طور سون جي واپار، تي اجاره داري قائم ڪرڻ جي اجازت ملي.<ref>{{Cite web |date=31 July 1982 |title=170 tahun kepahlawanan minangkabau |url=http://majalah.tempointeraktif.com/id/arsip/1982/07/31/BK/mbm.19820731.BK47129.id.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314193208/http://majalah.tempointeraktif.com/id/arsip/1982/07/31/BK/mbm.19820731.BK47129.id.html |archive-date=14 March 2012 |access-date=11 March 2012 |website=Majalah Tempo Online |language=indonesian}}</ref> 1669ع تائين '''وي او سي''' دنيا جي ان وقت تائين سڀ کان امير خانگي ڪمپني بڻجي چڪي هئي. ان وٽ 150 کان وڌيڪ واپاري جهاز، 40 جنگي جهاز، 50,000 ملازم، 10,000 سپاهين تي مشتمل خانگي فوج ۽ اصل سيڙپڪاري تي 40 سيڪڙو [[منافعي جو حصو]] ادا ڪرڻ جي سگهه هئي.{{efn|شيئرن جي قيمت ۾ نمايان واڌ ٿي چڪي هئي، تنهنڪري ان لحاظ کان منافعي جو اهو حصو ايترو غيرمعمولي نه هو.}} '''وي او سي''' جا ڪيترائي ملازم مقامي ماڻهن سان گڏجي رهيا ۽ [[نوآبادياتي دور کان اڳ انڊو ماڻهو|انڊو ماڻهن]] جي آباديءَ ۾ واڌ جو سبب بڻيا.<ref>{{cite web |last=De Witt |first=D. |work=Children of the VOC at |title=The Easternization of the West: The Role of Melaka, the Malay-Indonesian archipelago and the Dutch (VOC). (International seminar by the Melaka State Government, the Malaysian Institute of Historical and Patriotism Studies (IKSEP), the Institute of Occidental Studies (IKON) at the National University of Malaysia (UKM) and the Netherlands Embassy in Malaysia. Malacca, Malaysia, 27 July 2006 |url=http://www.dutchmalaysia.net/press/Easternization.html |access-date=14 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090814022910/http://www.dutchmalaysia.net/press/Easternization.html |archive-date=14 August 2009 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book |last=Blusse |first=Leonard |title=Strange Company: Chinese Settlers, Mestizo Women and the Dutch in VOC Batavia. (Dordrecht-Holland; Riverton, US, Foris Publications, 1986. xiii, 302p.) number: 959.82 B659}}</ref> ===نئين رخ ڏانهن تبديلي=== تقريباً 1670ع ڌاري ٻن واقعن سبب '''وي او سي''' جي واپار جي واڌ رڪجي وئي. پهريون ته جاپان سان انتهائي منافعي بخش واپار گهٽجڻ لڳو. 1662ع ۾ [[فورٽ زيلينڊيا جو گهيرو|فورٽ زيلينڊيا جي گهيري]] دوران [[ڪوڪسنگا]] هٿان [[فارموسا]] واري چوڪي وڃائڻ ۽ [[چين]] اندر لاڳاپيل افراتفري، جتي [[منگ گهراڻو]] ختم ٿي [[چنگ گهراڻو]] قائم ٿي رهيو هو، سبب 1666ع کان پوءِ ريشم جو واپار ختم ٿي ويو. جيتوڻيڪ VOC چيني ريشم جي جاءِ تي [[مغل بنگال]] جو ريشم استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، پر ٻين حالتن جاپاني چاندي ۽ سون جي رسد کي متاثر ڪيو. [[شوگنيت]] انهن قيمتي ڌاتن جي برآمد محدود ڪرڻ لاءِ ڪيترائي قدم کنيا، جنهن سان VOC لاءِ واپاري موقعا گهٽجي ويا ۽ واپار جون شرطون شديد خراب ٿي ويون. ان ڪري 1685ع تائين جاپان '''وي او سي''' جي ايشيا اندروني واپار جو مرڪزي سهارو نه رهيو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=434–435}} ان کان به وڌيڪ اهم ڳالهه اها هئي ته [[ٽين اينگلو-ڊچ جنگ]] عارضي طور '''وي او سي''' جو يورپ سان واپار روڪي ڇڏيو. ان سبب مرچ جي قيمت تيزيءَ سان وڌي، جنهن انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي 1672ع کان پوءِ وارن سالن ۾ هن مارڪيٽ ۾ جارحاڻي نموني داخل ٿيڻ لاءِ همٿايو. ان کان اڳ VOC جي قيمت مقرر ڪرڻ واري پاليسيءَ جو هڪ بنيادي اصول اهو هو ته مرچ جي مارڪيٽ ۾ طلب کان ٿورو وڌيڪ مال آندو وڃي، جيئن قيمتون ان سطح کان هيٺ رهن، جتي ٻاهريان واپاري مارڪيٽ ۾ داخل ٿيڻ لاءِ همٿجن، يعني مختصر مدي واري [[منافعي جي وڌ کان وڌ حاصل ڪرڻ|منافعي جي وڌ ۾ وڌ حاصل ڪرڻ]] بدران ڊگهي مدي واري اجاره داري برقرار رکي وڃي. هن پاليسيءَ جي دانائي ان وقت ظاهر ٿي، جڏهن انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني هندستان مان نئين رسد سان مارڪيٽ ڀري ڇڏي ۽ ٻنهي ڪمپنين وچ ۾ سخت قيمتي جنگ شروع ٿي. مارڪيٽ ۾ حصي لاءِ هن مقابلي ۾ '''وي او سي'''، جنهن وٽ تمام گهڻا مالي وسيلا هئا، انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کان وڌيڪ عرصو مقابلو جاري رکي سگهي ٿي. حقيقت ۾، 1683ع تائين انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني ڏيوالي جي ويجهو پهچي وئي؛ ان جي شيئر جي قيمت 600 مان گهٽجي 250 ٿي وئي؛ ۽ ان جي صدر [[جوسايا چائلڊ]] کي عارضي طور عهدي تان هٽايو ويو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=430–433}} بهرحال، مستقبل جا خراب آثار صاف نظر اچي رهيا هئا. ٻين ڪمپنين، جهڙوڪ [[لوئي چوڏهين جي اوڀر هندستان ڪمپني|فرينچ اوڀر هندستان ڪمپني]] ۽ [[ڊينش اوڀر هندستان ڪمپني]]، پڻ ڊچ واپاري نظام ۾ پنهنجا قدم ڄمائڻ شروع ڪيا. تنهنڪري '''وي او سي''' 1684ع ۾ سلطان سان هڪ معاهدي ذريعي [[بانٽن]] جي ان وقت تائين ڦهلندڙ کليل مرچ مارڪيٽ بند ڪرائي ڇڏي. ساڳئي طرح، [[ڊچ ڪورومينڊل|ڪورومينڊل سامونڊي ڪناري]] تي ڪمپني پنهنجو مکيه مضبوط مرڪز [[پوليڪٽ]] کان [[ناگاپٽنم]] منتقل ڪيو، جيئن فرينچن ۽ ڊينن جي نقصان تي مرچ جي واپار تي اجاره داري محفوظ ڪري سگهجي.{{efn|[[وڏي اتحاد جي جنگ|نو سالن واري جنگ]] دوران فرينچ ۽ ڊچ ڪمپنيون هندستاني ننڍي کنڊ ۾ پاڻ ۾ وڙهيون. فرينچن مرڪزي فرانس مان سامونڊي مهمون موڪليون، جن جو '''وي او سي''' آسانيءَ سان مقابلو ڪيو. ٻئي طرف، '''وي او سي''' سيپٽمبر 1693ع ۾ [[ناگاپٽنم]] مان لارينس پٽ جي اڳواڻيءَ هيٺ 3,000 ماڻهن ۽ 19 جهازن واري مهم ذريعي رڳو 16 ڏينهن جي گهيري کان پوءِ [[پڊوچيري|پونڊيچيري]] جو اهم قلعو فتح ڪري ورتو. پوءِ ڊچن قلعي جي بچاءَ کي تقريباً ناقابل تسخير بڻائي ڇڏيو، پر پوءِ کين ان تي افسوس ٿيو، جڏهن ڊچ حڪومت [[رائسوڪ جي صلح]] تحت يورپ ۾ فرينچن کان محصولي رعايتن جي بدلي اهو قلعو واپس فرانس کي ڏئي ڇڏيو.{{sfn|Chaudhuri|Israel|1991|page=424}}}} بهرحال، ان وقت ايشيا ۽ يورپ جي وچ واري واپار ۾ انهن روايتي شين جي اهميت تيزيءَ سان گهٽجي رهي هئي. اجاره داري مضبوط ڪرڻ لاءِ '''وي او سي''' کي جيڪي فوجي خرچ ڪرڻا پوندا هئا، اهي گهٽجندڙ واپار مان حاصل ٿيندڙ اضافي منافعي جي لحاظ کان جائز نه هئا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=433–434}} تنهن هوندي به، '''وي او سي''' کي اهو سبق سمجهڻ ۾ دير لڳي. شروعات ۾ ڪمپني [[ڊچ مالابار|مالابار سامونڊي ڪناري]] تي پنهنجي فوجي حيثيت بهتر ڪرڻ جو حڪمت عملي وارو فيصلو ڪيو، جنهن سان اها علائقي ۾ انگريزي اثر گهٽائڻ ۽ مالابار جي فوجي ڇانوڻين تي ٿيندڙ خرچن سبب وسيلن جي ضايع ٿيڻ کي روڪڻ جي اميد رکي ٿي. ان مقصد لاءِ طاقت استعمال ڪري [[ساموٿري|زامورين]]، [[ڪوزيڪوڊ|ڪاليڪٽ]] جي حڪمران، کي ڊچ بالادستي قبول ڪرڻ تي مجبور ڪيو ويو. 1710ع ۾ زامورين کان '''وي او سي''' سان هڪ معاهدو ڪرائي اهو واعدو ورتو ويو ته هو رڳو '''وي او سي''' سان واپار ڪندو ۽ ٻين يورپي واپارين کي علائقي مان ڪڍي ڇڏيندو. ٿوري وقت لاءِ ائين لڳو ته ان سان ڪمپنيءَ جا امڪان بهتر ٿيا آهن. پر 1715ع ۾ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي همٿ افزائيءَ سان زامورين اهو معاهدو رد ڪري ڇڏيو. جيتوڻيڪ ڊچ فوج عارضي طور هن بغاوت کي دٻائڻ ۾ ڪامياب ٿي، پر زامورين انگريزن ۽ فرينچن سان واپار جاري رکيو، جنهن سان انگريزي ۽ فرينچ واپار ۾ نمايان واڌ ٿي. 1721ع ۾ '''وي او سي''' فيصلو ڪيو ته [[مالابار مرچ]] ۽ مصالحن جي واپار تي بالادستي برقرار رکڻ جي ڪوشش هاڻي فائديمند نه رهي آهي. تنهنڪري ڊچ فوجي موجودگي گهٽائڻ ۽ عملي طور علائقو انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي اثر هيٺ ڇڏڻ جو حڪمت عملي وارو فيصلو ڪيو ويو.{{sfn|Chaudhuri|Israel|1991|pages=428–429}} [[File:De Lannoy Surrender.JPG|250px|thumb|[[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جو [[اوستاخيوس ڊي لانوئي]] [[ڪولاچل جي جنگ]] کان پوءِ هندستاني [[تراونڪور جي بادشاهت]] جي مهاراجا [[مارٿانڊا ورما]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪندي؛ [[پدمنابهاپورم محل]] ۾ ڏيکاريل تصوير.]] 1741ع جي [[ڪولاچل جي جنگ]] ۾ راجا [[مارٿانڊا ورما]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[تراونڪور]] جي سپاهين ڊچن کي شڪست ڏني. ڊچ ڪمانڊر ڪئپٽن [[اوستاخيوس ڊي لانوئي]] گرفتار ٿي ويو. مارٿانڊا ورما ڊچ ڪئپٽن جي جان ان شرط تي بخشڻ تي راضي ٿيو ته هو سندس فوج ۾ شامل ٿيندو ۽ سپاهين کي جديد طريقي سان تربيت ڏيندو. [[تراونڪور-ڊچ جنگ]] ۾ هن شڪست کي منظم ايشيائي طاقت پاران يورپي فوجي ٽيڪنالاجي ۽ حڪمت عملين تي غالب اچڻ جي شروعاتي مثالن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو؛ ۽ ان هندستان ۾ ڊچ طاقت جي زوال جو اشارو ڏنو.{{efn|بهرحال، '''وي او سي''' کي ان کان اڳ به ڪيترائي ڀيرا شڪست ملي چڪي هئي. هندستاني ننڍي کنڊ ۾ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي مغلن خلاف [[اينگلو-مغل جنگ|جنگ]] ۾ سخت شڪست ملي هئي.{{sfn|Chaudhuri|Israel|1991|pages=435–436}}}} اهڙيءَ طرح مصالحن جي واپار کي بنيادي ڪاروبار بڻائي گهٽ مقدار ۽ وڌيڪ منافعي واري واپاري اداري طور اڳئين نموني ڪم جاري رکڻ جي ڪوشش ناڪام ٿي وئي. بهرحال، ڪمپني اڳ ئي، جيتوڻيڪ دل نه چاهيندي، پنهنجي يورپي حريفن جي پيروي ڪندي چانهه، ڪافي، ڪپهه، ڪپڙا ۽ کنڊ جهڙين ٻين ايشيائي شين ڏانهن واپار کي مختلف رخن ۾ ورهائڻ شروع ڪيو هو. انهن شين ۾ منافعي جي شرح گهٽ هئي، تنهنڪري ساڳي آمدني حاصل ڪرڻ لاءِ وڪري جو مقدار تمام گهڻو وڌائڻ ضروري هو. '''وي او سي''' جي واپار ۾ شين جي جوڙجڪ واري اها بنيادي تبديلي 1680ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شروع ٿي، جڏهن 1683ع ڌاري انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي عارضي زوال انهن مارڪيٽن ۾ داخل ٿيڻ جو بهترين موقعو فراهم ڪيو. پر تبديليءَ جو اصل سبب هن نئين دور جون ٻه بنيادي جوڙجڪ واريون خاصيتون هيون. پهريون، ارڙهين صديءَ جي شروعات ڌاري يورپي ذوق ۾ انقلابي تبديلي آئي، جنهن ايشيائي ڪپڙن، ڪافي ۽ چانهه جي طلب کي متاثر ڪيو. ٻيو، لڳ ڀڳ ساڳئي وقت گهٽ وياج جي شرحن تي سرمائي جي وڏي رسد جو هڪ نئون دور شروع ٿيو. ٻئي عنصر ڪمپنيءَ لاءِ واپار جي نون شعبن ۾ پنهنجي پکيڙ کي آسانيءَ سان مالي مدد ڏيڻ ممڪن بڻايو.{{efn|اهو پڻ فائديمند ٿيو ته شروعاتي ڏهاڪي ۾ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ سان قيمتي جنگ سبب مرچ ۽ مصالحن جا تمام وڏا ذخيرا گڏ ٿي ويا هئا، جنهن سان '''وي او سي''' بعد ۾ انهن شين جي جهازن ذريعي موڪل گهٽائي سگهي ۽ اهڙيءَ ريت ٻين شين جي موڪل وڌائڻ لاءِ سرمايو آزاد ٿيو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=436}}}} ان ڪري 1680ع کان 1720ع واري ڏهاڪي تائين '''وي او سي''' پنهنجي بحري ٻيڙي کي نمايان طور وڌائڻ، ان لاءِ وڌيڪ عملو مقرر ڪرڻ ۽ يورپ موڪلڻ لاءِ ايشيائي شين جي وڏي مقدار خريد ڪرڻ خاطر قيمتي ڌاتن جا وڏا ذخيرا حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي. مجموعي طور ان جو اثر اهو ٿيو ته ڪمپنيءَ جي ماپ تقريباً ٻيڻي ٿي وئي.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=436–437}} هن عرصي دوران واپس ايندڙ جهازن جي ڪل باربرداريءَ جي گنجائش ۾ 125 سيڪڙو واڌ ٿي. پر يورپ ۾ لاٿل سامان جي وڪري مان ڪمپنيءَ جي آمدني رڳو 78 سيڪڙو وڌي. اهو '''وي او سي''' جي حالتن ۾ آيل بنيادي تبديليءَ کي ظاهر ڪري ٿو: ڪمپني هاڻي اهڙين نين شين جي مارڪيٽن ۾ ڪم ڪري رهي هئي، جن جي طلب لچڪدار هئي ۽ جتي ان کي ٻين فراهم ڪندڙن سان برابر بنيادن تي مقابلو ڪرڻو پوندو هو. ان جو نتيجو گهٽ منافعي واري شرح جي صورت ۾ نڪتو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=437–440}} ان دور جا ڪاروباري معلوماتي نظام اهڙا نه هئا، جو ڪمپنيءَ جا منتظم آسانيءَ سان هن تبديليءَ کي سڃاڻي سگهن؛ شايد اهو ئي سبب هو جو پوءِ ڏسڻ ۾ ايندڙ سندن ڪيترين غلطين جي جزوي وضاحت ٿئي ٿي. معلومات جي هن کوٽ کي، جيئن '''وي او سي''' جي تاريخ جي اڳئين دور ۾ ٿيو هو، ڊائريڪٽرن جي ڪاروباري سمجهه سان پورو ڪري سگهجي پيو. پر ان وقت تائين اهي ڊائريڪٽر تقريباً مڪمل طور سياسي [[ريجينٽ]] طبقي مان چونڊيا ويندا هئا، جنهن جو واپاري حلقن سان ويجهو تعلق گهڻو اڳ ختم ٿي چڪو هو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=441–442}} صرف گهٽ منافعي واري شرح آمدنيءَ جي خراب ٿيڻ جي مڪمل وضاحت نٿي ڪري. '''وي او سي''' جي ڪم هلائڻ وارا خرچ وڏي حد تائين ”مقرر“ نوعيت جا هئا، جهڙوڪ فوجي ادارا، بحري ٻيڙي جي سار سنڀال ۽ ٻيا اهڙا خرچ. جيڪڏهن واپاري سرگرمين جي پيماني ۾ واقعي ٿيل واڌ [[پيماني جي بچت]] پيدا ڪري ها، ته منافعي جي سطح برقرار رهي سگهي ٿي. پر جيتوڻيڪ وڏن جهازن وڌندڙ مقدار ۾ سامان کڻڻ شروع ڪيو، مزدورن جي پيداواري صلاحيت ايتري نه وڌي جو اهڙي بچت حاصل ڪري سگهجي. عام طور ڪمپنيءَ جا انتظامي ۽ مجموعي خرچ واپار جي مقدار سان گڏ وڌندا رهيا؛ مجموعي منافعي واري شرح ۾ گهٽتائي سڌي طرح سيڙپ ڪيل سرمائي جي منافعي ۾ گهٽتائي ۾ تبديل ٿي وئي. ان ڪري واڌ جو اهو دور ”منافعي کان خالي واڌ“ وارو دور ثابت ٿيو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=447}} خاص طور: ”'''وي او سي''' جي 1630ع کان 1670ع واري ’سونهري دور‘ ۾ ڊگهي مدي وارو سراسري ساليانو منافعو [[گلڊر|ƒ]]2.1 ملين، يعني {{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:2100000/10^6}}|1650|r=0}}{{nbsp}}M}}، هو، جنهن مان اڌ کان ٿورو گهٽ منافعي جي حصي طور ورهايو ويندو هو ۽ باقي ٻيهر سيڙايو ويندو هو. ’واڌ واري دور‘، 1680ع کان 1730ع، ۾ ڊگهي مدي وارو سراسري ساليانو منافعو ƒ2.0 ملين، يعني {{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:2000000/10^6}}|1700|r=0}}{{nbsp}}M}}، هو، جنهن مان ٽي چوٿايون منافعي جي حصي طور ورهايون وينديون هيون ۽ هڪ چوٿون ٻيهر سيڙايو ويندو هو. اڳئين دور ۾ منافعو مجموعي آمدنيءَ جو سراسري 18 سيڪڙو هو؛ پوئين دور ۾ 10 سيڪڙو. اڳئين دور ۾ سيڙپ ڪيل سرمائي تي ساليانو منافعو لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو هو؛ پوئين دور ۾ 3.4 سيڪڙو.“{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=447}} تنهن هوندي به، سيڙپڪارن جي نظر ۾ VOC جي ڪارڪردگي گهڻي خراب نه هئي. 1680ع واري ڏهاڪي جي وچ کان شيئر جي قيمت لڳاتار لڳ ڀڳ 400 جي سطح تي رهي، سواءِ 1688ع جي [[شاندار انقلاب]] ڌاري عارضي رڪاوٽ جي، ۽ 1720ع واري ڏهاڪي ۾ اها لڳ ڀڳ 642 جي تاريخي بلند ترين سطح تي پهتي. ان وقت VOC جي شيئرن مان 3.5 سيڪڙو منافعو حاصل ٿيندو هو، جيڪو ڊچ سرڪاري بانڊن جي منافعي کان رڳو ٿورو گهٽ هو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=448}} ===زوال ۽ خاتمو=== [[File:Chinezenmoord Van Stolk.jpg|thumb|[[1740ع جو باتاويا قتل عام|1740ع جي باتاويا قتل عام]] جي هڪ ڇپيل تصوير]] [[File:The East Indiaman General Goddard capturing Dutch East Indiamen, June 1795, by Thomas Luny.jpg|thumb|برطانوي ايسٽ انڊيامين ''[[جنرل گوڊارڊ (جهاز)|جنرل گوڊارڊ]]'' 14 جون 1795ع تي '''وي او سي''' جي ستن ايسٽ انڊيامين جهازن تي حملو ڪندي]] 1730ع کان پوءِ '''وي او سي''' جي خوشحالي گهٽجڻ شروع ٿي وئي. 1730ع کان 1780ع تائين پنجاهه سالن دوران ان جي زوال جا پنج اهم سبب ڄاڻايا وڃن ٿا:{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=449–455}} * ايشيا جي سياسي ۽ اقتصادي ماحول ۾ اهڙين تبديلين سبب ايشيا اندروني واپار لڳاتار گهٽجندو ويو، جن بابت '''وي او سي''' گهڻو ڪجهه نه پئي ڪري سگهي.{{specify|date=July 2025}} انهن سببن آهستي آهستي ڪمپنيءَ کي فارس، [[ڊچ سورت|سورت]]، مالابار سامونڊي ڪناري ۽ بنگال مان ٻاهر ڌڪي ڇڏيو. ڪمپنيءَ کي پنهنجون سرگرميون فقط ان علائقي تائين محدود ڪرڻيون پيون، جنهن تي ان جو عملي قبصو هو، يعني سيلون کان وٺي انڊونيشيائي ٻيٽن تائين. ان ڪري ايشيا اندروني واپار جو مقدار ۽ ان مان حاصل ٿيندڙ منافعو لازمي طور گهٽجڻ لڳو. * ايشيا ۾ ڪمپنيءَ جي تنظيمي جوڙجڪ، جيڪا باتاويا واري مرڪزي مرڪز جي چوڌاري قائم هئي، شروعات ۾ مارڪيٽ بابت معلومات گڏ ڪرڻ ۾ فائديمند ثابت ٿي هئي، پر ارڙهين صديءَ ۾ هر شيءِ کي پهرين انهيءَ مرڪزي هنڌ ڏانهن موڪلڻ جي غير مؤثر طريقي سبب اها نقصانڪار بڻجڻ لڳي. هي نقصان خاص طور چانهه جي واپار ۾ وڌيڪ محسوس ٿيو، جتي انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني ۽ [[اوسٽينڊ ڪمپني]] جهڙا حريف چين مان سڌو يورپ ڏانهن سامان موڪليندا هئا. * '''وي او سي''' جي عملي ۾ ”وڪامڻ جي عادت“، يعني بدعنواني ۽ فرضن جي ادائگيءَ ۾ ناڪامي، جيتوڻيڪ ان دور جي سڀني ايسٽ انڊيا ڪمپنين لاءِ مسئلو هئي، پر لڳي ٿو ته '''وي او سي''' کي پنهنجي حريفن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ وڏي پيماني تي متاثر ڪيو. بيشڪ، ڪمپني ڪا ”سٺي ملازمت ڏيندڙ“ نه هئي. پگهارون گهٽ هيون ۽ خانگي حساب تي واپار ڪرڻ سرڪاري طور منع ٿيل هو. ارڙهين صديءَ ۾ اهو رواج ايترو وڌي ويو، جو ڪمپنيءَ جي ڪارڪردگيءَ کي سخت نقصان پهتو.{{efn|ان جو هڪ خاص طور سنگين مثال ”[[ايمفيون سوسائٽي]]“ هو. اها '''وي او سي''' جي اعليٰ ملازمن جي هڪ تجارتي تنظيم هئي، جنهن کي جاوا ۾ آفيم جي واپار جي اجاره داري حاصل هئي، جڏهن ته ساڳئي وقت '''وي او سي''' کي بنگال مان آفيم خريد ڪرڻ لاءِ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي اجاره دار قيمتون ادا ڪرڻيون پونديون هيون.}} تقريباً 1790ع واري ڏهاڪي کان ”بدعنوانيءَ هيٺ تباهه ٿي وئي“ (''vergaan onder corruptie''، جنهن جو ڊچ ٻوليءَ ۾ مخفف پڻ '''وي او سي''' بڻجي ٿو) وارو جملو ڪمپنيءَ جي انجام جو خلاصو بڻجي ويو. * هڪ ٻيو مسئلو، جيڪو '''وي او سي''' ٻين ڪمپنين سان گڏ ڀوڳيو، اهو ملازمن ۾ تمام گهڻي موت جي شرح ۽ بيمارين جي شرح هئي. ان سبب ڪمپنيءَ جي عملي جو وڏو حصو ختم ٿي ويو ۽ بچي ويل ڪيترائي ماڻهو به جسماني طور ڪمزور ٿي ويا. * وڌيڪ هڪ مسئلو '''وي او سي''' جي [[منافعي جي حصي واري پاليسي]] سبب پيدا ٿيو. 1690ع کان 1760ع تائين هر ڏهاڪي ۾، سواءِ 1710ع–1720ع جي، ڪمپنيءَ طرفان ورهايل منافعي جا حصا يورپ ۾ حاصل ٿيندڙ واڌو آمدنيءَ کان وڌيڪ هئا. بهرحال، 1730ع تائين ڊائريڪٽر ايشيا ۾ واپاري سرمايو وڌائڻ لاءِ وسيلا موڪليندا رهيا. گڏيل حساب ڪتاب شايد اهو ڏيکاري ها ته مجموعي منافعو ورهايل حصن کان وڌيڪ هو. ان کان سواءِ، 1700ع ۽ 1740ع جي وچ ۾ ڪمپني ƒ5.4 ملين ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:5400000/10^6}}|1720|r=0}}{{nbsp}}M}}) جو ڊگهي مدي وارو قرض به واپس ڪيو. تنهنڪري انهن سالن ۾ ڪمپني اڃا تائين مضبوط مالي بنيادن تي بيٺل هئي. 1730ع کان پوءِ اها صورتحال بدلجي وئي. جڏهن منافعو تيزيءَ سان گهٽجڻ لڳو، تڏهن به ''bewindhebbers'' اڳئين سطح جي ڀيٽ ۾ منافعي جي حصن ۾ رڳو ٿوري گهٽتائي ڪئي. ان ڪري 1760ع–1770ع کان سواءِ هر ڏهاڪي ۾ ورهايل منافعي جا حصا حقيقي آمدنيءَ کان وڌيڪ هئا. ان کي ممڪن بڻائڻ لاءِ 1730ع کان 1780ع جي وچ ۾ ايشيا وارو سرمائي ذخيرو ƒ4 ملين گهٽايو ويو، جڏهن ته ساڳئي عرصي ۾ يورپ ۾ موجود [[بازاري رواني|نقدي سرمايو]] ƒ20 ملين گهٽجي ويو. تنهنڪري ڊائريڪٽرن کي ڪمپنيءَ جي نقدي حالت بحال رکڻ لاءِ مختصر مدي جي اڳواٽ قرضن تي ڀاڙڻو پيو، جن جي ضمانت وطن ڏانهن موٽندڙ جهازن مان متوقع آمدني هوندي هئي.<ref>Gaastra, Femme (2003), ''The Dutch East India Company: Expansion and Decline'' (Zutphen: Walberg Pers).</ref> انهن مسئلن باوجود 1780ع ۾ '''وي او سي''' اڃا به هڪ تمام وڏي واپاري تنظيم هئي. جمهوريه ۾ ان جو سرمايو، جنهن ۾ جهاز ۽ ذخيري ۾ رکيل سامان شامل هئا، مجموعي طور ƒ28 ملين ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:28000000/10^6}}|1780|r=0}}{{nbsp}}M}}) هو؛ جڏهن ته ايشيا ۾ ان جو سرمايو، جنهن ۾ نقد واپاري فنڊ ۽ يورپ ڏانهن رستي ۾ موجود سامان شامل هئا، ƒ46 ملين ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:46000000/10^6}}|1780|r=0}}{{nbsp}}M}}) هو. واجب الادا قرضن کي ڪٽڻ کان پوءِ ڪل سرمايو ƒ62 ملين ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:62000000/10^6}}|1780|r=0}}{{nbsp}}M}}) هو. تنهنڪري جيڪڏهن سڌارن جي ڪنهن هڪ منصوبي کي ڪاميابيءَ سان لاڳو ڪيو وڃي ها، ته ان وقت ڪمپنيءَ جا امڪان مڪمل طور نااميد نه هئا. 1780ع ۾ [[چوٿين اينگلو-ڊچ جنگ]] شروع ٿي، جنهن دوران جنگي برطانوي حملن ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي بحري ٻيڙي کي اڌ ڪري ڇڏيو ۽ ايشيا ۾ ان جي حيثيت کي سخت ڪمزور ڪيو. جنگ جي نتيجي ۾ '''وي او سي''' کي ƒ43 ملين تائين نقصان ٿيو ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:43000000/10^6}}|1780|r=0}}{{nbsp}}M}}). ڪمپنيءَ کي هلندڙ رکڻ لاءِ ورتل قرضن ان جا خالص اثاثا صفر تائين پهچائي ڇڏيا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=454–455}} 1720ع کان پوءِ انڊونيشيا جي کنڊ جي مارڪيٽ گهٽجڻ لڳي، ڇاڪاڻ⁠تہ [[برازيل]] مان ايندڙ سستي کنڊ سان مقابلو وڌي ويو. يورپي مارڪيٽون کنڊ سان ڀرجي ويون. ڪيترائي چيني کنڊ واپاري ڏيوالي جو شڪار ٿيا، جنهن سان وڏي پيماني تي بيروزگاري پيدا ٿي ۽ نتيجي ۾ بيروزگار [[قلي]]ن جا ٽولا ٺهي ويا. باتاويا جي ڊچ حڪومت انهن مسئلن جو مناسب جواب نه ڏنو. 1740ع ۾ باتاويا واري علائقي مان انهن ٽولن کي جلاوطن ڪرڻ بابت افواهن سبب وڏي پيماني تي فساد شروع ٿيا. ڊچ فوج باتاويا ۾ چينين جي گهرن جي هٿيارن لاءِ تلاشي ورتي. جڏهن هڪ گهر اتفاقي طور باهه جو شڪار ٿيو، تڏهن فوجين ۽ غريب شهرين چيني آباديءَ کي قتل ڪرڻ ۽ سندن ملڪيت لٽڻ شروع ڪئي.<ref>{{cite book|author=Kumar, Ann|title=Java and Modern Europe: Ambiguous Encounters|year=1997|page=32}}</ref> [[1740ع جو باتاويا قتل عام|چينين جو هي قتل عام]] ايترو سنگين سمجهيو ويو، جو '''وي او سي''' جي بورڊ پنهنجي تاريخ ۾ پهريون ڀيرو ڊچ ايسٽ انڊيز جي حڪومت خلاف سرڪاري جاچ شروع ڪئي. 1783ع ۾ چوٿين اينگلو-ڊچ جنگ ختم ٿيڻ کان پوءِ '''وي او سي''' جا مالي مسئلا گهڻو وڌيڪ خراب ٿي ويا. [[هالينڊ]] ۽ [[زيلينڊ]] جي صوبائي اسٽيٽس طرفان تنظيم نو جون بي نتيجا ڪوششون ٿيڻ کان پوءِ، 1796ع ۾ '''وي او سي''' جي ڊائريڪٽرن واري بورڊ کي برطرف ڪيو ويو ۽ ڪمپنيءَ جو انتظام ”اوڀر هندستان جي واپار ۽ ملڪيتن بابت معاملن جي ڪميٽي“ ({{langx|nl|Comité tot de zaken van de Oost-Indische handel en bezittingen}}) حوالي ڪيو ويو.<ref>{{Citation |last=Koenders |first=Pieter |chapter=TANAP And The Co-Operation Between ANRI And Nationaal Archief |date=2007-01-01 |title=The Archives of the Dutch East India Company (VOC) and the Local Institutions in Batavia (Jakarta) |pages=169–180 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.1163/ej.9789004163652.1-556.9 |access-date=2024-01-27 |publisher=BRILL |doi=10.1163/ej.9789004163652.1-556.9 |isbn=978-90-474-2179-5|chapter-url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite web |title=VOC – United Dutch East India Company {{!}} Western Australian Museum |url=http://museum.wa.gov.au/explore/dirk-hartog/voc-united-dutch-east-india-company |access-date=2024-01-27 |website=museum.wa.gov.au |language=en}}</ref> [[فرينچ انقلابي جنگين]] جي شروعات '''وي او سي''' جي تقدير تي آخري مهر لڳائي ڇڏي، ڇاڪاڻ⁠تہ 1795ع ۾ [[ڊچ جمهوريه]] جي خاتمي ۽ ان جي جاءِ تي [[باٽاوين جمهوريه]] قائم ٿيڻ سان ڊچ ۽ برطانوي ٻيهر جنگ ۾ اچي ويا. '''وي او سي''' جي جهازن ۽ نوآبادين تي برطانوي حملن وڌيڪ نقصان پهچايو، ۽ جيتوڻيڪ '''وي او سي''' جو چارٽر ڪيترائي ڀيرا نئون ڪيو ويو، پر آخرڪار ان کي 31 ڊسمبر 1799ع تي ختم ٿيڻ ڏنو ويو ۽ ڪمپنيءَ کي قومي ملڪيت ۾ ورتو ويو.<ref name="tanap">TANAP, The end of the VOC</ref> ==تنظيمي ڍانچو== [[File:Simon_Fokke,_Afb_010097014121.jpg|thumb|[[ايسٽ انڊيا هائوس، ايمسٽرڊيم|ايسٽ انڊيا هائوس]]، ايمسٽرڊيم جي ڊائريڪٽرن واري ڪمري ۾ سترهن سردار.]] جيتوڻيڪ '''وي او سي''' جون مکيه سرگرميون ان علائقي ۾ هيون، جيڪو پوءِ [[ڊچ اوڀر هندستان]]، يعني اڄوڪو [[انڊونيشيا]]، بڻيو، پر ڪمپنيءَ جون ٻين هنڌن تي پڻ اهم سرگرميون هيون. اها مختلف کنڊن ۽ مختلف اصلن سان واسطو رکندڙ ماڻهن کي ساڳين عهدن ۽ ڪم جي ماحول ۾ ملازم رکندي هئي. جيتوڻيڪ اها هڪ ڊچ ڪمپني هئي، پر ان جي ملازمن ۾ رڳو نيدرلينڊ جا ماڻهو شامل نه هئا، بلڪه جرمني ۽ ٻين ملڪن جا ڪيترائي ماڻهو پڻ شامل هئا. [[ڊچ جمهوريه]] ۾ '''وي او سي''' پاران ڀرتي ڪيل اتر-اولهه يورپ جي مختلف پسمنظرن واري [[ڪم ڪندڙ قوت]] کان سواءِ، '''وي او سي''' مقامي ايشيائي مزدور مارڪيٽن مان پڻ وڏي پيماني تي فائدو ورتو. ان جي نتيجي ۾، ايشيا ۾ '''وي او سي''' جي مختلف آفيسن جو عملو يورپي ۽ ايشيائي ملازمن تي مشتمل هوندو هو. ايشيائي يا [[يوروشيائي]] مزدورن کي ملاحن، سپاهين، لکندڙن، واڍن، لوهارن يا عام غير هنرمند مزدورن طور ڪم تي رکيو ويندو هو.<ref>Anderson, Clare; Frykma, Niklas; van Voss, Lex Heerma; Rediker, Marcus (2013). ''Mutiny and Maritime Radicalism in the Age of Revolution: A Global Survey'', page 113-114</ref> پنهنجي عروج واري دور ۾ '''وي او سي''' جا 25,000 ملازم ايشيا ۾ ڪم ڪندا هئا، جڏهن ته 11,000 ملازم سفر ۾ هوندا هئا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=462}} ان کان علاوه، جيتوڻيڪ ان جا گهڻا [[شيئر رکندڙ]] ڊچ هئا، پر شروعاتي شيئر رکندڙن مان لڳ ڀڳ چوٿون حصو ڏاکڻي نيدرلينڊ جا ماڻهو هئا، يعني اڄوڪي بيلجيم ۽ [[لگزمبرگ]] سميت علائقي جا رهواسي، ۽ ان سان گڏ ڪيترائي درجن جرمن پڻ شامل هئا.<ref>Howard, Michael C. (2011). ''Transnationalism and Society: An Introduction'', page 121</ref> '''وي او سي''' وٽ شيئر رکندڙن جا ٻه قسم هئا: ''پارٽيسيپانٽن''، جن کي غير انتظامي ميمبر سمجهي سگهجي ٿو، ۽ 76 ''بيونڊهيبرس''، جن جو انگ پوءِ گهٽائي 60 ڪيو ويو، جيڪي انتظامي ڊائريڪٽرن طور ڪم ڪندا هئا. ان وقت ڊچ [[گڏيل شيئر ڪمپني|گڏيل شيئر ڪمپنين]] لاءِ اها عام تنظيمي جوڙجڪ هئي. '''وي او سي''' جي صورت ۾ نئين ڳالهه اها هئي ته رڳو ''پارٽيسيپانٽن'' نه، پر ''بيونڊهيبرس'' جي ذميواري پڻ ادا ڪيل سرمائي تائين محدود هئي، جڏهن ته عام طور ''بيونڊهيبرس'' جي ذميواري غير محدود هوندي هئي. تنهنڪري '''وي او سي''' هڪ [[محدود ذميواري واري ڪمپني]] هئي. ان کان علاوه، ڪمپنيءَ جي پوري وجود دوران سرمايو مستقل رهڻو هو. ان جي نتيجي ۾، جيڪي سيڙپڪار وچ واري عرصي ۾ پنهنجو حصو ختم ڪرڻ چاهيندا هئا، اهي رڳو پنهنجا شيئر ٻين کي [[ايمسٽرڊيم اسٽاڪ ايڪسچينج]] تي وڪرو ڪري سگهندا هئا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=385}} 1688ع ۾ سيفاردي يهودي [[جوزف ڊي لا ويگا]] پاران لکيل مڪالمو: ''مونجھارن جو مونجھارو'' (''ڪنفيوژن آف ڪنفيوژنس'') هن واحد شيئر ايڪسچينج جي ڪم ڪرڻ واري طريقي جو تجزيو ڪندو هو. VOC ڇهن چيمبرن (''ڪيمرس'') تي مشتمل هئي، جيڪي بندرگاهي شهرن [[ايمسٽرڊيم]]، [[ڊيلفٽ]]، [[روٽرڊيم]]، [[اينڪهوئزن]]، [[مڊلبرگ، زيلينڊ|مڊلبرگ]] ۽ [[هورن]] ۾ قائم هئا. انهن چيمبرن جا نمائندا ''ھيرين XVII''، يعني سترهن سردارن يا سترهن معززن، جي نالي سان گڏ ٿيندا هئا. اهي ''بيونڊهيبرس'' طبقي جي شيئر رکندڙن مان چونڊيا ويندا هئا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=384–385}} ''ھيرين XVII'' ۾ ايمسٽرڊيم چيمبر جا اٺ نمائندا هوندا هئا، جيڪو اڪيلي اڪثريت کان رڳو هڪ گهٽ انگ هو؛ زيلينڊ چيمبر جا چار نمائندا هوندا هئا؛ ۽ هر ننڍي چيمبر مان هڪ نمائندو شامل هوندو هو. سترهين سيٽ ڪڏهن مڊلبرگ-زيلينڊ چيمبر کي ڏني ويندي هئي ۽ ڪڏهن پنجن ننڍن چيمبرن وچ ۾ ڦرندي هئي. اهڙيءَ ريت فيصلائتو آواز ايمسٽرڊيم وٽ هوندو هو. خاص طور زيلينڊ وارن کي شروعات ۾ هن بندوبست بابت سخت خدشا هئا. انهن جو خوف بي بنياد نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ عملي طور ان جو مطلب اهو هو ته ايمسٽرڊيم اهو طئي ڪندو هو ته ڇا ٿيڻ گهرجي. ڇهن چيمبرن ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ لاءِ شروعاتي سرمايو گڏ ڪيو: {| class="wikitable" ! rowspan="2" |چيمبر ! colspan="2" |سرمايو |- ! align="center" |[[ڊچ گلڊر|گلڊر]] (ƒ) ! align="center" |تقريباً [[يورو]] (€)<br>{{Inflation/year|NL}} جي برابر |- |ايمسٽرڊيم | align="center" |3,679,915 | align="center" | 151 ملين |- |مڊلبرگ | align="center" |1,300,405 | align="center" | 53 ملين |- |اينڪهوئزن | align="center" |540,000 | align="center" |22 ملين |- |ڊيلفٽ | align="center" |469,400 | align="center" |19 ملين |- |هورن | align="center" |266,868 | align="center" |11 ملين |- |روٽرڊيم | align="center" |173,000 | align="center" |7 ملين |- !ڪل: !6,424,588 ! align="center" |264 ملين |} روٽرڊيم ۾ سرمايو گڏ ڪرڻ جو عمل ايترو آسانيءَ سان نه هليو. ان سرمائي جو هڪ وڏو حصو [[ڊورڊريخت]] جي رهواسين کان آيو. جيتوڻيڪ اينڪهوئزن ايمسٽرڊيم يا مڊلبرگ-زيلينڊ جيترو سرمايو گڏ نه ڪيو، پر '''وي او سي''' جي [[شيئر|شيئر سرمائي]] ۾ ان جو سڀ کان وڏو حصو هو. شروعاتي 358 شيئر رکندڙن ۾ ڪيترائي ننڍا ڪاروباري ماڻهو هئا، جن خطرو کڻڻ جي جرئت ڪئي. '''وي او سي''' ۾ گهٽ ۾ گهٽ سيڙپ ƒ3,000 هئي، جنهن سبب ڪمپنيءَ جا شيئر ڪيترن ئي واپارين جي مالي وس کان ٻاهر نه هئا.<ref>{{cite book|title=The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700|url=https://archive.org/details/globeencompassed0000ames|author=Ames, Glenn J.|year=2008|page=[https://archive.org/details/globeencompassed0000ames/page/103 103]}}</ref> [[File:AMH-5460-NA Uniform for VOC soldiers (cropped).jpg|thumb|{{circa|1783}} ڊچ اوڀر هندستان ۾ '''وي او سي''' جي ٽن سپاهين جي تصوير]] '''وي او سي''' جي شروعاتي شيئر رکندڙن ۾ مهاجرن اهم ڪردار ادا ڪيو. 1,143 سيڙپڪارن مان 39 [[جرمن ماڻهو|جرمن]] هئا ۽ 301 [[ڏاکڻي نيدرلينڊ]]، يعني لڳ ڀڳ اڄوڪي بيلجيم ۽ لگزمبرگ، جا هئا، جيڪو ان وقت [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] جي حڪمراني هيٺ هو. انهن مان [[آئزڪ لي ميئر]] ƒ85,000 سان سڀ کان وڏو سيڙپڪار هو. ''ھيرين XVII''، يعني سترهن سردار، ڇهه سال ايمسٽرڊيم ۽ ٻه سال مڊلبرگ-زيلينڊ ۾ گڏجاڻيون ڪندا هئا. اهي '''وي او سي''' جي مجموعي پاليسي طئي ڪندا هئا ۽ چيمبرن وچ ۾ ڪم ورهائيندا هئا. چيمبر سڀ ضروري ڪم سرانجام ڏيندا هئا، پنهنجا جهاز ۽ گودام تعمير ڪندا هئا ۽ واپاري سامان جو ڪاروبار هلائيندا هئا. ''ھيرين XVII'' جهازن جي ڪپتانن کي سامونڊي رستن، عام هوائن، وهڪرن، اتانهين پاڻيءَ وارن هنڌن ۽ سڃاڻپ وارين جاگرافيائي نشانين بابت تفصيلي هدايتن سان روانو ڪندا هئا. '''وي او سي''' پنهنجا [[سامونڊي نقشا]] پڻ تيار ڪندي هئي. [[ڊچ-پورچوگالي جنگ]] جي پسمنظر ۾ ڪمپنيءَ پنهنجو مرڪزي دفتر [[جاوا ٻيٽ|جاوا]] جي باتاويا، يعني اڄوڪي انڊونيشيا جي [[جڪارتا]]، ۾ قائم ڪيو. [[اوڀر انڊيز]] ۾ ٻيون نوآبادياتي چوڪيون پڻ قائم ڪيون ويون، جهڙوڪ [[مالوڪو ٻيٽ]]، جن ۾ [[باندا ٻيٽ]] شامل هئا، جتي '''وي او سي''' طاقت جي زور تي [[جائفل]] ۽ [[جاوتري]] جي واپار تي پنهنجي اجاره داري برقرار رکي. اجاره داري برقرار رکڻ لاءِ استعمال ڪيل طريقن ۾ [[ڀتا خوري]] ۽ مقامي آباديءَ جي پرتشدد دٻاءَ سميت [[وڏي پيماني تي قتل]] شامل هئا.<ref>[[Hanna, Willard A.]] (1991). Indonesian Banda: Colonialism and its Aftermath in the Nutmeg Islands. Bandanaira: Yayasan Warisan dan Budaya Banda Naira.</ref> ان کان علاوه، VOC جا نمائندا ڪڏهن ڪڏهن مصالحن جا وڻ ساڙي ڇڏڻ واري حڪمت عملي استعمال ڪندا هئا، جيئن مقامي ماڻهن کي ٻيا فصل پوکڻ تي مجبور ڪيو وڃي، ۽ اهڙيءَ ريت جائفل ۽ لونگ جهڙن مصالحن جي رسد مصنوعي طور گهٽائي سگهجي.<ref>{{cite book|title=The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700|url=https://archive.org/details/globeencompassed0000ames|author=Ames, Glenn J.|year=2008|page=[https://archive.org/details/globeencompassed0000ames/page/111 111]}}</ref> ==شيئر رکندڙن جي سرگرمي ۽ ڪارپوريٽ نظم و نسق جا مسئلا== [[File:VOC duit.jpg|thumb|upright=0.7|VOC پاران 1735ع ۾ جاري ڪيل [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني جا سڪا|ڊُوئٽ سڪي]] جا ٻئي پاسا]] سترهين صديءَ جا ڊچ واپاري، خاص طور '''وي او سي''' جا سيڙپڪار، شايد تاريخ جا پهريان اهڙا درج ٿيل سيڙپڪار هئا، جن [[ڪارپوريٽ نظم و نسق]] جي مسئلن تي سنجيدگيءَ سان غور ڪيو.<ref>Frentrop, Paul: ''A History of Corporate Governance, 1602–2002''. (Brussels: Deminor, 2003, {{ISBN|9090170677}})</ref><ref>Lukomnik, Jon: ''Thoughts on the Origins and Development of the Modern Corporate Governance Movement and Shareholder Activism'' (chapter 22, page 450–460), in ''The Handbook of Board Governance: A Comprehensive Guide for Public, Private and Not – for – Profit Board Members'', edited by Richard Leblanc (John Wiley & Sons, Inc., 2016)</ref> [[آئزڪ لي ميئر]]، جنهن کي تاريخ جو پهريون درج ٿيل [[شارٽ سيلر]] پڻ سمجهيو وڃي ٿو، '''وي او سي''' جو هڪ وڏو شيئر رکندڙ پڻ هو. 1609ع ۾ هن '''وي او سي''' جي ڪمزور ڪارپوريٽ نظم و نسق بابت شڪايت ڪئي. 24 جنوري 1609ع تي لي ميئر '''وي او سي''' خلاف هڪ درخواست داخل ڪئي، جيڪا [[شيئر رکندڙن جي سرگرمي]] جو تاريخ ۾ پهريون درج ٿيل اظهار سمجهي وڃي ٿي. ڪارپوريٽ نظم و نسق بابت پهرين درج ٿيل تڪرار ۾، لي ميئر باضابطه طور الزام هنيو ته '''وي او سي''' جو بورڊ آف ڊائريڪٽرز، يعني ''Heeren XVII''، «ٻين ماڻهن جو پئسو سندن خواهش کان وڌيڪ عرصي تائين پاڻ وٽ رکڻ يا ان کي سندن مرضيءَ کان هٽي ڪري استعمال ڪرڻ» گهري ٿو، ۽ هن عام ڪاروباري رواج موجب '''وي او سي''' کي ختم ڪرڻ جي درخواست ڏني.<ref>Gelderblom, Oscar; De Jong, Abe; Jonker, Joost (2010). ''Putting Le Maire into Perspective: Business Organization and the Evolution of Corporate Governance in the Dutch Republic, 1590–1610'', in J. Koppell, ed., ''Origins of Shareholder Advocacy''. (New York: Palgrave Macmillan)</ref><ref>{{cite web |url=http://corpgov.net/2011/10/unfi-goes-virtual-only-shareowners-should-protest/ |title=Will UNFI Go Virtual-Only Again? Not if Shareowners Just Say No |publisher=CorpGov.net |last=McRitchie |first=James |date=6 October 2011 |access-date=28 December 2016 |archive-date=25 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160625000439/http://www.corpgov.net/2011/10/unfi-goes-virtual-only-shareowners-should-protest/ |url-status=live}}</ref><ref>Mueller, Dennis C. (ed.), (2012). ''The Oxford Handbook of Capitalism'', page 333. (New York: Oxford University Press)</ref> لي ميئر شروعات ۾ '''وي او سي''' جو سڀ کان وڏو انفرادي شيئر رکندڙ ۽ ''بيونڊهيبر'' (''bewindhebber'') جي حيثيت سان بورڊ آف گورنرن جو ميمبر هو. پر هن ڪمپنيءَ جي بدران پنهنجي ذاتي حساب سان 14 مهمون هلائي ڪمپنيءَ جا منافعو پاڻ ڏانهن موڙڻ جي ڪوشش ڪئي. ڇاڪاڻ⁠تہ سندس وڏي شيئر هولڊنگ کيس وڌيڪ ووٽنگ طاقت نه ڏيندي هئي، تنهنڪري 1605ع ۾ ٻين گورنرن کيس غبن جي الزام هيٺ عهدي تان هٽائي ڇڏيو ۽ '''وي او سي''' سان مقابلو نه ڪرڻ وارو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو. هن واقعي کان پوءِ به هن ڪمپنيءَ جا شيئر برقرار رکيا، ۽ 1609ع ۾ اهو شخص ان دستاويز جو ليکڪ بڻيو، جنهن کي «عوامي طور تي واپار ٿيندڙ ڪمپنيءَ ۾ شيئر رکندڙن جي حقن جي حمايت جو پهريون درج ٿيل اظهار» قرار ڏنو وڃي ٿو.<ref>Frentrop, Paul (2009). ''The First Known Shareholder Activist: The Colorful Life and Times of Isaac le Maire (1559–1624)'', in Frentrop/Jonker/Davis 2009, 11–26</ref><ref>Frentrop, Paul; Jonker, Joost; Davis, S. (ed.), (2009). ''Shareholder Rights at 400: Commemorating Isaac Le Maire and the First Recorded Expression of Investor Advocacy'' (The Hague: Remix Business Communications, 2009)</ref><ref>Hansmann, Henry; Pargendler, Mariana (2013). ''The Evolution of Shareholder Voting Rights: Separation of Ownership and Consumption''. (Yale Law Journal, Volume 123, pages 100–165, 2014)</ref> 1622ع ۾ تاريخ جي پهرين درج ٿيل [[شيئر رکندڙن جي بغاوت]] پڻ '''وي او سي''' جي سيڙپڪارن طرفان ٿي. انهن شڪايت ڪئي ته ڪمپنيءَ جا حسابي دفتر «چرٻي سان ايترا لتاڙيا ويا آهن جو ڪتا به کائي وڃن»، يعني انهن جو مطلب هو ته حساب ڪتاب غير شفاف ۽ خراب طريقي سان رکيو ويو هو.<ref>{{cite web |url=http://opinionator.blogs.nytimes.com/2014/04/27/no-accounting-skills-no-moral-reckoning/ |author=Soll, Jacob |title=No Accounting Skills? No Moral Reckoning |work=The New York Times |date=27 April 2014 |access-date=10 April 2016 |archive-date=6 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170206023102/https://opinionator.blogs.nytimes.com/2014/04/27/no-accounting-skills-no-moral-reckoning/ |url-status=live}}</ref> سيڙپڪارن هڪ «''reeckeninge''»، يعني باقاعدي مالي جاچ يا آڊٽ، جو مطالبو ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://opinionator.blogs.nytimes.com/2014/04/27/no-accounting-skills-no-moral-reckoning/ |author=Soll, Jacob |title=No Accounting Skills? No Moral Reckoning |work=The New York Times |date=27 April 2014 |access-date=10 April 2016 |archive-date=6 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170206023102/https://opinionator.blogs.nytimes.com/2014/04/27/no-accounting-skills-no-moral-reckoning/ |url-status=live}}</ref> 1622ع ۾ '''وي او سي''' جي [[شيئر رکندڙ]]ن جي اها مهم [[ڪارپوريٽ سماجي ذميواري]] (CSR) جي شروعاتي تاريخ جو پڻ هڪ اهم ثبوت سمجهي وڃي ٿي، جنهن دوران شيئر رکندڙن پمفليٽ ورهائي احتجاج ڪيو ۽ انتظاميا تي ذاتي فائدي حاصل ڪرڻ ۽ رازداري اختيار ڪرڻ جا الزام هنيا.<ref>De Jongh, Matthijs (2010). ''Shareholder Activism at the Dutch East India Company 1622–1625'', in ''Origins of Shareholder Advocacy'' (Palgrave Macmillan, 2011)</ref> ==مکيه واپاري چوڪيون، آباديون ۽ نوآباديون== ڪمپنيءَ جو عالمي مرڪزي دفتر [[ايمسٽرڊيم]] ۾ هو، جڏهن ته ڊچ شهرن [[ڊيلفٽ]]، [[اينڪهوئزن]]، [[هورن]]، [[مڊلبرگ، زيلينڊ|مڊلبرگ]] ۽ [[روٽرڊيم]] ۾ به ان جون اهم چوڪيون هيون. آفريڪا ۾ ڪمپنيءَ جون واپاري چوڪيون ۽ نوآباديون [[ڊچ ماريشس]] ۾ 1638ع کان 1658ع ۽ 1664ع کان 1710ع تائين، ۽ [[ڊچ ڪيپ ڪالوني]] ۾ 1652ع کان 1806ع تائين قائم رهيون. ڏکڻ ايشيا ۽ انڊونيشيا ۾ ڪمپنيءَ جون واپاري چوڪيون ۽ نوآباديون [[باتاويا، ڊچ اوڀر هندستان]]، [[ڊچ ڪورومينڊل]] (1806ع–1825ع)، [[ڊچ سورت]] (1616ع–1825ع)، [[ڊچ بنگال]] (1627ع–1825ع)، [[ڊچ سيلون]] (1640ع–1796ع) ۽ [[ڊچ مالابار]] (1661ع–1795ع) ۾ هيون. جاپان ۾ ڪمپنيءَ جي واپاري چوڪي [[هيرادو، ناگاساڪي]] ۾ 1609ع کان 1641ع تائين هئي، جنهن کي پوءِ 1641ع ۾ [[ديجيما]] منتقل ڪيو ويو، جتي اها 1853ع تائين قائم رهي. تائيوان ۾ ڪمپنيءَ جا مرڪز [[آنپنگ، تائنان|آنپنگ]] ([[زيلينڊيا قلعو (تائيوان)|زيلينڊيا قلعو]])، [[تائنان]] ([[فورٽ پروونسيا]])، [[وانگ آن، پينگهو]] (پيسڪاڊوريس ٻيٽن تي فورٽ فليسنگن؛ 1620ع–1624ع)، [[ڪيلونگ]] ([[سانتيسيما ترينيداد (تائيوان)|فورٽ نورڊ هالينڊ]] ۽ فورٽ وڪٽوريا)، ۽ [[تامسوئي]] ([[فورٽ انتونيو]]) ۾ هئا. ملائيشيا ۾ ڪمپنيءَ جو مرڪز [[ڊچ ملاڪا]] ۾ 1641ع کان 1795ع ۽ وري 1818ع کان 1825ع تائين رهيو. ٿائيلينڊ ۾ ڪمپنيءَ جو مرڪز [[ايوٿايا بادشاهت|ايوٿايا]] ۾ 1608ع کان 1767ع تائين هو. ويٽنام ۾ ڪمپنيءَ جون چوڪيون [[هانوئي]] / ٽونڪن ۾ 1636ع کان 1699ع تائين، ۽ [[هُوئي آن]] ۾ 1636ع کان 1741ع تائين قائم رهيون. [[File:Fort Rotterdam, Makassar, Indonesia - 20100227-02.jpg|thumb|[[روٽرڊيم قلعو]]، [[ماڪاسار]]، جيڪو 1673ع ۾ وي او سي تعمير ڪيو]] [[File:Melaka-Dutch-Square-2201.jpg|thumb|upright|[[ملاڪا]] جو ڊچ چوڪ، وچ ۾ [[ڪرائسٽ چرچ، ملاڪا]] ۽ ساڄي پاسي [[اسٽاڊٿائيس]]]] [[File:Kasteel de Goede Hoop Gateway.JPG|thumb|upright|[[ڪاسل آف گڊ هوپ]] جو دروازو، جيڪو سترهين صديءَ ۾ وي او سي تعمير ڪرايل هڪ برج نما قلعو هو]] ==''وي او سي ذهنيت''== {{Cquote| (...) مون کي سمجهه ۾ نٿو اچي ته اوهين سڀ ايترا منفي ۽ ناخوشگوار ڇو آهيو. اچو ته هڪ ٻئي سان خوش رهون. اچو ته ٻيهر چئون: "نيدرلينڊ اهو ڪري سگهي ٿو!"، اها ئي ''وي او سي ذهنيت'' آهي. پنهنجين سرحدن کان ٻاهر ڏسو. تحرڪ! ڇا توهان ائين نٿا سمجهو؟|200px||[[يان پيٽر بالڪينينڊي]]، جيڪو ان وقت نيدرلينڊ جو وزيراعظم هو، سيپٽمبر 2006ع ۾ پارلياماني بحث دوران پنهنجي حڪومت جي پاليسين تي ٿيندڙ تنقيد جي جواب ۾.<ref>Oostindie, Gert: ''Postcolonial Netherlands Sixty-Five Years of Forgetting, Commemorating, Silencing''. (Amsterdam: Amsterdam University Press, 2010, {{ISBN|9789089643537}}), page 252</ref><ref>Jonsson, Stefan; Willén, Julia (eds.): ''Austere Histories in European Societies: Social Exclusion and the Contest of Colonial Memories''. (London: Routledge, 2016), page 67</ref>}} وي او سي جي تاريخ، خاص طور ان جي اونداهي پهلو، هميشه تڪرار جو هڪ ممڪن ذريعو رهي آهي. 2006ع ۾ جڏهن نيدرلينڊ جي وزيراعظم [[يان پيٽر بالڪينينڊي]] [[ڊچ سنهري دور]] دوران [[ڊچ ماڻهو|ڊچ ماڻهن]] ۽ [[ڊچ جمهوريه]] جي اڳڀرائي ڪندڙ واپاري جذبي ۽ [[ڪم جي اخلاقيات]] جو ذڪر ڪيو، تڏهن هن "''وي او سي ذهنيت''" (ڊچ ٻوليءَ ۾ ''[[:nl:VOC-mentaliteit|VOC-mentaliteit]]'') جو اصطلاح استعمال ڪيو.{{efn|بالڪينينڊي چيو: «اچو ته پُراميد ٿيون! اچو ته چئون، 'نيدرلينڊ ۾ وري اهو ممڪن آهي!' اها ئي وي او سي ذهنيت آهي: سرحدن کان ٻاهر ڏسڻ ۽ تحرڪ سان اڳتي وڌڻ.»<ref>{{cite web |url=http://www.humanityinaction.org/knowledgebase/433-zwarte-piet-a-bitter-treat-racial-issues-in-the-netherlands-and-the-u-s |author1=Boerhout, Laura |author2=Jung, Mariska |author3=Marcinkowski, Paul |year=2012 |title=Zwarte Piet, a Bitter Treat? Racial Issues in The Netherlands and the U.S. |publisher=HumanityInAction.org |access-date=2 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170207113628/http://www.humanityinaction.org/knowledgebase/433-zwarte-piet-a-bitter-treat-racial-issues-in-the-netherlands-and-the-u-s |archive-date=7 February 2017 |url-status=dead}}</ref>}} بالڪينينڊي جي نظر ۾ وي او سي، ڊچ [[ڪاروباري صلاحيت]]، [[اداراڪاري]]، مهم جوئي واري جذبي ۽ فيصلاڪنيءَ جي علامت هئي. پر سندس ان بيان تي سخت تنقيد ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڊچ سنهري دور بابت اهڙي رومانوي نظرئي ۾ نوآباديات، استحصال ۽ تشدد سان لاڳاپيل تاريخي حقيقتن کي نظرانداز ڪيو ويو هو. بعد ۾ بالڪينينڊي وضاحت ڪئي ته «سندس هرگز اهو مطلب نه هو».<ref name="voc_mentality">{{cite web |url=http://www.internationaleonline.org/research/decolonising_practices/39_the_dutch_voc_mentality_cultural_policy_as_a_business_model |author=Kooiman, Mirjam |title=The Dutch VOC mentality. Cultural Policy as a Business Model |publisher=L'internationale (internationaleonline.org) |date=23 September 2015 |access-date=23 January 2017 |archive-date=6 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170206131548/http://www.internationaleonline.org/research/decolonising_practices/39_the_dutch_voc_mentality_cultural_policy_as_a_business_model |url-status=live}}</ref> تنهن هوندي به، تنقيد جي باوجود، «وي او سي ذهنيت» کي، جيڪو ڊچ سنهري دور بابت چونڊيل تاريخي نقطهٔ نظر جي هڪ نمايان خصوصيت سمجهيو وڃي ٿو، ڪيترن ئي سالن تائين ڊچ ثقافتي پاليسيءَ جي اهم خاصيت طور ڏٺو ويندو رهيو آهي.<ref name="voc_mentality" /> ==تنقيد== [[File:Natives of Arrakan sell slaves to the Dutch East India Company (1663).jpg|thumb|[[اراڪان]] (هاڻوڪي [[رخائن رياست]]) جا مقامي ماڻهو لڳ ڀڳ 1663ع ۾ غلام ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني ('''وي او سي''') کي وڪرو ڪري رهيا آهن.]] ڪمپني تي ان جي لڳ ڀڳ مڪمل تجارتي اجاره داري، [[نوآباديات]]، [[محنت جي استحصال|مزدورن جي استحصال]] (جنهن ۾ [[غلام مزدوري]] جو استعمال به شامل هو)، [[غلامي جي تاريخ|غلامن جي واپار]]، تشدد جي استعمال، [[ماحولياتي تباهي]] (جنهن ۾ [[ٻيلن جي واڍ]] به شامل آهي)، ۽ ان جي حد کان وڌيڪ [[بيوروڪريسي|بيوروڪريٽڪ]] تنظيمي ڍانچي سبب تنقيد ڪئي وئي آهي.<ref name="RussellShorto">[[Russell Shorto|Shorto, Russell]] (2013). ''Amsterdam: A History of the World's Most Liberal City''.</ref> [[باتاويا]]، جيڪو اڄوڪي [[جڪارتا]] سان مطابقت رکي ٿو، ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني ('''وي او سي''') جو هيڊڪوارٽر هو، جتي نوآبادياتي سماج ۾ سخت سماجي درجابندي موجود هئي. ''The Journal of Historians of Netherlandish Art'' ۾ مارسلي ايل. ڪاهو لکي ٿي ته: «ڪجهه عالمن وانگر باتاويا کي صرف هڪ عملي ۽ برابريءَ واري نظام جي نمائندگي ڪندڙ سمجهڻ گمراهه ڪندڙ آهي، جيڪو بعد ۾ نوآبادياتي حالتن سبب بگڙي ويو. حقيقت ۾، باتاويا جي سماجي درجابندي ۽ الڳاپي جو سرچشمو ڪيترن ئي لحاظ کان سڌو سنئون ان جي ڊچ منصوبي مان نڪتل هو.»<ref>{{Cite web|title=Dutch Batavia: Exposing the Hierarchy of the Dutch Colonial City|url=https://jhna.org/articles/dutch-batavia-exposing-hierarchy-dutch-colonial-city/|access-date=2021-03-08|website=Journal of Historians of Netherlandish Art|language=en-US|archive-date=21 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121154341/https://jhna.org/articles/dutch-batavia-exposing-hierarchy-dutch-colonial-city/|url-status=live}}</ref> سامونڊي حادثن، اسڪرَوي ۽ پيچش جهڙين بيمارين، مقابلي واري واپاري ڪمپنين ۽ سامونڊي ڌاڙيلن سان جهڙپن سبب '''وي او سي''' جي ملازمن ۾ موت جي شرح غيرمعمولي طور تي تمام گهڻي هئي.<ref>{{Cite web |title=Shipwreck, sickness and pirates: the dangers of working for the East India Company |url=https://www.rmg.co.uk/stories/blog/library-archive/shipwreck-sickness-pirates-dangers-working-east-india-company |access-date=2023-10-23 |website=www.rmg.co.uk |language=en}}</ref> 1602ع کان 1795ع تائين لڳ ڀڳ ڏهه لک ملاح ۽ ڪاريگر هالينڊ مان روانا ٿيا، پر انهن مان فقط 340,000 واپس موٽي آيا. جي. ايل. فان زانڊن لکي ٿو ته: «'''وي او سي''' هر سال لڳ ڀڳ 4,000 ماڻهن کي "خرچ" ڪري ڇڏيندي هئي.»<ref>{{Cite book|last=van.|first=Zanden, J. L.|title=The rise and decline of Holland's economy : merchant capitalism and the labour market|date=1993|publisher=Manchester University Press|pages=9, 77|oclc=654324718}}</ref> ===نوآباديات، اجاره داري ۽ تشدد=== {{Cquote|اوهان جا معزز حضرات پنهنجي تجربي مان ڄاڻن ٿا ته ايشيا ۾ واپار صرف اوهان جي هٿيارن جي حفاظت ۽ سرپرستي هيٺ ئي هلائي ۽ برقرار رکي سگهجي ٿو، ۽ انهن هٿيارن جا خرچ واپار مان حاصل ٿيندڙ منافعي مان ادا ٿيڻ گهرجن؛ تنهن ڪري اسان جنگ کان سواءِ واپار نٿا ڪري سگهون، ۽ واپار کان سواءِ جنگ به نٿي هلائي سگهجي.|200px||[[يان پيٽرسزون ڪوئن]]، 1614ع ۾ [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] ۾ '''وي او سي''' جي حقيقي سربراهه، [[ڊچ جمهوريه]] ۾ ڪمپني جي ڊائريڪٽرن جي بورڊ [[هيرن سيڦٽين]] کي لکيل خط ۾.<ref>Phillips, Andrew; Sharman, J.C.: ''International Order in Diversity: War, Trade and Rule in the Indian Ocean''. (New York: Cambridge University Press, 2015, {{ISBN|9781107084834}}), page 109</ref>}} '''وي او سي''' جي چارٽر ڪمپني کي هڪ نيم خودمختيار رياست وانگر عمل ڪرڻ جا اختيار ڏنا هئا، ۽ هن بي رحم فوجي فتحن ۾ حصو ورتو.<ref name="Tarling1999">{{cite book|author=Nicholas Tarling|url=https://books.google.com/books?id=GIz4CDTCOwcC&pg=PA86|title=The Cambridge History of Southeast Asia|publisher=Cambridge University Press|year=1999|isbn=978-0-521-66370-0|pages=86–|author-link=Nicholas Tarling|access-date=8 March 2021|archive-date=11 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230411160028/https://books.google.com/books?id=GIz4CDTCOwcC&pg=PA86|url-status=live}}</ref> ان جو هڪ نمايان مثال 1609ع کان 1621ع تائين [[بانڊا ٻيٽن تي ڊچ قبضي]] جو آهي، جڏهن انهن ٻيٽن جي رهواسين جائفل تي ڊچ اجاره داري قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. ڊچن سزا طور فوجي مهمون هلايون، جن جي نتيجي ۾ بانڊاني سماج تقريباً تباهه ٿي ويو.<ref>{{Cite journal|last=Ittersum|first=Martine Julia van|date=2016-05-18|title=Debating Natural Law in the Banda Islands: A Case Study in Anglo–Dutch Imperial Competition in the East Indies, 1609–1621|journal=History of European Ideas|volume=42|issue=4|pages=459–501|doi=10.1080/01916599.2015.1101216|issn=0191-6599|doi-access=free}}</ref> 1621ع ۾ هنن [[لونتور ٻيٽ]] تي حملو ڪيو. حملي دوران لڳ ڀڳ 2,800 بانڊاني مارجي ويا، جن مان گهڻا ڏڪار سبب فوت ٿيا، جڏهن ته 1,700 ماڻهن کي غلام بڻايو ويو.<ref name="Straver">{{Cite book |last=Straver |first=Hans |date=2018 |title=Vaders en dochters: Molukse historie in de Nederlandse literatuur van de negentiende eeuw en haar weerklank in Indonesië |url=https://books.google.com/books?id=5wJGDwAAQBAJ&pg=PA90 |location=Hilversum |publisher=Uitgeverij Verloren |pages=90–91 |isbn=9789087047023 |access-date=17 June 2020 |quote=Om hierin naar behooren te voorzien is het noodig dat Banda t'eenemaal vermeesterd en met ander volk gepeupleerd worde. |language=nl |archive-date=11 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230411160029/https://books.google.com/books?id=5wJGDwAAQBAJ&pg=PA90 |url-status=live}}</ref> قبضي کان اڳ ٻيٽن جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 15,000 هئي. جيتوڻيڪ صحيح انگ اکر معلوم نه آهن، پر اندازو آهي ته لڳ ڀڳ 14,000 ماڻهو قتل ٿيا، غلام بڻايا ويا يا ٻين علائقن ڏانهن ڀڄي ويا، ۽ فقط 1,000 بانڊاني ٻيٽن تي زندهه بچيا. انهن کي جائفل جي باغن ۾ زبردستي مزدوري لاءِ ورهايو ويو.<ref>{{cite journal|first=Vincent C.|last=Loth|date=1995|title=Pioneers and Perkeniers: The Banda Islands in the 17th Century|journal=[[Cakalele (journal)|Cakalele]]|volume=6|publisher=[[University of Hawaiʻi at Mānoa]]|location=Honolulu|hdl=10125/4207|pages=13–35}}</ref> غلامن سان سخت سلوڪ ڪيو ويندو هو، ۽ 1681ع تائين مقامي بانڊاني آبادي گهٽجي فقط 1,000 رهجي وئي هئي.<ref name="Tarling1999" /> غلامن جي تعداد کي لڳ ڀڳ 4,000 تي برقرار رکڻ لاءِ هر سال لڳ ڀڳ 200 نوان غلام آندا ويندا هئا.<ref>{{Cite book|last=van Zanden |first=J. L.|title=The rise and decline of Holland's economy : merchant capitalism and the labour market|url=https://archive.org/details/risedeclineofhol0000zand |date=1993|publisher=Manchester University Press|page=[https://archive.org/details/risedeclineofhol0000zand/page/n94 77]|oclc=654324718}}</ref> 1623ع ۾ [[امبون ٻيٽ]] تي '''وي او سي''' جي عملدارن ڏهن انگريز ايسٽ انڊيا ڪمپني جي ملازمن ۽ انهن جي جاپاني ۽ پورچوگالي ساٿين کي هڪ مبينا سازش جي الزام ۾ گرفتار ڪيو، تشدد جو نشانو بڻايو ۽ پوءِ ڦاسي ڏني. اهو واقعو [[امبوئينا قتل عام]] جي نالي سان مشهور ٿيو، جنهن مولوڪاس ۾ انگريز-ڊچ تعاون جو خاتمو آندو ۽ اهو ظاهر ڪيو ته ڪمپني پنهنجي اجاره داري برقرار رکڻ لاءِ عدالتي جبر تي ڀاڙيندي هئي.<ref>{{cite book |last=Clulow |first=Adam |title=Amboina, 1623: Fear and Conspiracy on the Edge of Empire |publisher=Columbia University Press |year=2019 |isbn=978-0231175128}}</ref>{{Page needed|date=September 2025}} 1740ع ۾، جڏهن باتاويا جي کنڊ جي معيشت سخت بحران جو شڪار ٿي، تڏهن '''وي او سي''' جي فوجين ۽ انهن جي اتحادي مليشيائن هزارين نسلي چيني رهواسين کي قتل ڪيو. مختلف عالمن موجب هن [[1740ع جو باتاويا قتل عام|باتاويا قتل عام]] ۾ مارجي ويلن جو انگ لڳ ڀڳ 5,000 کان 10,000 کان به وڌيڪ هو.<ref>{{cite book |title=The Cambridge History of Southeast Asia, Volume 2 |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=9780521663700 |editor-last=Tarling |editor-first=Nicholas |pages=86–88}}</ref> ان کان اڳ، 1636ع ۾ '''وي او سي''' جي فوجين [[لامي ٻيٽ قتل عام|لامي (لاماي) ٻيٽ]] تي سزا طور فوجي مهم هلائي، جيڪو تائيوان جي سامهون واقع هو. اهو قدم جهازن جي حادثن کان پوءِ کنيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ ٻيٽ جا گهڻا رهواسي قتل يا جلاوطن ڪيا ويا، ۽ ٻيٽ عملي طور ويران ٿي ويو.<ref>{{cite book |last=Andrade |first=Tonio |title=How Taiwan Became Chinese: Dutch, Spanish and Han Colonization in the Seventeenth Century |publisher=Columbia University Press |year=2008 |isbn=9780231144601}}</ref> ===ڊچ غلام واپار ۽ وي او سي جي نوآبادياتي حڪمراني هيٺ غلامي=== {{Further|غلامي جي تاريخ|ڏکڻ آفريڪا ۾ غلامي|ميرمين غلام بغاوت}} جڏهن 1652ع ۾ [[ڊچ ڪيپ نوآبادي|ڪيپ]] ۾ آبادي قائم ڪئي وئي، تڏهن وي او سي کي [[اوڀر انڊيز]] ۾ [[غلامي]] هلائڻ جو اڳ ئي ڊگهو تجربو حاصل هو. [[يان فان ريبيڪ]] ڪيپ آبادي قائم ٿيڻ کان ٻن مهينن اندر اهو نتيجو ڪڍيو ته سڀ کان سخت ۽ گندي ڪم لاءِ [[غلام مزدوري]] جي ضرورت پوندي. شروعات ۾ وي او سي مقامي [[کوئيکوئي]] آباديءَ جي مردن کي غلام بڻائڻ تي غور ڪيو، پر ان خيال کي ان بنياد تي رد ڪيو ويو ته اهڙي پاليسي مهانگي ۽ خطرناڪ ٻنهي هوندي. گهڻن کوئيکوئي ماڻهن گهٽ پگهارن ۽ سخت حالتن سبب ڊچن لاءِ ڪم ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو. شروعاتي دور ۾ آبادگار کوئيکوئي ماڻهن سان واپار ڪندا هئا، پر ڊچن طرفان لاڳو ڪيل سخت ڪم جي حالتن ۽ گهٽ اجرتن سبب جنگين جو هڪ سلسلو شروع ٿيو. آباديءَ جي پهرين پنجن سالن دوران يورپي آبادي 200 کان گهٽ رهي، ۽ 20,000 کان وڌيڪ پاڙيسري ماڻهن سان جنگ ڪرڻ سراسر بي عقلي هجي ها. ان کان علاوه، ڊچن کي اهو خوف هو ته جيڪڏهن کوئيکوئي ماڻهن کي غلام بڻايو ويو ته اهي آسانيءَ سان مقامي برادريءَ ۾ ڀڄي وڃي سگهن ٿا، جڏهن ته پرديسي غلامن لاءِ ڀڄڻ، زندهه رهڻ يا ٻيهر گرفتار ٿيڻ کان بچڻ گهڻو وڌيڪ ڏکيو هوندو.<ref name="Byrnes-slave-economy">{{cite book |last=Byrnes |first=Rita |title=South Africa: A Country Study |publisher=GPO for the Library of Congress |year=1996 |location=Washington |pages=Establishing a Slave Economy |url=http://countrystudies.us/south-africa/5.htm |access-date=10 August 2018 |archive-date=11 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180811031816/http://countrystudies.us/south-africa/5.htm |url-status=live}}</ref> 1652ع کان 1657ع جي وچ ۾ [[ڊچ اوڀر هندستان]] ۽ [[ماريشس]] مان مرد حاصل ڪرڻ جون ڪيتريون ئي ڪوششون ڪيون ويون، پر اهي ناڪام رهيون. بهرحال، 1658ع ۾ وي او سي غلامن سان ڀريل ٻن جهازن کي ڪيپ تي لاٿو. پهرين جهاز ۾ [[داهومي]]، جيڪو بعد ۾ بنين بڻيو، مان آندل 200 کان وڌيڪ ماڻهو هئا؛ جڏهن ته ٻئي جهاز ۾ لڳ ڀڳ 200 ماڻهو هئا، جن مان گهڻا ٻار هئا، ۽ کين انگولا جي سامونڊي ڪناري وٽ هڪ پورچوگالي غلام بردار جهاز مان پڪڙيو ويو هو. ٿورن ماڻهن کان سواءِ، اهي ئي اولهه آفريڪا مان ڪيپ آندل غلام هئا.<ref name="Byrnes-slave-economy" /> 1658ع کان ڪمپنيءَ جي حڪمرانيءَ جي خاتمي تائين، مختلف طريقن سان باقاعدي وڌيڪ غلام ڪيپ آندا ويا؛ خاص طور ڪمپنيءَ جي سرپرستي هيٺ غلامن جي واپار وارن سفرن وسيلي ۽ واپس ايندڙ بحري ٻيڙن سان آندل غلامن ذريعي. انهن ذريعن ۽ قدرتي آباديءَ جي واڌ سبب غلامن جو انگ 1652ع ۾ صفر کان وڌي 1700ع تائين لڳ ڀڳ 1,000 ٿي ويو. ارڙهين صديءَ دوران غلامن جي آبادي تيزيءَ سان وڌي ۽ 1795ع تائين 16,839 ٿي وئي. غلام واپار شروع ٿيڻ کان پوءِ، برطانيا طرفان [[1807ع جو غلام واپار قانون]] منظور ٿيڻ تائين ڪيپ آندل سڀ غلام اوڀر آفريڪا، موزمبيق، مڊغاسڪر، ڏکڻ ايشيا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا مان هئا. وڏي انگ ۾ غلام [[ڊچ سيلون|سيلون]] ۽ انڊونيشيائي ٻيٽن مان آندا ويا. وي او سي جي سلطنت جي ٻين ملڪن مان قيدين کي پڻ غلام بڻايو ويندو هو. غلامن جي آبادي، جيڪا اوڻيهين صديءَ جي پهرين چوٿين تائين يورپي آبادگارن کان وڌيڪ هئي، وڏي اڪثريت سان مردن تي مشتمل هئي؛ ان ڪري ان جي تعداد کي برقرار رکڻ ۽ وڌائڻ لاءِ نون غلامن جي لڳاتار درآمد ضروري هئي.<ref name="Byrnes-slave-economy" /> 1660ع واري ڏهاڪي تائين ڪيپ جي آبادي فارمَن تي ڪم ڪرائڻ لاءِ سيلون، ملايا، يعني ملائيشيا، ۽ مڊغاسڪر مان غلام درآمد ڪري رهي هئي.<ref name="Appiah p732">{{cite book |last=Appiah |first=Anthony |author2=Henry Louis Gates |title=Africana: The Encyclopedia of the African and African American Experience |publisher=Oxford University Press |year=2004 |pages=732 |isbn=978-0-19-517055-9 |url=https://books.google.com/books?id=TMZMAgAAQBAJ&dq=slave+trade+%22dutch+east+india+trading+company%22&pg=PA732 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407031804/https://books.google.com/books?id=TMZMAgAAQBAJ&dq=slave+trade+%22dutch+east+india+trading+company%22&pg=PA732 |url-status=dead |archive-date=7 April 2022}}</ref> جڏهن کوئيکوئي ماڻهن تي اهو واضح ٿيو ته ڊچ مستقل طور رهڻ لاءِ آيا هئا ۽ مالوند قبيلن جي زمينن تي قبضي جو ارادو رکندا هئا، تڏهن ڊچ هارين ۽ کوئيکوئي ماڻهن وچ ۾ تڪرار شروع ٿيو. 1659ع ۾ ڊومان، جيڪو هڪ کوئيکوئي هو، ڊچن لاءِ ترجمان طور ڪم ڪري چڪو هو ۽ جاوا جو سفر به ڪري آيو هو، ڪيپ اپٻيٽ مان ڊچن کي ڪڍڻ لاءِ هٿياربند ڪوشش جي اڳواڻي ڪئي. اها ڪوشش ناڪام ٿي، جيتوڻيڪ جنگ هڪ سال تائين جاري رهي ۽ پوءِ اهڙي امن تي ختم ٿي، جنهن مان ڪو واضح نتيجو نه نڪتو. ايندڙ ڏهاڪي دوران کوئيکوئي ماڻهن تي دٻاءُ وڌندو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ ڊچ آزاد شهري بڻيا، پنهنجون زمينون وڌايائون ۽ وڌندڙ ڌڻن لاءِ چراگاهون ڳولڻ لڳا. 1673ع ۾ جنگ ٻيهر شروع ٿي ۽ 1677ع تائين جاري رهي، جڏهن بهتر يورپي هٿيارن ۽ مقامي ماڻهن جي اندروني اختلافن کي ڊچن طرفان استعمال ڪرڻ سبب کوئيکوئي مزاحمت مڪمل طور ٽٽي وئي. ان کان پوءِ اولهه ڪيپ ۾ کوئيکوئي سماج منتشر ٿي ويو. ڪجهه ماڻهن کي يورپي فارمَن تي ڌنار طور ڪم مليو؛ ٻين پرڏيهي حڪمراني کي رد ڪندي ڪيپ کان پري لڏپلاڻ ڪئي. گهڻن لاءِ آخري ڌڪ 1713ع ۾ لڳو، جڏهن هڪ ڊچ جهاز ڪيپ تي چيچڪ آندي. اها بيماري مقامي طور اڳ اڻڄاتل هئي ۽ بچيل کوئيکوئي آباديءَ کي تباهه ڪري ڇڏيو، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو ماڻهو فوت ٿي ويا.<ref name="Byrnes-slave-economy" /> سڄي ارڙهين صديءَ دوران، يورپي آباديءَ جي اندروني واڌ ۽ غلامن جي لڳاتار درآمد سان آبادي وڌندي رهي. 1700ع ۾ ڪيپ تي لڳ ڀڳ 3,000 يورپي ۽ غلام هئا، جڏهن ته صديءَ جي آخر تائين اهو انگ وڌي لڳ ڀڳ 20,000 يورپين ۽ لڳ ڀڳ 25,000 غلامن تائين پهچي ويو.<ref name="Byrnes-slave-economy" /> ==محفوظات ۽ رڪارڊ== وي او سي جي سرگرمين، يعني واپاري چوڪين ۽ نوآبادين، مان رڳو مصالحن، ڪافي، چانهه، ڪپڙن، چيني مٽيءَ جي ٿانون ۽ ريشم سان ڀريل گودام ئي پيدا نه ٿيا، پر دستاويزن سان ڀريل جهاز پڻ تيار ٿيا. سياسي، اقتصادي، ثقافتي، مذهبي ۽ سماجي حالتن بابت وسيع علائقي تي پکڙيل معلومات وي او سي جي مختلف مرڪزن، [[باتاويا، ڊچ اوڀر هندستان|باتاويا]]، يعني اڄوڪي [[جڪارتا]]، ۾ واپار جي انتظامي مرڪز، ۽ ڊچ جمهوريه ۾ ڊائريڪٽرن جي بورڊ، يعني {{ill|هيرن سيڦٽين|nl|Heren XVII}} يا سترهن سردارن، وچ ۾ گردش ڪندي رهندي هئي.<ref>Balk, G.L.; van Dijk, F.; Kortlang, D.J.; Gaastra, F.S. ''et al.''.: ''The Archives of the Dutch East India Company (VOC) and the Local Institutions in Batavia (Jakarta)''. (BRILL, 2007, {{ISBN|9789004163652}})</ref> وي او سي جي رڪارڊن جا لڳ ڀڳ ٻه ڪروڙ پنجاهه لک صفحا اڄ به محفوظ آهن، جيڪي جڪارتا؛ [[ڪولمبو]]، سري لنڪا؛ [[چنائي]]، هندستان؛ [[ڪيپ ٽائون]]، ڏکڻ آفريڪا؛ ۽ [[دي هيگ]]، نيدرلينڊ ۾ رکيل آهن. 2003ع ۾ [[يونيسڪو]] هن رڪارڊي مجموعي کي پنهنجي [[دنيا جي يادگيري پروگرام|دنيا جي يادگيري واري بين الاقوامي رجسٽر]] ۾ شامل ڪيو.<ref>{{cite web |title=Archives of the Dutch East India Company [Documentary heritage submitted by Netherlands and recommended for inclusion in the Memory of the World Register in 2003] |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/archives-dutch-east-india-company |access-date=2 February 2017 |publisher=UNESCO Memory of the World Programme}}</ref> == پڻ ڏسو == {{div col|colwidth=30em}} * [[ايسٽ انڊيا ڪمپني (سلجهائپ)]] * [[مسڪوي ڪمپني]] * [[ليوانٽ ڪمپني]] * [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] * [[ڊينش ايسٽ انڊيا ڪمپني]] * [[ڊچ ويسٽ انڊيا ڪمپني]] * [[پورچوگالي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] * [[Compagnie des Indes (سلجهائپ)]] * [[ڊينش ويسٽ انڊيا ڪمپني]] * [[هڊسن بي ڪمپني]] * [[مسيسپي ڪمپني]] * [[ڏکڻ سمنڊ ڪمپني]] * [[اوسٽينڊ ڪمپني]] * [[سويڊش ايسٽ انڊيا ڪمپني]] * [[ايمڊن ڪمپني]] * [[آسٽريائي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] * [[سويڊش ويسٽ انڊيا ڪمپني]] * [[روسي-آمريڪي ڪمپني]] {{div end}} * [[10649 VOC]]، هڪ ننڍڙو سيارو (Asteroid)، جيڪو '''وي او سي''' ({{langx|nl|link=no|Vereeniging van de Oostindische Compagnie||ايسٽ انڊيا ڪمپني}}) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. اهو رجسٽر ٿيل 10,649هون ايسٽرائيڊ آهي ۽ [[مکيه ايسٽرائيڊ پٽو|مکيه ايسٽرائيڊ پٽي]] ۾ واقع آهي. ==ڪتابيات== * {{cite book |last1=De Vries |first1=Jan |author-link1=Jan de Vries (historian) |last2=Van der Woude |first2=Ad |year=1997 |title=The First Modern Economy: Success, Failure, and Perseverance of the Dutch Economy, 1500–1815 |url=https://archive.org/details/firstmodernecono0000devr |url-access=registration |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-57061-1 }} * {{cite book |editor-last1=Fusaro |editor-first1=Maria |editor-last2=Allaire |editor-first2=Bernard |editor-last3=Blakemore |editor-first3=Richard J. |editor-last4=Vanneste |editor-first4=Tijl |title=Law, Labour and Empire: Comparative Perspectives on Seafarers, c. 1500–1800 |publisher=Palgrave Macmillan |year=2015 |isbn=978-1-137-44746-3}} * {{cite book |last=Ricklefs |first=M. C. |author-link=M. C. Ricklefs |title=A History of Modern Indonesia Since c. 1300 |url=https://archive.org/details/historyofmoderni0000rick_i0z4 |url-access=registration |publisher=MacMillan |year=1993 |location=London |isbn=0-333-57689-6}} * {{cite book |last1=Chaudhuri |first1=K. N. |author-link1=Kirti N. Chaudhuri |last2=Israel |first2=J. I. |author-link2=Jonathan Israel |editor-last1=Israel |editor-first1=J. I. |editor-link=Jonathan Israel |year=1991 |title=The Anglo-Dutch Moment: Essays on the Glorious Revolution and Its World Impact |url=https://archive.org/details/anglodutchmoment0000unse |url-access=registration |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-39075-3 }} == حوالا == {{حوالا}} <references group="lower-alpha"/> ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} {{Wikisource|nl|Octrooi van de VOC}} * [http://www.inghist.nl/Onderzoek/Projecten/DAS/voyages وي او سي جي سامونڊي سفرن جو آن لائن ڊيٽابيس] * [http://www.atlasofmutualheritage.nl/en/ گڏيل ورثي جو ائٽلس] – وي او سي ۽ [[ڊچ ويسٽ انڊيا ڪمپني]] جي واپاري چوڪين ۽ نوآبادين جو آن لائن ائٽلس * {{in lang|nl|cap=yew}} [http://vocopvarenden.nationaalarchief.nl/default.aspx وي او سي جي ملاحن ۽ عملي جو ڊيٽابيس] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160322115642/http://vocopvarenden.nationaalarchief.nl/default.aspx |date=22 March 2016}} * [http://www.vochistory.org.au/ وي او سي تاريخي سوسائٽي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200727065844/http://www.vochistory.org.au/ |date=27 July 2020 }} * [http://vocwarfare.net وي او سي جون فوجي ڪارروايون] * [https://sejarah-nusantara.anri.go.id/foreword/ انڊونيشيا جي قومي محفوظات مان وي او سي جا رڪارڊ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200727065854/https://sejarah-nusantara.anri.go.id/foreword/ |date=27 July 2020 }} {{Navboxes|list1= {{Chartered companies}} {{Foreign trade in Imperial China |state=collapsed}} {{Dutch colonies|East India}} {{Dutch Formosa}} {{Governors-general of the Dutch East Indies}} {{Governor of Dutch Mauritius}} {{Governors of the Cape Colony}} {{DutchplacenamesAus}} {{Economic history of the Netherlands}} }} {{Authority control}} [[Category:ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني]] [[Category:ڊچ جمهوريه ۾ 1602ع جون قائم ڪيل تنظيمون]] [[Category:باتاوين جمهوريه ۾ 1800ع جون ختم ٿيل تنظيمون]] [[Category:چارٽر يافته ڪمپنيون]] [[Category:هندستان ۾ نوآبادياتي ڪمپنيون]] [[Category:ايمسٽرڊيم ۾ قائم ڪمپنيون]] [[Category:1800ع ۾ ختم ٿيل ڪمپنيون]] [[Category:1602ع ۾ قائم ٿيل ڪمپنيون]] [[Category:يورو نيڪسٽ ايمسٽرڊيم ۾ اڳوڻيون درج ٿيل ڪمپنيون]] [[Category:گڏيل ڪاروباري ڪمپنيون]] [[Category:نيدرلينڊ جون ختم ٿيل ڪمپنيون]] [[Category:اڳوڻيون اجاره دار ڪمپنيون]] [[Category:ڊچ سلطنت جي تاريخ]] [[Category:هندستان–نيدرلينڊ لاڳاپا]] [[Category:ڊچ جمهوريه جي سامونڊي تاريخ]] [[Category:ڊچ سلطنت جي فوجي تاريخ]] [[Category:نيدرلينڊ ۾ هيڊڪوارٽر رکندڙ گهڻ قومي ڪمپنيون]] [[Category:ڊچ جمهوريه جون ٻيڙيون هلائيندڙ ڪمپنيون]] [[Category:ڊچ غلام واپار]] [[Category:17هين صديءَ ۾ قائم ٿيل واپاري ڪمپنيون]] [[Category:ڊچ جمهوريه جون واپاري ڪمپنيون]] [[Category:واپاري اجاره دار ڪمپنيون]] hoogofyxicp97rbuq2ze4ur2z881odc 0 49884 414864 360223 2026-09-26T01:29:05Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414864 wikitext text/x-wiki {{Infobox Disease | Name = مَہَق| Image = Albinisitc Taiwanese woman.jpg| Caption = ایک مہق خاتون| DiseasesDB = 318 | ICD10 = {{ICD10|E|70|3|e|70}} | ICD9 = {{ICD9|270.2}} | ICDO = | OMIM = 203100 | OMIM_mult = {{OMIM4|103470}}، {{OMIM4|203200}}، {{OMIM4|203280}}، {{OMIM4|203290}}، {{OMIM4|203300}}، {{OMIM4|203310}}، {{OMIM4|256710}}، {{OMIM4|278400}}، {{OMIM4|214450}}، {{OMIM4|214500}}، {{OMIM4|220900}}، {{OMIM4|300500}}، {{OMIM4|300600}}، {{OMIM4|300650}}، {{OMIM4|300700}}، {{OMIM4|600501}}، {{OMIM4|604228}}، {{OMIM4|606574}}، {{OMIM4|606952}}، {{OMIM4|607624}}، {{OMIM4|609227}} | MedlinePlus = 001479 | eMedicineSubj = derm | eMedicineTopic = 12 | MeshID = | }} '''بگ مرض''' يا '''بگُ (ڀوراڻ)'''، '''ڪوڙھ جو مرض''' ({{lang-en|Albinism}} Albino) چمڙي جي هڪ بيماري، جنهن ۾ سڄي جسم تي اڇا چٽا يا داغ ٿي پوندا آهن، ۽ ماڻھو پوڙھو نظر ايندو آھي. [[قرآن|قرآن شريف]] جي سورة ’آل عمران‘ ۾ هن بيماريءَ جو ذڪر ڪيو ويو آهي ته حضرت عيسيٰ عليہ السلام پنهنجي قوم کي چيو ته ”آءٌ ڄائي ڄم کان انڌي کي اکيون ڏيندس ۽ ڪوڙهه جي بيماريءَ کان نجات ڏياريندس“.''<ref>[http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%B1%D8%B5 ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد پھريون''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191016064555/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25D8%25A8%25D8%25B1%25D8%25B5 |date=2019-10-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191016064555/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25D8%25A8%25D8%25B1%25D8%25B5 |date=2019-10-16 }} ''سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.''</ref> بگ (Albinism) اھڙي بيماري جنھن ۾ [[کل]]، [[اک]] ۽ [[وار|وارن]] ۾ رنگدار مادو [[اسودين|ميلانن]] جي گھٽتائي ٿيندي آھي. ان کي ھڪ [[وراثي (سلجھائپ)|وراثتي]] مرض ۾ ڳڻيو ويندو آھي، جيڪو [[وراثتي مرض|وراثتي]] طور ماءُ پيءُ کان منتقل ٿيندو آھي۔ بنيادي طور تي ان ۾ [[گھٽ ميلانيت|گھٽ ميلانيت (hypomelanism)]] پڻ چئبو آھي، جيڪا پاڻ ھڪ [[گھٽ رنگيزہ]] [[پيدائشي مرض]] (hypopigmentary congenital disorder) ہے۔ عام طور پر اس خصوصیت کا جو نام معروف ہے وہ ہے 'سورج مُکھی' جس کا مفہوم ہے سورج کی طرح روشن / سفید چہرے والا، ویسے عام فہم میں ایسے لوگوں کو بھورا، چٹا بھی کہا جاتا ہے مگر سورج مکھی زیادہ مشہور ہے۔ قدرت کی طرف سے خصوصیت کا اظہار صرف انسانوں ہی پر نہیں ہوتا بلکہ بعض دیگر انواع حیات بھی اس سے متاثر ہوتے ہیں. <gallery> عڪس:Dama dama 006.jpg| بَگ [[ھرڻ]] فائل:Pavo cristatus albino001xx.jpg|بَگ [[مور]] عڪس:Albino alligator.jpg|بگ [[واڳون]] فائل:Canguru Albino.jpg|بگ يا ڪوڙھ [[ڪينگرو]] فائل:Whitesquirrel.jpg|بگ [[نوريئڙو]] فائل:Snowdrop.penguin.600pix.jpg|بگ مرض [[پينگوئن]] </gallery> ۽ ڪڏھن ٻُوٽا پڻ ان خاصيت ۾ رنڱيل نظر ايندا آھن ۔ <gallery> فائل:Albino redwood.jpg| بگ ريڊ ووڊ فائل:Campanula polymorpha a5.jpg|بگ يا ڪوڙھ ٿيل گُل فائل:Q-robur-new-cultivar.JPG|ھڪ ٻوٽي ۾ موجودہ ڪوڙھ (بگ مرض) شاخ </gallery> البينزم Albinism کي هندي ۾ سورج مکي مانوش بہ چئبو آهي البينزم اهڙي ڪيفيت جو نالو آهي جنھن ۾ چمڙي، اکين جا وار رنگدار مادن جي نہ هجڻ ميلانن جي گهٽتائي ڪارڻ ٿيندي آهي ان کي خانداني مرضن ۾ شمار ڪيو ويندو آهي جيڪو والدين طرفان ايندي آهي بنيادي طور تي ان کي گھٽ هپوملنسم بہ چئبو آهي جيڪو پاڻ هڪ گهٽ رنگي پيدائشي خرابي آهي پنهنجي خلين ۾ رنگ پيدا نہ ڪري سگهندڙ جانورن کي البينو چئبو آهي جيڪو خانداني مرض آهي هي ان وقت پيدا  ٿيندو آهي جڏهن رنگ پيدا ڪرڻ وارو جينياتي مواد ماءُ ۽ پيءُ ٻنھي طرفان اولاد ڏا منتقل ناهين ٿيندا اُها حالت کير پياڪ، مڇين، پکين، پاڻي واري جانورن ۾ سڀ کان وڌيڪ پاتي ويندي آهي ڇوتہ گھڻا جانور اس کان بچڻ لاءِ پنھنجي حفاظت لاءِ انهي رنگدار مادي تي تابعدار ڪندا آهن انڪري انجو شڪار ڪجهه جانور ايترو عرصو زندھ بہ ناهين رهي سگھندا جو پنھنجي نسل پيدا ڪري سگھن ساڳي ريت انسانن ۾ بہ تقريبن هر نسل ۾ البينو موجود هوندا آهن انجي گھڻي حالت ۾ جسم جي ڪنھن بہ خليي ۾ رنگدار مادو ناهي هوندو البينو جو شڪار جانور ڏسڻ ۾ هلڪا گلابي ۽ وار اڇا هوندا آهن انھن جون اکيون رت جي ننڍين رگن Capillaries جي وجھ سان گلابي ڏيکاربيون آهن ڇوجو البينو ماڻھن ۾ روشني جذب ڪرڻ وارو رنگدار مادو گهٽ هوندو آهي انڪري انھن کي تيز اس ۾ الرجي ٿيندي آهي ڪجهه ماڻھو قدرن البينو هوندا آهن ۽ انھن مان ڪجهه چمڙي ۾ رنگدار مادي جي گهٽتائي ڪارڻ هوندا آهن ساڳئي ريت ڪجهه جانور بہ قدرن البينو بہ هوندا آهن == ''حوالا'' == {{حوالا}} [[زمرو:چمڙيءَ جون بيماريون]] [[زمرو:بگ مرض]] [[زمرو:بيماريون]] [[زمرو:پيدائشي بيماري]] ovv3avi526fh1zm2q101wdafotcigyu 0 49944 414903 392600 2026-09-26T03:19:07Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414903 wikitext text/x-wiki {{Short description|Grasshopper that has a swarming phase}} {{About|the insects in the family Acrididae}} {{Good article}} [[File:Locusta-migratoria-wanderheuschrecke.jpg|thumb|ماڪڙ، جھڙوڪ ھي لڏپلاڻ ڪندڙ ماڪڙ، پنھنجي لڏپلاڻ واري مرحلي ۾ ٽڊا (Grasshopper) آھن.]] [[File:CSIRO ScienceImage 7007 Plague locusts on the move.jpg|thumb|لکين آسٽريلوي بربادي وارا ماڪڙ دل جي شڪل ۾ هلندڙ]] '''ماڪڙ''' يا '''ٽڊا''' (Locust) ھڪ قسم جو جيت آهي. ماڪڙ (لاطيني ٻوليءَ جي لوڪسٽا مان نڪتل آهي، لوڪسٽ يا لوبسٽر<ref>{{OEtymD|locust}}</ref>) خاندان اڪريڊيڊائي (Acrididae) ۾ مختصر سينگن وارا ٽڊي جا مختلف قسم آهن جن جو هڪ لڏپلاڻ وارو مرحلو آهي. اهي جيوت اڪثر اڪيلائي ۾ هوندا آهن، پر ڪن حالتن ۾ اهي وڌيڪ گهڻا ٿي ويندا آهن ۽ پنهنجا رويا ۽ عادتون بدلائي، دل بڻجي ويندا آهن. هيءُ اڪثر صحرائي جيت آهي ۽ ولرن جي صورت ۾ هوندو آهي. مڪڙ وڻ ٽڻ، ٻوٽا يا فصلن جا فصل کائي تباھه ڪري ڇڏن ٿا. هيءَ جيت تِڏِ جي ڪٽنب ۾ شمار ٿئي ٿو. ماڪڙ ۽ ٽڊي جي نسلن جي وچ ۾ ڪو به ٽيڪسانومي جو فرق نه ڪيو ويو آهي؛ تعريف جو بنياد اهو آهي ته ڇا هڪ نسل وقفي وقفي سان مناسب حالتن ۾ دل ٺاهيندي آهي. اهو آزاديءَ سان ڪيترن ئي نسلن ۾ ترقي ڪري چڪو آهي، جنهن ۾ 5 مختلف ذيلي خاندانن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 18 نسل شامل آهن. عام طور تي، اهي ڍڳيون بي ضرر آهن، انهن جو تعداد گهٽ آهي ۽ اهي زراعت لاءِ ڪو وڏو معاشي خطرو نه ٿا بڻجن. بهرحال، خشڪيءَ جي مناسب حالتن ۾، جنهن جي نتيجي ۾ ٻوٽن جي تيزيءَ سان واڌارو ٿئي ٿو، انهن جي دماغن ۾ سيروٽونين ڊرامائي تبديلين کي جنم ڏئي ٿو: جڏهن انهن جي آبادي ڪافي گهڻ ٿي وڃي ٿي، ته اهي وڏي تعداد ۾ نسل پيدا ڪرڻ شروع ڪن ٿا، وڏي تعداد ۾ نسل ڪشي ۽ خانه بدوش ٿي وڃن ٿا. اهي پنن کان سواءِ نِمفس جا ٽولا ٺاهيندا آهن جيڪي بعد ۾ پرن وارن بالغن جا دل بڻجي ويندا آهن. ماڪڙ ۽ تڏ ٻئي گھمندي ڦرن ٿيون، تيزي سان زمينون پٽين ٿيون ۽ فصلن کي نقصان پهچن ٿيون. بالغ طاقتور اڏڻ وارا (fliers) آهن؛ اهي تمام وڏا فاصلا سفر ڪري سگهن ٿا، جتي به ميڙ آباد ٿئي ٿو، اڪثر سائي ٻوٽن کي استعمال ڪن ٿا. ماڪڙ اڳي تاريخ کان وٺي تباهيون ٺاهيون آهن. قديم مصري انهن کي پنهنجي مقبرن تي ٺاهيندا هئا ۽ هن جيوت جو ذڪر ايليڊ، مهاڀارت، بائبل ۽ قرآن ۾ موجود آهي. تڏيون فصلن کي تباهه ڪيو آهي ۽ ڏڪار ۽ انساني لڏپلاڻ جو سبب بڻيا آهن. وڌيڪ تازو، زرعي طريقن ۾ تبديليون ۽ ماڪڙ جي نسل جي ميدانن جي بهتر نگراني شروعاتي اسٽيج تي ڪنٽرول جي اجازت ڏني آهي. روايتي ماڪڙ جي ڪنٽرول ۾ زمين يا هوا مان جيت ڪش استعمال ڪيو ويندو آهي، پر جديد حياتياتي ڪنٽرول طريقا اثرائتو ثابت ٿي رهيا آهن. 20 صدي عيسويء ۾ دل بڻڻ جي رويي ۾ گهٽتائي آئي، پر جديد نگراني ۽ ڪنٽرول طريقن جي باوجود، جڏهن مناسب موسمي حالتون پيدا ٿين ٿيون ۽ احتياط جي کوٽ ٿي وڃي ٿي،دل (swarms) اڃا به ٺاهي سگهن ٿا، جيڪا ڏڪار ۽ بيمارين جا ڪارڻ ٿي سگهن ٿا. ماڪڙ وڏا جيت آهن ۽ علم حيوانات جي تحقيق ۽ ڪلاس روم جي مطالعي لاءِ آسان آهن. اها انسانن طرفان کاڌ خوراڪ طور به استعمال ٿيندا رهيا آهن ۽ اڃا تائين استعمال ٿيندا آهن. اهي سڄي تاريخ ۾ کائيندا ويا آهن ۽ ڪيترن ئي ملڪن ۾ هڪ لذت وارو کاڌو سمجهيا ويندا آهن. [[سنڌ]] ۾ [[ٿر]] جا ماڻهو هن جي ڀاڄي به ٺاهيندا آهن.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%D9%85%DA%AA%DA%99|title=مڪڙ {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2019-10-21}}</ref><ref>{{حوالو_ويب|url=https://epaper.dawn.com/DetailImage.php?StoryImage=13_07_2019_117_007|title=Locusts` arrival in Thar causes alarm {{!}} ePaper {{!}} DAWN.COM|website=epaper.dawn.com|access-date=2019-10-21}}</ref><ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.thenews.com.pk/latest/534298-thar-residents-relish-in-locust-biryani-curry-dishes|title=Thar residents make scrumptious locust biryani, curry dishes|website=www.thenews.com.pk|language=en|access-date=2019-10-21}}</ref> == ٽڊي دل == == تقسيم ۽ تنوع == == انسانن ۽ جانورن سان رابطو == == پڻ ڏسو == ==خارجي لنڪس== {{wiktionary}} {{Commons category|Locusta}} * [https://web.archive.org/web/20120103093939/http://richannel.org/the-christmas-lectures-2011--locusts Visual neuron of the locust], Ri Channel video, October 2011 * [http://www.fao.org/ag/locusts/en/info/info/index.html FAO Locust Watch] * [https://web.archive.org/web/20100320233905/http://www.fao.org/ag/againfo/programmes/en/empres/home.asp FAO EMPRES] * [http://www.fao.org/ag/locusts/en/activ/DLIS/eL3suite/index.html FAO eLocust3e suite] * [https://play.google.com/store/apps/details?id=plantvillage.locustsurvey&hl=en eLocust3M android app] * [https://web.archive.org/web/20070106131148/http://www.ibimet.cnr.it/Case/sahel/infocus.php?page=mpp_main&cat=mpp Desert Locust Meteorological Monitoring at Sahel Resources] * [https://www.youtube.com/watch?v=o6opjbuMd5k Locust Video] * [https://web.archive.org/web/20130825105751/http://www.encapafrica.org/documents/PEA_pestmanagement/ERITREA_LG_SEA_MAR93.doc USAID Supplemental Environmental Assessment of the Eritrean Locust Control Program ] * [http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNACA011.pdf USAID Supplemental Environmental Assessment: Pakistan Locust Control Programs, August 1993] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240812142734/https://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNACA011.pdf |date=2024-08-12 }} * {{YouTube|id=aCE4bF_DI70|title=footage}} * [http://www.hearthstonelegacy.com/when-the-skies-turned-to-black-the_locust-plague-of-1875.htm When The Skies Turned To Black, The Locust Plague of 1875] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241104183953/http://www.hearthstonelegacy.com/when-the-skies-turned-to-black-the_locust-plague-of-1875.htm |date=2024-11-04 }} {{Authority control}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:جيت]] [[زمرو:غير ڪرنگھيدار جانور]] mio7x40fiia9rby3ckr9aib3hareiv7 0 50156 414938 414587 2026-09-26T04:48:11Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414938 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون}} {{Other uses|ميڊن ٽاور (سلجهائپ){{!}}Maiden Tower}} {{Infobox monument |monument_name = ميڊن ٽاور |native_name = ''Qız Qalası'' |image = Torre de la Doncella, Baku, Azerbaiyán, 2016-09-26, DD 08.jpg |caption = ميڊن ٽاور |location = [[پراڻو شهر (باڪو)|آڳاٽو شهر]], [[باڪو]], [[آذربائيجان]] |designer = |type = [[ٽاور|مينار يا بُرج]] |material = |length = |width = |height = {{convert|29.5|m|ft|abbr=on}} |begin = |complete = 12هين صدي |open = |dedicated_to = |map_name = Azerbaijan Baku |map_caption = باڪو جي اندر مقام |coordinates = {{coord|40.3661|49.8372|display=inline,title}} |extra = {{designation list | embed=yes | designation1 = WHS | designation1_offname = [[شروان شاهان محل|شرونشاهس' شاهي محل]] ۽ ميڊن ٽاور ساڻ [[باڪو]] جو ڀت ڏنل شهر | designation1_date = 2000 <small>(24هين [[عالمي ورثو ڪاميٽي|ورلڊ هيريٽيج ڪميٽي|session]])</small> | designation1_type = ثقافتي | designation1_criteria = iv | designation1_number = [http://whc.unesco.org/en/list/958 958] | designation1_free1name = رياستي پارٽي | designation1_free1value = [[آذربائيجان]] | designation1_free2name = ڏيھه | designation1_free2value = [[يورپ ۾ عالمي ورثو ماڳن جي فهرست|يورپ ۽ اتر آمريڪا]] | designation1_free3name = خطرو هيٺ | designation1_free3value = 2003–2009 }} }} Maiden Tower (Baku) '''ميڊن ٽاور (باڪو)''' (ڪنواري ٽاور (باڪو) , ڪنواري منارو (باڪو) ڪنواري ٽاور (آذربائیجاني:(Qız qalası) [[پراڻو شهر (باڪو)|باڪو جي پُراڻي شهر]]، [[آذربائيجان]] ۾ ٻارنهين صدي جي يادگار آهي. 15هين صدي عيسوي جي [[شروان شاهان محل|شيرواشانهس جو محل]] سان گڏ، اهو 2001 ۾ [[يونيسڪو]] [[يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثو|عالمي ورثو تاريخي يادگارن جي فهرست]] هيٺ درج ثقافتي ملڪيت زمرو ٽيون جي تحت تاريخي يادگارن (ماڳن) جو هڪ گروهه ٺاهي ٿو. اهو آذربائيجان جو سڀ کان وڌيڪ مخصوص قومي نشان آهي، ۽ انهيءَ ريت [[آذربائيجاني منات|آذري ڪرنسي نوٽ]] ۽ سرڪاري ليٽرهيڊس تي نمايان طور ظاهر ڪيل آهي.<ref name=list>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/958|title= Walled City of Baku with the Shirvanshah's Palace and Maiden Tower|accessdate=November 10, 2019|publisher=Unesco.org}}</ref><ref name=evaluation>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/958.pdf|format=pdf|title=Baku (Azerbaijan); Evaluation Report|accessdate= November 10, 2019|publisher=Unesco.org}}</ref> ڪنواري ٽاور يا دي ميڊن ٽاور ۾ هڪ ميوزيم گهر رکيو ويو آهي، جيڪو باڪو شهر جي تاريخي ارتقا جي ڪهاڻي پيش ڪري ٿو. ان ۾ تحفو وٺڻ وارو دڪان (گفٽ شاپ) پڻ شامل آهي. ڇِت جو نظارو [[پراڻو شهر (باڪو)|پُراڻو اڇري شهر]]، [[باڪو بوليورڊ|بوليوارڊ]]، [[چارلس ڊيگال|ڊي گُلي]] هائوس، ۽ [[باڪو اُپسمنڊ|باڪو بي]] جي مُنارن ۽ سوڙهي گهٽين جو ويڪرو نظارو ڏيکاري ٿو. ويجهن سالن ۾، [[آذربائيجان ۾ نوروز|نوروز ميلو]] جي راتين مهل مٿئيون آتش دان ٻاريو ويو آهي.<ref name=evaluation/> جمهوريا [[آذربائيجان]] جي [[باڪو]] ۾ باڪو جو ڪنواري ٽاور هڪ افسانوي ماڳ ۽ دنيا جي مشهور جڳهه آهي. اهو ٽاور اسرار ۽ افسانن جي ڪڪرن سان ڍڪيل آهي،<ref>Baku's Maiden Tower Legendary Monument of Mystery, Azerbaijan International, Los Angeles Office Box 5217, Sherman Oaks, CA 91413, USA, http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/42_folder/42_articles/42_maidentower.html</ref><ref>Maiden Tower Secrets of the Maiden Tower: What They Reveal about Early Man's Beliefs, Azerbaijan International, Los Angeles Office Box 5217, Sherman Oaks, CA 91413, USA , http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/ai143_folder/143_articles/143_mt_secrets.html</ref> جنهن جي پاڙ [[آذربائيجان جو اتهاس|آذربائيجان جي تاريخ]] ۽ [[آذربائيجان جي سڀيتا|آذربائيجان جي قومي ثقافت]] ڏانهن جُڙيل آهي. ٽاور جي مهاڪهاڻي جو تلاءُ (حوض) ۽ ڏند ڪٿا آذربائيجان جي ثقافت ۽ قومي ورثو جو هڪ حصو آهي. واقعي (حقيقت ۾)، ڪجهه بهادري جون مهاڪهاڻيون آکاڙو يا [[ناٽڪ ناچ|ناٽڪ (ٿيٽر)]] جي ڊرامن ۽ [[آذربائيجاني ناٽڪ ناچ|ناٽڪ ۾ ناچ]] لاءِ هڪ موضوع بڻجي ويون. [[ڪنواري مينار (سنگيت ناچ)|ميڊن ٽاور (بيليٽ)]] آذربائيجان جو ورلڊ ڪلاس [[آذربائيجاني ناٽڪ ناچ|ناٽڪ ناچ]] آهي، جنهن کي 1940 ۾ [[افسرياب بدالبيلي]] ٺاهيو هيو ۽ ناٽڪ ناچ جو ريميڪ 1999 ۾ نباهيو ويو هيو. [[ڪيسپيئن سمنڊ|ڪيسپيئن سمونڊ]] جي سامونڊري ڪنارو پکڙجي وڃڻ جي نتيجي ۾، زمين جي هڪ پٽي اُڀري آئي.اها زمين نائين کان پندرنهين صديءَ دوران ترقي ڏني وئي، جڏهن پُراڻي شهر جي ڀِت، محلات، گڏوگڏ ميڊن ٽاور جي قلعي جو ٺلھ ( منارو) اَڏيو ويو هيو.<ref name=Blair>{{Cite book|last=Blair|first= Sheila|title= The monumental inscriptions from early Islamic Iran and Transoxiana|page=155|accessdate=November 11, 2019|url=https://books.google.com/books?id=4U0fCVfM8q8C&pg=PA155&dq=Maiden+Tower+originally+on+the+shore+of+the+Caspian+Sea.&hl=en&ei=qu_xTKvqNZCsugOi7JSPDg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCsQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false|publisher= BRILL|year= 1992|isbn= 90-04-09367-2}}</ref> ==اتهاس== ڪجهه سائنسي ذريعن اشارو ڪن ٿا تہ ڪنواري ٽاور [[زرتشتي مذھب|زرتشت پسندي]] ۽ [[اسلام|اسلام اڇڻ کان اڳ]] واري دور ۾ [[ايران]] ۽ [[آذربائيجان]] جي [[فن تعمير|فنِ معماري (آرڪٽيڪچر)]] جو شاندار مثال آهي.<ref name="D.A.Akhundov 1974, pp18-19">D.A.Akhundov, On the origins, purposes and dating of the Baku tower-temple (qiz qalasi), in Russian, Baku, 1974, pp18-19,O proiskhozhdenii, naznachenii i datirovke Bakinskogo Bashennogo khrama (Qiz qalasi), in Russian, Baku, 1974, pp.18-19</ref><ref name="Sara Ashurbeyli 1972">Sara Ashurbeyli, New evidences on the history of Baku and the Maiden Tower, in Azerbaijani, Journal of Arts, N2 (14), Azerneshr publishing house, 1972, Ашурбейли С. Б. Новые изыскания по истории Баку и Девичьей башни. Гобустан. Альманах искусств №2(14). Азернешр, 1972 (на азерб. языке)</ref>. پروفيسر ڊيوڊ.اي. آخوندوف قدیمہ آثار (آرڪيالاجيڪل) ۽ [[فن تعمير|فن تعميراتي (آرڪيٽيڪچر)]] ثابتيون ڏئي ٿو ۽ اهو دليل ڏنو آهي ته ٽاور [[زرتشتي مذھب|زرتشت ماڻهن]] جي [[باهه مندر|باهه وارو مندر]] آهي، جنهن کي ٽاور جي چوٽي تي باهه کان ٻاهر نڪرڻ جا 7 ٻُنڀا آهن.<ref>Davud A.Akhundov, The Architecture of the Ancient and Early-Medieval Azerbaijan, In Russian, Baku, 1986,{{ISBN|5-94628-118-6}}, Azerneshr publishing house, pages-311, Ахундов Д. А. Архитектура древнего и раннесредневекового Азербайджана. Баку, Азернешр, 1986, {{ISBN|5-94628-118-6}}, стр-311 http://www.ebooks.az/book_0NetTl4d.html?lang=ru</ref> زرتشتين جو مڃڻ هيو تہ بهشت (جنت) تائين پهچڻ لاءِ 7 مرحلا يا 7 آڪاش (آسمان) آهن. ڊيوڊ اي. آخندوف ۽ ڊاڪٽر [[حسن حسنيوف]] مطابق باهه-مندر جو ٽاور اندازي موجب اٺين صدي بي سي کان 7 صدي بي سي جي تاريخ وارو آهي.<ref>Davud A.Akhundov, The Architecture of the Ancient and Early Medieval Azerbaijan, In Russian, Baku, 1986, {{ISBN|5-94628-118-6}}, Azerneshr publishing house, pp-311, Ахундов Д. А. Архитектура древнего и раннесредневекового Азербайджана. Баку, Азернешр, 1986, {{ISBN|5-94628-118-6}}, стр-311, http://www.ebooks.az/book_0NetTl4d.html?lang=ru</ref><ref>Hassan Hassanov, Baku's Maiden Tower. A Pagan Monument of Baku, in Russian, {{ISBN|9789952273793}}, Baku, 2014, Гасан Гасанов, Девичья башня : Бакинская Девичья Башня; Языческий комплекс Баку, 2014, стр 487, {{ISBN|9789952273793}}, https://library.ada.edu.az:444/search~S0?/cNA1492.72+.B35+F38313+2013/cna+1492.72+b35+f38313+2013/-3%2C-1%2C0%2CE/frameset&FF=cna+1492.72+b3+g27+2014&1%2C1%2C{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>Jonathan M. Bloom and Sheila S. Blair, The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture, Oxford University Press, 2009, Vol N2. {{ISBN|9780195309911}}, page-239, http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195309911.001.0001/acref-9780195309911</ref> ڪنواري ٽاور [[پراڻو شهر (باڪو)|پُراڻو ايچي شيهر]] جي ڏکڻ-اوڀر ۾ قائم ڪئي آهي، ان جي پراسرار ۽ ٻڍاپي تاريخ ۽ ڏند ڪٿا آهي، جيڪا ٻن دورن سان ڳنڍيل آهي، جيتوڻيڪ اهو حتمي طور تي قائم ناهي. اهو علائقو پهريون قديم [[پٿر جو دور|پٿر جو دور (پلائوليٿڪ دؤر)]] ۾ آباد ٿيو هيو.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=IZBcCIixzIIC&pg=PA191&dq=Maiden+Tower+baku&hl=en&ei=xKnvTJywFdWAhAfTg7GRDA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CD8Q6AEwBA#v=onepage&q=Maiden%20Tower%20baku&f=false|title=Lonely Planet 1000 Ultimate Experiences|publisher=[[لونلي پلينيٽ]]|year=2009|page=191|isbn=1-74179-945-7}}</ref> [[فائل:10 AZM 1993 both sides.jpg|thumb|left|220px|[[آذربائيجاني منات|آذربائيجاني مانات]] تي ميڊن ٽاور جي عڪاسي (1993)]] پروفيسر ۽ ناميارو اتهاسڪار (مورخ) ۽ باڪو جي اتهاس جو ماهر [[سارہ اشوربيلي|سر اي اشوربيليءَ]] حساب لڳايو تہ ٽاور جي پيڙه (بنياد)، جيڪا زميني مٿاڇري کان 15 ميٽر هيٺ ۽ زميني ميدان کان مٿي ٽي منزلن تي پکڙيل آهي، اصل ۾ چوٿين ۽ ڇهين عيسوي صدي جي وچ ۾ تعمير ڪيل اڏاوت جي نشاندهي ڪري ٿي۔ وچئين دور جي شهر ۾ استعمال ٿيندڙ پٿر جي ڀيٽ ۾ ٽاور ۾ ڪم آندل پٿر ۾ چٽو فرق آهي.<ref name="Visions">{{cite web|url=http://www.visions.az/baku,83/|author=Ibrahimov, Dr. Kamil|title=The Mystery of the Maiden Tower|pages=22–26|publisher=Visions of Azerbaijan|accessdate=November 11, 2019}}</ref> تاريخدان پروفيسر برتانيتسڪي طرفان جزوي طور ان نتيجي جي حمايت ڪئي آهي، جنهن جو موقف آهي ته هي ٽاور 5 صدي کان 6 صدي ۾ اڌ ۽ باقي اڌ پوءِ 12 صدي عيسوي ۾ ٺهيل آهي.<ref name="Visions"/> سمجهيو وڃي تو تہ اهو ماڳ (سائٽ) اصل ۾ [[ساساني سلطنت|ساساني زمانو]] دوران [[زرتشتي مذھب|زرتشتي]] [[باھ مندر|مندر]] طور استعمال ٿيندو هيو.<ref>[http://www.goroskop.8m.net/avesta1.html Avesta. History of Zoroastrism] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100428084721/http://www.goroskop.8m.net/avesta1.html |date=2010-04-28 }}</ref> ڏکڻ ڀت تي 14 ميٽر مٿانهين موجود هڪ لکت جنهن ۾ هڪ پراڻو [[ڪوفي اسڪرپٽ|ڪوفي رسم الخط (ڪوفيڪ اسڪرپٽ)]] ۾ 12هين صدي عيسوي دوران سرگرم رازو يا معمار (آرڪٽيڪٽ) ''قبي مسعود ابن داؤد يا ڪيوبي مسعود ابن داؤد'' جو ذڪر ٿيل آهي، هي ان رازو (آرڪٽيڪٽ) جو پيءٌ آهي جنهن [[گول ٽاور، مرداڪان|مرداڪان گول ٽاور]] بڻايو هيو.<ref>Ашурбейли Сара. История города Баку: период средневековья. Баку, Азернешр, 1992, p. 149</ref> ان هوندي به، اها نقش (پٿر تي لکيل اکر) تڪراري آهي، مادڪان ٽاور جي اُبتڙ حقيقت ۾ کيس معمار (آرڪٽيڪٽ) هئڻ جو انڪشاف ناهي ڪيو، جڏهن تہ عام طور ان ڳالهہ تي اتفاق ڪيو ويندو آهي تہ جديد ٽاور جو گهڻي حصو 12 هين صدي جو آهي.<ref name="Visions"/> پروفيسر احمدوف جو خيال آهي تہ ان ٽاور جي ٻيهر تعمير واري زماني کان ئي ٽاور کي فلڪيااتي مشاهدي گاهہ طور استعمال ڪيو ويندو هيو، انهيءَ ڪارڻ تہ ٽاور جي هيٺئين حصي تي پٿر جون 30 ڪٽيل جڳهون ۽ مٿانهين حصي ۾ 31 نقش نگار، جيڪي پٿر جي پٽي سان ڳنڍيل آهن اهي مهيني جي ڏينهن تائين لاڳاپو ڏيکارين ٿيون.<ref name="Visions"/> تازي قديمہ آثارجي کوٽرائي مطابق، جيڪا 1962–63 ۾ سرنگهہ جي هيٺانهين منزل تي ڪئي وئي هئي، اهو ٽاور هڪ وڏي چوٽي تي تعمير ڪيو ويو هيو، جيڪو سامونڊري پاسي جهڪيل هيو، ۽ مُکيا ٽاور کان نڪرندڙ پُشتي ڍانچو ٽاور کي استحڪام ڏيندو هيو. وڌيڪ کوٽائي ۾ پڻ انڪشاف ٿيو آهي ته ٽاور جي پيڙه تي ڪاٺين جي لوهي ڪام يا پٽي، هر 14 ميٽر (46 فوٽ) {{convert|14|m|ft}} اوچائي تي آهي. اهو زلزلي جي مزاحمت ڊيزائن جي حيثيت ۾ ڄاڻايو ويو آهي. اهو پڻ اندازو لڳايو ويو آهي تہ ٽاور جي ويلڻ (سلينڊريڪل) شڪل ۾ 5 ميٽر (16 فٽ) {{convert|5|m|ft}} ٿُلهي پيڙه 4.5 ميٽر (15 فٽ) ({{convert|4.5|m|ft}}) (4 ميٽر (13 فٽ) پڻ ذڪر ڪيل) (({{convert|4|m|ft}}) واري ڀتين کي ٺوس بنياد فراهم ڪري ٿي، جنهن تي ان صدين کان جياپو ڪيو آهي. جيئن ٻين عالمن (اسڪالرز) اندازو لڳايو تہ ٽاور مختلف وقتن ۾ ٺهيو، تنهن جي ڀيٽ ۾ اهو پڻ ٻُڌايل آهي تہ ٽاور مختلف وقتن ۾ نه پر هڪ ئي وقت ۾ ٺاهيو ويو.<ref name=vision>{{Cite web|url=http://www.visions.az/baku,83/ |title=The Mystery of the Maiden Tower| author= Dr. Kamil Ibrahimov |accessdate=November 11, 2019|publisher=Visions of Azerbaijan}}</ref> 1806 ۾ روسي حڪمراني جي دوران يونيسڪو جي فهرست تحت ٽاور ۽ ڀِت جا ٻيا ڍانچا پَڪا (مضبوط) ڪيا ويا ۽ پوءِ بچي ويا آهن.<ref name=World>{{cite web|url=http://www.worldheritagesite.org/sites/baku.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20040306045734/http://www.worldheritagesite.org/sites/baku.html|url-status=dead|archive-date=March 6, 2004|title=Walled City of Baku|accessdate=November 11, 2019|publisher=يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثو}}</ref> ميڊن ٽاور کي آذربائيجان جي 1992-2006 جي [[سِڪي جو سبتو ۽ ابتو پاسو|سِڪي جو سبتو پاسو]] 1 کان 250 [[آذربائيجاني منات|منات]] بينڪ نوٽ <ref>[http://www.cbar.az Central Bank of Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100314050016/http://www.cbar.az/ |date=2010-03-14 }}. National currency: [http://www.cbar.az/pages/national-currency/banknotes/azm/ 1, 5, 10, 50, 100 and 250 manat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180224155708/https://www.cbar.az/ |date=2018-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180224155708/https://www.cbar.az/ |date=2018-02-24 }}. – Retrieved on November 11, 2019.</ref> ۽ 2006 کانپوءِ جاري ڪيل 10 منات بينڪ نوٽ جي نقش <ref>[http://www.cbar.az Central Bank of Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100314050016/http://www.cbar.az/ |date=2010-03-14 }}. National currency: [http://www.cbar.az/pages/national-currency/banknotes/azn/ 10 manat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180224155708/https://www.cbar.az/ |date=2018-02-24 }}. – Retrieved on November 11, 2019.</ref> سان گڏوگڏ 1992-2006 جي دوران آذربائيجاني 50 [[آذربائيجاني منات|ڪيوپڪ]] سڪو جي نقش تي ڏيکاريو ويو آهي.<ref>{{Cite book|title=2019 Standard Catalog of World Coins WORLD 1901-2000|url=https://archive.org/details/2019standardcata0000unse|last=Michale|first=Thomas|publisher=Krause Publications|year=2019|isbn=978-1-4402-4858-0|location=Stevens Point, WI|pages=[https://archive.org/details/2019standardcata0000unse/page/148 148]}}</ref> ۽ [[آذربائيجاني منات|5 ڪيوپيڪ]] [[سِڪي جو سبتو ۽ ابتو پاسو|سِڪي جو ابتو پاسو]] تي 2006 کان ٽڪسال ڪيو ويو.<ref>[http://www.cbar.az Central Bank of Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100314050016/http://www.cbar.az/ |date=2010-03-14 }}. National currency: [http://www.cbar.az/pages/national-currency/coins/new-generation-coins/ New generation coins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141110211135/http://www.cbar.az/pages/national-currency/coins/new-generation-coins/ |date=2014-11-10 }}. – Retrieved on November 11, 2019.</ref> ==علامتون ۽ اسرار== باڪو ڪنواري ٽاور سان لاڳاپيل مختلف اسرار ۽ افسانا جُڙيل آهن.جيتوڻيڪ، اصلي اسرار هي آهي تہ: ٽاور جو ڊزائين ۽ مقصد, تنهن وچ ۾، باڪو ڪنواري ٽاور سان لڳاپيل 20 ڏند ڪٿائون آهن. انهن مان هڪ وڏو تعداد باڪو جي [[اسلام|اسلامي]] ۽ [[وچون دور|وچئين دور]] واري باڪو جي تاريخ سان لاڳاپيل آهي. پر ٻين جون پاڙون زرتشت يا اسلام کان اڳ واري آذربائيجان جي تاريخ، ڌرم، ۽ ثقافت سان گهڻو جڙيل آهن.<ref>Azerbaijan. Pre-Islamic History, Encyclopedia Iranica, http://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-iii</ref> گهڻو ڪري، سڀ کان وڌيڪ مشهور ڏندڪٿا آتشي-وار رکندڙ ڪُنواري ناري جي آهي، جنهن باڪو جي ماڻهن کي غلامي کان بچايو هيو.اها بهادري جي ڪهاڻي ۾ زرتشت جي عقيدن ۽ ثقافت جي پاڙُن کي ڏيکاريو ويو آهي ۽ جيڪي جديد دور تائين پهچي چڪي آهي. [[فائل:Maiden Tower, Baku by Davud Akhundov.jpg|thumb| باڪو وارو مقدس باھ واري مندر جو منارو (ڪنواري وارو منارو), جيڪو داوود آخوندوف نئين سر جوڙايو جنھن جي قديم ۽ ابتدائي وچولي دؤر جي آذربائيجان جي وقت جي اھا تصوير باڪو جي ٫1986 جي ھڪ روسي ڪتاب مان ورتل]] ===باه-واري-وارن واري ڇوڪري جي ڏند ڪٿا === هڪ زماني ۾، هتي باڪو جو هڪ آڳاٽو (پراچين) ڳڙھ-شهر هو. هن ڳڙھ (قلعي) کي باهه-جو-مندر هو. گهڻو آڳاٽي زماني ۾، هڪ دشمن ان قلعو کي گهيري ۾ آندو هيو. دشمن باڪو جي ماڻهن کي هٿيار ڦٽا ڪرڻ جو حڪم ڏنو پر هنن انڪار ڪيو. انهي ڪري دشمن قلعي کي تباهه ڪرڻ ۽ سڀني رهاڪو (رهواسين) کي غلام طور تي گرفتار ڪرڻ لاءِ گهيرو شروع ڪيو. ڪيترائي قلعي جو بچاءُ ڪندڙ (محافظ) دشمن جي حملن کي روڪڻ جي جاکوڙ ۾ مارجي ويا. انهيءَ مهل، دشمنن جي سئناپتي (سپھ سالار، ڪمانڊر) پاڻي جي فراهمي جي قطار (لائين) کي ڪٽڻ جو حڪم ڏنو. تنهنڪري هر ڪو قلعي اندر اڃايل هو. ڪوبه پاڻي نه کاڌو، رُڳو رت ۽ موت. ۽ [[ماگي|مکيا ماگي Magi]]، ٻين پادرين سان گڏجي، قلعي اندر باهه واري مندر ٽاور جي پوتر باهه جي پُوڄا ڪئي، ۽ [[اهورا مزدا|اهورا مازدا Ahura Mazda]] جي خدا کان ماڻهن جي سهائتا لاءِ دعا گهُري. انهي ڏينهن رات اهورا مازدا کان دعا گهُرڻ لڳا تہ هو سندن جان بچائي ۽ دشمن کي پوئتي موٽائي. آخرڪار، هن سندن دعا ٻڌي. ٻئي ڏينهن تي، ماڻهن ڏٺو تہ پوتر باهہ جو هڪ وڏو ٽڪرو باهہ جي مندر واري ٽاور تان مٿان هيٺ ڪِري پيو. هڪ سُندري ڇوڪري باهه منهجان نروار ٿي آئي، ان کي ڊگها باهه جي رنگ وارا وارَ هيا ماڻهن جو ميڙُ گوڏن ڀَر ڪِري پيو، ۽ سندس پُوڄا ڪرڻ لڳا، هن چيو:"فڪر نہ ڪريو، آئون توهان جي سهائتا ۽ حفاظت ڪنديس، مونکي تلوار ۽ مٿو لوهہ وارو ٽوپ (هيلمٽ) ڏيو. دشمن منهنجي ڇوڪراڻا وار نہ ڏسڻ گهرجن، قلعو جو دروازو کليل هجي." انهيءَ مهل، دشمن جو سئناپتي ٻاهر قلعي جي پهلواڻ سان آمهون سامهون ويڙهہ جي انتظار ۾ هيو. جيڪڏهن قلعي جو پهلواڻ ويڙهہ کٽي وڃي ها، تہ پوءِ دشمن جي سئنا (لشڪر، آرمي) پوئتي هٽي وڃي ها، پر جيڪڏهن دشمن کٽيو، تہ پوءِ اهي قلعي تي قبضو ڪندا ۽ سڀئي رهواسي غلام ٿي وڃن ها. قلعي جو دروازو کوليو ويو ۽ دشمن جي سئناپتي ڏٺو تہ هڪ پهلواڻ کيس وڙهڻ اچي رهيو هو. ڳري جنگ هلي. خدا جي برڪت واري لمحن مان هڪ ۾، قلعي جي پهلواڻ دشمن کي گهوڙي تان هيٺ ڪيرايو ۽ ان جي ڳچيءَ ۾ ڇُري (چاقو) سڌو سنئون وڌائين. دشمن جي سئناپتي (سپهہ سالار) رڙ ڪندي چيو:"توهان کٽيو! توهان ڪير آهيو؟ پنهنجو لوهي ٽوپلو (هيلمٽ) لاهيو. مان توهان جو مُنهن کي ڏسڻ چاهيان ٿو، پهلواڻ!". هن مٿي تي پاتل لوهي ٽوپلو (هيلمٽ) لاٿو، ان ڏٺو تہ قلعي جو پهلواڻ وڏن آتشي رنگ جي وارن واري هڪ سُندر ناري هُئي. هن اچرج مان چيو:"ابول، تون هڪ ڇوڪري آهين! تون بهادر ۽ خوبصورت ڇوڪري آھين! جيڪڏھن باڪو جون ناريون ايتريون بهادر هونديون آھن، تہ توھان جي قلعي تي ڪڏهن بہ محاصرو نہ ڪندس، سُهڻي! مون کي قتل نہ ڪريو!. هو سندس حسن ۽ بهادري سبب سندس پيار ۾ پئجي ويو. هن کيس ساڻس شادي ڪرڻ لاءِ چيو. بلڪل، ڇوڪري کيس قتل نہ ڪيو. هوءَ پڻ هن جي کُليل دل سبب سندس پيار ۾ پئجي وئي. اهڙي ريت، دشمن باڪو تي قبضو نہ ڪيو ۽ مقامي ماڻهن ان ٽاور جو نالو ان سُهڻي ڇوڪري جي نالي طور ڪُنواري ٽاور (ميڊن ٽاور) رکيو.<ref name="azglobalcontext.org">Mahir Khalifa-zadeh and Leyla Khalifazadeh, The Legend of Baku Maiden Tower (Zoroastrian legends), http://www.azglobalcontext.org/2017/02/the-legend-of-baku-maiden-tower_17.html</ref> ===ڏند ڪٿا باڪو ٽاور جي باهہ ٻرڻ ڇاڪاڻ بند ڪيو=== ايندڙ ڏند ڪٿا جون پاڙون پڻ زرتشي آهن: هڪ دفعي، هڪ دشمن باڪو جي قلعي جو گهيراءٌ ڪيو. بهرحال، باڪو جي ماڻهن دشمن جي درخواست تي هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان انڪار ڪيو. انهن وڙهڻ ۽ پنهنجن جانين ۽ قلعي جو دفاع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. تنهنڪري باڪو جي ماڻهن وڏي بهادري سان لڙائي ڪئي پر قلعي اندر صورتحال ويتر جوکائتي(خطرناڪ) ٿيندي وئي. دشمنن قلعي جي محافظن جو تخت اٽلائڻ لاءِ هڪ سخت گهيراءٌ ڪيو. دشمنن قلعجي ڏانهن پاڻيءَ جي فراهمي ڪٽي ڇڏي، پاڻي ۽ کاڌو نہ هجڻ ڪري محافظن جي بچڻ جو ڪوبہ امڪان نہ بچيو انهيءَ مهل، مُکيا ماگھي ٻين پادرين سان گڏجي قلعو جي پوتر باهہ جي فائر ٽيمپل-ٽاور ۾ دعا گهري. سڀني گڏجي، اهورا مازدا جي خدا کان دعا گهري تہ هو ماڻهن جي حفاظت ۽ سهائتا ڪري، ڪيترائي ڏينهن دعا گهرڻ کانپوءِ، ان پادرين جي پوڄا ۽ دعا ٻُڌي، هڪ زبردست ۽ تباهي آڻندڙ زلزلو آيو، جنهن جي نتيجي ۾ دشمن لشڪر جا هزارين ماڻهو مارجي ويا ۽ ڪجهہ بچيل پري ڀڄي ويا، اهڙي ريت، باڪو جا ماڻهو غلامي کان بچي ويا، پر باهہ واري مندر جي چوٽي تي پوتر باهہ ٻرڻ بند ٿي وئي. <ref>Mahir Khalifa-zadeh, On the Problem of Ancient Baku's Location, edited by Prof Ziya Bunyatov, Newspaper Bakinsky Rabochiy, in Russian, Baku, Nov 24, 1988,https://ca.linkedin.com/in/prof-mahir-khalifa-zadeh-02a43844{{dead link|date=January 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> =="ڪنواري ٽاور" نالو جو ماخذ== پروفيسر مهير خليفا-زادا جو خيال آهي ته ڏند ڪٿائن کانسواءِ، تاريخي وضاحتن يا آڳاٽن آثارن يا لکتن جي ثابتين آڌار اهو ڳولهڻ ڏکيو ٿي پيو آهي ته ان ٽاور کي ڪنواري ٽاور ڇو سڏيو ويو. مهاڪهاڻي پس منظر کانسواءِ، اها ڳاله ڀروسي لائق آهي ته لفظ "ڪنواري (ميڊن)" جو مطلب هي آهي ته ٽاور کي ڪنهن به دشمن تباهه نه ڪيو هيو ۽ اهڙي ريت ان جو مطلب (مذهبي نقطي نظر) کان آهي ته [[احريمان|انگرا مينيا(Ahriman)]]جي بڇڙائي ان کي ناپاڪ نه ڪيو، "ڪنوار" يا "ڪنواري" جي جڳهه، زرتشتن جي خدا [[اهورا مزدا|اهورا مازدا]] جو مندر آهي.<ref name="azglobalcontext.org"/> ==فنِ معماري (آرڪٽيڪچر)== [[فائل:Mahir Khalifa-zadeh.jpg|thumb| باڪو وارو مقدس باھ واري مندر جو منارو (ڪنواري وارو منارو), جيڪو داوود آخوندوف نئين سر جوڙايو جنھن جي قديم ۽ ابتدائي وچولي دؤر جي آذربائيجان جي وقت جي اھا تصوير باڪو جي ھڪ روسي ڪتاب مان ورتل]] [[فائل:Maiden towers entry old city baku azerbaijan.jpg|thumb|left|داخلي رستو]] [[فائل:Baku Maiden Tower 2010.jpg|thumb|ڪنواري واري مناري جا تعميراتي تفصيل]] ان ٽاور کي "باڪو جو سڀ کان وڌيڪ شاندار ۽ پراسرار يادگار"، گيز گيليسي" طور بيان ڪيو ويو آهي، سامونڊي ڪناري تي مضبوط پٿر جي بنيادن تي ٺهيل، عربي، پارسي ۽ عثماني اثر جو ميلاپ کي ظاهر ڪن ٿا. اهو قدرتي تيل سان گڏو گڏ تعمير ٿيو هو.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=FZ2_aYHMl4IC&pg=PA53|title=Peoples of Western Asia|publisher=Marshall Cavendish Corporation|page=53|year=2006|isbn=0-7614-7677-6}}</ref> اهو هڪ ويلڻ (سلينڊريڪ) جي شڪل جو اٺ منزل وارو ڍانچو آهي، جيڪو 29.5 ميٽر (97 فٽ) {{convert|29.5|m|ft}} اوچائي تي پهچي ٿو، جنهن جو بنيادي قطر ڊيگهه ۾ 16.5 ميٽر (54 فٽ) {{convert|16.5|m|ft}} آهي. ان ٽاور ۾ 200 ماڻهن جي سهنج لاءِ مناسب داخلي جگهہ آهي. مُکيا ٽاور ڏانهن هڪ ڊگهو وڌارو جو منهن اوڀر طرف آهي، جيڪو سج اڀرڻ ڏانهن اشارو ڪري رهيو آهي، جنهن اهو نتيجو ڪڍيو ويندو آهي ته اهو هڪ فلڪياتي ٽاور وانگر ٺاهيو ويو آهي. جڏهن ته ٽيڪ اوڀر طرف اٿس، ٽاور تائين پهچڻ واري دروازي جو منهن ڏکڻ اوڀر آهي. ان ٽاور جي ھر منزل تي ھڪڙي تراکڙو گنبذ ڇت آھي، "ھڪڙو پٿر پيالو" جيڪو مرڪز ڏانهن کلي ٿو. ڀتين جي ٿولهہ 5 ميٽر (16 فٽ) {{convert|5|m|ft}} ۾ ويلڻ واري شڪل جي فيٿ پيڙهہ کان مٿئيون فرش 3.2-4.2 ميٽر (10-14 فٽ) {{convert|3.2|-|4.2|m|ft}} آهي. سڀ منزلون ڏاڪڻ وسيلي جڙيل آهن جيڪي گول ڀت سان لڳولڳ آهن ۽ سوڙهي دَري ۽ جارو (طاقي) اندر ٽمڪن ٿيون. پٿر جي چوٽين ۾ بڻيل بناوٽ ۾ مختلف سطحن جي نمائش ٿئي ٿي، جنهن ۾ مقامي ڀوري رنگ جي چوني وارا پٿر شامل آهن. [[چيرولي|جپسم]] پلاسٽر ۾ رکيل پٿرن جي هڪ ڪاري ۽ اڇي پٽي متبادل رخ جو اثر ڏين ٿيون. ٽاور جو اتر اولهه حصو مٿاڇري جي اصل تڪميل کي برقرار رکي ٿو. اتي هڪ چُهنب-وانگر ٻاهر تي نڪتل حصو آهي، هڪ پشتي، شڪل ۾ مڙيل، رازي جو ڪم سان ٺهيل آهي. اڳ ذڪر ڪيل پٿر سان ٿيل ڪم چورس ڪنارن ۾ آهي.<ref name=evaluation/><ref name=Tower>{{Cite web|url=http://azer.com/aiweb/categories/magazine/ai143_folder/143_articles/143_mt_secrets.html|title=Secrets of the Maiden Tower:What They Reveal about Early Man's Beliefs|author= Ronnie Gallagher and Betty Blair |accessdate= November 11, 2019|publisher=Azerbaijan International}}</ref><ref name=Maiden>{{Cite web|url=http://www.window2baku.com/eng/9devbashnya.htm|title=The Maiden Tower|accessdate=November 11, 2019|publisher=Window to Baku}}</ref> آڳاٽن آثارن جي ماهرن طرفان ٽاور جي تعميراتي خصوصيتن جو هڪ تفصيلي جائزو اهو ٻُڌائي ٿو تہ ان جي اندروني ۽ ٻاهرئين مٿاڇرن تي ٻنهين پٿرن جي عمارت سازي ڊائمنڊ جي شڪل واري آهي ۽ ٽاور جي ڀت جي هيٺئين حصي ۾ پڻ مٿي ڏيکارجي ٿي. هيري (ڊائمنڊ) جي شڪل جو ڪٽ سجاوٽ جي خصوصيت طور نظر اچي ٿو، خاص طور اولهه جي ڀت جي ٻاهرئين مهاڙ تي ، اوپر طرف آرائشي آهي ۽ ڀت جي هيٺ سنئون ميدان آهي. پوري ٽاور ۾ نوٽ ڪيل هڪ تيزفهم خصوصيت منجهان پروڙ پئجي ٿي تہ انکي هڪ هڪ پٿر جو ٿنڀو يونٽ طور بڻايو ويو هيو، تنهن هوندي، تازي سڌارو کي ڪچو بيان ڪيو ويو آهي.<ref name=Tower/> ===پاڻي جو کوهہ=== پاڻي جو کوهہ, ٽاور ۾ نظر ايندڙ هڪ ٻيو ذڪر لائق عمارت 0.7 ميٽر (2.3 فٽ){{convert|0.7|m|ft}} قطر (ڊائميٽر diameter) جو پاڻي جو کوهہ آهي، جيڪو 21 ميٽر (69 فٽ) {{convert|21|m|ft}} اونهو آهي (ان جي اونهائي پاڻي وارو ڀريل- [[جالارو جَرُ| ايڪويفر aquifer (پاڻي وارو ڀريل- جالارو جَرُ - مٽيءَ جو جَر جي پاڻيءَ مان آسانيءَ سان ٿيندڙ گذر)]]تائين آهي)، جنهن کي ٽاور جي ٻئي منزل تي پڌرو ڪيو ويو آهي. زميني مٿاڇرو تي پڻ ان جو لنگهه (دروازو) آهي، جنهن کي پراچين آثار جي ماهر عباس اسلاموف ٽاور جي تازي تحقيق دوران ڳولهي لڌو هيو. ان کوهہ کي مينهن (برسات) جي پاڻي کي جمع ڪرڻ جي بناوٽ سان تعبير ڪيو ويو آهي ۽ چيو وڃي ٿو ته هي پاڻي صاف ۽ تازو آهي (جڏهن ته هي سمنڊر جي ويجهو آهي). ٺڪر (سيرامڪ پائپ) (30 سينٽي ميٽر (12 انچ) قطر (ڊائميٽر) ۾ {{convert|30|cm|in}}) پلمبنگ جو ڪم ٽاور جي جارن مان هيٺ کوهہ ۾ وهندڙ پاڻي فراهمي وسيلي طور آهي. جيئن ته چيو وڃِ ٿو ته پراچين (آڳاٽو) پلمبنگ سسٽم پنهنجي اصل شڪل ۾ آهي، تنهنڪري ان کي صاف ڪرڻ گهرجي ۽ ان جي بناوٽ جي نيٽورڪ کي وضاحت ڪرڻ لاءِ وڌيڪ ان جي اڀياس وسيلي معلوم ڪجي جيڪو اصل ۾ مينار (منارو، ٽاور) جي حصي طور بڻايو ويو آهي. پلمبنگ سسٽم جي ٺڪر (سيرامڪس) ۽ ان ۾ جمع ڪيل لٽ (رءُ، مٽي يا سِلٽ)، ٿرمو-لومينيسيسي ٽيڪنيڪ ڪم آڻي ٽاور جي ڄمار ٺيڪ ڪرڻ ۾ پڻ مدد ڪري سگهي ٿي.<ref name=Tower/><ref name=Maiden/> ٻئي منزل ۽ ستين منزل جي وچ ۾، هر منزل تي نيم گولائي (سيمي سرڪيولر) شڪل جو گٽر آهي، جيڪو منارو (ٽاور) ۾ پڻ نظر اچي ٿو. اهو سيرامڪ پائپن سان ٺهيل آهي جيڪو هڪٻئي جي مٿان لڳل آهي ۽ ان ۾ چونو گچ (لائم مارٽر) پڻ شامل آهي. پائپن کي ڪنڀار جي ڦيٿو ٽيڪنيڪ سان تيار ڪيو ويو آهي. اهي 20-25 سينٽي ميٽر (7.9 9.8 انچ){{convert|20|-|25|cm|in}} قطر ۾ 2.2 سينٽي ميٽر (0.87 انچ {{convert|2.2|cm|in}}) ٿلهي ڀت سان آهي ۽ هر ڦاڪ 40-45 سينٽي ميٽر (16-18 انچ {{convert|40|-|45|cm|in}}) ڊگهي آهي. ساڳئي ريت گٽر گرائونڊ فلور تان فائونڊيشن ليول تائين ڏيک ڏين ٿا،پر چار ڪُنڊن وارو سيرامڪ پائپ 22 سينٽِي ميٽر (8.7 انچ) × 18 سينٽي ميٽر (7.1 انچ {{convert|22|cm|in}} × {{convert|18|cm|in}}) قد سان آهي، جيڪو ڀت سان ٻاهر نڪري ٿو.<ref name=vision/> ==بحالي== منارو (ٽاور) ۽ شهر جي ڀتين سميت پوري ثقافتي ملڪيتن جي [[يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثو|يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] طور اعلان کانپوءِ، 2000 ۾، هڪ زلزلو آيو، جنهن سان ملڪيتن کي هاڃو (نقصان) پهتو. يونيسڪو، ان ثقافتي ورثو جي مناسب طريقي سان بچاءٌ (تحفظ) لاءِ قومي اختيارين جي ڪوششن جي گهٽتائي کي نوٽ ڪندي ان يادگارن کي 2004 کان 2009 تائين "[[خطري ۾ عالمي ورثو جي فهرست]]" جي تحت درج ڪيو، جنهن ۾ ان تبصري ساڻ چيو ويو تہ "2000 ۾ زلزلي ۽ شهري ترقياتي دباءَ سبب صداقت جو وڃائجي وڃڻ". تنهن هوندي، لاڳاپيل اختيارين ڪنزرويشن ماسٽر پلان تيار ڪيو ۽ ملڪيت جي مناسب تحفظ ۽ انتظام جو يقين ڏيارڻ کانپوءِ، ورثو سائٽ سان لاڳاپيل "خطري ۾" ٽيگ کي يونيسڪو 2009 ۾ هٽائي ڇڏيوهيو. اها به درخواست ڪئي وئي هئي تہ اسٽيٽ پارٽي پڻ ورلڊ هيريٽيج سينٽر کي، 1 فيبروري 2010 تائين، ملڪيت جي تحفظ جي حالت ۽ 2010 ۾ پنهنجي 34 هين اجلاس ۾ عالمي ورثو ڪاميٽي جي غور هيٺ اڳڀرائي بابت هڪ تازو ترين رپورٽ پيش ڪري.<ref name=World/><ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/decisions/642|title=Decision – 27COM 7B.59 – Walled City of Baku with the Shirvanshah's Palace and Maiden Tower (Azerbaijan)|publisher=Unesco.org}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/decisions/170|title=Decision – 28COM 15A.29|publisher=Unesco.org}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/decisions/347|title=Decides to retain the Walled City of Baku with the Shirvanshah's Palace and Maiden Tower (Azerbaijan) on the List of World Heritage in Danger| publisher=Unesco.org}}</ref> ==مشهور سڀيتا ۾== بادشاهہ جي افسانوي ڪهاڻي پنهنجي ڌيءُ کي هڪ اهڙي ماڻهوءَ سان پرڻو ڪرڻ لاءِ مجبور ڪري ٿي، جنهن سان هوءَ محبت نٿي ڪري، جنهن کان بچڻ لاءِ هوءَ پنهنجي پيءٌ کان پهرين کيس لاءِ هڪ منارو (ٽاور) تعمير ڪرڻ جو مطالبو ڪري ٿي، ۽ جڏهن اهو تيار ٿي وڃي ٿو ته هوءَ ان مينار جي چوٽي تان ٽپو ڏئي پنهنجو پاڻ کي ماري (خودڪشي ڪري) ٿي، جيڪو واقعو آذربائيجان جي ڪيترن ئي نظمن ۽ ناٽڪن جو موضوع بڻجي وڃي ٿو. بهرحال، "ڪنواري مينار" يا "ميڊن ٽاور" نالي سان هي ناٽڪ جو بيت، آذربائيجان جو پهريون ڀيرو بيت (نظم) هو، جيڪو 1940ع ۾ آفسراياب بدالبيلي پاران جوڙيو (ڪمپوز) ويو هيو.اهو ناٽڪ بيت باڪو اوپيرا ۽ بيت منڊلي (ٿيٽر) ۾ پيش ڪيو ويو.جڏهن ته، ڪهاڻي جي ڏند ڪٿا (اسٽوري لائين) ٿوري ڦيرڦار سان ٻيهر ترتيب ڏنل نسخو آهي. ناٽڪ بيت جي ٻيهر ترتيب ڏنل نسخو موجب، بادشاهہ جي جنگي مهم کان واپس موٽڻ تي سندس گهرواري (زال) پُٽ بدران ڌيءٌ کي ڄڻيو هيو. هو ڪاوڙ ۾ ڇتو ٿي پيو ۽ پنهنجي ڪڪي (ڌيءٌ) کي قتل ڪرڻ جو حڪم ڏنائين. تنهن هوندي بہ، ٻار جي ناني کيس پري ڳجهي جگهہ تي کڻي وڃي لڪائي ڇڏيو هو، جتي هوءَ هڪ سُهڻي ناري بڻجي وڏي ٿي هئي. سترهن سالن جي عمر ۾ هوءَ هڪ عاشق سان رڌل رهي. انهيءَ ٽاڻو (مهل) تي، بادشاهہ کيس ڏسڻ جو موقعو ماڻيو، کيس سان پرڻو ڪرڻ چاهيو ۽ انهيءَ ڪارڻ کيس کڻي ويو ۽ کيس ميڊن ٽاور يا ڪنواري مينار ۾ رکيائين. ناريءَ جو عاشق ان واقعي تي ڪاوڙ ۾ ڏاڍو ڇتو ٿي پيو ۽ هو بادشاهہ کي مارڻ ۾ سوڀارو ٿيو. انکانپوءِ هو پنهنجي پريميڪا کي بچائڻ لاءِ ميڊن ٽاور ڏانهن ڊوڙيو. انهيءَ مهل، جڏهن ڇوڪريءَ مينار ڏانهن قدم وڌڻ جو آواز ٻُڌي سمجهيو ته بادشاه ئي کيس ڏسڻ لاءِ اچي رهيو آهي، ۽ هن سُتت (تُرت) ئي ٽاور تان ٽپو ڏئي خودڪشي ڪري ڇڏي.<ref name=vision/><ref name=Maiden/> 2011 تائين، منارو موسمياتي تبديلين خلاف هڪ مهم "[[ارٿ آور]]" ۾ حصو پڻ ورتو، جنهن ۾ وڏيون عمارتون هڪ ڪلاڪ لاءِ "اونداهيون" ٿي وينديون آهن ته جيئن ان مقصد ڏانهن سُجاڳي آڻي سگهجي.<ref>{{cite web|last=Rustamov |first=Elshan |title=Девичья башня на час останется без света ради природы |url=http://www.1news.az/society/20110324035120563.html |publisher=1news.az |accessdate=11 November 2019 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110326054316/http://www.1news.az/society/20110324035120563.html |archivedate=26 March 2011 }}</ref> ==تصويري گيلري== <gallery widths="160px" heights="120px"> فائل:Maidentt.jpg|پُراڻو شهر باڪو ميڊن ٽاور. فائل:Torre de la Doncella, Baku, Azerbaiyán, 2016-09-26, DD 215-217 HDR.jpg|چمڪندڙ ميڊن ٽاور |ميڊن ٽاور جي معلوماتي پليٽ. |ڪُنواري مينار (ميڊن ٽاور)، [[پُراڻو شهر (باڪو)]] ۽ [[شروان شاهان محل|شيروانشاهس جو شاهي محل]] بابت معلومات]]. فائل:Giz galasi.JPG فائل:10 AZM 1993 both sides.jpg|[[آذربائيجاني منات|آذربائجان ڪرنسي]]: 10 [[آذربائيجاني منات|منات]] (1993) جنهن ۾ ڪُنواري مينار( ميڊن ٽاور) ڏيڱاريل آهي فائل:Maiden towers entry old city baku azerbaijan.jpg|ٻارنهين هين صدي جي پُراڻو شهر باڪو آذربايجان جي ميڊن ٽاور ۾ داخلا فائل:Torre_de_la_Doncella,_Baku,_Azerbaiyán,_2016-09-26,_DD_215-217_HDR.jpg|رات جي مهل روشن ٽمڪندڙ ڪنواري ٽاور، باڪو، آذربائيجان </gallery> ==پڻ ڏسو== *[[گوبستان راڪ آرٽ ڪلچرل لينڊ اسڪيپ]] *[[باڪو جو باه مندر]] *[[آذربائيجان ۾ عالمي ورثو ماڳن جي فهرست|آذربائيجان ۾ عالمي ورثو سائٽس جي فهرست]] == حوالا == {{حوالا|2}} ==خارجي ڳنڍڻا== *http://azincoming.az/visitazerbaijan/maiden-tower/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200624143430/http://azincoming.az/visitazerbaijan/maiden-tower/ |date=2020-06-24 }} [[زمرو:باڪو ۾ اڏاوتون ۽ عمارتون]] [[زمرو:آذربائيجان ۾ مينار]] [[زمرو:آذربائيجان ۾ عالمي ورثو ماڳ]] [[زمرو:باڪو ۾ سياحتي مقام]] [[زمرو:آذربائيجان ۾ سماڌيون ۽ يادگار]] [[زمرو:آذربائيجان جا قومي نشان]] mo4kvesfk2slakbs3p4xom12qbcqdz6 0 54617 414891 407499 2026-09-26T02:50:36Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414891 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو نسلي گروھ | group = عرب<!-- [[WP:NOETHNICGALLERIES --> | native_name = {{lang|ar|عَرَبٌ}} ({{lang|ar-Latn|'arab}}) {{in lang|ar}} | native_name_lang = ar<!-- ethnolinguistic/ethnic group [[Talk:Arabs#Proposal|under discussion]] --> | population = {{Circa| 43 ڪروڙ}} (2011 جو تخمينو)<ref name="Nydell">Margaret Kleffner Nydell [https://books.google.com/books?id=ZNoiieefqAcC&printsec Understanding Arabs: A Guide For Modern Times], Intercultural Press, 2005, {{ISBN|1931930252}}, page xxiii, 14</ref> | popplace = {{flag|Arab League}} | pop1 = 430,000,000<ref>total population 450 million, [[CIA Factbook]] estimates an Arab population of 450 million, see article text.</ref><ref>{{cite web|title=World Arabic Language Day {{!}} United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|url=http://www.unesco.org/new/en/unesco/events/prizes-and-celebrations/celebrations/international-days/world-arabic-language-day/|website=Unesco.org|accessdate=18 December 2017}}</ref> <!-- --> | region1 = {{flag|Brazil}} | pop1 = 120 کان 130 لک |ref1= <ref>{{cite web|accessdate=2019-04-28|first=Marina |last=Sarruf |title=Brazil - Brasil - BRAZZIL - News from Brazil - Arabs: They are 12 Million in Brazil - Brazilian Immigration - سيپٽمبر 2004|url=http://www.brazzil.com/2004/html/articles/sep04/p118sep04.htm|website=www.brazzil.com}}</ref><ref>{{cite web |first1=Larry |last1=Luxner |first2=Douglas |last2=Engle |title=The Arabs of Brazil|url=http://archive.aramcoworld.com/issue/200505/the.arabs.of.brazil.htm|date=سيپٽمبر–October 2005 |website=Aramco World}} </ref> | region3 = {{flag|France}} | pop3 = 33 لکن <ref>{{cite web|accessdate=2019-01-30|title=France's crisis of national identity|url=http://www.independent.co.uk/news/world/europe/frances-crisis-of-national-identity-1826942.html|date=25 November 2009|website=The Independent}}</ref> کان 55 <ref>{{cite news|accessdate=2019-01-30|title=To count or not to count|url=https://www.economist.com/europe/2009/03/26/to-count-or-not-to-count|newspaper=The Economist|date=26 March 2009|issn=0013-0613|via=The Economist}}</ref> تائين ماڻھو جيڪي اتر آفريڪي ۽ بربر نسلن جا آھن .<ref name="variety.com">{{cite web |url=http://www.variety.com/article/VR1117979837.html?categoryid=2879&cs=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100221202920/http://www.variety.com/article/VR1117979837.html?categoryid=2879&cs=1 |archive-date=21 February 2010 |title=French-Arabs battle stereotypes - Entertainment News, French Cinema, Media |publisher=Variety |date=29 January 2008 |accessdate=22 August 2010 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | region4 = {{flag|Indonesia}} | pop4= {{plainlist| * لڳ ڀڳ 40 کان 50 لک عرب نسل جا<ref>{{cite news |title=The world's successful diasporas |url=http://www.worldbusinesslive.com/research/article/648273/the-worlds-successful-diasporas/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20080401110233/http://www.worldbusinesslive.com/research/article/648273/the-worlds-successful-diasporas/ |url-status=dead |archive-date=2008-04-01 |accessdate=2019-04-25 |publisher=World Business |date=2007-04-03}}</ref><ref name="Hadramaut dan Para Kapiten Arab">{{cite web|last=Shihab|first=Alwi|url=http://alwishahab.wordpress.com/2009/08/20/hadramaut-dan-para-kapiten-arab/|title=Hadramaut dan Para Kapiten Arab|date=2003-12-21|publisher=Republika|accessdate=2015-03-25|author-link=Alwi Shihab}}</ref> * 87,227 انڊونيشيائي عرب (2005 جي آدمشماري مطابق <ref name="Suryadinata2008">{{cite book|author=Leo Suryadinata|title=Ethnic Chinese in Contemporary Indonesia|url=https://books.google.com/books?id=UFNKQcvGNSAC&pg=PA29|year=2008|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=978-981-230-835-1|page=29}}</ref> * 12 لک سيد نسل جا <ref name="MusliModerat 2017">{{cite web |title=Mengenal Keturunan Nabi Muhammad SAW di Indonesia |url=http://www.muslimoderat.net/2017/01/mengenal-keturunan-nabi-muhammad-saw-di.html |website=Berita Berimbang Untuk Muslim Nusantara |language=Indonesian |publisher=MusliModerat |accessdate=2019-04-23}}</ref><ref name="Tirto">{{cite web |last1=Subandoyo |first1=Arbi |title=Mereka yang Habib dan yang Bukan Habib |url= https://tirto.id/mereka-yang-habib-dan-yang-bukan-habib-chde |language=Indonesian |website=Tirto.Id |accessdate=2019-04-23}}</ref> *}} | region5 = {{flag|Turkey}} | pop5 = 5,000,000<ref>{{cite web|last1=(UNHCR)|first1=United Nations High Commissioner for Refugees|title=UNHCR Syria Regional Refugee Response|url=http://data.unhcr.org/syrianrefugees/country.php?id=224|website=UNHCR Syria Regional Refugee Response|language=en|access-date=22 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180305121532/http://data.unhcr.org/syrianrefugees/country.php?id=224|archive-date=5 March 2018|url-status=dead}}</ref><ref name=iraqisinturkey>{{cite web|url=http://cadmus.eui.eu/handle/1814/11298|title=The Iraqi Refugee Crisis and Turkey: a Legal Outlook|year=2009|last=Kaya|first=Ibrahim|website=cadmus.eui.eu|accessdate=25 April 2017}}</ref><ref name="www.washingtoninstitute.org">{{cite web|title=The Impact of Syrian Refugees on Turkey|url=http://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/view/the-impact-of-syrian-refugees-on-turkey|website=www.washingtoninstitute.org}}</ref><ref name="www.aljazeera.com">{{cite web|title=Turkey's demographic challenge|url=http://www.aljazeera.com/indepth/opinion/2016/02/turkey-demographic-challenge-arabs-syria-refugees-isis-160218063810080.html|website=www.aljazeera.com}}</ref><ref name="UNHCR-Turkey">{{cite web|url=http://data.unhcr.org/syrianrefugees/country.php?id=224|title=UNHCR Syria Regional Refugee Response/ Turkey|author=|date=31 December 2015|work=[[UNHCR]]|accessdate=17 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180305121532/http://data.unhcr.org/syrianrefugees/country.php?id=224|archive-date=5 March 2018|url-status=dead}}</ref> | region6 = {{flag|Argentina}} | pop6 = 4,500,000 جزوي نسل جا <ref name="Fearab.org.ar">{{cite web|url=http://www.fearab.org.ar/inmigracion_sirio_libanesa_en_argentina.php |title=Inmigración sirio-libanesa en Argentina |language=es |publisher=Fearab.org.ar |accessdate=13 April 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100620004217/http://www.fearab.org.ar/inmigracion_sirio_libanesa_en_argentina.php |archivedate=20 June 2010 |df=dmy}}</ref> | region7 = {{flag|United States}} | pop7 = 3,700,000<ref name="aaiusa.org">{{cite web|url=http://www.aaiusa.org/demographics|title=Demographics|publisher=Arab American Institute|accessdate=18 December 2017}}</ref> | region8 = {{flag|Venezuela}} | pop8 = 1,600,000<ref name="thedailybeast.com">{{cite web|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2013/09/15/abdel-el-zabayar-from-parliament-to-the-frontlines.html|title=Abdel el-Zabayar: From Parliament to the Frontlines|work=The Daily Beast}}</ref> | region9 = {{flag|Colombia}} | pop9 = 1,500,000<ref name="Las mil y una historias">{{cite web|title= Las mil y una historias|url= http://www.semana.com/especiales/articulo/las-mil-historias/68653-3|publisher= semana.com|year= 2004|language= Spanish}}There is an estimated population of 1,500,000 Arabs in Colombia.</ref> | region10 = {{flag|Iran}} | pop10 = 1,500,000<ref name="Iran">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html |title=Iran |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120203093100/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html |archivedate=3 February 2012 |accessdate=3 August 2013}}</ref> | region11 = {{flag|Mexico}} | pop11 = 1,500,000<ref>{{cite web|title=Arabs Making Their Mark in Latin America: Generations of Immigrants in Colombia, Venezuela and Mexico {{!}} Al Jadid Magazine|url=http://www.aljadid.com/content/arabs-making-their-mark-latin-america-generations-immigrants-colombia-venezuela-and-mexico|website=www.aljadid.com}}</ref><ref name="Ben Cahoon">{{cite web|author=Ben Cahoon |url=http://www.worldstatesmen.org/Mexico.htm |title=World Statesmen.org |publisher=World Statesmen.org |accessdate=17 سيپٽمبر 2011}}</ref> | region12 = {{flag|Chad}} | pop12 = 1,536,000 (est.)<ref name="chad">{{cite web |url=http://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cd.html |title=Chad |accessdate=3 April 2019}}</ref> | region13 = {{flag|Spain}} | pop13 = 1,350,000<ref name="europapress-18-millones">{{cite web|url=http://www.europapress.es/sociedad/noticia-musulmanes-espana-superan-18-millones-20150330182141.html|title=Los musulmanes en España superan los 1,8 millones|language=es|date=30 March 2015|website=www.europapress.es|accessdate=25 April 2017}}</ref><ref name="alertadigital-16-millones">{{cite web|url=http://www.alertadigital.com/2012/10/09/la-cifra-de-musulmanes-en-espana-casi-alcanza-los-16-millones-de-los-que-casi-un-tercio-viven-en-cataluna/|title=La cifra de musulmanes en España alcanza los 1,6 millones, de los que casi un tercio viven en Cataluña|language=es|date=9 October 2012|author=Redaction|website=www.alertadigital.com|accessdate=25 April 2017}}</ref> | region14 = {{flag|Germany}} | pop14 = 1,155,390<ref>{{cite web|url=https://de.statista.com/statistik/daten/studie/1221/umfrage/anzahl-der-auslaender-in-deutschland-nach-herkunftsland/|title=Anzahl der Ausländer in Deutschland nach Herkunftsland in den Jahren 2015 und 2016|work=statista|language=German}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.destatis.de/DE/Publikationen/Thematisch/Bevoelkerung/MigrationIntegration/AuslaendBevoelkerung2010200167004.pdf?__blob=publicationFile|title=Bevölkerung und Erwerbstätigkeit|work=Statistisches Bundesamt|language=German|date=20 June 2017|access-date=11 March 2018}}</ref> | region15 = {{flag|Chile}} | pop15 = 800,000<ref name="aurora-israel.co.il">{{in lang|es}} [http://www.aurora-israel.co.il/articulos/israel/Titulares/24782/ En Chile viven unas 700.000 personas de origen árabe y de ellas 500.000 son descendientes de emigrantes palestinos que llegaron a comienzos del siglo pasado y que constituyen la comunidad de ese origen más grande fuera del mundo árabe.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120318054736/http://www.aurora-israel.co.il/articulos/israel/Titulares/24782/ |date=18 March 2012}}</ref><ref name="ibtimes.com">{{cite web|title=Arabs In The Andes? Chile, The Unlikely Long-Term Home Of A Large Palestinian Community|url=http://www.ibtimes.com/arabs-andes-chile-unlikely-long-term-home-large-palestinian-community-1449718|website=International Business Times|date=31 October 2013}}</ref><ref name="Adnkronos.com">{{cite web |url=http://www1.adnkronos.com/AKI/English/CultureAndMedia/?id=1.0.2050534508 |title=Chile: Palestinian refugees arrive to warm welcome |publisher=Adnkronos.com |date=7 April 2003 |accessdate=17 سيپٽمبر 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110919202702/http://www.adnkronos.com/AKI/English/CultureAndMedia/?id=1.0.2050534508 |archive-date=19 سيپٽمبر 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="Laventana.casa.cult.cu">{{cite web|url=http://laventana.casa.cult.cu/modules.php?name=News&file=article&sid=514|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090722073846/http://laventana.casa.cult.cu/modules.php?name=News&file=article&sid=514|archivedate=22 July 2009 |title=500,000 descendientes de primera y segunda generación de palestinos en Chile |publisher=Laventana.casa.cult.cu |accessdate=17 سيپٽمبر 2011}}</ref> | region16 = {{flag|Canada}} | pop16 = 750,925<ref name="canadianarabinstitute.org"> {{cite web|title=Canadian Arab Institute :: 750,925 Canadians Hail from Arab Lands|url=http://www.canadianarabinstitute.org/publications/reports/750925-canadians-hail-arab-lands/|website=www.canadianarabinstitute.org}}</ref> | region17= {{flag|Italy}} | pop17 = 680,000<ref name="ISTAT">{{cite web|last1=Dati ISTAT 2016|first1=counting only immigrants from the [[Arab world]]|title=Cittadini stranieri in Italia - 2016|url=http://www.tuttitalia.it/statistiche/cittadini-stranieri-2016/|website=tuttitalia.it}}</ref> | region18 = {{flag|United Kingdom}} | pop18 = 500,000<ref>{{cite web|title=The British Arab|url=http://www.naba.org.uk/CONTENT/articles/Diaspora/british_arabs.htm|publisher=National Association of British Arabs|accessdate=17 April 2012|author=Anthony McRoy|archive-url=https://web.archive.org/web/20150103180941/http://www.naba.org.uk/Content/articles/Diaspora/british_arabs.htm|archive-date=3 January 2015|url-status=dead}}</ref> | region19 = {{flag|Australia}} | pop19 = 500,000<ref>{{cite web|title=australianarab.org/about-us |url=http://australianarab.org/about-us |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161030002545/http://australianarab.org/about-us |archivedate=30 October 2016}}</ref> | region20 = {{flag|Macedonia}} | pop20 = | region21 = {{flag|Ecuador}} | pop21 = 250,000 <ref>{{cite web|title=La emigración árabe a El Ecuador |url= http://revistas.ucm.es/index.php/ANQE/article/viewFile/ANQE9797110057A/3864|df=}}</ref> | region22 = {{flag|Honduras}} | pop22 = 275,000 <ref>{{cite web |url=http://www.saudiaramcoworld.com/issue/200104/the.arabs.of.honduras.htm |title=The Arabs of Honduras |publisher=Saudi Aramco World |accessdate=8 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141009182011/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/200104/the.arabs.of.honduras.htm |archive-date=9 October 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="The Arabs of Honduras">{{cite web|url=http://archive.aramcoworld.com/issue/200104/the.arabs.of.honduras.htm |title=The Arabs of Honduras |publisher=Saudiaramcoworld.com |date=27 June 1936 |accessdate=17 سيپٽمبر 2011}}</ref> | region23 = {{flag|Belgium}} | pop23 = 800,000 (600,000 مراڪش سان تعلق رکندڙ ){{citation needed|date=April 2018}} | region24 = {{flag|Netherlands}} | pop24 = 480,000–613,800<ref>{{citation|url=http://www.media-citizenship.eu/images/stories/pdf/Amsterdam_national_focus_group_report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190228151603/http://www.media-citizenship.eu/images/stories/pdf/Amsterdam_national_focus_group_report.pdf |url-status=dead |archive-date=28 February 2019 |title=Dutch media perceived as much more biased than Arabic media – Media & Citizenship Report conducted by University of Utrecht |periodical=Utrecht University |date=10 سيپٽمبر 2010 |accessdate=29 November 2010}}</ref> | region25 = {{flag|Sweden}} | pop25 = 425,000{{citation needed|date=July 2017}} | region26 = {{flag|Denmark}} | pop26 = 121,000{{citation needed|date=April 2018}} | region27 = {{flag|El Salvador}} | pop27 = More than 100,000<ref>{{citeweb |url=https://newsvideo.su/video/10798241|title=Why So Many Palestinians Live In El Salvador}}</ref><ref>{{citeweb |url=http://theidentitychef.com/2009/09/06/lebanese-diaspora-worldwide-geographical-distribution|title=Lebanese Diaspora Worldwide Geographical Distribution}}</ref><ref>{{cite web|last1=Zielger|first1=Matthew|title=El Salvador: Central American Palestine of the West?|url=http://www.dailystar.com.lb/Culture/Art/2004/Apr-27/91857-el-salvador-central-american-palestine-of-the-west.ashx#axzz3EZpwYUKb|website=The Daily Star|accessdate=27 May 2015}}</ref><ref>{{citeweb |url=https://latinx.com/discover/aj-plus-the-palestinians-of-el-salvador/ |title=AJ Plus: The Palestinians of El Salvador |archive-url=https://web.archive.org/web/20191113091131/https://latinx.com/discover/aj-plus-the-palestinians-of-el-salvador/ |archive-date=13 November 2019 |url-status=dead |access-date=13 November 2019}}</ref><ref>{{citeweb |url=https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-2004-03-21-0403210538-story,amp.html|title=El Salvador vote divides 2 Arab clans}}</ref> | region28 = {{flag|Japan}} | pop28 = less than 100,000<ref>{{cite web|accessdate=2019-08-26|title=Muslim population in Japan increases with Islamic demands|url=https://www.dailysabah.com/asia/2015/05/31/muslim-population-in-japan-increases-with-islamic-demands|website=DailySabah}}</ref> | languages = [[عربي]] | rels = غالب مذھب: [[اسلام]]<br> ([[سني اسلام|سني]] {{·}}[[شيعه اسلام|شيعه]] {{·}} [[صوفي ازم|صوفي]] {{·}} [[اباضي]] {{·}}[[علوي]])<br/> وڏيون اقليتون:[[عيسائيت]] <br/>([[يوناني آرٿوڊڪس چرچ|گريڪ آرٿوڊڪس]]{{·}}[[يوناني ڪيٿولڪ|گريڪ ڪيٿولڪ]])<br/> معمولي اقليتون : ٻيا توحيدي مذھب ([[دروزي]]{{·}}[[بھائي عقيدو]])<br/> ماضي وارا مذھب:[[اسلام کان اڳ وارا مذھب|عربستان ۾ اسلام کان اڳ وارا ديوتائن وارا مذھب]] | related = ٻيا [[ايفروئيشيائي ٻوليون|ايفروئيشيائي]] ٻوليون ڳالھائيندڙ ماڻھو، خاص ڪري [[سامي نسل]] وارا جن ۾ [[اشوري]]، [[يھودي]]، [[امھارائي ماڻھو|امھارائي]] ۽ [[تيگرائي ماڻھو|تيگرائي]] شامل آهن .<ref name="evolutsioon">{{cite journal|pmid=15300852|url=http://evolutsioon.ut.ee/publications/Shen2004.pdf|year=2004|last1=Shen|first1=P|last2=Lavi|first2=T|last3=Kivisild|first3=T|last4=Chou|first4=V|last5=Sengun|first5=D|last6=Gefel|first6=D|last7=Shpirer|first7=I|last8=Woolf|first8=E|last9=Hillel|first9=J|title=Reconstruction of patrilineages and matrilineages of Samaritans and other Israeli populations from Y-chromosome and mitochondrial DNA sequence variation|volume=24|issue=3|pages=248–60|doi=10.1002/humu.20077|journal=Human Mutation|access-date=2020-01-21|archive-date=2020-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200526121008/http://evolutsioon.ut.ee/publications/Shen2004.pdf|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200420110753/http://evolutsioon.ut.ee/publications/Shen2004.pdf |date=2020-04-20 }}</ref><ref name="evolutsioon"/><ref>{{cite news|title=Studies Show Jews' Genetic Similarity|first= Nicholas|last= Wade|date=9 June 2010|url=https://www.nytimes.com/2010/06/10/science/10jews.html?_r=0|work=New York Times}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1007/s004390000426|url=http://www.ucl.ac.uk/tcga/tcgapdf/Nebel-HG-00-IPArabs.pdf|title=High-resolution Y chromosome haplotypes of Israeli and Palestinian Arabs reveal geographic substructure and substantial overlap with haplotypes of Jews|year=2000|last1=Nebel|first1=Almut|last2=Filon|first2=Dvora|last3=Weiss|first3=Deborah A.|last4=Weale|first4=Michael|last5=Faerman|first5=Marina|last6=Oppenheim|first6=Ariella|last7=Thomas|first7=Mark G.|journal=Human Genetics|volume=107|issue=6|pages=630–41|pmid=11153918|access-date=2020-01-21|archive-date=2018-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224213531/http://www.ucl.ac.uk/tcga/tcgapdf/Nebel-HG-00-IPArabs.pdf%20|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224213531/http://www.ucl.ac.uk/tcga/tcgapdf/Nebel-HG-00-IPArabs.pdf%20 |date=2018-12-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224213531/http://www.ucl.ac.uk/tcga/tcgapdf/Nebel-HG-00-IPArabs.pdf%20 |date=2018-12-24 }}</ref><ref name="sciencedaily">{{cite web|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2000/05/000509003653.htm |title=Jews Are The Genetic Brothers Of Palestinians, Syrians, And Lebanese |publisher=Sciencedaily.com |date=9 May 2000 |access-date=12 April 2013}}</ref><ref name="Abraham 2010">{{cite journal|pmc=3032072|year=2010|last1=Atzmon|first1=G|last2=Hao|first2=L|last3=Pe'Er|first3=I|last4=Velez|first4=C|last5=Pearlman|first5=A|last6=Palamara|first6=PF|last7=Morrow|first7=B|last8=Friedman|first8=E|last9=Oddoux|first9=C|title=Abraham's Children in the Genome Era: Major Jewish Diaspora Populations Comprise Distinct Genetic Clusters with Shared Middle Eastern Ancestry|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2010-06-11_86_6/page/850|volume=86|issue=6|pages=850–59|doi=10.1016/j.ajhg.2010.04.015|journal=American Journal of Human Genetics|pmid=20560205}}</ref> | footnotes = }} [[فائل:PLATE8CX.jpg|200px|thumb|ڇھين صدي عيسويءَ جون عربياڻيون]] '''عرب''' {{lang-ar|عَرَبٌ}} <small>[[ISO 233]]</small> {{transl|ar|‘arab}}; <small>عربي اچار :</small> {{IPA-ar|ˈʕarab||Arabspronouncedar.oog.ogg}} عربي ڳالھائيندڙ ماڻھو يا عربن جي ملڪن جا سامي نسل جا ٻيون ٻوليون ڳالھائيندڙ ماڻھو جيڪي وچ اوڀر ۾ عربي اپٻيٽ (عربستان)، شام ۽ عراق سان گڏوگڏ اتر آفريڪا ۾ وڏي اڪثريت سان رھن ٿا. انھن ملڪن کي عرب قومن واريون رياستون سڏيو ويندو آهي. اسلام جو آغاز پڻ انھن ماڻھن ۾ مڪي شھر کان ٿيو. ھي ماڻھو قبيلن ۽ ذاتين تي مشتمل آھن. اسلام جي آمد کان اڳ عرب قبيلن جي صورت ۾ اڪثريت ۾ عربي اپٻيٽ يا عربستان واري علائقي جا رھاڪو ھيا. تاريخ ۾ عربن جو سڀ کان پھريون ذڪر اشورين جي متن ۾ نائين صدي قبل مسيح ۾ ٿيل آھي. بيابان ۾ رھندڙ عرب بدوي سڏبا آهن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:عرب]] [[زمرو:ماڻھو]] [[زمرو:عربستان]] [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:عرب ماڻھو]] [[زمرو:سامي قومون]] [[زمرو:مذهبي سڃاڻپ]] [[زمرو:ايشيا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:وچ اوڀر جا نسلي گروهه]] [[زمرو:عرب ثقافت]] [[زمرو:ماڻھو بلحاظ ٻولي]] [[زمرو:ماڻھو بلحاظ نسل]] [[زمرو:عربستان جي تاريخ]] [[زمرو:North Africa جا نسلي گروهه]] gyd3eqex3oovgr6unj5zv8066xf8k3f 0 57446 414905 407456 2026-09-26T03:25:07Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414905 wikitext text/x-wiki {{Short description|Practice of applying paint, pigment, color or other medium to a surface}} [[File:Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg|thumb|<small>'''[[ليونارڊو ڊي ونچي]]''' جي "'''[[مونا ليزا]]'''" (1503-1519ع) دنيا جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل مصوري جي شاهڪارن مان هڪ آهي.</small>]] '''مصوري''' (<small>Painting</small>) هڪ بصري فن آهي، جن ۾ ڪنهن مضبوط سطح تي رنگ، رنگدار مادو (<small>pigment</small>) يا ٻيو ڪو مواد لڳايو ويندو آهي. اهو مواد عام طور تي برش جي ذريعي سطح تي لڳايو ويندو آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Painting|title=Painting {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2020-03-30}}</ref> ان کان علاوه ٻيا اوزار به استعمال ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ رنگ ملائڻ وارا چاقو (<small>pellet</small> <small>knife</small>)، اسپنج، ايئر برش، مصور جون آڱريون، يا وري ٽٻڪائڻ واري ٽيڪنڪ (<small>dripping</small>) جنهن ۾ ڪششِ ثقل جو استعمال ٿيندو آهي. جيڪو شخص مصوري ڪري ٿو، ان کي '''مصور''' چيو ويندو آهي. فن جي دنيا ۾، "مصوري" جي اصطلاح ان عمل ۽ ان عمل جي نتيجي (يعني تيار ٿيل حتمي فن پاري کي به "چٽسالي" چيو ويندو آهي) ٻنهي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. مصوري لاءِ استعمال ٿيندڙ سطحن يا بنيادي اڏاوتن ۾ ڀتيون، ڪاغذ، ڪينواس، ڪاٺ، شيشو، لاک، مٽيءَ جا ٿانو، پن، ٽامو ۽ ڪنڪريٽ شامل آهن؛ ان کان علاوه، مصوري ۾ ٻيون شيون يا مواد به، پوءِ اهي اڪيلي صورت ۾ هجن يا گڏيل شڪل ۾، جهڙوڪ واري، مٽي، ڪاغذ، ڪارڊ بورڊ، اخبار، پلستر، سون جا ورق ۽ حتيٰ ته مڪمل وجود (عمارت، ساخت) به شامل ڪري سگهجو ٿا. مصوري بصري فن (<small>visual</small> <small>art</small>) جو هڪ اهم قسم آهي، جنهن ۾ خاڪا نگاري (<small>drawing</small>)، ترڪيب (<small>composition</small>)، اشارا يا انداز (<small>gesture</small>)، بيان ڪرڻ (<small>narration</small>) ۽ تجريد (<small>abstraction</small>) جهڙا عنصر شامل هوندا آهن. مصوري جا مختلف قسم، جهڙوڪ: فطري ۽ عڪاسي ڪندڙ، جيئن ته شخصي تصويرون، بي جان شين جي مصوري يا اسٽل لائف ۽ قدرتي منظر، جيتوڻيڪ اها قسم تجريدي به ٿي سگهن ٿا)، جي مصوري، فوٽوگرافي، تجريدي، بياني (ڪهاڻي ٻڌائيندڙ)، علامتي، جيئن "سمبولسٽ آرٽ" ۾، جذباتي، جيئن "اظهار پسندي" (<small>expressionism</small>) ۾، يا وري سياسي نوعيت واري، جيئن "آرٽيوزم" ۾)، ٿي سگهن ٿا. مصوري جي تاريخ جو هڪ وڏو حصو، مشرقي ۽ مغربي، ٻنهي فنن ۾، مذهبي فن تي ٻڌل رهيو آهي. هن قسم جي مصوري جي مثالن ۾ مٽيءَ جي ٿانون تي ڏند ڪٿائي ڪردارن جي عڪاسي کان وٺي، بائيبل جا منظر، جهڙوڪ سسٽين چيپل جي ڇت تي ٺهيل تصويرون ۽ ٻڌ جي زندگيءَ جا منظر يا مشرقي مذهبي پس منظر واريون ٻيون تصويرون شامل آهن. '''چٽسالي''' يا '''مصوري''' (Painting) نقاشي، مصوري، رنگ سازي، ڪمانگري يا رنگڪاري (painting)، رڱڻ،<ref>{{حوالو_ويب|url=https://sindhyat.com/database/SindhiDictionary/Painting|title=Painting word Sindhi Meaning, devanagari & Roman translation - Sindhi Dictionary|website=sindhyat.com|language=en|access-date=2020-03-30}}</ref> رنگي، رنگ يا ٻين وسلين جي ڪنهن سطح تي لاڳاپو آهي. فنيات ۾ اِن اِصطلاح کان عمل (act) ۽ نتيجو، جنهن کي چٽ، يا نقش (a painting) سڏيو ويندو آهي، ٻنهين مان مراد آهي. '''نقاشي''' [[ڪاٺ]]، ٺڪر، يا [[مٽي]]ءَ جي شين تي نقش چٽڻ ۽ سونهن خاطر تصويرون يا لکتون ٺاهڻ جو فن نقاشي سڏبو آهي.<ref>ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref> مصوري هڪ بصري فن آهي، جيڪا رنگ، پينٽ يا ٻيو وچولي مواد کي هڪ مضبوط مٿاڇري تي لاڳو ڪرڻ جي مشق سان منسوب ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/paint |title=Paint – Definition |publisher=Merriam-webster.com |date=2012 |access-date=13 March 2014 |archive-date=4 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180304172354/https://www.merriam-webster.com/dictionary/paint |url-status=live }}</ref> وچولو مواد عام طور تي برش سان بنياد تي لاڳو ڪيو ويندو آهي. ٻيا اوزار، جهڙوڪ خراد، اسپنج، ايئر برش، فنڪار جون آڱريون، يا هڪ ٽِپڻ واري ٽيڪنڪ جيڪا ڪشش ثقل استعمال ڪري ٿي استعمال ڪري سگهجن ٿا. فنڪار جيڪو پينٽنگ ٺاهيندو آهي ان کي پينٽر چيو ويندو آهي. فن جي اصطلاح ۾ "پينٽنگ" عمل ۽ عمل جي نتيجي ٻنهي کي بيان ڪري ٿي. پينٽنگ جي سپورٽ ۾ ڀتيون، ڪاغذ، ڪينوس، ڪاٺ، شيشي، لاک، برتن، پتي، ٽامي ۽ ڪنڪريٽ جهڙيون سطحون شامل آهن. پينٽنگ ۾ ريتي، مٽي، ڪاغذ، ڪارڊ بورڊ، اخبار، پلاسٽر، سون جي پتي ۽ حتي پوريون شيون شامل ٿي سگهن ٿيون. پينٽنگ ڊرائنگ، ساخت، اشارو، بيان ۽ تجريد جهڙا عنصر شامل ڪرڻ سان بصري فن جي هڪ اهم شڪل آهي. <ref>{{cite journal|last1=Perry|first1=Lincoln|title=The Music of Painting|url=https://archive.org/details/sim_american-scholar_summer-2014_83_3/page/n86|journal=The American Scholar|date=Summer 2014|volume=83|issue=3|page=85}}</ref> پينٽنگ قدرتي ۽ نمائندگي ڪندڙ، جيئن پورٽريٽ، اسٽل لائف ۽ لينڊ اسڪيپ پينٽنگ ۾ (جيتوڻيڪ اهي صنفون تجريدي پڻ ٿي سگهن ٿيون)، فوٽوگرافي، تجريد، داستان نگاري، علامت نگاري (جيئن علامت نگار آرٽ ۾)، جذباتي (جيئن اظهار پسندي ۾) يا پنهنجي فطرت ۾ سياسي (جيئن آرٽيوزم ۾) ٿي سگهن ٿيون. پينٽنگ جي تاريخ جو هڪ اهم حصو، مشرقي ۽ مغربي آرٽ ٻنهي ۾، مذهبي آرٽ جو غلبو آهي. هن قسم جي پينٽنگ جون مثالون مٽيءَ جي ٿانون تي افسانوي شخصيتن کي ظاهر ڪرڻ واري آرٽ ورڪ کان وٺي، گرجا گهرن جي ڇتن تي بائبل جي منظرن ۽ گوتم ٻڌ جي زندگي جي منظرن يا مشرقي مذهبي اصل جي ٻئي تصويرن ۾ ملي سگهن. ==تاريخ== {{Main|مصوري جي تاريخ}} {{multiple image | align = right | direction = horizontal | header = | header_align = right | footer = | footer_align = Right | image2 = Maros_hunting_scene.png | width2 = 180 | caption2 = ماروس-پانگڪيپ (Maros-Pangkep) ڪارسٽ واري علائقي جي غارن مان ورتل شڪار جي منظر جي نئين سر ٺاهيل تصوير | image1 = Pig-deer print paintings in Pettakere Cave, Maros.jpg | width1 = 200 | caption1 = سولاويسي (Sulawesi) جي ماروس-پانگڪيپ ڪارسٽ واري علائقي جي غارن ۾ موجود، جهنگلي سوئر جي شڪار کي ظاهر ڪندڙ غارن جي تصويرن جي عمر گهٽ ۾ گهٽ 43,900 سال (2014ع جي اندازي مطابق) آهي. هن دريافت کي ”ڪهاڻي بيان ڪرڻ (قصا گوئي) جي سڀ کان پراڻي ڄاتل عڪاسي ۽ انساني تاريخ ۾ تصويري فن (figurative art) جي شروعاتي ترين مثال“ طور تسليم ڪيو ويو. }} [[File:Lubang Jeriji Saléh cave painting of Bull.jpg|thumb|<small>2018ع ۾ [[انڊونيشيا]] جي "لوبانگ جيريجي صالح" غار مان ملندڙ هڪ ڏاند جي تصوير، دنيا جي سڀ کان پراڻي ڄاتل تصويري فن واري تصوير آهي. اندازو آهي ته اها تصوير اٽڪل 40,000 کان 52,000 سال اڳ، يا ان کان به اڳ ٺاهي وئي هئي.</small>]] سڀ کان پراڻيون معلوم ٿيل تصويرون <small>40,000</small> کان <small>60,000<ref name="NAT-20181107">{{cite journal |author=Aubert, M.|display-authors=et al |title=Palaeolithic cave art in Borneo |date=7 November 2018 |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |doi=10.1038/s41586-018-0679-9 |pmid=30405242 |volume=564 |issue=7735 |pages=254–257 |bibcode=2018Natur.564..254A |s2cid=53208538 }}</ref></small> سالن کان به وڌيڪ پراڻيون آهن، جيڪيون پٿر جي دور جي آخر (<small>upper</small>-<small>paleolithic</small>) جي فن جو حصو آهن ۽ اهي ماروس ضلعي (سولاويسي، انڊونيشيا) جي غارن مان مليون آهن. انهن مان سڀ کان پراڻيون تصويرون اڪثر ڪري هٿن جي ڇاپن ۽ سادن جاميٽري شڪلين ذريعي ٺاهيون ويون آهن.<ref name="Aubert2014">M. Aubert et al., "Pleistocene cave art from Sulawesi, Indonesia", ''Nature'' vol. 514, pp. 223–227 (9 October 2014). "using uranium-series dating of coralloid speleothems directly associated with 12 human hand stencils and two figurative animal depictions from seven cave sites in the Maros karsts of Sulawesi, we show that rock art traditions on this Indonesian island are at least compatible in age with the oldest European art. The earliest dated image from Maros, with a minimum age of 39.9 kyr, is now the oldest known hand stencil in the world. In addition, a painting of a [[Babirusa|babirusa ('pig-deer')]] made at least 35.4 kyr ago is among the earliest dated figurative depictions worldwide, if not the earliest one. Among the implications, it can now be demonstrated that humans were producing rock art by ~40 kyr ago at opposite ends of the Pleistocene Eurasian world."</ref> [[File:Leang Tedongnge rock art panel credit AA Oktaviana-01.jpg|thumb|[[انڊونيشيا|2021ع ۾، محققن انڊونيشيا جي علائقي سولاويسي ۾ واقع ”ليانگ ٽيڊونگني“ (Leang Tedongnge) غار ۾ قديم فنِ مصوري (غارن واري مصوري) دريافت ڪئي، جنهن جي عمر گهٽ ۾ گهٽ 45,500 سال اندازو لڳائي وئي آهي. هڪ "ڳنڍن واري چمڙي واري جهنگلي سوئر" (warty pig) جي تصوير تي ٻڌل هي فن پارو، دنيا ۾ "شڪل-شباهت واري فن" (figurative) جو سڀ کان پراڻو معلوم مثال مڃيو وڃي ٿو.]] ]] نومبر <small>2018</small>ع ۾، سائنسدانن [[انڊونيشيا]] جي ٻيٽ بورنيو تي واقع "لوبانگ جيريجي صالح" غار ۾ هڪ اڻڄاتل جانور جي تصوير دريافت ڪرڻ جي خبر ڏني؛ اها ان وقت تائين معلوم ٿيل سڀ کان پراڻي ”فيگوريٽو“ مصوري هئي، جن جي عمر <small>40,000</small> سال کان وڌيڪ (شايد <small>52,000</small> سال تائين) هئي. <ref name="NYT-20181107-cz">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |author-link=Carl Zimmer |title=In Cave in Borneo Jungle, Scientists Find Oldest Figurative Painting in the World – A cave drawing in Borneo is at least 40,000 years old, raising intriguing questions about creativity in ancient societies. |url=https://www.nytimes.com/2018/11/07/science/oldest-cave-art-borneo.html |date=7 November 2018 |work=[[The New York Times]] |access-date=8 November 2018 }}</ref> ڊسمبر 2019ع ۾، سولاويسي جي "ماروس-پانگڪيپ" (<small>Maros</small>-<small>Pangkep</small>) ڪارسٽ (<small>karst</small>) واري علائقي ۾ سوئر جي شڪار جي منظرن تي ٻڌل غارن واري مصوري دريافت ڪئي وئي، جيڪا اڃا به وڌيڪ پراڻي هئي؛ ان جي عمر گهٽ ۾ گهٽ <small>43,900</small> سال اندازو لڳائي وئي. هن دريافت کي ”انساني تاريخ ۾ ڪهاڻي بيان ڪرڻ (<small>storytelling</small>) جي سڀ کان پراڻي معلوم عڪاسي ۽ فيگوريٽو آرٽ جي شروعاتي مثال“ طور تسليم ڪيو ويو.<ref>{{Cite journal |last=Aubert |first=M. |display-authors=et al. |date=11 December 2019 |title=Earliest hunting scene in prehistoric art. |journal=Nature |volume=576 |issue=7787 |pages=442–445 |bibcode=2019Natur.576..442A |doi=10.1038/s41586-019-1806-y |pmid=31827284 |s2cid=209311825|hdl=10072/397337 |hdl-access=free }}</ref><ref name="NYT-20191211">{{cite news |last=Ferreira |first=Becky |date=11 December 2019 |title=Mythical Beings May Be Earliest Imaginative Cave Art by Humans – The paintings on an Indonesian island are at least 43,900 years old and depict humanoid figures with animal-like features in a hunting scene. |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2019/12/11/science/cave-art-indonesia.html |access-date=12 December 2019}}</ref> <small>2021</small>ع ۾، انڊونيشيا جي سولاويسي ۾ سوئر جي هڪ اهڙي تصوير ملڻ جي خبر پئي جيڪا <small>45,500</small> سالن کان به وڌيڪ پراڻي هئي.<ref>{{Cite journal|author1-link=Adam Brumm|last1=Brumm|first1=Adam|last2=Oktaviana|first2=Adhi Agus|last3=Burhan|first3=Basran|last4=Hakim|first4=Budianto|last5=Lebe|first5=Rustan|last6=Zhao|first6=Jian-xin|last7=Sulistyarto|first7=Priyatno Hadi|last8=Ririmasse|first8=Marlon|last9=Adhityatama|first9=Shinatria|last10=Sumantri|first10=Iwan|last11=Aubert|first11=Maxime|date=2021-01-01|title=Oldest cave art found in Sulawesi|journal=Science Advances|language=en|volume=7|issue=3|article-number=eabd4648|doi=10.1126/sciadv.abd4648|issn=2375-2548|pmid=33523879|pmc=7806210|bibcode=2021SciA....7.4648B|doi-access=free}}</ref> <ref name="NYT-20210113">{{cite news |last=Ferreira |first=Becky |title=Pig Painting May Be World's Oldest Cave Art Yet, Archaeologists Say – The depiction of the animal on an Indonesian island is at least 45,500 years old, the researchers say. |url=https://www.nytimes.com/2021/01/13/science/cave-painting-indonesia.html |date=January 13, 2021 |work=[[The New York Times]] |access-date=January 14, 2021 }}</ref> <small>3</small> جولاءِ <small>2024</small>ع تي، "نيچر جرنل" تحقيقي نتيجا شايع ڪيا جن مان ظاهر ٿيو ته ”ليانگ ڪارامپوانگ“ (<small>Leang</small> <small>Karampuang</small>) ۾ موجود غارن واري مصوري - جنهن ۾ انساني شڪل جهڙا پيڪر (<small>anthropomorphic</small> <small>figures</small>) هڪ سوئر سان رابطي ۾ ڏيکاريا ويا آهن ۽ جنهن جي ماپ <small>36x15</small> انچ (<small>91x38</small> سينٽي ميٽر) آهي - اٽڪل <small>51,200</small> سال پراڻي آهي؛ ان دريافت انهن تصويرن کي دنيا جي سڀ کان پراڻي معلوم مصوري جو درجو ڏئي ڇڏيو آهي.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Oktaviana |first1=Adhi Agus |last2=Joannes-Boyau |first2=Renaud |last3=Hakim |first3=Budianto |last4=Burhan |first4=Basran |last5=Sardi |first5=Ratno |last6=Adhityatama |first6=Shinatria |last7=Hamrullah |last8=Sumantri |first8=Iwan |last9=Tang |first9=M. |last10=Lebe |first10=Rustan |last11=Ilyas |first11=Imran |last12=Abbas |first12=Abdullah |last13=Jusdi |first13=Andi |last14=Mahardian |first14=Dewangga Eka |last15=Noerwidi |first15=Sofwan |date=2024-07-03 |title=Narrative cave art in Indonesia by 51,200 years ago |journal=Nature |volume=631 |issue=8022 |pages=814–818 |language=en |doi=10.1038/s41586-024-07541-7 |issn=0028-0836|doi-access=free |pmid=38961284 |pmc=11269172 |bibcode=2024Natur.631..814O }}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Harris |first=Garreth |date=2024-07-04 |title=Oldest example of figurative art found in Indonesian cave |url=https://www.theartnewspaper.com/2024/07/04/oldest-example-of-figurative-art-found-in-indonesian-cave |access-date=2024-07-05 |website=The Art Newspaper}}</ref> دنيا جي مختلف حصن ۾ غارن واري مصوري جا مثال موجود آهن، جهڙوڪ انڊونيشيا، [[فرانس]]، اسپين، پرتگال، اٽلي، چين، هندستان، آسٽريليا، ميڪسيڪو<ref>{{Cite web|url = https://www.bbc.com/portuguese/noticias/2013/05/130523_pinturas_caverna_mexico_an|title = Milhares de pinturas rupestres são descobertas em cavernas no México|work = BBC News Brasil|language = pt|date = 23 May 2013|access-date = 2 March 2015|archive-date = 12 April 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150412001151/http://www.bbc.co.uk/portuguese/noticias/2013/05/130523_pinturas_caverna_mexico_an|url-status = live}}</ref> وغيره ۾. مغربي ثقافتن ۾، تيل واري رنگن جي مصوري (<small>oil</small> <small>painting</small>) ۽ پاڻي واري رنگن جي مصوري (<small>water</small> <small>colour</small> <small>painting</small>) جون روايتون انداز ۽ موضوع جي لحاظ کان تمام شاهوڪار ۽ پيچيده رهيون آهن. ان جي ابتڙ، اوڀر ۾ تاريخي طور تي مس (<small>ink</small>) ۽ رنگين مس جو استعمال بنيادي ذريعن طور غالب رهيو آهي، جن جون روايتون به اوتريون ئي شاهوڪار ۽ پيچيده آهن. فوٽوگرافي جي ايجاد مصوري تي وڏو اثر وڌو. 1829ع ۾ پهرين تصوير ٺهڻ کان پوءِ وارن ڏهاڪن ۾، فوٽوگرافي جا طريقا بهتر ٿيا ۽ ان جو استعمال وڏي پيماني تي وڌي ويو؛ ان عمل مصوري کان ان جو اهو اهم تاريخي مقصد کسي ورتو، جنهن تحت <small>19</small>هين صدي جي آخر ۽ <small>20</small>هين صدي جي شروعات ۾ آرٽ تحريڪن جو هڪ سلسلو - خاص طور تي تاثر پسندي، پوسٽ-امپريشنزم، فووزم، اظهار پسندي، ڪيوبزم، ۽ دادا ازم - دنيا جي نشاۃِ ثانيه جي نظريي کي چئلينج ڪيو. بهرحال، مشرقي ۽ آفريقي مصوري، انداز جي هڪ ڊگهي تاريخ جاري رکي ۽ ساڳئي وقت هڪجهڙائي واري تبديلي مان نه گذريو. جديد ۽ همعصر فن تصور جي حق ۾ دستڪاري ۽ دستاويز جي تاريخي قدر کان پري ٿي ويا آهن. هن اڪثريت جيئري مصور کي مڪمل طور تي يا انهن جي ڪم جي حصي طور تي مصوري جي مشق جاري رکڻ کان نه روڪيو آهي. 21 صدي ۾ مصوري جي جاندار ۽ ورسٽائلٽي ان جي موت جي پوئين "اعلانن" کي رد ڪري ٿي. هڪ دور ۾ جيڪو ڪثرت جي خيال سان منسوب آهي، عمر جي نمائندگي انداز جي طور تي ڪو به اتفاق راءِ ناهي. فنڪار مختلف اندازن ۽ جمالياتي مزاجن ۾ فن جا اهم شاهڪار تخليق ڪندا رهن ٿا؛ انهن جي خوبين ۽ قدر جو فيصلو عوام ۽ مارڪيٽ تي ڇڏيو وڃي ٿو. عورتن جي فن واري تحريڪ (<small>Feminist</small> <small>art</small> <small>movement</small>) جي شروعات <small>1960</small>ع واري ڏهاڪي ۾، ان تحريڪ جي ٻئي دور يا ٻئي لهر دوران ٿي.<ref>{{Cite web |title=A Guide to the Feminist Art Movement's History & Contemporary Impact |url=https://www.riseart.com/guide/2418/guide-to-the-feminist-art-movement#:~:text=The%20Feminist%20Art%20movement%20emerged,gender%20stereotypes%20in%20the%20arts. |url-status=live |website=Rise Art|archive-url=https://web.archive.org/web/20230426170755/https://www.riseart.com/guide/2418/guide-to-the-feminist-art-movement|archive-date=Apr 26, 2023}}</ref> هن تحريڪ جو مقصد عالمي سطح تي عورت فنڪارن لاءِ برابري جا حق ۽ برابر موقعا حاصل ڪرڻ هو. == Elements of painting == [[File:Chen Hongshou, leaf album painting.jpg|thumb|right|[[Chen Hongshou]] (1598–1652), ''Leaf album painting'' ([[Ming dynasty]])]] [[File:Georges Seurat 066.jpg|thumb|[[Georges Seurat]], ''[[Parade de cirque|Circus Sideshow]] ({{Langx|fr|Parade de cirque}})'' (1887–88)|alt=Shows a pointillist painting of a trombone soloist.]] === Color and tone === [[Color]], made up of [[hue]], [[Saturation color|saturation]], and [[Value (color)|value]], dispersed over a surface is the essence of painting, just as [[pitch (music)|pitch]] and [[rhythm]] are the essence of [[music]]. Color is highly subjective, but has observable psychological effects, although these can differ from one culture to the next. Black is associated with mourning in the West, but in the East, white is. Some painters, theoreticians, writers, and scientists, including [[Johann Wolfgang Goethe|Goethe]],<ref>[https://archive.org/details/goethestheoryco01goetgoog Johann Wolfgang von Goethe, Goethe's theory of colours], John Murray, London 1840</ref> [[Wassily Kandinsky|Kandinsky]],<ref>Wassily Kandinsky Concerning The Spiritual in Art, [Translated By Michael T. H. Sadler, [http://www.semantikon.com/art/kandinskyspiritualinart.pdf pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160210194701/http://www.semantikon.com/art/kandinskyspiritualinart.pdf |date=10 February 2016 }}.</ref> and [[Isaac Newton|Newton]],<ref>A letter to the Royal Society presenting A new theory of light and colours Isaac Newton, 1671 [http://www.earlymoderntexts.com/assets/pdfs/newton1671.pdf pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151020073107/http://www.earlymoderntexts.com/assets/pdfs/newton1671.pdf |date=20 October 2015 }}</ref> have written their own [[color theory]]. Moreover, the use of language is only an abstraction of color equivalent. The word "[[red]]", for example, can cover a wide range of variations from the pure red of the [[visible spectrum]] of light. There is not a formalized register of different colors in the way that there is agreement on different notes in music, such as [[F (musical note)|F]] or [[C♯ (musical note)|C♯]]. For a painter, color is not simply divided into basic (primary) and derived (complementary or mixed) colors (like red, blue, green, brown, etc.). Painters deal practically with [[pigments]],<ref>[http://colourlex.com/pigments/pigments-colour/ Pigments] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160106133914/http://colourlex.com/pigments/pigments-colour/ |date=6 January 2016 }} at ColourLex</ref> so "[[blue]]" for a painter can be any of the blues: [[phthalocyanine blue]], [[Prussian blue]], [[indigo]], [[Cobalt blue]], [[ultramarine]], and so on. Psychological and symbolical meanings of color are not, strictly speaking, means of painting. Colors only add to the potential, derived context of meanings, and because of this, the perception of a painting is highly subjective. The analogy with music is quite clear—sound in music (like a C note) is analogous to "light" in painting, "shades" to [[Dynamics (music)|dynamics]], and "coloration" is to painting as the specific [[Tone color|timbre]] of musical instruments is to music. These elements do not necessarily form a melody (in music) of themselves; rather, they can add different contexts to it. === Non-traditional elements === Modern artists have extended the practice of painting considerably to include, as one example, [[collage]], which began with [[Cubism]] and is not painting in the strict sense. Some modern painters incorporate different materials such as metal, plastic, [[sand]], [[cement]], [[straw]], [[Leaf painting|leaves]] or [[wood]] for the texture. Examples of this are the works of [[Jean Dubuffet]] and [[Anselm Kiefer]]. There is a growing community of artists who use computers to "paint" color onto a digital "canvas" using programs such as [[Adobe Photoshop]], [[Corel Painter]], and many others. These images can be printed onto traditional canvas if required. === Rhythm === [[File:Jean Metzinger, 1906, La dance (Bacchante), oil on canvas, 73 x 54 cm DSC05359...jpg|thumb|[[Jean Metzinger]], ''[[La danse, Bacchante|La danse (Bacchante)]]'' ({{circa|1906}}), oil on canvas, 73 x 54&nbsp;cm, [[Kröller-Müller Museum]]]] [[Jean Metzinger]]'s mosaic-like [[Divisionist]] technique had its parallel in literature; a characteristic of the alliance between [[Symbolism (movement)|Symbolist]] writers and Neo-Impressionist artists: <blockquote>I ask of divided brushwork not the objective rendering of light, but iridescences and certain aspects of color still foreign to painting. I make a kind of chromatic versification and for syllables, I use strokes which, variable in quantity, cannot differ in dimension without modifying the rhythm of a pictorial phraseology destined to translate the diverse emotions aroused by nature. (Jean Metzinger, {{Circa|1907}})<ref>Jean Metzinger, circa 1907, quoted by Georges Desvallières in La Grande Revue, vol. 124, 1907</ref></blockquote> [[File:Piet Mondriaan, 1921 - Composition en rouge, jaune, bleu et noir.jpg|thumb|[[Piet Mondrian]], ''Composition en rouge, jaune, bleu et noir'' (1921), [[Gemeentemuseum Den Haag]]]] [[Rhythm]], for artists such as [[Piet Mondrian]],<ref name="Tosaki">[https://www.google.com/books/edition/Mondrian_s_Philosophy_of_Visual_Rhythm/tvM-DwAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 Eiichi Tosaki, ''Mondrian's Philosophy of Visual Rhythm: Phenomenology, Wittgenstein, and Eastern thought''], Vol. 23 of Sophia ''Studies in Cross-cultural Philosophy of Traditions and Cultures'', Springer, 2017, pp. 108–109, 130, 139, 158, {{ISBN|9402411984}}</ref><ref>Piet Mondrian, ''Neo-Plasticism: Its Realization in Music and in Future Theater'', 1922</ref> is important in painting as it is in music. If one defines rhythm as "a pause incorporated into a sequence", then there can be rhythm in paintings. These pauses allow creative force to intervene and add new creations—form, melody, coloration. The distribution of form or any kind of information is of crucial importance in the given work of art, and it directly affects the aesthetic value of that work. This is because the aesthetic value is functionality dependent, i.e. the freedom (of movement) of perception is perceived as beauty. Free flow of energy, in art as well as in other forms of "[[techne]]", directly contributes to the aesthetic value.<ref name="Tosaki" /> Music was important to the birth of [[abstract art]] since music is abstract by nature—it does not try to represent the exterior world, but expresses in an immediate way the inner feelings of the soul. [[Wassily Kandinsky]] often used musical terms to identify his works; he called his most spontaneous paintings "improvisations" and described more elaborate works as "compositions". Kandinsky theorized that "music is the ultimate teacher",<ref>{{Cite web|url=http://www.wassilykandinsky.net/quotes.php|title=Wassily Kandinsky – Quotes|website=www.wassilykandinsky.net|access-date=17 September 2016|archive-date=4 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190204065812/https://www.wassilykandinsky.net/quotes.php|url-status=live}}</ref> and subsequently embarked upon the first seven of his ten ''Compositions''. Hearing tones and chords as he painted, Kandinsky theorized that (for example), yellow is the color of middle [[C (musical note)|C]] on a brassy trumpet; black is the color of closure, and the end of things; and that combinations of colors produce vibrational frequencies, akin to chords played on a piano. In 1871 the young Kandinsky learned to play the piano and cello.<ref>, François Le Targat, ''Kandinsky'', Twentieth Century masters series, Random House Incorporated, 1987, p. 7, {{ISBN|0847808106}}</ref><ref>Susan B. Hirschfeld, Solomon R. Guggenheim Museum, Hilla von Rebay Foundation, ''Watercolours by Kandinsky at the Guggenheim Museum: a selection from the Solomon R. Guggenheim Museum and the Hilla von Rebay Foundation'', 1991</ref> Kandinsky's stage design for a performance of [[Modest Mussorgsky|Mussorgsky]]'s ''[[Pictures at an Exhibition]]'' illustrates his "synaesthetic" concept of a universal correspondence of forms, colors and musical sounds.<ref>{{Cite book|title=Bauhaus|last=Fiedler|first=Jeannine|publisher=h.f. ullmann publishing GmbH|year=2013|isbn=978-3-8480-0275-7|location=Germany|pages=262}}</ref> Music defines much of modernist abstract painting. [[Jackson Pollock]] underscores that interest with his 1950 painting ''[[Autumn Rhythm (Number 30)]]''.<ref>{{Cite web |url=http://www.interlude.hk/front/intersections-art-music-rothko-pollock/ |title=Intersections with art and music, Rothko and Pollock |date=16 April 2016 |access-date=3 February 2019 |archive-date=4 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204020105/http://www.interlude.hk/front/intersections-art-music-rothko-pollock/ |url-status=live }}</ref> == Aesthetics and theory == {{Main|Theory of painting}} [[File:Pompeii Painter.jpg|thumb|left|Female painter sitting on a campstool and painting a statue of [[Dionysus]] or [[Priapus]] onto a panel which is held by a boy. Fresco from [[Pompeii]], 1st century]] [[Aesthetics]] is the study of [[art]] and [[beauty]]; it was an important issue for 18th- and 19th-century [[Philosophy|philosophers]] such as [[Immanuel Kant|Kant]] and [[Hegel]]. Classical philosophers like [[Plato]] and [[Aristotle]] also theorized about art and painting in particular. Plato disregarded painters (as well as sculptors) in his philosophical system; he maintained that painting cannot depict the [[truth]]—it is a copy of reality (a shadow of the world of ideas) and is nothing but a [[craft]], similar to shoemaking or iron casting.<ref>{{cite web|title=Plato's Aesthetics|url=http://www.rowan.edu/open/philosop/clowney/aesthetics/philos_artists_onart/plato.htm|website=www.rowan.edu|access-date=1 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171001041449/http://www.rowan.edu/open/philosop/clowney/Aesthetics/philos_artists_onart/plato.htm|archive-date=1 October 2017}}</ref> By the time of Leonardo, painting had become a closer representation of the truth than painting was in [[Ancient Greece]]. [[Leonardo da Vinci]], on the contrary, said that "{{Langx|it|La Pittura è cosa mentale}}" ("{{Langx|en|painting is a thing of the mind}}").<ref>Rollason, C., & Mittapalli, R. (2002). ''Modern criticism''. New Delhi: Atlantic Publishers and Distributors. p. 196. {{ISBN|812690187X}}</ref> Kant distinguished between [[Beauty]] and the [[Sublime (philosophy)|Sublime]], in terms that clearly gave priority to the former.{{citation needed|date=October 2013}} Although he did not refer to painting in particular, this concept was taken up by painters such as [[Joseph Mallord William Turner|J.M.W. Turner]] and [[Caspar David Friedrich]]. [[File:Formella 18, apelle o la pittura, nino pisano, 1334-1336 dettaglio 01.JPG|thumb|upright|[[Nino Pisano]], ''Apelles or the Art of painting'' in detail (1334–1336); relief of the [[Giotto's Bell Tower]] in [[Florence]], Italy|alt=A relief against a wall shows a bearded man reaching up with his hands as his clothes are draped over his body.]] Hegel recognized the failure of attaining a universal concept of beauty and, in his aesthetic essay, wrote that painting is one of the three "romantic" arts, along with [[Poetry]] and [[Music]], for its [[symbol]]ic, highly intellectual purpose.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=5m5z_ca-qDkC&pg=PA276|title=Craig, Edward. Routledge Encyclopedia of Philosophy: Genealogy to Iqbal|page=278|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-18709-1|year=1998|access-date=27 March 2020|archive-date=22 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422165916/https://books.google.com/books?id=5m5z_ca-qDkC&pg=PA276|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite EB1911|wstitle= Hegel, Georg Wilhelm Friedrich |volume= 13 |first=William|last=Wallace|author-link=William Wallace | pages = 200&ndash;207; see page 207 |quote=Painting and music are the specially romantic arts. Lastly, as a union of painting and music comes poetry, where the sensuous element is more than ever subordinate to the spirit}}</ref> Painters who have written theoretical works on painting include [[Wassily Kandinsky|Kandinsky]] and [[Paul Klee]].<ref name="Franciscono">Franciscono, Marcel, ''Paul Klee: His Work and Thought'', part 6 'The Bauhaus and Düsseldorf', chap. 'Klee's theory courses', p. 246 and under 'notes to pp. 245–54' p. 365</ref><ref name="Barasch">Barasch, Moshe (2000) ''[https://books.google.com/books?id=R_2wIujisH4C Theories of art – from impressionism to Kandinsky] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160401050825/https://books.google.com/books?id=R_2wIujisH4C |date=1 April 2016 }}'', part IV 'Abstract art', chap. 'Color' pp. 332–33</ref> In his essay, Kandinsky maintains that painting has a spiritual value, and he attaches [[primary colors]] to essential feelings or concepts, something that [[Goethe]] and other writers had already tried to do. [[Iconography]] is the study of the content of paintings, rather than their style. [[Erwin Panofsky]] and other [[art historian]]s first seek to understand the things depicted, before looking at their meaning for the viewer at the time, and finally analyzing their wider cultural, religious, and social meaning.<ref>{{cite journal|last1=Jones|first1=Howard|title=The Varieties of Aesthetic Experience|journal=Journal for Spiritual & Consciousness Studies|date=October 2014|volume=37|issue=4|pages=541–252}}{{page needed|date=January 2018}}</ref> In 1890, the Parisian painter [[Maurice Denis]] famously asserted: "Remember that a painting—before being a warhorse, a naked woman or some story or other—is essentially a flat surface covered with colors assembled in a certain order."<ref>{{Citation |title=Encyclopedia Encarta |url=http://uk.encarta.msn.com/encyclopedia_761563353/abstract_art.html |access-date=2026-05-05 |archive-date=2008-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080704155609/http://uk.encarta.msn.com/encyclopedia_761563353/Abstract_Art.html |url-status=dead}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704155609/http://uk.encarta.msn.com/encyclopedia_761563353/Abstract_Art.html |date=4 July 2008 }}</ref> Thus, many 20th-century developments in painting, such as [[Cubism]], were reflections on the ''means'' of painting rather than on the external world—[[nature]]—which had previously been its core subject. Recent contributions to thinking about painting have been offered by the painter and writer Julian Bell. In his book ''What is Painting?'', Bell discusses the development, through history, of the notion that paintings can express feelings and ideas.<ref>{{cite web |url=http://www.artnet.com/Magazine/index/cohen/cohen8-16-99.asp |title=Review by art historian David Cohen |publisher=Artnet.com |access-date=13 March 2014 |archive-date=26 January 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090126181932/http://www.artnet.com/Magazine/index/cohen/cohen8-16-99.asp |url-status=live }}</ref> In ''Mirror of The World,'' Bell writes: <blockquote>A ''work'' of art seeks to hold your attention and keep it fixed: a ''history'' of art urges it onwards, bulldozing a highway through the homes of the imagination.<ref>{{cite book |title=Mirror of the World: A New History of Art |url=https://archive.org/details/mirrorofworldnew0000bell |first=Julian |last=Bell |publisher=Thames and Hudson |page=496 |year=2007 |isbn=978-0-500-23837-0}}</ref></blockquote> == Painting media == Different types of paint are usually identified by the medium that the pigment is suspended or embedded in, which determines the general working characteristics of the paint, such as [[viscosity]], [[miscibility]], [[solubility]], drying time, etc. === Hot wax or encaustic === [[File:Petersinai.jpg|thumb|upright|Encaustic icon from [[Saint Catherine's Monastery]], [[Egypt]] (6th-century)]] [[Encaustic painting]], also known as hot wax painting, involves using heated [[beeswax]] to which colored pigments are added. The liquid/paste is then applied to a surface—usually prepared wood, though [[canvas]] and other materials are often used. The simplest encaustic mixture can be made from adding pigments to beeswax, but there are several other recipes that can be used—some containing other types of [[wax]]es, [[damar resin]], [[linseed oil]], or other ingredients. Pure, powdered pigments can be purchased and used, though some mixtures use oil paints or other forms of pigment. Metal tools and special brushes can be used to shape the paint before it cools, or heated metal tools can be used to manipulate the wax once it has cooled onto the surface. Other materials can be encased or [[collage]]d into the surface, or layered, using the encaustic medium to adhere it to the surface. The technique was the normal one for ancient Greek and Roman panel paintings, and remained in use in the Eastern Orthodox [[icon]] tradition. === Watercolor === [[File:John Martin - Manfred on the Jungfrau (1837).jpg|thumb|left|[[John Martin (painter)|John Martin]], ''[[Manfred on the Jungfrau (Martin)|Manfred on the Jungfrau]]'' (1837), watercolor]] [[Watercolor]] is a painting method in which the paints are made of pigments suspended in a water-soluble vehicle. The traditional and most common support for watercolor paintings is paper; other supports include [[papyrus]], bark papers, plastics, [[vellum]] or [[leather]], [[textile|fabric]], wood and [[canvas]]. In East Asia, watercolor painting with inks is referred to as [[brush painting]] or scroll painting. In [[Chinese painting|Chinese]], [[Korean painting|Korean]], and [[Japanese painting]] it has been the dominant medium, often in monochrome black or browns. India, [[Ethiopia]] and other countries also have long traditions. [[Finger-painting]] with watercolor paints originated in [[China]]. There are various types of watercolors used by artists. Some examples are pan watercolors, liquid watercolors, watercolor brush pens, and [[Pencil|watercolor pencils]]. Watercolor pencils (water-soluble color pencils) may be used either wet or dry. === Gouache === [[File:Rudolf Reschreiter Blick von der Höllentalangerhütte zum Höllentalgletscher und den Riffelwandspitzen 1921.jpg|thumb|left|[[Rudolf Reschreiter]], ''Blick von der Höllentalangerhütte zum Höllentalgletscher und den Riffelwandspitzen'', Gouache (1921)]] [[Gouache]] is a water-based paint consisting of pigment and other materials designed to be used in an opaque painting method. Gouache differs from [[watercolor painting|watercolor]] in that the particles are larger, the ratio of pigment to water is much higher, and an additional, inert, white pigment such as [[chalk]] is also present. This makes gouache heavier and more opaque, with greater reflective qualities. Like all water media, it is diluted with water.<ref name="wash_gou">Cohn, Marjorie B., ''Wash and Gouache'', Fogg Museum, 1977.</ref> Gouache was a popular paint utilized by Egyptians,<ref>{{cite web |title=Gouache {{!}} Watercolor, Acrylics, Tempera |url=https://www.britannica.com/art/gouache |website=www.britannica.com |publisher=Britannica |access-date=March 18, 2024 |language=en}}</ref> Painters such as [[François Boucher|Francois Boucher]] used this medium. This paint is best applied with sable brushes. === Ceramic Glaze === Glazing is commonly known as a premelted liquid glass. This glaze can be dipped or brushed on. This glaze appears chalky and there is a vast difference between the beginning and finished result. To be activated glazed pottery must be placed in a kiln to be fired. This melts the Silica glass in the glaze and transforms it into a vibrant glossy version of itself.<ref>{{cite web |publisher=Grey Fox Pottery |title=The History of Ceramic Glaze |date=4 August 2023 |url=https://greyfoxpottery.com/coffee-mugs/the-history-of-ceramic-glaze}}</ref><ref>"Ceramic glaze." Merriam-Webster.com Dictionary, Merriam-Webster, https://www.merriam-webster.com/dictionary/ceramic%20glaze. Accessed 19 Mar. 2024.</ref> === Ink === [[File:Landscapes of the Four Seasons.jpg|thumb|[[Sesshū Tōyō]], ''Landscapes of the Four Seasons'' (1486), ink and light color on paper ]] Ink paintings are done with a liquid that contains pigments or [[dye]]s and is used to color a surface to produce an image, [[writing|text]], or [[design]]. Ink is used for drawing with a [[pen]], [[brush]], or [[quill]]. Ink can be a complex medium, composed of [[solvent]]s, pigments, dyes, [[resin]]s, [[lubricant]]s, solubilizers, [[surfactant]]s, [[suspended solids|particulate matter]], [[fluorescent|fluorescers]], and other materials. The components of inks serve many purposes; the ink's carrier, colorants, and other additives control flow and thickness of the ink and its appearance when dry. === Enamel === [[File:Waddesdon bequest British Museum DSCF9814 05.JPG|thumb|[[Jean de Court]] (attributed), painted [[Limoges enamel]] dish in detail (mid-16th century), [[Waddesdon Bequest]], [[British Museum]]]] [[Vitreous enamel|Enamels]] are made by painting a substrate, typically metal, with powdered glass; minerals called color oxides provide coloration. After firing at a temperature of 750–850 degrees Celsius (1380–1560 degrees Fahrenheit), the result is a fused lamination of glass and metal. Unlike most painted techniques, the surface can be handled and wetted. Enamels have traditionally been used for decoration of precious objects,<ref>Mayer, Ralph,''The Artist's Handbook of Materials and Techniques'', 3rd ed., New York: Viking, 1970, p. 375.</ref> but have also been used for other purposes. [[Limoges enamel]] was the leading centre of Renaissance enamel painting, with small religious and mythological scenes in decorated surrounds, on plaques or objects such as [[Salt cellar|salts]] or caskets. In the 18th century, enamel painting enjoyed a vogue in Europe, especially as a medium for [[portrait miniature]]s.<ref>McNally, Rika Smith, "Enamel", ''Oxford Art Online''</ref> In the late 20th century, the technique of porcelain enamel on metal has been used as a durable medium for outdoor murals.<ref>Mayer, Ralph, ''The Artist's Handbook of Materials and Techniques'', 3rd ed., New York: Viking, 1970, p. 371.</ref> === Tempera === [[File:Sandro Botticelli - La nascita di Venere - Google Art Project - edited.jpg|thumb|left|[[Sandro Botticelli]], ''[[The Birth of Venus]]'', Tempera (1485–1486)]] [[File:The Three Graces, by Peter Paul Rubens, from Prado in Google Earth.jpg|thumb|The Three Graces (1636–1638). Museo del Prado, Madrid]] [[Tempera]], also known as egg tempera, is a permanent, fast-drying painting medium consisting of colored pigment mixed with a water-soluble [[Binder (material)|binder]] medium (usually a glutinous material such as egg yolk or some other [[Sizing|size]]). Tempera also refers to the paintings done in this medium. Tempera paintings are very long-lasting, and examples from the first centuries CE still exist. Egg tempera was a primary method of painting until after 1500 when it was superseded by the invention of [[oil painting]]. A paint commonly called tempera (though it is not) consisting of pigment and glue size is commonly used and referred to by some manufacturers in America as [[poster paint]]. === Fresco === [[File:Meister von Mileseva 001.jpg|thumb|upright|left|''[[White Angel]]'' (fresco, c. 1235), Mileševa monastery, Serbia]] [[Fresco]] is any of several related [[mural]] painting types, done on [[plaster]] on walls or ceilings. The word fresco comes from the [[Italian language|Italian]] word ''affresco'' {{IPA|[afˈfresːko]}}, which derives from the Latin word for ''fresh''. Frescoes were often made during the Renaissance and other early time periods. ''[[Buon fresco]]'' technique consists of painting in pigment mixed with water on a thin layer of wet, fresh [[Mortar (masonry)#Lime mortar|lime mortar]] or [[plaster]], for which the Italian word for plaster, [[intonaco]], is used. ''[[A secco]]'' painting, in contrast, is done on dry plaster (''secco'' is "dry" in Italian). The pigments require a binding medium, such as [[egg (food)|egg]] ([[tempera]]), glue or [[oil painting|oil]] to attach the pigment to the wall. === Oil === [[File:Honoré Daumier 008.jpg|thumb|[[Honoré Daumier]], ''The Painter'' (1808–1879), oil on panel with visible brushstrokes]] [[Oil painting]] is the process of painting with [[pigments]] that are bound with a medium of [[drying oil]], such as [[linseed oil]], [[poppyseed oil]] which was widely used in early modern Europe. Often the oil was boiled with a resin such as pine resin or even [[frankincense]]; these were called 'varnishes' and were prized for their body and gloss. Oil paint eventually became the principal medium used for creating artworks as its advantages became widely known. The transition began with [[Early Netherlandish painting]] in northern Europe, and by the height of the [[Renaissance]] oil painting techniques had almost completely replaced [[tempera]] paints in the majority of Europe. === Pastel === [[File:Louis15-1.jpg|thumb|upright|left|[[Maurice Quentin de La Tour]], ''Portrait of Louis XV of France'' (1748), pastel]] [[Pastel]] is a painting medium in the form of a stick, consisting of pure powdered pigment and a binder.<ref>Mayer, Ralph (1970), ''The Artist's Handbook of Materials and Techniques'', 3rd ed., New York: Viking. p. 312.</ref> The pigments used in pastels are the same as those used to produce all colored art media, including [[oil paint]]s; the binder is of a neutral hue and low [[Colorfulness#Saturation|saturation]]. The color effect of pastels is closer to the natural dry pigments than that of any other process.<ref>Mayer, Ralph (1971). ''The Artist's Handbook of Materials and Techniques''. Viking Adult; 5th ed. {{ISBN|0670837016}}</ref> Because the surface of a pastel painting is fragile and easily smudged, its preservation requires protective measures such as framing under glass; it may also be sprayed with a [[fixative (drawing)|fixative]]. Nonetheless, when made with permanent pigments and properly cared for, a pastel painting may endure unchanged for centuries. Pastels are not susceptible, as are paintings made with a fluid medium, to the cracking and discoloration that result from changes in the color, opacity, or dimensions of the medium as it dries. === Acrylic === [[File:Jungle Arc.jpg|thumb|[[Ray Burggraf]], ''Jungle Arc'' (1998), acrylic paint on wood]] [[Acrylic paint]] is fast drying paint containing pigment suspension in [[acrylic resin|acrylic]] polymer [[emulsion]]. Acrylic paints can be diluted with water but become water-resistant when dry. Depending on how much the paint is diluted (with water) or modified with acrylic gels, media, or pastes, the finished acrylic painting can resemble a [[watercolor painting|watercolor]] or an [[oil painting]], or have its own unique characteristics not attainable with other media. The main practical difference between most acrylics and oil paints is the inherent drying time.<ref name=":12">{{Cite web |last=artincontext |date=2021-08-22 |title=Watercolor vs. Acrylic - The Difference Between Watercolor and Acrylic |url=https://artincontext.org/watercolor-vs-acrylic/ |access-date=2022-06-28 |website=artincontext.org |language=en-US}}</ref> Oils allow for more time to blend colors and apply even glazes over under-paintings. This slow drying aspect of oil can be seen as an advantage for certain techniques but may also impede the artist's ability to work quickly. Another difference is that watercolors must be painted onto a porous surface, primarily watercolor paper. Acrylic paints can be used on many different surfaces.<ref name=":12"/><ref name=":2">{{Cite web |title=Understanding drying times for acrylic paints |url=https://www.winsornewton.com/row/education/guides/understanding-the-drying-times-for-acrylic-paints/ |access-date=2022-06-28 |website=Winsor & Newton - ROW |language=en-GB}}</ref> Both acrylic and watercolor are easy to clean up with water. Acrylic paint should be cleaned with soap and water immediately following use. Watercolor paint can be cleaned with just water.<ref>Watercolor vs Acrylic [https://www.rayeoflightstudio.com/watercolor-vs-acrylic/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200923190049/https://www.rayeoflightstudio.com/watercolor-vs-acrylic/ |date=2020-09-23 }} accessed August 21, 2020</ref><ref name="Appellof92">{{cite book |author=Appellof, M.E. |url=https://books.google.com/books?id=E2HeUJFqfzsC |title=Everything You Ever Wanted to Know About Watercolor |publisher=Watson-Guptill Publications |year=1992 |isbn=978-0-823-05649-1 |pages=399–}}</ref><ref>Why WaterColor [https://www.theartistsroad.net/articles/whywatercolor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200805161347/https://theartistsroad.net/articles/whywatercolor |date=2020-08-05 }} accessed August 21, 2020</ref> Between 1946 and 1949, [[Leonard Bocour]] and [[Sam Golden]] invented a solution acrylic paint under the brand [[Magna paint]]. These were [[Mineral spirits|mineral spirit]]-based paints. Water-based acrylic paints were subsequently sold as [[latex]] house paints.<ref>{{cite web |last=Sickler |first=Dean |date=Spring 2002 |title=Water-based Alchemy by Dean Sickler |url=http://dundean.com/tips_what_is_latex_paint.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120829153753/http://dundean.com/tips_what_is_latex_paint.shtml |archive-date=August 29, 2012 |access-date=August 11, 2012 |website=Dundean.com}}</ref> In 1963, George Rowney (part of [[Daler-Rowney]] since 1983) was the first manufacturer to introduce artists' acrylic paints in Europe, under the brand name "Cryla".<ref name="Art Materials">{{cite web |date=2012-02-15 |title=Art Materials |url=http://www.daler-rowney.com/ |access-date=2013-02-05 |publisher=Daler Rowney}}</ref> Acrylics are the most common paints used in [[grattage]], a surrealist technique that began to be used with the advent of this type of paint. Acrylics are used for this purpose because they easily scrape or peel from a surface.<ref>Grattage [http://www.wordiq.com/definition/Grattage] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100904065444/http://www.wordiq.com/definition/Grattage|date=2010-09-04}} Art Techniques accessed December 08, 2010</ref> === Spray paint === [[Aerosol paint]] (also called spray paint)<ref>{{cite book |url=https://www.encyclopedia.com/reference/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/aerosol-dispenser |title=Aerosol Dispenser |date=2018}}{{failed verification|date=August 2025}}</ref> is a type of paint that comes in a sealed pressurized container and is released in a fine spray mist when depressing a [[valve]] button. A form of [[spray painting]], [[aerosol]] paint leaves a smooth, evenly coated surface. Standard sized cans are portable, inexpensive and easy to store<!--, unlike _industrial painters_ or artist [[airbrush]]es-->. Aerosol [[Primer (paint)|primer]] can be applied directly to bare metal and many plastics. Speed, portability and permanence also make aerosol paint a common [[graffiti]] medium. In the late 1970s, street graffiti writers' signatures and murals became more elaborate, and a unique style developed as a factor of the aerosol medium and the speed required for illicit work. Many now recognize graffiti and street art as a unique art form and specifically manufactured aerosol paints are made for the graffiti artist. A [[stencil]] protects a surface, except the specific shape to be painted. Stencils can be purchased as movable letters, ordered as professionally cut [[logo]]s or hand-cut by artists. === Water miscible oil paint === [[Water miscible oil paint]]s (also called "water soluble" or "water-mixable") is a modern variety of [[oil paint]] engineered to be thinned and cleaned up with water,<ref>{{Cite web |title=RX Series Alkyd Emulsifiers |url=https://ethox.com/rx-series-alkyd-emulsifiers/ |access-date=2021-04-26 |website=Ethox |language=en-US |archive-date=26 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426140405/https://ethox.com/rx-series-alkyd-emulsifiers/ }}</ref><ref name="Dye2001">{{cite book |author=Sean Dye |url=https://books.google.com/books?id=TPa8JyQkmgMC |title=Painting with Water-Soluble Oils |date=15 June 2001 |publisher=North Light Books |isbn=1-58180-033-9 }}{{Dead link|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> rather than having to use chemicals such as [[turpentine]]. It can be mixed and applied using the same techniques as traditional oil-based paint, but while still wet it can be effectively removed from brushes, palettes, and rags with ordinary soap and water. Its water solubility comes from the use of an [[oil]] medium in which one end of the [[molecule]] has been altered to bind loosely to water molecules, as in a [[Solution (chemistry)|solution]].<ref name="cold_oil">H. Gluck, "The Impermanences of Painting in Relation to Artists' Materials", ''Journal of the Royal Society of Arts'', Volume CXII 1964</ref> === Sand === {{Main|Sandpainting}} Sandpainting is the art of pouring coloured sands, and powdered pigments from minerals or crystals, or pigments from other natural or synthetic sources onto a surface to make a fixed or unfixed sand painting. === Digital painting === {{Main|Digital painting}} Digital painting is a method of creating an art object (painting) digitally or a technique for making digital art on the computer. As a method of creating an art object, it adapts traditional painting medium such as [[acrylic paint]], [[Oil paint|oils]], [[ink]], [[watercolor]], etc. and applies the pigment to traditional carriers, such as woven canvas cloth, paper, polyester, etc. by means of [[software]] driving [[industrial robot]]ic or office machinery (printers). As a technique, it refers to a [[computer graphics]] software program that uses a [[virtuality|virtual]] canvas and virtual painting box of brushes, colors, and other supplies. The virtual box contains many instruments that do not exist outside the computer, and which give a [[digital art]]work a different look and feel from an artwork that is made the traditional way. Furthermore, digital painting is not 'computer-generated' art as the computer does not automatically create images on the screen using some mathematical calculations. On the other hand, the artist uses his own painting technique to create a particular piece of work on the computer.<ref>{{Cite news|url=http://www.turningpointarts.com/what-is-digital-painting/|title=What is digital painting?|date=1 November 2008|work=Turning Point Arts|access-date=17 May 2017|language=en-US|archive-date=5 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170505040853/http://www.turningpointarts.com/what-is-digital-painting|url-status=live}}</ref> === Other media === Bodily fluids have been used as painting media. [[Andy Warhol]] produced his ''Oxidization'' series by covering canvases with metallic paint and having his assistants and friends urinate on the still-wet paint.<ref>[https://www.warhol.org/conservation/oxidation-paintings/ Oxidation Paintings], The Andy Warhol Museum. Retrieved 18 March 2024.</ref> Blood from menstrual periods has been used to paint images.<ref>Green-Cole, Ruth. "Painting Blood: Visualizing Menstrual Blood in Art." The Palgrave Handbook of Critical Menstruation Studies [Internet], U.S. National Library of Medicine, 25 July 2020, www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK565646/. </ref> Sarah Maple, a contemporary artist, has used her menstrual blood to create portraits to help erase the taboo covering the topic of periods.{{Citation needed|date=April 2025}} == Painting styles == {{Main|Style (visual arts)}} ''Style'' is used in two senses: It can refer to the distinctive visual elements, techniques, and methods that typify an ''individual'' artist's work. It can also refer to the [[Art movement|movement]] or school that an artist is associated with. This can stem from an actual group that the artist was consciously involved with or it can be a category in which art historians have placed the painter. The word 'style' in the latter sense has fallen out of favor in academic discussions about contemporary painting, though it continues to be used in popular contexts. Such movements or classifications include the following: <!--When the section below is fully fleshed out, we might end up duplicating the History of painting article...this might be OK if this section is substantially shorter than the History of painting article! --> === Western === ==== Modernism ==== [[Modernism]] describes both a set of cultural tendencies and an array of associated [[cultural movement]]s, originally arising from wide-scale and far-reaching changes to [[Western culture|Western society]] in the late 19th century and early 20th century. Modernism was a revolt against the conservative values of [[Realism (arts)|realism]].<ref name="Barth79Replenishment">[[John Barth|Barth, John]] (1979) ''[[The Literature of Replenishment]]'', later republished in ''[[The Friday Book]]'' (1984).</ref><ref name="Graff75">[[Gerald Graff|Graff, Gerald]] (1975) ''Babbitt at the Abyss: The Social Context of Postmodern. American Fiction'', [[TriQuarterly]], No. 33 (Spring 1975), pp. 307–37; reprinted in Putz and Freese, eds., Postmodernism and American Literature.</ref> The term encompasses the activities and output of those who felt the "traditional" forms of art, architecture, literature, religious faith, social organization, and daily life were becoming outdated in the new economic, social, and political conditions of an emerging fully industrialized world. A salient characteristic of modernism is self-consciousness. This often led to experiments with form, and work that draws attention to the processes and materials used (and to the further tendency of abstraction).<ref>Gardner, Helen, Horst De la Croix, Richard G. Tansey, and Diane Kirkpatrick. ''Gardner's Art Through the Ages'' (San Diego: [[Harcourt Brace Jovanovich]], 1991). {{ISBN|0155037706}}. p. 953.</ref> ==== Impressionism ==== [[File:Monet - Impression, Sunrise.jpg|thumb|[[Claude Monet]]'s 1872 ''[[Impression, Sunrise]]'' inspired the name of [[Impressionism|the movement]]]] The first example of modernism in painting was [[impressionism]], a school of painting that initially focused on work done, not in studios, but outdoors (''[[en plein air]]''). Impressionist paintings demonstrated that human beings do not see objects, but instead see light itself. The school gathered adherents despite internal divisions among its leading practitioners and became increasingly influential. Initially rejected from the most important commercial show of the time, the government-sponsored [[Paris Salon]], the [[Impressionists]] organized yearly group exhibitions in commercial venues during the 1870s and 1880s, timing them to coincide with the official Salon. A significant event of 1863 was the [[Salon des Refusés]], created by [[Napoleon III of France|Emperor Napoleon III]] to display all of the paintings rejected by the Paris Salon. ==== Abstract styles ==== [[Abstract art|Abstract painting]] uses a [[visual language]] of form, colour and line to create a composition that may exist with a degree of independence from visual references in the world.<ref>{{cite book|author-link=Rudolph Arnheim|last=Arnheim|first= Rudolf|date= 1969|title=Visual Thinking|url=https://archive.org/details/visualthinking0000arnh|publisher = University of California Press|isbn = 0-520-24226-2}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Key|first1=Joan|title=Future Use: Abstract Painting|journal=Third Text|date=September 2009|volume=23|issue=5|pages=557–63|doi=10.1080/09528820903184666|s2cid=144061791}}</ref> [[Abstract expressionism]] was an American post-[[World War II]] [[art movement]] that combined the emotional intensity and self-denial of the German [[expressionism|Expressionists]] with the anti-figurative aesthetic of the European abstract schools—such as [[Futurism (art)|Futurism]], [[Bauhaus]] and [[Cubism]], and the image of being rebellious, anarchic, highly idiosyncratic and, some feel, nihilistic.<ref>Shapiro, David/Cecile (2000): Abstract Expressionism. The politics of apolitical painting. p. 189-90 In: Frascina, Francis (2000): Pollock and After. The critical debate. 2nd ed. London: Routledge</ref> [[Action painting]], sometimes called ''gestural abstraction'', is a style of painting in which paint is spontaneously dribbled, splashed or smeared onto the canvas, rather than being carefully applied.<ref>{{cite web | url = http://painting.about.com/od/artglossarya/g/defactionpaint.htm | title = ''Art Glossary: Action Painting'' | access-date = 20 August 2006 | last = Boddy-Evans | first = Marion | publisher = About.com | archive-date = 12 March 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070312224234/http://painting.about.com/od/artglossarya/g/defactionpaint.htm | url-status = live }}</ref> The resulting work often emphasizes the physical act of painting itself as an essential aspect of the finished work or concern of its artist. The style was widespread from the 1940s until the early 1960s and is closely associated with [[abstract expressionism]] (some critics have used the terms "action painting" and "abstract expressionism" interchangeably). Other modernist styles include: * [[Color Field]] * [[Lyrical Abstraction]] * [[Hard-edge painting]] * [[Pop art]] ==== Outsider art ==== The term [[outsider art]] was coined by [[art critic]] Roger Cardinal in 1972 as an English synonym for art brut ({{IPA|fr|aʁ bʁyt|lang}}, "raw art" or "rough art"), a label created by [[France|French]] [[artist]] [[Jean Dubuffet]] to describe [[art]] created outside the boundaries of official culture; Dubuffet focused particularly on art by [[Psychiatric hospital|insane-asylum]] inmates.<ref>{{cite book|last=Cardinal|first= Roger|title=Outsider Art|location= London|date= 1972|publisher = Studio Vista |isbn = 978-0-289-70168-3 }}</ref> Outsider art has emerged as a successful art marketing category (an annual Outsider Art Fair has taken place in New York since 1992). The term is sometimes misapplied as a catch-all marketing label for art created by people outside the mainstream "art world", regardless of their circumstances or the content of their work. ==== Photorealism ==== [[Photorealism]] is the genre of painting based on using the camera and photographs to gather information and then from this information, creating a painting that appears to be very realistic like a [[photograph]]. The term is primarily applied to paintings from the United States [[art movement]] that began in the late 1960s and early 1970s. As a full-fledged art movement, Photorealism evolved from [[Pop Art]]<ref name="Supperrealist Pop Art">Lindey, Christine ''Superrealist Painting and Sculpture,'' William Morrow and Company, New York, 1980, pp. 27–33.</ref><ref name="Chase, Linda 2002. pp 14-15">Chase, Linda, Photorealism at the Millennium, ''The Not-So-Innocent Eye: Photorealism in Context.'' Harry N. Abrams, Inc. New York, 2002. pp. 14–15.</ref><ref>[[Nochlin, Linda]], The Realist Criminal and the Abstract Law II, ''Art in America''. 61 (November – December 1973), P. 98.</ref> and as a counter to [[Abstract Expressionism]]. [[Hyperrealism (painting)|Hyperrealism]] is a genre of painting and sculpture resembling a high-resolution [[photograph]]. [[Hyperrealism (painting)|Hyperrealism]] is a fully-fledged school of [[art]] and can be considered an advancement of Photorealism by the methods used to create the resulting paintings or sculptures. The term is primarily applied to an independent art movement and art style in the United States and Europe that has developed since the early 2000s.<ref>Bredekamp, Horst, Hyperrealism – One Step Beyond. Tate Museum, Publishers, UK. 2006. p. 1</ref> ==== Surrealism ==== [[Surrealism]] is a cultural movement that began in the early 1920s and is best known for the artistic and literary production of those affiliated with the [[Surrealist Movement]]. Surrealist artworks feature the element of surprise, the uncanny, the unconscious, unexpected juxtapositions and [[Non sequitur (literary device)|non-sequitur]]; however, many Surrealist artists and writers regard their work as an expression of the philosophical movement first and foremost, with the works being an artifact. Leader [[André Breton]] was explicit in his assertion that Surrealism was above all a revolutionary movement. Surrealism developed out of the [[Dada]] activities of [[World War I]] and the most important center of the movement was [[Paris]]. From the 1920s onward, the movement spread around the globe, eventually affecting the [[visual art]]s, [[literature]], [[film]] and [[music]] of many countries, as well as [[politics|political]] thought and practice, [[philosophy]] and [[social theory]]. {{See also|Outline of painting#Styles of painting}} === East Asian === * [[File:Immortal in Splashed Ink.jpg|thumb|[[Liang Kai]]'', Drunken Celestial'' (12th century), ink on [[Xuan paper]]]] [[File:MET DP153920.jpg|thumb|[[Yun Bing]], ''Album Leaf'' (17th century), ink and color on paper]]'''[[Chinese painting|Chinese]]''' ** [[Tang Dynasty painting|Tang Dynasty]] ** [[Ming Dynasty painting|Ming Dynasty]] ** [[Shan shui]] ** [[Ink and wash painting]] ** [[Bird-and-flower painting|Hua niao]] ** [[Southern School]] *** [[Zhe school (painting)|Zhe School]] *** [[Wu School]] ** [[History of Chinese art#Contemporary Art|Contemporary]] * '''[[Japanese painting|Japanese]]''' ** [[Yamato-e]] ** [[Rimpa school]] ** [[Emakimono]] ** [[Kanō school]] ** [[Shijō school]] ** [[Superflat]] * '''[[Korean painting|Korean]]''' === Southeast Asia === * '''[[Indonesian painting|Indonesian]]''' === Islamic === * [[Arabic miniature]] * [[Ottoman miniature]] * [[Persian miniature]] * [[Calligraphy]] === Indian === ==== Miniature painting ==== Miniature paintings were the primary form of painting in pre-colonial India. These were done on a special paper (known as wasli) using mineral and natural colours. Miniature painting is not one style but a group of several styles of schools of painting such as Mughal, Pahari, Rajasthani, Company style etc. '''[[Mughal painting|Mughal miniature painting]]''' is a particular style of [[South Asia]]n, particularly North Indian (more specifically, modern day India and Pakistan), painting confined to [[Miniature (illuminated manuscript)|miniatures]] either as book illustrations or as single works to be kept in albums ([[muraqqa]]). It emerged<ref>{{Cite web |title=Mughal Painting – Evolution & History, Features & Prominent Artists |url=https://www.culturalindia.net/indian-art/paintings/mughal.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211122102715/https://www.culturalindia.net/indian-art/paintings/mughal.html |archive-date=22 November 2021 |access-date=22 November 2021 |website=www.culturalindia.net |language=en}}</ref> from [[Persian miniature]] painting (itself partly of [[Chinese painting|Chinese origin]]) and developed in the court of the [[Mughal Empire]] of the 16th to 18th centuries. Mughal painting immediately took a much greater interest in realistic portraiture than was typical of Persian miniatures. Animals and plants were the main subject of many miniatures for albums, and were more realistically depicted.<ref>{{Cite web |date=22 August 2016 |title=Mughal Painting |url=https://selfstudyhistory.com/2016/08/22/mughal-painting-2/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211122102703/https://selfstudyhistory.com/2016/08/22/mughal-painting-2/ |archive-date=22 November 2021 |access-date=22 November 2021 |website=Self Study History |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Religions – Islam: Mughal Empire (1500s, 1600s) |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/mughalempire_1.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101110065723/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/mughalempire_1.shtml |archive-date=10 November 2010 |access-date=22 November 2021 |website= BBC |date=2009 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mughal painting |url=https://www.britannica.com/art/Mughal-painting |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211122102658/https://www.britannica.com/art/Mughal-painting |archive-date=22 November 2021 |access-date=22 November 2021 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> [[File:Maker unknown, India - Krishna and Radha - Google Art Project.jpg|thumb|''Krishna and Radha'', might be the work of [[Nihâl Chand]], master of Kishangarh school of Rajput Painting]] '''[[Rajasthani painting]]''' evolved and flourished in the royal courts of [[Rajputana]]<ref>{{Cite web |title=Rājput painting {{!}} Indian art |url=https://www.britannica.com/art/Rajput-painting |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211122102657/https://www.britannica.com/art/Rajput-painting |archive-date=22 November 2021 |access-date=22 November 2021 |website=Britannica |language=en}}</ref> in northern India, mainly during the 17th century. Artists trained in the tradition of the [[Mughal miniature]] were dispersed from the imperial Mughal court, and developed styles also drawing from local traditions of painting, especially those illustrating the Sanskrit Epics, the ''[[Mahabharata]]'' and ''[[Ramayana]]''. Subjects varied, but portraits of the ruling family, often engaged in hunting or their daily activities, were generally popular, as were narrative scenes from the epics or [[Hindu mythology]], as well as some [[Genre painting|genre scenes]] of landscapes, and humans.<ref>{{Cite web |title=Rajput Paintings, Rajput Paintings India, Rajput Painting History |url=https://www.culturalindia.net/indian-art/paintings/rajput.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211122102657/https://www.culturalindia.net/indian-art/paintings/rajput.html |archive-date=22 November 2021 |access-date=22 November 2021 |website=www.culturalindia.net}}</ref><ref>{{Cite web |date=17 August 2012 |title=Rajput painting |url=https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/rajput-painting-1345188164-1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211122104201/https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/rajput-painting-1345188164-1 |archive-date=22 November 2021 |access-date=22 November 2021 |website=Jagran Josh}}</ref> '''Punjab Hills or [[Pahari painting]]''' of which Kangra, Guller, Basholi were major sub-styles. Kangra painting is the pictorial art of [[Kangra, Himachal Pradesh|Kangra]], named after [[Kangra State|Kangra]], [[Himachal Pradesh]], a former [[princely state]], which patronized the art. It became prevalent with the fading of [[Basohli Painting|Basohli school of painting]] in mid-18th century.<ref>{{Cite web |title=Kāngra painting |url=https://www.britannica.com/art/Kangra-painting |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211122102656/https://www.britannica.com/art/Kangra-painting |archive-date=22 November 2021 |access-date=22 November 2021 |website=Britannica |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Bradnock |first1=Robert W. |url=https://books.google.com/books?id=nWKaR6LbEGcC&q=pligrim+Dharamshala%22&pg=PA512 |title=Footprint India |last2=Bradnock |first2=Roma |date=2004 |publisher=Footprint |isbn=978-1-904777-00-7 |page=512 |language=en |access-date=26 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220219034009/https://books.google.com/books?id=nWKaR6LbEGcC&q=pligrim+Dharamshala%22&pg=PA512 |archive-date=19 February 2022 |url-status=live}}</ref> The focal theme of Kangra painting is Shringar (the erotic sentiment). The subjects are seen in Kangra painting exhibit the taste and the traits of the lifestyle of the society of that period.<ref>{{Cite web |date=27 July 2021 |title=Kangra Painting – The Delicate Art of the Himachal Pradesh |url=https://www.caleidoscope.in/art-culture/kangra-painting |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211122102659/https://www.caleidoscope.in/art-culture/kangra-painting |archive-date=22 November 2021 |access-date=22 November 2021 |website=Caleidoscope {{!}} Indian Culture, Heritage |language=en-US}}</ref> The artists adopted themes from the love poetry of [[Jayadeva]] and [[Keshavdas|Keshav Das]] who wrote ecstatically of the love of [[Radha]] and [[Krishna]] with [[Bhakti]] being the driving force.<ref>{{Cite web |title=Kangra Paintings {{!}} District Kangra, Government of Himachal Pradesh {{!}} India |url=https://hpkangra.nic.in/gallery/kangra-paintings/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211122102659/https://hpkangra.nic.in/gallery/kangra-paintings/ |archive-date=22 November 2021 |access-date=22 November 2021 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Sharma |first=Vijay |date=1 November 2020 |title=How love, war and Mughal fine art inspired Kangra painting |url=https://theprint.in/pageturner/excerpt/how-love-war-and-mughal-fine-art-inspired-kangra-painting/533500/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211122102657/https://theprint.in/pageturner/excerpt/how-love-war-and-mughal-fine-art-inspired-kangra-painting/533500/ |archive-date=22 November 2021 |access-date=22 November 2021 |website=ThePrint |language=en-US}}</ref>[[File:Khan Bahadur Khan with men of his clan (6125079998) cropped.jpg|left|thumb|Khan Bahadur Khan with Men of his Clan, c. 1815, from the Fraser Album, Company Style]]'''Company style''' is a term for a hybrid Indo-European style of paintings made in India by Indian artists, many of whom worked for European patrons in the [[British East India Company]] or other foreign Companies in the 18th and 19th centuries.<ref>{{Cite web |title=Company Painting in Nineteenth-Century India &#124; Essay &#124; Heilbrunn Timeline of Art History &#124; the Metropolitan Museum of Art |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/cpin/hd_cpin.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171220030814/https://metmuseum.org/toah/hd/cpin/hd_cpin.htm |archive-date=20 December 2017 |access-date=22 November 2021 |website=www.metmuseum.org|date=October 2004 }}</ref> Three distinct styles of Company Painting emerged in three British Power Centres – [[Delhi]], [[Kolkata|Calcutta]] and [[Madras]]. The subject matter of company paintings made for western patrons was often documentary rather than imaginative, and as a consequence, the Indian artists were required to adopt a more naturalistic approach to painting than had traditionally been usual.<ref>{{Cite web |title=Company Paintings – Capturing an Era |url=https://s3.ap-south-1.amazonaws.com/img.livehistoryindia.com/wp-content/uploads/2018/12/9__Tavern_Scene-scaled.jpg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211122102659/https://s3.ap-south-1.amazonaws.com/img.livehistoryindia.com/wp-content/uploads/2018/12/9__Tavern_Scene-scaled.jpg |archive-date=22 November 2021 |access-date=22 November 2021 |website=Live History India |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Victoria and Albert Museum |first=Digital Media |date=16 November 2012 |title=Indian company paintings |url=http://www.vam.ac.uk/content/articles/i/indian-company-paintings/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211122102700/http://www.vam.ac.uk/content/articles/i/indian-company-paintings/ |archive-date=22 November 2021 |access-date=22 November 2021 |website=www.vam.ac.uk |language=en-GB}}</ref> The '''Sikh style''' and [[Deccan painting|'''Deccan style''']] are other prominent Miniature painting styles of India. ==== Pichwai painting ==== [[Pichhwai|Pichwai paintings]] are paintings on textile and usually depicting stories from the life of Lord Krishna.<ref>{{Cite web |date=2022-07-15 |title=The colourful tradition of Indian Pichwai Painting |url=https://indianartspalace.in/the-colorful-tradition-of-indian-pichwai-paintings/ |access-date=2022-08-10 |language=en-US}}</ref> These were made in large format and often used as a backdrop to the main idol in temples or homes. Pichwai paintings were made and are still made mainly in Rajasthan, India. However very few were made in the Deccan region, but these are extremely rare. The purpose of pichhwais, other than artistic appeal, is to narrate tales of Krishna to the illiterate. Temples have sets with different images, which are changed according to the [[Shrinathji#Festivals and rituals at the temple|calendar of festivals celebrating the deity]].<ref>Blurton, 142-143</ref> ==== Folk and tribal art ==== Pattachitra is a general term for traditional, cloth-based [[scroll]] painting, based in the eastern Indian [[States and territories of India|states]] of [[Odisha]] and [[West Bengal]].<ref>{{Cite web|title=Parampara Project {{!}} Pata Chitra|url=https://www.paramparaproject.org/traditions_pata-chitra.html|access-date=22 November 2021|website=www.paramparaproject.org|archive-date=19 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220219040030/https://www.paramparaproject.org/traditions_pata-chitra.html|url-status=live}}</ref> The Pattachitra painting tradition is closely linked with the worship of Lord [[Jagannath]] in Odisha.<ref>{{Cite web|title=Daricha Foundation|url=http://www.daricha.org/sub_genre.aspx?ID=39&Name=Patachitra|access-date=22 November 2021|website=www.daricha.org|archive-date=22 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122102659/http://www.daricha.org/sub_genre.aspx?ID=39&Name=Patachitra|url-status=live}}</ref> The subject matter of Pattachitra is limited to religious themes. Patachitra artform is known for its intricate details as well as mythological narratives and folktales inscribed in it. All colours used in the Paintings are natural and paintings are made fully old traditional way by Chitrakaras that is Odiya Painter. Pattachitra style of painting is one of the oldest and most popular art forms of [[Odisha]]. Patachitras are a component of an ancient [[Bengalis|Bengali]] narrative art, originally serving as a visual device during the performance of a song.<ref>{{Cite web|date=2 August 2015|title=Myths and Folktales in the Patachitra Art of Bengal: Tradition and Modernity|url=https://chitrolekha.com/myths-and-folktales-patachitra/|access-date=22 November 2021|website=The Chitrolekha Journal on Art and Design|language=en-US|archive-date=22 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122102700/https://chitrolekha.com/myths-and-folktales-patachitra/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|date=15 June 2016|title=Orissa Pattachitra –|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-in-school/orissa-pattachitra/article14422369.ece|access-date=22 November 2021|issn=0971-751X|archive-date=22 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122102657/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-in-school/orissa-pattachitra/article14422369.ece|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=says|first=Conrad Comrie|date=26 April 2017|title=Patachitra: Ancient scroll painting of Bengal|url=https://mediaindia.eu/culture/patachitra-ancient-scroll-painting-of-bengal/|access-date=22 November 2021|website=Media India Group|language=en|archive-date=22 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122154252/https://mediaindia.eu/culture/patachitra-ancient-scroll-painting-of-bengal/|url-status=live}}</ref> Madhubani Art is a style of [[Indian painting]], practiced in the [[Mithila (region)|Mithila region]] of India and Nepal. The style is characterized by complex geometrical patterns, these paintings are famous for representing ritual content used for particular occasions like festivals, religious rituals etc.<ref>{{Cite web |title=Madhubani (Mithila) Painting – History, Designs & Artists |url=https://www.culturalindia.net/indian-art/paintings/madhubani.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211122102658/https://www.culturalindia.net/indian-art/paintings/madhubani.html |archive-date=22 November 2021 |access-date=22 November 2021 |website=www.culturalindia.net |language=en}}</ref> [[Warli painting|Warli]] is another folk tribal art form from India. ==== Bengal School ==== The Bengal School<ref>{{Cite web|title=National Gallery of Modern Art, New Delhi|url=http://ngmaindia.gov.in/sh-bengal.asp|access-date=22 November 2021|website=ngmaindia.gov.in|archive-date=22 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181022113236/http://ngmaindia.gov.in/sh-bengal.asp|url-status=live}}</ref> was an [[art movement]] and a style of [[Indian painting]] that originated in [[Bengal]], primarily [[Kolkata]] and [[Shantiniketan]], and flourished throughout the [[Indian subcontinent]], during the [[British Raj]] in the early 20th century.<ref>{{Cite web |date=8 August 2022 |title=Bengal School Painting – The transition to Modernism |url=https://indianartspalace.in/bengal-school-painting/ |access-date=10 August 2022 |language=en-US}}</ref> The Bengal school arose as an [[avant garde]] and nationalist movement reacting against the [[academic art]] styles previously promoted in India, both by Indian artists such as [[Raja Ravi Varma]] and in British art schools. The school wanted to establish a distinct Indian style which celebrated the indigenous cultural heritage. In an attempt to reject colonial aesthetics, [[Abanindranath Tagore]] also turned to China and Japan with the intent of promoting a pan-Asian aesthetic and incorporated elements from Far Eastern art, such as the [[Ink wash painting|Japanese wash technique]].<ref>{{Cite web|title=Bengal School of Art|url=https://www.artsy.net/gene/bengal-school-of-art|access-date=22 November 2021|website=Artsy|archive-date=22 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122102658/https://www.artsy.net/gene/bengal-school-of-art|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=How the Bengal School of Art Changed Colonial India's Art Landscape|url=https://www.artisera.com/blogs/expressions/how-the-bengal-school-of-art-changed-colonial-indias-art-landscape |date=February 27, 2017 |access-date=22 November 2021|website=Artisera|archive-date=22 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122102658/https://www.artisera.com/blogs/expressions/how-the-bengal-school-of-art-changed-colonial-indias-art-landscape|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=18 August 2012|title=Bengal School of Art|url=https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/bengal-school-of-art-1345270637-1|access-date=22 November 2021|website=Jagran Josh|archive-date=22 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122102659/https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/bengal-school-of-art-1345270637-1|url-status=live}}</ref> ==== Others ==== [[File:Mysore Painting.jpg|left|thumb|upright|19th Century Mysore Painting of Goddess [[Saraswathi]] ]] * Mysore painting is an important form of classical [[South India]]n painting that originated in and around the town of [[Mysore]] in [[Karnataka]] encouraged and nurtured by the Mysore rulers. Mysore paintings are known for their elegance, muted colours, and attention to detail. The themes for most of these paintings are [[Hindu]] gods and goddesses and scenes from [[Hindu mythology]].<ref>{{Cite web|title=Mysore Paintings {{!}} Buy Mysore School Paintings {{!}} Shop Online at Artisera|url=https://www.artisera.com/collections/mysore-paintings|access-date=22 November 2021|website=Artisera|archive-date=22 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122102659/https://www.artisera.com/collections/mysore-paintings|url-status=live}}</ref> * [[Samikshavad]] * [[Tanjore painting|Tanjore]] * [[Kerala mural painting]] === African === * [[Egyptian painting]] * [[Ethiopian painting]] * [[Tingatinga (painting)|Tingatinga]] === Contemporary art === <!-- It seems that some of the art forms listed here are not painting forms--for example video art --> {| border="0" cellpadding="0" cellspacing="0" style="margin:auto; width:100%; border:0 solid #e5ffec; background:#=#e5ffec;" |- | style="vertical-align:top; width:17%;"| === 1950s === * [[Abstract Expressionism]] * [[American Figurative Expressionism]] * [[Bay Area Figurative Movement]] * [[Lyrical Abstraction]] * [[New York Figurative Expressionism]] * [[New York School (art)|New York School]] | style="vertical-align:top; width:16%;"| === 1960s === * [[Abstract expressionism]] * [[American Figurative Expressionism]] * [[Abstract Imagists]] * [[Bay Area Figurative Movement]] * [[Color field]] * [[Computer art]] * [[Conceptual art]] * [[Fluxus]] * [[Happening]]s * [[Hard-edge painting]] * [[Lyrical Abstraction]] * [[Minimalism]] * [[Neo-figurative]] * [[Neo-Dada]] * [[New York School (art)|New York School]] * [[Nouveau Réalisme]] * [[Op Art]] * [[Performance art]] * [[Pop Art]] * [[Postminimalism]] * [[Washington Color School]] * [[Kinetic art]] | style="vertical-align:top; width:16%;"| === 1970s === * [[Arte Povera]] * [[Ascii Art]] * [[Bad Painting]] * [[Body art]] * [[Artist's book]] * [[Feminist art]] * [[Installation art]] * [[Land Art]] * [[Lowbrow (art movement)]] * [[Photorealism]] * [[Postminimalism]] * [[Process Art]] * [[Video art]] * [[Funk art]] * [[Pattern and Decoration]] | style="vertical-align:top; width:16%;"| === 1980s === * [[Appropriation art]] * [[Culture jamming]] * [[Demoscene]] * [[Electronic art]] * [[Figuration Libre]] * [[Graffiti Art]] * [[Live Art (art form)|Live art]] * [[Mail art]] * [[Postmodern art]] * [[Neo-conceptual art]] * [[Neo-expressionism]] * [[Neo-pop]] * [[Sound art]] * [[Transgressive art]] * [[Video installation]] * [[Institutional Critique]] * [[Neogeo (art)|NeoGeo]] | style="vertical-align:top; width:16%;"| === 1990s === * [[Bio art]] * [[Cyberarts]] * [[Cynical Realism]] * [[Digital Art]] * [[Information art]] * [[Internet art]] * [[Massurrealism]] * [[Maximalism]] * [[Transpressionism]] * [[New media art]] * [[Software art]] * [[New European Painting]] * [[Young British Artists]] | style="vertical-align:top; width:16%;"| === 2000s === * [[Digital painting|Digital Painting]] * [[Hyperrealism (visual arts)|Hyperrealism]] * [[Classical Realism]] * [[Relational art]] * [[Street art]] * [[Stuckism]] * [[Superflat]] * [[Pseudorealism]] * [[Videogame art]] * [[Superstroke]] * [[VJ (video performance artist)|VJ art]] * [[Virtual art]] |} == Types of painting == [[File:Bodegón de recipientes (Zurbarán).jpg|thumb|[[Francisco de Zurbarán]], ''Still Life with Pottery Jars'' ({{langx|es|Bodegón de recipientes}}) (1636), oil on canvas, 46 x 84&nbsp;cm, [[Museo del Prado]], [[Madrid]]]] === Allegory === [[Allegory]] is a [[Figurative art|figurative]] [[Mode (literature)|mode]] of representation conveying meaning other than the literal. Allegory communicates its message by means of [[symbol]]ic figures, actions, or symbolic representation. Allegory is generally treated as a figure of [[rhetoric]], but an allegory does not have to be expressed in [[language]]: it may be addressed to the eye and is often found in realistic painting. An example of a simple visual allegory is the image of the [[Personifications of death|grim reaper]]. Viewers understand that the image of the grim reaper is a symbolic representation of death. === Bodegón === [[File:Reza Abbasi - Two Lovers (1630).jpg|thumb|upright|[[Reza Abbasi]], ''Two Lovers'' (1630)]] In [[Spanish art]], a [[bodegón]] is a [[still life]] painting depicting pantry items, such as victuals, game, and drink, often arranged on a simple stone slab, and also a painting with one or more figures, but significant still life elements, typically set in a kitchen or tavern. Starting in the [[Baroque]] period, such paintings became popular in Spain in the second quarter of the 17th century. The tradition of still life painting appears to have started and was far more popular in the contemporary [[Low Countries]], today Belgium and [[Netherlands]] (then Flemish and Dutch artists), than it ever was in [[southern Europe]]. [[Dutch Golden Age painting#Still lifes|Northern still lifes]] had many subgenres: the ''breakfast piece'' was augmented by the ''[[trompe-l'œil]]'', the ''flower bouquet'', and the ''[[vanitas]]''. In Spain, there were much fewer patrons for this sort of thing, but a type of ''breakfast piece'' did become popular, featuring a few objects of food and tableware laid on a table. === Figure painting === A [[figure painting]] is a [[work of art]] in any of the painting media with the primary subject being the human figure, whether clothed or [[Nude (art)|nude]]. Figure painting may also refer to the activity of creating such a work. The human figure has been one of the contrast subjects of art since the first Stone Age cave paintings and has been reinterpreted in various styles throughout history.<ref>{{cite journal|last1=Droste|first1=Flip|title=Cave Paintings of the Early Stone Age|journal=Semiotica|date=October 2014|volume=2014|issue=202|pages=155–165|doi=10.1515/sem-2014-0035|s2cid=170631343}}</ref> Some artists well known for figure painting are [[Peter Paul Rubens]], [[Edgar Degas]], and [[Édouard Manet]]. === Illustration painting === [[Illustration]] paintings are those used as illustrations in books, magazines, and theater or movie [[posters]] and comic books. Today, there is a growing interest in collecting and admiring the original artwork. Various museum exhibitions, magazines, and art galleries have devoted space to the illustrators of the past. In the visual art world, illustrators have sometimes been considered less important in comparison with fine artists and [[graphic designer]]s. But as the result of [[computer game]] and comic industry growth, illustrations are becoming valued as popular and profitable artworks that can acquire a wider market than the other two, especially in [[Korea]], Japan, [[Hong Kong]] and the United States. The illustrations of medieval [[codices]] were known as [[Illuminated manuscript|illuminations]], and were individually hand-drawn and painted. With the invention of the [[printing press]] during the 15th century, [[books]] became more widely distributed, and often illustrated with [[woodcuts]].<ref>{{cite web |title=What Is an Illuminated Manuscript? |url=https://www.nga.gov/conservation/paper/manuscript-project.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004050635/https://www.nga.gov/conservation/paper/manuscript-project.html |archive-date=4 October 2022 |access-date=21 October 2022 |website=National Gallery of Art}}</ref><ref>{{cite web |date=27 July 2010 |title=Heavenly Craft: The Woodcut in Early Printed Books |url=https://www.loc.gov/exhibits/heavenlycraft/heavenly-15th.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221020234750/https://www.loc.gov/exhibits/heavenlycraft/heavenly-15th.html |archive-date=20 October 2022 |access-date=21 October 2022 |website=Library of Congress}}</ref> In [[America]], this led to a "golden age of illustration" from before the 1880s until the early 20th century. A small group of illustrators became highly successful, with the imagery they created considered a portrait of American aspirations of the time.<ref>{{Cite web |title=The R. Atkinson Fox Society: What Was the Golden Age of Illustration? |url=http://www.rafoxsociety.com/what-was-the-golden-age-of-illustration/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150414063829/http://www.rafoxsociety.com/what-was-the-golden-age-of-illustration/ |archive-date=2015-04-14 |access-date=2015-04-08}}</ref> Among the best-known illustrators of that period were [[N. C. Wyeth|N.C. Wyeth]] and [[Howard Pyle]] of the [[Brandywine School]], [[James Montgomery Flagg]], [[Elizabeth Shippen Green]], [[J. C. Leyendecker]], [[Violet Oakley]], [[Maxfield Parrish]], [[Jessie Willcox Smith]], and [[John Rea Neill]]. In [[France]], on 1905, the Contemporary Book Society commissioned [[Paul Jouve]] to illustrate [[Rudyard Kipling's The Jungle Book|Rudyard Kipling's Jungle Book]]. Paul Jouve will devote ten years to the 130 illustrations of this book which will remain as one of the masterpieces of bibliophilia.<ref>{{Cite web |title=Paul Jouve |url=https://www.pauljouve.com/resultats/2021-06-25-sotheby-s-france-128.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211215154738/https://www.pauljouve.com/resultats/2021-06-25-sotheby-s-france-128.html |archive-date=2021-12-15 |access-date=2021-12-15}}</ref> === Landscape painting === {{main|Landscape art}} [[File:Andreas Achenbach - Clearing Up—Coast of Sicily - Walters 37116.jpg|left|thumb|[[Andreas Achenbach]], ''Clearing Up, Coast of Sicily'' (1847), [[The Walters Art Museum]]<ref>Achenbach specialized in the "sublime" mode of landscape painting in which man is dwarfed by nature's might and fury.</ref><ref>{{cite web |publisher= [[The Walters Art Museum]] |url= http://art.thewalters.org/detail/19760 |title= Clearing Up—Coast of Sicily |access-date= 18 September 2012 |archive-date= 9 May 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130509233109/http://art.thewalters.org/detail/19760 |url-status= live }}</ref>]] [[Landscape art|Landscape painting]] is a term that covers the depiction of natural scenery such as mountains, valleys, trees, rivers, lakes, and forests, and especially art where the main subject is a wide view, with its elements arranged into a coherent composition. In other works, landscape backgrounds for figures can still form an important part of the work. The sky is almost always included in the view, and [[weather]] is often an element of the composition. Detailed landscapes as a distinct subject are not found in all artistic traditions and develop when there is already a sophisticated tradition of representing other subjects. The two main traditions spring from [[Western painting]] and [[Chinese art]], going back well over a thousand years in both cases. === Portrait painting === [[File:Abraham Lincoln in the United States Congress (HR).jpg|thumb|upright|[[Ned Bittinger]], ''[[Abraham Lincoln (Bittinger)|Portrait of Abraham Lincoln]] in Congress'' (2004), [[United States Capitol|US Capitol]]]] [[Portrait painting]]s are representations of a person, in which the face and its expression is predominant. The intent is to display the likeness, [[Personality type|personality]], and even the mood of the person. The art of the portrait flourished in Ancient Greek and especially [[Roman sculpture]], where sitters demanded individualized and realistic portraits, even unflattering ones. One of the best-known portraits in the Western world is [[Leonardo da Vinci]]'s painting titled ''[[Mona Lisa]]'', which is thought to be a portrait of [[Lisa del Giocondo|Lisa Gherardini]], the wife of Francesco del Giocondo.<ref>{{cite web|url=http://www.louvre.fr/en/oeuvre-notices/mona-lisa-%E2%80%93-portrait-lisa-gherardini-wife-francesco-del-giocondo |title=Mona Lisa – Portrait of Lisa Gherardini, wife of Francesco del Giocondo |publisher=Louvre Museum |date=1503–1519|access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140730003620/http://www.louvre.fr/en/oeuvre-notices/mona-lisa-%E2%80%93-portrait-lisa-gherardini-wife-francesco-del-giocondo |archive-date=30 July 2014 }}</ref> Warhol was one of the most prolific portrait painters of the 20th century. Warhol's painting ''[[Shot Marilyns|Orange Shot Marilyn]]'' of [[Marilyn Monroe]] is an iconic early example of his work from the 1960s, and [[Prince (painting)|Orange Prince (1984)]] of the pop singer [[Prince (musician)|Prince]] is later example, both exhibiting Warhol's unique graphic style of portraiture.<ref>{{Cite news |title=Andy Warhol Portraits That Changed The World Forever |work=Widewalls |url=https://www.widewalls.ch/10-faces-by-andy-warhol-february-2015/mao-tse-tung-8/ |access-date=2018-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180327212218/https://www.widewalls.ch/10-faces-by-andy-warhol-february-2015/mao-tse-tung-8/ |archive-date=2018-03-27}}</ref><ref>{{Cite web |title=Andy Warhol. Marilyn Monroe. 1967 {{!}} MoMA |url=https://www.moma.org/collection/works/61240 |access-date=2018-03-27 |website=The Museum of Modern Art}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Andy Warhol Foundation for the Visual Arts – Andy Warhol Biography |url=http://warholfoundation.org/legacy/biography.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100724192941/http://www.warholfoundation.org/legacy/biography.html |archive-date=2010-07-24 |access-date=2018-03-27 |website=warholfoundation.org}}</ref> === Still life === [[File:Otto Marseus van Schrieck - A Forest Floor Still-Life - WGA21061.jpg|thumb|[[Otto Marseus van Schrieck]], ''A Forest Floor Still-Life'' (1666)]] A [[still life]] is a work of [[art]] depicting mostly [[wikt:inanimate|inanimate]] subject matter, typically commonplace objects—which may be either natural (food, flowers, plants, rocks, or shells) or human-made (drinking glasses, books, vases, jewelry, coins, pipes, and so on). With origins in the Middle Ages and Ancient Greek/Roman art, still life paintings give the artist more leeway in the arrangement of design elements within a composition than do paintings of other types of subjects such as [[Landscape art|landscape]] or [[portrait]]ure. Still life paintings, particularly before 1700, often contained religious and allegorical symbolism relating to the objects depicted. Some modern still life breaks the two-dimensional barrier and employs three-dimensional mixed media, and uses found objects, photography, computer graphics, as well as video and sound. === Veduta === A [[veduta]] is a highly detailed, usually large-scale painting of a [[cityscape]] or some other vista. This [[genre]] of [[landscape art|landscape]] originated in [[Flanders]], where artists such as [[Paul Bril]] painted ''vedute'' as early as the 16th century. As the itinerary of the [[Grand Tour]] became somewhat standardized, ''vedute'' of familiar scenes like the Roman Forum or the Grand Canal recalled early ventures to the Continent for aristocratic Englishmen. In the later 19th century, more personal impressions of cityscapes replaced the desire for topographical accuracy, which was satisfied instead by painted [[panorama]]s. == See also == {{Portal|Visual arts|Painting}} * [[20th-century Western painting]] * [[Cobweb painting]] * [[Drawing]] * [[Fine art]] * [[Graphic arts]] * [[Index of painting-related articles]] * [[List of most expensive paintings]] * [[Outline of painting]] * [[Performance art]] * [[Business process outsourcing in China#Painting|Painting outsourcing in China]] * [[Visual arts]] * [[Image]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Painting}} {{Wikiquote}} {{Wiktionary|painting}} {{Wikisource|Portal:Painting}} * Howard Daniel (1971). ''Encyclopedia of Themes and Subjects in Painting: Mythological, Biblical, Historical, Literary, Allegorical, and Topical''. New York: Harry N. Abrams Inc. * W. Stanley Taft Jr. and James W. Mayer (2000). ''The Science of Paintings''. Springer-Verlag. {{Art world}} {{Branches of the visual arts}} {{Humanities}} {{Aesthetics}} {{Authority control}} [[زمرو:مصوري]] [[زمرو:فن]] [[زمرو:فنون]] [[زمرو:بصري فنون]] [[زمرو:فن جا ڪم]] [[زمرو:مصوري جون ٽيڪنڪون]] 3swj7ubp9f3qdz2ntoegvqupyhn1thi 0 58125 414898 414736 2026-09-26T03:07:31Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414898 wikitext text/x-wiki {{Short description|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي وارهه تعلقي جي يونين ڪائونسل ۽ آبادي}} {{Infobox settlement | name = لالو رائنڪ | official_name = يونين ڪائونسل لالو رائنڪ | native_name = لالو رائنڪ | native_name_lang = سنڌي | settlement_type = [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] ۽ آبادي | image_skyline = | imagesize = 240px | image_caption = | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label = لالو رائنڪ | pushpin_label_position = right | pushpin_mapsize = 230 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|27|28|54|N|67|54|31|E|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[وارهه تعلقو]] | government_type = [[يونين ڪائونسل]] | seat_type = صدر مقام | seat = لالو رائنڪ | population_total = 34,144 | population_as_of = 2017ع | population_footnotes = <ref name="PBS2017Block">{{cite web |title=Block-wise Provisional Summary Results of 6th Population and Housing Census-2017: Qambar Shahdadkot |url=https://www.pbs.gov.pk/content/block-wise-provisional-summary-results-6th-population-housing-census-2017-january-03-2018 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=12 September 2026 }}</ref> | population_density_km2 = auto | blank_name_sec1 = لالو رائنڪ آبادي | blank_info_sec1 = 16,857 (2017ع) | blank1_name_sec1 = پوليس حد | blank1_info_sec1 = لالو رائنڪ ٿاڻو | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''لالو رائنڪ''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=Lalu Raunk}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جي [[وارهه تعلقو|وارهه تعلقي]] جي هڪ [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] ۽ وڏي ڳوٺاڻي آبادي آهي. انتظامي طور هيءَ [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] ۾ شامل آهي. 2017ع جي آدمشماريءَ واري حدبنديءَ موجب سڄي يونين ڪائونسل جي آبادي '''34,144''' هئي، جڏهن ته لالو رائنڪ جي مکيه آباديءَ جي آبادي '''16,857''' درج ٿيل هئي.<ref name="PBS2017Block"/> مختلف دورن جي مڪاني حدبندين ۾ لالو رائنڪ جي يونين ڪائونسل جو نمبر تبديل ٿيندو رهيو آهي. پراڻن رڪارڊن ۾ ان کي '''يو سي 29 لالو رائنڪ''' پڻ ڄاڻايو ويو، جڏهن ته وارهه تعلقي جي مقامي ترتيب ۽ بعد وارن رڪارڊن ۾ اها '''يو سي نمبر 2''' طور درج آهي.<ref name="ECP">{{cite web |title=Election Commission of Pakistan |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/44027.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 September 2026 }}</ref> يونين ڪائونسل جو صدر مقام لالو رائنڪ آهي. == جاگرافي ۽ آمدرفت == لالو رائنڪ [[وارهه تعلقو|وارهه تعلقي]] جي ڳوٺاڻي علائقي ۾ {{coord|27|28|54|N|67|54|31|E|region:PK-SD_type:city|display=inline}} تي واقع آهي. هيءَ آبادي مقامي روڊن وسيلي [[وارهه]]، [[وڳڻ]]، [[قمبر]] ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن سان ڳنڍيل آهي. گڏيل قومن جي لاجسٽڪس ڪلسٽر جي سنڌ واري نقشي ۾ پڻ لالو رائنڪ کي وارهه ۽ وڳڻ واري علائقي جي هڪ آبادي طور ڏيکاريو ويو آهي.<ref name="LogMap">{{cite web |title=Pakistan Logistics Map – Sindh |url=https://logcluster.org/sites/default/files/public/maps/logclusterpak73a2l_20121109.pdf |publisher=Logistics Cluster |access-date=12 September 2026 }}</ref> == انتظامي حيثيت == لالو رائنڪ وارهه تعلقي جي ڳوٺاڻن مڪاني ادارن مان هڪ آهي. مختلف دورن جي حدبندين ۽ انتظامي ترتيب سبب ان جي يو سي نمبر ۾ تبديليون ٿيون آهن. سنڌ حڪومت جي 2015ع واري هڪ تعليمي رڪارڊ ۾ ان کي '''5-لالو رائنڪ''' طور پڻ درج ڪيو ويو هو،<ref name="SAT">{{cite web |title=SAT Time Schedule |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/SAT/SAT%20Time%20Schedule%2006-02-2015.pdf |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh |year=2015 |access-date=24 September 2026 }}</ref> جڏهن ته بعد واري اليڪشن ڪميشن جي رڪارڊ ۾ لالو رائنڪ '''يونين ڪائونسل نمبر 2''' طور درج آهي.<ref name="ECP"/> اليڪشن ڪميشن جي تڪبندين سان لاڳاپيل رڪارڊ ۾ '''لالو رائنڪ تپيدار سرڪل''' جو پڻ ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite web |title=Copies of Previous Notifications for Delimitation of Constituencies |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/3/PS-12%20By%20Kashif%20Saeed.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 September 2026 }}</ref> == مڪاني حڪومت == 2015ع جي مڪاني حڪومتن جي چونڊن ۾ لالو رائنڪ يونين ڪائونسل مان '''امير علي مغيري''' چيئرمين ۽ '''مجيد علي تونيو''' وائيس چيئرمين چونڊجي آيا، جن جو تعلق [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان هو.<ref name="LG2015">{{Citation |title=Sindh Local Government Elections 2015 Results |url=https://pakvoter.org/sindh-local-government-elections-2015-results/ |accessdate=2020-05-01 |archive-date=2020-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812031907/https://pakvoter.org/sindh-local-government-elections-2015-results/ |dead-url=yes }}</ref> ساڳين چونڊن ۾ مڪلاڻي ڳوٺ سان تعلق رکندڙ '''لهڻو خان بليدي''' هن يونين ڪائونسل مان ضلعي ڪائونسل جو ميمبر چونڊيو ويو هو.<ref name="LG2015"/> == آبادي == 2017ع جي آدمشماريءَ مطابق لالو رائنڪ جي مکيه آبادي ۽ پوري يونين ڪائونسل جي آبادي الڳ الڳ هن ريت هئي:<ref name="PBS2017Block"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" ! انتظامي اڪائي ! آبادي ! سال |- | لالو رائنڪ مکيه آبادي | 16,857 | 2017ع |- | يونين ڪائونسل لالو رائنڪ | 34,144 | 2017ع |} اهي ٻئي انگ هڪ ٻئي جا متبادل ناهن؛ پهريون انگ لالو رائنڪ جي مکيه آباديءَ ۽ ٻيو سڄي يونين ڪائونسل جي ان وقت وارين حدن جي آبادي ڏيکاري ٿو. == ڳوٺ ۽ وسنديون == لالو رائنڪ يونين ڪائونسل سان مختلف دورن جي سرڪاري ۽ تعليمي رڪارڊن ۾ ڪيترائي ڳوٺ ۽ وسنديون لاڳاپيل رهيون آهن. انهن ۾ لالو رائنڪ کان سواءِ گنهور خان مغيري، ٿيٻا، قائم خان مغيري، ورند ماڇي، پنهل بليدي، بڪيجاڻي، مصري جج، ڏنگل ماڇي، مڪلاڻي ۽ مڪلاڻي جوڻيجا جا نالا ملن ٿا.<ref name="SAT"/> برٽش انڊيا جي دؤر واري مڪاني رڪارڊن ۾ هيٺين آبادين جا نالا پڻ لالو رائنڪ واري علائقي سان لاڳاپيل ملن ٿا: * پيچوها * خير محمد وڪو * ڌڱاڻو ماڇي * بستي نوران * بستي خدامان * بستي مومنان * بستي چڪلال * ڀولا ڪوٽ * قمبر ڪوٽ * گوهر ڳوٺ حدبندين ۾ وقت سان تبديلي اچڻ سبب مختلف دورن جي فهرستن ۾ شامل ڳوٺن ۾ فرق ٿي سگهي ٿو. == سماج ۽ ٻولي == لالو رائنڪ ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ سنڌي ڳالهائيندڙ مختلف برادرين جا ماڻهو آباد آهن. مقامي طور تونيا، پيچوها، مغيري، ماڇي، سولنگي، وڪا، جج ۽ بليدي سميت مختلف برادرين جو ذڪر ملي ٿو. علائقي ۾ روزمره رابطي جي مکيه ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] آهي. == تعليم == لالو رائنڪ يونين ڪائونسل ۾ پرائمري ۽ سيڪنڊري سطح جا سرڪاري تعليمي ادارا موجود آهن. سنڌ حڪومت جي رڪارڊ ۾ '''سرڪاري بوائز هاءِ اسڪول لالو رائنڪ'''، '''سرڪاري بوائز پرائمري اسڪول لالو رائنڪ''' ۽ '''سرڪاري گرلز پرائمري اسڪول لالو رائنڪ''' درج ٿيل آهن.<ref name="Schools">{{cite web |title=Schools Kamber-Shahdadkot |url=https://www.sindhenergy.gov.pk/wp-content/uploads/2023/07/BD1-Schools-Kamber-Shahdadkot.pdf |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 September 2026 }}</ref> سرڪاري تعليمي رڪارڊن ۾ گنهور خان مغيري، ٿيٻا، قائم خان مغيري، ورند ماڇي، پنهل بليدي، بڪيجاڻي، مصري جج، ڏنگل ماڇي ۽ مڪلاڻي سميت مختلف ڳوٺن جا اسڪول پڻ لالو رائنڪ سان لاڳاپيل درج آهن.<ref name="SAT"/> ٻين دستاويزن ۾ '''گورنمينٽ پرائمري اسڪول لالو رائنڪ''' ۽ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول ديا محلا لالو رائنڪ''' جو پڻ ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite web |title=Survey of Schools for Adoption |url=https://nishatwelfare.org/docs/nwo_report-survey_of_schools_for_adoption.pdf |publisher=Nishat Welfare Organisation |access-date=12 September 2026 }}</ref> == ديني تعليم == وفاقي ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف رليجس ايجوڪيشن جي رڪارڊ ۾ لالو رائنڪ ۾ '''مدرسۃ المدينه فيضانِ عطار''' نالي مدرسو درج ٿيل آهي.<ref>{{cite web |title=Registered Madaris |url=https://www.dgre.gov.pk/Detail/ZDk0YWE1NjgtN2ZiMS00MTY5LThiMjEtNjcxZmFmZjU3Njc3 |publisher=Directorate General of Religious Education |access-date=12 September 2026 }}</ref> == معيشت == لالو رائنڪ ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن جي معيشت جو اهم حصو زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل واپار آهي. علائقي جون زمينون آبپاشي هيٺ آهن ۽ چانور، ڪڻڪ ۽ ٻيا موسمي فصل پوکيا وڃن ٿا. زرعي پيداوار سان لاڳاپيل واپار ۽ چانورن جي ملن جهڙيون سرگرميون پڻ مقامي معيشت جو حصو رهيون آهن. لالو رائنڪ جي بازار مقامي آبادي ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن لاءِ روزاني واپار جو مرڪز پڻ آهي. == صحت == لالو رائنڪ ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ بنيادي صحت جي سهولتن تائين رسائي بابت مسئلا رپورٽ ٿيندا رهيا آهن. 2023ع ۾ لاڙڪاڻي ۽ قمبر شهدادڪوٽ ضلعن ۾ مليريا جي پکڙجڻ دوران لالو رائنڪ جا رهواسي پڻ متاثر ٿيا. هڪ مقامي رپورٽ ۾ برسات ۽ ٻوڏ کان پوءِ بيٺل پاڻي، مڇرن جي واڌ ۽ دوائن جي کوٽ جهڙن مسئلن جو ذڪر ڪيو ويو.<ref name="Malaria">{{cite web |title=Winter malaria surge looms large: Larkana and Qambar Shahdadkot struggle to contain outbreak |url=https://loksujag.com/story/malaria-epidemic-sindh-eng |website=Lok Sujag |date=12 September 2023 |access-date=12 September 2026 }}</ref> == پوليس ۽ انتظامي ادارا == لالو رائنڪ ۾ پوليس ٿاڻو قائم آهي. سنڌ هاءِ ڪورٽ جي عدالتي رڪارڊ ۾ '''لالو رائنڪ پوليس ٿاڻي''' جي انچارج جو ذڪر وارهه سب ڊويزن سان لاڳاپيل پوليس عملي ۾ ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Order Sheet |url=https://caselaw.shc.gov.pk/caselaw/view-file/MzAxODM1Y2Ztcy1kYzgz |publisher=High Court of Sindh |year=2025 |access-date=24 September 2026 }}</ref> == 2018ع جي باهه == 8 اپريل 2018ع تي لالو رائنڪ ۾ باهه لڳڻ جو هڪ واقعو پيش آيو، جنهن ۾ هڪ ننڍڙي ٻارڙي فوت ٿي ۽ ڪيترائي گهر متاثر ٿيا. 2022ع ۾ ان واقعي سان لاڳاپيل هڪ تصوير کي سماجي ذريعن تي دادو ضلعي ۾ ٿيل هڪ ٻي باهه سان غلط نموني منسوب ڪيو ويو. هڪ حقيقت جاچ رپورٽ تصوير جي اصل واقعي کي 2018ع جي لالو رائنڪ واري باهه سان ڳنڍيو.<ref name="Fire2018">{{cite web |title=Viral image of distraught woman is not from 2022 Dadu fire |url=https://www.sochfactcheck.com/viral-image-of-distraught-woman-holding-burnt-baby-not-from-dadu-sindh-fire-2022/ |website=Soch Fact Check |date=27 April 2022 |access-date=12 September 2026 }}</ref> == ثقافت ۽ لوڪ ادب == لالو رائنڪ جو سنڌي لوڪ ادب ۽ سگهڙائپ سان پڻ واسطو رهيو آهي. سنڌسلامت ڪتاب گهر ۾ درج سگهڙ '''مولا بخش شيدي''' کي لالو رائنڪ جو رهواسي ڄاڻايو ويو آهي ۽ سندس تعلق سنڌي سگهڙائپ ۽ سينگار شاعريءَ سان رهيو آهي.<ref name="MolaBakhsh">{{cite web |title=مولا بخش شيدي |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/157/read/7411 |website=سنڌسلامت ڪتاب گهر |access-date=12 September 2026 }}</ref> 2017ع ۾ لالو رائنڪ ۾ سنڌ سگهڙ لوڪ ادب تنظيم طرفان لوڪ ادب سان لاڳاپيل هڪ تقريب پڻ منعقد ڪئي وئي، جنهن ۾ سگهڙن ۽ لوڪ ادب جي خدمتن کي مڃتا ڏني وئي.<ref>{{cite web |title=وحدت جي وائي |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2527/read/73368 |website=سنڌسلامت ڪتاب گهر |access-date=12 September 2026 }}</ref> == مذهبي ماڳ == لالو رائنڪ ۾ '''مهتاب شاهه''' سان منسوب هڪ مقبري جو مقامي طور ذڪر ملي ٿو. هن ماڳ جي تاريخ ۽ تعمير بابت معتبر تاريخي يا آثار قديمه جا تفصيلي ذريعا دستياب نه هجڻ سبب ان جي تاريخ بابت قطعي دعويٰ نٿي ڪري سگهجي. == پڻ ڏسو == * [[وارهه تعلقو]] * [[وارھ]] * [[وڳڻ]] * [[گاجي کهاوڙ]] * [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] * [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] * [[لالو رائنڪ ٿاڻو]] == حوالا == {{حوالا|2}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان شماريات بيورو] * [https://web.archive.org/web/20240508030526/https://www.ecp.gov.pk/ اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان] * [https://web.archive.org/web/20260615114849/https://sindheducation.gov.pk/ سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو] [[زمرو:لالو رائنڪ]] [[زمرو:وارهه تعلقي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]] bavic40my84qtbu68j4tcfkru9srvud 0 60616 414875 414343 2026-09-26T02:02:09Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414875 wikitext text/x-wiki {{Infobox Russian federal subject |en_name= جمھوريه داغستان |ru_name=ريپبلڪ آف داغستان |image_map=Locator map of Dagestan, Russia (2014–2022).svg |map_caption=روس ۾ داغستان ڳڙھي رنگ سان ڏيکاريل |image_map2 = Location Dagestan Europe.png |mapsize2 = 270px |map_alt2 =يورپ ۾ داغستان جو مقام |map_caption2 = {{map caption|location_color=تيزسائو|region=يورپ|region_color=سائو}} |coordinates = {{coord|43|06|N|46|53|E|type:adm1st_region:RU-DA|display=it}} |image_coa=Coat of Arms of Dagestan.svg |coa_caption=[[داغستان جو نسبتي نشان|نسبتي نشان]] |image_flag=Flag of Dagestan.svg |flag_caption=[[داغستان جو جھنڊو|جھنڊو]] |anthem=[[جمھوريه داغستان جو قومي ترانو|قومي ترانو]]<br><center>[[File:Anthem of Dagestan (Russian version).ogg]]</center> |anthem_ref |holiday |holiday_ref |political_status=جمھوريه يا ريپبلڪ |political_status_link=روس جي ريپبلڪ |federal_district=[[اتر ڪوھ قاف وارو وفاقي ضلعو|اتر ڪوھ قاف]] |economic_region=[[اتر ڪوھ قاف جي معاشي ريجن]] |adm_ctr_type=گادي جو هنڌ |adm_ctr_name=[[مخاچ قلعه]] |adm_ctr_ref |official_lang_list={{hlist|[[آغول ٻولي|آغول]]|[[آوار ٻولي|آواري]]|[[آذربائيجاني ٻولي|آذربائيجاني]]|[[چيچن ٻولي|چيچن]]|[[دارگوا ٻولي|دارغوا]]|[[قموق ٻولي|قموقي]]|[[ليزگي ٻولي|ليزگي]]|[[لاڪ ٻولي|لاڪي]]|[[نوڪائي ٻولي|نوڪائي]]|[[روتول ٻولي|روتولي]]|[[تباسران ٻولي|تباسراني]]|[[تات ٻولي|تاتي]]|[[تساخور ٻولي|تساخوري]]}} |official_lang_ref=<ref name="ConstitutionLangs">According to Article&nbsp;11 of the Constitution of Dagestan, the official languages of the republic include "Russian and the languages of the peoples of Dagestan"</ref><ref name="Languages">Solntsev et al., pp.&nbsp;XXXIX–XL</ref> |pop_2010census=2910249 |pop_2010census_rank=12th |urban_pop_2010census=45.2% |rural_pop_2010census=54.8% |pop_2010census_ref= |pop_density |pop_density_as_of |pop_density_ref |pop_latest |pop_latest_date |pop_latest_ref |area_km2=50300 |area_km2_rank=52nd |area_km2_ref |established_date=January&nbsp;20, 1921 |established_date_ref=<ref name="DateEstablished">{{Cite Russian law |ru_entity=Всероссийский Центральный Исполнительный Комитет |ru_type=Декрет |ru_date=20 января 1921 г. |ru_title=Об Автономной Дагестанской Социалистической Советской Республике |en_entity=[[All-Russian Central Executive Committee]] |en_type=Decree |en_date= 20 جنوري 1921 |en_title=On Autonomous Dagestan Socialist Soviet Republic}}</ref> |license_plates=05 |ISO=RU-DA |gov_as_of=آڪٽوبر 2017 |leader_title=[[جمھوريه داغستان جو سربراھ|سربراھ]] |leader_title_ref=<ref name="HeadLegis">Constitution, Article&nbsp;8</ref> |leader_name=سرجي ميليخوف |leader_name_ref |legislature=[[داغستان جي پيپلز اسيمبلي|پيپلز اسيمبلي]] |legislature_ref=<ref name="HeadLegis"/> |website=http://www.e-dag.ru/ |website_ref |date=October 2017 }} [[File:Горный ботанический сад2.jpg|thumb|[[غونيب]] ۾ ھڪ ڦٽل قلعو]] [[File:Grar village - Dagestan.jpg|thumb|[[ليزگي ماڻھو|ليزگين]] جو ترڪ ڪيل ڳوٺ گرار]] [[File:Сулакский каньон.jpg|thumb|ڪارا ڪوئيسو ندي جو ڪينيان لڳ منظر]] '''داغستان''' {{ٻيا نالا|انگريزي= Dagestan}} جنھن جو سرڪاري نالو "ريپبلڪ آف داغستان" آھي، روسي وفاق ۾ واقع ھڪ ريپبلڪ يا جمھوريه آهي جيڪا [[ڪيسپئن سمنڊ]] جي اولھندي ڪناري ۽ ڪوھ قاف جبلن جي اتر ۾ واقع آهي. ان جي گادي جو هنڌ مخچڪالا آھي جيڪو ڪيسپئن سمنڊ جي ڪناري تي واقع آهي. داغستان جي ٻين شھرن جا نالا [[دربند]]، [[قزليار]]، [[ايزبرباش]]، [[ڪازپيسڪ]] ۽ [[بويناڪسڪ]] آھن. داغستان جي آبادي لڳ ڀڳ 31 لک آھي،<ref name=est20>{{cite web|title=Оценка численности постоянного населения по субъектам Российской Федерации|url=https://www.gks.ru/storage/mediabank/PrPopul2020.xls|publisher=Главная::Федеральная служба государственной статистики|access-date=October 24, 2020}}</ref> جنھن ۾ 30 نسلي گروھ ۽ 81 قوميتون شامل آهن.<ref name=Britannica>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/149638/|title=Dagestan|work=[[Encyclopedia Britannica]]|access-date=October 24, 2020}}</ref> داغستان روس جي اندر سڀ کان وڌيڪ نسلي گروھن ۽ سڀ کان وڌيڪَ ٻوليون ڳالھائيندڙ ماڻھن واري ريپبلڪ آهي.<ref>{{cite book|title=Will Russia Become a Muslim Society?|last=Heinrich|first=Hans-Georg|author2=Lobova, Ludmila|author3=Malashenko, Alexei|year=2011|publisher=Peter Lang|location=|isbn=978-3631609132|page=46|access-date=August 6, 2012|url=https://books.google.com/books?id=0aAW8O4CTkAC&pg=PA46}}</ref> آبادي جي اڪثريت ڪوھ قافي، ايراني ۽ ترڪ ٻوليون ڳالھائيندڙ آھي.<ref name=Britannica/> انھن سڀن ۾ روسي ٻولي پوري ريپبلڪ جي [[رابطي واري ٻولي]] آھي.<ref name=dictionary>{{cite book|title=Dictionary of Languages: The Definitive Reference to More Than 400 Languages|last=Dalby|first=Andrew |year=2004|publisher=Columbia University Press|location=|isbn=0231115695|page=59|accessdate=August 6, 2012|url=https://books.google.com/books?id=CnckpL8auSIC&pg=PA59}}</ref> داغستان جي آبادي جي اڪثريت مسلمان آھي ۽ اھا روس جي ڇھن مسلم ريپبلڪن مان ھڪ آھي. ==تاريخ== [[File:Karte des Kaukasischen Isthmus - Entworfen und gezeichnet von J-Grassl - 1856.jpg|thumb|کاٻو| 1856ع ۾ جي.گراس پاران ٺاھيل ڪوھ قاف جبلن جو نقشو]] [[File:Derbent gate.jpg|thumb|کاٻو| دربند شھر قديم ھجڻ ڪري يونيسڪو پاران عالمي ورثو قرار ڏنل]] [[File:Coin of Nader Shah, minted in Daghestan (Dagestan).jpg|thumb|کاٻو|220px|ايراني بادشاھ نادر شاھ جا 42-1741ع ۾ جاري ڪيل چاندي جا سڪا جيڪي داغستان جي [[ضربخانو|ضربخاني]] ۾ تيار ٿيا ھئا]] شروعاتي عيسوي صدين م موجوده آذربائيجان ۽ ڏکڻ داغستان ۾ [[ڪوھ قاف واري البانيا]] قائم ٿيل ھئي جيڪا پھرين فارس جي ايمپائر جي خراج ڏيندڙ رياست ۽ پوء ان جي زيردست بڻجي وئي. [[ساساني ايمپائر]] جي شروعات ۾ اھا البانيا جي نالي سان ايمپائر جو صوبو ٿي رھي. اڳتي ھلي ھن ملڪ بجي آبادي زرتشتي مذھب ڇڏي عيسائيت اختيار ڪئي. [[File:Derbent winter.jpg|thumb| دربند شھر ساساني دؤر جي قلعي واقع ھجڻ سبب مشھور آھي جنهن کي عالمي ورثي ۾ شامل ڪيو ويو آهي]] پنجين صدي عيسويءَ ۾ ساساني غلبي قائم ٿيڻ بعد ساسانين دربند ۾ ھڪ قلعو تعمير ڪرايو جيڪو بعد ۾ "ڪيسپئن گيٽز" (ڪيسپئن سمنڊ جا دروازا) جي نالي سان مشھور ٿيو. داغستان جو اتريون پاسو [[ھن ماڻھو|ھُنَن]] جي قبضي ۾ رھيو جن بعد اتي ڪوھ قاف جي [[آوار]] نسل وارن جو غلبو ٿيو. فارس جي [[ساساني ايمپائر]] جي دؤر ۾ ڏکڻ داغستان جو شھر [[دربند]] فارسي تھذيب ۽ ثقافت جو مرڪز ٿي ويو.<ref>Michael Khodarkovsky (2015). [https://archive.org/details/bitterchoicesloy0000khod/page/47 <!-- quote=derbent is a persian city. --> "Bitter Choices: Loyalty and Betrayal in the Russian Conquest of the North Caucasus"] Cornell University Press. {{ISBN|0801462908}} pp. 47–52</ref><ref>{{cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/dagestan|title=Dagestan|accessdate=11 June 2015}}</ref> 664ع ۾ دربند اموي خلافت جي قبضي ۾ آيو اسلامي ثقافت جو مرڪز ٿي ويو ۽ پندرهين صدي عيسويءَ تائين ھن علائقي مان عيسائيت جو نالو نشان ختم ٿي ويو. منگولن جي دور پوري ٿيڻ وقت ھن خطي م طاقت جا نوان مرڪز: [[ڪائتاڪ]] ۽ [[تارڪي]] قائم ٿي چڪا ھئا. سورھين صدي عيسويءَ ۾ فارس جي [[صفوي ايمپائر]] ھن خطي جي گرفت مضبوط ڪئي اھڙي طرح اوڻويھين صدي عيسويءَ تائين قابض رھيا. روسي [[پيٽر اعظم]] ارڙھين صدي ۾ 23-1722ع جي جنگ جي نتيجي ۾ [[ڪيسپئن سمنڊ]] سان لڳولڳ حصو پنھجي قبضي ۾ آندو پر صفوي ايمپائر کي 1735ع ۾ ٿيل [[گنجه وارو معاھدو|گنجه واري معاهدي]] تحت آھي علائقا واپس مليا. سال 1747ع کان فارس جي داغستان تي حاڪميت [[دربند خانيٽ]] ذريعي شروع ڪئي وئي جنھن جو گاديءَ جو هنڌ دربند ھيو. سال 1796ع ۾ دربند روسي ايمپائر جي قبضي ۾ آيو پر بعد ۾ دربند سميت پوري ڪوھ قاف ۾ روس شڪست کائي ٻاھر نڪري ويو. [[File:Imam Shamil surrendered to Count Baryatinsky on August 25, 1859 by Kivshenko, Alexei Danilovich.jpg|thumb|[[امام شامل]] 25 آگسٽ 1859ع ۾ ڪائونٽ بارياٽنسڪي آڏو پيش پوندي]] سال 13-1804 واري روس ايمپائر ۽ فارس جي قجر ايمپائر وچ ۾ ٿيل جنگ دوران داغستان تي روس جي اثر رسوخ کي تسليم ڪندي سال 1806ع ۾ [[دربند خانيٽ]] کي [[گلستان وارو معاھدو|گلستان واري معاهدي]] تحت رضاڪارانه طور تي روسي ايمپائر جي حوالي ڪيو ويو.<ref>Timothy C. Dowling (2014). [https://books.google.com/books?id=KTq2BQAAQBAJ&pg=PA728 ''Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond''] pp. 728–730 ABC-CLIO, {{ISBN|1598849484}}</ref> سال1828ع ۾ [[ترڪمنچائي وارو معاھدو|ترڪمنچائي واري معاھدي]] سان فارس جو ھن علائقي تان اثر ختم ٿي ويو.<ref>Aksan, Virginia (2014). ''Ottoman Wars, 1700–1870: An Empire Besieged'' p. 463. Routledge. {{ISBN|978-1317884033}}</ref> روسي ايمپائر دوران علائقي ۾ سخت محصول لڳايا ويا ۽ ماڻھن جون ذاتي ملڪيتون سرڪاري تحويل ۾ ورتيون ويون جن عملن مايوسي پيدا ڪئي جنھن مقامي مسلمان جابلو رھاڪن کي بغاوت تي مجبور ڪيو اھڙي طرح امام غازي محمد (1828–32)، [[حمزه بيگ]] (1832–34) ۽ [[امام شامل]] (1834–59) جي قيادت ۾ مزاحمت شروع ڪئي. 1864ع تائين ڪوھ قاف ۾ اھا جنگ ھلندي رھي. [[File:Sunni Muslim man wearing traditional dress and headgear.jpg|thumb |داغستاني ماڻھو جو 1907 کان 1915 وچ ۾ نڪتل ڦوٽو]] داغستان ۽ چيچنيا جي مزاحمتي جنگ کي روس ۽ ترڪي واري 78 -1877 واري جنگ مان روسي ايمپائر خلاف بغاوت ڪرڻ ۾ فائدو ٿي رهيو هو. 21 ڊسمبر 1917ع تي [[انگشتيا]]، [[چيچنيا]] ۽ [[داغستان آزادي جي اعلان ڪندي اتر ڪوھ قاف جي جبل واسين جي متحدہ رياست قائم ڪئي جنھن جو نالو [[مائونٽينينس ريپبلڪ آف نادرن قفقاز]] ھو جنھن کي عالمي طاقتن تسليم ڪري ڇڏيو. ان جو گاديءَ جو هنڌ [[بويناڪسڪ|تمير خان شھر]] ۾ ھيو.<ref>[https://web.archive.org/web/20140222101340/http://1900.ethnia.org/polity.php?ASK_CODE=KC__&ASK_YY=1919&ASK_MM=05&ASK_DD=07&SL=en]</ref><ref>[http://savechechnya.com/eng.news/press_1273.htm Общественное движение ЧЕЧЕНСКИЙ КОМИТЕТ НАЦИОНАЛЬНОГО СПАСЕНИЯ] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140223044426/http://savechechnya.com/eng.news/press_1273.htm |date=February 23, 2014 }}</ref> ان رياست جو پھريون وزيراعظم چيچن سياستدان [[تاپا شيرموويف]] ٿيو. ٻيون وزيراعظم انگوش نسل جو وسن گيري ژيباگئيف ٿيو جنھن 1917ع ۾ ملڪ جو آئين پڻ پاڻ تيار ڪيو. سال 1920ع ۾ جي ٽئين مدي لاء چونڊجي آيو.<ref>[http://vainah.info/biblioteka/izvestnye-vaynahi/item/730-vassan-girey-dzhabagiev?tmpl=component&print=1 Вассан-Гирей Джабагиев] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140221174845/http://vainah.info/biblioteka/izvestnye-vaynahi/item/730-vassan-girey-dzhabagiev?tmpl=component&print=1 |date=21 February 2014 }}</ref> [[بالشيوڪ انقلاب]] کان پوءِ [[خلافت عثمانيه]] جي فوج آذربائيجان ۽ داغستان ۾ گھري آيون ھيون. [[وائيٽ موومينٽ]] نالي ڪميونسٽ مخالفن، قومپرستن ۽ ڪميونسٽ [[بالشويڪن]] وچ ۾ ٽن سالن تائين ويڙھ ھلڻ بعد بالشويڪن کي فتح حاصل ٿي جنھن سان 20 جنوري، 1921ع ۾ [[داغستان آٽونامس سوويت سوشلسٽ ريپبلڪ]] جي قيام جو اعلان ٿيو. سال 1999ع ۾ چيچنيا جي اسلامي گروپ جا حامي [[شامل باساييف]] ۽ [[ابن الخطاب]] جي اڳواڻي ۾ شروع ڪيل فوجي مھم دوران داغستان ۾ آزاد اسلامي رياست قائم ڪرڻ جي نيت سان داغستان ۾ گھري آيا. مقامي ماڻھن سندن حمايت نہ ڪئي ۽ روسي فوج کين ڌڪي ٻاھر ڪڍيو.<ref name="theindependent">{{cite news |title=Rebels stage new invasion of Dagestan |url=https://www.independent.co.uk/news/world/rebels-stage-new-invasion-of-dagestan-1116858.html |work=The Independent |date=6 September 1999}}</ref> ان جي نتيجي ۾ انتقام طور روسي فوج ٻين چيچن جنگ جي شروعات ڪئي.<ref>{{cite news |title=Russia Sends Ground Troops Into Chechnya, Raising Fears |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/europe/100199russia-chechnya.html |work=The New York Times |date=1 October 1999}}</ref> ==نالي جو مطلب== لفظ داغستان [[ترڪ ٻولي]] جي لفظ "داغ" (جنھن جي معنيَ آهي جبل) ۽ فارسي لفظ "ستان" (جنھن جي معنيَ آهي جاء) جو مجموعو آھي. اھڙي طرح داغستان لفظ جي معني آهي جبلن واري سرزمين.<ref>{{cite book|author=Zonn, Igor S.|title=''The Caspian Sea Encyclopedia''|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|place=Berlin|page=280|display-authors=etal}}</ref> ==جاگرافي== داغستان ريپبلڪ اتر ڪوھ قاف جبلن منجھ روس جي آخري ڏاکڻي حصي ۾ [[ڪيسپئن سمنڊ]] تي واقع آهي. ان جي پکيڙ {{convert|50300|km2|sp=us}} آھي. روس جي اندر داغستان جون حدون اتر ۾ [[ڪلميڪيا]]، اولھ ۾ [[چيچنيا]] اتر-اولھ ۾ [[اسٽاوروپول ڪرائي]] سان ملن ٿيون. ڏکڻ ۾ ان جي سرحد [[آذربائيجان]] جي ضلعن: [[بالاڪن ريئن]]، [[خاچماز ريئن]]، [[اوغوز ريئن]]، [[قبله ريئن]]، [[شڪي ريئن]]، [[ڪاخ ريئن]]، [[ڪوسار ريئن]] ۽ [[زاقاتلا ريئن]] سان ملن ٿيون. ان کان سواءِ ڏکڻ اولھ ۾ [[جارجيا]] ۽ اوڀر ۾ ڪيسپئن سمنڊ سان پڻ ملن ٿيون. داغستان جو سڀ کان اوچو مقام [[مائونٽ بازاردوز]] جنھن جي اوچائي {{Convert|4446|m|}} آهي. داغستان جي اتر کان ڏکڻ تائين وڌ کان وڌ ڊيگھ {{convert|400|km|sp=us}} ۽ اوڀر کان اولھ طرف وڌ کان وڌ ويڪر {{convert|200|km|sp=us}} آھي. [[File:Dagestan.svg|thumb|270px|داغستان جو نقشو]] داغستان ۾ 1800 نديون ۽ واھ آهن. ندين ۾ [[سولاڪ ندي]]، [[سامور ندي]] ۽ [[ تيرڪ ندي]] شامل آهن. داغستان جو [[ڪيسپئن سمنڊ]] سان ڪنارو {{convert|405|km|mi|sp=us}} آھي. [[File:Авария. Нижний Арадирих.jpg|thumb|داغستان جا اتر ڪوھ قاف وارا جبل]] داغستان جو ڏاکڻو پاسو ڪوھ قاف جبلن تي مشتمل آهي جن ۾ سڀ کان وڏي چوٽي بازاردوز واري آھي. {{convert|4,470|m|sp=us}} بلند اھا چوٽي داغستان ۽ آذربائيجان جي سرحد تي ٻنھي ملڪن روس ۽ آذربائيجان ۾ واقع آهي. داغستان مان تيل، ڦدرتي گيس، ڪوئلو ۽ ٻيون معدنيات جي ذخيرن سان مالامال آهي.<ref>{{Cite web|url=http://www.investinginrussia.ru/russia/regions/15137/|title=Dagestan Republic|website=www.investinginrussia.ru|access-date=2019-05-08}}</ref> ھتان جي آبھوا اونھاري ۾ گرم ۽ خشڪ ۽ سياري ۾ سخت ٿڌي ھوندي آھي. جنوري ۾ سراسري گرمي پد {{convert|+2|C}}، جولاء ۾ {{convert|+26|C}}. ھوا ۾ گھم جي سالياني سراسري اترئين ميداني علائقي ۾ {{convert|250|mm|0|abbr=on}} ۽ ڏکڻ واري جابلو علائقي ۾ {{convert|800|mm|0|abbr=on}} آھي.<ref>{{Cite web|url=https://www.worlddata.info/europe/russia/climate-dagestan.php|title=Climate in Dagestan, Russia|website=Worlddata.info|language=en|access-date=2019-05-08}}</ref>. ==سياسي نظام== [[File:Правительство Республики Дагестан.png|thumb|ريپبلڪ آف داغستان جي پارليامينٽ]] جمھوريه داغستان جي پارليامينٽ جو نالو پيپلز اسيمبلي آھي جنھن جا رڪن ڊپٽيز سڏبا آهن. 10 جولاء 2003ع ۾ داغستان ۾ نئون آئين نافذ ڪيو ويو جنھن مطابق ھڪ نئون ادارو رياستي ڪائونسل جوڙيو ويو جنھن ۾ 14 نسلن جي نمائندگي رکندڙ رڪن چئن سالن لاءِ چونڊيا ويندا هئا جن مان حڪومت چونڊي ويندي ھئي جنھن جو سربراھ رياستي ڪائونسل جو چيئرمين ھيو. 20 جنوري 2006ع تي پيپلز اسيمبلي قرارداد ذريعي رياستي ڪائونسل جي اداري کي ٽوڙي ختم ڪري ڇڏيو ۽ ريپبلڪ جي صدر جو نئون عھدو قائم ڪيو. روسي صدر ولاديمير پيوٽن پيپلز اسيمبلي کي نئين صدر لاء [[موخو علييف]] کي ريپپلڪ جي صدر لاء نامزدگي جي آڇ ڪئي جيڪا اسيمبلي قبول ڪئي. اھڙي طرح موخو علييف ريپبلڪ جو پھريون صدر چونڊيو ويو. 20 فيبروري 2010ع تي [[محمد سلام محمدوف]] ريپبلڪ جو صدر چونڊجي آيو.<ref>{{cite web|url=http://rt.com/politics/sacks-head-south-russian-898/ |title=Putin replaces head of South Russian republic of Dagestan |publisher=RT|date=January 28, 2013|accessdate=January 28, 2013}}</ref> 3 آڪٽوبر 2017ع تي ولاديمير واسيليف ريپبلڪ جو صدر چونڊجي آيو.<ref>{{Cite web|url=http://en.kremlin.ru/events/president/news/55759|title=Vladimir Vasilyev appointed Acting Head of Dagestan|website=President of Russia|language=en|access-date=2019-05-02}}</ref> == آبادي جا انگ اکر== داغستان جي جبلستاني جاگرافي سفر ۽ رابطن کي ڏکيو بڻائي ٿي، جنهن سبب هي علائقو غيرمعمولي طور نسلي تنوع رکي ٿو ۽ اڄ به وڏي حد تائين قبيلائي سماجي ڍانچي تي ٻڌل آهي. هي روس جي سڀ کان وڌيڪ نسلي تنوع واري جمهوريت آهي. داغستان جي آبادي تيزيءَ سان وڌي رهي آهي.<ref>{{cite conference |conference=International Studies Association Annual Convention |url=http://citation.allacademic.com/meta/p_mla_apa_research_citation/2/5/1/0/7/pages251073/p251073-1.php |title=Islamic Resistance and Political Hegemony in Dagestan |last=Ware |first=Robert Bruce |date=29 March 2008 |access-date=28 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021082636/http://citation.allacademic.com/meta/p_mla_apa_research_citation/2/5/1/0/7/pages251073/p251073-1.php |archive-date=21 October 2014 |url-status=dead}}</ref> {{Historical populations |type= |footnote=ذريعو: آدمشماري جا انگ اکر ۽ اندازو<ref name=2025estimate>{{cite web|title=Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2025 года |trans-title=روسي وفاق جي ميونسپل علائقن جي مستقل آبادي، 1 جنوري 2025ع تائين |lang=ru |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Сhisl_MO_01-01-2025.xlsx |publisher=[[روسي وفاقي رياستي شماريات کاتو]] |access-date=27 April 2025}}</ref> |[[روسي سلطنت جي 1897ع جي آدمشماري|1897]] | 571,154 |[[سوويت يونين جي 1926ع جي آدمشماري|1926]] | 787,883 |[[سوويت يونين جي 1939ع جي آدمشماري|1939]] | 1,023,300 |[[سوويت يونين جي 1959ع جي آدمشماري|1959]] | 1,062,472 |[[سوويت يونين جي 1970ع جي آدمشماري|1970]] | 1,428,540 |[[سوويت يونين جي 1979ع جي آدمشماري|1979]] | 1,627,884 |[[سوويت يونين جي 1989ع جي آدمشماري|1989]] | 1,802,579 |[[روس جي 2002ع جي آدمشماري|2002]] | 2,576,531 |[[روس جي 2010ع جي آدمشماري|2010]] | 2,910,249 |[[روس جي 2021ع جي آدمشماري|2021]] | 3,182,054 |2025 | 3,259,890 }} {{Clear}} === آبادي === {{ru-census|p2021=3,182,054|p2010=2,910,249|p2002=2,576,531|p1989=1,802,579}} {{Clear}} === سراسري متوقع عمر === {{see also|روس جي وفاقي رياستن جي سراسري متوقع عمر جي فهرست}} داغستان ۾ روس جي سڀني وفاقي رياستن مان ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ [[سراسري متوقع عمر]] آهي. ان کان وڌيڪ متوقع عمر صرف [[انگوشيتيا]] ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://rosstat.gov.ru/folder/210/document/13207 |title=Демографический ежегодник России |publisher=[[روسي وفاقي رياستي شماريات کاتو]] (Rosstat) |access-date=1 June 2022 |language=ru |trans-title=روس جو آبادياتي ساليانو}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.fedstat.ru/indicator/31293 |title=Ожидаемая продолжительность жизни при рождении |website=روس جو گڏيل بين الوزارتي معلوماتي ۽ شمارياتي نظام |access-date=1 June 2022 |language=ru |trans-title=پيدائش وقت متوقع عمر |archive-date=20 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220124657/https://www.fedstat.ru/indicator/31293 |url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! ! 2019 ! 2021 |- | style="text-align:left;"|ڪل | 79.1 سال | 76.6 سال |- | style="text-align:left;"|مرد | 76.6 سال | 74.1 سال |- | style="text-align:left;"|عورتون | 81.4 سال | 79.0 سال |} <gallery mode="packed" heights="180"> File:Life expectancy in Russian subject -Dagestan.png|داغستان ۾ پيدائش وقت سراسري متوقع عمر File:Life expectancy in Russian subject -Dagestan -diff.png|سراسري متوقع عمر ۾ فرق File:Life expectancy in Russia -North Caucasus.png|اتر قفقاز جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ داغستان جي سراسري متوقع عمر File:Comparison of life expectancy in Russian subjects by sex.svg|2021ع لاءِ روس جي وفاقي رياستن ۾ مردن ۽ عورتن جي سراسري متوقع عمر جو تقابلي چارٽ. اصل SVG فائل الڳ ونڊو ۾ کولي بلبل تي ڪرسر آڻڻ سان تفصيل ڏسي سگهجن ٿا. File:Comparison of life expectancy in Russian subjects by type of settlement.svg|شهري ۽ ٻهراڙي وارن علائقن جي سراسري متوقع عمر جو تقابلي چارٽ. اصل انٽرايڪٽو SVG فائل ۾ وڌيڪ تفصيل موجود آهن. </gallery> [[File:Prokudin-Gorskii-44.jpg|thumb|کاٻو| 1907 کان 1915 وچ ۾ نڪتل ھڪ داغستاني جوڙي جو ڦوٽو]] [[File:Caucasus-ethnic en.svg|thumb|کاٻو|ڪوھ قاف جي ريجن جا نسلي ٻولي ڳالهائيندڙن جا گروھ]] [[File:Dagestani man and woman.jpg|thumb|داغستاني مرد ۽ عورت اوڻويھين صديءَ واري لباس ۾ ]] جبلن جي رھائش ۽ اڻانگن رستن سببن ڪري اچ وڃ جي سھولتن جي فقدان سبب داغستان جي آبادي قبيلائي آھي جن ۾ نسلي گروهن جي ڪثرت آھي. ھي ريپبلڪ روس ۾ سڀ کان وڏي ڪثير نسلي رياست آھي. ھن ريپبلڪ ۾ روس جي ٻين رياستن جي ڀيٽ ۾ آبادي ۾ اضافو تيزيءَ سان ٿي رھيو آھي.<ref name="autogenerated1">[[Robert Bruce Ware|Ware, Robert Bruce]]. [http://www.allacademic.com//meta/p_mla_apa_research_citation/2/5/1/0/7/pages251073/p251073-2.php Islamic Resistance and Political Hegemony in Dagestan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090320230702/http://www.allacademic.com/ |date=2009-03-20 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090320230702/http://www.allacademic.com/|date=March 20, 2009}}</ref> === وسنديون === {{Largest cities | country = داغستان | stat_ref = روس جي 2021ع واري آدمشماري | list_by_pop = | div_name = | div_link = داغستان جون انتظامي ورهاستون{{!}}انتظامي ورهاست | city_1 = مخاچڪلا | div_1 = مخاچڪلا{{!}}جمهوري اهميت وارو مخاچڪلا شهر | pop_1 = 623,254 | city_2 = خاساويورت | div_2 = خاساويورتوفسڪي ضلعو | pop_2 = 155,144 | city_3 = دربند | div_3 = دربينتسڪي ضلعو | pop_3 = 124,953 | city_4 = ڪاسپيسڪ | div_4 = ڪاسپيسڪ{{!}}جمهوري اهميت وارو ڪاسپيسڪ شهر | pop_4 = 121,140 | city_5 = بوئناڪسڪ | div_5 = بوئناڪسڪي ضلعو | pop_5 = 68,121 | city_6 = ازبيرباش | div_6 = ازبيرباش{{!}}جمهوري اهميت وارو ازبيرباش شهر | pop_6 = 55,996 | city_7 = ڪزليار | div_7 = ڪزليارسڪي ضلعو | pop_7 = 49,999 | city_8 = ڪزليورت | div_8 = ڪزليورتوفسڪي ضلعو | pop_8 = 38,335 | city_9 = داغستانسڪي اوگني | div_9 = داغستانسڪي اوگني{{!}}جمهوري اهميت وارو داغستانسڪي اوگني شهر | pop_9 = 31,412 | city_10 = ڪارابوداخڪينت | div_10 = ڪارابوداخڪينتسڪي ضلعو | pop_10 = 20,710 }} === حياتياتي شماريات === [[File:Dagestan.svg|thumb|داغستان جو نقشو]] [[File:Авария. Нижний Арадирих.jpg|thumb|هڪ جبلستاني ڳوٺ]] [[File:Prokudin-Gorskii-44.jpg|thumb|right|داغستان جو هڪ جوڙو، جنهن جي تصوير [[سرگئي پروڪودين-گورسڪي]] 1907ع ۽ 1915ع جي وچ ۾ ورتي]] '''ذريعو:''' [https://web.archive.org/web/20200321050918/https://dagstat.gks.ru/naselenie روسي وفاقي رياستي شماريات کاتو] <ref>{{Cite web |title=ЕМИСС |url=https://www.fedstat.ru/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507145954/https://www.fedstat.ru/ |archive-date=7 May 2023 |website=fedstat.ru |language=ru}}</ref> {| class="wikitable" |- ! ! style="width:70pt;"|سراسري آبادي<br />(هزارن ۾) ! style="width:70pt;"|زنده ڄاول ٻار ! style="width:70pt;"|وفاتون ! style="width:70pt;"|قدرتي واڌ ! style="width:70pt;"|خام پيدائش جي شرح<br />(في 1,000) ! style="width:70pt;"|خام وفات جي شرح<br />(في 1,000) ! style="width:70pt;"|قدرتي واڌ<br />(في 1,000) ! style="width:70pt;"|زرخيزي جي شرح |- | 1970 | style="text-align:right;"| 1,438 | style="text-align:right;"| 41,381 | style="text-align:right;"| 9,543 | style="text-align:right;"| 31,838 | style="text-align:right;"| 28.8 | style="text-align:right;"| 6.6 | style="text-align:right;"| 22.1 | |- | 1975 | style="text-align:right;"| 1,544 | style="text-align:right;"| 42,098 | style="text-align:right;"| 10,292 | style="text-align:right;"| 31,806 | style="text-align:right;"| 27.3 | style="text-align:right;"| 6.7 | style="text-align:right;"| 20.6 | |- | 1980 | style="text-align:right;"| 1,655 | style="text-align:right;"| 44,088 | style="text-align:right;"| 11,188 | style="text-align:right;"| 32,900 | style="text-align:right;"| 26.6 | style="text-align:right;"| 6.8 | style="text-align:right;"| 19.9 | |- | 1985 | style="text-align:right;"| 1,744 | style="text-align:right;"| 50,053 | style="text-align:right;"| 12,010 | style="text-align:right;"| 38,043 | style="text-align:right;"| 28.7 | style="text-align:right;"| 6.9 | style="text-align:right;"| 21.8 | |- | 1990 | style="text-align:right;"| 1,848 | style="text-align:right;"| 48,209 | style="text-align:right;"| 11,482 | style="text-align:right;"| 36,727 | style="text-align:right;"| 26.1 | style="text-align:right;"| 6.2 | style="text-align:right;"| 19.9 | style="text-align:right; color:blue;"| 3.07 |- | 1991 | style="text-align:right;"| 1,906 | style="text-align:right;"| 47,461 | style="text-align:right;"| 12,062 | style="text-align:right;"| 35,399 | style="text-align:right;"| 24.9 | style="text-align:right;"| 6.3 | style="text-align:right;"| 18.6 | style="text-align:right; color:blue;"| 2.94 |- | 1992 | style="text-align:right;"| 1,964 | style="text-align:right;"| 44,986 | style="text-align:right;"| 12,984 | style="text-align:right;"| 32,002 | style="text-align:right;"| 22.9 | style="text-align:right;"| 6.6 | style="text-align:right;"| 16.3 | style="text-align:right; color:blue;"| 2.70 |- | 1993 | style="text-align:right;"| 2,012 | style="text-align:right;"| 41,863 | style="text-align:right;"| 14,777 | style="text-align:right;"| 27,086 | style="text-align:right;"| 20.8 | style="text-align:right;"| 7.3 | style="text-align:right;"| 13.5 | style="text-align:right; color:blue;"| 2.46 |- | 1994 | style="text-align:right;"| 2,117 | style="text-align:right;"| 44,472 | style="text-align:right;"| 15,253 | style="text-align:right;"| 29,219 | style="text-align:right;"| 21.0 | style="text-align:right;"| 7.2 | style="text-align:right;"| 13.8 | style="text-align:right; color:blue;"| 2.45 |- | 1995 | style="text-align:right;"| 2,209 | style="text-align:right;"| 45,680 | style="text-align:right;"| 15,700 | style="text-align:right;"| 29,980 | style="text-align:right;"| 20.7 | style="text-align:right;"| 7.1 | style="text-align:right;"| 13.6 | style="text-align:right; color:blue;"| 2.41 |- | 1996 | style="text-align:right;"| 2,251 | style="text-align:right;"| 42,282 | style="text-align:right;"| 15,565 | style="text-align:right;"| 26,717 | style="text-align:right;"| 18.8 | style="text-align:right;"| 6.9 | style="text-align:right;"| 11.9 | style="text-align:right; color:blue;"| 2.19 |- | 1997 | style="text-align:right;"| 2,308 | style="text-align:right;"| 41,225 | style="text-align:right;"| 15,662 | style="text-align:right;"| 25,563 | style="text-align:right;"| 17.9 | style="text-align:right;"| 6.8 | style="text-align:right;"| 11.1 | style="text-align:right; color:blue;"| 2.10 |- | 1998 | style="text-align:right;"| 2,363 | style="text-align:right;"| 41,164 | style="text-align:right;"| 15,793 | style="text-align:right;"| 25,371 | style="text-align:right;"| 17.4 | style="text-align:right;"| 6.7 | style="text-align:right;"| 10.7 | style="text-align:right;"| 2.05 |- | 1999 | style="text-align:right;"| 2,417 | style="text-align:right;"| 38,281 | style="text-align:right;"| 16,020 | style="text-align:right;"| 22,261 | style="text-align:right;"| 15.8 | style="text-align:right;"| 6.6 | style="text-align:right;"| 9.2 | style="text-align:right;"| 1.87 |- | 2000 | style="text-align:right;"| 2,464 | style="text-align:right;"| 38,229 | style="text-align:right;"| 16,108 | style="text-align:right;"| 22,121 | style="text-align:right;"| 15.5 | style="text-align:right;"| 6.5 | style="text-align:right;"| 9.0 | style="text-align:right;"| 1.82 |- | 2001 | style="text-align:right;"| 2,511 | style="text-align:right;"| 38,480 | style="text-align:right;"| 15,293 | style="text-align:right;"| 23,187 | style="text-align:right;"| 15.3 | style="text-align:right;"| 6.1 | style="text-align:right;"| 9.2 | style="text-align:right;"| 1.79 |- | 2002 | style="text-align:right;"| 2,563 | style="text-align:right;"| 41,204 | style="text-align:right;"| 15,887 | style="text-align:right;"| 25,317 | style="text-align:right;"| 16.1 | style="text-align:right;"| 6.2 | style="text-align:right;"| 9.9 | style="text-align:right;"| 1.85 |- | 2003 | style="text-align:right;"| 2,609 | style="text-align:right;"| 41,490 | style="text-align:right;"| 15,929 | style="text-align:right;"| 25,561 | style="text-align:right;"| 15.9 | style="text-align:right;"| 6.1 | style="text-align:right;"| 9.8 | style="text-align:right;"| 1.81 |- | 2004 | style="text-align:right;"| 2,647 | style="text-align:right;"| 41,573 | style="text-align:right;"| 15,724 | style="text-align:right;"| 25,849 | style="text-align:right;"| 15.7 | style="text-align:right;"| 5.9 | style="text-align:right;"| 9.8 | style="text-align:right;"| 1.76 |- | 2005 | style="text-align:right;"| 2,684 | style="text-align:right;"| 40,814 | style="text-align:right;"| 15,585 | style="text-align:right;"| 25,229 | style="text-align:right;"| 15.2 | style="text-align:right;"| 5.8 | style="text-align:right;"| 9.4 | style="text-align:right;"| 1.69 |- | 2006 | style="text-align:right;"| 2,721 | style="text-align:right;"| 40,646 | style="text-align:right;"| 15,939 | style="text-align:right;"| 24,707 | style="text-align:right;"| 14.9 | style="text-align:right;"| 5.9 | style="text-align:right;"| 9.1 | style="text-align:right; color:red;"| 1.64 |- | 2007 | style="text-align:right;"| 2,761 | style="text-align:right;"| 45,470 | style="text-align:right;"| 15,357 | style="text-align:right;"| 30,113 | style="text-align:right;"| 16.5 | style="text-align:right;"| 5.6 | style="text-align:right;"| 10.9 | style="text-align:right;"| 1.81 |- | 2008 | style="text-align:right;"| 2,804 | style="text-align:right;"| 49,465 | style="text-align:right;"| 15,794 | style="text-align:right;"| 33,671 | style="text-align:right;"| 17.6 | style="text-align:right;"| 5.6 | style="text-align:right;"| 12.0 | style="text-align:right;"| 1.94 |- | 2009 | style="text-align:right;"| 2,850 | style="text-align:right;"| 50,416 | style="text-align:right;"| 16,737 | style="text-align:right;"| 33,679 | style="text-align:right;"| 17.7 | style="text-align:right;"| 5.9 | style="text-align:right;"| 11.8 | style="text-align:right;"| 1.92 |- | 2010 | style="text-align:right;"| 2,896 | style="text-align:right;"| 52,057 | style="text-align:right;"| 17,013 | style="text-align:right;"| 35,044 | style="text-align:right;"| 18.0 | style="text-align:right;"| 5.9 | style="text-align:right;"| 12.1 | style="text-align:right;"| 1.92 |- | 2011 | style="text-align:right;"| 2,914 | style="text-align:right;"| 54,646 | style="text-align:right;"| 16,872 | style="text-align:right;"| 37,774 | style="text-align:right;"| 18.1 | style="text-align:right;"| 5.8 | style="text-align:right;"| 12.3 | style="text-align:right;"| 1.98 |- | 2012 | style="text-align:right;"| 2,931 | style="text-align:right;"| 56,186 | style="text-align:right;"| 16,642 | style="text-align:right;"| 39,544 | style="text-align:right;"| 19.1 | style="text-align:right;"| 5.7 | style="text-align:right;"| 13.4 | style="text-align:right;"| 2.03 |- | 2013 | style="text-align:right;"| 2,955 | style="text-align:right;"| 55,641 | style="text-align:right;"| 16,258 | style="text-align:right;"| 39,383 | style="text-align:right;"| 18.8 | style="text-align:right;"| 5.5 | style="text-align:right;"| 13.3 | style="text-align:right;"| 2.02 |- | 2014 | style="text-align:right;"| 2,982 | style="text-align:right;"| 56,888 | style="text-align:right;"| 16,491 | style="text-align:right;"| 40,397 | style="text-align:right;"| 19.1 | style="text-align:right;"| 5.5 | style="text-align:right;"| 13.6 | style="text-align:right;"| 2.08 |- | 2015 | style="text-align:right;"| 3,003 | style="text-align:right;"| 54,867 | style="text-align:right;"| 16,188 | style="text-align:right;"| 38,679 | style="text-align:right;"| 18.3 | style="text-align:right;"| 5.4 | style="text-align:right;"| 12.9 | style="text-align:right;"| 2.02 |- | 2016 | style="text-align:right;"| 3,029 | style="text-align:right;"| 52,867 | style="text-align:right;"| 15,719 | style="text-align:right;"| 37,148 | style="text-align:right;"| 17.4 | style="text-align:right;"| 5.2 | style="text-align:right;"| 12.2 | style="text-align:right;"| 1.98 |- | 2017 | style="text-align:right;"| 3,041 | style="text-align:right;"| 50,174 | style="text-align:right;"| 15,473 | style="text-align:right;"| 34,701 | style="text-align:right;"| 16.4 | style="text-align:right;"| 5.1 | style="text-align:right;"| 11.3 | style="text-align:right;"| 1.91 |- | 2018 | style="text-align:right;"| 3,077 | style="text-align:right;"| 48,120 | style="text-align:right;"| 14,871 | style="text-align:right;"| 33,249 | style="text-align:right;"| 15.6 | style="text-align:right;"| 4.8 | style="text-align:right;"| 10.8 | style="text-align:right;"| 1.86 |- | 2019 | style="text-align:right;"| 3,110 | style="text-align:right;"| 45,977 | style="text-align:right;"| 14,941 | style="text-align:right;"| 31,036 | style="text-align:right;"| 14.8 | style="text-align:right;"| 4.8 | style="text-align:right;"| 10.0 | style="text-align:right;"| 1.78 |- | 2020 | style="text-align:right;"| 3,138 | style="text-align:right;"| 47,051 | style="text-align:right;"| 19,750 | style="text-align:right;"| 27,301 | style="text-align:right;"| 15.1 | style="text-align:right;"| 6.3 | style="text-align:right;"| 8.8 | style="text-align:right;"| 1.87 |- | 2021 | style="text-align:right;"| 3,182 | style="text-align:right;"| 44,330 | style="text-align:right;"| 19,766 | style="text-align:right;"| 24,564 | style="text-align:right;"| 14.1 | style="text-align:right;"| 6.3 | style="text-align:right;"| 7.8 | style="text-align:right;"| 1.76 |- | 2022 | style="text-align:right;"| 3,186 | style="text-align:right;"| 42,515 | style="text-align:right;"| 16,344 | style="text-align:right;"| 26,171 | style="text-align:right;"| 13.4 | style="text-align:right;"| 5.2 | style="text-align:right;"| 8.2 | style="text-align:right;"| 1.73 |- | 2023 | style="text-align:right;"| | style="text-align:right;"| 42,075 | style="text-align:right;"| 14,605 | style="text-align:right;"| 27,470 | style="text-align:right;"| 13.1 | style="text-align:right;"| 4.5 | style="text-align:right;"| 8.6 | style="text-align:right;"| 1.75 |- | 2024 | style="text-align:right;"| | style="text-align:right;"| 43,322 | style="text-align:right;"| 15,324 | style="text-align:right;"| 27,998 | style="text-align:right;"| 13.3 | style="text-align:right;"| 4.7 | style="text-align:right;"| 8.6 | style="text-align:right;"| 1.82 |} === نسلي گروهه === داغستان جي ماڻهن ۾ [[قفقاز جا ماڻهو|گهڻن ئي نسلن]] جا ماڻهو شامل آهن. [[روس جي 2021ع واري آدمشماري|2021ع واري آدمشماري]] موجب،<ref name=census2021>{{cite web |title=Национальный состав населения |trans-title=آباديءَ جي نسلي جوڙجڪ |lang=ru |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx |publisher=[[روسي وفاقي رياستي شماريات کاتو]] |access-date=30 December 2022}}</ref> اتر اوڀر قفقازي ماڻهو، جن ۾ [[اوار ماڻهو|اوار]]، [[دارگين ماڻهو|دارگين]]، [[ليزگين ماڻهو|ليزگين]]، [[لاڪ ماڻهو|لاڪ]]، [[تباساران ماڻهو|تباساران]]، [[رتول ماڻهو|رتولي]] ۽ [[چيچن ماڻهو|چيچن]] شامل آهن، داغستان جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو آهن. ترڪ نسل جا ماڻهو، يعني [[ڪومڪ ماڻهو|ڪومڪ]]، [[داغستاني آذربائيجاني|آذربائيجاني]] ۽ [[نوگائي ماڻهو|نوگائي]]، آباديءَ جو 21 سيڪڙو، جڏهن ته [[روسي ماڻهو|روسي]] 3.3 سيڪڙو آهن. ٻين نسلي گروهن مان هر هڪ، جهڙوڪ [[تات ماڻهو|تات]]، جيڪي هڪ [[ايراني ماڻهو|ايراني قوم]] آهن، ڪل آباديءَ جو 0.4 سيڪڙو کان گهٽ حصو رکن ٿا. [[بوتليخ ماڻهو|بوتليخ]]، [[اندي ماڻهو|اندي]]، [[اخواخ ماڻهو|اخواخ]]، [[تسيز ماڻهو|تسيز]] ۽ لڳ ڀڳ ڏهن ٻين نسلي گروهن کي 1926ع ۽ 1939ع جي آدمشمارين جي وچ واري عرصي ۾ اوار طور ٻيهر درجيبند ڪيو ويو.<ref>{{cite book |author=Wixman, Ronald |title=''The Peoples of the USSR: An Ethnographic Handbook'' |url=https://archive.org/details/peoplesofussreth0000wixm_m5e6 |year=1984 |publisher=[[M. E. Sharpe]] |place=Armonk, New York |page=[https://archive.org/details/peoplesofussreth0000wixm_m5e6/page/11 11]}}</ref> {{Pie chart |thumb = right |caption = داغستان جا نسلي گروهه (2021ع) |label1 = [[اوار ماڻهو|اوار]] |value1 = 30.5 |color1 = DarkGreen |label2 = [[دارگين ماڻهو|دارگين]] |value2 = 16.6 |color2 = Green |label3 = [[ڪومڪ ماڻهو|ڪومڪ]] |value3 = 15.8 |color3 = Orchid |label4 = [[ليزگين ماڻهو|ليزگين]] |value4 = 13.3 |color4 = Turquoise |label5 = [[لاڪ ماڻهو|لاڪ]] |value5 = 5.2 |color5 = LightGreen |label6 = [[تباساران ماڻهو|تباساران]] |value6 = 4.0 |color6 = LightBlue |label7 = [[داغستاني آذربائيجاني|آذربائيجاني]] |value7 = 3.7 |color7 = MediumOrchid |label8 = [[روسي ماڻهو|روسي]] |value8 = 3.3 |color8 = Red |label9 = [[چيچن ماڻهو|چيچن]] |value9 = 3.2 |color9 = Yellow |label10 = [[رتول ماڻهو|رتولي]] |value10 = 1.0 |color10 = Lime |label11 = ٻيا |value11 = 3.4 |color11 = White }} {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |- style="background:#e0e0e0;" ! rowspan="2" | نسلي<br />گروهه ! colspan="2" | 1926ع جي آدمشماري ! colspan="2" | 1939ع جي آدمشماري ! colspan="2" | 1959ع جي آدمشماري ! colspan="2" | 1970ع جي آدمشماري ! colspan="2" | 1979ع جي آدمشماري ! colspan="2" | 1989ع جي آدمشماري ! colspan="2" | 2002ع جي آدمشماري ! colspan="2" | 2010ع جي آدمشماري ! colspan="2" | 2021ع جي آدمشماري¹ |- style="background:#e0e0e0;" ! انگ ! % ! انگ ! % ! انگ ! % ! انگ ! % ! انگ ! % ! انگ ! % ! انگ ! % ! انگ ! % ! انگ ! % |- | style="text-align:left;"| '''[[اوار ماڻهو|<small>اوار</small>]]''' | 177,189 | 22.5% | 230,488 | 24.8% | 239,373 | 22.5% | 349,304 | 24.5% | 418,634 | 25.7% | 496,077 | 27.5% | 758,438 | 29.4% | 850,011 | 29.4% | 956,831 | 30.5% |- | style="text-align:left;"| '''[[دارگين ماڻهو|<small>دارگين</small>]]''' | 125,707 | 16.0% | 150,421 | 16.2% | 148,194 | 13.9% | 207,776 | 14.5% | 246,854 | 15.2% | 280,431 | 15.6% | 425,526 | 16.5% | 490,384 | 17.0% | 521,381 | 16.6% |- | style="text-align:left;"| '''[[ڪومڪ ماڻهو|<small>ڪومڪ</small>]]''' | 87,960 | 11.2% | 100,053 | 10.8% | 120,859 | 11.4% | 169,019 | 11.8% | 202,297 | 12.4% | 231,805 | 12.9% | 365,804 | 14.2% | 431,736 | 14.9% | 496,455 | 15.8% |- | style="text-align:left;"| '''[[ليزگين ماڻهو|<small>ليزگين</small>]]''' | 90,509 | 11.5% | 96,723 | 10.4% | 108,615 | 10.2% | 162,721 | 11.4% | 188,804 | 11.6% | 204,370 | 11.3% | 336,698 | 13.1% | 385,240 | 13.3% | 416,963 | 13.3% |- | style="text-align:left;"| '''[[لاڪ ماڻهو|<small>لاڪ</small>]]''' | 39,878 | 5.1% | 51,671 | 5.6% | 53,451 | 5.0% | 72,240 | 5.1% | 83,457 | 5.1% | 91,682 | 5.1% | 139,732 | 5.4% | 161,276 | 5.6% | 162,518 | 5.2% |- | style="text-align:left;"| '''[[تباساران ماڻهو|<small>تباساران</small>]]''' | 31,915 | 4.0% | 33,432 | 3.6% | 33,548 | 3.2% | 53,253 | 3.7% | 71,722 | 4.4% | 78,196 | 4.6% | 110,152 | 4.3% | 118,848 | 4.1% | 126,319 | 4.0% |- | style="text-align:left;"| '''[[داغستاني آذربائيجاني|<small>آذربائيجاني</small>]]''' | 23,428 | 3.0% | 31,141 | 3.3% | 38,224 | 3.6% | 54,403 | 3.8% | 64,514 | 4.0% | 75,463 | 4.2% | 111,656 | 4.3% | 130,919 | 4.5% | 116,907 | 3.7% |- | style="text-align:left;"| '''[[روسي ماڻهو|<small>روسي</small>]]''' | 98,197 | 12.5% | 132,952 | 14.3% | 213,754 | 20.1% | 209,570 | 14.7% | 189,474 | 11.6% | 165,940 | 9.2% | 120,875 | 4.7% | 104,020 | 3.6% | 102,243 | 3.3% |- | style="text-align:left;"| '''[[چيچن ماڻهو|<small>چيچن</small>]]''' | 21,851 | 2.8% | 26,419 | 2.8% | 12,798 | 1.2% | 39,965 | 2.8% | 49,227 | 3.0% | 57,877 | 3.2% | 87,867 | 3.4% | 93,658 | 3.2% | 99,320 | 3.2% |- | style="text-align:left;"| '''[[نوگائي ماڻهو|<small>نوگائي</small>]]''' | 26,086 | 3.3% | 4,677 | 0.5% | 14,939 | 1.4% | 21,750 | 1.5% | 24,977 | 1.5% | 28,294 | 1.6% | 38,168 | 1.5% | 40,407 | 1.4% | 36,944 | 1.2% |- | style="text-align:left;"| '''[[آغول ماڻهو|<small>آغول</small>]]''' | 7,653 | 1.0% | rowspan="3"| 20,408 | rowspan="3"| 2.2% | 6,378 | 0.6% | 8,644 | 0.6% | 11,459 | 0.7% | 13,791 | 0.8% | 23,314 | 0.9% | 28,054 | 1.0% | 29,253 | 0.9% |- | style="text-align:left;"| '''[[رتول ماڻهو|<small>رتولي</small>]]''' | 10,333 | 1.3% | 6,566 | 0.6% | 11,799 | 0.8% | 14,288 | 0.9% | 14,955 | 0.8% | 24,298 | 1.0% | 27,849 | 1.0% | 27,043 | 0.9% |- | style="text-align:left;"| '''[[تساخور ماڻهو|<small>تساخور</small>]]''' | 3,531 | 0.4% | 4,278 | 0.4% | 4,309 | 0.3% | 4,560 | 0.3% | 5,194 | 0.3% | 8,168 | 0.3% | 9,771 | 0.3% | 10,320 | 0.3% |- | style="text-align:left;"| ٻيا | 43,861 | 5.6% | 52,031 | 5.6% | 61,495 | 5.8% | 63,787 | 4.5% | 57,892 | 3.6% | 58,113 | 3.2% | 25,835 | 1.0% | 19,646 | 0.7% | 31,752 | 1.0% |- | style="text-align:left;" colspan="19"| ¹ <small>47,805 ماڻهن کي انتظامي ڊيٽابيسن مان داخل ڪيو ويو هو ۽ اهي پنهنجي نسلي سڃاڻپ ظاهر نه ڪري سگهيا. اندازو آهي ته هن گروهه ۾ نسلي گروهن جو تناسب ساڳيو آهي، جيڪو پنهنجي نسلي سڃاڻپ ظاهر ڪندڙ ماڻهن ۾ هو.</small><ref>{{cite web |url=http://www.perepis-2010.ru/news/detail.php?ID=6936 |script-title=ru:Перепись-2010: русских становится больше |publisher=Perepis-2010.ru |date=19 December 2011 |language=ru |access-date=15 January 2012 |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225111852/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm |url-status=usurped}}</ref> |} === ٻوليون === [[File:Northeast Caucasus languages map en.svg|thumb|210px|مکيه ٻوليائي علائقا]] داغستان ۾ 30 کان وڌيڪ مقامي ٻوليون عام طور ڳالهايون وڃن ٿيون، جن مان گهڻيون [[اتر اوڀر قفقازي ٻوليون|ناخ-داغستاني]] ٻوليائي خاندان سان واسطو رکن ٿيون. 20هين صديءَ دوران روسي ٻولي داغستان جي مکيه [[رابطي جي ٻولي]] بڻجي وئي.<ref>{{cite book |last=Beliaev |first=Edward |title=Dagestan |year=2006 |publisher=Marshall Cavendish Benchmark |location=New York |isbn=0761420150 |page=[https://archive.org/details/dagestan0000beli/page/89 89] |url=https://archive.org/details/dagestan0000beli |url-access=registration |author2=Oksana Buranbaeva |access-date=4 April 2013}}</ref> يونيسڪو پاران سڃاتل روس جي 131 [[خطري هيٺ ٻوليون|خطري هيٺ آيل ٻولين]] مان 20 کان وڌيڪ داغستان ۾ ملن ٿيون. انهن خطري هيٺ آيل ٻولين جا گهڻا ڳالهائيندڙ داغستان ۽ جارجيا جي سرحد واري جبلستاني علائقي ۾ رهن ٿا.<ref>{{cite web |url=http://www.unesco.org/languages-atlas/index.php |title=UNESCO Interactive Atlas of the World's Languages in Danger |last=Moseley |first=Christopher |publisher=UNESCO |date=2010 |website=United Nations Education, Scientific, and Cultural Organization |access-date=3 October 2016}}</ref> سوويت حڪمرانيءَ کان اڳ، ادبي رابطي جي ٻوليءَ جو درجو ڪنهن حد تائين [[ڪلاسيڪي عربي]] کي حاصل هو.<ref>{{cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ifHj0xaf7hMC&pg=PA63 |title=Exploring the Caucasus in the 21st Century: Essays on Culture, History and Politics in a Dynamic Context |author=Kemper, Michael |publisher=Pallas Publications |year=2011 |isbn=9789089641830 |editor1=Françoise Companjen |location=Amsterdam |pages=63–90 |chapter=An Island of Classical Arabic in the Caucasus: Dagestan |access-date=4 April 2013 |editor2=László Károly Marácz |editor3=Lia Versteegh}}</ref> [[خونزاخ]] ۾ ڳالهايو ويندڙ اترئين [[اوار ٻولي|اوار]] لهجي پڻ داغستان جي انهن جبلستاني علائقن ۾ رابطي جي ٻوليءَ طور ڪم ڪيو، جتي اوار سان لاڳاپيل قومون رهنديون هيون.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/languagesofsovie0000comr |url-access=registration |quote=Khunzakh. |title=The Languages of the Soviet Union |last=Comrie |first=Bernard |publisher=Cambridge University Press |year=1981 |isbn=0521232309 |location=Cambridge, UK |page=[https://archive.org/details/languagesofsovie0000comr/page/199 199] |author-link=Bernard Comrie |access-date=4 April 2013}}</ref> ڪيترين صدين تائين [[ڪومڪ ٻولي]] اتر قفقاز جي وڏي حصي ۾، داغستان کان [[ڪباردا]] تائين، 1930ع واري ڏهاڪي تائين [[رابطي جي ٻولي]] رهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=n9p4rl09ec0C&pg=PA74 |title=Studies in language companion series. From linguistic areas to areal linguistics |author=Pieter Muysken. |publisher=John Benjamins Publishing Company |year=2008 |isbn=9789027231000 |volume=90 |pages=74}}</ref><ref>{{cite book |title=Gjennem Kaukasus til Volga (Oslo: Jacob Dybwads Forlag, 1929) |trans-title=قفقاز کان وولگا تائين |lang=no |author=Nansen}}</ref><ref>{{cite book |first=Н.С. |last=Трубецкой |year=1925 |title=О народах Кавказа |edition=статья |trans-title=قفقاز جي قومن بابت |lang=ru}}</ref> ڪومڪ ٻولي روسي سلطنت جي انتظاميا ۽ مقامي قومن وچ ۾ سرڪاري رابطي جي ٻولي پڻ هئي.<ref>{{cite book |editor=Ярцева В.Н. |title=Языки Российской Федерации и соседних государств |volume=2 |page=183 |trans-title=روسي وفاق ۽ پاڙيسري رياستن جون ٻوليون |lang=ru}}</ref> هاڻوڪي داغستان جي ڪنهن ٻوليءَ بابت روسي ٻوليءَ ۾ لکيل پهريون وياڪرڻ ڪومڪ ٻوليءَ جو هو.<ref>{{Cite web |url=http://caucasian.space/qum/adabiyat_qumuq_posts/2016-12-28-qumuq-grammar-makarov.html |title=Kafkaz Lehçeni Tatar Grammatikası, Makarov 1848 |website=caucasian.space |language=kum, ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107011252/http://caucasian.space/qum/adabiyat_qumuq_posts/2016-12-28-qumuq-grammar-makarov.html |archive-date=7 November 2017 |url-status=dead |access-date=28 June 2017}}</ref> ان جي ليکڪ تيموفي ماڪاروف لکيو: {{Blockquote |text=تاتاري ٻولي ڳالهائيندڙ قومن مان مون کي ڪومڪ سڀ کان وڌيڪ وڻيا؛ سندن ٻوليءَ جي امتيازي خوبي ۽ چٽائيءَ سبب، توڙي سندن يورپي تهذيب سان ويجهڙائيءَ سبب. پر سڀ کان اهم ڳالهه اها آهي ته اهي قفقازي محاذ جي کاٻي پاسي رهن ٿا، جتي اسين فوجي ڪارروايون ڪري رهيا آهيون، ۽ جتي سڀ قومون پنهنجي ٻوليءَ کان سواءِ ڪومڪ ٻولي پڻ ڳالهائين ٿيون. |sign= |source= }} === مذهب === {{Pie chart |thumb = right |caption = داغستان ۾ مذهب (2012ع)<ref name="2012ArenaAtlas">[http://sreda.org/en/arena "Arena: Atlas of Religions and Nationalities in Russia"]. Sreda, 2012.</ref> |label1 = [[اسلام]] |value1 = 83 |color1 = Green |label2 = [[روسي آرتھوڊوڪس گرجاگھر]] |value2 = 2.4 |color2 = MediumOrchid |label3 = [[غير فرقيواراڻو عيسائيت]] |value3 = 1 |color3 = DodgerBlue |label4 = [[لوڪ مذهب]] |value4 = 2 |color4 = Red |label5 = [[روحاني پر غير مذهبي]] |value5 = 9 |color5 = White |label6 = [[الحاد|ملحد]] |value6 = 2 |color6 = DarkGrey |label7 = ٻيا |value7 = 0.6 |color7 = Black }} 2012ع جي هڪ سروي موجب، جنهن ۾ 56,900 ماڻهن کان سوال پڇيا ويا هئا،<ref name="2012ArenaAtlas" /> داغستان جي آباديءَ مان 83 سيڪڙو ماڻهو [[اسلام]] جا پيروڪار آهن، 2.4 سيڪڙو [[روسي آرتھوڊوڪس گرجاگھر]] سان واسطو رکن ٿا، 2 سيڪڙو قفقازي لوڪ مذهبن ۽ ٻين مقامي عقيدن جا پيروڪار آهن، جڏهن ته 1 سيڪڙو [[غير فرقيواراڻو عيسائيت|غير فرقيواراڻا]] [[عيسائي]] آهن. ان کان سواءِ، آباديءَ مان 9 سيڪڙو پاڻ کي ”[[روحاني پر غير مذهبي]]“، 2 سيڪڙو [[الحاد|ملحد]] ۽ 0.6 سيڪڙو ٻين درجن سان لاڳاپيل ڄاڻايو يا ڪو جواب نه ڏنو.<ref name="2012ArenaAtlas"/> ==== اسلام ==== {{main|روس ۾ اسلام}} داغستان جا مسلمان گهڻو ڪري [[سني اسلام|سني]] آهن ۽ [[شافعي فقه]] جي پيروي ڪن ٿا. ڪيسپين سمنڊ جي ڪناري، خاص طور [[دربند]] بندرگاهه واري شهر ۽ ان جي ڀرپاسي ۾، آبادي ــ جيڪا گهڻو ڪري [[آذربائيجاني ماڻهو|آذربائيجانين]] ۽ [[تات ماڻهو|تاتن]] تي ٻڌل آهي ــ [[شيعو اسلام|شيعا]] آهي. هتي [[سلفيت|سلفي]] اقليت پڻ موجود آهي، جيڪا ڪڏهن ڪڏهن سرڪاري جبر جو نشانو بڻجي ٿي.<ref>{{Cite news |url=https://www.economist.com/europe/2016/05/07/salafis-mustered |title=Salafis mustered |newspaper=The Economist}}</ref> داغستان ۾ [[صوفي ازم|صوفي]] [[تصوف|روحانيت]] جي موجودگي 14هين صديءَ تائين پهچي ٿي. [[اتر قفقاز]] ۾ وڏي پيماني تي پکڙيل ٻه [[طريقت|صوفي سلسلا]] [[نقشبنديه]] ۽ [[قادريه]] هئا. انهن صوفي طريقتن علائقي جي مختلف قومن وچ ۾ سهپ ۽ گڏيل رهڻي ڪهڻيءَ جي تعليم ڏني. [[1917ع وارو روسي انقلاب|1917ع جي ڪميونسٽ انقلاب]] کان پوءِ ڪميونسٽ حڪومت جي هر مذهب ڏانهن سخت عدم برداشت صوفي تحريڪن کي پڻ دٻايو. [[شيخ سعيد آفندي چرڪاوي]] داغستان ۾ پنهنجي وفات تائين هڪ ناميارو عالم، روحاني اڳواڻ ۽ نقشبندي توڙي [[شاذليه]] طريقتن جو [[مرشد]] هو.<ref>{{cite web |url=http://www.islamdag.info/node/239 |title=Biography of Shaykh Said Afandi al-Chirkawi |publisher=Islamdag.info |date=22 July 2011 |access-date=4 May 2012}}</ref> [[سوويت يونين جي ٽٽڻ]] کان پوءِ علائقي ۾ [[اسلامي بحالي]] آئي. 1996ع تائين داغستان ۾ 1,670 رجسٽرڊ مسجدون، نو اسلامي يونيورسٽيون، 25 [[مدرسو|مدرسا]] ۽ 670 [[مڪتب]] موجود هئا. اندازو لڳايو ويو ته ”تقريباً هر پنجن داغستانين مان هڪ اسلامي تعليم سان لاڳاپيل هو“، جڏهن ته [[حج]] تي ويندڙ لڳ ڀڳ 20,000 روسي حاجين مان اڌ کان وڌيڪ داغستان جا هئا.<ref>{{cite book |first1=Robert Bruce |last1=Ware |last2=Kisriev |first2=Enver |author1-link=Robert Bruce Ware |title=Dagestan: Russian Hegemony and Islamic Resistance in the North Caucasus |date=18 December 2014 |page=90 |doi=10.4324/9781315705309 |oclc=958109959 |isbn=9781315705309}}</ref> ==== يهوديت ==== {{main|داغستان ۾ يهوديت}} مقامي [[تات ٻولي|تاتي ٻولي]] ڳالهائيندڙ [[يهودي]]، جن کي ”[[جبلستاني يهودي]]“ سڏيو وڃي ٿو، پڻ انهن ئي سامونڊي علائقن ۾ نسبتاً وڏي انگ ۾ موجود هئا.{{when|date=August 2018}} تنهن هوندي به، 1991ع کان پوءِ ۽ [[سوويت يونين]] جي خاتمي کانپوءِ انهن مان گهڻا اسرائيل ۽ آمريڪا لڏي ويا. هي ماڻهو{{Specify|date=September 2023}} سرحد جي ٻئي پاسي آذربائيجان جي [[قوبا]] ۽ [[شماخي]] ضلعن ۾ رهندڙ وڌيڪ وڏي [[آذربائيجاني يهودي]] برادريءَ جو واڌارو هئا.<ref>{{cite book |url=http://www.everyculture.com/Russia-Eurasia-China/Mountain-Jews-History-and-Cultural-Relations.html |title=Mountain Jews |publisher=World Culture Encyclopedia}}</ref> ==== عيسائيت ==== {{further|داغستان ۾ عيسائيت}} غير سلاوي مقامي آباديءَ ۾ [[عيسائي]] ماڻهن جو انگ تمام گهٽ آهي، جنهن جو اندازو 2,000 کان 2,500 جي وچ ۾ لڳايو وڃي ٿو. انهن مان گهڻا [[لاڪ ماڻهو|لاڪ]] نسل سان تعلق رکندڙ [[پينتيڪوسٽلزم|پينتيڪوسٽل]] عيسائي آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.sclj.org/news/10-0729-PastorSuleymanov.htm |title=Slavic Center for Law & Justice |publisher=SCLJ |access-date=15 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120117143452/http://www.sclj.org/news/10-0729-PastorSuleymanov.htm |archive-date=17 January 2012 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal |title=On Christianity in Dagestan |author=Magomed Gasanov |journal=[[Iran & the Caucasus]] |volume=5 |date=2001 |pages=79–84 |doi=10.1163/157338401X00080 |jstor=4030847}}</ref> سڀ کان وڏي جماعت [[مخاچڪلا]] ۾ واقع اوسانا انجيلي عيسائي گرجاگھر (پينتيڪوسٽل) آهي، جنهن جا 1,000 کان وڌيڪ ميمبر آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.sclj.ru/news/detail.php?ID=2956 |title=On the Death of a Pastor: Artur Suleymanov and the Christian Enlightenment of the Peoples of Dagestan |archive-url=https://web.archive.org/web/20100811005341/http://www.sclj.ru/news/detail.php?ID=2956 |archive-date=11 August 2010 |date=22 July 2010 |publisher=Slavic Center for Law and Justice |first=Roman |last=Lunkin}}</ref> * [[مخاچڪلا جو اسَمپشن گرجاگھر|اسَمپشن گرجاگھر]] [[مخاچڪلا]] شهر ۾ واقع هڪ [[اوڀر آرتھوڊوڪس گرجاگھر جو اڏاوتي نمونو|اوڀر آرتھوڊوڪس]] [[ڪيٿيڊرل]] ۽ [[مخاچڪلا ڊائيوسيس]] جو مکيه گرجاگھر آهي. * [[مخاچڪلا جو مقدس برابرِ رسول شهزادي ولاديمير گرجاگھر|مقدس برابرِ رسول شهزادي ولاديمير گرجاگھر]] [[مخاچڪلا]] شهر ۾ واقع [[مخاچڪلا ڊائيوسيس]] جو هڪ روسي آرتھوڊوڪس [[ڪيٿيڊرل]] آهي. {{clear}} {| class="graytable" style="text-align:center" |+ | width="20%"|[[File:Makhachkala mosque 5.jpg|center|200px]] | width="20%"|[[File:Церковь Святого Знамения Божьей Матери г. Хасавюрт.JPG|center|200px]] | width="20%"|[[File:Церковь Святого Всеспасителя (Дербент).jpg|center|200px]] | width="20%"|[[File:Келе-Нумаз.jpg|center|200px]] | width="20%"|[[File:Внутри дербентской Джума-мечети.jpg|center|200px]] |- | مخاچڪلا جي وڏي مسجد | [[خاساويورت جو اسان جي خاتون جي نشاني وارو ڪيٿيڊرل|اسان جي خاتون جي نشاني وارو ڪيٿيڊرل]]، [[خاساويورت]] | [[دربند جو مقدس سڀني جو ڇوٽڪارو ڏيندڙ گرجاگھر]] | [[دربند سيناگاگ]] | [[دربند جي جامع مسجد]]، جيڪا 733ع ۾ ٺهي، روس جي سڀ کان پراڻي ۽ دنيا جي قديم ترين مسجدن مان هڪ آهي. |} === جينيات === 2006ع ۾ داغستان جي آباديءَ تي ٿيل هڪ جينياتي تحقيق، جيڪا [[هيومن بايولاجي (جرنل)|هيومن بايولاجي]] ۾ شايع ٿي، اها ظاهر ڪري ٿي ته داغستان جا رهواسي [[اناطوليائي ترڪ]]ن ۽ [[قبرصي ترڪ]]ن سان ويجهي جينياتي لاڳاپا رکن ٿا. يونسباييف ۽ سندس ساٿين نشاندهي ڪئي ته اهي نتيجا ان نظرئي جي حمايت ڪن ٿا ته داغستان جا مقامي نسلي گروهه پنهنجي نسل جو سلسلو قديم [[نيوسنگي دور]] جي [[اناطوليا|اناطوليائي]] زرعي قبيلن تائين ڳنڍي سگهن ٿا، جن ابتدائي زرعي روايتون هن علائقي ۾ متعارف ڪرايون هيون.<ref>{{Cite journal |last1=Yunusbayev |first1=Bayazit |last2=Kutuev |first2=Ildus |last3=Khusainova |first3=Rita |last4=Guseinov |first4=Gadzhi |last5=Khusnutdinova |first5=Elza |date=August 2006 |title=Genetic structure of Dagestan populations: a study of 11 Alu insertion polymorphisms |url=https://archive.org/details/sim_human-biology_2006-08_78_4/page/465 |journal=Human Biology |volume=78 |issue=4 |pages=465–476 |doi=10.1353/hub.2006.0059 |issn=0018-7143 |pmid=17278621}}</ref> == معيشت == داغستان جون اهم صنعتون [[تيل جي پيداوار]]، [[انجنيئرنگ]]، [[ڪيميائي صنعت]]، [[مشين سازي]]، [[ڪپڙي جي صنعت]]، [[کاڌي جي پروسيسنگ]] ۽ [[ڪاٺ جي صنعت]] آهن. [[تيل]] جا ذخيرا گهڻو ڪري سامونڊي ڪناري واري سوڙهي پٽي ۾ موجود آهن. داغستان ۾ پيدا ٿيندڙ [[قدرتي گئس]] جو وڏو حصو مقامي ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. [[زراعت]] پڻ گهڻ رخي آهي، جنهن ۾ اناج جي پوک، [[انگورن جي پوک]] ۽ [[شراب سازي]]، رڍ پالڻ ۽ [[کير جي صنعت]] شامل آهن. انجنيئرنگ ۽ [[ڌاتوڪاري]] جون صنعتون جمهوريه جي صنعتي پيداوار جي اثاثن جو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو حصو رکن ٿيون ۽ سمورن صنعتي مزدورن مان تقريباً 25 سيڪڙو کي روزگار فراهم ڪن ٿيون. داغستان ۾ آبي بجليءَ جي صنعت تيزيءَ سان ترقي ڪري رهي آهي. [[سولاڪ درياهه]] تي پنج بجلي گهر قائم آهن، جيڪي [[آبي بجلي]] پيدا ڪن ٿا. اندازو آهي ته داغستان جي آبي بجلي پيدا ڪرڻ جي مجموعي امڪاني گنجائش 4.4 ارب ڪلوواٽ آهي. داغستان وٽ ترقي يافته آمد و رفت جو نظام موجود آهي. [[ريلوي]] لائينون گاديءَ واري شهر [[مخاچڪلا]] کي [[ماسڪو]]، [[آستراخان]] ۽ آذربائيجان جي گاديءَ واري شهر [[باڪو]] سان ڳنڍين ٿيون. ماسڪو–باڪو [[روسي شاهراهه|شاهراهه]] پڻ [[قفقاز شاهراهه]] جي صورت ۾ داغستان مان گذري ٿي، جڏهن ته وڏن شهرن سان هوائي رابطا پڻ موجود آهن.<ref name=msn>[http://uk.encarta.msn.com/encyclopedia_781534116/Dagestan.html Dagestan] Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2008. [https://web.archive.org/web/20090926020213/http://uk.encarta.msn.com/encyclopedia_781534116/Dagestan.html Archived] October 31, 2009.</ref><ref name=kommersant>[http://www.kommersant.com/p-94/r_438/Dagestan_Republic/ Dagestan Republic] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090906042842/http://www.kommersant.com/p-94/r_438/Dagestan_Republic/ |date=September 6, 2009 }} Kommersant, 10 March 2004.</ref> 2006 مطابق داغستان ۾ معاشي ترقيءَ لاءِ سازگار حالتون موجود هيون، پر مارڪيٽ معيشت ڏانهن ڪامياب منتقلي لاءِ جمهوريه جي گهٽ شروعاتي سطح، ان سان گڏ وڏي پيماني تي پکڙيل بدعنواني، علائقي کي [[غير رسمي معيشت]] ۽ روسي مرڪزي حڪومت کان ملندڙ مالي امداد تي گهڻو دارومدار رکڻ تي مجبور ڪيو.<ref name=kommersant/><ref name=jamestown>[http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&tx_ttnews%5Btt_news%5D=3382 Dagestan's Economic Crisis: Past, Present and Future] North Caucasus Weekly, 31 December 2006.</ref> داغستان ۾ بدعنواني اڳوڻي [[سوويت يونين]] جي ٻين ڪيترن ئي علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سنگين رهي آهي، جيڪا هڪ وسيع [[ڪاري بازار]] ۽ قبيلائي بنيادن تي هلندڙ معاشي نظام سان پڻ لاڳاپيل آهي.<ref name=crisisgroup>[http://www.crisisgroup.org/en/regions/europe/north-caucasus/192-russias-dagestan-conflict-causes.aspx Russia's Dagestan: Conflict Causes] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140328112527/http://www.crisisgroup.org/en/regions/europe/north-caucasus/192-russias-dagestan-conflict-causes.aspx |date=28 March 2014}}. [[International Crisis Group]] Europe Report No. 192. 3 June 2008. Accessed 7 April 2014.</ref> 2011ع ۾ [[روس ٽيليڪام]] داغستان جي جمهوريه ۾ ڊيٽا جي منتقلي لاءِ بنيادي نيٽ ورڪ تي [[ويولينگٿ ڊويزن ملٽي پليڪسنگ]] (WDM) تي ٻڌل سامان نصب ڪرڻ شروع ڪيو. WDM ٽيڪنالاجي متعارف ٿيڻ کان پوءِ فائبر آپٽڪ مواصلاتي لائينن جي بينڊوڊٿ وڌي 2.5 گيگابِٽ في سيڪنڊ ٿي وئي. روس ٽيليڪام هن منصوبي تي لڳ ڀڳ 48 ملين روبل جي سيڙپڪاري ڪئي.<ref>Broadband Russia Newsletter</ref> == ثقافت == === اوار ادب === [[افشار]] ترڪ حڪمران [[نادر شاهه]] جي فوجن جي شڪست ۽ اوڻيهين صديءَ جي مختلف جنگي واقعن بابت رزميه ۽ تاريخي گيت اوارن ۾ تمام گهڻا مشهور آهن. انهن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور رزميه گيت ''خوچبار'' ۽ ''ڪمالل باشير'' آهن. اوڻيهين صديءَ جي پوئين اڌ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ اوار ثقافت ۽ ادب ۾ نمايان ترقي ٿي. مشهور اوار اديبن ۾ شاعر انخو جو علي گاجي (وفات 1875ع)، چانڪا (1866–1909ع)، غزل گو شاعر مخمود (1873–1919ع)، طنزنگار تصداسا گمزات (1877–1951ع) ۽ شاعر [[رسول گمزاتوف]] (1923–2003ع) شامل آهن. سندس مشهور شاعري ''ژوراولي'' (ڪونج) بعد ۾ روسي ٻوليءَ جو هڪ مشهور گيت بڻجي وئي.<ref>{{Cite web |title=Makhachkala {{!}} Russia |url=https://www.britannica.com/place/Makhachkala |access-date=15 July 2020 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> === موسيقي === داغستان ۾ داغستاني فلھارمونڪ آرڪيسٽرا ۽ رياستي علمي ناچ جو ادارو موجود آهي. [[گوٽفريڊ حسنوف]]، جنهن کي داغستان جو پهريون پيشاور موسيقار سمجهيو وڃي ٿو، 1945ع ۾ ''خوچبار'' نالي پهريون داغستاني اوپيرا تخليق ڪيو. داغستان جي لوڪ ناچن ۾ تيز رفتار ناچ ''[[ليزگنڪا]]'' خاص شهرت رکي ٿو. هن ناچ جو نالو [[ليزگين ماڻهو|ليزگين]] قوم تان پيو، پر آذربائيجاني، چرڪسي، ابخازي، جبلستاني يهودي، قفقازي اوار، روسي ڪوبان ۽ تيريڪ قزاقن سميت ڪيترين ئي ٻين قومن وٽ پڻ هن ناچ جون پنهنجون روايتي صورتون موجود آهن.<ref>{{Cite web |title=Lezginka {{!}} dance |url=https://www.britannica.com/art/lezginka |access-date=15 July 2020 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> === ٿيٽر === * [[آذربائيجاني ڊراما ٿيٽر]] * [[يهودي-تات ٿيٽر]] * [[ليزگين موسيقي ۽ ڊراما ٿيٽر]] === کاڌا === ''خنگال-بات'' داغستان جي قومي کاڌن مان هڪ آهي، جيڪو رڍ جي شوربي ۾ اوٻاريل ننڍن پڪوڙن (ڊمپلنگز) تي ٻڌل هوندو آهي. تيار ڪندڙ جي نسلي روايت موجب اهي پڪوڙا بيضوي يا گول شڪل جا ٿيندا آهن، جن ۾ گوشت يا پنير ڀريو ويندو آهي، ۽ انهن کي ٿوم جي چٽڻي يا کٽي ڪريم سان پيش ڪيو ويندو آهي. جبلستاني علائقن ۾ کير جون شيون ۽ گوشت خوراڪ جو وڏو حصو آهن، جڏهن ته ميداني علائقن ۾ ميون، کاڌي لائق ڪدو، ساڳن، جهنگلي ٻوٽن ۽ اناج جي اٽي سان تيار ٿيل خوراڪ عام استعمال ڪئي ويندي آهي.<ref>{{Cite web |title=Подготовка и защита диссертации Казимагомедовой Айшат Абдулгапуровны |lang=ru |trans-title=ڪاظي ماگوميدووا عائشه عبدالگپوروونا جي مقالي جي تياري ۽ دفاع |url=http://www.naukadgpu.ru/index.php/zashita-dissertaciy/d-212-051-01/208-2016-god/1580-podgotovka-i-zashchita-dissertatsii-kazimagomedovoj-ajshat-abdulgapurovny |access-date=15 July 2020 |website=www.naukadgpu.ru |archive-date=26 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170326051334/http://www.naukadgpu.ru/index.php/zashita-dissertaciy/d-212-051-01/208-2016-god/1580-podgotovka-i-zashchita-dissertatsii-kazimagomedovoj-ajshat-abdulgapurovny |url-status=dead}}</ref> === مارشل آرٽس === {{Main|داغستان ۾ ڪشتي}} [[سوويت يونين]] جي ٽٽڻ کان پوءِ داغستان دنيا جي بهترين جنگي راندين جي رانديگرن جي پيداوار لاءِ مشهور ٿيو آهي. آباديءَ جي تناسب سان ڏٺو وڃي ته دنيا جي ڪنهن به علائقي کان وڌيڪ [[مڪسڊ مارشل آرٽس]] (MMA) جا رانديگر داغستان مان نڪرن ٿا. داغستان ۾ ڄاول [[خبيب نورمحمدوف]] [[يو ايف سي]] جو هلڪو وزن (لائيٽ ويٽ) چيمپيئن رهيو ۽ بنا ڪنهن شڪست جي رٽائر ٿيو.<ref>{{Cite news |title=A Wrestling Culture That Helps Keep Boys Away From Fighting |url=https://www.nytimes.com/2018/03/18/world/europe/russia-dagestan-wrestling.html |access-date=4 November 2021 |newspaper=The New York Times |date=18 March 2018 |last1=Ponomarev |first1=Sergey}}</ref><ref>{{Cite web |title=How Dagestan is raising the next generation of MMA champions in the wrestling room |url=https://www.mmafighting.com/2020/4/3/21206172/how-dagestan-is-raising-the-next-generation-of-mma-champions-in-the-wrestling-room |access-date=4 November 2021 |website=www.mmafighting.com |date=3 April 2020}}</ref> سندس تربيتي ساٿي [[اسلام ماخاچيف]]، جيڪو پڻ داغستان سان تعلق رکي ٿو، يو ايف سي جو اڳوڻو هلڪو وزن چيمپيئن ۽ موجوده ويلٽر ويٽ چيمپيئن آهي، ۽ هن وقت يو ايف سي جي ''پائونڊ فار پائونڊ'' درجابندي ۾ پهرين نمبر تي آهي. خبيب جو سؤٽ [[عمر نورمحمدوف]] يو ايف سي جي بينٽم ويٽ درجابندي ۾ ٻئي نمبر تي آهي. عمر جو ننڍو ڀاءُ [[عثمان نورمحمدوف]] اڳوڻو [[بيليٽر ايم ايم اي]] هلڪو وزن چيمپيئن آهي ۽ هن وقت [[پروفيشنل فائٽرز ليگ]] (PFL) ۾ مقابلا ڪري ٿو. [[ماگوميد انڪالائيف]]، جيڪو پڻ داغستان سان تعلق رکي ٿو، يو ايف سي جو اڳوڻو لائيٽ هيوي ويٽ چيمپيئن رهيو آهي. [[ابوبڪر نورمحمدوف]]، جيڪو خبيب جو سؤٽ آهي، پڻ داغستان جو پيشاور ايم ايم اي فائٽر آهي، جنهن جو پيشاور رڪارڊ 17 ڪاميابيون، 4 شڪستون ۽ هڪ برابر مقابلو آهي. داغستان تاريخي طور آزاد انداز واري [[ڪشتي]] ۾ پڻ اولمپڪ ۽ عالمي چيمپيئنن جو غيرمعمولي تعداد پيدا ڪيو آهي. [[بوواسار سائيتيئف]] ٽي ڀيرا اولمپڪ سون جو تمغو کٽيو، جڏهن ته [[عبدالرشيد سعدولاييف]] 2016ع جي [[ريو ڊي جينيرو اولمپڪس]] ۽ 2021ع جي [[ٽوڪيو اولمپڪس]] ۾ سون جا تمغا حاصل ڪيا. ٻئي رانديگر داغستان سان تعلق رکن ٿا. [[ماگوميد رمضانوف]]، جيڪو پڻ داغستان ۾ ڄائو ۽ خبيب نورمحمدوف سان چهري جي مشابهت سبب مشهور آهي، 2024ع جي [[پيرس اولمپڪس]] ۾ سون جو تمغو حاصل ڪيو. مڪيبازي ۾ [[آرتور بيٽربيئف]] هڪ ڀيرو ورلڊ ڪپ جو سون جو تمغيدار، ٻه ڀيرا اولمپين، ۽ آڪٽوبر 2024ع کان فيبروري 2025ع تائين بنا تڪرار لائيٽ هيوي ويٽ عالمي چيمپيئن رهيو. ان کان علاوه ڪيترن ئي داغستاني رانديگرن ٻين ملڪن جي نمائندگي ڪندي به وڏيون ڪاميابيون حاصل ڪيون آهن. [[احمد تاج الدينوف]] بحرين جي نمائندگي ڪري ٿو ۽ هن 2024ع جي پيرس اولمپڪس ۾ سون جو تمغو کٽيو، جڏهن ته [[ناصرالدين اماوو]] فرانس جي نمائندگي ڪري ٿو ۽ يو ايف سي جي مڊل ويٽ درجابندي ۾ ٻئي نمبر تي آهي. اهي ٻئي رانديگر داغستان ۾ ڄاول آهن. == پڻ ڏسو == {{Portal|روس|يورپ}} * [[1815ع کان پوءِ يورپ جون اڳوڻيون رياستون]] * [[اتر قفقاز ۾ بغاوت]] * [[داغستان جي اسلامي جماعت]] * [[اتر قفقاز ۾ جهيڙن جي فهرست]] * [[شريعت جماعت]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:داغستان]] [[زمرو:روس جي جمهوريتون]] [[زمرو:روسي-ڳالهائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] d2ep3en0ce28694h6l2xn1od146gwfe 0 72337 414930 407832 2026-09-26T04:16:02Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414930 wikitext text/x-wiki {{Short description|مفتخوري، سندن ميزبانن ۽ انهن جي وچ ۾ لاڳاپن جو اڀياس}} [[File:Onchocerca volvulus emerging from a black fly.jpg|right|thumb|250px|بالغ ڪاري مک (سموليم ياهنس) آنچوسرڪا وولوولس سان گڏ حشرات جي اينٽينا مان نڪرندي آهي. پرازيت آفريڪا ۾ درياء انڌا جي نالي سان ڄاڻايل بيماري لاء ذميوار آهي. نموني کي ڪيميائي طور تي مقرر ڪيو ويو ۽ نازڪ نقطو خشڪ ڪيو ويو، پوء روايتي اسڪيننگ اليڪٽران مائڪروسڪوپي استعمال ڪندي مشاهدو ڪيو ويو. وڌايل 100×[[ڪاري مک]] (''سيميوليم ياهينسي'')، جنهن جي اينٽينا مان ''[[اونڪوسرڪا وولوولس]]'' نڪرندي نظر اچي رهي آهي. هي طفيلو آفريڪا ۾ [[اونڪوسرڪياسس|دريائي انڌاپي]] نالي بيماريءَ جو ذميوار آهي. نموني کي ڪيميائي طريقي سان مستقل ڪيو ويو ۽ نازڪ نقطي تي سڪايو ويو، پوءِ روايتي اسڪيننگ اليڪٽران خوردبينيءَ وسيلي ڏٺو ويو. 100× وڏو ڪري ڏيکاريل.]] '''پيرا سائيٽولاجي''' ('''Parasitology''')، علم مفتخوري يا پرازيات [[حياتيات|علم حياتيات]] جي اھڙي شاخ آهي جيڪا [[مفت خور|پرازيات]]، انهن جي [[حياتيات|ميزبان جاندارن]] ۽ انهن جي وچ ۾ تعلق جو مطالعو آهي. هڪ حياتياتي نظم جي طور تي، پيراسائيٽولوجي جو دائرو سوال ۾ موجود عضوي يا ماحول طرفان نه پر انهن جي زندگي جي طريقي سان طئي ڪيو ويندو آهي. ان جو مطلب اهو آهي ته اهو ٻين شعبن جو هڪ ٺهڪندڙ ٺاهيندو آهي ۽ شعبن جهڙوڪ سيل بايولوجي، بائيو انفارميٽڪس، [[حياتياتي ڪيميا]]، سالماتي حياتيات، [[اميونولاجي|امونولوجي]]، [[جينيات]]، [[ارتقا|ارتقاء]] ۽ [[ماحوليات]] کان ٽيڪنڪ ڇڪيندو آهي. '''پيرا سائيٽولاجي''' (Parasitology)، علم حياتيات جي اھڙي شاخ آهي جيڪا [[مفت خور]] جاندارن جي باري ۾ معلومات مهيا ڪري ٿي. ==شعبا== انهن گوناگون [[جاندار|جاندارن]] جي اڀياس سبب هن موضوع کي اڪثر سادن ۽ وڌيڪ مخصوص شعبن ۾ ورهايو ويندو آهي، جيڪي ساڳيا عام طريقا استعمال ڪن ٿا، جيتوڻيڪ اهي ساڳين جاندارن يا بيمارين جو اڀياس نه ڪندا هجن. طفيلاتيات ۾ ٿيندڙ تحقيق جو وڏو حصو انهن مان ٻن يا وڌيڪ وصفن جي وچ ۾ اچي ٿو. عام طور [[پروڪيريوٽ|پروڪيريوٽن]] جو اڀياس طفيلاتيات بدران [[بيڪٽيريالاجي]] جي شعبي هيٺ اچي ٿو.<ref>{{Citation |last1=Sonea |first1=Sorin |chapter=Chapter I. Uneven development of the science of bacteriology |date=2018-07-06 |chapter-url=http://books.openedition.org/pum/14301 |title=Prokaryotology : A Coherent Point of View |pages=13–28 |series=Thématique Santé, médecine, sciences infirmières et service social |place=Montréal |publisher=Presses de l’Université de Montréal |isbn=979-10-365-1369-5 |access-date=2022-07-13 |last2=Mathieu |first2=Léo G.}}</ref> ===طبي=== {{see also|انساني مفتخور}} [[File:Francesco Redi.jpg|thumb|[[اطالوي ماڻهو|اطالوي]] [[فرانچيسڪو ريڊي]]، جنهن کي جديد مفتخوري جو پيءُ سمجهيو وڃي ٿو، ڪيترن ئي اهم [[مفتخور|مفتخورن]] جي تفصيلن کي پهريون ڀيرو سڃاڻڻ ۽ صحيح نموني بيان ڪرڻ وارو شخص هو.<ref name=ami>{{cite journal|author= Roncalli Amici R|title= The history of Italian parasitology|url= http://his.library.nenu.edu.cn/upload/soft/haoli/114/367.pdf|journal= Veterinary Parasitology|volume= 98|issue= 1–3|pages= 3–10|year= 2001|pmid= 11516576|doi= 10.1016/S0304-4017(01)00420-4|url-status= dead|archive-url= https://web.archive.org/web/20131023060404/http://his.library.nenu.edu.cn/upload/soft/haoli/114/367.pdf|archive-date= 2013-10-23}}</ref>]] مفتخوري جي ماهر ايف. اي. جي. ڪاڪس لکيو ته: ”انسان لڳ ڀڳ 300 قسمن جي طفيل ڪيڙن ۽ 70 کان وڌيڪ قسمن جي پروٽوزوئن جا ميزبان آهن؛ انهن مان ڪجهه اسان کي اسان جي پرائيميٽ ابن ڏاڏن کان مليا آهن ۽ ڪجهه انهن جانورن مان حاصل ٿيا آهن، جن کي اسان پاليو آهي يا ڌرتيءَ تي پنهنجي نسبتاً مختصر تاريخ دوران جن سان اسان جو واسطو پيو آهي.“<ref name=":0" /> طبي مفتخوري، مفتخوري جي وڏن شعبن مان هڪ آهي، جيڪو انسانن کي متاثر ڪندڙ مفتخورن، انهن سبب ٿيندڙ بيمارين، طبي علامتن ۽ انهن خلاف انسانن ۾ پيدا ٿيندڙ ردعمل سان واسطو رکي ٿو. اهو انهن جي تشخيص، علاج ۽ آخرڪار روڪٿام ۽ ضابطي جي مختلف طريقن سان پڻ لاڳاپيل آهي. مفتخور اهڙو جاندار آهي، جيڪو ڪنهن ٻئي جاندار جي مٿان يا ان جي اندر رهي ٿو؛ انهيءَ ٻئي جاندار کي ميزبان چيو وڃي ٿو. انهن ۾ هيٺيان جاندار شامل آهن:<ref>{{Cite web |title=Definition of parasite {{!}} Dictionary.com |url=https://www.dictionary.com/browse/parasite |access-date=2022-07-13 |website=www.dictionary.com |language=en}}</ref> * ''[[پلازموڊيم]]'' جون جنسون، پروٽوزوئن مفتخور جيڪي [[مليريا]] جو سبب بڻجن ٿا. انسانن کي متاثر ڪندڙ ڇهه جنسون ''P. falciparum''، ''P. malariae''، ''P. vivax''، ''P. ovale wallikeri''، ''P. ovale curtisi'' ۽ ''P. knowlesi'' آهن. * ''[[ليشمانيا]]''، هڪ گهرڙي وارا جاندار جيڪي [[ليشمانياسس]] جو سبب بڻجن ٿا. * ''[[اينٽاميبا]]'' ۽ ''[[جيارڊيا]]''، جيڪي آنڊن جي وچڙندڙ بيمارين (پيچش ۽ دستن) جو سبب بڻجن ٿا. * گهڻ گهرڙيا جاندار ۽ آنڊن جا ڪيڙا ([[هيلمنٿ]])، جهڙوڪ ''[[شسٽوسوما]]'' جون جنسون، ''[[ووچيريريا بينڪرافٽي]]''، ''[[ٿلهو ڪيڙو|نيڪيٽر آمريڪانس]]'' (ٿلهو ڪيڙو) ۽ ''[[ٽينياسس|ٽينيا]]'' جون جنسون (ڦيٿا ڪيڙا). * ٻاهريان مفتخور، جهڙوڪ [[چچڙي|چچڙيون]]، [[خارش]] ۽ [[جونءَ|جونئان]]. طبي مفتخوري ۾ [[دوا جي تياري]]، [[وبايات|وباياتي]] اڀياس ۽ [[حيواني بيماري|حيوانن مان انسانن ڏانهن منتقل ٿيندڙ بيمارين]] جو اڀياس شامل ٿي سگهي ٿو. ===جانورن جي طب=== {{main|جانورن جي طبي مفتخوري}} انهن مفتخورن جو اڀياس، جيڪي [[زراعت]] يا [[آبي زراعت]] جي ڪمن ۾ معاشي نقصان جو سبب بڻجن ٿا يا [[ساٿي جانور|ساٿي جانورن]] کي متاثر ڪن ٿا. اڀياس هيٺ ايندڙ جنسن جا مثال هي آهن: * ''[[لوسيليا سيريڪاٽا]]''، هڪ [[ڪاليفوريڊي|بلو فلاءِ]]، جيڪا پاليل جانورن جي کل تي آنا لاهي ٿي. [[ميگٽ|سنڍيون]] آنن مان نڪري گوشت ۾ گهڙي وڃن ٿيون، جنهن سان جانور کي تڪليف ۽ هاريءَ کي معاشي نقصان ٿئي ٿو. * ''اوٽوڊيڪٽس سائنوٽس''، [[ٻلي]] جي [[ڪن جي چچڙي]]، جيڪا ڪن جي ڪينڪر جي ذميوار آهي. * ''گائروڊيڪٽائلس سالارِس''، [[سامون]] جو هڪ [[مونو جينيا|مونو جينيائي]] مفتخور، جيڪو غير مزاحمتي آبادين کي مڪمل طور ختم ڪري سگهي ٿو. ===ساختياتي=== {{main|ساختياتي مفتخوري}} هي مفتخورن جي پروٽينن جي ساختن جو اڀياس آهي. مفتخور پروٽينن جي ساختن جي تعين سان بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو ته اهي پروٽين انسانن جي [[هم ساخت پروٽين|هم ساخت پروٽينن]] کان مختلف نموني ڪيئن ڪم ڪن ٿا. ان کان سواءِ، پروٽينن جون ساختون [[دوا جي دريافت]] جي عمل ۾ پڻ مددگار ٿي سگهن ٿيون. ===مقداري=== مفتخور ميزبان جاندارن ۾ [[گڏيل ورڇ]] ڏيکارين ٿا، تنهنڪري گهڻا مفتخور ٿورن ميزبانن ۾ رهن ٿا. اها خاصيت مفتخوري جي ماهرن کي ترقي يافته حياتيائي انگ اکر وارا طريقا استعمال ڪرڻ تي مجبور ڪري ٿي.<ref name="pmid10780537">{{cite journal |author1=Rózsa, L. |author2=Reiczigel, J. |author3=Majoros, G. | title=Quantifying parasites in samples of hosts |url=https://archive.org/details/journal-of-parasitology_2000-04_86_2/page/228 | journal=J. Parasitol. | volume=86 | issue=2 | pages=228–32 | year=2000 | pmid=10780537 | doi=10.1645/0022-3395(2000)086[0228:QPISOH]2.0.CO;2 |s2cid=16228008 }}</ref> ===مفتخور ماحوليات=== مفتخور ميزبان جي آباديائي ماحوليات بابت ڄاڻ مهيا ڪري سگهن ٿا. مثال طور، [[مڇيگيري|مڇيگيري حياتيات]] ۾ مفتخور برادرين کي هڪ ئي علائقي ۾ گڏ رهندڙ ساڳئي مڇيءَ جي جنس جي مختلف آبادين ۾ فرق ڪرڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو. ان کان سواءِ، مفتخورن ۾ مختلف مخصوص خاصيتون ۽ حياتيءَ جي تاريخ جون حڪمت عمليون هونديون آهن، جيڪي کين ميزبانن ۾ آباد ٿيڻ جي سگهه ڏين ٿيون. مفتخور ماحوليات جي انهن پهلوئن کي سمجهڻ، جيڪي پاڻ به اڀياس جوڳا آهن، ميزبانن پاران اختيار ڪيل مفتخورن کان بچاءَ جي حڪمت عملين کي سمجهڻ ۾ مدد ڪري سگهي ٿو. ===مفتخورن جي تحفظاتي حياتيات=== {{main|مفتخورن جي تحفظاتي حياتيات}} [[تحفظاتي حياتيات]] خطري هيٺ آيل جنسن، جن ۾ مفتخور پڻ شامل آهن، جي بچاءَ ۽ تحفظ سان واسطو رکي ٿي. مفتخورن جي جنسن جو وڏو حصو نابوديءَ جي خطري هيٺ آهي؛ ان جو هڪ سبب انسانن يا پاليل جانورن کي متاثر ڪندڙ يا انساني معيشت کي نقصان پهچائيندڙ مفتخورن جي خاتمي جون ڪوششون آهن، جڏهن ته ميزبان آبادين جي گهٽتائي يا ٽڪرا ٽڪرا ٿيڻ ۽ ميزبان جنسن جي نابودي پڻ ان جا سبب آهن. ===درجا بندي ۽ ارتقائي نسب شناسي=== مفتخور جاندارن جي وچ ۾ تمام وڏي گوناگونيت انهن حياتيات جي ماهرن لاءِ هڪ چئلينج پيدا ڪري ٿي، جيڪي انهن کي بيان ڪرڻ ۽ فهرستبند ڪرڻ چاهين ٿا. جدا جدا جنسن جي سڃاڻپ ۽ مختلف [[درجا بندي (حياتيات)|درجا بندياتي]] سطحن تي گروهن جي وچ ۾ لاڳاپن جي جاچ لاءِ [[ڊي اين اي]] جي استعمال ۾ ٿيل تازيون اڳڀرايون مفتخوري جي ماهرن لاءِ تمام گهڻيون ڪارائتيون ثابت ٿيون آهن، ڇاڪاڻ ته ڪيترائي مفتخور انتهائي [[تنزل (حياتيات)|تنزل پذير]] هوندا آهن، جنهن سبب جنسن جي وچ ۾ لاڳاپا لڪل رهن ٿا. ==تاريخ== [[File:Giardia lamblia.png|thumb|''[[جيارڊيا ليمبليا]]'' جو سسٽ ۽ مڪمل روپ، اهو پروٽوزوئن مفتخور جيڪو [[جيارڊياسس]] جو سبب بڻجي ٿو. هن جنس جو پهريون مشاهدو [[انتوني فان ليووينهوڪ]] 1681ع ۾ ڪيو.]] {{further|مفتخوري#تاريخ}} [[انتوني فان ليووينهوڪ]] 1681ع ۾ ''[[جيارڊيا ليمبليا]]'' جو مشاهدو ڪري ان جي تصوير ٺاهي ۽ ان کي ”پنهنجي دستن“ سان ڳنڍيو. هي انسانن جو پهريون پروٽوزوئن مفتخور هو، جنهن کي هن درج ڪيو، ۽ خوردبينيءَ هيٺ ڏٺو ويندڙ پهريون مفتخور پڻ هو.<ref name=Cox2004>{{cite journal |author=Cox, Francis E. G. |title=History of human parasitic diseases |journal=Infectious Disease Clinics of North America |date=June 2004 |volume=18 |issue=2 |pages=173–174 |pmid=15145374 |doi=10.1016/j.idc.2004.01.001 |url=http://cmr.asm.org/content/15/4/595.full|url-access=subscription }}</ref> ڪجهه سال پوءِ، 1687ع ۾، اطالوي حياتيات جي ماهرن [[جيوواني ڪوزيمو بونومو]] ۽ [[جياچينٽو چيستوني]] شايع ڪيو ته خارش مفتخور چچڙي ''[[سارڪوپٽس اسڪيبيئي]]'' سبب ٿيندي آهي، جنهن سان [[خارش]] انسانن جي پهرين اهڙي بيماري بڻجي وئي، جنهن جو خوردبيني ڪارڻ معلوم هو.<ref>{{Citation |title="The cause of scabies" |url=http://pacs.unica.it/biblio/lesson5.htm |access-date=2026-07-09 |archive-date=2017-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170703205914/http://pacs.unica.it/biblio/lesson5.htm |url-status=dead}}</ref> ساڳئي اشاعت، ''ايسپيرينزي انٽورنو آلا جينيرازيوني ديلي انسٽي'' (''جيتن جي پيدائش جا تجربا'') ۾، [[فرانچيسڪو ريڊي]] ٻاهرين ۽ اندرين مفتخورن کي پڻ بيان ڪيو ۽ [[چچڙي|چچڙين]]، [[سيفينيمائيني|هرڻن جي نڪ وارين مکين]] جي سنڍين ۽ [[فاشيولا هيپاٽيڪا|رڍ جي جگر واري چپٽي ڪيڙي]] جون تصويرون ڏنيون. سندس ان کان اڳ واري (1684ع) ڪتاب ''اوسيروازيوني انٽورنو آلي انيمالي ويوينٽي ڪي سي ترووانو نيلي انيمالي ويوينٽي'' (''جيئرن جانورن ۾ ملندڙ جيئرن جانورن بابت مشاهدا'') ۾ [[ايسڪارس لمبريڪوئيڊس|انساني گول ڪيڙي]] سميت 100 کان وڌيڪ مفتخورن کي بيان ڪري انهن جون تصويرون ڏنيون ويون.<ref>{{cite journal |author1=Ioli, A |author2=Petithory, J.C. |author3=Theodorides, J. |title=Francesco Redi and the birth of experimental parasitology| journal=Hist Sci Med |year=1997| volume=31 |issue=1 |pages=61–66 |pmid=11625103}}</ref> هن نشاندهي ڪئي ته مفتخور آنن مان پيدا ٿين ٿا، جنهن سان [[خودبخود پيدائش]] جي نظريي جي ترديد ٿي.<ref>{{cite book |author1=Bush, A. O. |author2=Fernández, J. C. |author3=Esch, G. W. |author4=Seed, J. R. |title=Parasitism: The Diversity and Ecology of Animal Parasites |year=2001 |publisher=Cambridge University Press |page=[https://archive.org/details/parasitismdivers0000unse/page/4 4] |isbn=978-0521664479 |url=https://archive.org/details/parasitismdivers0000unse/page/4 }}</ref> جديد مفتخوري 19هين صديءَ ۾ ڪيترن ئي محققن ۽ طبي ماهرن جي درست مشاهدن سان ترقي ڪئي. 1828ع ۾ جيمس اينرسلي [[اميبياسس]]، يعني آنڊن ۽ جگر جي پروٽوزوئن وچڙن، کي بيان ڪيو، جيتوڻيڪ ان جو بيماري پيدا ڪندڙ جاندار ''[[اينٽاميبا هسٽوليٽيڪا]]'' 1873ع تائين فريڊرش لوش دريافت نه ڪيو. [[جيمس پيجيٽ]] 1835ع ۾ انسانن ۾ آنڊن جي نيميٽوڊ ''[[ٽرائڪينيلا اسپائرالس]]'' کي دريافت ڪيو. جيمس ميڪ ڪونيل 1875ع ۾ انساني جگر واري چپٽي ڪيڙي کي بيان ڪيو. ٽولون جي فرانسيسي بحري اسپتال جي هڪ طبيب لوئي اليڪسس نارمان 1876ع ۾، هاڻوڪي ويٽنام مان موٽندڙ فرانسيسي سپاهين جي بيمارين تي تحقيق ڪندي، واحد ڄاتل هيلمنٿ دريافت ڪيو، جيڪو علاج کان سواءِ ميزبان جي اندر اڻڄاتل مدي تائين نسل وڌائڻ جي سگهه رکي ٿو ۽ [[اسٽرانگيلوئيڊياسس]] نالي بيماريءَ جو سبب بڻجي ٿو.<ref name=":0">{{Cite journal|pmc = 126866|year = 2002|last1 = Cox|first1 = F. E|title = History of Human Parasitology|url = https://archive.org/details/sim_clinical-microbiology-reviews_2002-10_15_4/page/595|journal = Clinical Microbiology Reviews|volume = 15|issue = 4|pages = 595–612|pmid = 12364371|doi = 10.1128/CMR.15.4.595-612.2002 | bibcode=2002CliMR..15..595C }}</ref> [[پيٽرڪ مينسن]] 1877ع ۾ مڇرن وسيلي منتقل ٿيندڙ نيميٽوڊ ڪيڙن سبب ٿيندڙ [[هاٿي پير]] جي حياتي چڪر کي دريافت ڪيو. مينسن وڌيڪ اڳڪٿي ڪئي ته [[مليريا]] جي مفتخور ''[[پلازموڊيم]]'' جو ناقل مڇر آهي ۽ [[رونالڊ راس]] کي ان جي جاچ لاءِ آماده ڪيو. راس 1897–1898ع ۾ تصديق ڪئي ته اها اڳڪٿي درست هئي. ساڳئي وقت، [[جيوواني بٽسٽا گراسي]] ۽ ٻين ''[[اينوفليز]]'' مڇرن ۾ مليريا جي مفتخور جي حياتي چڪر جا مرحلا بيان ڪيا. راس کي سندس ڪم تي [[نوبل انعام جا تڪرار#فزيالاجي يا طب|تڪراري طور 1902ع جو نوبل انعام]] ڏنو ويو، جڏهن ته گراسي کي نه ڏنو ويو.<ref name=Cox2004/> ==پڻ ڏسو== {{Commons category|Parasitology}} * [[طفيلاتيات جي ماهرن جي يورپي وفاق]] * [[:زمرو:طفيلاتيات جا ماهر]] ==حوالا== {{Reflist}} ==ڪتابيات== * Loker, E., & Hofkin, B. (2015). ''Parasitology: a conceptual approach''. Garland Science. *{{cite journal | last1 = Huff | first1 = Clay G. | author-link = Clay G Huff | title = Parasitism and Parasitology | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-parasitology_1956-02_42_1/page/n4 | journal = The Journal of Parasitology | volume = 42 | pages = 1–10 | date = February 1956| doi = 10.2307/3274606 | jstor = 3274606 | pmid = 13295883 }} {{حياتيات نيويگيشن}} {{حياتيات جون شاخون}} {{حيوانيات}} {{Authority control}} {{Portal bar|حياتيات|جانور}} [[زمرو:طفيلاتيات| ]] [[زمرو:طبي خصوصيتون]] [[زمرو:بيماريات]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:علم حياتيات]] [[زمرو:مفت خور جاندار]] [[زمرو:علم حياتيات جون شاخون]] hiareb6zpplqleidzcnhscske1ki016 0 75633 414877 407253 2026-09-26T02:04:44Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414877 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = دمشق | native_name = Damascus | settlement_type = [[گاديءَ جو ھنڌ]] <!--Dimash'a For Country or Village (Leave blank for the default City) --> | image_skyline = Damascus coll.jpg | imagesize = 275px | image_caption = <div style="background:#fee8ab;"> [[اموي مسجد]]<br> دمشق جو عام ڏيک؛ • [[جبل قاسيون]]<br> [[مڪتب عنبر]] • [[عزم محل]]<br> [[سليمانيہ تڪيو]]</div> | motto = | image_flag = Flag of Damascus (until 2024).svg | image_seal = Emblem of Damascus Governorate (since 2024).svg | map_caption = | pushpin_map = Syria#Mediterranean east#Asia | pushpin_label_position = right | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Location of Damascus within Syria | pushpin_relief = 1 | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|شام}} | subdivision_type1 = [[شام جا گورنريٽ|گورنريٽ]] | subdivision_name1 = [[دمشق گورنريٽ]]، گاديءَ جو هنڌ <!-- Incorporated (city) -->| government_footnotes = | government_type = | leader_title = [[دمشق جا گورنر|گورنر]] | leader_name = محمد طارق ڪريشتي<ref name="gov">{{Cite news|url=https://sana.sy/en/?p=278311|title=President al-Assad issues decrees on appointing new governors for eight Syrian provinces|publisher=SANA|access-date=10 August 2022|date=20 July 2022|archive-date=20 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220720132626/https://sana.sy/en/?p=278311|url-status=live}}</ref> | parts_type = ميونسپالٽيون | parts = [[دمشق جون ميونسپالٽيون|16]] | established_title = | established_date = | area_footnotes = <ref>Albaath.news [http://www.albaath.news.sy/user/?act=print&id=811&a=73882 statement by the governor of Damascus, Syria] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110516062342/http://www.albaath.news.sy/user/?act=print&id=811&a=73882 |date=16 May 2011 }} {{in lang|ar}}, April 2010</ref> | area_total_km2 = 105 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_urban_km2 = 77 | area_urban_sq_mi = 29.73 | elevation_m = 680 | population_total = 2,503,000<ref>{{Cite web|url=https://worldpopulationreview.com/world-cities/damascus-population|access-date=23 September 2022|title=Damascus population 2022|publisher=World Population Review|archive-date=2 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221002173112/https://worldpopulationreview.com/world-cities/damascus-population|url-status=live}}</ref> | population_as_of = 2022ع جو ڪاٿو | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_km2 = auto | population_note = | blank_name_sec2 = [[بين الاقوامي هوائي اڏو]] | blank_info_sec2 = [[دمشق بين الاقوامي ھوائي اڏو]] | timezone1 = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = ملڪي ڪوڊ: 963، شھر جو ڪوڊ: 11 | geocode = C1001 | iso_code = SY-DI | website = {{URL|http://www.damascus.gov.sy/}} | footnotes = {{designation list | embed = yes | designation1 = WHS | designation1_offname = [[قديم دمشق شھر]] | designation1_date = 1979 {{small|(3rd [[عالمي ثقافتي Committee|session]])}} | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/20 20] | designation1_criteria = i, ii, iii, iv, vi | designation1_type = ثقافتي | designation1_free1name = خطو | designation1_free1value = [[List of World Heritage Sites in the Arab States|Arab States]] }} }} '''دمشق''' (Damascus) [[شام]] جو [[راڄڌاني شھر|گاديءَ جو ھنڌ]] آهي، گڏوگڏ دنيا جو قديم ترين گاديءَ جو هنڌ ۽ ڪجهہ ماڻهن جي مطابق، [[اسلام]] جو چوٿون مقدس شھر آهي.<ref name="DumperStanley2007-Damascus">{{Cite encyclopedia|year=2007|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|publisher=[[ABC-CLIO]]|pages=119–126|isbn=978-1-5760-7919-5|accessdate=12 May 2021|archivedate=2 April 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230402185752/https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&q=damascus+%22fourth+holiest%22&pg=PA121}}</ref> <ref name="Birke2013">{{Citation|last=Sarah Birke|title=Damascus: What's Left|date=2013-08-02|url=https://www.nybooks.com/daily/2013/08/02/damascus-whats-left/|publisher=[[New York Review Books|New York Review of Books]]|access-date=12 May 2021|archivedate=4 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181204005633/https://www.nybooks.com/daily/2013/08/02/damascus-whats-left/}}</ref> <ref name="Totah2009">{{Cite journal|last=Totah|first=Faedah M.|year=2009|title=Return to the origin: negotiating the modern and unmodern in the old city of Damascus|journal=[[City & Society]]|volume=21|issue=1|pages=58–81|doi=10.1111/j.1548-744X.2009.01015.x}}</ref> شام ۾ {{ٻولي|ar|الشَّام}} ۽ مَدِيْنَةُ الْيَاسْمِينِ (گل جو شهر)، جي نالي سان مشھور، دمشق [[ليوانت (سر زمين شام)|سر زمین شام]] ۽ عرب دنيا جو ھڪ اھم ثقافتي مرڪز آھي.<ref name="worldatlas2">{{حوالو ويب|url=https://www.worldatlas.com/articles/biggest-cities-in-syria.html|title=Biggest Cities In Syria|date=25 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20191025200105/https://www.worldatlas.com/articles/biggest-cities-in-syria.html|archive-date=25 October 2019|access-date=25 October 2019}}</ref> شام جي ڏکڻ اولهه علائقي ​​۾ واقع، دمشق رومي سمنڊ جي اوڀر ڪناري کان 80 ڪلوميٽر (50 ميل) اندرئين پاسي هڪ پليٽو تي آهي، جيڪو سمنڊ جي سطح کان 680 ميٽر (2,230 فوٽ) مٿي آهي، پر مينهن جي ڇانو جي اثر جي ڪري هڪ خشڪ آبهوا جو تجربو ڪري ٿو. برادا ندي دمشق جي وچ ۾ وهي ٿي. دمشق دنيا جي قديم ترين مسلسل آباد شهرن مان هڪ آهي. ان کي 661ع کان 750ع تائين اموي خلافت جي گاديءَ جي طور تي چونڊيو ويو هو. دمشق جي اهميت ۾ گهٽتائي عباسي دور ۾ آئي ۽ ايوبي ۽ مملوڪ دورن ۾ ٻيهر اهم اهميت حاصل ڪيو. اڄ، اهو شام جي مرڪزي حڪومت جو مرڪز آهي. جون 2023ع تائين، اهو ساڳئي عالمي رهائش جي درجه بندي ۾ 173 عالمي شهرن مان گهٽ ۾ گهٽ رهڻ لائق هو. 2017ع ۾، دمشق ۾ ٻه نوان ترقياتي منصوبا شروع ڪيا ويا ۽ جنگ کان پوءِ جي تعمير نو جي علامت طور نوان رهائشي ضلعا، مروتا شهر ۽ باسيليا شهر تعمير ڪيا ويا. ==نالا ۽ اشتقاق== === ڪانسي جو آخري دو === دمشق جو نالو پهريون ڀيرو 15هين صدي ق. ۾. ۾ ٿوٽموس III جي جاگرافيائي فهرست ۾ "ت ج ۾ س ق و" (𓍘𓄟𓈎𓅱𓈉 <ref name="archive.org">{{cite book |last1=Gauthier |first1=Henri |title=Dictionnaire des Noms Géographiques Contenus dans les Textes Hiéroglyphiques Vol. 6 |date=1929 |page=42 |url=https://archive.org/details/Gauthier1929/page/n23/}}</ref> ۽ 𓍘𓄟𓊃𓐰𓈎𓅱) جي طور تي ظاهر ٿيو. قديم نالي "ت-مس-ق.و" (T-ms-q.w) جي اشتقاق غير يقيني آهي. 14هين صدي قبل مسيح کان امرنا اکرن ۾ ڪيترائي اڪادي اسپيلنگ، "ديماشقا" (𒁲𒈦𒋡، 𒁲𒈦𒀸𒋡) ۽ "ديماشقي" (𒁲𒈦𒀸𒄀) مليا آهن. === لوھ جو دور === نئون-آشوري اڪادي ۾ ان کي "سا-اميريسو" (𒃻𒆳𒀲𒋙) طور تصديق ڪيو ويو آهي. پراڻي آرامي ۾ ۽ پوء آرامي "دماشق" (<small>Damašq</small>) ۽ بائيبل جي عبراني ۾ "دماسيق" (<small>דַּמֶּשֶׂק</small>)، نالي جي اسپيلنگ ۾ اڪثر هڪ مداخلت ڪندڙ "ريش"شامل آهي، شايد روٽ "در" کان متاثر ٿيو، جنهن جي معنيٰ "رهائش" اهي. قمراني ۾ "دارميسيق" (<small>דרמשק</small>) ۽ سرياني ۾ دارمسوق" (<small>ܕܪܡܣܘܩ</small>)، جنهن جي معنيٰ "هڪ سٺي پاڻي واري زمين" آهي.<ref>{{cite journal|jstor=1357008|title=''Ancient Damascus: A Historical Study of the Syrian City-State from Earliest Times Until Its Fall to the Assyrians in 732 BC.'', Wayne T. Pitard|url=https://archive.org/details/sim_bulletin-of-the-american-schools-of-oriental-research_1988-05_270/page/98|author= Paul E. Dion|journal=Bulletin of the American Schools of Oriental Research|issue= 270|date=May 1988|page= 98}}</ref><ref>{{cite journal|jstor=1356214 |title=The Stele Dedicated to Melcarth by Ben-Hadad of Damascus|url=https://archive.org/details/sim_bulletin-of-the-american-schools-of-oriental-research_1972-02_205/page/40 |author=Frank Moore Cross|journal=Bulletin of the American Schools of Oriental Research|issue= 205|date=Feb 1972|page= 40 |doi=10.2307/1356214|s2cid=163497507}}</ref> يوناني ڏندڪٿائن ۾، شهر جي نالي "دماسڪوس" (<small>Δαμασκός</small>) لاءِ ٽي وضاحتون آهن. هڪ روايت موجب، ان جو نالو ديو، "اسڪس" (<small>Ἄσκος</small>) جي نالي تي رکيو ويو هو. هڪ ٻيو چوي ٿو ته ان جو نالو هرميس ۽ اپسرا عليميڊ جي پٽ دماسڪوس جي نالي تي رکيو ويو، جيڪو آرڪيڊيا کان شام جو سفر ڪيو ۽ سندس نالي سان هڪ شهر قائم ڪيو. هڪ ٽيون نسخو اهو بيان ڪري ٿو ته دماسڪوس هڪ ماڻهو هو، جنهن ڊائيونيسس کان پوءِ شام کي انگورن جي باغن سان زرخيز بڻايو، پوء انهن کي ڪهاڙي سان ڪٽي ڇڏيو. ناراض ٿي، ڊائيونيسس هن جو تعاقب ڪيو ۽ ان کي ماري ڇڏيو. ان جو اصل نالو <small>'''ڊارماسڪوس'''</small> هو، <ref>[https://topostext.org/work/241#D217.7 Stephanus of Byzantium, Ethnica, Damaskos, in original Greek]</ref>جيڪو بعد ۾ دماسڪوس ۾ تبديل ٿيو.<ref>[https://archive.org/details/STEPHANUSVONBYZANZMargaretheBillerbeckChristianZublerSTEPHANIBYZANTIIENICAIIpdf/page/9/mode/2up Stephanus of Byzantium, Ethnica, p.9, in German]</ref> اهڙيءَ طرح، شهر جو انگريزي ۽ لاطيني نالو دمشق آهي، جيڪو يوناني دماسڪوس (<small>Δαμασκός</small>) مان درآمد ڪيو ويو هو. دمشق، شام ۽ ٻين عرب پاڙيسرين ۽ ترڪي (شام) جي شهرين طرفان شهر کي "الشام" جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web|title=Kalmasoft - Phonetic Database of Syriac Words|url=http://www.kalmasoft.com/KLEX/dbsyriac.htm|access-date=2021-06-20|website=www.kalmasoft.com|archive-date=16 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210616165306/https://kalmasoft.com/KLEX/dbsyriac.htm|url-status=live}}</ref> الشام "سر زمين شام" لاءِ عربي اصطلاح آهي؛ جن کي ۽ خاص طور تي شام جي تاريخي علائقي کي، بلاد الشام (لفظي طور تي 'لبنان جي زمين') سڏيو ويندو آهي. اصطلاح، "شام" جي اشتقاق جي معنيٰ آهي "کاٻي هٿ جي زمين" يا "اتر"، جيئن حجاز ۾ ڪو ماڻهو جيڪو اوڀر طرف منهن ڪري ٿو، سج اڀرڻ ڏانهن رخ ڪري ٿو، اتر کي کاٻي طرف ڳوليندو. اهو يمن جي نالي (اَلْيَمَن) سان مقابلو ڪيو ويو آهي، جنهن جي مطابق معنيٰ "ساڄي هٿ" يا "ڏکڻ" آهي. وڌيڪ عام "ش م ل" جي تبديلي، ساڳئي معنيٰ جي ترقي سان، "ش ء م" (š-ʾ-m')، پراڻي ڏاکڻي عربي ۾، شام (𐩦𐩱𐩣) ۾ پڻ تصديق ٿيل آهي.<ref name="Volume 9 1997 page 261">{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=Clifford Edomond |author-link=Clifford Edmund Bosworth |title=AL-SHĀM |encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam]] |volume=9 |year=1997 |page=261}}</ref><ref>{{cite book | last = Younger| first = K. Lawson Jr.| title = A Political History of the Arameans: From Their Origins to the End of Their Polities (Archaeology and Biblical Studies)| publisher = SBL Press| date = 7 October 2016| location = Atlanta, GA| pages = 551| language = en| isbn =978-1589831285}}</ref> ==جاگرافي== [[File:Damascus SPOT 1363.jpg|thumb|left|upright=.8|<small>بهار ۾ دمشق، جئين ته "اسپاٽ سيٽلائيٽ" کان ڏٺو ويو.</small>]] [[File:Damascus-snow-ثلج-الشام.jpg|thumb|left|شهر کي نظر ڪندڙ جبل قاصيون]] دمشق سمنڊ جي مٿاڇري کان <small>680</small> ميٽر (<small>2,230</small> فوٽ) مٿي ۽ [[رومي (ڀونوچ) سمنڊ|رومي ميڊيٽرينين سمنڊ]] کان تقريباً <small>80</small> ڪلو ميٽر (<small>50</small> ميل) اندر هڪ [[پليٽيو]] تي هڪ اسٽريٽجڪ سائيٽ تي تعمير ڪيو ويو هو، جيڪو "اينٽي لبنان جبل" جي پناهه ۾ هو، جيڪو بردا نديءَ ذريعي پاڻي سان فراهم ڪيو ويندو هو ۽ واپاري رستن جي وچ ۾ هڪ سنگم تي: اتر-ڏکڻ رستو جيڪو مصر کي ايشيا مائنر سان ڳنڍيندو هو، ۽ اوڀر-اولهه ڪراس ريگستاني رستو جيڪو لبنان کي فرات نديءَ جي وادي سان ڳنڍيندو هو. لبنان مخالف جبل شام ۽ لبنان جي وچ ۾ سرحد جي نشاندهي ڪن ٿا. هن حد ۾ <small>10,000</small> فوٽ (<small>3,000</small> ميٽر) کان وڌيڪ چوٽيون آهن ۽ ميڊيٽرينين سمنڊ مان برسات کي روڪي ٿو، تنهن ڪري دمشق جو علائقو ڪڏهن ڪڏهن خشڪي جو شڪار هوندو آهي. بهرحال، قديم زماني ۾، بردا ندي، جيڪا برف پگھلڻ سان ڀريل جبلن جي وهڪرن مان نڪرندي آهي، هن کي گهٽايو. دمشق جي چوڌاري غوطا، آبپاشي واري زمين آهي جتي ڀاڄيون، اناج ۽ ميون قديم زماني کان پوکيا ويندا آهن. رومي شام جا نقشا ظاهر ڪن ٿا ته بردا ندي دمشق جي اوڀر ۾ ڪجهه سائيز جي هڪ ڍنڍ ۾ وهي ٿي. اڄڪلهه ان کي بهيرا عطيبه سڏيو وڃي ٿو، جھجڪندڙ ڍنڍ، ڇاڪاڻ ته سالن جي سخت خشڪي ۾، اها سڪي وڃي ٿي. جديد شهر جي ايراضي <small>105</small> چورس ڪلوميٽر (<small>41</small> چورس ميل) آهي، جنهن مان <small>77</small> چورس ڪلوميٽر (<small>30</small> چورس ميل) شهري آهي، جڏهن ته باقي جبل قاسيون قابض آهي.<ref>{{cite web|publisher=Damascus Metropolitan Area Urban Planning and Development |url=http://dma-upd.org/PublicFiles/File/Discussion%20Papers/02_Strategy%20and%20Frameworks%20for%20the%20Damascus%20City%20Urbanization%20to%20Guide%20the%20City%20Master%20Plan%20Revision_R1.pdf?lang=en |title=DMA-UPD Discussion Paper Series No.2 |date=October 2009 |page=2 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20121028075616/http://dma-upd.org/PublicFiles/File/Discussion%20Papers/02_Strategy%20and%20Frameworks%20for%20the%20Damascus%20City%20Urbanization%20to%20Guide%20the%20City%20Master%20Plan%20Revision_R1.pdf?lang=en |archive-date=2012-10-28}}</ref> [[File:Barada river in Damascus (April 2009).jpg|thumb|upright|One of the rare periods the [[Barada]] river is high, seen here next to the [[Four Seasons Hotel Damascus|Four Seasons]] hotel in downtown Damascus]] The old city of Damascus, enclosed by the city walls, lies on the south bank of the river [[Barada]] which is almost dry ({{convert|3|cm|0|abbr=on}} left). To the southeast, north, and northeast it is surrounded by suburban areas whose history stretches back to the Middle Ages: [[Midan]] in the southwest, [[Sarouja]] and Imara in the north and north-west. These neighborhoods originally arose on roads leading out of the city, near the tombs of religious figures. In the 19th century outlying villages developed on the slopes of [[Jabal Qasioun]], overlooking the city, already the site of the al-Salihiyah neighborhood centered on the important shrine of medieval [[Andalusia]]n Sheikh and philosopher [[Ibn Arabi]]. These neighborhoods were initially settled by Kurdish soldiers and Muslim refugees from the [[Europe]] regions of the [[Ottoman Empire]] which had fallen under Christian rule. Thus they were known as ''al-Akrad'' ''(the Kurds)'' and ''al-Muhajirin'' ''(the migrants)''. They lay {{convert|2|-|3|km|abbr=on|0}} north of the old city. From the late 19th century on, a modern administrative and commercial center began to spring up to the west of the old city, around the Barada, centered on the area known as [[Marjeh Square|al-Marjeh]] or "the meadow". Al-Marjeh soon became the name of what was initially the central square of modern Damascus, with the city hall in it. The courts of justice, post office, and railway station stood on higher ground slightly to the south. A Europeanized residential quarter soon began to be built on the road leading between al-Marjeh and [[al-Salihiyah, Damascus|al-Salihiyah]]. The commercial and administrative center gradually shifted northwards towards this area. [[File:Districts of damascus english.svg|thumb|upright=0.95|[[Municipalities of Damascus]]]]In the 20th century, suburbs developed north of the Barada, and to some extent to the south. In 1956–1957, the [[Yarmouk (camp)|Yarmouk]] became home to many [[Palestinian refugees|Palestinian]] refugees.<ref>The Palestinian refugees in Syria. Their past, present, and future. Dr. Hamad Said al-Mawed, 1999</ref> City planners preferred to preserve the Ghouta as far as possible, and in the later 20th century some of the main areas of development were to the north, in the western [[Mezzeh]] neighborhood and most recently along the Barada valley in [[Dummar]] in the northwest and on the slopes of the mountains at [[Barzeh, Syria|Barzeh]] in the north-east. Poorer areas, often built without official approval, have developed south of the main city. Damascus used to be surrounded by an [[oasis]], the Ghouta region ({{langx|ar|الغوطة|''al-ġūṭä''}}), watered by the Barada river. The [[Ain al-Fijah|Fijeh spring]], west along the Barada valley, provided the city with drinking water, and various sources to the west were tapped by water contractors. The flow of the Barada dropped with the rapid expansion of housing and industry, leaving it almost dry. The lower aquifers are polluted by the city's runoff from heavily used roads, industry, and sewage. ===Climate=== Damascus has a [[desert climate#Cold desert climates|cool arid climate]] (''BWk'') in the [[Köppen-Geiger climate classification system|Köppen-Geiger system]],<ref>{{cite journal|author=M. Kottek|author2=J. Grieser|author3=C. Beck|author4=B. Rudolf|author5=F. Rubel|title=World Map of the Köppen-Geiger climate classification updated|journal=Meteorol. Z.|volume=15|issue=3|pages=259–263|url=http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pics/kottek_et_al_2006.gif|doi=10.1127/0941-2948/2006/0130|access-date=1 August 2013|year=2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20111017125921/http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pics/kottek_et_al_2006.gif|archive-date=17 October 2011|url-status=live|bibcode=2006MetZe..15..259K}}</ref> due to the [[rain shadow effect]] of the Anti-Lebanon Mountains<ref>{{cite web |url=http://www.climates.com/ASIA/PDF/SYR02ASA.pdf |title=SUNSHINE GUIDE TO THE DAMASCUS AREA, SYRIA |last=Tyson |first=Patrick J. |year=2010 |publisher=climates.com |access-date=26 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511211807/http://www.climates.com/ASIA/PDF/SYR02ASA.pdf |archive-date=11 May 2011 |url-status=live }}</ref> and the prevailing ocean currents. Summers are prolonged, dry, and hot with less humidity. Winters are cool and somewhat rainy; snowfall is infrequent. Autumn is brief and mild, but has the most drastic temperature change, unlike spring where the transition to summer is more gradual and steady. Annual rainfall is around {{convert|130|mm|0|abbr=on}}, occurring from October to May. {{Weather box | width = auto | location = Damascus ([[Damascus International Airport]]) 1991–2020 | metric first = Y | single line = Y | Jan record high C = 23.2 | Feb record high C = 28.0 | Mar record high C = 34.4 | Apr record high C = 37.6 | May record high C = 41.4 | Jun record high C = 45.0 | Jul record high C = 45.8 | Aug record high C = 44.8 | Sep record high C = 44.6 | Oct record high C = 38.0 | Nov record high C = 31.0 | Dec record high C = 25.1 | year record high C = 45.8 | Jan high C = 13.1 | Feb high C = 15.3 | Mar high C = 20.0 | Apr high C = 25.3 | May high C = 30.9 | Jun high C = 35.3 | Jul high C = 37.8 | Aug high C = 37.6 | Sep high C = 34.6 | Oct high C = 29.0 | Nov high C = 20.6 | Dec high C = 14.8 |Jan mean C = 5.9 |Feb mean C = 7.8 |Mar mean C = 11.0 |Apr mean C = 15.5 |May mean C = 20.2 |Jun mean C = 24.4 |Jul mean C = 26.3 |Aug mean C = 26.0 |Sep mean C = 23.2 |Oct mean C = 18.1 |Nov mean C = 11.8 |Dec mean C = 7.2 | year mean C = 16.6 | Jan low C = 0.8 | Feb low C = 2.0 | Mar low C = 4.8 | Apr low C = 8.0 | May low C = 12.1 | Jun low C = 15.9 | Jul low C = 18.6 | Aug low C = 18.6 | Sep low C = 15.3 | Oct low C = 11.0 | Nov low C = 5.2 | Dec low C = 1.9 | Jan record low C = −10.8 | Feb record low C = −12.0 | Mar record low C = −6.0 | Apr record low C = −7.5 | May record low C = 1.4 | Jun record low C = 6.2 | Jul record low C = 10.5 | Aug record low C = 9.5 | Sep record low C = 3.5 | Oct record low C = -1.0 | Nov record low C = −8.6 | Dec record low C = −8.8 | year record low C = -12.0 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 26.0 | Feb precipitation mm = 22.4 | Mar precipitation mm = 13.9 | Apr precipitation mm = 5.6 | May precipitation mm = 4.8 | Jun precipitation mm = 0.3 | Jul precipitation mm = 0 | Aug precipitation mm = 0 | Sep precipitation mm = 0.3 | Oct precipitation mm = 6.3 | Nov precipitation mm = 21.4 | Dec precipitation mm = 23.6 | year precipitation mm = 124.7 | unit precipitation days = 1 mm | Jan precipitation days = 4.8 | Feb precipitation days = 4.4 | Mar precipitation days = 2.6 | Apr precipitation days = 1.3 | May precipitation days = 1.0 | Jun precipitation days = 0.1 | Jul precipitation days = 0.0 | Aug precipitation days = 0.0 | Sep precipitation days = 0.1 | Oct precipitation days = 1.2 | Nov precipitation days = 3.3 | Dec precipitation days = 4.2 | year precipitation days = 23.0 | Jan snow days = 1 | Feb snow days = 1 | Mar snow days = 0.1 | Apr snow days = 0 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 0 | Dec snow days = 0.2 | year snow days = | Jan humidity = 76 | Feb humidity = 69 | Mar humidity = 59 | Apr humidity = 50 | May humidity = 43 | Jun humidity = 41 | Jul humidity = 44 | Aug humidity = 48 | Sep humidity = 47 | Oct humidity = 52 | Nov humidity = 63 | Dec humidity = 75 | year humidity = 56 | Jan sun = 164.3 | Feb sun = 182.0 | Mar sun = 226.3 | Apr sun = 249.0 | May sun = 322.4 | Jun sun = 357.0 | Jul sun = 365.8 | Aug sun = 353.4 | Sep sun = 306.0 | Oct sun = 266.6 | Nov sun = 207.0 | Dec sun = 164.3 | year sun = 3164.1 | Jand sun = 5.3 | Febd sun = 6.5 | Mard sun = 7.3 | Aprd sun = 8.3 | Mayd sun = 10.4 | Jund sun = 11.9 | Juld sun = 11.8 | Augd sun = 11.4 | Sepd sun = 10.2 | Octd sun = 8.6 | Novd sun = 6.9 | Decd sun = 5.3 | yeard sun = 8.5 | Jan uv = 3 | Feb uv = 4 | Mar uv = 6 | Apr uv = 8 | May uv = 10 | Jun uv = 12 | Jul uv = 12 | Aug uv = 11 | Sep uv = 9 | Oct uv = 6 | Nov uv = 4 | Dec uv = 3 | source 1 = [[NOAA]] (mean temperature 1961–1990, humidity and sun 1970–1990)<ref name = NOAA>{{cite web | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Syria/XLS/DamaskusIntAirport_40080.xls | title = Damascus INTL Climate Normals 1991–2020 | publisher = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] | access-date = 26 April 2017 | archive-date = 19 October 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171019065948/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_VI/SY/40080.TXT | url-status = live }}</ref><ref> {{cite web|access-date=3 December 2014|publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration|archive-url=https://web.archive.org/web/20171009220956/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_VI/SY/40080.TXT|archive-date=2017-10-09|url-status=dead|title=Damascus INTL Climate Normals 1961&ndash;1990|url=ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_VI/SY/40080.TXT}}</ref> }} ==تاريخ== ==اچ وڃ== ==آباديات== ==معيشت== ==تعليم== ==ثقافت== ==ڀائر شهر== {{see also|List of twin towns and sister cities in Asia#Syria}} {{div col|colwidth=20em}} *{{flagicon|TUR}} [[انقره]]، [[ترڪي]]<ref> {{cite web|title=Ankaranın Kardeş Şehirleri|url=https://www.ankara.bel.tr/genel-sekreter/genel-sekreter-yardimcisi-faruk-cinki/dis-liskiler-daire-baskanligi/ankaranin-kardes-sehirleri/|website=ankara.bel.tr|publisher=Ankara|language=tr|access-date=2020-09-16|archive-date=25 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201025172312/https://www.ankara.bel.tr/genel-sekreter/genel-sekreter-yardimcisi-faruk-cinki/dis-liskiler-daire-baskanligi/ankaranin-kardes-sehirleri/|url-status=dead}}</ref> *{{flagicon|KAZ}} [[آستانه]]، [[قازقستان]] *{{flagicon|Romania}} [[بخاريسٽ]]، [[رومانيا]]<ref>{{cite web|title=Care-i cel mai... înfrățit oraș din România? Care-i cu americanii, care-i cu rușii? Și care-i înfrățit cu Timișoara...|url=https://www.banatulazi.ro/care-i-cel-mai-infratit-oras-din-romania-care-i-cu-americanii-care-i-cu-rusii-si-care-i-infratit-cu-timisoara/|website=banatulazi.ro|publisher=Banatul Azi|language=ro|date=2016-08-06|access-date=2020-09-16|archive-date=21 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201221034421/https://www.banatulazi.ro/care-i-cel-mai-infratit-oras-din-romania-care-i-cu-americanii-care-i-cu-rusii-si-care-i-infratit-cu-timisoara/|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|ARG}} [[بيونس آئرس]]، [[ارجنٽائن]]<ref>{{cite web|title=Convenios Internacionales|url=https://www.buenosaires.gob.ar/internacionalesycooperacion/relacionesbilaterales/convenios|website=buenosaires.gob.ar|publisher=Buenos Aires|language=es|access-date=2020-09-16|archive-date=3 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803135328/https://www.buenosaires.gob.ar/internacionalesycooperacion/relacionesbilaterales/convenios|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|ESP}} [[قرطبه]]، [[اسپين]]<ref>{{cite web|title=Las 12 hermanas de Córdoba|url=https://www.diariocordoba.com/noticias/cordobalocal/12-ciudades-hermanadas-cordoba_1353134.html|website=diariocordoba.com|publisher=Diario Córdoba|language=es|date=2020-02-10|access-date=2020-09-16|archive-date=21 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021164614/https://www.diariocordoba.com/noticias/cordobalocal/12-ciudades-hermanadas-cordoba_1353134.html|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|UAE}} [[دبئي]]، [[گڏيل عرب امارتون]]<ref>{{cite web|title=Internationale samenwerking|url=https://www.ajmannews.ae/news.php?id=39961&cat_id=2|website=ajmannews.ae|publisher=Ajman News|language=ar|date=2019-12-16|access-date=2020-07-03|archive-date=5 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201205115818/https://www.ajmannews.ae/news.php?id=39961&cat_id=2|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|TUR}} [[استنبول]]، [[ترڪي]]<ref>{{cite web|title=Sister Cities of Istanbul|url=http://www.greatistanbul.com/sister_cities.html|website=greatistanbul.com|publisher=Istanbul|access-date=2020-09-16|archive-date=28 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161028163059/http://www.greatistanbul.com/sister_cities.html|url-status=dead}}</ref> *{{flagicon|MAR}} [[رباط]]، [[مراڪش]] *{{flagicon|ESP}} [[ٽوليڊو]]، [[اسپين]]<ref>{{cite web|title=Toledo's sister cities|url=https://www.destinotoledo.com/en/toledos-sister-cities/|website=destinotoledo.com|publisher=Destino Toledo|date=2016-05-17|access-date=2020-09-16|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414070700/https://www.destinotoledo.com/en/toledos-sister-cities/|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|ARM}} [[يريوان]]، [[آرمينيا]]<ref>{{cite web|title=Sister cities|url=https://www.yerevan.am/en/partner/sister-cities/|website=yerevan.am|publisher=Yerevan|access-date=2020-09-16|archive-date=29 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170329102031/http://www.yerevan.am/en/partner/sister-cities/|url-status=live}}</ref> {{div col end}} ==پڻ ڏسو== {{Portal|وچ اوڀر}} * [[سر زمين شام (ليوانت)|سرزمين شام]] * [[شام ۾ اسلام]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|auto=yes|commonscat=yes|d=yes}} * {{Facebook|DamascusGov1}} * {{Cite EB1911 |wstitle=Damascus|first=R. A. Stewart |last=Macalister |authorlink=R. A. Stewart Macalister |short=x}} * [https://web.archive.org/web/20200527191852/https://merhav.nli.org.il/primo-explore/search?query=any,contains,002370090,AND&tab=default_tab&search_scope=Local&vid=NLI&lang=iw_IL&offset=0 Map of Damascus, 1929], Eran Laor Cartographic Collection, The National Library of Israel, [http://historic-cities.huji.ac.il/syria/damascus/maps/tfl_1929_damascus.html Historic Cities Research Project]. {{Authority control}} [[زمرو:دمشق]] [[زمرو:شام]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:شام ۾ شهر]] [[زمرو:ايشيا ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:سلڪ روڊ سان گڏ آباد هنڌ]] [[زمرو:يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:شام ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:ايشيا ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:سرزمين شام]] [[زمرو:نئين عهدنامي جا شهر]] [[زمرو:خلافتن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:عرب ثقافت جا گاديءَ جو هنڌ]] [[زمرو:رف دمشق گورنريٽ ۾ آثار قديمه جا هنڌ]] [[زمرو:سرزمين شام جون قديم رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:7هين صدي قبل مسيح ۾ قائم ٿيل آبادي وارا هنڌ]] [[زمرو:عالمي ورثي جا ماڳ جيڪا خطري جي زد ۾ آهن]] 2b5bs0s534pi9z487mlnegrczubi86r 0 75701 414846 358551 2026-09-26T00:07:54Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414846 wikitext text/x-wiki {{Infobox sea | name = اتر سمنڊ<br>North Sea | image = NASA NorthSea1 2.jpg | caption = | alt = اتر۔اولھہ یورپ جی سیتیلائت تصویر جن م اتر سمنڊ جو علایقو دیکاریو آھي. | image_bathymetry = | caption_bathymetry = | location = اتر یورپ ء اولھہ یورپ | coords = {{coord|56|N|3|E|scale:5000000_type:waterbody|name=North Sea|display=inline,title}} | type = [[سمنڊ]] | inflow = [[بالٽڪ سمنڊ]]، ایمس، ویسر، البی، میوس، وال، رھائن، ڊون، اسپی، شیلدت، ڊی ندی، ابرڊین شائر، ٽی ندی، ٽاین، فوروئیر ندی، ھمبر ء ٽیمز ندی۔ | outflow = | catchment = | basin_countries = [[United Kingdom]] (specifically [[England]] and [[Scotland]]), [[Norway]], [[Denmark]], [[Germany]] (specifically [[Lower Saxony]] and [[Schleswig-Holstein]]), the [[Netherlands]], [[Belgium]], [[Luxembourg]], [[France]], [[Switzerland]], [[Italy]], [[Liechtenstein]], [[Austria]], [[Czech Republic]] | length = {{convert|960|km|abbr=on}} | width = {{convert|580|km|abbr=on}} | area = {{convert|570000|km2|abbr=on}} | depth = {{convert|95|m|abbr=on}} | max-depth = {{convert|700|m|abbr=on}} | volume = {{convert|54000|km3|acre.ft|abbr=on}} | residence_time = | salinity = 3.4 to 3.5% | shore = | temperature_high = {{convert|18|C|F|abbr=on}} | temperature_low = {{convert|6|C|F|abbr=on}} | frozen = | islands = | trenches = | benches = | cities = | reference = [https://www.seatemperature.org/north-sea Seatemperature.org] and [http://www.mumm.ac.be/EN/NorthSea/facts.php Royal Belgian Institute of Natural Sciences] }} '''اتر سمنڊ''' (North Sea) [[عظيم برطانيا|برطانيہ]]، [[ڊينمارڪ]]، [[ناروي]]، [[جرمني]]، [[نيدرلينڊز|هالينڊ]]، [[بيلجيم]] ۽ [[فرانس]] جي وچ ۾ آهي. يورپي کنڊ جي شيلف تي هڪ ايپيرڪ سمنڊ، اهو ڏکڻ ۾ انگريزي چينل ذريعي [[ايٽلانٽڪ سمنڊ]] سان ۽ اتر ۾ نارويجي سمنڊ سان ڳنڍي ٿو. اهو اهم اتر يورپي شپنگ لين جي ميزباني ڪري ٿو ۽ هڪ وڏي مڇي مارڻ جي جڳھ آهي. سامونڊي ڪناري وارن ملڪن ۾ تفريح ۽ سياحت لاءِ هڪ مشھور منزل آهي ۽ توانائي جي وسيلن جو هڪ امير ذريعو آهي، جنھن ۾ واء ۽ موج جي طاقت شامل آهي. ==جاگرافي== {{Annotated image | float=right| caption=Sk{{=}}[[Skagerrak]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ka=[[Kattegat]]<br />Eng Ch=[[English Channel]] | image=North Sea map-en.png | width=240 | height=313 |image-width=250 |annotations= {{Annotation|81|0|'''[[Norwegian Sea|Norwegian<br />Sea]]'''}} {{Annotation|195|90|'''[[Skagerrak|Sk]]'''}} {{Annotation|225|105|'''[[Kattegat|Ka]]'''}} {{Annotation|24|298|'''[[English Channel|Eng Ch]]'''}} }} اتر سمنڊ اولهه، اتر ۽ اوڀر ۾ اورڪني ٻيٽن ۽ برطانيه جي اوڀر واري ساحل سان جڙيل آهي ۽ ڏکڻ ۾ مرڪزي يورپ جی مکيه سرزمين، جنهن ۾ ناروي، ڊنمارڪ، جرمني، هالينڊ، بيلجيم ۽ فرانس شامل آهن، ڏانهن آهي. اهو 970 ڪلوميٽر (600 ميل) ڊگهو ۽ 580 ڪلوميٽر (360 ميل) ويڪر کان وڌيڪ آهي، جيڪو 5,70,000 چورس ڪلوميٽر (2,20,000 چورس ميل) تي پکڙيل آهي. ==ساحل== اتر سمنڊ جا اڀرندي ۽ الهندي ساحل، برفاني دور ۾ گليشيئرز ٺاهيا آهن. سڀ کان ڏاکڻيون ساحلي پٽيون جمع ٿيل برفاني ٽڪنڊي جي باقيات سان ڍڪيل آهن. ناروي جا جبل سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا، جيڪي ڊگھا فجورڊ(fjords) ۽ آرڪيپالاگو (archipelagos) ٺاهين ٿا. استاوینگر (Stavanger) جي ڏکڻ ۾، ساحل نرم ٿي، ٻيٽ گهٽ ٿي ويا. اڀرندي اسڪاٽش ساحل ساڳيو آهي، جيتوڻيڪ ناروي کان گهٽ سخت. انگلينڊ جي اتر اوڀر کان، ٽڪريون هيٺيون ٿينديون آهن ۽ گهٽ مزاحمتي مورين جون ٺهيل هونديون آهن، جيڪي وڌيڪ آسانيءَ سان ختم ٿي وينديون آهن، ان ڪري ته ڪنارن جا وڌيڪ گول شڪل هوندا آهن. هالينڊ، بيلجيم ۽ ايسٽ اينگليا ۾ ساحلي پٽي گهٽ ۽ دلدلی آهي. اڀرندي ساحل ۽ اتر سمنڊ جي ڏکڻ۔اوڀر م ويڊن سمنڊ (Wadden Sea) ۾ ساحلي پٽيون آهن جيڪي خاص طور تي بيلجيم ۽ ڊنمارڪ سان گڏ ڊگھي ساحل جي وهڪري جي ڪري، خاص طور تي سانتي ۽ سڌيون آهن. ===ساحلي انتظام=== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikivoyage}} {{Commons}} {{Wiktionary|North Sea}} * {{cite web |url= http://www.northsea.org/nsc/thematic_groups/environment/documents/members/nsceg_membprofiles_0606.pdf |title= North Sea Commission Environment Group Member Profiles 2006 |archive-url= https://web.archive.org/web/20070810055628/http://www.northsea.org/nsc/thematic_groups/environment/documents/members/nsceg_membprofiles_0606.pdf |archive-date= 10 August 2007 }} {{small|(910&nbsp;[[Kilobyte|KB]])}} * [https://web.archive.org/web/20210606123754/http://www.swaen.com/old_map_images.htm?zoomifyImagePath=http://www.swaen.com/os/zoom/22834/ Old map: Manuscript chart of the North Sea, VOC, ca.1690] (high resolution zoomable scan) * {{cite web |url=http://www.searchanddiscovery.com/documents/2006/06013graversen/images/graversen.pdf |title=The Jurassic-Cretaceous North Sea Rift Dome and Associated Basin Evolution |access-date= 27 October 2007 |archive-date= 29 October 2007 |archive-url= https://web.archive.org/web/20071029204309/http://www.searchanddiscovery.com/documents/2006/06013graversen/images/graversen.pdf |url-status= live }} {{small|(2.5&nbsp;[[Megabyte|MB]])}} * [http://www.ospar.org/ OSPAR Commission Homepage]; {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201218074944/https://www.ospar.org/ |date=18 December 2020 }} an international commission designed to protect and conserve the North-East Atlantic and its resources * [http://www.northsearegion.eu/ North Sea Region Programme 2007–2013]; {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220315041223/https://northsearegion.eu/ |date=15 March 2022 }} transnational cooperation programme under the European Regional Development Fund {{List of seas}} {{Marginal seas of the Atlantic Ocean}} {{Authority control}} [[زمرو:اتر سمنڊ]] [[زمرو:سمنڊ]] [[زمرو: بيلجيم جا پاڻي جا جسم]] [[زمرو:انگلينڊ جا پاڻي جا جسم]] [[زمرو:نيدرلينڊز جا پاڻي جا جسم]] [[زمرو:يورپي سمنڊ]] [[زمرو:جرمني ۾ وفاقي پاڻي جا لنگهه]] [[زمرو:ائٽلانٽڪ سمنڊ جا حاشيي سمنڊ]] [[زمرو:ڊينمارڪ جا سمنڊ]] [[زمرو:فرانس جا سمنڊ]] [[زمرو:جرمني جا سمنڊ]] [[زمرو:ناروي جا سمنڊ]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت جا سمنڊ]] [[زمرو:ٽرپل جنڪشن]] 4apparbtinq7lcw4lw2iak1jy55zb5a 0 76038 414860 366804 2026-09-26T01:20:43Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414860 wikitext text/x-wiki {{فرق سڃاڻ|بنگوئي|بانتول}}{{Infobox settlement | official_name = بنجول<br>Banjul | other_name = | native_name = {{lang|mnk|ߓߊ߲߬ߖߎߟ}} ''Banjul''<br>{{lang|ff|𞤄𞤢𞤲𞥆𞤶𞤵𞤤𞤵}} ''Bannjulu''<!--Information based on N'ko and Fulfulde versions of Wikipedia respectively--> | nickname = | settlement_type = گاديء وارو شھر | motto = | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Banjul-King-Fahad-Mosque-2007.jpg | photo2a = | photo3a = Gambia banjul arch22.JPG | photo3b = | size = 280 | spacing = 1 | position = centre | border = 0 | color = white }} | imagesize = 300px | image_caption = شاھہ فھد مسجد، بنجول، بنجول ایئرپورٹ، آرچ 22۔ | image_flag = Flag of Banjul, The Gambia.svg | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = GAM Banjul COA.svg | shield_size = | image_map = | mapsize = 300px | map_caption = خلائی سیاری ،SPOT سان بنجول جی تصویر | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | shield_alt = | pushpin_map_caption = گیمبیا م بنجول جو مقام | pushpin_map = Gambia#Africa | pushpin_relief = 1 | pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_mapsize = 300 | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = گیمبیا | subdivision_type1 = ڈویزن | subdivision_name1 = بنجول | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | government_footnotes = | government_type = | leader_title = Mayor | leader_name = [[Rohey Malick Lowe]] | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = Founded | established_date = 23 April 1816 as Bathurst | established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> | established_date2 = | established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date3 = | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = 12 | area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = 93 | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2013 census | population_footnotes = | population_note = | population_total = 31301 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = 413397 | population_density_urban_km2 = auto | population_density_urban_sq_mi = | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_density_blank1_km2 = | population_density_blank1_sq_mi = | timezone1 = [[Greenwich Mean Time|GMT]] | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = 0 | elevation_ft = 0 | postal_code_type = <!-- enter ZIP Code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | blank_name_sec1 = [[Human Development Index|HDI]] (2017) | blank_info_sec1 = 0.552<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2018-09-13}}</ref><br/>{{color|#fc0|medium}} | website = {{URL|www.banjulcity.gm}} | footnotes = }} '''بنجول''' (Banjul)،<ref name="Collins"> {{cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/amp/english/banjul|title=Banjul|work=[[Collins English Dictionary]]|publisher=[[HarperCollins]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190412083754/https://www.collinsdictionary.com/amp/english/banjul|archive-date=April 12, 2019|access-date=April 12, 2019|url-status=dead}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20190412083754/https://www.collinsdictionary.com/amp/english/banjul "Banjul"]. ''[[Collins English Dictionary]]''. [[HarperCollins]]. Archived from [https://www.collinsdictionary.com/amp/english/banjul the original] on April 12, 2019<span class="reference-accessdate"> Retrieved <span class="nowrap">April 12,</span> 2019</span>.</cite></ref><ref name="Oxford">{{Cite web|url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/Banjul|title=Banjul|archive-url=https://web.archive.org/web/20190412083805/https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/banjul|archive-date=12 April 2019}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20190412083805/https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/banjul "Banjul"]. Archived from [https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/Banjul the original] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190412083805/https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/banjul |date=2019-04-12 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190412083805/https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/banjul |date=2019-04-12 }} on 12 April 2019.</cite> (US) and {{Cite dictionary|url=http://www.lexico.com/definition/Banjul|title=Banjul|dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary|publisher=[[Oxford University Press]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322182231/https://www.lexico.com/definition/banjul|archive-date=22 March 2020}}<cite class="citation encyclopaedia cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20200322182231/https://www.lexico.com/definition/banjul "Banjul"]. ''[[Lexico]] UK English Dictionary''. [[Oxford University Press]]. Archived from [http://www.lexico.com/definition/Banjul the original] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200322182231/https://www.lexico.com/definition/banjul |date=2020-03-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200322182231/https://www.lexico.com/definition/banjul |date=2020-03-22 }} on 22 March 2020.</cite></ref> <ref name="Collins" /><ref name="Oxford" /><ref> {{Cite American Heritage Dictionary|Banjul|access-date=April 12, 2019}}<cite class="citation web cs1" id="Reference-AHD-Banjul" data-ve-ignore="true">[https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=Banjul "Banjul"]. ''[[The American Heritage Dictionary of the English Language]]'' (5th&nbsp;ed.). HarperCollins<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">April 12,</span> 2019</span>.</cite></ref><ref>{{Cite Merriam-Webster|Banjul|access-date=April 12, 2019}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[[mwod:Banjul|"Banjul"]]. ''[[Merriam-Webster|Merriam-Webster.com Dictionary]]''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">April 12,</span> 2019</span>.</cite></ref> سرڪاري طور تي بنجول جو شهر، [[گيمبيا]] جي راڄڌاني آهي. اهو انتظامي ڊويزن جو مرڪز آهي جيڪو اندازي مطابق 4,00,000 رهاڪن جو گهر آهي، ان کي گيمبيا جو سڀ کان وڏو ۽ سڀ کان وڌيڪ گنجان آبادي وارو ميٽروپوليٽن علائقو بڻائي ٿو. بنجول سينٽ ميري ٻيٽ (بنجول ٻيٽ) تي واقع آهي، جتان گيمبيا ندي ائٽلانٽڪ سمنڊ ۾ داخل ٿئي ٿي. خاص شهر جي آبادي 31,301 آهي، گريٽر بنجول ايريا سان، جنهن ۾ بنجول جو شهر ۽ ڪنيفنگ ميونسپل ڪائونسل شامل آهي، جي آبادي 4,13,397 آهي (2013 جي مردم شماري).<ref>{{حوالو ويب|url=http://www.gbos.gov.gm/uploads/census/The%20Gambia%20Population%20and%20Housing%20Census%202013%20Provisional%20Report.pdf|title=The Gambia 2013 Population and Housing Census Preliminary Results|publisher=Gambia Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20180713114612/http://www.gbos.gov.gm/uploads/census/The%20Gambia%20Population%20and%20Housing%20Census%202013%20Provisional%20Report.pdf|archive-date=2018-07-13|access-date=2017-12-07}}</ref> هي ٻيٽ اولهه ۾ مکيه زمين ۽ باقي گريٽر بنجول ايريا سان پلن جی ذريعي سان ڳنڍيل آهي. درياءَ جي ٻئي پاسي بنجول کي سرزمين سان ڳنڍڻ لاءِ ٻيڙا به آهن. 19ھین صدي کان وٺي 24 اپريل 1973ع تائين، شهر '''باٿرسٽ''' جي نالي سان مشهور هو.<ref>{{Cite news|url=https://www.gambia.com/gambia-the-post-colonial-period-part-iii/|title=Gambia: The Post-Colonial Period, Part III|access-date=11 December 2022|publisher=Gambia|language=English|archive-date=11 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221211145025/https://www.gambia.com/gambia-the-post-colonial-period-part-iii/|dead-url=yes|accessdate=11 May 2024|archivedate=11 December 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221211145025/https://www.gambia.com/gambia-the-post-colonial-period-part-iii/}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:گيمبيا]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:آفريڪا ۾ راڄڌانيون]] ql8mgy4gbehoijtqgpfwg9cwqbf1tih 0 76525 414871 414237 2026-09-26T01:57:15Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414871 wikitext text/x-wiki [[File:Drosophila-melanogaster-Nauener-Stadtwald-03-VII-2007-12.jpg|250px|thumb|عام مک (Drosophila melanogaster)، عام طور تي هڪ ماڊل آرگنزم طور استعمال ڪيو ويندو آهي.]] '''حيوانيات''' (Zoology) جانورن جو سائنسي مطالعو آهي يعني اها سائنس جنهن ۾ جانورن جو اڀياس ڪيو وڃي. هن جي مطالعي ۾ سڀني جانورن جي نسلون، ٻنهي ناپيد ۽ موجود، جي جوڙجڪ، ايمبريولوجي، ٽيڪسونومي، عادتون ۽ تقسيم ۽ ڪيئن اهي انهن جي ماحولياتي نظام سان لهه وچڙ ڪن ٿا، شامل آهن. حيوانيات حياتيات جي بنيادي شاخن مان هڪ آهي. ھیي اصطلاح قديم يوناني لفظن "ζῷον" (زائیوس: جانور) ۽ "λόγος" (لوگوس: علم، مطالعو) مان نڪتل آهي. اها [[حياتيات]] جي ٻن بنيادي شاخن [[نباتيات|نباتاتيات]] ۽ حيوانيات مان هڪ آهي. جيتوڻيڪ انسان هميشه پنهنجي آس پاس جي جانورن جي قدرتي تاريخ ۾ دلچسپي ورتي آهي، ۽ هن علم کي استعمال ڪندي ڪجهه خاص نسلن کي پالڻ لاءِ استعمال ڪيو، پر حیوانیات جو باضابطه مطالعو چئي سگهجي ٿو ته ارسطو کان شروع ٿيو هو. هن جانورن کي جاندارن جي طور تي ڏٺو، انهن جي ساخت ۽ ترقي جو اڀياس ڪيو ۽ انهن جي ماحول ۽ انهن جي حصن جي ڪم کي انهن جي موافقت تي غور ڪيو. جديد حیوانیات جي شروعات ريناسنس ۽ شروعاتي جديد دور ۾ ٿي، جنهن ۾ ڪارل لينيئس، انتوني وان ليوين هوڪ، رابرٽ هوڪ، چارلس ڊارون، گريگور مينڊل ۽ ٻيا ڪيترائي شامل هئا. جانورن جو مطالعو گهڻو ڪري فارم شڪلن ۽ افعال، موافقت، گروپن جي وچ ۾ لاڳاپن، رويي ۽ ماحوليات سان معاملو ڪرڻ لاء ترقي ڪئي آهي. حيوانيات کي تيزيءَ سان مختلف شعبن، جهڙوڪ ٽيڪسونامي، فزيالوجي، حياتياتي ڪيميا ۽ ارتقا ۾ ورهايو ويو آهي. سال 1953ع ۾ فرانسس ڪريڪ ۽ جيمس واٽسن پاران ڊي اين اي جي ساخت جي دريافت سان، ماليڪيولر بائيولاجي جو شعبو کوليو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ خلیي (cell) جي حياتيات، ترقياتي حياتيات ۽ ماليڪيولر جينيات ۾ ترقي ڪئي وئي. ==تاريخ== [[File:Gessner Conrad 1516-1565.jpg|thumb|left|<small>ڪانراڊ گيسنر (1516ع-1565ع). هن جي هسٽوريا اينيمليم (Historiae animalium) کي جديد حیوانیات جي شروعات سمجهيو وڃي ٿو.</small>]] حیوانیات جي تاريخ قديم کان جديد دور تائين جانورن جي ڪنگڊم جي مطالعي کي ڳولي ٿو. پراگيتانگ ماڻهن کي پنهنجي ماحول ۾ جانورن ۽ ٻوٽن جو مطالعو ڪرڻ جي ضرورت هئي ته جيئن انهن جي استحصال ڪري ۽ زندهه رهي. 15,000 سال پراڻي فرانس ۾ غار جي نقاشي ۽ مجسما بائيسن، گھوڙا ۽ هرن کي احتياط سان پيش ڪيل تفصيل سان ڏيکارين ٿا. دنيا جي ٻين حصن مان گهڻو ڪري جانورن جو شڪار کاڌو ۽ وحشي جانور ساڳيون تصويرون ظاهر ڪيون ويون آهن.<ref name="Fellowes20202">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gkzODwAAQBAJ|title=30-Second Zoology: The 50 most fundamental categories and concepts from the study of animal life|author=Mark Fellowes|publisher=Ivy Press|year=2020|isbn=978-0-7112-5465-7|access-date=2021-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20240612073743/https://books.google.com/books?id=gkzODwAAQBAJ|archive-date=2024-06-12|url-status=live}}</ref> نیولٿڪ انقلاب، جيڪو جانورن جي پالڻ سان منسوب ڪيو ويو آهي، سڄي قديم دور ۾ جاري رهيو. جهنگلي جيوت جي قديم علم کي ويجھي اوڀر، ميسوپوٽيميا ۽ مصر ۾ جهنگلي ۽ گهريلو جانورن جي حقيقي تصويرن سان واضع ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ پالڻ جا طريقا ۽ ٽيڪنڪ، شڪار ۽ مڇي مارڻ شامل آهن. لکڻ جي ايجاد مصري ھائروگلائفڪس ۾ جانورن جي موجودگي جي زولوجي ۾ ظاهر ٿئي ٿي.<ref>{{cite web|url=https://www.um.es/cepoat/egipcio/wp-content/uploads/egyptianhierogly.pdf|title=Egyptian Hieroglyphic Dictionary: Introduction|author=[[E. A. Wallis Budge]]|year=1920|publisher=John Murray|archive-url=https://web.archive.org/web/20210721132433/https://www.um.es/cepoat/egipcio/wp-content/uploads/egyptianhierogly.pdf|archive-date=2021-07-21|accessdate=10 June 2021|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ حیوانیات جو تصور هڪ واحد مربوط فيلڊ جي طور تي گهڻو پوءِ پيدا ٿيو، پر زولاجيڪل سائنسز قدرتي تاريخ مان اڀري آڳاٽي گريڪو۔رومن دنيا ۾ ارسطو ۽ گيلن جي حياتياتي ڪمن تائين پهچن ٿيون. چوٿين صدي قبل مسيح ۾، ارسطو جانورن کي جاندارن جي حيثيت ۾ ڏٺو، انهن جي ساخت، ترقي ۽ اهم واقعن جو مطالعو ڪيو. هن انهن کي ٻن گروپن ۾ ورهايو: رت سان گڏ جانور، ورٽيبرٽس ۽ رت کان سواءِ جانور، انورٽيبرٽس. هن ليسبوس تي ٻه سال گذاريا ۽ جانورن ۽ ٻوٽن جو مشاهدو بيان ڪيو، مختلف جاندارن جي موافقت ۽ انهن جي حصن جي ڪم تي غور ڪيو.<ref>{{cite book|title=The Lagoon: How Aristotle Invented Science|title-link=Aristotle's Lagoon|last=Leroi|first=Armand Marie|date=2015|publisher=Bloomsbury|isbn=978-1-4088-3622-4|pages=135–136|author-link=Armand Marie Leroi}}</ref> چار سؤ سالن کان پوءِ رومي طبيب گيلن جانورن جي اناٽومي ۽ مختلف حصن جي ڪم جو مطالعو ڪرڻ لاءِ جانورن کي جدا ڪيو، ڇاڪاڻ ته ان وقت انساني لاشن کي ڌار ڪرڻ تي پابندي هئي. ان جي نتيجي ۾ هن جا ڪجهه نتيجا غلط ثابت ٿيا، پر ڪيترين ئي صدين تائين هن جي ڪنهن به نظريي کي چيلينج ڪرڻ غير شرعي سمجهيو ويندو هو، تنهنڪري اناتومي جي مطالعي کي روڪيو ويو.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/medicines10great00frie|title=Medecine's 10 Greatest Discoveries|last1=Friedman|first1=Meyer|last2=Friedland|first2=Gerald W.|publisher=Yale University Press|year=1998|isbn=0-300-07598-7|page=[https://archive.org/details/medicines10great00frie/page/2 2]}}</ref> پوئين ڪلاسيڪل دور ۾، وچ اوڀر جي سائنس ۽ طب دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته هئي، جنهن ۾ قديم يونان، روم، ميسوپوٽيميا ۽ فارس جي تصورن سان گڏوگڏ ايوورڊا جي قديم هندستاني روايت کي به شامل ڪيو ويو، جڏهن ته ڪيتريون ئي واڌايون ۽ جدتون ڪيون ويون.<ref>{{cite journal|last=Bayrakdar|first=Mehmet|year=1986|title=Al-Jahiz and the rise of biological evolution|journal=Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi|publisher=[[Ankara University]]|volume=27|issue=1|pages=307–315|doi=10.1501/Ilhfak_0000000674|doi-access=free}}</ref> 13ھین صدي عيسويء ۾، البرٽس مئگنس ارسطو جي سڀني ڪمن جا تبصرا ۽ پيرافراس تيار ڪيا؛ هن جي ڪتابن جهڙوڪ نباتات، حيوانات ۽ معدنيات جي عنوانن تي قديم ذريعن کان معلومات شامل هئي، پر هن جي پنهنجي تحقيقات جا نتيجا پڻ شامل هئا. هن جو عام رويو حيرت انگيز طور تي جديد هو ۽ هن لکيو ته، ”ڇاڪاڻ ته قدرتي سائنس جو اهو ڪم آهي نه رڳو ان ڳالهه کي قبول ڪرڻ جيڪو اسان کي ٻڌايو وڃي پر قدرتي شين جي سببن جي جاچ ڪرڻ آهي.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/308059821ALBERTUSMAGNUSTheBookOfMinerals|title=Book of Minerals|last=Wyckoff|first=Dorothy|publisher=Clarendon Press|year=1967|location=Oxford|pages=Preface}}</ref> هڪ ابتدائي علمبردار ڪانراڊ گيسنر هو، جنهن جي 4,500 صفحن تي مشتمل جانورن جو يادگار انسائيڪلوپيڊيا، هسٽوريا اينيمليم، چار جلدن ۾ 1551ع ء 1558ع درمیان شايع ٿيو.<ref>{{cite web|url=https://www.strangescience.net/gesner.htm|title=Conrad Gesner|last1=Scott|first1=Michon|date=26 March 2017|website=Strange Science: The rocky road to modern paleontology and biology|archive-url=https://web.archive.org/web/20210616080201/https://www.strangescience.net/gesner.htm|archive-date=2021-06-16|access-date=27 September 2017|url-status=live}}</ref> يورپ ۾، گيلن جو اناتومي تي ڪم 16ھین صدي عيسويء تائين وڏي حد تائين بي مثال ۽ غير چيلنج رهيو.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/thinkingaboutlif00agut_532|title=Thinking about Life: The History and Philosophy of Biology and Other Sciences|author1=Agutter, Paul S.|author2=Wheatley, Denys N.|publisher=Springer|year=2008|isbn=978-1-4020-8865-0|page=[https://archive.org/details/thinkingaboutlif00agut_532/page/n56 43]}}</ref> <ref>{{cite book|title=On Animals: A Medieval Summa Zoologica|url=https://archive.org/details/onanimalsmedieva0002albe|author=Saint Albertus Magnus|publisher=Johns Hopkins University Press|year=1999|isbn=0-8018-4823-7}}</ref>ريناسنس ۽ شروعاتي جديد دور ۾، يورپ ۾ تجزياتي دلچسپي ۽ ڪيترن ئي ناول جاندارن جي دريافت جي ذريعي، زولوجڪ سوچ ۾ انقلاب آيو. هن تحريڪ ۾ نمايان هئا اينڊرياس ويساليئس ۽ وليم هاروي، جن طبعيات ۾ تجربا ۽ محتاط مشاهدو ڪيو ۽ فطرت جا ماهر جيئن ته ڪارل لينيئس، جين بيپٽيسٽ لامارڪ، ۽ بوفون جن زندگيءَ جي تنوع ۽ فوسل رڪارڊ کي درجي بندي ڪرڻ شروع ڪيو، گڏوگڏ جاندارن جي ترقي ۽ رويي جو مطالعو. انتونی وان ليوين هوڪ خوردبيني ۾ اڳڀرو ڪم ڪيو ۽ سيل جي نظريي جي بنياد تي، مائڪروآرگنزم جي اڳوڻي نامعلوم دنيا کي ظاهر ڪيو.<ref>{{cite book|title=A History of the Life Sciences, Revised and Expanded|url=https://archive.org/details/historyoflifesci0000magn_n3c5|author=Magner, Lois N.|publisher=CRC Press|year=2002|isbn=0-8247-0824-5|pages=[https://archive.org/details/historyoflifesci0000magn_n3c5/page/133 133]–144}}</ref> وان ليوين هوڪ جي مشاهدي جي تصديق ڪئي وئي؛ سڀئي جاندار هڪ يا وڌيڪ سيلن مان ٺهيل هئا ۽ خود بخود پيدا نه ٿي سگهيا. رابرٽ هوڪ سيل جي نظريي زندگيءَ جي بنيادي بنيادن تي هڪ نئون نقشو پيش ڪيو.<ref>{{cite book|title=Genesis: The Evolution of Biology|author=Jan Sapp|publisher=Oxford University Press|year=2003|isbn=0-19-515619-6|chapter=Chapter 7|chapter-url=https://archive.org/details/genesisevolution00sapp}}</ref> 18هين، 19هين ۽ 20هين صديءَ ۾ اڳي ئي فطرت پرستن جي دائري ۾ رهي، زولوجي هڪ وڌندڙ پروفيشنل سائنسي نظم بڻجي ويو. ايڪسپلورر-نيچرلسٽ جهڙوڪ اليگزينڊر وون همبولٽ جاندارن ۽ انهن جي ماحول جي وچ ۾ رابطي جي تحقيق ڪئي، ۽ طريقن سان اهو تعلق جغرافيائي تي منحصر آهي، جيوگرافي، ماحوليات ۽ اخلاقيات جو بنياد رکي ٿو. فطرت پرستن ضروريات کي رد ڪرڻ شروع ڪيو ۽ ختم ٿيڻ جي اهميت ۽ نسلن جي تبديليءَ تي غور ڪيو.<ref>{{cite book|title=Biology in the Nineteenth Century|url=https://archive.org/details/biologyinninetee0000cole_k5j8|author=William Coleman|publisher=Cambridge University Press|year=1978|isbn=0-521-29293-X|chapter=Chapter 2}}</ref> اهي ترقيون، ۽ گڏوگڏ ايمبريولوجي ۽ پيليٽولوجي جا نتيجا، سال 1859ع ۾ چارلس ڊارون جي نظريي جي ارتقا ۾ قدرتي چونڊ جي ذريعي گڏ ڪيا ويا؛ ان ۾ ڊارون نامياتي ارتقا جي نظريي کي نئين بنياد تي رکيو، ان عمل جي وضاحت ڪندي جن جي ذريعي اهو ٿي سگهي ٿو، ۽ مشاهداتي ثبوت مهيا ڪري ٿو ته هن ائين ڪيو هو.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/isbn_9780199230846/page/17|title=Why Evolution is True|author=Coyne, Jerry A.|publisher=Oxford University Press|year=2009|isbn=978-0-19-923084-6|location=Oxford|page=[https://archive.org/details/isbn_9780199230846/page/17 17]}}</ref> ڊارون جي نظريي کي سائنسي برادريءَ تيزي سان قبول ڪيو ويو ۽ جلد ئي حياتيات جي تيزيءَ سان ترقي ڪندڙ سائنس جو مرڪزي محور بڻجي ويو. جديد جينياتيات جو بنياد 1865ع ۾ مٽر تي گريگور مينڊل جي ڪم سان شروع ٿيو، جيتوڻيڪ ان وقت سندس ڪم جي اهميت جو احساس نه ڪيو ويو هو.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/monkingardenlost00heni|title=The Monk in the Garden : The Lost and Found Genius of Gregor Mendel, the Father of Modern Genetics|last=Henig|first=Robin Marantz|publisher=Houghton Mifflin|year=2009|isbn=978-0-395-97765-1}}</ref> ڊارون مورفولوجي ۽ فزيالوجي کي هڪ نئين هدايت ڏني، انهن کي هڪ عام حياتياتي نظريي ۾ متحد ڪندي: نامياتي ارتقاء جو نظريو. نتيجو اهو هو ته جانورن جي درجه بندي کي نسلي بنيادن تي بحال ڪيو ويو، جانورن جي ترقي جي تازي تحقيق، ۽ انهن جي جينياتي رشتن کي طئي ڪرڻ جي شروعاتي ڪوششون. 19 صدي جي آخر ۾ خود بخود نسل جي زوال ۽ بيماري جي جراثيم جي نظريي جو عروج ڏٺو، جيتوڻيڪ وراثت جو ميڪانيزم هڪ راز رهيو. 20 صدي جي شروعات ۾، مينڊل جي ڪم جي ٻيهر دريافت جينياتيات جي تيزيء سان ترقي ڪئي.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/sciencecreationi0000unse/page/28|title=Science and Creationism: a view from the National Academy of Sciences|publisher=The National Academy of Sciences|year=1999|isbn=-0-309-06406-6|edition=Second|location=Washington, DC|page=[https://archive.org/details/sciencecreationi0000unse/page/28 28]|chapter=Appendix: Frequently Asked Questions|format=php|ref=NAS|access-date=September 24, 2009|chapter-url=http://www.nap.edu/openbook.php?record_id=6024&page=27#p200064869970027001}}</ref> سيل جي حياتيات ۾ تحقيق ٻين شعبن، جهڙوڪ جينيات، بايو ڪيمسٽري، طبي مائڪرو بائيولاجي، امونالوجي، ۽ سائٽو ڪيمسٽري سان ڳنڍيل آهي. سال 1953ع ۾ فرانسس ڪرڪ ۽ جيمس واٽسن پاران ڊي اين اي ماليڪيول جي ٻٽي هلڪي جوڙجڪ جي عزم سان، سالماتي حياتيات جو دائرو کوليو ويو، <ref>{{cite journal|vauthors=WATSON JD, CRICK FH|date=April 1953|title=Molecular structure of nucleic acids; a structure for deoxyribose nucleic acid|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1953-04-25_171_4356/page/737|journal=Nature|volume=171|issue=4356|pages=737–8|doi=10.1038/171737a0|pmid=13054692}}</ref> جنهن جي نتيجي ۾ سيل جي حياتيات، ترقياتي حياتيات ۽ ماليڪيولر جينياتيات ۾ ترقي ٿي. سسٽماتياتيات جو مطالعو تبديل ٿي ويو جيئن ڊي اين اي جي ترتيب مختلف جاندارن جي وچ ۾ لاڳاپي جي درجي کي واضح ڪيو.<ref>{{Cite news|url=http://www.biologydiscussion.com/animals-2/systematics-meaning-branches-and-its-application/32374|title=Systematics: Meaning, Branches and Its Application|date=27 May 2016|work=Biology Discussion|access-date=10 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20170413073150/http://www.biologydiscussion.com/animals-2/systematics-meaning-branches-and-its-application/32374|archive-date=2017-04-13|url-status=live}}</ref> ==دائرو== زولوجي سائنس جي شاخ آهي جيڪا جانورن سان لاڳاپيل آهي. هڪ نوع (species) کي جاندارن جي سڀ کان وڏي گروهه طور بيان ڪري سگهجي ٿو جنهن ۾ مناسب جنس جا ٻه فرد زرخيز اولاد پيدا ڪري سگهن ٿا؛ اٽڪل 1.5 ملين جانورن جون نوعون بيان ڪيون ويون آهن ۽ اندازو لڳايو ويو آهي ته 8 ملين جانورن جون نوعون موجود هجن. ابتدائي ضرورت اها هئي ته جاندارن کي سڃاڻڻ ۽ انهن کي انهن جي خاصيتن، فرقن ۽ رشتن جي مطابق گروپ ڪيو وڃي ۽ اهو ئي ٽيڪنومسٽ جو شعبو آهي. اصل ۾ اهو سوچيو ويندو هو ته نسل بدلائي نه سگهيا آهن، پر ڊارون جي ارتقا جي نظريي جي اچڻ سان، ڪلاڊسٽڪس جو ميدان وجود ۾ آيو، جنهن ۾ مختلف گروهن يا ڪليڊس جي وچ ۾ لاڳاپن جو مطالعو ڪيو ويو. سسٽماتڪس جاندار فارمن جي تنوع جو مطالعو آهي، هڪ گروهه جي ارتقائي تاريخ کي ان جي فائيولوجني طور سڃاتو وڃي ٿو، ۽ ڪليڊس جي وچ ۾ تعلق کي ڪليڊگرام ۾ ڊرائگرام طور ڏيکاري سگهجي ٿو. جيتوڻيڪ ڪو ماڻهو جيڪو جانورن جو سائنسي مطالعو ڪيو هوندو تاريخي طور تي پاڻ کي زولوجسٽ جي طور تي بيان ڪيو هوندو، اهو اصطلاح انهن ماڻهن ڏانهن اشارو ڪيو ويو آهي جيڪي، ٻين سان گڏ پاڻ کي خاص طور تي فزيالوجسٽ، ارتقائي حياتيات، ماحوليات، فارماسولوجسٽ, اينڊوڪرينولاجسٽ يا پيرا سائيٽولاجسٽ جي طور تي بيان ڪن ٿا, انفرادي جانورن سان معاملو ڪندا آهن. == علم حیوانیات جون شاخون == [[File:Oslo Zoological Museum - IMG 9062.jpg|thumb|400px| [[اوسلو يونيورسٽي جو قدرتي تاريخ عجائب گهر|اوسلو يونيورسٽي جي قدرتي تاريخ عجائب گهر]] ۾ [[حيوانياتي نمونو|حيوانياتي نمونن]] جو هڪ مجموعو]] جيتوڻيڪ جانورن جي زندگيءَ جو مطالعو قديم آهي، پر ان جو سائنسي اوتار نسبتاً جديد آهي. اهو 19هين صدي جي شروعات ۾ [[فطري تاريخ|قدرتي تاريخ]] کان [[حياتيات]] ڏانهن منتقلي جو آئينو آهي. هنٽر ​​۽ ڪوويئر کان وٺي، تقابلي انسائيڪلوپيڊيا مطالعو مورفوگرافي، حيوانياتي تحقيق جي جديد علائقن کي شڪل ڏيڻ، اناٽومي، فزيالاجي، هسٽولاجي، [[ايمبريولاجي]]، ٽيراٽولوجي ۽ ايٿولوجي سان جڙيل آهي. <ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/science/zoology#toc48756|title=zoology|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|access-date=2017-09-13|language=en|archive-date=2017-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20170913185844/https://www.britannica.com/science/zoology#toc48756|url-status=live}}</ref> جديد [[حيوانات|علم حیوانیات]] پهريون ڀيرو جرمن ۽ برطانوي يونيورسٽين ۾ پيدا ٿيو. برطانيه ۾، ٿامس هينري هڪسلي هڪ ممتاز شخصيت هو. هن جا خيال جانورن جي مورفولوجي تي مرڪوز هئا. ڪيترائي کيس 19 صديءَ جي پوئين اڌ جو سڀ کان وڏو تقابلي اناتومسٽ سمجهن ٿا. هنٽر ​​وانگر، هن جا ڪورس، صرف ليڪچرن جي اڳئين شڪل جي ابتڙ، ليڪچرن، عملي ڪلاسن ۽ ليبارٽري تي مشتمل هئا. === درجه بندي === علم حیوانیات ۾ [[درجابندي (حياتيات)|سائنسي درجه بندي]]، هڪ طريقو آهي جنهن جي ذريعي زولوجسٽ گروپ ۽ درجه بندي حياتياتي قسم، جهڙوڪ جينس يا نسلن جي مطابق ڪن ٿا. حياتياتي درجه بندي سائنسي درجي بندي جو هڪ روپ آهي. جديد حياتياتي درجه بندي جي جڙ [[ڪارل لينئي]] جي ڪم ۾ آهي، جنهن گڏيل جسماني خاصيتن جي مطابق نسلن کي گروپ ڪيو. انهن گروهن کي بعد ۾ نظر ثاني ڪئي وئي آهي ته جيئن ڊارونين جي اصولن جي گڏيل نسل سان مطابقت بهتر ٿي سگهي. ماليڪيولر فائلوجينيٽڪس (<small>phylogenetics</small>)، جيڪي ڊيٽا جي طور تي نيوڪليڪ ايسڊ جي ترتيب کي استعمال ڪري ٿي، ڪيترن ئي تازن ترميمن کي هلائي چڪي آهي ۽ ممڪن آهي ته اهو جاري رهندو. حياتياتي درجي بندي جو تعلق حيوانياتي نظميات (<small>Zoological Systematics</small>) جي سائنس سان آهي.<ref>{{Cite web|url=http://www.biologydiscussion.com/animals-2/systematics-meaning-branches-and-its-application/32374|title=Systematics: Meaning, Branches and Its Application|date=27 May 2016|work=Biology Discussion|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20170413073150/http://www.biologydiscussion.com/animals-2/systematics-meaning-branches-and-its-application/32374|archive-date=2017-04-13|access-date=12 April 2017|url-status=live}}</ref>[[File:Linnaeus - Regnum Animale (1735).png|thumb|[[ڪارل لينئي|لينئي]] جو جانورن جي ڪنگڊم جو ٽيبل سسٽما نيچرائي (''[[Systema Naturae]])'' جي پهرين ايڊيشن مان (1735)]] ڪيترائي سائنسدان هاڻي پنج ڪنگڊم واري نظام کي پراڻي سمجهن ٿا. جديد متبادل درجه بندي سسٽم عام طور تي ٽن ڊومين سسٽم سان شروع ٿئي ٿو: آرڪيا (اصل ۾ آرڪيبيڪيريا)؛ بيڪٽيريا (اصل ۾ Eubacteria)؛ يوڪريوٽا (جنهن ۾ پروٽسٽ، فنگس، ٻوٽا ۽ جانور شامل آهن).<ref name="domain2">{{cite journal|vauthors=Woese C, Kandler O, Wheelis M|year=1990|title=Towards a natural system of organisms: proposal for the domains Archaea, Bacteria, and Eucarya|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1990-06_87_12/page/4576|journal=Proc Natl Acad Sci USA|volume=87|issue=12|pages=4576–4579|bibcode=1990PNAS...87.4576W|doi=10.1073/pnas.87.12.4576|pmc=54159|pmid=2112744|doi-access=free}}</ref> اهي ڊومين ظاهر ڪن ٿا ته سيلن ۾ نيوڪلي آهي يا نه، ان سان گڏوگڏ سيل جي خارجين جي ڪيميائي ساخت ۾ فرق کي ظاهر ڪن ٿا.<ref name="domain3">{{cite journal|vauthors=Woese C, Kandler O, Wheelis M|year=1990|title=Towards a natural system of organisms: proposal for the domains Archaea, Bacteria, and Eucarya|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1990-06_87_12/page/4576|journal=Proc Natl Acad Sci USA|volume=87|issue=12|pages=4576–4579|bibcode=1990PNAS...87.4576W|doi=10.1073/pnas.87.12.4576|pmc=54159|pmid=2112744|doi-access=free}}</ref> ان کان سواء، هر [[ڪنگڊم (حياتيات)|حياتي جي ڪنگڊم]] کي بار بار ٽوڙيو ويندو آهي، جيستائين هر [[نوع (حياتيات)|نوع]] (<small>species</small>) کي الڳ الڳ درجه بندي نه ڪيو وڃي. ترتيب هن طرح آهي: * [[ڊومين (حياتيات)|ڊومين]] * [[ڪنگڊم (حياتيات)|ڪنگڊم]] * [[فائلم]] * [[درجو (حياتيات)|ڪلاس]] * [[ترتيب (حياتيات)|ترتيب]] * [[خاندان (حياتيات)|خاندان]] * [[نسل (حياتيات)|نسل]] ۽ * [[نوع (حياتيات)|نوع]] * هڪ جاندار جو سائنسي نالو ان جي نسل ۽ نوع مان پيدا ٿئي ٿو. مثال طور، انسان کي <small>'''هوموسيپيئن'''</small> (<small>Homo</small> <small>sapiens</small>) جي طور تي درج ڪيو ويو آهي. هومو نسل آهي ۽ سيپئن (<small>sapiens</small>) جي مخصوص نوع (species)، انهن ٻنهي جي گڏيل نسلن جو نالو ٺاهي ٿو. جڏهن ڪنهن جاندار جو لکيو ويندو آهي، ته اهو مناسب آهي ته نسل ۾ پهرئين اکر کي ڪيپيٽلائيز ڪيو وڃي ۽ سڀني مخصوص اکر کي ننڍن اکرن ۾ رکجي. اضافي طور تي، سڄي اصطلاح ٽيڊي (<small>italicized</small>) يا هيٺيان لڪير (<small>underlined</small>) ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=hVUU7Gq8QskC&q=species+epithet+capitalize&pg=PA198|title=Writing for Science and Engineering: Papers, Presentation|author=Heather Silyn-Roberts|publisher=Butterworth-Heinemann|year=2000|isbn=0-7506-4636-5|location=Oxford|page=198|access-date=2020-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20240612073723/https://books.google.com/books?id=hVUU7Gq8QskC&q=species+epithet+capitalize&pg=PA198#v=snippet&q=species%20epithet%20capitalize&f=false|archive-date=2024-06-12|url-status=live}}</ref> غالب درجه بندي نظام کي لينئي جي درجي بندي (<small>Linnaean</small> <small>taxonomy</small>) سڏيو ويندو آهي. ان ۾ رينڪ ۽ ٻن درجي وارو نالو ڏيڻ (<small>binomial nomenclature</small>) شامل آهن. حيوانياتي جاندارن جي درجه بندي (<small>taxonomy</small>) ۽ نالو جو انتظام بين الاقوامي حياتياتي نالا ڏيڻ جي ڪوڊ <small>(International Code of Zoological Nomenclature)</small> طرفان ڪيو ويندو آهي. هڪ ضم ڪرڻ وارو مسودو، حياتياتي ڪوڊ، معياري نالو ڏيڻ جي هڪ ڪوشش ۾، سال 1997ع ۾ شايع ڪيو ويو، پر اڃا تائين رسمي طور تي منظور نا ڪيو ويو آهي. <ref>{{cite conference|title=The BioCode: Integrated biological nomenclature for the 21st century?|book-title=Proceedings of a Mini-Symposium on Biological Nomenclature in the 21st Century|author=John McNeill|date=4 November 1996}}</ref> ===فقاري ۽ غير فقاري جانور=== فقاري جانورن جي حيوانيات (<small>Vertebrate zoology</small>) حيوانيات جو هڪ نظم آهي، جيڪو [[ڪرنگهي وارا جانور|فقاري جانورن]]، يعني اهي جانور، جن جي پٺ جي هڏي آهي، جهڙوڪ [[مڇي]]، [[جل ٿيليا|ايمفيبين]]، [[ريڙهيون پائيندڙ جانور|ريپٽائل]]، [[پکي]] ۽ [[مماليا]] جي مطالعي تي مشتمل آهي. مختلف تيڪنڪ طور تي مبني شعبن يعني ممالوجي، حياتياتي انسائيڪلوپيڊيا، هرپيٽالوجي، طيوريات ۽ اڪٿايولوجي انواع جي سڃاڻپ ۽ درجه بندي ڪرڻ ۽ انهن گروهن لاءِ مخصوص ساختن ۽ ميکانيزم جو مطالعو ڪرڻ چاهيندا آهن، جڏهن ته ٻين جانورن جي بادشاهت جو معاملو [[غير ڪرنگھيدار جانور|غير فقاري جانورن]] جي زولوجي طرفان ڪيو ويندو آهي، جانورن جو هڪ وسيع ۽ تمام متنوع گروهه جنهن ۾ [[اسپنج|اسفنج]]، [[ڪئنوڊرمز|ايڪينوڊرمس]]، ٽيونڪيٽس، [[جيت|ڪيڙا]]، [[مولسڪا|مولسڪ]]، [[آرٿروپوڊ]] ۽ ٻيا ڪيترائي [[فائلم|فائلا]] شامل آهن، پر هڪ گهرڙي وارا جاندار يا [[پروٽسٽ]] عام طور تي شامل نه هوندا آهن.<ref name="Ruppert" /> === ساختي حياتيات === ساختي حياتيات جيو گھرڙي جي ساخت ۽ جسماني خصوصيتن، بشمول انهن جي رويي، رابطي ۽ ماحول جو مطالعو ڪري ٿو. اهو ٻنهي خوردبيني ۽ ماليڪيولر سطحن تي ڪيو ويندو آهي هڪل خليجي جاندارن لاءِ جيئن ته بيڪٽيريا ۽ گڏوگڏ ملٽي سيلولر جاندارن جهڙوڪ انسانن ۾ خاص سيلز. سيلز جي جوڙجڪ ۽ ڪم کي سمجھڻ سڀني حياتياتي سائنسن لاء بنيادي آھي. سيل جي قسمن جي وچ ۾ هڪجهڙائي ۽ فرق خاص طور تي سالماتي حياتيات سان لاڳاپيل آهن. اناتومي ميڪروسڪوپڪ ڍانچي جهڙوڪ عضون ۽ عضوي سسٽم جي شڪلن کي سمجهي ٿو.<ref>{{cite book|url=http://www.bartleby.com/107/1.html|title=Anatomy of the Human Body|author=Henry Gray|publisher=Lea & Febiger|year=1918|access-date=2011-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20070316005206/http://www.bartleby.com/107/1.html|archive-date=2007-03-16|url-status=live}}</ref> اهو ان ڳالهه تي ڌيان ڏئي ٿو ته ڪيئن عضون ۽ عضون جا نظام گڏجي ڪم ڪن ٿا انسانن ۽ ٻين جانورن جي جسمن ۾، ان کان علاوه اهي ڪيئن آزاديءَ سان ڪم ڪن ٿا. اناتومي ۽ سيل جي حياتيات ٻه اڀياس آهن جيڪي ويجهي سان لاڳاپيل آهن، ۽ "ساخت جي" مطالعي جي تحت درجه بندي ڪري سگهجي ٿو. تقابلي اناتومي مختلف گروهن جي اناتومي ۾ هڪجهڙائي ۽ اختلافن جو مطالعو آهي. اهو ارتقائي حياتيات ۽ phylogeny (ذات جي ارتقا) سان ويجهي سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite journal|author1=Gaucher, E.A.|author2=Kratzer, J.T.|author3=Randall, R.N.|date=January 2010|title=Deep phylogeny—how a tree can help characterize early life on Earth|journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology|volume=2|issue=1|pages=a002238|doi=10.1101/cshperspect.a002238|pmc=2827910|pmid=20182607}}</ref> === فزيالوجي === [[File:Dog anatomy anterior view.jpg|thumb|هينڊبچ ڊر اناٽامي ڊر ٽيريفرڪُنسٽلر کان جانورن جي جسماني (anatomical) نقاشي (engraving) ]] جسمانيات (Physiology) جاندارن جي ميخانياتي، جسماني ۽ بايو ڪيميڪل عملن جو مطالعو ڪندي اهو سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو ته سڀئي اڏاوتون مجموعي طور تي ڪيئن ڪم ڪن ٿيون. "ڪم ڪرن وارو ڍانچو" حياتيات جو مرڪزي موضوع آهي. فزيالوجي روايتي طور تي ٻوٽن جي فزيالوجي ۽ جانورن جي فزيالوجي ۾ ورهايل آهن، پر فزيالوجي جا ڪجهه اصول آفاقي آهن، ڪنهن به خاص عضوي جو مطالعو نه ڪيو وڃي. مثال طور، خمير جي خاني جي فزيالوجي جي باري ۾ جيڪي ڄاڻايو ويو آهي اهو پڻ انساني سيلن تي لاڳو ٿي سگهي ٿو. جانورن جي فزيالوجي جو ميدان انساني فزيالوجي جي اوزارن ۽ طريقن کي غير انساني نسلن تائين وڌائي ٿو. فزيالوجي ڪيئن، اعصاب، مدافعتي، اندروني، تنفس ۽ گردش جا سسٽم ڪم ڪن ٿا جو مطالعو ڪري ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.biology.cam.ac.uk/undergrads/nst/courses/physiology-of-organisms/what-is-physiology|title=What is physiology? — Faculty of Biology|date=16 February 2016|website=biology.cam.ac.uk|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707231044/https://www.biology.cam.ac.uk/undergrads/nst/courses/physiology-of-organisms/what-is-physiology|archive-date=2018-07-07|access-date=19 June 2021|url-status=live}}</ref> === ترقياتي حياتيات === ترقياتي حياتيات عملن جو مطالعو آهي جنهن جي ذريعي جانور ۽ ٻوٽا ٻيهر پيدا ۽ وڌندا آهن. جنين جي ترقي، سيلولر فرق، ٻيهر پيدا ڪرڻ، غير جنسي ۽ جنسي پيداوار، ميٽامورفوسس ۽ بالغن جي عضو ۾ اسٽيم سيلز جي ترقي ۽ فرق هن نظم ۾ شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://plato.stanford.edu/entries/biology-developmental/|title=Developmental biology|date=14 February 2020|publisher=Stanford Encyclopedia of Philosophy|archive-url=https://web.archive.org/web/20210430230644/https://plato.stanford.edu/entries/biology-developmental/|archive-date=2021-04-30|accessdate=20 June 2021|url-status=live}}</ref> آرٽيڪلز ۾ ٻنهي جانورن ۽ ٻوٽن جي ترقيءَ, ارتقا، آبادي جينيات، وراثت، جينياتي تبديلي، مينڊيلين وراثت ۽ پيدائش تي وڌيڪ غور ڪيو ويو آهي. === ارتقائي حياتيات === ارتقائي حياتيات (Evolutionary Biology) حياتيات جو هڪ ذيلي ميدان آهي، جيڪو ارتقائي عملن جو مطالعو ڪري ٿو (قدرتي چونڊ، عام نسل، تخصيص) جنهن ڌرتيءَ تي زندگيءَ جي تنوع پيدا ڪئي. ارتقائي تحقيق جو تعلق نسلن جي اصليت ۽ نزول سان آهي، ان سان گڏوگڏ وقت جي حوالي سان انهن جي تبديلي، ۽ ڪيترن ئي ٽيڪنيڪي طور تي مبني شعبن جا سائنسدان شامل آهن. مثال طور، ان ۾ عام طور تي سائنسدان شامل آهن جن کي خاص جاندارن جهڙوڪ مئمالوجي، اورنيٿولوجي، هرپيٽولوجي يا اينٽومولوجي ۾ خاص تربيت حاصل آهي، پر انهن جاندارن کي سسٽم طور استعمال ڪن ٿا ته جيئن ارتقا بابت عام سوالن جا جواب ڏين.<ref>Gilbert, Scott F.; Barresi, Michael J.F. (2016) "Developmental Biology" Sinauer Associates, inc.(11th ed.) pp. 785–810. {{ISBN|9781605354705}}</ref> ارتقائي حياتيات جزوي طور تي پيلينٽالوجي تي مبني آهي، جيڪا ارتقا جي موڊ ۽ رفتار بابت سوالن جا جواب ڏيڻ لاءِ فوسل رڪارڊ استعمال ڪري ٿي<ref name="Jablonski2">{{cite journal|author=Jablonski D|year=1999|title=The future of the fossil record|url=https://archive.org/details/sim_science_1999-06-25_284_5423/page/2114|journal=Science|volume=284|issue=5423|pages=2114–2116|doi=10.1126/science.284.5423.2114|pmid=10381868|s2cid=43388925}}</ref> ۽ جزوي طور تي علائقن ۾ ٿيندڙ ترقيات جهڙوڪ آبادي جي جينيات ۽ ارتقائي نظريي تي مبني آهي.<ref name="Jablonski3">{{cite journal|author=Jablonski D|year=1999|title=The future of the fossil record|url=https://archive.org/details/sim_science_1999-06-25_284_5423/page/2114|journal=Science|volume=284|issue=5423|pages=2114–2116|doi=10.1126/science.284.5423.2114|pmid=10381868|s2cid=43388925}}</ref> 20 صدي جي آخر ۾ ڊي اين اي فنگر پرنٽنگ ٽيڪنڪ جي ترقي کان پوء، زولوجي ۾ انهن ٽيڪنالاجي جي استعمال جانورن جي آبادي جي سمجھ کي وڌايو آهي.<ref>{{Cite journal|last1=Chambers|first1=Geoffrey K.|last2=Curtis|first2=Caitlin|last3=Millar|first3=Craig D.|last4=Huynen|first4=Leon|last5=Lambert|first5=David M.|date=2014-02-03|title=DNA fingerprinting in zoology: past, present, future|journal=Investigative Genetics|volume=5|issue=1|at=3|doi=10.1186/2041-2223-5-3|issn=2041-2223|pmc=3909909|pmid=24490906|doi-access=free}}</ref> 1980ع جي ڏهاڪي ۾، ترقياتي حياتيات ارتقائي حياتيات ۾ ٻيهر داخل ٿي، ان جي ابتدائي خارج ٿيڻ کان پوءِ جديد ترڪيب کان ارتقائي ترقياتي حياتيات جي مطالعي ذريعي. لاڳاپيل شعبا، فيلوجنيٽڪس، سسٽماتڪس ۽ ٽيڪسونومي اڪثر ڪري ارتقائي حياتيات جو حصو سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite book|title=Unifying Biology: The Evolutionary Synthesis and Evolutionary Biology|author=Vassiliki Betty Smocovitis|publisher=Princeton University Press|year=1996|isbn=978-0-691-03343-3}}</ref> === ايٿولوجي === [[File:Larus Dominicanus with young.jpg|right|thumb|ڪيلپ سمنڊي بگلا ([[Kelp gull]]) ڪڪڙ ماءُ جي چونچ تي ڳاڙهي جاءِ تي پکڙجي ٿو ته جيئن ريگريٽنگ (regurgitating) ريفلڪس کي متحرڪ ڪري.]] ايٿولوجي ([[Ethology]]) قدرتي حالتن جي تحت جانورن جي رويي جو سائنسي ۽ مقصدي مطالعو آهي، <ref>{{cite dictionary|title=Definition of Ethology|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/ethology|dictionary=Merriam-Webster|access-date=30 October 2012|quote=2 : the scientific and objective study of animal behaviour especially under natural conditions|archive-date=2009-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090425151624/http://www.merriam-webster.com/dictionary/ethology|url-status=live}}</ref> جيئن رويي جي مخالفت، جيڪو ليبارٽري سيٽنگ ۾ رويي جي ردعمل جي مطالعي تي ڌيان ڏئي ٿو. ايٿولوجسٽس خاص طور تي رويي جي ارتقاء ۽ قدرتي چونڊ جي نظريي جي لحاظ کان رويي جي سمجھڻ سان تعلق رکيا آهن. هڪ لحاظ کان، پهريون جديد اخلاقيات جو ماهر چارلس ڊارون هو، جنهن جي ڪتاب، انسان ۽ جانورن ۾ جذبات جو اظهار، مستقبل جي ڪيترن ئي اخلاقيات جي ماهرن کي متاثر ڪيو.<ref name="black2">{{Cite journal|author=Black, J.|date=Jun 2002|title=Darwin in the world of emotions|url=http://www.jrsm.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=12042386|format=Free full text|journal=Journal of the Royal Society of Medicine|volume=95|issue=6|pages=311–313|doi=10.1177/014107680209500617|issn=0141-0768|pmc=1279921|pmid=12042386|archive-url=https://web.archive.org/web/20160810043441/http://jrsm.rsmjournals.com/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=12042386|archive-date=2016-08-10|access-date=2011-01-01|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160810043441/http://www.jrsm.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=12042386 |date=2016-08-10 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160810043441/http://jrsm.rsmjournals.com/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=12042386 |date=2016-08-10 }}</ref> اخلاقيات جو هڪ ذيلي فيلڊ رويي جي ماحوليات آهي، جيڪو جانورن جي رويي جي حوالي سان نيڪولاس ٽينبرگن جي چئن سوالن جو جواب ڏيڻ جي ڪوشش ڪري ٿو: رويي جي ويجهڙائي جا سبب ڇا آهن، حياتيات جي ترقي جي تاريخ، بقا جي قيمت ۽ رويي جي فائيولوجي.<ref>{{Cite journal|last=MacDougall-Shackleton|first=Scott A.|date=2011-07-27|title=The levels of analysis revisited|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=366|issue=1574|pages=2076–2085|doi=10.1098/rstb.2010.0363|pmc=3130367|pmid=21690126}}</ref> مطالعي جو هڪ ٻيو علائقو جانورن جي معرفت آهي، جيڪو ليبارٽري تجربن کي احتياط سان ڪنٽرول ٿيل فيلڊ مطالعي کي جانورن جي ذهانت ۽ سکيا جي تحقيق ڪرڻ لاء استعمال ڪري ٿو.<ref>{{cite book|title=Cognition, Evolution and Behavior|author=Shettleworth, S.J.|publisher=Oxford Press|year=2010|edition=2nd|location=New York|citeseerx=10.1.1.843.596}}</ref> === حياتياتي جاگرافي === حياتياتي جاگرافي ڌرتيءَ تي جاندارن جي فضائي ورڇ جو مطالعو ڪري ٿو، <ref>{{cite book|title=Perspectives in Ethology|author-last=Wiley|author-first=R. Haven|publisher=Plenum|year=1981|isbn=978-1-4615-7577-1|editor1=P.P.G. Bateson|volume=4|pages=105–133|chapter=Social Structure and Individual Ontogenies: Problems of Description, Mechanism, and Evolution|doi=10.1007/978-1-4615-7575-7_5|access-date=21 December 2012|editor2=Peter H. Klopfer|chapter-url=http://www.unc.edu/home/rhwiley/pdfs/IndividualOntogenies.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20130608072253/http://www.unc.edu/home/rhwiley/pdfs/IndividualOntogenies.pdf|archive-date=2013-06-08|url-status=deviated}}</ref> لڏپلاڻ، پليٽ ٽيڪٽونڪس، موسمياتي تبديلي ۽ ڪلاڊسٽڪس جهڙن موضوعن تي ڌيان ڏئي ٿو. اهو مطالعي جو هڪ مربوط ميدان آهي، ارتقائي حياتيات، ٽيڪسونومي، ماحوليات، فزيڪل جاگرافي، ارضيات، پيليونٽولوجي ۽ موسمياتيات مان تصورات ۽ معلومات کي متحد ڪري ٿو.<ref name="Cox_et_al_20162">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=GP5HeCwkV2IC|title=Biogeography:An Ecological and Evolutionary Approach|last1=Cox|first1=C. Barry|last2=Moore|first2=Peter D.|last3=Ladle|first3=Richard J.|publisher=Wiley|year=2016|isbn=9781118968581|location=Chichester, UK|page=xi|access-date=22 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20240612073719/https://books.google.com/books?id=GP5HeCwkV2IC|archive-date=2024-06-12|url-status=live}}</ref> مطالعي جي هن شعبي جي شروعات وڏي پيماني تي تصديق ٿيل آهي الفريڊ رسل والس، هڪ برطانوي بايولوجسٽ جنهن هن جو ڪجهه ڪم چارلس ڊارون سان گڏيل طور تي شايع ڪيو هو.<ref name="Browne2">{{cite book|title=The secular ark: studies in the history of biogeography|url=https://archive.org/details/seculararkstudie0000brow|last=Browne|first=Janet|publisher=Yale University Press|year=1983|isbn=978-0-300-02460-9|location=New Haven}}</ref> === ماليڪيولر حياتيات === [[File:Phylogenetic tree of dogs.png|thumb|upright=1.35|بگھڙن جي حوالي سان ستن ڪتن جي نسلن جو ڪليڊ نمائندگي. ]] ماليڪيولر حياتيات ([[Molecular biology]]) جانورن ۽ ٻوٽن جي عام جينياتي ۽ ترقي واري ميڪانيزم جو مطالعو ڪري ٿو، جينياتي وراثت جي ميکانيزم ۽ جين جي جوڙجڪ بابت سوالن جا جواب ڏيڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. 1953 ۾، جيمس واٽسن ۽ فرانسس ڪريڪ ڊي اين اي جي ساخت ۽ ماليڪيول جي اندر ٿيندڙ رابطي کي بيان ڪيو ۽ هن اشاعت جمپ-شروع ڪيو ماليڪيولر بائيولاجي ۾ تحقيق ۽ موضوع ۾ دلچسپي وڌائي.<ref>{{Cite encyclopedia|last1=Tabery|first1=James|last2=Piotrowska|first2=Monika|last3=Darden|first3=Lindley|title=Molecular Biology (Fall 2019 Edition)|url=https://plato.stanford.edu/archives/fall2019/entries/molecular-biology/|encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|date=19 February 2005|editor-last=Zalta|editor-first=Edward N.|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|access-date=2020-04-19|archive-date=2024-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240612073728/https://plato.stanford.edu/archives/fall2019/entries/molecular-biology/|url-status=live}}</ref> جڏهن ته محقق ماليڪيولر حياتيات لاءِ مخصوص طريقن تي عمل ڪندا آهن، انهن کي جينياتي ۽ بايو ڪيمسٽري جي طريقن سان گڏ ڪرڻ عام آهي. ماليڪيولر بائلاجي جو گهڻو حصو مقداري آهي، ۽ تازو ئي ڪم جو هڪ اهم مقدار ڪمپيوٽر سائنس جي ٽيڪنالاجي استعمال ڪندي ڪيو ويو آهي جهڙوڪ بايو انفارميٽڪس ۽ ڪمپيوٽيشنل بائلاجي. ماليڪيولر جينيات، جين جي جوڙجڪ ۽ ڪم جو مطالعو، سال 2000 جي شروعات کان وٺي ماليڪيولر بائلاجي جي سڀ کان نمايان ذيلي شعبن مان رهيو آهي. حياتيات جي ٻين شاخن کي ماليڪيول بائلاجي ذريعي ڄاڻايو ويو آهي، يا ته سڌو سنئون پنهنجي حق ۾ ماليڪيولن جي لاڳاپن جو مطالعو ڪندي جيئن ته سيل جي حياتيات ۽ ترقياتي حياتيات ۾، يا اڻ سڌي طرح، جتي ماليڪيولر ٽيڪنڪ استعمال ٿينديون آهن آباديءَ يا نسلن جي تاريخي خاصيتن جو اندازو لڳائڻ لاءِ، جيئن ته ارتقائي حياتيات ۾ شعبا جهڙوڪ آبادي جينيات ۽ فائيولوجنيٽڪس. بائيو فزڪس ۾ ”زمين کان مٿي“، يا ماليڪيولر طور بائيو ماليڪيولس جو مطالعو ڪرڻ جي به هڪ ڊگهي روايت آهي.<ref name="Tian_20132">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=cBXIBAAAQBAJ&pg=PA542|title=Molecular Imaging: Fundamentals and Applications|date=2013|publisher=Springer-Verlag Berlin & Heidelberg GmbH & Co.|isbn=9783642343032|editor=Tian, J.|page=542|access-date=2019-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240612073745/https://books.google.com/books?id=cBXIBAAAQBAJ&pg=PA542#v=onepage&q&f=false|archive-date=2024-06-12|url-status=live}}</ref> === توليد (ٻيهر پيدا ڪرڻ) === جانور عام طور تي جنسي پيداوار جي ذريعي ٻيهر پيدا ڪندا آهن، هڪ عمل جنهن ۾ نر ۽ مادي هيپلوڊ گيمٽ جو اتحاد شامل آهي، هر گيمٽ مييوسس ذريعي ٺاهيل آهي. عام طور تي، جدا جدا فردن پاران پيدا ڪيل گيميٽس ڀاڻ جي عمل ذريعي متحد ٿي هڪ ڊبلوڊ زائگوٽ ٺاهي سگهن ٿا جيڪي پوءِ جينياتي طور تي منفرد انفرادي نسل ۾ ترقي ڪري سگهن ٿا. تنهن هوندي، ڪجهه جانور پڻ، متبادل پيدائش واري عمل جي طور تي، پارٿينوجني طور تي ٻيهر پيدا ڪرڻ لاء, قابل هوندا آهن. پارٿينوجنيسس نانگن ۽ ليزرڊز ۾ بيان ڪيو ويو آهي (ڏسو وڪيپيڊيا پارٿينوجنيسس اسڪواٽس ۾)، ايمفبيئنز ۾ (ڏسو وڪيپيڊيا پارٿينوجنيسس ان ايمفيبينز ۾) ۽ ٻين ڪيترن ئي قسمن ۾ (ڏسو وڪيپيڊيا پارٿينوجنيسس). عام طور تي، پارٿانوجينياتي طور تي نسل پرستي ڪندڙ جانورن ۾ مييوسس ساڳئي عمل سان ٿئي ٿو جيئن جنسي طور تي پيدا ٿيندڙ جانورن ۾، پر ڊپلوڊ زائگوٽ نيوڪليس مختلف فردن جي بجاءِ هڪ ئي فرد مان ٻن هيپلوڊ جينوم جي اتحاد سان پيدا ٿئي ٿو. === حيواني ادراڪ === حيواني ادراڪ ۾ غير انساني جانورن جا ذهني عمل ۽ صلاحيتون شامل آهن، جن ۾ ادراڪ، سکيا، يادگيري، فيصلي سازي ۽ مسئلا حل ڪرڻ شامل آهن. هن شعبي ۾ ٿيل تحقيق مختلف نوعن ۾ حيرت انگيز ادراڪي صلاحيتن کي پڌرو ڪيو آهي، جن ۾ وڏن بن مانسن ۽ هاٿين ۾ ڏٺو ويندڙ اوزارن جو استعمال ۽ [[خود آگاهي|پنهنجي پاڻ کي سڃاڻڻ]]<ref>{{Cite journal |last1=Plotnik |first1=Joshua M. |last2=de Waal |first2=Frans B. M. |last3=Reiss |first3=Diana |date=2006-11-07 |title=Self-recognition in an Asian elephant |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2006-11-07_103_45/page/17053 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=103 |issue=45 |pages=17053–17057 |doi=10.1073/pnas.0608062103 |pmid=17075063 |doi-access=free |pmc=1636577}}</ref>، ڊولفنن جا پيچيدا رابطي جا نظام<ref>{{Cite web |title=What Laboratory Research has Told Us about Dolphin Cognition |url=https://www.researchgate.net/publication/228644936 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220508222305/https://www.researchgate.net/publication/228644936_What_Laboratory_Research_has_Told_Us_about_Dolphin_Cognition |archive-date=2022-05-08 |access-date=2025-07-22 |website=ResearchGate |language=en |url-status=live }}</ref> ۽ کاڌو لڪائي ذخيرو ڪندڙ پکين، جهڙوڪ [[ڪلارڪ جو نٽڪريڪر]]، جون [[مڪاني يادگيري|مڪاني يادگيري]] جون غير معمولي صلاحيتون شامل آهن. مطالعي مان ثابت ٿيو آهي ته ڪيترائي جانور شعور جون مختلف صورتون رکن ٿا، سبب ۽ نتيجي جي لاڳاپن کي سمجهي سگهن ٿا، روين جي ثقافتي منتقلي جو مظاهرو ڪن ٿا ۽ [[فوق ادراڪ]]—يعني پنهنجي سوچ بابت سوچڻ جي صلاحيت—جا ثبوت ڏيکارين ٿا. جيتوڻيڪ انساني ادراڪ جي ڀيٽ ۾ حيواني شعور جي حد ۽ نوعيت بابت بحث جاري آهي، پر وڌندڙ ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ادراڪي صلاحيتون انسانن ۽ ٻين نوعن جي وچ ۾ ڪنهن واضح ورهاست بدران هڪ [[تسلسل (ماپ)|تسلسل]] تي موجود آهن. جديد تحقيقي طريقا، جن ۾ [[عصبي تصويرڪاري]] ۽ احتياط سان ضابطي هيٺ ڪيل روياتي تجربا شامل آهن، مختلف نوعن پاران معلومات کي سمجهڻ ۽ پنهنجي ماحول ۾ راهه ڳولڻ بابت اسان جي سمجهه کي مسلسل وسيع ڪري رهيا آهن ۽ ذهانت ۽ شعور بابت روايتي [[انسان مرڪزيت|انسان مرڪزي]] نظرين کي چئلينج ڪري رهيا آهن. ==پڻ ڏسو== * جانورن جي سائنس، پالتو جانورن جي حياتيات * Astrobiology * شعوري زولوجي * ارتقائي حياتيات * زولوجسٽ جي فهرست * زولوجي جو خاڪو * Palaeontology * زولوجي جو ٽائيم لائن ==خارجي لنڪس== {{Sister project links}} * [http://www.gutenberg.org/browse/loccs/ql Books on Zoology] at [[Project Gutenberg]] * ''[http://digitalcommons.unl.edu/onlinedictinvertzoology/ Online Dictionary of Invertebrate Zoology]'' {{Zoology}} {{Animalia}} {{Branches of biology}} {{Biology nav}} {{Zoos}} {{Portal bar|Animals|Biology|Palaeontology}} {{Authority control}} [[Category:Zoology| ]] [[Category:Branches of biology]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:درسي علم]] [[زمرو:علم حياتيات جون شاخون]] [[زمرو:حيوانيات]] qww1cdqdxo1mib9uea3dbf4e32x3grr 0 76589 414883 407496 2026-09-26T02:23:18Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414883 wikitext text/x-wiki {{Short description|Study of physical, chemical, and biological processes in the ocean}} {{for|the scientific journal|Oceanography (journal){{!}}''Oceanography'' (journal)|Ocean Science (journal){{!}}''Ocean Science'' (journal)}} [[File:Thermohaline Circulation 2.png|thumb|ٿرموهالائن گردش]] '''سامونڊي سائنس''' یا '''اوشیانوگرافي''' (Oceanography) [[ارضيات|ڌرتي سائنس]] جي شاخ آهي جيڪا سمنڊن جو مطالعو ڪري ٿي. سامونڊي سائنس مختلف موضوعن تي پکڙيل آهي، جنهن ۾، سمنڊن ۾ مختلف مواد جي وهڪري جي مطالعي کان علاوه [[سمنڊ|سامونڊي]] [[حياتيات]]، [[ايڪو سسٽم|ماحولياتي نظام]] جي حرڪت، سامونڊي وهڪرن، جيو فزيڪل فلوئڊ ڊائينامڪس، پليٽ ٽيڪٽونڪس، سامونڊي ارضيات ۽ سمنڊ اندر ۽ ان جي حدن ۾ مختلف ڪيميائي مادن ۽ طبیعي خاصيتن جا وهڪرا شامل آھن. اهي متنوع موضوع ڪيترن ئي مضمونن جي عڪاسي ڪن ٿا جيڪي سامونڊي ماهر دنيا جي سمنڊ جي وڌيڪ ڄاڻ حاصل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن، جن ۾ [[فلڪيات]]، [[حياتيات]]، [[ڪيميا]]، [[جاگرافي]]، [[ارضيات]]، [[فزڪس|طبیعیات]]، [[هائيڊرولوجي]] ۽ [[موسم|موسميات]] شامل آهن. پيلیو اوشیانوگرافي ماضي ۾ سمنڊن جي تاريخ جو مطالعو ڪري ٿو. هڪ اوشیانوگرافر هڪ شخص آهي جيڪو سمنڊن سان لاڳاپيل ڪيترن ئي معاملن، بشمول سامونڊي ارضيات، فزڪس، ڪيمسٽري ۽ حياتيات جو مطالعو ڪري ٿو. ==تاريخ== [[File: Gulf stream map.gif|thumb|بينجمن فرينڪلن جو 1770ع م تاھیل خليجی وهڪری جو نقشو]] ===شروعاتي تاريخ=== انسانن پهرين تاريخ کان اڳ واري زماني ۾ سمنڊن ۽ سمنڊن جي لهرن ۽ وهڪرن جو علم حاصل ڪيو. ارسطو ۽ اسٽرابو پاران 384 ق.م کان 322 ق. سمنڊن جي ابتدائي ڳولا بنيادي طور تي نقش نگاري لاءِ هئي ۽ خاص طور تي ان جي سطحن ۽ جانورن تائين محدود هئي، جن کي ماهيگيرن جالن ۾ پاليا هئا، جيتوڻيڪ ليڊ لائين ذريعي گہرائي آوازون ورتيون ويون. ائٽلانٽڪ نيويگيشن جي پرتگالي مهم هڪ منظم سائنسي وڏي منصوبي جو ابتدائي مثال آهي، ڪيترن ئي ڏهاڪن کان جاري، ائٽلانٽڪ جي وهڪرن ۽ هوائن جو مطالعو ڪندي. پيڊرو نيونس (1502 کان 1578) جو ڪم لوڪسوڊرومڪ وکر جي تعين لاءِ نيويگيشن جي حوالي سان ياد ڪيو ويندو آهي: هڪ گولي جي مٿاڇري تي ٻن نقطن جي وچ ۾ ننڍو رستو جيڪو ٻه طرفي نقشي تي ڏيکاريل آهي. جڏهن هن پنهنجو ”ٽريٽائيز آف دي اسفيئر“ (1537) شايع ڪيو، گهڻو ڪري ٻين جي اڳئين ڪم جو تبصرو ڪيل ترجمو، هن ۾ نيويگيشن جي جاميٽري ۽ ڪلاسيڪل طريقن تي هڪ مقالو شامل ڪيو. اتي هو واضح طور تي ٻڌائي ٿو ته پرتگالي نيويگيشن هڪ شاندار ڪوشش نه هئي: first acquired knowledge of the waves and currents of the [[sea]]s and [[ocean]]s in pre-historic times. Observations on [[tide]]s were recorded by [[Aristotle]] and [[Strabo]] in 384–322 BC.<ref>{{Cite web|title=A History Of The Study Of Marine Biology ~ MarineBio Conservation Society|date=17 June 2018|url=https://www.marinebio.org/creatures/marine-biology/history-of-marine-biology/|access-date=2021-05-17|language=en-US}}</ref> Early exploration of the oceans was primarily for [[cartography]] and mainly limited to its surfaces and of the animals that fishermen brought up in nets, though depth soundings by lead line were taken. The Portuguese campaign of Atlantic navigation is the earliest example of a systematic scientific large project, sustained over many decades, studying the currents and winds of the Atlantic. The work of [[Pedro Nunes]] (1502–1578) is remembered in the navigation context for the determination of the loxodromic curve: the shortest course between two points on the surface of a sphere represented onto a two-dimensional map.<ref name="mathshistory.st-andrews.ac.uk">[https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Nunes/ Pedro Nunes Salaciense] at the [[MacTutor History of Mathematics archive]] (retrieved 13/06/2020)</ref><ref>W.G.L. Randles, "Pedro Nunes and the Discovery of the Loxodromic Curve, or How, in the 16th Century, Navigating with a Globe had Failed to Solve the Difficulties Encountered with the Plane Chart", Revista da Universidade Coimbra, 35 (1989), 119–30.</ref> When he published his "Treatise of the Sphere" (1537), mostly a commentated translation of earlier work by others, he included a treatise on geometrical and astronomic methods of navigation. There he states clearly that Portuguese navigations were not an adventurous endeavour: ''"nam se fezeram indo a acertar: mas partiam os nossos mareantes muy ensinados e prouidos de estromentos e regras de astrologia e geometria que sam as cousas que os cosmographos ham dadar apercebidas (...) e leuaua cartas muy particularmente rumadas e na ja as de que os antigos vsauam"'' (were not done by chance: but our seafarers departed well taught and provided with instruments and rules of astrology (astronomy) and geometry which were matters the cosmographers would provide (...) and they took charts with exact routes and no longer those used by the ancient).<ref>Pedro Nunes Salaciense, Tratado da Esfera, cap. 'Carta de Marear com o Regimento da Altura' p.2 - https://archive.org/details/tratadodaspherac00sacr/page/n123/mode/2up (retrieved 13/06/2020)</ref> His credibility rests on being personally involved in the instruction of pilots and senior seafarers from 1527 onwards by Royal appointment, along with his recognized competence as mathematician and astronomer.<ref name="mathshistory.st-andrews.ac.uk"/> The main problem in navigating back from the south of the [[Canary Islands]] (or south of [[Boujdour]]) by sail alone, is due to the change in the regime of winds and currents: the [[North Atlantic gyre]] and the Equatorial counter current <ref>http://ksuweb.kennesaw.edu/~jdirnber/oceanography/LecuturesOceanogr/LecCurrents/LecCurrents.html (retrieved 13/06/2020)</ref> will push south along the northwest bulge of Africa, while the uncertain winds where the Northeast trades meet the Southeast trades (the doldrums) <ref>https://kids.britannica.com/students/assembly/view/166714 (retrieved 13/06/2020)</ref> leave a sailing ship to the mercy of the currents. Together, prevalent current and wind make northwards progress very difficult or impossible. It was to overcome this problem and clear the passage to India around Africa as a viable maritime trade route, that a systematic plan of exploration was devised by the Portuguese. The return route from regions south of the Canaries became the '[[Volta do mar|volta do largo' or 'volta do mar]]'. The 'rediscovery' of the [[Azores|Azores islands]] in 1427 is merely a reflection of the heightened strategic importance of the islands, now sitting on the return route from the western coast of Africa (sequentially called 'volta de Guiné' and 'volta da Mina'); and the references to the [[Sargasso Sea]] (also called at the time 'Mar da Baga'), to the west of the [[Azores]], in 1436, reveals the western extent of the return route.<ref name="ReferenceA">Carlos Calinas Correia, A Arte de Navegar na Época dos Descobrimentos, Colibri, Lisboa 2017; {{ISBN|978-989-689-656-0}}</ref> This is necessary, under sail, to make use of the southeasterly and northeasterly winds away from the western coast of Africa, up to the northern latitudes where the westerly winds will bring the seafarers towards the western coasts of Europe.<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/18/Map_prevailing_winds_on_earth.png/1200px-Map_prevailing_winds_on_earth.png |title=Map|website=upload.wikimedia.org |format=PDF|access-date=2020-09-15}}</ref> The secrecy involving the Portuguese navigations, with the death penalty for the leaking of maps and routes, concentrated all sensitive records in the Royal Archives, completely destroyed by the [[1755 Lisbon earthquake|Lisbon earthquake of 1775]]. However, the systematic nature of the Portuguese campaign, mapping the currents and winds of the Atlantic, is demonstrated by the understanding of the seasonal variations, with expeditions setting sail at different times of the year taking different routes to take account of seasonal predominate winds. This happens from as early as late 15th century and early 16th: [[Bartolomeu Dias]] followed the African coast on his way south in August 1487, while [[Vasco da Gama]] would take an open sea route from the latitude of [[Sierra Leone]], spending three months in the open sea of the South Atlantic to profit from the southwards deflection of the southwesterly on the Brazilian side (and the Brazilian current going southward - Gama departed in July 1497); and [[Pedro Alvares Cabral]] (departing March 1500) took an even larger arch to the west, from the latitude of Cape Verde, thus avoiding the summer monsoon (which would have blocked the route taken by Gama at the time he set sail).<ref>Carlos Viegas Gago Coutinho, A Viagem de Bartolomeu Dias, Anais (Clube Militar Naval) May 1946</ref> Furthermore, there were systematic expeditions pushing into the western Northern Atlantic (Teive, 1454; Vogado, 1462; Teles, 1474; Ulmo, 1486).<ref>Carlos Viegas Gago Coutinho, As Primeiras Travessia Atlanticas - lecture, Academia Portuguesa de História, 22/04/1942 - in: Anais (APH) 1949, II serie, vol.2</ref> The documents relating to the supplying of ships, and the ordering of sun declination tables for the southern Atlantic for as early as 1493–1496,<ref>Luis Adao da Fonseca, Pedro Alvares Cabral - Uma Viagem, INAPA, Lisboa, 1999, p.48</ref> all suggest a well-planned and systematic activity happening during the decade long period between [[Bartolomeu Dias]] finding the southern tip of Africa, and Gama's departure; additionally, there are indications of further travels by Bartolomeu Dias in the area.<ref name="ReferenceA"/> The most significant consequence of this systematic knowledge was the negotiation of the [[Treaty of Tordesillas]] in 1494, moving the line of demarcation 270 leagues to the west (from 100 to 370 leagues west of the Azores), bringing what is now Brazil into the Portuguese area of domination. The knowledge gathered from open sea exploration allowed for the well-documented extended periods of sail without sight of land, not by accident but as pre-determined planned route; for example, 30 days for [[Bartolomeu Dias]] culminating on [[Mossel Bay]], the three months Gama spent in the South Atlantic to use the Brazil current (southward), or the 29 days Cabral took from Cape Verde up to landing in [[Monte Pascoal]], Brazil. The [[Danish Arabia expedition (1761–67)|Danish expedition to Arabia]] 1761–67 can be said to be the world's first oceanographic expedition, as the ship [[HDMS Grønland (1756)|Grønland]] had on board a group of scientists, including naturalist [[Peter Forsskål]], who was assigned an explicit task by the king, [[Frederick V of Denmark|Frederik V]], to study and describe the marine life in the open sea, including finding the cause of [[Milky seas effect|mareel]], or milky seas. For this purpose, the expedition was equipped with nets and scrapers, specifically designed to collect samples from the open waters and the bottom at great depth.<ref>{{cite book |last1=Wolff |first1=Torben |title=Danish Expeditions on the Seven Seas |date=1969 |publisher=Rhodos |location=Copenhagen}}</ref> Although [[Juan Ponce de León]] in 1513 first identified the [[Gulf Stream]], and the current was well known to mariners, [[Benjamin Franklin]] made the first scientific study of it and gave it its name. Franklin measured water temperatures during several Atlantic crossings and correctly explained the Gulf Stream's cause. Franklin and Timothy Folger printed the first map of the [[Gulf Stream]] in 1769–1770.<ref name="NOAA_Franklin">{{Cite web|url=http://oceanexplorer.noaa.gov/library/readings/gulf/gulf.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20051218185445/http://oceanexplorer.noaa.gov/library/readings/gulf/gulf.html|url-status=dead|title=1785: Benjamin Franklin's 'Sundry Maritime Observations'|archive-date=December 18, 2005}}</ref><ref>Wilkinson, Jerry. [http://www.keyshistory.org/gulfstream.html History of the Gulf Stream] 1 January 2008</ref> [[File:Rennel map 1799.png|left|thumb|280px|1799 map of the currents in the [[Atlantic Ocean|Atlantic]] and [[Indian Ocean]]s, by [[James Rennell]]]] Information on the currents of the [[Pacific Ocean]] was gathered by explorers of the late 18th century, including [[James Cook]] and [[Louis Antoine de Bougainville]]. [[James Rennell]] wrote the first scientific textbooks on oceanography, detailing the current flows of the [[Atlantic Ocean|Atlantic]] and [[Indian Ocean|Indian]] oceans. During a voyage around the [[Cape of Good Hope]] in 1777, he mapped ''"the [[Agulhas Current|banks and currents at the Lagullas]]"''. He was also the first to understand the nature of the intermittent current near the [[Isles of Scilly]], (now known as Rennell's Current).<ref>{{cite DNB|wstitle=Rennell, James|volume=48}}</ref> The tides and currents of the ocean are distinct. Tides are the rise and fall of [[Sea level|sea levels]] created by the combination of the [[Gravity|gravitational]] forces of the [[Moon]] along with the Sun (the Sun just in a much lesser extent) and are also caused by the [[Earth]] and [[Moon]] orbiting each other. An ocean current is a continuous, directed movement of [[Seawater|seawater generated]] by a number of forces acting upon the water, including wind, the [[Coriolis effect]], [[Breaking wave|breaking waves]], [[cabbeling]], and temperature and [[Salinity|salinity differences]].<ref>{{Cite web |last=US Department of Commerce |first=National Oceanic and Atmospheric Administration |title=Tides and Currents |url=https://oceanservice.noaa.gov/navigation/tidesandcurrents/#:~:text=Tides%20involve%20water%20moving%20up,other%20facts%20that%20drive%20currents. |access-date=2024-04-25 |website=oceanservice.noaa.gov |language=EN-US}}</ref> Sir [[James Clark Ross]] took the first modern sounding in deep sea in 1840, and [[Charles Darwin]] published a paper on [[reef]]s and the formation of [[atoll]]s as a result of the [[Second voyage of HMS Beagle|second voyage of HMS ''Beagle'']] in 1831–1836. [[Robert FitzRoy]] published a four-volume report of ''Beagle''{{'}}s three voyages. In 1841–1842 [[Edward Forbes]] undertook dredging in the [[Aegean Sea]] that founded marine ecology. The first superintendent of the [[United States Naval Observatory]] (1842–1861), [[Matthew Fontaine Maury]] devoted his time to the study of marine meteorology, [[navigation]], and charting prevailing winds and currents. His 1855 textbook ''Physical Geography of the Sea'' was one of the first comprehensive oceanography studies. Many nations sent oceanographic observations to Maury at the Naval Observatory, where he and his colleagues evaluated the information and distributed the results worldwide.<ref>Williams, Frances L. ''Matthew Fontaine Maury, Scientist of the Sea.'' (1969) {{ISBN|0-8135-0433-3}}</ref> === Modern oceanography === Knowledge of the oceans remained confined to the topmost few fathoms of the water and a small amount of the bottom, mainly in shallow areas. Almost nothing was known of the ocean depths. The British [[Royal Navy]]'s efforts to chart all of the world's [[coast]]lines in the mid-19th century reinforced the vague idea that most of the ocean was very deep, although little more was known. As exploration ignited both popular and scientific interest in the polar regions and [[Africa]], so too did the mysteries of the unexplored oceans. [[File:Challenger.jpg|right|thumb|{{HMS|Challenger|1858|6}} undertook the first global marine research expedition in 1872.]] The seminal event in the founding of the modern science of oceanography was the 1872–1876 [[Challenger expedition|'' Challenger'' expedition]]. As the first true oceanographic cruise, this expedition laid the groundwork for an entire academic and research discipline.<ref name="NOAA">[http://oceanexplorer.noaa.gov/explorations/03mountains/background/challenger/challenger.html Then and Now: The HMS Challenger Expedition and the 'Mountains in the Sea' Expedition], Ocean Explorer website (NOAA), accessed 2 January 2012</ref> In response to a recommendation from the [[Royal Society]], the [[British Government]] announced in 1871 an expedition to explore world's oceans and conduct appropriate scientific investigation. [[Charles Wyville Thomson]] and [[John Murray (oceanographer)|Sir John Murray]] launched the [[Challenger expedition|''Challenger'' expedition]]. {{HMS|Challenger|1858|2}}, leased from the Royal Navy, was modified for scientific work and equipped with separate laboratories for [[natural history]] and [[chemistry]].<ref name="Rice">{{cite book|last=Rice|first=A. L.|title=Understanding the Oceans: Marine Science in the Wake of HMS Challenger|publisher=[[Routledge]]|date=1999|pages=27–48|chapter=The Challenger Expedition|isbn=978-1-85728-705-9|chapter-url=https://books.google.com/books?id=F5agn3NSzEoC&pg=PA27}}</ref> Under the scientific supervision of Thomson, ''Challenger'' travelled nearly {{convert|70000|nmi|km}} surveying and exploring. On her journey circumnavigating the globe,<ref name="Rice"/> 492&nbsp;deep sea soundings, 133&nbsp;bottom dredges, 151&nbsp;open water trawls and 263&nbsp;serial water temperature observations were taken.<ref>''Oceanography: an introduction to the marine environment'' (Peter K. Weyl, 1970), p. 49</ref> Around 4,700&nbsp;new species of marine life were discovered. The result was the ''Report Of The Scientific Results of the Exploring Voyage of H.M.S. Challenger during the years 1873–76''. Murray, who supervised the publication, described the report as "the greatest advance in the knowledge of our planet since the celebrated discoveries of the fifteenth and sixteenth centuries". He went on to found the academic discipline of oceanography at the [[University of Edinburgh]], which remained the centre for oceanographic research well into the 20th century.<ref>{{cite web|url=http://www.geos.ed.ac.uk/public/JohnMurray.html|title=Sir John Murray (1841–1914) – Founder Of Modern Oceanography|publisher=Science and Engineering at The University of Edinburgh|access-date=7 November 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130528123837/http://www.geos.ed.ac.uk/public/JohnMurray.html|archive-date=28 May 2013}}</ref> Murray was the first to study marine trenches and in particular the [[Mid-Atlantic Ridge]], and map the sedimentary deposits in the oceans. He tried to map out the world's ocean currents based on salinity and temperature observations, and was the first to correctly understand the nature of [[coral reef]] development. In the late 19th century, other [[Western culture|Western]] nations also sent out scientific expeditions (as did private individuals and institutions). The first purpose-built oceanographic ship, ''Albatros'', was built in 1882. In 1893, [[Fridtjof Nansen]] allowed his ship, ''Fram'', to be frozen in the Arctic ice. This enabled him to obtain oceanographic, meteorological and astronomical data at a stationary spot over an extended period. [[File:Ocean currents 1911.jpg|thumb|225px|right|[[Ocean current]]s (1911)]] [[File:John Francon Williams FRGS commemorative plaque, Clackmannan Cemetery 2019.jpg|thumb|200px|left|Writer and geographer [[John Francon Williams]] FRGS commemorative plaque, [[Clackmannan]] Cemetery 2019]] In 1881 the geographer [[John Francon Williams]] published a seminal book, ''Geography of the Oceans''.<ref>[[John Francon Williams|Williams, J. Francon]] (1881) [https://books.google.com/books?id=FyMIAQAAIAAJ&q=%22The+Geography+of+the+Oceans%22 ''The Geography of the Oceans: Physical, Historical, and Descriptive''] George Philip & Son. </ref><ref>''Geography of the Oceans'' by John Francon Williams, 1881, {{OCLC|561275070}}</ref><ref>[[John Francon Williams]] commemorated (article) (''Alloa Advertiser'', retrieved 26 September 2019): https://www.alloaadvertiser.com/news/17928655.long-awaiting-tribute-pioneering-writer-buried-clacks/</ref> Between 1907 and 1911 [[Otto Krümmel]] published the ''Handbuch der Ozeanographie'', which became influential in awakening public interest in oceanography.<ref>{{cite web|author=Otto Krümmel|date=1907|title=Handbuch der Ozeanographie|url=https://archive.org/stream/handbuchderozean02bogu#page/n5/mode/2up <!-- Abstract: http://openlibrary.org/books/OL14010853M/Handbuch_der_ozeanographie -->|publisher=J. Engelhorn}}</ref> The four-month 1910 [[North Atlantic]] expedition headed by [[John Murray (oceanographer)|John Murray]] and [[Johan Hjort]] was the most ambitious research oceanographic and marine zoological project ever mounted until then, and led to the classic 1912 book ''The Depths of the Ocean''. The first acoustic measurement of sea depth was made in 1914. Between 1925 and 1927 the "Meteor" expedition gathered 70,000 ocean depth measurements using an echo sounder, surveying the Mid-Atlantic Ridge. In 1934, [[Easter Ellen Cupp]], the first woman to have earned a PhD (at Scripps) in the United States, completed a major work on [[diatoms]]<ref>{{Cite news |date=1934-05-10 |title=Women passes test; become oceanographer |pages=13 |work=The Whittier News |url=https://www.newspapers.com/clip/118426106/women-passes-test-become-oceanographer/ |access-date=2023-02-11}}</ref> that remained the standard taxonomy in the field until well after her death in 1999. In 1940, Cupp was let go from her position at Scripps. Sverdrup specifically commended Cupp as a conscientious and industrious worker and commented that his decision was no reflection on her ability as a scientist. Sverdrup used the instructor billet vacated by Cupp to employ Marston Sargent, a biologist studying marine algae, which was not a new research program at Scripps. Financial pressures did not prevent Sverdrup from retaining the services of two other young post-doctoral students, [[Walter Munk]] and [[Roger Revelle]]. Cupp's partner, Dorothy Rosenbury, found her a position teaching high school, where she remained for the rest of her career. (Russell, 2000) Sverdrup, Johnson and Fleming published ''[[The oceans|The Oceans]]'' in 1942,<ref>{{cite book|last1=Sverdrup|first1=Harald Ulrik|author-link1=Harald Sverdrup (oceanographer)|last2=Johnson|first2=Martin Wiggo|author-link2=Martin W. Johnson|last3=Fleming|first3=Richard H.|title=The Oceans, Their Physics, Chemistry, and General Biology|date=1942|publisher=[[Prentice-Hall]]|location=New York|url=http://ark.cdlib.org/ark:/13030/kt167nb66r/}}</ref> which was a major landmark. ''The Sea'' (in three volumes, covering physical oceanography, seawater and geology) edited by M.N. Hill was published in 1962, while [[Rhodes Fairbridge]]'s ''Encyclopedia of Oceanography'' was published in 1966. The Great Global Rift, running along the Mid Atlantic Ridge, was discovered by [[Maurice Ewing]] and [[Bruce Heezen]] in 1953 and mapped by Heezen and [[Marie Tharp]] using bathymetric data; in 1954 a mountain range under the Arctic Ocean was found by the Arctic Institute of the USSR. The theory of seafloor spreading was developed in 1960 by [[Harry Hammond Hess]]. The [[Ocean Drilling Program]] started in 1966. Deep-sea vents were discovered in 1977 by [[Jack Corliss]] and [[Robert Ballard]] in the submersible {{ship|DSV|Alvin}}. In the 1950s, [[Auguste Piccard]] invented the [[bathyscaphe]] and used the [[bathyscaphe]] {{ship|Bathyscaphe|Trieste||2}} to investigate the ocean's depths. The United States [[nuclear submarine]] {{USS|Nautilus|SSN-571|2}} made the first journey under the ice to the North Pole in 1958. In 1962 the FLIP (Floating Instrument Platform), a {{convert|355|ft|m|adj=on|0}} spar buoy, was first deployed. In 1968, [[Tanya Atwater]] led the first all-woman oceanographic expedition. Until that time, gender policies restricted women oceanographers from participating in voyages to a significant extent. From the 1970s, there has been much emphasis on the application of large scale computers to oceanography to allow numerical predictions of ocean conditions and as a part of overall environmental change prediction. Early techniques included analog computers (such as the [[Ishiguro Storm Surge Computer]]) generally now replaced by numerical methods (e.g. [[Sea, Lake, and Overland Surge from Hurricanes|SLOSH]].) An oceanographic buoy array was established in the Pacific to allow prediction of [[El Niño]] events. 1990 saw the start of the [[World Ocean Circulation Experiment]] (WOCE) which continued until 2002. [[Geosat]] seafloor mapping data became available in 1995. Study of the oceans is critical to understanding shifts in [[Earth's energy balance]] along with related global and regional changes in [[climate]], the [[Biosphere#Origin and use of the term|biosphere]] and [[biogeochemistry]]. The atmosphere and ocean are linked because of [[evaporation]] and [[precipitation (meteorology)|precipitation]] as well as [[thermal flux]] (and solar [[insolation]]). Recent studies have advanced knowledge on [[ocean acidification]], [[ocean heat content]], [[ocean currents]], [[sea level rise]], the [[oceanic carbon cycle]], the [[water cycle]], [[Arctic sea ice decline]], [[coral bleaching]], [[marine heatwave]]s, [[extreme weather]], [[coastal erosion]] and many other phenomena in regards to ongoing [[climate change (general concept)|climate change]] and [[climate feedback]]s. In general, understanding the world ocean through further scientific study enables better [[stewardship]] and sustainable utilization of Earth's resources.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/science/oceanography|title=Oceanography {{!}} science|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2019-04-13}}</ref> The [[Intergovernmental Oceanographic Commission]] reports that 1.7% of the total national research expenditure of its members is focused on ocean science.<ref>Isensee, Kirsten. editor. Intergovernmental Oceanographic Commission. (2020). ''Global ocean science report 2020: charting capacity for ocean sustainability.'' Executive summary. {{ISBN|978-92-3-100424-7}}. [https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000375147.locale=en UNESCO Digital Library website] p. 16. Retrieved 21 September 2022.</ref> ==شاخون== [[File:Antarctic frontal-system hg.png|thumb|ڏاکڻي اڌ گول ۾ اوشيانوگرافڪ فرنٽل سسٽم]] [[File:Rosenstiel Applied Marine Physics Building.jpg|thumb|اپلائيڊ مئرين فزڪس بلڊنگ يونيورسٽي آف ميامي جي روزنسٽيل اسڪول آف مئرين، ايٽموسفيرڪ ۽ ارٿ سائنس آن ورجينيا ڪي، سيپٽمبر 2007 ۾.]]سمنڊ جي اڀياس کي انهن پنجن شاخن ۾ ورهايو ويو آھي؛ === حياتياتي اوشیانوگرافي === {{Main|حياتياتي اوشیانوگرافي}} {{see also|بحري حياتيات }} حياتياتي اوشیانوگرافي یا سامونڊي سائنس سمندري جاندارن جي ماحوليات ۽ حياتيات کي انهن جي سامونڊي ماحول جي طبیعي، ڪيميائي ۽ جيولوجيڪل خاصيتن جي حوالي سان تحقيق ڪري ٿي. === ڪيميائي سامونڊي سائنس === {{Main|ڪيميائي اوشیانوگرافي }} ڪيميائي سامونڊي سائنس یا ڪيميائي اوشيانوگرافي سمنڊ جي ڪيميا جو مطالعو آهي. جڏهن ته ڪيميائي سامونڊي سائنس بنيادي طور تي سمنڊ جي پاڻي جي خاصيتن ۽ ان جي تبديلين جي مطالعي ۽ سمجھڻ سان گڏ آهي، سامونڊي ڪيمسٽري بنيادي طور تي جيو ڪيميڪل چڪر تي ڌيان ڏئي ٿو. هيٺيون هڪ مرڪزي موضوع آهي جنهن جي تحقيق ڪئي وئي. ==== سامونڊي تيزابيت ==== {{Main|سامونڊي تيزابيت}} سامونڊي تيزابيت سمنڊ جي pH ۾ گهٽتائي کي بيان ڪري ٿي جيڪا فضا ۾ اينٿروپوجنڪ ڪاربن ڊاءِ آڪسائيڊ (CO₂) جي اخراج جي ڪري ٿئي ٿي. سمنڊ جو پاڻي ٿورڙو الکلائن آهي ۽ ان جو اڳئين صنعتي پي ايڇ اٽڪل 8.2 آهي. اڃا تازو، انٿرو پوجينڪ سرگرمين مسلسل فضا ۾ ڪاربان ڊاء آڪسائيڊ مواد کي وڌايو آهي. شامل ڪيل CO₂ جو اٽڪل 30-40 سيڪڙو سمنڊن ذريعي جذب ٿئي ٿو، ڪاربونڪ ايسڊ ٺاهي ٿو ۽ سامونڊي تيزابيت ذريعي پي ايڇ (هاڻي 8.1 کان هيٺ) کي گھٽائي ٿو. سال 2100 تائين پي ايڇ 7.7 تائين پهچڻ جو امڪان آهي. سامونڊي جانورن جي کنڊرن لاءِ هڪ اهم عنصر ڪلسيم آهي، پر ڪیلسيم ڪاربونيٽ دٻاءَ سان وڌيڪ حل ٿي ويندو آهي، تنهن ڪري ڪاربونيٽ جا خول ۽ ڪنڪليٽ ڪاربونيٽ جي معاوضي جي کوٽائي جي هيٺان ڦهلجي ويندا آهن. ڪلسيم ڪاربونيٽ گھٽ پي ايڇ تي وڌيڪ حل ٿي ويندو آهي، ان ڪري سامونڊي تيزابيت سان سامونڊي جاندارن تي اثر انداز ٿيڻ جو امڪان آهي، جهڙوڪ اويسٽر، ڪلام، سي ارچن ۽ مرجان، ۽ ڪاربونيٽ معاوضي جي کوٽائي سمنڊ جي مٿاڇري جي ويجهو وڌي ويندي. متاثر ٿيل پلانڪٽونڪ جاندارن ۾ شامل هوندا پيٽرپوڊس، ڪوڪوليٿوفورڊس ۽ فارامنيفرا، جيڪي خوراڪ جي زنجير ۾ تمام اهم آهن. اڀرندڙ علائقن ۾، مرجان سخت متاثر ٿيڻ جو امڪان آهي ڇاڪاڻ ته اهي پنهنجي ڪلسيم ڪاربونيٽ کنڊ ٺاهڻ جي قابل ٿي ويندا آهن، ان جي نتيجي ۾ ٻين ريف جي رهاڪن تي منفي اثر انداز ٿئي ٿي. سامونڊي ڪيميا جي تبديليءَ جي موجوده شرح ڌرتيءَ جي جيولوجيڪل تاريخ ۾ بي مثال ٿي لڳي، ان ڪري اهو واضح ناهي ته سامونڊي ماحوليات ڪيتري حد تائين ويجهي مستقبل جي بدلجندڙ حالتن سان مطابقت رکندا. خاص طور تي انديشي جو اهو طريقو آهي جنهن ۾ تيزابيت جو ميلاپ وڌيڪ سامونڊي گرمي پد جي متوقع اضافي دٻاءُ ۽ گهٽ آڪسيجن جي سطحن تي اثر انداز ٿيندو. acidification describes the decrease in ocean [[PH#Seawater|pH]] that is caused by [[human impact on the environment|anthropogenic]] [[carbon dioxide]] ({{CO2}}) emissions into the [[Earth's atmosphere|atmosphere]].<ref name="cald03">{{Cite journal|last=Caldeira|first=K.|author2=Wickett, M. E.|date=2003|title=Anthropogenic carbon and ocean pH|url=http://pangea.stanford.edu/research/Oceans/GES205/Caldeira_Science_Anthropogenic%20Carbon%20and%20ocean%20pH.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20070604185633/http://pangea.stanford.edu/research/Oceans/GES205/Caldeira_Science_Anthropogenic%20Carbon%20and%20ocean%20pH.pdf |archive-date=2007-06-04 |url-status=live|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=425|issue=6956|pages=OS11C–0385|doi=10.1038/425365a|pmid=14508477|bibcode=2001AGUFMOS11C0385C|s2cid=4417880}}</ref> Seawater is slightly [[alkalinity|alkaline]] and had a preindustrial [[pH]] of about 8.2. More recently, anthropogenic activities have steadily increased the [[carbon dioxide]] content of the atmosphere; about 30–40% of the added CO₂ is absorbed by the oceans, forming [[carbonic acid]] and lowering the pH (now below 8.1<ref name="EPA_Ocean_Acidity">{{cite web|title=Ocean Acidity|publisher=[[EPA]]|date=13 September 2013|url=http://www.epa.gov/climatechange/science/indicators/oceans/acidity.html|access-date=1 November 2013}}</ref>) through ocean acidification.<ref name="Feely04">{{cite journal|last=Feely|first=R. A.|display-authors=etal|title=Impact of Anthropogenic CO₂ on the CaCO₃ System in the Oceans|url=https://archive.org/details/sim_science_2004-07-16_305_5682/page/362|journal=Science|volume=305|date=July 2004|pages=362–366|bibcode=2004Sci...305..362F|doi=10.1126/science.1097329 |pmid=15256664|issue=5682|s2cid=31054160}}</ref><ref name="Zeebe2008">{{cite journal|last1=Zeebe|first1=R. E.|last2=Zachos|first2=J. C.|last3=Caldeira|first3=K.|last4=Tyrrell|first4=T.|title=OCEANS: Carbon Emissions and Acidification|journal=Science|volume=321|issue=5885|date=4 July 2008|pages=51–52|doi=10.1126/science.1159124|pmid=18599765|s2cid=206513402}}</ref><ref name="GattusoHansson2011">{{cite book|author1=Gattuso, J.-P.|author2=Hansson, L.|title=Ocean Acidification|url=https://books.google.com/books?id=8yjNFxkALjIC|date=15 September 2011|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-959109-1|oclc=730413873}}</ref> The pH is expected to reach 7.7 by the year 2100.<ref name="AboutAntarctica" /> An important element for the [[skeleton]]s of marine animals is [[calcium]], but [[calcium carbonate]] becomes more soluble with pressure, so carbonate shells and skeletons dissolve below the [[carbonate compensation depth]].<ref name="Pinet">{{cite book|last=Pinet|first=Paul R.|date=1996|title=Invitation to Oceanography|pages=126, 134–135|publisher=[[West Publishing Company]]|url=https://books.google.com/books?id=eAqQvGYap24C|isbn=978-0-314-06339-7}}</ref> Calcium carbonate becomes more soluble at lower pH, so ocean acidification is likely to affect marine organisms with calcareous shells, such as oysters, clams, sea urchins and corals,<ref name="PMEL">{{cite web|url=http://www.pmel.noaa.gov/co2/story/What+is+Ocean+Acidification%3F|title=What is Ocean Acidification?|publisher=NOAA PMEL Carbon Program|access-date=15 September 2013}}</ref><ref name="orr05">{{Cite journal|last=Orr|first=James C.|display-authors=etal|date=2005|title=Anthropogenic ocean acidification over the twenty-first century and its impact on calcifying organisms|url=http://www.ipsl.jussieu.fr/~jomce/acidification/paper/Orr_OnlineNature04095.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20080625100559/http://www.ipsl.jussieu.fr/~jomce/acidification/paper/Orr_OnlineNature04095.pdf|archive-date=25 June 2008|journal=Nature|volume=437|issue=7059|pages=681–686|doi=10.1038/nature04095|pmid=16193043|bibcode=2005Natur.437..681O|s2cid=4306199}}</ref> and the carbonate compensation depth will rise closer to the sea surface. Affected [[plankton]]ic organisms will include [[pteropod]]s, [[coccolithophorid]]s and [[foraminifera]], all important in the [[food chain]]. In tropical regions, [[coral]]s are likely to be severely affected as they become less able to build their calcium carbonate skeletons,<ref name="Cohen2009">{{cite journal|last1=Cohen|first1=A.|last2=Holcomb|first2=M.|date=2009|title=Why Corals Care About Ocean Acidification: Uncovering the Mechanism|journal=Oceanography|volume=24|pages=118–127|doi=10.5670/oceanog.2009.102|issue=4|hdl=1912/3179|doi-access=free|hdl-access=free}}</ref> in turn adversely impacting other [[Coral reef|reef]] dwellers.<ref name="AboutAntarctica">{{cite web|url=http://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/environment/climate-change/ocean-acidification-and-the-southern-ocean|title=Ocean acidification|date=28 September 2007|publisher=Department of Sustainability, Environment, Water, Population & Communities: Australian Antarctic Division |access-date=17 April 2013}}</ref> The current rate of ocean chemistry change seems to be unprecedented in Earth's geological history, making it unclear how well marine ecosystems will adapt to the shifting conditions of the near future.<ref name="Hönisch2012">{{cite journal |last1=Hönisch |first1=Bärbel |author-link=Bärbel Hönisch |last2=Ridgwell |first2=Andy |last3=Schmidt |first3=Daniela N. |last4=Thomas |first4=E. |last5=Gibbs |first5=S. J. |last6=Sluijs |first6=A. |last7=Zeebe |first7=R. |last8=Kump |first8=L. |last9=Martindale |first9=R. C. |last10=Greene |first10=S. E. |last11=Kiessling |first11=W. |display-authors=4 |date=2012 |title=The Geological Record of Ocean Acidification |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=335 |issue=6072 |pages=1058–1063 |bibcode=2012Sci...335.1058H |doi=10.1126/science.1208277 |pmid=22383840 |last12=Ries |first12=J. |last13=Zachos |first13=J. C. |last14=Royer |first14=D. L. |last15=Barker |first15=S. |last16=Marchitto |first16=T. M. |last17=Moyer |first17=R. |last18=Pelejero |first18=C. |last19=Ziveri |first19=P. |last20=Foster |first20=G. L. |last21=Williams |first21=B. |hdl=1983/24fe327a-c509-4b6a-aa9a-a22616c42d49 |s2cid=6361097|url=https://dspace.library.uu.nl/bitstream/1874/385704/1/Geological_Record.pdf }}</ref> Of particular concern is the manner in which the combination of acidification with the expected additional stressors of higher [[ocean temperature]]s and [[hypoxia (environmental)|lower oxygen levels]] will impact the seas.<ref name="Gruber2011">{{cite journal|last=Gruber|first=N.|title=Warming up, turning sour, losing breath: ocean biogeochemistry under global change|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences|volume=369|issue=1943|date=18 April 2011|pages=1980–96|doi=10.1098/rsta.2011.0003|pmid=21502171|bibcode = 2011RSPTA.369.1980G |doi-access=free}}</ref> === ارضياتي سامونڊي سائنس === {{Main|سامونڊي ارضيات}} جيولوجيڪل اوشیانوگرافي سمنڊ جي فرش جي ارضيات جو مطالعو آهي جنهن ۾ پليٽ ٽيڪٽونڪس ۽ پيلیو اوشیانوگرافي شامل آهن. === طبیعي سامونڊي سائنس === {{Main|طبیعي اوشیانوگرافي}} Physical oceanography studies the ocean's physical attributes including temperature-salinity structure, mixing, [[ocean surface wave|surface waves]], internal waves, surface [[tide]]s, [[internal tides]], and [[ocean current|currents]]. The following are central topics investigated by physical oceanography. ====Seismic Oceanography==== {{Main|Seismic Oceanography}} ====Ocean currents==== {{Further|Ocean current}} Since the early ocean expeditions in oceanography, a major interest was the study of ocean currents and temperature measurements. The [[tides]], the [[Coriolis effect]], changes in direction and strength of [[wind]], salinity, and temperature are the main factors determining ocean currents. The [[thermohaline circulation]] (THC) (''thermo-'' referring to [[temperature]] and ''-haline'' referring to [[salinity|salt content]]) connects the ocean basins and is primarily dependent on the [[Water (molecule)#Density of saltwater and ice|density of sea water]]. It is becoming more common to refer to this system as the 'meridional overturning circulation' because it more accurately accounts for other driving factors beyond temperature and salinity. *Examples of sustained currents are the [[Gulf Stream]] and the [[Kuroshio Current]] which are [[wind]]-driven [[western boundary currents]]. ====Ocean heat content==== [[File:Oceans of Climate Change.ogv|thumbnail|right|[https://climate.nasa.gov/climate_reel/OceansClimateChange640360 Oceans of Climate Change] NASA]] {{Further|Oceanic heat content}} [[Oceanic heat content]] (OHC) refers to the extra heat stored in the ocean from changes in [[Earth's energy balance]]. The increase in the ocean heat play an important role in [[sea level rise]], because of [[thermal expansion]]. [[Ocean warming]] accounts for 90% of the energy accumulation associated with [[global warming]] since 1971.<ref>{{cite report |author= IPCC|author-link= Intergovernmental Panel on Climate Change|date= 2013|title= Climate Change 2013: The Physical Science Basis|url= http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg1/WG1AR5_SPM_FINAL.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20141029034929/https://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg1/WG1AR5_SPM_FINAL.pdf |archive-date=2014-10-29 |url-status=live|publisher= [[Cambridge University Press]]|page= 8}}</ref><ref>{{cite web |url=https://news.ucar.edu/132773/2020-was-record-breaking-year-ocean-heat |title=2020 was a record-breaking year for ocean heat - Warmer ocean waters contribute to sea level rise and strengthen storms |date=2021-01-13 |author=Laura Snider |publisher=[[National Center for Atmospheric Research]]}}</ref> ===Paleoceanography=== {{Main|Paleoceanography}} Paleoceanography is the study of the history of the oceans in the geologic past with regard to circulation, chemistry, biology, geology and patterns of sedimentation and biological productivity. Paleoceanographic studies using environment models and different proxies enable the scientific community to assess the role of the oceanic processes in the global climate by the reconstruction of past climate at various intervals. Paleoceanographic research is also intimately tied to palaeoclimatology. ==سامونڊي سائنس جا ادارا== [[Image:Stazione zoologica Dohrn.jpg|thumbnail|Stazione Zoologica of Naples in the 1890s]] {{see also|List of oceanographic institutions and programs}} The earliest international organizations of oceanography were founded at the turn of the 20th century, starting with the [[International Council for the Exploration of the Sea]] created in 1902, followed in 1919 by the [[Mediterranean Science Commission]]. Marine research institutes were already in existence, starting with the [[Stazione Zoologica Anton Dohrn]] in Naples, Italy (1872), the Biological Station of Roscoff, France (1876), the Arago Laboratory in Banyuls-sur-mer, France (1882), the Laboratory of the Marine Biological Association in Plymouth, UK (1884), the Norwegian Institute for Marine Research in Bergen, Norway (1900), the Laboratory für internationale Meeresforschung, Kiel, Germany (1902). On the other side of the Atlantic, the [[Scripps Institution of Oceanography]] was founded in 1903, followed by the [[Woods Hole Oceanographic Institution]] in 1930, the [[Virginia Institute of Marine Science]] in 1938, the [[Lamont–Doherty Earth Observatory]] at [[Columbia University]] in 1949, and later the [[University of Washington#Organization|School of Oceanography]] at [[University of Washington]]. In [[Australia]], the [[Australian Institute of Marine Science]] (AIMS), established in 1972 soon became a key player in marine tropical research. In 1921 the [[International Hydrographic Bureau]], called since 1970 the [[International Hydrographic Organization]], was established to develop hydrographic and nautical charting standards. ==لاڳاپيل شعبا== بايو جيو ڪيمسٽري: زمين جي ڪيميائي چڪرن جو مطالعو جيڪي يا ته هلائي رهيا آهن يا حياتياتي سرگرمي کي متاثر ڪن ٿا. بايو جيوگرافي: نسلن جي ورڇ جو مطالعو. موسمياتيات: موسميات جو سائنسي مطالعو، موسم جي حالتن جي طور تي بيان ڪيو ويو آهي هڪ عرصي دوران اوسط. ساحلي جاگرافي: سمنڊ ۽ زمين جي وچ واري علائقي جو مطالعو. ماحولياتي سائنس: ماحولياتي نظام جي مطالعي لاء مربوط، مقداري، ۽ بين الاقوامي طريقي سان. جيو فزڪس: ڌرتي ۽ ان جي آس پاس جي فزڪس. گلیشیولوجي: برف جو سائنسي مطالعو ۽ برف شامل قدرتي رجحان. هائيڊروگرافي: پاڻي جي جسمن جي ماپ. هائيڊرولوجي: ڌرتيء ۽ ٻين سيٽن تي پاڻي جي حرڪت، تقسيم، ۽ معيار جو سائنس. لمنولوجي: اندروني آبي ماحولي نظام جو سائنس. موسمياتيات: ماحول جو بين الاقوامي سائنسي مطالعو موسم جي اڳڪٿي تي ڌيان ڏئي ٿو. میٽ اوشیئن MetOcean: موسمياتيات ۽ (طبیعي) سامونڊيات جو نصابي مخفف. ==پڻ ڏسو== {{portal|Oceans|Underwater diving}} • انوڪسڪ واقعو؛ ڌرتي جي ساگرن ۾ تاريخي آڪسيجن جي گھٽتائي جا واقعا. • انوڪسڪ پاڻي؛ سمنڊ جي پاڻيءَ جا علائقا، تازو پاڻي، يا زميني پاڻي جيڪي ٺھيل آڪسيجن کان محروم آھن. • آرگو (سمندري)؛ بين الاقوامي سامونڊي گرافڪ مشاهدو پروگرام. • آسترو اوشیانوگرافي؛ ٻاهرين سمنڊن جو مطالعو. • باٿیميٽرڪ چارٽ؛ نقشو جيڪو پاڻيءَ ء پاڻيءَ جي ٻڏل علائقي کي ڏيکاري ٿو. • ڪيبل ٿيل مشاهدو؛ سامونڊي ڪناري واري سامونڊي گرافڪ ريسرچ پليٽ فارمز جيڪي مٿاڇري سان ڳنڍيل آهن هيٺ سمنڊ جي ڪيبل ذريعي. • ماحولياتي اڳڪٿي؛ ماحولياتي نظام جي جوابن جي اڳڪٿي ڪندي ماحول کي تبديل ڪرڻ. • سمنڊ جي گردش ماڊلز جي فهرست؛ طبیعي اوشیانوگرافي ۾ استعمال ٿيل ماڊل. • سمنڊ جي فهرست • آب دوز جاین جي ٽوپوگرافڪ خاصيتن جي فهرست • سامونڊي زميني شڪل ۽ ٽوپوگرافڪ عناصر • بحري آثار قديمه؛ سمنڊ سان انساني رابطي جو آثار قديمه جو مطالعو. • سامونڊي موجوده طاقت؛ سمنڊ جي وهڪرن مان طاقت ڪڍڻ. • مئرين انجنيئرنگ: انجنيئرنگ ۽ جهاز بورڊ سسٽم جي ڊيزائن. • بحري آرڪيٽيڪچر: انجنيئرنگ جو نظم جيڪو بحري جهازن جي ڊيزائن ۽ تعمير سان لاڳاپيل آهي. • سامونڊي ڪالونائيزيشن: سامونڊي دعوي جو قسم. • سامونڊي ایکٹ 2000: آمريڪا جو قانون سمنڊن تي پاليسي قائم ڪرڻ لاءِ. • سامونڊي بصريات • سمنڊ جو رنگ • آف شور تعميرات • سامونڊي ماحول ۾ اڏاوتن ۽ سهولتن جي تنصيب • آئوٽ لائن آف اوشنوگرافي: هيرآرڪيڪل آئوٽ لائن لسٽ آف آرٽيڪلز آف اوشنوگرافي سان لاڳاپيل. • سمنڊ جي سطح: جاگرافيائي حوالو نقطو جنهن مان مختلف اوچائي ماپي ويندي آهي. • سامونڊي ڪيميا ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Oceanography}} * [http://podaac.jpl.nasa.gov/ NASA Jet Propulsion Laboratory – Physical Oceanography Distributed Active Archive Center (PO.DAAC)]. A data centre responsible for archiving and distributing data about the physical state of the ocean. * [http://www.scripps.ucsd.edu Scripps Institution of Oceanography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250728171231/https://scripps.ucsd.edu/ |date=2025-07-28 }}. One of the world's oldest, largest, and most important centres for ocean and Earth science research, education, and public service. * [http://www.whoi.edu Woods Hole Oceanographic Institution (WHOI)]. One of the world's largest private, non-profit ocean research, engineering and education organizations. * [http://www.bodc.ac.uk/ British Oceanographic Data Centre]. A source of oceanographic data and information. * [https://web.archive.org/web/20060211015453/http://dapper.pmel.noaa.gov/dchart/ NOAA Ocean and Weather Data Navigator]. Plot and download ocean data. * [http://www.vega.org.uk/video/programme/10 Freeview Video 'Voyage to the Bottom of the Deep Deep Sea' Oceanography Programme] by the [[Vega Science Trust]] and the [[BBC]]/[[Open University]]. * [https://web.archive.org/web/20130508104038/http://atlas.investigadhoc.com/ Atlas of Spanish Oceanography] by [https://web.archive.org/web/20130602181200/http://investigadhoc.com/ InvestigAdHoc]. * [https://web.archive.org/web/20110927020036/http://stommel.tamu.edu/~baum/paleo/ocean/ Glossary of Physical Oceanography and Related Disciplines ] by Steven K. Baum, Department of Oceanography, Texas A&M University * [http://barcelona-ocean.com/ Barcelona-Ocean.com ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141109094549/http://barcelona-ocean.com/ |date=2014-11-09 }}. Inspiring Education in Marine Sciences * [https://web.archive.org/web/20180905125513/http://cfoo.co.za/seaatlas/index.php CFOO: Sea Atlas]. A source of oceanographic live data (buoy monitoring) and education for South African coasts. * [https://www.tags-ship.com/ Memorial website for USNS Bowditch, USNS Dutton, USNS Michelson and USNS H. H. Hess] {{Authority control}} [[زمرو:سامونڊي سائنس| ]] [[زمرو:هائيڊرولوجي]] [[زمرو:ڌرتي سائنس]] [[زمرو:طبيعي جاگرافي]] [[زمرو:ويڊيو ڪلپ وارا مضمون]] [[زمرو:اطلاقي ۽ انٽر ڊسپلنري فزڪس]] [[زمرو:علم ارضيات جون ذيلي شاخون]] [[زمرو:ڌرتي سائنس جون ذيلي شاخون]] [[زمرو:اطلاقي ۽ بين الشعبا جاتي طبيعيات]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:ڌرتي سائنس جون ذيلي شاخون]] ==حوالا== {{حوالا}} 7betatp2g9rt02s8kmezvnzflv2r3vg 0 77086 414932 414579 2026-09-26T04:16:46Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414932 wikitext text/x-wiki [[فائل:Pangaea_continents.svg|thumb|پينجيا]] [[فائل:Pangea_animation_03.gif|thumb|پينجيا جي حرڪت]] '''پينجيا''' (Pangea) هڪ "سپر براعظم" هو جيڪو پيلیوزوئڪ دور جی آخر ۽ شروعاتي میسوزوئڪ دور ۾ موجود هو ۽ اٽڪل 300 ملين سال اڳ ٺهي ويو.<ref>{{Cite news|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2008/09/080905-pangaea-suction_2.html|title=Supercontinent Pangaea Pushed, Not Sucked, Into Place|last=Lovett|first=Richard A.|date=September 5, 2008|publisher=National Geographic News|archive-date=September 10, 2008|access-date=July 10, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20080910032754/http://news.nationalgeographic.com/news/2008/09/080905-pangaea-suction_2.html|url-status=dead}}</ref> <ref>Plate Tectonics and Crustal Evolution, Third Ed.</ref> اهو تقريباً 335 ملين سال اڳ ڪاربونيفيرس دوران گونڊوانا، يورامريڪا ۽ سائبيريا جي اڳوڻي براعظمي يونٽن مان گڏ ٿيو، ۽ تقريباً 200 ملين سال اڳ، ٽراياسڪ جي آخر ۾ ۽ جراسڪ جي شروعات ۾ جدا ٿيڻ شروع ٿيو. موجوده ڌرتيءَ ۽ ان جي براعظمي ماس جي ورهاست جي ابتڙ، پينگيا C-شڪل جو هو، جنهن جو وڏو حصو ڌرتيءَ جي اترين ۽ ڏاکڻي قطبي علائقن جي وچ ۾ پکڙيل هو ۽ ان جي چوڌاري سپر سمنڊ پانٿالسا (Panthalassa) ۽ پيلیو۔ٽيٿيس (Paleo-Tethys) ۽ بعد ۾ ٽيٿيس سمنڊن (Tethys Oceans) جي وچ ۾ پکڙيل هو. پينجيا سڀ کان تازو سپر براعظم آهي جيڪو وجود ۾ آيو آهي ۽ ارضيات جي ماهرن پاران پهريون ڀيرو ٻيهر تعمير ڪيو ويو آهي. ==تصور جي اصليت== ==وجود جو ثبوت== ==ٺهڻ== ==زندگي== ==ڇڪڻ ۽ ڀڃڻ== ==پڻ ڏسو== ==خارجي لنڪس== {{Commons category|Pangea|Pangaea}} {{Wiktionary|Pangaea}} * [https://web.archive.org/web/20090105162104/http://pubs.usgs.gov./publications/text/historical.html USGS Overview] * [http://www.scotese.com/newpage8.htm Map of Triassic Pangaea at Paleomaps] * [http://www.nhm.ac.uk/visit-us/galleries/red-zone/earths-treasury/index.html NHM Gallery] {{Continents of the world}} {{Authority control}} [[Category:Carboniferous paleogeography]] [[Category:Former supercontinents]] [[Category:Historical continents]] [[Category:Jurassic paleogeography]] [[Category:Permian paleogeography]] [[Category:Plate tectonics]] [[Category:Triassic paleogeography]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ارضيات]] [[زمرو:زمين]] [[زمرو:دنيا]] 85vpwdl4va247zwnfovksiuha2204le 0 77107 414855 379770 2026-09-26T01:10:01Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414855 wikitext text/x-wiki {{short description|Sea of the northern Pacific Ocean off the coast of Alaska and Russia}} {{distinguish|بئرينٽ سمنڊ|بيرنگ سامونڊي گذرگاهه}} {{Infobox body of water | name = بئرنگ سمنڊ<br>Bering Sea | native_name = | native_name_lang = | other_name = | image = LA2-Bering-Sea-UTM-zones.png | alt = | caption = Map showing the location of the Bering Sea with latitude and longitude zones of the [[Universal Transverse Mercator coordinate system]] | image_bathymetry = | alt_bathymetry = | caption_bathymetry = | location = | group = | coordinates = {{coord|58|0|N|178|0|W|region:ZZ_type:waterbody|display=inline,title}} | type = | etymology = | part_of = | inflow = | rivers = | outflow = | oceans = | catchment = | basin_countries = [[Russia]] and [[United States]] | agency = | designation = | date-built = <!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent bodies of water --> | engineer = | date-flooded = <!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent bodies of water --> | length = | width = | area = {{cvt|2,000,000|km2}} | depth = | max-depth = | volume = | residence_time = | salinity = | shore = | elevation = | temperature_high = | temperature_low = | frozen = | islands = | islands_category = | sections = | trenches = | benches = | cities = | pushpin_map = Alaska | pushpin_label_position = <!-- left, right, top or bottom --> | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | website = | reference = }} '''بئرنگ سمنڊ''' ( روسي: Бе́рингово мо́ре؛ انگریزي:Bering Sea) [[پيسفڪ سمنڊ|اتر پئسفڪ سمنڊ]] جو هڪ ٿلهو سمنڊ آهي.<ref name="Fasham2003">{{ڪتابن مان حوالا|url=http://books.google.com/books?id=3c_vFxn2Z8kC&pg=PA79|title=Ocean biogeochemistry: the role of the ocean carbon cycle in global change|last=M. J. R. Fasham|publisher=Springer|year=2003|isbn=978-3-540-42398-0|page=79|access-date=29 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225033503/https://books.google.com/books?id=3c_vFxn2Z8kC&pg=PA79&hl=en|archive-date=2018-12-25}}</ref> <ref name="McColl2005">{{ڪتابن مان حوالا|url=http://books.google.com/books?id=DJgnebGbAB8C&pg=PA697|title=Encyclopedia of World Geography|last=McColl|first=R.W.|publisher=Infobase Publishing|year=2005|isbn=978-0-8160-5786-3|page=697|access-date=26 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225033508/https://books.google.com/books?id=DJgnebGbAB8C&pg=PA697&hl=en|archive-date=2018-12-25}}</ref> اهو ڌرتيءَ تي ٻن وڏين زمينن: يوريشيا ۽ آمريڪا جي وچ ۾، بئرنگ اسٽريٽ سان گڏ ٺهي ٿو ۽ ورهايل آھي.<ref name="Fasham20032">{{ڪتابن مان حوالا|url=http://books.google.com/books?id=3c_vFxn2Z8kC&pg=PA79|title=Ocean biogeochemistry: the role of the ocean carbon cycle in global change|last=M. J. R. Fasham|publisher=Springer|year=2003|isbn=978-3-540-42398-0|page=79|access-date=29 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225033503/https://books.google.com/books?id=3c_vFxn2Z8kC&pg=PA79&hl=en|archive-date=2018-12-25}}</ref> <ref name="McColl20052">{{ڪتابن مان حوالا|url=http://books.google.com/books?id=DJgnebGbAB8C&pg=PA697|title=Encyclopedia of World Geography|last=McColl|first=R.W.|publisher=Infobase Publishing|year=2005|isbn=978-0-8160-5786-3|page=697|access-date=26 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225033508/https://books.google.com/books?id=DJgnebGbAB8C&pg=PA697&hl=en|archive-date=2018-12-25}}</ref> اهو هڪ اونهي پاڻيءَ جي طاس تي مشتمل آهي، جيڪو پوءِ ڪنٽينينٽل شيلفن جي مٿان اونهي پاڻيءَ ۾ هڪ تنگ ڍانچي مان اڀري ٿو. بيرنگ سمنڊ جو نالو ويٽس بئرنگ، روسي سروس ۾ هڪ ڊنمارڪین نيويگيٽر، جيڪو سال 1728ع ۾، پهريون يورپي هو جنهن ان کي منظم طريقي سان دريافت ڪيو، جيڪو پئسفڪ سمنڊ کان اتر طرف آرڪٽڪ سمنڊ ڏانهن روانو ٿيو، جي نالي تي رکيو ويو آهي.<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/biography/Vitus-Bering|title=Vitus Bering|encyclopedia=Encyclopaedia Britannica|access-date=2018-12-21}}</ref> بيرنگ سمنڊ الاسڪا جي نار کان الاسڪا جزيره نما طرفان جدا ٿيل آهي. اهو 20,00,000 چورس ڪلوميٽر (7,70,000 چورس ميل) تي پکڙيل آهي ۽ اوڀر ۽ اتر اوڀر ۾ الاسڪا، اولهه ۾ روسي ڏور اوڀر ۽ ڪمچٽکا جزيره نما ۽ ڏکڻ ۾ الاسڪا جزيره نما ۽ اليوشئين جزائر سان گھیریل آهي. پري اتر طرف بئرنگ اسٽريٽ، جيڪا بئرنگ سمنڊ کي آرڪٽڪ سمنڊ جي چکچي سمنڊ سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite encyclopedia|title=Area of Bering sea|url=https://www.britannica.com/place/Bering-Sea|encyclopedia=Encyclopaedia Britannica|access-date=2018-12-21}}</ref> برسٽل بي بئرنگ سمنڊ جو حصو آهي جيڪو الاسڪا جزائر ۽ ڪيپ نيوينهم جي وچ ۾ ڏکڻ اولهه الاسڪا جي مکيه زمين تي آهي. بئرنگ سمنڊ جي ماحولياتي نظام ۽ انهي سان گڏ سمنڊ جي وچ ۾ بين الاقوامي پاڻي (جنهن کي "ڊونٽ هول" جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو<ref>{{cite web|url=http://www1.american.edu/ted/donut.htm|title=North Pacific Overfishing (DONUT)|work=Trade Environment Database|publisher=American University|archive-url=https://web.archive.org/web/20110409225847/http://www1.american.edu/TED/DONUT.HTM|archive-date=9 April 2011|access-date=13 August 2011|url-status=dead}}</ref>)، ۾ آمريڪا ۽ روس جي دائري ۾ موجود وسيلا شامل آهن. واهه، سمنڊ جي برف، ۽ موسم جي وچ ۾ رابطي هڪ مضبوط ۽ پيداواری ماحولياتي نظام لاء ٺاهي ٿي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links}} * [http://www.beringclimate.noaa.gov/ Bering Sea Climate and Ecosystem] from [[NOAA]] * [http://www.pmel.noaa.gov/np/ North Pacific Ocean theme page] from [[NOAA]] * [http://library.state.ak.us/asp/edocs/2007/04/ocn132695933.pdf Groundfish fisheries and harvest, 2005] from [[Alaska Department of Fish and Game]] * [https://www.pbs.org/wgbh/nova/extremeice/thinice.html Video of research on Bering Sea] * [https://web.archive.org/web/20160312115632/http://coastmariner.com/bin/chart2.php?chartid=513_1&lat=53.89429&lon=-166.51209 Nautical Chart of the Bering Sea (Southern Part)] {{Islands in the Bering Sea}} {{List of seas}} {{Authority control}} [[زمرو:بيرنگ سمنڊ]] [[زمرو:سمنڊ]] [[زمرو:پئسفڪ وڏو سمنڊ]] [[زمرو:حاشيائي سمنڊ]] [[زمرو:سامونڊي ماحولياتي علائقا]] [[زمرو:پئسفڪ سمنڊ جا حاشيائي سمنڊ]] [[زمرو:الاسڪا رياست ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:ڪمچٽيڪا ڪرائي جي ساحلي جاگرافي]] [[زمرو:چوڪوٽڪا خودمختيار اوڪرگ جي ساحلي جاگرافي]] [[زمرو:روس جي ساحلي جاگرافي]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:الاسڪا رياست ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:چوڪوٽڪا خودمختيار اوڪرگ جي ساحلي جاگرافي]] [[زمرو:ڪمچٽيڪا ڪرائي جي ساحلي جاگرافي]] [[زمرو:پئسفڪ سمنڊ جا حاشيائي سمنڊ]] [[زمرو:سامونڊي ماحولياتي علائقا]] [[زمرو:روس جو پئسفڪ ساحل]] [[زمرو:روس-آمريڪا حد]] [[زمرو:ايشيا جا سمنڊ]] [[زمرو:اتر آمريڪا جا سمنڊ]] [[زمرو:روس جا سمنڊ]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جا سمنڊ]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي ارضيات]] m3l0wstprtd7nz3w6xkmgvv4k87v1bm 0 77112 414937 404982 2026-09-26T04:37:33Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414937 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water|name=ڏکڻ چين سمنڊ<br>South China Sea|native_name=|native_name_lang=|other_name=<!-- Images -->|image=Mar de China Meridional - BM WMS 2004.jpg|alt=|caption=ڏکڻ چين سمنڊ جی سیٹلائٹ تصویر|image_bathymetry=South China Sea.jpg|alt_bathymetry=|caption_bathymetry=The northeastern portion of South China Sea <!-- Stats -->|location=اوڀر ايشيا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا|group=|coordinates={{Coord|12|N|113|E|type:waterbody_scale:10000000|display=inline,title}}|type=[[سمنڊ]]|etymology=|part_of=[[پئسفڪ سمنڊ]]|inflow=|rivers=* اگنو ندي * جيولونگ ندي * ميڪانگ ندي * من ندي * پاهانگ ندي * پامپانگا ندي * پاسگ ندي * پرل ندي * راجانڳ ندي * ریڊ ندي|outflow=|oceans=|catchment=<!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used -->|basin_countries=* [[برونائي]] * [[چين]] * [[انڊونيشيا]] * [[ملائيشيا]] * [[فلپائن]] * [[تائيوان]] * [[ويتنام]]|agency=|designation=|length=<!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used -->|width=<!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used -->|area=35,00,000 چورس ڪلوميٽر<br>14,00,000 چورس ميل|depth=<!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used -->|max-depth=<!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used -->|volume=<!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used -->|salinity=|shore=<!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used -->|elevation=<!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used -->|temperature_high=<!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used -->|temperature_low=<!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used -->|islands=ڏکڻ چين سمنڊ ۾ ٻيٽن جي فهرست * بورنیو * ھینان * لوزون * پلاوان * تائیوان|islands_category=Islands of the South China Sea|sections=|trenches=منيلا خندق|benches=|cities=* الامنٽ * بي ريا * باک ليو * باڪور * بالنگا * بنهه. ٽولي * ڪام فا * ڪام رنھ * ڪنڊن * ڪاوايٽ شهر * دا نانگ. * لونگ پين * ڊانگ هائي * ها لونگ * ها ٽين * هيڪو * هاءِ فونگ * هو چي من شهر * هائيهڪ * هانگ ڪانگ * ڪهوسيانگ * ڪوٽا ڪينابالو * ڪوالا ترنگانو * ڪوانرنگ * ڪوچیگ * * لاس پنيس * مکائو * مالو۔لاس * منيلا * * ميري * مونگکائي * ناخون سي تھمرات * نامداين * نانوان * نيوٽس * ناٽرانگ. * اولون گپو * پارانڪ * پاسائي * پٽايا * پیڪان * فان رنگ- ٺپ چيم * فان ٺیٽ * ڪوانگ گائي * ڪوئي نان * سام سن * سان فرنانڊو * سنيا * شانتو * سيهانوڪ ويلي * ساوڪ ٽرانگ * سوراٿاني * تائي ٽنگ * تينان * ٽام کائي * تن جنگ پينانگ * ٿائي بنهه * ٿانھ ھووا * ويگان * توئي ھووا * ونگ تاءُ * زيامن * زان جيانگ <!-- Map -->|pushpin_map=South China Sea#Southeast Asia#Asia|pushpin_relief=y|pushpin_label=ڏکڻ چين سمنڊ|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|pushpin_map_caption=<!-- Below -->|website=|reference=}} '''ڏکڻ چين سمنڊ''' (South China Sea) [[پيسفڪ سمنڊ|اولھہ پئسفڪ سمنڊ]] جو هڪ ننڍو [[سمنڊ]] آهي. ان جي اتر ۾ ڏکڻ چين، اولهه ۾ انڊوچائنز جزائر، اوڀر ۾ [[تائيوان]] ۽ اتر اولهه ۾ [[فلپائن]] (خاص طور لوزون، منڊورو ۽ پلاوان) جا جزائر ۽ ڏکڻ ۾ [[انڊونيشيا|انڊونيشيائي]] ٻيٽ بورنيو، اوڀر ۾ سماترا ۽ بنگڪا بيلٽنگ ٻيٽ شامل آهن. اھا اٽڪل 35,00,000 چورس ڪلوميٽر (14,00,000 چورس میل) جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهن. اهو تائيوان اسٽريٽ ذريعي اوڀر چين سمنڊ، لوزون اسٽريٽ ذريعي [[فلپائن سمنڊ|فلپائني سمنڊ]]، پالوان جي چوڌاري آبنائي ذريعي سولو سمنڊ ۽ ڪريماتا ۽ بنگڪا اسٽريٽ ذريعي جاوا سمنڊ سان جڙيل آھي. ٿائلينڊ جي نار ۽ ٽونڪن جي نار ڏکڻ چين سمنڊ جو حصو آهن. سال 2016ع ۾ دنيا جي 16 ٽريلين ڊالرن جو تجارتی مال مان 3.4 ٽريلين ڊالرن جو مال ڏکڻ چائنا سمنڊ مان سامونڊي جھازن ذریعی گذريو. علائقي ۾ تيل ۽ قدرتي گئس جا ذخيرا مليا آهن. اولھہ مرڪزي پئسفڪ سال 2010ع ۾ دنيا جي تجارتي مڇي مارڻ جو 14 سيڪڙو حصو ورتو. ڏکڻ چائنا سمنڊ جا ٻيٽ، مجموعي طور تي ڪيترن ئي [[ٻيٽن جو ميڙ|ٻيٽن جی ميڙ]] تي مشتمل آهن، اڪثر ڪري ننڍا ننڍا غير آباد ٻيٽ، جزائر (ڪيز ۽ شوال)، ريف/[[ڇليدار ٻيٽ|ايٽولس]] ۽ سامونڊي ڪنارن جو تعداد سوين ۾، ڪيترن ئي ملڪن طرفان خودمختياري جي دعوائن جي تابع آهن. اهي دعوائون پڻ جزائر ۽ سمنڊ لاءِ استعمال ٿيندڙ نالن جي مختلف قسمن ۾ ظاهر ٿين تا. ==نالو== {{Infobox Chinese | pic = | piccap = | showflag = p | poj = lâm-hái | hain = nâm-hái | wuu = noe^平 he^上 | j = naam⁴ hoi² | h = nam¹¹ hoi³¹ | bpmf = ㄋㄢˊ ㄏㄞˇ | t = | s = | w = Nan² Hai³ | mi = {{IPAc-cmn|n|an|2|-|h|ai|3}} | p = Nán Hǎi | c = 南海 | l = South Sea | t2 = 南中國海 | s2 = 南中国海 | p2 = Nán Zhōngguó Hǎi | w2 = Nan² Chung¹-kuo² Hai³ | mi2 = {{IPAc-cmn|n|an|2|-|zh|ong|1|g|uo|2|-|h|ai|3}} | l2 = South China Sea | j2 = naam⁴ zung¹ gwok³ hoi² | h2 = nam¹¹ dung²⁴ gued² hoi³¹ | wuu2 = noe^平 tson^平 koh^入 he^上 | bpmf2 = ㄋㄢˊ ㄓㄨㄥ ㄍㄨㄛˊ ㄏㄞˇ | poj2 = lâm tiong-kok hái | hain2 = nâm tieng-kuōk hái | tgl = Dagat Timog Tsina <br /><small>(South China Sea)</small><br />Dagat Luzon<br /><small>(Luzon Sea)</small> | por = Mar da China Meridional<br /><small>(South China Sea)</small> | msa = {{lang|ms|Laut Cina Selatan}} ({{lang|ms-arab|{{Script|Arab|لا{{Jawi-HamzaThreeQuarter}}وت چينا سلاتن}}}}) <br /><small>(South China Sea)</small><br />{{lang|ms|Laut Nusantara}} ({{lang|ms-arab|{{Script|Arab|لا{{Jawi-HamzaThreeQuarter}}وت نوسنتارا}}}})<br /><small>(Nusantara Sea)</small><br />{{lang|ms|Laut Campa}} ({{lang|ms|{{Script|Arab|لا{{Jawi-HamzaThreeQuarter}}وت چمڤا}}}})<br /><small>(Champa Sea)</small> | vie = Biển Đông | lqn = East Sea | kanji = 南支那海 {{lang|en|or|italic=no}} 南シナ海 <small>{{lang|en|(literally "South [[Shina (word)|Shina]] Sea")|italic=no}}</small> | kana = みなみシナかい | romaji = Minami Shina Kai | ind = Laut Cina Selatan / <br />Laut [[Names of China#Zhongguo|Tiongkok]] Selatan<br /><small>(South China Sea)</small><br />Laut Natuna Utara<br /><small>(North Natuna Sea; Indonesian official government use; Claimed Indonesian EEZ only)</small><ref>{{Cite web|url=https://news.detik.com/bbc-world/d-3561255/china-komentari-penamaan-laut-natuna-utara-oleh-indonesia|title=China Komentari Penamaan Laut Natuna Utara oleh Indonesia|first=B. B. C.|last=Indonesia|website=detiknews}}</ref> | tha = ทะเลจีนใต้ <br />{{IPA-th|tʰā.lēː t͡ɕīːn tâ(ː)j|}}<br /><small>(South China Sea)</small> | rtgs = Thale Chin Tai | order = st | ci = | altname = | hn = 𣷷東 | tet = Tasi Sul Xina }} ''South China Sea'' is the dominant term used in English for the sea, and the name in most European languages is equivalent. This name is a result of early European interest in the sea as a route from Europe and South Asia to the trading opportunities of China. In the 16th century, Portuguese sailors called it the China Sea ({{lang|pt|Mare da China}}); later needs to differentiate it from nearby bodies of water led to calling it South China Sea.<ref>{{cite book |last=Tønnesson |first=Stein |date=2005 |chapter=Locating the South China Sea |editor-last1=Kratoska |editor-first1=Paul H. |editor-last2=Raben |editor-first2=Remco |editor-last3=Nordholt |editor-first3=Henk Schulte |title=Locating Southeast Asia: Geographies of Knowledge and Politics of Space |url=https://archive.org/details/locatingsoutheas0000unse |publisher=Singapore University Press |page=[https://archive.org/details/locatingsoutheas0000unse/page/204 204] |isbn=9971-69-288-0 |quote=The European name 'South China Sea' ... is a relic of the time when European seafarers and mapmakers saw this sea mainly as an access route to China ... European ships came, in the early 16th century, from Hindustan (India) ... The Portuguese captains saw the sea as the approach to this land of China and called it ''Mare da China''. Then, presumably, when they later needed to distinguish between several China seas, they differentiated between the 'South China Sea', ...}}</ref> The [[International Hydrographic Organization]] refers to the sea as "South China Sea (Nan Hai)".<ref name="IHO">{{cite web |url=https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf |title=Limits of Oceans and Seas, 3rd edition |year=1953 |publisher=[[International Hydrographic Organization]] |access-date=28 December 2020 |at=§&nbsp;49 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008191433/http://www.iho.int/iho_pubs/standard/S-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf |archive-date=8 October 2011}}</ref> The ''[[Yizhoushu]]'', which was a chronicle of the [[Western Zhou]] dynasty (1046–771 BCE), gives the first Chinese name for South China Sea as ''Nanfang Hai'' ({{zh|c=南方海|p=Nánfāng Hǎi|l=Southern Sea|links=no}}), claiming that barbarians from that sea gave tributes of [[hawksbill sea turtle]]s to the Zhou rulers.<ref name="Shen">{{cite journal|title=China's Sovereignty over the South China Sea Islands: A Historical Perspective|first=Jianming|last=Shen|journal=Chinese Journal of International Law|year=2002|volume=1|issue=1|pages=94–157|doi=10.1093/oxfordjournals.cjilaw.a000432|doi-access=free}}</ref> The ''[[Classic of Poetry]]'', ''[[Zuo Zhuan]]'', and ''[[Guoyu (book)|Guoyu]]'' classics of the [[Spring and Autumn period]] (771–476 BCE) also referred to the sea, but by the name ''Nan Hai'' ({{zh|c=南海|p=Nán Hǎi|l=South Sea|links=no}}) in reference to the [[Chu (state)|State of Chu's]] expeditions there.<ref name="Shen"/> Nan Hai, the South Sea, was one of the [[Four Seas]] of Chinese literature. There are three other seas, one for each of the four cardinal directions.<ref>{{cite book|first=Chun-shu|last=Chang|title=The Rise of the Chinese Empire: Nation, State, and Imperialism in Early China, ca. 1600 B.C. &ndash; A.D. 8|url=https://archive.org/details/risechineseempir08chan|url-access=limited|year=2007|publisher=University of Michigan Press|isbn=978-0-472-11533-4|pages=[https://archive.org/details/risechineseempir08chan/page/n302 263]–264}}</ref> During the [[Han dynasty#Eastern Han|Eastern Han dynasty]] (23–220 CE), China's rulers called the sea ''Zhang Hai'' ({{zh|c=漲海|p=Zhǎng Hǎi|l=distended sea}}).<ref name="Shen"/> ''Fei Hai'' ({{zh|c=沸海|p=Fèi Hǎi|l=boiling sea}}) became popular during the [[Northern and Southern dynasties|Southern and Northern dynasties]]. Usage of the current Chinese name, ''Nan Hai'' (South Sea), gradually became widespread during the [[Qing dynasty]].<ref>華林甫 (Hua Linfu), 2006. 插圖本中國地名史話 (An illustrated history of Chinese place names). 齊鲁書社 (Qilu Publishing), page 197. {{ISBN|7533315464}}</ref> In Southeast Asia it was once called the '''Champa Sea''' or ''Sea of Cham'', after the maritime kingdom of [[Champa]] (nowadays [[Central Vietnam]]), which flourished there before the 16th century.<ref name="NG-The Cham">{{cite web |last=Bray |first=Adam |date=June 18, 2014 |title=The Cham: Descendants of Ancient Rulers of South China Sea Watch Maritime Dispute From Sidelines – The ancestors of Vietnam's Cham people built one of the great empires of Southeast Asia |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2014/06/140616-south-china-sea-vietnam-china-cambodia-champa/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620153051/http://news.nationalgeographic.com/news/2014/06/140616-south-china-sea-vietnam-china-cambodia-champa/ |url-status=dead |archive-date=June 20, 2014 |work=[[National Geographic]]}}</ref> The majority of the sea came under Japanese naval control during World War II following the military acquisition of many surrounding South East Asian territories in 1941. Japan calls the sea {{lang|ja-Latn|Minami [[Shina (word)|Shina]] Kai}} "South China Sea". This was written {{lang|ja|南支那海}} until 2004, when the Japanese Foreign Ministry and other departments switched the spelling to {{lang|ja|南シナ海}}, which has become the standard usage in Japan. In China, it is called the ''South Sea'', ({{zh|s=南海|p=Nánhǎi|labels=no}}), and in [[Vietnam]] the ''East Sea'', {{lang|vi|Biển Đông}}.<ref>{{cite web |url=http://chinhphu.vn/portal/page?_pageid=439,1090459&_dad=portal&_schema=portal&pers_id=1091147&item_id=5147503&p_details=1 | title=VN and China pledge to maintain peace and stability in East Sea |publisher= Socialist Republic of Vietnam Government Web Portal}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.vietnamembassy-usa.org/news/story.php?d=20010311025315 | title= FM Spokesperson on FIR control over East Sea | publisher= Embassy of Vietnam in USA|date= March 11, 2001 }}</ref><ref>{{cite web | url= http://gis.chinhphu.vn/ShowmapGov.asp?pLayer=vn_hcc |archive-url=https://web.archive.org/web/20061006230745/http://gis.chinhphu.vn/Applet.asp?pLayer=vn_hcc |archive-date=2006-10-06 | title=The Map of Vietnam |publisher= Socialist Republic of Vietnam Government Web Portal}}</ref> In [[Malaysia]], [[Indonesia]] and the [[Philippines]], it was long called the ''South China Sea'' ({{lang-tl|Dagat Timog Tsina}}, {{lang-ms|Laut China Selatan}}), with the part within Philippine territorial waters often called the "Luzon Sea", {{lang|tl|Dagat Luzon}}, by the Philippines.<ref>{{cite book|author1=John Zumerchik|author2=Steven Laurence Danver|author-link=Steven L. Danver|title=Seas and Waterways of the World: An Encyclopedia of History, Uses, and Issues|url=https://books.google.com/books?id=IBKoUXrF5p0C|year=2010|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-85109-711-1|page=[https://books.google.com/books?id=IBKoUXrF5p0C&pg=PR259 259]}}</ref> However, following an escalation of the [[Spratly Islands dispute]] in 2011, various Philippine government agencies started using the name '''West Philippine Sea'''. A [[PAGASA|Philippine Atmospheric, Geophysical and Astronomical Services Administration (PAGASA)]] spokesperson said that the sea to the east of the Philippines will continue to be called the [[Philippine Sea]].<ref>{{Cite news|url=http://news.asiaone.com/News/Latest%2BNews/Asia/Story/A1Story20110613-283772.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112101354/http://news.asiaone.com/News/Latest%2BNews/Asia/Story/A1Story20110613-283772.html|archive-date=January 12, 2012|title=South China Sea renamed in the Philippines|first=Tarra|last=Quismundo|date=2011-06-13|access-date=2011-06-14|newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]]|accessdate=2024-07-12|archivedate=2018-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181003010323/http://news.asiaone.com/News/Latest+News/Asia/Story/A1Story20110613-283772.html}}</ref> In September 2012, Philippine President [[Benigno Aquino III]] signed Administrative Order No. 29, mandating that all government agencies use the name ''West Philippine Sea'' to refer to the parts of South China Sea within the [[Exclusive economic zone of the Philippines|Philippines exclusive economic zone]], including the Luzon Sea as well as the waters around, within and adjacent to the [[Kalayaan Island Group]] and [[Bajo de Masinloc]], and tasked the [[National Mapping and Resource Information Authority]] to use the name in official maps.<ref>{{cite web|url=http://www.officialgazette.gov.ph/2012/09/05/administrative-order-no-29-s-2012/|title=Administrative Order No. 29, s. 2012|date=September 5, 2012|work=Official Gazette|publisher=Government of the Philippines|access-date=May 14, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180518200249/http://www.officialgazette.gov.ph/2012/09/05/administrative-order-no-29-s-2012/|archive-date=May 18, 2018}}</ref><ref>[http://ph.news.yahoo.com/west-philippine-sea-limited-exclusive-economic-zone-120023464.html West Philippine Sea Limited To Exclusive Economic Zone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210307100754/https://ph.news.yahoo.com/west-philippine-sea-limited-exclusive-economic-zone-120023464.html |date=2021-03-07 }}, September 14, 2012, ''International Business Times''</ref> In July 2017, to assert its sovereignty, Indonesia renamed the northern reaches of [[exclusive economic zone of Indonesia|its exclusive economic zone]] in the South China Sea as the ''North Natuna Sea'', which is located north of the Indonesian [[Natuna Regency|Natuna Islands]], bordering southern [[Exclusive economic zone of Vietnam|Vietnam exclusive economic zone]], corresponding to southern end of South China Sea.<ref>{{cite web |author=Prashanth Parameswaran |date=17 July 2017 |title=Why Did Indonesia Just Rename Its Part of the South China Sea? |url=https://thediplomat.com/2017/07/why-did-indonesia-just-rename-its-part-of-the-south-china-sea/ |work=[[The Diplomat]]}}</ref> The "Natuna Sea" is located south of Natuna Island within Indonesian territorial waters.<ref>{{cite news | title = Asserting sovereignty, Indonesia renames part of South China Sea | author1= Tom Allard | author2= Bernadette Christina Munthe| work = Reuters | date = 14 July 2017 | url = https://www.reuters.com/article/us-indonesia-politics-map-idUSKBN19Z0YQ}}</ref> Therefore, Indonesia has named two seas that are portions of South China Sea; the [[Natuna Sea]] located between Natuna Islands and the [[Lingga Regency|Lingga]] and [[Tambelan Archipelago]]s, and the North Natuna Sea located between the Natuna Islands and [[Cape Cà Mau]] on the southern tip of the [[Mekong Delta]] in Vietnam. ==هائيڊروگرافي== ==ارضيات== ==ٻيٽ ۽ سمنڊ== ==واپاري رستا== ==قدرتي وسيلا== ==علائقائي دعويٰ== ==پڻ ڏسو== ==خارجي لنڪس== {{Commons category|South China Sea}} * [http://www.nbr.org/research/activity.aspx?id=262 ASEAN and the South China Sea: Deepening Divisions] Q&A with Ian J. Storey (July 2012) * [http://www.nbr.org/research/activity.aspx?id=151 Rising Tensions in the South China Sea], June 2011 Q&A with Ian J. Storey * [http://chinadigitaltimes.net/china/south-china-sea/ News collections on The South China Sea] on [[China Digital Times]] * [http://google-latlong.blogspot.com/2008/02/south-china-sea-project.html The South China Sea on Google Earth] – featured on Google Earth's Official Blog * [http://community.middlebury.edu/~scs/ South China Sea Virtual Library] – online resource for students, scholars and policy-makers interested in South China Sea regional development, environment, and security issues. * [https://web.archive.org/web/20101030031639/http://www.eia.doe.gov/emeu/cabs/South_China_Sea/Background.html Energy Information Administration – The South China Sea] * [https://web.archive.org/web/20080522024651/http://www.tracc.org.my/Borneocoast/biogeography/SOUTH_CHINA_SEA.html Tropical Research and Conservation Centre – The South China Sea] * [https://web.archive.org/web/20041206223201/http://www.iccwbo.org/ccs/imb_piracy/weekly_piracy_report.asp Weekly Piracy Report] * [https://web.archive.org/web/20090203194826/http://www.unepscs.org/SCS_Documents/Download/14_-_South_China_Sea_Project_Knowledge_Documents.html Reversing Environmental Degradation Trends in the South China Sea and Gulf of Thailand] * [http://www.unepscs.org/SCS_Documents/Download/14_-_South_China_Sea_Project_Knowledge_Documents.html UNEP/GEF South China Sea Knowledge Documents] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090203194826/http://www.unepscs.org/SCS_Documents/Download/14_-_South_China_Sea_Project_Knowledge_Documents.html |date=2009-02-03 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=Uh0CzIyg2Lc Audio] Radio communication between United States Navy Boeing P-8A Poseidon aircraft operating under international law and the Chinese Navy warnings. * [https://sea.lib.niu.edu/seadl/islandora/object/seadl%3A35 A 1775 Chart of the China Sea | Southeast Asia Digital Library] {{Authority control}} [[Category:South China Sea| ]] [[Category:Marginal seas of the Pacific Ocean]] [[Category:Maritime Southeast Asia]] [[Category:Seas of Indonesia]] [[Category:Seas of Malaysia]] [[Category:Seas of the Philippines]] [[Category:Bodies of water of Brunei]] [[Category:Seas of China]] [[Category:Bodies of water of Hong Kong]] [[Category:Bodies of water of Macau]] [[Category:Bodies of water of Singapore]] [[Category:Seas of Taiwan]] [[Category:Bodies of water of Vietnam]] [[Category:Disputed territories in Southeast Asia]] [[Category:Territorial disputes of China]] [[Category:Territorial disputes of Malaysia]] [[Category:Territorial disputes of Vietnam]] [[Category:Territorial disputes of the Philippines]] [[Category:Territorial disputes of the Republic of China]] [[Category:Indonesia–Vietnam border]] [[Category:Malaysia–Vietnam border]] [[Category:Seas of Asia]] [[Category:China Seas]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سمنڊ]] [[زمرو:فلپائن]] [[زمرو:ويٽنام]] [[زمرو:انڊونيشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ملائيشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:چين جي جاگرافي]] [[زمرو:ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:فلپائن جي جاگرافي]] f9mp2finpv9a2mg60o40t9mc5cpgana 0 77773 414940 364883 2026-09-26T04:56:58Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414940 wikitext text/x-wiki {{Short description|U.S. state}} {{About|the U.S. state|the river|Kentucky River|other uses}} {{Infobox U.S. state | name = ڪينٽڪي<br>Kentucky | official_name = ڪينٽڪي جي دولت مشترڪه<br> Commonwealth of Kentucky | image_flag = Flag of Kentucky.svg | flag_link = Flag of Kentucky | image_seal = Seal_of_Kentucky.svg | image_map = Kentucky in United States.svg | nickname = "بلو گراس اسٽيٽ" | Former = [[ورجينيا]] جو حصو (ڪينٽڪي ضلعو) | population_demonym = Kentuckian | motto = ''United we stand, divided we fall''<br />''Deo gratiam habeamus''<br />(Let us be grateful to God) | anthem = [[My Old Kentucky Home]] | seat = [[فرئنڪفورٽ، ڪينٽڪي|فرئنڪفورٽ]] | OfficialLang = English<ref name="kysym">{{cite web |title=Kentucky State Symbols |publisher=Kentucky Department for Libraries and Archives |url = http://kdla.ky.gov/resources/KYSymbols.htm |archive-url = https://web.archive.org/web/20070703084450/http://www.kdla.ky.gov/resources/KYSymbols.htm |archive-date=July 3, 2007 |access-date=November 29, 2006 |url-status=dead }}</ref> | LargestCity = [[لوئيسول، ڪينٽڪي|لوئيسول]] | LargestCounty = جيفرسن ڪائونٽي | LargestMetro = لوئيسول ميٽروپوليٽن علائقو | Governor = اينڊي بيشيئر ([[Democratic Party (United States)|D]]) | Lieutenant Governor = جيڪولين ڪولمئن (D) | Legislature = [[Kentucky General Assembly|General Assembly]] | Upperhouse = [[Kentucky Senate|Senate]] | Lowerhouse = [[Kentucky House of Representatives|House of Representatives]] | Judiciary = [[Kentucky Supreme Court]] | Senators = {{nowrap|[[Mitch McConnell]] ([[Republican Party (United States)|R]])}}<br />{{nowrap|[[Rand Paul]] (R)}} | Representative = 5 Republicans<br />1 Democrat | postal_code = KY | TradAbbreviation = Ky | area_rank = 37هون | area_total_sq_mi = 40,408 | area_total_km2 = 104,656 | area_land_sq_mi = 39,486 | area_land_km2 = 102,269 | area_water_sq_mi = 921 | area_water_km2 = 2,387 | area_water_percent = 2.2 | population_as_of = 2020ع | population_rank = 26هون | 2010Pop = {{increaseNeutral}} 4,505,836<ref name="Census2020">{{cite web |title=2020 Census Apportionment Results |url=https://www.census.gov/data/tables/2020/dec/2020-apportionment-data.html |website=census.gov |publisher=[[United States Census Bureau]] |access-date=April 26, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426210008/https://www.census.gov/data/tables/2020/dec/2020-apportionment-data.html |archive-date=April 26, 2021 |url-status=live }}</ref> | population_density_rank = 23هون | MedianHouseholdIncome = $52,295<ref>{{cite web|url=http://kff.org/other/state-indicator/median-annual-income/?currentTimeframe=0|website=The Henry J. Kaiser Family Foundation|title=Median Annual Household Income|access-date=May 14, 2019|archive-date=December 20, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220091007/http://kff.org/other/state-indicator/median-annual-income/?currentTimeframe=0|url-status=live}}</ref> | IncomeRank = [[List of U.S. states and territories by income#States and territories ranked by median household income|44th]] | 2000DensityUS = 114 | 2000Density = 44 | AdmittanceOrder = 15هون | AdmittanceDate = پهرين جون، 1792ع | timezone1 = [[Eastern Time Zone (North America)|Eastern]] | utc_offset1 = −05:00 | timezone1_DST = [[Eastern Daylight Time|EDT]] | utc_offset1_DST = −04:00 | timezone1_location = | timezone2 = [[Central Time Zone (North America)|Central]] | utc_offset2 = −06:00 | timezone2_DST = [[Central Daylight Time|CDT]] | utc_offset2_DST = −05:00 | timezone2_location = | Latitude = 36° 30′ N to 39° 09′ N | Longitude = 81° 58′ W to 89° 34′ W | width_mi = 187 | width_km = 302 | length_mi = 397 | length_km = 640 | elevation_max_point = بليڪ مائونٽئن | elevation_max_ft = 4,145 | elevation_max_m = 1265 | elevation_ft = 750 | elevation_m = 230 | elevation_min_point = [[مسيسپي ندي]] | elevation_min_ft = 250 | elevation_min_m = 78 | iso_code = US-KY | website = Kentucky.gov | Capital = | Representatives = | House Speaker = | Senate Pro Tem = }} {{Infobox region symbols|country=United States |state= Kentucky |image_flag = Flag of Kentucky.svg |image_seal = Seal of Kentucky.svg |bird= [[Northern cardinal|Cardinal]] |butterfly= [[Viceroy butterfly]] |wildlife_animal = [[Eastern gray squirrel|Gray squirrel]] |horse = [[Thoroughbred]] |fish= [[Spotted bass|Kentucky spotted bass]] |flower= [[Solidago gigantea|Goldenrod]] |insect= [[Western honeybee]] |tree= [[Liriodendron tulipifera|Tulip poplar]] |beverage= {{ubl|[[Milk]]|[[Ale-8-One]]}} |dance= [[Clogging]] |food= [[Blackberry]] |fossil= [[Brachiopod]] |gemstone= [[Agate|Kentucky agate]] |mineral= [[Calcite]] |rock= [[Coal]] |slogan= Kentucky Unbridled Spirit |soil= [[Crider Soil Series]] |other= [[Chevrolet Corvette]] (state sports car) |image_route= Elongated circle 3.svg |image_quarter= 2001 KY Proof.png |quarter_release_date= 2001 }} '''ڪينٽڪي''' (Kentucky؛ {{IPAc-en|US|k|ə|n|ˈ|t|ʌ|k|i|audio=en-us-Kentucky.ogg}})، سرڪاري طور تي ڪينٽڪي جي دولت مشترڪه، آمريڪا جي ڏکڻ اوڀر واري علائقي ۾ هڪ زمين بند رياست آهي. ڪينٽڪي جون حدون اتر ۾ [[الينوائي|الينوائی]]، [[انڊيانا]] ۽ [[اوهايو]]، اتر اوڀر ۾ [[ويسٽ ورجينيا]]، اوڀر ۾ [[ورجينيا]]، ڏکڻ ۾ [[ٽينيسي]] ۽ اولهه ۾ [[مسوري]] سان لڳن ٿيون. ان جي اتر واري حد اوهايو نديءَ طرفان بيان ڪيل آهي. ان جي گاديءَ جو هنڌ فرئنڪفورٽ آهي ۽ ان جو وڏو شهر لوئيس ول آهي. سال 2020ع تائين، آبادي لڳ ڀڳ 45 لک هئي. ڪينٽڪي کي يونين ۾، 15هين رياست طور 1 جون 1792ع تي، ورجينيا کان الڳ ٿيڻ واري عمل ۾، شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite web|url=http://www.pr51st.com/kentucky/|title=How Kentucky Became a State|date=August 8, 2014|website=Puerto Rico 51st|archive-url=https://web.archive.org/web/20200221205433/http://www.pr51st.com/kentucky/|archive-date=February 21, 2020|access-date=February 21, 2020|url-status=live}}</ref> اهو "بليو گراس اسٽيٽ"، هڪ لقب ڪينٽڪي بليو گراس، نیري سائي گھاس جو هڪ قسم يورپي آبادگارن پاران چراگاهن ۾ چرڻ جي مقصد لاءِ متعارف ڪرايو ويو آهي، جنهن رياست جي مرڪز ۾ گهوڙن ء ڍورن جي صنعت کي سهارو ڏنو آهي، جي بنياد تي، جي نالي سان مشهور آهي.<ref>{{cite web|url=https://statesymbolsusa.org/symbol-official-item/kentucky/state-nickname/bluegrass-state|title=The Bluegrass State|date=June 2014|website=State Symbols USA|archive-url=https://web.archive.org/web/20200421220530/https://statesymbolsusa.org/symbol-official-item/kentucky/state-nickname/bluegrass-state|archive-date=April 21, 2020|access-date=March 19, 2020|url-status=live}}</ref> تاريخي طور تي، ڪينٽڪي ۾ شاندار زراعت جون حالتون هيون، جن جي ڪري وڏي تمباکو جي پوکيءَ جي ترقي ڪئي وئي جيئن ورجينيا ۽ اتر ڪيرولينا ۾ رياست جي مرڪزي ۽ اولهندي حصن ۾، جيڪي انٽيبيلم ڏکڻ ۽ گهرو ويڙهه جي دور ۾ غلامي واري مزدور کي استعمال ڪندا هئا. ڪينٽڪي ٻڪري جي فارمنگ ۾ قومي سطح تي پنجين نمبر تي، بيف ڍورن جي پيداوار ۾ اٺين ۽ مڪئي جي پيداوار ۾ <small>14هين</small> نمبر تي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.bamabeef.org/NewStateandCountyrankings05.htm|title=2007 Rankings of States and Counties|publisher=Alabama Cattlemen's Association|archive-url=https://web.archive.org/web/20060504170140/http://www.bamabeef.org/NewStateandCountyrankings05.htm|archive-date=May 4, 2006|access-date=May 1, 2007}}</ref><ref name="econedlink20072">{{cite web|url=http://www.econedlink.org/lessons/EM453/docs/em453_Corn_Production_Det_Answers.pdf|title=Corn Production Detective|publisher=National Council on Economic Education|archive-url=https://web.archive.org/web/20070605025350/http://www.econedlink.org/lessons/EM453/docs/em453_Corn_Production_Det_Answers.pdf|archive-date=June 5, 2007|access-date=May 3, 2007}}</ref> جڏهن ته ڪينٽڪي [[تماڪ|تمباکو]] جي صنعت لاءِ هڪ ڊگهي وقت کان وڏو مرڪز رهيو آهي، رياست جي معيشت ڪيترن ئي غير زرعي شعبن، بشمول آٽو پيداوار، توانائي جي پيداوار ۽ طبي سهولتن ۾ متنوع ٿي چڪي آهي.<ref name="Hunt 2019 9–142">{{Cite journal|last=Hunt|first=Matthew|date=2019|title=Are Kentucky Farmers Prepared for Farm-Related Emergencies?|journal=Journal of Agromedicine|volume=24|issue=1|pages=9–14|doi=10.1080/1059924x.2018.1536571|issn=1059-924X|pmid=30317936|s2cid=52977999}}</ref> رياست آمريڪا جي رياستن ۾ آٽو موبائيل ۽ ٽرڪ اسيمبل ڪرڻ جي لحاظ کان چوٿين نمبر تي آهي.<ref name="Tradeandindustrydev.com2">{{cite web|url=http://www.tradeandindustrydev.com/region/kentucky/kentucky-in-middle-auto-alley-429|title=Kentucky: In the Middle of Auto Alley|last=Strong|first=Marvin E. "Gene" Jr.|date=December 31, 2003|publisher=Trade and Industry Development|archive-url=https://web.archive.org/web/20220814053224/https://www.tradeandindustrydev.com/region/kentucky/kentucky-middle-auto-alley-429|archive-date=August 14, 2022|access-date=November 28, 2012|url-status=live}}</ref> ڪينٽڪي ڪيترن ئي رياستن مان هڪ آهي جنهن کي اپلينڊ ڏکڻ جو حصو سمجهيو ويندو آهي. رياست ميموٿ ڪيف نيشنل پارڪ ۾ دنيا جي سڀ کان ڊگھي غار سسٽم جو گھر آهي، گڏيل رياستن ۾ نيويگيبل واٽر ويز ۽ اسٽريمز جي سڀ کان وڏي ڊگھائي ۽ مسيسپي نديءَ جي اوڀر ۾ ٻه وڏيون مصنوعي ڍنڍون آهن. ڪينٽڪي جي ثقافتي پهلوئن ۾ گهوڙي جي ڊوڙ، بوربن، مون شائن، ڪوئلي، مائي اولڊ ڪينٽڪي هوم اسٽيٽ پارڪ، آٽو موبائيل ٺاهڻ، تمباکو، ڏاکڻي کاڌ خوراڪ، باربيڪيو، بليو گراس ميوزڪ، ڪاليج باسڪيٽ بال، لوئس ول سلگر بيس بال بيٽس، ڪينٽڪي فرائيڊ چڪن ۽ ڪينٽڪي ڪرنل شامل آهن. ==نالو== ==تاريخ== ==جاگرافي== ==انتظامي ڊويزنون== ==آبادي== ==معيشت== ==تعليم== ==ٽرانسپورٽ== ==قانون ۽ حڪومت== ==ثقافت== ==پڻ ڏسو== * [[مسيسپي ندي]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|Kentucky|voy=Kentucky}} * {{official website|http://kentucky.gov}} * [https://www.loc.gov/rr/program/bib/states/kentucky/index.html Kentucky State Guide, from the Library of Congress] * [http://www.kentuckytourism.com/ Kentucky Department of Tourism] * [http://www.google.com/maps/d/edit?mid=zkXQ4MSaa6bU.kV82taX_fVck GPS Specific Map of Kentucky Destinations (map)] * [http://www.eia.gov/beta/state/?sid=KY Energy & Environmental Data for Kentucky] * [https://web.archive.org/web/20120626233658/http://www.ers.usda.gov/data-products/state-fact-sheets/state-data.aspx?StateFIPS=21&StateName=Kentucky Kentucky State Facts from USDA]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140810145637/http://www.ers.usda.gov/data-products/state-fact-sheets/state-data.aspx?StateFIPS=21&StateName=Kentucky |date=August 10, 2014 }}. * [https://web.archive.org/web/20210211014806/https://kentucky.gov/about/pages/unbridledspirit.aspx Kentucky: Unbridled Spirit]. * [http://www.kyvl.org/ Kentucky Virtual Library] * [https://web.archive.org/web/20150622061626/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/21000.html U.S. Census Bureau Kentucky QuickFacts] * [https://web.archive.org/web/20080515221659/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Kentucky Kentucky State Databases] – Annotated list of searchable databases produced by Kentucky state agencies and compiled by the Government Documents Roundtable of the American Library Association. * {{OSM relation|161655}} {{s-start}} {{s-bef|before=[[ورمونٽ]]}} {{s-ttl|title=يونين ۾ شامل ٿيڻ جي تاريخ جي لحاظ کان آمريڪا جي رياستن جي فهرست|years=پهرين جون، 1792ع تي داخل ٿي (15هين)}} {{s-aft|after=[[ٽينيسي]]}} {{s-end}} {{Authority control}} {{coord|37|-86|dim:300000_region:US-KY_type:adm1st|name=Commonwealth of Kentucky|display=title}} [[زمرو:ڪينٽڪي]] [[زمرو:ڏاکڻي آمريڪا]] [[زمرو:اوڀر ڏکڻ مرڪزي رياستون]] [[زمرو:ڏاکڻي آمريڪا جون رياستون]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جون رياستون]] [[زمرو:آمريڪا ۾ سال 1792ع ۾ قائم ڪيل علائقا ۽ رياستون]] 88brqtffyalujunxhl136x3rdbjpytt 0 78033 414850 361851 2026-09-26T00:48:15Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414850 wikitext text/x-wiki {{Short description|City located in Flanders, Belgium}} {{About|the city|the province|Antwerp Province|other uses}} {{Infobox settlement | name = انٽورپ<br>Antwerp | native_name = Antwerpen (ولندیزي) | other_name = Anvers (فرینچ) | settlement_type = شهر ۽ ميونسپلٽي | image_skyline = {{multiple image | total_width = 280 | border = infobox | perrow = 1/2/2/1 | caption_align = center | image1 = Grote Markt in Antwerpen.jpg | alt1 = Onze-Lieve-Vrouwekathedraal | caption1 = ڪيٿڊرل آف اور ليڊي | image2 = Antwerpen, Museum aan de Stroom IMG 1080 2017-08-27 12.24.jpg | alt2 = Museum aan de Stroom | caption2 = میوزیم آن دي اسٽروم | image3 = Antwerpen - Station Antwerpen-Centraal (11).jpg | alt3 = Antwerp Central Station | caption3 = انٽورپ سینٽرل اسٽیشن | image4 = Antwerp port house (34504832790).jpg | alt4 = Antwerp Port House | caption4 = پورٽ اٿارٽي جي عمارت | image5 = | alt5 = | caption5 = }} | image_alt = | image_flag = Flag of Antwerp (City).svg | flag_alt = | image_shield = Coat of arms of Antwerp (City).svg | shield_alt = | image_blank_emblem = Antwerpen.svg | blank_emblem_type = لوگو | blank_emblem_size = 55px | nicknames = سائنورین | motto = Atypisch Antwerpen ("هڪ عام انٽورپ") | image_map = {{maplink|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|frame-width=280|frame-height=280|frame-coord=SWITCH:{{Coord|51|13|04|N|04|24|01|E|region:BE}}###{{Coord|50|51|N|4|21|E|type:city}}###{{Coord|50|51|N|4|21|E|type:city}}|zoom=SWITCH:9;6;3|type=SWITCH:shape-inverse;shape;point|marker=city|stroke-width=0.8|switch=Antwerp;Belgium;Europe}} | map_caption = | mapsize = 230px | coordinates = {{Coord|51|13|04|N|04|24|01|E|region:BE|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Belgium}} | subdivision_type1 = علائقو | subdivision_name1 = فلينڊرز | subdivision_type2 = صوبو | subdivision_name2 = انٽورپ | parts_type = <!-- defaults to: Boroughs --> | parts_style = coll | parts = نو ضلعا | p1 = انٽورپ | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = ميئر | leader_name = بارٽ ڊي ويور (N-VA) | leader_title1 = حڪومتي پارٽيون | leader_name1 = [[Nieuw-Vlaamse Alliantie|N-VA]], [[Vooruit (political party)|Vooruit]], [[Open Vlaamse Liberalen en Democraten|Open Vld]] | total_type = ميونسپالٽي | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 204.32 | population_footnotes = | population_density_km2 = 2,600 | population_as_of = 2023-01-01 | population_total = 536,079 | population_metro = 1,230,000 | postal_code_type = پوسٽل کوڈ | postal_code = 2000–2660 | area_code = 03 | area_code_type = [[Telephone numbers in Belgium|Area code]] | website = {{URL|https://www.antwerpen.be|antwerpen.be}} | module = | footnotes = | p2 = برکيم | p3 = بيرنڊریخٽ۔زينڊلیٽ۔ليلو | p4 = بورجر هوٽ | p5 = ڊیورن | p6 = ايڪیرين | p7 = هوبوڪین | p8 = مرڪسیم | p9 = ولرجڪ | elevation_max_m = | elevation_m = 8 | timezone = [[Central European Time|CET]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset_DST = +2 }} '''انٽورپ''' (Antwerp؛ ولندیزی:Antwerpen؛ فرینچ:Anvers) اتر [[بيلجيم]] جي فليمش علائقي ۾ هڪ شهر ۽ [[بلديت|ميونسپلٽي]] آهي. اهو انٽورپ صوبي جي [[راڄڌاني شھر|راڄڌاني]] ۽ [[بيلجيم]] ۾ سڀ کان وڌيڪ آبادي واري ڪائونٽي آهي.<ref>{{حوالو ويب|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Antwerp&redirect=no&oldid=661946428|title=Antwerp|last=انگریزی ویکیپیڈیا کے مشارکین|date=}}</ref> <small>204.51 چورس ڪلوميٽر</small> (<small>78.96</small> <small>چورس ميل</small>) ايراضيءَ جي لحاظ کان، ٽورنائي ۽ ڪووين کان پوءِ بيلجيم جو ٽيون نمبر وڏو شهر آهي. <small>5,36,079</small> جي آبادي سان،<ref name="BelMun20142">On January 1st 2023. Statistics of the Federal Public Service of the Interior: https://www.ibz.rrn.fgov.be/fileadmin/user_upload/fr/pop/statistiques/population-bevolking-20230101.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220823165540/https://statbel.fgov.be/nl/themas/bevolking/loop-van-de-bevolking |date=2022-08-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220823165540/https://statbel.fgov.be/nl/themas/bevolking/loop-van-de-bevolking|date=23 August 2022}}</ref> اها بيلجيم ۾ سڀ کان وڌيڪ آبادي واري ميونسپلٽي آهي ۽ 12 لک کان وڌيڪ ماڻهن جي ميٽروپوليٽن آبادي سان، برسلز کان پوءِ ملڪ جو ٻيو نمبر وڏو ميٽروپوليٽن علائقو آهي.<ref name="BelMetr2">{{cite web|url=http://www.statbel.fgov.be/pub/d0/p009n014_nl.pdf|title=De Belgische Stadsgewesten 2001|work=Statistics Belgium|archive-url=https://web.archive.org/web/20081029020131/http://www.statbel.fgov.be/pub/d0/p009n014_nl.pdf|archive-date=29 October 2008|access-date=19 October 2008|url-status=dead}} Definitions of metropolitan areas in Belgium.</ref> انٽورپ مان وهندڙ ندي شیلدت آهي. انٽورپ اتر سمنڊ سان درياهه جي ویسٽرشیلد کاري سان ڳنڍيل آهي. اهو برسلز جي اتر ۾ اٽڪل 40 ڪلوميٽر (25 ميل) آهي ۽ ڊچ سرحد جي ڏکڻ ۾ اٽڪل 15 ڪلوميٽر (9 ميل) آهي. انٽورپ جو بندرگاهه دنيا جي سڀ کان وڏي بندرگاهن مان هڪ آهي، يورپ ۾ روٽرڊيم کان پوءِ ٻئي نمبر تي ۽ عالمي سطح تي مٿين 20 ۾ هڪ آهي. <ref>{{cite web|url=http://www.portofantwerp.com/sites/portofantwerp/files/Annual%20Report%202014_EN.pdf|title=Annual Report 2014|date=2014|publisher=Port of Antwerp|page=14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160202072649/http://www.portofantwerp.com/sites/portofantwerp/files/Annual%20Report%202014_EN.pdf|archive-date=2 February 2016|access-date=17 August 2021|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite web|url=https://www.flandersinvestmentandtrade.com/invest/en/news/antwerp-europe%E2%80%99s-second-largest-port|title=Antwerp is Europe's second largest port|date=9 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20230201225502/https://www.flandersinvestmentandtrade.com/invest/en/news/antwerp-europe%E2%80%99s-second-largest-port|archive-date=1 February 2023|access-date=19 July 2017|url-status=live}}</ref> هي شهر دنيا جي هيرن جي واپار جو مرڪز پڻ آهي. 2020ع ۾، گلوبلائيزيشن ۽ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽ ورڪ انٽورپ کي گاما + (ٽيون ليول/مٿين درجو) گلوبل سٽي قرار ڏنو.<ref>{{cite web|url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html|title=The World According to GaWC 2020|website=GaWC - Research Network|publisher=Globalization and World Cities|archive-url=https://web.archive.org/web/20200824031341/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html|archive-date=24 August 2020|access-date=31 August 2020|url-status=live}}</ref> ٻئي معاشي ۽ ثقافتي طور تي، انٽورپ ڊگهي عرصي کان هيٺين ملڪن ۾، خاص طور تي اسپينش فيوري (1576ع) کان اڳ ۽ ان دوران ۽ بعد ۾ ڊچ بغاوت کان پوءِ، هڪ اهم شهر رهيو آهي. دا بورسی ایت انٽورپ ( The Bourse at Antwerp)، اصل ۾ 1531ع ۾ ٺھيو ۽ 1872ع ۾ وري ٺاھيو ويو. انٽورپ دنيا جو پھريون مقصد سان ٺاھيو ويو ڪموڊٽي ايڪسچينج آھي. 1920ع ۾، شهر سمر اولمپڪس جي ميزباني ڪئي. انٽورپ جي رهاڪن جو لقب سائنورین (Sinjoren) آهي، جيڪو اسپين جي اعزازي سينئر يا فرينچ سيگنر، "لارڊ" جي نالي پٺيان، اسپيني اميرن ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جن 17ھین صدي عيسويء ۾ هن شهر تي حڪومت ڪئي.<ref>Geert Cole; Leanne Logan, Belgium & Luxembourg p.218 Lonely Planet Publishing (2007) {{ISBN|1-74104-237-2}}</ref> شهر جي آبادي تمام متنوع آهي، جنهن ۾ اٽڪل 180 قوميت شامل آهن. 2019ع تائين، ان جي آبادي جو 50 سيڪڙو کان وڌيڪ اھا ھئا جنھن جا والدين پيدائش تي بيلجيم شهري نه هئا.<ref>{{cite web|url=https://www.diversiteitspraktijk.be/artikels/waarom-is-antwerpen-een-majority-minoritystad|title=Waarom is Antwerpen een majority-minoritystad?|archive-url=https://web.archive.org/web/20230201225445/https://www.diversiteitspraktijk.be/artikels/waarom-is-antwerpen-een-majority-minoritystad|archive-date=1 February 2023|access-date=16 November 2022|url-status=live}}</ref> هڪ قابل ذڪر ڪميونٽي يهودين جي آهي، ڇاڪاڻ ته انٽورپ يورپ جي صرف ٻن شهرن مان هڪ آهي (گڏجي لنڊن ۽ ان جي اسٽامفورڊ هل پاڙيسري سان) جيڪو 21 هين صدي ۾ ڪافي هاريدي یھودین جی آبادي جو گهر آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انٽورپ]] [[زمرو:بيلجيم]] [[زمرو:بيلجيم ۾ شهر]] [[زمرو:يورپ جا شهر]] [[زمرو:اتر سمنڊ جا پورٽ شهر ۽ قصبا]] melyjqvjgepemtmsme7ybmurvpdsh4s 0 79785 414870 407587 2026-09-26T01:56:46Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414870 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|جاندارن جي ڪيميائي عملن جو اڀياس}} '''حياتيائي ڪيميا''' يا '''بايو ڪيمسٽري''' ([[ڪيميائي حياتيات]] کان مختلف) جاندار [[جاندار|جاندارن]] جي اندر ٿيندڙ ۽ انهن سان لاڳاپيل [[ڪيميائي عمل|ڪيميائي عملن]] جو اڀياس آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.acs.org/content/acs/en/careers/college-to-career/areas-of-chemistry/biological-biochemistry.html.html|title=Biological/Biochemistry|work=acs.org|access-date=2016-01-04|archive-date=2019-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190821192332/https://www.acs.org/content/acs/en/careers/college-to-career/areas-of-chemistry/biological-biochemistry.html.html|url-status=live}}</ref> اها [[ڪيميا]] ۽ [[حياتيات]] ٻنهي جي هڪ ذيلي شاخ آهي ۽ ان کي ٽن شعبن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: [[ساختياتي حياتيات]]، [[اينزائماتيات]] ۽ [[ميٽابولزم]]. 20هين صديءَ جي آخري ڏهاڪن دوران، حياتيائي ڪيميا انهن ٽن شعبن وسيلي حياتياتي عملن جي وضاحت ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي آهي. [[حياتي سائنسن جي فهرست|حياتي سائنسن جا]] لڳ ڀڳ سڀئي شعبا حياتيائي ڪيميائي طريقه ڪار ۽ تحقيق وسيلي دريافت ۽ ترقي ڪيا پيا وڃن.<ref name="Voet_2005">[[#Voet|Voet]] (2005), p. 3.</ref> حياتيائي ڪيميا جو ڌيان ان ڪيميائي بنياد کي سمجهڻ تي هوندو آهي، جيڪو [[حياتيائي ماليڪيول|حياتيائي ماليڪيولن]] کي جاندار [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙن]] جي اندر ۽ گهرڙن جي وچ ۾ ٿيندڙ عملن کي جنم ڏيڻ جي قابل بڻائي ٿو،<ref name="Karp2009">[[#Karp|Karp]] (2009), p. 2.</ref> جنهن جي نتيجي ۾ [[بافت (حياتيات)|بافتن]] ۽ [[عضو (ايناٽامي)|عضون]] سان گڏوگڏ جاندارن جي ساخت ۽ ڪمن کي سمجهڻ ۾ وڏي مدد ملي ٿي.<ref name="MillerSpoolman2012">[[#Miller|Miller]] (2012). p. 62.</ref> حياتيائي ڪيميا جو [[ماليڪيولي حياتيات]] سان ويجهو لاڳاپو آهي، جيڪا حياتياتي مظاهرن جي [[ماليڪيول|ماليڪيولي]] ميڪانيزمن جو اڀياس آهي.<ref name="fn_1">[[#Astbury|Astbury]] (1961), p. 1124.</ref> حياتيائي ڪيميا جو وڏو حصو حياتياتي [[وڏو ماليڪيول|وڏن ماليڪيولن]] جهڙوڪ [[پروٽين]]، [[نيوڪليڪ تيزاب]]، [[ڪاربوهائڊريٽ]] ۽ [[چرٻي|چرٻين]] جي ساخت، ڪمن ۽ هڪٻئي سان لاڳاپن سان واسطو رکي ٿو. اهي گهرڙن کي ساخت مهيا ڪن ٿا ۽ حياتيءَ سان لاڳاپيل ڪيترائي ڪم سرانجام ڏين ٿا.<ref name="Biology">[[#Eldra|Eldra]] (2007), p. 45.</ref> گهرڙي جي [[ڪيميا]] ننڍن [[ماليڪيول|ماليڪيولن]] ۽ [[آئن|آئنن]] جي ردعملن تي پڻ دارومدار رکي ٿي. اهي [[غير نامياتي مرڪب|غير نامياتي]] (مثال طور [[پاڻي]] ۽ [[ڌاتو|ڌاتن]] جا آئن) يا [[نامياتي مرڪب|نامياتي]] (مثال طور [[امينو تيزاب]]، جيڪي [[پروٽين جي حياتيائي جوڙجڪ|پروٽين ٺاهڻ]] لاءِ استعمال ٿين ٿا) ٿي سگهن ٿا.<ref name="Marks">[[#Marks|Marks]] (2012), Chapter 14.</ref> اهي ميڪانيزم، جن وسيلي [[گهرڙيائي توانائي|گهرڙا]] [[ڪيميائي ردعمل|ڪيميائي ردعملن]] ذريعي پنهنجي ماحول مان توانائي حاصل ڪن ٿا، [[ميٽابولزم]] سڏجن ٿا. حياتيائي ڪيميا جون دريافتون بنيادي طور [[طب]]، [[غذائيت]] ۽ [[زراعت]] ۾ لاڳو ٿين ٿيون. طب ۾ [[حياتيائي ڪيميا جو ماهر|حياتيائي ڪيميا جا ماهر]] [[بيماري|بيمارين]] جي سببن ۽ [[دوا|علاجن]] جي تحقيق ڪن ٿا.<ref>[[#Finkel|Finkel]] (2009), pp. 1–4.</ref> غذائيت ۾ صحت ۽ تندرستي برقرار رکڻ جي طريقن سان گڏ [[غذائي کوٽ|غذائي کوٽن]] جي اثرن جو اڀياس ڪيو وڃي ٿو.<ref name="FFL2010">[[#UNICEF|UNICEF]] (2010), pp. 61, 75.</ref> زراعت ۾ حياتيائي ڪيميا جا ماهر فصلن جي پوک، ذخيري ۽ [[جيتن جي روڪٿام]] کي بهتر بڻائڻ جي مقصد سان [[مٽي]] ۽ [[ڀاڻ|ڀاڻن]] جي تحقيق ڪن ٿا. تازن ڏهاڪن ۾، حياتيائي ڪيميائي اصولن ۽ طريقن کي [[انجنيئرنگ]] جي مسئلا حل ڪرڻ وارن طريقن سان ملائي جاندار نظامن ۾ تبديليون آنديون ويون آهن، ته جيئن تحقيق، صنعتي عملن ۽ بيمارين جي تشخيص ۽ ضابطي لاءِ ڪارائتا اوزار تيار ڪري سگهجن{{mdash}}هن شعبي کي [[حياتيائي ٽيڪنالاجي]] چيو وڃي ٿو. == تاريخ == {{Main|حياتيائي ڪيميا جي تاريخ}} [[File:Gerty Theresa Radnitz Cori (1896-1957) and Carl Ferdinand Cori - restoration1.jpg|thumb|upright|[[گرٽي ڪوري]] ۽ [[ڪارل ڪوري]] گڏيل طور 1947ع ۾ آر پي ايم آءِ ۾ [[ڪوري چڪر]] جي دريافت تي [[جسمانيات يا طب جو نوبل انعام|نوبل انعام]] ماڻيو.]] پنهنجي سڀ کان جامع وصف موجب، حياتيائي ڪيميا کي جاندار شين جي جزن ۽ بناوت، ۽ انهن جي گڏجي حياتيءَ جي صورت اختيار ڪرڻ جي اڀياس طور ڏسي سگهجي ٿو. ان لحاظ کان، حياتيائي ڪيميا جي تاريخ [[قديم يونان|قديم يونانين]] جي دور تائين وڃي سگهي ٿي.<ref name="history of science">[[#Helvoort|Helvoort]] (2000), p. 81.</ref> تنهن هوندي به، حياتيائي ڪيميا هڪ مخصوص [[سائنسي شعبو|سائنسي شعبي]] طور 19هين صديءَ ۾، يا ان کان ٿورو اڳ شروع ٿي، جنهن جو دارومدار ان ڳالهه تي آهي ته حياتيائي ڪيميا جي ڪهڙي پهلوءَ تي ڌيان ڏنو وڃي ٿو. ڪن جو چوڻ آهي ته حياتيائي ڪيميا جي شروعات 1833ع ۾ [[انسيلم پائين]] پاران پهرئين [[اينزائم]]، [[ڊائسٽيس]] (جنهن کي هاڻي [[ايمائليس]] چيو وڃي ٿو)، جي دريافت سان ٿي،<ref>[[#Hunter|Hunter]] (2000), p. 75.</ref> جڏهن ته ٻين 1897ع ۾ [[ايڊورڊ بوخنر]] پاران گهرڙن کان پاڪ نچوڙن ۾ پيچيده حياتيائي ڪيميائي عمل [[ايٿانول خميرڪاري|الڪوحلي خميرڪاري]] جي پهرين عملي نمائش کي حياتيائي ڪيميا جي جنم طور ڏٺو آهي.<ref>[[#Hamblin|Hamblin]] (2005), p. 26.</ref><ref>[[#Hunter|Hunter]] (2000), pp. 96–98.</ref> ڪي ماڻهو ان جي شروعات [[جسٽس فون ليبگ]] جي 1842ع واري اثرائتي تصنيف ''جانورن جي ڪيميا، يا [[نامياتي ڪيميا]] جا [[جسمانيات]] ۽ [[مرضيات]] ۾ استعمال'' سان به ڳنڍين ٿا، جنهن ميٽابولزم جو هڪ ڪيميائي نظريو پيش ڪيو،<ref name="history of science" /> يا ان کان به اڳ 18هين صديءَ ۾ [[انتوان لاووازيئر]] پاران [[خميرڪاري]] ۽ [[گهرڙيائي تنفس|تنفس]] تي ڪيل اڀياسن سان.<ref>[[#Berg|Berg]] (1980), pp. 1–2.</ref><ref>[[#Holmes|Holmes]] (1987), p. xv.</ref> هن شعبي جي ٻين ڪيترن ئي اڳواڻن، جن حياتيائي ڪيميا جي پيچيدگيءَ جي مختلف تهن کي پڌرو ڪرڻ ۾ مدد ڪئي، کي جديد حياتيائي ڪيميا جا باني قرار ڏنو ويو آهي. [[هرمن ايمل فشر|ايمل فشر]]، جنهن [[پروٽين|پروٽينن]] جي ڪيميا جو اڀياس ڪيو،<ref>[[#Feldman|Feldman]] (2001), p. 206.</ref> ۽ [[فريڊرڪ گولئنڊ هاپڪنز|ايف. گولئنڊ هاپڪنز]]، جنهن [[اينزائم|اينزائمن]] ۽ حياتيائي ڪيميا جي متحرڪ فطرت جو اڀياس ڪيو، شروعاتي حياتيائي ڪيميا جي ماهرن جا ٻه مثال آهن.<ref>[[#Rayner|Rayner-Canham]] (2005), p. 136.</ref> "بايو ڪيمسٽري" جو اصطلاح پهريون ڀيرو تڏهن استعمال ٿيو، جڏهن ونزينز ڪليٽزنسڪي (1826–1882) جو ''ڪمپينڊيم ڊير بايوڪيمي'' 1858ع ۾ ويانا ۾ ڇپيو؛ هي اصطلاح [[حياتيات]] ۽ [[ڪيميا]] جي ميلاپ مان نڪتل هو. 1877ع ۾ [[فيلڪس هوپ-سائلر]] ''[[زائٽشرفٽ فور فزيولاجشي ڪيمي]]'' (جسمانياتي ڪيميا جو رسالو) جي پهرئين شماري جي مهاڳ ۾ هن اصطلاح (جرمن ۾ {{Lang|de|biochemie}}) کي [[جسمانياتي ڪيميا]] جي هم معنيٰ طور استعمال ڪيو، جتي هن هن شعبي جي اڀياس لاءِ مخصوص ادارا قائم ڪرڻ جي حمايت ڪئي.<ref>[[#Ziesak|Ziesak]] (1999), p. 169.</ref><ref>[[#Kleinkauf|Kleinkauf]] (1988), p. 116.</ref> تنهن هوندي به، جرمن [[ڪيميا جو ماهر|ڪيمياگر]] [[ڪارل نوئبرگ]] کي اڪثر 1903ع ۾ هي لفظ گهڙيندڙ قرار ڏنو وڃي ٿو،<ref name="Ben-Menahem 2009">[[#Ben|Ben-Menahem]] (2009), p. 2982.</ref><ref>[[#Amsler|Amsler]] (1986), p. 55.</ref><ref>[[#Horton|Horton]] (2013), p. 36.</ref> جڏهن ته ڪن ان جو ڪريڊٽ [[فرانز هوفمائيسٽر]] کي ڏنو آهي.<ref>[[#Kleinkauf|Kleinkauf]] (1988), p. 43.</ref> [[File:DNA orbit animated.gif|thumb|left|upright|ڊي اين اي جي ساخت ({{PDB2|1D65}})<ref>[[#Edwards|Edwards]] (1992), pp. 1161–1173.</ref>]] هڪ وقت عام طور اهو سمجهيو ويندو هو ته حياتي ۽ ان جي مادن ۾ ڪا اهڙي بنيادي خاصيت يا جوهر موجود آهي (جنهن کي اڪثر "[[حياتي اصول]]" چيو ويندو هو)، جيڪو غير جاندار مادي ۾ موجود ڪنهن به شيءِ کان مختلف آهي، ۽ اهو خيال ڪيو ويندو هو ته رڳو جاندار شيون ئي حياتيءَ جا ماليڪيول پيدا ڪري سگهن ٿيون.<ref>[[#Fiske|Fiske]] (1890), pp. 419–20.</ref> 1828ع ۾ [[فريڊرش وولر]] [[پوٽاشيم سائنيٽ]] ۽ [[امونيم سلفيٽ]] مان اتفاقي طور [[يوريا]] جي [[وولر جوڙجڪ|جوڙجڪ]] بابت هڪ مقالو شايع ڪيو؛ ڪن ان کي حياتيت جي سڌي سنئين خاتمي ۽ [[نامياتي ڪيميا]] جي قيام طور ڏٺو.<ref>{{Cite journal|last=Wöhler|first=F.|date=1828|title=Ueber künstliche Bildung des Harnstoffs|journal=Annalen der Physik und Chemie|volume=88|issue=2|pages=253–256|doi=10.1002/andp.18280880206|bibcode=1828AnP....88..253W|issn=0003-3804}}</ref><ref name="Kauffman 20012">[[#Kauffman|Kauffman]] (2001), pp. 121–133.</ref> تنهن هوندي به، وولر جي جوڙجڪ تڪرار کي جنم ڏنو آهي، ڇاڪاڻ ته ڪي ماڻهو سندس هٿان حياتيت جي خاتمي واري خيال کي رد ڪن ٿا.<ref>{{Cite journal|last=Lipman|first=Timothy O.|date=August 1964|title=Wohler's preparation of urea and the fate of vitalism|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-chemical-education_1964-08_41_8/page/452|journal=Journal of Chemical Education|volume=41|issue=8|page=452|doi=10.1021/ed041p452|bibcode=1964JChEd..41..452L|issn=0021-9584}}</ref> ان کان پوءِ، خاص طور 20هين صديءَ جي وچ کان وٺي، حياتيائي ڪيميا نون طريقن جهڙوڪ [[ڪروميٽوگرافي]]، [[ايڪس ري تفرق]]، [[ٻٽي قطبيت مداخلت سنجي]]، [[پروٽين نيوڪليائي مقناطيسي گونج اسپيڪٽرو اسڪوپي|اين ايم آر اسپيڪٽرو اسڪوپي]]، [[ريڊيو آئسوٽوپي نشانڪاري]]، [[اليڪٽران خوردبيني]] ۽ [[ماليڪيولي حرڪيات]] جي نقلي نمونن جي ترقيءَ سان تيزيءَ سان اڳتي وڌي. انهن طريقن گهرڙي جي ڪيترن ئي ماليڪيولن ۽ [[ميٽابولڪ رستو|ميٽابولڪ رستن]]، جهڙوڪ [[گلائڪولائسز]] ۽ [[ڪريبس چڪر]] (سٽرڪ ايسڊ چڪر)، جي دريافت ۽ تفصيلي تجزيي کي ممڪن بڻايو ۽ حياتيائي ڪيميا کي ماليڪيولي سطح تي سمجهڻ ۾ مدد ڪئي.{{cn|date=March 2024}} حياتيائي ڪيميا جي تاريخ ۾ هڪ ٻيو اهم واقعو [[جين]] جي دريافت ۽ گهرڙي اندر معلومات جي منتقليءَ ۾ ان جي ڪردار جي سڃاڻپ آهي. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[جيمس ڊي. واٽسن]]، [[فرانسس ڪرڪ]]، [[روزالينڊ فرينڪلن]] ۽ [[ماريس ولڪنز]] [[ڊي اين اي جي ساخت]] کي حل ڪرڻ ۽ جينياتي معلومات جي منتقليءَ سان ان جي لاڳاپي جي تجويز پيش ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>[[#Tropp|Tropp]] (2012), pp. 19–20.</ref> 1958ع ۾ [[جارج بيڊل]] ۽ [[ايڊورڊ ٽيٽم]] کي ڦڦوندن تي ڪيل ان ڪم لاءِ [[نوبل انعام]] مليو، جنهن ڏيکاريو ته [[هڪ جين–هڪ اينزائم مفروضو|هڪ جين هڪ اينزائم پيدا ڪري ٿو]].<ref name="Krebs 2012">[[#Krebs|Krebs]] (2012), p. 32.</ref> 1988ع ۾ [[ڪولن پچفورڪ]] پهريون شخص هو، جنهن کي [[ڊي اين اي]] ثبوت جي بنياد تي قتل جي ڏوهه ۾ سزا ڏني وئي، جنهن سان [[عدالتي سائنس]] جي ترقيءَ کي هٿي ملي.<ref name="Butler 2009">[[#Butler|Butler]] (2009), p. 5.</ref> وڌيڪ تازو، [[اينڊريو زي. فائر]] ۽ [[ڪريگ سي. ميلو]] کي [[جين اظهار]] کي خاموش ڪرڻ ۾ [[آر اين اي مداخلت]] (RNAi) جي ڪردار جي دريافت تي [[جسمانيات يا طب جو نوبل انعام|2006ع جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref name="Sen 2007">[[#Chandan|Chandan]] (2007), pp. 193–194.</ref> == <span class="anchor" id="CHNOPS"></span> حياتيءَ جا ڪيميائي عنصر == [[Image:201 Elements of the Human Body.02.svg|thumb|upright|انساني جسم کي ٺاهيندڙ مکيه عنصر، وزن جي لحاظ کان سڀ کان گهڻي مقدار کان سڀ کان گهٽ مقدار تائين ڏيکاريل]] لڳ ڀڳ ٻه درجن [[ڪيميائي عنصر]] مختلف قسمن جي [[حياتي|حياتيائي جيوت]] لاءِ ضروري آهن. ڌرتيءَ تي موجود گهڻا ناياب عنصر حياتيءَ لاءِ گهربل ناهن (ان جا استثنا [[سيلينيم]] ۽ [[آئوڊين]] آهن)،<ref>{{cite book |last1=Cox, Nelson, Lehninger |title=Lehninger Principles of Biochemistry |date=2008 |publisher=Macmillan}}</ref> جڏهن ته ڪجهه عام عنصر ([[ايلومينيم]] ۽ [[ٽائٽينيم]]) استعمال نٿا ٿين. گهڻن جاندارن کي ساڳين عنصرن جي ضرورت هوندي آهي، پر [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ [[جانور|جانورن]] جي ضرورتن ۾ ڪجهه فرق آهن. مثال طور، سامونڊي الجيون [[برومين]] استعمال ڪن ٿيون، پر زميني ٻوٽن ۽ جانورن کي ان جي ضرورت نظر نٿي اچي. سڀني جانورن کي [[سوڊيم]] جي ضرورت هوندي آهي، پر اهو ٻوٽن لاءِ ضروري عنصر ناهي. ٻوٽن کي [[بوران]] ۽ [[سلڪان]] جي ضرورت هوندي آهي، پر جانورن کي شايد انهن جي ضرورت نه هجي (يا انتهائي ٿوري مقدار ۾ گهربل هجن).<ref>{{Cite journal |last1=Sheng |first1=Huachun |last2=Lei |first2=Yuyan |last3=Wei |first3=Jing |last4=Yang |first4=Zhengming |last5=Peng |first5=Lianxin |last6=Li |first6=Wenbing |last7=Liu |first7=Yuan |date=2024 |title=Analogy of silicon and boron in plant nutrition |journal=Frontiers in Plant Science |volume=15 |article-number=1353706 |doi=10.3389/fpls.2024.1353706 |doi-access=free |issn=1664-462X |pmc=10877001 |pmid=38379945|bibcode=2024FrPS...1553706S }}</ref> رڳو ڇهه عنصر—[[ڪاربان]]، [[هائڊروجن]]، [[نائٽروجن]]، [[آڪسيجن]]، [[ڪيلشيم]] ۽ [[فاسفورس]]—جاندار گهرڙن جي وزن جو لڳ ڀڳ 99 سيڪڙو حصو ٺاهين ٿا، جنهن ۾ انساني جسم جا گهرڙا پڻ شامل آهن (مڪمل فهرست لاءِ [[انساني جسم جي بناوت]] ڏسو). ياد رکڻ ۾ آسانيءَ لاءِ هن مختصر فهرست کي '''CHNOPS''' (ڪاربان، هائڊروجن، نائٽروجن، آڪسيجن، فاسفورس ۽ [[گندرف]]) چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=CHNOPS: Elements of Life |url=https://www.socratica.com/pages/chnops-elements-of-life |access-date=2026-06-26 |website=Socratica |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Remick |first=Kaleigh A. |last2=Helmann |first2=John D. |date=2023 |title=The elements of life: A biocentric tour of the periodic table |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10727122/ |journal=Advances in Microbial Physiology |volume=82 |pages=1–127 |doi=10.1016/bs.ampbs.2022.11.001 |issn=2162-5468 |pmc=10727122 |pmid=36948652}}</ref> انساني جسم جو گهڻو حصو ٺاهيندڙ ڇهن مکيه عنصرن کان سواءِ، انسانن کي ممڪن طور وڌيڪ 18 عنصرن جي ٿوري مقدار ۾ ضرورت هوندي آهي.<ref>[[#Nielsen|Nielsen]] (1999), pp. 283–303.</ref> ==حياتيائي ماليڪيول== {{مک|حياتيائي ماليڪيول}} حياتيائي ڪيميا ۾ ماليڪيولن جا چار مکيه طبقا، جن کي اڪثر [[حياتيائي ماليڪيول]] چيو وڃي ٿو، [[ڪاربوهائيڊريٽ]]، [[چرٻي|لپڊ]]، [[پروٽين]] ۽ [[نيوڪليڪ تيزاب]] آهن.<ref name="slabaugh">[[#Slabaugh|Slabaugh]] (2007), pp. 3–6.</ref> ڪيترائي حياتياتي ماليڪيول [[پوليمر]] هوندا آهن: هن اصطلاح ۾ [[مونومر]] نسبتاً ننڍا وڏا ماليڪيول هوندا آهن، جيڪي گڏجي وڏا [[وڏو ماليڪيول|وڏا ماليڪيول]] ٺاهين ٿا، جن کي پوليمر چيو وڃي ٿو. جڏهن مونومر گڏجي [[حياتيائي پوليمر]] ٺاهين ٿا ته اهي [[پاڻي خارج ڪندڙ ردعمل|پاڻي خارج ڪندڙ جوڙجڪ]] نالي عمل مان گذرن ٿا. مختلف وڏا ماليڪيول وڌيڪ وڏن مرڪبن ۾ گڏجي سگهن ٿا، جيڪي اڪثر [[حياتياتي سرگرمي]] لاءِ گهربل هوندا آهن. ===ڪاربوهائيڊريٽ=== {{مک|ڪاربوهائيڊريٽ|مونو سيڪرائيڊ|ڊائي سيڪرائيڊ|پولي سيڪرائيڊ}} <div class='skin-invert-image'>{{multiple image | align = right | direction = vertical | header = [[ڪاربوهائيڊريٽ]] | image1 = Beta-D-Glucose.svg | width1 = 220 | caption1 = گلوڪوز، هڪ [[مونو سيڪرائيڊ]] | image2 = Saccharose2.svg | width2 = 220 | caption2 = [[سڪروز]] جو ماليڪيول ([[گلوڪوز]] + [[فرڪٽوز]])، هڪ [[ڊائي سيڪرائيڊ]] | image3 = Amylose 3Dprojection.svg | width3 = 220 | caption3 = [[ايمائلوز]]، ڪيترن هزارن [[گلوڪوز]] ايڪن مان ٺهيل هڪ [[پولي سيڪرائيڊ]] }}</div> ڪاربوهائيڊريٽن جا ٻه مکيه ڪم توانائي ذخيرو ڪرڻ ۽ بناوت فراهم ڪرڻ آهن. عام [[کنڊ|کنڊن]] مان هڪ، جنهن کي [[گلوڪوز]] چيو وڃي ٿو، ڪاربوهائيڊريٽ آهي، پر سڀ ڪاربوهائيڊريٽ کنڊون نه هوندا آهن. ڌرتيءَ تي ڪنهن به ٻئي ڄاتل حياتيائي ماليڪيول جي ڀيٽ ۾ ڪاربوهائيڊريٽ وڌيڪ آهن؛ اهي توانائي ۽ [[ڊي آڪسي رائبوز|جينياتي معلومات]] ذخيرو ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا، گڏوگڏ گهرڙي کان [[گهرڙي–گهرڙي لاڳاپو|گهرڙي لاڳاپن]] ۽ [[گهرڙي اشارڪاري|رابطن]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Chandel |first=Navdeep S. |title=Carbohydrate Metabolism | journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | doi=10.1101/cshperspect.a040568 | url=https://cshperspectives.cshlp.org/content/13/1/a040568 |access-date=8 January 2026|pmc=7778149 }}</ref> ڪاربوهائيڊريٽ جو سڀ کان سادو قسم [[مونو سيڪرائيڊ]] آهي، جيڪو ٻين خاصيتن سان گڏ [[ڪاربان]]، [[هائڊروجن]] ۽ [[آڪسيجن]] تي مشتمل هوندو آهي، اڪثر 1:2:1 جي نسبت سان (عام فارمولو C_''n''H_2''n''O_''n''، جتي ''n'' گهٽ ۾ گهٽ 3 آهي). [[گلوڪوز]] (C₆H₁₂O₆) سڀ کان اهم ڪاربوهائيڊريٽن مان هڪ آهي؛ ٻين ۾ [[فرڪٽوز]] (C₆H₁₂O₆) شامل آهي، جيڪا عام طور [[ميوو|ميون]] جي [[مٺو ذائقو|مٺي ذائقي]] سان لاڳاپيل کنڊ آهي،<ref name="Whiting1970">[[#Whiting|Whiting]] (1970), pp. 1–31.</ref>{{Efn|فرڪٽوز ميون ۾ ملندڙ واحد کنڊ ناهي. گلوڪوز ۽ سڪروز پڻ مختلف ميون ۾ مختلف مقدار ۾ ملن ٿا، ۽ ڪڏهن ڪڏهن موجود فرڪٽوز کان به وڌيڪ هوندا آهن. مثال طور، [[کجور (ميوو)|کجور]] جي کاڌي لائق حصي جو 32 سيڪڙو گلوڪوز هوندو آهي، جڏهن ته فرڪٽوز 24 سيڪڙو ۽ سڪروز 8 سيڪڙو هوندا آهن. تنهن هوندي به، [[آڙو|آڙن]] ۾ فرڪٽوز (0.93 سيڪڙو) يا گلوڪوز (1.47 سيڪڙو) جي ڀيٽ ۾ سڪروز (6.66 سيڪڙو) وڌيڪ هوندو آهي.<ref name=Whiting1970p5>[[#Whiting|Whiting]], G.C. (1970), p. 5.</ref>}} ۽ [[ڊي آڪسي رائبوز]] (C₅H₁₀O₄)، جيڪو [[ڊي اين اي]] جو هڪ جزو آهي. مونو سيڪرائيڊ [[کليل-زنجيري مرڪب|اڻچڪرو (کليل زنجير) صورت]] ۽ [[چڪري مرڪب|چڪري]] صورت جي وچ ۾ بدلجي سگهي ٿو. کليل زنجيري صورت ڪاربان ائٽمن جي اهڙي ڇلي ۾ بدلجي سگهي ٿي، جنهن کي هڪ [[آڪسيجن]] ائٽم ڳنڍي ٿو، جيڪو هڪ پڇاڙيءَ جي [[ڪاربونائل گروهه]] ۽ ٻي پڇاڙيءَ جي [[هائيڊروڪسل]] گروهه مان ٺهي ٿو. چڪري ماليڪيول ۾ [[هيمي ايسيٽل]] يا [[هيمي ڪيٽل]] گروهه هوندو آهي، ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته سڌي صورت [[الڊوز]] هئي يا [[ڪيٽوز]].<ref>[[#Voet|Voet]] (2005), pp. 358–359.</ref> انهن چڪري صورتن ۾ ڇلي ۾ عام طور '''5''' يا '''6''' ائٽم هوندا آهن. انهن صورتن کي ترتيبوار [[فيورانوز]] ۽ [[پائرانوز]] چيو وڃي ٿو—[[فيوران]] ۽ [[پائران]] سان مشابهت جي بنياد تي، جيڪي ساڳئي ڪاربان-آڪسيجن ڇلي وارا سڀ کان سادا مرڪب آهن (جيتوڻيڪ انهن ۾ انهن ٻن ماليڪيولن جا ڪاربان-ڪاربان [[ٻٽو بند|ٻٽا بند]] نه هوندا آهن). مثال طور، الڊوهيڪسوز [[گلوڪوز]] ڪاربان 1 تي موجود هائيڊروڪسل ۽ ڪاربان 4 تي موجود آڪسيجن جي وچ ۾ هيمي ايسيٽل ڳانڍاپو ٺاهي سگهي ٿو، جنهن سان 5-رڪني ڇلي وارو ماليڪيول ٺهي ٿو، جنهن کي [[گلوڪوفيورانوز]] چيو وڃي ٿو. ساڳيو ردعمل ڪاربان 1 ۽ 5 جي وچ ۾ به ٿي سگهي ٿو، جنهن سان 6-رڪني ڇلي وارو ماليڪيول ٺهي ٿو، جنهن کي [[گلوڪوپائرانوز]] چيو وڃي ٿو. 7 ائٽمن واري ڇليءَ جون چڪري صورتون، جن کي [[هيپٽوز]] چيو وڃي ٿو، ناياب آهن.{{cn|date=April 2023}} ٻه مونو سيڪرائيڊ [[گلائڪوسائڊڪ بند|گلائڪوسائڊڪ]] يا [[ايسٽر بند]] وسيلي هڪ ''[[ڊائي سيڪرائيڊ]]'' ۾ [[پاڻي خارج ڪندڙ ردعمل]] ذريعي ڳنڍجي سگهن ٿا، جنهن دوران پاڻيءَ جو هڪ ماليڪيول خارج ٿئي ٿو. ان جي ابتڙ ردعمل، جنهن ۾ ڊائي سيڪرائيڊ جو گلائڪوسائڊڪ بند ٽٽي ٻن مونو سيڪرائيڊن ۾ تبديل ٿئي ٿو، ''[[پاڻي وسيلي ٽوڙ]]'' سڏجي ٿو. سڀ کان مشهور ڊائي سيڪرائيڊ [[سڪروز]] يا عام [[کنڊ]] آهي، جيڪو هڪ [[گلوڪوز]] ماليڪيول ۽ هڪ [[فرڪٽوز]] ماليڪيول جي ڳانڍاپي مان ٺهيل هوندو آهي. ٻيو اهم ڊائي سيڪرائيڊ کير ۾ ملندڙ [[ليڪٽوز]] آهي، جيڪو هڪ گلوڪوز ماليڪيول ۽ هڪ [[گليڪٽوز]] ماليڪيول تي مشتمل آهي. ليڪٽوز کي [[ليڪٽيز]] وسيلي پاڻيءَ سان ٽوڙي سگهجي ٿو، ۽ هن اينزائم جي کوٽ [[ليڪٽوز عدم برداشت]] جو سبب بڻجي ٿي. جڏهن ڪجهه، يعني لڳ ڀڳ ٽي کان ڇهه، مونو سيڪرائيڊ گڏجن ٿا ته ان کي ''[[اوليگو سيڪرائيڊ]]'' چيو وڃي ٿو (''اوليگو-'' معنيٰ ”ٿورا“). اهي ماليڪيول نشانين ۽ [[گهرڙي اشارڪاري|اشارن]] طور استعمال ٿيندا آهن، گڏوگڏ انهن جا ڪجهه ٻيا استعمال به هوندا آهن.<ref name="Varki_1999">[[#Varki|Varki]] (1999), p. 17.</ref> ڪيترائي مونو سيڪرائيڊ گڏجي [[پولي سيڪرائيڊ]] ٺاهين ٿا. اهي هڪ ڊگهي سڌي زنجير ۾ ڳنڍجي سگهن ٿا، يا [[شاخ بندي (پوليمر ڪيميا)|شاخدار]] ٿي سگهن ٿا. سڀ کان عام پولي سيڪرائيڊن مان ٻه [[سيليولوز]] ۽ [[گلائڪوجن]] آهن، ٻئي ورجائيندڙ گلوڪوز [[مونومر|مونومرن]] تي مشتمل آهن. ''سيليولوز'' ٻوٽن جي [[گهرڙي ڀت|گهرڙي ڀتين]] جو اهم ساختي جزو آهي ۽ ''[[گلائڪوجن]]'' جانورن ۾ توانائي ذخيرو ڪرڻ جي صورت طور استعمال ٿئي ٿو. [[کنڊ]] کي [[گهٽائيندڙ کنڊ|گهٽائيندڙ]] يا غير گهٽائيندڙ پڇاڙين جي بنياد تي سڃاڻي سگهجي ٿو. ڪاربوهائيڊريٽ جي [[گهٽائيندڙ پڇاڙي]] اهڙو ڪاربان ائٽم آهي، جيڪو کليل زنجيري [[الڊيهائيڊ]] ([[الڊوز]]) يا ڪيٽو صورت ([[ڪيٽوز]]) سان توازن ۾ ٿي سگهي ٿو. جيڪڏهن مونومرن جو ڳانڍاپو اهڙي ڪاربان ائٽم تي ٿئي ٿو ته [[پائرانوز]] يا [[فيورانوز]] صورت جو آزاد [[هائيڊروڪسي گروهه]] ٻي کنڊ جي OH-پاسي واري زنجير سان مٽجي وڃي ٿو، جنهن سان مڪمل [[ايسيٽل]] ٺهي ٿو. هي عمل زنجير کي الڊيهائيڊ يا ڪيٽو صورت ۾ کُلڻ کان روڪي ٿو ۽ تبديل ٿيل باقيات کي غير گهٽائيندڙ بڻائي ٿو. ليڪٽوز ۾ گلوڪوز واري حصي تي گهٽائيندڙ پڇاڙي هوندي آهي، جڏهن ته گليڪٽوز وارو حصو گلوڪوز جي C4-OH گروهه سان مڪمل ايسيٽل ٺاهي ٿو. [[سيڪروز]] ۾ گهٽائيندڙ پڇاڙي نه هوندي آهي، ڇاڪاڻ ته گلوڪوز جي الڊيهائيڊ ڪاربان (C1) ۽ فرڪٽوز جي ڪيٽو ڪاربان (C2) جي وچ ۾ مڪمل ايسيٽل ٺهيل هوندو آهي. ===لپڊ=== {{مک|لپڊ|گليسرول|چرٻي تيزاب}} [[File:Common lipid types.svg|class=skin-invert-image|thumb|ڪجهه عام لپڊن جون ساختون. مٿي [[ڪوليسٽرول]] ۽ [[اوليڪ تيزاب]] آهن.<ref>[[#Stryer|Stryer]] (2007), p. 328.</ref> وچين ساخت هڪ [[ٽرائي گليسرائيڊ]] آهي، جيڪو [[اوليئيٽ|اوليوئيل]]، [[اسٽيئريڪ تيزاب|اسٽيئروئيل]] ۽ [[پالميٽيٽ|پالميٽوئيل]] زنجيرن مان ٺهيل آهي، جيڪي [[گليسرول]] جي پٺيءَ سان ڳنڍيل آهن. هيٺ عام [[فاسفولپڊ]]، [[فاسفيٽڊائل ڪولين]] آهي.<ref>[[#Voet|Voet]] (2005), Ch. 12 Lipids and Membranes.</ref>]] [[لپڊ|'''لپڊ''']] [[ماليڪيول|ماليڪيولن]] جي هڪ متنوع حد تي مشتمل آهن ۽ ڪنهن حد تائين حياتياتي بڻ بنياد وارن نسبتاً پاڻيءَ ۾ نه حل ٿيندڙ يا [[غير قطبي]] مرڪبن لاءِ عام اصطلاح آهي، جن ۾ [[موم]]، [[چرٻي تيزاب]]، چرٻي تيزاب مان نڪتل [[فاسفولپڊ]]، [[سفنگولپڊ]]، [[گلائڪولپڊ]] ۽ [[ٽرپينوئڊ]] (مثال طور [[ريٽينوئڊ]] ۽ [[اسٽيرائڊ]]) شامل آهن. ڪجهه لپڊ سڌا، کليل زنجيري [[اليفاٽڪ]] ماليڪيول هوندا آهن، جڏهن ته ٻين ۾ ڇلي واريون ساختون هونديون آهن. ڪي [[اروماتي]] هوندا آهن (چڪري [ڇلي] ۽ هموار [سڌي] ساخت سان)، جڏهن ته ڪي نه هوندا آهن. ڪي لچڪدار هوندا آهن، جڏهن ته ڪي سخت هوندا آهن.<ref>{{Citation |last1=Ahmed |first1=Saba |title=Biochemistry, Lipids |date=2023 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK525952/ |work=StatPearls |access-date=2023-11-30 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=30247827 |last2=Shah |first2=Parini |last3=Ahmed |first3=Owais}}</ref> لپڊ عام طور [[گليسرول]] جي هڪ ماليڪيول کي ٻين ماليڪيولن سان ملائي ٺهندا آهن. [[ٽرائي گليسرائيڊ]] ۾، جيڪي وڏي مقدار وارن لپڊن جو مکيه گروهه آهن، گليسرول جو هڪ ماليڪيول ۽ ٽي [[چرٻي تيزاب]] هوندا آهن. ان حالت ۾ چرٻي تيزاب کي مونومر سمجهيو وڃي ٿو ۽ اهي [[سير ٿيل ۽ اڻسير ٿيل مرڪب|سير ٿيل]] (ڪاربان زنجير ۾ ڪو [[ٻٽو بند]] نه) يا اڻسير ٿيل (ڪاربان زنجير ۾ هڪ يا وڌيڪ ٻٽا بند) ٿي سگهن ٿا.{{cn|date=April 2023}} گهڻن لپڊن ۾ ڪجهه [[قطبي ماليڪيول|قطبي]] ڪردار هوندو آهي، پر اهي وڏي حد تائين غير قطبي هوندا آهن. عام طور، انهن جي ساخت جو وڏو حصو غير قطبي يا [[پاڻي ڀڄائيندڙ]] ("پاڻي کان ڊڄندڙ") هوندو آهي، يعني اهو [[پاڻي]] جهڙن قطبي محللن سان چڱيءَ طرح لاڳاپو نٿو رکي. انهن جي ساخت جو ٻيو حصو قطبي يا [[پاڻي دوست]] ("پاڻي سان محبت ڪندڙ") هوندو آهي ۽ پاڻي جهڙن قطبي محللن سان لاڳاپيل ٿيڻ جو لاڙو رکي ٿو. ان ڪري اهي [[ٻنهي خاصيتن وارا ماليڪيول]] بڻجن ٿا (جن ۾ پاڻي ڀڄائيندڙ ۽ پاڻي دوست ٻئي حصا هوندا آهن). [[ڪوليسٽرول]] جي حالت ۾، قطبي گروهه رڳو –OH (هائيڊروڪسل يا الڪوحل) هوندو آهي.<ref>{{Cite web |last=PhD |first=Chris Masterjohn |date=2008-11-09 |title=Cholesterol's Hydroxyl Group |url=https://chrismasterjohnphd.substack.com/p/cholesterols-hydroxyl-group |access-date=2025-08-29 |website=Harnessing the Power of Nutrients}}</ref> فاسفولپڊن جي حالت ۾، قطبي گروهه گهڻو وڏا ۽ وڌيڪ قطبي هوندا آهن، جيئن هيٺ بيان ڪيو ويو آهي. لپڊ اسان جي روزاني غذا جو لازمي حصو آهن. گهڻا [[تيل]] ۽ [[کير جون شيون]]، جيڪي اسان پچائڻ ۽ کائڻ لاءِ استعمال ڪريون ٿا، جهڙوڪ [[مکڻ]]، [[پنير]]، [[گيهه]] وغيره، [[چرٻي|چرٻين]] مان ٺهيل هوندا آهن. [[سبزي تيل]] مختلف [[گهڻ اڻسير ٿيل چرٻي تيزابن]] (PUFA) سان مالا مال هوندا آهن. لپڊ رکندڙ خوراڪ جسم اندر هضم ٿئي ٿي ۽ چرٻي تيزابن ۽ گليسرول ۾ ٽٽي وڃي ٿي، جيڪي چرٻين ۽ لپڊن جي آخري ٽٽڻ واريون پيداوارون آهن. لپڊ، خاص طور [[فاسفولپڊ]]، مختلف [[دواسازي پيداوار|دواسازي شين]] ۾ پڻ استعمال ٿين ٿا، يا ته گڏيل محلل طور (مثال طور پيرينٽرل انفيوزن ۾) يا [[دوا بردار]] جزن طور (مثال طور [[لائپوسوم]] يا [[ٽرانسفرسوم]] ۾). ===پروٽين=== {{مک|پروٽين|امينو تيزاب}} [[File:AminoAcidball.svg|thumbnail|α-امينو تيزاب جي عام ساخت، کاٻي پاسي [[امين|امينو]] گروهه ۽ ساڄي پاسي [[ڪاربوڪسل]] گروهه سان]] [[پروٽين]] تمام وڏا ماليڪيول آهن—وڏا حياتيائي پوليمر—جيڪي [[امينو تيزاب]] نالي مونومرن مان ٺهيل هوندا آهن. امينو تيزاب هڪ الفا ڪاربان ائٽم تي مشتمل هوندو آهي، جنهن سان هڪ [[امينو]] گروهه، –NH₂، هڪ [[ڪاربوڪسيلڪ تيزاب]] گروهه، –COOH (جيتوڻيڪ جسماني حالتن هيٺ اهي –NH₃⁺ ۽ –COO⁻ طور موجود هوندا آهن)، هڪ سادو [[هائڊروجن ائٽم]] ۽ هڪ پاسي واري زنجير ڳنڍيل هوندي آهي، جنهن کي عام طور "–R" سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. پاسي واري زنجير "R" هر امينو تيزاب لاءِ مختلف هوندي آهي، جن مان 20 [[پروٽين ٺاهيندڙ امينو تيزاب|معياري]] آهن. اهو "R" گروهه ئي هر امينو تيزاب کي مختلف بڻائي ٿو، ۽ پاسي وارين زنجيرن جون خاصيتون پروٽين جي مجموعي [[پروٽين جي ٽين درجي واري ساخت|ٽن-رخِي ترتيب]] تي وڏو اثر وجهن ٿيون. ڪجهه امينو تيزاب پاڻ يا تبديل ٿيل صورت ۾ پنهنجا ڪم رکن ٿا؛ مثال طور، [[گلوٽاميٽ]] هڪ اهم [[عصبي پيغامبر]] طور ڪم ڪري ٿو. امينو تيزاب [[پيپٽائڊ بند]] وسيلي ڳنڍجي سگهن ٿا. هن [[پاڻي خارج ڪندڙ ردعمل|پاڻي خارج ڪندڙ]] جوڙجڪ ۾ هڪ [[پاڻي ماليڪيول]] خارج ٿئي ٿو ۽ پيپٽائڊ بند هڪ امينو تيزاب جي امينو گروهه جي [[نائٽروجن]] کي ٻئي جي ڪاربوڪسيلڪ تيزاب گروهه جي ڪاربان سان ڳنڍي ٿو. ٺهيل ماليڪيول کي ''[[ڊائي پيپٽائڊ]]'' چيو وڃي ٿو، ۽ امينو تيزابن جون ننڍيون زنجيرون (عام طور ٽيهه کان گهٽ) ''[[پيپٽائڊ]]'' يا [[پولي پيپٽائڊ]] سڏجن ٿيون. ڊگهيون زنجيرون ''پروٽين'' سڏجڻ جي لائق آهن. مثال طور، رت جي اهم [[رت جو پلازما|سيرم]] پروٽين [[انساني سيرم البومِن|البومِن]] ۾ 585 [[پروٽين ساخت|امينو تيزاب باقيات]] آهن.<ref name="Metzler 2001">[[#Metzler|Metzler]] (2001), p. 58.</ref> [[File:Amino acids 1.png|thumb|left|عام امينو تيزاب: (1) غير جانبدار صورت ۾، (2) جيئن اهي جسماني طور موجود هوندا آهن، ۽ (3) ڊائي پيپٽائڊ طور ڳنڍيل]] [[File:1GZX Haemoglobin.png|thumb|[[هيموگلوبن]] جو خاڪو. ڳاڙهيون ۽ نيريون ربنون پروٽين [[گلوبن]] کي ظاهر ڪن ٿيون؛ سائي ساختون [[هيم]] گروهه آهن.]] پروٽينن جا ساختي ۽/يا فعلي ڪردار ٿي سگهن ٿا. مثال طور، [[ايڪٽن]] ۽ [[مائوسن]] پروٽينن جون حرڪتون آخرڪار ڍانچي واري عضلي جي سڪڙجڻ جون ذميوار آهن. ڪيترن پروٽينن جي هڪ خاصيت اها آهي ته اهي ڪنهن مخصوص ماليڪيول يا ماليڪيولن جي طبقي سان خاص طور ڳنڍجن ٿا—اهي جنهن شيءِ سان ڳنڍجن ٿا، ان بابت ''انتهائي'' چونڊ ڪندڙ ٿي سگهن ٿا. [[اينٽي باڊي|اينٽي باڊيون]] اهڙن پروٽينن جو مثال آهن، جيڪي هڪ مخصوص قسم جي ماليڪيول سان ڳنڍجن ٿيون. اينٽي باڊيون ڳرين ۽ هلڪين زنجيرن مان ٺهيل هونديون آهن. ٻه ڳريون زنجيرون ٻن هلڪين زنجيرن سان امينو تيزابن جي وچ ۾ [[ڊسلفائيڊ ڳانڍاپو|ڊسلفائيڊ ڳانڍاپن]] وسيلي ڳنڍيل هونديون آهن. اينٽي باڊيون N-ٽرمينل ڊومين ۾ فرقن جي بنياد تي ٿيندڙ تبديليءَ سبب مخصوص هونديون آهن.<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.tibs.2009.11.005 |pmid=20022755 |pmc=4716677 |title=How antibodies fold |url=https://archive.org/details/sim_trends-in-biochemical-sciences_2010-04_35_4/page/189 |journal=Trends in Biochemical Sciences |volume=35 |issue=4 |pages=189–198 |year=2010 |last1=Feige |first1=Matthias J. |last2=Hendershot |first2=Linda M. |last3=Buchner |first3=Johannes }}</ref> [[اينزائم سان ڳنڍيل اميونوسوربينٽ جاچ]] (ELISA)، جيڪا اينٽي باڊيون استعمال ڪري ٿي، جديد طب ۾ مختلف حياتيائي ماليڪيولن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندڙ سڀ کان حساس جاچن مان هڪ آهي. بهرحال، شايد سڀ کان اهم پروٽين [[اينزائم]] آهن. جاندار گهرڙي ۾ لڳ ڀڳ هر ردعمل کي ردعمل جي [[فعال ٿيڻ واري توانائي]] گهٽائڻ لاءِ اينزائم جي ضرورت هوندي آهي. اهي ماليڪيول مخصوص ردعمل ڪندڙ ماليڪيولن کي سڃاڻن ٿا، جن کي ''[[سبسٽريٽ (حياتيائي ڪيميا)|سبسٽريٽ]]'' چيو وڃي ٿو؛ پوءِ اهي انهن جي وچ ۾ ردعمل جي [[تحفيز]] ڪن ٿا. [[فعال ٿيڻ واري توانائي]] گهٽائڻ سان اينزائم ان ردعمل کي 10¹¹ يا ان کان وڌيڪ شرح سان تيز ڪري ٿو؛ اهڙو ردعمل جيڪو عام طور پاڻمرادو مڪمل ٿيڻ ۾ 3,000 سالن کان وڌيڪ وٺي، اينزائم سان هڪ سيڪنڊ کان به گهٽ وقت ۾ ٿي سگهي ٿو. اينزائم پاڻ عمل ۾ خرچ نٿو ٿئي ۽ نون سبسٽريٽن سان ساڳيو ردعمل ٻيهر تحفيز ڪرڻ لاءِ آزاد رهي ٿو. مختلف تبديل ڪندڙن کي استعمال ڪندي، اينزائم جي سرگرمي کي ضابطي ۾ رکي سگهجي ٿو، جنهن سان سڄي گهرڙي جي حياتيائي ڪيميا تي ڪنٽرول ممڪن ٿئي ٿو. پروٽينن جي ساخت روايتي طور چئن سطحن جي درجابندي ۾ بيان ڪئي ويندي آهي. پروٽين جي [[بنيادي ساخت]] امينو تيزابن جي سڌي ترتيب تي مشتمل هوندي آهي؛ مثال طور، "الانين-گلائسين-ٽرپٽوفان-سيرين-گلوٽاميٽ-ايسپاراگين-گلائسين-لائسين-...". [[ثانوي ساخت]] مقامي شڪليات سان لاڳاپيل آهي (شڪليات ساخت جي اڀياس کي چيو وڃي ٿو). امينو تيزابن جا ڪجهه ميلاپ [[الفا هيلڪس|α-هيلڪس]] نالي ڪوائل ۾ وڪڙ کائڻ يا [[بيٽا شيٽ|β-شيٽ]] نالي چادر ۾ تبديل ٿيڻ جو لاڙو رکن ٿا؛ مٿي هيموگلوبن جي خاڪي ۾ ڪجهه α-هيلڪس ڏسي سگهجن ٿا. [[ٽين درجي واري ساخت]] پروٽين جي پوري ٽن-رخِي شڪل آهي. هي شڪل امينو تيزابن جي ترتيب سان طئي ٿئي ٿي. حقيقت ۾، هڪ ئي تبديلي پوري ساخت کي بدلائي سگهي ٿي. هيموگلوبن جي الفا زنجير ۾ 146 امينو تيزاب باقيات هوندا آهن؛ جڳهه 6 تي [[گلوٽاميٽ]] باقيات جي جاءِ تي [[ويلين]] باقيات اچڻ سان هيموگلوبن جو رويو ايترو بدلجي وڃي ٿو جو [[سڪل سيل بيماري]] پيدا ٿئي ٿي. آخرڪار، [[چوٿين درجي واري ساخت]] اهڙي پروٽين جي ساخت سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ ڪيترائي پيپٽائڊ ذيلي ايڪا هجن، جيئن هيموگلوبن ۾ چار ذيلي ايڪا آهن. سڀني پروٽينن ۾ هڪ کان وڌيڪ ذيلي ايڪو نه هوندو آهي.<ref>[[#Fromm|Fromm and Hargrove]] (2012), pp. 35–51.</ref> [[File:Protein structure examples.png|thumb|[[پروٽين ڊيٽا بئنڪ]] مان پروٽين ساختن جا مثال]] [[File:Structural coverage of the human cyclophilin family.png|thumb|پروٽين خاندان جا رڪن، جيئن [[آئسومريز]] [[پروٽين ڊومين|ڊومينن]] جي ساختن سان ظاهر ڪيا ويا آهن]] کاڌل پروٽين عام طور [[ننڍي آنڊي]] ۾ اڪيلا امينو تيزاب يا ڊائي پيپٽائڊن ۾ ٽٽي وڃن ٿا ۽ پوءِ جذب ٿين ٿا. پوءِ اهي گڏجي نوان پروٽين ٺاهي سگهن ٿا. گلائڪولائسز، سٽرڪ ايسڊ چڪر ۽ [[پينٽوز فاسفيٽ رستو]] جون وچ واريون پيداوارون سڀ ويهه امينو تيزاب ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿيون، ۽ گهڻن بيڪٽيريان ۽ ٻوٽن وٽ انهن کي ٺاهڻ لاءِ سڀ ضروري اينزائم موجود هوندا آهن. انسان ۽ ٻيا کيرپياريندڙ، تنهن هوندي به، انهن مان رڳو اڌ ٺاهي سگهن ٿا. اهي [[آئيسوليوسين]]، [[ليوسين]]، [[لائسين]]، [[ميٿيونين]]، [[فينائل الانين]]، [[ٿريونين]]، [[ٽرپٽوفان]] ۽ [[ويلين]] نٿا ٺاهي سگهن. ڇاڪاڻ ته انهن کي کاڌي وسيلي حاصل ڪرڻ ضروري آهي، تنهنڪري اهي [[ضروري امينو تيزاب]] آهن. کيرپياريندڙن وٽ [[الانين]]، [[ايسپاراگين]]، [[ايسپارٽيٽ]]، [[سسٽين]]، [[گلوٽاميٽ]]، [[گلوٽامين]]، [[گلائسين]]، [[پرولين]]، [[سيرين]] ۽ [[ٽائروسين]]، يعني غير ضروري امينو تيزاب، ٺاهڻ جا اينزائم موجود آهن. جيتوڻيڪ اهي [[ارجنين]] ۽ [[هسٽڊين]] ٺاهي سگهن ٿا، پر جوان ۽ وڌندڙ جانورن لاءِ ڪافي مقدار ۾ پيدا نٿا ڪري سگهن، تنهنڪري انهن کي اڪثر ضروري امينو تيزاب سمجهيو وڃي ٿو. جيڪڏهن امينو تيزاب مان امينو گروهه هٽايو وڃي، ته پويان α-[[ڪيٽو تيزاب]] نالي ڪاربان ڍانچو رهجي وڃي ٿو. [[ٽرانس امينيز]] نالي اينزائم آسانيءَ سان امينو گروهه کي هڪ امينو تيزاب کان (ان کي α-ڪيٽو تيزاب بڻائي) ٻئي α-ڪيٽو تيزاب ڏانهن منتقل ڪري سگهن ٿا (ان کي امينو تيزاب بڻائي). هي امينو تيزابن جي حياتياتي جوڙجڪ ۾ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته ڪيترن رستن لاءِ ٻين حياتيائي ڪيميائي رستن جون وچ واريون پيداوارون α-ڪيٽو تيزاب ڍانچي ۾ تبديل ٿين ٿيون، ۽ پوءِ امينو گروهه شامل ٿئي ٿو، اڪثر [[ٽرانس امينيشن]] وسيلي. پوءِ امينو تيزاب گڏجي پروٽين ٺاهي سگهن ٿا. ساڳيو عمل پروٽينن کي ٽوڙڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو. پهرين اهو پنهنجي جزوي امينو تيزابن ۾ پاڻي وسيلي ٽٽندو آهي. آزاد [[امونيا]] (NH₃)، جيڪا رت ۾ [[امونيم]] آئن (NH₄⁺) طور موجود هوندي آهي، حياتيءَ لاءِ زهريلي آهي. تنهنڪري ان کي خارج ڪرڻ جو مناسب طريقو موجود هجڻ ضروري آهي. مختلف جانورن ۾ سندن ضرورتن موجب مختلف حڪمت عمليون ارتقا پذير ٿيون آهن. [[هڪ گهرڙو|هڪ گهرڙي]] جاندار امونيا ماحول ۾ ڇڏي ڏين ٿا. ساڳيءَ ريت، [[هڏن واريون مڇيون]] امونيا پاڻيءَ ۾ ڇڏي سگهن ٿيون، جتي اها جلدي گهٽجي وڃي ٿي. عام طور، کيرپياريندڙ امونيا کي [[يوريا چڪر]] وسيلي يوريا ۾ تبديل ڪن ٿا. اهو طئي ڪرڻ لاءِ ته ٻه پروٽين لاڳاپيل آهن يا نه، يا ٻين لفظن ۾ اهو فيصلو ڪرڻ لاءِ ته اهي هم اصل آهن يا نه، سائنسدان ترتيب-ڀيٽ جا طريقا استعمال ڪن ٿا. [[ترتيب هم قطاري]] ۽ [[ساختي هم قطاري]] جهڙا طريقا طاقتور اوزار آهن، جيڪي سائنسدانن کي لاڳاپيل ماليڪيولن جي وچ ۾ [[ترتيبي هم اصليت|هم اصليت]] سڃاڻڻ ۾ مدد ڪن ٿا. پروٽينن ۾ هم اصليت ڳولڻ جي اهميت رڳو [[پروٽين خاندان|پروٽين خاندانن]] جو ارتقائي نمونو ٺاهڻ کان وڌيڪ آهي. ٻه پروٽين ترتيبون ڪيتريون ملندڙ جلندڙ آهن، اهو معلوم ڪرڻ سان اسان کي انهن جي ساخت ۽ تنهنڪري انهن جي ڪم بابت ڄاڻ ملي ٿي. ==ميٽابولزم== ===توانائيءَ جي ذريعي طور ڪاربوهائيڊريٽ=== {{مک|ڪاربوهائيڊريٽ ميٽابولزم|ڪاربان چڪر}} گلوڪوز گهڻين حياتياتي صورتن ۾ توانائيءَ جو ذريعو آهي. مثال طور، پولي سيڪرائيڊ [[اينزائم|اينزائمن]] وسيلي پنهنجن مونومرن ۾ ٽوڙيا وڃن ٿا ([[گلائڪوجن فاسفورائيليز]] گلائڪوجن، جيڪو هڪ پولي سيڪرائيڊ آهي، مان گلوڪوز جا باقيات هٽائي ٿو). ليڪٽوز يا سڪروز جهڙا ڊائي سيڪرائيڊ پنهنجي ٻن جزوي مونو سيڪرائيڊن ۾ ورهائجن ٿا.<ref>{{cite web |title=Disaccharide |url=https://www.britannica.com/science/disaccharide |access-date=14 October 2023 |website=Encyclopedia Britannica |archive-date=19 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231019212527/https://www.britannica.com/science/disaccharide |url-status=live }}</ref> ====گلائڪولائسز (اڻهوائي)==== {{Glycolysis summary}} گلوڪوز جو ميٽابولزم بنيادي طور هڪ تمام اهم ڏهن مرحلن واري [[ميٽابولڪ رستو|رستي]] وسيلي ٿئي ٿو، جنهن کي [[گلائڪولائسز]] چيو وڃي ٿو، جنهن جو خالص نتيجو گلوڪوز جي هڪ ماليڪيول کي [[پائروويٽ]] جي ٻن ماليڪيولن ۾ ٽوڙڻ آهي. ان سان گڏ [[ايڊينوسين ٽرائي فاسفيٽ|ATP]] جا خالص ٻه ماليڪيول، جيڪي گهرڙن جي توانائيءَ جي ڪرنسي آهن، پڻ پيدا ٿين ٿا، گڏوگڏ [[نائڪوٽينامائيڊ ايڊينين ڊائي نيوڪليوٽائيڊ|NAD⁺]] (نائڪوٽينامائيڊ ايڊينين ڊائي نيوڪليوٽائيڊ: آڪسائيڊ ٿيل صورت) کي NADH (نائڪوٽينامائيڊ ايڊينين ڊائي نيوڪليوٽائيڊ: گهٽايل صورت) ۾ تبديل ڪرڻ جا ٻه گهٽائيندڙ برابر پڻ ٺهن ٿا. هن عمل لاءِ آڪسيجن جي ضرورت ناهي؛ جيڪڏهن آڪسيجن موجود نه هجي (يا گهرڙو آڪسيجن استعمال نه ڪري سگهي) ته NAD کي پائروويٽ کي [[ليڪٽڪ تيزاب|ليڪٽٽ (ليڪٽڪ تيزاب)]] ۾ تبديل ڪري (مثال طور انسانن ۾) يا [[ايٿانول]] ۽ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ ۾ تبديل ڪري (مثال طور [[خمير]] ۾) بحال ڪيو وڃي ٿو. ٻيا مونو سيڪرائيڊ، جهڙوڪ گليڪٽوز ۽ فرڪٽوز، گلائڪولائيٽڪ رستي جي وچ وارين پيداوارن ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا.<ref>[[#Fromm|Fromm and Hargrove]] (2012), pp. 163–180.</ref> ====هوائي==== ڪافي [[آڪسيجن]] رکندڙ [[هوائي گلائڪولائسز|هوائي]] گهرڙن ۾، جيئن گهڻن انساني گهرڙن ۾، پائروويٽ جو وڌيڪ ميٽابولزم ٿئي ٿو. اهو ناقابل واپسي طور [[ايسٽائل-CoA]] ۾ تبديل ٿئي ٿو، هڪ ڪاربان ائٽم کي فاضل پيداوار [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] طور خارج ڪري ٿو ۽ [[NADH]] جي صورت ۾ هڪ ٻيو گهٽائيندڙ برابر پيدا ڪري ٿو. ايسٽائل-CoA جا ٻه ماليڪيول (گلوڪوز جي هڪ ماليڪيول مان) پوءِ [[سٽرڪ تيزاب چڪر]] ۾ داخل ٿين ٿا، ATP جا ٻه ماليڪيول، NADH جا وڌيڪ ڇهه ماليڪيول ۽ ٻه گهٽايل (يوبي)ڪيونون (اينزائم سان ڳنڍيل گڏيل عامل طور [[FADH2|FADH₂]] وسيلي) پيدا ڪن ٿا، ۽ باقي ڪاربان ائٽمن کي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ طور خارج ڪن ٿا. پيدا ٿيل NADH ۽ ڪوينول ماليڪيول پوءِ تنفسي زنجير جي اينزائمي مرڪبن ۾ داخل ٿين ٿا، جيڪو هڪ [[اليڪٽران منتقلي نظام]] آهي، جيڪو اليڪٽرانن کي آخرڪار آڪسيجن ڏانهن منتقل ڪري ٿو ۽ خارج ٿيل توانائي کي جهليءَ مٿان پروٽان ڍلوان جي صورت ۾ محفوظ ڪري ٿو ([[يوڪريوٽ|يوڪريوٽن]] ۾ [[اندروني مائٽوڪانڊريائي جهلي]]). اهڙيءَ ريت آڪسيجن گهٽجي پاڻي بڻجي ٿي ۽ اصل اليڪٽران قبول ڪندڙ NAD⁺ ۽ [[ڪيونون]] ٻيهر ٺهن ٿا. اهو ئي سبب آهي جو انسان آڪسيجن اندر کڻن ٿا ۽ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ ٻاهر ڪڍن ٿا. NADH ۽ ڪوينول ۾ اعليٰ توانائي حالتن مان اليڪٽرانن جي منتقليءَ سان خارج ٿيل توانائي پهريان پروٽان ڍلوان طور محفوظ ٿئي ٿي ۽ ATP سنٿيزيز وسيلي ATP ۾ تبديل ٿئي ٿي. ان سان ATP جا وڌيڪ ''28'' ماليڪيول ٺهن ٿا (8 NADH مان 24 + 2 ڪوينولن مان 4)، جنهن سان هر ٽٽل گلوڪوز لاءِ ATP جا ڪل 32 ماليڪيول محفوظ ٿين ٿا (ٻه گلائڪولائسز مان + ٻه سائٽريٽ چڪر مان).<ref>[[#Voet|Voet]] (2005), Ch. 17 Glycolysis.</ref> اهو واضح آهي ته گلوڪوز کي مڪمل طور آڪسائيڊ ڪرڻ لاءِ آڪسيجن استعمال ڪرڻ ڪنهن به آڪسيجن کان آزاد ميٽابولڪ خاصيت جي ڀيٽ ۾ جاندار کي گهڻي وڌيڪ توانائي فراهم ڪري ٿو، ۽ اهو ئي سبب سمجهيو وڃي ٿو ته پيچيده حياتي رڳو ان کان پوءِ ظاهر ٿي، جڏهن ڌرتيءَ جي فضا ۾ آڪسيجن جي وڏي مقدار گڏ ٿي. ====گلوڪونيوجينيئسس==== {{مک|گلوڪونيوجينيئسس}} [[ڪرنگهيدار جانور|ڪرنگهيدار جانورن]] ۾، زور سان سڪڙجندڙ [[ڍانچي وارا عضلا]] (مثال طور وزن کڻڻ يا تيز ڊوڙ دوران) توانائيءَ جي گهرج پوري ڪرڻ لاءِ ڪافي آڪسيجن حاصل نٿا ڪن، تنهنڪري اهي [[خميرڪاري (حياتيائي ڪيميا)|اڻهوائي ميٽابولزم]] ڏانهن منتقل ٿين ٿا ۽ گلوڪوز کي ليڪٽٽ ۾ تبديل ڪن ٿا. غير ڪاربوهائيڊريٽ ذريعن، جهڙوڪ چرٻي ۽ پروٽين، مان گلوڪوز ٺاهڻ جو عمل تڏهن ٿيندو آهي، جڏهن جگر ۾ [[گلائڪوجن]] جا ذخيرا ختم ٿي وڃن. هي رستو پائروويٽ کان گلوڪوز تائين [[گلائڪولائسز]] جو هڪ اهم ابتو رخ آهي ۽ ڪيترن ذريعن جهڙوڪ امينو تيزاب، گليسرول ۽ [[ڪريبس چڪر]] کي استعمال ڪري سگهي ٿو. وڏي پيماني تي پروٽين ۽ چرٻيءَ جو [[ڪيٽابولزم]] عام طور بک يا ڪجهه اينڊوڪرائن بيمارين ۾ ٿئي ٿو.<ref>{{Cite book| url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198714378.001.0001/acref-9780198714378| isbn=978-0-19-871437-8| title=A Dictionary of Biology| date=17 September 2015| publisher=Oxford University Press| access-date=29 April 2020| archive-date=10 July 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200710005409/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198714378.001.0001/acref-9780198714378| url-status=live}}</ref> [[جگر]] [[گلوڪونيوجينيئسس]] نالي عمل استعمال ڪري گلوڪوز ٻيهر پيدا ڪري ٿو. هي عمل مڪمل طور گلائڪولائسز جو ابتو نه آهي، ۽ حقيقت ۾ گلائڪولائسز مان حاصل ٿيندڙ توانائيءَ کان ٽي ڀيرا وڌيڪ توانائي گهرجي ٿي (ATP جا ڇهه ماليڪيول استعمال ٿين ٿا، جڏهن ته گلائڪولائسز ۾ ٻه حاصل ٿين ٿا). مٿي بيان ڪيل ردعملن وانگر، ٺهيل گلوڪوز پوءِ توانائي گهرندڙ بافتن ۾ گلائڪولائسز مان گذري سگهي ٿو، گلائڪوجن (يا ٻوٽن ۾ [[نشاستو]]) طور ذخيرو ٿي سگهي ٿو، يا ٻين مونو سيڪرائيڊن ۾ تبديل ٿي سگهي ٿو يا ڊائي يا اوليگو سيڪرائيڊن ۾ ڳنڍجي سگهي ٿو. ورزش دوران گلائڪولائسز، رت جي وهڪري وسيلي ليڪٽٽ جو جگر تائين پهچڻ، ان کان پوءِ گلوڪونيوجينيئسس ۽ گلوڪوز جو رت جي وهڪري ۾ خارج ٿيڻ، انهن گڏيل رستن کي [[ڪوري چڪر]] چيو وڃي ٿو.<ref>[[#Fromm|Fromm and Hargrove]] (2012), pp. 183–194.</ref> ==ٻين ”ماليڪيولي پيماني“ وارين حياتياتي سائنسن سان لاڳاپو== {{Multiple issues|section=y| {{Unreferenced section|date=August 2023}} {{Original research|section|reason=Section defines relationships between disciplines without citing any sources from those disciplines.|date=August 2023}} }} [[File:Schematic relationship between biochemistry, genetics and molecular biology.svg|thumb|حياتيائي ڪيميا، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي وچ ۾ لاڳاپي جو خاڪو]] حياتيائي ڪيميا جا محقق حياتيائي ڪيميا جا مخصوص طريقا استعمال ڪن ٿا، پر وڌندڙ نموني انهن کي [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]] ۽ [[حياتيائي طبعيات]] جي شعبن ۾ تيار ٿيل طريقن ۽ خيالن سان ملائين ٿا. انهن علمن جي وچ ۾ ڪا چٽي حد مقرر ناهي. حياتيائي ڪيميا ماليڪيولن جي حياتياتي سرگرمي لاءِ گهربل [[ڪيميا]] جو اڀياس ڪري ٿي، ماليڪيولي حياتيات انهن جي حياتياتي سرگرمي جو اڀياس ڪري ٿي، ۽ [[جينيات]] انهن جي وراثت جو اڀياس ڪري ٿي، جيڪا سندن [[جينوم]] وسيلي منتقل ٿئي ٿي. هي ڳالهه هيٺ ڏنل خاڪي ۾ ڏيکاريل آهي، جيڪو انهن شعبن جي وچ ۾ لاڳاپن جو هڪ ممڪن تصور پيش ڪري ٿو: * '''''حياتيائي ڪيميا''''' جاندار [[جاندار|جاندارن]] ۾ ٿيندڙ ڪيميائي مادن ۽ حياتياتي عملن جو اڀياس آهي. [[حياتيائي ڪيميا جو ماهر|حياتيائي ڪيميا جا ماهر]] [[حياتيائي ماليڪيول|حياتيائي ماليڪيولن]] جي ڪردار، ڪم ۽ ساخت تي گهڻو ڌيان ڏين ٿا. حياتياتي عملن جي پويان موجود ڪيميا ۽ حياتياتي طور فعال ماليڪيولن جي جوڙجڪ حياتيائي ڪيميا جا استعمال آهن. حياتيائي ڪيميا حياتيءَ جو اڀياس ائٽمي ۽ ماليڪيولي سطح تي ڪري ٿي. * '''''جينيات''''' جاندارن ۾ جينياتي فرقن جي اثر جو اڀياس آهي. اهو اڪثر ڪنهن معمول واري جزو، مثال طور هڪ [[جين]]، جي غير موجودگيءَ مان سمجهي سگهجي ٿو. ”[[ميوٽنٽ|ميوٽنٽن]]“ جو اڀياس، يعني اهڙا جاندار جن ۾ نام نهاد ”[[جهنگلي قسم]]“ يا معمول واري [[فينوٽائپ]] جي ڀيٽ ۾ هڪ يا وڌيڪ فعلي جزا موجود نه هجن. جينياتي لاڳاپا ([[ايپسٽاسس]]) اڪثر اهڙن ”[[جين ناڪ آئوٽ|ناڪ آئوٽ]]“ اڀياسن جي سادي تشريحن کي منجهائي سگهن ٿا. * '''''ماليڪيولي حياتيات''''' حياتياتي مظاهرن جي ماليڪيولي بنيادن جو اڀياس آهي، جنهن جو ڌيان ماليڪيولي جوڙجڪ، ترميم، طريقيڪارن ۽ لاڳاپن تي هوندو آهي. [[ماليڪيولي حياتيات جو مرڪزي اصول]]، جنهن موجب جينياتي مادو RNA ۾ نقل ٿئي ٿو ۽ پوءِ [[پروٽين]] ۾ ترجمو ٿئي ٿو، حد کان وڌيڪ سادو هجڻ باوجود هن شعبي کي سمجهڻ لاءِ اڃا به سٺو شروعاتي نقطو فراهم ڪري ٿو. [[آر اين اي]] جي نون ظاهر ٿيندڙ ڪردارن جي روشنيءَ ۾ هن تصور ۾ ترميم ڪئي وئي آهي. * '''''[[ڪيميائي حياتيات]]''''' [[ننڍو ماليڪيول|ننڍن ماليڪيولن]] جي بنياد تي نوان اوزار تيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جيڪي حياتياتي نظامن ۾ گهٽ ۾ گهٽ خلل وجهي، پر انهن جي ڪم بابت تفصيلي ڄاڻ فراهم ڪن. ان کان سواءِ، ڪيميائي حياتيات حياتياتي نظامن کي استعمال ڪري حياتيائي ماليڪيولن ۽ مصنوعي اوزارن جي وچ ۾ غير فطري گڏيل صورتون ٺاهي ٿي، مثال طور خالي ڪيل [[وائرسي ڪيپسڊ|وائرسي ڪيپسڊ]]، جيڪي [[جين علاج]] يا [[دوا|دوا جي ماليڪيولن]] کي پهچائي سگهن ٿا. === پڻ ڏسو === {{div col|colwidth=22em}} * [[فلڪياتي حياتيات|ايسٽرو بائلاجي]] * [[بايو ڪيمسٽري (رسالو)]] * [[بايولاجيڪل ڪيمسٽري (رسالو)]] * [[حياتيائي طبعيات|بايو فزڪس]] * [[ڪيميائي ماحوليات]] * [[حسابياتي حياتيائي ماڊل سازي]] * [[مخصوص حياتيائي بنياد وارو ڪيميائي مادو]] * [[اينزائم ڪميشن نمبر|EC نمبر]] * [[حياتيائي ڪيميا جا فرضي قسم]] * [[حياتيائي ڪيميا ۽ ماليڪيولي حياتيات جي بين الاقوامي يونين]] * [[ميٽابولوم]] * [[ميٽابولومڪس]] * [[ماليڪيولي حياتيات]] * [[ماليڪيولي طب]] * [[نباتاتي حياتيائي ڪيميا]] * [[پروٽين ٽوڙ]] * [[ننڍو ماليڪيول]] * [[ساختياتي حياتيات]] * [[ٽي سي اي چڪر]] {{div col end}} ==حوالا ۽ حاشيا== {{Notelist}} {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> === حوالي ڏنل ادب === {{refbegin|30em}} * {{cite book |ref=Amsler |author=Amsler, Mark |url=https://books.google.com/books?id=I-X-ijtoD9QC&pg=PA55 |title=The Languages of Creativity: Models, Problem-solving, Discourse |publisher=University of Delaware Press |year=1986 |isbn=978-0-87413-280-9 |access-date=2015-07-27 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028023637/https://books.google.com/books?id=I-X-ijtoD9QC&pg=PA55#v=onepage&q&f=false |url-status=live }} * {{cite journal |ref=Astbury |doi=10.1038/1901124a0 |pmid=13684868 |title=Molecular Biology or Ultrastructural Biology ? |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1961-06-17_190_4781/page/1124 |journal=Nature |volume=190 |issue=4781 |page=1124 |year=1961 |last1=Astbury |first1=W.T. |bibcode=1961Natur.190.1124A |s2cid=4172248 |doi-access=free }} * {{cite book |ref=Ben |author=Ben-Menahem, Ari |title=Historical Encyclopedia of Natural and Mathematical Sciences |url=https://books.google.com/books?id=9tUrarQYhKMC&pg=PA2982 |year=2009 |publisher=Springer |isbn=978-3-540-68831-0 |page=2982 |bibcode=2009henm.book.....B }} * {{cite book |ref = Burton |author = Burton, Feldman |url = https://books.google.com/books?id=xnckeeTICn0C&pg=PA206 |title = The Nobel Prize: A History of Genius, Controversy, and Prestige |publisher = Arcade Publishing |year = 2001 |isbn = 978-1-55970-592-9 }} * {{cite book |ref=Butler |author=Butler, John M. |title=Fundamentals of Forensic DNA Typing |url=https://books.google.com/books?id=-OZeEmqzE4oC&pg=PA5 |year=2009 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-08-096176-7 }} * {{cite journal |ref=Chandan |doi=10.1089/dna.2006.0567 |pmid=17465885 |title=MiRNA: Licensed to Kill the Messenger |journal=DNA and Cell Biology |volume=26 |issue=4 |pages=193–194 |year=2007 |last1=Sen |first1=Chandan K. |last2=Roy |first2=Sashwati |s2cid=10665411 }} * {{cite book |ref=Clarence |author=Clarence, Peter Berg |title=The University of Iowa and Biochemistry from Their Beginnings |url=https://books.google.com/books?id=XwQhAQAAIAAJ&pg=PA1 |year=1980 |publisher=University of Iowa |isbn=978-0-87414-014-9 |access-date=2015-07-27 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028023637/https://books.google.com/books?id=XwQhAQAAIAAJ&pg=PA1 |url-status=live }} * {{Cite journal |ref=Edwards |doi=10.1016/0022-2836(92)91059-x |pmid=1518049 |title=Molecular structure of the B-DNA dodecamer d(CGCAAATTTGCG)2 an examination of propeller twist and minor-groove water structure at 2·2Åresolution |url=https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_1992-08-20_226_4/page/1161 |journal=Journal of Molecular Biology |volume=226 |issue=4 |pages=1161–1173 |year=1992 |last1=Edwards |first1=Karen J. |last2=Brown |first2=David G. |last3=Spink |first3=Neil |last4=Skelly |first4=Jane V. |last5=Neidle |first5=Stephen }} * {{cite book |ref = Eldra |author1 = Eldra P. Solomon |author2 = Linda R. Berg |author3 = Diana W. Martin |title = Biology, 8th Edition, International Student Edition |publisher = Thomson Brooks/Cole |isbn = 978-0-495-31714-2 |url = http://www.slideshare.net/nicolledb05/biology-solomon-berg-martin-8th-edition |year = 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304064412/http://www.slideshare.net/nicolledb05/biology-solomon-berg-martin-8th-edition |archive-date = 2016-03-04 }} * {{cite journal |ref=Fariselli |doi=10.1093/bib/bbl032 |pmid=17003074 |title=The WWWH of remote homolog detection: The state of the art |journal=Briefings in Bioinformatics |volume=8 |issue=2 |pages=78–87 |year=2006 |last1=Fariselli |first1=P. |last2=Rossi |first2=I. |last3=Capriotti |first3=E. |last4=Casadio |first4=R. |doi-access=free }} * {{cite book |ref=Fiske |last1=Fiske |first1=John |title=Outlines of Cosmic Philosophy Based on the Doctrines of Evolution, with Criticisms on the Positive Philosophy, Volume 1 |date=1890 |publisher=Houghton, Mifflin |location=Boston and New York |url=https://books.google.com/books?id=bTgmlJNazxkC |access-date=16 February 2015 |archive-date=28 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028023637/https://books.google.com/books?id=bTgmlJNazxkC |url-status=live }} * {{Cite book | ref=Finkel | last1=Finkel | first1=Richard | last2=Cubeddu | first2=Luigi | last3=Clark | first3=Michelle | year=2009 | title=Lippincott's Illustrated Reviews: Pharmacology | edition=4th | publisher=Lippincott Williams & Wilkins | isbn=978-0-7817-7155-9 | url=https://books.google.com/books?id=Q4hG2gRhy7oC | access-date=2020-06-05 | archive-date=2023-10-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20231028023637/https://books.google.com/books?id=Q4hG2gRhy7oC | url-status=live }} * {{cite book |ref=Krebs |author1=Krebs, Jocelyn E. |author2=Goldstein, Elliott S. |author3=Lewin, Benjamin |author4=Kilpatrick, Stephen T. |title=Essential Genes |url=https://books.google.com/books?id=FzBs_QgihRIC&pg=PA32 |year=2012 |publisher=Jones & Bartlett Publishers |isbn=978-1-4496-1265-8 }} * {{cite book |ref=Fromm |author1=Fromm, Herbert J. |author2=Hargrove, Mark |title=Essentials of Biochemistry |year=2012 |publisher=Springer |isbn=978-3-642-19623-2 |url=https://books.google.com/books?id=2eXILOD0Yl8C&q=editions:ISBN3642196241 |access-date=2020-06-05 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028023638/https://books.google.com/books?id=2eXILOD0Yl8C&q=editions:ISBN3642196241 |url-status=live }} * {{cite book |ref=Hamblin |author=Hamblin, Jacob Darwin |url=https://books.google.com/books?id=mpiZRAiE0JwC&pg=PA26 |title=Science in the Early Twentieth Century: An Encyclopedia |publisher=ABC-CLIO |year=2005 |isbn=978-1-85109-665-7 |access-date=2015-07-27 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028023638/https://books.google.com/books?id=mpiZRAiE0JwC&pg=PA26 |url-status=live }} * {{cite book |ref=Helvoort |author=Helvoort, Ton van |url=https://books.google.com/books?id=fjhdAgAAQBAJ&pg=PA81 |title=Reader's Guide to the History of Science |editor=Arne Hessenbruch |publisher=Fitzroy Dearborn Publishing |year=2000 |isbn=978-1-884964-29-9 |access-date=2015-07-27 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028024114/https://books.google.com/books?id=fjhdAgAAQBAJ&pg=PA81#v=onepage&q&f=false |url-status=live }} * {{cite book |ref=Holmes |author=Holmes, Frederic Lawrence |url=https://books.google.com/books?id=MLY-x9a393QC&pg=PR15 |title=Lavoisier and the Chemistry of Life: An Exploration of Scientific Creativity |publisher=University of Wisconsin Press |year=1987 |isbn=978-0-299-09984-8 |access-date=2015-07-27 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028024115/https://books.google.com/books?id=MLY-x9a393QC&pg=PR15#v=onepage&q&f=false |url-status=live }} * {{cite book |ref=Horton |editor=Horton, Derek |url=https://books.google.com/books?id=JQluAAAAQBAJ&pg=PA36 |title=Advances in Carbohydrate Chemistry and Biochemistry, Volume 70 |publisher=Academic Press |year=2013 |isbn=978-0-12-408112-3 |access-date=2015-07-27 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028024115/https://books.google.com/books?id=JQluAAAAQBAJ&pg=PA36#v=onepage&q&f=false |url-status=live }} * {{cite book |ref=Hunter |author=Hunter, Graeme K. |title=Vital Forces: The Discovery of the Molecular Basis of Life |year=2000 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-361811-5 |url=https://books.google.com/books?id=VdHV5ET4usoC |access-date=2020-06-05 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028024115/https://books.google.com/books?id=VdHV5ET4usoC |url-status=live }} * {{cite book |ref=Karp |author=Karp, Gerald |title=Cell and Molecular Biology: Concepts and Experiments |year=2009 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-48337-4 |url=https://books.google.com/books?id=arRGYE0GxRQC }} * {{cite journal |ref=Kauffman |doi=10.1007/s00897010444a |title=Friedrich Wöhler (1800–1882), on the Bicentennial of His Birth |journal=The Chemical Educator |volume=6 |issue=2 |pages=121–133 |year=2001 |last1=Kauffman |first1=George B. |last2=Chooljian |first2=Steven H. |s2cid=93425404 }} * {{cite book |ref=Kleinkauf |author1=Kleinkauf, Horst |author2=Döhren, Hans von |author3=Jaenicke Lothar |url=https://books.google.com/books?id=tuzwshIlng4C&pg=PA116 |title=The Roots of Modern Biochemistry: Fritz Lippmann's Squiggle and its Consequences |page=116 |publisher=Walter de Gruyter & Co |year=1988 |isbn=978-3-11-085245-5 |access-date=2015-07-27 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028024115/https://books.google.com/books?id=tuzwshIlng4C&pg=PA116#v=onepage&q&f=false |url-status=live }} * {{cite journal |ref=Knowles |doi=10.1146/annurev.bi.49.070180.004305 |pmid=6250450 |title=Enzyme-Catalyzed Phosphoryl Transfer Reactions |journal=Annual Review of Biochemistry |volume=49 |pages=877–919 |year=1980 |last1=Knowles |first1=J.R. |issue=1 |bibcode=1980ARBio..49..877K |s2cid=7452392 }} * {{cite book |ref=Metzler |author1=Metzler, David Everett |author2=Metzler, Carol M. |title=Biochemistry: The Chemical Reactions of Living Cells |volume=1 |url=https://books.google.com/books?id=1R_a_D6SSJEC&pg=PA58 |year=2001 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-492540-3 }} * {{cite book |ref=Miller |author1=Miller G |author2=Spoolman Scott |title=Environmental Science – Biodiversity Is a Crucial Part of the Earth's Natural Capital |url=https://books.google.com/books?id=NYEJAAAAQBAJ&pg=PA62 |date=2012 |publisher=[[Cengage Learning]] |isbn=978-1-133-70787-5 |access-date=2016-01-04 |archive-date=2023-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413194802/https://books.google.com/books?id=NYEJAAAAQBAJ&pg=PA62 |url-status=live }} * {{cite book |ref=Nielsen |author = Nielsen, Forrest H. |chapter = Ultratrace minerals |title=Modern Nutrition in Health and Disease |journal = <!-- -->|editor = Maurice E. Shils |display-editors=etal |location = Baltimore |publisher = Williams & Wilkins |year = 1999 |pages = 283–303 |hdl=10113/46493 }} * {{cite book |ref = Peet |author1 = Peet, Alisa |editor1 = Marks, Allan |editor2 = Lieberman Michael A. |title = Marks' Basic Medical Biochemistry (Lieberman, Marks's Basic Medical Biochemistry) |edition = 4th |isbn = 978-1-60831-572-7 |url = https://books.google.com/books?id=HHK7S7t47BEC |year = 2012 |publisher = Lippincott Williams & Wilkins |access-date = 2020-06-05 |archive-date = 2023-10-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20231028024204/https://books.google.com/books?id=HHK7S7t47BEC |url-status = live }} * {{cite book |ref = Rayner |author1 = Rayner-Canham, Marelene F. |author2 = Rayner-Canham, Marelene |author3 = Rayner-Canham, Geoffrey |url = https://books.google.com/books?id=S_NJ7AubQIcC&pg=PA136 |title = Women in Chemistry: Their Changing Roles from Alchemical Times to the Mid-Twentieth Century |publisher = Chemical Heritage Foundation |year = 2005 |isbn = 978-0-941901-27-7 }} * {{cite journal |ref=Rojas |doi=10.3390/molecules16032672 |pmid=21441869 |pmc=6259834 |title=Challenges and Perspectives of Chemical Biology, a Successful Multidisciplinary Field of Natural Sciences |journal=Molecules |volume=16 |issue=3 |pages=2672–2687 |year=2011 |last1=Rojas-Ruiz |first1=Fernando A. |last2=Vargas-Méndez |first2=Leonor Y. |last3=Kouznetsov |first3=Vladimir V. |doi-access=free }} * {{cite book | ref = Saenger | last = Saenger | first = Wolfram | title = Principles of Nucleic Acid Structure | publisher = Springer-Verlag | location = New York | year = 1984 | isbn = 978-0-387-90762-8 | url = https://books.google.com/books?id=0R3wAAAAMAAJ | access-date = 2020-06-05 | archive-date = 2023-10-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20231028024625/https://books.google.com/books?id=0R3wAAAAMAAJ | url-status = live }} * {{cite book |ref=Slabaugh |author1=Slabaugh, Michael R. |author2=Seager, Spencer L. |title=Organic and Biochemistry for Today |publisher=Brooks Cole |location=Pacific Grove |year=2013 |isbn=978-1-133-60514-0 |edition=6th |url=https://books.google.com/books?id=K-MBTrn3ZDQC |access-date=2020-06-05 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028024617/https://books.google.com/books?id=K-MBTrn3ZDQC |url-status=live }} * {{cite book |ref=Sherwood |author1=Sherwood, Lauralee |author2=Klandorf, Hillar |author3=Yancey, Paul H. |title=Animal Physiology: From Genes to Organisms |url=https://books.google.com/books?id=I6X8G8YPdv4C&pg=PA558 |year=2012 |publisher=Cengage Learning |isbn=978-0-8400-6865-1 }} * {{cite book |ref=Stryer |vauthors=Stryer L, Berg JM, Tymoczko JL |title=Biochemistry |publisher=W.H. Freeman |location=San Francisco |edition=6th |year=2007 |isbn=978-0-7167-8724-2 |url=https://archive.org/details/biochemistry0006berg |url-access=registration }} * {{cite book |ref=Tropp |author=Tropp, Burton E. |title=Molecular Biology |edition=4th |year=2012 |publisher=Jones & Bartlett Learning |isbn=978-1-4496-0091-4 |url=https://books.google.com/books?id=CCQYtlufUIAC |access-date=2020-06-05 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028024617/https://books.google.com/books?id=CCQYtlufUIAC |url-status=live }} * {{cite book |ref=UNICEF |author=UNICEF |title=Facts for life |date=2010 |publisher=United Nations Children's Fund |location=New York |isbn=978-92-806-4466-1 |edition=4th |url=http://www.unicef.org/nutrition/files/Facts_for_Life_EN_010810.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.unicef.org/nutrition/files/Facts_for_Life_EN_010810.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live }} * {{cite journal |ref=Ulveling |doi=10.1016/j.biochi.2010.11.004 |pmid=21111023 |title=When one is better than two: RNA with dual functions |journal=Biochimie |volume=93 |issue=4 |pages=633–644 |year=2011 |last1=Ulveling |first1=Damien |last2=Francastel |first2=Claire |last3=Hubé |first3=Florent |s2cid=22165949 |url=https://hal-univ-diderot.archives-ouvertes.fr/hal-02127323/file/Ulveling%20Review%20revised.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://hal-univ-diderot.archives-ouvertes.fr/hal-02127323/file/Ulveling%20Review%20revised.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live }} * {{cite book | ref=Varki | vauthors=Varki A, Cummings R, Esko J, Jessica F, Hart G, Marth J | title=Essentials of glycobiology | publisher=Cold Spring Harbor Laboratory Press | year=1999 | isbn=978-0-87969-560-6 | url=https://books.google.com/books?id=lH72FFWIIpgC | access-date=2020-06-05 | archive-date=2023-10-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20231028024617/https://books.google.com/books?id=lH72FFWIIpgC | url-status=live }} * {{cite book |ref=Voet |author1=Voet, D |author2=Voet, JG |year=2005 |title=Biochemistry |edition=3rd |publisher=John Wiley & Sons Inc. |location=Hoboken, NJ |url=http://www.chem.upenn.edu/chem/research/faculty.php?browse=V |isbn=978-0-471-19350-0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070911065858/http://www.chem.upenn.edu/chem/research/faculty.php?browse=V |archive-date=September 11, 2007 }} * {{Cite book |ref=Whiting |author=Whiting, G.C |year=1970 |chapter=Sugars |editor=A.C. Hulme |title=The Biochemistry of Fruits and their Products |volume=1 |place=London & New York |publisher=Academic Press |chapter-url=https://books.google.com/books?id=KYDwAAAAMAAJ |isbn=978-0-12-361201-4 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/biochemistryoffr0000hulm }} * {{cite book |ref=Ziesak |author1=Ziesak, Anne-Katrin |author2=Cram Hans-Robert |url=https://books.google.com/books?id=ulN4rKWA8c4C&pg=PA169 |title=Walter de Gruyter Publishers, 1749–1999 |publisher=Walter de Gruyter & Co |year=1999 |isbn=978-3-11-016741-2 |access-date=2015-07-27 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028024618/https://books.google.com/books?id=ulN4rKWA8c4C&pg=PA169 |url-status=live }} * {{cite news |last1=Ashcroft |first1=Steve |title=Professor Sir Philip Randle; Researcher into metabolism: [1st Edition] |newspaper=Independent |id={{ProQuest|311080685}} }} {{refend}} == وڌيڪ پڙهڻ == {{refbegin|30em}} * Fruton, Joseph S. ''[[iarchive:proteinsenzymesg0000frut|Proteins, Enzymes, Genes: The Interplay of Chemistry and Biology]]''. Yale University Press: New Haven, 1999. {{ISBN|0-300-07608-8}} * Keith Roberts, Martin Raff, Bruce Alberts, Peter Walter, Julian Lewis and Alexander Johnson, ''Molecular Biology of the Cell'' ** 4th Edition, Routledge, March, 2002, hardcover, 1616 pp. {{ISBN|0-8153-3218-1}} ** 3rd Edition, Garland, 1994, {{ISBN|0-8153-1620-8}} ** 2nd Edition, Garland, 1989, {{ISBN|0-8240-3695-6}} * Kohler, Robert. ''From Medical Chemistry to Biochemistry: The Making of a Biomedical Discipline''. Cambridge University Press, 1982. * {{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0190046 |pmid=29267345 |pmc=5739466 |title=Wikipedia as a gateway to biomedical research: The relative distribution and use of citations in the English Wikipedia |journal=PLOS ONE |volume=12 |issue=12 |article-number=e0190046 |year=2017 |last1=Maggio |first1=Lauren A. |last2=Willinsky |first2=John M. |last3=Steinberg |first3=Ryan M. |last4=Mietchen |first4=Daniel |last5=Wass |first5=Joseph L. |last6=Dong |first6=Ting |bibcode=2017PLoSO..1290046M |doi-access=free }} {{refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Library resources box}} {{wikibooks}} {{commons category|Biochemistry}} {{WVD}} * {{cite web |url= http://www.biochemistry.org/ |title = Biochemical Society}} * [http://biochemweb.fenteany.com/ حياتيائي ڪيميا، ماليڪيولي حياتيات ۽ گھرڙيائي حياتيات جي ورچوئل لائبريري] * [https://web.archive.org/web/20040220230345/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?call=bv.View..ShowTOC&rid=stryer.TOC&depth=2 Biochemistry, 5th ed.] Berg، Tymoczko ۽ Stryer جو مڪمل متن، [[نيشنل سينٽر فار بايوٽيڪنالاجي انفارميشن|NCBI]] جي مهرباني سان. * [https://web.archive.org/web/20170119082115/http://www.systemsx.ch/ SystemsX.ch – نظامي حياتيات ۾ سوئس شروعات] * [http://biochem.science.oregonstate.edu/content/biochemistry-free-and-easy Biochemistry جو مڪمل متن] Kevin ۽ Indira پاران، حياتيائي ڪيميا جو تعارفي درسي ڪتاب. {{Navboxes|list= {{Biochemistry topics}} {{Branches of biology}} {{Biotechnology}} {{Branches of chemistry}} {{Glossaries of science and engineering}} }} {{Portal bar|حياتيات|ڪيميا |border=no}} {{Authority control}} [[زمرو:حياتيائي ڪيميا| ]] [[زمرو:حياتيائي ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:ماليڪيولي حياتيات]] [[زمرو:جينوميات| ]] aaiwhq4xj5cssn42otpzazbc5hd0pgv 0 79832 414878 370520 2026-09-26T02:12:45Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414878 wikitext text/x-wiki {{Short description|Medieval English polymath, philosopher and friar}} {{distinguish|فرانسس بيڪن}} {{Infobox philosopher | region = مغربي فلسفو | era = وچين دور جو فلسفو | name = راجر بيڪن<br>Roger Bacon | honorific_suffix = {{post-nominals|list=[[Order of Friars Minor|OFM]]}} | image = Roger-bacon-statue.jpg | caption = آڪسفورڊ يونيورسٽي جي ميوزيم آف نيچرل هسٽري ۾ راجر بيڪن جو مجسمو | other_names = ''Doctor Mirabilis'' (ڊاڪٽر ميرابلس) | birth_date = {{circa|lk=no|1219/20}} | birth_place = الچيسٽر جي ويجهو، سمرسيٽ، [[انگلينڊ]] | death_date = {{circa|lk=no|1292}}{{sfnp|''Encyclopædia Britannica''|1878|p=220}}{{sfnp|''Oxford Dictionary of National Biography''|2004}} (اٽڪل 72 سالن جي عمر ۾) | death_place = [[آڪسفورڊ]] جي ويجهو، [[آڪسفورڊ شائر]]، انگلينڊ | alma_mater = [[آڪسفورڊ يونيورسٽي]] | nationality = انگريز | school_tradition = اسڪالرزم | main_interests = [[مذهب|اللهيات]]، [[فطري فلسفو]]، [[فطرتي سائنس]]، [[ڪيميا]]، [[حياتيات]]، [[انجنيئرڱ]]، [[رياضي]] ۽ [[فلڪيات]] | notable_ideas = تجرباتي سائنس |honorific_prefix=ريوريند<br>The Reverend}} '''راجر بيڪن''' OFM <ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bacon "Bacon"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180615032613/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bacon|date=15 June 2018}} entry in ''[[Collins English Dictionary]]''.</ref> (لاطيني: <small>Rogerius Baconus؛</small> <small>_1219-1292</small>)، جيڪو پڻ علمي اعزاز ڊاڪٽر ميرابيلس (Doctor Mirabilis) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، هڪ پوليميٿ، قرون وسطي جو انگريز فلسفي، سائنسدان، اللهيات جو ماهر ۽ فرانسسڪن پادري هو، جيڪو فڪري طور تي، تجربي جي ذريعي فطرت جي مطالعي تي زور ڏنو. راجر بيڪن کي قرون وسطيٰ جي عظيم پوليميٿن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي، هن پنهنجي ڪيٿولڪ عقيدي ۽ سائنسي سوچ کي ڳنڍيو. شروعاتي جديد دور ۾، هن کي هڪ جادوگر سمجهيو ويندو هو ۽ خاص طور تي هن جي ميڪانياتي يا نيورومانٽڪ ڪانسي ٿيل سر جي ڪهاڻي لاء مشهور هو. هن کي، هن جي استاد رابرٽ گروسسٽسٽ سان گڏ، جديد سائنسي طريقي جي ابتدائي يورپي وڪيلن مان هڪ طور تسليم ڪيو ويو آهي. بيڪن [[ابن ھيثم|ابن الهيثم (الهزين)]] جي تجرباتي طريقي کي [[ارسطو]] سان منسوب ڪيل نصوص جي مشاهدن تي لاڳو ڪيو. بيڪن تجرباتي جاچ جي اهميت کي تڏهن دريافت ڪيو جڏهن هن حاصل ڪيل نتيجا انهن کان مختلف هئا جن جي اڳڪٿي ارسطو ڪري ها.{{sfnp|Ackerman|1978|p=119}} هن جي لساني ڪم کي عالمگير گرامر جي شروعاتي نمائش لاءِ پيش ڪيو ويو آهي ۽ 21هين صدي جي ٻيهر جائزي تي زور ڏنو ويو آهي ته بيڪن بنيادي طور تي هڪ قرون وسطي وارو مفڪر هو، هن جي "تجرباتي" علم جو گهڻو حصو اسڪالر روايت جي ڪتابن مان حاصل ڪيو ويو.{{sfnp|''MSTM''|2005}} هو، تنهن هوندي به، جزوي طور تي [[وچون دور|وچولي دور]] جي يونيورسٽين جي نصاب جي نظرثاني جو ذميوار آهي، جنهن ۾ روايتي کواڊريويم ۾ [[بصريات]] جو اضافو ڏٺو ويو.{{sfnp|''Stanford Encyclopedia of Philosophy''|2013|loc=§1}} بيڪن جو وڏو ڪم، "اوپس ميجس" (Opus Majus)، پوپ جي درخواست تي 1267ع ۾ روم ۾ پوپ ڪليمينٽ IV ڏانهن موڪليو ويو. جيتوڻيڪ گن پاؤڊر پهريون ڀيرو، چين ۾ ايجاد ڪيو ويو ۽ بيان ڪيو ويو آهي، بيڪن يورپ ۾ پهريون شخص هو جنهن پنهنجي گن پاؤڊر فارمولا کي رڪارڊ ڪرايو. ==سوانح عمري== ==ڪم== ==ورثو== ==مشهور ثقافت ۾== ==پڻ ڏسو== * [[ڊيڪارٽ]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category}} {{wikiquote}} * [http://www.bbc.co.uk/programmes/b08m8z2w "Roger Bacon" – In Our Time 2017] * [http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=79&letter=B 1901–1906 Jewish Encyclopedia: Bacon, Roger] * [https://web.archive.org/web/20070714015552/http://mathdl.maa.org/convergence/1/?pa=quote&sa=browseQuotesFrontEnd&sortLetter=b Roger Bacon Quotes] at [https://web.archive.org/web/20060212072618/http://mathdl.maa.org/convergence/1/ Convergence] * [http://www.fordham.edu/halsall/source/bacon2.html Roger Bacon: On Experimental Science, 1268] * [http://www.levity.com/alchemy/rbacon.html Brehm, Edmund A., "Roger Bacon's Place in the History of Alchemy"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221122094558/http://www.levity.com/alchemy/rbacon.html |date=2022-11-22 }} * {{cite encyclopedia |url=http://www.britannica.com/biography/Roger-Bacon |title=Roger-Bacon |encyclopedia=Britannica Encyclopedia|date=January 2024 }} * [https://i.pinimg.com/736x/e2/ba/0e/e2ba0e78be05d6431464050bb5609867--medieval-philosophy-roger-bacon.jpg classic wood engraving of Roger Bacon's visage, appears in Munson and Taylor's "Jane's History of Aviation" c.1972] {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Bacon, Roger}} [[زمرو:راجر بيڪن]] [[زمرو:همه دان]] [[زمرو:فلسفي]] [[زمرو:سائنسدان]] [[زمرو:ڪيميادان]] [[زمرو:فلڪيات دان]] [[زمرو:ليکڪ]] [[زمرو:رياضي دان]] [[زمرو:ادب جا فلسفي]] [[زمرو:انگريز سائنسدان]] [[زمرو:انگريز ڪيميادان]] [[زمرو:1220 پيدائشون]] [[زمرو:1292 موتون]] [[زمرو:آڪسفورڊ يونيورسٽي جا شاگرد]] [[زمرو:ڪيٿولڪ پادري سائنسدان]] [[زمرو:ڪيٿولڪ فلسفي]] [[زمرو:انگريز موسيقي جا نظريا نگار]] [[زمرو:انگريز فلسفي]] [[زمرو:انگريز مترجم]] [[زمرو:لاطيني جا گرامر ڄاڻندڙ]] [[زمرو:وچين دور جا انگريزي فلڪيات دان]] [[زمرو:طبيب]] [[زمرو:قدرتي فلسفي]] [[زمرو:ايلچيسٽر، سومرسيٽ جا ماڻهو] [[زمرو:ٻولي جا فلسفي]] [[زمرو:ذهن جا فلسفي]] [[زمرو:سائنس جا فلسفي]] [[زمرو:علمي فلسفي]] ==حوالا== {{حوالا}} eocxe32bz8rhl0ulpt5q8ipid8ukp1j 0 80358 414900 349201 2026-09-26T03:10:19Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414900 wikitext text/x-wiki {{Infobox museum|name=لوڪ ورثه<br>Lok Virsa|native_name={{nq|لوک ورثہ}}|native_name_lang=|image=A Pakistani Gate.jpg|caption=لوڪ ورثه هيريٽيج ميوزيم جو انٽرينس گيٽ|alt=لوڪ ورثه هيريٽيج ميوزيم جو انٽرينس گيٽ|map_type=Pakistan|map_caption=لوڪ ورثه هيريٽيج ميوزيم جو مقام|established=1982ع|dissolved=|location=گارڊن ايونيو، شڪرپڙيان، اسلام آباد، پاڪستان|coordinates={{coord|33|41|N|73|04|E}}|type=ثقافتي عجائب گھر، ايٿنولوجي ميوزيم|visitors=|director=|president=|curator=|publictransit=|website={{URL|http://lokvirsa.org.pk}}|network=|imagesize=200|latitude=|longitude=|collection=}}'''لوڪ ورثو هيريٽيج ميوزيم''' (<small>Lok Virsa Heritage Museum</small>)، جنهن کي '''لوڪ ورثو ميوزيم''' پڻ سڏيو ويندو آهي، هڪ ميوزيم آهي جنهن جو انتظام '''لوڪ ورثا'''-'''نيشنل انسٽيٽيوٽ آف لوڪ اينڊ ٽريڊيشنل هيريٽيج''' پاران ڪيو ويندو آهي. <ref name="TheNation">{{Cite news|url=https://www.nation.com.pk/24-Mar-2013/lok-virsa-celebrates-pakistan-day|title=Lok Virsa celebrates Pakistan Day|archivedate=24 March 2013|quote=24 December 2023|newspaper=The Nation newspaper}}</ref> <ref name="DT">{{Cite news|url=https://dailytimes.com.pk/901388/nifth-to-announce-special-programmes-for-female-folk-artists/|archivedate=18 August 2022|quote=18 December 2023|title=(Lok Virsa) NIFTH to announce special programmes for female folk artists|newspaper=Daily Times newspaper|archive-url=https://web.archive.org/web/20220818094809/https://dailytimes.com.pk/901388/nifth-to-announce-special-programmes-for-female-folk-artists/|access-date=5 November 2024|url-status=dead}}</ref> اهو [[اسلام آباد]]، [[پاڪستان]] ۾ [[تاريخ]] ۽ [[ثقافت]] جو هڪ ميوزيم آهي، جيڪو شڪرپاريان جي ٽڪرين تي واقع آهي، جيڪو پاڪستان جي زنده ثقافتن کي ڏيکاري ٿو. <ref name="Dawn1">{{حوالو ويب|date=21 November 2008|quote=18 December 2023}}</ref> <ref name="PakistanToday">{{حوالو ويب|date=18 February 2013|quote=18 February 2018}}</ref> ميوزيم سال 1974ع ۾ کوليو ويو ۽ 2002ع ۾ ''لوڪ ورثه قانوني اسٽيٽس آرڊيننس، 2002'' جي پٺيان هڪ خودمختيار ادارو بڻجي ويو. ميوزيم ڪيترن ئي عمارتن ۽ گڏوگڏ هڪ آئوٽ ڊور ميوزيم تي مشتمل آهي جنهن ۾ 3,000 سياحن جي گنجائش آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:عجائب گھر]] [[زمرو:ثقافتي ورثو]] [[زمرو:سياحتي ڪشش]] [[زمرو:پاڪستاني ثقافت]] [[زمرو:پاڪستان ۾ سياحت]] [[زمرو:پاڪستان جا عجائب گهر]] [[زمرو:ايشيا ۾ سياحتي ڪشش جا ماڳ]] 0cn6b6byzx1dia815v5lgphvjch69fz 0 80664 414925 368125 2026-09-26T04:02:33Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414925 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vcard" |+ class="infobox-title fn org" id="4" |ٽيڪسيلا ميوزيم | colspan="2" class="infobox-image" |[[File:Taxila_Museum_Entrance.jpg|alt=Taxila Museum Entrance|267x267 عڪسلون]]<div class="infobox-caption"> ٽيڪسيلا ميوزيم ۾ داخلا</div> |- class="infobox-caption" | colspan="2" class="infobox-image" |<mapframe zoom="13" align="center" frameless="1" height="200" width="250">[ {"properties":{"title":"Taxila Museum","fill-opacity":0.5,"stroke":"#FF0000","stroke-width":3,"fill":"#606060"},"type":"ExternalData","service":"geoshape","ids":"Q7689656"}, {"properties":{"stroke-width":5,"stroke":"#FF0000","title":"Taxila Museum"},"type":"ExternalData","service":"geoline","ids":"Q7689656"}, {"type":"Feature","geometry":{"coordinates":[72.8186,33.7459],"type":"Point"},"properties":{"marker-color":"#5E74F3","title":"Taxila Museum","marker-symbol":"museum"}} ]</mapframe></img> |- class="infobox-image" colspan="2" ! class="infobox-label" scope="row" | قائم ڪيل | class="infobox-data" | 1918ع |- class="adr" ! class="infobox-label" scope="row" | مقام | class="infobox-data locality" | شاهپور روڊ، بهر مائونڊ سٽي والز، ٽيڪسلا، راولپنڊي، پنجاب |} '''ٽيڪسلا عجائب گھر''' [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]]، پنجاب، پاڪستان ۾ واقع آهي. عجائب گھر پهرين کان 7 صدي عيسوي جي گندھارن آرٽ جي تاريخن جو هڪ اهم ۽ جامع مجموعو آهي. مجموعي ۾ گهڻيون شيون قديم ٽيڪسيلا جي ٿرن مان ڪڍيون ويون هيون. ميوزيم جي ڀرسان ڪيترائي تاريخي ماڳ آهن. ان جي ڀرسان قديم اسٽوپا ۽ ٻيا آثار آهن.<ref name="paktourismportal">{{Cite web|url=https://paktourismportal.com/taxila-museum/|title=Taxila Museum|website=paktourismportal.com}}</ref> == تعارف == ٽيڪسلا ميوزيم [[راولپنڊي]] ضلعي جي هڪ تعلقي ٽيڪسلا ۾ واقع آهي. هي هڪ سائيٽ ميوزيم آهي ۽ ان جو مجموعو خاص طور تي [[گندھارن]] آرٽ تي ڌيان ڏئي ٿو. ٽيڪسيلا ۾ اهي ماڳ 600 يا 700 ق. [[فائل:Meditating_Budha_at_Taxila_Museum_Pakistan.jpg|thumb|246x246 عڪسلون| ٽيڪسلا ميوزيم ۾ چوٿين صدي عيسويءَ جو مراقبو ٻڌندڙ]] == تاريخ == ٽيڪسلا ميوزيم جي اڏاوت 1918ع ۾ شروع ٿي، ان جو سنگ بنياد 1918ع ۾ انڊيا جي وائسراءِ لارڊ چيلمس فورڊ رکيو، تعمير 1928ع ۾ مڪمل ٿي<ref name="paktourismportal2">{{Cite web|url=https://paktourismportal.com/taxila-museum/|title=Taxila Museum|website=paktourismportal.com}}</ref> ۽ ميوزيم کي ان وقت جي تعليم واري وزير [[سر محمد حبيب الله]] عوام لاءِ کوليو. [[جان مارشل (آثار قديمہ جو ماھر)|سر جان مارشل]] جيڪو 1928ع ۾ آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا جي ڊائريڪٽر جنرل جي عهدي تان رٽائر ٿيڻ وارو هو، تنهن جو اصل منصوبو پورو نه ٿي سگهيو. پاڪستان حڪومت 1998ع ۾ اترين گيلري ٺاهي. == جمع ۽ ڊسپلي == هتي 4000 شيون ڏيکاريل آهن، جن ۾ پٿر، اسٽوڪو، ٽيراڪوٽا، چاندي، سون، لوهه ۽ نيم قيمتي پٿر شامل آهن. خاص طور تي ڊسپلي شين تي مشتمل آهي 600 ق.م کان 500 ع تائين. ٻڌ ڌرم، [[ھندو|هندو]] ۽ [[جين]] مذهب جي چڱيءَ طرح نمائندگي ڪن ٿا انهن شين مان جيڪي ٽن قديم شهرن مان مليون آهن ۽ ٻه درجن کان وڌيڪ ٻڌ [[اسٽوپا]] ۽ خانقاهون ۽ يوناني مندر هن علائقي ۾ آهن. === گنڌار فن === ٽيڪسيلا ميوزيم ۾ پاڪستان ۾ پهرين کان ستين صديءَ تائين پٿر جي ٻڌمت جي مجسمي جو سڀ کان اهم ۽ جامع مجموعو آهي (جنهن کي گنڌارن آرٽ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. مجموعي جو بنيادي حصو ٽيڪسيلا وادي ۾ کوٽيل ماڳن، خاص ڪري سر جان جي کوٽائي مان ملي ٿو. مارشل ٻيون شيون گانڌنرا جي ٻين هنڌن جي کوٽائي مان مليون آهن، جهڙوڪ رام داس ڪليڪشن، يا پوليس ۽ ڪسٽم اختيارين پاران ضبط ڪيل مواد مان، سڄي مجموعي ۾ 1400 کان وڌيڪ شيون شامل آهن، ۽ 409 شايع ٿي چڪا آهن.<ref>Khan, 2005</ref> === عددي مجموعو === ٽيڪسلا ميوزيم هڪ سائيٽ ميوزيم آهي ۽ ٽيڪسلا ۾ آرڪيالاجيڪل ڪم دوران مليل عددي مواد جي اڪثريت جو ذخيرو آهي. کوٽائي 1917ع ۾ جان مارشل، ان وقت جي آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا جي ڊائريڪٽر جي سربراهيءَ ۾ شروع ٿي ۽ 1934ع تائين جاري رهي. ان کوٽائي کان وٺي اڄ ڏينهن تائين ڪم جاري آهي. عجائب گھر ۾ سڪن جو هڪ وڏو مجموعو آهي، جيڪو هند-يوناني دور کان وٺي ڪشن جي آخري دور تائين آهي. انهن مان ڪجهه مارشل جي<ref>Marshall, 1951</ref> اصل کوٽائي جي رپورٽن ۾ شايع ٿيل آهن، ۽ مڪمل مجموعو شايع ڪرڻ لاء هڪ جاري منصوبو موجود آهي.<ref>Khan, 2007; Khan, 2008, Khan 2009, Khan</ref> == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان ۾ عالمي ورثي واري ماڳن جي فهرست|پاڪستان ۾ عالمي ورثي جي ماڳن جي فهرست]] * [[پاڪستان ۾ عجائب گهرن جي فهرست]] * پاڪستاني حڪومت جي ورثي واري ماڳ تي [https://web.archive.org/web/20231206082742/http://heritage.gov.pk/html_pages/taxila_museum.htm ٽيڪسلا ميوزيم] آرٽيڪل * [https://paktourismportal.com/taxila-museum/ ٽيڪسلا ميوزيم] آرٽيڪل سرڪاري سياحتي سائيٽ تي == تحقيق == * خان، جي آر (2007) ”ڪنيشڪا ڪوئنس فار ٽيڪسيلا“ ان ''گنڌران اسٽڊيز'' جلد 1: 119ff * خان، جي آر (2008) ”گولڊ ڪوئنز ان دي ڪيبينيٽ آف ٽيڪسيلا ميوزيم، ٽيڪسلا“ ''گنڌران اسٽڊيز'' ۾ جلد 2: 39-61 * خان، جي آر (2009) "هوشڪا ڪوئنس فار ٽيڪسيلا"، ''گندھارن اسٽڊيز'' ، جلد. III، پشاور، ص.&nbsp;75-125. * خان، جي آر (2010) "ڪاپر ڪوئنس آف واسوديوا ۽ سندس جانشين ٽيڪسيلا کان"، ''گندھارن اسٽڊيز'' جلد. IV، پشاور، ص.&nbsp;139-261. * خان، ايم اي (2005) ''ٽيڪسلا ميوزيم ۾ گنڌارا پٿر جي مجسمن جي فهرست'' ، 2 جلد * مارشل، جي ايڇ (1951) ''ٽيڪسيلا: 1917ع ۽ 1934ع جي وچ ۾ هندستان جي حڪومت جي حڪمن تحت ٽيڪسلا ۾ آثار قديمه جي کوٽائي جو هڪ مثالي حساب ڪتاب'' . 3 جلد. ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. * مارشل، SJ (2007) ٽيڪسيلا لاءِ گائيڊ، ڪراچي، 2007 (ريپ.). * والش، اي ايڇ سي (1939) پنچ - ٽيڪسيلا جا نشان لڳل سڪا، آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا جون يادگيريون، نمبر 59، دهلي. * صهيب افضل، (2017) == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستان جا عجائب گهر]] [[زمرو:پنجاب جا عجائيب گهر]] a3apdlv6xz8ans8mdsl8rgtrh0605uc 0 80939 414890 366742 2026-09-26T02:45:31Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414890 wikitext text/x-wiki {{Short description|City in Guangdong, China}} {{Infobox settlement | name = Shenzhen | official_name = <!-- Official name in English if different from 'name' --> | native_name = 深圳市 | native_name_lang = zh | other_name = <!--multiple; see infobox below--> | settlement_type = [[Prefecture-level city|Prefecture-level]] and [[sub-provincial city]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 283 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2/2 | image1 = Commercial area of futian to east2020.jpg | caption1 = Aerial view of [[Futian District|Futian]] CBD | image2 = Skyline KK101&Shun Hing Square2021.jpg | caption2 = [[KK100]] and [[Shun Hing Square]] | image3 = Huaqiangbei&Shennan Cross2021.jpg | caption3 = [[Huaqiangbei]] | image4 = Shennan Boulevard (middle road) Hon Kwok City Center (2).jpg | caption4 = [[Shennan Boulevard]] | image5 = China Resources Headquarters&Shenzhen Bay gymnasium in Nanshan District2020.jpg | caption5 = [[Shenzhen Bay]] }} | image_caption = | image_map = {{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=8|frame-lat=22.55|frame-long=114.2}} | image_map1 = Guangdong subdivisions - Shenzhen.svg | map_caption1 = Location of Shenzhen City jurisdiction in Guangdong | pushpin_map = China Guangdong#China#Asia | pushpin_map_caption = Location of the city center in Guangdong | coor_pinpoint = [[Civic Center (Shenzhen)|Civic Center]] ({{lang|zh-Hans|市民中心}}) | coordinates = {{coord|22.5415|N|114.0596|E|type:adm2nd_region:CN-44_source:Gaode|format=dms|display=it}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|China}} | subdivision_type1 = [[Province (China)|Province]] | subdivision_type2 = [[Administrative divisions of the People's Republic of China#County level|County-level divisions]] | subdivision_type3 = | subdivision_name1 = [[Guangdong]] | subdivision_name2 = 9 | subdivision_name3 = | seat_type = Municipal seat | seat = [[Futian District]] | established_title = Settled | established_date = 331 | established_title1 = Village | established_date1 = 1953 | established_title2 = City | established_date2 = 23 January 1979 | established_title3 = [[Special Economic Zones of the People's Republic of China|SEZ]] formed | established_date3 = 1 May 1980 | established_title4 = <!-- Incorporated (city) --> | government_type = [[Sub-provincial division|Sub-provincial city]] | governing_body = {{ill|Shenzhen Municipal People's Congress|zh|深圳市人民代表大會常務委員會}} | leader_title = [[Chinese Communist Party Committee Secretary|CCP Secretary]] | leader_name = [[Meng Fanli]] | leader_title1 = [[Shenzhen Municipal People's Congress|Congress]] Chairman | leader_name1 = [[Luo Wenzhi]] | leader_title2 = Mayor | leader_name2 = [[Qin Weizhong]]<ref>{{cite news |title=Qin Weizhong appointed |url=http://www.szdaily.com/content/2021-04/26/content_24164585.htm |access-date=29 April 2021 |work=szdaily.com |archive-date=26 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426190109/http://www.szdaily.com/content/2021-04/26/content_24164585.htm |url-status=live }}</ref> | leader_title3 = [[Chinese People's Political Consultative Conference|CPPCC]] Chairman | leader_name3 = Lin Jie | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_magnitude = | area_total_km2 = 1997 | area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> | area_urban_km2 = 1748 | elevation_footnotes = <!--for references: use tags--> | elevation_m = 0–943.7 | elevation_ft = 0–3145.7 | population_total = 17,560,000 | population_as_of = 2020 | population_footnotes = <ref name="2017 economic outlook">{{Cite web |url=http://www.sztj.gov.cn/xxgk/tjsj/tjfx/201802/t20180201_10762739.htm |script-title=zh:2017年深圳经济有质量稳定发展 | language =zh-hans |trans-title=In 2017, Shenzhen economy will have stable quality and development |access-date=23 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180223171434/http://www.sztj.gov.cn/xxgk/tjsj/tjfx/201802/t20180201_10762739.htm |archive-date=23 February 2018 |url-status=dead}}</ref> |population_rank = 1st in [[Guangdong]]<br/>[[List of cities in China by population|3rd]] in China | population_density_km2 = auto | population_urban = 14,678,000 | population_urban_footnotes = &nbsp;(2021)<ref>{{Cite book|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|title=Demographia World Urban Areas. 17th Annual Edition|last=Cox |first=W|publisher=Demographia|year=2021|location=St. Louis|pages=22|access-date=29 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20180503021711/http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|archive-date=3 May 2018|url-status=live}}</ref> | population_density_urban_km2 = auto | population_metro = 23,300,000 | population_metro_footnotes = &nbsp;(2010)<ref name="oecd2015">{{cite book |title=OECD Urban Policy Reviews: China 2015, OECD READ edition |date=18 April 2015 |publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD) |isbn=9789264230033 |page=37 |language=en |doi=10.1787/9789264230040-en|issn=2306-9341}}</ref> | population_density_metro_km2 = auto | population_blank1_title = Major [[Ethnicities of China|ethnicities]] | population_blank1 = [[Han Chinese|Han]] | population_density_blank1_km2 = | population_blank2_title = | population_blank2 = | population_demonym = | demographics_type2 = GDP (2023)<ref>{{Cite web|url=https://tjj.sz.gov.cn/zwgk/zfxxgkml/tjsj/tjgb/content/post_11264245.html|title=深圳市2023年国民经济和社会发展统计公报|access-date=14 May 2024|archive-date=25 July 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240725035044/https://tjj.sz.gov.cn/zwgk/zfxxgkml/tjsj/tjgb/content/post_11264245.html|url-status=live}}</ref> | demographics2_title1 = [[Prefecture-level city|Prefecture-level]] and [[Sub-provincial division|sub-provincial city]] | demographics2_info1 = [[CN¥]] 3.461 trillion<br />[[US$]] 491 billion | demographics2_title2 = Per capita | demographics2_info2 = CN¥ 195,230<br />US$ 27,705 | postal_code_type = [[Postal code of China|Postal code]] | postal_code = 518000 | area_code = 755 | iso_code = [[ISO 3166-2:CN|CN-GD-03]] | website = {{URL|https://www.sz.gov.cn|sz.gov.cn}}<br>{{URL|https://www.sz.gov.cn/en/|sz.gov.cn/en}} | footnotes = | timezone = [[China Standard Time|China Standard]] | utc_offset = +8 | blank4_name = [[License Plate (China)|Licence plate prefixes]] | blank4_info = {{lang|zh-cn|粤B}} | blank5_name = City flower | blank5_info = [[Bougainvillea]] | blank6_name = City trees | blank6_info = [[Lychee]] and [[Mangrove]]<ref>{{cite web|url=http://english.sz.gov.cn/gi/|title=Shenzhen Government Online — Overview|access-date=25 May 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525115028/http://english.sz.gov.cn/gi/|archive-date=25 May 2017}}</ref> }} <!-- Infobox ends --><!-- Please do not add any information to the lead. The lead is to follow guidelines set by [[WP:Lead]]. Any additional info is to be put in sections under the lead. --> {{Infobox Chinese | order = st | showflag = py | pic = Shenzhen_(Chinese_characters).svg | piccap = "Shenzhen" in Chinese characters | picupright = 0.5 | c = {{linktext|lang=zh|深圳}} | l = "Deep Drainage" | tp = Shenjhèn | p = Shēnzhèn | w = {{tone superscript|Shen1-chen4}} | mi = {{IPAc-cmn|AUD|Shenzhen pronunciation.ogg|sh|en|1|.|zh|en|4}} | psp = Shamchun | myr = Shēnjèn | gr = Shenjenn | bpmf = ㄕㄣ　ㄓㄣˋ | mps = Shēnzhèn | y = Sāmjan | j = sam1 zan3 | ci = {{IPAc-yue|s|am|1|.|z|an|3}} | poj = Chhim-chùn | tl = Tshim-tsùn | bp = Cīmzùn | suz = Sēn-tsên | teo = {{tone superscript|Cim1-zung3}} | h = cim1 zun4 }} '''شينزين''' (Shenzhen) [[چين]] جي صوبي، [[گوئينگڊانگ صوبو|گوانگڊونگ]] ۾ هڪ شهر آهي. هڪ خاص اقتصادي زون، اهو گوانگڊونگ جي مرڪزي ساحل تي پرل درياء جي اوڀر واري ڪناري تي واقع آهي، هن جي ڏکڻ ۾ [[هانگ ڪانگ]] جي سرحد، اتر ۾ ڊونگ گوانگ، اتر اوڀر ۾ هوئيزو ۽ ڏکڻ اولهه ۾ ميڪو آهي. سال 2020ع ۾ هڪ ڪروڙ 75 لک جي آبادي سان، شينزين چين ۾ [[شنگهائي|شنگھائي]] ۽ [[بيجنگ]] کان پوءِ شهري آبادي جي لحاظ کان ٽيون نمبر وڏو شهر آهي.<ref>{{Cite web|url=https://investinchina.chinadaily.com.cn/s/202211/18/WS637ae2d5498ea274927a8d20/top-10-chinese-cities-by-urban-resident-population.html|title=Top 10 Chinese cities by urban resident population|last=|website=investinchina.chinadaily.com.cn|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230330203254/https://investinchina.chinadaily.com.cn/s/202211/18/WS637ae2d5498ea274927a8d20/top-10-chinese-cities-by-urban-resident-population.html|archive-date=30 March 2023|access-date=2022-11-26|url-status=live}}</ref> شينزين جي [[بندرگاھ|بندرگاهه]] دنيا جي چوٿين مصروف ترين ڪنٽينر بندرگاهه آهي.<ref>{{cite journal|last1=Roberts|first1=Toby|last2=Williams|first2=Ian|last3=Preston|first3=John|year=2021|title=The Southampton system: A new universal standard approach for port-city classification|journal=Maritime Policy & Management|volume=48|issue=4|pages=530–542|doi=10.1080/03088839.2020.1802785|doi-access=free|s2cid=225502755}}</ref> شينزين تقريبن باؤان ڪائونٽي جي انتظامي حدن جي پيروي ڪري ٿو، جيڪا امپيريل دور ۾ قائم ڪئي وئي هئي. آفيم وارين جنگن کان پوءِ، باؤان ڪائونٽي جو ڏاکڻو حصو برطانوي حڪومت جي قبضي ۾ هو ۽ برطانوي هانگ ڪانگ جو حصو بڻجي ويو، جڏهن ته شينزين جو ڳوٺ سرحد جي ڀرسان هو. شينزين 1979ع ۾ هڪ شهر ۾ بدلجي ويو. سال 1980ع جي شروعات ۾، ڊينگ زيائو پنگ پاران متعارف ڪرايل معاشي سڌارن جي نتيجي ۾ شهر هانگ ڪانگ جي ويجهو هجڻ سبب چين جو پهريون خاص اقتصادي زون بڻجي ويو، سڌي طرح پرڏيهي سيڙپڪاري ۽ موقعن جي ڳولا ۾ لڏپلاڻ ڪندڙن کي راغب ڪيو. 30 سالن ۾، شهر جي معيشت ۽ آبادي تيز ٿي وئي ۽ ان کان پوء ٽيڪنالاجي، بين الاقوامي واپار ۽ ماليات لاء هڪ مرڪز بڻجي ويو. شينزين شينزين اسٽاڪ ايڪسچينج جو گهر آهي، مارڪيٽ سرمائيداري ۽ گوانگڊونگ فري-ٽريڊ زون جي لحاظ کان دنيا جي سڀ کان وڏي اسٽاڪ ايڪسچينج مان هڪ آهي. شينزين کي گلوبلائيزيشن ۽ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ پاران الفا- (گلوبل فرسٽ ٽائر) شهر جي حيثيت ڏني وئي آهي. ان جي نامياري جي ڊي پي ان جي پاڙيسري شهرن گوانگزو ۽ هانگ ڪانگ کان اڳتي وڌي چڪي آهي ۽ هاڻي دنيا جي ڏهه وڏين معيشتن سان گڏ انهن شهرن مان آهي. شينزين وٽ دنيا جو اٺون سڀ کان وڌيڪ مقابلي وارو ۽ سڀ کان وڏو مالياتي مرڪز پڻ آهي، ستين نمبر تي فارچون گلوبل 500 هيڊڪوارٽر، پنجون نمبر وڏو ارب پتي، ٻيو نمبر وڏو نمبر اسڪائي اسڪرپر، 19هين وڏي سائنسي تحقيقي پيداوار ۽ ڪيترائي اعليٰ تعليمي ادارا، جنهن ۾ شينزين يونيورسٽي، سدرن يونيورسٽي آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي، ۽ شينزين ٽيڪنالاجي يونيورسٽي شامل آهن. شينزين ريلوي اسٽيشن ڪولون-ڪينٽن ريلوي جي سرزمين چيني حصي تي آخري اسٽاپ هو. شهر هڪ عالمي ٽيڪنالاجي مرڪز آهي. ميڊيا ۾ شينزين کي ڪڏهن ڪڏهن چين جي "سليڪون ويلي" سڏيو ويندو آهي.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> شهر جي ڪاروباري، جديد ۽ مقابلي تي ٻڌل ثقافت جي نتيجي ۾ شهر ڪيترن ئي ننڍن ٺاهيندڙن ۽ سافٽ ويئر ڪمپنين جو گهر آهي. انهن مان ڪيتريون ئي ڪمپنيون، جهڙوڪ، هواوي (Huawei)، ٽين سينٽ (Tencent) ۽ ڊي جي آئي (DJI) وڏيون ٽيڪنالاجي ڪارپوريشنون بڻجي ويون آهن. هڪ اهم بين الاقوامي شهر جي حيثيت سان، شينزين هر سال ڪيترن ئي قومي ۽ بين الاقوامي واقعن، جهڙوڪ سال 2011ع سمر يونيورسٽيڊ ۽ چائنا هاءِ ٽيڪ فيئر جي ميزباني ڪندو رهيو آهي. شينزين جي آبادي جو هڪ وڏو حصو سڄي چين مان لڏپلاڻ ڪندڙ آهن ۽ شهر جي آبادي جي جوڙجڪ چين جي اڪثر هنڌن کان ننڍو آهي. == نالو == == تاريخ == == جاگرافي == == سياست == == آباديات == == معيشت == == ثقافت == == تعليم == == پڻ ڏسو== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Shenzhen}} {{wikiquote}} {{Wikivoyage|Shenzhen}} * [http://english.sz.gov.cn/ Shenzhen Government Online] * [https://web.archive.org/web/20180902162755/http://shekoudaily.cn/ ShekouDaily: English Language News and Resources] * {{osmrelation-inline|3464353}} {{Navboxes |title = Articles Related to Shenzhen |list = {{Shenzhen}} {{Navboxes |title = [[File:Gnome-globe.svg|25px]]{{nbsp}}Geographic locale |list = {{Geographic location |Centre = Shenzhen |North = [[Dongguan]] |Northeast = [[Huizhou]] |East = [[Shanwei]] |Southeast = ''[[South China Sea]]'' |South = {{HKG}} |Southwest = [[Zhuhai]] |West = [[Zhongshan]] / ''[[Pearl River (China)|Pearl River]]'' |Northwest = [[Guangzhou]] }} '''[[Geographic coordinate system|Lat. <small>and</small> Long.]] {{Coord|22|33|N|114|06|E|display=inline}}''' }} {{Guangdong topics}} {{Guangdong}} {{Most populous cities in Guangdong}} {{Prefectural-level divisions of the People's Republic of China}} {{Pearl River Delta}} {{Major cities along the Pearl River}} {{SEZ}} {{Metropolitan cities of the People's Republic of China}} {{World's most populated urban areas}} {{Megacities}} }} {{Authority control}} [[Category:Shenzhen| ]] [[Category:Pearl River Delta]] [[Category:Prefecture-level divisions of Guangdong]] [[Category:Special Economic Zones of China]] [[Category:Sub-provincial cities in the People's Republic of China]] [[Category:Planned communities in China]] [[Category:Socialist planned cities]] [[Category:Populated places with period of establishment missing]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:شينزين]] [[زمرو:وڏا شهر]] [[زمرو:چين جا شھر]] [[زمرو:گوانگڊونگ صوبو]] [[زمرو:گوانگڊونگ صوبي جا شھر]] dlba48lqam83d73ho73yrtccyw4mdoo 14 81414 414993 341686 2026-09-26T11:14:15Z Memon2025 21315 /* */ 414993 wikitext text/x-wiki {{Portal|Europe|يورپ}} {{Commons cat|Cities in Europe}} [[زمرو:شهر بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:يورپ ۾ گنجان آباديون]] [[زمرو:يورپ جي انساني جاگرافي]] 8yft560hd6rvzt45zrw14giqpdbeoo1 0 82810 414865 316900 2026-09-26T01:36:23Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414865 wikitext text/x-wiki {{فرق سڃاڻ|ادراڪي اڀياس|||}} '''تعليمي سائنس''' (Education Science)، جن کي "تعليمي مطالعي" يا "تعليمي نظريي" جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، ۽ روايتي طور تي "تدريس" جي نالي سان سڏيو ويندو آهي، تعليم جي پاليسي سميت [[تعليم]] کي بيان ڪرڻ، سمجهڻ ۽ هن جو نصاب تجويز ڪرڻ جي ڪوشش ڪندي آهي. ذيلي شعبن ۾ تقابلي تعليم، تعليمي تحقيق، تربيتي نظريو، نصاب جو نظريو، [[نفسيات]]، [[فلسفو]]، [[سماجيات]]، [[اقتصاديات|معاشيات]] ۽ [[تعليم|تعليم جي تاريخ]] شامل آهن. لاڳاپيل ٻيا شعبن ۾ سکيا جو نظريو يا [[ادراڪي اڀياس|ادراڪي سائنس]] آهن. ==تاريخ== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== *[https://web.archive.org/web/20081217083504/http://www.ed.uiuc.edu/EPS/Educational-Theory/ ''Educational Theory''] (journal) *{{Cite Americana|wstitle=Education, Study of|author=Paul H. Hanus |short=x}} {{Education}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:تعليم]] [[زمرو:تدريس]] [[زمرو:درسي علم]] [[زمرو:تعليمي نظريو]] cb1dkux7vas9h0eg0rbds9ysh1gcyil 0 82961 414896 340648 2026-09-26T03:04:46Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414896 wikitext text/x-wiki [[File:FirstSurahKoran_(fragment).jpg|ساڄو|thumb|قرآن مجيد جي پهرين سورت، [[سورہ فاتحہ|سوره الفاتحه]]]] [[قرآن|قرآن مجيد کي]] <small>114</small> سورتن ۾ ورهايو ويو آهي ۽ <small>6,236</small> (<small>بسم الله</small> <small>کانسواءِ</small>) يا <small>6,349</small> (<small>بشمول: بسم الله</small>) [[آيت|آيتون]] آهن. سورتن کي وسيع طور تي ڊيگهه جي نزولي ترتيب ۾ ترتيب ڏنو ويو آهي. سورتن جي تاريخي ترتيب بابت بحث لاءِ، سورت ڏسو. نائين سورت، سوره التوبہ کان سواءِ هر سورت کان اڳ بسم الله الرحمان الرحيم لکل آهي ۽ تلاوت ڪي ويندي آهي، جنهن کي ''[[تسميه]]'' سڏيو ويندو آهي ۽ ان جا معني آهي <small>'''"الله جي نالي سان، جيڪو تمام گهڻو مهربان ۽ رحم ڪندڙ آهي'''</small>.<ref name="Asad-Surah-Intro-S1">{{Harvard citation no brackets|Asad|1980|loc=Introduction to Sura 1.}}</ref> اڻٽيهه سورتن جي شروعات خاص اکرن سان ٿئي ٿي، جنهن کي "''<small>'''حروف مقطعات'''</small>"'' سڏيو ويندو آهي. هن اکرن جا معني ڇا آهن؟ هن باري ۾ اختلاف آهي، پر عالمن جي اڪٿريت جي راء آھي ته هنن جو علم الله کانسواء ٻين کي نا آهي. ==فهرست== {| class="wikitable sortable" |- ! style="width:10%;"| سورت جو نالو ! style="width:9%;"|سورت نمبر ! style="width:9%;"|آيتن جي تعداد ! style="width:10%;"|نزول جو مقام |-style="background-color:#D0E7FF" |align=center|[[سورہ فاتحہ|سورة الفاتحة]] |align=center| 1 |align=center| 7 |align=center|[[مڪو|مڪه شريف]] |- |align=center|[[سوره البقرہ|سورة البقرة]] |align=center|2 |align=center| 286 |align=center|[[مدينو|مدينه منوره]] |- |align=center|[[آل عمران (سورة)|سورة آل عمران]] |align=center|3 |align=center|200 |align=center|[[مدينو|مدينه منوره]] |- |align=center|[[سوره النساء|سورة النساء]] |align=center|4 |align=center|176 |align=center|[[مدينو|مدينه منوره]] |- |align=center|[[سوره المائدہ|سورة المائدة]] |align=center|5 |align=center|120 |align=center|[[مدينو|مدينه منوره]] |-style="background-color:#D0E7FF" |align=center|[[سورة انعام|سورة الأنعام]] |align=center|6 |align=center|165 |align=center|[[مڪو|مڪه شريف]] |-style="background-color:#D0E7FF" |align=center|[[سورة اعراف|سورة الأعراف]] |align=center|7 |align=center|206 |align=center|[[مڪو|مڪه شريف]] |- |align=center|[[سورة انفال|سورة الأنفال]] |align=center|8 |align=center|109 |align=center|[[مدينو|مدينه منوره]] |- |align=center|[[سوره توبه|سورة التوبة]] |align=center|9 |align=center|129 |align=center|[[مدينو|مدينه منوره]] |-style="background-color:#D0E7FF" |align=center|[[سوره يونس|سورة يونس]] |align=center|10 |align=center|109 |align=center|[[مڪو|مڪه شريف]] |-style="background-color:#D0E7FF" |align=center|[[سوره هود|سورة هود]] |align=center|11 |align=center|123 |align=center|[[مڪو|مڪه شريف]] |-style="background-color:#D0E7FF" |align=center|[[سوره يوسف|سورة يوسف]] |align=center|12 |align=center|111 |align=center|[[مڪو|مڪه شريف]] |- |align=center|سورة الرعد |align=center|13 |align=center|43 |align=center|[[مدينو|مدينه منوره]] |-style="background-color:#D0E7FF" |align=center|[[سورة ابراهيم|سورة إبراهيم]] |align=center|14 |align=center|52 |align=center|[[مڪو|مڪه شريف]] |-style="background-color:#D0E7FF" |align=center|[[سوره الحجر|سورة الحجر]] |align=center|15 |align=center|99 |align=center|[[مڪو|مڪه شريف]] |-style="background-color:#D0E7FF" |align=center|[[سوره النحل|سورة النحل]] |align=center|16 |align=center|128 |align=center|[[مڪو|مڪه شريف]] |-style="background-color:#D0E7FF" |align=center|[[سوره االاسراء|سورة الإسراء]] |align=center|17 |align=center|111 |align=center|[[مڪو|مڪه شريف]] |-style="background-color:#D0E7FF" |align=center|[[سوره الڪهف|سورة الڪهف]] |align=center|18 |align=center|110 |align=center|[[مڪو|مڪه شريف]] |-style="background-color:#D0E7FF" |align=center|[[سوره مريم|سورة مريم]] |align=center|19 |align=center|98 |align=center|[[مڪو|مڪه شريف]] |-style="background-color:#D0E7FF" |align=center|[[سوره طه|سورة طه]] |align=center|20 |align=center|135 |align=center|[[مڪو|مڪه شريف]] |-style="background-color:#D0E7FF" |align=center|[[سورة انبياء|سورة الأنبياء]] |align=center|21 |align=center|112 |align=center|[[مڪو|مڪه شريف]] |- |align=center|[[سوره الحج|سورة الحج]] |align=center|22 |align=center|103 |align=center|[[مدينو|مدينه منوره]] |-style="background-color:#D0E7FF" |align=center|[[سوره المومنون|سورة المؤمنون]] |align=center|23 |align=center|74 |align=center|[[مڪو|مڪه شريف]] |- |align=center|سورة النور |align=center|24 |align=center|102 |align=center|[[مدينو|مدينه منوره]] |-style="background-color:#D0E7FF" |align=center|[[سوره الفرقان|سورة الفرقان]] |align=center|25 |align=center|77 |align=center|[[مڪو|مڪه شريف]] |-style="background-color:#D0E7FF" |align=center|[[سوره الشعراء|سورة الشعراء]] |align=center|26 |align=center|227 |align=center|[[مڪو|مڪه شريف]] |-style="background-color:#D0E7FF" |align=center|[[سوره النمل|سورة النمل]] |align=center|27 |align=center|93 |align=center|[[مڪو|مڪه شريف]] |-style="background-color:#D0E7FF" |align=center|[[سوره القصص|سورة القصص]] |align=center|28 |align=center|88 |align=center|[[مڪو|مڪه شريف]] |-style="background-color:#D0E7FF" |align=center|[[سوره العنڪبوت|سورة العنڪبوت]] |align=center|29 |align=center|85 |align=center|[[مڪو|مڪه شريف]] |-style="background-color:#D0E7FF" |align=center|[[سوره الروم|سورة الروم]] |align=center|30 |align=center|84 |align=center|[[مڪو|مڪه شريف]] |-style="background-color:#D0E7FF" |align=center|[[سوره لقمان|سورة لقمان]] |align=center|31 |align=center|34 |align=center|[[مڪو|مڪه شريف]] |-style="background-color:#D0E7FF" |align=center|[[سوره السجده|سورة السجدة]] |align=center|32 |align=center|75 |align=center|[[مڪو|مڪه شريف]] |} ==سيپارو== {| class="wikitable sortable" |- ! style="width:10%;"| السُّورَة ! style="width:8%;"| رَقمهَا<ref name="quran.al-islam.com">{{استشهاد بويب|مسار=http://quran.al-islam.com/Loader.aspx?pageid=216&SuraType=0 |عنوان=موسوعة القرآن، فهرس القرآن |ناشر=موقع الإسلام الدعوي والإرشادي |تاريخ الوصول=[[18 أغسطس]] [[2014]] | مسار أرشيف = https://web.archive.org/web/20180729003107/http://quran.al-islam.com:80/Loader.aspx?pageid=216&SuraType=0 | تاريخ أرشيف = 29 يوليو 2018 |حالة المسار=dead}}</ref> ! style="width:8%;"| الصَّفحَة{{للهامش|*}} ! style="width:9%;"| عَدد الآيَات<ref name="quran.al-islam.com"/><br /> ! style="width:10%;"| نَوْعها من حيث مكان النزول<ref name="quran.al-islam.com"/> ! style="width:10%;"| ترتيب النزول<ref>[https://books.almaaref.org/contentsimages/books/almaaref_alislameya/dourus_fe_ouloum_alquraan/page/lesson7.htm المعارف:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170201060517/http://www.almaaref.org/books/contentsimages/books/almaaref_alislameya/dourus_fe_ouloum_alquraan/page/lesson7.htm |date=2017-02-01 }} الدرس السابع: نزول القرآن (3)، ص: 126 - 127 - 128 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170201060517/http://www.almaaref.org/books/contentsimages/books/almaaref_alislameya/dourus_fe_ouloum_alquraan/page/lesson7.htm |date=01 فبراير 2017}}</ref><ref>[http://jqrs.qurancomplex.gov.sa/wp-content/uploads/2012/11/ترتيب-سور-القرآن-الكريم2.pdf ترتيب سور القرآن الكريم:] دراسة تحليلية لأقوال العلماء، د. طه عابدين طه {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180328181740/http://jqrs.qurancomplex.gov.sa:80/wp-content/uploads/2012/11/ترتيب-سور-القرآن-الكريم2.pdf |date=28 مارس 2018}}</ref>{{للهامش|**}} ! style="width:10%;"| تَحتوِي [[سجود التلاوة|سَجْدَة]]<ref>[https://www.nquran.com/ar/index.php?group=view&id=3092 ن للقرآن وعلومه:] الآيات التي فيها سجدات {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304213801/http://www.nquran.com/index.php?group=view&rid=3092 |date=04 مارس 2016}}</ref> ! style="width:10%;"| [[ويكي مصدر|ويكِي مَصْدر]] ! style="width:35%;"| موضُوع السُّورَة<ref name="الخرائط الذهنية لسور القرآن الكريم">[http://saaid.net/book/17/8884.pdf صيد الفوائد:] الخرائط الذهنية لسور القرآن الكريم {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170722164909/http://saaid.net/book/17/8884.pdf |date=22 يوليو 2017}}</ref> |- |-style="background-color:#D0E7FF" |align=center| [[سورة مريم|مَريَم]] |align=center| 19 |align=center| 305 |align=center| 98 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 44 |align=center| نعم، الآية 58 |align=center| [[S:سورة مريم|نَص السُّورة]] | * قصة [[زكريا]] وبشارته [[يحيى بن زكريا|بيحيى]]. (1 - 15) * قصة [[مريم بنت عمران|مريم]] وحملها [[عيسى بن مريم|بعيسى]] (16 - 40) * قصص عدد من الأنبياء ومنهم إبراهيم وموسى و[[هارون]] و[[إسماعيل في الإسلام|إسماعيل]]، وأحوال الأمم بعدهم. (41 - 65) * المنكرون للبعث وجزاؤهم وصفاتهم. (66 - 75) * جزاء المهتدين والرد على المشركين. (76 - 98) |-style="background-color:#D0E7FF" |align=center| [[سورة طه|طه]] |align=center| 20 |align=center| 312 |align=center| 135 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 45 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة طه|نَص السُّورة]] | * مهمة القرآن وصفات من أنزله. (1 - 8) * قصة موسى (9 - 99) * جزاء المعرضين عن القرآن ومشاهد من يوم القيامة (100 - 114) * قصة سجود [[الملائكة في الإسلام|الملائكة]] لآدم وتحذيره من إبليس. (115 - 127) * الاعتبار بالأمم السابقة وتوجيهات للنبي وعناد المشركين. (128 - 135) |-style="background-color:#D0E7FF" |align=center| [[سورة الأنبياء|الأنبيَاء]] |align=center| 21 |align=center| 322 |align=center| 112 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 73 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة الأنبياء|نَص السُّورة]] | * يوم القيامة والحكمة من [[خلقية|الخلق]]. (1 -33) * دور الأنبياء. (34 - 95) * من علامات [[يوم القيامة في الإسلام|الساعة]]. (96 - 106) * صفة الرسول ومهمته، وتهديد المعرضين عنه. (107 - 112) |-style="background-color:#D0E7FF" |align=center| [[سورة الحج|الحَج]] |align=center| 22 |align=center| 332 |align=center| 78 |align=center| [[آية مدنية|مَدنيَّة]] |align=center| 103 |align=center| نعم، سجدتان، الآية 18، والآية 77 |align=center| [[S:سورة الحج|نَص السُّورة]] | * التذكير بيوم القيامة والبعث. (1 - 37) * [[جهاد|الجهاد]]. (38 - 60) * العبودية الخالصة لله. (61 - 78) |-style="background-color:#D0E7FF" |align=center| [[سورة المؤمنون|المُؤمنون]] |align=center| 23 |align=center| 342 |align=center| 118 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 74 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة المؤمنون|نَص السُّورة]] | * صفات المؤمنين وجزاؤهم. * صفات الكافرين وأعمالهم ووعيدهم. * من مظاهر قدرة الله وإثبات البعث. * دعوة الأنبياء. |- |align=center| [[سورة النور|النُّور]] |align=center| 24 |align=center| 350 |align=center| 64 |align=center| [[آية مدنية|مَدنيَّة]] |align=center| 102 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة النور|نَص السُّورة]] | * [[الحدود في الشريعة الإسلامية|الحدود الشرعية]] وبعض الآداب الاجتماعية. * نور الله وفضل وجزاء عمّار [[مسجد|المساجد]]. * مظاهر قدرة الله، وسنة الله في العباد. * طاعة المؤمنين لحكم الله وكذب المنافقين في طاعتهم. |-style="background-color:#D0E7FF" |align=center| [[سورة الفرقان|الفُرْقان]] |align=center| 25 |align=center| 359 |align=center| 77 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 42 |align=center| نعم، الآية 60 |align=center| [[S:سورة الفرقان|نَص السُّورة]] | * تكذيب المشركين [[الرحمن (أسماء الله الحسنى)|بالرحمن]]. (1 - 29) * تكذيب المشركين بالقرآن. (30 - 77) |-style="background-color:#D0E7FF" |align=center| [[سورة الشعراء|الشُّعَرَاء]] |align=center| 26 |align=center| 367 |align=center| 227 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 47 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة الشعراء|نَص السُّورة]] | * موقف المشركين من الرسول وحسرته عليهم. (1 - 9) * رسالة الرسل. (10 - 191) * القرآن وموقف المشركين منه. (192 - 212) * إرشادات إلهية للرسول. (213 - 220) * الرد على المشركين وتهديدهم. (221 - 227) |-style="background-color:#D0E7FF" |align=center| [[سورة النمل|النَّمْل]] |align=center| 27 |align=center| 377 |align=center| 93 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 48 |align=center| نعم، الآية 25 |align=center| [[S:سورة النمل|نَص السُّورة]] | * القرآن مبشر للمؤمنين ومنذر للكافرين. (1 - 6) * الأنبياء. (7 - 58) * من مظاهر قدرة الله في الكون. (59 - 65) * موقف المشركين من البعث. (66 - 75) * مهام القرآن. (76 - 78) * مهمة الرسول وحدود تأثيره في الناس. (79 - 81) * من مشاهد يوم القيامة. (82 - 90) * مهمة النبي ومن تبعه. (91 - 93) |-style="background-color:#D0E7FF" |align=center| [[سورة القصص|القَصَص]] |align=center| 28 |align=center| 385 |align=center| 88 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 49 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة القصص|نَص السُّورة]] | * قصة موسى. (1 - 46) * تكذيب مشركي [[مكة]] للرسول والقرآن والرد على شبهاتهم. (47 - 51) * جزاء وصفات [[أهل الكتاب]]. (52 - 55) * زعم المشركين والرد عليهم. (56 - 61) * من مواقف المشركين وأحوالهم يوم القيامة وفلاح المؤمنين. (62 - 67) * بعض مظاهر قدرة الله ورحمته. (68 - 75) * قصة [[قارون]] والعبرة منها. (76 - 84) * بعض التوجيهات للرسول. (85 - 88) |-style="background-color:#D0E7FF" |align=center| [[سورة العنكبوت|العَنكبوت]] |align=center| 29 |align=center| 396 |align=center| 69 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 85 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة العنكبوت|نَص السُّورة]] | * امتحان الله للخلق [[فتنة|بالفتن]]. (1 - 13) * فتن الأنبياء. (14 - 40) * الصبر على الفتن. (41 - 69) |- |align=center| [[سورة الروم|الرُّوم]] |align=center| 30 |align=center| 404 |align=center| 60 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 84 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة الروم|نَص السُّورة]] | * الوعد بالنصر للمؤمنين. (1 - 7) * آيات كونية. (8 - 32) * آيات اقتصادية. (33 - 42) * الأمر باتباع الدين وتوحيد الله وعاقبة المجرمين. (43 - 51) * مدى تأثير النبي على الناس، وقدرة الله في الخلق. (52 - 54) * أحوال الناس يوم القيامة (55 - 57) * موقف الكفار من الآيات وحض النبي على الصبر. (58 - 60) |- |align=center| [[سورة لقمان|لقمَان]] |align=center| 31 |align=center| 411 |align=center| 34 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 57 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة لقمان|نَص السُّورة]] | * مهمة [[لقمان الحكيم|لقمان]] وصفات المحسن وجزاؤه والمسيء. (1 - 9) * من أدلة وحدانية الله وقدرته. (10 - 11) * قصة لقمان ووصاياه لابنه. (12 - 19) * نِعَمُ الله، وعِنَاد المشركين، وإثبات قدرته والبعث. (20 - 31) * طبيعة الكفار، والأمر بالتقوى، وعلم الله بالغيب. (32 - 34) |-style="background-color:#D0E7FF" |align=center| [[سورة السجدة|السَّجدَة]] |align=center| 32 |align=center| 415 |align=center| 30 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 75 |align=center| نعم، الآية 15 |align=center| [[S:سورة السجدة|نَص السُّورة]] | * إثبات تنزيل القرآن. (1 - 3) * بعض الأدلة على قدرة الله ووحدانيته. (4 - 9) * إنكار المشركين للبعث وحالهم يوم القيامة. (10 - 14) * صفات المؤمنين وجزاؤهم. (15 - 19) * جزاء الكفار وإعراضهم عن الآيات. (20 - 22) * إنزال التوراة على موسى وتكريم أتباعه. (23 - 25) * إثبات القدرة الإلهية والبعث. (26 - 30) |-style="background-color:#D0E7FF" |align=center| [[سورة الأحزاب|الأحزَاب]] |align=center| 33 |align=center| 418 |align=center| 73 |align=center| [[آية مدنية|مَدنيَّة]] |align=center| 90 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة الأحزاب|نَص السُّورة]] | * عن النبي وتوجيهات الله له ولأزواجه. * غزوتا [[غزوة الخندق|الأحزاب]] و[[غزوة بني قريظة|بني قريظة]]. * الأمر بكثرة ذكر الله وتسبيحه. * [[آداب إسلامية|الآداب الإسلامية]]، وبعض الأحكام. * تهديد المنافقين وتوعد الكفار بقرب الساعة. |-style="background-color:#D0E7FF" |align=center| [[سورة سبأ|سَبَأ]] |align=center| 34 |align=center| 428 |align=center| 54 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 58 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة سبأ|نَص السُّورة]] | * توحيد الله. (1 - 21) * الإيمان بالوحي. (22 - 39) * الإيمان بالبعث. (40 - 54) |- |align=center| [[سورة فاطر|فَاطِر]] |align=center| 35 |align=center| 434 |align=center| 45 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 43 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة فاطر|نَص السُّورة]] | * الغاية من خلق الإنسان ومصيره. (1 - 28) * نظرة المؤمن للكون والحياة. (29 - 45) |- |align=center| [[سورة يس|يس]] |align=center| 36 |align=center| 440 |align=center| 83 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 41 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة يس|نَص السُّورة]] | * طبيعة الوحي وصدق الرسالة. (1 - 70) * قضية الألوهية والوحدانية. (71 - 83) |-style="background-color:#D0E7FF" |align=center| [[سورة الصافات|الصَّافات]] |align=center| 37 |align=center| 446 |align=center| 182 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 56 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة الصافات|نَص السُّورة]] | * وحدانية الله وقدرته وحفظ السماء من الشياطين. (1 - 10) * إنكار المشركين للبعث وجزاؤهم. (11 - 39) * نعيم أهل الجنة وذكر قرين السوء. (40 - 51) * منكر البعث في الدنيا ونهايته. (52 - 55) * شكر المؤمن لربه. (56 - 61) * [[شجرة الزقوم]] وسبب العقاب. (62 - 74) * الرُّسُل (75 - 148) * مناقشة المشركين وتهديدهم. (149 - 182) |-style="background-color:#D0E7FF" |align=center| [[سورة ص|ص]] |align=center| 38 |align=center| 453 |align=center| 88 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 38 |align=center| نعم، الآية 24 |align=center| [[S:سورة ص|نَص السُّورة]] | * طبيعة المشركين والرد عليهم. * تكذيب الأمم السابقة لرسلهم. * إثبات البعث والعدل يوم القيامة. * قصص عن [[داود في الإسلام|داوود]]، و[[سليمان في الإسلام|سليمان]]، و[[أيوب في الإسلام|أيوب]]، وإبراهيم وذريته، وقصة آدم وتكبُّر إبليس. * الجزاء يوم القيامة. * تأكيد رسالة النبي ومهمته، والقرآن. |- |align=center| [[سورة الزمر|الزُّمَر]] |align=center| 39 |align=center| 458 |align=center| 75 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 59 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة الزمر|نَص السُّورة]] | * التوحيد والربوبية. * طبيعة المشركين، وإقامة الحجّة عليهم. * أسباب [[هداية|الهداية]] والثبات وجزاء المهتدين والكافرين. * [[التوبة في الإسلام|التّوبة]] والترغيب والترهيب. * مشاهد من يوم القيامة وانقسام الناس لزمرتين. |-style="background-color:#D0E7FF" |align=center| [[سورة غافر|غَافِر]]،{{سج}}المُؤْمِن |align=center| 40 |align=center| 467 |align=center| 85 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 60 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة غافر|نَص السُّورة]] | * [[صفات الله العليا|صفات الله]]، ومظاهر من قدرته. * حملة العرش وتسبيحهم ودعاؤهم. * الكفار وتكذيب الأمم السابقة، ومقت الله لهم، والأمر بالاتعاظ من حالهم. * من أهوال يوم القيامة. * من قصة النبي موسى. * نصر المؤمنين، توجيهات، نعم الله على عباده. * الكبر وعاقبته. |-style="background-color:#D0E7FF" |align=center| [[سورة فصلت|فُصِّلَتْ]]،{{سج}}حم سجدة |align=center| 41 |align=center| 477 |align=center| 54 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 61 |align=center| نعم، الآية 37 |align=center| [[S:سورة فصلت|نَص السُّورة]] | * القرآن ومهمته والتأمل في آياته وموقف المشركين منه، وتهديد الملحدين فيه. * من أدلة وجود الله وقدرته، وقصة الخلق. * تهديد المشركين بمثل عاقبة [[قوم عاد|عاد]] و[[ثمود]]. * ثواب المستقيمين، وعقوبة أعداء الله. * فضل الدعوة وآدابها. * اختلاف الناس في [[التوراة]]. * اختصاص الله [[علم الغيب|بعلم الغيب]] والساعة. * طبيعة الإنسان في السرّاء والضرّاء. |-style="background-color:#D0E7FF" |align=center| [[سورة الشورى|الشُّورَى]] |align=center| 42 |align=center| 483 |align=center| 53 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 62 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة الشورى|نَص السُّورة]] | * وحدة الوحي للرسل وأنواعه. * القرآن وموقف الناس منه. * التوكل على الله، ووحدة الدين، والاستقامة. * إثبات قيام الساعة. * صفات المؤمنين وجزاؤهم، وعاقبة الكافرين. * سنة الله في عبادته وقدرته. |-style="background-color:#D0E7FF" |align=center| [[سورة الزخرف|الزُّخْرُف]] |align=center| 43 |align=center| 489 |align=center| 89 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 63 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة الزخرف|نَص السُّورة]] | * القرآن ومكانته. * وحدانية الله وعظمته ووحدانيته. * جزاء المتقين والمجرمين والمسرفين. * افتراءات المشركين والرد عليها. * قصص عن موسى وعيسى، وتوجيهات للرسول. |- |align=center| [[سورة الدخان|الدخَان]] |align=center| 44 |align=center| 496 |align=center| 59 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 64 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة الدخان|نَص السُّورة]] | * نزول القرآن في [[ليلة القدر]]. (1 - 6) * بيان قدرة الله. (7 - 8) * موقف المشركين من الدعوة والقرآن. (9 - 16) * قصة قوم [[فرعون]]. (17 - 33) * إنكار المشركين للبعث وجزاؤهم. (34 - 50) * جزاء المتقين. (51 - 59) |- |align=center| [[سورة جاثيه|الجَاثيَة]] |align=center| 45 |align=center| 499 |align=center| 37 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 65 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة الجاثية|نَص السُّورة]] | * أدلة على وحدانية الله وقدرته. (1 - 6) * تهديد المكذبين بآيات الله. (7 - 11) * من نعم الله على عباده وعلى بني إسرائيل. (12 - 22) * ضلال المشركين وجزاء المؤمنين والكافرين بالبعث. (23 - 35) * فضل الله على الناس، وكبرياء الله. (36 - 37) |- |align=center| [[سورة الاحقاف|الأحْقاف]] |align=center| 46 |align=center| 502 |align=center| 35 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 66 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة الأحقاف|نَص السُّورة]] | * إثبات القدرة الإلهية ومناقشة المشركين. (1 - 12) * جزاء المتقين. (13 - 14) * الوصية بالوالدين. (15 - 16) * جزاء العاق والمستكبرين. (17 - 20) * قصة [[هود]]. (21 - 28) * إيمان بعض [[جن|الجن]] بالإسلام. (29 - 32) * إثبات البعث وتهديد منكريه. (33 - 35) |-style="background-color:#D0E7FF" |align=center| [[سورة محمد|محَمَّد]] |align=center| 47 |align=center| 507 |align=center| 38 |align=center| [[آية مدنية|مَدنيَّة]] |align=center| 95 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة محمد|نَص السُّورة]] | * أحوال المؤمنين والكفار وجزاؤهم. (1 - 3) * الأمر [[جهاد|بالجهاد]] وثوابه. (4 - 6) * شروط النصر للمؤمنين وخذلان الكافرين. (7 - 14) * ما أعد الله للمؤمن والكافر. (15 - 18) * الأمر بالعلم و[[استغفار|الاستغفار]]. (19) * أحوال المنافقين وعاقبتهم، وابتلاء المجاهدين. (20 - 34) * حقيقة الدنيا والأمر بالإنفاق والجهاد. (35 - 38) |-style="background-color:#D0E7FF" |align=center| [[سورة الفتح|الفَتْح]] |align=center| 48 |align=center| 511 |align=center| 29 |align=center| [[آية مدنية|مَدنيَّة]] |align=center| 111 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة الفتح|نَص السُّورة]] | * [[صلح الحديبية]]. (1 - 7) * وظيفة الرسول وبيعة الصحابة. (8 - 10) * حقيقة المنافقين وعاقبتهم. (11 - 16) * [[بيعة الرضوان]] ونتائج الصلح. (17 - 26) * تحقيق رؤيا الرسول وبعض أوصافه، وأصحابه. (27 - 29) |- |align=center| [[سورة الحجرات|الحُجرَات]] |align=center| 49 |align=center| 515 |align=center| 18 |align=center| [[آية مدنية|مَدنيَّة]] |align=center| 106 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة الحجرات|نَص السُّورة]] | * أدب التعامل مع الرسول. (1 - 5) * التثبت من الأخبار وحسن المعاملة. (6 - 13) * حقيقة الإيمان. (14 - 18) |-style="background-color:#D0E7FF" |align=center| [[سورة ق|ق]] |align=center| 50 |align=center| 518 |align=center| 45 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 34 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة ق|نَص السُّورة]] | * إنكار المشركين للبعث وأدلة ثبوته. (1 - 11) * الأمم السابقة المنكرة للبعث. (12 - 15) * خلق الإنسان وعلمه وأحواله. (16 - 18) * حقيقة [[موت|الموت]] والبعث. (19 - 30) * ثواب المؤمنين وصفاتهم. (31 - 35) * تهديد منكري البعث، وتوجيهات للرسول. (36 - 45) |-style="background-color:#D0E7FF" |align=center| [[سورة الذاريات|الذَّاريَات]] |align=center| 51 |align=center| 520 |align=center| 60 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 67 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة الذاريات|نَص السُّورة]] | * إثبات البعث وعاقبة منكريه. (1 - 14) * جزاء المتقين وأوصافهم. (15 - 19) * آيات الله وعظمة قدرته. (20 - 23) * قصة ضيف إبراهيم. (24 - 37) * ذكر بعض الأنبياء. (38 - 46) * قدرة الله في الكون. (47 - 51) * المعرضين، وعاقبة الظالمين. (52 - 60) |- |align=center| [[سورة الطور|الطُّور]] |align=center| 52 |align=center| 523 |align=center| 49 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 76 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة الطور|نَص السُّورة]] | * إثبات العذاب للمكذبين والنعيم للمتقين وأنواعه. (1 - 28) * مناقشة عقيدة الكفار. (29 - 47) * توجيهات للرسول. (48 - 49) |- |align=center| [[سورة النجم|النَّجْم]] |align=center| 53 |align=center| 526 |align=center| 62 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 23 |align=center| نعم، الآية 62 |align=center| [[S:سورة النجم|نَص السُّورة]] | * إثبات الوحي. (1 - 18) * مناقشة عبادة [[صنم|الأصنام]]. (19 - 30) * جزاء المسيئين والمحسنين وأوصافهم. (31 - 32) * توبيخ [[الوليد بن المغيرة|لابن المغيرة]]. (33 - 41) * الله وحده هو المتصرف. (42 - 62) |-style="background-color:#D0E7FF" |align=center| [[سورة القمر|القَمَر]] |align=center| 54 |align=center| 528 |align=center| 55 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 37 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة القمر|نَص السُّورة]] | * معجزة [[انشقاق القمر]] وموقف المشركين منه. * قصص كل من [[نوح في الإسلام|نوح]] و[[لوط في الإسلام|لوط]] و[[هود]] و[[صالح]] وأقوامهم وآل فرعون. * تهكم كفار [[قريش]] ومصير المجرمين. * جزاء المتقين. |- |align=center| [[سورة الرحمن|الرَّحمن]] |align=center| 55 |align=center| 531 |align=center| 78 |align=center| [[آية مدنية|مَدنيَّة]] |align=center| 97 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة الرحمن|نَص السُّورة]] | * نعم الله على العباد. (1 - 25) * البقاء لله وحده. (26 - 30) * عجز الجن والإنس أمام قدرة الله. (31 - 36) * عاقبة المجرمين في الآخرة. (37 - 45) * وصف [[جنة|جنات النعيم]]. (46 - 78) |- |align=center| [[سورة الواقعة|الوَاقِعَة]] |align=center| 56 |align=center| 534 |align=center| 96 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 46 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة الواقعة|نَص السُّورة]] | * أهوال يوم القيامة. (1 - 14) * أصحاب النعيم. (15 - 26) * أصحاب اليمين وأصحاب الشمال. (27 - 56) * نعم الله الدالة على فضله وقدرته. (57 - 74) * عظمة القرآن. (75 - 87) * جزاء المقربين وعاقبة المكذبين. (88 - 96) |-style="background-color:#D0E7FF" |align=center| [[سورة الحديد|الحَديد]] |align=center| 57 |align=center| 537 |align=center| 29 |align=center| [[آية مدنية|مَدنيَّة]] |align=center| 94 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة الحديد|نَص السُّورة]] | * التسبيح لله. * الإيمان والإنفاق، والإيمان بالقضاء والقدر. * المنافقين والمؤمنين والكافرين. * حقيقة الدنيا والعمل الصالح. * الحكمة من إرسال الرسل، وأمر أهل الكتاب بالإيمان. |- |align=center| [[سورة المجادلة|المجَادلة]] |align=center| 58 |align=center| 542 |align=center| 22 |align=center| [[آية مدنية|مَدنيَّة]] |align=center| 105 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة المجادلة|نَص السُّورة]] | * الظهار وكفارته. (1 - 4) * تهديد الكافرين. (5 - 6) * إحاطة علم الله بكل شيء. (7) * أدب المناجاة وصدقته للرسول. (8 - 13) * موالاة الكفار وعاقبتها. (14 - 22) |- |align=center| [[سورة الحشر|الحَشر]] |align=center| 59 |align=center| 545 |align=center| 24 |align=center| [[آية مدنية|مَدنيَّة]] |align=center| 101 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة الحشر|نَص السُّورة]] | * فضل فقراء [[المهاجرون|المهاجرين]] و[[الأنصار]]. * إجلاء [[بنو النضير|بني النضير]]، موالاة المنافقين [[يهود|لليهود]] وخذلانهم. * حكم [[فيء|الفيء]]. * التقوى وفوز المتقين وقوة القرآن. * [[أسماء الله الحسنى]]. |- |align=center| [[سورة الممتحنة|المُمتَحنَة]] |align=center| 60 |align=center| 549 |align=center| 13 |align=center| [[آية مدنية|مَدنيَّة]] |align=center| 91 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة الممتحنة|نَص السُّورة]] | * النهي عن موالاة الكفار وحقيقتهم. (1 - 3) * قصة إبراهيم. (4 - 7) * أحكام علاقة المسلمين بالكفار. (8 - 9) * أحكام النساء المهاجرات ومبايعتهن. (10 - 12) * تأكيد النهي عن موالاة الكفّار. (13) |-style="background-color:#D0E7FF" |align=center| [[سورة الصف|الصَّف]] |align=center| 61 |align=center| 551 |align=center| 14 |align=center| [[آية مدنية|مَدنيَّة]] |align=center| 109 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة الصف|نَص السُّورة]] | * تسبيح الله والجهاد دفاعاً عن الدين. (1 - 4) * قصة عيسى وموسى. (5 - 9) * أسس التجارة الرابحة. (10 - 14) |- |align=center| [[سورة الجمعة|الجُمُعَة]] |align=center| 62 |align=center| 553 |align=center| 11 |align=center| [[آية مدنية|مَدنيَّة]] |align=center| 110 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة الجمعة|نَص السُّورة]] | * تسبيح الله ومهمة الرسول. (1 - 4) * ضرب مَثَل لليهود وإقامة الحجة عليهم. (5 - 8) * من أحكام [[صلاة الجمعة]]. (9 - 11) |- |align=center| [[سورة المنافقون|المنَافِقون]] |align=center| 63 |align=center| 554 |align=center| 11 |align=center| [[آية مدنية|مَدنيَّة]] |align=center| 104 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة المنافقون|نَص السُّورة]] | * صفات المنافقين والرد عليهم. (1 - 8) * توجيهات وإرشادات للمؤمنين. (9 - 11) |- |align=center| [[سورة التغابن|التغَابُن]] |align=center| 64 |align=center| 556 |align=center| 18 |align=center| [[آية مدنية|مَدنيَّة]] |align=center| 108 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة التغابن|نَص السُّورة]] | * من مظاهر قدرة الله وعلمه. (1 - 4) * قصة قوم كذبوا بربهم. (5 - 6) * إنكار المشركين للبعث وعقابهم، وثواب المؤمنين. (7 - 10) * توجيهات للمؤمنين. (11 - 18) |- |align=center| [[سورة الطلاق|الطلَاق]] |align=center| 65 |align=center| 558 |align=center| 12 |align=center| [[آية مدنية|مَدنيَّة]] |align=center| 99 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة الطلاق|نَص السُّورة]] | * من أحكام [[الطلاق في الإسلام|الطلاق]] و[[عدة (إسلام)|العدة]] و[[نفقة|النفقة]]. (1 - 7) * تحذير المعاندين ووعد المؤمنين. (8 - 11) * التذكير بقدرة الله. (12) |-style="background-color:#D0E7FF" |align=center| [[سورة التحريم|التحْريم]] |align=center| 66 |align=center| 560 |align=center| 12 |align=center| [[آية مدنية|مَدنيَّة]] |align=center| 107 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة التحريم|نَص السُّورة]] | * قصة النبي وبعض [[أمهات المؤمنين|أزواجه]]. (1 - 5) * نداء للمؤمنين والكافرين. (6 - 8) * نداء للمؤمنين بوجوب جهاد الكفّار. (9) * ضرب مثلين لنساء كافرات ومؤمنات. (10 - 12) |- |align=center| [[سورة الملك|المُلْك]]،{{سج}}تَبَارَكَ، تَبَارَكَ الذي بِيَدِهِ الملك |align=center| 67 |align=center| 562 |align=center| 30 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 77 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة الملك|نَص السُّورة]] | * من مظاهر قدرة الله. (1 - 5) (23 - 27) * عاقبة الكفار واعترافهم بذنبهم. (6 - 12) * علم الله ونعيمه. (13 - 15) * تهديد الكفار وتوبيخ المشركين. (16 - 22) * النجاة والرزق بيد الله. (28 - 30) |- |align=center| [[سورة القلم|القَلَم]] |align=center| 68 |align=center| 564 |align=center| 52 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 2 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة القلم|نَص السُّورة]] | * تأييد الرسول وخُلُقه العظيم. (1 - 7) * صفات المكذبين. (8 - 16) * قصة أصحاب الجنة. (17 - 33) * إقامة الحجة على المجرمين. (34 - 47) * أمر النبي بالصبر. (48 - 52) |- |align=center| [[سورة الحاقة|الحَاقَّة]] |align=center| 69 |align=center| 566 |align=center| 52 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 78 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة الحاقة|نَص السُّورة]] | * أهوال يوم القيامة. (1 - 3) (13 - 18) * هلاك المكذبين. (4 - 12) * مصير أصحاب اليمين وأصحاب الشمال. (19 - 37) * حقيقة القرآن وتنزيهه. (38 - 52) |- |align=center| [[سورة المعارج|المعَارج]] |align=center| 70 |align=center| 568 |align=center| 44 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 79 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة المعارج|نَص السُّورة]] | * أهوال يوم القيامة (1- 18) * طبيعة الإنسان. (19 - 21) * صفات المؤمنين وأفعال الكافرين وجزاؤهم (22 - 44) |-style="background-color:#D0E7FF" |align=center| [[سورة نوح|نُوح]] |align=center| 71 |align=center| 570 |align=center| 28 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 71 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة نوح|نَص السُّورة]] | * قصة إرسال نوح إلى قومه. (1 - 4) * شكواه من قومه ودعاؤه عليهم. (5 - 28) |- |align=center| [[سورة الجن|الجِن]] |align=center| 72 |align=center| 572 |align=center| 28 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 40 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة الجن|نَص السُّورة]] | * إيمان الجن بالقرآن، وأنواعهم وعقائدهم. (1 - 17) * توجيهات إلهية للرسول. (18 - 25) * لا يعلم الغيب إلا الله. (26 - 28) |- |align=center| [[سورة المزمل|المُزَّمِّل]] |align=center| 73 |align=center| 574 |align=center| 20 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 3 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة المزمل|نَص السُّورة]] | * توجيهات إلهية للرسول. (1 - 10) * تهديد المكذبين بيوم الدين. (11 - 19) * فضل قيام الليل وتوجيهات للمؤمنين. (20) |- |align=center| [[سورة المدثر|المُدَّثِّر]] |align=center| 74 |align=center| 575 |align=center| 56 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 4 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة المدثر|نَص السُّورة]] | * توجيهات للرسول. (1 - 7) * تهديد المكذبين بأهوال يوم القيامة. (8 - 10) * قصة [[الوليد بن المغيرة]] ووعيده. (11 - 26) * وصف [[جهنم]] وخزنتها. (27 - 37) * أسباب عذاب المجرمين. (38 - 53) * حقيقة القرآن. (54 - 56) |- |align=center| [[سورة القيامة|القِيَامَة]] |align=center| 75 |align=center| 577 |align=center| 40 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 31 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة القيامة|نَص السُّورة]] | * إثبات وقوع البعث. (1 - 15) * حرص الرسول على حفظ الوحي. (16 - 19) * أحوال الناس يوم القيامة وإثبات البعث. (20 - 40) |- |align=center| [[سورة الإنسان|الإنسَان]] |align=center| 76 |align=center| 578 |align=center| 31 |align=center| [[آية مدنية|مَدنيَّة]] |align=center| 98 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة الإنسان|نَص السُّورة]] | * خلق الإنسان وهدايته لأحد السبيلين. (1 - 3) * عذاب الكافرين ونعيم الأبرار يوم القيامة. (4 - 22) * توجيهات للرسول وللمؤمنين. (23 - 31) |- |align=center| [[سورة المرسلات|المُرسَلات]] |align=center| 77 |align=center| 580 |align=center| 50 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 33 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة المرسلات|نَص السُّورة]] | * قيام الساعة وأهوالها. (1 - 15) * تخويف الكفار بالهلاك وبقدرة الله. (16 - 28) * تحذير الكفار من أهوال يوم القيامة. (29 - 40) * جزاء المتقين وعاقبة المكذبين. (41 - 50) |- |align=center| [[سورة النبأ|النَّبَأ]] |align=center| 78 |align=center| 582 |align=center| 40 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 80 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة النبأ|نَص السُّورة]] | * إثبات البعث. (1 - 5) * من مظاهر قدرة الله ونعمه (6 - 16) * قيام الساعة وأهوالها والجزاء. (17 - 40) |-style="background-color:#D0E7FF" |align=center| [[سورة النازعات|النّازعَات]] |align=center| 79 |align=center| 583 |align=center| 46 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 81 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة النازعات|نَص السُّورة]] | * أهوال قيام الساعة (1 - 14) (34 - 46) * قصة موسى وفرعون. (15 - 26) * من مظاهر قدرة الله. (27 - 33) * |- |align=center| [[سورة عبس|عَبَس]] |align=center| 80 |align=center| 585 |align=center| 42 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 24 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة عبس|نَص السُّورة]] | * عتاب الرسول بشأن [[عبد الله بن أم مكتوم|ابن أم مكتوم]]. (1 - 10) * مهمة القرآن. (11 - 16) * نعم الله على عباده. (17 - 32) * أهوال القيامة والجزاء. (33 - 42) |- |align=center| [[سورة التكوير|التَّكوير]] |align=center| 81 |align=center| 586 |align=center| 29 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 7 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة التكوير|نَص السُّورة]] | * أهوال يوم القيامة (1 - 14) * القسم على صدق الرسول وحقيقة القرأن. (15 - 29) |- |align=center| [[سورة انفطار|الانفِطار]] |align=center| 82 |align=center| 587 |align=center| 19 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 82 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة الانفطار|نَص السُّورة]] | * أهوال يوم القيامة. (1 - 5) * توبيخ الإنسان لنسيانه عظمة الله. (6 - 12) * نعيم الأبرار وجحيم الفجَّار. (13 - 19) |- |align=center| [[سورة المطففين|المطفِّفِين]] |align=center| 83 |align=center| 587 |align=center| 36 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 86 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة المطففين|نَص السُّورة]] | * تهديد المطففين بعذاب يوم القيامة. (1 - 6) * جزاء أصحاب اليمين والشمال. (7 - 15) * القسم بوقوع القيامة ومصير الناس. (16 - 25) |- |align=center| [[سورة انشقاق|الانْشِقَاق]] |align=center| 84 |align=center| 589 |align=center| 25 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 83 |align=center| نعم، الآية 21 |align=center| [[S:سورة الانشقاق|نَص السُّورة]] | * أهوال يوم القيامة. (1 - 6) * جزاء أصحاب اليمين والشمال. (7 - 15) * القسم بوقوع القيامة ومصير الناس. (16 - 25) |- |align=center| [[سورة البروج|البرُوج]] |align=center| 85 |align=center| 590 |align=center| 22 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 27 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة البروج|نَص السُّورة]] | * [[قصة أصحاب الأخدود|أصحاب الأخدود]]. (1 - 9) * وعيد من يفتنون المؤمنين وثوابهم. (10 - 11) * تهديد الكافرين بقدرة الله. (12 - 16) * قصة هلاك فرعون و[[ثمود]]. (17 - 20) * مكانة القرآن. (21 - 22) |- |align=center| [[سورة الطارق|الطَّارِق]] |align=center| 86 |align=center| 591 |align=center| 17 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 36 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة الطارق|نَص السُّورة]] | * إثبات البعث والحفظة من الملائكة. (1 - 10) * القسم على أن القرآن حق. (11 - 14) * تهديد الكافرين. (15 - 17) |-style="background-color:#D0E7FF" |align=center| [[سورة الأعلى|الأَعْلى]] |align=center| 87 |align=center| 591 |align=center| 19 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 8 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة الأعلى|نَص السُّورة]] | * مظاهر قدرة الله. (1 - 8) * توجيهات للنبي والمؤمنين. (9 - 19) |- |align=center| [[سورة الغاشية|الغَاشِية]] |align=center| 88 |align=center| 592 |align=center| 26 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 68 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة الغاشية|نَص السُّورة]] | * أهوال يوم القيامة على الكافرين. (1 - 7) * نعيم المؤمنين في الجنة. (8 - 16) * من مظاهر قدرة الله. (17 - 20) * إثبات وقوع البعث. (21 - 26) |- |align=center| [[سورة الفجر|الفَجْر]] |align=center| 89 |align=center| 593 |align=center| 30 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 10 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة الفجر|نَص السُّورة]] | * القسم بهلاك المكذبين لرسلهم. (1 - 14) * طبيعة من ينسى ربه. (15 - 20) * أهوال القيامة ومصير المؤمنين. (21 - 30) |- |align=center| [[سورة البلد|البَلَد]] |align=center| 90 |align=center| 594 |align=center| 20 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 35 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة البلد|نَص السُّورة]] | * اغترار الإنسان بقدرته وماله. (1 - 7) * نعم الله على عبده. (8 - 16) * مصير أصحاب اليمين والشمال. (17 - 20) |- |align=center| [[سورة الشمس|الشَّمْس]] |align=center| 91 |align=center| 595 |align=center| 15 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 26 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة الشمس|نَص السُّورة]] | * القسم بمظاهر قدرة الله. (1 - 10) * قصة ثمود والناقة. (11 - 15) |- |align=center| [[سورة الليل|الليْل]] |align=center| 92 |align=center| 595 |align=center| 21 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 9 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة الليل|نَص السُّورة]] | * القسم بمظاهر قدرة الله. (1 - 7) * عاقبة [[بخل|البخل]]. (8 - 11) * عاقبة المكذبين بالنار ونجاة المتقين منها. (12 - 21) |- |align=center| [[سورة الضحى|الضُّحَى]] |align=center| 93 |align=center| 596 |align=center| 11 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 11 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة الضحى|نَص السُّورة]] | * تثبيت فؤاد الرسول وبعض التوجيهات. |- |align=center| [[سورة الشرح|الشَّرْح]] |align=center| 94 |align=center| 596 |align=center| 8 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 12 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة الشرح|نَص السُّورة]] | * مكانة الرسول عند الله. |- |align=center| [[سورة التين|التِّين]] |align=center| 95 |align=center| 597 |align=center| 8 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 28 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة التين|نَص السُّورة]] | * تكريم الله للإنسان، وانحطاطه بالكفر. |- |align=center| [[سورة العلق|العَلَق]] |align=center| 96 |align=center| 597 |align=center| 19 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 1 |align=center| نعم، الآية 19 |align=center| [[S:سورة العلق|نَص السُّورة]] | * الأمر بالقراءة والعلم والكتابة. (1 - 5) * طبيعة الإنسان ونسيانه للآخرة. (6 - 8) * تهديد للطغاة (9 - 19) |- |align=center| [[سورة القدر|القَدْر]] |align=center| 97 |align=center| 598 |align=center| 5 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 25 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة القدر|نَص السُّورة]] | * فضائل [[ليلة القدر]]. |- |align=center| [[سورة بينة|البَينَة]] |align=center| 98 |align=center| 598 |align=center| 8 |align=center| [[آية مدنية|مَدنيَّة]] |align=center| 100 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة البينة|نَص السُّورة]] | * مهمة الرسول وفضل القرآن وافتراق أهل الكتاب فيه. (1 - 5) * وعيد الكافرين وبشرى المؤمنين. (6 - 8) |- |align=center| [[سورة الزلزلة|الزلزَلة]] |align=center| 99 |align=center| 599 |align=center| 8 |align=center| [[آية مدنية|مَدنيَّة]] |align=center| 93 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة الزلزلة|نَص السُّورة]] | * أهوال يوم القيامة ودقة الحساب. |- |align=center| [[سورة العاديات|العَادِيات]] |align=center| 100 |align=center| 599 |align=center| 11 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 14 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة العاديات|نَص السُّورة]] | * القسم على جحود الإنسان لنعم ربه وحبه للمال. |- |align=center| [[سورة القارعة|القَارِعة]] |align=center| 101 |align=center| 600 |align=center| 11 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 30 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة القارعة|نَص السُّورة]] | * أهوال يوم القيامة وأحوال الناس فيها. |- |align=center| [[سورة التكاثر|التَّكَاثر]] |align=center| 102 |align=center| 600 |align=center| 8 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 16 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة التكاثر|نَص السُّورة]] | * طول الأمل في الدنيا والتخويف من الجحيم. |- |align=center| [[سورة العصر|العَصْر]] |align=center| 103 |align=center| 601 |align=center| 3 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 13 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة العصر|نَص السُّورة]] | * حال الكافر والمؤمن. |- |align=center| [[سورة الهمزة|الهُمَزَة]] |align=center| 104 |align=center| 601 |align=center| 9 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 32 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة الهمزة|نَص السُّورة]] | * وعيد الطّعان يوم القيامة. |- |align=center| [[سورة الفيل|الفِيل]] |align=center| 105 |align=center| 601 |align=center| 5 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 19 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة الفيل|نَص السُّورة]] | * قصة [[سورة الفيل|أصحاب الفيل]]. |- |align=center| [[سورة قريش|قُرَيْش]] |align=center| 106 |align=center| 602 |align=center| 4 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 29 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة قريش|نَص السُّورة]] | * نِعَم الله على قريش ودعوتهم لعبادته. |- |align=center| [[سورة الماعون|المَاعُون]] |align=center| 107 |align=center| 602 |align=center| 7 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 17 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة الماعون|نَص السُّورة]] | * صفات المنكر ليوم الحساب والمنافقين. |- |align=center| [[سورة الكوثر|الكَوْثَر]] |align=center| 108 |align=center|602 |align=center| 3 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 15 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة الكوثر|نَص السُّورة]] | * فضل الله على رسوله. |- |align=center| [[سورة الكافرون|الكَافِرُون]] |align=center| 109 |align=center| 603 |align=center| 6 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 18 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة الكافرون|نَص السُّورة]] | * وجوب التبرؤ من الكافرين ودينهم. |- |align=center| [[سورة النصر|النَّصر]] |align=center| 110 |align=center| 603 |align=center| 3 |align=center| [[آية مدنية|مَدنيَّة]] |align=center| 114 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة النصر|نَص السُّورة]] | * [[فتح مكة]] وواجب الرسول. |- |align=center| [[سورة المسد|المَسَد]] |align=center| 111 |align=center| 603 |align=center| 5 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 6 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة المسد|نَص السُّورة]] | * توبيخ [[أبو لهب|لأبي لهب]] و[[أم جميل|زوجته]]، ومصيرهما. |- |align=center| [[سورة اخلاص|الإخْلَاص]] |align=center| 112 |align=center| 604 |align=center| 4 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 22 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة الإخلاص|نَص السُّورة]] | * توحيد الله. |- |align=center| [[سورة الفلق|الفَلَق]] |align=center| 113 |align=center| 604 |align=center| 5 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 20 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة الفلق|نَص السُّورة]] | * [[استعاذة|الاستعاذة]] بالله من شر المخلوقات. |- |align=center| [[سورة الناس|النَّاس]] |align=center| 114 |align=center| 604 |align=center| 6 |align=center| [[آية مكية|مَكيَّة]] |align=center| 21 |align=center| ''لا'' |align=center| [[S:سورة الناس|نَص السُّورة]] | * الاستعاذة بالله من شياطين الجن والإنس. |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:قرآن]] [[زمرو:اسلامي متن]] rs1zontlx9ufk9hrco7wjjoo5u52xhb 0 83460 414886 369662 2026-09-26T02:27:14Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414886 wikitext text/x-wiki سرڪاري خلائي ادارا جيڪا ملڪن جي حڪومتن ۽ علائقائي ايجنسيون (ملڪن جي گروپن) پاران قائم ڪيا ويا آهن، [[ٻاهرين خلاء]] سان لاڳاپيل سرگرمين، خلائي نظام جي استعمال يا خلائي ڳولا ۾ شامل ٿيڻ جي ڪوششن لاءِ هڪ ذريعي طور قائم ڪيا ويا آهن. هيا فهرست سڀني ملڪن ۽ علائقائي اختيار واري ادارن جي خلائي ايجنسين کي ظاهر ڪيل صلاحيتن جي مقابلي واري خلاصي سان گڏ بيان ڪري ٿي.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[وڪيپيڊيا:حوالو گھربل|<span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2025)">حوالو گهربل</span>]]'' &#x5D;</sup> مقصدن ۾ قومي فخر، ريموٽ سينسنگ معلومات جو استعمال، [[مواصلات]]، [[تعليم]] ۽ [[اقتصادي ترقي]] شامل آهن. اها ادارا عام طور تي سول نوعيت جا هوندا آهن (فوجي مقابلي ۾) ۽ خلا جي استعمال ۽ ڳولا جي فائدن کي اڳتي وڌائڻ لاءِ ڪم ڪندا آهن. اها ننڍي بجيٽ وارين پراڻي تنظيمن کان وٺي مضبوط قومي يا علائقائي ادارن، جهڙوڪ [[آمريڪا]] جي [[ناسا|نيشنل ايرووناٽڪس اينڊ اسپيس ايڊمنسٽريشن]] (NASA)، يورپي اسپيس ايجنسي (ESA) جيڪا 20 کان وڌيڪ ميمبر ملڪن جي خلائي پروگرامن ۾ هم آهنگي ۽ رابطي جي سهولت ڏئي ٿي، جاپان ايرو اسپيس ايڪسپلوريشن ايجنسي (JAXA)، روس جي روسڪوسموس اسٽيٽ ڪارپوريشن فار اسپيس ايڪٽيويٽيز (Roscosmos)، انڊين اسپيس ريسرچ آرگنائيزيشن (ISRO) ۽ چائنا نيشنل اسپيس ايجنسي (CNSA) تائين جي اسپيڪٽرم ۾ پکڙيل آهن. خلائي ايجنسي جي فهرستن کي الڳ ڪيو ويو آهي، جيئن ته مڪمل فهرست جي ذيلي سيٽن جي سڃاڻپ کي فعال بڻائي سگهجي، جيڪي اعليٰ سطحن تي پهچي ويو آهن يا هيٺ ڏنل مطابق ٽيڪنيڪل يا پروگراماتي مهارت حاصل ڪري چڪي آهن: * ايجنسي جو قيام، خلائي بنيادن تي نظامن جو شروعاتي استعمال. * خلائي اڏامن جي صلاحيت جي ترقي * ڌرتيء کان ٻاهر جي ڳولا جي صلاحيت * انهن مان هڪ يا وڌيڪ علائقن ۾ انساني خلائي پرواز جي صلاحيت جو مظاهرو ==جائزو== سال 2024ع مطابق، 80 کان وڌيڪ سرڪاري خلائي ادارا/ ايجنسيون موجود آهن، جن ۾ 70 کان وڌيڪ قومي خلائي ادارا/ ايجنسيون ۽ ڪيتريون ئي بين الاقوامي ادارا/ ايجنسيون شامل آهن. {| class="wikitable sortable sort-under-center mw-collapsible " style="font-size:small" |+خلائي ايجنسين/ادارن جو جائزو ! colspan="4" scope="colgroup" | خلائي ادارو/ايجنسي ! colspan="4" scope="colgroup" | Demonstrated capability |- ! scope="col" | ملڪ يا تنظيم ! scope="col" | نالو ! width="80" | مخفف ! scope="col" | Founded ! width="80" | First space traveler ! width="80" | Operates satellites ! width="80" | Builds satellites ! width="80" | Recoverable payloads capable |- | [[آفريڪي اتحاد|آفريڪي يونين]] | آفريڪي خلائي ايجنسي | AfSA | {{dts|format=dmy|2023|1|24|abbr=on}} | {{na}} | {{na}} | {{na}} | {{na}} |- | {{ALG}} | الجيرين خلائي ايجنسي | ASAL° | {{dts|format=dmy|2002|1|16|abbr=on}}<ref name="alg101">{{cite web|title=ASAL (Agence Spatiale Algérienne)|url=https://sky-brokers.com/supplier/agence-spatiale-algerienne-asal/|website=sky-brokers.com|access-date=February 19, 2023}}</ref> | {{na}} | {{ya}}<br /><small>([[Alcomsat-1]])</small> | {{ya}}<br /><small>([[AlSAT-1]])</small> | {{na}} |- | {{ARG}} | خلائي سرگرمين جو قومي ڪميشن<ref name="arg101"> {{cite web|url=http://www.conae.gov.ar/eng/sobre/antecedentes.html|title=Comisión Nacional de Actividades Espaciales – Background|publisher=CONAE|access-date=1 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080521140133/http://www.conae.gov.ar/eng/sobre/antecedentes.html|archive-date=21 May 2008}}</ref> | CONAE | {{dts|format=dmy|1961|abbr=on}} ([[Comisión Nacional de Actividades Espaciales#Comisión Nacional de Investigaciones Espaciales|CNIE]])<br />{{dts|format=dmy|1991|5|28}} (CONAE) | {{na}} | {{ya}}<br /><small>([[Nahuel 1A]])</small> | {{ya}}<br /><small>([[ARSAT-1]])</small> | {{na}} |- | {{AUS}} | آسٽريلين خلائي ايجنسي<ref name="aus101"> {{cite web|url=https://space.gov.au|title=Australian Space Agency|access-date=February 14, 2023}}</ref> | ASA | 1986 ([[National Space Program|NSP]])<br />{{dts|format=dmy|2018|7|1|abbr=on}} (ASA)<ref name="aus102">{{cite web|url=http://www.independent.co.uk/news/science/australia-space-agency-nasa-earth-roscosmos-malcolm-turnbull-economy-a7966751.html|title=Australia just launched a brand new space agency|date=25 September 2017|website=The Independent}}</ref><ref name="aus103">{{cite web|url=https://www.straitstimes.com/asia/australianz/australia-sets-up-space-agency-with-eye-on-satellite-tech|title=Australia sets up space agency with eye on satellite tech|last=Pearlman|first=Jonathan|date=6 October 2017|website=The Straits Times}}</ref> | {{ya}}<br /><small>([[Paul Scully-Power]])</small> | {{ya}}<br /><small>([[Optus (satellite)|Aussat A1]])</small> | {{ya}}<br /><small>([[WRESAT]])</small> | {{na}} |- | {{AUT}} | آسٽيريئن خلائي ايجنسي <ref name="asa1">{{cite web|url=http://www.esa.int/esapub/hsr/HSR_34.pdf|title= Austria's History in Space|first=Bruno|last=Besser|date=January 2004|pages=25–28|access-date=24 June 2009}}</ref><ref name="esa_others">{{cite web|url=http://www.esa.int/esaHS/ESAGRE0VMOC_index_0.html|title=ESA – Human Spaceflight and Exploration – Other space agencies|date=3 January 2007|access-date=9 March 2008}}</ref> | ALR | {{dts|format=dmy|1972|7|12|abbr=on}} | {{ya}}<br /><small>([[Franz Viehböck]])</small> | {{ya}}<br /><small>([[TUGSAT-1]]/[[UniBRITE]])</small> | {{ya}}<br /><small>([[TUGSAT-1]]/[[UniBRITE]])</small> | {{na}} |- | {{AZE}} | جمهوريه آذربائيجان جي خلائي ايجنسي (آذرڪوسموس)<ref> {{cite web|url=https://president.az/articles/51300|title=Decree of the President of the Republic of Azerbaijan on the establishment of the public legal entity "Space Agency of the Republic of Azerbaijan (Azercosmos)"}}</ref> | Azercosmos | {{dts|format=dmy|2010|abbr=on}} | {{na}} | {{ya}}<br /><small>([[Azerspace-1/Africasat-1a|Azerspace-1]])</small> | {{na}} | {{na}} |- | {{پرچم|بحرين}} | بحرين خلائي ايجنسي | BSA | 2014 | {{na}} | {{ya}} <br /><small>AlMunther</small> | {{ya}} <br /><small>AlMunther</small> | {{na}} |- | {{BAN}} | بنگلاديش جي خلائي تحقيق ۽ ريموٽ سينسنگ جي تنظيم<ref> {{cite web|url=http://www.sparrso.gov.bd/|title=বাংলাদেশ মহাকাশ গবেষণা ও দূর অনুধাবন}}</ref> | SPARRSO | {{dts|format=dmy|1980|abbr=on}} | {{na}} | {{ya}}<br /><small>([[Bangabandhu-1]])</small> | {{ya}}<br /><small>([[BRAC Onnesha]])</small> | {{na}} |- | {{پرچم|بيلجيم}} | بيلجيئن انسٽيٽيوٽ فار اسپيس ايرونومي<ref name="bisa"> {{cite web|url=http://www.aeronomie.be/en/contact/whoarewe.htm|archive-url=https://archive.today/20060225112026/http://www.aeronomie.be/en/contact/whoarewe.htm|url-status=dead|archive-date=25 February 2006|title=Aeronomy.be – Contact – Who are we?|access-date=7 March 2008}}</ref> | BIRA<br />IASB<br />BISA | {{dts|1964|11|25|abbr=on}}|| {{ya}}<br /><small>([[Dirk Frimout]])</small>|| {{na}} || {{ya}}<br /><small>([[PROBA]]-1)</small> || {{na}} |- | {{BRA}} | برازيليئن خلائي ايجنسي<ref name="aeb"> {{cite web|url=http://www.planalto.gov.br/ccivil_03/Leis/L8854.htm|title=Presidency of Brazil: Law 8.854 of 02/10/1994 – "That creates the Brazilian Space Agency, and other measures".|access-date=6 April 2008}}</ref><ref name="S-30 family">{{cite web|url=https://space.skyrocket.de/doc_lau_fam/s-30.htm|title=S-30 family|website=Gunter's Space Page |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230320184650/https://space.skyrocket.de/doc_lau_fam/s-30.htm |archive-date= Mar 20, 2023 }}</ref> | AEB | {{dts|format=dmy|1994|2|10|abbr=on}}|| {{ya}}<br /><small>([[Marcos Pontes]])</small>|| {{ya}}<br /><small>([[Brasilsat A1]])</small>|| {{ya}}<br /><small>([[Amazônia-1]])</small> || {{na}} |- | {{پرچم|بلغاريا}} | بلغاريئن خلائي ايجنسي<ref> Space research in Bulgaria is coordinated by the [http://ar2.government.bg/ras/index.html Inter-Department Commission for Space Research] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100127094744/http://ar2.government.bg/ras/index.html|date=27 January 2010}} ([[Bulgarian language|Bulgarian]]: Междуведомствена комисия по космически изследвания) which is composed of the deputy ministers of several ministries and representatives of the [[Bulgarian Academy of Sciences]]</ref> | SRI-BAS<br />STIL-BAS | {{dts|format=dmy|1987|abbr=on}} | {{ya}}<br /><small>([[Georgi Ivanov (cosmonaut)|Georgi Ivanov]])</small> | {{ya}}<br /><small>([[Bulgaria 1300]])</small> | {{ya}}<br /><small>([[Bulgaria 1300]])</small> | {{na}} |- | {{پرچم|ڪينيڊا}} | ڪينيڊيئن خلائي ايجنسي<ref> {{cite web|url=http://www.asc-csa.gc.ca/eng/about/milestones.asp|title=Canadian Space Milestones|access-date=1 April 2009|date=4 December 2007}}</ref> | CSA<br />ASC | {{dts|format=dmy|1989|3|1|abbr=on}}|| {{ya}}<br /><small>([[Marc Garneau]])</small> | {{ya}}<br /><small>([[Alouette 1]])</small> | {{ya}}<br /><small>([[Alouette 1]])</small> | {{na}} |- | {{CHL}} | [[:es:Agencia Chilena del Espacio|Chilean Space Agency]] | CSA | 2001 | {{na}} | {{ya}} | {{ya}} | {{na}} |- | {{CHN}} | چائنا نيشنل اسپيس ايڊمنسٽريشن<ref name="cnsa"> {{cite web|url=http://www.cnsa.gov.cn/n615709/n620681/n771918/index.html |title=China National Space Administration – Organization and Function |access-date=9 March 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080228194440/http://www.cnsa.gov.cn/n615709/n620681/n771918/index.html |archive-date=28 February 2008 }}</ref> | CNSA | {{dts|format=dmy|1993|4|22|abbr=on}} | {{ya}}<br /><small>(يانگ لي وي)</small> | {{ya}} | {{ya}}<br /><small>(ڊونگ فئنگ هانگ-1)</small> | {{ya}} |- | {{CRI}} | ڪوسٽاريڪن خلائي ايجنسي (Agencia Espacial Costarricense)<ref> {{cite web|url=https://delfino.cr/2021/03/alvarado-firma-como-ley-la-creacion-de-la-agencia-espacial-costarricense-pero-anuncia-reforma|title=Alvarado firma como Ley la creación de la Agencia Espacial Costarricense, pero anuncia reforma|access-date=15 August 2021}}</ref> | AEC | {{dts|format=dmy|2021|abbr=on}} | {{na}} | {{ya}}<br /><small>([[Irazú (satellite)|Irazú]])</small> | {{ya}}<br /><small>([[Irazú (satellite)|Irazú]])</small> | {{na}} |- | {{show|head-style=font-size:85%|1=International|2={{Flagicon|Italy}} Agenzia Spaziale Italiana (ASI)<br />{{Flagicon|UK}} British National Space Centre (BNSC)<br />{{Flagicon|Canada}} Canadian Space Agency (CSA)<br />{{Flagicon|France}} Centre National d’Études Spatiales (CNES)<br />{{Flagicon|China}} China National Space Administration (CNSA)<br />{{Flagicon|Germany}} Deutsches Zentrum für Luft und Raumfahrt (DLR)<br />[[File:Not the esa logo.png]] European Space Agency (ESA)<br />{{Flagicon|Brazil}} Instituto Nacional de Pesquisas Espaciais (INPE)<br />{{Flagicon|Japan}} Japan Aerospace Exploration Agency (JAXA)<br />{{Flagicon|United States}} National Aeronautics and Space Administration (NASA)<br />{{Flagicon|Russia}} Russian Federal Space Agency (RFSA) }} | [[Consultative Committee for Space Data Systems]]<ref>{{cite web|url=http://public.ccsds.org/ |title=CCSDS}}</ref> | CCSDS | {{dts|format=dmy|1982|abbr=on}}|| {{na}} || {{na}} || {{na}} || {{na}} |- | {{show|head-style=font-size:85%|1=International|2={{ALG}}<br />{{ARG}}<br />{{ARM}}<br />{{AUS}}<br />{{AUT}}<br />{{BEL}}<br />{{BRA}}<br />{{BUL}}<br />{{CAN}}<br />{{CHL}}<br />{{CHN}}<br />{{CZE}}<br />{{DNK}}<br />{{EGY}}<br />{{FIN}}<br />{{FRA}}<br />{{DEU}}<br />{{GRC}}<br />{{HUN}}<br />{{IND}}<br />{{IDN}}<br />{{IRN}}<br />{{IRQ}}<br />{{ISR}}<br />{{ITA}}<br />{{JPN}}<br />{{KAZ}}<br />{{KOR}}<br />{{MLY}}<br />{{MEX}}<br />{{MAR}}<br />{{NLD}}<br />{{NGA}}<br />{{NOR}}<br />{{PAK}}<br />{{POL}}<br />{{POR}}<br />{{ROM}}<br />{{RUS}}<br />{{SAU}}<br />{{SVK}}<br />{{ZAF}}<br />{{ESP}}<br />{{SWE}}<br />{{CHE}}<br />{{TWN}}<br />{{THA}}<br />{{TUR}}<br />{{UKR}}<br />{{UAE}}<br />{{GBR}}<br />{{USA}}<br />{{Flag|Caribbean Community}} }} | [[COSPAR|Committee on Space Research]]<ref name="COSPAR1">Committee headquartered in France, within the [[International Council for Science]] ([http://www.icsu.org ICSU] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19981111190700/http://www.icsu.org/|date=11 November 1998}}).</ref><ref name="COSPAR2">{{cite web|url=http://cosparhq.cnes.fr/About/natinst.htm|title=COSPAR National Committee Members|access-date=1 April 2009|archive-date=27 October 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071027161932/http://cosparhq.cnes.fr/About/natinst.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="COSPAR3">{{cite web|url=http://cosparhq.cnes.fr/About/sciunion.htm|title=International Scientific Union Members and their Representatives to COSPAR|access-date=1 April 2009|archive-date=6 May 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070506103119/http://cosparhq.cnes.fr/About/sciunion.htm|url-status=dead}}</ref> | COSPAR | {{dts|format=dmy|1958|abbr=on}}|| {{na}} || {{na}} || {{na}} || {{na}} |- | {{CZE}} | [[Czech Space Office]]<ref>{{cite web|url=https://www.czechspace.cz/|title=Czech Space Office|access-date=February 17, 2023}}</ref> | CSO | {{dts|format=dmy|2003|abbr=on}}<ref>{{cite web|url=https://www.iafastro.org/membership/all-members/czech-space-office.html#|title=Czech Space Office|access-date=February 17, 2023|website=iafastro.org}}</ref> || {{ya}}<br /><small>([[Vladimír Remek]])</small>|| {{ya}}<br /><small>(Magion 4)</small> || {{ya}}<br /><small>(VZLUSAT-2)</small> || {{na}} |- | {{پرچم | [[Danish National Space Center]]<ref>{{cite web|url=https://www.space.dtu.dk/english/about-dtu-space|title=About DTU Space|access-date=February 17, 2023}}</ref> | DNSC<br />DTU Space | {{dts|format=dmy|1968|1|1|abbr=on}} ([[Danish Space Research Institute|DSRI]])<br /> {{dts|format=dmy|2005|1|1|abbr=on}} (DNSC) || {{ya}}<br /><small>([[Andreas Mogensen]])</small>|| {{ya}}<br /><small>([[Ørsted (satellite)|Ørsted]])</small>|| {{ya}}<br /><small>([[Ørsted (satellite)|Ørsted]])</small> || {{na}} |- | {{EGY}} | ايجپشيئن اسپيس ايجنسي<ref> {{Cite web |last=Al-Youm |first=Al-Masry |date=2018-01-18 |title=Sisi passes law establishing Egyptian Space Agency |url=https://www.egyptindependent.com/sisi-passes-law-establishing-egyptian-space-agency/ |access-date=2022-12-29 |website=Egypt Independent |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=List of satellites and space agencies in North Africa |url=https://spacehubs.africa/north-africa |access-date=2022-12-29 |website=SPACEHUBS AFRICA |date=21 July 2020 |language=en-GB}}</ref> | EGSA<br />NARSS<ref name="aboutnarss1">{{cite web|url=http://www.narss.sci.eg/|title=NARSS official site|access-date=1 April 2009}}</ref><br />EASRT-RSC | 2018<br />1994<br />1971–1994|| {{ya}}<br /><small>([[Sara Sabry]])</small>|| {{ya}}<br /><small>([[EgyptSat 1]])</small>|| {{ya}}<br /><small>(NARSSCube-1)</small> || {{na}} |- | {{پرچم|ايل سيلويڊور}} | Instituto Aeroespacial de El Salvador(Esai)<ref>{{cite web|url=https://www.esai.sv/ |title=El Salvador Aerospace Institute – ESAI|access-date=18 March 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.esai.sv/ |title=ESAI}}</ref> | ESAI | {{dts|format=dmy|2021||}} | {{na}} | {{na}} | {{na}} | {{na}} |- | {{ETH}} | [[Ethiopian Space Science and Technology Institute]]<ref>{{cite web|url=https://etssti.org/|archive-url=https://web.archive.org/web/20171119213036/http://etssti.org/|url-status=usurped|archive-date=19 November 2017|title=ETHIOPIAN SPACE SCIENCE AND TECHNOLOGY INSTITUTE|publisher=etssti|access-date=11 December 2023}}</ref> |ESSTI<br /> | {{dts|format=dmy|2016|10|14|abbr=on}}||{{na}}<br /><small></small>|| {{ya}}<br />[[ETRSS-1]]<small></small> || {{ya}}<br />[[ETRSS-1]]<small></small> || {{na}} |- | {{show|head-style=font-size:85%|1= [[File:European Space Agency logo.svg|40px]] |2={{AUT}}<br />{{BEL}}<br />{{CZE}}<br />{{DNK}}<br />{{EST}}<br />{{EU}}<br />{{FIN}}<br />{{FRA}}<br />{{GER}}<br />{{GRE}}<br />{{HUN}}<br />{{IRL}}<br />{{ITA}}<br />{{LUX}}<br />{{NLD}}<br />{{NOR}}<br />{{POL}}<br />{{POR}}<br />{{ROM}}<br />{{ESP}}<br />{{SWE}}<br />{{SUI}}<br />{{UK}} }} | [[European Space Agency]]<ref name="esa">{{cite web|url=http://www.esa.int/SPECIALS/About_ESA/SEMW16ARR1F_0.html|title=ESA – About ESA – What is ESA?|publisher=ESA|access-date=1 March 2008}}</ref><ref name="esa2">{{cite web|url=http://www.esa.int/SPECIALS/About_ESA/SEM7VFEVL2F_0.html|title=ESA – About ESA – History of the European Space Agency|publisher=ESA|access-date=1 March 2008}}</ref> | ESA<br />ASE<br />EWO | 1964 ([[European Space Research Organisation|ESRO]]/[[European Launcher Development Organisation|ELDO]]) <br />{{dts|format=dmy|1975|5|30|abbr=on}} (ESA) | {{ya}}<br /><small>([[Ulf Merbold]])</small> | {{ya}}<br /><small>([[Cos-B]])</small> | {{ya}}<br /><small>([[Cos-B]])</small> | {{ya}} |- | {{EU}} | [[European Union Agency for the Space Programme]]<ref>{{cite web|url=https://www.euspa.europa.eu |title=EUSPA}}</ref> | EUSPA | {{dts|format=dmy|2004|7|12|abbr=on}} (GSA) <br />{{dts|format=dmy|2021|5|21}} (EUSPA) || {{na}} || {{ya}} || {{na}} || {{na}} |- | {{FRA}} | [[CNES|National Centre for Space Studies]]<ref name="cnes">{{cite web|url=http://www.cnes.fr/web/CNES-en/3773-about-cnes.php|title=About CNES|access-date=1 April 2009}}</ref> | CNES | {{dts|format=dmy|1961|12|19|abbr=on}}|| {{ya}}<br /><small>([[Jean-Loup Chrétien]])</small>|| {{ya}}<br /><small>([[Astérix (satellite)|Astérix]])</small>|| {{ya}}<br /><small>([[Astérix (satellite)|Astérix]])</small>|| {{na}} |- | {{DEU}} | [[German Aerospace Center]]<ref name="dlr">{{Cite web|url=https://www.dlr.de/DE/Service/ueber-relaunch/erklaerung_node.html|title=Relaunch - Erklärung|website=NAV_NODE DLR Portal}}</ref> | DLR | {{dts|format=dmy|1969|abbr=on}} | {{ya}}<br /><small>([[Sigmund Jähn]])</small> | {{ya}} | {{ya}}<br /><small>([[Azur (satellite)|Azur]])</small> | {{na}} |- | {{GHA}} | [[Ghana Space Science and Technology Centre]]<ref>{{cite web|url=https://gssti.org/|title=ABOUT US - Who We Are - The Ghana Space Science and Technology Institute (GSSTI)|publisher=gssti|access-date=10 December 2023}}</ref> |GSSTI<br /> | {{dts|format=dmy|2012|4|2|abbr=on}}||{{na}}|| {{ya}}<br /><small>([[GhanaSat-1]])</small> || {{ya}}<br /><small>([[GhanaSat-1]])</small>|| {{na}} |- | {{GRC}} | [[:el:Ελληνικό Κέντρο Διαστήματος|Hellenic Space Centre]]<br />{{lang|el|Ελληνικό Κέντρο Διαστήματος}}<ref>{{cite web|title=About Hellenic Space Center|url=https://hsc.gov.gr/en/about/|website=hsc.gov.gr|access-date=February 19, 2023}}</ref> | HSC<br />ΕΛΚΕΔ | {{dts|format=dmy|2019|8|9|abbr=on}}|| {{na}} || {{ya}}<br /><small>([[Hellas Sat 2]])</small>|| {{ya}}<br /><small>([[UPSat]])</small>|| {{na}} |- | {{HUN}} | [[Hungarian Space Office]] | MŰI<br />HSO | {{dts|format=dmy|1992|1|abbr=on}}|| {{ya}}<br /><small>([[Bertalan Farkas]])</small><br />|| {{ya}}<br /><small>([[MaSat-1]])</small>|| {{ya}}<br /><small>([[MaSat-1]])</small> || {{na}} |- | {{IND}} | [[ISRO|Indian Space Research Organisation]]<ref name="isro">{{cite web|url=http://www.isro.org/about_isro.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/19991013004321/http://isro.org/about_isro.htm|archive-date=13 October 1999|title=About ISRO|website = isro.org}}</ref><ref name="isro1">{{cite web|url=https://www.isro.gov.in/about-isro|title=About ISRO|access-date=4 September 2019|website=isro.gov.in|publisher=[[Indian Space Research Organization]]|archive-date=28 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328065955/https://www.isro.gov.in/about-isro|url-status=dead}}</ref><ref name="isro2">{{cite web|url=https://www.isro.gov.in/all-missions-0|title=All Missions|access-date=4 September 2019|website=isro.gov.in|publisher=[[Indian Space Research Organization]]|archive-date=12 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210912045626/https://www.isro.gov.in/all-missions-0|url-status=dead}}</ref> | ISRO<br />इसरो | 1962 ([[Indian National Committee for Space Research|INCOSPAR]])<br />15th Aug 1969 ([[ISRO]]) | {{ya}}<br /><small>([[Rakesh Sharma]])</small> | {{ya}}<br /><small>([[Aryabhata (satellite)|Aryabhata]])</small> | {{ya}}<br /><small>([[Aryabhata (satellite)|Aryabhata]])</small> | {{ya}} |- | {{IDN}} |[[Indonesian Space Agency]]<br />(Previously [[National Institute of Aeronautics and Space|LAPAN]])<ref>{{cite web|url=https://www.lapan.go.id/ |title=LAPAN}}</ref> | INASA | {{dts|3-11-2022|abbr=on}}<br />{{dts|27-11-1964|abbr=on}} (LAPAN) | {{na}} | {{ya}}<br /><small>([[Palapa|Palapa-A1]])</small> | {{ya}}<br /><small>([[Lapan-TUBsat]])</small> | {{na}} |- | {{IRN}} | [[ايرانيئن اسپيس ايجنسي]] | ISA<ref>{{cite web|url=http://www.isa.ir/ |title=ISA|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930181114/http://www.isa.ir/ |archive-date=30 September 2007 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.rttnews.com/list/general-news.aspx|title=Realtime Business News, Economic News, Breaking News and Forex News|website=RTTNews}}</ref> | {{dts|format=dmy|2004|abbr=on}}|| {{na}}|| {{ya}}<br /><small>([[Sina-1]])</small>|| {{ya}}<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/7866357.stm |work=BBC News | title=Iran launches homegrown satellite | date=3 February 2009}}</ref><br /><small>([[Omid]])</small>|| {{ya}}<br /><small>([[Pishgam]])</small> |- | {{ISR}} | [[Israeli Space Agency]] | ISA<br />{{lang|he|סוכנות החלל הישראלית}} | {{dts|format=dmy|1983|4|abbr=on}} | {{ya}}<br /><small>([[Ilan Ramon]])</small> | {{ya}}<br /><small>([[Ofeq|Ofeq-1]])</small> | {{ya}}<br /><small>([[Shavit 2]])</small> | {{na}} |- | {{ITA}} | [[Italian Space Agency]]<ref name="ASI ACTIVITY">ASI official site {{cite web|title=ASI MISSIONS AND PROJECTS-ACTIVITY|url=http://www.asi.it/en/activity|access-date=21 June 2014}}</ref><ref name="ASI Missions and Projects">ASI official site {{cite web|title=ASI MISSIONS AND PROJECTS-CASSINI|url=http://www.asi.it/en/activity/solar_system/cassinihuygens|access-date=22 June 2014|date=December 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110728102317/http://www.asi.it/en/activity/solar_system/cassinihuygens|archive-date=28 July 2011|url-status=dead}}</ref> | ASI | {{dts|format=dmy|1988|abbr=on}} | {{ya}}<br /><small>([[Franco Malerba]])</small> | {{ya}}<br /><small>([[San Marco 1]])</small> | {{ya}}<br /><small>([[San Marco 1]])</small> | {{na}} |- | {{JPN}} | [[JAXA|Japan Aerospace Exploration Agency]]<ref name="JAXA History" /><ref>{{cite web |url=http://iss.jaxa.jp/kibo/kibo-j/tria/tria6doc24.html |script-title=ja:ライフサイエンス研究 |publisher=[[JAXA]] |access-date=21 February 2018 |language=ja}}</ref> |JAXA<br />{{lang|ja|ジャクサ}} | {{dts|format=dmy|2003|10|1|abbr=on}}|| {{ya}}<br /><small>([[Toyohiro Akiyama]])</small>|| {{ya}}<br /><small>([[Ohsumi (satellite)|Ohsumi]])</small>|| {{ya}}<br /><small>([[Ohsumi (satellite)|Ohsumi]])</small>|| {{ya}} |- | {{KAZ}} | [[KazCosmos|National Space Agency of the Republic of Kazakhstan]]<ref>{{cite web|url=http://inform.kz/eng/article/2150333|title=PM introduced new head of Kazakh National Space Agency|publisher=kazinform|date=12 April 2007}}</ref> | KazCosmos<br />KazKosmos | {{dts|format=dmy|2007|3|27|abbr=on}}||{{ya}}<br /><small>([[Toktar Aubakirov]])</small>|| {{ya}}<br /><small>([[KazSat-1]])</small> || {{ya}}<br /><small>([[Al Farabi-1]])</small> || {{na}} |- | {{KEN}} | [[Kenya Space Agency]]<ref>{{cite web|url=https://ksa.go.ke/about/|title=About Us Kenya Space Agency|publisher=ksaspa|access-date=10 December 2023}}</ref> |KSA<br /> | {{dts|format=dmy|2017|3|7|abbr=on}}||{{na}}<br /><small></small>|| {{ya}}<br /><small>([[1KUNS-PF]])</small> || {{ya}}<br /><small>([[1KUNS-PF]])</small> || {{na}} |- | {{PRK}} | [[National Aerospace Technology Administration]] | NATA | 1980s ([[Korean Committee of Space Technology|KCST]]) 2013 (NADA) 2023 (NATA) | {{na}} | {{ya}}<br /><small>([[Kwangmyŏngsŏng-3 Unit 2]])</small> | {{ya}}<br /><small>([[Kwangmyŏngsŏng-3 Unit 2]])</small> | {{na}} |- |{{KOR}} |[[Korea AeroSpace Administration]] |KASA<br />{{lang|ko|우주청}} |{{dts|format=dmy|2024|05|27|abbr=on}} |{{na}} |{{na}} |{{na}} |{{na}} |- | {{KOR}} | [[Korea Aerospace Research Institute]]<ref>{{cite web|url=http://www.kari.kr/ |title=KARI}}</ref> | KARI<br />{{lang|ko|항우연}} | {{dts|format=dmy|1989|10|10|abbr=on}} | {{ya}}<br /><small>([[Yi So-yeon]])</small> | {{ya}}<br /><small>([[Koreasat 1]])</small> | {{ya}}<br /><small>([[KITSAT-1]])</small> | {{na}} |- | {{flagicon image|CELAC.svg|size=25px}} [[لاطيني آمريڪا ۽ ڪئريبين رياستن جي برادري| CELAC]] | [[Latin American and Caribbean Space Agency]] | ALCE | {{dts|format=dmy|2022|abbr=on}}<ref>{{cite web|url=https://www.infobae.com/america/mexico/2022/03/17/senadores-ratificaron-la-creacion-de-la-agencia-latinoamericana-y-caribena-del-espacio/|title=Ratificaron la creación de la Agencia Latinoamericana y Caribeña del Espacio, que tendrá su sede en México|publisher=[[Infobae]]|date=2022-03-16|accessdate=2024-11-30|language=es}}</ref>|| {{na}} || {{na}} || {{na}} || {{na}} |- | {{LTU}} | [[Lithuanian Space Association]]<ref>{{cite web |url=http://www.space-lt.eu/aprasymas.htm |title=Association &#124; Lithuanian Space Association |publisher=Space-lt.eu |access-date=21 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021064939/http://www.space-lt.eu/aprasymas.htm?lid=4 |archive-date=21 October 2013 |url-status=dead }}</ref> | LSA<ref>{{cite web|url=http://space-lt.eu/en/lka-asociation/lk-asociacija-zmones-en/ |title=LSA|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812203915/http://space-lt.eu/en/lka-asociation/lk-asociacija-zmones-en/ |archive-date=12 August 2020 }}</ref> | {{dts|format=dmy|2007|abbr=on}}|| {{na}} || {{ya}}<br /><small>([[LituanicaSAT-1]])</small> || {{ya}}<br /><small>([[LituanicaSAT-1]])</small> || {{na}} |- | {{LUX}} | [[Luxembourg Space Agency]]<ref>[https://spacenews.com/luxembourg-establishes-space-agency-and-new-fund/ Luxembourg establishes space agency and new fund], [[SpaceNews]], 13 September 2018. Retrieved 22 October 2019.</ref> | LSA | {{dts|format=dmy|2018|9|abbr=on}}|| {{na}} || {{ya}}<br /><small>([[Astra 1A]])</small> || {{ya}}<br /><small>(KSM (Kleos Scouting Mission))</small> || {{na}} |- | {{MYS}} | [[Malaysian Space Agency]]<ref name="angkasa">{{cite web|url=http://www.angkasa.gov.my/welcome/about_us/background.php|title=Malaysian National Space Agency, Official Website – Background|access-date=7 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307013450/http://www.angkasa.gov.my/welcome/about_us/background.php|archive-date=7 March 2008}}</ref> | MYSA | {{dts|format=dmy|2002|abbr=on}}|| {{ya}}<br /><small>([[Sheikh Muszaphar Shukor]])</small>|| {{ya}}<br /><small>([[MEASAT Satellite Systems|MEASAT-1]])</small> || {{ya}}<br /><small>([[TiungSAT-1]])</small>|| {{na}} |- | {{MEX}} | | [[Agencia Espacial Mexicana|Mexican Space Agency]]<ref>[https://www.gob.mx/aem/prensa/lanzamiento-de-primer-nanosatelite-en-hidalgo-nanoconect-1-muestra-de-la-innovacion-del-fondo-sectorial-conacyt-aem-139352 Lanzamiento de primer nanosatélite en Hidalgo, "Nanoconect 1", muestra de la innovación del fondo]. (in Spanish). AEM. Published 11 December 2017.</ref> | AEM | {{dts|format=dmy|2010|7|30|abbr=on}} | {{ya}}<br /><small>([[Rodolfo Neri Vela|Rodolfo Vela]])</small> | {{ya}}<br /><small>([[Morelos Satellite System|Morelos I]])</small> | {{ya}}<br /><small>(UNAMSAT B)</small><ref>{{cite web|last=Krebs|first= Gunter D.|title=UNAMSAT A, B (Mexico-OSCAR 30, MO 30)|publisher=Gunter's Space Page|access-date=March 28, 2023|url=https://space.skyrocket.de/doc_sdat/unamsat-a.htm}}</ref> | {{na}} |- | {{MNG}} | National Remote Sensing Center of Mongolia<ref name="mng101">{{cite web|url=https://www.aprsaf.org/newsmails_newsletters/pastnews_2002/feature_200203.php|title=Mongolia: National Remots Sensing Center (NRSC)|access-date=19 February 2023|publisher=Asia-Pacific Regional Space Agency Forum}}</ref> | NRSC | {{dts|format=dmy|1991|abbr=on}} | {{ya}}<br /><small>([[Jügderdemidiin Gürragchaa|Gurragchaa Jugderdemid]])</small> | {{ya}}<br /><small>([[Mazaalai (satellite)|Mazaalai]])</small> | {{ya}}<br /><small>([[Mazaalai (satellite)|Mazaalai]])</small> | {{na}} |- | {{MAR}} | Royal Center for Remote Sensing<ref>{{cite web|url=https://www.crts.gov.ma/Royal%20Centre%20for%20Remote%20Sensing|title=Royal Center for Remote Sensing|website=crts.gov.ma}}</ref><br />{{lang|fr|Centre Royal de Télédétection Spatiale}}<br />{{lang|ber|Ammas Amrrukan n Tallunt}}<br /> ({{lang|ar|المركز الملكي للإستشعار البعدي الفضائي}}) | CRTS | {{dts|format=dmy|1989|12|abbr=on}}|| {{na}} || {{ya}}<br /><small>(Maroc-Tubsat)</small> || {{ya}}<br /><small>(Maroc-Tubsat)</small> || {{na}} |- | {{NLD}} |[[Netherlands Institute for Space Research]]<ref>{{cite web|url=http://www.sron.nl/ |title=SRON}}</ref> | SRON | {{dts|format=dmy|1983||}} | {{ya}}<br /><small>([[Wubbo Ockels]])</small> | {{ya}}<br /><small>([[Astronomical Netherlands Satellite|ANS]])</small> | {{ya}}<br /><small>([[Astronomical Netherlands Satellite|ANS]])</small> | {{na}} |- | {{NZL}} | [[New Zealand Space Agency]]<br /> | NZSA | {{dts|format=dmy|2016|04|abbr=on}}|| {{na}} || {{ya}}<br /><small>(''[[Humanity Star]]'')</small> || {{ya}}<br /><small>(''[[Humanity Star]]'')</small> || {{na}} |- | {{NGA}} | [[National Space Research and Development Agency]]<ref>{{cite web|url=http://www.nasrda.gov.ng/ |title=NASRDA}}</ref> | NASRDA | {{dts|format=dmy|1998|abbr=on}}|| {{na}} || {{ya}}<br /><small>([[Nigerian weather and communications satellites#Nigeriasat-1|Nigeriasat-1]])</small>|| {{ya}}<br /><small>([[Nigeria EduSat-1]])</small>|| {{na}} |- | {{NOR}} | [[Norwegian Space Agency]]<ref>{{cite web|url=http://www.spacecentre.no/filestore/AnnualRep07.pdf|title=Norwegian Space Centre annual report|year=2007|page=16|access-date=1 April 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110525231414/http://www.spacecentre.no/filestore/AnnualRep07.pdf|archive-date=25 May 2011|url-status=dead}}</ref> | NRS<br />NSC | {{dts|format=dmy|1987||}}|| {{na}} || {{ya}}<br /><small>([[Thor (satellite)|Thor 2]])</small>|| {{ya}}<br /><small>([[nCube (satellites)|nCube-2]])</small> || {{na}} |- | {{PAK}} | [[اسپيس اينڊ اپر ايٽموسفيئر ريسرچ ڪميشن]]، [[پاڪستان]]<ref> {{cite web|url=http://www.suparco.gov.pk/ |title=SUPARCO}}</ref> | SUPARCO<br>سپارکو<br>سپارڪو | {{dts|format=dmy|1961|9|16|abbr=on}} (سال 1964ع کان ڪم شروع ڪيو) | {{na}} | {{ya}}<br /><small>([[بدر-1]])</small> | {{ya}}<br /><small>([[بدر-2]])</small> | {{na}} |- | {{PAR}} | [[Paraguayan Space Agency]] ([[Agencia Espacial del Paraguay|''Agencia Espacial de Paraguay'']])<ref>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/mission_pages/station/research/news/birds-4-paraguays-first-satellite |title=Paraguay's First Satellite Deployed From the International Space Station |last=Gaskill |first=Melissa |date=16 March 2021 |website=NASA.gov |publisher=NASA |access-date=18 March 2021}}</ref> | AEP | {{dts|format=dmy|2014|3|26|abbr=on}}|| {{na}} || {{ya}}<br /><small>([[GuaraníSat-1]])</small>|| {{ya}}<br /><small>([[GuaraníSat-1]])</small> || {{na}} |- | {{PER}} | [[National Commission for Aerospace Research and Development]]<ref>{{cite web|title=PeruSat-1|url=https://directory.eoportal.org/web/eoportal/satellite-missions/p/perusat-1|website=directory.eoportal.org|publisher=eoPortal|access-date=1 June 2017}}</ref> | CONIDA | {{dts|format=dmy|1974|6|11|abbr=on}}|| {{na}} || {{ya}}<br /><small>([[Chasqui I]])</small> || {{ya}} || {{na}} |- | {{PHI}} | [[Philippine Space Agency]]<ref name="pna.gov.ph">{{cite web |last1=Parrocha |first1=Azer |title=Duterte signs law creating Philippine Space Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1077724 |access-date=14 August 2019 |work=[[Philippine News Agency]] |date=13 August 2019}}</ref><ref>{{cite news |last1=Sabillo |first1=Kristine |title=Philippine Space Agency: Is a Filipino in space in the horizon? |url=https://news.abs-cbn.com/news/08/14/19/philippine-space-agency-is-a-filipino-in-space-in-the-horizon |access-date=23 February 2021 |work=ABS-CBN News |date=14 August 2019 |language=en}}</ref><ref name="PH's Maya-2 launched into space: DO">{{cite web |title=PH's Maya-2 launched into space: DOST |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1131386 |website=Philippine News Agency |access-date=23 February 2021 |language=en|quote=The (satellite) program (of the DOST) will now transition into the leadership of the newly established Philippine Space Agency, he added.}}</ref><ref>{{cite web |last1=Lopez |first1=Virgil |title=Duterte signs law creating PHL space agency |url=https://www.gmanetwork.com/news/scitech/science/704436/duterte-signs-law-creating-phl-space-agency/|access-date=14 August 2019 |work=GMA News |date=13 August 2019}}</ref><ref>{{Cite web | url=https://www.gmanetwork.com/news/scitech/science/704436/duterte-signs-law-creating-phl-space-agency/ | title=Duterte signs law creating PHL space agency| date=13 August 2019}}</ref> | PhilSA | {{dts|format=dmy|2014|abbr=on}} ([[Department of Science and Technology (Philippines)|DOST]]–[[Advanced Science and Technology Institute (Philippines)|ASTI]])<br />{{dts|format=dmy|2019|8|8}} (PhilSA)|| {{na}} || {{ya}}<br /><small>([[Agila-1]])</small>|| {{ya}}<br /><small>([[Diwata-1]])</small> || {{na}} |- | {{POL}} | [[Polish Space Agency]]<ref>{{cite web|url=https://www.polsa.gov.pl/pl/ |title=POLSA|archive-url=https://web.archive.org/web/20160509145348/https://www.polsa.gov.pl/pl/ |archive-date=9 May 2016 }}</ref> | POLSA | {{dts|format=dmy|1976|9|29|abbr=on}} ([[Space Research Centre of Polish Academy of Sciences|CBK PAN]])<br /> {{dts|format=dmy|2014|9|26|abbr=on}} (POLSA) || {{ya}}<br /><small>([[Mirosław Hermaszewski]])</small>|| {{ya}}<br /><small>([[Lem (satellite)|Lem]])</small>|| {{ya}}<br /><small>([[Lem (satellite)|Lem]])</small> || {{na}} |- | {{PRT}} | [[Portugal Space]]<ref>{{cite web|url=https://www.ptspace.pt/|title=Portugal Space Agency|year=2019|page=1|access-date=8 August 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.space.com/portugal-launches-space-agency.html|title=Portugal Just Launched a National Space Agency!|website=[[Space.com]] |year=2019|page=1|access-date=8 August 2019}}</ref> | PTSPACE | {{dts|format=dmy|2019||}}|| {{na}} || {{ya}}<br /><small>([[PoSAT-1]])</small> || {{ya}}<br /><small>([[PoSAT-1]])</small>|| {{na}} |- | {{ROU}} | [[Romanian Space Agency]]<ref>{{cite web|url=https://www.rosa.ro/index.php/en/|title=Romanian Space Agency|access-date=February 18, 2023}}</ref> | ASR<br />ROSA | {{dts|format=dmy|1991||}}|| {{ya}}<br /><small>([[Dumitru Prunariu]])</small>|| {{ya}}<br /><small>([[Goliat]])</small> || {{ya}}<br /><small>([[Goliat]])</small> || {{na}} |- | {{RUS}} | [[Roscosmos|Roscosmos State Corporation for Space Activities]] | Roscosmos<br />{{lang|ru|Роскосмос}} | {{dts|format=dmy|1992|2|25|abbr=on}} | {{ya}}<br /><small>([[Aleksandr Aleksandrovich Volkov|Aleksandr Volkov]])</small> | {{ya}}<br /><small>([[Kosmos 2175]])</small> | {{ya}}<br /><small>([[Kosmos 2175]])</small> | {{ya}}<br /><small>([[Soyuz TM-14]])</small> |- | {{RWA}} | [[Rwanda Space Agency]]<ref>{{cite web|title=Rwanda Space Agency|url=https://www.space.gov.rw/ |access-date=7 June 2022}}</ref> | RSA | {{dts|format=dmy|2021|abbr=on}}|| {{na}} || {{ya}}<br /><small>(RWASAT-1)</small> || {{ya}}<br /><small>(RWASAT-1)</small> || {{na}} |- | {{KSA}} | [[Saudi Space Agency]]<ref>{{cite web|url=https://ssa.gov.sa/en/ |title=SSA |archive-url=https://web.archive.org/web/20210625133436/https://saudispace.gov.sa/en/home/ |archive-date=25 June 2021 }}</ref> | SSA | {{dts|format=dmy|1977||}} ([[King Abdulaziz City for Science and Technology|KACST-SRI]])<br /> {{dts|format=dmy|2018||}} (SSC/SSA)|| {{ya}}<br /><small>([[Sultan bin Salman Al Saud|Sultan Bin Salman]])</small> || {{ya}}<br /><small>([[Arabsat-1A]])</small>|| {{ya}}<br /><small>([[SaudiSat-4]])</small> || {{na}} |- | {{SIN}} | [[CRISP NUS|Centre for Remote Imaging, Sensing and Processing]]<ref>{{cite web|url=http://www.crisp.nus.edu.sg/ |title=CRISP}}</ref> | CRISP | {{dts|format=dmy|1995||}}|| {{na}} || {{ya}}<br /><small>([[ST-1]])</small>|| {{ya}}<br /><small>([[X-Sat]])</small> || {{na}} |- | {{RSA}} | [[South African National Space Agency]]<ref>{{cite web |url=http://www.sansa.org.za/overview/history |title=Home |publisher=SANSA |date=14 October 2013 |access-date=21 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140707170851/http://www.sansa.org.za/overview/history |archive-date=7 July 2014 |url-status=dead }}</ref> | SANSA | {{dts|format=dmy|2010|12|9|abbr=on}}|| {{na}} || {{ya}}<br /><small>([[SUNSAT]])</small> || {{ya}}<br /><small>([[SUNSAT]])</small> || {{na}} |- | {{flag|Soviet Union}} † | [[Soviet space program]] | СССР<br />{{lang|ru|Космическая программа}} | 1955<br />disbanded 25 Dec 1991 | {{ya}}<br /><small>([[Yuri Gagarin]])</small> | {{ya}}<br /><small>([[Sputnik 1]])</small> | {{ya}}<br /><small>([[Sputnik 1]])</small> | {{ya}}<br /><small>([[Korabl-Sputnik 2]])</small> |- | {{ESP}} | [[Agencia Espacial Española]]<ref>{{Cite web|url=http://www.esa.int/Science_Exploration/Human_and_Robotic_Exploration/Cervantes_Mission_Spanish/El_astronauta_espanol_de_la_ESA_vuelve_al_espacio|title=El astronauta español de la ESA vuelve al espacio|website=www.esa.int}}</ref><ref>[http://www.inta.es/programasaltatecnologia.aspx?Id=1&SubId=2 Programas de Alta Tecnología de Nanosatélites] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091201204204/http://www.inta.es/programasAltaTecnologia.aspx?Id=1&SubId=2 |date=2009-12-01 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091201204204/http://www.inta.es/programasAltaTecnologia.aspx?Id=1&SubId=2 |date=1 December 2009 }}, Instituto Nacional de Técnica Aeroespacial</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sat-net.com/serra/areno_e.htm|title=El Arenosillo|website=sat-net.com}}</ref> | AEE | {{dts|format=dmy|2023|abbr=on}} | {{ya}}<br /><small>([[Pedro Duque]])</small> | {{ya}}<br /><small>([[Hispasat 1A]])</small> | {{ya}}<br /><small>([[Intasat]])</small> | {{na}} |- | {{SWE}} | [[Swedish National Space Agency]]<ref>{{cite web|title=Rymdstryrelsen - Swedish National Space Agency |url=https://www.rymdstyrelsen.se/en/|access-date=February 14, 2023}}</ref> | SNSA | {{dts|format=dmy|1972||}} | {{ya}}<br /><small>([[Christer Fuglesang]])</small> | {{ya}}<br /><small>([[Viking (satellite)|Viking]])</small> | {{ya}} | {{na}} |- | {{CHE}} | [[Swiss Space Office]]<ref>{{cite web|url=http://www.sso.admin.ch/|archive-url=https://web.archive.org/web/20050202231539/http://www.sso.admin.ch/|url-status=dead|archive-date=2 February 2005|title=SSO – Swiss Space Office}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.sbfi.admin.ch/sbfi/en/home/the-state-secretariat-for-education--research-and-innovation/organigramm-sbfi.html|title=Organisation Chart of the SERI|access-date=12 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180712085300/https://www.sbfi.admin.ch/sbfi/en/home/the-state-secretariat-for-education--research-and-innovation/organigramm-sbfi.html|archive-date=12 July 2018|url-status=dead}}</ref> | SSO | {{dts|format=dmy|1998||}}|| {{na}} || {{ya}}<br /><small>([[SwissCube-1]])</small> || {{ya}}<br /><small>([[SwissCube-1]])</small> || {{na}} |- | {{Flag|Syria}} | [[Syrian Space Agency]]<ref>{{cite news |last=Rupar |first=Terri |date=18 March 2014 |title=Syria has set up a space agency |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2014/03/18/syria-has-set-up-a-space-agency/ |accessdate=24 July 2022}}</ref><ref>Ohlheiser, A. (18 March 2014). Syria Creates a Space Agency in the Middle of its Civil War. Retrieved from https://www.theatlantic.com/international/archive/2014/03/syria-creates-space-agency-middle-its-civil-war/359308/</ref><ref>Sheldon, J. (13 December 2018). Syria Seeks To Build Satellite, Establish A Space Programme. Retrieved from https://spacewatch.global/2018/12/syria-seeks-to-build-satellite-establish-a-space-programme/</ref><ref>{{cite web |date=17 December 2018 |title=Syria Aims for the Stars With New Space Mission |url=https://www.albawaba.com/business/syria-aims-stars-new-space-mission-1227194 |access-date=21 June 2020 |publisher=Al Bawaba}}</ref> | SSA | {{dts|format=dmy|2014|3|18|abbr=on}}|| {{ya}}<br /><small>([[Muhammed Faris]])</small> || {{na}}|| {{na}} || {{na}} |- | {{TWN}} | [[Taiwan Space Agency]]<ref name="nspo">Previously named ''National Space Program Organisation'', until 1 April 2005 – {{cite web|url=http://www.nspo.org.tw/2005e/aboutNSPO/origin.htm|title=About NSPO/Heritage|access-date=1 April 2009|archive-date=10 August 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070810002954/http://www.nspo.org.tw/2005e/aboutNSPO/origin.htm}}</ref> | TASA | {{dts|format=dmy|1991|10|3|abbr=on}} | {{na}} | {{ya}}<br /><small>([[ST-1]])</small> | {{ya}}<br /><small>([[Formosat-1]])</small> | {{na}} |- | {{THA}} | [[Geo-Informatics and Space Technology Development Agency]]<ref name="gistda">{{cite web|url=http://www.gistda.or.th/gistda_n/en/index.php?option=com_content&view=article&id=5&Itemid=2|title=Geo-Informatics and Space Technology Development Agency – About Us|access-date=16 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111018082040/http://www.gistda.or.th/gistda_n/en/index.php?option=com_content&view=article&id=5&Itemid=2|archive-date=18 October 2011|url-status=dead}}</ref> | GISTDA<br />สทอภ | {{dts|format=dmy|2000|11|3|abbr=on}}|| {{na}} || {{ya}}<br /><small>([[Thaicom|Thaicom 1]])</small>|| {{ya}}<br /><small>(KNACKSAT)</small> || {{na}} |- | {{TUN}} | {{langx|fr|[[Centre national de la cartographie et de la télédétection]]}}<br />({{langx|ar|المركز الوطني للإستشعار عن بعد}})<br />(National Remote Sensing Center of Tunisia)<ref>{{cite web|url=http://www.cnct.defense.tn |title=CNCT}}</ref> | CNCT | {{dts|format=dmy|1988|abbr=on}} | {{na}} | {{ya}}<br /><small>([[Challenge-1]])</small> | {{ya}}<br /><small>([[Challenge-1]])</small> | {{na}} |- | {{TUR}} | [[Turkish Space Agency]]<br />(Türkiye Uzay Ajansı)<ref>{{cite news|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkey-launches-national-space-program-139681 |title=Turkey launches national space program |newspaper=Hürriyet Daily News |date=13 December 2018}}</ref><ref>{{cite news |url=https://ahvalnews.com/space-technology/can-turkeys-new-space-agency-curb-brain-drain |title=Can Turkey's new space agency curb brain drain? |date=5 February 2019 |newspaper=Ahval |access-date=11 February 2019 |archive-date=12 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190212132441/https://ahvalnews.com/space-technology/can-turkeys-new-space-agency-curb-brain-drain |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.iletisim.gov.tr/english/haberler/detay/we-have-reduced-our-external-dependency-in-defense-industry-from-around-70-to-around-30 |title=Turkey's first sounding rocket passed the Kármán Line |date=30 August 2020 |newspaper=iletisim.gov.tr}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.dailysabah.com/business/tech/turkish-firm-to-develop-hybrid-rocket-tech-for-2023-moon-mission |title= Turkish firm to develop hybrid rocket tech for 2023 moon mission |date=28 February 2021 |newspaper=Daily Sabah}}</ref> | TUA | {{dts|format=dmy|1985|abbr=on}} ([[TÜBİTAK Space Technologies Research Institute|TÜBİTAK UZAY]])<br />{{dts|format=dmy|2018|12|13|abbr=on}} (TUA) | {{ya}}<br /><small>([[Alper Gezeravcı]])</small> | {{ya}}<br /><small>([[Türksat 1A]])</small> | {{ya}}<br /><small>([[Göktürk-2]])</small> | {{na}} |- | {{TKM}} | [[Turkmenistan National Space Agency]]<ref name="thales20150428">{{cite web |title=TurkmenAlem52E/MonacoSAT launch a success! |url=https://www.thalesgroup.com/en/worldwide/space/magazine/turkmenalem52emonacosat-launch-success |publisher=[[Thales Alenia Space]] |date=28 April 2015 |access-date=31 January 2020 }}</ref> | TNSA | {{dts|format=dmy|2011||}}|| {{na}} | {{ya}}<br /><small>([[TürkmenÄlem 52°E / MonacoSAT|TürkmenÄlem52E / MonacoSAT]])</small> | {{na}} | {{ya}} |- | {{UKR}} | [[State Space Agency of Ukraine]]<ref>{{cite web|title=State Space Agency of Ukraine|url=https://www.nkau.gov.ua/ua/ |access-date=7 November 2022}}</ref> | SSAU | {{dts|format=dmy|1992|3|2|abbr=on}} | {{ya}}<br /><small>([[Leonid Kadeniuk]])</small> | {{ya}} | {{ya}}<br /><small>([[Sich-1]])</small> | {{na}} |- | {{UAE}} | [[Mohammed bin Rashid Space Centre]]<ref>{{cite web|url=http://www.space.gov.ae/about-the-agency|title=About the Agency – UAE Space Agency|access-date=23 July 2016}}</ref> | UAESA | {{dts|format=dmy|2014||}} | {{ya}}<br /><small>([[Hazza Al Mansouri]])</small> | {{ya}}<br /><small>([[Thuraya|Thuraya 2]])</small> | {{ya}}<br /><small>([[KhalifaSat]])</small> | {{na}} |- | {{پرچم|گڏيل بادشاهت}} | [[United Kingdom Space Agency]]<ref>{{cite web |url=http://www.ukspaceagency.bis.gov.uk/ |archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20100402172717/http%3A//www.ukspaceagency.bis.gov.uk/ |url-status=dead |archive-date=2010-04-02 |title=UKSA}}</ref> | UKSA | {{dts|format=dmy|2010|4|1|abbr=on}} | {{ya}}<br /><small>([[Helen Sharman]])</small> | {{ya}}<br /><small>([[Ariel 1]])</small> | {{ya}}<br /><small>([[Prospero (spacecraft)|Prospero]])</small> | {{na}} |- | {{پرچم|گڏيل قومون}} [[گڏيل قومن جي تنظيم]] | style="text-align:left;" |[[United Nations Committee on the Peaceful Uses of Outer Space]]<ref>{{cite web |title=COPUOS Membership Evolution |url=http://www.unoosa.org/oosa/en/ourwork/copuos/members/evolution.html |website=unoosa.org |access-date=14 February 2020}}</ref> | UNCOPUOS | {{dts|1959|12|12|abbr=on}} | — | — | — | — |- | {{Flag|United Nations}} | [[United Nations Office for Outer Space Affairs]]<ref name="oosa">{{cite web|url=http://www.unoosa.org/oosa/en/OOSA/index.html|title=United Nations Office for Outer Space Affairs (UNOOSA)|access-date=7 March 2008}}</ref> | UNOOSA | {{dts|format=dmy|1958|12|13|abbr=on}} | — | — | — | — |- | {{USA}} | [[NASA|National Aeronautics and Space Administration]]<ref name="nasa">{{cite web|url=https://history.nasa.gov/brief.html|title=NASA History in Brief|publisher=[[NASA]]|access-date=9 March 2008}}</ref> | NASA | {{dts|format=dmy|1958|7|29|abbr=on}} | {{ya}}<br /><small>([[Alan Shepard]])</small> | {{ya}}<br /><small>([[Explorer 1]])</small> | {{ya}}<br /><small>([[Explorer 1]])</small> | {{ya}}<br /><small>([[Discoverer 13]])</small> |- | {{پرچم|ازبڪستان}} | [[Uzbekcosmos|The Space Research and Technology Agency under the Ministry of<br />Digital Technologies of the Republic of Uzbekistan]]<ref>{{cite web|url=http://www.redorbit.com/news/space/62825/uzbekistan_planning_to_launch_two_satellites_with_russian_help/|title=Uzbekistan planning to launch two satellites with Russian help|publisher=Red Orbit|date=8 June 2004|access-date=11 December 2015|archive-date=10 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120210224304/http://www.redorbit.com/news/space/62825/uzbekistan_planning_to_launch_two_satellites_with_russian_help/}}</ref> | Uzbekspace agency | 2019 | {{na}} | {{na}} | {{na}} | {{na}} |- | {{پرچم|وينزويلا}} [[وينزويلا]] | [[Bolivarian Agency for Space Activities]]<ref name="abae">{{cite web|url=http://www.satellitetoday.com/publications/2013/08/23/venezuela-latin-americas-next-space-pioneer-2/|title=Venezuela: Latin America's Next Space Pioneer?|first=Veronica|last=Magan|publisher=Satellite Today|date=23 August 2013|access-date=11 December 2015}}</ref> | ABAE | {{dts|format=dmy|2008|1|1|abbr=on}} | {{na}} | {{ya}}<br /><small>([[Venesat-1]])</small> | {{na}} | {{na}} |- | {{پرچم|ويٽنام}} [[ويٽنام]] | [[Vietnam National Space Center]] (''[[:vi:Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam|Trung tâm Vũ trụ Việt Nam]]'')<ref>{{cite web|url=https://vnsc.org.vn/en/|title=Vietnam National Space Center – About VNSC|access-date=1 April 2009}}</ref> | TTVTVN or VNSC<br />VAST-VNSC | {{dts|format=dmy|2006|11|20|abbr=on}} | {{ya}}<br /><small>([[Phạm Tuân]])</small> | {{ya}}<br /><small>([[Vinasat-1]])</small> | {{ya}}<br /><small>([[F-1 (satellite)|F-1]])</small> | {{na}} |- ! colspan="8" scope="colgroup" | Subnational Space Agencies |- ! scope="col" | Country ! scope="col" | Subdivision ! scope="col" | Name ! scope="col" | Founded ! width="80" | First space traveler ! width="80" | Operates satellites ! width="80" | Builds satellites ! width="80" | Recoverable payloads capable |- | rowspan="5" | {{USA}} |{{Flagicon|California}} [[ڪئليفورنيا]] |[[California Space Authority]] |1996 (CSTA) 2001 (CSA) disbanded {{dts|format=dmy|2011|abbr=on|6|10}} | {{na}} | {{na}} | {{na}} | {{na}} |- | {{flagicon|Florida}} [[فلوريڊا]] | [[Space Florida]]<ref>{{Cite web |title=About {{!}} Space Florida |url=https://www.spaceflorida.gov/about-space-florida |access-date=2025-04-08 |website=www.spaceflorida.gov |language=en}}</ref> | {{dts|format=dmy|1989|abbr=on}} (FSA) {{dts|format=dmy|2006|abbr=on|9|1}} (Space Florida) | {{ya}} | {{na}} | {{ya}} | {{na}} |- |{{Flagicon|New Mexico}} [[نيو ميڪسيڪو]] |[[New Mexico Spaceport Authority]] |{{dts|format=dmy|2011|abbr=on|2|}} | {{ya}} | {{na}} | {{na}} | {{na}} |- |{{Flagicon|Oklahoma}} [[اوڪلاهوما]] |[[Oklahoma Space Industry Development Authority]]<ref>{{Cite web |title=About OSIDA |url=https://spaceport.ok.gov/about/ |url-status=live |access-date=8 April 2025 |website=spaceport.ok.gov}}</ref> |{{dts|format=dmy|2006|abbr=on}} | {{na}} | {{na}} | {{na}} | {{na}} |- |{{Flagicon|Virginia}} [[ورجينيا]] |[[Virginia Spaceport Authority]] |{{dts|format=dmy|1996|abbr=on|7|1}} | {{ya}} | {{na}} | {{ya}} | {{na}} |} ==پڻ ڏسو== [[:باب:ٻاهرين خلا]] * [[هبل خلائي دوربين]] * [[سپارڪو]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://spacelawprobe.blogspot.com/2006/05/world-of-space-agencies.html Space Law Blog] * [http://www.hudsonfla.com/spacehdi.htm Space Agencies Worldwide by UN HDI] * [http://pillownaut.com/spacemap/spacemap.html World map showing location of all these space agencies]{{مئل ڳنڍڻو|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.unoosa.org/oosa/en/ourwork/space-agencies.html Worldwide Space Agencies by UNOOSA] * [https://africanews.space/list-of-space-agencies-in-africa/ List of space agencies in Africa]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{DEFAULTSORT:Space Agencies}} [[زمرو:خلائي تحقيق]] [[زمرو:خلائي اڏامون]] [[زمرو:خلائي ادارا]] [[زمرو:سرڪاري ادارن جي فهرست]] [[زمرو:خلائي ادارن جي فهرستون]] [[زمرو:سائنس-سان لاڳاپيل فهرستون]] [[زمرو:ٻاهرين خلا سان لاڳاپيل فهرستون]] ==حوالا== {{حوالا}} ghqp7rahl4o1bdb14npu0st7xjws5ag 0 84781 414914 414316 2026-09-26T03:45:16Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414914 wikitext text/x-wiki {{short description|قبرص جي جمهوريه جي گاديءَ جو هنڌ}} {{Infobox settlement | name = نڪوسيا | native_name = {{nobold|{{native name|el|Λευκωσία|italics=off}}<br />{{native name|tr|Lefkoşa|italics=off}}}} | other_name = ليفڪوسيا | settlement_type = [[قبرص جي شهرن، قصبن ۽ ڳوٺن جي فهرست#ضلعي گاديءَ وارا شهر|گاديءَ وارو شهر]] ۽ [[قبرص جي شهرن، قصبن ۽ ڳوٺن جي فهرست#ميونسپالٽيون|ميونسپالٽي]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | perrow = 1/2/2/2 | image1 = Nicosia's skyline 2024.jpg | caption1 = [[شاڪولاس ٽاور]] تان نڪوسيا جو شهري منظر | image2 = Nicosian Evening.jpg | caption2 = پراڻي شهر ۾ [[ليڊرا اسٽريٽ]] | image3 = Nicosia 01-2017 img09 StJohn the Apostle Church.jpg | caption3 = [[سينٽ جان ڪيٿيڊرل، نڪوسيا|سينٽ جان ڪيٿيڊرل]] | image4 = Nikosia BW 2023-09-21 09-52-38 v1.jpg | caption4 = [[آزاديءَ جو يادگار (نڪوسيا)|آزاديءَ جو يادگار]] | image5 = City of Nicosia,Cyprus in 2020.02.jpg | caption5 = [[ايليفٿيريا اسڪوائر]] | image6 = Nicosia 01-2017 img08 Famagusta Gate.jpg | caption6 = [[فاماگوستا گيٽ]] | image7 = Nicosia 01-2017 img28 Cyprus Museum.jpg | caption7 = [[قبرص ميوزيم]] }} | image_flag = Flag of Nicosia.svg | image_seal = Seal of Nicosia.svg | seal_size = 70 | nickname = "چورا" <small>يوناني ۾: "Χώρα"</small><ref>{{Cite web |last=Constantinides |first=Marie |date=2022-05-13 |title='Chora' – Nicosia, through the eyes and the inimitable palette of Ioannis Kissonerghis |url=https://mosaic.gr/chora-nicosia-through-the-eyes-and-the-inimitable-palette-of-ioannis-kissonerghis/ |access-date=2024-10-16 |website=Mosaic |language=en-US}}</ref> | motto = | pushpin_mapsize = 300px | pushpin_map = Cyprus#Europe | pushpin_relief = y | pushpin_map_caption = [[قبرص]] ۾ هنڌ##[[يورپي يونين]] ۾ هنڌ | coordinates = {{coord|35|10|21|N|33|21|54|E|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = دعويٰ ڪندڙ | subdivision_name = &nbsp; | subdivision_type1 = {{nobold|[[خودمختيار رياستن جي فهرست|ملڪ]] (''[[ڊي جيوري]]'')}} | subdivision_name1 = {{flag|Republic of Cyprus}} | subdivision_type2 = {{nobold|•&nbsp;[[قبرص جا ضلعا|ضلعو]]}} | subdivision_name2 = [[نڪوسيا ضلعو]] | subdivision_type3 = {{nobold|[[خودمختيار رياستن جي فهرست#ٻيون رياستون|ملڪ]] (''[[اتر نڪوسيا|اتريون حصو]]، [[ڊي فيڪٽو]]'')}} | subdivision_name3 = {{flag|Northern Cyprus}}<ref>{{Northern Cyprus-note}}</ref> | subdivision_type4 = {{nobold|•&nbsp;[[اتر قبرص جا ضلعا|ضلعو]]}} | subdivision_name4 = [[ليفڪوشا ضلعو]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_title1 = [[نڪوسيا ميونسپالٽي]] جو ميئر | leader_name1 = [[چارالامبوس پرونٽزوس]] ([[آزاد سياستدان|آزاد]]) | leader_title2 = [[نڪوسيا ترڪ ميونسپالٽي]] جو ميئر | leader_name2 = [[محمد هارمانجي]] | unit_pref = Metric <!-- ماپن وارن سڀني خانن ۾ پاڻمرادو يونٽ جي تبديلي ٿئي ٿي --> <!-- حوالن لاءِ: <ref> ٽيگ استعمال ڪريو -->| area_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Cyprus: Nicosia Urban Agglomeration (Municipalities, Communities and Quarters) - Population Statistics, Charts and Map |url=https://www.citypopulation.de/en/cyprus/nicosia/admin/ |access-date=2024-10-04 |website=www.citypopulation.de}}</ref> | area_note = {{Efn|[[نڪوسيا جون انتظامي ورهاستون#مقامي حڪومت جي سڌارا|ضم ٿيڻ]] کان اڳ قبرص جي جمهوريه واري ميونسپالٽيءَ جي اڳوڻي ايراضي.}} | area_rank = | area_blank2_title = شهري ([[اتر نڪوسيا|اتر]]) | area_blank2_km2 = 165.6 | area_total_km2 = 20.08 | area_urban_km2 = 153.11 | area_blank1_title = [[قبرص جي شهرن، قصبن ۽ ڳوٺن جي فهرست#ميونسپالٽيون 2|ميونسپالٽي]] ([[اتر نڪوسيا|اتر]]) | area_blank1_km2 = 51.87 | elevation_footnotes = | elevation_m = 220 | population_footnotes = <ref>{{Cite web |title=HOUSING UNITS AND POPULATION ENUMERATED BY DISTRICT AND URBAN/RURAL AREA (1.10.2021), PRELIMINARY RESULTS |url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https://library.cystat.gov.cy/NEW/POP_CEN_21-PRE_RESULTS-URBRUR_COMP-EN-040823.xlsx&wdOrigin=BROWSELINK |access-date=2024-10-05 |website=view.officeapps.live.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=HOUSING UNITS AND POPULATION ENUMERATED BY DISTRICT, MOUNICIPALITY/COMMUNITY (1.10.2021), PRELIMINARY RESULTS |url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https://library.cystat.gov.cy/NEW/POP_CEN_21-PRE_RESULTS-MUNCOM_COMP-EN-040823.xlsx&wdOrigin=BROWSELINK |access-date=2024-10-05 |website=view.officeapps.live.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.devplan.org/Nufus-2011/nufus%20ikinci_.pdf|title=KKTC 2011 Nüfus ve Konut Sayımı|trans-title=TRNC 2011 Population and Housing Census|publisher=TRNC State Planning Organization|date=6 August 2013|language=tr|access-date=5 November 2013|archive-date=6 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131106001538/http://www.devplan.org/Nufus-2011/nufus%20ikinci_.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_total = 111797 | population_urban = 256119 | population_density_urban_km2 = auto | population_as_of = 2021، 2011 ([[اتر نڪوسيا|اتر]]) | population_rank = [[قبرص جي شهرن، قصبن ۽ ڳوٺن جي فهرست#ميونسپالٽيون|ٻي]] ميونسپالٽي،<ref>{{Cite web |title=CENSUS OF POPULATION AND HOUSING 2021: PRELIMINARY RESULTS BY DISTRICT AND MUNICIPALITY/COMMUNITY |url=https://library.cystat.gov.cy/NEW/Census2021-Preliminary_Results-EN-040823.pdf |access-date=2024-03-10}}</ref> قبرص ۾ [[قبرص جي شهرن، قصبن ۽ ڳوٺن جي فهرست#ضلعي گاديءَ وارا شهر|پهريون]] شهري علائقو | population_blank1_title = [[قبرص جي شهرن، قصبن ۽ ڳوٺن جي فهرست#ميونسپالٽيون 2|ميونسپالٽي]] ([[اتر نڪوسيا|اتر]]) | population_blank1 = 61378 | population_blank2_title = شهري ([[اتر نڪوسيا|اتر]]) | population_blank2 = 82929 | population_density_blank2_km2 = auto | population_demonym = نڪوسيائي ([[انگريزي ٻولي|انگريزي]])<br>''ليفڪوسياتيس'' (مذڪر)، ''ليفڪوسياتيسا'' (مونث) ([[يوناني ٻولي|يوناني]])، ''چورائيتيس'' (مذڪر)، ''چورائيتيسا'' (مونث) (يوناني، عام ٻولي) | population_note = {{Efn|name=Population|ڏکڻ نڪوسيا جي شهري علائقي ۾ نڪوسيا (ڏکڻ)، [[اگيوس ڊوميٽيوس]]، [[ايگڪومي]]، [[اسٽروولوس]]، [[اگلانٽزيا]]، [[لاڪاتاميا]]، [[انٿوپولس]]، [[لاتسيا]] ۽ [[ييري، قبرص|ييري]] جون ميونسپالٽيون شامل آهن. اتر واري شهري علائقي ۾ [[اتر نڪوسيا]]، [[گونييلي]]، [[گيرولاڪوس]] ۽ [[ڪانلي]] شامل آهن.}} | timezone1 = [[اوڀر يورپي وقت|EET]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[اوڀر يورپي اونهاري جو وقت|EEST]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = [[قبرص ۾ پوسٽل ڪوڊ|پوسٽ ڪوڊ]] | postal_code = 1010–1107 | area_code_type = [[قبرص ۾ ٽيليفون نمبر|ايريا ڪوڊ]] | area_code = 22 | iso_code = [[ISO 3166-2:CY|CY-01]] | website = {{ubl|{{nowrap|(نڪوسيا) {{URL|www.nicosia.org.cy}}}}|{{nowrap|(اتر) {{URL|www.lefkosabelediyesi.org}}}}}} | footnotes = | official_name = | total_type = [[قبرص جي شهرن، قصبن ۽ ڳوٺن جي فهرست#ميونسپالٽيون|ميونسپالٽي]] }} '''نڪوسيا'''،{{efn|{{IPAc-en|ˌ|n|ɪ|k|ə|ˈ|s|iː|ə}} {{respell|nik|ə|SEE|ə}}.}} جنهن کي '''ليفڪوسيا''' يا '''ليفڪوشا''' پڻ چيو وڃي ٿو،{{efn|{{langx|el|Λευκωσία|Lefkosía|engvar=gb}}, {{IPA|el|lefkoˈsi.a|pron|small=no}}؛ {{langx|tr|Lefkoşa}}, {{IPA|tr|lefˈkoʃa|pron|small=no}}.}} [[قبرص]] جي گاديءَ جو هنڌ آهي. هي [[يورپي يونين جا رڪن ملڪ|يورپي يونين جي رڪن ملڪن]] جي گاديءَ وارن شهرن مان سڀ کان ڏکڻ اوڀر طرف واقع گاديءَ وارو شهر آهي.<ref>{{Cite web |date=2022-11-21 |title=Islands {{!}} European Youth Portal |url=https://youth.europa.eu/node/33135_en |access-date=2025-12-17 |website=youth.europa.eu |language=en}}</ref> ان جو [[اتر نڪوسيا|اتريون حصو]] [[اتر قبرص]] جي ''[[ڊي فيڪٽو]]'' گاديءَ جو هنڌ آهي.<ref>{{Cite book |title=KUZEY KIBRIS TÜRK CUMHURİYETİ ANAYASASI |date=5 May 1985 |pages=7 |language=Turkish |trans-title=Constitution of Northern Cyprus}}</ref> نڪوسيا ۾ 5,500 سالن کان وڌيڪ عرصي کان لڳاتار انساني آبادي رهي آهي ۽ ڏهين صديءَ کان هي قبرص جي گاديءَ جو هنڌ آهي. هي يورپ جي آخري ورهايل گاديءَ وارو شهر آهي. 1960ع ۾ قبرص جي [[لنڊن ۽ زيورخ معاهدا|برطانوي راڄ کان آزادي حاصل ڪرڻ]] جي ٽن سالن کان پوءِ، [[خوني ڪرسمس (1963ع)|خوني ڪرسمس]] دوران [[يوناني قبرصي|يوناني قبرصين]] ۽ [[ترڪ قبرصي|ترڪ قبرصين]] وچ ۾ تڪرار سبب سڄي ٻيٽ ۾ [[قبرصي بين برادري تشدد#1963–1964ع جو بحران|بين برادري تشدد]] شروع ٿيو، ۽ 1964ع ۾ نڪوسيا جون يوناني قبرصي ۽ ترڪ قبرصي برادريون ترتيبوار شهر جي ڏاکڻي ۽ [[اتر نڪوسيا|اترين]] حصن ۾ الڳ ٿي ويون. هڪ ڏهاڪي کان پوءِ، 1974ع ۾، [[1974ع جي قبرصي بغاوت|يوناني فوجي جنتا جي حمايت سان ٿيل بغاوت]]، جنهن جو مقصد ٻيٽ کي [[اينوسس|يونان سان ملائڻ]] هو، جي ڪجهه ڏينهن کان پوءِ [[قبرص تي ترڪ حملو|ترڪي قبرص تي حملو ڪيو]]. حملي کان پوءِ ٻيٽ ڏکڻ ۾ قبرص ۽ اتر ۾ ترڪيءَ جي قبضي هيٺ علائقي ۾ ورهائجي ويو، ۽ ٻنهي کي ورهائيندڙ ليڪ نڪوسيا مان گذري ٿي. قانون سازي ۽ انتظامي ڪمن کان سواءِ، نڪوسيا پاڻ کي ٻيٽ جي مالي گاديءَ ۽ ان جي مکيه بين الاقوامي ڪاروباري مرڪز طور قائم ڪيو آهي.<ref>{{cite book|last1=Kempen|first1=Ronald van|last2=Vermeulen|first2=Marcel|last3=Baan|first3=Ad|title=Urban Issues and Urban Policies in the New EU Countries|url=https://books.google.com/books?id=FHou6czhjqwC&pg=PA207|year=2005|publisher=Ashgate|isbn=978-0-7546-4511-5|page=207}}</ref> 2018ع ۾، نسبتي قوت خريد جي لحاظ کان نڪوسيا دنيا جو 32هون امير ترين شهر هو.<ref>{{cite web|url=https://www.ubs.com/microsites/prices-earnings/en/cities/nicosia/?year=2018|title=World's richest cities by purchasing power|date=2018|publisher=UBS|archive-url=https://web.archive.org/web/20180803125832/https://www.ubs.com/microsites/prices-earnings/en/cities/nicosia/?year%3D2018|archive-date=2018-08-03|url-status=dead|access-date=30 May 2018}}</ref> 2022ع جي گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ([[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ|GaWC]]) درجابنديءَ ۾ نڪوسيا کي بيٽا− شهر قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The World According to GaWC 2022 |url=https://x.com/GaWC/status/1697034411714158980 |access-date=22 September 2024 |website=Twitter |publisher=Globalization and World Cities}}</ref> ==نالا== ان آباديءَ جو سڀ کان پراڻو معلوم خارجي لکيل حوالو، جيڪا اڳتي هلي نڪوسيا بڻي، [[اسيريا]] جي بادشاهه [[ايسارحدون]] (حڪومت 681–669 ق.م.) جي دور جي هڪ لکت ۾ ملي ٿو، جتي {{Circa|672 ق.م.}} جي هڪ مٽيءَ جي منشور تي ان کي ''ليدير'' جي نالي سان درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite journal |last=Zournatzi |first=A. |date=1996 |title=Cypriot Kingship: Perspectives in the Classical Period |url=https://www.academia.edu/63287939/Cypriot_kingship_perspectives_in_the_Classical_period |journal=Τεκμήρια |volume=2 |pages=154 |doi=10.12681/TEKMERIA.113 |issn=1791-7573|doi-access=free |hdl=10442/13902 |hdl-access=free }}</ref> ''ليدير'' بظاهر نالي جي مقامي صورت هئي ۽ پوءِ ان کي مختلف نمونن سان [[جڳهن جي نالن جي يونانيائيزيشن|يوناني صورت]] ڏئي [[ليڊرا]] ({{langx|grc|Λήδρα}}, ''Lḗdra'')،<ref>{{Cite journal |last=Mitford |first=T. B. |date=July 1950 |title=Kafizin and the Cypriot Syllabary |url=https://www.cambridge.org/core/journals/classical-quarterly/article/abs/kafizin-and-the-cypriot-syllabary/9DCB299AD7B2ED38D0E2A8F4D65E3C46 |journal=The Classical Quarterly |language=en |volume=44 |issue=3-4 |pages=97–106 |doi=10.1017/S0009838800028597 |issn=1471-6844|url-access=subscription }}</ref> ليڊرائي ({{lang|grc|Λέδραι}}, ''Lédrai'')،{{sfnp|Hill|1939|p=379}} ليڊروئي ({{lang|grc|Λήδροι}}, ''Lḗdroi'')،{{sfnp|Michaelides & al.|2012}} ۽ ليڊرون ({{lang|grc|Λεδρῶν}}, ''Ledrō̂n''، ۽ {{lang|grc|Λῆδρον}}, ''Lē̂dron'') سڏيو ويو.{{sfnp|Hill|1939|p=379}} [[قديم دور جي پڇاڙي]] تائين، [[ابتدائي عيسائيت|ابتدائي عيسائي ذريعن]] هن هنڌ کي ڪيترن يوناني نالن سان درج ڪيو: ليوٽيون ({{lang|grc|Λευτεῶν}}, ''Leuteō̂n'')، ليوڪون ({{lang|grc|Λευκῶν}}, ''Leukō̂n'')،<ref name=sternburg/> ليوڪوٿيون ({{lang|grc|Λευκοθέον}}, ''Leukothéon'')، ليوڪوئي ٿيوئي ({{lang|grc|Λευκοί Θεοί}}, ''Leukoí Theoí'')،{{sfnp|Hill|1939|p=379}} ۽ ليوڪوپولس ({{lang|grc|Λευκούπολις}}, ''Leukoúpolis'').{{sfnp|Hill|1939|p=380}} انهن نالن ۾ [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] ٻوليءَ جي "اڇي" ({{lang|grc|{{linktext|λευκός}}}}, ''leukós'') يا "[[پاپولس|چنار]]" ({{lang|grc|{{linktext|λεύκη}}}}, ''leúkē'') ۽ "[[خدا پيءُ|خدا]]" ({{lang|grc|{{linktext|Θεός}}}}, ''Theós'')، "[[يوناني ديوتا|ديوتا]]" ({{lang|grc|{{linktext|θεός}}}}, ''theós'') يا "[[يوناني ديويون|ديوي]]" ({{lang|grc|{{linktext|θεᾱ́}}}}, ''theá'') لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظن جا جزا شامل آهن، جيڪي ممڪن طور [[بطليموس پهريون سوٽر]] جي هڪ مفروضه پٽ{{sfnp|Hill|1939|p=379}} يا سامونڊي ديوي [[ليوڪوٿيا]] ڏانهن اشارو ڪن ٿا. [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني دور]] ۾ ليوڪوسيا ({{lang|grc|Λευκουσία}}, ''Leukousía'') جي صورت عام ٿي؛ ان جي عام تشريح "اڇي ملڪيت" ({{lang|grc|{{linktext|ἡ}} {{linktext|λευκή}} {{linktext|οὐσία}}}}, ''hē leukḗ ousía'') طور ڪئي وڃي ٿي.{{sfnp|Papacostas|2012|pp=87-88}} اها صورت پوءِ [[جديد يوناني ٻولي|جديد يوناني]] ليفڪوسيا ({{lang|el|Λευκωσία}}, ''Lefkosía'', {{IPA|el|lefkoˈsi.a|}}){{sfnp|Hill|1939|pp=380-381}} ۽ [[ترڪي ٻولي|ترڪي]] ليفڪوشا ({{IPA|tr|lefˈkoʃa|}}) ۾ تبديل ٿي. [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] نالو ''نڪوسيا'' وچئين دور جي [[هائوس آف لوزينيان|لوزينيان دور]] ۾ سامهون آيو،{{sfnp|Hill|1939|p=380}}<ref>{{Cite book |last=Muir |first=Diana Jean |title=Templars: Who Were They? Where Did They Go? |volume=2 |date=2019 |publisher=LULU COM |isbn=978-0-359-38286-6 |pages=404 |oclc=1098320808}}</ref> لڳ ڀڳ ساڳئي وقت جڏهن قبرص جي بندرگاهه [[ليماسول]] جي نالي جو شروعاتي N پڻ اڻڄاتل سببن ڪري L سان بدلجي ويو.{{sfnp|Hill|1939|pp=376-377}} [[جارج فرانسس هِل|هِل]]، [[فونيقي قبرص|فونيقي قبرصين]] جي دور تائين /l/ ۽ /n/ جي هڪ ٻئي سان مٽجڻ جا ڪيترائي پراڻا مثال ڏئي ٿو، ۽ سندس خيال آهي ته اها تبديلي مقامي اچار ۾ فرق جي عڪاسي ڪري سگهي ٿي.{{sfnp|Hill|1939|pp=376-377}} اهو نالو [[آرمينيائي ٻولي|آرمينيائي]] ۾ نڪوسيا ({{lang|hy|Նիկոսիա}}) ۽ [[قبرصي عربي]] ۾ نڪوسيا ('''نيكوسيا''') جي صورت ۾ پڻ محفوظ آهي.<ref>{{Cite book |last2=Stanley |last1=Dumper |first2=Bruce E. |first1=Michael |title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|url=https://archive.org/details/citiesofmiddleea0000unse |date=2007|publisher=ABC CLIO |isbn=978-1-57607-919-5|pages=[https://archive.org/details/citiesofmiddleea0000unse/page/275 275]|oclc=912609090}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Borg |first1=Alexander |title=Phonologies of Asia and Africa... |url=https://archive.org/details/phonologiesofasi0002unse |date=1997 |publisher=Eisenbrauns |first2=Alan S. |last2=Kaye |first3=Peter T. |last3=Daniels |isbn=978-1-57506-507-6 |location=[[ونونا ليڪ، انڊيانا|ونونا ليڪ]] |pages=228 |oclc=605125544}}</ref><ref>{{Cite web |title=Nicosia in All languages combined |url=https://kaikki.org/dictionary/All%20languages%20combined/meaning/N/Ni/Nicosia.html? |access-date=2026-02-05 |website=kaikki.org}}</ref> [[سينٽ ٽريفليئس|ٽريفليئس]] ۽ [[سينٽ اسپائريڊون|اسپائريڊون]] ({{fl.|چوٿين صدي}}) جي ڪن [[سنتن جي سوانح|سنتن جي سوانحن]] ۾ شهر کي ڪالينيڪيسس (Καλλινικησις، ''Kallinikēsis'') يا Καλλινεικησις (''Kallineikēsis'') جي نالي سان پڻ درج ڪيو ويو آهي.{{sfnp|Hill|1939|pp=379-380}} ==تاريخ== ===قبل از تاريخ نڪوسيا=== {{main|ليڊرا}} نڪوسيا ۾ لڳ ڀڳ {{nowrap|2500 ق.م.}} کان، [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] جي شروعات جي ويجهو، لڳاتار انساني آبادي رهي آهي، جڏهن پهرين آبادگارن زرخيز ميساوريا ميدان ۾ پنهنجون آباديون قائم ڪيون.<ref>{{cite web |url=http://www.nicosia.org.cy/english/lefkosia_istoria_arxaia_lefkosia.shtm |title=Nicosia Municipality |publisher=Nicosia.org.cy |access-date=21 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120315231529/http://www.nicosia.org.cy/english/lefkosia_istoria_arxaia_lefkosia.shtm |archive-date=15 March 2012 |url-status=dead }}</ref> [[ليڊرا]] جي [[شهري رياست]] پڻ نڪوسيا جي علائقي سان لاڳاپيل آهي؛ [[ميسينيائي يونان|ميسينيائي دور]] جا گهڻا کنڊر آيا پاراسڪيوي جي ويڪري ٽڪريءَ تي مليا آهن، جيڪا ليونڊاري وونو جي نالي سان پڻ سڃاتي وڃي ٿي ۽ مرڪزي نڪوسيا کان {{convert|6|km|sp=us|abbr=on}} ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهي.{{sfnp|Hill|1939|p=379}} چيو وڃي ٿو ته ليڊرا قديم قبرص جي انهن ٻارهن بادشاهتن مان هڪ هئي، جيڪي [[اڪيائي (قبيلو)|اڪيائين]] [[ٽروجن جنگ]] جي پڄاڻيءَ کان پوءِ قائم ڪيون هيون.<ref>{{Cite web |date=2024-06-10 |title=Nicosia {{!}} Cyprus, Map, History, & Population {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Nicosia |access-date=2024-07-13 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> اها بادشاهت جلد ئي تباهه ٿي وئي. 672 ق.م. جي هڪ اسيريائي متن ۾ ''ليدير'' طور نقل ڪيل هڪ قبرصي تابع رياست کي عام طور جديد شهر جي ماڳ جي ويجهو مليل آثارن سان سڃاتو وڃي ٿو.{{sfnp|Hill|1939|p=379}} ان جو حڪمران اوناساگوراس (اسيريائي صورت ۾ ''Unasagusu'') [[اسيريائي سلطنت|اسيريائي]] بادشاهه [[ايسارحدون]] کي خراج ادا ڪندڙ طور درج ٿيل آهي.<ref>{{Cite web |title=Nicosia for Art {{!}} The Kingdom of Ledra |url=https://www.nicosiaforart.cy/en-gb/discover/nicosia/nicosia/ledra/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251231170705/https://www.nicosiaforart.cy/en-gb/discover/nicosia/nicosia/ledra/ |archive-date=2025-12-31 |access-date=2026-02-07 |website=www.nicosiaforart.cy}}</ref> ===قديم نڪوسيا=== 330 ق.م. تائين، ليڊرا کي گهٽ اهميت رکندڙ هڪ ننڍڙي شهر طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>World and its Peoples: Greece and the Eastern Balkans. Marshall Cavendish, 2010.</ref> اهو سمجهيو وڃي ٿو ته هيءَ آبادي معاشي ۽ سياسي طور ويجهي شهر [[خيٽري]] تي دارومدار رکندي هئي.{{sfnp|Michaelides & al.|2012|p=52}} هتان جي رهواسين جو مکيه ڌنڌو زراعت هو. هن دور ۾ ليڊرا ۾ اها نمايان واڌ نه ٿي، جيڪا قبرص جي ٻين سامونڊي ڪناري وارن شهرن ۾ ڏٺي وئي، جتي واڌ جو وڏو سبب واپار هو.<ref>{{cite web |url=http://www.nicosia.org.cy/english/lefkosia_istoria_lidras.shtm |title=Nicosia Municipality |publisher=Nicosia.org.cy |access-date=10 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120307153813/http://www.nicosia.org.cy/english/lefkosia_istoria_lidras.shtm |archive-date=7 March 2012 |url-status=dead }}</ref> ڪجهه ذريعن موجب، لڳ ڀڳ 280 ق.م. ۾ [[بطليموسي مصر|مصر]] جي [[بطليموس پهريون سوٽر]] جي پٽ ليوڪوس هن شهر کي ٻيهر تعمير ڪري بهتر بڻايو،<ref>{{citation |last= |first= |contribution=[[:s:1911 Encyclopædia Britannica/Nicosia (Cyprus)|Nicosia]] |title=[[Encyclopaedia Britannica]] |edition=11th |volume= |page= |date=1911 |editor=Hugh Chisholm |display-editors=0 |publisher=Encyclopaedia Britannica Inc. |location=New York }}.</ref><ref name=sternburg>{{citation |last=Sternberg |first=C. |title=North Cyprus Pocket Guide |publisher=Rüstem Bookshop |location= |year=2006|isbn=9789944968034 |page=29 }}.</ref> پر [[جارج فرانسس هِل|هِل]] هن دعويٰ کي صرف نالي جي مفروضي اشتقاق تي ٻڌل اوائلي جديد دور جو "خيال" قرار ڏئي رد ڪيو.{{sfnp|Hill|1939|p=379}} چوٿين صديءَ تائين، هي شهر هڪ [[بشپ جو علائقو|بشپ جي مرڪز]] طور اڀريو، جيڪو ليڊرون، ليوٽيون يا ليوڪوٿيون جي نالن سان سڃاتو ويندو هو. ان جو بشپ سينٽ [[ٽريفليئس]]، [[سينٽ اسپائريڊون]] جو شاگرد هو.<ref>{{cite web|url=http://saintsoftheday108.blogspot.com/2011/06/june-13-saint-tryphillius-trifillios-of.html |title=Saint Tryphillius |publisher=Saintsoftheday108.blogspot.com |access-date=10 March 2012}}</ref> آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته ابتدائي عيسائي دور ۾ شهر پنهنجي اڳوڻي اهميت جو وڏو حصو ٻيهر حاصل ڪري ورتو،<ref name="which is abut 58 secs long demetrios4">{{cite book |last1=Michaelides|first1=Demetrios|last2=Pilides|first2=Despina|editor1-last=Michaelides |editor1-first=D. |title=Historic Nicosia |date=2012 |publisher=Rimal Publications |location=Nicosia |pages=4–8|chapter=Nicosia from the Beginnings to the Roman Ledroi}}</ref> ۽ ''[[اوپس سيڪٽائل]]'' سينگار سان ٻه يا ٽي [[باسيليڪا]] ۽ اوچي اُڀريل نقش نگاريءَ سان سينگاريل سنگ مرمر جي موجودگي هڪ نسبتاً خوشحال ۽ ترقي يافته عيسائي سماج جي موجودگيءَ جي نشاندهي ڪري ٿي.<ref>Demetrios and Pallides, p. 59.</ref> ===وچئين دور جو نڪوسيا=== 647ع ۾ عرب حملن دوران قبرص جي گاديءَ واري شهر [[سلاميس، قبرص|سلاميس]] جي تباهي ۽ ٻين سامونڊي ڪناري وارن آبادين کي پهتل وڏي نقصان کان پوءِ ٻيٽ جي معيشت وڌيڪ اندروني علائقن ڏانهن منتقل ٿي وئي ۽ اندرون ملڪ شهرن جي نسبتي اهميت وڌي وئي. نڪوسيا کي هن تبديليءَ مان فائدو ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو پنهنجي ڀرپاسي جي [[ميساوريا]] ميدان مان حاصل ٿيندڙ زرعي پيداوار جي واپار جو مرڪز بڻجي ويو. پاڻيءَ جي جهجهي فراهميءَ سبب پڻ شهر کي فائدو حاصل ٿيو. نتيجي طور، شهر ايتري ترقي ڪئي جو لڳ ڀڳ 965ع ۾، جڏهن [[بازنطيني بحري فوج]] ٻيٽ تي مڪمل شاهي ڪنٽرول بحال ڪري ان کي [[قبرص (ٿيم)|هڪ ٿيم]] طور منظم ڪيو، تڏهن [[بازنطيني سلطنت]] نڪوسيا کي ٻيٽ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو.<ref>Papacostas 2012, p. 103.</ref> بازنطينين ٻيٽ جو انتظامي مرڪز بنيادي طور حفاظتي سببن جي ڪري نڪوسيا منتقل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سامونڊي ڪناري وارا شهر اڪثر حملن جو نشانو بڻجندا هئا. ان وقت کان پوءِ نڪوسيا قبرص جي گاديءَ جو هنڌ رهيو ۽ بازنطيني گورنر جو مرڪز بڻيو. آخري گورنر [[قبرص جو آئزڪ ڪومننوس|آئزڪ ڪومننوس]] هو، جنهن پاڻ کي ٻيٽ جو شهنشاهه قرار ڏنو ۽ 1183ع کان 1191ع تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite web |url=http://www.nicosia.org.cy/english/lefkosia_istoria_mexri_simera.shtm |title=Nicosia Municipality |publisher=Nicosia.org.cy |access-date=10 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305172209/http://www.nicosia.org.cy/english/lefkosia_istoria_mexri_simera.shtm |archive-date=5 March 2012 |url-status=dead }}</ref> 1211ع تائين جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته نڪوسيا اڃا تائين ڀتين سان گهيريل شهر نه هو، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته بازنطينين مضبوط قلعي بندي نه ڪئي هئي، ممڪن آهي ته انهن شهر جي اندرون ملڪ هنڌ کي دفاع لاءِ ڪافي سمجهيو هجي. تنهن هوندي به، بازنطينين شهر اندر هڪ نسبتاً ڪمزور قلعو تعمير ڪيو هو.<ref>Papacostas 2012, pp. 83–84.</ref> بازنطيني حڪمرانيءَ هيٺ معيشت گهڻو ڪري زرعي شين جي واپار تي دارومدار رکندي هئي، پر شاهي انتظاميا جي موجودگيءَ سبب شهر ۾ عيش عشرت جون شيون ۽ ڌاتوءَ جو سامان پڻ تيار ٿيندو هو.<ref>Papacostas 2012, pp. 99–100.</ref> [[File:Selimiye Mosque (St. Sophie Cathedral) (36).JPG|left|thumb|سينٽ صوفيا ڪيٿيڊرل، جيڪو [[هائوس آف لوزينيان]] جي حڪمرانيءَ دوران تعمير ٿيو ۽ پوءِ [[سليميه مسجد، نڪوسيا|سليميه مسجد]] ۾ تبديل ڪيو ويو، نڪوسيا جي [[گوٿڪ اڏاوتي طرز]] جو هڪ مثال آهي.]] [[File:Venetian walls and green parks Nicosia Republic of Cyprus Kypros.jpg|thumb|[[نڪوسيا جون وينيشيائي ڀتيون]]]] 1189ع ۾ [[ٽين صليبي جنگ]] دوران [[پاڪ سرزمين]] ڏانهن ويندي [[انگلينڊ جو رچرڊ پهريون|انگلينڊ جي رچرڊ پهرئين]] جي بحري ٻيڙي کي طوفانن گهيري ورتو، جنهن سبب کيس پهرين [[ڪريٽ]] ۽ پوءِ [[روڊس]] تي ترسڻو پيو. ٽي جهاز اڳتي روانا ٿيا، جن مان هڪ ۾ [[انگلينڊ جي جوان، سسلي جي راڻي|انگلينڊ جي جوان]] ۽ رچرڊ جي ٿيڻ واري زال [[بيرينگاريا آف ناوار]] سوار هيون. ٻن جهازن کي قبرص جي سامونڊي ڪناري وٽ حادثو پيش آيو، پر جوان ۽ بيرينگاريا وارو جهاز سلامتيءَ سان [[ليماسول]] پهچي ويو. جوان ڪناري تي لهڻ کان انڪار ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس ڊپ هو ته قبرص جو حڪمران ۽ [[فرئنڪ|فرئنڪن]] جو دشمن آئزڪ ڪومننوس کيس گرفتار ڪري يرغمال بڻائيندو. دشمنيءَ واري آجيان جي خدشي سبب بچي ويل ماڻهو رچرڊ جي 8 مئي تي پهچڻ تائين پورو هڪ هفتو سامونڊي ڪناري کان ٻاهر لنگر انداز رهيا. پنهنجي ڀيڻ ۽ ٿيڻ واري زال سان مبينا دشمنيءَ تي ڪاوڙيل رچرڊ حملو ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://www.boisestate.edu/courses/crusades/3rd/07.shtml |title=The Crusades – home page |publisher=Boisestate.edu |access-date=10 March 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091001165212/http://www.boisestate.edu/courses/crusades/3rd/07.shtml |archive-date=1 October 2009 }}</ref> رچرڊ نڪوسيا جو گهيرو ڪيو، [[ٽريميٽوسيا]] وٽ ڪومننوس کي شڪست ڏني ۽ ٻيٽ تي قبضو ڪري ورتو، جنهن کي ٿوري ئي عرصي کان پوءِ [[نائيٽس ٽيمپلر]] کي وڪڻي ڇڏيو. قبرص تي فرئنڪي حڪمراني 1192ع کان 1489ع تائين جاري رهي. هن دور ۾ نڪوسيا وچئين دور جي [[قبرص جي بادشاهت]] جي گاديءَ جو هنڌ ۽ [[لوزينيان]] بادشاهن، لاطيني چرچ ۽ ٻيٽ جي فرئنڪي انتظاميا جو مرڪز رهيو. هن دور ۾ [[نڪوسيا جون ڀتيون|شهر جون ڀتيون]] تعمير ڪيون ويون، ان سان گڏ ڪيترائي محل ۽ عوامي عمارتون پڻ تعمير ٿيون، جن ۾ گوٿڪ طرز جو [[سينٽ صوفيا ڪيٿيڊرل، نڪوسيا|سينٽ صوفيا ڪيٿيڊرل]] شامل هو. لوزينيان بادشاهن جون قبرون پڻ هتي واقع آهن. [[File:Nicosia by Giacomo Franco.jpg|thumb|alt=1597ع ۾ تيار ڪيل نڪوسيا جي نقشي جي تصوير|right|1597ع ۾ تيار ڪيل قبرص جي نڪوسيا جو نقشو]] [[File:Nicosia 01-2017 img08 Famagusta Gate.jpg|thumb|1567ع ۾ تعمير ڪيل [[فاماگوستا گيٽ]]]] 1373/1374ع ۾ [[جينوا جي جمهوريه]] نڪوسيا تي قبضو ڪري ان کي تباهه ڪيو ۽ 1426ع ۾ [[مملوڪ سلطنت (قاهره)|مملوڪ سلطنت]] ٻيهر شهر تي حملو ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Nicosia |title=Nicosia |website=Britannica |date=15 December 2023 }}</ref> 1489ع ۾، جڏهن قبرص [[وينس جي جمهوريه]] جي حڪمرانيءَ هيٺ آيو، تڏهن نڪوسيا ٻيٽ جو انتظامي مرڪز ۽ جمهوريه جي حڪومت جو مرڪز بڻيو. وڌندڙ عثماني خطري سبب وينيشيائي گورنرن قبرص جي سڀني شهرن جي قلعي بنديءَ کي ضروري سمجهيو.<ref>{{cite web |url=http://www.nicosia.org.cy/english/lefkosia_istoria_dikoisi_veneton.shtm |title=Nicosia Municipality |publisher=Nicosia.org.cy |access-date=10 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305145302/http://www.nicosia.org.cy/english/lefkosia_istoria_dikoisi_veneton.shtm |archive-date=5 March 2012 |url-status=dead }}</ref> 1567ع ۾ وينيشين نڪوسيا جي چوڌاري نيون قلعي بنديون تعمير ڪيون، جيڪي اڄ تائين چڱيءَ طرح محفوظ آهن؛ ان دوران [[فرئنڪ|فرئنڪن]] جون تعمير ڪيل پراڻيون ڀتيون ڊاهي پٽ ڪيون ويون، ان سان گڏ فرئنڪي دور جون ٻيون اهم عمارتون، جن ۾ بادشاهه جو محل، ٻيا خانگي محل ۽ آرٿوڊوڪس توڙي لاطيني عيسائين جا گرجا گهر ۽ خانقاهون شامل هيون، پڻ ڊاهيون ويون.<ref name="nicosia.org.cy">{{cite web |url=http://www.nicosia.org.cy/english/lefkosia_istoria_nea_tixi_tzoulio.shtm |title=Nicosia Municipality |publisher=Nicosia.org.cy |access-date=10 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306102256/http://www.nicosia.org.cy/english/lefkosia_istoria_nea_tixi_tzoulio.shtm |archive-date=6 March 2012 |url-status=dead }}</ref> نين ڀتين کي يارهن مورچن سان تاري جهڙي شڪل ڏني وئي. اها بناوٽ توپخاني واري جنگ لاءِ وڌيڪ موزون هئي ۽ محافظن کي شهر جي دفاع تي وڌيڪ ضابطو فراهم ڪندي هئي. ڀتين ۾ ٽي دروازا آهن: اتر ۾ [[ڪيرينيا گيٽ]]، اولهه ۾ [[پافوس گيٽ]] ۽ اوڀر ۾ [[فاماگوستا گيٽ]].<ref name="nicosia.org.cy"/> [[پيڊيئوس]] درياهه اڳ نڪوسيا جي وينيشيائي ڀتين اندر شهر مان وهندو هو. 1567ع ۾ متوقع عثماني حملي کي نظر ۾ رکندي حڪمت عمليءَ جي سببن ڪري ان جو وهڪرو نئين تعمير ٿيل کاهيءَ کان ٻاهر موڙيو ويو.<ref name="liminalzones.kein.org">{{cite web |url=http://liminalzones.kein.org/sites/liminalzones.kein.org/files/Nicosia,%20River-Bridge,%20GlobMedJourn.pdf |title=Nicosia |access-date=12 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120422001342/http://liminalzones.kein.org/sites/liminalzones.kein.org/files/Nicosia,%20River-Bridge,%20GlobMedJourn.pdf |archive-date=22 April 2012 |url-status=dead }}</ref> ===عثماني حڪمراني=== [[File:Nicosia 01-2017 img04 aqueduct.jpg|thumb|left|alt=نڪوسيا جي پراڻي شهري آبي نالي جي تصوير|[[نڪوسيا آبي نالو]]]] [[File:Nicosia. (1878) - TIMEA.jpg|thumb|1878ع ۾ نڪوسيا جو منظر]] 1 جولاءِ 1570ع تي شهر [[عثماني سلطنت|عثماني]] حڪمرانيءَ هيٺ آيو. 22 جولاءِ تي پافوس، [[ليماسول]] ۽ لارناڪا تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ [[پيالي پاشا]] پنهنجي فوج سان نڪوسيا ڏانهن وڌيو ۽ شهر جو گهيرو ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.nicosia.org.cy/english/lefkosia_istoria_poliorkia_lefkosias.shtm |title=Nicosia Municipality |publisher=Nicosia.org.cy |access-date=10 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120307111831/http://www.nicosia.org.cy/english/lefkosia_istoria_poliorkia_lefkosias.shtm |archive-date=7 March 2012 |url-status=dead }}</ref> شهر 40 ڏينهن تائين گهيري جو مقابلو ڪيو ۽ آخرڪار 9 سيپٽمبر 1570ع تي فتح ٿي ويو. قبرصي شهيد [[آرنود ڊي روڪاس]] جي ڪهاڻي نڪوسيا جي زوال واري دور سان لاڳاپيل آهي. گهيري دوران لڳ ڀڳ 20,000 رهواسي مارجي ويا ۽ تقريباً هر گرجا گهر، عوامي عمارت ۽ محل لٽيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://historymedren.about.com/library/text/bltxtcyprus5.htm |title=Cyprus – Historical Setting – Ottoman Rule |publisher=Historymedren.about.com |date=17 June 2010 |access-date=10 March 2012 |archive-date=4 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150404134032/http://historymedren.about.com/library/text/bltxtcyprus5.htm |url-status=dead }}</ref> عثماني فتح کان اڳ نڪوسيا جي اندازي مطابق آبادي 21,000 هئي، پر 1572ع جي عثماني آدمشماريءَ جي انگن اکرن موجب اها گهٽجي 1,100 کان 1,200 جي وچ ۾ رهجي وئي. تباهي ايتري وسيع هئي جو فتح کان پوءِ ڪيترن سالن تائين ٻيٽ جي ڪجهه ڳوٺن جي آبادي نڪوسيا کان به وڌيڪ هئي.{{sfnp|Theocharides & al.|2012|p=237}}<ref>{{cite book |last1=Jennings |first1=Ronald C. |title=Christians and Muslims in Ottoman Cyprus and the Mediterranean World, 1571–1640 |url=https://archive.org/details/christiansmuslim0000jenn |date=1993 |publisher=New York University Press |location=New York, London |page=[https://archive.org/details/christiansmuslim0000jenn/page/256 256]}}</ref> مکيه لاطيني گرجا گهرن کي مسجدن ۾ تبديل ڪيو ويو، جن ۾ سينٽ صوفيا ڪيٿيڊرل پڻ شامل هو. نڪوسيا [[پاشا]]، [[قبرص جو چرچ|يوناني آرچ بشپ]]، [[ڊريگومين]] ۽ [[قاضي]] جو مرڪز رهيو. وينيشيائي دور جو {{lang|it|Palazzo del Governo}} قبرص جي گورنر، پاشا، جي رهائشگاهه بڻيو ۽ عمارت کي ''ڪوناڪ'' يا ''سراگليو'' (''سراءِ'') جو نالو ڏنو ويو. ان جي سامهون واري چوڪ کي سراگليو اسڪوائر يا سرايونو (لفظي معنيٰ "سراءِ جي سامهون") سڏيو ويو، ۽ اهو نالو اڄ تائين برقرار آهي. سراءِ کي 1904ع ۾ ڊاهي پٽ ڪيو ويو ۽ ان جاءِ تي موجوده سرڪاري آفيسن جو بلاڪ تعمير ڪيو ويو.<ref name=jeffery>A description of the historic monuments of Cyprus. Studies in the archaeology and architecture of the island, by George Jeffery, Architect, 1918</ref> نئين آباد ٿيل ترڪ آبادي عام طور پراڻي درياهي وهڪري جي اتر ۾ رهندي هئي. يوناني قبرصي ڏکڻ ۾ مرڪوز رهيا، جتي آرٿوڊوڪس چرچ جو [[آرچ بشپ جو مرڪز]] واقع هو. ٻين نسلي اقليتن، جهڙوڪ آرمينيائي ۽ لاطيني ماڻهن، کي شهر جي اولهندي داخلي دروازي پافوس گيٽ جي ويجهو آباد ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.conflictincities.org/nicosia.html |title=Nicosia |publisher=Conflictincities.org |access-date=10 March 2012 |archive-date=25 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120425141625/http://www.conflictincities.org/nicosia.html |url-status=dead }}</ref> چيو وڃي ٿو ته عثماني فتح کان پوءِ نڪوسيا کي شروعاتي طور جن 12 پاڙن ۾ ورهايو ويو، انهن جا نالا انهن 12 جنرلن تان رکيا ويا، جيڪي ان وقت عثماني فوج جي مختلف دستن جي اڳواڻي ڪري رهيا هئا. هر جنرل کي هڪ پاڙو ڏنو ويو ۽، ٻن استثنائن کان سواءِ، اهو پاڙو سندس نالي سان سڃاتو ويندو هو: # جنرل ابراهيم پاشا. # جنرل محمود پاشا. # جنرل آق قاووق پاشا (هڪ لقب، جنهن جي معنيٰ "اڇي ٽوپي" آهي). # جنرل ڪوڪود آفندي. # جنرل عرب احمد پاشا. # جنرل عبدي پاشا، جيڪو چاوش ("سارجنٽ") جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، ممڪن آهي ته کيس انهيءَ عهدي تان ترقي ملي هجي. # جنرل حيدر پاشا. # جنرل ڪرمان زاده (هڪ ڪرمانيءَ جو پٽ؛ ٻيا نالا درج ٿيل ناهن). # جنرل يحيٰ پاشا (هاڻي فانيروميني پاڙي جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو). # جنرل دانيال پاشا (پاڙي جو نالو بعد ۾ خليفي عمر جي اعزاز ۾ عمريه رکيو ويو، جنهن بابت چيو وڃي ٿو ته قبرص ۾ رهڻ دوران هن اتي هڪ رات گذاري هئي). # توپخانو (توپخاني جون بيرڪون) # نوبت خانو، جنهن جي معنيٰ پوليس ٿاڻو يا گشت ڪندڙن جو مرڪز آهي.<ref name=jeffery/> آخري ٻن پاڙن جي اڳواڻي ڪندڙ جنرلن جا نالا معلوم ناهن. بعد ۾ پاڙن جو انگ وڌائي 24 ڪيو ويو. هر پاڙو ڪنهن مسجد يا گرجا گهر جي چوڌاري منظم هو، ۽ اتي بنيادي طور لاڳاپيل مسلمان يا عيسائي برادري آباد هوندي هئي.<ref name=Coexistence>"Coexistence in the Disappeared Mixed Neighbourhoods of Nicosia", by Ahmet An (Paper read at the conference, "Nicosia: The Last Divided Capital in Europe", organised by the London Metropolitan University on 20 June 2011)</ref> ===برطانوي حڪمراني=== [[File:Hosting the British flag at Nicosia.jpg|thumb|upright|alt=نڪوسيا ۾ برطانوي جهنڊو چاڙهڻ جي تصوير|right|نڪوسيا ۾ برطانوي جهنڊو چاڙهڻ]] {{Historical populations |type = |footnote =1881–1960 لاءِ ذريعو.<ref name="Cyprus">{{cite web|url=http://www.prio-cyprus-displacement.net/default.asp?id=336 |title=PRIO |publisher=PRIO Internal Displacement In Cyprus |access-date=2017-03-29}}</ref> |align=left|1881 |11536|1891| 12515|1901|14481|1911| 16052| 1921| 11831|1931|23324|1946|34485|1960|45629}} [[File:1914 Nicosia Cyprus.png|thumb|right|1914ع ۾ نڪوسيا جو منظر]] [[قبرص ڪنوينشن]] کان پوءِ، 5 جولاءِ 1878ع تي نڪوسيا [[برطانوي قبرص|برطانوي حڪمراني]] هيٺ آيو،<ref>{{cite web |title=Nicosia Municipality |url=http://www.nicosia.org.cy/english/lefkosia_istoria_aglliki_katoxi.shtm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306054708/http://www.nicosia.org.cy/english/lefkosia_istoria_aglliki_katoxi.shtm |archive-date=6 March 2012 |access-date=10 March 2012 |publisher=Nicosia.org.cy}}</ref> جنهن تحت [[برطانوي سلطنت|برطانيا]] [[برلن ڪانگريس]] ۾ [[عثماني سلطنت]] جي حمايت ڪرڻ تي راضي ٿيو. پراڻي عثماني انتظامي مرڪز (سراءِ) جي جاءِ تي 1904ع ۾ هڪ نئين عمارت تعمير ڪئي وئي، جنهن ۾ عدالتون، زمين جي رجسٽري، ٻيلن، ڪسٽم ۽ نڪوسيا ڪمشنرن جون آفيسون قائم ڪيون ويون.<ref name=jeffery/> ان جي ڀرسان نڪوسيا پوليس هيڊڪوارٽر هو، جڏهن ته سامهون جنرل پوسٽ آفيس ۽ ٽيليگراف آفيس واقع هيون.<ref>See map drawn in 1952 published in "Romantic Cyprus", by Kevork Keshishian, 1958 edition</ref> هڪ وينيشيائي ٿنڀو، جيڪو اڳ سراءِ ڀرسان هڪ لوهي واڙي واري صحن ۾ بيٺل هو،<ref>"Levkosia, the capital of Cyprus" by Archduke Louis Salvator, 1881</ref> 1915ع جي اونهاري ۾ منتقل ڪري سراءِ اسڪوائر جي وچ ۾ ٻيهر نصب ڪيو ويو. اهو سمجهيو وڃي ٿو ته نڪوسيا جو هي ٿنڀو لڳ ڀڳ 1550ع ۾ ان وقت جي ڊوج [[فرانچيسڪو ڊوناٽو]] جي اعزاز ۾ نصب ڪيو ويو هو.<ref name=jeffery/> برطانوي قبضي کان ٿوري ئي عرصي پوءِ، 1882ع ۾ نڪوسيا ۾ هڪ ميونسپل ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد ميئر جي صدارت هيٺ شهر جي اندر ۽ ڀتين کان ٻاهر ڀرپاسي واري علائقي جي عوامي معاملن جي عام انتظام جي نگراني ڪرڻ هو.<ref name=jeffery/> پهرين ميونسپل آفيسون ميونسپلٽي اسڪوائر (هاڻوڪي سينٽرل ميونسپل مارڪيٽ) ۾ قائم هيون. 1944ع ۾ آفيسن کي عارضي طور ڊي اويلا مورچي ڏانهن منتقل ڪيو ويو، ۽ 1952ع ۾ عمارت جي مرمت ۽ نئين سر ترتيب ڏيڻ جي فيصلي کان پوءِ هي منتقلي مستقل ڪئي وئي.<ref>[http://www.nicosia.org.cy Municipality web site, section on Municipal Building] retrieved August 2013</ref> [[File:Nicosia boundary extensions.png|thumb|upright=1.35|left|alt=نڪوسيا جي ميونسپل علائقي ۾ واڌارو|نڪوسيا جي ميونسپل حدن ۾ واڌارو]] 1923ع ۾ ميونسپل حدن کي وڌيڪ وڌايو ويو، ۽ نئين شامل ڪيل علائقي کي ڀتين اندر موجود ڪيترن ئي اڳوڻن پاڙن ۾ ورهايو ويو.<ref>Order No. 397 published in Cyprus Gazette No. 1597, 4 August 1923</ref> 1938ع ۾ حد کي اولهه طرف وڌائي موجوده حدن تائين آندو ويو، جنهن ۾ ڏکڻ اولهه طرف آيي اومولوئيٽس شامل ڪيو ويو، جڏهن ته اتر ۽ اتر اوڀر طرف پالوريوٽيسا، ڪائماڪلي ۽ اومورفيتا جي حدن تائين وڌايو ويو.<ref name =nicexpand2>Cyprus Gazette No. 2676. 23 September 1938, Supplement No.3:The Municipal Corporations Laws, 1930 to 1938 – Limits of the Municipal Corporation of Nicosia</ref> 1944ع ۾ آيي اومولوئيٽس جي ڳوٺاڻي انتظاميا کي ضم ڪيو ويو. پالوريوٽيسا، ڪائماڪلي ۽ اومورفيتا کي 1968ع ۾ شهر ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>Nicosia Capital of Cyprus by Kevork Keshishian, pub 1978</ref> [[نڪوسيا بين الاقوامي هوائي اڏو]] 1947ع ۾ کوليو ويو. اهو 1974ع ۾ ڇڏجڻ تائين شهر جو هوائي مرڪز رهيو. 1955ع ۾ برطانوي حڪمرانيءَ خلاف هٿياربند جدوجهد شروع ٿي، جنهن جو مقصد ٻيٽ کي يونان سان ملائڻ (''[[اينوسس]]'') هو. هن جدوجهد جي اڳواڻي [[اي او ڪي اي]]، هڪ [[يوناني قبرصي]] قومپرست مزاحمتي تنظيم، ڪئي،<ref>{{cite web|url=http://www.britains-smallwars.com/cyprus/war.html|title=War and Politics – Cyprus|access-date=12 December 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081216001406/http://www.britains-smallwars.com/cyprus/war.html|archive-date=16 December 2008|df=dmy-all}}</ref> جنهن کي يوناني قبرصين جي وڏي اڪثريت جي حمايت حاصل هئي. بهرحال، يونان سان اتحاد حاصل نه ٿي سگهيو ۽ ان جي بدران قبرص 1960ع ۾ آزادي حاصل ڪئي. هن دور ۾ نڪوسيا برطانوي حڪمرانيءَ خلاف پرتشدد احتجاجن جو مرڪز بڻيو.<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-cyprus-movement-occupation/fed-up-with-separation-cypriot-youths-seek-change-idUSTRE7AR1L520111128|title=Fed up with separation Cypriot youths seek change|last=Bahceli|first=Simon|date=28 November 2011|work=[[Reuters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190513225558/https://www.reuters.com/article/us-cyprus-movement-occupation/fed-up-with-separation-cypriot-youths-seek-change-idUSTRE7AR1L520111128|archive-date=13 May 2019|url-status=live|quote=گڏيل قومن جي ڪنٽرول هيٺ نڪوسيا جي دل ۾ واقع بفر زون جي هڪ تمام ننڍڙي زميني حصي تي ڪئمپ لڳائي ويٺل هي 18 ورهين جا نوجوان ۽ سندن دوست اهڙي طرز زندگيءَ جي واپسي جو مطالبو ڪري رهيا آهن، جنهن جو هنن پاڻ ڪڏهن تجربو ئي ناهي ڪيو، جتي سندن برادريون آزاديءَ سان هڪٻئي سان ملي سگهن... اهو مناسب آهي ته نوجوانن جي تحريڪ ليڊرا اسٽريٽ تي آهي، جيڪا هڪ مصروف شاهراهه آهي، جتي 1950ع واري ڏهاڪي ۾ قبرص جي ورهاڱي جا پهريان ٻج پوکيا ويا هئا.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://uca.edu/politicalscience/dadm-project/europerussiacentral-asia-region/british-cyprus-1914-1960/|title=30. British Cyprus (1914–1960)|website=[[University of Central Arkansas]] Department of Political Science|archive-url=https://web.archive.org/web/20190513233211/https://uca.edu/politicalscience/dadm-project/europerussiacentral-asia-region/british-cyprus-1914-1960/|archive-date=13 May 2019|url-status=live|quote=اي او ڪي اي 1 اپريل 1955ع تي برطانوي نوآبادياتي حڪومت خلاف بغاوت ڪئي. اي او ڪي اي باغين 19 جون 1955ع تي نڪوسيا ۽ ڪيرينيا ۾ پوليس ٿاڻن تي حملا ڪيا. 21 جون 1955ع تي نڪوسيا جي مرڪزي پوليس اسٽيشن ڀرسان هڪ ڌماڪي ۾ هڪ ماڻهو مارجي ويو ۽ چوڏهن ڄڻا زخمي ٿيا... ترڪ قبرصين 27–29 جنوري 1958ع تي نڪوسيا ۾ برطانوي نوآبادياتي حڪومت خلاف مظاهرا ڪيا. 27 جنوري 1958ع تي نڪوسيا ۾ برطانوي سپاهين سان چڪرين دوران ست ترڪ قبرصي مارجي ويا.}}</ref> ===آزادي ۽ ورهاڱو=== {{see also|قبرص جي جديد تاريخ}} [[File:Nicosia Eleftheria Ariadnis Street Nicosia Republic of Cyprus.jpg|thumb|2004ع کان پوءِ پراڻي نڪوسيا ۾ لاڳو ڪيل نين پيادل گهٽين جو منصوبو]] [[File:Nicosia, Cyprus (37581219510).jpg|thumb|بفر زون ڀرسان نڪوسيا جي هڪ گهٽي]] 1960ع ۾ نڪوسيا [[قبرص|جمهوريه قبرص]] جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جيڪا يوناني قبرصين ۽ ترڪ قبرصين گڏجي قائم ڪئي هئي. 1963ع ۾ يوناني قبرصي قيادت آئين ۾ ترميمن جي تجويز ڏني، پر ترڪ قبرصي برادري انهن کي رد ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite web|first=Eric|last=Solsten|url=http://countrystudies.us/cyprus/12.htm |title=The Republic of Cyprus |publisher=US Library of Congress |access-date=18 June 2012}}</ref> ان بحران جي نتيجي ۾ 21 ڊسمبر 1963ع تي يوناني ۽ ترڪ قبرصين وچ ۾ [[قبرصي بين البرادري تشدد|بين البرادري تشدد]] شروع ٿي ويو. ان کان پوءِ نڪوسيا کي [[گرين لائين (قبرص)|گرين لائين]] ذريعي يوناني قبرصي ۽ ترڪ قبرصي علائقن ۾ ورهايو ويو. هن لڪير جو نالو ان سائي رنگ واري قلم تان پيو، جيڪو [[گڏيل قومن]] جي هڪ آفيسر شهر جي نقشي تي لڪير ڪڍڻ لاءِ استعمال ڪيو هو.<ref>{{cite web |url=http://www.nicosia.org.cy/english/lefkosia_istoria_lefkosia1963.shtm |title=Nicosia Municipality |publisher=Nicosia.org.cy |access-date=10 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120307020610/http://www.nicosia.org.cy/english/lefkosia_istoria_lefkosia1963.shtm |archive-date=7 March 2012 |url-status=dead }}</ref> ان جي نتيجي ۾ ترڪ قبرصي حڪومت مان نڪري ويا، ۽ 1964ع ۾ وڌيڪ بين البرادري تشدد کان پوءِ ڪيترائي ترڪ قبرصي نڪوسيا جي ترڪ پاڙي ڏانهن منتقل ٿيا، جنهن سبب اتي سخت گنجاني پيدا ٿي وئي.<ref>{{cite web|first=Eric|last=Solsten|url=http://countrystudies.us/cyprus/13.htm |title=Intercommunal Violence |publisher=US Library of Congress |access-date=18 June 2012}}</ref> 15 جولاءِ 1974ع تي [[يوناني فوجي جنتا]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ٻيٽ کي [[يونان]] سان ملائڻ لاءِ [[1974ع قبرصي فوجي بغاوت|فوجي بغاوت]] ڪئي وئي. بغاوت صدر [[مڪاريوس ٽيون]] کي اقتدار تان هٽائي ڇڏيو ۽ سندس جاءِ تي ''[[اينوسس]]'' جو حامي قومپرست [[نيڪوس سامپسن]] مقرر ڪيو ويو.<ref name="TIME">{{Cite magazine |title=CYPRUS: Big Troubles over a Small Island |date=29 July 1974 |magazine=[[TIME]] |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,911440,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080307152514/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,911440,00.html |url-status=dead |archive-date=7 March 2008 }}</ref> هن [[فوجي بغاوت]] جي نتيجي ۾ 20 جولاءِ 1974ع تي [[قبرص تي ترڪ حملو|ترڪ فوج ٻيٽ تي حملو ڪيو]].<ref>{{cite web |url=http://www.nicosia.org.cy/english/lefkosia_istoria_1974.shtm |title=Nicosia Municipality |publisher=Nicosia.org.cy |access-date=10 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130417134703/http://www.nicosia.org.cy/english/lefkosia_istoria_1974.shtm |archive-date=17 April 2013 |url-status=dead }}</ref> فوجي ڪارروائي ٻن مرحلن تي ٻڌل هئي. حملي جو ٻيو مرحلو 14 آگسٽ 1974ع تي شروع ٿيو، جنهن دوران ترڪ فوجن پنهنجون پوزيشنون اڳتي وڌايون ۽ آخرڪار نڪوسيا جي اترئين حصي سميت قبرص جي 37 سيڪڙو علائقي تي قبضو ڪري ورتو. ويڙهه سبب ٻيٽ جي ٻنهي پاسن تي وڏي پيماني تي پناهگيرن جو بحران پيدا ٿيو.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=4dotrHSZLGUC&q=turkish+invasion+of+cyprus+number+of+people+killed&pg=PA221 |title=The Cyprus Conspiracy: America, Espionage and the Turkish Invasion. By Brendan O'Malley, Ian Craig |date=25 August 2001 |access-date=10 March 2012|isbn=9781860647376 |last1=O'Malley |first1=Brendan |last2=Craig |first2=Ian |publisher=Bloomsbury Academic }}</ref> 13 فيبروري 1975ع تي ترڪ قبرصي برادري ترڪ فوجن جي قبضي هيٺ علائقي ۾ [[قبرص جي ترڪ وفاقي رياست]] جو اعلان ڪيو.<ref name="NathanShaw212">Malcolm Nathan Shaw, ''International Law'', Cambridge University Press, 2003, {{ISBN|978-0-521-82473-6}}, [https://archive.org/details/internationallaw0000shaw/page/212 <!-- quote="On 13 February 1975 the Turkish Federated State of Cyprus was proclaimed in the area occupied by Turkish forces". --> p. 212.]</ref> 15 نومبر 1983ع تي ترڪ قبرصين [[اتر قبرص|اتر قبرص جي ترڪ جمهوريه]] طور پنهنجي آزاديءَ جو اعلان ڪيو، جنهن کي رڳو [[ترڪي]] تسليم ڪري ٿو، جڏهن ته بين الاقوامي برادري ان کي [[قبرص|جمهوريه قبرص]] جو حصو سمجهي ٿي، پر اهو جمهوريه قبرص جي اثرائتي ڪنٽرول هيٺ ناهي. 23 اپريل 2003ع تي [[ليڊرا پيلس]] وٽ [[قبرص ۾ گڏيل قومن جو بفر زون|گرين لائين]] پار ڪرڻ جو رستو کوليو ويو، جنهن سان 1974ع کان پوءِ پهريون ڀيرو ٻنهي پاسن جي وچ ۾ اچ وڃ جي اجازت ملي.<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2969089.stm |title=Emotion as Cyprus border opens |work=BBC News |date=23 April 2003 |access-date=21 July 2012}}</ref> ان کان پوءِ 9 مئي 2003ع تي [[آيوس ڊوميٽيوس]]/[[ميتهان، نڪوسيا|ميتهان]] ڪراسنگ پوائنٽ کوليو ويو.<ref>{{cite web|url=https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:2LSheATdp40J:www.moi.gov.cy/moi/pio/pio.nsf/All/669FE6D32B5DEEC5C2256DC3002DE05A/%24file/27%2520May%25202003.doc%3FOpenElement+10+May+2003+cyprus+ayios+dometios&hl=en&pid=bl&srcid=ADGEESgbI-U9uhq1bVhGCx5BFUodre7oF3QwDE4rsMeeqL649lLXb28-a00aVDd7gys3GDlE3WWZLQxke9bWGMANnv9_-6fqYkKb63ExxQit6UOC274BNZV5EZ-qRxlfpbS3IthcdMkv&sig=AHIEtbRoF8A2rV3CkgSAlD2q9y0lvFX4Pw |title=Report of the Secretary-General on the United Nations Operation in Cyprus |access-date=21 July 2012}}</ref> 3 اپريل 2008ع تي [[ليڊرا اسٽريٽ]] ڪراسنگ پڻ ٻيهر کوليو ويو.<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7327866.stm |title=Symbolic Cyprus crossing reopens |work=BBC News |date=3 April 2008 |access-date=21 July 2012}}</ref> 30 آڪٽوبر 2016ع تي نڪوسيا دنيا جو واحد گاديءَ وارو شهر بڻجي ويو، جنهن ۾ ٻه [[ٽائيم زون]] هئا. اهو ان وقت ٿيو، جڏهن ''[[ڊي فيڪٽو]]'' اتر قبرص جي ترڪ جمهوريه جي پارليامينٽ معياري وقت ختم ڪري ڇڏيو ۽ ترڪي جي پيروي ڪندي فيصلو ڪيو ته اتر قبرص سڄو سال [[UTC+03:00]] تي رهندو.<ref>{{cite news|url=http://cyprus-mail.com/2016/09/08/two-time-zones-cyprus-turkey-will-not-turn-clocks-back-next-month/|title=Cyprus to have two time zones, north to follow Turkey in refusing to turn clocks back|work=Cyprus Mail|date=8 September 2016|access-date=25 November 2016|archive-date=8 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108112525/http://cyprus-mail.com/2016/09/08/two-time-zones-cyprus-turkey-will-not-turn-clocks-back-next-month/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://cyprus-mail.com/2016/10/29/clocks-going-back-tonight/|title=Clocks going back tonight|work=Cyprus Mail|date=29 October 2016|access-date=25 November 2016|archive-date=11 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190111095723/http://cyprus-mail.com/2016/10/29/clocks-going-back-tonight/|url-status=dead}}</ref> ايندڙ سال اتر ۾ ترڪ قبرصي عوام جي تنقيد سبب، ترڪ قبرصي حڪومت باقي يورپ جي پيروي ڪندي ٻيهر معياري وقت تي موٽڻ جو فيصلو ڪيو. ==جاگرافي== ===آبهوا=== [[ٽروڊوس جبلن]] جي [[مينهن جي ڇانو]] واري علائقي ۾ واقع نڪوسيا جي آبهوا [[گرم نيم خشڪ آبهوا]] ([[ڪوپن آبهوا درجابندي]] ''BSh'') آهي، جنهن جي خاصيت گهٽ سالياني برسات ۽ نسبتاً وڌيڪ سراسري سالياني گرمي پد آهي.<ref>[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/66/World_K%C3%B6ppen_Map.jpg نقشو]</ref> شهر ۾ ڊگها، گرم کان نهايت گرم ۽ خشڪ اونهارا، ۽ نرم سيارا ٿين ٿا، جڏهن ته برسات جو گهڻو حصو سياري ۾ پوي ٿو. سياري جي برسات ڪڏهن ڪڏهن [[برف جا داڻا|برفاني داڻن]] سان گڏ ٿيندي آهي ۽ تمام گهٽ [[برفباري]] پڻ ٿيندي آهي. برف جو زمين تي گڏ ٿيڻ خاص طور تي ناياب آهي؛ آخري رڪارڊ ڪيل واقعا 1950ع، 1974ع، 1997ع، 2015ع ۽ 2022ع ۾ ٿيا. سياري جي راتين ۾ ڪڏهن ڪڏهن هلڪو [[پالو]] پڻ پوي ٿو. 4 سيپٽمبر 2020ع تي نڪوسيا ۾ {{convert|46.2|C|F|abbr=on|sp=us}} گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو، جيڪو قبرص ۾ هينئر تائين رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد هو.<ref>{{cite web|date=7 September 2020|title=Ιστορική θερμοκρασιακή καταγραφή - Καταρρίφθηκε το παγκύπριο ρεκόρ των 45.6 βαθμών Κελσίου|url=https://www.kitasweather.com/forecasts/istoriki-thermokrasiaki-katagrafi-katarrifthike-to-pagkiprio-rekor/|website=Kitasweather}}</ref> 25 فيبروري 2025ع تي نڪوسيا ۾ {{convert|-3.7|C|F|abbr=on|sp=us}} گرمي پد رڪارڊ ٿيو، جيڪو 1983ع ۾ اٿالاسا موسمياتي اسٽيشن تي رڪارڊ شروع ٿيڻ کان پوءِ شهر جو سڀ کان گهٽ گرمي پد هو.<ref>{{cite web | url=https://www.dom.org.cy/AWS/ALL_STATIONS_average.html | title=Athalassa -3.7C | archive-url=https://web.archive.org/web/20250225044658/https://www.dom.org.cy/AWS/ALL_STATIONS_average.html | accessdate=25 February 2025 | archive-date=25 February 2025 }}</ref> {{Weather box |location = [[اٿالاسا]]، نڪوسيا، اوچائي: 162 ميٽر (1991–2020) (<small>[https://tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?pagename=Paralimni&params=35_09_0_N_33_24_0_E_region:CY_type:city سيٽلائيٽ منظر]</small>) |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 24.0 |Feb record high C = 27.8 |Mar record high C = 33.4 |Apr record high C = 39.0 |May record high C = 43.9 |Jun record high C = 44.6 |Jul record high C = 44.6 |Aug record high C = 45.6 |Sep record high C = 46.2 |Oct record high C = 40.4 |Nov record high C = 32.6 |Dec record high C = 28.4 |year record high C = 46.2 |Jan high C = 15.8 |Feb high C = 16.6 |Mar high C = 20.0 |Apr high C = 24.7 |May high C = 29.8 |Jun high C = 34.4 |Jul high C = 37.5 |Aug high C = 37.4 |Sep high C = 34.0 |Oct high C = 29.2 |Nov high C = 22.7 |Dec high C = 17.7 |year high C = 26.7 |Jan mean C = 10.7 |Feb mean C = 11.2 |Mar mean C = 13.8 |Apr mean C = 17.7 |May mean C = 22.6 |Jun mean C = 27.1 |Jul mean C = 30.0 |Aug mean C = 30.0 |Sep mean C = 26.7 |Oct mean C = 22.5 |Nov mean C = 16.8 |Dec mean C = 12.5 |year mean C = 20.1 |Jan low C = 5.7 |Feb low C = 5.8 |Mar low C = 7.6 |Apr low C = 10.8 |May low C = 15.3 |Jun low C = 19.8 |Jul low C = 22.6 |Aug low C = 22.5 |Sep low C = 19.4 |Oct low C = 15.9 |Nov low C = 10.8 |Dec low C = 7.3 |year low C = 13.6 |Jan record low C = -2.3 |Feb record low C = -2.9 |Mar record low C = 0.0 |Apr record low C = 1.6 |May record low C = 7.5 |Jun record low C = 10.6 |Jul record low C = 10.5 |Aug record low C = 16.3 |Sep record low C = 13.0 |Oct record low C = 5.4 |Nov record low C = 0.3 |Dec record low C = -1.5 |year record low C = -2.9 |Jan precipitation mm = 53.2 |Feb precipitation mm = 41.5 |Mar precipitation mm = 29.1 |Apr precipitation mm = 21.1 |May precipitation mm = 26.2 |Jun precipitation mm = 14.5 |Jul precipitation mm = 4.9 |Aug precipitation mm = 1.2 |Sep precipitation mm = 10.8 |Oct precipitation mm = 24.4 |Nov precipitation mm = 39.3 |Dec precipitation mm = 64.1 |year precipitation mm = 330.2 |unit precipitation days = 1.0 mm |Jan precipitation days = 24.3 |Feb precipitation days = 21.9 |Mar precipitation days = 15.9 |Apr precipitation days = 11.3 |May precipitation days = 9.4 |Jun precipitation days = 3.7 |Jul precipitation days = 1.5 |Aug precipitation days = 1.0 |Sep precipitation days = 2.8 |Oct precipitation days = 10.0 |Nov precipitation days = 13.0 |Dec precipitation days = 24.6 |year precipitation days = 139.4 |Jan sun = 180.0 |Feb sun = 190.5 |Mar sun = 240.5 |Apr sun = 271.8 |May sun = 327.7 |Jun sun = 368.3 |Jul sun = 385.9 |Aug sun = 364.4 |Sep sun = 306.8 |Oct sun = 269.2 |Nov sun = 216.2 |Dec sun = 176.9 |year sun = 3298.4 |Jan humidity = 76 |Feb humidity = 74 |Mar humidity = 68 |Apr humidity = 62 |May humidity = 58 |Jun humidity = 53 |Jul humidity = 53 |Aug humidity = 58 |Sep humidity = 59 |Oct humidity = 62 |Nov humidity = 69 |Dec humidity = 77 |year humidity = 64 |source 1 = [[عالمي موسميات تنظيم]] جا معمول (NOAA)<ref>{{cite web |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Cyprus/CSV/ |title = Athalassa Radiosonde Climate Normals 1991-2020 |publisher = [[NOAA]] |language = en-us |archive-url = https://web.archive.org/web/20240420073348/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Cyprus/CSV/AthalassaRadiosonde_17607.csv |archive-date = 2024-04-20}}</ref>}} ==شهري منظر== 2023ع جي مطابق، يورپي گادي وارن شهرن مان نڪوسيا ۾ سائي علائقن جو تناسب سڀ کان گهٽ آهي، جتي شهر جي رڳو ٽي سيڪڙو ايراضي وڻن سان ڍڪيل آهي.<ref>{{Cite web |date=24 September 2023 |title=Searching for shade and trees in Nicosia |url=https://cyprus-mail.com/2023/09/24/searching-for-shade-and-trees-in-nicosia/ |access-date=27 June 2024 |publisher= [[Cyprus Mail]] |language=en-GB}}</ref> ===گرين لائين جي ڏکڻ ۾=== [[File:Nicosia panoramic view Cyprus Tower 25 Jean Nouvel.jpg|thumb|left|[[شاڪولاس ٽاور]] تان نڪوسيا جو منظر]] [[File:Nicosia 1.jpg|thumb|left|[[ليڊرا اسٽريٽ]]]] [[File:Lefkosia-green-line-b.jpg|thumb|left|نڪوسيا ۾ بفر زون]] [[File:Close to the buffer zone - panoramio.jpg|thumb|نڪوسيا جي سرحد ڀرسان گهٽي]] [[ليڊرا اسٽريٽ]] ڀتين سان گهيريل شهر جي مرڪز ۾ واقع آهي. تاريخي طور هي گهٽي گاديءَ واري شهر جي سڀ کان مصروف خريداري واري گهٽي رهي آهي. ان سان لڳندڙ گهٽيون پراڻي شهر جي سڀ کان وڌيڪ سرگرم حصي ڏانهن وڃن ٿيون، جنهن جون خاصيتون سوڙهيون گهٽيون، بوتيڪ، بار ۽ آرٽ ڪيفي آهن. اڄ هيءَ گهٽي پاڻ هڪ تاريخي ماڳ آهي. ان جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|1|km|1|abbr=on|sp=us}} آهي ۽ اها پراڻي شهر جي اترين ۽ ڏاکڻي حصن کي ڳنڍي ٿي. [[اي او ڪي اي|اي او ڪي اي مهم]] (1955ع کان 1959ع) دوران، هن گهٽيءَ کي غير رسمي طور ''قتل جو ميل'' سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ ته قومپرست ويڙهاڪن پاران هن گهٽيءَ تي برطانوي نوآبادياتي عملدارن کي بار بار نشانو بڻايو ويندو هو.<ref>{{cite news|title=The First Move |date= 27 August 1956 |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,864100-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080407234812/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,864100-1,00.html |url-status=dead |archive-date=7 April 2008 |work=Time Magazine |access-date= 20 March 2008 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.britains-smallwars.com/cyprus/war.html |title=War and Politics-Cyprus |publisher=Britains-smallwars.com |access-date=10 March 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216001406/http://www.britains-smallwars.com/cyprus/war.html |archive-date=16 December 2008 }}</ref> 1963ع ۾، قبرصي آئين ۾ تجويز ڪيل ترميمن جي اعلان کان پوءِ يوناني قبرصي ۽ ترڪ قبرصي برادرين وچ ۾ دشمني شروع ٿيڻ دوران، ترڪ قبرصي نڪوسيا جي اترين حصي ڏانهن هليا ويا، جيڪو سڄي ٻيٽ ۾ موجود ڪيترن ئي [[ترڪ قبرصي انڪليو|ترڪ قبرصي انڪليوز]] مان هڪ بڻجي ويو. شهر جي اترين ۽ ڏاکڻي حصن کي ڳنڍيندڙ ڪيترين ئي گهٽين، جن ۾ ليڊرا اسٽريٽ پڻ شامل هئي، تي رڪاوٽون لڳايون ويون. 1974ع ۾ قبرص تي ترڪي جي حملي دوران، ترڪ فوجن اتر نڪوسيا تي قبضو ڪيو، جيئن هنن قبرص جي اترين حصي تي پڻ قبضو ڪيو. ٻيٽ جي ترڪ ڪنٽرول هيٺ اترين حصي ۽ ڏاکڻي حصي کي الڳ ڪرڻ لاءِ جنگبندي واري لائين سان گڏ بفر زون قائم ڪيو ويو. هي بفر زون ليڊرا اسٽريٽ مان گذري ٿو. ٻنهي برادرين وچ ۾ معاهدي تائين پهچڻ جي ڪيترين ئي ناڪام ڪوششن کان پوءِ، ليڊرا اسٽريٽ 3 اپريل 2008ع تي ٻيهر کولي وئي. [[File:Nicosia 01-2017 img09 StJohn the Apostle Church.jpg|thumb|upright|[[سينٽ جان ڪيٿيڊرل، نڪوسيا|سينٽ جان ڪيٿيڊرل]]]] ليڊرا اسٽريٽ جي اوڀر ۾ [[فانيروميني اسڪوائر]] واقع آهي، جيڪو 1974ع کان اڳ نڪوسيا جو مرڪز هو. هتي ڪيترين ئي تاريخي عمارتن ۽ يادگارن سميت فانيروميني چرچ، [[فانيروميني اسڪول]]، فانيروميني لائبريري ۽ قبرصي قومي شهيدن جو [[مقبرو]] واقع آهن. فانيروميني چرچ 1872ع ۾ ان ئي هنڌ تي موجود هڪ اڳوڻي چرچ جي جاءِ تي تعمير ڪيو ويو، جنهن جي اڏاوت ۾ لا ڪاوا قلعي ۽ هڪ اڳوڻي ڪانوينٽ جا پٿر استعمال ڪيا ويا.<ref name=":0">{{Cite web |title=The Holy Church of Phaneromeni – Faneromeni |url=https://faneromeni.cy/en/the-holy-church-of-phaneromeni/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260314155730/https://faneromeni.cy/en/the-holy-church-of-phaneromeni/ |archive-date=March 14, 2026 |access-date=April 27, 2026 |website=faneromeni.cy |language=en-GB}}</ref> چرچ جي صحن ۾ قبرصي قومي شهيدن جو مقبرو آهي، جنهن ۾ [[قبرص جو ڪيپريانوس|آرچ بشپ ڪيپريانوس]] ۽ ٻين بشپن جا باقيات رکيل آهن، جن کي [[1821ع جو انقلاب|1821ع جي بغاوت]] دوران عثمانين سراءِ اسڪوائر ۾ ڦاهي ڏني هئي.<ref name=":0" /> فانيروميني اسڪوائر [[اوناساگورو اسٽريٽ]] ڏانهن وڃي ٿو، جيڪا تاريخي مرڪز جي هڪ ٻي مصروف خريداري واري گهٽي آهي. [[آرچ بشپ جو محل، نڪوسيا|آرچ بشپ جو محل]] آرچ بشپ ڪيپريانوس اسڪوائر تي واقع آهي. جيتوڻيڪ اهو ڏسڻ ۾ وڌيڪ پراڻو لڳي ٿو، پر موجوده عمارت 1956ع ۾ وينيشيائي احيا واري طرز ۾ تعمير ڪئي وئي. محل جي ڀرسان آخري گوٿڪ دور جو [[سينٽ جان ڪيٿيڊرل، نڪوسيا|سينٽ جان ڪيٿيڊرل]] (1665ع) آهي، جيڪو پنهنجي فريسڪوز لاءِ مشهور آهي. پراڻي شهر جي چوڌاري ڀتين ۾ ٽي دروازا آهن: [[ڪيرينيا گيٽ]]، جيڪو اتر ۽ خاص طور [[ڪيرينيا]] ڏانهن اچ وڃ لاءِ استعمال ٿيندو هو؛ [[فاماگوستا گيٽ]]، جيڪو [[فاماگوستا]]، [[لارناڪا]]، [[ليماسول]] ۽ [[ڪارپاسيا (شهر)|ڪارپاسيا]] ڏانهن ۽ اتان ايندڙ رستن لاءِ استعمال ٿيندو هو؛ ۽ [[پافوس گيٽ]]، جيڪو اولهه ۽ خاص طور [[پافوس]] ڏانهن رسائي فراهم ڪندو هو. ٽيئي دروازا چڱيءَ طرح محفوظ آهن،<ref name=kesh2>Keshishian, Kevork K. (1978). ''Nicosia: Capital of Cyprus Then and Now'', pp. 78–83, The Mouflon Book and Art Centre.</ref> جڏهن ته فاماگوستا گيٽ هاڻي آرٽ نمائشن ۽ موسيقي جي پروگرامن لاءِ جڳهه طور استعمال ٿئي ٿو.<ref>{{Cite web |last=Christos |title=Famagusta Gate (Pyli Ammochostou) |url=https://www.visitcyprus.com/index.php/en/discovercyprus/culture/sites-monuments/202-famagusta-gate-pyli-ammochostou |access-date=2023-12-07 |website=www.visitcyprus.com |language=en-GB}}</ref> تاريخي مرڪز ڀتين جي اندر واقع آهي، پر جديد شهر انهن کان ٻاهر تائين پکڙجي چڪو آهي. هن وقت شهر جو مکيه چوڪ [[ايليفٿيريا اسڪوائر]] آهي، جتي پراڻو سٽي هال، پوسٽ آفيس ۽ لائبريري واقع آهن. هن چوڪ کي [[زاها حديد آرڪيٽيڪٽس]] نئين سر ڊزائين ڪيو ۽ 2021ع ۾ عوام لاءِ کوليو ويو،<ref>{{Cite web |date=2021-12-14 |title=Eleftheria Square / Zaha Hadid Architects |url=https://www.archdaily.com/973570/eleftheria-square-zaha-hadid-architects |access-date=2023-12-06 |website=ArchDaily |language=en-US}}</ref> ۽ اهو پراڻي شهر کي نئين شهر سان ڳنڍي ٿو، جتي [[اسٽاسيڪراتوس اسٽريٽ]]، [[ٿيمسٽوڪلي ڊيروي ايونيو]] ۽ [[ماڪاريو ايونيو، نڪوسيا|ماڪاريو ايونيو]] جهڙيون مکيه خريداري واريون گهٽيون واقع آهن. اڳوڻي [[ليڊرا]] بادشاهت جي ماڳ تي هاڻي [[ليڊرون آرڪيالاجيڪل لوڪل ميوزيم]] واقع آهي. [[File:Nicosia 01-2017 img10 Archbishops Palace.jpg|thumb|left|آرچ بشپ جو محل]] [[آرچ بشپ جو محل، نڪوسيا|آرچ بشپ جي محل]] ۾ هڪ [[بازنطيني]] عجائب گهر آهي، جنهن ۾ ٻيٽ تي مذهبي آئڪنن جو سڀ کان وڏو مجموعو موجود آهي. [[ليوينٽس ميونسپل ميوزيم آف نڪوسيا|ليوينٽس ميونسپل ميوزيم]] نڪوسيا جو واحد تاريخي عجائب گهر آهي. ٻين عجائب گهرن ۾ [[قبرص جو نسلياتي عجائب گهر]] شامل آهي. نڪوسيا ۾ [[قبرص جي آرمينيائي پريليچر|آرمينيائي آرچ بشپ جو مرڪز]]، هڪ ننڍڙو ٻڌ ڌرم جو مندر، [[قبرص جي مارونائيٽ ڪيٿولڪ آرڪيپارڪي|مارونائيٽ آرچ بشپ جو مرڪز]] ۽ هڪ [[رومن ڪيٿولڪ چرچ]] پڻ موجود آهن. ===گرين لائين جي اتر ۾=== {{main|اتر نڪوسيا#شهري منظر}} [[File:Samanbahçe in North Nicosia.jpg|thumb|left|تاريخي سامانباهچي پاڙو]] [[File:Nicosia 01-2017 img32 AtatuerkSquare.jpg|thumb|upright|right|سرايونو اسڪوائر]] [[File:Night at Yenişehir, Nicosia.jpg|thumb|left|[[يني شهير، نڪوسيا|يني شهير]] پاڙي جو هڪ منظر]] [[File:Pedieos river walking routes Green leaf Nicosia Republic of Cyprus.jpg|thumb|right|پيڊيئوس درياهه جو پنڌ وارو رستو]] ڀتين سان گهيريل شهر جي مرڪز ۾ [[سرايونو اسڪوائر]] واقع آهي. هن چوڪ کي "نڪوسيا جي دل" سڏيو ويو آهي ۽ تاريخي طور اهو ترڪ قبرصي برادريءَ جو ثقافتي مرڪز رهيو آهي.<ref name=sarac>{{cite web|title=İki paradan bir milyona... Saraçoğlu'ndan Ecevit'e...|url=http://www.kibris.net/basin/yazarlarimiz/serbest/hasanhasturer/arsiv/2004/kasim_2004/14_kasim_2004.htm|publisher=kibris.net|access-date=3 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304034324/http://www.kibris.net/basin/yazarlarimiz/serbest/hasanhasturer/arsiv/2004/kasim_2004/14_kasim_2004.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}</ref> چوڪ جي وچ ۾ وينيشيائي ٿنڀو بيٺل آهي، جنهن کي مقامي ماڻهو رڳو "اوبيليسڪ" ("Dikiltaş") چون ٿا ۽ اهو ملڪ جي حڪومت جي علامت آهي.<ref name=sarac/> هي ٿنڀو 1550ع ۾ وينيشيائين قديم شهر [[سلاميس، قبرص|سلاميس]] مان آندو هو.<ref>{{cite web|title=Venedik Sütunu|url=http://www.lefkosabelediyesi.org/tr/index.php/lefkosa/turistikyerler/10-genel/58-venediksutunu|publisher=Nicosia Turkish Municipality|access-date=3 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150103051925/http://www.lefkosabelediyesi.org/tr/index.php/lefkosa/turistikyerler/10-genel/58-venediksutunu|archive-date=3 January 2015|url-status=dead}}</ref> گرني ايونيو سرايونو کي [[ڪيرينيا گيٽ]] ۽ ان جي سامهون واقع انونو اسڪوائر سان ڳنڍي ٿو. هن ايونيو کي "ڀتين سان گهيريل شهر جي علامت" قرار ڏنو ويو آهي ۽ هتي ڪيترائي دڪان ۽ ريسٽورنٽ موجود آهن.<ref>{{cite web|title=Girne Caddesi'nin dokusu değişecek|url=http://www.kibrispostasi.com/index.php/cat/87/news/139612/PageName/LEFKOSA|publisher=Kıbrıs Postası|access-date=3 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304050823/http://www.kibrispostasi.com/index.php/cat/87/news/139612/PageName/LEFKOSA|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}</ref> [[ليڊرا اسٽريٽ]] چيڪ پوائنٽ جي ڀرسان اراستا علائقو واقع آهي. هن علائقي کي 2013ع ۾ پيادلن لاءِ مخصوص ڪيو ويو ۽ هتي تاريخي خريداري وارين گهٽين جو هڪ ڄار موجود آهي، جيڪو کاڌي ۽ روايتي شين سان اوڀر جي خريداري واري روايت جي عڪاسي ڪري ٿو.<ref>{{cite web|title=Arasta|url=http://www.lefkosabelediyesi.org/tr/index.php/lefkosa/turistikyerler/10-genel/44-arasta|publisher=LTB|access-date=4 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150104050409/http://www.lefkosabelediyesi.org/tr/index.php/lefkosa/turistikyerler/10-genel/44-arasta|archive-date=4 January 2015|url-status=dead}}</ref> ڀرسان [[بيوڪ خان]]، جيڪو ٻيٽ جو سڀ کان وڏو ڪاروان سراءِ آهي، عثمانين 1572ع ۾ تعمير ڪيو ۽ هاڻي ثقافتي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو.<ref>{{cite web|title=Arasta boş, Büyük Han kaynıyor!|url=http://www.kibrispostasi.com/index.php/cat/35/news/131989/PageName/KIBRIS_HABERLERI|publisher=Kıbrıs Postası|access-date=4 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304045857/http://www.kibrispostasi.com/index.php/cat/35/news/131989/PageName/KIBRIS_HABERLERI|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Büyük Han|url=http://www.lefkosabelediyesi.org/tr/index.php/lefkosa/turistikyerler/10-genel/57-butukhan|publisher=LTB|access-date=4 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150104050529/http://www.lefkosabelediyesi.org/tr/index.php/lefkosa/turistikyerler/10-genel/57-butukhan|archive-date=4 January 2015|url-status=dead}}</ref> گرني ايونيو جي اولهه ۾ سامانباهچي پاڙو آهي، جيڪو 19هين صديءَ ۾ حڪومت تعمير ڪرايو ۽ ان کي ٻيٽ تي سماجي رهائش جو پهريون مثال سمجهيو وڃي ٿو. اهو اڄ به رهائشي علائقو آهي.<ref>{{cite web|title=Samanbahçe Evleri|url=http://www.lefkosabelediyesi.org/tr/index.php/lefkosa/turistikyerler/10-genel/54-samanbahceevleri|publisher=Nicosia Turkish Municipality|access-date=4 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150104051014/http://www.lefkosabelediyesi.org/tr/index.php/lefkosa/turistikyerler/10-genel/54-samanbahceevleri|archive-date=4 January 2015|url-status=dead}}</ref> ڀتين سان گهيريل شهر جو هڪ ٻيو اهم مرڪز [[سليميه مسجد، نڪوسيا|سليميه مسجد]] آهي، جيڪا اصل ۾ سينٽ صوفيا ڪيٿيڊرل طور تعمير ڪئي وئي هئي. هي مسجد اتر قبرص جو مکيه مذهبي مرڪز آهي. اها 1209ع کان 1228ع جي وچ ۾ قبرص جي لاطيني چرچ پاران فرانسيسي ڪيٿيڊرلن سان مشابهت رکندڙ گوٿڪ طرز ۾ تعمير ڪئي وئي هئي.<ref>{{cite web|title=Selimiye Cami|url=http://www.lefkosabelediyesi.org/tr/index.php/lefkosa/turistikyerler/10-genel/48-sekimiyecami|publisher=LTB|access-date=4 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150104051005/http://www.lefkosabelediyesi.org/tr/index.php/lefkosa/turistikyerler/10-genel/48-sekimiyecami|archive-date=4 January 2015|url-status=dead}}</ref> مسجد جي ڀرسان [[بيدستان، نڪوسيا|بيدستان]] آهي، جيڪا بازنطيني ۽ گوٿڪ طرز جي هڪ وڏي يوناني چرچ جي عمارت آهي، جيڪا 14هين صديءَ ۾ تعمير ٿي. عثماني دور ۾ ان کي بازار طور استعمال ڪيو ويندو هو. اڄ اهو ثقافتي مرڪز طور استعمال ٿئي ٿو، جتي ڪنسرٽ ۽ ميلن سميت مختلف ثقافتي سرگرميون منعقد ٿين ٿيون.<ref>{{cite web|title=Trio Arion oda müziği konserler dizisi yarın başlıyor|url=http://www.kibrispostasi.com/index.php/cat/35/news/134861/PageName/KIBRIS_HABERLERI|publisher=Kıbrıs Postası|access-date=4 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150725014926/http://www.kibrispostasi.com/index.php/cat/35/news/134861/PageName/KIBRIS_HABERLERI|archive-date=25 July 2015|url-status=dead}}</ref><ref name=stwingcity>{{cite web|last1=Dreghorn|first1=William|title=The Antiquities of Turkish Nicosia|url=http://www.stwing.upenn.edu/~durduran/drnic1.html#selim|publisher=stwing.upenn.edu|access-date=4 January 2015}}</ref> ڀتين سان گهيريل شهر کان ٻاهر نڪوسيا جا پاڙا اندروني پراڻي شهر جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ کليل آهن، جتي رستا ۽ چوراهه وڌيڪ ويڪرا آهن. انهن علائقن ۾ گهڻ ماڙ ڪنڪريٽ عمارتون نمايان آهن. شهر جي ٻاهرين علائقن ۾ وچولي ۽ مٿئين طبقن سان تعلق رکندڙ ماڻهن جون ڪيتريون وڏيون ۽ شاندار رهائشي ڪوٺيون تعمير ٿيل آهن.<ref>{{cite web|title=Urbanization in Cyprus|url=http://e-dergi.atauni.edu.tr/index.php/dogucografya/article/view/6916/6345|publisher=Eastern Geography Review|access-date=6 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20120818005743/http://e-dergi.atauni.edu.tr/index.php/dogucografya/article/view/6916/6345|archive-date=18 August 2012|url-status=dead}}</ref> ==سياست ۽ انتظاميا== ===ميٽروپوليٽن علائقي جي حڪمراني=== [[File:Nicosia conurbation map.png|thumb|upright=1.15|alt=گريٽر نڪوسيا جو نقشو|گريٽر نڪوسيا]] گريٽر نڪوسيا جو انتظام ڪيترين ئي ميونسپلٽين پاران ڪيو وڃي ٿو. مرڪز ۾ خود نڪوسيا شهر جي ميونسپلٽي آهي. ٻين ميونسپلٽين ۾ [[اسٽرووولوس]]، [[لاڪاتاميا]]، [[لاٽسيا]]، [[اگلانجيا]]، [[اينگومي]]، [[آييوس ڌوميٽيوس]] ۽ 2011ع کان [[گيري، قبرص|گيري]] ۽ [[تسيري]] شامل آهن. شهري علائقي جي آبادي 300,000 آهي (2011ع جي آدمشماري، گڏوگڏ 2006ع جي ترڪ قبرصي انتظام هيٺ ٿيل آدمشماري)، جن مان 100,000 ماڻهو نڪوسيا جي ميونسپل حدن اندر رهن ٿا. جيئن ته نڪوسيا ميونسپلٽي جون الڳ برادريءَ تي ٻڌل ميونسپل انتظامي اداريون آهن، تنهنڪري 67,904 جي آبادي رکندڙ اسٽرووولوس (2011ع جي آدمشماري) گريٽر نڪوسيا جي سمورن مقامي ادارن مان سڀ کان وڏو آهي. نڪوسيا ميونسپلٽي اندر آباديءَ جو وڏو حصو تازو شامل ڪيل ٻاهرين علائقن [[ڪائماڪلي]]، [[پالوريوٽيسا]]، [[اومورفيتا]] ۽ [[آييوئي اومولوئيٽس، نڪوسيا|آيي اومولوئيٽس]] ۾ رهي ٿو. گريٽر نڪوسيا لاءِ ڪا الڳ ميٽروپوليٽن اٿارٽي موجود ناهي. ان جي بدران، وسيع علائقي جون مختلف ذميواريون ۽ انتظامي ڪم نڪوسيا ضلعي جي انتظاميا، نڪوسيا واٽر بورڊ جهڙن ادارن ۽ ڪجهه حد تائين نڪوسيا ميونسپلٽي ۾ ورهايل آهن. نڪوسيا واٽر بورڊ هيٺين ميونسپلٽين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو: نڪوسيا، اسٽرووولوس، اگلانجيا، اينگومي، آييوس ڌوميٽيوس، لاٽسيا، گيري ۽ تسيري. بورڊ ۾ هر ميونسپل ڪائونسل پاران نامزد ڪيل ٽي ميمبر ۽ حڪومت پاران مقرر ڪيل ٽي ميمبر شامل آهن. حڪومتي ميمبرن ۾ عام طور نڪوسيا ضلعي جو ضلعي آفيسر، جيڪو بورڊ جي صدارت ڪري ٿو، اڪائونٽنٽ جنرل ۽ واٽر ڊپارٽمينٽ جو ڊائريڪٽر شامل هوندا آهن. بورڊ انٿوپولس ۽ ارگاتيس کي پڻ پاڻي فراهم ڪري ٿو، جن لاءِ حڪومت نمائندا مقرر ڪري ٿي. نتيجي طور گريٽر نڪوسيا جون ميونسپلٽيون بورڊ ۾ اڪثريت رکن ٿيون.<ref>[http://www.wbn.org.cy Official web site of the Nicosia Water Board] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190716033611/http://www.wbn.org.cy/ |date=2019-07-16 }} (extract 20 May 2013)</ref> نڪوسيا سيوريج بورڊ تي پڻ گريٽر نڪوسيا جي ميونسپلٽين جي اڪثريتي ڪنٽرول آهي. ان جو ''بموجب عهدو'' چيئرمين نڪوسيا جو ميئر هوندو آهي، ۽ ان ۾ نڪوسيا (6 ميمبر)، اسٽرووولوس (5 ميمبر)، اگلانجيا (2 ميمبر)، لاڪاتاميا (2 ميمبر)، آييوس ڌوميٽيوس (2 ميمبر)، اينگومي (2 ميمبر) ۽ لاٽسيا (1 ميمبر) جي ميونسپلٽين پاران چونڊيل ميمبر شامل هوندا آهن. گندي پاڻي جي صفائي وارو پلانٽ [[هاسپولات]] ۾ آهي. نڪوسيا جو سيوريج نظام لڳ ڀڳ 140,000 ماڻهن ۽ {{convert|20|km2|0|abbr=on|sp=us}} ايراضي کي خدمتون فراهم ڪري ٿو. ايندڙ گندي پاڻي جو لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو ترڪ قبرصي پاسي کان اچي ٿو.<ref>[http://www.sbn.org.cy Official web site of the Nicosia Sewerage Board] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201009034529/http://www.sbn.org.cy/ |date=2020-10-09 }} (extract 20 May 2013)</ref> عوامي ٽرانسپورٽ مقامي اختيارين جي ڪنٽرول هيٺ ناهي، بلڪه اها نڪوسيا ضلعي جي انتظاميا هيٺ اچي ٿي، جيڪا گهرو معاملن واري وزارت جو هڪ ادارو آهي. ٽرانسپورٽ جون خدمتون، خاص طور بسون ۽ ٽيڪسيون، او ايس اي ايل جهڙن نجي آپريٽرن پاران فراهم ڪيون وڃن ٿيون.<ref>{{Cite web |url=http://www.osel.com.cy/ |title=Official web site of Organization for Communications of Nicosia District |access-date=23 September 2011 |archive-date=6 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120606042432/http://www.osel.com.cy/ |url-status=dead }}</ref> 2019ع جي آخر ۾ نڪوسيا ضلعي ۾ ٽرانسپورٽ جون خدمتون فراهم ڪرڻ جو ٺيڪو ٽينڊر ذريعي هڪ نجي ڪنسورشيم کي ڏنو ويو، جنهن کان 5 جولاءِ 2020ع تي نظام سنڀالڻ جي اميد هئي.<ref>{{Cite web|url=https://in-cyprus.philenews.com/nicosia-bus-services-in-the-hands-of-kapnos-consortium/|title=Nicosia bus services in the hands of Kapnos consortium|website=in-cyprus.philenews.com|access-date=9 April 2020|archive-date=4 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200804130652/https://in-cyprus.philenews.com/nicosia-bus-services-in-the-hands-of-kapnos-consortium/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://politis.com.cy/politis-news/kypros/leoforeia-leykosias-ypografike-i-symvasi/|title=Λεωφορεία Λευκωσίας: Υπογράφηκε η σύμβαση|date=24 January 2020}}</ref> ===نڪوسيا ميونسپلٽي=== {{see also|نڪوسيا ميونسپلٽي جي ميئرن جي فهرست}} [[File:NICOSIA, 11 AUGUST, 2011 114.jpg|thumb|upright|left|[[ايليفٿيريا اسڪوائر]] ۾ نڪوسيا ميونسپلٽي جي پراڻي عمارت]] [[نڪوسيا ميونسپلٽي]] ڀتين سان گهيريل شهر ۽ ان سان لڳندڙ ويجهن علائقن اندر سڀني ميونسپل ذميوارين جي ذميوار آهي. آئين موجب حڪومت جون مختلف اهم عمارتون ۽ هيڊڪوارٽر نڪوسيا جي ميونسپل حدن اندر واقع هجڻ گهرجن.<ref>e.g. Constitution of Cyprus Article 153, s2 – "The seat of the High Court shall be in the capital of the Republic."</ref> تنهن هوندي به، آئين ۾ نڪوسيا سميت پنجن وڏن شهرن لاءِ الڳ ميونسپلٽين جو بندوبست ڪيو ويو آهي،<ref>Constitution of Cyprus Article 173 – "Separate municipalities shall be created in the five largest towns of the Republic, that is to say, Nicosia, Limassol, Famagusta, Larnaca and Paphos by the Turkish inhabitants thereof"</ref> ۽ نڪوسيا جي صورت ۾ الڳ انتظاميا 1958ع ۾ قائم ڪئي وئي. ترڪ ميونسپل ڪميٽين (عارضي بندوبستن) جو قانون، 1959ع<ref>Law 1959 c3</ref> هڪ ميونسپل اٿارٽي قائم ڪئي جيڪا "ترڪ ميونسپل ڪميٽي" هلائيندي هئي، جنهن جي تعريف هن ريت ڪئي وئي: "ماڻهن جو اهو ادارو جيڪو پهرين جولاءِ 1958ع تي يا ان کان پوءِ نڪوسيا، ليماسول، فاماگوستا، لارناڪا ۽ پافوس شهرن ۾ اتي جي ترڪ رهواسين طرفان انهن شهرن جي ميونسپل حدن اندر ميونسپل ڪم سرانجام ڏيڻ جي مقصد لاءِ قائم ڪيو ويو." [[نڪوسيا ترڪ ميونسپلٽي]]، جيڪا 1958ع ۾ قائم ٿي، شهر جي اترين ۽ اتر اولهندي حصن ۾ ميونسپل ذميواريون سرانجام ڏئي ٿي.<ref>Phoebe Koundouri, ''Water Resources Allocation: Policy and Socioeconomic Issues in Cyprus'', [https://books.google.com/books?id=f957ycdkGsMC&dq=%22is+responsible+for+all+the+municipal+duties+and%22&pg=PA70 p. 70.]</ref> شهر جا باقي علائقا، جيڪي ڏکڻ ۽ اوڀر ۾ آهن، نڪوسيا ميونسپلٽي جي انتظام هيٺ آهن. ===نڪوسيا ترڪ ميونسپلٽي=== [[File:Lefkoşa Türk Belediyesi.JPG|thumb|right|alt=نڪوسيا ترڪ ميونسپلٽي جي عمارت|نڪوسيا ترڪ ميونسپلٽي جي عمارت]] نڪوسيا ترڪ ميونسپلٽي قائم ڪرڻ جي پهرين ڪوشش 1958ع ۾ ڪئي وئي. آڪٽوبر 1959ع ۾ برطانوي نوآبادياتي انتظاميا ترڪ ميونسپل ڪميٽين جو قانون منظور ڪيو. 1960ع ۾ قبرص جي آزاديءَ جي اعلان سان، [[قبرص جي جمهوريه]] جي آئين ترڪ قبرصين کي پنهنجي ميونسپلٽي قائم ڪرڻ جو حق ڏنو.<ref>Phoebe Koundouri, ''Water Resources Allocation: Policy and Socioeconomic Issues in Cyprus'', Springer, 2010, [https://books.google.com/books?id=f957ycdkGsMC&dq=%221960+Constitution+of+the+Republic+of+Cyprus+gave+the+right+to%22&pg=PA70 p. 70.]</ref><ref>''The Middle East: a survey and directory of the countries of the Middle East'', Europa Publications., 1966, [https://books.google.com/books?id=yl4gAQAAMAAJ&q=%22+the+Turkish+municipality+of+Nicosia+asked+for+a+similar+decision+against+the+Council+of+Ministers%22 p. 171.]</ref><ref name="const">{{cite web |url=http://www.cyprus.gov.cy/portal/portal.nsf/0/f7eb7480579b1a50c2256fdb0040a003?OpenDocument&ExpandSection=5#_Section5 |title=The Constitution – Appendix D: Part 12 – Miscellaneous Provisions |language=el |publisher=Cyprus.gov.cy |access-date=10 March 2012 |archive-date=5 August 2012 |archive-url=https://archive.today/20120805123156/http://www.cyprus.gov.cy/portal/portal.nsf/0/f7eb7480579b1a50c2256fdb0040a003?OpenDocument&ExpandSection=5#_Section5 |url-status=dead }}</ref> 1962ع ۾ الڳ ميونسپلٽين جي قيام بابت ٻنهي ڌرين جون ڳالهيون ناڪام ٿيڻ سبب، عملدرآمد وارو قانون ڪڏهن به منظور نه ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.cyprus-conflict.net/municipalities%20pt%202.html |title=The Issue of Separate Municipalities and the Birth of the New Republic: Cyprus 1957–1963 (University of Minnesota Press, 2000) |publisher=Cyprus-conflict.net |access-date=10 March 2012 |archive-date=26 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326163329/http://www.cyprus-conflict.net/municipalities%20pt%202.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/cytoc.html |title=The Library of Congress – Country Studies: Cyprus – Ch. 4 – 1960 Constitution |publisher=Lcweb2.loc.gov |date=27 July 2010 |access-date=10 March 2012}}</ref> 1974ع جي ترڪ حملي کان پوءِ نڪوسيا جي مڪمل ورهاڱي کان وٺي، نڪوسيا ترڪ ميونسپلٽي اتر نڪوسيا جي ''[[ڊي فيڪٽو]]'' مقامي اٿارٽي بڻجي وئي. نڪوسيا ترڪ ميونسپلٽي قبرص ترڪ ميونسپلٽين جي يونين جي ميمبر آهي.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=EZEeqAdvwDgC&q=TRNC+Local+Government+Units+and+their+unions&pg=PA420|title=Comparative E-Government | first=Christopher G. |last=Reddick|isbn=978-1-4419-6535-6|date=2010-08-19 |publisher=Springer }}</ref> ان جو ميئر [[مهِمت هارمانجي]] آهي، جيڪو [[ڪميونل ڊيموڪريسي پارٽي]] سان تعلق رکي ٿو. ===گريٽر نڪوسيا جون ٻيون ميونسپلٽيون=== 1986ع تائين مضافاتي ميونسپلٽيون موجود نه هيون. پوءِ ميونسپل قانون 111/1985 ۾ مقرر ڪيل طريقيڪار تحت اسٽرووولوس، اينگومي، آييوس ڌوميٽيوس، اگلانجيا، لاٽسيا ۽ لاڪاتاميا کي ميونسپلٽيون بڻايو ويو.<ref>{{Cite web |url=http://www.engomi.org.cy/ |title=Official web site of Engomi municipality, history section (Greek version) |access-date=20 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826091849/http://engomi.org.cy/ |archive-date=26 August 2013 |url-status=dead }}</ref> هر ميونسپل ڪائونسل ۾ ميمبرن جو تعداد ميونسپل قانون 111/1985 تحت آباديءَ جي انگن اکرن مطابق مقرر ٿيل آهي. ڪائونسل جا سڀئي ميمبر سڌي ريت عوام طرفان پنجن سالن جي مدي لاءِ چونڊيا وڃن ٿا. ===انتظامي ورهاست ۽ آبادي=== {{main|نڪوسيا جون انتظامي ورهاستون}} [[File:Nicosia local government units (2).png|thumb|انتظامي ورهاستون (2011ع جي آدمشماري)]] تازي آدمشماري موجب، شهري حدن اندر نڪوسيا کي 29 انتظامي يونٽن ۾ ورهايو ويو آهي. انگريزيءَ ۾ اهڙي يونٽ کي ''[[پاڙو (شهري ورهاست)|quarter]]، neighbourhood، [[parish]]، enoria'' يا ''[[محلو]]'' چيو وڃي ٿو. اهي يونٽ هي آهن: [[آييوس اندرياس (توپخاني)|آييوس اندرياس]] (اڳوڻو توپخاني)، [[ٽريپيوٽيس]]، [[نيبيتهاني، نڪوسيا|نيبيتهاني]]، [[تبخاني، نڪوسيا|تبخاني]]، فانيروميني، [[آييوس ساواس، نڪوسيا|آييوس ساواس]]، اوميري، [[آييوس انتونيوس، نڪوسيا|آييوس انتونيوس]] (سينٽ انٿوني)، سينٽ جان، [[تحت القلعه، نڪوسيا|تحت القلعه]]، [[خريسالينيوٽيسا]]، [[آييوس ڪاسيانوس، نڪوسيا|آييوس ڪاسيانوس (ڪافيسلي)]]، [[ڪائماڪلي]]، [[پالوريوٽيسا|پانايا، سينٽ ڪانسٽنٽائن ۽ هيلن]]، [[اگيوئي اومولوگيٽيس، نڪوسيا|اگيوئي اومولوگيٽيس]]، [[عرب احمد، نڪوسيا|عرب احمد]]، [[يني جامع، نڪوسيا|يني جامع]]، [[اومورفيتا]]، [[ابراهيم پاشا، نڪوسيا|ابراهيم پاشا]]، محمود پاشا، [[آق قاووق، نڪوسيا|ابو قاووق]]، [[آييوس لوڪاس، نڪوسيا|سينٽ لوڪ]]، [[عبدي چاوش]]، [[اپلڪ پازار ۽ قرقوت افندي]]، [[آيا صوفيا پاڙو، نڪوسيا|آيا صوفيا]]، [[حيدر پاشا، نڪوسيا|حيدر پاشا]]، [[قرمانزاده]]،<ref>Census of Cyprus (available from Statistical Service, Nicosia). Document: Population – Place of Residence, 2011, Table C. Municipality/Community, Quarter and Street Index published by Ministry of Information (CILIS_streets_022011)</ref> ۽ [[يني شهير، نڪوسيا|يني شهير/نياپولس]].<ref name=Neapoli_quarter>Official Gazette of the Republic No. 4341 and dated 25.01.2010</ref> [[File:Parlanet cyprus.jpg|thumb|left|اسٽرووولوس علائقي ۾ صدارتي محل]] اسٽرووولوس جي ميونسپلٽي، جيڪا 1986ع ۾ قائم ڪئي وئي، آباديءَ جي لحاظ کان ليماسول کان پوءِ قبرص جي ٻي وڏي ميونسپل اٿارٽي آهي ۽ نڪوسيا ميونسپلٽي سان سڌي طرح لڳندڙ گاديءَ واري شهر جا ڏاکڻا مضافات ان ۾ شامل آهن.<ref>{{Cite web|url=https://www.strovolos.org.cy/|title=Αρχική Σελίδα|website=Strovolos Municipality}}</ref> [[لاڪاتاميا]]، [[لاٽسيا]]، [[گيري، قبرص|گيري]] ۽ [[اگلانجيا]] نڪوسيا ميٽروپوليٽن علائقي جون ٻيون الڳ ميونسپلٽيون آهن. [[گونئيلي]] جو شهر هاڻي اترين مضافات سان گڏجي هڪ مسلسل شهري علائقو بڻجي چڪو آهي. اڳ اهو ڳوٺاڻي اٿارٽي هو، پر هاڻي ساڳئي علائقي اندر ميونسپلٽي طور ڪم ڪري ٿو<ref>[http://www.gonyeli.org/ Gonyeli Municipal web site] August 2013</ref>.<ref>The authority has the population, economic viability and consent of the (original) inhabitants prescribed in the Municipalities Law (see Law 11/1985), without having been formally recognised as a municipality under that law. See also www.prio-cyprus-displacement.net/default_print.asp?id=300 retrieved August 2013</ref> شهر جي بلڪل اتر ۾ واقع مضافات کي ميونسپلٽين طور منظم نه ڪيو ويو آهي. [[حامدڪوئي]] جي ڳوٺاڻي اٿارٽي، جنهن کي حامد ماندريس پڻ سڏيو وڃي ٿو، تمام گهڻي شهري بڻجي چڪي آهي<ref>{{cite web|url=http://www.prio-cyprus-displacement.net/default.asp?id=301 |title=PRIO |publisher=PRIO Internal Displacement In Cyprus |access-date=2017-03-29}}</ref> ۽ ان کي نڪوسيا ترڪ ميونسپلٽي جي حدن اندر شامل ڪيو ويو آهي<ref>{{cite web |title=Cleaning Campaign from NTM in Hamitköy... |date=2008-08-21 |url=http://www.lefkosabelediyesi.org/english/news/cln_hamitkoy.htm |access-date=2012-04-15 |archive-url=https://archive.today/20120803161549/http://www.lefkosabelediyesi.org/english/news/cln_hamitkoy.htm |archive-date=3 August 2012 |url-status=dead}}</ref> ۽ اهو هڪ [[مختار (لقب)|مختار]] جي سربراهي هيٺ نڪوسيا جي پاڙي طور انتظام هيٺ آهي.<ref>{{Cite web |url=http://www.lefkosaturkbelediyesi.org/turkce/muhtarlar.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518102530/http://www.lefkosaturkbelediyesi.org/turkce/muhtarlar.htm |url-status=dead|title=Muhtarlarımız |archive-date=18 May 2014}}</ref> [[اورتاڪوئي|اورتاڪوئي]] جي ڳوٺاڻي اٿارٽي<ref>{{cite web|url=http://www.prio-cyprus-displacement.net/default.asp?id=342 |title=Ortakeuy |publisher=PRIO Internal Displacement In Cyprus |access-date=2017-03-29}}</ref> کي به ساڳيءَ ريت نڪوسيا ترڪ ميونسپلٽي جي هڪ پاڙي طور ٻيهر مقرر ڪيو ويو آهي. ==آبادي== ===مذهب=== [[File:Nicosia 01-2017 img18 View from Shacolas Tower.jpg|thumb|هولي ڪراس چرچ]] ====آرمينيائي اپوسٽولڪ چرچ==== [[File:Sourp Asdvadzadzin-front.jpg|thumb|upright|left|نڪوسيا ۾ آرمينيائي اپوسٽولڪ چرچ]] قديم ترين آرمينيائي گرجا گهرن مان هڪ، جيڪو آور ليڊي آف ٽائر جي بينيڊڪٽائن ايبي جي نالي سان مشهور هو، 13هين صديءَ ۾ يروشلم جي زوال کان پوءِ هڪ اهم ڪانوينٽ طور قائم ڪيو ويو. 1308ع ۾ لوزينيان بادشاهه [[يروشلم جو هينري ٻيون|هينري ٻئي]] زلزلي سبب تباهه ٿيل گرجا گهر جي مرمت ڪرائي. جيئن ته ڪيترين ئي راهبائن جو تعلق آرمينيائي نسل سان هو، تنهنڪري 1504ع کان اڳ اهو آرمينيائي چرچ جي اختيار هيٺ اچي ويو.<ref name="Hadjilyras-1">{{cite web|url=https://www.scribd.com/doc/19540738/The-Armenians-of-Cyprus-booklet|title=The Armenians of Cyprus (Booklet) |via=Scribd |last=Hadjilyra|first=Alexander-Michael|date=May 2009|publisher=Kalaydjian Foundation|access-date=16 May 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103031242/https://www.scribd.com/doc/19540738/The-Armenians-of-Cyprus-booklet |archive-date= Nov 3, 2012 }}</ref> 1963ع کان هي گرجا گهر [[اتر نڪوسيا]] ۾ ترڪ قبرصي انتظام هيٺ واقع آهي. گرجا گهر جا ڪجهه حصا ڪري پيا ۽ ان جي حالت تمام گهڻي خراب ٿي وئي، تان جو 2007ع ۾ بحاليءَ جو ڪم شروع ڪيو ويو.<ref name=undpbooklet>{{cite web|last1=Vitti|first1=Paolo|title=The Armenian Church and Monastery Restoration Project|url=http://www.cy.undp.org/content/dam/cyprus/docs/ACT%20Publications/ACM-Book-PRINT-FINAL.pdf|publisher=UNDP|access-date=26 October 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305144230/http://www.cy.undp.org/content/dam/cyprus/docs/ACT%20Publications/ACM-Book-PRINT-FINAL.pdf |archive-date= Mar 5, 2016 }}</ref> بحاليءَ جو ڪم 2013ع ۾ مڪمل ٿيو<ref>{{cite web |title=Reconciliation through Preservation: Celebrating Restoration of Unique Part of Cyprus' Cultural Heritage |url=http://cyprus.usembassy.gov/pr-usaid_amb_acm_mar14.html |publisher=Nicosia, Cyprus - Embassy of the United States |date=March 19, 2014 |access-date=26 October 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150910055253/http://cyprus.usembassy.gov/pr-usaid_amb_acm_mar14.html |archive-date=10 September 2015 }}</ref> ۽ 2015ع ۾ ان منصوبي کي يورپي يونين جو ثقافتي ورثي وارو انعام (يوروپا نوسٽرا ايوارڊ) مليو.<ref>{{cite web|title=Armenian Church and Monastery in Nicosia |url=http://www.europanostra.org/awards/153/|publisher=Europa Nostra|access-date=26 October 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304111313/http://www.europanostra.org/awards/153/ |archive-date= Mar 4, 2016 }}</ref> [[ورلڊ ڪائونسل آف چرچز]]، ويسٽفيليا جي چرچ، قبرص جي حڪومت ۽ عقيدتمندن جي مدد سان اسٽرووولوس ۾ هڪ نئون گرجا گهر تعمير ڪيو ويو، جنهن کي پڻ "سورپ اسدواتزادزين" سڏيو ويو. ان جو پيڙهه جو پٿر 25 سيپٽمبر 1976ع تي آرچ بشپ مڪاريئوس ٽئين ۽ آرچ بشپ نيرسيس پاڪديگيان رکيو. ان جو باضابطه افتتاح 22 نومبر 1981ع تي سليشا جي ڪيٿوليڪوس خورين پهرئين ۽ ڪوئڊجوٽر ڪيٿوليڪوس آف سليشا ڪارڪين ٻئي، آرچ بشپ [[قبرص جو خريسوستوموس پهريون|خريسوستوموس پهرئين]]، بشپ زاريح ازناووريان ۽ نمائندي انترانيڪ ايل. اشجيان جي موجودگيءَ ۾ ڪيو. ====مارونائيٽ ڪيٿولڪ چرچ==== [[File:Nicosia by Paride 11.JPG|thumb|upright|right|نڪوسيا ۾ مارونائيٽ چرچ]] [[مارونائيٽ|مارونائيٽ]] برادري نڪوسيا جي هڪ روايتي برادري آهي. آرڪيپارڪي جو دائره اختيار قبرص جي سڀني مارونائيٽن تائين پکڙيل آهي. ان جي آرڪيپارڪي جي گادي نڪوسيا شهر ۾ آهي، جتي [[آور ليڊي آف گريس ڪيٿيڊرل، نڪوسيا|آور ليڊي آف گريس ڪيٿيڊرل]] واقع آهي. 2013ع جي آخر ۾ 838,897 جي مجموعي آباديءَ مان 10,400 ماڻهن بپتسما ورتي هئي، جيڪو ڪل آباديءَ جو 1.2 سيڪڙو هو. چرچ جي علائقي کي 12 پيرشن ۾ ورهايو ويو آهي. آور ليڊي آف گريس ڪيٿيڊرل نڪوسيا جو مکيه مارونائيٽ گرجا گهر ۽ [[قبرص جي مارونائيٽ ڪيٿولڪ آرڪيپارڪي]] جو ڪيٿيڊرل آهي. پهريون ڪيٿيڊرل سينٽ جان جي نالي منسوب هو، پر [[عثماني قبرص|عثماني دور]] ۾ ان کي مسجد ۾ تبديل ڪيو ويو. لبناني مارونائيٽ برادري سانتا ڪروچي جو گرجا گهر تعمير ڪرايو، جيڪو پوءِ فرانسسڪن جي حوالي ڪيو ويو، جڏهن ته موجوده آور ليڊي آف گريس ڪيٿيڊرل فرانسسڪن گرجا گهر جي ڀرسان واقع آهي. 1960ع ۾ وِڪاريئيٽ جي گادي ۽ ان جي ڀرپاسي جون عمارتون تعمير ڪيون ويون.<ref>{{cite web |date=2012-06-03 |url=http://www.cyprushighlights.com/en/index.php/2012/06/03/cathedral-church-of-our-lady-of-graces/ |title=Cathedral Church of Our Lady of Graces (within the walls) Nicosia |access-date=2016-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923212147/http://www.cyprushighlights.com/en/index.php/2012/06/03/cathedral-church-of-our-lady-of-graces/ |archive-date=2015-09-23 |url-status=dead}}</ref> 6 جون 2010ع تي [[پوپ بينيڊڪٽ سورهون]]، جيڪو قبرص جو اپوسٽولڪ دورو ڪندڙ پهريون پوپ هو، نڪوسيا جي ڪيٿيڊرل جو دورو ڪيو.<ref>{{Cite web|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/en/speeches/2010/june/documents/hf_ben-xvi_spe_20100606_catt-maronita.html|title=Apostolic Journey to Cyprus - Visit at the Cathedral of the Maronite Church of Cyprus (Nicosia, 6 June 2010) &#124; BENEDICT XVI |website=www.vatican.va}}</ref> ====اينگليڪن چرچ==== {{unreferenced section|date=April 2025}} [[File:St-Pauls-Cathedral-Nicosia.jpg|thumb|upright|left|نڪوسيا ۾ اينگليڪن چرچ]] سينٽ پال جو گرجا گهر 1893ع ۾ تعمير ڪيو ويو، جڏهن قبرص [[برطانوي قبرص|برطانوي سلطنت جي محافظ رياست]] هو. عمارت جي بناوٽي عنصرن ۾ سياست جو فن تعمير تي اثر نمايان آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها هڪ انگريزي پيرش چرچ جي ياد ڏياري ٿي. اڄ هي عيسائي گرجا گهر [[قبرص ۽ نار جي ڊائوسس]] جو حصو آهي. ====يوناني ايوينجيليڪل چرچ==== [[File:Greek Evangelical Church Nicosia.jpg|thumb|right|نڪوسيا جو يوناني ايوينجيليڪل چرچ]] نڪوسيا جو يوناني ايوينجيليڪل چرچ نسبتاً جديد فن تعمير رکي ٿو ۽ مقامي پروٽيسٽنٽ برادريءَ جي خدمت ڪري ٿو. يوناني ايوينجيليڪل برادريءَ جي عبادتن لاءِ مخصوص وقتن کان علاوه، اهو ٻين قوميتن جي مقامي پروٽيسٽنٽن، جهڙوڪ آرمينيائي، آمريڪي، رومانوي، ڪوريائي ۽ چيني ماڻهن لاءِ پڻ عبادتگاهه طور ڪم ڪري ٿو. اهو گليڊسٽون اسٽريٽ تي واقع آهي.<ref>{{Cite web|url = https://www.cyprushighlights.com/en/2012/11/12/greek-evangelical-church-in-nicosia/|title = Greek Evangelical Church in Nicosia|date = 12 November 2012|access-date = 5 February 2021|archive-date = 12 August 2016|archive-url = https://web.archive.org/web/20160812050459/http://www.cyprushighlights.com/en/2012/11/12/greek-evangelical-church-in-nicosia/|url-status = dead}}</ref> ====آرمينيائي ايوينجيليڪل چرچ==== {{unreferenced section|date=April 2025}} [[File:Nicosia Armenian Evangelical.jpg|thumb|left|نڪوسيا جو آرمينيائي ايوينجيليڪل چرچ]] قبرص ۾ پهريان [[آرمينيائي ايوينجيليڪل چرچ|آرمينيائي ايوينجيليڪل]] جولاءِ 1878ع ۾ [[برطانيا|برطانوي]] اچڻ کان پوءِ پهتا. جيئن ته اهي پنهنجي الڳ مذهبي تنظيم سان گهڻو وابسته نه هئا ۽ تعداد ۾ به تمام ٿورا هئا، تنهنڪري جلد ئي ''مادر چرچ'' ([[آرمينيائي اپوسٽولڪ چرچ]]) سان لاڳاپيل ٿي ويا. انهن ۾ اپيسوگوم اوتيجيان پڻ شامل هو، جيڪو سرڪاري دستاويزن جو سرڪاري مترجم ۽ [[آرمينيائي ايوينجيليڪل چرچ]] جي اصل بانيَن مان هڪ اسٽيپن اوتيجيان جو پٽ هو، ۽ جنهن نڪوسيا جي [[پيرش ڪائونسل (انگلينڊ)|پيرش ڪائونسل]] جي چيئرمين طور 30 سال خدمتون سرانجام ڏنيون. وڌيڪ [[پروٽيسٽنٽ|پروٽيسٽنٽن]] جي اچڻ سان، آرمينيائي ايوينجيليڪل 1887ع کان ئي [[اتر آمريڪا جو ريفارمڊ پريسبيٽيرين چرچ|ريفارمڊ پريسبيٽيرين چرچ]] سان لاڳاپيل ٿي ويا. جيتوڻيڪ سندن مکيه مرڪز نڪوسيا ۽ [[لارناڪا]] هئا، پر ڪڏهن ڪڏهن [[ليماسول]]، [[فاماگوستا]] ۽ [[اميانٽوس]] ۾ پڻ گڏجاڻيون ٿينديون هيون. هڪ ننڍڙو [[آرمينيائي ايوينجيليڪل|آرمينيائي ايوينجيليڪل]] گرجا گهر پڻ محمود پاشا اسٽريٽ تي، نڪوسيا جي ڀتين سان گهيريل شهر جي ترڪ قبضي هيٺ حصي ۾، پراڻي آمريڪن اڪيڊمي جي عمارت جي پويان ۽ [[عرب احمد مسجد]] جي ويجهو واقع هو. ان جي تعمير کان اڳ آرمينيائي ايوينجيليڪل اپوسٽولوس ورناواس اسٽريٽ تي ريفارمڊ پريسبيٽيرين چرچ ۾ عبادت ڪندا هئا، جيڪو پراڻي پاور هائوس جي سامهون ۽ قبرص جي هولي آرچ بشپري جي عمارت جي پويان واقع هو. هن گرجا گهر جو تصور 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان ئي موجود هو، پر نيٺ پادري يوهانا دير ميگيرديچيان جي ڪوششن سان، [[اتر آمريڪا جو ريفارمڊ پريسبيٽيرين چرچ|ريفارمڊ پريسبيٽيرين چرچ]] ۽ آرمينيائي ايوينجيليڪل عقيدتمندن جي مالي مدد سان تعمير ڪيو ويو؛ ان جو معمار ڊڪران ايڇ. ڊيويڊيان هو. ان جو پيڙهه جو پٿر 28 جولاءِ 1946ع تي پادري يوهانا دير ميگيرديچيان رکيو، جنهن 1 جولاءِ 1947ع تي ان کي وقف ڪيو. داخلي دروازي جي پاسي ساڄي ڀت جي هيٺئين حصي تي [[آرمينيائي ٻولي|آرمينيائي]] ٻوليءَ ۾ هڪ لکت موجود آهي. ====مسجد ۾ تبديل ڪيل ڪيٿيڊرل==== [[File:Nicosia church.jpg|thumb|[[سليميه مسجد، نڪوسيا|سليميه مسجد]]، فتح جي حق تحت ڪيٿيڊرل مان مسجد ۾ تبديل ڪيل]] شايد نڪوسيا جي مذهبي فن تعمير جي سڀ کان نمايان عمارت [[سليميه مسجد، نڪوسيا|سليميه مسجد]] آهي. اها اصل ۾ [[سينٽ صوفيا]] جي ڪيٿيڊرل طور تعمير ڪئي وئي هئي ۽ نڪوسيا جي [[آگيا صوفيا]] جي نالي سان پڻ مشهور هئي. اها 1326ع ۾ ڪيٿولڪ گرجا گهر طور تعمير ڪئي وئي. 1570ع ۾ ان کي [[مسجد]] ۾ تبديل ڪيو ويو ۽ اها اتر نڪوسيا ۾ واقع آهي. تاريخي طور اها شهر جي مکيه مسجد رهي آهي ۽ [[قبرص]] جي سڀ کان وڏي ۽ قديم سلامت بچيل [[گوٿڪ فن تعمير|گوٿڪ]] گرجا گهر جي عمارت ۾ قائم آهي (اندروني ماپون: {{convert|66|x|21|m|ft|abbr=in|disp=or|sp=us}})، جيڪا ممڪن آهي ته ڪنهن اڳوڻي [[بازنطيني]] گرجا گهر جي جاءِ تي تعمير ڪئي وئي هجي.<ref>{{cite web |url=https://www.visitcyprus.com/index.php/en/discovercyprus/culture-religion/sites-monuments/item/207-st-paul-s-anglican-church |title=St. Paul's Anglican Church |website=www.visitcyprus.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170905061649/http://www.visitcyprus.com/index.php/en/discovercyprus/culture-religion/sites-monuments/item/207-st-paul-s-anglican-church |archive-date=2017-09-05}}</ref> 1570ع ۾ شهر جي 50 ڏينهن واري [[عثماني سلطنت|عثماني]] [[عثماني-وينيشيائي جنگ (1570–1573)|گهيري]] دوران، ڪيٿيڊرل وڏي تعداد ۾ ماڻهن کي پناهه ڏني. جڏهن 9 سيپٽمبر تي شهر فتح ٿيو ته [[فرانچيسڪو ڪونتاريني (1477–1558)|فرانچيسڪو ڪونتاريني]]، [[پافوس]] جي بشپ، عمارت اندر آخري عيسائي [[واعظ]] ڏنو، جنهن ۾ هن خدائي مدد جي دعا ڪئي ۽ ماڻهن کي همٿايو. عثماني سپاهين ڪيٿيڊرل تي ڪاهه ڪري دروازو ڀڃي ڇڏيو ۽ بشپ سميت ٻين ماڻهن کي قتل ڪيو. انهن ڪيٿيڊرل ۾ موجود عيسائي شين، جهڙوڪ فرنيچر ۽ سينگار کي ڀڃي ڇڏيو يا ٻاهر اڇلائي ڇڏيو<ref name=kesh>Keshishian, Kevork K. (1978). ''Nicosia: Capital of Cyprus Then and Now'', p. 104, The Mouflon Book and Art Centre.</ref> ۽ ڪوائر سان گڏ نَيو کي پڻ تباهه ڪيو.<ref name=gurkan>{{cite book|last1=Gürkan|first1=Haşmet Muzaffer|title=Dünkü ve Bugünkü Lefkoşa|year=2006|publisher=Galeri Kültür|isbn=9963660037|pages=117–8|edition=3rd|language=Turkish}}</ref> پوءِ مسجد جي اندرين حصي کي ڌوئي 15 سيپٽمبر تي ٿيندڙ پهرين [[جمعي جي نماز]] لاءِ تيار ڪيو ويو، جنهن ۾ سپهه سالار [[لالا مصطفيٰ پاشا]] شرڪت ڪئي ۽ ان موقعي تي ڪيٿيڊرل کي باضابطه طور مسجد ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref name=kesh/> ساڳئي سال ٻه [[منارو|منارا]] ۽ اسلامي خصوصيتون جهڙوڪ [[محراب]] ۽ [[منبر]] پڻ شامل ڪيون ويون.{{sfn|Alasya|2002|p=363}} مسجد جو پهريون [[امام]] موراوي زاده احمد افندي هو، جنهن جو تعلق عثماني سلطنت جي [[موريا]] صوبي سان هو.<ref>{{cite web|last1=Bağışkan|first1=Tuncer|title=Lefkoşa Şehidaları (1) |url=http://www.yeniduzen.com/Ekler/adres-kibris/160/lefkosa-sehidalari-1/1465|publisher=[[يني دوزين]]|access-date=18 March 2015|date=31 May 2014}}</ref> سڀني امامن جمعي جي واعظ کان اڳ نڪوسيا جي فتح دوران استعمال ٿيل تلوار جو سهارو وٺندي منبر جون ڏاڪڻيون چڙهڻ جي روايت برقرار رکي، جيڪا ان ڳالهه جي علامت هئي ته نڪوسيا جنگي فتح ذريعي حاصل ڪيو ويو هو.<ref>{{cite book|last1=Fehmi|first1=Hasan|title=A'dan Z'ye KKTC: sosyal ve ansiklopedik bilgiler|date=1992|publisher=Cem Publishing House|page=129|url=https://books.google.com/books?id=cSJIAAAAMAAJ&q=%22%C3%A7%C4%B1karken,+fetihten+kalma+bir%22|access-date=18 March 2015}}</ref> مسجد ۾ تبديل ٿيڻ کان پوءِ اها [[سليم ٻيون|سلطان سليم]] فائونڊيشن جي ملڪيت بڻجي وئي، جيڪا بعد ۾ [[قبرص جي اوقاف انتظاميا]] جي نالي سان مشهور ٿي،<ref>{{Cite web |title=Evkaf Tarihçesi - Kıbrıs Vakıflar İdaresi - Evkaf |url=https://www.evkaf.org/evkaf-tarihcesi |access-date=2026-06-09 |website=www.evkaf.org |language=tr}}</ref> ۽ ان جي سارسنڀال جي ذميوار هئي. ٻين عطيو ڏيندڙن پڻ سارسنڀال ۾ مدد لاءِ ڪيترائي وقف قائم ڪيا.{{sfn|Bağışkan|2013}} 16هين صديءَ ۾ قبرص جي هڪ گورنر اوڪچوزاده محمد پاشا، سلطان سليم فائونڊيشن لاءِ آمدني مهيا ڪرڻ خاطر هڪ دڪان عطيو ڪيو؛ ٻين عطين ۾ ٻهراڙيءَ جون ملڪيتون ۽ ٻيا دڪان شامل هئا. فائونڊيشن رقم جي سنڀال لاءِ [[متولي|متولين]] (''mütevelli'') کي مقرر ڪندي هئي ۽ 16هين صديءَ جي آخر ۾ هر سال 40,000 ''[[آقچه]]'' [[مدينو|مديني]] ڏانهن موڪليندي هئي.<ref>{{cite book |last1=Jennings |first1=Ronald C. |title=Christians and Muslims in Ottoman Cyprus and the Mediterranean World, 1571-1640 |url=https://archive.org/details/christiansmuslim0000jenn |date=1993 |publisher=New York University Press |location=New York and London |page=[https://archive.org/details/christiansmuslim0000jenn/page/54 54]}}</ref> عثماني دور ۾ اها ٻيٽ جي سڀ کان وڏي مسجد هئي ۽ عثماني گورنر، منتظم ۽ اشرافيه هر هفتي جمعي جي نماز لاءِ ان کي استعمال ڪندا هئا. 18هين صديءَ جي آخر ۾ هر جمعي تي هڪ وڏو جلوس مسجد ڏانهن ايندو هو، جنهن ۾ اڳيان اعليٰ عملدار گهوڙن تي سوار هوندا هئا ۽ انهن جي پٺيان هيٺين درجي جا عملدار پيادل هلندا هئا.{{sfn|Bağışkan|2013}} ====اسلام==== [[File:Nicosia 01-2017 img13 Omeriye Mosque.jpg|thumb|left|نڪوسيا ۾ عمريه مسجد]] تاريخي طور نڪوسيا (اتر ۽ ڏکڻ ٻنهي حصن) ۾ 15 کان وڌيڪ مسجدون موجود رهيون آهن، جيڪي يا ته اصل کان مسجدن طور تعمير ڪيون ويون يا گرجا گهرن مان مسجدن ۾ تبديل ڪيون ويون. [[عمريه مسجد]]، جيڪا اڳ سينٽ ميري جي آگسٽينيائي گرجا گهر طور مشهور هئي، نڪوسيا جي ڀتين سان گهيريل شهر ۾ هڪ مسجد آهي ۽ هن وقت نڪوسيا جي ڏاکڻي حصي ۾ واقع آهي.<ref name="TDV"/> [[قبرص تي ترڪ حملو|قبرص تي ترڪ حملي]] کان پوءِ مسجد ٻيٽ ۽ شهر جي غير مسلم حصي ۾ مسلمانن جي عبادت جي اهم ترين ماڳن مان هڪ طور وڌيڪ اهميت حاصل ڪئي.<ref name="TDV">{{cite journal|last1=Çiçek|first1=Kemal|title=LEFKOŞE, published by Türk Diyanet Vakfı(Turkish Religious Affairs Association), Location: Gazimağusa, Turkish Republic of Northern Cyprus|journal=İslam Ansiklopedisi (Encyclopedia of Islam)|date=1997|volume=27|page=126|url=http://www.tdvia.org/dia/ayrmetin.php?idno=270126|access-date=25 September 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225223857/http://www.islamansiklopedisi.info/?idno=270126 |date=25 December 2018 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225223857/http://www.islamansiklopedisi.info/?idno=270126 |date=25 December 2018 }}</ref> هن وقت مسجد فعال آهي ۽ عبادت ڪندڙن توڙي سياحن لاءِ کليل آهي.<ref name="History Köseoğlu"/><ref name="Vesna Maric"/> اڳ هن مسجد واري هنڌ تي سينٽ ميري جو آگسٽينيائي گرجا گهر موجود هو، جيڪو 14هين صديءَ جو هو. [[عثماني-وينيشيائي جنگ (1570–1573)|1570–1573ع جي عثماني-وينيشيائي جنگ]] دوران، 1570ع ۾ [[نڪوسيا جو گهيرو|نڪوسيا جي گهيري]] وقت گرجا گهر کي پهرين سخت نقصان پهتو ۽ جنگ کان پوءِ نيٺ ان کي مڪمل طور ڊاهي پٽ ڪيو ويو.<ref name="History Köseoğlu">{{cite news|url=http://www.dunyabizim.com/dunyada-kultur/13034/kuzeyle-guney-arasinda-kopru-lefkosa-video-haber|publisher=Kuzey Haber Ajansı - KKTC (Northern News Agency - TRNC)|title=Kuzey ile Güney arasında köprü: Lefkoşa|date=11 April 2013|access-date=24 September 2016|author=Derya Köseoğlu|archive-date=25 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225223903/https://www.dunyabizim.com/dunyada-kultur/kuzeyle-guney-arasinda-kopru-lefkosa-video-haber-h13034.html|url-status=dead}}</ref> قبرص جي ترڪ فتح کان پوءِ، عثماني سپهه سالار [[لالا مصطفيٰ پاشا]] اڳوڻي گرجا گهر واري هنڌ مسجد تعمير ڪرڻ جو حڪم ڏنو،<ref name="History Köseoğlu"/> جنهن جو بنياد هڪ مشهور روايت تي هو ته اسلام جو ٻيو [[خليفو]] [[عمر بن خطاب|عمر]] ستين صديءَ ۾ هن هنڌ دفن ٿيو هو.<ref name="Vesna Maric">{{cite book|last1=Maric|first1=Vesna|title=Cyprus|date=2009|publisher=LonelyPlanet|pages=72–73|isbn=9781741048032|url=https://books.google.com/books?id=6BKlnz-TResC&q=%C3%B6meriye+camii+k%C4%B1br%C4%B1s&pg=PA72|access-date=24 September 2016}}</ref> [[ترڪ قبرصي]] لوڪ روايت موجب، عمريه مسجد ٻيٽ تي اها پهرين مسجد آهي جتي [[ترڪ ماڻهو|ترڪن]] 1571ع ۾ قبرص جي فتح کان پوءِ نماز ادا ڪئي.<ref name="Haber7">{{cite news|url=http://www.haber7.com/kibris/haber/1165426-kibris-rum-kesiminde-51-yil-sonra-ilk-namaz|publisher=Haber 7|title=Kıbrıs Rum Kesimi'nde 51 Yıl sonra İlk Namaz (First Prayer in Greek Section of Cyprus After 51 Years)|date=4 June 2014|access-date=24 September 2016}}</ref> ==ثقافت== [[File:Nicosia 01-2017 img28 Cyprus Museum.jpg|thumb|alt=نڪوسيا ۾ قبرص جي آثار قديمه واري عجائب گهر جي تصوير|[[قبرص عجائب گهر|قبرص جو آثار قديمه وارو عجائب گهر]]]] [[File:Leventis Gallery, Nicosia, Cyprus. Adamantios Diamantis - The World of Cyprus-1.jpg|thumb|left|''قبرص جي دنيا''، [[ليونٽس گيلري]] ۾ آدامانتيوس ديامانتس جي ٺاهيل 17.5 ميٽر مجموعي ڊيگهه واري ايڪريلڪ مصوري]] [[قبرص عجائب گهر]] قبرص جو سڀ کان وڏو ۽ قديم آثار قديمه وارو عجائب گهر آهي. پراڻي نڪوسيا ۾، نسلياتي عجائب گهر ([[حاجيگئورگاڪيس ڪورنيزيوس مينشن]]) عثماني حڪمرانيءَ جي آخري دور جي بچيل شهري فن تعمير جو سڀ کان اهم مثال آهي. اڄ هي حويلي، جنهن کي مثالي بحاليءَ جي ڪم تي [[يوروپا نوسٽرا]] انعام ڏنو ويو، هڪ عجائب گهر طور ڪم ڪري ٿي، جتي بازنطيني، وچئين دور ۽ عثماني دورن جا نوادرات نمائش لاءِ رکيل آهن. نڪوسيا جي ٻين عجائب گهرن ۾ ڏکڻ ۾ [[قبرص جو قدرتي تاريخ جو عجائب گهر]]، [[نڪوسيا جو ليونٽس ميونسپل عجائب گهر]] ۽ وون ورلڊ پينس هال شامل آهن. اتر ۾ [[درويش پاشا مينشن]]، جيڪو فن تعمير جي لحاظ کان حاجيگئورگاڪيس ڪورنيزيوس مينشن سان مشابهت رکي ٿو، هڪ نسلياتي عجائب گهر طور ڪم ڪري ٿو، جتي عثماني ۽ آثار قديمه جا نوادرات نمائش لاءِ رکيل آهن.<ref>{{cite web|title=Dervish Pasha Mansion|url=http://www.eemd.gov.ct.tr/en-us/dervishpashamansionethnographischesmuseum.aspx|publisher=TRNC Department of Antiquities|access-date=2 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150102044633/http://www.eemd.gov.ct.tr/en-us/dervishpashamansionethnographischesmuseum.aspx|archive-date=2 January 2015|url-status=dead}}</ref> ٻين عجائب گهرن ۾ [[لوزينيان هائوس]]،<ref>{{cite web|title=Lusignan House|url=http://www.eemd.gov.ct.tr/en-us/lusignanhouse.aspx|publisher=TRNC Department of Antiquities|access-date=2 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150102044604/http://www.eemd.gov.ct.tr/en-us/lusignanhouse.aspx|archive-date=2 January 2015|url-status=dead}}</ref> [[مولوي تڪيه عجائب گهر]]، جيڪو [[گردش ڪندڙ درويش|گردش ڪندڙ درويشن]] جي سلسلي سان لاڳاپيل آهي،<ref>{{cite web|title=Mevlevi Tekke Museum|url=http://www.eemd.gov.ct.tr/en-us/mevlevitekkemuseum.aspx|publisher=TRNC Department of Antiquities|access-date=2 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150102043957/http://www.eemd.gov.ct.tr/en-us/mevlevitekkemuseum.aspx|archive-date=2 January 2015|url-status=dead}}</ref> ۽ [[ليپيڊري عجائب گهر]] شامل آهن.<ref>{{cite web|title=Lapidary Museum|url=http://www.eemd.gov.ct.tr/en-us/lapidarymuseum.aspx|publisher=TRNC Department of Antiquities|access-date=2 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150102044618/http://www.eemd.gov.ct.tr/en-us/lapidarymuseum.aspx|archive-date=2 January 2015|url-status=dead}}</ref> نڪوسيا جي آرٽ گيلرين ۾ [[ليونٽس گيلري]] شامل آهي، جنهن ۾ قبرصي، يوناني ۽ يورپي فنڪارن جون 800 کان وڌيڪ مصوريون رکيل آهن. نڪوسيا ۾ موسيقي ۽ ناٽڪ جا ڪيترن ئي قسمن جا پروگرام منعقد ٿين ٿا، جيڪي يا ته ميونسپلٽي يا آزاد تنظيمن پاران ترتيب ڏنا وڃن ٿا. ان مقصد لاءِ استعمال ٿيندڙ هالن ۽ ٿيئٽرن ۾ هي شامل آهن: * قبرص نيشنل ٿيئٽر، جنهن ۾ پرفارمنس لاءِ ٻه جايون آهن:<ref>[http://www.nicosia.org.cy/en-GB/discover/theatres/thoc-theatre/ The Cyprus National Theater at nicosia.org.cy] Accessed 2 February 2017</ref> ** 550 سيٽن وارو ليرڪ ٿيئٽر، جنهن جو ٻاهريون ڏيک نمايان آهي، پر اندروني ناٽڪي ماحول ويجهڙائيءَ وارو آهي. ان جي بناوٽ اداڪار ۽ تماشائيءَ وچ ۾ فاصلي کي گهٽ کان گهٽ رکي ٿي؛ ** 150 سيٽن وارو نيو ٿيئٽر، جيڪو کليل ترتيب وارو ورڪشاپ هنڌ آهي ۽ ڪمري جي چوڌاري ساديون گيلريون آهن. اسٽيج کي ڪمري جي وچ ۾، ڪنهن ڇيڙي تي يا هڪ پاسي قائم ڪري سگهجي ٿو، ۽ هن جڳهه کي پٺيان موجود خانگي باغ ڏانهن پڻ کولي سگهجي ٿو. * پيلاس سئنيما-ٿيئٽر، جنهن کي تقريباً تباهه ٿيل حالت مان 2008ع ۾ بحال ڪيو ويو.<ref>[http://www.nicosia.org.cy/en-GB/discover/theatres/pallas/ Pallas Cinema-Theater at nicosia.org.cy] Accessed 2 February 2017</ref> * ٿيئٽرو اينا<ref>[http://www.nicosia.org.cy/en-GB/discover/theatres/theatre-one/ Theatro Ena at nicosia.org.cy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127231627/http://www.nicosia.org.cy/en-GB/discover/theatres/theatre-one/ |date=2020-11-27 }} Accessed 2 February 2017</ref> * ماسڪاريني ٿيئٽر<ref>[http://www.maskarini.com Maskarini Theater ay maskarini.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170916034512/http://maskarini.com/ |date=16 September 2017 }} Accessed 2 February 2017</ref><ref>[http://www.nicosia.org.cy/en-GB/discover/theatres/maskarini/ Maskarini Theater at nicosia.org.cy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200928140647/http://www.nicosia.org.cy/en-GB/discover/theatres/maskarini/ |date=2020-09-28 }} Accessed 2 February 2017</ref> * ڊائوني سوس ٿيئٽر<ref>[http://www.theatrodionysos.org/ Dionysos Theater at theatrodionysos.org] Accessed 2 February 2017</ref><ref>[http://www.nicosia.org.cy/en-GB/discover/theatres/dionysos/ Dionysos Theater at nicosia.org.cy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201013043927/http://www.nicosia.org.cy/en-GB/discover/theatres/dionysos/ |date=2020-10-13 }} Accessed 2 February 2017</ref> * ميلينا مرڪوري هال<ref>[http://www.nicosia.org.cy/en-GB/municipality/civil-marriages/places/48565/ Melina Mercouri Hall at nicosia.org.cy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181021051821/http://www.nicosia.org.cy/en-GB/municipality/civil-marriages/places/48565/ |date=21 October 2018 }} Accessed 2 February 2017</ref> * ٿيئٽرو دينترو نڪوسيا جون يونيورسٽيون پڻ مختلف قسمن جون سهولتون رکن ٿيون، جڏهن ته ڪيترائي گرجا گهر ۽ کليل جايون ثقافتي پروگرامن جي ميزبانيءَ لاءِ استعمال ڪيون وڃن ٿيون.{{Citation needed|date=February 2017}} [[نيئر ايسٽ يونيورسٽي]] ۾ 700 سيٽن وارو اتاترڪ ثقافتي ۽ ڪانفرنس مرڪز موجود آهي.<ref>{{cite web|title=Atatürk Kültür ve Kongre Merkezi|url=http://old.neu.edu.tr/tr/node/25|publisher=Near East University|access-date=24 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171024100132/http://old.neu.edu.tr/tr/node/25|archive-date=24 October 2017|url-status=dead}}</ref> نڪوسيا [[مس يونيورس 2000]] مقابلي جي ميزباني ڪئي.<ref>{{cite news|title=Cyprus to host Miss Universe in millennium|publisher=Agence France Press|date=1 July 1999}}</ref> جون 2011ع ۾ نڪوسيا 2017ع لاءِ [[يورپي ثقافتي گاديءَ وارو شهر]] بڻجڻ جي مهم شروع ڪئي، پر اها ڪامياب نه ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=http://citiesintransition.posterous.com/nicosia-cyprus-presents-candidacy-for-europea |title=Nicosia-Cyprus presents candidacy for European Cultural Capital |publisher=Citiesintransition.posterous.com |access-date=10 March 2012 |archive-date=26 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226114259/http://citiesintransition.posterous.com/nicosia-cyprus-presents-candidacy-for-europea%20 |url-status=dead }}</ref> ==انساني وسيلا== ===تعليم=== [[File:Panoramic view University of Cyprus Nicosia Republic of Cyprus.jpg|thumb|[[قبرص يونيورسٽي]] (UCY) جي جديد عمارتن جو هڪ حصو]] [[File:Melkonian entrance.JPG|thumb|upright|left|[[ميلڪونين تعليمي اداري]] جو هڪ داخلي دروازو]] نڪوسيا ۾ شاگردن جي وڏي برادري موجود آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي پنج يونيورسٽيون قائم آهن: [[قبرص يونيورسٽي]] (UCY)، [[نڪوسيا يونيورسٽي]]، [[يورپي يونيورسٽي قبرص]]، [[قبرص جي اوپن يونيورسٽي]] ۽ [[فريڊرڪ يونيورسٽي]]. ان کان علاوه، شهر ۾ قبرص جو سڀ کان پراڻو اڃا تائين هلندڙ [[لائيسيم|هاءِ اسڪول]]، [[پين قبرصي جمنازيم]]، پڻ واقع آهي. نڪوسيا ۾ تاريخي آرمينيائي اسڪولن مان هڪ وڏي اداري، [[ميلڪونين تعليمي ادارو]]، پڻ واقع هو، جيڪو 1926ع ۾ قائم ٿيو ۽ 2005ع تائين هلندو رهيو. ميلڪونين ادارو 1915–1923ع جي [[آرمينيائي نسل ڪشي]] کان پوءِ يتيم خاني طور قائم ڪيو ويو هو. ==معيشت== [[File:Cyprus central bank Nicosia Republic of Cyprus.jpg|thumb|right|alt=نڪوسيا ۾ قبرص جي مرڪزي بئنڪ جي تصوير|[[قبرص جي مرڪزي بئنڪ]]]] [[File:Nicosia Financial quarter just after sunset Nicosia Republic of Cyprus.jpg|thumb|نڪوسيا جي مالياتي علائقي جو منظر]] نڪوسيا قبرص جو مالياتي ۽ ڪاروباري مرڪز آهي. شهر ۾ سڀني قبرصي بئنڪن جا هيڊڪوارٽر واقع آهن، جن ۾ اڳوڻي [[قبرص پاپولر بئنڪ]] (جنهن کي لائيڪي بئنڪ پڻ چيو ويندو هو)، [[بئنڪ آف سائپرس]]، [[هيلينڪ بئنڪ]] ۽ [[قبرص جي مرڪزي بئنڪ]] شامل آهن. ڪيترين ئي بين الاقوامي ڪاروباري ڪمپنين جا قبرصي هيڊڪوارٽر نڪوسيا ۾ آهن، جهڙوڪ چئن وڏين اڪائونٽنگ فرمن [[پرائس واٽر هائوس ڪوپرز|پي ڊبليو سي]]، [[ڊيلائيٽ]]، [[ڪي پي ايم جي]] ۽ [[ارنسٽ اينڊ ينگ]]. بين الاقوامي ٽيڪنالاجي ڪمپنين جهڙوڪ [[اين سي آر ڪارپوريشن|اين سي آر]] ۽ [[ٽي ايس واءِ ايس]] جا علائقائي هيڊڪوارٽر پڻ نڪوسيا ۾ آهن. شهر مقامي مالياتي اخبارن جهڙوڪ [[فنانشل مرر]] ۽ اسٽاڪ واچ جو پڻ مرڪز آهي. [[قبرص ايئرويز]] جون مرڪزي آفيسون [[مڪاريو ايونيو، نڪوسيا|مڪاريو ايونيو]] جي داخلي حصي ۾ واقع هيون.<ref>[http://cyprusair.com/498,0,0,0,2-Addresses.aspx Addresses] [[Cyprus Airways]]</ref> قبرص جو سڀ کان وڏو شاپنگ مال، [[نڪوسيا مال]]، شهر ۾ واقع آهي. آگسٽ 2011ع ۾ [[يو بي ايس]] جي هڪ سروي موجب، نڪوسيا في ماڻهو آمدنيءَ جي لحاظ کان [[اوڀر ڀونوچ سمنڊ]] جو سڀ کان شاهوڪار شهر ۽ قوت خريد جي لحاظ کان 2011ع ۾ دنيا جو ڏهون امير ترين شهر هو.<ref>{{cite web|url=http://www.citymayors.com/economics/usb-purchasing-power.html |title=The most expensive and richest cities in the world – A report by UBS |publisher=Citymayors.com |date=18 August 2011 |access-date=10 March 2012}}</ref> ==آمدورفت== ===تيز رفتار آمدورفت=== ====بس آمدورفت==== [[File:Solomos Bus Station by night Nicosia Republic of Cyprus.jpg|thumb|alt=نڪوسيا جي سولومو اسڪوائر ۾ بسن جي تصوير|[[سولوموس اسڪوائر]] ۾ او ايس اي ايل پاران هلايل عوامي بسون]] ضلعي اندر عوامي آمدورفت جون خدمتون سائپرس پبلڪ ٽرانسپورٽ جي ماتحت اداري نڪوسيا پبلڪ ٽرانسپورٽ پاران مهيا ڪيون وڃن ٿيون.<ref>{{Cite web |title=Home - Cyprus Public Transport |url=https://publictransport.com.cy/ |access-date=2024-10-05 |website=publictransport.com.cy}}</ref> 2020ع تائين بس سروس او ايس اي ايل (نڪوسيا ڊسٽرڪٽ ٽرانسپورٽ آرگنائيزيشن) پاران هلائي ويندي هئي، پر فراڊ جي الزامن کان پوءِ ڪمپني پنهنجو ڪم بند ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite web |title=Ανακοινωθέντα Άρθρο - PIO |url=https://www.pio.gov.cy/%CE%B1%CE%BD%CE%B1%CE%BA%CE%BF%CE%B9%CE%BD%CF%89%CE%B8%CE%AD%CE%BD%CF%84%CE%B1-%CE%AC%CF%81%CE%B8%CF%81%CE%BF.html?id=14575#flat |access-date=2024-10-05 |website=www.pio.gov.cy | date=12 February 2024 |language=el}}</ref><ref>{{Cite web |title=Nicosia bus company's eight directors under investigation – Cyprus Mail |url=https://archive.cyprus-mail.com/2015/12/09/nicosia-bus-co-investigation/ |access-date=2024-10-05 |language=en-GB}}</ref> اترئين حصي ۾ هيءَ خدمت ليٽاش پاران مهيا ڪئي وڃي ٿي.<ref name="starkblettas">{{cite web |date=19 December 2007 |title=Kurban bayramı yarın başlıyor |url=http://www.starkibris.net/index.asp?haberID=7588 |access-date=28 April 2012 |publisher=[[Star Kıbrıs]]}}</ref> ====ريل گاڏي==== قبرص ۾ هن وقت ڪو به فعال ريلوي نيٽ ورڪ موجود ناهي. شهرن جي وچ ۾ ريلوي قائم ڪرڻ جون رٿائون تيار ڪيون ويون آهن، پر انهن مان ڪا به عملي صورت اختيار نه ڪري سگهي آهي. ٻيٽ جي پهرين ريلوي لائين [[قبرص سرڪاري ريلوي]] هئي، جيڪا 1905ع کان 1951ع تائين هلندي رهي. مالي سببن جي ڪري ان کي بند ڪيو ويو.<ref>{{cite web |date=12 June 2011 |title=Study underway for Cyprus railway network |url=http://famagusta-gazette.com/study-underway-for-cyprus-railway-network-p12204-69.htm |access-date=13 June 2012 |work=Famagusta Gazette |archive-date=16 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116120817/http://famagusta-gazette.com/study-underway-for-cyprus-railway-network-p12204-69.htm |url-status=dead }}</ref> هيءَ ريلوي نڪوسيا ۾ پڻ بيهندي هئي. ===موٽر ويز=== نڪوسيا [[قبرص جا رستا ۽ موٽر ويز|جديد موٽر وي نيٽ ورڪ]] وسيلي قبرص جي ٻين وڏن شهرن سان ڳنڍيل آهي. ڏکڻ طرف [[اي 1 موٽر وي (قبرص)|اي 1 موٽر وي]] نڪوسيا کي [[ليماسول]] سان ڳنڍي ٿي، جتان اڳتي [[اي 6 موٽر وي (قبرص)|اي 6]] ليماسول کان [[پافوس]] تائين وڃي ٿي. ڏکڻ اوڀر طرف [[اي 2 موٽر وي (قبرص)|اي 2]] نڪوسيا کي [[لارناڪا]] سان ڳنڍي ٿي، جيڪا اڳتي [[اي 3 موٽر وي (قبرص)|اي 3]] سان ڳنڍجي لارناڪا کان [[آيا ناپا]] تائين وڃي ٿي. اولهه طرف [[اي 9 موٽر وي (قبرص)|اي 9]] نڪوسيا کي نڪوسيا ضلعي جي اولهه وارن ڳوٺن ۽ [[ٽروڊوس جبل|ٽروڊوس جبلن]] سان ڳنڍي ٿي. [[اي 22 موٽر وي (قبرص)|اي 22 رنگ روڊ]] هن وقت تعمير هيٺ آهي، جنهن کي شهر کان ٻاهران گذرندڙ [[رنگ روڊ]] طور تعمير ڪرڻ جي رٿا آهي. ===هوائي اڏا=== گاديءَ وارو شهر روڊ وسيلي جمهوريه جي انتظام هيٺ ٻن بين الاقوامي هوائي اڏن، [[لارناڪا بين الاقوامي هوائي اڏو]] (شهر کان ڏکڻ اوڀر طرف {{Approx.}} {{convert|50|km|abbr=on}} پري) ۽ [[پافوس بين الاقوامي هوائي اڏو]] (ڏکڻ اولهه طرف {{Approx.}} {{convert|100|km|abbr=on}} پري)، سان ڳنڍيل آهي. [[File:Nicosia airport insite 3.JPG|thumb|[[نڪوسيا بين الاقوامي هوائي اڏو]] جو اندريون حصو، 2010ع]] ماضيءَ ۾ ٻيٽ جو سڀ کان وڏو هوائي اڏو، [[نڪوسيا بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[قبرص تي ترڪي جي حملي]] کان پوءِ 1974ع ۾ تجارتي اڏامن لاءِ بند ٿي ويو. اهو گرين لائين جي بفر زون اندر واقع آهي ۽ [[قبرص ۾ گڏيل قومن جي امن فوج]] جي هيڊڪوارٽر طور استعمال ٿئي ٿو. [[ارڪان بين الاقوامي هوائي اڏو]] نڪوسيا کان {{convert|13|km|sp=us|abbr=on}} پري آهي. جاري [[قبرص تڪرار]] سبب هن هوائي اڏي ڏانهن بين الاقوامي سڌين اڏامن تي پابندي آهي. بنا وقفي واريون اڏامون رڳو ترڪي کان هلن ٿيون، جڏهن ته ٻين ملڪن کان اتر قبرص ڏانهن ويندڙ سڀني جهازن کي ترڪي ۾ لازمي طور ترسڻو پوي ٿو.<ref name="auto1">{{cite news|title=Students Flock to Universities in Northern Cyprus|url=https://www.nytimes.com/2014/02/17/world/europe/students-flock-to-universities-in-northern-cyprus.html?_r=0|work=The New York Times|date = 16 February 2014|access-date=25 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150905165507/http://www.nytimes.com/2014/02/17/world/europe/students-flock-to-universities-in-northern-cyprus.html?_r=0|archive-date=5 September 2015|url-status=live|last1 = Güsten|first1 = Susanne}}</ref> جمهوريه قبرص جي حڪومت ارڪان هوائي اڏي وسيلي ٻيٽ ۾ داخل ٿيڻ يا اتان نڪرڻ کي غيرقانوني سمجهي ٿي،<ref>{{Cite web |title=Embassy of the Republic of Cyprus to the Hague - Tourism |url=http://www.mfa.gov.cy/mfa/Embassies/embassy_thehague.nsf/All/4254DF2F0B871664C225792E001F2A27?OpenDocument#:~:text=Travellers%20arriving%20in%20the%20Republic,(Limassol),%20and%20Pafos. |access-date=2024-09-12 |website=www.mfa.gov.cy}}</ref> ۽ اهڙي طرح داخل ٿيڻ (يا نڪرڻ) جي صورت ۾ فوجداري الزامن کي منهن ڏيڻو پئجي سگهي ٿو. ===ٽيڪسيون ۽ ٽرامون=== 2010ع ۾ نڪوسيا جي گڏيل آمدورفت واري منصوبي جي حصي طور تجويز ڪيل ٽرام نيٽ ورڪ لاءِ هڪ ابتدائي امڪاني اڀياس ڪيو ويو، جنهن جي سرپرستي مواصلات ۽ ورڪس واري وزارت ڪئي. اڀياس ۾ خارج ٿيندڙ آلودگيءَ جي مقدار جي لحاظ کان ٻن حالتن، ٽرام هلائڻ ۽ ٽرام کان سواءِ نظام، جو مقابلو ڪيو ويو.<ref>{{in lang|el}} [http://www.mcw.gov.cy/mcw/mcw.nsf/All/07E87A85E80AD127C225781C0043861D/$file/IMMP%20Final%20Report%20Appendices.pdf THE NICOSIA INTEGRATED MOBILITY MASTER PLAN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171031141728/http://www.mcw.gov.cy/mcw/mcw.nsf/All/07E87A85E80AD127C225781C0043861D/$file/IMMP%20Final%20Report%20Appendices.pdf |date=31 October 2017 }} REPUBLIC OF CYPRUS – Ministry of Communications and Works</ref> نڪوسيا ۾ ڪيتريون ئي ٽيڪسي ڪمپنيون ڪم ڪن ٿيون. ڀاڙا قانون تحت مقرر ٿيل آهن ۽ ٽيڪسي ڊرائيورن لاءِ [[ٽيڪسي ميٽر]] استعمال ڪرڻ لازمي آهي. ===سائيڪل هلائڻ=== 2011ع ۾ نڪوسيا ميونسپلٽي ”بائيڪ اِن ايڪشن“ اسڪيم متعارف ڪرائي، جيڪا گريٽر نڪوسيا جي علائقي کي ڍڪيندڙ [[سائيڪل شيئرنگ نظام]] آهي. هيءَ اسڪيم نڪوسيا جي بين البلدياتي سائيڪل ڪمپني پاران هلائي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.podilatoendrasi.com.cy/frontoffice/portal.asp?cpage=NODE&cnode=1&clang=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111226084005/http://www.podilatoendrasi.com.cy/frontoffice/portal.asp?cpage=NODE&cnode=1&clang=1 |url-status=dead |archive-date=26 December 2011 |title=Ποδηλατο Εν Δρασει / Home |publisher=Podilatoendrasi.com.cy |access-date=21 July 2012 }}</ref> ==رانديون== [[File:QNM 2010 - Start of Marathon.jpg|thumb|upright|left|[[ڪوانٽم نڪوسيا ميراٿن]] 2010ع جي شروعات [[فاماگستا گيٽ]] وٽ]] [[File:Field club tennis courts in central old part of Nicosia Republic of Cyprus.jpg|thumb|alt=نڪوسيا ۾ فيلڊ ڪلب جي ٽينس ڪورٽن جي تصوير|فيلڊ ڪلب جون ٽينس ڪورٽون]] [[فٽبال (ساڪر)|فٽبال]] قبرص ۾ سڀ کان وڌيڪ مقبول راند آهي، ۽ نڪوسيا ٻيٽ جي ٽن وڏين ٽيمن؛ [[اي پي او اي ايل ايف سي|اي پي او اي ايل]]، [[اي سي اومونيا|اومونيا]] ۽ [[اولمپياڪوس نڪوسيا|اولمپياڪوس]] جو گهر آهي. اي پي او اي ايل ۽ اومونيا [[قبرص ۾ فٽبال|قبرصي فٽبال]] ۾ غالب ٽيمون آهن. نڪوسيا ۽ ان جي مضافات ۾ ٻيا به ڪيترائي فٽبال ڪلب موجود آهن. شهر ۾ [[چيٽنڪايا ترڪ ايس ڪي|چيٽنڪايا]]، [[ينيجامي آغديلن ايس ڪي|ينيجامي]]، [[ڪوچڪ ڪائماڪلي ترڪ ايس ڪي|ڪوچڪ ڪائماڪلي]] ۽ [[گونيلي ايس ڪي|گونيلي]] پڻ آهن، جيڪي ترڪ قبرصين جا چار اهم ڪلب آهن. نڪوسيا [[اي جي بي يو ارارات نڪوسيا ايف سي]] جو پڻ گهر آهي، جيڪو ٻيٽ جو واحد آرمينيائي فٽبال ڪلب آهي. نڪوسيا [[باسڪيٽ بال]]، [[ٽيم هينڊ بال|هينڊ بال]] ۽ ٻين راندين جي ڪيترن ئي ڪلبن جو پڻ مرڪز آهي. اي پي او اي ايل ۽ اومونيا جا باسڪيٽ بال ۽ [[والي بال]] جا شعبا آهن، جڏهن ته [[ڪيراونوس بي سي|ڪيراونوس]] ٻيٽ جي وڏين باسڪيٽ بال ٽيمن مان هڪ آهي. [[نيو جي ايس پي اسٽيڊيم]] جي مالڪ جمناسٽڪ ڪلب پينسائپريا (جي ايس پي) ٻيٽ جي اهم ائٿليٽڪس ڪلبن مان هڪ آهي. ان کان علاوه، [[فوٽسال]] فرسٽ ڊويزن جون سڀئي ٽيمون نڪوسيا سان تعلق رکن ٿيون. ٻه هينڊ بال ٽيمون، يورپي يونيورسٽي ۽ ايس پي اي اسٽروولو، پڻ نڪوسيا ۾ قائم آهن. نڪوسيا ۾ ٻيٽ جا ڪجهه سڀ کان وڏا راندين جا ميدان آهن؛ [[نيو جي ايس پي اسٽيڊيم]]، جنهن ۾ 23,400 تماشائين جي گنجائش آهي، [[قبرص قومي فٽبال ٽيم|قومي ٽيم]]، [[اي پي او اي ايل ايف سي|اي پي او اي ايل]]، [[اولمپياڪوس نڪوسيا|اولمپياڪوس]] ۽ [[اي سي اومونيا|اومونيا]] جو گهرو ميدان آهي. [[مڪاريو اسٽيڊيم]] ۾ 16,000 تماشائين جي گنجائش آهي. اتر ۾ [[نڪوسيا اتاترڪ اسٽيڊيم]] ۾ 28,000 تماشائين جي گنجائش آهي.<ref>{{Cite web |title=World Stadiums - Stadiums in Northern Cyprus |url=http://www.worldstadiums.com/middle_east/countries/north_cyprus.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071015062628/http://www.worldstadiums.com/middle_east/countries/north_cyprus.shtml |archive-date=2007-10-15 |access-date=1 October 2023 |website=worldstadiums.com}}</ref> [[ايليفٿيريا انڊور هال]] قبرص جو سڀ کان وڏو باسڪيٽ بال اسٽيڊيم آهي، جنهن ۾ 6,500 سيٽون آهن، ۽ اهو [[قبرص قومي باسڪيٽ بال ٽيم|قومي ٽيم]]، [[اي پي او اي ايل بي سي|اي پي او اي ايل]] ۽ [[اي سي اومونيا|اومونيا]] جو گهرو ميدان آهي. [[ليفڪوٿيو|ليفڪوٿيو انڊور ارينا]] اي پي او اي ايل ۽ اومونيا جو والي بال اسٽيڊيم آهي. [[نڪوسيا ميراٿن]] 2010ع ۽ 2012ع ۾ منعقد ٿيو، جنهن جو انتظام [[اٿاناسيوس ڪٽورائڊس فائونڊيشن]] ڪيو ۽ جنهن ۾ 7,000 کان وڌيڪ شرڪت ڪندڙ شامل ٿيا.<ref name="NM">{{Cite web |url=http://www.nicosiamarathon.com/index.aspx?Language=ENG |title=Nicosia Marathon |access-date=13 February 2018 |archive-date=1 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180401111503/http://www.nicosiamarathon.com/Index.aspx?Language=ENG |url-status=dead }}</ref><ref name="FM">{{Cite web|url=https://www.financialmirror.com/2012/12/10/sports-voyiatzis-wins-nicosia-marathon/|title=SPORTS: Voyiatzis wins Nicosia marathon|date=10 December 2012|website=Financial Mirror}}</ref> نڪوسيا [[2000 آءِ ايس ايس ايف ورلڊ ڪپ فائنل]] جي شاٽ گن شوٽنگ مقابلن جي ميزباني ڪئي. شهر ٻن باسڪيٽ بال مقابلن جي پڻ ميزباني ڪئي؛ 1997ع جو يورپي ساپورٽا ڪپ ۽ 2005ع ۾ [[فيبا]] يورپ [[آل اسٽار گيم]]، جيڪي [[ايليفٿيريا انڊور هال]] ۾ منعقد ٿيا. نڪوسيا ۾ منعقد ٿيل هڪ ٻيو اهم مقابلو [[يورپ جي ننڍين رياستن جون رانديون]] هو، جيڪو 1989ع ۽ 2009ع ۾ هتي ٿيو. {{clear left}} ==ناميارا ماڻهو<!--هڪ نئون صفحو 'نڪوسيا سان تعلق رکندڙ ماڻهن جي فهرست' جي نالي سان ٺاهڻ گهرجي-->== [[File:Christopher Pissarides.jpg|thumb|200px|[[ڪرسٽوفر اي پيساريڊس]]، اقتصاديات جو نوبيل انعام ماڻيندڙ]] * [[قبرص جو پيٽر پهريون]] (1328–1369)، قبرص جو بادشاهه * [[قبرصلي محمد ڪامل پاشا]] (1833–1913)، عثماني سلطنت جو گرانڊ وزير * [[فاضل ڪوچڪ]] (1906–1984)، جمهوريه قبرص جو اڳوڻو نائب صدر (1960–1963) * [[گلافڪوس ڪليريڊس]] (1919–2013)، جمهوريه قبرص جو اڳوڻو صدر (1993–2003) * [[تاسوس پاپادوپولوس]] (1934–2008)، جمهوريه قبرص جو اڳوڻو صدر (2003–2008) * [[ماريوس گارويان]]، [[قبرص جي نمائندن واري ايوان]] جو اڳوڻو صدر (2008–2011) * [[بينون سيوان]]، گڏيل قومن جو اسسٽنٽ سيڪريٽري جنرل (1992–2005) ۽ [[تيل جي بدلي خوراڪ پروگرام]] جو سربراهه (1996–2005) * [[نيڪوس ٽورناريٽس]]، سياستدان ۽ قانوندان، نمائندن واري ايوان جو ميمبر ۽ جمهوريه قبرص جو صلاحڪار * [[نيوڪليس ڪيريازيز]] (1877–1956)، مورخ ۽ قبرص جي قومي ڪائونسل جو ميمبر * [[الپ ارسلان ترڪيش]] (1917–1997)، [[ترڪ قومپرستي|ترڪ قومپرست]] سياستدان ۽ ترڪي ۾ [[نيشنلسٽ موومينٽ پارٽي]] جو باني * [[ڪٽلو ادالي]] (1935–1996)، صحافي، شاعر، سماجي-سياسي محقق ۽ امن جو حامي * [[ڪرسٽوفر اي پيساريڊس]]، اقتصاديات جو نوبيل انعام ماڻيندڙ * [[مصطفيٰ جامگوز]]، [[امپيريل ڪاليج لنڊن]] ۾ ڪينسر حياتيات جو پروفيسر * [[مانوگ پاريڪيان]] (1920–1987)، برطانيا ۾ وائلن وڄائيندڙ ۽ وائلن جو پروفيسر * [[سوات گونسل]] (پيدائش 1952)، ڪاروباري شخص ۽ [[نيئر ايسٽ يونيورسٽي]] جو باني * [[نيڪولاس ايڪونومو]] (1953–1993)، ڪنسٽ پيانسٽ، موسيقار، ترتيبڪار، ڪنڊڪٽر ۽ موسيقي ميلن جو منتظم * [[مڪ ڪارن]] (1958–2011)، موسيقار * [[سيوگُل اولوداغ]] (پيدائش 1958)، صحافي ۽ سرگرم ڪارڪن * [[الڪينوس ايوانيدس]] (پيدائش 1969)، ڳائڻو * [[ميخاليس هاتزيگيانيس]] (پيدائش 1978)، ڳائڻو * [[مائيڪل بيسپنگ]] (پيدائش 1979)، مڪسڊ مارشل آرٽسٽ * [[ڊيامس]] (پيدائش 1980)، فرانسيسي ريپ ڳائڻي * [[اسٽيفني سولومونيدس]] (پيدائش 1982)، اتر ۽ ڏکڻ قطب تي پهچندڙ پهرين قبرصي * [[گيورگوس پاپادوپولوس (ڳائڻو)|گيورگوس پاپادوپولوس]] (پيدائش 1985)، موسيقار ۽ ڳائڻو * [[هووگ ديميرجيان|هووگ]] (پيدائش 1989)، ڳائڻو، جنهن [[يوروويزن سانگ مقابلو 2017]] ۾ قبرص جي نمائندگي ڪئي * [[هزار ارگوچلو]] (پيدائش 1992)، ترڪ ڊرامي [[ميڊجيزير]] جي اداڪارا * [[اليگزينڊر ويزينڪوف]] (پيدائش 1995)، باسڪيٽ بال رانديگر * [[ولاديميروس تزورٽزس]] (پيدائش 1997)، ريسنگ ڊرائيور ==بين الاقوامي لاڳاپا== ===جاڙا شهر – ڀيڻ شهر=== ====نڪوسيا ميونسپلٽي==== نڪوسيا جا هيٺين شهرن سان [[ڀيڻ شهر|جاڙا شهر]] وارا لاڳاپا آهن:<ref name=twinnings>{{cite web|title=Twinnings|url=https://www.nicosia.org.cy/en-GB/municipality/twins/|publisher=Nicosia Municipality|access-date=2020-12-12|archive-date=27 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230327050527/https://www.nicosia.org.cy/en-GB/municipality/twins/|url-status=dead}}</ref> {{div col|colwidth=18em}} *{{flagicon|GRC}} [[اٿينس]]، يونان (1988ع کان) *{{flagicon|ROU}} [[بخارسٽ]]، رومانيا (2004ع کان) *{{flagicon|QAT}} [[دوحا]]، قطر *{{flagicon|UKR}} [[اوڊيسا]]، يوڪرين (1996ع کان) *{{flagicon|IRN}} [[شيراز]]، ايران (1999ع کان) {{div col end}} ====نڪوسيا شهري علائقو==== {{Main|اگلانجيا#جاڙا شهر – ڀيڻ شهر|ايوس ڌوميٽيوس#جاڙا شهر|اينگومي#جاڙا شهر|لاڪاتاميا#ڀيڻ شهر|اسٽروولوس#جاڙا شهر – ڀيڻ شهر|l1 = اگلانجيا|l2 = ايوس ڌوميٽيوس|l3 = اينگومي|l4 = لاڪاتاميا|l5 = اسٽروولوس|}} ====نڪوسيا ترڪ ميونسپلٽي==== اتر نڪوسيا جا هيٺين شهرن سان [[ڀيڻ شهر|جاڙا شهر]] وارا لاڳاپا آهن: {{div col|colwidth=18em}} *{{flagicon|TUR}} [[انقره]]، ترڪي<ref name="Ankara twinnings">{{cite web |url=http://www.ankara-bel.gov.tr/AbbSayfalari/hizmet_birimleri/dis_dairesi_baskanligi/avrupa_gunu_kutlamasi.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114033014/http://www.ankara-bel.gov.tr/AbbSayfalari/hizmet_birimleri/dis_dairesi_baskanligi/avrupa_gunu_kutlamasi.aspx |title=Kardeş Kentleri Listesi ve 5 Mayıs Avrupa Günü Kutlaması ''[via WaybackMachine.com]'' |publisher=Ankara Büyükşehir Belediyesi – Tüm Hakları Saklıdır |archive-date=14 January 2009 |access-date=2013-07-21 |language=tr |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="Ankara">{{cite web |url=http://www.ankara.bel.tr/genel-sekreter-yardimcisi-balamir-gundogdu/dis-liskiler-daire-baskanligi/ankaranin-kardes-sehirleri/ |title=''Ankara – Twin Towns'' |publisher=Ankara-City.sk |access-date=2013-10-19 |archive-date=19 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019233013/http://www.ankara.bel.tr/genel-sekreter-yardimcisi-balamir-gundogdu/dis-liskiler-daire-baskanligi/ankaranin-kardes-sehirleri/ |url-status=live }}</ref> *{{flagicon|TUR}} [[بورصا]]، ترڪي (1990ع کان)<ref name="Bursa twinnings">{{cite web |url=http://www.bursa.bel.tr/kardes-sehirler/sayfa/261/ |title=Kardeş Şehirler |access-date=2013-07-27 |work=Bursa Büyükşehir Belediyesi Basın Koordinasyon Merkez |publisher=Tüm Hakları Saklıdır |archive-date=23 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160523225737/http://www.bursa.bel.tr/kardes-sehirler/sayfa/261/ |url-status=dead}}</ref> *{{flagicon|MDA}} [[ڪومرات]]، مالدووا (2006ع کان) *{{flagicon|TUR}} [[غازي عينتاب]]، ترڪي (2009ع کان)<ref name="Gaziantep">{{cite web |url=http://www.gaziantep.com.tr/kardes-sehirler.html |title=''Gaziantep – Twin Towns'' |publisher=Gaziantep-City.sk |access-date=2013-10-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131020094841/http://www.gaziantep.com.tr/kardes-sehirler.html |archive-date=20 October 2013 |df=dmy-all}}</ref> *{{flagicon|TUR}} [[استنبول]]، ترڪي<ref>{{cite web |title=İBB, YENİ DÖNEMİN İLK "KARDEŞLİK PROTOKOLÜ"NÜ LEFKOŞA İLE İMZALADI |url=https://www.ibb.istanbul/News/Detail/37494 |website=ibb.istanbul |access-date=13 December 2020}}</ref> *{{flagicon|TUR}} [[ازمير]]، ترڪي *{{flagicon|MKD}} [[ڪاربنتسي ميونسپلٽي|ڪاربنتسي]]، اتر مقدونيا (2001ع کان) *{{flagicon|MKD}} [[آراچينووو ميونسپلٽي|آراچينووو]]، اتر مقدونيا (2002ع کان) {{div col end}} ===دوست شهر=== ====نڪوسيا ميونسپلٽي==== <!--اهي شهر جيڪي نڪوسيا کي پنهنجو جاڙو شهر نٿا ڄاڻائين--> نڪوسيا هيٺين شهرن سان پڻ سهڪار ڪري ٿو:<ref name=twinnings/> *{{flagicon|GER}} [[شويرين]]، جرمني (1974) *{{flagicon|CHN}} [[شنگهائي]]، چين (1999) ====نڪوسيا شهري علائقو==== {{Main|اگلانجيا#دوست شهر|l1 = اگلانجيا}} ===پرڏيهي سفارتخانا ۽ قونصل خانا=== ====نڪوسيا==== {{see also|قبرص ۾ سفارتي مشنن جي فهرست}} هن وقت نڪوسيا ۾ 42 سفارتخانا ۽ 3 هاءِ ڪميشنون ('''ٿلهن اکرن ۾''')، 12 قونصل جنرل، 44 قونصل خانا ۽ 2 نائب قونصل خانا (''اٽالڪ ۾'')، ۽ 1 نمائندگي آفيس موجود آهن.<ref>{{Cite web |title=Nicosia - Embassies, high commissions and consulates |url=https://www.embassypages.com/city/nicosia |access-date=2024-10-06 |website=EmbassyPages}}</ref><ref name="Cy.MFA-DL24">{{Cite web |url=https://www.gov.cy/app/uploads/sites/19/2024/08/Diplomatic-List-AUGUST-2024.pdf |title=Diplomatic List |publisher=Protocol Department, Ministry of Foreign Affairs of Cyprus |website=Government of Cyprus |access-date=28 August 2024}}</ref> {{Div col|colwidth=20em}} *'''{{AUS}}'''{{Efn|[[دولت مشترڪه|دولت مشترڪه جي ملڪن]] جو رڪن ملڪ. ان ڪري ٻين [[دولت مشترڪه|دولت مشترڪه]] ملڪن ۾ انهن جي سفارتخانن کي رسمي طور ”هاءِ ڪميشن“ چيو ويندو آهي.|name=HCIN}} *'''{{AUT}}''' *''{{BLZ}}'' *'''{{BRA}}''' *''{{BUL}}'' (قونصل خانو) *'''{{BUL}}''' (سفارتخانو) *''{{BDI}}'' *''{{CMR}}'' *''{{CAN}}'' *''{{CAF}}'' *'''{{CHN}}''' *''{{COG}}'' *''{{CRO}}'' *'''{{CUB}}''' *''{{Flag|Czechia}}'' (قونصل خانو) *'''{{Flag|Czechia}}''' (سفارتخانو) *''{{DEN}}'' (قونصل جنرل) *''{{DMA}}'' *''{{DOM}}'' *'''{{EGY}}''' *''{{EST}}'' (نائب قونصل خانو) *''{{EST}}'' (قونصل جنرل) *{{flag|EU}} (نمائندگي آفيس) *''{{FIN}}'' (قونصل خانو) *''{{FIN}}'' (قونصل جنرل) *'''{{FIN}}''' (سفارتخانو) *'''{{FRA}}''' *''{{GAB}}'' *''{{GEO}}'' (قونصل خانو) *'''{{GEO}}''' (سفارتخانو) *'''{{GER}}''' *'''{{GRE}}''' *''{{GTM}}'' *''{{GUY}}'' *{{Flag|Holy See}} (رسولي نونسيئيچر) *''{{Flag|Hungary}}'' (قونصل جنرل) *'''{{Flag|Hungary}}'''<ref>{{cite news |url=https://dailynewshungary.com/hungarys-embassy-in-cyprus-reopens/ |title=Hungary's Embassy in Cyprus reopens |website=Daily News Hungary |date=2 April 2024 |access-date=4 April 2024}}</ref> (سفارتخاني جي آفيس) *''{{ISL}}'' (قونصل جنرل) *'''{{IND}}'''{{Efn|name=HCIN}} *''{{IDN}}'' *'''{{IRI}}''' *'''{{IRL}}''' *'''{{ISR}}''' *'''{{ITA}}''' *''{{JAM}}'' *''{{JPN}}'' (قونصل خانو) *'''{{JPN}}''' (سفارتخانو) *'''{{JOR}}''' *''{{KEN}}'' *''{{KOR}}'' (قونصل جنرل) *'''{{KUW}}''' *'''{{LIB}}''' *'''{{LBA}}''' *''{{LTU}}'' (قونصل جنرل) *''{{LUX}}'' *''{{MYS}}'' *''{{MLI}}'' *''{{MEX}}'' *''{{MCO}}'' *''{{MNG}}'' *''{{MAR}}'' (نائب قونصل خانو) *''{{MMR}}'' *''{{NAM}}'' (قونصل جنرل) *''{{NPL}}'' *'''{{NED}}''' *''{{NZL}}'' *''{{NIC}}'' *''{{NOR}}'' (قونصل جنرل) *''{{OMA}}'' (قونصل خانو) *'''{{OMA}}''' (سفارتخانو) *'''{{PSE}}''' *''{{PAN}}'' (قونصل خانو) *''{{PAN}}'' (قونصل جنرل) *''{{PNG}}'' *''{{PRY}}'' *''{{PER}}'' *''{{PHL}}'' *'''{{POL}}''' *'''{{POR}}''' *'''{{QAT}}''' *'''{{ROU}}''' *'''{{RUS}}''' *''{{RWA}}'' *'''{{KSA}}''' *''{{SRB}} '' (قونصل خانو) *'''{{SRB}}''' (سفارتخانو) *''{{SYC}}'' (قونصل جنرل) *'''{{SVK}}''' *''{{ZAF}}'' *'''{{flag|Sovereign Military Order of Malta}}''' *''{{ESP}}'' (قونصل جنرل) *'''{{ESP}}''' (سفارتخانو) *'''{{SWE}}''' *'''{{SUI}}''' *'''{{SYR}}''' *''{{THA}}'' *''{{UKR}}'' (قونصل خانو) *'''{{UKR}}''' (سفارتخانو) *'''{{UAE}}''' *'''{{GBR}}'''{{Efn|name=HCIN}} *'''{{USA}}''' *''{{URY}}'' *''{{UZB}}'' {{Div col end}} ====اتر نڪوسيا==== {{see also|اتر قبرص ۾ سفارتي مشنن جي فهرست}} ''[[حقيقت ۾|ڊي فيڪٽو]]'' غير تسليم ٿيل رياست [[اتر قبرص]] پنهنجي ''ڊي فيڪٽو'' گاديءَ واري هنڌ، نڪوسيا جي اترئين حصي ۾، هڪ [[قبرص ۾ سفارتي مشنن جي فهرست|محدود سفارتي برادري]] جي ميزباني ڪري ٿي. اتر نڪوسيا ۾ واقع پرڏيهي مشن هي آهن:<ref>[https://mfa.gov.ct.tr/consular-info/foreign-missions-in-trnc/ ''Foreign Missions in TRNC'', mfa.gov.ct.tr (without date).]</ref> {{Div col|colwidth=20em}} *{{AUS}} (هاءِ ڪميشن آفيس)<ref>According to the Australian [[Department of Foreign Affairs and Trade (Australia)|Department of Foreign Affairs and Trade]] the Australian High Commission in Nicosia has an annex in North Nicosia. [https://www.dfat.gov.au/about-us/our-locations/missions/australian-high-commission-cyprus ''Australian High Commission, Cyprus'', dfat.gov.au (without date).] [https://cyprus.embassy.gov.au/ncos/aboutus.html ''About the Australian High Commission in Cyprus'', cyprus.embassy.gov.au (without date).]</ref> *{{flag|EU}} ([[يورپي يونين–اتر قبرص لاڳاپا#امدادي پروگرام|پروگرام سپورٽ آفيس]])<ref>[https://ec.europa.eu/info/overview-funding-programmes/aid-programme-turkish-cypriot-community_en ''Aid Programme for the Turkish Cypriot community'', ec.europa.eu (without date).]</ref> *{{FRA}} (ثقافتي آفيس)<ref>There is an office of the Cyprus Turkish French Cultural Association (CTFCA) in North Nicosia. According to its homepage, it does not serve any political interests. [http://www.fransizkultur.org/en/index.html ''Cyprus Turkish French Cultural Association (CTFCA)'', fransizkultur.org (without date).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210426154229/http://www.fransizkultur.org/en/index.html |date=26 April 2021 }}</ref> *{{DEU}} (سفارتخاني جي آفيس)<ref>There is a German Visa Office in the British compound in North Nicosia. [https://www.auswaertiges-amt.de/de/aussenpolitik/laender/zypern-node/zypern/210262?openAccordionId=item-210272-0-panel ''Deutsche Vertretungen in Zypern'', auswaertiges-amt.de (without date).] [https://nikosia.diplo.de/cy-de/botschaft ''Botschaft'', nikosia.diplo.de (without date).]</ref> *{{ITA}} (سفارتخاني جي آفيس) *{{RUS}} (سفارتخاني جي آفيس) *{{TUR}} ([[اتر قبرص جي ترڪ جمهوريه ۾ ترڪي جو سفارتخانو|سفارتخانو]])<ref>[https://www.mfa.gov.tr/turkish-representations.en.mfa ''Turkish Representations'', mfa.gov.tr (without date).]</ref> *{{UK}} (هاءِ ڪميشن آفيس)<ref>[https://www.gov.uk/world/organisations/british-high-commission-nicosia/office/british-high-commission ''British High Commission Nicosia'', gov.uk (without date).]</ref> *{{USA}} (سفارتخاني جي آفيس)<ref>{{Cite web| title=Cyprus - Consular Section Information | url=https://ais.usvisa-info.com/en-cy/niv/information/consulate | archive-url=https://web.archive.org/web/20150921230858/https://ais.usvisa-info.com/en-cy/niv/information/consulate | archive-date=2015-09-21}}</ref> {{Div col end}} ==پڻ ڏسو== {{portal|قبرص}} * [[ورهايل شهرن جي فهرست]] * [[قبرص ۾ شاپنگ مالن جي فهرست]] * [[نڪوسيا ميوزڪ سوسائٽي]] * [[قبرص ۾ گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ واري فورس]] ===ڪتابيات=== {{See also|نڪوسيا جي ٽائيم لائن#ڪتابيات}} {{refbegin}} * {{citation |last=Hill |first=George |author-link=Sir George Hill |jstor=750045 |contribution=Two Toponymic Puzzles |title=Journal of the Warburg Institute |date=April 1939 |volume=2 |issue=4 |pages=375–381 |publisher=The Warburg Institute |doi=10.2307/750045 }}. * {{citation |editor1-last=Michaelides |editor1-first=Demetrios |title=Historic Nicosia |date=2012 |publisher=Rimal Publications |location=Nicosia }}. ** {{citation |last1=Michaelides |first1=Demetrios |last2=Pilides |first2=Despina |display-authors=1 |ref={{harvid|Michaelides & al.|2012}} |editor1-last=Michaelides |editor1-first=Demetrios |title=''ibid.'' |date=2012 |contribution=Nicosia from the Beginnings to the Roman Ledroi }}. ** {{citation |last1=Papacostas |first1=Tasos |editor1-last=Michaelides |editor1-first=Demetrios |display-editors=0 |title=''ibid.'' |date=2012 |contribution=Byzantine Nicosia: 650–1191 }}. ** {{citation |last1=Theocharides |first1=Ioannis |last2=Stavrides |first2=Theoharis |display-authors=1 |ref={{harvid|Theocharides & al.|2012}} |editor1-last=Michaelides |editor1-first=Demetrios |display-editors=0 |title=''ibid.'' |date=2012 |chapter=Nicosia under Ottoman Rule 1570–1878: Part I }}. {{refend}} ==حوالا== ===حوالا=== {{reflist|30em}} {{notelist}} <references group="lower-alpha"/> ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Nicosia}} * [http://www.nicosia.org.cy/ نڪوسيا ميونسپلٽي (Λευκωσια) جي انگريزي ٻوليءَ واري ويب سائيٽ] *{{Wikivoyage inline}} *[http://historic-cities.huji.ac.il/cyprus/nicosia/nicosia.html نڪوسيا جا پراڻا نقشا]، تاريخي شهرن جي [http://historic-cities.huji.ac.il/historic_cities.html ويب سائيٽ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220325051637/http://historic-cities.huji.ac.il/historic_cities.html |date=2022-03-25 }} * [http://www.visitnicosia.com.cy نڪوسيا سياحت بورڊ] * [https://lefkosa.com.tr/ ليفڪوشا](TR) * [https://web.archive.org/web/20080613062932/http://www.nicosia.org.cy/english/ نڪوسيا ميونسپلٽي (ڏکڻ) جي ويب سائيٽ] * [https://web.archive.org/web/20111002134117/http://www.lefkosaturkbelediyesi.org/english/index_eng.html نڪوسيا ميونسپلٽي (اتر) جي ويب سائيٽ] * [https://web.archive.org/web/20051210164225/http://www.nicosia.org.cy/english/sigoinonies.shtm نڪوسيا ميونسپلٽي جي ويب سائيٽ – ٽرانسپورٽ] * [http://www.cyprusisland.com/01_Information/nicosia.htm قبرص ٻيٽ – نڪوسيا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070623082214/http://www.cyprusisland.com/01_Information/nicosia.htm |date=23 June 2007 }} * [http://www.kypros.org/ قبرص جي دنيا]، ٻه ٻوليائي معلوماتي پورٽل، جنهن ۾ لوڪ ثقافت ۽ بازنطيني اثرن بابت پسمنظر جي معلومات شامل آهي {{Nicosia District}} {{List of European capitals by region}} {{List of Asian capitals by region}} {{Municipalities of Cyprus}} {{Municipalities of Northern Cyprus}} {{Authority control}} [[زمرو:نڪوسيا| ]] [[زمرو:ايشيا جا گاديءَ وارا شهر]] [[زمرو:يورپ جا گاديءَ وارا شهر]] [[زمرو:ورهايل شهر]] [[زمرو:قبرص ۾ تاريخي ماڳ]] [[زمرو:قلعي بند آباديون]] [[زمرو:نڪوسيا ضلعي جون ميونسپلٽيون]] [[زمرو:قبرص]] [[زمرو:اتر قبرص]] [[زمرو:نڪوسيا]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:قبرص ۾ شهر]] [[زمرو:ايشيا ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:قبرص جا تاريخي ماڳ]] [[زمرو:قلعابند آباديون]] [[Category:Divided cities]] [[Category:Municipalities in Nicosia District]] <references /> ik5fwf1cuyhtxqwsjrjqmiyqnzbrhqi 14 85090 414980 332746 2026-09-26T10:33:13Z Memon2025 21315 /* */ 414980 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جاگرافي يورپ]] [[زمرو:سياسي جاگرافي]] 585529teacjb7sfn2bzenw82xk3scsv 0 85791 414851 366487 2026-09-26T01:03:17Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414851 wikitext text/x-wiki {{short description|Highest mountain of Russia and Europe}} {{Infobox mountain | name = مائونٽ ايلبرس<br> Mount Elbrus <br> Ӏуащхьэмахуэ (ڪبارديني) <br> Минги тау (چرڪس) | native_name = {{plainlist| * {{native_name|kbd|}} * {{native_name|krc|Минги тау}} }} | photo = [[File:Mount Elbrus (cropped).jpg|350px]] | photo_caption =برف سان ڍڪيل ايلبرس جبل جي چوٽي | elevation_m = 5642 | elevation_ref = <ref name=encyclopdia>{{cite encyclopedia |title=Mount Elbrus |encyclopedia=[[The World Book Encyclopedia]] |page=317 |publisher=World Book, Inc}}</ref><ref name="earthobservatory.nasa.gov">{{cite web |url=http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=3603 |title=Image of the Day: Mt. Elbrus |date=July 7, 2003 |website=[[NASA Earth Observatory]] |access-date=15 May 2014 |archive-date=10 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170210044800/http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=3603 |url-status=live }}</ref><ref name=otm>{{cite opentopomap|Mount Elbrus|43.352|42.438|2023-04-14}}</ref> | prominence_m = 4700 | prominence_ref = 10 | map = | map_caption = Location of Mount Elbrus in the Caucasus Mountains##Location of Mount Elbrus within Russia##Location of Mount Elbrus within Kabardino-Balkaria##Location of Mount Elbrus within Europe##Location of Mount Elbrus on the Earth | map_size = 325 | label_position = bottom | listing = "ست چوٽيون"<br />ست آتش فشاني چوٽيون<br />ملڪ جو سڀ کان اچو نقطو<br />نمايا<br />ريبو | parent = [[قفقاز|قفقاز جبلن جو سلسلو]] | coordinates = {{coord|43|21|18|N|42|26|21|E|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}} | coordinates_ref = | topo_map = Elbrus and Upper Baksan Valley by EWP<ref>{{cite web |url=http://www.ewpnet.com/maps/elbrussample.htm |title=Mount Elbrus Map Sample |date=16 June 2007 |website=EWP |access-date=15 May 2014 |archive-date=2 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402122558/http://www.ewpnet.com/maps/elbrussample.htm |url-status=live }}</ref><ref name="map">{{cite map |website=EWP |title=Mount Elbrus and Upper Baksan Valley Map and Guide |url=http://www.ewpnet.com/elbrumap.htm |edition=2nd |year=2007 |cartography=EWP |scale=1:50,000 with mountaineering information |series=EWP Map Guides |isbn=978-0-906227-95-4 |access-date=18 April 2008 |archive-date=24 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224221202/https://www.ewpnet.com/ |url-status=live }}</ref> | mountain_type = [[Stratovolcano]] (dormant) | age = نامعلوم | country = {{پرچم|روس}} | subdivision1 = {{hlist|[[Kabardino-Balkaria]]|[[Karachay-Cherkessia]]}} | subdivision1_type = [[Federal subjects of Russia|Federal subject]] | last_eruption = 50 عيسوي ± 50 سال<ref name="Smithsonian"/> | first_ascent = <small>ڪلار خاشروف (Killar Khashirov)<br>22 جولاءِ 1829ع <br>اولهائين چوٽي تي 1874ع ۾ فلورنس ڪرافورڊ گرو، فريڊرڪ گارڊينر، هوريس واڪر ۽ گائيڊ پيٽر ڪنوبيل پاران</small> | easiest_route = نرم برف وارو/برفاني چڙهائي |region=|district=|range=|topo=|country_type=[[ملڪ]]|state_type=[[روس جي جمهوريتون|جمهوريه]]|state1=|state4=|region_type=علائقو|region1=اتر قفقاز|geology=ارضيات|rock=|geology1=|geology2=|geology3=|geology4=|geology5=|normal_route=|access=|misc=|state=[[ڪبارڊينو-بلڪاريا]]}} '''ماؤنٽ ايلبرس''' ([[انگريزي ٻولي|انگريزي]]: <small>Mount</small> <small>Elbrus</small>؛ [[روسي ٻولي|روسي]]: <small>Эльбрус</small>؛ فارسي: ڪوه البرز)، [[روس]] ۽ [[يورپ]] جو سڀ کان اوچو جبل آهي. اهو هڪ غير فعال اسٽريٽو ٻرندڙ جبل آهي جيڪو سمنڊ جي سطح کان <small>'''5,642'''</small> ميٽر (<small>'''18,510'''</small> فوٽ) مٿي آهي ۽ [[يوريشيا]] ۾ سڀ کان اوچو آتش فشان آهي، انهي سان گڏ دنيا ۾ ڏهين نمبر تي سڀ کان نمايان چوٽي آهي.<ref name="cia-russia-geography2">{{cite book|title=[[CIA World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|chapter=Russia|access-date=22 February 2016|chapter-url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109173026/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/|archive-date=9 January 2021|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109173026/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/ |date=9 January 2021 }}</ref> اها ڏکڻ روسي جمهوريه [[ڪبارڊينو-بلڪاريا]] ۾ سسکاڪيشيا جي اولهه واري واڌ ۾ واقع آهي ۽ [[قفقاز|قفقاز جبلن]] جي بلند ترين چوٽي آهي. ايلبرس ۾ ٻه چوٽيون آهن. ٻئي سُتل آتش فشاني گنبذ آهن. سڀ کان ڊگهي (اولهه چوٽي) 5,642 ميٽر (18,510 فوٽ) آهي، جڏهن ته اوڀر چوٽي 5,621 ميٽر (18,442 فوٽ) آهي. اوڀر چوٽي جي سڀ کان پهرين رڪارڊ ٿيل چڙهڻ 10 جولاءِ 1829ع تي هڪ مقامي، خلير خاشروف ڪيو ۽ اولهه چوٽي سال 1874ع ۾ هڪ برطانوي مهم جن جي جي اڳواڻي ايف. ڪرافورڊ گروو ڪري رهيو هو ۽ فريڊرڪ گارڊينر، هوريس واڪر ۽ سوئس گائيڊ هن سان گڏ هئا، پاران ڪئي وئي هئي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{cite web |url=http://www.summitpost.org/mountain/rock/150255/mount-elbrus.html |title=Mount Elbrus |website=SummitPost}} * {{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Mount-Elbrus |title=Mount Elbrus }} ''Encyclopædia Britannica Online'' * Computer generated summit panoramas [https://web.archive.org/web/20110629114324/http://www.viewfinderpanoramas.org/panoramas/ASIA/ELBRUS-N.gif North] [https://web.archive.org/web/20110629114942/http://www.viewfinderpanoramas.org/panoramas/ASIA/ELBRUS-S.gif South]. There are a few discontinuities due to incomplete data. * [[NASA Earth Observatory]] pages on Mount Elbrus: [https://web.archive.org/web/20030818190845/http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=15340 Mt. Elbrus (July 2003)], [https://web.archive.org/web/20021228132842/http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=10817 Mt. Elbrus, Caucasus Range (November 2002)] * {{cite web |url=http://www.bergadventures.com/v3_trips/europe/elbrus-dispatches.php |title=Mt. Elbrus Expedition Dispatches |website=Berg Adventures International}} * {{cite web |url=http://www.elbrus.su/elbrus_area/info/mount_elbrus |title=Elbrus Region |website=Geographic Bureau}} * {{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=GTVzLGFYA1g |title=Horses on Elbrus (5642 m) Лошади карачаевской породы на Эльбрусе |author=KKCTebouTV |date=3 November 2012 |website=YouTube |language=ru}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Elbrus, Mount}} [[زمرو:ايلبرس جبل]] [[زمرو:جبل]] [[زمرو:روس]] [[زمرو:روس ۾ جبل]] [[زمرو:ڪباردينو-بلڪاريا]] [[زمرو:روس جي جاگرافي]] [[زمرو:ڪباردينو-بلڪاريا جا جبل]] [[زمرو:غير فعال آتش فشان]] [[زمرو:قفقاز جا اسٽراٽو آتش فشان]] [[زمرو:ست چوٽيون]] [[زمرو:آتش فشاني ست چوٽيون]] [[زمرو:روس جا انتهائي نقطا]] [[زمرو:روس جا اسٽراٽو آتش فشان]] [[زمرو:ڪراڇئ-چرڪيشيا جا جبل]] [[زمرو:روس جا آتش فشان]] [[زمرو:قفقاز جا پنج هزار جبل]] [[زمرو:ملڪن جا بلند ترين نقطا]] [[زمرو:روس جا چڙهڻ وارا علائقا]] [[زمرو:پليسٽوسين اسٽريٽو آتش فشان]] [[زمرو:هولوسين اسٽريٽو آتش فشان]] [[زمرو:يورپ جون انتهائي نمايان چوٽيون]] [[زمرو: روسي جمهوريتن جا بلند ترين نقطا|ايلبرس]] hf5tpjjueju84y85qzw0qz3gjougzb7 14 85829 414989 336451 2026-09-26T11:08:08Z Memon2025 21315 /* */ 414989 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جاگرافي يورپ]] [[زمرو:ڳتيل آبادي واريون جايون بلحاظ کنڊ]] s25pysjgyemv8r4whhunjs4a43qvrqg 414992 414989 2026-09-26T11:13:09Z Memon2025 21315 414992 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يورپ جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:ڳتيل آبادي واريون جايون بلحاظ کنڊ]] byjgyi7g36f1ef39j81tx7twgqxycm6 0 86358 414897 338949 2026-09-26T03:07:17Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414897 wikitext text/x-wiki {{Short description|Region of the Americas}} {{Infobox continent | title = لاطيني آمريڪا<br> Latin America | image = Latin America (orthographic projection).svg |image_caption = <div style="margin-top:2px">Location in the [[Americas]]</div> | area = {{convert|20111457|km2|abbr=on}}<ref name=worldbank-ruralenv>{{cite web|url=http://wdi.worldbank.org/table/3.1|title=World Development Indicators: Rural environment and land use|work=World Development Indicators, The World Bank|publisher=[[World Bank]]|access-date=September 12, 2013|archive-date=June 17, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160617212909/http://wdi.worldbank.org/table/3.1|url-status=live}}</ref> | population = {{Increase}} {{UN_Population|Latin America and the Caribbean|Quebec}} ({{UN_Population|Year}} est.){{UN_Population|ref}}{{efn|name=d|Includes the population estimates for South American and Central American countries excluding Belize, Guyana, the United States, and Spanish, French and French Creole-speaking Caribbean countries and territories, as listed under "[[#Subregions and countries|Subregions and countries]]"}} (3rd [[List of continents and continental subregions by population|by political entity]]) (4th by continent) | density = {{convert|31|/km2|abbr=on}} | ethnic_groups = {{unbulleted list |40% Mixed Indigenous Amerindian and European heritage ([[Mestizo]]) |29% European heritage ([[White Latin Americans]]) |19% Mixed African and European heritage ([[Mulatto]]) |6% [[Indigenous peoples of the Americas]] |5% [[Afro–Latin Americans]] |1% [[Asian Latin Americans]] }} | ethnic_groups_year = 2018 | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite web|url=https://www.latinobarometro.org/latContents.jsp|title=Informe Latinobarómetro 2018|publisher=latinobarometro.org|date=|access-date=June 10, 2021|via=SPSS output: {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20210610232522/https://ibb.co/Rb7mFqX Image 1]}}, {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20210610232524/https://ibb.co/DQLLB0Z Image 2]}}|archive-date=November 14, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211114190939/https://www.latinobarometro.org/latContents.jsp/|url-status=live}}</ref> {{Tree list/end}} | demonym = لاتينو، لاطيني آمريڪي |countries={{Collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |title = [[#Subregions and countries|20]]{{efn|name=c|Not including non-sovereign states (except Puerto Rico) and English- or Dutch-speaking countries, such as [[The Bahamas]], [[Belize]], [[Guyana]], [[Jamaica]], [[Suriname]], and [[Trinidad and Tobago]]; see [[#Contemporary definitions|Contemporary definitions]] section}} |{{flag|Argentina}} |{{flag|Bolivia}} |{{flag|Brazil}} |{{flag|Chile}} |{{flag|Colombia}} |{{flag|Costa Rica}} |{{flag|Cuba}} |{{flag|Dominican Republic}} |{{flag|Ecuador}} |{{flagicon|El Salvador}} [[ايل سيلويڊور]] |{{flag|Guatemala}} |{{flag|Honduras}} |{{flag|Mexico}} |{{flag|Nicaragua}} |{{flag|Panama}} |{{flag|Paraguay}} |{{flag|Peru}} |{{flag|Puerto Rico}}{{efn|Territory of the United States.}} |{{flagicon|Uruguay}} [[يوراگوئي]] |{{flag|Venezuela}} }} | dependencies =فهرست | languages = {{tree list}} * 96.9% [[هند۔يورپي ٻوليون|هند-يورپي]] ** 95% [[روماني ٻولي|رومانوي]] *** 60% [[اسپيني ٻولي|اسپيني]] (قسطالي) *** 33% [[پورچوگيزي ٻولي|پرتگالي]] *** 1% [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] ۽ [[ڪريئول ٻوليون|هيٽي ڪريئول ٻوليون]] *** 1% [[اطالوي ٻولي|اٽالو-ڊالميشين]] *** 0.05% پاپيامينٽو ** 1.5% [[جرمن ٻوليون]] *** 1% [[انگريزي]] ۽ [[ڪريئول ٻوليون]] *** 0.45% [[جرمن ٻولي]] *** 0.07% [[ڊچ ٻولي]] ** 0.4% [[هند-ايراني ٻوليون]] *** 0.4% ڪيريبين هندستاني * 1% ڪيچوا ٻوليون * 1% ٽوپيائي ٻوليون ** 1% [[گواراني ٻولي]] * 0.90% مايا ٻوليون ** 0.55% اوڀر جي ٻوليون *** 0.45% ڪويچيائي ٻوليون *** 0.09% ماميئن ٻوليون ** 0.25% اولهائين ٻوليون *** 0.19% چولان-زيلتالان ٻوليون *** 0.06% قانجوبالان ٻوليون ** 0.10% يوڪاٽي ٻوليون * 0.40% آئيماري ٻوليون * 0.30% يوٽو-ازٽيڪي ٻوليون ** 0.25% ناهواٽل ٻولي * 0.30% اوٽو-منگوي ٻوليون * 0.06% اراواڪن ٻوليون * 0.06% چبچان ٻوليون * 0.06% [[جاپاني ٻولي|جاپاني]] * 0.03% اراواڪن ٻوليون {{Tree list/end}} | time = UTC−02:00 {{پرچم|برازيل}} کان<br> UTC−08:00 {{پرچم|ميڪسيڪو}} تائين |شهر: وڏا شهري علائقا:<br /> 1. [[سائو پالو]] 2. [[ميڪسيڪو شهر|ميڪسيڪو سٽي]] 3. [[بيونس آئرس]] 4. [[ريو ڊي جينيرو]] 5. [[ليما]] 6. [[بگوٽا|بوگوٽا]] 7. [[سانٽياگو|سانتياگو]] 8. [[ڪاراڪاس]] 9. [[بيلو هوريزونٽي]] 10. [[مونٽريري]] 1. [[São Paulo]]<br />2. [[Mexico City]]<br /> 3. [[Buenos Aires]]<br /> 4. [[Rio de Janeiro]]<br /> 5. [[Lima]]<br /> 6. [[Bogotá]]<br /> 7. [[Santiago]]<br /> 8. [[Caracas]]<br /> 9. [[Belo Horizonte]]<br /> 10. [[Monterrey]] | m49 = <code>419</code> – [[Latin America and the Caribbean]]<br /><code>019</code> – [[Americas]]<br /><code>001</code> – [[World]] |GDP_nominal=* ڪل: {{increase}} 6.7 کرب آمريڪي ڊالر (2024) <ref name="IMFWEO.LATAM" /> (14هون) * في ڪس: {{increase}} 10,042 آمريڪي ڊالر (2024)<ref name="IMFWEO.LATAM" /> (81هون)|GDP_PPP=* ڪل: {{increase}}14.071 کرب آمريڪي ڊالر (2024)<ref name="IMFWEO.LATAM">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?a=1&c=001,205,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPRPPPPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 | title=Report for Selected Countries and Subjects }}</ref> ([[List of countries by GDP (PPP)|4th]]) * في ڪس: {{increase}} 21,684 آمريڪي ڊالر (2024) <ref name="IMFWEO.LATAM" /> (63هون) |image size=250px|imagesize=250px|list_countries=خود مختيار رياستن جي فهرست{{!}}ملڪ|cities=شهر: وڏا شهري علائقا:<br>1. [[سائو پالو]]<br>2. [[ميڪسيڪو شهر]]<br>3. [[بيونس آئرس]]<br>4. [[ريو ڊي جينيرو]]<br>5. [[ليما]]<br>6. [[بگوٽا]]<br>7. [[سانٽياگو]]<br>8. [[ڪاراڪاس]]<br>9. [[بيلو هوريزونٽي]]<br>10. [[مونٽريري]]|unrecognized=فهرست|internet=St}} '''لاطيني آمريڪا''' <small>'''([[اسپيني ٻولي|اسپيني]] ۽ [[پورچوگيزي ٻولي|پرتگالي]]: América Latina؛ [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: Amérique Latine)'''</small>، [[آمريڪا کنڊ]] جو ثقافتي علائقو آهي، جتي [[روماني ٻولي|رومانوي ٻوليون]]، بنيادي طور تي اسپيني ۽ پرتگالي غالب طور ڳالهايون وينديون آهن.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/list-of-countries-in-Latin-America-2061416|title=list of countries in Latin America|last=History|date=September 17, 2015}}</ref> لاطيني آمريڪا کي ثقافتي سڃاڻپ جي مطابق بيان ڪيو ويو آهي ۽ جاگرافيائي طور تي اهو ناهي ۽ اهڙي طرح ان ۾ [[اتر آمريڪا|اتر]] ۽ [[ڏکڻ آمريڪا]] ٻنهي جا ملڪ شامل آهن. آمريڪا جي ڏکڻ ۾ گھڻا ملڪ، [[ميڪسيڪو]] ۽ [[وچ آمريڪا]] جا ملڪ ڏکڻ آمريڪا ۽ [[ڪيريبيئن علائقو|ڪيريبين]] ملڪ ان ۾ شامل آهن. عام طور تي، اهو هسپانوي ڳالھائيندڙ آمريڪا ۽ [[برازيل]] جو حوالو ڏئي ٿي.<ref>{{Cite journal|last=Bethell|first=Leslie|date=August 1, 2010|title=Brazil and 'Latin America'|url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-latin-american-studies/article/abs/brazil-and-latin-america/AB33AE4B8B4496AA063B3F623020DF50|journal=Journal of Latin American Studies|language=en|volume=42|issue=3|pages=457–485|doi=10.1017/S0022216X1000088X|issn=1469-767X|url-access=subscription}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://medium.com/@Gistory/is-brazil-part-of-latin-america-it-s-not-an-easy-question-e5b3cb7c9d89|title=Is Brazil Part of Latin America? It's Not an Easy Question|last=Gistory|date=September 17, 2015|website=Medium|language=en|access-date=July 17, 2024}}</ref> ٻيون لاڳاپيل اصطلاحون تنگ آهن، جهڙوڪ هسپانوي آمريڪا، جيڪي خاص طور تي اسپيني ڳالهائيندڙ قومن جو حوالو ڏئي ٿي ۽ هڪ وڌيڪ وسيع اصطلاح، آئبيرو-آمريڪا آهي، جن ۾ آمريڪا جا سڀئي آئبيرو ملڪ ۽ ڪڏهن ڪڏهن يورپي ملڪ، جهڙوڪ [[اسپين]]، [[پورچوگال|پرتگال]] ۽ [[انڊورا]] شامل آهن. [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ڳالهائيندڙ ملڪ ۽ علائقا، [[سورينام]]، [[گيانا]]، [[فاڪلينڊز|فاڪلينڊ ٻيٽ]]، [[جميڪا]]، [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرينيڊاد ۽ ٽوباگو]]، [[بيليز]]، جيڪا ساڳئي جاگرافيائي علائقي ۾ آهن، لاطيني آمريڪا جي اصطلاح کان خارج ٿيل آهن.<ref>Dressing, David. "Latin America". ''[[Encyclopedia of Latin American History and Culture]]''. v. 5, 390</ref> لاطيني آمريڪا جي اصطلاح پهريون ڀيرو 1856ع ۾ پئرس ڪانفرنس، جن جو عنوان هو "انيشيئيٽيو ڊي لا آمريڪا. آئي ڊيا ڊي ان ڪونگريسو فيڊرل ڊي لا ريپبلڪاز" (Iniciativa de la América. Idea de un Congreso Federal de las Repúblicas، لفظي طور تي، آمريڪا جي شروعات: آئيڊيا فار اي فيڊرل ڪانگريس آف دي ريپبلڪ) ۾ متعارف ڪرايو ويو.<ref name="bilbao f2">{{cite web|url=http://www.filosofia.org/aut/002/fbb1285.htm|title=Iniciativa de la América. Idea de un Congreso Federal de las Repúblicas|last1=Bilbao|first1=Francisco|date=June 22, 1856|location=París|language=es|via=Proyecto Filosofía en español|archive-url=https://web.archive.org/web/20170917111216/http://www.filosofia.org/aut/002/fbb1285.htm|archive-date=September 17, 2017|access-date=July 16, 2017|url-status=live}}</ref> چلي جو سياستدان، فرانسسڪو بلباؤ، گڏيل ثقافتي ۽ لساني ورثي وارن ملڪن کي متحد ڪرڻ لاءِ، هي اصطلاح ٺاهيو. ان کي 1860ع جي ڏهاڪي دوران، نيپولين III جي حڪمراني هيٺ، جنهن جي حڪومت ٻئي ميڪسيڪو سلطنت ۾ فرانس جي مداخلت کي جائز قرار ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي، وڌيڪ اهميت حاصل ٿي.<ref name="Britton2">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=MdQWAgAAQBAJ&pg=PA17|title=Cables, Crises, and the Press: The Geopolitics of the New Information System in the Americas, 1866–1903|last=Britton|first=John A.|publisher=UNM Press|year=2013|isbn=9780826353986|pages=16–18}}</ref> ==اشتقاق ۽ تعريفون== ==تاريخ== ==جاگرافي== ==معيشت== ==عدم مساوات== ==آباديات== ==ثقافت== == پڻ ڏسو== {{Portal|South America|ڏکڻ آمريڪا}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons and category|Latin America|Latin America}} {{wikiquote}} {{wikivoyage}} * [http://www.iadb.org/en/topics/education/education-initiative-in-latin-america,6887.html IDB Education Initiative] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171113141600/http://www.iadb.org/en/topics/education/education-initiative-in-latin-america,6887.html |date=November 13, 2017 }} * [https://lacli.info/ Latin American, Caribbean, Latinx, and Iberian Free Online Resources (LACLI)] * [https://web.archive.org/web/20071224222810/http://lanic.utexas.edu/ Latin American Network Information Center] * [http://ladb.unm.edu/ Latin America Data Base] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190719054102/http://ladb.unm.edu/ |date=July 19, 2019 }} * [http://www.wola.org/ Washington Office on Latin America] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210116125035/https://www.wola.org/ |date=January 16, 2021 }} * [http://www.coha.org/ Council on Hemispheric Affairs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091121074246/http://www.coha.org/ |date=November 21, 2009 }} * [http://codigosdebarras.net/ Codigos De Barra] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150907185735/http://www.codigosdebarras.net/ |date=September 7, 2015 }} * {{webarchive |url=http://webarchive.loc.gov/all/20080908155853/http%3A//www.infolatam.com/ |title=Infolatam. Information and analysis of Latin America |date=September 8, 2008}} * [http://www.fao.org/farmingsystems/FarmingMaps/LAC/09/LC/index.html Map of Land Cover: Latin America and Caribbean (FAO)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081001095642/http://www.fao.org/farmingsystems/FarmingMaps/LAC/09/LC/index.html |date=October 1, 2008 }} * [http://www.thenation.com/doc/20090323/dangl Lessons From Latin America] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090310163750/http://www.thenation.com/doc/20090323/dangl |date=March 10, 2009 }} by Benjamin Dangl, ''The Nation'', March 4, 2009 * {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20100624120221/http://knightcenter.utexas.edu/blog/?q=en%2Fnode%2F4318 |title=Keeping Latin America on the World News Agenda – Interview with Michael Reid of ''The Economist'' |date=June 24, 2010}} * {{webarchive |url=https://archive.today/20121214185340/http://www.csupomona.edu/~jmvadi/454/The%20Cold%20War.html |title=Cold War in Latin America, CSU Pomona University |date=December 14, 2012}} * [http://www.yale.edu/macmillan/lais/cold-war-resources.html Latin America Cold War Resources, Yale University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117164825/http://www.yale.edu/macmillan/lais/cold-war-resources.html |date=January 17, 2012 }} * [http://www.people.fas.harvard.edu/~jidoming/images/jid_uslatin.PDF Latin America Cold War, Harvard University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120309153730/http://www.people.fas.harvard.edu/~jidoming/images/jid_uslatin.PDF |date=March 9, 2012 }} * [http://larc.ucalgary.ca/ Latin American Research Centre, University of Calgary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130128230157/http://larc.ucalgary.ca/ |date=January 28, 2013 }} {{Latin America topics}} {{Pan-Americanism}} {{Regions of the world}} {{Authority control}} [[زمرو:لاطيني آمريڪا]] [[زمرو:ثقافتي علائقا]] [[زمرو:ملڪن جي درجابندي]] [[زمرو:لاطيني علائقا]] qkrbumo4j5ai7vxsyt8bojiqwuf1rqb 0 86494 414913 339621 2026-09-26T03:44:25Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414913 wikitext text/x-wiki {{Short description|Island in the Pacific Ocean}} {{About|ٻيٽ |ملڪ|پاپوا نيو گني |انڊونيشيا جو علائقو |اولهائين نيو گني ||||}} {{Infobox islands | name = نيو گني<br>New Guinea | map_image = Newguinea topo.png | map_caption = نيو گني ٻيٽ | native_name = Niugini, Niu Gini, Papua | native_name_link = | location = [[اوشينيا]] | coordinates = {{Coord|6|S|142|E|type:isle_scale:5000000|display=inline,title}} | archipelago = انڊونيشيا ٻيٽن جو ميڙ ----ميلئنيشيا | area_km2 = 785,753 <!-- | area = 785,753 km²(303,500 mi sq) --> | rank = ٻيون | highest_mount = پنڪاڪ جايا | elevation_m = 4,884 <!-- | elevation = 4,884&nbsp;m (16,023 ft) --> | country = {{Flag|Indonesia}} | country_admin_divisions_title = Provinces | country_admin_divisions = پاپوا صوبو<br>مرڪزي پاپوا صوبو<br> هاء لينڊ پاپوا صوبو<br>ڏکڻ پاپوا صوبو<br>ڏکڻ اولهه پاپوا صوبو<br>اولهه پاپوا صوبو | country_largest_city = {{flagicon image|Flag_of_Jayapura_City.png}} [[جاياپورا]] | country_largest_city_population = 4,07,000 | country1 = {{Flag|Papua New Guinea}} | country1_admin_divisions_title = [[صوبو|صوبا]] | country1_admin_divisions = {{plainlist| *{{flagicon image|Flag_of_Central_Province,_Papua_New_Guinea.svg}} [[Central Province (Papua New Guinea)|Central]] *{{flagicon image|Flag_of_Chimbu.svg}} [[Simbu Province|Simbu]] *{{flagicon image|Flag_of_Eastern_Highlands.svg}} [[Eastern Highlands (Papua New Guinea)|Eastern Highlands]] *{{flagicon image|Flag_of_East_Sepik.png}} [[East Sepik]] *{{flagicon image|Flag_of_Enga.png}} [[Enga Province|Enga]] *{{flagicon image|Flag of Gulf Province.png}} [[Gulf Province|Gulf]] *{{flagicon image|Flag_of_Hela.svg}} [[Hela Province|Hela]] *{{flagicon image|Flag of Jiwaka.svg}} [[Jiwaka Province|Jiwaka]] *{{flagicon image|Flag of Madang.svg}} [[Madang Province|Madang]] *{{flagicon image|Flag of Morobe.png}} [[Morobe Province|Morobe]] *{{flagicon image|Flag of Flag Oro new.png}} [[Oro Province|Oro]] *{{Flagicon image|Flag of Southern Highlands Province (Papua New Guinea).svg}} [[Southern Highlands (Papua New Guinea)|Southern Highlands]] *{{flagicon image|Flag of Western Province.svg}} [[Western Province, Papua New Guinea|Western]] *{{flagicon image|Flag of Western Highlands.svg}} [[Western Highlands (Papua New Guinea)|Western Highlands]] *{{flagicon image|Flag of Sandaun.svg}} [[West Sepik]] *{{Flagicon image|Flag of Milne Bay.svg}} [[Milne Bay Province|Milne Bay]] *{{flagicon image|Flag of NCD.svg}} [[National Capital District (Papua New Guinea)|National Capital District]]}} | country1_largest_city = {{flagicon image|Flag_of_Port_Moresby.png}} [[پورٽ مورسبي]] | country1_largest_city_population = 4,02,000 | population = 1,48,00,000 | population_as_of = 2020ع | density_km2 = 18 |image=Satellite_map_of_New_Guinea.png |languages = {{hlist|ٽوڪ پسين|هيري موٽو|[[بهاسا انڊونيشيا]]|جاواني ٻولي|[[ملائي ٻولي|پاپوا جي ملائي]]|پاپوا ٻوليون|[[انگريزي ٻولي]]|پاپوا نيو گني جي اشارن واري ٻولي}} | ethnic_groups = {{hlist|[[Indigenous people of New Guinea|Papuans]]|[[Ambonese people|Ambonese]]|[[Bugis people|Bugis]]|[[Butonese people|Butonese]]|[[Kei language|Evav/Kei]]|[[Javanese (people)|Javanese]]|[[Makassarese people|Makassar]]|[[Minahasan people|Minahasa]]|[[Torajan people|Toraja]]|[[Balinese people|Balinese]]}} |population_rank = 14هون |timezone1=[[Eastern Indonesia Time]] |utc_offset1 = +9 |timezone2 = [[Papua New Guinea Standard Time]] |utc_offset2 = +10 }} '''نيو گني''' (<small>'''ٽوڪ پسين'''</small>: <small>Niugini</small>؛ <small>'''هيري موٽو'''</small>: <small>Niu</small> <small>Gini</small>؛ [[بهاسا انڊونيشيا|<small>'''انڊونيشيائي'''</small>]]: <small>Papua، فوسلائيزڊ: Nugini</small>)، جن کي "پاپوا" (<small>Papua</small>) يا تاريخي طور تي "ايريان" (<small>Arian</small>) پڻ چيو ويندو آهي، <small>'''7,85,753'''</small> چورس ڪلوميٽر (<small>'''3,03,381'''</small> چورس ميل) جي ايراضي سان، دنيا جو ٻيو نمبر وڏو ٻيٽ آهي، جيڪا ميلانيشيا، ڏکڻ اولهه پئسفڪ سمنڊ ۾ واقع آهي. ٻيٽ آسٽريليا کان <small>'''150'''</small> ڪلوميٽر (<small>'''81'''</small> <small>'''ناٽيڪل ميل؛ 93 ميل'''</small>) ويڪر ٽورس اسٽريٽ (Torres Strait) ذريعي الڳ ٿيل آهي. جيتوڻيڪ ٻئي زميني علائقا ساڳئي براعظمي شيلف تي واقع آهن ۽ پلائسٽوسين گليشيشن ۾ گهٽ سمنڊ جي سطح جي دوران، '''ساہول''' جي گڏيل زميني ماس طور متحد هئا. ڪيترائي ننڍا ٻيٽ اولهه ۽ اوڀر ۾ واقع آهن. ٻيٽ جو نالو اسپيني ڳولا ڪندڙ ينگيو اورٽيز ڊي ريٽيز سال 1545ع جي پنهنجي سامونڊي سفر دوران، ٻيٽ جي مقامي ماڻهن جي گني جي آفريقي علائقي جي ماڻهن سان مشابهت جي ڪارڻ ڏنو. ٻيٽ جو اوڀر وارو اڌ [[پاپوا نيو گني]] ملڪ جو وڏو زميني حصو آهي. اولهه وارو اڌ حصو، جيڪو اولهه نيو گني جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو،<ref>{{cite web|url=https://www.tapol.org/our-work/west-papua|title=West Papua – promoting human rights, peace and democracy in Indonesia|website=[[Tapol]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200209234437/https://www.tapol.org/our-work/west-papua|archive-date=2020-02-09|url-status=live}}</ref> انڊونيشيا جو حصو آهي ۽ پاپوا، مرڪزي پاپوا، هاءِ لينڊ پاپوا، ڏکڻ پاپوا، ڏکڻ اولهه پاپوا ۽ اولهه پاپوا جي صوبن ۾ ورھايل آهي. ٻيٽ تي ٻه وڏا شهر [[پورٽ مورسبي]] ۽ جاياپورا آهن. == نالا == == جاگرافي: == == تاريخ: == == سياسي ورهاست == == آباديات == == حياتياتي تنوع ۽ ماحوليات: == == ماحول سان تعلق == The eastern half of the island is the major land mass of the nation of [[Papua New Guinea]]. The western half, known as [[Western New Guinea]],<ref>{{cite web |title=West Papua – promoting human rights, peace and democracy in Indonesia |url=https://www.tapol.org/our-work/west-papua |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200209234437/https://www.tapol.org/our-work/west-papua |archive-date=2020-02-09 |website=[[Tapol]]}}</ref> forms a part of [[Indonesia]] and is organized as the provinces of [[Papua (province)|Papua]], [[Central Papua]], [[Highland Papua]], [[South Papua]], [[Southwest Papua]], and [[West Papua (province)|West Papua]]. The two major cities on the island are [[Port Moresby]] and [[Jayapura]]. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|نيو گني}} {{Wikivoyage|نيو گني}} *[https://web.archive.org/web/20101129025545/http://www.papuaweb.org/gb/peta/sejarah/collingridge/جارج ڪولئگرج جي "دي ڊسڪوري آف نيو گني" مان مواد جو نقل] * [https://web.archive.org/web/20060209023212/http://news.independent.co.uk/environment/article343740.ece سائنسدان ڏورانهين نيو گني ۾ سوين نون نسلن جي دريافت جي تعريف ڪن ٿا] * [http://www.papuaweb.org/پاپوا ويب سرڪاري ويب سائيٽ] {{مئل ڳنڍڻو|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210116121904/http://www.papuaweb.org/ |date=16 جنوري 2021 }} * [https://parasiticplants.siu.edu/NewGuineaLoranths/NewGuineaMap.html نيو گني جو تفصيلي نقشو] {{Portal|New Guinea|Indonesia|Islands}} {{Portal|نيو گني|انڊونيشيا|ٻيٽ}} {{Authority control}} [[زمرو:نيو گني]] [[زمرو:بين الملڪي ٻيٽ]] [[زمرو:ميلئنيشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:انڊونيشيا جا ٻيٽ]] [[زمرو:پاپوا نيو گني جا ٻيٽ]] [[زمرو:اڳوڻي اسپيني ڪالونيون]] [[زمرو:پئسفڪ وڏي سمنڊ جا ٻيٽ]] owsuv8f4p8nox1rzar37l4vyx0tze4r 0 87429 414944 353479 2026-09-26T05:04:07Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414944 wikitext text/x-wiki {{short description|Family of mammals}} {{Automatic taxobox | fossil_range = يوسين دور کان اڃ تائين | image = Rhino_collage.png | image_upright = 1.2 | image_caption = Rhinoceros species of different genera; from top-left, clockwise: [[white rhinoceros]] (''Ceratotherium simum''), [[Sumatran rhinoceros]] (''Dicerorhinus sumatrensis''), [[Indian rhinoceros]] (''Rhinoceros unicornis''), [[black rhinoceros]] (''Diceros bicornis'') | taxon = Rhinocerotidae | authority = [[John Edward Gray|Gray]], 1821 | type_genus = ''[[Rhinoceros (genus)|Rhinoceros]]'' | type_genus_authority = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758 | subdivision_ranks = Subfamilies, extant and subfossil genera | subdivision = *†[[Aceratheriinae]] *†[[Elasmotheriinae]] **†''[[Elasmotherium]]'' *Rhinocerotinae **''[[Ceratotherium]]'' **''[[Dicerorhinus]]'' **''[[Diceros]]'' **''[[Rhinoceros (genus)|Rhinoceros]]'' **†''[[Coelodonta]]'' **†''[[Stephanorhinus]]'' Fossil genera, see text | range_map = Rhinocerotidae distribution map_en.png | range_map_caption = Rhinoceros range }} '''گينڊو''' (<small>Rhinocerose</small>) قديم يوناني نالي، "رهينوڪيروس" (ῥινόκερως، نڪ-سڱن وارو)، بن يوناني لفظن "رهس" (ῥίς، نڪ) ۽ "ڪئراس" (κέρας، سڱ) جو مرڪب آهي، خاندان "رهينوسيروٽيڊائ" (Rhinocerotidae) ۾ هڪ-کر واري جانورن (perissodactyls) جي پنج موجوده نوعن ۽ ڪيترن ئي ختم ٿيل نوعن مان ڪنهن جو ميمبر آهي. اهو سپر فيملي، رهينوسيروٽڊيا (Rhinocerotoidea) ۾ واحد زنده خاندان آهي، جن جي ميمبرن کي گينڊا (خاندان) پڻ سڏيو ويندو آهي. موجوده نسلن مان ٻه [[آفريڪا]] جا آهن ۽ ٽي [[ڏکڻ ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] جا آهن. A '''rhinoceros''' ({{IPAc-en|r|aɪ|ˈ|n|ɒ|s|ər|ə|s}} {{respell|ry|NOSS|ə|rəss}}; {{etymology|grc|''{{wikt-lang|grc|ῥινόκερως}}'' ({{grc-transl|ῥινόκερως}})|nose-horned}}; {{etymology||''{{wikt-lang|grc|ῥίς}}'' ({{grc-transl|ῥις}})|nose||''{{wikt-lang|grc|κέρας}}'' ({{grc-transl|κέρας}})|horn}};<ref>{{cite web|url=https://research.amnh.org/paleontology/perissodactyl/concepts/glossary|archive-url=https://web.archive.org/web/20211120123130/https://research.amnh.org/paleontology/perissodactyl/concepts/glossary|archive-date=20 November 2021|title=Glossary. American Museum of Natural History}}</ref> {{plural form}}: '''rhinoceros''' or '''rhinoceroses'''), commonly abbreviated to '''rhino''', is a member of any of the five [[extant taxon|extant]] species (or numerous extinct species) of [[odd-toed ungulate]]s (perissodactyls) in the [[family (biology)|family]] '''Rhinocerotidae'''. It is the only living family in the superfamily [[Rhinocerotoidea]] (whose members are also sometimes called rhinoceroses). Two of the extant species are native to [[Africa]], and three to [[South Asia|South]] and [[Southeast Asia]]. Rhinoceroses are some of the largest remaining [[megafauna]]: all weigh over half a [[tonne]] in adulthood. They have a [[herbivore|herbivorous]] diet, small brains {{cvt|400|–|600|g}} for mammals of their size, one or two horns, and a thick {{cvt|1.5|–|5|cm}}, protective skin formed from layers of [[collagen]] positioned in a [[crystal structure|lattice]] structure. They generally eat leafy material, although their ability to ferment food in their [[colon (anatomy)|hindgut]] allows them to subsist on more fibrous plant matter when necessary. Unlike other [[perissodactyl]]s, the two African species of rhinoceros lack teeth at the front of their mouths; they rely instead on their lips to pluck food.<ref name=EoM>{{cite book | editor=Macdonald, D. | author=Owen-Smith, Norman | year=1984 | title=The Encyclopedia of Mammals | publisher=Facts on File | location=New York | pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofma00mals_0/page/490 490–495] | isbn=978-0-87196-871-5 | url-access=registration | url=https://archive.org/details/encyclopediaofma00mals_0/page/490 }}</ref> Rhinoceroses are killed by poachers for [[ivory trade|their horns]], which are bought and sold on the [[black market]] for high prices, leading to most living rhinoceros species being considered endangered. The contemporary market for rhino horn is overwhelmingly driven by [[China]] and [[Vietnam]], where it is bought by wealthy consumers to use in [[traditional Chinese medicine]], among other uses. Rhino horns are made of [[keratin]], the same material as hair and [[Nail (anatomy)|fingernails]], and there is no good evidence of any health benefits.<ref>{{Cite news|title=Vietnam's Appetite For Rhino Horn Drives Poaching In Africa|language=en|work=NPR|url=https://www.npr.org/sections/parallels/2013/05/14/181587969/Vietnams-Appetite-For-Rhino-Horn-Drives-Poaching-In-Africa|access-date=2021-09-27}}</ref><ref>{{cite web |date=9 October 2003|title=What is a rhinoceros horn made of?|url=http://www.yesmag.bc.ca/Questions/rhino.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20110928130701/http://www.yesmag.bc.ca/Questions/rhino.html|archive-date=28 September 2011 |access-date=23 September 2010 |work=Yesmag.bc.ca}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Cheung |first1=Hubert |last2=Mazerolle |first2=Lorraine |last3=Possingham |first3=Hugh|last4=Biggs|first4=Duan|date=2021-02-01 |title=Rhino horn use by consumers of traditional Chinese medicine in China|url=https://www.researchgate.net/publication/349566787 |journal=Conservation Science and Practice|volume=3|issue=5|article-number=e365 |doi=10.1111/csp2.365|doi-access=free|bibcode=2021ConSP...3E.365C |hdl=11573/1713877|hdl-access=free}}</ref> A market also exists for rhino horn dagger handles in Yemen, which was the major source of demand for rhino horn in the 1970s and 1980s.<ref name="Vigne-2018">{{Cite magazine|last1=Vigne|first1=Lucy|last2=Martin|first2=Esmond|title=Amid conflict, Yemen's demand for rhino horn daggers continues|url=http://www.rhinoresourcecenter.com/pdf_files/151/1517288890.pdf|date=January–March 2018|magazine=Swara|url-status=live|via= Rhino Resource Center |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307041553/http://www.rhinoresourcecenter.com/pdf_files/151/1517288890.pdf |archive-date=Mar 7, 2023}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links |wikt=rhinoceros |commons=Rhinocerotidae |commonscat=yes |n= |q=Rhinoceroses |s= |b= |v=}} {{Wiktionary|rhino}} * [http://www.rhinoresourcecenter.com/species/ Rhino Species] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090717102057/http://www.rhinoresourcecenter.com/species/ |date=17 July 2009 }} & [https://web.archive.org/web/20170711150112/http://www.rhinoresourcecenter.com/images/all/added/desc/1.php Rhino Images] page on the [http://www.rhinoresourcecenter.com/ Rhino Resource Center] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170711150112/http://www.rhinoresourcecenter.com/ |date=11 July 2017 }} * [https://wwf.panda.org/discover/knowledge_hub/endangered_species/rhinoceros/ Rhinoceros entry] on [[World Wide Fund for Nature]] website. * [https://www.akashinga.org/ Akashinga] (formerly the International Anti-Poaching Foundation) * [http://www.safaritravelplus.com/images/tag/rhino/ Free To Use Rhino Images] * [https://www.awf.org/wildlife-conservation/rhinoceros Rhinoceros Resources & Photos] on [[African Wildlife Foundation]] website * UK Times article: "South African spy chief linked to rhino horn trade" [https://www.thetimes.com/travel/destinations/asia-travel/china/south-african-spy-chief-linked-to-rhino-horn-trade-hbslf5skf South African spy chief linked to rhino horn trade] * Video on South African government minister's alleged involvement in illegal rhino horn trade. [http://www.enca.com/south-africa/video-state-security-minister-mahlobo-connected-in-rhino-poaching VIDEO: Rhino poacher says Mahlobo is his 'mate'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171018010446/https://www.enca.com/south-africa/video-state-security-minister-mahlobo-connected-in-rhino-poaching |date=18 October 2017 }} * [https://www.peoplenotpoaching.org/ People Not Poaching: The Communities and IWT Learning Platform] {{Perissodactyla}} {{Perissodactyla Genera|Rh.}} {{Taxonbar|from=Q34718}} {{Authority control}} [[زمرو:گينڊا|گينڊا]] [[زمرو:جهنگلي جانور]] [[زمرو:سبزي خور مماليا]] [[زمرو:آفريڪا جا جانور]] [[زمرو:ايشيا جا جانور]] [[زمرو:يونيڪورن]] [[زمرو:رينوسيروٽيڊي]] [[زمرو:ايڪسٽيننٽ ايوسين پهريون ڀيرو ظاهر ٿيو]] [[زمرو:جان ايڊورڊ گري پاران ٽيڪسا جو نالو ڏنو ويو]] g3lfuxptfbm09sx8yz29ephfoh3dvx1 0 88056 414907 368082 2026-09-26T03:26:25Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414907 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues|{{cleanup|reason=Division numbers change frequently. Many numbers given below lack citations, so it is unclear which year they refer to, and difficult to verify that they are not double-counting or missing some divisions. Numbers may be out of sync with linked articles, which sometimes also lack citations for verification.|date=March 2024}} {{cleanup lang|date=March 2024}}}} [[File:GAUL_2024_L2.png|thumb|300x300 عڪسلون|دنيا جو نقشو جن ۾ عالمي انتظامي اڪائين جي پرتن جي ٻئي سطح جي ذيلي ورهاست کي ڏيکاريو ويو آهي.]] ==فهرست== ==ملڪن جي لحاظ کان انتظامي ورهاستن جي فهرست== * "قسم" وارو ڪالم هڪ وفاق (جن ۾ هيٺين سطح جون اڪائيون شامل آهن، جيڪي ڪجهه خودمختياري استعمال ڪن ٿيون)، وحداني رياست (جتي اعليٰ سطحي ادارو واحد خودمختار آهي) يا علائقائي رياست (طاقت جي وڏي منتقلي سان وحداني) کي ظاهر ڪري ٿو. * "ٽيڊي لکت ۾ اصطلاح" انگريزي کانسواءِ ٻين ٻولين ۾، جمع جي صورت ۾ (ٻولين کانسواءِ جيڪي انگن سان واحد شڪل وٺن ٿيون. جهڙوڪ هنگري) اصطلاح آهن. * "چورس بریکٹ" هڪ اصطلاح کي ظاهر ڪن ٿا جيڪي اڃا تائين تصديق نه ڪيو ويو آهي. هيٺ ڏنل جدول ملڪن ۽ انهن جي مکيه منحصر علائقن پاران استعمال ٿيندڙ انتظامي ڊويزنن جي قسمن ۽ (جتي ڄاڻايل) انگن کي ظاهر ڪري ٿو: === گڏيل قومن جي ميمبر ۽ مبصر رياستون === {| class="wikitable" |+ ! rowspan="2" width="19%" | ملڪ ! rowspan="2" width="19%" | قسم ! colspan="5" | انتظامي ورهاستون |- ! پهرين درجي جون ! ٻئي درجي جون ! ٽئي درجي جون ! چوٿين درجي جون ! پنجين درجي جون+ |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" |{{flagicon|Afghanistan}} [[افغانستان جا صوبا|افغانستان]] | وحداني رياست | 34 صوبا (ولايات) |421 ضلعا (ولسوالي) | تعلقا (علائقاداري) | ڳوٺ (ڪلي)<br />*پاڙا (غوانڊي) | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" |{{پرچم|البانيا}} | وحداني رياست | 12 ڪائونٽيون (قارقئ - qarqe) |61 ميونسپلٽيون (باشڪي - bashki) | 373 مقامي انتظامي ايڪائيون (جيستي تئ قيورجيس ويندر- njësite të qeverisjes vendore) | 2972 ڳوٺ (شاترا - fshatra) | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" |{{پرچم|الجزائر}} | وحداني رياست | 69 صوبا (ولايت) | 547 ضلعا (دوائر) | 1541 ڪميون (بلاديه) | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" |{{پرچم|اندورا}} | وحداني رياست | 7 پيرش (''parròquies)'' | [[List of cities and towns in Andorra|53 populated places]] (''llocs poblats'' or ''poblacions''):<br />* quarters (''quarts'')<br />* neighbourhoods (''veinats'') in Canillo | | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" |{{پرچم|انگولا}} | وحداني رياست |21 صوبا (''províncias'') |326 ميونسپلٽيون (''municípios'') |618 ڪميون (''comunas'') |ڳوٺ (aldeias) | |- valign="top" | rowspan="2" style="background:#f2f2f2;" | {{flag|Antigua and Barbuda}} | rowspan="2" | وحداني رياست | [[Parishes and dependencies of Antigua and Barbuda|6 parishes]] | rowspan="2" | [[Major divisions of Antigua and Barbuda|60 major divisions]] | rowspan="2" | [[List of cities in Antigua and Barbuda|116 communities]]<ref>{{Cite web |title=Antigua and Barbuda::Statistics Division/Redatam Webserver {{!}} Statistical Process and Dissemination Tool |url=https://redatam.org/binatg/RpWebEngine.exe/Portal?BASE=ATGPHC2011 |access-date=2022-12-31 |website=redatam.org}}</ref> | rowspan="2" |353 localities<ref>{{Cite book |url=https://statistics.gov.ag/wp-content/uploads/2017/10/Census-2011-Book-of-Statistical-Tables-I.pdf |title=Antigua and Barbuda 2011 Population and Housing Census |volume=}}</ref> | |- | [[Parishes and dependencies of Antigua and Barbuda|2 dependencies]] | |- valign="top" | rowspan="4" style="background:#f2f2f2;" |{{flag|Argentina}} | rowspan="4" | وفاقي رياست | rowspan="2" | [[Provinces of Argentina|23 provinces]] ({{lang|es|provincias}}) | [[Departments of Argentina|378 departments]] (''departamentos''){{efn|Including 2 departments of disputed sovereignty in [[Tierra del Fuego Province, Argentina|Tierra del Fuego Province]]: [[Argentine Antarctica]] and South Atlantic Islands (the latter includes the [[Falkland Islands]] and [[South Georgia and the South Sandwich Islands]])}} | [[Municipalities of Argentina|1,298 municipalities]] (''municipios''){{quantify|date=March 2024}} | | |- | [[Partidos of Buenos Aires|135 ''Partidos'']]{{Efn| [[Buenos Aires Province]] only}} | [[Partidos of Buenos Aires|localities]] (''localidades'') | | |- valign="top" | colspan="5" | [[Autonomous city|1 autonomous city]]: |- | [[Buenos Aires]] | [[Communes of Buenos Aires|15 communes]] (''comunas'') | [[Neighbourhoods of Buenos Aires|48 neighbourhoods]] (''barrios'') | | |- valign="top" | rowspan="3" style="background:#f2f2f2;" |{{پرچم|آرمينيا}} | rowspan="3" | وحداني رياست | [[Administrative divisions of Armenia|10 provinces]] (''marzer'') | [[Municipalities of Armenia|70 municipalities]] (''hamaynkner'') | | | |- | colspan="5" | [[Yerevan|1 autonomous city]]: |- | [[Yerevan]] | [[Districts of Yerevan|12 districts]] | | | |- valign="top" | rowspan="47" style="background:#f2f2f2;" | [[States and territories of Australia|Australia]] | rowspan="47" | وفاقي رياست | colspan="5" | 6 رياستون |- | rowspan="6" style="padding-left: 2em;" | [[New South Wales]] | [[Local government areas of New South Wales|58 shires]] | rowspan="29" |wards (electoral unit) | rowspan="29" | suburbs [urban] and localities [rural] | rowspan="29" | |- | [[Local government areas of New South Wales|28 cities]] |- | [[Local government areas of New South Wales|28 councils]] |- | [[Local government areas of New South Wales|8 regional councils]] |- | [[Local government areas of New South Wales|6 municipalities]] |- | [[Local government areas of New South Wales|2 unincorporated areas]] |- | rowspan="5" style="padding-left: 2em;" | [[Queensland]] | [[Local government areas of Queensland|30 regions]] |- | [[Local government areas of Queensland|28 shires]] |- | [[Local government areas of Queensland|12 Aboriginal shires]] |- | [[Local government areas of Queensland|7 cities]] |- | [[Local government areas of Queensland|1 town]] |- | rowspan="8" style="padding-left: 2em;" | [[South Australia]] | [[Local government areas of South Australia|25 district councils]] |- | [[Local government areas of South Australia|21 cities]] |- | [[Local government areas of South Australia|15 councils]] |- | [[Local government areas of South Australia|5 Aboriginal councils]] |- | [[Local government areas of South Australia|4 regional councils]] |- | [[Local government areas of South Australia|2 towns]] |- | [[Local government areas of South Australia|1 rural city]] |- | [[Local government areas of South Australia|1 unincorporated area]] |- | rowspan="2" style="padding-left: 2em;" | [[Tasmania]] | [[Local government areas of Tasmania|23 municipalities]] |- | [[Local government areas of Tasmania|6 cities]] |- | rowspan="5" style="padding-left: 2em;" | [[Victoria (state)|Victoria]] | [[Local government areas of Victoria|39 shires]] |- | [[Local government areas of Victoria|33 cities]] |- | [[Local government areas of Victoria|10 unincorporated areas]] |- | [[Local government areas of Victoria|6 rural cities]] |- | [[Local government areas of Victoria|1 borough]] |- | rowspan="3" style="padding-left: 2em;" | [[Western Australia]] | [[Local government areas of Western Australia|104 shires]] |- | [[Local government areas of Western Australia|29 cities]] |- | [[Local government areas of Western Australia|8 towns]] |- | colspan="5" | [[States and territories of Australia#Internal territories|2 internal territories]] that are self-governing: |- | style="padding-left: 2em;" | [[Australian Capital Territory]] | | | | |- | rowspan="5" style="padding-left: 2em;" | [[Northern Territory]] | [[Local government areas of the Northern Territory|9 regional councils]] | rowspan="5" |wards (electoral unit) | rowspan="5" | suburbs [urban] and localities [rural] | rowspan="5" | |- | [[Local government areas of the Northern Territory|5 unincorporated areas]] |- | [[Local government areas of the Northern Territory|3 municipalities]] |- | [[Local government areas of the Northern Territory|3 shires]] |- | [[Local government areas of the Northern Territory|2 cities]] |- | colspan="5" | [[States and territories of Australia#Internal territories|1 internal territory]] that is not self-governing: |- | style="padding-left: 2em;" | [[Jervis Bay Territory]] | | | | |- | colspan="5" | [[States and territories of Australia#External territories|7 external territories]]: |- | style="padding-left: 2em;" | [[Ashmore and Cartier Islands]] | | | | |- | style="padding-left: 2em;" | [[Australian Antarctic Territory]]{{efn|Claim frozen by the [[Antarctic Treaty System|Antarctic Treaty]].}} | | | | |- | style="padding-left: 2em;" | [[Christmas Island]] | [[Shire of Christmas Island|1 shire]] | | | |- | style="padding-left: 2em;" | [[Cocos (Keeling) Islands]] | [[Shire of Cocos (Keeling) Islands|1 shire]] | | | |- | style="padding-left: 2em;" | [[Coral Sea Islands]] | | | | |- | style="padding-left: 2em;" | [[Heard Island and McDonald Islands]] | | | | |- | style="padding-left: 2em;" | [[Norfolk Island]] | | | | |- | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Austria|Austria]] | Federal | [[States of Austria|9 states]] (''Bundesländer'') | [[District (Austria)|94 districts]] (''Bezirke''){{Efn|Not counting [[Vienna]] being a state, a district and a statutory city}}{{Efn|The [[districts of Vienna]] are not considered to be administrative subdivisions of any level.}}{{Efn|Including 14 [[Statutory city (Austria)|statutory cities]] (''Statutarstädte'')}} | [[Municipalities of Austria|2,095 municipalities]] (''Gemeinden''){{Efn|Not counting [[Statutory city (Austria)|statutory cities]]}}{{Efn|Including 186 towns (''Städte''), and 771 market towns (''Marktgemeinden'')}} | | |- valign="top" | rowspan="5" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Azerbaijan|Azerbaijan]] | rowspan="5" | Regional | [[Administrative divisions of Azerbaijan|60 districts]] (''rayonlar'') | rowspan="2" | [[Administrative divisions of Azerbaijan|+2600 municipalities]] (''bələdiyyələr'') | rowspan="2" | [[Administrative divisions of Azerbaijan|+4500 settlements]] (''yaşayış məntəqələri'') | rowspan="2" | | rowspan="2" | |- | [[Administrative divisions of Azerbaijan|10 cities]] (şəhərlər) |- valign="top" | colspan="5" | [[Nakhchivan Autonomous Republic|1 autonomous republic]] (''Muxtar Respublika''): |- | rowspan="2" | [[Nakhchivan Autonomous Republic]] | [[Administrative divisions of Azerbaijan#Nakhchivan Autonomous Republic|7 districts]] (''rayonlar'') | rowspan="2" | [[Administrative divisions of Azerbaijan|218 settlements]] (''yaşayış məntəqələri'') | rowspan="2" | | rowspan="2" | |- | [[Nakhchivan (city)|1 city]] (''səhər'') |- valign="top" | rowspan="2" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of The Bahamas|The Bahamas]] | rowspan="2" | Unitary | [[Districts of the bahamas|32 districts]] | [[Local government in The Bahamas#Towns|32+ town committees]] | | | |- valign="top" | [[New Providence]] | [[Local government in The Bahamas|24 supervisory districts]] | | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Bahrain|Bahrain]] | Unitary | [[Governorates of Bahrain|4 governorates]] (''muḥāfaẓāt'') | | | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Bangladesh|Bangladesh]] | Unitary | [[Divisions of Bangladesh|8 divisions]] (''bibhag'') | [[Districts of Bangladesh|64 districts]] (''zila'') | [[Upazilas of Bangladesh|495 sub-districts]] (''upazila'')<ref name="BD-2022-census-vol1">{{Cite book |title=Population and Housing Census 2022: Volume 1 |url=https://bbs.portal.gov.bd/sites/default/files/files/bbs.portal.gov.bd/page/b343a8b4_956b_45ca_872f_4cf9b2f1a6e0/2024-01-31-15-51-b53c55dd692233ae401ba013060b9cbb.pdf |date=November 2023 |publisher=Bangladesh Bureau of Statistics |page=XXI }}</ref><br> [[List of City Corporations of Bangladesh|12 ''City corporations'']] | [[Union councils of Bangladesh|4,596 union councils]] (''union parishads'')<ref name="BD-2022-census-vol1" /> <br> [[List of Municipal Corporations of Bangladesh|327 municipal corporations]] (''paurasabhas'') | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Barbados|Barbados]] | Unitary | [[Parishes of Barbados|11 parishes]] | | | | |- valign="top" | rowspan="3" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Belarus|Belarus]] | rowspan="3" | Unitary | [[Regions of Belarus|6 regions]] (''[[oblast]]i'' or ''voblastsi'') | [[Districts of Belarus|118 districts]] (''[[raion]]y'') | | | |- | colspan="5" | [[Autonomous city|1 autonomous city]]: |- | [[Minsk]] | | | | |- valign="top" | rowspan="4" style="background:#f2f2f2;" | [[Communities, regions, and language areas of Belgium|Belgium]] | rowspan="4" | Federal | colspan="5" | [[Communities, regions, and language areas of Belgium|3 communities]] ([[Dutch language|Dutch]]: ''gemeenschappen''; [[French language|French]]: ''communautés''; [[German language|German]]: ''Gemeinschaften''){{Efn|Belgium has a complex system of federalism where language community and regional governments exercise different powers over often the same geographical areas in parallel.}} |- | colspan="5" | [[Communities, regions, and language areas of Belgium#Regions|3 regions]] ([[Dutch language|Dutch]]: g''ewesten''; [[French language|French]]: r''égions''; [[German language|German]]: ''Regionen''): |- | colspan="2" | [[Brussels]] | rowspan="2" | [[Arrondissements of Belgium|43 arrondissements]]<br>([[Dutch language|Dutch]]: ''arrondissementen'';<br>[[French language|French]]: ''arrondissements'';<br>[[German language|German]]: ''Arrondisements'') | rowspan="2" | [[Municipalities of Belgium|565 municipalities]]<br>([[Dutch language|Dutch]]: ''gemeenten'';<br>[[French language|French]]: ''communes'';<br>[[German language|German]]: ''Gemeinden'') | |- | [[Flanders]]<br>[[Wallonia]] | [[Provinces of Belgium|10 provinces]]{{Efn|The [[Brussels|Brussels-Capital Region]] is not divided into provinces.}}<br>([[Dutch language|Dutch]]: ''provincies'';<br>[[French language|French]]: ''provinces'';<br>[[German language|German]]: ''Provinzen'') | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Districts of Belize|Belize]] | Unitary | [[Districts of Belize|6 districts]] | [[List of municipalities in Belize|247 municipalities]] | | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Benin|Benin]] | Unitary | [[Departments of Benin|12 departments]] (''départements'') | [[Communes of Benin|77 communes]] (''communes'') | [[Arrondissements of Benin|545 ''districts'']] (''arrondissements'') | | |- valign="top" | rowspan="2" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Bhutan|Bhutan]] | rowspan="2" | Unitary | rowspan="2" | [[Districts of Bhutan|20 districts]] (''dzongkhag'') | [[Gewogs of Bhutan|205 blocks]] (''gewogs'') | | | |- | [[Thromde|61 thromdes]] | | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Bolivia|Bolivia]] | Regional | [[Departments of Bolivia|9 departments]] (''departamentos'') | [[Provinces of Bolivia|112 provinces]] (''provincias'') | [[Municipalities of Bolivia|340 municipalities]] (''municipios'') | | |- valign="top" | rowspan="5" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Bosnia and Herzegovina|Bosnia and Herzegovina]] | rowspan="5" | Federal | colspan="5" | [[Political divisions of Bosnia and Herzegovina|2 federal entities]]: |- | [[Federation of Bosnia and Herzegovina]] | [[Cantons of the Federation of Bosnia and Herzegovina|10 cantons]] (''kantona'') | [[Municipalities of Bosnia and Herzegovina|79 municipalities]] (''općine'' or ''opštine'') | ''local communities'' | |- | [[Republika Srpska]]{{Efn|{{lit|Serb Republic}}}} | [[Regions of Republika Srpska|6 regions]] | [[Municipalities of Republika Srpska|64 municipalities]] (''opštine'') |''local communities'' | | |- | colspan="5" | 1 [[Condominium (international law)|condominium]] of the federal entities: |- | [[Brčko District]] | | | | |- valign="top" | rowspan="2" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Botswana|Botswana]] | rowspan="2" | Unitary | [[Districts of Botswana|10 rural districts]] | rowspan="2" | [[Sub-districts of Botswana|23 sub-districts]]{{Efn| [[Chobe District]] and all six of Botswana's urban districts are not divided into second-level administrative subdivisions.}} | rowspan="2" |519 [[:Category:Villages in Botswana|villages]]<ref>{{cite web|title=Index of /programs-surveys/international-programs/mapping-files/time-series|url=https://www2.census.gov/programs-surveys/international-programs/mapping-files/time-series/|access-date=2021-04-22|website=www2.census.gov}}</ref> | rowspan="2" |localities | rowspan="2" | |- | [[Districts of Botswana|7 urban districts]] |- valign="top" | rowspan="2" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Brazil|Brazil]]<ref>{{cite web|access-date=2025-07-07 |date=2025-04-30 |title=Tabelas da Divisão Territorial Brasileira 2024 |url=https://www.ibge.gov.br/geociencias/organizacao-do-territorio/estrutura-territorial/23701-divisao-territorial-brasileira.html?edicao=43194 |website=IBGE}}<!-- auto-translated from Portuguese by Module:CS1 translator --></ref> | rowspan="2" | Federal | [[States of Brazil|26 states]]<br>(''{{lang|pt|estados}}'') | [[Municipalities of Brazil|5,569 municipalities]]<br>(''{{lang|pt|municípios}}'')<br><br>[[Fernando de Noronha|1 state district]]<br>(''{{lang|pt|distrito estadual}}'') | rowspan="2" |10,740 municipal districts<br>(''{{lang|pt|distritos municipais}}'') |610 municipal subdistricts<br>(''{{lang|pt|subdistritos municipais}}'') | |- | [[Federal District (Brazil)|1 federal district]]<br>(''{{lang|pt|distrito federal}}'') | [[Brasília|1 federal capital]]<br>(''{{lang|pt|capital federal}}'') | [[Administrative regions of the Federal District (Brazil)|35 administrative regions]]<br>(''{{lang|pt|regiões administrativas}}'') | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Brunei|Brunei]] | Unitary | [[Districts of Brunei|4 districts]] (''daerah'') | [[Mukims of Brunei|39 ''subdistricts'']] (''mukim'') | [[Villages of Brunei|406 villages]] (''kampung'') | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Bulgaria|Bulgaria]] | Unitary | [[Provinces of Bulgaria|28 provinces or regions]] (''oblasti, области'') | [[Municipalities of Bulgaria|265 municipalities]] (''obshtini, общини'') |wards or quarters (''rayon'') |mayoralties (''kmetstvo'') |settlements (''naseleno myasto'') |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Burkina Faso|Burkina Faso]] | Unitary | [[Regions of Burkina Faso|13 regions]] (''régions'') | [[Provinces of Burkina Faso|45 provinces]] | [[Departments of Burkina Faso|325 departments]] (''départements''){{Efn|Consisting of urban and rural communes}} | * villages (''villages'')<br />* neighbourhoods (''quartiers'') | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Burundi|Burundi]] | Unitary | [[Provinces of Burundi|5 provinces]] | [[Communes of Burundi|42 communes]] | [[Collines of Burundi|3,044 ''collines'']]{{Efn|{{lit|hills}}}} | | |- valign="top" | rowspan="4" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Cambodia|Cambodia]] | rowspan="4" | Unitary | rowspan="2" | [[Provinces of Cambodia|24 provinces]] (''khaet'') | [[List of districts, municipalities and sections in Cambodia|162 districts]] (''srok'' and ''khân'') | rowspan="4" | [[List of communes in Cambodia|1,646 communes and quarters]] (''khum'' and ''sangkat'') | rowspan="4" | villages (''phum'') | rowspan="4" | blocks (''krŏm'') |- | [[List of districts, municipalities and sections in Cambodia|27 municipalities]] (''krong'') |- | colspan="2" | [[Phnom Penh|1 autonomous municipality]] (''reachtheani''):{{Efn|{{lit|capital}}}} |- | [[Phnom Penh]] | [[List of districts, municipalities and sections in Cambodia|14 sections]] (''khan'') |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Cameroon|Cameroon]] | Unitary | [[Regions of Cameroon|10 regions]] (''régions'') | [[Departments of Cameroon|58 departments]] (''départements'') | [[Communes of Cameroon|360 communes]], or districts (''arrondissements'') | * villages (''villages'')<br />* localities (''localités'') | |- valign="top" | rowspan="30" style="background:#f2f2f2;" | [[Provinces and territories of Canada|Canada]] | rowspan="30" | Federal | colspan="5" | [[Provinces and territories of Canada#Provinces|10 provinces]]: |- | rowspan="6" style="padding-left: 2em;" | [[Alberta]] | colspan="4" | [[List of urban municipalities in Alberta|264 municipalities]] |- | colspan="4" | [[Metis settlement|8 Metis settlements]] |- | [[List of municipal districts in Alberta|63 counties]] | rowspan="4" | [[List of hamlets in Alberta|403 hamlets]] | rowspan="4" | | rowspan="4" | |- | [[Improvement districts of Alberta|7 improvement districts]]{{efn|Improvement districts are almost always coterminous with a [[List of protected areas of Alberta|national or provincial park]].}} |- | [[List of specialized municipalities in Alberta|6 specialized municipalities]] |- | [[Special Areas Board|3 special areas]] |- | rowspan="2" style="padding-left: 2em;" | [[British Columbia]] | [[List of regional districts of British Columbia|27 regional districts]] | rowspan="2" | [[List of municipalities in British Columbia|162 municipalities]]<br>[[List of regional district electoral areas in British Columbia|160 electoral areas]]<ref>{{cite web |last=Government of Canada |first=Statistics Canada |date=2022-02-09 |title=Census metropolitan areas (CMAs), census agglomerations (CAs) and census subdivisions (CSDs) |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/index.cfm?Lang=E |access-date=2022-02-28 |website=www12.statcan.gc.ca |series=[[2021 Canadian census]] |type=[[Comma-separated value]]}}</ref> | | |- | [[Stikine Region|1 unincorporated area]] | | |- | rowspan="2" style="padding-left: 2em;" | [[Manitoba]] | [[List of rural municipalities in Manitoba|98 rural municipalities]] | rowspan="2" | [[List of municipalities in Manitoba#List of urban municipalities|37 municipalities]]<br>[[Local government district (Manitoba)|2 local government districts]] | | |- |unincorporated areas{{efn|With the exceptions of [[Riding Mountain National Park]], and [[Duck Mountain Provincial Park (Manitoba)|Duck Mountain Provincial Park]] and [[Duck Mountain Provincial Forest|Forest]], the vast majority of unincorporated areas in the province are within [[Northern Region, Manitoba|Northern Manitoba]].}}{{efn| [[Statistics Canada]] divides the province into [[List of census divisions of Manitoba|census divisions]] that ''do'' cover [[Northern Manitoba]], however, these serve no provincial or local governmental functions.}} | | |- | style="padding-left: 2em;" | [[New Brunswick]] | [[List of counties of New Brunswick|15 counties]] (''comtés''){{efn|The ''[[New Brunswick Equal Opportunity program]]'' abolished county and parish governments in 1966. Counties and parishes are now only used by locals as geographic identifiers, and for statistical purposes; there is no meaningful government between the provincial and municipal level.}} | [[List of parishes in New Brunswick|152 parishes]] (''paroisses'') | [[List of municipalities in New Brunswick|104 municipalities]] (''municipalités'') | |- | style="padding-left: 2em;" | [[Newfoundland and Labrador]] | (''unincorporated''){{efn| [[Statistics Canada]] divides the province into [[List of census divisions of Newfoundland and Labrador|census divisions]], however, these serve no provincial or local governmental functions whatsoever; the province has no meaningful government between the provincial and municipal level.}} | [[List of municipalities in Newfoundland and Labrador|277 municipalities]] | | |- | rowspan="4" style="padding-left: 2em;" | [[Nova Scotia]] | colspan="4" | [[List of counties of Nova Scotia|18 counties]]: |- | colspan="4" | [[List of counties of Nova Scotia#List of historical counties|3 regional municipalities]] |- | colspan="2" | [[List of counties of Nova Scotia#List of historical counties|9 county municipalities]] | rowspan="2" | [[List of municipalities in Nova Scotia|38 municipalities]] | rowspan="2" | |- | 6 historic counties administered by [[List of district municipalities in Nova Scotia|district municipalities]] | [[List of district municipalities in Nova Scotia|12 district municipalities]] |- | rowspan="4" style="padding-left: 2em;" | [[Ontario]] | colspan="4" | [[Separated municipality|173 single-tier municipalities]]{{efn|Note that only [[List of census divisions of Ontario#Single-tier municipalities|11 single-tier municipalities]] are located in an independent census division. The remaining 162 single-tier municipalities are known as separated municipalities and are counted as part of the statistical area of a neighbouring regional municipality, county, or district by Statistics Canada despite their separated government structures.}} |- | [[List of regional municipalities in Ontario|8 regional municipalities]] | rowspan="3" | [[List of municipalities in Ontario#Lower-tier municipalities|241 lower-tier municipalities]]<br>[[Local services board|46 local services boards]] | rowspan="3" | | rowspan="3" | |- | [[United counties|22 counties]] |- | [[Districts of Ontario|10 districts]]{{efn|In Ontario, districts are only used in some instances to streamline services delivered by the provincial government, and for statistical purposes, and have no elected government of their own. Areas of districts that are not part of a [[Separated municipality|single-tier municipality]] or [[First Nations in Canada|First Nations]] [[indian reserves]] are either administered directly by the government of Ontario or a [[local services board]].}} |- | style="padding-left: 2em;" | [[Prince Edward Island]] | [[List of counties of Prince Edward Island|3 counties]]{{efn|In Prince Edward Island, governments at the county, parish, and township level have been abolished. Counties, parishes, and townships are now only used by locals as geographic identifiers, and for statistical purposes; there is no meaningful government between the provincial and municipal level.}} | [[List of parishes in Prince Edward Island|14 parishes]] | [[List of townships in Prince Edward Island|70 townships]] | [[List of municipalities in Prince Edward Island|63 municipalities]] |- | style="padding-left: 2em;" | [[Quebec]] | [[List of regional county municipalities and equivalent territories in Quebec|87 regional county municipalities]] (''municipalités régionale de comté'') (RCM/''MRC'') ---- [[Equivalent territory|17 territories equivalent to a regional county municipality]] (''territoires équivalents'') (TE): :* 5 TEs coextensive (or nearly coextensive) with an [[Urban agglomerations in Quebec|urban agglomeration]] (''agglomérations'') :* [[List of towns in Quebec|9 cities]] (''cités''/''villes'') [[Separated city|independent]] of any RCM :* 3 other equivalent territories: ::* [[Jamésie]] ::* [[Eeyou Istchee (territory)|Eeyou Istchee]] ::* [[Kativik, Quebec|Kativik]] | [[List of municipalities in Quebec|1,108 municipalities]] (''municipalités'') | [[List of boroughs in Quebec|45 boroughs]] (''arrondissements''){{efn|Only in 8 municipalities}} | |- | rowspan="2" style="padding-left: 2em;" | [[Saskatchewan]] | [[List of rural municipalities in Saskatchewan|296 rural municipalities]] | rowspan="2" | [[List of municipalities in Saskatchewan|478 municipalities]] | rowspan="2" | | rowspan="2" | |- |2 unincorporated areas: :* [[Northern Saskatchewan Administration District]] :* [[Prince Albert National Park]] |- | colspan="5" | [[Canadian territories|3 territories]]: |- | style="padding-left: 2em;" | [[Northwest Territories]] | [[List of regions of the Northwest Territories|5 regions]]{{efn|In the Northwest Territories, regions are used to streamline services delivered by the territorial government, and have no government of their own.}} | [[List of municipalities in the Northwest Territories|24 municipalities]] | | |- | style="padding-left: 2em;" | [[Nunavut]] | [[List of regions of Nunavut|3 regions]]{{efn|In Nunavut, regions are used to streamline services delivered by the territorial government, and have no government of their own.}} | [[List of municipalities in Nunavut|25 municipalities]] | | |- | style="padding-left: 2em;" | [[Yukon]] | (''[[Unorganized Yukon|unorganized]]'') | [[List of municipalities in Yukon|8 municipalities]] | | |- | colspan="5" | [[Indian reserve|3,406 Indian reserves]]<ref>{{Cite web|date=25 October 2023|title=An update on the socio-economic gaps between Indigenous Peoples and the non-Indigenous population in Canada: Highlights from the 2021 Census|url=https://www.sac-isc.gc.ca/eng/1690909773300/1690909797208}}</ref> |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Cape Verde|Cape Verde]] | Unitary | [[Administrative divisions of Cape Verde|22 councils or municipalities]] (''concelhos''{{Efn|Also referred to as ''municípios''.}}) | [[Administrative divisions of Cape Verde|32 parishes]] (''freguesias'') | | | |- valign="top" | rowspan="4" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of the Central African Republic|Central African Republic]] | rowspan="4" | Unitary | [[Prefectures of the Central African Republic|20 prefectures]] (''préfectures'') | [[Sub-prefectures of the Central African Republic|84 sub-prefectures]] (''sous-préfectures'') | [[Prefectures of the Central African Republic|198 communes]] | | |- | colspan="5" | [[Bangui|1 autonomous commune]] (''commune autonome''): |- | rowspan="2" | [[Bangui]] | rowspan="2" | [[Sub-prefectures of the Central African Republic|4 sub-prefectures]] (''sous-préfectures'') | [[Bangui|8 urban districts]] (''arrondissements'') | rowspan="2" | [[Bangui|16 groups]] (''groupements'') | rowspan="2" | [[Bangui|205 neighbourhoods]] (''quartiers'') |- | [[Bangui|2 communes]] |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Chad|Chad]] | Unitary | [[Provinces of Chad|23 provinces]] (''provinces'') | [[Departments of Chad|120 departments]] (''départements'') | [[Sub-prefectures of Chad|454 sub-prefectures]] (''sous-préfectures'') | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Chile|Chile]] | Regional | [[Regions of Chile|16 regions]] (''regiones'') | [[Provinces of Chile|56 provinces]] (''provincias'') | [[Communes of Chile|346 communes]] (''comunas'') | neighborhood units (''unidades vecinales''){{efn|According to article 118 paragraph 7 of the [[Chilean Constitution of 1980|Constitution of Chile]], their establishment is a voluntary faculty for the municipalities.}} | |- valign="top" | rowspan="6" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of China|China]], People's Republic of | rowspan="6" | Regional | [[Provinces of China|23 provinces]] (''shěng''){{Efn|Including [[Taiwan Province, People's Republic of China|Taiwan Province]], which is claimed by the [[China|People's Republic of China]], but is de facto administered by the [[Taiwan|Republic of China]] (Taiwan).}} | rowspan="3" | [[Prefecture-level cities of China|280+ prefecture-level cities]] (''dìjíshī'') ---- [[Prefectures of China|17 prefectures]] (''dìqū'') ---- [[Autonomous prefecture|30 autonomous prefectures]] (''zìzhìzhōu'') | rowspan="3" | [[County (People's Republic of China)|1,400+ counties]] (''xiàn'') ----[[Autonomous county|110+ autonomous counties]] (''zìzhìxiàn'') ----[[County-level districts of China|850+ county-level districts]] (''(shìxiá)qū'') ----[[County-level districts of China|1 special district]] (''tèqū'') ----[[County-level cities of China|370+ county-level cities]] (''xiànjíshì'') ----[[County-level districts of China|1 forestry district]] (''línqū'') | rowspan="3" | [[Towns of China|19,500+ towns]] (''zhèn'') ----[[Townships of the People's Republic of China|14,600+ townships]] (''xiāng'') ----1,000+ [[Ethnic townships, towns, and sums|ethnic townships]] (''mínzúxiāng'') ----[[Subdistricts of China|6,100+ subdistricts]] (''jiēbàn'' or ''jiēdàobànshìchù'') ----[[District public offices of China|11 district public offices]] (''qūgōngsuǒ'') ---- Urban areas:<br />[[Residential communities of China|(residential) communities]] (''shèqū'') or [[Administrative divisions of the People's Republic of China|neighbourhoods]] (''jūmínqū'') ---- Rural areas: [[Villages of China|villages]] (''cūnjí''), village areas or village groups{{Efn|Either ''zìráncūnjí'' ("natural" villages) or ''xíngzhèngcūnjí'' (bureaucratic villages)}} | rowspan="3" | |- | [[Autonomous regions of China|5 autonomous regions]] (''zìzhìqū'') |- | [[Municipalities of China|4 municipalities]] (''zhíxiáshì'') |- | colspan="5" | [[Special administrative regions of China|2 special administrative regions]] (''tèbié xíngzhèngqū''): |- | [[Hong Kong]] | [[Districts of Hong Kong|18 districts]] | | | |- | [[Macau]] | [[Municipalities and parishes of Macau|7 parishes]] (''freguesias)'' | | | |- valign="top" | rowspan="4" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Colombia|Colombia]] | rowspan="4" | Unitary | rowspan="2" | [[Departments of Colombia|32 departments]] (''departamentos'') | rowspan="2" | [[Municipalities of Colombia|1,102 municipalities]] (''municipios'') | [[Corregimientos of Colombia|2,000+ ''corregimientos'']] (towns) | ''veredas'' | |- | communes (''comunas'') | rowspan="3" | neighbourhoods (''barrios'') | rowspan="3" | |- | colspan="3" | [[Bogotá|1 Capital District]] (''Distrito Capital''): |- | [[Bogotá]] | colspan="2" |20 localities (''localidades'') |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Comoros|Comoros]] | Federal | [[List of islands of the Comoros|3 autonomous islands]](''îles autonomes''){{Efn|Not including [[Mayotte]], which is claimed by the Comoros, but is administered by [[France]].}} | 16 prefectures (''préfectures'') | 54 communes | 318 ''villes'' or ''villages'' | |- valign="top" | rowspan="3" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of the Democratic Republic of the Congo|Congo, Democratic Republic of the]]{{efn|Also known as ''Congo-Kinshasa''}} | rowspan="3" | Unitary | [[Provinces of the Democratic Republic of the Congo|25 provinces]] | rowspan="3" | [[Territories of the Democratic Republic of the Congo|145 territories]] ---- [[Cities of the Democratic Republic of the Congo|33 cities]] | rowspan="3" | [[Chiefdoms and sectors of the Democratic Republic of the Congo|264 chiefdoms]] ---- [[Chiefdoms and sectors of the Democratic Republic of the Congo|470 sectors]] ---- [[Communes of the Democratic Republic of the Congo|313 communes]] | rowspan="3" | 6,070 groupings ---- 2,401 quarters | rowspan="3" | |- | [[Kinshasa|1 Capital City]]: |- | [[Kinshasa]] |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of the Republic of the Congo|Congo, Republic of the]]{{efn|Also known as ''Congo-Brazzaville''}} | Unitary | [[Departments of the Republic of the Congo|15 departments]] | [[Districts of the Republic of the Congo|80+ districts]] | [[Communes of the Republic of the Congo|communes]] | | |- valign="top" | rowspan="2" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Costa Rica|Costa Rica]] | rowspan="2" | Unitary | rowspan="2" | [[Provinces of Costa Rica|7 provinces]] (''provincias'') | [[Cantons of Costa Rica|84 cantons]] (''cantones'') | rowspan="2" | [[Districts of Costa Rica|492 districts]] (''distritos'') ----3 [[Administrative divisions of Costa Rica#Other subdivisions|special cities]] (''ciudades especiales'') | rowspan="2" |Urban: ''asentamiento, caserío, ciudad, localidad'' ----Rural: ''barrio, poblado'' | rowspan="2" | |- | [[Indigenous territory (Costa Rica)|24 indigenous territories]] |- valign="top" | rowspan="2" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Croatia|Croatia]] | rowspan="2" | Unitary | rowspan="2" | [[Counties of Croatia|20 counties]] (''županije'') | [[List of cities and towns in Croatia|128 towns]] (''gradovi'') | rowspan="2" | {{ill|local community (Croatia)|lt=4,117+ local communities|hr|Mjesni odbor}} (''mjesnih odbora'') (''gradske četvrti'' [Zagreb], ''gradski kotari'' [Split]) | rowspan="2" | [[Settlement (Croatia)|6,700+ settlements]] (''naselja'') | rowspan="2" | |- | [[Municipalities of Croatia|428 municipalities]] (''općine'') |- valign="top" | rowspan="3" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Cuba|Cuba]] | rowspan="3" | Unitary | [[Provinces of Cuba|15 provinces]] (''provincias'') | rowspan="3" | [[Municipalities of Cuba|160+ municipalities]] (''municipios'') | rowspan="3" | | rowspan="3" | | rowspan="3" | |- | [[Provinces of Cuba|1 special municipality]] (''municipio especial''): |- | [[Isla de la Juventud]] |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Cyprus|Cyprus]] | Unitary | [[Districts of Cyprus|6 districts]] (''eparchies''){{Efn|Including 4 districts that are partially or entirely occupied by the [[Northern Cyprus|Turkish Republic of Northern Cyprus]] (Northern Cyprus).}} | [[List of cities, towns and villages in Cyprus|20 municipalities]] (dímoi)<ref>{{Cite news |date=3 March 2022 |title=Αυτοί είναι οι 20 νέοι Δήμοι – Ψηφίστηκε η μεταρρύθμιση |trans-title=These are the 20 new Municipalities – The reform was voted on |url=https://www.philenews.com/oikonomia/article/550727/afti-ine-i-20-nei-dimi-psifistike-i-metarrithmisi/ |access-date=21 September 2025 |work=[[Phileleftheros]] |language=el}}</ref> | | | |- valign="top" | rowspan="5" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of the Czech Republic|Czech Republic]] | rowspan="5" | Unitary | rowspan="2" | [[Regions of the Czech Republic|13 regions]] (''kraje'') | [[Districts of the Czech Republic|76 districts]] (''okresy'') | rowspan="2" | 393 [[Districts of the Czech Republic#Municipalities with commissioned local authority|municipalities with commissioned local authority]]{{Efn|2nd level municipalities}} (''obce s pověřeným obecním úřadem'') | 6,254 1st level [[Obec|municipalities]] (''obce'') | |- |205 [[Districts of the Czech Republic#Municipalities with extended competence|municipalities with extended competence]]{{Efn|3rd level municipalities}} (''obce s rozšířenou působností'') |4 [[Unincorporated Areas of the Czech Republic|military training areas]] (''vojenské újezdy'') | |- | colspan="5" | 1 capital city: |- | rowspan="2" | [[Prague|Capital City of Prague]] (''Hlavní město Praha'') | [[Districts of Prague|10 districts]] (''obvody''){{Efn|Judicial only}} | rowspan="2" |57 municipal districts (''městské části'') | rowspan="2" |112 cadastral communities (''katastrální území'') | rowspan="2" | |- |22 administrative districts (''správní obvody'') |- valign="top" | rowspan="6" style="background:#f2f2f2;" | [[Danish Realm|Denmark]], Kingdom of | rowspan="6" | Regional | [[Denmark]] | [[Regions of Denmark|5 regions]] (''regioner'') | [[Municipalities of Denmark|98 municipalities]] (''kommuner'') | | |- | colspan="5" | [[Danish Realm#Constitutional status|2 autonomous territories]]: |- | style="padding-left: 2em;" | [[Faroe Islands]] | [[Regions of the Faroe Islands|6 regions]]<br>([[Faroese language|Faroese]]: ''sýsla'';<br>[[Danish language|Danish]]: ''syssel'') | [[Municipalities of the Faroe Islands|29 municipalities]] (''kommunur'')<ref>{{cite news |title=Húsar fara undir Klaksvík |url=http://kvf.fo/netvarp/sv/2016/02/25/20160225husarferundirklaksvik |access-date=26 June 2019 |work=KVF.fo |date=25 February 2016 |language=fo}}</ref> | | |- | rowspan="3" style="padding-left: 2em;" | [[Greenland]] | [[Administrative divisions of Greenland|5 municipalities]] (''kommuner'') | | | |- | colspan="4" |1 national park<br>([[Greenlandic language|Greenlandic]]: ''Kalaallit Nunaanni nuna eqqissisimatitaq'';<br>[[Danish language|Danish]]: ''Nationalpark''): |- | [[Northeast Greenland National Park]] | | | |- valign="top" | rowspan="2" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Djibouti|Djibouti]] | rowspan="2" | Unitary | rowspan="2" | [[Regions of Djibouti|6 regions]] (''régions'') | [[Sub-prefectures of Djibouti|15 sub-prefectures]]{{Efn|Due to be replaced by [communes] [http://www.statoids.com/udj.html]}} | | | |- |6 ''arrondissements''{{Efn|Only within [[Djibouti City]]}} | | | |- valign="top" | rowspan="6" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Dominica|Dominica]] | rowspan="6" | Unitary | rowspan="6" | [[Parishes of Dominica|10 parishes]] |[[List of towns and villages in Dominica|41 local authorities]]:<ref>{{Cite web |title=Dominica's Local Government System - Ministry of Culture, Youth, Sports and Community Development |url=https://communitydevelopment.gov.dm/dominica-s-local-government-system#villagecouncyils |access-date=2025-11-25 |website=communitydevelopment.gov.dm}}</ref> | rowspan="6" | | rowspan="6" | | rowspan="6" | |- valign="top" |[[List of towns and villages in Dominica|1 city]] |- valign="top" |[[List of towns and villages in Dominica|1 town]] |- valign="top" |[[List of towns and villages in Dominica|1 urban district]] |- valign="top" |[[Kalinago Territory|1 territory]] |- valign="top" |[[List of towns and villages in Dominica|37 village districts]] |- valign="top" | rowspan="3" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Dominican Republic|Dominican Republic]] | rowspan="3" | Unitary | [[Provinces of the Dominican Republic|31 provinces]] (''provincias'') | rowspan="3" | [[Municipalities of the Dominican Republic|158 municipalities]] (''municipios'') | rowspan="3" | 40+ municipal districts (''distritos municipales'') | rowspan="3" | | rowspan="3" | |- | [[Distrito Nacional|1 National District]] (''Distrito Nacional''): |- | [[Distrito Nacional]] |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Ecuador|Ecuador]] | Unitary | [[Provinces of Ecuador|24 provinces]] (''provincias'') | [[Cantons of Ecuador|221 cantons]] (''cantones'') | [[Parishes of Ecuador|1,000+ parishes]] (''parroquias'') | populated places (''lugares poblados''):<br />* ''caseríos''<br />* ''barrios''<br />* ''recintos''<br />* ''comunas''<br />* ''anejos''<br />* ''colonias'', etc. | |- valign="top" | rowspan="5" style="background:#f2f2f2;" | [[Subdivisions of Egypt|Egypt]] | rowspan="5" | Unitary | rowspan="5" | [[Subdivisions of Egypt#Governorates|27 governorates]] (''muḥāfaẓāt'') | colspan="4" | [[Subdivisions of Egypt#Municipal divisions|351 municipal divisions]]: |- | [[Subdivisions of Egypt#Municipal divisions|177 kism]] | rowspan="4" | [[Subdivisions of Egypt#Submunicipal divisions|4,617+ villages or districts]] (''qura'' or ''ahya'') | rowspan="4" | [[Subdivisions of Egypt#Submunicipal divisions|residential districts]] (''sheyakha)'' | rowspan="4" | |- | [[Subdivisions of Egypt#Municipal divisions|162 markaz]] |- | [[Subdivisions of Egypt#Municipal divisions|9 new cities]] |- | [[Subdivisions of Egypt#Municipal divisions|3 police-administered areas]] |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of El Salvador|El Salvador]] | Unitary | [[Departments of El Salvador|14 departments]] (''departamentos'') | [[Municipalities of El Salvador|44 municipalities]] (''municipios'') | 262 districts (''distritos'') | * downtown areas/centres (''cabeceras'') [urban];<br />* cantons (''cantones'') [rural] | * neighborhoods (''barrios'') & colonies (''colonias'') [urban];<br />* villages (''aldeas'') & hamlets (''caserios'') [rural] |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Equatorial Guinea|Equatorial Guinea]] | Unitary | [[Provinces of Equatorial Guinea|8 provinces]] (''provincias'') | 32 districts (''distritos'') | | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Eritrea|Eritrea]] | Unitary | [[Regions of Eritrea|6 regions]] (''zoba'') | [[Districts of Eritrea|58 districts]] | communes ''(kebabis)'' | villages and towns | |- valign="top" | rowspan="5" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Estonia|Estonia]]{{efn|Estonia's ''linnad'' (towns) and ''vallad'' (parishes) are known collectively as ''omavalitsused'' (municipalities).}} | rowspan="5" | Unitary | rowspan="5" | [[Counties of Estonia|15 counties]] (''maakonnad'') | [[Municipalities of Estonia|15 towns]] (''linnad'') | districts (''linnaosad''){{citation needed|date=March 2024}} | subdistricts (''asumid''){{citation needed|date=March 2024}} | |- | rowspan="4" | [[Municipalities of Estonia|64 parishes]] (''vallad'') | rowspan="4" | quarters (''kandid'')<br /> | 32 towns (''linnad'') | |- | 12 boroughs (''alevid'') | |- | 188 small boroughs (''alevikud'') | |- |4,455 villages (''külad'') | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Eswatini|Eswatini]] | Unitary | [[Regions of Eswatini|4 regions]] (''tifundza'') | [[Inkhundla|50+ constituencies]] (''tinkhundla'') | [[Umphakatsi|360+ chiefdoms]] (''imiphakatsi'') | | |- valign="top" | rowspan="2" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Ethiopia|Ethiopia]] | rowspan="2" | Federal | [[Regions of Ethiopia|12 regions]] (''kililoch'') | rowspan="2" | [[Zones of Ethiopia|68 zones]] (''zonoch'') | rowspan="2" | [[Districts of Ethiopia|600+ districts]] (''woreda'') | rowspan="2" | [[Wards of Ethiopia|16,000+ wards]] (''kebele'') | rowspan="2" | |- | [[Regions of Ethiopia|2 chartered cities]] (''astedader akababiwach'') |- valign="top" | rowspan="3" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Fiji|Fiji]] | rowspan="3" | Unitary | [[Divisions of Fiji|4 divisions]] | [[Provinces of Fiji|14 provinces]] | + 50 districts (''tikina'') | 1,000+ villages (''koro'') | |- | colspan="5" | [[Rotuma|1 dependency]]: |- | [[Rotuma]] | [[Rotuma#Politics and society|7 districts]] | | | |- valign="top" | rowspan="3" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Finland|Finland]] | rowspan="3" | Regional | [[Regions of Finland|18 regions]] (''maakuntaa'') | [[Subregions of Finland|70+ subregions]] (''seutukuntaa'') | [[Municipalities of Finland|293 municipalities]] (''kuntaa''){{Efn|Consisting of ''kaupungit'' (urban communes) and ''kunnat'' (communes)}} | wards (''suuralueet'') | * districts (''kaupunginosat'') [urban]<br />* villages (''kylät'') [rural] |- | colspan="5" | [[Åland|1 autonomous region]] (''itsehallinnollinen maakunta''): |- | [[Åland]] | [[Municipalities of Åland|16 municipalities]] (''kommuner (kuntaa)'') | | wards (''suuralueet'') | * districts (''kaupunginosat'') [urban]<br />* villages (''kylät'') [rural] |- valign="top" | rowspan="15" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of France|France]] | rowspan="15" | Regional | rowspan="3" | [[Regions of France|18 regions]] (''régions''){{efn|Including 5 overseas regions ([[French Guiana]], [[Guadeloupe]], [[Martinique]], [[Mayotte]], and [[Réunion]]).}} | rowspan="2" | [[Departments of France|101 departments]] (''départements'') | rowspan="3" | [[Arrondissements of France|332 arrondissements]] | colspan="2" | [[Cantons of France|2,054 cantons]] (electoral constituencies) |- | rowspan="2" | [[Intercommunality|12,159 intercommunalities]] | rowspan="2" | [[Communes of France|35,357 communes]]{{efn|The 3 communes of [[Paris]], [[Lyon]], and [[Marseille]] are further subdivided into [[Municipal arrondissements of France|municipal arrondissements]].}} |- | [[Metropolis of Lyon]] |- | colspan="5" | [[Overseas collectivity|5 overseas collectivities]] (''collectivités d'outre-mer''): |- | style="padding-left: 2em; " | [[French Polynesia]]{{efn|also known as a ''pays d'outre-mer'' (overseas country).}} | [[Administrative divisions of French Polynesia|5 administrative subdivisions]] (''subdivisions administratives'') | [[Administrative divisions of French Polynesia|40+ communes]] | | |- | style="padding-left: 2em; " | [[Saint-Barthélemy]] | [[Saint Barthélemy#Interior areas|2 parishes]] | [[Saint Barthélemy#Interior areas|40 quarters]] | | |- | style="padding-left: 2em; " | [[Collectivity of Saint Martin|Saint-Martin]] | | | | |- | style="padding-left: 2em; " | [[Saint-Pierre and Miquelon]] | 2 communes | | | |- | style="padding-left: 2em; " | [[Wallis and Futuna]] | 3 traditional kingdoms (''royaumes coutumiers'') | 3 districts{{efn| [[Uvea (Wallis and Futuna)|Uvea]] only}} | | |- | colspan="5" | [[New Caledonia|1 ''sui generis'' collectivity]] (''collectivité sui generis''): |- | style="padding-left: 2em; " | [[New Caledonia]] | [[Provinces of New Caledonia|3 provinces]] | [[Communes of New Caledonia|30+ communes]] | | |- | colspan="5" | [[Overseas territory (France)|1 overseas territory]] (''territoire d'outre-mer''): |- | style="padding-left: 2em; " | [[French Southern and Antarctic Lands]]{{efn|Claim frozen by the [[Antarctic Treaty System|Antarctic Treaty]].}} | 5 districts | | | |- | colspan="5" |1 state private property under the direct authority of the [[Government of France|French government]]: |- | [[Clipperton Island]] | | | | |- valign="top" | rowspan="3" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Gabon|Gabon]] | rowspan="3" | Unitary | rowspan="3" | [[Subdivisions of Gabon|9 provinces]] | rowspan="3" | [[Departments of Gabon|49 departments]] (''départements'') | [[Cantons and communes of Gabon|152 cantons]] | | |- | [[Cantons and communes of Gabon|52 communes]] | | |- | [[Cantons and communes of Gabon|29 arrondissements]] | | |- valign="top" | rowspan="2" style="background:#f2f2f2;" | [[Subdivisions of the Gambia|Gambia]] | rowspan="2" | Unitary | [[Subdivisions of the Gambia|5 regions]] | rowspan="2" | [[Local government areas of the Gambia|8 Local Government Areas]] | rowspan="2" | [[Districts of the Gambia|43 districts]] | | |- | [[Banjul|1 city]] | | |- valign="top" | rowspan="8" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Georgia (country)|Georgia]] | rowspan="8" | Regional | [[Administrative divisions of Georgia (country)|9 regions]] (''mkhare'') | rowspan="6" | [[List of municipalities in Georgia (country)|69 municipalities]] (''munitsip’alit’et’ebi''): [[List of municipalities in Georgia (country)|64 communities]] (''temi'') ---- [[List of municipalities in Georgia (country)|5 cities]] (''k'alak'i'') | rowspan="6" | 1,000s+ administrative units (''administ’ratsiuli erteulebi'')<br /> ? rural communities (''sasoplo temebi'') | rowspan="6" | 10,000s+ populated places/settlements (''dasakhlebuli p’unkt’ebi'')<br /> ? townlets (''kalakebi'')<br />? urban-type settlements (''dabebi'')<br />? villages (''soplebi'') | |- | [[Administrative divisions of Georgia (country)#Autonomous republics|2 autonomous republics]]: | |- | [[Abkhazia]] | |- | [[Adjara]] | |- |1 area without a constitutionally defined status:{{Efn| [[South Ossetia]] is not currently under Georgia's ''[[de facto]]'' jurisdiction, and has no final defined constitutional status in Georgia's territorial arrangement.<ref name=pres>{{cite web|title=ტერიტორიული მოწყობა და მმართველობა [Territorial Structure and Government]|url=https://president.gov.ge/ge/Georgia/TerritorialStructureAndGovernment|publisher=Administration of the President of Georgia|access-date=2 Jan 2025 |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150710064058/https://president.gov.ge/ge/Georgia/TerritorialStructureAndGovernment|archive-date=10 July 2015}}</ref>}} | |- | [[South Ossetia]]{{Efn| [[South Ossetia|South Ossetia's]] status is disputed. It considers itself to be an independent state, but this is recognised by [[International recognition of Abkhazia and South Ossetia#States formally recognising Abkhazia or South Ossetia as independen|only a few other countries]]. The [[Government of Georgia (country)|Georgian government]] and most of the world's other states consider South Ossetia ''[[de jure]]'' a part of Georgia's territory.}} | |- | colspan="5" |1 city with special status: |- | [[Tbilisi]] | [[Tbilisi#Politics and administration|10 districts]] (''raions'') | | | |- valign="top" | rowspan="7" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Germany|Germany]] | rowspan="7" | Federal | colspan="5" | [[States of Germany|16 states]] (''Länder''):{{efn|or, informally, ''Bundesländer'' (federal states).}} |- | style="padding-left: 2em;" | [[Baden-Württemberg]]<br />[[Bavaria]]<br />[[Hesse]]<br />[[North Rhine-Westphalia]] | [[Regierungsbezirk|19 administrative districts]] (''Regierungsbezirke'')<br /> | rowspan="2" | 3 special regional associations (''Kommunalverbände besonderer Art''){{efn| [[Hanover Region|''Region Hannover'']], [[Saarbrücken (district)|''Regionalverband Saarbrücken'']] and [[Aachen (district)|''Städteregion Aachen'']]}} ---- [[Districts of Germany|294 rural districts]] (''Landkreise'' or ''Kreise'') | rowspan="2" | 1281 [[Gemeindeverband|municipal associations]] (''Gemeindeverbände''){{efn|usually in rural areas and known by various names in different states, e.g.'' Amt'','' Samtgemeinde'','' Verbandsgemeinde ''and'' Verwaltungsgemeinschaft''}} ---- 10907 [[Municipalities of Germany|municipalities]] (''Gemeinden''), including :1951 towns (''Städte'') :386 [[market town]]s (''Märkte'')&nbsp;<small>(only in Bavaria)</small> | rowspan="2" | |- | colspan="2" rowspan="2" style="padding-left: 2em; border-bottom:0;" | [[Brandenburg]]<br />[[Lower Saxony]]<br />[[Mecklenburg-Vorpommern]]<br />[[Rhineland-Palatinate]]<br />[[Saarland]]<br />[[Saxony]]<br />[[Saxony-Anhalt]]<br />[[Schleswig-Holstein]]<br />[[Thuringia]] |- | colspan="2" |103 cities (urban districts) (''Kreisfreie Städte'' or ''Stadtkreise'') | |- | style="padding-left: 2em;" | [[Bremen (state)|Bremen]] | 2 cities (''Städte'') | 7 boroughs (''Stadtbezirke'') | 32 quarters (''Stadtteile'') | 113 neighbourhoods (''Ortsteile'') |- | style="padding-left: 2em;" | [[Berlin]] | [[Boroughs and neighborhoods of Berlin|12 boroughs]] (''Bezirke'') | [[Boroughs and neighborhoods of Berlin|97 neighbourhoods]] (''Ortsteile'') | | |- | style="padding-left: 2em;" | [[Hamburg]] | [[Boroughs and quarters of Hamburg|7 boroughs]] (''Bezirke'') | [[Boroughs and quarters of Hamburg|104 quarters]] (''Stadtteile'') | [[Boroughs and quarters of Hamburg|181 neighbourhoods]] (''Ortsteile'') | |- valign="top" | rowspan="3" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Ghana|Ghana]] | rowspan="3" | Unitary | rowspan="3" | [[Regions of Ghana|16 regions]] | [[Districts of Ghana|216 districts]] | Communities [[tema]] | | |- | 8 municipal districts | zones | | |- | 3 metropolitan districts | submetropolitan districts | | |- valign="top" | rowspan="3" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Greece|Greece]] | rowspan="3" | Regional | [[Decentralized administrations of Greece|7 decentralized administrations]] (''apokentroménes dioikíseis'') | [[Administrative regions of Greece|13 administrative regions]] (''peripheries'') | [[Regional units of Greece|74 regional units]] (''perifereiakés enótites'') | [[Municipalities and communities of Greece|332 municipalities]] (''dímoi'') | |- | colspan="5" |1 autonomous monastic state (''aftonomi monastiki politeia''): |- | [[Monastic community of Mount Athos|Agio Oros]] | | | | |- valign="top" | rowspan="3" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Grenada|Grenada]] | rowspan="3" | Unitary | [[Parishes of Grenada|6 parishes]] | | | | |- | colspan="5" | [[Carriacou and Petite Martinique|1 dependency]]: |- | [[Carriacou and Petite Martinique]] | | | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Guatemala|Guatemala]] | Unitary | [[Departments of Guatemala|22 departments]] (''departamentos'') | [[Municipalities of Guatemala|340 municipalities]] (''municipios'') | sub-municipal zones (''zonas sub-municipales'') | populated places (''lugares poblados''):<br />* villages (''aldeas'')<br />* settlements (''asentamientos'')<br />* quarters (''colonias'')<br />* rural estates/farmsteads/hamlets (''fincas'')<br />* spots (''parajes'') | |- valign="top" | rowspan="3" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Guinea|Guinea]] | rowspan="3" | Unitary | rowspan="3" | [[Regions of Guinea|8 regions]] (''régions'') | [[Prefectures of Guinea|33 prefectures]] (''préfectures'') | rowspan="3" | [[Sub-prefectures of Guinea|330+ sub-prefectures]] (''sous-préfectures'') | rowspan="2" | 4,142 units:<br />* districts<br />* villages | rowspan="2" | 15,741 sub-units:<br />* quarters (''quartiers'')<br />* sectors (''secteurs'') |- | rowspan="2" | 5 communes |- | ? units:<br />* districts<br />* villages | ? sub-units:<br />* quarters (''quartiers'')<br />* sectors (''secteurs'') |- valign="top" | rowspan="3" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Guinea-Bissau|Guinea-Bissau]] | rowspan="3" | Unitary | [[Regions of Guinea-Bissau|8 regions]] (''regiões'') | rowspan="3" | [[Sectors of Guinea-Bissau|39 sectors]] (''setores'') | rowspan="3" | sections (''secções'') | rowspan="3" | populated places (''locais povoados''): towns (''cidades'') ---- villages (''aldeias'') ---- localities (''localidades'') ---- settlements (''povoações'') ---- communities (''comunidades'') | |- | [[Bissau|1 autonomous sector]] (''sector autónomo''): | |- | [[Bissau]] | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Guyana|Guyana]] | Unitary | [[Regions of Guyana|10 regions]] | [[Neighborhood Councils of Guyana|64 neighborhood councils]] | | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Haiti|Haiti]] | Unitary | [[Departments of Haiti|10 departments]] (''départements'') | [[Arrondissements of Haiti|42 arrondissements]] | [[Communes of Haiti|144 communes]] | [[Communal section|571 communal sections]] (''sections communales'') | 10,180 villages |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Honduras|Honduras]] | Unitary | [[Departments of Honduras|18 departments]] (''departamentos'') | [[Municipalities of Honduras|298 municipalities]] (''municipios'') | 3,731 villages (''aldeas'') | | |- valign="top" | rowspan="4" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Hungary|Hungary]] | rowspan="4" | Unitary | [[Counties of Hungary|19 counties]] (''vármegye'') | [[Districts of Hungary|174 districts]] (''járás'') | [[List of cities and towns of Hungary|3,154 cities and towns]] (''városok'') | | |- valign="top" | colspan="5" | [[Budapest|1 autonomous city]]: |- | rowspan="2" | [[Budapest]] | [[List of districts in Budapest|23 districts]] (''kerület)'' | | | |- | [[Margaret Island|1 non-district]] | | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Iceland|Iceland]] | Unitary | [[Regions of Iceland|8 regions]] (''svæði'') | [[Municipalities of Iceland|62 municipalities]] (''sveitarfélög'') | | | |- valign="top" | rowspan="9" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of India|India]] | rowspan="9" | Federal | rowspan="4" | [[States and territories of India|28 states]] | rowspan="9" | [[List of divisions in India|103 divisions]] | rowspan="9" | [[List of districts in India|788 districts/revenue districts]] (''zile'')<ref>{{cite web |url=http://www.goidirectory.gov.in/district.php|title=Government of India Web Directory|archive-url=https://web.archive.org/web/20180815131623/http://www.goidirectory.gov.in/district.php|archive-date=2018-08-15}}</ref> | rowspan="3" | [[Subdivision in India|sub-divisions/revenue divisions]] | [[List of subdistricts in India|6057 subdistricts]] (''tahsīl or mandal''){{Efn|Fifth-level administrative division}} |- | [[Community development block|community development blocks/tribal development blocks]]{{Efn|Sixth-level administrative division}} |- | [[Revenue Village|revenue villages]]{{Efn|Seventh-level administrative division}} |- | rowspan="2" | [[List of municipal corporations in India|255 municipal corporations]] (''nagar nigam'') | rowspan="4" |wards |- | rowspan="5" | [[Union territory|8 union territories]] |- | [[Municipal council (India)|1,897 municipal councils]]/municipalities (''nagar pālikā'') |- | [[Nagar panchayat|2,437 town councils]] (''nagar pañcāyat'') |- | rowspan="2" | [[District council (India)|665 district councils]] (''zilla parishad'') | [[Panchayat samiti|6,711 block councils]] (''panchayat samiti''){{Efn|Fifth-level administrative division}} |- | [[Gram panchayat|255,219 village councils]] (''grām pañcāyat''){{Efn|Sixth-level administrative division}} |- valign="top" | rowspan="2" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Indonesia|Indonesia]] | rowspan="2" | Regional | rowspan="2" | [[Provinces of Indonesia|38 provinces]] (''provinsi''){{Efn|Including 9 [[Provinces of Indonesia#Special autonomy|special regions]] (''daerah istimewa/khusus'')}} | [[Regencies of Indonesia|416 regencies]] (''kabupaten'') | rowspan="2" | [[Districts of Indonesia|7,266 districts]] (''kecamatan/distrik/kapanewon/kemantren'') | rowspan="2" | [[Villages of Indonesia|83,467 villages]] (''kelurahan/desa'') | |- | [[Cities of Indonesia|98 cities]] (''kota'') | |- valign="top" | rowspan="2" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Iran|Iran]] | rowspan="2" | Unitary | rowspan="2" | [[Provinces of Iran|31 provinces]] (''ostanha'') | rowspan="2" | [[Counties of Iran|467 counties]] (''shahrestan'') | rowspan="2" | districts (''[[Bakhsh (administrative division)|bakhsh]]'') | rural districts (''[[Dehestan (administrative division)|dehestan]]'') | villages (''rosta'') |- | cities (''shahr'') | neighbourhoods (''mahalleh'') |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Iraq|Iraq]] | Federal | [[Governorates of Iraq|19 governorates]] (''muḥāfaẓāt''){{Efn|Including 4 governorates in the autonomous Kurdistan Region (counting Halabja).}} | [[Districts of Iraq|120 districts]] (''aqḍyat'') | [[Subdistricts of Iraq|300+ subdistricts]] (''naḥiyat'') | villages (''qaryat''){{citation needed|date=March 2024}} | |- valign="top" | rowspan="3" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Ireland|Ireland]] | rowspan="3" | Unitary | [[Local government in the Republic of Ireland|26 counties]] (''contaetha'') | rowspan="3" | [[Municipal district (Ireland)|89 municipal districts]] (''ceantair bardasacha'') ----[[Municipal district (Ireland)|4 borough districts]] (''ceantair buirge'' ----[[Municipal district (Ireland)|2 metropolitan districts]] (''ceantair cathracha'') | rowspan="3" | 3,440 [[Electoral division (Ireland)|electoral divisions]] (''toghroinn ceantair'') | rowspan="2" |51,430 [[townlands]] (''bailte'') | rowspan="3" | |- | [[Local government in the Republic of Ireland|3 cities]] (''cathracha'') |- |2 combined [[Local government in the Republic of Ireland|cities and counties]] |18,641 [[small areas]] (''ceantair beaga'') |- valign="top" | rowspan="2" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Israel|Israel]] | rowspan="2" | Regional | [[Districts of Israel|6 districts]] (''meḥozot'')<ref name="cbs.gov">{{cite web|url=https://www.cbs.gov.il/he/publications/doclib/2019/ishuvim/index%202018.xlsx|title=ביאור סמלי החלוקות הגאוגרפיות}}</ref> | rowspan="2" | [[Districts of Israel|15 sub-districts]] (''nafot'')<ref name="cbs.gov" /> | rowspan="2" | 52 natural regions<ref name="cbs.gov" /> | rowspan="2" | 255 local authority units (''reshut mekomiot'')<br /> [[List of cities in Israel|77 cities]] (''arim'')<ref>{{cite web|url=https://www.cbs.gov.il/he/publications/doclib/2019/ishuvim/reshimalefimaamadmuni.pdf|title=רשימת היישובים לפי מעמד מוניציפאלי}}</ref><br /> [[Local council (Israel)|124 local councils]] (''moaṣot mekomiot'')<ref>{{cite web|url=https://www.cbs.gov.il/he/mediarelease/Pages/2019/הרשויות-המקומיות-בישראל-2017.aspx|title=הרשויות המקומיות בישראל 2017|website=cbs.gov.il|language=he-IL|access-date=2019-10-28}}</ref><br /> [[Regional council (Israel)|54 regional councils]] (''moaṣot azoriot'')<ref>{{cite web|url=http://www.mhh.org.il/he/%d7%a8%d7%a9%d7%99%d7%9e%d7%aa-%d7%94%d7%9e%d7%95%d7%a2%d7%a6%d7%95%d7%aa-%d7%94%d7%90%d7%96%d7%95%d7%a8%d7%99%d7%95%d7%aa/|title=רשימת המועצות האזוריות {{!}} ברוכים הבאים לאתר המועצות האיזוריות|language=he-IL|access-date=2019-10-28}}</ref> | rowspan="2" | populated places (''mekomot me'uchlasim'')<br /> on urban local authorities:<br />* internal municipal divisions (''chalukot pnimiyot'')<br />* municipal districts (''mechozot'')<br />* neighborhoods (''shkhunot'')<br /> on rural local authorities:<br />* community settlements (''yishuvim kahilti'im'')<br />* institutional localities (''yishuvim musdi'im'')<br />* farm clusters (''kibbutzum'')<br />* farm settlements (''moshavim'')<br />* collective farm villages (''moshavim shitufiim'')<br />* rural localities (''yishuvim kifri'im'') |- | [[Judea and Samaria Area]]{{Efn|Israeli designation for the [[West Bank]]. The West Bank (including East Jerusalem) and Gaza Strip are considered occupied [[Palestinian territories]] by the United Nations, the United States,<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/west-bank/ |title=West Bank |work=The World Factbook |publisher=CIA, USA |access-date=17 October 2011}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2070.html?countryName=Gaza%20Strip&countryCode=gz&regionCode=me&#gz |title=Disputes - International: Gaza Strip |work=The World Factbook |publisher=CIA, USA |access-date=17 October 2011 |archive-date=9 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141009222103/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2070.html?countryName=Gaza%20Strip&countryCode=gz&regionCode=me&#gz |url-status=dead }}</ref> the [[International Court of Justice]], and the [[European Union]].<ref>{{cite web | url= https://eeas.europa.eu/topics/middle-east-peace-process/337/middle-east-peace-process_en | title= Middle East Peace process | publisher= EEAS (European External Action Service) | access-date= 30 November 2016 | archive-url= https://web.archive.org/web/20170820001200/https://eeas.europa.eu/topics/middle-east-peace-process/337/middle-east-peace-process_en | archive-date= 20 August 2017 | url-status= dead }}</ref>}} |- valign="top" | rowspan="6" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Italy|Italy]] | rowspan="6" | Regional | colspan="5" | [[Regions of Italy|20 regions]] (''regioni''): |- | colspan="5" | [[Regions of Italy|15 ordinary regions]] (''regioni ordinarie''): |- | [[Abruzzo]]<br>[[Apulia]]<br>[[Basilicata]]<br>[[Calabria]]<br>[[Campania]]<br>[[Emilia-Romagna]]<br>[[Lazio]]<br>[[Liguria]]<br>[[Lombardy]]<br>[[Marche]]<br>[[Molise]]<br>[[Piedmont]]<br>[[Tuscany]]<br>[[Umbria]]<br>[[Veneto]] | rowspan="3" | [[Provinces of Italy|82 provinces]] (''province'') ----[[Provinces of Italy|2 autonomous provinces]] (''province autonome'') ----[[Provinces of Italy|4 regional decentralization entities]] (''enti di decentramento regionale'') ----[[Provinces of Italy|6 free municipal consortia]] (''liberi consorzi comunali'') ----[[Metropolitan cities of Italy|15 metropolitan cities]] (''città metropolitane'') | rowspan="4" | [[Communes of Italy|7,896 communes]] (''comuni'') | rowspan="4" |60,101 fractions (''[[frazioni]]'') and circumscriptions (''circoscrizioni'')<ref>{{cite web | url= https://geo-italy.it/frazioni | title= Geo-Italy | access-date=June 7, 2025 }}</ref> | |- | [[Regions of Italy#Autonomous regions with special statute|5 autonomous regions]] (''regioni autonome''): | |- | [[Friuli-Venezia Giulia]]<br>[[Sardinia]]<br>[[Sicily]]<br>[[Trentino-Alto Adige/Südtirol|Trentino-South Tyrol]] | |- | colspan="2" | [[Aosta Valley]] | |- valign="top" | rowspan="2" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Ivory Coast|Ivory Coast]] | rowspan="2" | Unitary | rowspan="2" | [[Districts of Ivory Coast|14 autonomous districts]] (''districts autonomes'') | rowspan="2" | [[Regions of Ivory Coast|31 regions]] (''régions'') | [[Departments of Ivory Coast|108 departments]] (''départements'') | rowspan="2" | [[Sub-prefectures of Ivory Coast|510 sub-prefectures]] (''sous-préfectures'') | rowspan="2" | 8,000+ villages |- |1 unincorporated area |- | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Jamaica|Jamaica]] | Unitary | [[Parishes of Jamaica|14 parishes]] | style="width:25%; vertical-align:top;" | | | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Japan|Japan]] | Unitary | [[Prefectures of Japan|47 prefectures]] (''ken''){{Efn|Including: * 1 [[Prefectures of Japan#To|metropolis]] (''to'') ([[Tokyo]]) * 1 [[Prefectures of Japan#Dō|regional prefecture]] (''dō'') ([[Hokkaido]]) * 2 [[Prefectures of Japan#Fu|urban prefectures]] (''fu'') ([[Kyoto Prefecture|Kyoto]] and [[Osaka Prefecture|Osaka]])}} | [[Cities of Japan|792 Cities]] (''shi'') ----[[Districts of Japan|307 districts]] (''gun'') ----[[Subprefectures of Japan|18 subprefectures]] (''shichō'') ----[[Special wards of Tokyo|23 special wards]] (''tokubetsu-ku'') | [[Municipalities of Japan|1,719 municipalities]] (''shichōsonku'') | [[ōaza]]<br>''[[wikt:aza|aza]]''<br>''[[Japanese addressing system|chō]]''<br>''[[chōme]]'' | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Jordan|Jordan]] | Unitary | [[Governorates of Jordan|12 governorates]] (''muḥāfaẓāt'') | [[Districts of Jordan|52 Districts]] (''Alwia'a)'' | [[Subdistricts of jordan|89 Subdistricts]] (''Nahiya)'' |''qurah'' | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Kazakhstan|Kazakhstan]] | Unitary | [[Regions of Kazakhstan|17 regions]] (''oblys'')<br />3 cities with region rights (''qala'')<br /> [[Baikonur]]{{efn|The city has a special status because it is currently being leased to [[Russia]] with [[Baikonur Cosmodrome]] until the year 2050}} | [[Raions of Kazakhstan|319 raions]] (''awdan'')<br />''oblıstıq qala'' | ''kent'' | ''awıl aymaq'' | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Kenya|Kenya]] | Regional | [[Counties of Kenya|47 counties]] (''kaunti'') | [[Sub-Counties of Kenya|262 sub-counties]] (''kaunti ndogo'') | [[Locations of Kenya|2,400+ locations]] (''mtaa'') | [[List of cities and towns in Kenya by population|Cities, Municipalities and Towns]]<br />villages (''vijiji'') | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Kiribati|Kiribati]]{{Efn|{{See also|Subdivisions of Kiribati}}}} | Unitary | ''None'' | | | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Kuwait|Kuwait]] | Unitary | [[Governorates of Kuwait|6 governorates]] (''muḥāfaẓāt'') | [[Areas of Kuwait|132 areas]] (''manāṭiq'') | | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Kyrgyzstan|Kyrgyzstan]] | Unitary | [[regions of Kyrgyzstan|7 regions]] (''oblus'')<br />[[Independent cities of Kyrgyzstan|2 independent cities]] (''šaar (keneš)'') | [[districts of Kyrgyzstan|44 districts]] (''rayon'')<br />[[Towns of Kyrgyzstan|14 towns]] (''gorkeneš'') | rural communities or rural districts (''ayyl aymagy'') | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Laos|Laos]] | Unitary | [[Provinces of Laos|17 provinces]] (''khoueng'')<br />[[Vientiane|1 prefecture]] | 140+ [[Districts of Laos|districts]] (''muang'' or ''muong'') | villages (''baan'') | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Latvia|Latvia]] | Unitary | [[Administrative divisions of Latvia#Municipalities as of 2021|36 municipalities]] (''novadi'')<br />[[Administrative divisions of Latvia#State cities with independent governments as of 2021|7 republic cities]] (''Republikas pilsētas'') | [[Administrative divisions of Latvia#Municipalities as of 2021|71 cities/towns]] (''pilsētas'')<br>[[Administrative divisions of Latvia#Municipalities as of 2021|512 parishes]] (''pagasti'') | | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Lebanon|Lebanon]] | Unitary | [[Governorates of Lebanon|9 governorates]] (''muḥāfaẓāt'')<ref>{{cite web |url=http://www.localiban.org/rubrique394.html |title=Territorial administration of Lebanon |publisher=Localiban |access-date=19 February 2017}}</ref> | [[Districts of Lebanon|26 districts]] (''qaḍya'') | [[List of municipalities of Lebanon|1,030 municipalities]] | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Lesotho|Lesotho]] | Unitary | [[Districts of Lesotho|10 districts]] | [[Constituencies of Lesotho|80+ constituencies]] | [[Community councils of Lesotho|120+ community councils]] | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Liberia|Liberia]] | Unitary | [[Counties of Liberia|15 counties]] | [[Districts of Liberia|60+ districts]] | | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Libya|Libya]] | Unitary | [[Districts of Libya|22 districts]] (''sha'biyat'') | [[Baladiyat of Libya|99 ''baladiyat'']] | | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Liechtenstein|Liechtenstein]] | Unitary | [[Municipalities of Liechtenstein|11 municipalities]] (''Gemeinden'') | | | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Lithuania|Lithuania]] | Unitary | [[Counties of Lithuania|10 counties]] (''apskritys'') | [[Municipalities of Lithuania|60 municipalities]] (''savivaldybės'') | [[Elderships of Lithuania|500+ elderships]] (''seniūnijos'') | [[Seniūnaitija|sub-eldership]] (''seniūnaitija'') | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Luxembourg|Luxembourg]] | Unitary | [[Cantons of Luxembourg|12 cantons]]{{efn| [[French language|French]]; alternatively [[German language|German]]:''Kantone''.}} | [[Communes of Luxembourg|102 communes]]<ref>{{cite web|url=http://www.luxembourg.public.lu/fr/tourisme/cartes/communes/index.html|title=Cartes du Luxembourg|date=23 March 2023 }}</ref>{{efn| [[French language|French]]; alternatively [[German language|German]]:''Gemeinden''.}} | [[Quarters of Luxembourg|24 quarters]]{{efn| [[Luxembourgish language|Luxembourgish]]: ''quartierën''; alternatively [[French language|French]]:''quartiers'', [[German language|German]]:''Stadtvierteln''.}} | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Madagascar|Madagascar]] | Unitary | [[Regions of Madagascar|23 regions]] (''faritra'') | [[Districts of Madagascar|114 districts]] (''distrika'') | 1,579 communes (''kaominina'')<br />17,485 villages (''fokontany''){{citation needed|date=March 2024}} | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Malawi|Malawi]] | Unitary | [[Regions of Malawi|3 regions]] | [[Districts of Malawi|28 districts]] | 130+ traditional authorities | 60+ subchiefdoms | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Malaysia|Malaysia]] | Federal | [[States of Malaysia|13 states]] (''negeri'')<br />[[Federal Territories (Malaysia)|3 federal territories]] (''wilayah persekutuan'') | [[Local government in Malaysia|155 local government areas]] | | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Maldives|Maldives]] | Unitary | [[Administrative divisions of the Maldives|17 atolls<br>4 cities]] | [[List of islands of the Maldives|189 islands]] | | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Mali|Mali]] | Unitary | [[Regions of Mali|19 régions]]<br />[[Bamako|1 capital district]] | [[Cercles of Mali|40+ ''cercles'']] ([[Circle (administrative division)|circle]]s) | [[Arrondissements of Mali|1,400+&nbsp;''arrondissements'']] | [[Communes of Mali|700+&nbsp;''communes'']] | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Malta|Malta]] | Unitary | [[Regions of Malta|5 regions]] (''reġjuni'') | [[Local councils of Malta|68 local councils]] (''kunsilli lokali'') | | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of the Marshall Islands|Marshall Islands]] | Unitary | [[Municipalities of the Marshall Islands|24 municipalities]] | | | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Mauritania|Mauritania]] | Regional | [[Regions of Mauritania|15 regions]] ({{Transliteration|ar|[[Wilayah|''wilayat'']]}}); capital city of [[Nouakchott]] spans 3 regions | [[Departments of Mauritania|44 departments]]<ref>[https://www.citypopulation.de/en/mauritania/admin/ MAURITANIA: Administrative Division Departments and Communes]</ref> or ''moughataas'' | [[Communes of Mauritania|216 communes]] (some of which are consolidated with departments) | | |- | rowspan="3" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Mauritius|Mauritius]] | rowspan="3" | Unitary | [[File:Flag of Rodrigues.svg|25x25px]] [[Rodrigues]] | [[Rodrigues#Zones|14 zones]] | rowspan="3" | [[List of places in Mauritius|120+ villages, 4 Towns]]<br />[[List of localities in Rodrigues|173 localities]] | rowspan="3" | | rowspan="3" | |- | [[Mauritius Island|Mauritius]] | [[Districts of Mauritius|9 districts]] |- valign="top" | [[Outer islands of Mauritius|2 outer islands with no government]] (+2 claimed) | |- valign="top" | rowspan="2" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Mexico|Mexico]] | rowspan="2" | Federal | [[States of Mexico|31 states]] (''estados'') | [[Municipalities of Mexico|2,458 municipalities]] (''municipios'') | A few municipalities are further divided into [[Boroughs of Mexico|boroughs]], some incompletely. | | |- | 1 autonomous city, [[Mexico City]] (''Ciudad de México'') | [[Boroughs of Mexico City|16 boroughs]] ({{lang|es|demarcaciones territoriales}}) | | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of the Federated States of Micronesia|Federated States of Micronesia]] | Federal | [[States of the Federated States of Micronesia|4 states]] | [[Municipalities of the Federated States of Micronesia|70+ municipalities]] | | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Moldova|Moldova]] | Regional | [[Administrative divisions of Moldova|32 districts]] or [[raion]]s ({{langx|ro|raioane}})<br /> 3 municipalities ([[Municipiu#Moldova|municipii]]): [[Chișinău]], [[Bălți]], and [[Tighina]]<br /> 2 autonomous territorial units: [[Gagauzia]] and [[Administrative-Territorial Units of the Left Bank of the Dniester|Left Bank of the Dniester]] (claimed but administered as the unrecognized independent country of [[Transnistria]]) |10 municipalities ([[Municipiu#Moldova|municipii]]) 50 [[List of cities in Moldova|cities]]{{citation needed|date=March 2024}}<br /> 60+ city localities{{citation needed|date=March 2024}}<br /> 660+ villages ({{langx|ro|sate}}){{citation needed|date=March 2024}}<br /> 880+ village localities{{citation needed|date=March 2024}} | | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Monaco|Monaco]] | Unitary | [[Municipality of Monaco|1 municipality]] | [[Monaco#Geography|5 quarters]] | [[Monaco#Geography|10 wards]] | | |- valign="top" | rowspan="2" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Mongolia|Mongolia]] | rowspan="2" | Unitary | [[Provinces of Mongolia|21 provinces]] ([[aimag]]s) | [[Districts of Mongolia|331 districts]] (''sum'') | 1,538 ''bags''{{citation needed|date=March 2024}} | | |- | 1 capital city, [[Ulaanbaatar]] | [[Districts of Ulaanbaatar|9 districts]] (''düüregs'') | [[Khoroo|173 subdistricts]] (''khoroos'') | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Montenegro|Montenegro]] | Unitary | [[Municipalities of Montenegro|25 municipalities]] ({{lang|cnr|opštine}}) | [[List of populated places in Montenegro|1,256 ''naselja'']]{{citation needed|date=March 2024}} | | | |- valign="top" | rowspan="2" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Morocco|Morocco]] | rowspan="2" | Unitary | rowspan="2" | [[Regions of Morocco|12 regions]] (3 containing parts of occupied [[Western Sahara]]) | rowspan="2" | 13 [[Prefectures and provinces of Morocco|prefectures]]<br />62 [[Prefectures and provinces of Morocco|provinces]] | circles{{citation needed|date=March 2024}} | rural communes{{citation needed|date=March 2024}} | |- | | ''communes urbaines''<br />''arrondissements''{{citation needed|date=March 2024}} | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Mozambique|Mozambique]] | Unitary | [[Provinces of Mozambique|11 provinces]] (''provincias'') | [[Districts of Mozambique|128 districts]] (''distritos'') | [[Postos of Mozambique|405 administrative posts]] (''postos'') | [urban districts]{{citation needed|date=March 2024}}<br />localities (''localidades''){{citation needed|date=March 2024}} | |- valign="top" | rowspan="5" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Myanmar|Myanmar]] | rowspan="5" | Unitary | [[Administrative divisions of Myanmar|7 States]] | rowspan="3" | [[Districts of Myanmar|67 Districts]] | rowspan="5" | [[Townships of Myanmar|330 Townships]] | rowspan="5" | * [[Wards of Myanmar|3,183 Wards]] * [[Village tract|13,602 Village tracts]] | rowspan="5" | [[Villages of Myanmar|70,838 Villages]] |- | [[Administrative divisions of Myanmar|7 Regions]] |- | [[Naypyidaw Union Territory|1 Union Territory]] |- | colspan="2" | [[Self-administered zone|5 Self-Administered Zones]] |- | colspan="2" | [[Wa State|1 Self-Administered Division]] |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Namibia|Namibia]] | Unitary | [[Regions of Namibia|14 regions]]<ref name="split">{{cite news |url=http://www.newera.com.na/articles/53580/President-divides-Kavango-into-two |title=President divides Kavango into two |last=Nakale |first=Albertina |date=9 August 2013 |newspaper=[[New Era (Namibia)|New Era]] |publisher= |url-status=usurped |archive-url=https://archive.today/20130809090822/http://www.newera.com.na/articles/53580/President-divides-Kavango-into-two |archive-date=9 August 2013 |accessdate=3 January 2026 |archivedate=9 August 2013 |archiveurl=https://archive.today/20130809090822/http://www.newera.com.na/articles/53580/President-divides-Kavango-into-two }} [http://allafrica.com/stories/201308090372.html?viewall=1 Alt URL]</ref> | [[Constituencies of Namibia|121 constituencies]]<ref name="split" /> | [[List of cities and towns in Namibia|cities]]<br />[[List of cities and towns in Namibia|towns]]<br />[[List of villages and settlements in Namibia|villages]]<br />settlements | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Nauru|Nauru]] | Unitary | [[List of settlements of Nauru|14 districts]] | | | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Nepal|Nepal]] | Federal | [[Provinces of Nepal|7 provinces]] (''Pradesh'') | [[List of districts of Nepal|77 districts]] (''jilla'') | [[List of cities in Nepal#Metropolitan cities (महानगरपालिका)|6 metropolitan cities]] (''mahānagarpālikā'')<br>[[List of cities in Nepal#Sub-metropolitan cities (उप-महानगरपालिका)|11 sub-metropolitan cities]] (''upa-mahānagarpālikā'')<br>[[List of cities in Nepal#Municipality (नगरपालिका)|276 municipalities]] (''nagarpālikā'') [[List of gaunpalikas of Nepal|486 rural municipalities]] (''gāunpālikā'') | 6,743 wards (''wadā'') | |- valign="top" | rowspan="8" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of the Netherlands|Netherlands]], Kingdom of the | rowspan="8" | Regional | colspan="5" | [[Constituent country of the Kingdom of the Netherlands|4 constituent countries]] (''landen''): |- | rowspan="4" style="padding-left: 2em;" | [[Netherlands]] | [[Provinces of the Netherlands|12 provinces]] (''provincies'') | [[Municipalities of the Netherlands|342 municipalities]] (''gemeenten'') | [[Urban districts of the Netherlands|urban districts]] (''deelgemeenten'') | |- | rowspan="3" | [[Public body (Netherlands)|3 public bodies]] (''openbare lichamen'') ([[Caribbean Netherlands]] region) | [[Bonaire]] |2 towns, neighbourhoods<ref>{{Cite web |last=Vanessa |date=2020-12-04 |title=The Island of Bonaire |url=https://www.bonairetoursandvacations.com/the-island-of-bonaire/ |access-date=2024-02-07 |website=Bonaire Tours and Vacations |language=en}}</ref> | |- | [[Sint Eustatius]] |neighbourhoods<ref>{{Cite web |url=https://earth.google.com/web/@17.49051081,-62.97847981,59.06491325a,1382.57346914d,35y,-12.40999743h,0.14703723t,0r/data=CjkaNxIxCiUweDhjMTFmYzliNDBhZjc1N2Y6MHhmNTVmZGY3M2UzNDVlMGFlKghCYXkgQnJvdxgCIAE6AwoBMA |access-date=2024-02-07 |website=earth.google.com |title=Bay Brow, Caribbean Netherlands}}</ref> | |- | [[Saba (island)|Saba]] |4 villages<ref>{{Cite web |date=2018-06-21 |title=About Saba {{!}} Saba Tourism |url=https://www.sabatourism.com/about-saba/ |access-date=2024-02-07 |language=en-US}}</ref> | |- | style="padding-left: 2em;" | [[Aruba]] | 8 regions<ref>{{Cite web |title=Aruba (07/08) |url=https://2009-2017.state.gov/outofdate/bgn/aruba/106499.htm |access-date=2024-02-07 |website=U.S. Department of State}}</ref> | | | |- | style="padding-left: 2em;" | [[Curaçao]] | [[:Category:Districts of Curaçao|2 districts and 1 special city]]<ref>{{Cite web |last=admin |date=2023-05-04 |title=Regions on Curaçao |url=https://kurabotanica.com/curacao/regions-on-curacao/ |access-date=2024-01-21 |website=Kura Botanica Hotel Curacao |language=en-US}}</ref> |10 areas<ref>{{Cite web |title=Curacao Todo - Areas of Curacao |url=https://curacaotodo.com/en/areas-on-curacao-2/ |website=Curacao Todo|date=7 January 2021 }}</ref> | [[Willemstad|4 town quarters]] | |- | style="padding-left: 2em;" | [[Sint Maarten]] | 8 administrative units<ref>[http://www.geohive.com/cntry/stmaarten.aspx St. Maarten at GeoHive] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151025065859/http://www.geohive.com/cntry/stmaarten.aspx |date=2015-10-25 }}</ref> | | | |- valign="top" | rowspan="11" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of New Zealand|New Zealand]] | rowspan="11" | Regional | colspan="5" | [[Realm of New Zealand]]: |- | rowspan="4" style="padding-left: 2em;" | [[New Zealand]] | [[Regions of New Zealand|11 non-unitary regions]] | [[Territorial authorities of New Zealand|13 cities<br />53 districts]] | wards (electoral unit) | suburbs [urban] and localities [rural] |- | colspan="2" | [[Chatham Islands Council|1 special territorial authority]]: *[[Chatham Islands]] | | |- | colspan="2" | [[Unitary authority#New Zealand|5 unitary authorities]] | | |- | colspan="2" | [[New Zealand outlying islands|3 outlying islands]]: *[[Kermadec Islands]] *[[New Zealand Subantarctic Islands|Subantarctic Islands]] *[[Three Kings Islands]] | | |- | style="padding-left: 2em;" | [[Ross Dependency]]{{efn|Claim frozen by the [[Antarctic Treaty System|Antarctic Treaty]].}} | | | | |- | colspan="5" | [[United Nations list of non-self-governing territories|1 self-administering territory]]: |- | style="padding-left: 2em;" | [[Tokelau]] | 3 island councils | | | |- | colspan="5" | [[Associated state|2 states in free-association]]: |- | style="padding-left: 2em;" | [[Cook Islands]] | [[Administrative divisions of the Cook Islands|10 island councils]] | [[:Category:Districts of the Cook Islands|districts]] | [[tapere]] | |- | style="padding-left: 2em;" | [[Niue]] | [[List of villages in Niue|14 villages]] | | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Nicaragua|Nicaragua]] | Regional | [[Departments of Nicaragua|15 departments]] (''departamentos'')<br />[[Zelaya Department|2 autonomous regions]] (''regiones autónomas'') | [[Municipalities of Nicaragua|153 municipalities]] (''municipios'') | populated places (''lugares poblados'')<br />*''barrios''<br />*''comarcas''<br />*''sectores''<br />*''caserios''<br />*''comunidades'' | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Niger|Niger]] | Unitary | [[Regions of Niger|7 ''régions'']]&nbsp;<br />Capital district, [[Niamey Urban Community]] | [[Departments of Niger|63 ''départements'']] | [[Communes of Niger|communes, cantons, and groupements]]{{quantify|date=March 2024}} | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Nigeria|Nigeria]] | Federal | [[States of Nigeria|36 states]]<br />[[Federal Capital Territory, Nigeria|1 Federal Capital Territory]] | [[Local Government Areas of Nigeria|774 ''Local Government Areas'']] | [[Wards in Nigeria|8,813 ''Wards'']] or ''Districts'' | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of North Korea|North Korea]] | Unitary | [[Provinces of North Korea|9 provinces]] (''do'')<br />[[Special cities of North Korea|4 special cities]] | 150+ [[List of second-level administrative divisions of North Korea|cities, counties, workers' districts (in some counties), districts, and wards]] | towns (in counties), neighborhoods (in cities), villages (rural){{citation needed|date=March 2024}} | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of North Macedonia|North Macedonia]] | Unitary | [[Statistical regions of North Macedonia|8 statistical regions]] | [[Municipalities of North Macedonia|80 municipalities]] (''opštini'') | | | |- valign="top" | rowspan="12" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Norway|Norway]] | rowspan="12" | Regional | [[Counties of Norway|14 counties]] (''fylker'') | rowspan="2" | [[Municipalities of Norway|354 primary municipalities]] (''kommuner'')<br />[[Municipalities of Norway|3 hundreds]] (''herader'') | rowspan="2" | | rowspan="2" | | rowspan="2" | |- | 14 county municipalities (''fylkeskommuner'') |- | colspan="5" |1 combined municipality and county: |- | rowspan="2" | [[Oslo]] | [[List of boroughs of Oslo|15 boroughs]] (''bydeler'') | | | |- |2 non-boroughs{{Efn| [[Marka, Oslo|Marka]] and [[Sentrum, Oslo|Sentrum]]}} | | | |- | colspan="5" | [[List of possessions of Norway|2 integral overseas areas]]: |- | [[Jan Mayen]] | | | | |- | [[Svalbard]] | | | | |- | colspan="5" | [[Dependencies of Norway|3 dependencies]]: |- | [[Bouvet Island]] | | | | |- | [[Peter I Island]]{{efn|Claim frozen by the [[Antarctic Treaty System|Antarctic Treaty]].}} | | | | |- | [[Queen Maud Land]]{{efn|Claim frozen by the [[Antarctic Treaty System|Antarctic Treaty]].}} | | | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Oman|Oman]] | Unitary | [[Governorates of Oman|11 governorates]] (''muḥāfaẓāt'') | [[Provinces of Oman|61 provinces]] ({{Transliteration|ar|[[Wilayah|''wilayat'']]}}) | | | |- valign="top" | rowspan="2" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Pakistan|Pakistan]] | rowspan="2" | Federal | [[Administrative units of Pakistan|4 provinces <br> 2 autonomous territories]] | [[Divisions of Pakistan|38 divisions]] | [[Districts of Pakistan|168 districts]] | [[List of tehsils in Pakistan|596 Tehsils]] | Almost 6,000 [[Union councils of Pakistan|Union Councils]] |- | [[Islamabad Capital Territory|1 federal capital territory]] |5 zones |27 union councils | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Palau|Palau]] | Unitary | [[States of Palau|16 states]] |town council(s)<ref>{{Cite web |title=Town Council – PalauGov.pw |url=https://www.palaugov.pw/town-council/ |access-date=2024-01-21 |language=en-US}}</ref> village hall(s)<ref>{{Cite web |title=Google Maps |url=https://www.google.com/maps/place/Goikul+municipal+ha/@7.3830089,134.5559849,17.21z/data=!4m15!1m8!3m7!1s0x328445b4a2af0399:0x12ed1edd39a1ebbb!2sPalau!3b1!8m2!3d7.51498!4d134.58252!16zL20vMDV0cjc!3m5!1s0x32d56d40ea24ae61:0xb964ed6135f85beb!8m2!3d7.3829874!4d134.5584487!16s/g/11twgv_2xv?hl=en&entry=ttu |access-date=2024-01-21 |website=Google Maps |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ngersuul Hall · CHRV+7PQ, Unnamed Road, Ngchesar, Palau |url=https://www.google.com/maps/place/Ngersuul+Hall/@7.4429918,134.5914317,3213m/data=!3m1!1e3!4m6!3m5!1s0x32d56fcf10aa86ef:0x71217d07ae92de0f!8m2!3d7.440708!4d134.5943683!16s/g/11l17ht_p9?hl=en&entry=ttu |access-date=2024-01-21 |website=Ngersuul Hall · CHRV+7PQ, Unnamed Road, Ngchesar, Palau |language=en}}</ref> traditional villages<ref>{{Cite web |title=Beluu er a Ngimiis Traditional Village · FG8H+X27, Unnamed Road, Ngatpang, Palau |url=https://www.google.com/maps/place/Beluu+er+a+Ngimiis+Traditional+Village/@7.4676743,134.5275566,349m/data=!3m1!1e3!4m6!3m5!1s0x32d57120023fc741:0x179625dc490f93cf!8m2!3d7.4674237!4d134.5275574!16s/g/11ftc530y4?hl=en&entry=ttu |access-date=2024-01-21 |website=Beluu er a Ngimiis Traditional Village · FG8H+X27, Unnamed Road, Ngatpang, Palau |language=en}}</ref> | | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Governorates of Palestine|Palestine]] | Unitary | 16 [[Governorates of the Palestinian National Authority|governorates]] |121 municipal councils<ref name="ECFR">{{Cite web |date=2018-03-21 |title=Municipalities and Local Authorities |url=https://ecfr.eu/special/mapping_palestinian_politics/municipalities/ |access-date=2024-01-21 |website=ECFR |language=en-GB}}</ref> 355 village councils<ref name="ECFR" /> |local councils ([[East Jerusalem]])<ref name="ECFR" /> | | |- valign="top" | rowspan="2" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Panama|Panama]] | rowspan="2" | Unitary | [[Provinces of Panama|10 provinces]] (''provincias'') | [[Districts of Panama|68 districts]] (''distritos'') | [[Corregimientos of Panama|587 corregimientos]] (''corregimientos'')<br> [[Provinces of Panama|2 corregimiento-level indigenous regions]] (''comarcas indígenas'') | rowspan="2" | populated places (''lugares poblados'') | rowspan="2" | |- | [[Provinces of Panama|4 indigenous regions]] (''comarcas indígenas'') | 11 districts | 79 corregimientos |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Papua New Guinea|Papua New Guinea]] | Regional | [[Provinces of Papua New Guinea|20 provinces]]<br>[[Autonomous Region of Bougainville|1 autonomous region]]<br>[[National Capital District (Papua New Guinea)|1 National Capital District]] | [[List of Districts and LLGs of Papua New Guinea|districts]] | [[List of Districts and LLGs of Papua New Guinea|Local-Level Government areas]] | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Paraguay|Paraguay]] | Unitary | [[Departments of Paraguay|17 departments]] (''departamentos'')<br />[[Asunción]], the capital district (''distrito capital'') | [[Districts of Paraguay|262 districts]] (''distritos'') | | | |- valign="top" | rowspan="1" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Peru|Peru]] | rowspan="1" | Regional | [[Regional Governments of Peru|26 regional level circumscriptions]]<br>(''gobiernos regionales'') *[[Departments of Peru|24 departments]]<br>(''departamentos'')<small>(constitutional)</small> *[[Regional Government of Callao]] *[[Metropolitan Municipality of Lima]] | [[Provinces of Peru|196 provinces]] (''provincias'')<ref name="CND">{{in lang|es}} [http://www.cnd.gob.pe/ Sistema Nacional de Estadística] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070321045616/http://www.cnd.gob.pe/ |date=2007-03-21 }}</ref> | [[Districts of Peru|1,869 districts]] (''distritos'')<ref name="CND" /> | [[Populated centers of Peru|2,645 populated centers]] | |- valign="top" | rowspan="3" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of the Philippines|Philippines]] | rowspan="3" | Regional | rowspan="2" | [[Regions of the Philippines|17 administrative regions]] (''rehiyong pampangasiwaan'')<br> [[Bangsamoro]], an autonomous region (''awtonomong rehiyon'') | [[Provinces of the Philippines|82 provinces]] ({{lang|fil|lalawigan}} or {{lang|fil|probinsya}}) | [[Cities of the Philippines|107 component cities]] (''bahaging lungsod'')<br />[[Municipalities of the Philippines|1,488 municipalities]] ({{lang|fil|bayan}} or {{lang|fil|munisipalidad}}) | rowspan="3" | [[Barangay|42,027 barangays]] (formerly barrios), some grouped into districts | rowspan="3" | |- | colspan="2" | [[Cities of the Philippines|22 independent cities]] (17 Highly Urbanized Cities and 5 Independent Component Cities) |- | [[Metro Manila]], the National Capital Region (''pambansang punong rehiyon'') | colspan="2" | [[Cities of the Philippines|16 Highly Urbanized Cities]]<br /> [[Pateros]], an independent [[Municipalities of the Philippines|municipality]] |- valign="top" | rowspan="2" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Poland|Poland]] | rowspan="2" | Unitary | rowspan="2" | [[Voivodeships of Poland|16 voivodeships]] (provinces) | [[List of counties of Poland|314 land counties]] (''powiat ziemski'') | 2,478 municipalities (''[[gmina|gminy]]'' of 3 types) | rowspan="2" |40,740 ''sołectwa'' (rural)<br />''dzielnice'' or ''osiedla'' (urban){{citation needed|date=March 2024}} | rowspan="2" | |- | colspan="2" | [[List of counties of Poland|66 city counties]] (''powiat grodzki'') |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Portugal|Portugal]] | Regional | {{ill|Comissão de Coordenação e Desenvolvimento Regional|lt=5 regions|pt|Comissão de Coordenação e Desenvolvimento Regional}} [[pt:Comissão de Coordenação e Desenvolvimento Regional]] <br />[[Autonomous Regions of Portugal|2 autonomous regions]] (''regiões autónomas'') | [[Intermunicipal communities of Portugal|21 intermunicipal communities]] (''comunidades intermunicipais'')<br />[[Metropolitan areas in Portugal|2 metropolitan areas]] (''áreas metropolitanas'') ----[[Districts of Portugal|18 districts]] (''distritos'') | [[Municipalities of Portugal|308 municipalities]] ({{lang|pt| [[concelhos]]}} or {{lang|pt|municípios}}) | [[List of parishes of Portugal|3,091 parishes]] ({{lang|pt|freguesias}}) | localities ({{lang|pt|localidades}}){{citation needed|date=March 2024}} |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Qatar|Qatar]] | Unitary | [[Municipalities of Qatar|8 municipalities]] (''baladiya'at'') |98 Zones | | | |- valign="top" | rowspan="2" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Romania|Romania]] | rowspan="2" | Unitary | [[Counties of Romania|41 counties]] ({{lang|ro|județe}}) | [[Cities of Romania|320 cities and towns]] ({{lang|ro|orașe}} (including [[Municipalities of Romania|103 major cities]], {{lang|ro|municipii}})<br />[[Communes of Romania|2,856 communes]] (divided into 12,955 villages, ''sate''{{citation needed|date=March 2024}}) | | | |- | [[Bucharest|1 autonomous municipality]] | [[Sectors of Bucharest|6 sectors]] | | | |- valign="top" | rowspan="6" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Russia|Russia]] | rowspan="6" | Federal | colspan="5" | [[Federal subjects of Russia|89 federal subjects:]]{{efn| Federal subjects, grouped into [[federal districts of Russia|7 federal districts]]}}{{efn|Including the [[Republic of Crimea (Russia)|Republic of Crimea]], [[Sevastopol]], the [[Donetsk People's Republic]], [[Russian occupation of Kherson Oblast|Kherson Oblast]], the [[Luhansk People's Republic|Lugansk People's Republic]] and [[Russian occupation of Zaporizhzhia Oblast|Zaporozhye Oblast]], which were illegally [[Annexation of Crimea by the Russian Federation|annexed by Russia]] in 2014 and [[Russian annexation of Donetsk, Kherson, Luhansk and Zaporizhzhia oblasts|2022]] but internationally recognized as part of [[Ukraine]]}} |- | [[Oblasts of Russia|48 oblasts]]{{efn|Including Kherson and Zaporizhzhia oblasts which are internationally recognized as part of Ukraine}}<br />[[Republics of Russia|24 republics]]{{efn|Including the [[Republic of Crimea (Russia)|Republic of Crimea]] ([[Annexation of Crimea by the Russian Federation|annexed by Russia in 2014]]) and the Donetsk and Lugansk People's Republics ([[Russian annexation of Donetsk, Kherson, Luhansk and Zaporizhzhia oblasts|annexed in 2022]]) which are internationally recognized as part of [[Ukraine]]}}<br />[[Autonomous okrugs of Russia|4 autonomous okrugs]]<br />[[Krais of Russia|9 krais]] ([[Territory (country subdivision)|territories]])<br />[[Jewish Autonomous Oblast|1 autonomous oblast]] | [[raion|2,027 districts]]<br /> [[city of federal subject significance|561 cities and towns of federal subject significance]] | [[Town of district significance|416 Towns of district significance]]<br />[[Urban-type settlement of district significance|767 urban-type settlements of district significance]]<br />[[selsoviet|15,002 selsoviets and equivalents]] | | |- | colspan="5" | [[Federal cities of Russia|3 federal cities]]{{efn|Including [[Sevastopol]] which was illegally [[Annexation of Crimea by the Russian Federation|annexed]] in 2014 but internationally recognized as part of [[Ukraine]]}} |- | style="padding-left: 2em;" | [[Moscow]] | [[Administrative divisions of Moscow|12 administrative okrugs]] | 125 districts ([[raion]]s) | | |- | style="padding-left: 2em;" | [[St. Petersburg]] | [[Administrative divisions of Saint Petersburg|18 districts]] ([[raion]]s) | 81 okrugs | | |- | style="padding-left: 2em;" | [[Sevastopol]]{{efn|Illegally [[Annexation of Crimea by the Russian Federation|annexed]] in 2014 but internationally recognized as part of [[Ukraine]]}} | [[Administrative and municipal divisions of Sevastopol|4 districts]] ([[raion]]s) | 9 municipal okrugs and the Town of Inkerman{{citation needed|date=March 2024}} | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Rwanda|Rwanda]] | Unitary | [[Provinces of Rwanda|4 provinces]] (''intara'') <br />[[Kigali|1 city]] (''umujyi'') | [[Districts of Rwanda|30 districts]] (''uturere'', [[Grammatical number|singular]] ''akarere'') | [[Sectors of Rwanda|410+ sectors]] (''imirenge'') | 2,148 cells (''utugari'', singular ''akagali'') | 14,000+ villages (''[[imidugudu]]'', singular ''umudugudu'') |- valign="top" | rowspan="3" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Saint Kitts and Nevis|Saint Kitts and Nevis]] | rowspan="3" | Federal | colspan="5" |2 islands: |- | style="padding-left: 2em " | [[Saint Kitts]] | rowspan="2" | [[Parishes of Saint Kitts and Nevis|14 parishes]] | rowspan="2" | | rowspan="2" | | rowspan="2" | |- | style="padding-left: 2em " | [[Nevis]] |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Saint Lucia|Saint Lucia]] | Unitary | [[Districts of Saint Lucia|10 districts]] (formerly 12 quarters) | | | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Saint Vincent and the Grenadines|Saint Vincent and the Grenadines]] | Unitary | [[Parishes of Saint Vincent and the Grenadines|6 parishes]] | | | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Samoa|Samoa]] | Unitary | [[Districts of Samoa|11 districts]] ({{lang|sm|itūmālō}}) | | 43 subdistricts | | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of San Marino|San Marino]] | Unitary | 9 ''[[Castelli of San Marino|castelli]]'' ("castles") | | | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of São Tomé and Príncipe|São Tomé and Príncipe]] | Regional | [[Districts of São Tomé and Príncipe|6 districts]]<br />[[Autonomous Region of Príncipe]] | | | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Saudi Arabia|Saudi Arabia]] | Unitary | [[Regions of Saudi Arabia|13 regions]] (''manaṭiq'') | [[Governorates of Saudi Arabia|150 governorates]] (''muḥafaẓat'') | 1528 centers (''marakiz'')<ref>{{Cite web |title=المركز الوطني للوثائق والمحفوظات |url=https://ncar.gov.sa/ |access-date=2025-08-15 |website=المركز الوطني للوثائق والمحفوظات |language=ar}}</ref> | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Senegal|Senegal]] | Unitary | [[Regions of Senegal|14 regions]] | [[Departments of Senegal|46 departments]] | [[Arrondissements of Senegal|133 arrondissements]] | ''communes''{{citation needed|date=March 2024}} | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Serbia|Serbia]] | Regional | [[Districts of Serbia|29 districts]] (''okruga'')<br>[[Belgrade|1 autonomous city]]<br>[[Vojvodina|1 autonomous province]] ([[Autonomous Province of Kosovo and Metohija|+1 claimed]]){{efn|Administered by the partially recognized [[Republic of Kosovo]]}} | [[Municipalities and cities of Serbia|150 municipalities]] (''opština'')<br />[[Municipalities and cities of Serbia|24 cities]] (''grada'') | 4,500+ settlements (''naselja'') | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Seychelles|Seychelles]] | Unitary | [[Districts of the Seychelles|26 districts]] | | | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Sierra Leone|Sierra Leone]] | Unitary | [[Provinces of Sierra Leone|4 provinces<br />1 area]] | [[Districts of Sierra Leone|14 districts]] | [[Chiefdoms of Sierra Leone|149 chiefdoms]] | | |- valign="top" | rowspan="2" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Singapore|Singapore]] | rowspan="2" | Unitary | rowspan="2" | [[Community Development Council|5 districts]] | [[Constituencies of Singapore|33 constituencies]] |98 wards | | |- | colspan="2" |1 Central Business District | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Slovakia|Slovakia]] | Unitary | [[Regions of Slovakia|8 regions]] (''kraje'') | [[Districts of Slovakia|79 districts]] (''okresy'') | [[List of municipalities and towns in Slovakia|2,891 municipalities]] (''[[Obec|obcí]]'') of which [[List of municipalities and towns in Slovakia|141 are cities or towns]] (''mestá'')<ref>{{Cite web | date=2019-09-25 | title = Z obce Nesvady by sa od 1. januára 2020 malo stať mesto | trans-title = From 1 January 2020, the village of Nesvady should become a town | url = https://www.teraz.sk/slovensko/z-obce-nesvady-by-sa-od-1-januara-2020/420500-clanok.html | access-date = 2020-11-22 | publisher = TASR (News Agency of the Slovak Republic) | language = sk}}</ref> |cadastraal areas (''katastrálne územia''){{citation needed|date=March 2024}} | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Slovenia|Slovenia]] | Unitary | [[Municipalities of Slovenia|212 municipalities]] (''občine'') | | | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Solomon Islands|Solomon Islands]] | Regional | [[Provinces of Solomon Islands|9 provinces]] &<br />[[Honiara]], the capital territory | wards | villages | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Somalia|Somalia]] | Federal | [[States and regions of Somalia|6 states]] | [[Regions of Somalia|18 regions]] (''gobolada'') | [[Districts of Somalia|75 districts]] | settlements | |- valign="top" | rowspan="2" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of South Africa|South Africa]] | rowspan="2" | Regional | rowspan="2" | [[Provinces of South Africa|9 provinces]] | [[District municipality (South Africa)|44 district municipalities]] | [[Local municipality (South Africa)|205 local municipalities]] | rowspan="2" | [[Ward (South Africa)|4,468 wards]] | rowspan="2" | |- valign="top" | colspan="2" | [[Metropolitan municipality (South Africa)|8 metropolitan municipalities]] |- valign="top" | rowspan="7" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of South Korea|South Korea]] | rowspan="7" | Unitary | [[Seoul|1 Special City]] (''teukbyeolsi'') | rowspan="2" | [[List of districts in South Korea|Autonomous districts]] ('' jachigu'')<br />5 counties | rowspan="3" | | rowspan="7" | Neighborhoods (''dong'')<br /> Towns (''eup'')<br /> Townships (''myeon'') | rowspan="7" | Rural villages (''ri'', fifth level) Urban villages (''tong'', fifth level) Hamlets (''ban'', sixth level){{citation needed|date=March 2024}} |- | rowspan="2" | [[List of provincial-level cities of South Korea|6 Metropolitan Cities]] (''gwangyeoksi'') |- | rowspan="3" | [[Cities of South Korea|75 cities]] (''si'')<br />[[List of counties of South Korea|77 counties]] (''gun'') |- | [[Provinces of South Korea|6 provinces]] (''do'') | rowspan="2" | [[List of districts in South Korea|Districts(non-administrative)]] (''ilbangu, haengjeonggu'') |- | [[Provinces of South Korea|2 Special Self-Governing Provinces(multi-leveled)]] (''teukbyeol jachido''(dacheungje)) |- | colspan="2" | [[Provinces of South Korea|1 Special Self-Governing Province(single-leveled)]] (''teukbyeol jachido''(dancheungje)) | 2cities(non-administrative) (''haengjeongsi'') |- | colspan="2" | [[Sejong City|1 Special Self-Governing City]] (''teukbyeol jachisi'') | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of South Sudan|South Sudan]] | Federal | [[States of South Sudan|10 States<br />2 Administrative Areas<br />1 Area with Special Administrative Status]]<br /> | [[Counties of South Sudan|183 counties]] | [[Payam (administrative division)|540 Payams]] | [[Boma (administrative division)|2,500 Bomas]] | |- valign="top" | rowspan="3" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Spain|Spain]] | rowspan="3" | Regional | [[Autonomous communities of Spain|17 autonomous communities]] (''comunidades autónomas'') | [[Provinces of Spain|50 provinces]] (''provincias'') | [[Comarcas of Spain|477 ''comarcas'']] | [[Municipalities of Spain|8,129 municipalities]] (''municipios'') | |- | 2 autonomous municipalities, [[Ceuta]] and [[Melilla]], North African coast | | | | |- | 3 places of sovereignty ({{lang|es| [[plazas de soberanía]]}}) | | | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Sri Lanka|Sri Lanka]] | Regional | [[Provinces of Sri Lanka|9 provinces]] | [[Districts of Sri Lanka|25 districts]] | [[Divisional Secretariats of Sri Lanka|331 divisions]] | [[Grama Niladhari|14,015 Grama Niladhari]] | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Sudan|Sudan]] | Federal | [[States of Sudan|18 states]] ({{Transliteration|ar|[[Wilayah|''wilayat'']]}}) | [[Districts of Sudan|86 districts]] | | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Suriname|Suriname]] | Unitary | [[Districts of Suriname|10 districts]] (''districten'') | [[Resorts of Suriname|62 resorts]] (''ressorten'') | | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Sweden|Sweden]] | Unitary | [[Counties of Sweden|21 counties]] (''län'')<br>[[County councils of Sweden|20 county councils]] (''landsting'') | [[Municipalities of Sweden|290 municipalities]] (''kommuner'') | [[Registration districts in Sweden|2,523 registration districts]] | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Subdivisions of Switzerland|Switzerland]] | Federal | [[Cantons of Switzerland|26 ''cantons'']]{{efn|([[French language|French]]; alternatively [[German language|German]]:''Kantone'', [[Italian language|Italian]]:''cantoni'' or [[Romansh language|Romansh]]:''chantuns''). Six cantons, formerly called ''demi-cantons'' (French; alternatively German:''Halbkantone'' or Romansh:''mez-chantuns''), have only one representative in the [[Swiss Council of States|Council of States]] instead of two.}} | [[Districts of Switzerland|137 ''districts'']]{{citation needed|date=March 2024}} (not in all cantons, names vary) | [[Municipalities of Switzerland|2,131 municipalities or communes]]<ref name="Institutionelle Gliederungen 2019">{{cite web|title=Institutionelle Gliederungen|url=https://www.bfs.admin.ch/bfs/de/home/statistiken/querschnittsthemen/raeumliche-analysen/raeumliche-gliederungen/Institutionelle-gliederungen.html |publisher=Bundesamt für Statistik|access-date=12 June 2019}}</ref> (varies by canton) | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Syria|Syria]] | Unitary | [[Governorates of Syria|14 governorates]] (''muḥāfaẓāt'') | [[Districts of Syria|60 districts]] ([[mintaqah]]) | subdistricts (''nawaḥi''){{citation needed|date=March 2024}} | villages{{citation needed|date=March 2024}} | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Tajikistan|Tajikistan]] | Regional | [[Regions of Tajikistan|3 regions]] (''viloyatho'')<br />[[Gorno-Badakhshan Autonomous Province]]<br />[[Dushanbe]], capital city | 60+ [[Districts of Tajikistan|60+ districts]] (''nohiya'', formerly [[raion]]){{dubious|date=March 2024}}<!-- contradicts linked article--><br />18 cities<ref name="stat-ww" /><br />2 city councils (''hukumati''){{citation needed|date=March 2024}} | [[Jamoats of Tajikistan|368 village communes]] (''jamoats'')<ref name="stat-ww">{{cite web |url=http://stat.ww.tj/posts/July2020/macmua_20201.pdf |title=Population of the Republic of Tajikistan as of 1 January 2020 |publisher=Statistics office of Tajikistan |access-date=2 October 2020 |language=ru |archive-date=1 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210601101228/http://stat.ww.tj/posts/July2020/macmua_20201.pdf |url-status=dead }}</ref> | 65 towns<ref name="stat-ww" /><br /> 4223 villages{{citation needed|date=March 2024}} | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Tanzania|Tanzania]] | Regional | [[Regions of Tanzania|31 regions]] (''mikoa''),<ref>{{cite news |last=Mwakyusa |first=Alvar |url=http://dailynews.co.tz/index.php/home-news/46650-songwe-is-new-region-with-four-districts |title=Songwe is new region - with four districts |date=4 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160205094519/http://dailynews.co.tz/index.php/home-news/46650-songwe-is-new-region-with-four-districts |archive-date=5 February 2016 |newspaper=[[Daily News (Tanzania)|Daily News]] |access-date=21 February 2017 |url-status=dead |accessdate=3 January 2026 |archivedate=5 February 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160205094519/http://dailynews.co.tz/index.php/home-news/46650-songwe-is-new-region-with-four-districts }}</ref> including [[Zanzibar]], a semi-autonomous region spanning five regions | [[Districts of Tanzania|120+ districts]] ({{Transliteration|ar|[[Wilayah|''wilayat'']]}}) | divisions{{citation needed|date=March 2024}} | [wards] | [villages] |- valign="top" | rowspan="3" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Thailand|Thailand]] | rowspan="3" | Unitary | rowspan="2" | [[Provinces of Thailand|76 provinces]] (''changwat'') | [[Districts of Thailand|878 districts]] (''amphoe'') | [[Tambon|7,255 subdistricts]] (''tambons'') | rowspan="2" | [[Muban|74,944 villages (''muban'')]]<br /> Community associations (''chum-chon'') | rowspan="2" | |- | colspan="2" |Municipalities (''[[thesaban]]'') of 3 types take some responsibilities of districts and subdistricts{{efn|* 30{{citation needed|date=March 2024}} city-municipalities (''thesaban nakhon'') * 178{{citation needed|date=March 2024}} town-municipalities (''thesaban mueang'') * 2,232{{citation needed|date=March 2024}} subdistrict-municipalities (''thesaban tambon'')}} [[Pattaya]] special administrative area |- | [[Bangkok]] special administrative area | [[List of districts of Bangkok|50 districts]] (''khet'') | [[Khwaeng|180 subdistricts]] (''kwaeng'') | | |- valign="top" | rowspan="3" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Timor-Leste|Timor-Leste]]{{Efn|Also known as ''East Timor''.}} | rowspan="3" | Unitary | [[Municipalities of Timor-Leste|13 municipalities]] (''municípios'', ''munisípiu'') | rowspan="3" | [[Administrative posts of Timor-Leste|65 administrative posts]] (''postos administrativos'') | rowspan="3" | [[Sucos of Timor-Leste|442 villages]] (''sucos'') | rowspan="3" | [[Sucos of Timor-Leste|2,336 communities]] (''aldeias'') | rowspan="3" | |- | [[Municipalities of Timor-Leste|1 special administrative region]] (''região administrativa especial''): |- | [[Oecusse]] |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Togo|Togo]] | Unitary | [[Regions of Togo|5 ''régions'']] | [[Prefectures of Togo|30 ''préfectures'']] | | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Tonga|Tonga]] | Unitary | [[Divisions of Tonga|5 provinces]] | [[Districts of Tonga|23 districts]] | | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Trinidad and Tobago|Trinidad and Tobago]] | Regional | 7 regions<br />5 boroughs<br />2 cities<br />1 ward ([[Tobago]]) | | | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Subdivisions of Tunisia|Tunisia]] | Unitary | [[Governorates of Tunisia|24]] [[province]]s (''[[Wilayah]]'') | [[Delegations of Tunisia|264 delegations]] (''[[Mutamadiyat]]'') | 350 municipalities (''[[Baladiyah]]'')<ref>[http://www.statoids.com/utn.html Tunisia Governorates<!-- Bot generated title -->]</ref> | 2073 sectors (''Imadats'')<ref>[http://www.tunisieindustrie.nat.tn/fr/doc.asp?mcat=12&mrub=105&msrub=204&dev=true ''Portail de l'industrie Tunisienne''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130106172919/http://www.tunisieindustrie.nat.tn/Fr/doc.asp?mcat=12&mrub=105&msrub=204&dev=true |date=2013-01-06 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130106172919/http://www.tunisieindustrie.nat.tn/Fr/doc.asp?mcat=12&mrub=105&msrub=204&dev=true |date=2013-01-06 }}, in French</ref> | |- valign="top" | rowspan="2" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Turkey|Turkey]] | rowspan="2" | Unitary | [[Provinces of Turkey|81 provinces]] (''il'') | [[Districts of Turkey|403 districts]] (''ilçe'') | [[2013 Turkish local government reorganisation|403 district capitals]]<br /> [[2013 Turkish local government reorganisation|388 towns]] ([[belde]])<br /> [[Villages of Turkey|18,260 villages]] (''[[köy]]'') | rowspan="2" | 32,244 neighborhoods (''[[Mahallah|mahalle]]'') (not in villages) | rowspan="2" | |- | 30 [[Metropolitan municipalities in Turkey|metropolitan municipalities]] (consolidated province-municipalities) | colspan="2" | [[Districts of Turkey|519 consolidated district-municipalities]] |- valign="top" | rowspan="2" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Turkmenistan|Turkmenistan]] | rowspan="2" | Unitary | [[Regions of Turkmenistan|5 regions]] (''[[Wilayah|welaýatlar]]'') (also known as provinces) | * [[Districts of Turkmenistan|37 districts]] (''etraplar'')<br />* [[Districts of Turkmenistan#Cities with "district status" |7 cities with district status]] (''etrap hukukly'') | * 469 rural councils (or rural municipal units) (''geňeşlikler, singular geňeşlik'')<br />*68 towns (''şäherçeler'') | * 1,690 villages (or rural settlements) (''oba ilatly ýerler'') | |- | [[Ashgabat]], the capital city-region | [[Ashgabat#Districts|4 boroughs or districts]] (''uly etraplar'') (as of 2018) | | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Tuvalu|Tuvalu]] | Unitary | [[Islands of Tuvalu|9 districts]] | | | | |- valign="top" | [[Administrative divisions of Uganda|Uganda]] | Unitary | [[Regions of Uganda|4 administrative regions]] | [[Sub-regions of Uganda|15 sub-regions]]<br /> [[Districts of Uganda|135 districts]]<br />[[Kampala|1 city]] | [[Counties of Uganda|167 counties]]<br />31 municipalities<br />25 city divisions | [[Sub-counties of Uganda|1,496 subcounties]]<br />580 town councils<br />89 municipal divisions/boroughs | 10,717 parishes<br /> 71,213 villages<ref>{{Cite web |date=2016-06-23 |title=Home - Ministry of Local Government |url=https://molg.go.ug/ |access-date=2024-01-27 |language=en-US}}</ref> |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Ukraine|Ukraine]] | Regional | [[Administrative divisions of Ukraine|24 oblasts]] (regions){{efn|Currently, one oblast (Luhansk) is fully under Russian control, and three more (Donetsk, Kherson, and Zaporizhzhia) are partially under Russian control.}}<br />[[cities with special status|2 cities with special status]]{{efn|One city ([[Sevastopol]]) is currently under Russian control.}}<br />[[Autonomous Republic of Crimea|1 autonomous republic]]{{efn|Currenltly under Russian control}} | [[Raions of Ukraine|136 raions]] (districts) | [[Hromada|1469 hromadas]] (communities)<ref>{{cite web|title=Офіційний портал Верховної Ради України|url=http://static.rada.gov.ua/zakon/new/NEWSAIT/ADM/zmist.html|website=static.rada.gov.ua|access-date=2020-12-12}}</ref> | [[Starosta okruh|7567 starosta okruhs]] (elderships)<ref>{{Cite news |date=2 November 2023 |title=Monitoring of the reform of local self-government and territorial organization of power |language=uk |work= |publisher=[[Ministry of Communities and Territories Development (Ukraine)]] |url=https://mtu.gov.ua/content/monitoring-reformi-miscevogo-samovryaduvannya-ta-teritorialnoi-organizacii-vladi.html |accessdate=3 January 2026 |archivedate=2 November 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231102154232/https://mtu.gov.ua/content/monitoring-reformi-miscevogo-samovryaduvannya-ta-teritorialnoi-organizacii-vladi.html }}</ref> | |- valign="top" | rowspan="8" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of the United Arab Emirates|United Arab Emirates]] | rowspan="8" | Federal | colspan="5" | [[Emirates of the United Arab Emirates|7 emirates]] (''imarat''): |- | [[Emirate of Abu Dhabi|Abu Dhabi]] | 3 regions | 105 districts | neighborhoods | |- | [[Emirate of Ajman|Ajman]] | 8 sectors | 76 neighborhoods | | |- | [[Emirate of Dubai|Dubai]] | 9 sectors | [[List of communities in Dubai|226 communities]] | | |- | [[Emirate of Fujairah|Fujairah]] | 6 municipalities (zones) | neighborhoods | | |- | [[Emirate of Ras Al Khaimah|Ras Al Khaimah]] | 9 sectors | 99 neighborhoods | | |- | [[Emirate of Sharjah|Sharjah]] | [[Sharjah Municipality|9 municipalities]] | 106 districts | neighborhoods | |- | [[Emirate of Umm Al Quwain|Umm Al Quwain]] | 8 sectors | 92 zones | | |- valign="top" | rowspan="39" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of the United Kingdom|United Kingdom]] | rowspan="39" | Regional | colspan="5" | [[Countries of the United Kingdom|4 constituent countries]]: |- | colspan="5" style="padding-left: 2em " | 1 constituent country without devolution: |- valign="top" | rowspan="7" style="border-bottom:0;padding-left: 4em;" | [[Subdivisions of England|England]] | rowspan="3" | [[Greater London]] | [[City of London]] | [[Wards of the City of London|25 wards]]|| |- | rowspan="2" | [[London borough|32 London boroughs]] (including [[City of Westminster|1 city]]) |areas | |- | rowspan="5" | [[Civil parish|10,449 parishes]]<ref name="Office for National Statistics">{{cite web |last=ons.geography@ons.gsi.gov.uk |first=ONS Geography |date=7 April 2010 |title=Parishes and communities |url=http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/geography/beginner-s-guide/administrative/england/parishes-and-communities/index.html |website=www.ons.gov.uk}}</ref> with some [[unparished areas]] | rowspan="5" | |- | 6 metropolitan counties (covered by [[combined authorities]]) | 36 [[metropolitan borough]]s (a.k.a. metropolitan districts) |- | [[Non-metropolitan county|21 two-tier non-metropolitan counties]] | [[Non-metropolitan district|164 non-metropolitan districts]] |- | [[Berkshire]] (non-governing, non-metropolitan) | 6 non-metropolitan districts (''de facto'' unitary authorities) |- | colspan="2" | [[Unitary authorities of England|56 unitary authorities]]<br /> [[Isles of Scilly]] (''sui generis'') |- | colspan="5" style="padding-left: 2em " | 3 constituent countries with [[Devolution in the United Kingdom|devolution]]: |- valign="top" | style="padding-left: 4em " | [[Northern Ireland]] | [[Local government in Northern Ireland|11 districts]] | | | |- valign="top" | style="padding-left: 4em;" | [[Scotland]] | [[Subdivisions of Scotland|32 council areas]] (''comhairlean'') | [[List of community council areas in Scotland|1,369 communities]] | | |- valign="top" | style="padding-left: 4em;" | [[Wales]] | [[Principal areas of Wales|22 principal areas]] (''prif ardaloedd'') | [[Community (Wales)|878 communities]] (''cymunedau'') | | |- | colspan="5" | [[Crown Dependencies|3 crown dependencies]]: |- | rowspan="4" style="padding-left: 2em;" | [[Bailiwick of Guernsey]] | colspan="4" | [[Bailiwick of Guernsey#Jurisdictions|3 jurisdictions]]: |- | style="padding-left: 2em;" | [[Alderney]] || (contiguous with non-administrative parish of St Anne) | | |- | style="padding-left: 2em;" | [[Guernsey]] | [[Parishes of Guernsey|10 parishes]] | Parish of [[Saint Peter Port]] is divided into four [[Canton (administrative division)|cantons]], excluding [[Herm]] and [[Jethou]] | |- | style="padding-left: 2em;" | [[Sark]] | (contiguous with non-administrative parish of St Peter) | | |- | style="padding-left: 2em;" | [[Isle of Man]] | [[Sheading|6 sheadings]] |15 parishes, 9 towns and villages | | |- | rowspan="2" style="padding-left: 2em;" | [[Jersey]] | rowspan="2" | [[Parishes of Jersey|12 parishes]] | [[Vingtaine|''48 vingtaines'']] | | |- | [[Vingtaine|6 ''cueillettes'']] | | |- | colspan="5" | [[British Overseas Territories|14 British Overseas Territories]]: |- | style="padding-left: 2em;" | [[Akrotiri and Dhekelia]] | | | | |- | style="padding-left: 2em;" | [[Administrative divisions of Anguilla|Anguilla]] | [[Districts of Anguilla|14 districts]] | | | |- | style="padding-left: 2em;" | [[Bermuda]] | [[Subdivisions of Bermuda|9 parishes<br />2 municipalities]] | | | |- | style="padding-left: 2em;" | [[British Antarctic Territory]]{{efn|Claim frozen by the [[Antarctic Treaty System|Antarctic Treaty]].}} | | | | |- | style="padding-left: 2em;" | [[British Indian Ocean Territory]] | [[Geography of the British Indian Ocean Territory|2 island groups]] | | | |- | style="padding-left: 2em;" | [[British Virgin Islands]] | [[Districts of the British Virgin Islands|5 districts]] | | | |- | style="padding-left: 2em;" | [[Cayman Islands]] | [[Districts of the Cayman Islands|7 districts]] | | | |- | style="padding-left: 2em;" | [[Falkland Islands]] | [[Legislative Assembly of the Falkland Islands#Elections|2 constituencies]] | | | |- | style="padding-left: 2em;" | [[Gibraltar]] | [[Gibraltar Major Residential Areas|7 major residential areas]] | 70 enumeration areas<ref>{{Cite web |title=Gibraltar Full Census Report 2012 |url=https://www.gibraltar.gov.gi/new/sites/default/files/HMGoG_Documents/Full%20Census%20Report%202012%20FINAL.pdf |website=Gibraltar Government}}</ref> | | |- | style="padding-left: 2em;" | [[Montserrat]] | [[Parishes of Montserrat|3 parishes]] | | | |- | style="padding-left: 2em;" | [[Pitcairn Islands]] | [[Pitcairn Islands#Geography|4 islands]] | | | |- | rowspan="4" style="padding-left: 2em;" | [[Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha]] | colspan="4" | [[Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha#Administrative divisions|3 constituent parts]]: |- | style="padding-left: 2em;" | [[Ascension Island]] | | | |- | style="padding-left: 2em;" | [[Saint Helena]] | [[Saint Helena#Administrative divisions|8 districts]] | | |- | style="padding-left: 2em;" | [[Tristan da Cunha]] | | | |- | style="padding-left: 2em;" | [[South Georgia and the South Sandwich Islands]] | [[South Georgia and the South Sandwich Islands#Geography|2 island groups]] | | | |- | style="padding-left: 2em;" | [[Turks and Caicos Islands]] | [[Districts of the Turks and Caicos Islands|6 districts]] | | | |- valign="top" | rowspan="18" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of the United States|United States]] | rowspan="18" | Federal | colspan="5" | [[U.S. state|50 states]]: |- | style="padding-left: 2em " | [[Alabama]]<br>[[Arizona]]<br>[[Arkansas]]<br>[[California]]<br>[[Colorado]]<br>[[Connecticut]]<br>[[Delaware]]<br>[[Florida]]<br>[[Georgia (U.S. state)|Georgia]]<br>[[Hawaii]]<br>[[Idaho]]<br>[[Illinois]]<br>[[Indiana]]<br>[[Iowa]]<br>[[Kansas]]<br>[[Kentucky]]<br>[[Maine]]<br>[[Maryland]]<br>[[Massachusetts]]<br>[[Michigan]]<br>[[Minnesota]]<br>[[Mississippi]]<br>[[Missouri]]<br>[[Montana]]<br>[[Nebraska]]<br>[[Nevada]]<br>[[New Hampshire]]<br>[[New Jersey]]<br>[[New Mexico]]<br>[[New York (state)|New York]]<br>[[North Carolina]]<br>[[North Dakota]]<br>[[Ohio]]<br>[[Oklahoma]]<br>[[Oregon]]<br>[[Pennsylvania]]<br>[[Rhode Island]]<br>[[South Carolina]]<br>[[South Dakota]]<br>[[Tennessee]]<br>[[Texas]]<br>[[Utah]]<br>[[Vermont]]<br>[[Virginia]]<br>[[Washington (state)|Washington]]<br>[[West Virginia]]<br>[[Wisconsin]]<br>[[Wyoming]] | [[Counties of the United States|3,049 counties]] (including [[Independent city (United States)|41 independent cities]]){{efn|Not all have active governments. No county-level government exists in: * Any [[List of counties in Connecticut|county of Connecticut]], which are being replaced for census purposes by [[Councils of governments in Connecticut|councils of governments]] * 8 of 14 [[List of counties in Massachusetts|counties of Massachusetts]] * Any [[List of counties in Rhode Island|counties of Rhode Island]] * [[Oglala Lakota County, South Dakota|Oglala Lakota]] and [[Todd County, South Dakota|Todd]] Counties in [[South Dakota]], which are administered by neighboring counties.}} | colspan="3" rowspan="4" | [[Local government in the United States]] varies widely by state; some entities cross county and other boundaries. The US Census in 2012 counted 19,522 municipalities, 16,364 [[Civil township|townships]], 37,203 special districts, and 12,884 independent school districts which have active governments.<ref>[https://www.census.gov/newsroom/releases/archives/governments/cb12-161.html Census Bureau Reports There Are 89,004 Local Governments in the United States]</ref> Many states use township as a governmental level between county and municipality. Most states have counties with unincorporated areas (no municipal government). Municipal governments are called cities, towns, villages, boroughs, and townships, and can form 1-3 layers of government. Many municipalities are administratively divided into boroughs, wards, districts, neighborhoods, or villages, which may or may not have an active government. The US Census defines [[minor civil division]]s and [[census county division]]s for top-level county divisions, many only for statistical purposes. |- | rowspan="2" style="padding-left: 2em " | [[Alaska]] | [[List of boroughs and census areas in Alaska|19 boroughs]] |- | [[Unorganized Borough, Alaska|Unorganized Borough]] |- | style="padding-left: 2em " | [[Louisiana]] | [[List of parishes in Louisiana|64 parishes]] |- | colspan="5" |1 federal district: |- | style="padding-left: 2em " | [[Washington, D.C.]] | | | | |- |326 [[Indian reservation]]s | | | | |- | colspan="5" | [[Territories of the United States|4 unincorporated organized territories]]: |- | style="padding-left: 2em;" | [[Guam]] | [[Villages of Guam|19 villages]]{{efn|also known as municipalities.}} | | | |- | style="padding-left: 2em;" | [[Northern Mariana Islands]] | [[Municipalities of the Northern Mariana Islands|4 municipalities]] | | | |- | style="padding-left: 2em;" | [[Puerto Rico]] | [[Municipalities of Puerto Rico|78 municipalities]] | [[Barrios of Puerto Rico|902 barrios]]<ref name="Barrio-Pueblo">{{cite web |title=US Census Barrio-Pueblo definition |url=https://factfinder.census.gov/help/en/barrio.htm |website=factfinder.com |publisher=US Census |access-date=5 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170513190743/https://factfinder.census.gov/help/en/barrio.htm |archive-date=13 May 2017 |url-status=dead }}</ref> |- | style="padding-left: 2em;" | [[United States Virgin Islands]] | [[Districts and subdistricts of the United States Virgin Islands|3 districts]] | [[Districts and subdistricts of the United States Virgin Islands|20 subdistricts]] | | |- | colspan="5" | [[Territories of the United States|1 unincorporated unorganized self-governing territory]]: |- | rowspan="2" style="padding-left: 2em; " | [[American Samoa]] | [[Administrative divisions of American Samoa|3 districts]] | 15 counties | 76 villages | |- | 2 unorganized atolls | | | |- | colspan="5" | [[United States Minor Outlying Islands]]: |- | style="padding-left: 2em " | [[Baker Island]]<br>[[Howland Island]]<br>[[Jarvis Island]]<br>[[Johnston Atoll]]<br>[[Kingman Reef]]<br>[[Midway Islands]]<br>[[Palmyra Atoll]]{{efn|Incorporated}}<br>[[Wake Island]]<br>[[Bajo Nuevo Bank]]{{efn|Disputed}}<br>[[Navassa Island]]{{efn|Disputed}}<br>[[Serranilla Bank]]{{efn|Disputed}} | | | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Uruguay|Uruguay]] | Unitary | [[Departments of Uruguay|19 departments]] (''departamentos'') | [[Municipalities of Uruguay|125 municipalities]] (''municipios'') | | | |- valign="top" | rowspan="5" style="background:#f2f2f2;" | [[Subdivisions of Uzbekistan|Uzbekistan]] | rowspan="5" | Regional | rowspan="2" | [[Regions of Uzbekistan|12 regions]] (''[[Wilayah|viloyatlar]]'') | [[Districts of Uzbekistan|144 districts]]<!-- 175 minus 15 in Taskent and 16 in Karakalpakstan --> (''tumanlar'')<ref name="stat">{{cite web|url=https://api.stat.uz/api/v1.0/data/ozbekiston-respublikasining-mamuriy-hududiy-bol?lang=uz&format=pdf|title=O'zbekiston Respublikasining maʼmuriy-hududiy bo'linishi|trans-title=Administrative-territorial division of the Republic of Uzbekistan|date=July 2021|publisher=The State Committee of the Republic of Uzbekistan on statistics|language=uz|archive-date=4 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220204100727/https://api.stat.uz/api/v1.0/data/ozbekiston-respublikasining-mamuriy-hududiy-bol?lang=uz&format=pdf}}</ref><ref name="class">{{cite web|url=https://stat.uz/uploads/docs/soato(mhobt)_2020.xlsx|title=Classification system of territorial units of the Republic of Uzbekistan|language=uz, ru|date=July 2020|publisher=The State Committee of the Republic of Uzbekistan on statistics}}</ref><br /> |Citizen assembly of villages<br /> [[Urban-type settlement]]s<br /> Cities of district subordination | | |- |Cities of regional subordination |Cities<br /> Citizen assembly of villages<br /> [[Urban-type settlement]] | | |- | rowspan="2" | [[Karakalpakstan]], an autonomous republic | Cities of republican subordination | [[Urban-type settlement]]s | | |- | [[Districts of Uzbekistan|16 districts]] | Village citizen assemblies<br /> [[Urban-type settlement]]s<br /> Cities of district subordination | | |- | [[Tashkent]], an independent city | [[Districts of Uzbekistan|15 districts]] | [[Urban-type settlement]]s | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Vanuatu|Vanuatu]] | Unitary | [[Provinces of Vanuatu|6 provinces]] | municipalities, local councils | | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Vatican City]] | Unitary |''None'' | | | | |- valign="top" | rowspan="3" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Venezuela|Venezuela]] | rowspan="3" | Federal | [[States of Venezuela|23 states]] (''estados'') | rowspan="2" | [[Municipalities of Venezuela|335 municipalities]] (''municipios'') | rowspan="2" | ''1,136 parroquias''{{citation needed|date=March 2024}} | rowspan="2" | | rowspan="2" | |- |1 capital district, [[Caracas]] |- | [[Federal dependencies of Venezuela| Federal dependencies]] of 12 island groups | Francisco de Miranda Insular Territory, directly administered remainder | | | |- valign="top" | rowspan="2" style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Vietnam|Vietnam]] | rowspan="2" | Unitary | [[Provinces of Vietnam|28 provinces]] (''tỉnh'')<br /> | [[Ward (Vietnam)|403 wards]] (''phường'')<br>[[Rural commune (Vietnam)|2,263 rural communes]] (''xã'')<br>[[Special administrative region (Vietnam)|9 special zones]] (''đặc khu'') | rowspan="2" | [[Neighborhood (Vietnam)|neighborhoods]] (''khu phố'')<br />[[Hamlet (Vietnam)|hamlets]] (''xóm'', ''ấp'')<br />[[Village (Vietnam)|villages]] (''làng'', ''thôn'', ''bản'') | rowspan="2" | | rowspan="2" | |- | [[Municipalities of Vietnam|6 municipalities]] (''thành phố trực thuộc trung ương'') | [[Ward (Vietnam)|284 wards]] (''phường'')<br>[[Rural commune (Vietnam)|357 rural communes]] (''xã'')<br>[[Special administrative region (Vietnam)|4 special zones]] (''đặc khu'') |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Yemen|Yemen]] | Unitary | [[Governorates of Yemen|21 governorates]] (''muḥāfaẓāt'')<br />[[Sana'a|1 municipality]] | [[Districts of Yemen|333 districts]] | 2,210+ [subdistricts]{{citation needed|date=March 2024}} | 38,284 [villages]{{citation needed|date=March 2024}} | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Subdivisions of Zambia|Zambia]] | Unitary | [[Provinces of Zambia|10 provinces]] | [[Districts of Zambia|89 districts]] | | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Zimbabwe|Zimbabwe]] | Unitary | [[Provinces of Zimbabwe|10 provinces]] | [[Districts of Zimbabwe|59 districts]] | [[List of wards of Zimbabwe|1,200 wards]] | | |} === Member states of United Nations specialized agencies === {| style="width:100%;" class="wikitable" |- ! rowspan="2" style="width:24%;" | Country ! rowspan="2" | Type ! colspan="4" | Administrative divisions |- ! style="width:19%;" | [[:Category:First-level administrative divisions by country|First-level]] ! style="width:19%;" | [[:Category:Second-level administrative divisions by country|Second-level]] ! style="width:19%;" | [[:Category:Third-level administrative divisions by country|Third-level]] ! style="width:19%;" | [[:Category:Fourth-level administrative divisions by country|Fourth-level]]+ |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Kosovo|Kosovo]] | Unitary | [[Districts of Kosovo|7 districts]] | [[Municipalities of Kosovo|38 municipalities]] | 1,400+ settlements (''naselja'') | |} === Other states === {| style="width:100%;" class="wikitable" |- ! rowspan="2" style="width:24%;" | Country ! rowspan="2" | Type ! colspan="4" | Administrative divisions |- ! style="width:19%;" | [[:Category:First-level administrative divisions by country|First-level]] ! style="width:19%;" | [[:Category:Second-level administrative divisions by country|Second-level]] ! style="width:19%;" | [[:Category:Third-level administrative divisions by country|Third-level]] ! style="width:19%;" | [[:Category:Fourth-level administrative divisions by country|Fourth-level]]+ |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Subdivisions of Abkhazia|Abkhazia]] | Unitary | [[Districts of Abkhazia|7 districts]] (''araion'')<br/>[[Sukhumi|City of Sukhumi]] | [[Municipalities of Abkhazia|123 municipalities]] | | |- | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of South Ossetia|South Ossetia]] | Unitary | [[Administrative divisions of South Ossetia|4 districts]] ([[raion]]s)<br/>2 cities | | | |- | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Taiwan|Taiwan]] (Republic of China) | Regional | [[Special municipality (Taiwan)|6 special municipalities]] (''zhíxiáshì'') (''+12 claimed)''<br />[[Provinces of China|2 (streamlined) provinces]] (''shěng''){{efn|Nominal. All provincial governments are ''de facto'' abolished.}} ''(+33 claimed)'' [[Hainan|1 claimed special administrative region]] [[Mongolian and Tibetan Affairs Commission|2 claimed areas]] | [[County (Taiwan)|13 counties]] (''xiàn'')<br />[[Provincial city (Taiwan)|3 provincial cities]] (''shì'') | [[District (Taiwan)|170 districts]] (''qū'')<br />[[County-administered city|12 county-administered cities]] (''xiànxiáshì'')<br />[[Township (Taiwan)|40 urban townships]] (''zhèn'')<br />[[Township (Taiwan)|146 rural townships]] (''xiāng'') | [[Village (Taiwan)|Urban villages]] (''lǐ'')<br />[[Village (Taiwan)|Rural villages]] (''cūn'') |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Somaliland|Somaliland]] | Unitary | [[Regions of Somaliland|6 regions]] (''gobolada'') | [[Districts of Somaliland|18 districts]] | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Northern Cyprus|Northern Cyprus]] | Unitary | [[Districts of Northern Cyprus|5 ''ilçe'']] | [[List of populated places in Northern Cyprus|subdistricts]] | [[List of populated places in Northern Cyprus|components, quarters]] | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of Transnistria|Transnistria]] | Unitary | [[Administrative divisions of Transnistria|5 raions]] 1 municipality, [[Tiraspol]] | | | |- valign="top" | style="background:#f2f2f2;" | [[Administrative divisions of the Sahrawi Arab Democratic Republic|Sahrawi Arab Democratic Republic]] (notional, mostly occupied by Morocco) | Unitary | [[Free Zone (region)#Polisario Force strength|7 military regions]] ''[[Provinces of Western Sahara|4 provinces]] ({{Transliteration|ar|[[Wilayah|wilayat]]}}) (claimed)'' | ''[[Districts of Western Sahara|25 districts]] ({{Transliteration|ar|daïras}}) (claimed)'' | | |} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:انتظامي ورھاست]] [[زمرو:انتظامي ورھاست بلحاظ ملڪ]] 54eirlrxn80a709lzbhfolro78lqnkq 0 89719 414902 358658 2026-09-26T03:18:42Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414902 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|مسلمان عالم ۽ مالڪي فقهي مذهب جو نالو ڏيندڙ (711–795)}} {{Infobox religious biography | honorific_prefix = [[امام]] | name = مالڪ بن انس | native_name = مَالِك بْن أَنَس ('''پورو نسب:''' مالڪ بن انس بن مالڪ بن ابي عامر؛ '''ڪنيت:''' ابو عبدالله؛ '''نسبت:''' الاصبحي المدني.) | native_name_lang = ar | title = *[[شيخ الاسلام]] ('اسلام جو شيخ') {{Collapsible list |title={{Nbsp}}| * امام الائمہ (‘امامن جو امام’) * دليل الجماعة ('امت جي دليل') * امام اهل المدينة ('مديني جو امام') * امير المؤمنين في الحديث (حديث ۾ مؤمنن جو امير) * امام دار الهجرة ('هجرت جي شهر جو امام') * عالم المدينة ('مديني جو عالم')}} | birth_date = 711 عيسوي (93 هجري) | birth_place = [[مدينو]]، حجاز، [[اموي خلافت]] (هاڻوڪو [[سعودي عرب]]) | death_date = 795 عيسوي (179 هجري؛ عمر 83–84 سال) | death_place = [[مدينو]]، حجاز، [[عباسي خلافت]] (هاڻوڪو [[سعودي عرب]]) | resting_place = [[جنت البقيع]]، [[مدينو]]، حجاز، [[سعودي عرب]] | religion = [[اسلام]] | era = ديرين [[اموي]] – شروعاتي [[عباسي]] (تابع تابعين) | region = [[حجاز]]، عربستان | denomination = [[سني]] | jurisprudence = [[مجتهد|آزاد اجتهاد]] ([[مالڪي فقهي مذهب]] جو باني) | main_interests = {{plainlist| *[[فقه]] *[[حديث]] *[[عقيده]] }} | notable_ideas = * [[مالڪي فقهي مذهب]] * عمل اهل المدينه (''مديني وارن جو عمل'') | notable_works = {{plainlist| *''[[موطا امام مالڪ|الموطأ]]'' }} | influences = {{flatlist| *[[علي بن حسين زين العابدين]]<ref>{{citation|title=عالمِ نامور: امام علي زين العابدين|author=عادل صلاحي|year=2001|publisher=عرب نيوز|quote=سندس علمي مقام نهايت بلند هو. امام مالڪ کيس “علم سان ڀريل سمنڊ” چيو. حديث جون ڇهه مشهور ڪتابون سندس روايتون شامل ڪن ٿيون، جيڪي سندس ڀروسي جو ثبوت آهن.}}</ref> *[[جعفر الصادق]] *[[سعيد بن المسيب]] *[[نافع المدني]] *[[هشام بن عروه]] *[[ابن شهاب الزهري]] *[[مديني جا ست فقيه]] }} | caption = 1585–1590ع جي عثماني مخطوطي ۾ مالڪ بن انس جي تصوير | image = Chester Beatty T 414 fol 130r Mālik.jpg | occupation = {{plainlist| * [[عالم]] * [[فقيه]] * [[محدث]]}} | influenced = {{flatlist| *[[ابن وهب]] *[[عبدالرحمان بن القاسم العتقي]] *[[يحيى بن يحيى الليثي]] *[[محمد بن الحسن الشيباني]] *[[ابو يوسف]] *[[سحنون]] *[[ابن ابي زيد]] *[[يوسف بن عبدالبر]] *[[قاضي عياض]] *[[القرطبي]] *[[شهاب الدين القرافي]] *[[الشافعي]] *سڀ مالڪي}} | father = انس بن مالڪ (صحابي انس بن مالڪ کان مختلف) | mother = عاليه بنت شريك الازدية | resting_place_coordinates = {{Coord|qid=Q154204|format=dms|display=inline,title}} }} '''مالڪ بن انس'''؛ لڳ ڀڳ 711–795) جن کي '''امام مالڪ''' پڻ چيو وڃي ٿو، هڪ مسلمان عالم، فقيه، محدث ۽ روايتي عالم هو، جيڪو [[مالڪي فقهي مذهب]] جو باني هو، جيڪو سني اسلام ۾ فقهي اجتهاد جي چئن وڏن مذهبن مان هڪ آهي.<ref name="ReferenceB">شاخت، “مالڪ بن انس”، انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام، ٻيون ايڊيشن، بريل.</ref> امام مالڪ [[مدينو]] ۾ پيدا ٿيو. هن [[هشام بن عروه]]، [[ابن شهاب الزهري]]، [[جعفر الصادق]]، [[نافع مولى ابن عمر]] ۽ ٻين وڏن عالمن کان تعليم حاصل ڪئي. هو پنهنجي دور جو وڏو محدث بڻيو ۽ کيس همعصرن پاران '''مديني جو امام''' چيو ويندو هو. سندس فقهي راءِ سندس حياتيءَ ۾ ۽ ان کان پوءِ به وڏي اهميت حاصل ڪئي ۽ اهڙيءَ طرح مالڪي فقهي مذهب وجود ۾ آيو، جيڪو اتر آفريڪا، الاندلس، مصر، شام، يمن، سوڊان، عراق ۽ خراسان جي ڪيترن علائقن ۾ رائج رهيو.<ref>{{cite book |last=حداد |first=جبريل فاضل |title=چار امام ۽ سندن مذهب |year=2007 |page=121}}</ref> اسلامي تاريخ ۾ امام مالڪ جو سڀ کان وڏو ڪارنامو ''[[موطا امام مالڪ|الموطأ]]'' جي تاليف آهي، جيڪو سني حديثن جي سڀ کان پراڻن ۽ معتبر مجموعن مان هڪ آهي. امام شافعي هن ڪتاب بابت چيو ته “قرآن کان پوءِ زمين تي سڀ کان صحيح ڪتاب موطا آهي”.<ref>{{cite book |last=حداد |first=جبريل فاضل |title=چار امام ۽ سندن مذهب |year=2007 |page=121}}</ref> سني روايت موجب، رسول الله ﷺ امام مالڪ بابت اڳڪٿي فرمائي ته “جلد ماڻهو علم جي تلاش ۾ اُٺن جون پٺيون ڪُٽيندا، پر مديني جي عالم کان وڌيڪ علم وارو ڪوبه نه ملندو.”<ref>{{cite book |last=حداد |first=جبريل فاضل |title=چار امام ۽ سندن مذهب |year=2007 |page=121}}</ref> اسلامي تاريخ ۾ امام مالڪ کي سڀني سني فڪري ڌرين ۾ وڏي عزت حاصل رهي آهي. صوفي روايتن ۾ به کيس ولي الله شمار ڪيو ويو آهي. سندس شاگرد امام شافعي چيو: “الله جي دين ۾ مون تي سڀ کان وڏو احسان امام مالڪ جو آهي؛ جڏهن به علم وارن جو ذڪر ٿئي ٿو، مالڪ تارو آهي.”<ref>{{cite book |last=حداد |first=جبريل فاضل |title=چار امام ۽ سندن مذهب |year=2007 |page=158}}</ref> ==سوانح حيات== مالڪ جو نسب هن ريت آهي:تمام ڊگهو مالڪ [[مدينو]] ۾ {{circa|711}} جي لڳ ڀڳ، انس بن مالڪ ([[انس بن مالڪ|ساھابي]] ساڳئي نالي واري شخص کان مختلف) ۽ عاليه بنت شريك الازدية جو پٽ ٿي ڄائو. سندس خاندان اصل ۾ [[يمن]] جي الاصبحي قبيلې سان لاڳاپيل هو، پر سندس پڙدادو ابو عامر [[اسلام]] قبول ڪرڻ کان پوءِ هجري تقويم جي ٻئي سال، يعني 623ع ۾، خاندان کي [[مدينو]] ڏانهن لڏي آيو. سندس ڏاڏو مالڪ بن ابي عامر اسلام جي ٻئي خليفي [[عمر]] جو شاگرد هو، ۽ خليفي [[عثمان]] جي دور ۾ جڏهن قرآن جا اصل متن لکيل چمڙن/ورقن کي گڏ ڪيو ويو، تڏهن انهن جي گڏ ڪرڻ واري عمل ۾ شامل ماڻهن مان هڪ هو.<ref>M M Azami, The History of the Quranic Text, page 100-101</ref> ===استاد=== {{Islam scholars diagram}} [[مدينو]] ۾ رهڻ سبب مالڪ کي شروعاتي اسلام جي انتهائي وڏن عالمن تائين رسائي حاصل هئي. هن پنهنجي نوجوانيءَ ۾ [[حافظ (قرآن)|قرآن ياد ڪيو]] ۽ [[ابو سهيل نافع بن عبدالرحمان]] کان قرائت سکيو، جنهن کان هن [[اجازه]] (يعني ٻين کي پڙهائڻ جي اجازت/سند) به حاصل ڪئي. هن ڪيترن مشهور عالمن وٽ پڙهيو، جن ۾ [[هشام بن عروه]]، [[ابن شهاب الزهري]] ۽ مشهور [[امام جعفر الصادق]] پڻ شامل آهن. مالڪ ۽ الزهري ٻئي [[نافع مولى ابن عمر|نافع مولى ابن عمر]] جا شاگرد هئا، جيڪو وڏي مرتبي وارو [[تابعين]] امام ۽ [[عبد الله بن عمر بن الخطاب|عبدالله بن عمر]] جو آزاد ڪيل غلام هو.{{sfn|Khallikan|1843|p=521}} امام مالڪ، پنهنجي دور جي مشهور عالم [[امام جعفر]] سان پڻ علم حاصل ڪيو، پر بنيادي طور ٻين فقهائن، جهڙوڪ نافع، کان وڌيڪ اثر قبول ڪيو. امام مالڪ [[امام شافعي]] جو استاد هو،<ref name="Gibril F. Haddad 2007 p. 158" /><ref name="Dutton">{{citation |title=The Origins of Islamic Law: The Qurʼan, the Muwaṭṭaʼ and Madinan ʻAmal |last=Dutton |first=Yasin |author-link=Yasin Dutton |page=16}}</ref> ۽ امام شافعي اڳتي هلي امام [[احمد بن حنبل]] جو استاد ٿيو. امام مالڪ پنهنجو علم مديني جي ستن فقيهن کان ورتو، جيڪي فقها’ السبعة جي نالي سان مشهور آهن<ref>{{Cite web |date=2025-04-07 |title=The Mālikī School: Imām Mālik’s Life, Fiqh and Influence |url=https://library.amauacademy.com/articles/the-maliki-school-imam-maliks-life-fiqh-and-influence/ |access-date=2026-01-09 |website=AMAU Library |language=en}}</ref>: # عبيدالله بن عبدالله بن عتبة بن مسعود # عروه بن الزبير # القاسم بن محمد بن ابي بڪر الصديق # سعيد بن المسيب # ابو بکر بن عبدالرحمان بن الحارث بن هشام # سليمان بن يسار # خارجة بن زيد بن ثابت ===سنڌ جي سونهن واري روايت جو سلسلو=== مالڪ جي [[اسناد|راوين جي سلسلي]] کي انتهائي صحيح سمجھيو ويندو هو ۽ مشهور حديث عالمن، جن ۾ [[محمد البخاري]] پڻ شامل آهي، هن کي ''سلسلة الذهب'' يا “راوين جو سونهري سلسلو” سڏيو.<ref>{{cite web|url=http://www.sunnahonline.com/ilm/seerah/0041.htm |title="Imaam Maalik ibn Anas" by Hassan Ahmad, '''Al Jumuah' Magazine'' Volume 11 – Issue 9 |work=Sunnahonline.com |access-date=10 April 2010}}</ref> روايت جو هي “سونهري سلسلو” (يعني اهو سلسلو جنهن کي حديث جي عالمن سڀ کان وڌيڪ صحيح قرار ڏنو) مالڪ تي مشتمل آهي، جيڪو [[نافع مولى ابن عمر|نافع مولى ابن عمر]] کان روايت ڪري ٿو، نافع [[عبد الله بن عمر بن الخطاب|ابن عمر]] کان روايت ڪري ٿو، ۽ ابن عمر [[محمد]] کان روايت ڪري ٿو.{{sfn|Ibn Anas|2008|p= 3, 4, 10, 14, 16, 17, 27, 29, 32, 37, 38, 49, 51, 58, 61, 67, 68, 74, 78, 87, 92, 93, 108, 114, 124, 128, 138, 139, 151, 156, 161, 171, 196, 210, 239, 245, 253, 312, 349, 410, 412}} ==نظرِيَا== ===عقيدو=== {{multiple image | perrow = 3 | total_width = 450 | image1 = PERF No. 732.jpg | image2 = PERF No. 731.jpg | footer = PERF No. 731، مالڪ جي ''موطا'' جو سڀ کان پراڻو مخطوطو، جيڪو سندس ئي زماني جو تاريخ وارو آهي. ريڪٽو (کاٻي پاسي) ۾ باب الترغيب في صدقة جو متن آهي، 795ع.<ref>N. Abbott, ''Studies In Arabic Literary Papyri: Qur'anic Commentary And Tradition'', 1967, Volume II, University of Chicago Press: Chicago (USA), p. 114.</ref><ref>{{Cite web |title=PERF No. 731: The Earliest Manuscript Of Malik's Muwatta' Dated To His Own Time |url=https://www.islamic-awareness.org/hadith/perf731 |access-date=27 June 2022 |website=www.islamic-awareness.org}}</ref> | direction = horizontal }} عبدالغني الدقر لکيو ته مالڪ “ڊائليڪٽڪ علمِ ڪلام” کان سڀني کان وڌيڪ پري هو، ۽ هو انهن جي بحثن کي سڀ کان وڌيڪ ڄاڻندڙ هوندي به سندن نظرين کي قبول نه ڪندو هو.<ref>Abdul-Ghani Ad-Daqr, ''Al-Imam Malik, Imam Dar al-Hijrah'', pg. 285, 2nd ed. [[Damascus]]: Dar al-Qalam, 1998.</ref> ٻئي پاسي، جي.ايف. حداد دليل ڏنو ته مالڪ علمِ ڪلام جي باري ۾ مڪمل طور بيزار نه هو؛ حداد مطابق مالڪ “ابن هرمز” جي اڳيان زانو ٽيڪي “تيرهن کان سولهه سال” علمِ ڪلام پڙهيو، جيڪو هن فن جو وڏو استاد هو.<ref name="haddad170">Gibril F. Haddad, ''The Four Imams and Their Schools'' (London: Muslim Academic Trust, 2007), p. 170</ref> ====تشبيه (انسان جهڙو بڻائڻ)==== عقيدي جي ميدان ۾ مالڪ جون خاص خدمتون هيون ته هو [[تشبيه]] جو سخت مخالف هو،<ref name=haddad170/> ۽ هن کي انسان جي وصفن سان [[خدا#Specific characteristics|خدا جي صفتن]] جو مقابلو ڪرڻ بيوقوفي لڳندو هو.<ref name=haddad170/> مثال طور، جڏهن ڪنهن شخص قرآن 20:5 جي معنيٰ بابت مالڪ کان پڇيو ته “الرحمن [[wikt:ar:استوى|''استوى'']] ڪيو [[عرش|عرش]] تي”، ته روايت آهي ته “ان شخص جي سوال کان مالڪ تي ڪابه ڳالهه ايتري اثرانداز نه ٿي” ۽ فقيه پوري شدت سان جواب ڏنو: “ان جو ‘ڪيئن’ معلوم نه آهي؛ ''استوى'' کي مڃيو وڃي ٿو؛ ان تي ايمان واجب آهي؛ ۽ ان بابت پڇڻ بدعت آهي.”<ref>Gibril F. Haddad, ''The Four Imams and Their Schools'' (London: Muslim Academic Trust, 2007), p. 167; narrated by Al-Dhahabī, ''Siyar'', 7:415, cf. al-Bayhaqī, ''al-Asmā' wal-Sifāt'', 2:304-305:866.</ref><ref>Abdul-Ghani Ad-Daqr, ''Al-Imam Malik'', pg. 292-293.</ref> ====ديدارِ الهي==== مالڪ سني عقيدي جي مشهور اصول، [[ديدارِ الهي]]، جو حامي هو.<ref>Abdul-Ghani Ad-Daqr, ''Al-Imam Malik'', pp. 293-294.</ref> چئبو آهي ته هن پنهنجي عقيدي لاءِ قرآن 75:22–23 (“ان ڏينهن چهرا تروتازا هوندا، پنهنجي رب ڏانهن ڏسندا”) ۽ 83:15 (“نه! بيشڪ اُن ڏينهن اهي [سرڪش] پنهنجي رب کان اوٽ ۾ رکيا ويندا”) مان دليل پيش ڪيو.<ref name="Gibril F. Haddad 2007 p. 181">Gibril F. Haddad, ''The Four Imams and Their Schools'' (London: Muslim Academic Trust, 2007), p. 181</ref><ref>Abdul-Ghani Ad-Daqr, ''Al-Imam Malik'', pp. 294.</ref> ====ايمان جي حقيقت==== [[ايمان (تصور)|ايمان]] جي حقيقت بابت جڏهن کانئس پڇيو ويو ته مالڪ ان کي “قول ۽ عمل” (''قَولٌ وَعَمَل'') چيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته مالڪ ايمان ۽ عمل جي سخت جداگيءَ کي پسند نه ڪندو هو.<ref>Gibril F. Haddad, ''The Four Imams and Their Schools'' (London: Muslim Academic Trust, 2007), p. 176</ref> ====وسيلو==== مالڪ [[توسل|وسيلو]] کي [[دعا|ذاتي دعا]] ۾ جائز سمجھڻ وارو لڳي ٿو.<ref name="Gibril F. Haddad 2007 p. 181"/> مثال طور، روايت آهي ته جڏهن [[عباسي خليفو]] [[المنصور]] مالڪ کان پڇيو ته ذاتي نماز يا دعا دوران [[مسجد نبوي|نبي جي روضي]] ڏانهن منهن ڪرڻ بهتر آهي يا [[قبله]] ڏانهن، ته مالڪ جواب ڏنو: “تون ڇو نه سندس طرف منهن ڪرين، جڏهن هو تنهنجو ۽ تنهنجي پيءُ [[آدم]] جو به قيامت جي ڏينهن خدا ڏانهن وسيلو (''وسيلة'') آهي؟”<ref>al-Qādī 'Iyād, ''al-Shifā'', pp. 520-521 and ''Tartīb al-Madārik'' 2:101, narrated "with a good, or rather sound chain" (al-Zarqānī, comment. on ''al-Mawāhib al-Lāduniyya''); cited in Gibril F. Haddad, ''The Four Imams and Their Schools'' (London: Muslim Academic Trust, 2007), p. 181</ref> هن روايت بابت تيرهين صديءَ جي حديث جي استاد ابن جماعه چيو: “هي خبر ٻن حديثي استادن ابن بشڪوال ۽ قاضي عياض ''الشفا'' ۾ آندي آهي؛ ۽ انهن جي ڳالهه ڏانهن ڌيان نه ڏنو وڃي ٿو، جيڪي پنهنجي بيڪار خواهشن جي بنياد تي ان کي جعلسازي چون ٿا.”<ref>''Hidāyat al-Sālik'', 3:1381; cited in Gibril F. Haddad, ''The Four Imams and Their Schools'' (London: Muslim Academic Trust, 2007), p. 182</ref><ref name="Gibril F. Haddad 2007 p. 182">Gibril F. Haddad, ''The Four Imams and Their Schools'' (London: Muslim Academic Trust, 2007), p. 182</ref> تاريخي طور ڄاتو وڃي ٿو ته [[مالڪي فقهي مذهب]] ۾ [[توسل|وسيلو]] جي صحت بابت مالڪ جا بيان بنيادي اصولن مان رهيا، ۽ ڪلاسيڪي دور جي لڳ ڀڳ سڀني مالڪي مفڪرن [[توسل|نبيءَ جي وسيلے]] جي خيال کي قبول ڪيو.<ref name="Gibril F. Haddad 2007 p. 182"/> وڌيڪ اهو پڻ ڄاتو وڃي ٿو ته مالڪين جا ڪلاسيڪي ڪتاب هن ڳالهه جي شرط سان ڀريا پيا آهن ته ''دعا'' روضي ڏانهن منهن ڪري ڪئي وڃي.<ref>Al-Zarqānī; cited in Gibril F. Haddad, ''The Four Imams and Their Schools'' (London: Muslim Academic Trust, 2007), p. 182</ref> ====تصوف==== ڪيترين شروعاتي روايتن جي بنياد تي ظاهر ٿئي ٿو ته مالڪ شروعاتي صوفين ۽ سندن عملن کي وڏي عزت ڏيندو هو.<ref name="Gibril F. Haddad 2007 p. 179">Gibril F. Haddad, ''The Four Imams and Their Schools'' (London: Muslim Academic Trust, 2007), p. 179</ref> وڌيڪ اهو پڻ نقل ٿيل آهي ته مالڪ “اندروني علم” ('''علم الباطن''') يعني [[تصوف|باطني علم]] کي “ظاهري علم” يعني [[فقه]] سان گڏ ڪرڻ جو مضبوط حامي هو.<ref name="Gibril F. Haddad 2007 p. 179"/> مثال طور، ٻارهين صديءَ جي مالڪي [[قاضي]] [[قاضي عياض]]—جن کي پوءِ [[ولي]] طور پڻ عزت ڏني وئي—هڪ روايت نقل ڪئي جنهن ۾ ڪنهن شخص مالڪ کان “باطني علم” بابت پڇيو، ته مالڪ چيو: “سچ پچ باطني علم کي ڪوبه نٿو ڄاڻي سواءِ انهن جي جيڪي ظاهري علم ڄاڻن ٿا! جڏهن هو ظاهري علم ڄاڻي ۽ ان تي عمل ڪري، تڏهن خدا سندس لاءِ باطني علم کولي ڇڏيندو—۽ اهو تڏهن ٿيندو جڏهن سندس دل کلي ۽ روشن ٿئي.”<ref>al-Qādī 'Iyād, ''Tartīb al-Madārik'', 2:41, cited in Gibril F. Haddad, ''The Four Imams and Their Schools'' (London: Muslim Academic Trust, 2007), p. 179</ref> جيتوڻيڪ ڪجهه روايتون اهڙيون به آهن جن موجب مالڪ مجموعي طور تصوف جو مخالف نه هو، پر خاص طور [[ذڪر|گروهي ذڪر]] جي عمل کان بيزار هو؛ پر اهڙين روايتن کي سندن [[اسناد|سلسلي]] ۾ ''منڪر'' يا “ضعيف” قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Gibril F. Haddad 2007 p. 180">Gibril F. Haddad, ''The Four Imams and Their Schools'' (London: Muslim Academic Trust, 2007), p. 180</ref> وڌيڪ اهو به چيو ويو آهي ته انهن مان ڪا به روايت—جيڪي سڀ مالڪ جي طنزيه تعجب کي بيان ڪن ٿيون ته ڀرسان [[ذڪر|گروهي ذڪر]] ٿي رهيو آهي—سڌي طرح عمل تي اعتراض نٿي ڏيکاري، پر “انهن ماڻهن” تي تنقيد آهي جيڪي سندس زماني ۾ صوفي سڏجڻ باوجود [[شريعت]] جي حدن کان وڌي ويندا هئا.<ref name="Gibril F. Haddad 2007 p. 180"/> جيئن ته سندن اسناد ڪمزور آهي ۽ مالڪ بابت ٻين صحيح روايتن سان ميل نٿي کائي، تنهن ڪري ڪيترن عالمن وٽ اهي روايتون رد ڪيل آهن؛ البت تصوف جي جديد ناقدن مان ڪي ڪڏهن ڪڏهن انهن کي پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ آڻين ٿا.<ref name="Gibril F. Haddad 2007 p. 180"/> ===تبرڪ (تبرڪات)=== مالڪ ''تبرڪ'' جو حامي هو، يعني “تبرڪن/آثارن جي تعظيم وسيلي برڪت طلب ڪرڻ”.<ref name="Gibril F. Haddad 2007 p. 177">Gibril F. Haddad, ''The Four Imams and Their Schools'' (London: Muslim Academic Trust, 2007), p. 177</ref> مثال طور، مالڪ [[عطاء بن ابي رباح]] جي اها روايت پسنديدگي سان نقل ڪئي، جنهن کي هن [[مسجد نبوي|[نبيءَ جي] مسجد]] ۾ داخل ٿيندي ڏٺو، پوءِ منبر جي دستي/پوٽلي کي هٿ لڳايو، پوءِ [[قبله]] ڏانهن منهن ڪري دعا ڪئي؛ اهڙيءَ ريت مالڪ منبر جي دستي کي ان جي برڪت (''بركة'') جي سبب هٿ لڳائڻ جي تائيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته اها شيءِ [[محمد]] سان لڳي چڪي هئي.<ref name="Gibril F. Haddad 2007 p. 177"/> وڌيڪ اهو به درج آهي ته “جڏهن ڪنهن خليفي نبيءَ جي ڪاٺيءَ واري منبر کي چاندي ۽ جواهرن واري منبر سان بدلائڻ جو ارادو ظاهر ڪيو”، ته مالڪ چيو: “مان ان کي سٺو نٿو سمجھان ته ماڻهن کان رسول الله جا آثار کسي ڇڏجن!” (''لا أرى يُحرم الناس آثار رسول الله'').<ref name="Gibril F. Haddad 2007 p. 177"/> ===محمد جي سنت=== مالڪ [[سنت]] تي عمل کي هر مسلمان لاءِ بنيادي اهميت جو حامل سمجھيو. نقل آهي ته هن چيو: “[[سنت]] [[نوح جي ٻيڙي]] آهي؛ جيڪو ان تي چڙهي ٿو سو بچي ٿو، ۽ جيڪو ان کان پري رهي ٿو سو هلاڪ ٿئي ٿو.”<ref>Narrated from Ibn Wahb by al-Khatīb in ''Tārīkh Baghdād'', 7:336 and al-Suyūtī, ''Miftāh al-Janna'', p. 162: 391, cited in Gibril F. Haddad, ''The Four Imams and Their Schools'' (London: Muslim Academic Trust, 2007), p. 175</ref> ===اخلاق=== ====اختلاف==== مالڪ جي زندگيءَ جا بيان ڏيکارين ٿا ته هو [[علما]] جي وچ ۾ اختلاف کي اسلامي امت لاءِ خدا جي رحمت سمجھندو هو.<ref>From Ma'n, cited in Gibril F. Haddad, ''The Four Imams and Their Schools'' (London: Muslim Academic Trust, 2007), pp. 162-164</ref> “مالڪ جي زماني ۾ به ڪي اهڙا ماڻهو هئا جيڪي هڪ متحد ''مذهب'' ٺاهڻ ۽ سني فقهي مذهبن جي سڀ اختلافن کي ختم ڪرڻ جو خيال آڻيندا هئا”، ۽ “ٽنهين مسلسل خليفن” ڪوشش ڪئي ته “''موطا'' ۽ مالڪ جي مذهب کي سڄي اسلامي دنيا تي لاڳو ڪيو وڃي”، پر “مالڪ هر ڀيري ان جي اجازت نه ڏني... [ڇو ته هن وٽ فقيهن جي اختلاف] ماڻهن لاءِ رحمت هئي.”<ref>From Ma'n, cited in Gibril F. Haddad, ''The Four Imams and Their Schools'' (London: Muslim Academic Trust, 2007), pp. 162-163</ref> جڏهن ٻئي [[عباسي خليفو]] [[المنصور]] مالڪ کي چيو: “مان هن علم کي هڪجهڙو ڪرڻ چاهيان ٿو. مان لشڪر جي اڳواڻن ۽ حاڪمن ڏانهن لکندس ته اهي ان کي قانون بڻائين، ۽ جيڪو مخالفت ڪندو سو قتل ڪيو ويندو”، ته روايت آهي ته مالڪ جواب ڏنو: “امير المؤمنين، ٻيو رستو آهي. بيشڪ نبي هن امت ۾ موجود هو؛ هو لشڪر موڪليندو هو يا پاڻ نڪري پوندو هو، ۽ گهڻا ملڪ فتح نه ٿيا جيستائين خدا سندس روح واپس ورتو. پوءِ [[ابو بڪر]] اڀريو ۽ هن به گهڻا ملڪ فتح نه ڪيا. پوءِ انهن ٻن کان پوءِ [[عمر]] اڀريو ۽ سندس هٿان ڪيترائي ملڪ فتح ٿيا. نتيجي ۾ هن کي ضرورت پئي ته [[صحابه|محمد جا ساٿي]] استاد ڪري موڪلي، ۽ ماڻهو انهن کان علم وٺندا رهيا، وڏا عالم وڏن عالمن کان وٺندا رهيا، اسان جي زماني تائين. جيڪڏهن تون هاڻي ماڻهن کي انهن جي ڄاتل ڳالهه کان اُن ڳالهه ڏانهن ڦيرائيندين جيڪا انهن نٿي ڄاڻن، ته هو ان کي ڪفر سمجھندا. تنهن ڪري هر ملڪ جي ماڻهن کي اُن علم تي قائم رکو جيڪو انهن وٽ آهي، ۽ تون اهو علم پنهنجي لاءِ وٺ.”<ref>Gibril F. Haddad, ''The Four Imams and Their Schools'' (London: Muslim Academic Trust, 2007), p. 163</ref> هڪ ٻي روايت موجب، المنصور، ڪجهه اهم سوالن تي مالڪ جا جواب ٻڌڻ بعد چيو: “مون فيصلو ڪيو آهي ته تنهنجون لکڻيون نقل ڪري هر مسلم علائقي ڏانهن موڪليون وڃن، جيئن رڳو اهي ئي عمل ۾ آنديون وڃن ۽ ٻين حڪمن کي ڇڏايو وڃي. اهي بدعتون ڇڏيندا ۽ رڳو هن علم کي وٺندا؛ ڇو ته مان سمجھان ٿو علم جو سرچشمو مديني جون روايتون ۽ ان جي عالمن جو علم آهي.”<ref name="Tabaqāt 2007 p. 163">Narrated from al-Wāqidī by Ibn Sa'd in the supplemental volume of his ''Tabaqāt'' (p. 440) and from al-Zubayr ibn Bakkār by Ibn 'Abd al-Barr in his ''al-Intiqā'' (p. 81). Cited in Gibril F. Haddad, ''The Four Imams and Their Schools'' (London: Muslim Academic Trust, 2007), p. 163</ref> ان تي مالڪ چيو: “امير المؤمنين، ائين نه ڪر! ڇو ته ماڻهن اڳ ئي مختلف رايا ٻڌا آهن، ''حديث'' ٻڌا آهن، ۽ روايتون نقل ڪيون آهن. هر گروهه وٽ جيڪو پهتو سو هن ان تي عمل ڪيو ۽ ان سان هم آهنگ ٿيو، جڏهن ته ٻيا اختلاف ڪندا رهيا. انهن کي هاڻي اُن ڳالهه کان هٽائڻ جيڪا هو مڃين ٿا، مصيبت بڻجندي. تنهن ڪري ماڻهن کي انهن جي اختيار ڪيل رستي تي ڇڏ، ۽ هر ملڪ جي ماڻهن جيڪو پاڻ لاءِ چونڊيو آهي، ان تي قائم رهن.”<ref name="Tabaqāt 2007 p. 163"/> ====علم جي حدن جي سڃاڻ==== مالڪ جو مشهور قول آهي: “عالم جي ڍال هي آهي: ‘مون کي خبر ناهي.’ جيڪڏهن هو ان کي نظرانداز ڪري، ته هو جان ليوا ڌڪ کائيندو.”<ref name="Ibn 2007 p. 176">Ibn 'Abd al-Barr, ''al-Intiqā'', pp. 74-75; cited in Gibril F. Haddad, ''The Four Imams and Their Schools'' (London: Muslim Academic Trust, 2007), p. 176</ref> ٻئي هنڌ خالد بن خداش ٻڌايو: “مان [[عراق]] کان سفر ڪري مالڪ وٽ چاليهه سوال کڻي آيس. هن رڳو پنجن جا جواب ڏنا. پوءِ چيائين: ابن عجلان چيو ڪندو هو: جيڪڏهن عالم ‘مون کي خبر ناهي’ کان اڳتي نڪري وڃي ته هو جان ليوا ڌڪ کائيندو.”<ref name="Ibn 2007 p. 176"/> اهڙيءَ طرح الهيثم بن جميل چيو: “مون مالڪ بن انس کي اٺيتاليه سوال پڇيا ويندي ڏٺو، هن ٻنٽيهه سوالن تي چيو: ‘مون کي خبر ناهي.’”<ref name="Ibn 2007 p. 176"/> پوءِ مالڪ جي شاگرد ابن وهب ٻڌايو: “مون عبدالله بن يزيد بن هرمز کي چوندي ٻڌو: ‘عالمن کي گهرجي ته جيڪي ماڻهو وٽن ويهن، انهن ۾ “مون کي خبر ناهي” واري ڳالهه ايئن رچائي ڇڏين جيئن اها انهن وٽ بنيادي اصول (''اصل'') بڻجي وڃي، ۽ اهي خطري کان بچاءَ لاءِ ان ۾ پناه وٺن.’”<ref name="Ibn 2007 p. 176"/> ====ديني جهيڙو==== مالڪ چيو ويندو آهي ته دين جي معاملن ۾ جهيڙي کي ناپسند ڪندو هو ۽ چوندو هو: “دين ۾ جهيڙو (''الجدال'') خودنمائي پيدا ڪري ٿو، دل جي نور کي کسي ٿو ۽ دل کي سخت ڪري ٿو، ۽ بغير مقصد ڀٽڪڻ پيدا ڪري ٿو.”<ref>From Ma'n, cited in Gibril F. Haddad, ''The Four Imams and Their Schools'' (London: Muslim Academic Trust, 2007), p. 170</ref> تنهن ڪري بيڪار بحث کان مالڪ پاسو ڪندو هو، ۽ عام طرح ديني معاملن ۾ خاموشي اختيار ڪندو هو، جيستائين کيس اهو ڊپ نه ٿئي ته “گمراهي پکڙجندي يا اهڙو ڪو ٻيو خطرو ٿيندو.”<ref>From Ma'n, cited in Gibril F. Haddad, ''The Four Imams and Their Schools'' (London: Muslim Academic Trust, 2007), p. 171</ref> ===سماجي=== ====مڇن جو مُنڊڻ==== <ref name="Gibril F. Haddad 2007 p. 177"/> ٻئي هنڌ لکيل آهي ته هو مونڇن جو مُنڊڻ “ناپسند ۽ مذمت” ڪندو هو، ۽ وڌيڪ اهو به ته “ڏاڙهي جي وڌندڙ ڊگھائي” کي به پسند نه ڪندو هو.<ref name="Gibril F. Haddad 2007 p. 177"/> جڏهن ته ڪي ٻيا عالم مڇن جي ڪترڻ (''قص'') ۽ ڪڍڻ (''احفاء'') ٻنهي کي [[سنت]] سمجھندا هئا،<ref name="Gibril F. Haddad 2007 p. 177"/> ==جسمي بناوٽ== مالڪ بابت موجود جسمي بيانن موجب، هو “ڊگهو قد، ڀريل جسم وارو، باوقار ۽ رعبدار شخص هو، انتهائي گوري رنگت وارو، سفيد ڏاڙهي سان … [۽] گنجو … [۽] نيرن اکين وارو.”<ref name="Gibril F. Haddad 2007 p. 177"/> وڌيڪ اهو پڻ بيان ڪيو ويو آهي ته “هو هميشه سهڻا ڪپڙا پائيندو هو، خاص طور تي اڇا ڪپڙا.”<ref name="Gibril F. Haddad 2007 p. 177"/> ==وفات== [[File:Baqi Malek&Nafi.jpg|250px|thumbnail|[[جنت البقيع]]، مدينو ۾ امام مالڪ جو آخري آرامگاهه]] امام مالڪ 795ع ۾ [[مدينو]] ۾ 83 يا 84 ورهين جي عمر ۾ وفات ڪئي، ۽ کيس [[جنت البقيع]] جي قبرستان ۾، [[مسجد نبوي|نبي ڪريم ﷺ جي مسجد]] جي سامهون دفن ڪيو ويو. وچئين دور جي آخر ۾ سندس قبر جي چوڌاري هڪ ننڍو مزار تعمير ڪيو ويو هو، جتي ڪيترائي مسلمان احترام لاءِ ايندا هئا، پر 1932ع ۾ سعودي عرب جي قيام کان پوءِ [[سعودي عرب ۾ ابتدائي اسلامي ورثي جي تباهي|روايتي اسلامي ورثي جي ڊاهه واري مهم]] دوران اهو مزار مڪمل طور ڊاهي پٽ ڪيو ويو.<ref name="ReferenceA">اندلس جي وچئين دور جي مسلمان سياح ۽ جغرافي دان ابن جبير بيان ڪري ٿو ته هن ٻارهين صديءَ جي آخر ۾ جڏهن قبرستان جو دورو ڪيو ته مالڪ جي قبر مٿان هڪ ننڍڙو گنبذ ڏٺو.</ref> مالڪ جا آخري لفظ اسماعيل بن ابي اويس بيان ڪيا آهن، جنهن چيو: “مالڪ بيمار ٿيو، پوءِ مون پنهنجي ماڻهن مان پڇيو ته وفات جي وقت هن ڇا چيو. انهن ٻڌايو ته هن [[شهادت|ايمان جي شاهدي]] پڙهي، پوءِ هي آيت پڙهي: <blockquote> ‘الله جو ئي حڪم آهي، اڳ به ۽ پوءِ به.’ <ref>قرآن 30:4</ref> </blockquote> 795ع ۾ مالڪ بن انس جي جنازي نماز [[عباسي خلافت|عباسي]] دور جي مڪه ۽ مديني جي گورنر [[عبدالله بن محمد بن ابراهيم الزينبي|عبدالله الزينبي]] پڙهائي.{{sfn|Yarshater|1985–2007|loc=v. 39: p. 263}} ==تصنيفات== امام مالڪ هي ڪتاب لکيا: * ''[[موطا امام مالڪ|الموطأ]]''، حديثن جي شروعاتي مجموعن مان هڪ. * ''[[المدونة الكبرى]]''، جيڪو [[سحنون|سحنون بن سعيد بن حبيب التنوخي]] (تقريباً 776–7ع – 854–5ع) امام مالڪ جي وفات کان پوءِ مرتب ڪيو. ==وڌيڪ مطالعو== ===آن لائين=== * [https://www.britannica.com/biography/Malik-ibn-Anas مالڪ بن انس: مسلمان فقهي عالم]، ''انسائيڪلوپيڊيا برٽينيڪا آن لائين'' ۾، ايڊيٽرز آف انسائيڪلوپيڊيا برٽينيڪا، آڪانڪشا گور، مارڪو سامپائولو ۽ ايڊم زيڊان پاران ==ڪتابيات== * {{cite book | title = Al-Muwatta Of Iman Malik Ibn Anas | first = Malik | last = Ibn Anas | url = https://books.google.com/books?id=ZUTYAQAAQBAJ | pages = 3, 4, 10, 14, 16, 17, 27, 29, 32, 37, 38, 49, 51, 58, 61, 67, 68, 74, 78, 87, 92, 93, 108, 114, 124, 128, 138, 139, 151, 156, 161, 171, 196, 210, 239, 245, 253, 312, 349, 410, 412 | isbn = 9781136150982 | publisher = Taylor and Francis | date = 2008 | id = 9789791142199 }} * {{Cite book | title = Kitab Wafayat al-A‘yan: Ibn Khallikan's Biographical Dictionary | first = Ibnu | last = Khallikan | url = https://books.google.com/books?id=qQUVAAAAQAAJ&dq=Nafe&pg=PA556 | volume = 3 | others = ترجمو: بي. ميڪ-گلوڪن ڊي سلين | location = پيرس | publisher = بينجمن ڊوپراٽ | year = 1843 }} * {{The History of al-Tabari}} ==خارجي ڳنڍڻا== {{Wikisourcelang|ar|الموطأ|مالڪ بن انس}} * [http://www.muslimscholars.info/manage.php?submit=scholar&ID=20001 MuslimScholars.info تي سوانح] * [http://www.haqislam.org/imam-malik/ امام مالڪ جي زندگي] * [http://lostislamichistory.com/the-scholar-of-madinah/ Lost Islamic History تي امام مالڪ جي سوانح] * [https://web.archive.org/web/20070503073301/http://www.momin.ca/biographies/Imaam%20Malik.htm امام مالڪ جي سوانح] * [http://www.sunnah.org/publication/khulafa_rashideen/malik.htm امام مالڪ جي جامع سوانح] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110609220703/http://www.sunnah.org/publication/khulafa_rashideen/malik.htm |date=9 جون 2011}} * [https://web.archive.org/web/20101118121929/http://www.sunnipath.com/Library/Hadith/H0001P0000.aspx امام مالڪ جو الموطأ] * [http://www.muslimsofnorwich.org.uk نارويچ جا مسلمان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100828034457/http://www.muslimsofnorwich.org.uk/ |date=2010-08-28 }}، هڪ مالڪي برادري * {{in lang|fr}}: [https://web.archive.org/web/20151126044456/http://ecolemalekite.com/index.php/category/imam-malik/] [http://ecolemalekite.com/index.php/category/imam-malik/ امام مالڪ جي سوانح] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151126044456/http://ecolemalekite.com/index.php/category/imam-malik/ |date=2015-11-26 }} * {{in lang|fr}} [https://web.archive.org/web/20120526103047/http://www.at-tawhid.net/article-le-mode-de-vie-de-l-imam-malik-ibn-anas-abu-zahra-104634686.html امام مالڪ بن انس جي زندگيءَ جو انداز] * [http://islamicencyclopedia.org/public/index/topicDetail/id/450 مالڪ، امام بن انس مَالِك بن أَنَس]؛ مڪمل سوانح * [https://library.amauacademy.com/articles/the-maliki-school-imam-maliks-life-fiqh-and-influence/ امام مالڪ جي زندگي، فقه ۽ اثر] {{Maliki scholars}} {{Islamic Theology}} {{Maliki books}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Malik Ibn Anas}} [[Category:711 ڄمڻ]] [[Category:795 وفات]] [[Category:8هين صديءَ جا عرب ماڻهو]] [[Category:8هين صديءَ جا مسلمان الهيات دان]] [[Category:اموي خلافت جا عالم]] [[Category:عباسي خلافت جا عالم]] [[Category:عرب عالم]] [[Category:حديث جا مرتب ڪندڙ]] [[Category:مالڪي فقه جا عالم]] [[Category:مجدد]] [[Category:سني امام]] [[Category:اسلام جا سني عالم]] [[Category:تابع تابعين]] [[Category:جنت البقيع ۾ دفن ٿيل]] ==حوالا== 8qwdgriqb6gvq5d8bnqnuv3xvkb3z2x 0 90078 414901 407190 2026-09-26T03:16:03Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414901 wikitext text/x-wiki {{Infobox theologian | honorific_prefix = [[ريورنڊ]] [[ڊاڪٽر]] | name = مارٽن لوٿر | honorific_suffix = {{post-nominals|post-noms=[[سينٽ آگسٽين جو حڪم|OSA]]|size=100%}} | image = Lucas Cranach d.Ä. - Martin Luther, 1528 (Veste Coburg).jpg | caption = ''[[لوڪاس ڪراناخ بزرگ پاران مارٽن لوٿر جي تصوير|مارٽن لوٿر جي تصوير]]''، 1528ع | birth_name = مارٽن لوڊر | birth_date = 10 نومبر 1483ع | birth_place = [[آئزليبن]]، مانسفيلڊ ڪائونٽي، مقدس رومي سلطنت | death_date = {{death date and age|df=yes|1546|02|18|1483|11|10}} | death_place = آئزليبن، مانسفيلڊ ڪائونٽي، مقدس رومي سلطنت | education = [[ارفرٽ يونيورسٽي]] (''[[بيچلر آف آرٽس|آرٽيم بيڪالوريوس]]''، 1502ع؛ ''[[ماسٽر آف آرٽس|آرٽيم ميجسٽر]]''، 1505ع)<br />[[وٽنبرگ يونيورسٽي]] (''[[بيچلر آف ٿيالاجي|ببليڪس بيڪالوريوس]]''، [[بائبلي اڀياس|بائيبل]] ۾، 1508ع؛ ''[[بيچلر آف ٿيالاجي|سينٽينشياريس بيڪالوريوس]]''، ''[[سينٽينسز]]'' ۾، 1509ع؛ ''[[ڊاڪٽر آف ٿيالاجي|ٿيولوجيئي ڊاڪٽر]]''، بائيبل ۾، 1512ع) | titles = {{hlist|[[پادري]]|[[علم الٰهيات|عالمِ الٰهيات]]|ليکڪ|[[حمدنويس]]}} | module2 = {{Ordination | embed = yes | name = مارٽن لوٿر | denomination = ڪيٿولڪ | ordained deacon by = يوهانس (يا يوهان) بونيمِلش فون لاسفي، [[مينز جي رومن ڪيٿولڪ ڊائيوسز|مينز جي ميٽروپوليٽن آرچ ڊائيوسز]] جو معاون بشپ | date of diaconal ordination = 27 فيبروري 1507ع | place of diaconal ordination = [[ارفرٽ گرجا گهر|سينٽ ميري جو ڪئٿيڊرل گرجا گهر]]، [[ارفرٽ]]، مقدس رومي سلطنت | ordained priest by = هائيرونيمس (يا جيروم) شولٽس {{post-nominals|post-noms=[[پريمونسٽريٽينشنس|OPraem]]}}، [[برانڊنبرگ جي ڊائيوسز]] جو بشپ | date of priestly ordination = 3/4 اپريل 1507ع | place of priestly ordination = سينٽ ميري جو ڪئٿيڊرل گرجا گهر، ارفرٽ، مقدس رومي سلطنت }} | spouse = {{marriage|[[ڪيٿارينا فون بورا]]|1525}} | children = {{hlist|هانس (يوهانس)|[[ايلزبيٿ لوٿر|ايلزبيٿ]]|[[مگدالينا لوٿر|مگدالينا]]|مارٽن|[[پال لوٿر|پال]]|مارگريٿي}} | signature = Martin Luther Signature.svg | era = [[نشاتِ ثانيه]] | tradition_movement = {{Tree list}} * [[اصلاح]] ** [[لوٿرائيت]] {{tree list/end}} | main_interests = {{hlist|[[عيسائي علم الٰهيات#تمهيديات: عيسائي علم الٰهيات جو بنيادي ماخذ طور صحيفا|تمهيديات]]|[[نجاتيات]]}} | module = {{Infobox religious biography | embed = yes | background = #F3E5AB | religion = [[عيسائيت]] | church = | denomination = [[پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ]] ([[لوٿرائي]]) }} }} '''مارٽن لوٿر''' ({{IPAc-en|ˈ|l|uː|θ|ər}} {{respell|LOO|thər}};<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/martin%20luther "Luther"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141227044730/http://dictionary.reference.com/browse/martin%20luther |date=27 December 2014 }}. ''[[رينڊم هائوس ويبِسٽرز اَن اَبريجڊ ڊڪشنري]]''.</ref> {{IPA|de|ˈmaʁtiːn ˈlʊtɐ|lang|De-Martin Luther.ogg}}؛ 10 نومبر 1483<ref>تنهن هوندي به، لوٿر پاڻ سمجهندو هو ته سندس پيدائش 1484ع ۾ ٿي هئي. {{cite book|last1=Hendrix|first1=Scott H.|title=Martin Luther: Visionary Reformer|date=2015|publisher=[[ييل يونيورسٽي پريس]]|page=17|url=https://books.google.com/books?id=NHKhCgAAQBAJ&pg=PA17|access-date=12 November 2017|isbn=978-0-300-16669-9}}</ref> – 18 فيبروري 1546ع) هڪ جرمن پادري، [[الٰهيات دان]]، ليکڪ، [[حمد نويس]]، پروفيسر ۽ اڳوڻو [[آگسٽيني راهب]] هو.<ref>لوٿر پاڻ کي سدائين اڳوڻو راهب سڏيندو هو. مثال طور: "جڏهن مان اڳ راهب هوس، تڏهن مون کي اميد هوندي هئي ته مان روزن، [[دعا]]ئن ۽ جاڳڻين جي ذريعي، جن سان مان پنهنجي جسم کي اهڙي ريت تڪليف ڏيندو هوس جو رحم اچي وڃي، پنهنجي ضمير کي مطمئن ڪري سگهندس. پر جيترو وڌيڪ مان محنت ڪندو هوس، اوترو ئي گهٽ سڪون ۽ اطمينان محسوس ڪندو هوس؛ ڇاڪاڻ⁠تہ حقيقي نور منهنجين اکين کان هٽايو ويو هو." Martin Luther, Lectures on Genesis: Chapters 45–50, ed. Jaroslav Jan Pelikan, Hilton C. Oswald, and Helmut T. Lehmann, vol. 8 ''Luther's Works''. (Saint Louis: Concordia Publishing House, 1999), 5:326.</ref> لوٿر [[پروٽيسٽنٽ سڌاري]] جي بنيادي شخصيت هو، ۽ سندس الٰهياتي عقيدا [[لوثريت]] جي بنياد بڻيا. کيس [[مغربي تهذيب جي تاريخ|مغربي]] ۽ [[عيسائيت جي تاريخ]] جي سڀ کان وڌيڪ اثرائتين شخصيتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |last=Hillerbrand |first=Hans J. |date=14 February 2024 |title=Martin Luther |url=https://www.britannica.com/biography/Martin-Luther |access-date=29 March 2024 |publisher=Encyclopædia Britannica}}</ref><ref>{{Cite book |last=Nelson |first=Robert H. |url=https://books.google.com/books?id=MdoKEAAAQBAJ&pg=PA64 |title=Lutheranism and the Nordic Spirit of Social Democracy: A Different Protestant Ethic |publisher=Aarhus University Press |year=2017 |isbn=9788771844160 |page=64}}</ref> [[آئسليبن]] ۾ ڄاول لوٿر کي 1507ع ۾ [[ڪيٿولڪ چرچ ۾ پادريت|پادري]] مقرر ڪيو ويو. هن [[رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي ڪيترين ئي تعليمات ۽ عملن کي رد ڪري ڇڏيو، خاص طور تي [[بخشش نامن]] ۽ پوپ جي اختيار بابت نظرين کي. لوٿر 1517ع ۾ پنهنجي تصنيف ''[[پچانوَي مقالا]]'' وسيلي انهن معاملن تي بين الاقوامي بحث جي شروعات ڪئي. 1520ع ۾ [[پوپ ليو ڏهون]] لوٿر کان مطالبو ڪيو ته هو پنهنجون سڀئي تحريرون واپس وٺي، پر جڏهن لوٿر انڪار ڪيو ته کيس جنوري 1521ع ۾ [[ڪيٿولڪ چرچ مان اخراج]] ڪيو ويو. ساڳئي سال [[مقدس رومي سلطنت]] جي شهنشاهه [[چارلس پنجون، مقدس رومي شهنشاهه|چارلس پنجون]]، [[ورمز جي مجلس]] ۾ لوٿر کي قانون کان ٻاهر قرار ڏنو. 1546ع ۾ لوٿر جي وفات وقت به سندس اخراج وارو حڪم برقرار هو. لوٿر سيکاريو ته [[جواز (الٰهيات)|نجات لاءِ خدا وٽ مقبوليت]] ڪنهن انسان جي عملن، ارادن يا لياقت سان حاصل نٿي ٿئي. سندس تبليغ موجب اها رڳو خدا جي [[الٰهي فضل#پروٽيسٽنٽ سڌاري ۾ فضل|فضل]] جي مفت عطا آهي، جيڪا مؤمن کي [[مونرجزم|صرف]] [[عيسيٰ]] تي [[عيسائيت ۾ ايمان#لوثريت|ايمان]] جي وسيلي ملي ٿي. لوٿر جو خيال هو ته [[نيڪ عمل]] زنده ايمان جو لازمي ڦل آهن ۽ [[عيسائيت ۾ تقديس|تقديس]] جي عمل جو حصو آهن.<ref name="Schreiner2015">{{cite book |last1=Schreiner |first1=Thomas R. |title=Faith Alone---The Doctrine of Justification: What the Reformers Taught...and Why It Still Matters |date=15 September 2015 |publisher=Zondervan Academic |isbn=978-0-310-51579-1 |page=40 |quote=Luther insists that good works cannot be understood as the cause or ground of justification. McGrath summarizes Luther's position, "works are a condition, but not a cause of salvation." The word "condition" is acceptable if one understands works as the fruit or evidence of justification.}}</ref><ref name="Laffin2016">{{cite book |last1=Laffin |first1=Michael Richard |title=The Promise of Martin Luther's Political Theology: Freeing Luther from the Modern Political Narrative |date=20 October 2016 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-0-567-66990-2 |page=153 |quote=When Luther speaks of sanctification, he includes in this what has traditionally been referred to as the doctrine of the three estates. In sanctification our affections are conformed to Christ, and this formation occurs through suffering the divine activity in the estates of the ''ecclesia'', ''oeconomia'', and ''politia''. In sanctification our affections and perceptions are transformed so that we may come to recognize and explore the will of God. Herein lies a major, and often overlooked, part of the topography of Luther's theology that presses back against the oversimplistic reduction of his thought to "justification by faith alone." Rather, in the estates we see that sanctification plays a significant role in the overall grammar of Luther's theology. As Bernd Wannenwetsch argues, "Sanctification for Luther is not just a matter of faith, but a matter of faith ''and'' created orders, or more precisely of ''faith that is exercised in love within the divinely assigned spheres of social life'', politics, economics and religion (cf. WA16: 'in talibus ordinationibus exercere ceritatem')."}}</ref> لوٿر جي [[مارٽن لوٿر جي الٰهيات|الٰهيات]] پوپ ۽ بشپن جي اختيار ۽ منصب کي هن بنياد تي چئلينج ڪيو ته [[بائبل#عيسائي بائبلون|بائبل]] ئي انجيل بابت [[وحي]] وسيلي نازل ٿيل خدائي علم جو [[صرف صحيفو]] ذريعو آهي،<ref>Ewald M. Plass, ''What Luther Says'', 3 vols., (St. Louis: CPH, 1959), 88, no. 269; M. Reu, ''Luther and the Scriptures'', (Columbus, Ohio: Wartburg Press, 1944), 23.</ref> ۽ هن [[ڪهانت پرستي]] (اهو عقيدو ته خدا ۽ انسانن جي وچ ۾ لازمي طور پادري وچولو هجي) جي مخالفت ڪئي؛ سندس خيال هو ته سڀئي بپتسما ورتل عيسائي [[پروٽيسٽنٽ ازم ۾ عام پادريت#تاريخ|مقدس پادريت]] جا حصيدار آهن.<ref>Luther, Martin. ''Concerning the Ministry'' (1523), tr. Conrad Bergendoff, in Bergendoff, Conrad (ed.) ''Luther's Works''. Philadelphia: Fortress Press, 1958, 40:18 ff.</ref> جيڪي ماڻهو انهن تعليمات، ۽ لوٿر جي ٻين وسيع نظرين، سان پاڻ کي وابسته ڪن ٿا، تن کي لوٿرن سڏيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ لوٿر جو اصرار هو ته ''عيسائي'' يا ''انجيلي'' (جرمن: ''evangelisch'') ئي مسيح تي ايمان آڻيندڙ ماڻهن لاءِ واحد قابلِ قبول نالا آهن. [[لوٿر بائبل|لوٿر جي جرمن ٻوليءَ ۾ بائبل جي ترجمي]] بائبل کي عام ماڻهن لاءِ تمام گهڻو وڌيڪ دستياب بڻايو، جنهن چرچ ۽ [[جرمن ثقافت]] ٻنهي تي وڏو اثر ڇڏيو. ان جرمن ٻوليءَ جي هڪ معياري صورت جي ترقي کي هٿي ڏني، ترجمي جي فن ۾ ڪيترائي اصول شامل ڪيا،<ref>Fahlbusch, Erwin and Bromiley, Geoffrey William. ''The Encyclopedia of Christianity''. Grand Rapids, MI: Leiden, Netherlands: Wm. B. Eerdmans; Brill, 1999–2003, 1:244.</ref> ۽ هڪ انگريزي ترجمي، [[ٽنڊيل بائبل]]، جي تياري تي به اثر وڌو.<ref name="Tyndale">''Tyndale's New Testament'', trans. from the Greek by William Tyndale in 1534 in a modern-spelling edition and with an introduction by David Daniell. New Haven, CT: [[Yale University]] Press, 1989, ix–x.</ref> سندس مذهبي حمدن [[براعظم يورپ جي حمد سرائي#سڌاري وارو دور|پروٽيسٽنٽ گرجائن ۾ اجتماعي گيت ڳائڻ]] جي روايت جي ترقي تي اثر وڌو.<ref name="Bainton269">[[Roland Bainton|Bainton, Roland]]. ''Here I Stand: a Life of Martin Luther''. New York: Penguin, 1995, 269.</ref> سندس شادي [[ڪاتارينا فون بورا]]، جيڪا اڳ نَن (راهبه) هئي، سان ٿي، جنهن [[روحاني اڳواڻن جي شادي]] لاءِ هڪ نمونو قائم ڪيو، ۽ ان سان پروٽيسٽنٽ [[عيسائي مذهبي اڳواڻ|مذهبي خادمن]] کي شادي ڪرڻ جي اجازت ملي.<ref name="Bainton223">Bainton, Roland. ''Here I Stand: a Life of Martin Luther''. New York: Penguin, 1995, p. 223.</ref> پنهنجين ٻن بعد وارين تصنيفن، جهڙوڪ ''[[يهودين ۽ سندن ڪوڙ بابت]]''، ۾ لوٿر سخت [[مذهبي يهود دشمني|يهود دشمن]] خيال ظاهر ڪيا، جن ۾ هن [[يهودي]]ن کي ملڪ مان ڪڍڻ ۽ [[عبادت خانو|يهودي عبادت خانن]] کي ساڙڻ جو مطالبو ڪيو.<ref>Hendrix, Scott H. [http://www.luthersem.edu/word&world/Archives/3-4_Luther/3-4_Hendrix.pdf "The Controversial Luther"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110302005613/http://www2.luthersem.edu/word%26world/Archives/3-4_Luther/3-4_Hendrix.pdf |date=2011-03-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110302005613/http://www2.luthersem.edu/word%26world/Archives/3-4_Luther/3-4_Hendrix.pdf |date=2 March 2011 }}, ''Word & World'' 3/4 (1983), Luther Seminary, St. Paul, MN. Also see Hillerbrand, Hans. [http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol0521816483_CCOL0521816483A018 "The legacy of Martin Luther"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716031045/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol0521816483_CCOL0521816483A018 |date=16 July 2011 }}, in Hillerbrand, Hans & McKim, Donald K. (eds.) ''The Cambridge Companion to Luther''. Cambridge University Press, 2003.</ref> انهن تصنيفن ۾ [[رومن ڪيٿولڪ]]، [[انابپتسما پسند]] ۽ [[اصلاح کان پوءِ غير تثليثي عيسائي|غير تثليثي عيسائين]] کي پڻ نشانو بڻايو ويو.<ref>Schaff, Philip: ''History of the Christian Church, Vol. VIII: Modern Christianity: The Swiss Reformation'', William B. Eerdmans Pub. Co., Grand Rapids, Michigan, US, 1910, page 706.</ref> 1523ع ۾ لوٿر لکيو ته حضرت عيسيٰ مسيح هڪ يهودي طور پيدا ٿيو هو، تنهن ڪري يهودين سان بدسلوڪي کان پاسو ڪرڻ گهرجي، ۽ سندن تبديليءَ لاءِ کين اهو ثابت ڪرڻ گهرجي ته [[قديم عهدنامو]] حضرت عيسيٰ مسيح ڏانهن اشارو ڪري ٿو. پر جيئن جيئن سڌاري جي تحريڪ اڳتي وڌندي وئي، تيئن تيئن لوٿر کي وڏي پيماني تي يهودين جي عيسائيت قبول ڪرڻ جي اميد ختم ٿيندي وئي. زندگيءَ جي آخري سالن ۾، جڏهن سندس صحت به خراب ٿيندي وئي، تڏهن هو يهودين ڏانهن وڌيڪ سخت لهجي وارو ٿي ويو، ۽ انهن خلاف اهڙي زهريلي ٻولي استعمال ڪيائين، جهڙي اڳ هو انابپتسما پسندن، [[الرخ زونگلي]] ۽ [[اصلاحي دور جي پاپائيت|پوپ]] خلاف استعمال ڪري چڪو هو.<ref>Hendrix, Scott H. ...</ref> جيتوڻيڪ لوٿر يهودين جي قتل جي حمايت نه ڪئي هئي،<ref>Martin Brecht, ''Martin Luther'' (Minneapolis: Fortress Press, 1985–1993), 3:336.</ref><ref>Luther's letter to Rabbi Josel as cited by Gordon Rupp, ''Martin Luther and the Jews'' (London: The Council of Christians and Jews, 1972), 14...</ref><ref>{{Cite web |last=Sydow |first=Michael |date=1 December 1999 |title=Journal of Theology: Martin Luther, Reformation Theologian and Educator |url=http://clclutheran.org/library/jtheo_arch/jtdec1999.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928132039/http://clclutheran.org/library/jtheo_arch/jtdec1999.pdf |archive-date=28 September 2007 |access-date=17 May 2022}}</ref>، پر ڪجهه مورخن جو خيال آهي ته سندس بيان بازي [[جرمني ۾ يهود دشمني]] کي هٿي ڏني ۽ صدين پوءِ [[نازي پارٽي]] جي ظهور لاءِ ذهني فضا پيدا ڪرڻ ۾ مددگار ثابت ٿي.<ref name="Wallman1">"The assertion that Luther's expressions of anti-Jewish sentiment have been of major and persistent influence in the centuries after the Reformation..."</ref><ref>For similar views, see: * Berger, Ronald. ''Fathoming the Holocaust: A Social Problems Approach'' ... * [[Paul Lawrence Rose|Rose, Paul Lawrence]]. ... * [[William Shirer|Shirer, William]]. ... * [[Paul Johnson (writer)|Johnson, Paul]]. ... * [[Leon Poliakov|Poliakov, Leon]]. ... * [[Michael Berenbaum|Berenbaum, Michael]]. ...</ref><ref name="Grunberger1971">[[Richard Grunberger|Grunberger, Richard]]. ''The 12-Year Reich: A Social History of Nazi Germany 1933–1945'' (NP:Holt, Rinehart and Winston, 1971), 465.</ref> ==ابتدائي زندگي ۽ تعليم== ===پيدائش ۽ شروعاتي زندگي<!--'Hans Luther (15th century)' redirects here-->=== [[File:Hans and Margarethe Luther, by Lucas Cranach the Elder.jpg|thumb|left|upright=0.8|لوٿر جي والدين، هانس ۽ مارگريٿي لوٿر جا پورٽريٽ، [[لوڪاس ڪراناخ دي ايلڊر]] پاران، 1527ع]] [[File:Augustinerkloster Erfurt 19-05-2011 DSCF6253.jpg|thumb|upright=0.8|left|جولاءِ 1505ع ۾، لوٿر [[سينٽ آگسٽين جي خانقاهه (ارفرٽ)|سينٽ آگسٽين جي خانقاهه]] ۾ [[ارفرٽ]] ۾ داخل ٿيو.]] {{Protestantism}} {{Lutheranism}} [[File:Lutherhaus, Wittenberg.jpg|thumb|[[ويٽنبرگ يونيورسٽي]] ۾ لوٿر جي رهائش، جتي هن 1508ع ۾ [[الهيات]] پڙهائڻ شروع ڪئي.]] [[File:Lucas Cranach the Elder - Martin Luther, Bust in Three-Quarter View - Google Art Project.jpg|thumb|upright|1520ع ۾ [[راهب]] جي حيثيت سان لوٿر جي هڪ نقاشي، جنهن ۾ سندس [[ٽانشور]] ڏيکاريل آهي.]] مارٽن لوٿر 10 نومبر 1483ع تي هانس لوڊر (يا لوڌر، جيڪو پوءِ لوٿر سڏجڻ لڳو)<ref name=Marty1>[[Martin E. Marty|Marty, Martin]]. ''Martin Luther''. Viking Penguin, 2004, p. 1.</ref> ۽ سندس زال مارگريٿي (ڄائي لينڊيمان) جي گهر [[آئسليبن]]، [[مانسفيلڊ جي ڪائونٽي]]، [[مقدس رومي سلطنت]] ۾ ڄائو. لوٿر کي ٻئي ڏينهن صبح [[بپتسما]] ڏنو ويو، جيڪو [[مارتن آف ٽورز]] جي [[مقدسن جي تقويم|عيد واري ڏينهن]] هو.{{citation needed|date=January 2026}} 1484ع ۾ سندس خاندان [[مانسفيلڊ]] منتقل ٿيو، جتي سندس پيءُ ٽامي جي کاڻين ۽ ڌات ڳارڻ وارن ڪارخانن جو ليز هولڊر هو<ref name=Brecht3>[[Martin Brecht|Brecht, Martin]]. ''Martin Luther''. tr. James L. Schaaf, Philadelphia: Fortress Press, 1985–93, 1:3–5.</ref> ۽ مقامي ڪائونسل ۾ شهرين جي چئن نمائندن مان هڪ طور خدمتون سرانجام ڏيندو هو؛ 1492ع ۾ هو شهر جو ڪائونسلر چونڊيو ويو.<ref>{{Cite encyclopedia | url=https://www.britannica.com/biography/Martin-Luther | title=Martin Luther &#124; Biography, Reformation, Works, & Facts| encyclopedia=Encyclopedia Britannica| date=17 May 2023}}</ref><ref name=Marty1/> لوٿر بابت ماهر [[مارٽن اي. مارٽي]]، لوٿر جي ماءُ کي "واپاري طبقي سان واسطو رکندڙ ۽ وچولي حيثيت واري، سخت محنت ڪندڙ عورت" طور بيان ڪري ٿو، جيڪو لوٿر جي انهن مخالفن جي دعوائن جي ابتڙ آهي، جيڪي کيس بدڪار عورت يا غسل خاني جي خدمتگار سڏيندا هئا.<ref name=Marty1/> لوٿر جا ڪيترائي ڀائر ۽ ڀينرون هيون، ۽ معلوم آهي ته هو خاص طور پنهنجي ڀاءُ جيڪوب سان گهڻو ويجهو هو.<ref name=Marty3>[[Martin E. Marty|Marty, Martin]]. ''Martin Luther''. Viking Penguin, 2004, p. 3.</ref> ===تعليم=== هانس جي پڪي خواهش هئي ته سندس وڏو پٽ مارٽن وڪيل بڻجي. تنهن ڪري هن کيس پهرين مانسفيلڊ جي لاطيني اسڪولن ۾ موڪليو، پوءِ 1497ع ۾ [[ماگڊيبرگ]] موڪليو، جتي هن [[برادرن آف دي ڪامن لائيف]] جي هلائيندڙ هڪ اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪئي، جيڪو عام مذهبي ماڻهن جي هڪ جماعت هلائيندي هئي، ۽ پوءِ 1498ع ۾ [[آئزناخ]] ويو.<ref name=RuppEB>[[Gordon Rupp|Rupp, Ernst Gordon]]. "Martin Luther," ''Encyclopædia Britannica'', accessed 2006.</ref> انهن ٽنهي اسڪولن ۾ [[ٽرائيوئم]] پڙهايو ويندو هو، جنهن ۾ [[گرامر]]، [[منطق]] ۽ [[خطابت]] شامل هئا. لوٿر بعد ۾ انهن اسڪولن جي تعليم کي [[برزخ]] ۽ [[دوزخ]] سان تشبيهه ڏني.<ref name=Marty2>[[Martin E. Marty|Marty, Martin]]. ''Martin Luther''. Viking Penguin, 2004, pp. 2–3.</ref> 1501ع ۾، جڏهن سندس عمر 17 سال هئي، لوٿر [[ارفرٽ يونيورسٽي]] ۾ داخل ٿيو، جنهن کي هن بعد ۾ "شراب خانو ۽ بدڪارن جو گهر" قرار ڏنو.<ref name=Marty4>[[Martin E. Marty|Marty, Martin]]. ''Martin Luther''. Viking Penguin, 2004, p. 4.</ref> کيس صبح جو چارين وڳي اٿاريو ويندو هو ته جيئن "رٽي تي ٻڌل تعليم ۽ اڪثر ٿڪائيندڙ روحاني مشقن" وارو ڏينهن شروع ڪري سگهي.<ref name=Marty4/> هن 1505ع ۾ ماسٽر جي ڊگري حاصل ڪئي.<ref name=Marty5>[[Martin E. Marty|Marty, Martin]]. ''Martin Luther''. Viking Penguin, 2004, p. 5.</ref> پنهنجي پيءُ جي خواهش مطابق، لوٿر قانون جي تعليم ۾ داخلا ورتي، پر تقريباً فوراً ئي اها ڇڏي ڏنائين، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ قانون هڪ غير يقيني پيشو هو.<ref name=Marty5/> ان جي بدران هن زندگيءَ بابت يقين حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ [[الهيات]] ۽ فلسفي ڏانهن مائل ٿيو. هن [[ارسطو]]، [[وليم آف آڪهم]] ۽ [[گيبريل بيل]] جي فڪر ۾ خاص دلچسپي ورتي.<ref name=Marty5/> هن تي سندس ٻن استادن، [[بارٿولومائوس آرنالڊي فان اوزنگن]] ۽ جوڊوڪس ٽروٽفيٽر، جو گهرو اثر ٿيو، جن کيس سيکاريو ته وڏن کان وڏن مفڪرن تي به بنا جاچ جي ڀروسو نه ڪيو وڃي<ref name=Marty5/> ۽ هر ڳالهه کي پنهنجي ذاتي تجربي سان پرکيو وڃي.<ref name=Marty6>[[Martin E. Marty|Marty, Martin]]. ''Martin Luther''. Viking Penguin, 2004, p. 6.</ref> لوٿر لاءِ فلسفو اطمينان بخش نه رهيو، ڇاڪاڻ ته اهو عقل جي استعمال بابت ته اعتماد ڏيندو هو، پر خدا سان محبت بابت ڪا يقين ڏياريندڙ ڳالهه نه ڪندو هو، جڏهن ته لوٿر جي نظر ۾ اها وڌيڪ اهم هئي. سندس خيال موجب، رڳو عقل انسان کي خدا تائين نه پهچائي سگهندو هو، ۽ انهيءَ سبب هن جي ارسطو سان محبت ۽ نفرت جو گڏيل لاڳاپو پيدا ٿيو، ڇاڪاڻ ته ارسطو عقل تي تمام گهڻو زور ڏيندو هو.<ref name=Marty6/> لوٿر جي نظر ۾ عقل انسانن ۽ ادارن تي سوال اٿارڻ لاءِ ته استعمال ٿي سگهي ٿو، پر خدا تي نه. سندس عقيدي موجب انسان خدا کي صرف خدائي [[وحي]] ذريعي سڃاڻي سگهي ٿو، ۽ انهيءَ ڪري هو آهستي آهستي صحيفي کي سڀ کان وڌيڪ اهميت ڏيڻ لڳو.<ref name=Marty6/> ==رهباني ۽ علمي زندگي== ٻه مشهور روايتون مارٽن لوٿر جي اوچتي فيصلي بابت بيان ڪن ٿيون ته هو راهب ڇو بڻيو. ميلانڪٽهن جي بيان موجب، لوٿر پنهنجي يونيورسٽي جي دوست هيرونيمس بُنٽز جي اوچتي وفات کان شديد صدمو کاڌو.<ref>{{cite book |last1=Mackinnon |first1=James |title=Luther and the reformation |date=1925 |publisher=London; New York : Longmans, Green, and Co. |url=https://archive.org/details/lutherreformatio0000mack}}</ref>{{rp|33}} هن جي موت جو سبب مختلف نمونن سان بيان ڪيو ويو آهي، جن ۾ وڄ ڪرڻ، طاعون، [[پلورسي]]، يا ايتري قدر جو اهو به چيو ويو آهي ته لوٿر کيس مقابلي واري جنگ (ڊيوئل) ۾ قتل ڪيو هو.<ref>{{cite book |last1=Posset |first1=Franz |title=The Front-Runner of the Catholic Reformation |date=2 March 2017 |publisher=Routledge |isbn=978-1-351-88931-5 |edition=0 |doi=10.4324/9781315239521 |url=https://doi.org/10.4324/9781315239521}}</ref> ٻي روايت موجب، 2 جولاءِ 1505ع تي، جڏهن لوٿر گهر مان موٽي گهوڙي تي سوار ٿي يونيورسٽي ڏانهن وڃي رهيو هو، ته هڪ سخت طوفان دوران سندس ويجهو وڄ ڪري. بعد ۾ هن پنهنجي پيءُ کي ٻڌايو ته هو موت ۽ خدائي فيصلي کان ايترو ته خوفزده ٿي ويو جو رڙ ڪري چيائين: "مدد! [[سينٽ اينا|سينٽ انا]]، مان راهب بڻجندس!"<ref name=Brecht48>Brecht, Martin. ''Martin Luther''. tr. James L. Schaaf, Philadelphia: Fortress Press, 1985–93, 1:48.</ref><ref>{{Cite book|title=Google Books Archive of Martin Luther: His road to Reformation, 1483–1521 (By Martin Brecht)|url=https://books.google.com/books?id=hH6nI6Q6qBIC&q=Martin%20Luther%3A%20His%20road%20to%20Reformation%2C%201483-1521%20%20By%20Martin%20Brecht%20Help%20me%20saint%20Anne%20I%20will%20become%20a%20monk&pg=PA48|access-date=14 May 2015|isbn=978-1-4514-1414-1|last1=Brecht|first1=Martin|year=1985| publisher=Fortress Press }}</ref> لوٿر هن مدد لاءِ ڪيل پڪار کي اهڙو قسم سمجهيو، جنهن کي هو ڪڏهن به ٽوڙي نٿو سگهي. تنهن ڪري هن يونيورسٽي ڇڏي، پنهنجا ڪتاب وڪڻي ڇڏيا، ۽ 17 جولاءِ 1505ع تي [[سينٽ آگسٽين جي خانقاهه (ارفرٽ)|سينٽ آگسٽين جي خانقاهه]] ۾ [[ارفرٽ]] ۾ داخل ٿيو.<ref>Schwiebert, E.G. ''Luther and His Times''. St. Louis: Concordia Publishing House, 1950, 136.</ref> سندس هڪ دوست اهو فيصلو ٻن ويجهن دوستن جي وفات سبب پيدا ٿيل غم سان منسوب ڪيو. خود لوٿر به ان جدائيءَ سبب ڏکاري نظر آيو. جيڪي ماڻهو سندس الوداعي دعوت ۾ موجود هئا، سي کيس بليڪ ڪلواسٽر جي دروازي تائين ڇڏڻ آيا. هن کين چيو، "اڄ توهان مون کي ڏسي رهيا آهيو، ان کان پوءِ شايد وري ڪڏهن به نه."<ref name=Marty6/> سندس پيءُ هن فيصلي تي سخت ناراض ٿيو، ڇاڪاڻ ته سندس نظر ۾ اها لوٿر جي تعليم جي ضايع ٿيڻ برابر هئي.<ref name=Marty7>[[Martin E. Marty|Marty, Martin]]. ''Martin Luther''. Viking Penguin, 2004, p. 7.</ref> ===آگسٽيني راهب=== [[File:Portrait of Martin Luther as an Augustinian Monk.jpg|thumb|upright|لوٿر جي وفات کان پوءِ ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ کيس [[آرڊر آف سينٽ آگسٽين|آگسٽيني]] راهب طور ڏيکاريو ويو آهي.<ref>{{Cite journal |last=Schwiebert |first=Ernest G |date=Mar 1948 |title=The Reformation from a New Perspective. |url=https://www.jstor.org/stable/3160546 |journal=Church History |volume=17 |issue=1 |page=16 |doi=10.2307/3160546 |jstor=3160546 |url-access=subscription }}</ref>]] لوٿر پاڻ کي مڪمل طور [[آرڊر آف سينٽ آگسٽين|آگسٽيني جماعت]] لاءِ وقف ڪري ڇڏيو. هن [[روزو]] رکڻ، ڊگها ڪلاڪ [[دعا]] ڪرڻ، [[زيارت]] ڪرڻ ۽ بار بار [[اعترافِ گناهه]] ڪرڻ ۾ پاڻ کي مشغول رکيو.<ref name=Bainton40>Bainton, Roland. ''Here I Stand: a Life of Martin Luther''. New York: Penguin, 1995, 40–42.</ref> لوٿر پنهنجي زندگيءَ جي هن دور کي شديد روحاني مايوسيءَ وارو زمانو قرار ڏنو. سندس لفظ هئا: "مون مسيح، جيڪو نجات ڏيندڙ ۽ تسلي ڏيندڙ آهي، سان پنهنجو تعلق وڃائي ڇڏيو، ۽ کيس پنهنجي غريب روح جو قيدبان ۽ جلاد بڻائي ڇڏيو."<ref name=Kittelson79>Kittelson, James. ''Luther The Reformer''. Minneapolis: Augsburg Fortress Publishing House, 1986, 79.</ref> سندس سربراهه ۽ اعتراف ٻڌندڙ [[يوهان فان شٽائوپٽز]] اهو محسوس ڪيو ته لوٿر کي حد کان وڌيڪ پنهنجي اندر جهاتي پائڻ کان هٽائڻ لاءِ وڌيڪ مصروفيت جي ضرورت آهي، تنهن ڪري هن کيس علمي زندگي اختيار ڪرڻ جو حڪم ڏنو.<ref>{{Cite book |last=Lindberg |first=Carter |title=The European reformations |url=https://archive.org/details/europeanreformat03edcart |date=2021 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-119-64081-3 |edition=3rd |location=Chichester, United Kingdom Hoboken, New Jersey |pages=[https://archive.org/details/europeanreformat03edcart/page/53 53]}}</ref> 3 اپريل 1507ع تي، [[برانڊنبرگ جي شهزادي-بشپ جي علائقي|برانڊنبرگ]] جي بشپ جيروم شلٽز، لوٿر کي [[ارفرٽ ڪيٿيڊرل]] ۾ رسمي طور پادريت عطا ڪئي.{{citation needed|date=January 2026}} ===ويٽنبرگ يونيورسٽي=== ايندڙ سال، يعني 1508ع ۾، لوٿر [[ويٽنبرگ يونيورسٽي]] ۾ [[الهيات]] پڙهائڻ شروع ڪئي.<ref name=Bainton44>Bainton, Roland. ''Here I Stand: a Life of Martin Luther''. New York: Penguin, 1995, 44–45.</ref> هن 9 مارچ 1508ع تي بائبلي مطالعي ۾ بيچلر جي ڊگري حاصل ڪئي، ۽ 1509ع ۾ [[سينٽينس]] بابت، جيڪا [[پيٽر لومبارڊ]] جي تصنيف هئي، ٻي بيچلر ڊگري حاصل ڪئي.<ref name=Brecht93>Brecht, Martin. ''Martin Luther''. tr. James L. Schaaf, Philadelphia: Fortress Press, 1985–93, 1:93.</ref> 19 آڪٽوبر 1512ع تي کيس [[ڊاڪٽر آف الهيات]] جي ڊگري عطا ڪئي وئي.{{citation needed|date=January 2026}} 21 آڪٽوبر 1512ع تي لوٿر کي [[ويٽنبرگ يونيورسٽي]] جي الهياتي فئڪلٽي جي سينيٽ جو ميمبر بڻايو ويو،<ref name="Brecht12">Brecht, Martin. ''Martin Luther''. tr. James L. Schaaf, Philadelphia: Fortress Press, 1985–93, 1:112–127.</ref> جتي هن [[يوهان فان شٽائوپٽز]] جي جاءِ تي الهيات جي ڪرسي سنڀالي.<ref>{{cite book |last=Hendrix |first=Scott H. |year=2015 |title=Martin Luther: Visionary Reformer |url=https://archive.org/details/martinluthervisi0000hend |place=New Haven, CT |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-16669-9 |page=[https://archive.org/details/martinluthervisi0000hend/page/44 44]}}</ref> هن پنهنجي باقي سڄي علمي زندگي ويٽنبرگ ۾ انهيءَ عهدي تي گذاري.{{citation needed|date=January 2026}} 1515ع ۾ لوٿر کي [[سيڪسني]] ۽ [[ٿورنگيا]] جو علائقائي [[وائڪر]] مقرر ڪيو ويو، جنهن تحت کيس پنهنجي صوبي جي يارهن خانقاهن جو دورو ڪري انهن جي نگراني ڪرڻي پوندي هئي.<ref>{{cite book |last=Hendrix |first=Scott H. |year=2015 |title=Martin Luther: Visionary Reformer |url=https://archive.org/details/martinluthervisi0000hend |place=New Haven, CT |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-16669-9 |page=[https://archive.org/details/martinluthervisi0000hend/page/45 45]}}</ref> ==بعد واري زندگي ۽ اصلاحي تحريڪ== ===زبور بابت ليڪچر ۽ ايمان وسيلي راستبازي=== {{Main|Sola fide}} [[File:Luther at Erfurt - Justification by Faith.jpg|thumb|upright|''ارفرٽ ۾ لوٿر''، 1861ع ۾ [[جوزف نوئل پيٽن]] جو ٺاهيل پورٽريٽ، جنهن ۾ لوٿر کي ''[[سولا فيدي]]''، يعني صرف ايمان وسيلي راستبازي، جو عقيدو دريافت ڪندي ڏيکاريو ويو آهي.]] 1510ع کان 1520ع تائين لوٿر [[زبور]]، [[عبرانيون ڏانهن خط]]، [[رومين ڏانهن خط]] ۽ [[گلاتين ڏانهن خط]] تي ليڪچر ڏنا. جڏهن هو بائبل جي انهن حصن جو مطالعو ڪري رهيو هو، جزوي طور [[ايراسمس]] جي نئين [[Novum Instrumentum omne#Examples|حاشين واري ترجمي]] جي مدد سان، تڏهن هن ڏٺو ته چرچ [[توبهه]] ۽ [[راستبازي]] جهڙن اصطلاحن کي نئين انداز سان سمجهڻ لڳو هو. هو ان ڳالهه جو قائل ٿي ويو ته چرچ بدعنوان ٿي چڪو آهي ۽ عيسائيت جي ڪيترين ئي بنيادي حقيقتن کان غافل ٿي ويو آهي. لوٿر لاءِ سڀ کان اهم عقيدو [[راستباز قرار ڏيڻ (الهيات)|راستباز قرار ڏيڻ]] جو هو، يعني خدا جو اهو عمل جنهن ۾ هو گناهگار کي راستباز قرار ڏئي ٿو؛ اهو عمل صرف ايمان وسيلي، خدا جي فضل سان ٿيندو آهي. هن سيکارڻ شروع ڪيو ته نجات يا ڇوٽڪارو خدا جي [[خدائي فضل|فضل]] جو عطيو آهي، جيڪو صرف يسوع کي [[مسيحا]] مڃڻ واري ايمان وسيلي حاصل ٿئي ٿو.<ref name=Wriedt>Wriedt, Markus. "Luther's Theology," in ''The Cambridge Companion to Luther''. New York: Cambridge University Press, 2003, 88–94.</ref> هو لکي ٿو: "هي هڪڙو ۽ مضبوط پٿر، جنهن کي اسين راستباز قرار ڏيڻ جو عقيدو سڏيون ٿا، سڄي عيسائي تعليم جو بنيادي مضمون آهي، جيڪو سڄي دينداريءَ جي سمجهه کي پاڻ ۾ سموئي ٿو."<ref>Bouman, Herbert J.A. [https://web.archive.org/web/20090403013639/http://www.quodlibet.net/articles/dorman-luther.shtml "The Doctrine of Justification in the Lutheran Confessions"], ''Concordia Theological Monthly'', 26 November 1955, No. 11:801.</ref> ايمان وسيلي راستبازي بابت لوٿر جي استعمال کي بائبلي تفسير ۽ الهياتي جوڙجڪ لاءِ سندس "وڏي [[تفسيراتي]] اڳواٽ مفروضي" طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Canale |first1=Fernando |title=Sola Scriptura and Hermeneutics: Toward a Critical Assessment of the Methodological Ground of the Protestant Reformation |journal=Faculty Publications |date=1 October 2012 |volume=50 |issue=2 |pages=179–205 |url=https://digitalcommons.andrews.edu/theology-christian-philosophy-pubs/96/}}</ref>{{rp|180}} لوٿر راستبازي کي مڪمل طور خدا جو ڪم سمجهڻ لڳو. لوٿر جي اها تعليم سندس 1525ع واري تصنيف ''[[ارادي جي غلامي بابت]]'' ۾ چٽيءَ طرح ظاهر ٿي، جيڪا [[ايراسمس]] جي ''[[ايراسمس جون تصنيفون#آزاد ارادو بابت (1524)|آزاد ارادي بابت]]'' (1524ع) جي جواب ۾ لکيل هئي؛ ايراسمس لوٿر جي ان ابتدائي تعليم کي، جنهن ۾ برائي جي ضرورت تي زور ڏنو ويو هو، غير بائبلي سمجهندو هو.<ref>{{cite journal |last1=Kolb |first1=Robert |title=The Debate between Martin Luther and Erasmus |journal=Oxford Research Encyclopedia of Religion |date=29 March 2017 |doi=10.1093/acrefore/9780199340378.013.505|isbn=978-0-19-934037-8 }}</ref> [[ڪيٿولڪ]] ۽ [[اوڀر آرٿوڊوڪس چرچ|آرٿوڊوڪس]] تعليم جي ابتڙ، جنهن موجب ايمان وارن جا نيڪ عمل خدا جي اڳواٽ فضل سان {{Em|تعاون}} ۾ ڪيا وڃن ٿا ([[سِنرجزم]])، لوٿر لکيو ته عيسائي اهڙي راستبازي مڪمل طور پنهنجي ذات کان ٻاهر کان حاصل ڪن ٿا ([[مونوئرجزم]]). ايراسمس جي اڳوڻي لاطيني [[منسوب ٿيل راستبازي#تشڪيل|ترجمي واري چونڊ]] کي انتها تائين کڻي ويندي، هن سيکاريو ته راستبازي رڳو مسيح کان نٿي اچي، پر حقيقت ۾ اها {{em|مسيح جي ئي}} راستبازي آهي، جيڪا ايمان وسيلي عيسائين ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي، نه ته رڳو سندن اندر [[داخل ٿيل راستبازي|داخل]] ڪئي وڃي ٿي:<ref>Dorman, Ted M., "[https://web.archive.org/web/20090403013639/http://www.quodlibet.net/articles/dorman-luther.shtml Justification as Healing: The Little-Known Luther"], ''Quodlibet Journal'': Volume 2 Number 3, Summer 2000. Retrieved 13 July 2007.</ref> هو لکي ٿو: "انهيءَ ڪري صرف ايمان ئي ڪنهن ماڻهو کي راستباز بڻائي ٿو ۽ شريعت کي پورو ڪري ٿو. ايمان اها شيءِ آهي جيڪا مسيح جي فضيلتن وسيلي [[روح القدس]] کي آڻي ٿي."<ref name="faith">{{Cite web|url=https://www.ProjectWittenberg.org/pub/resources/text/wittenberg/luther/luther-faith.txt|title=Luther's Definition of Faith}}</ref> لوٿر لاءِ ايمان خدا جو عطيو هو؛ ايمان وسيلي راستباز قرار ڏنل هجڻ جو تجربو، سندس لاءِ، "ڄڻ ته آئون ٻيهر ڄائو هجان" جهڙو هو. سندس جنت ۾ داخل ٿيڻ جي تجربي کان گهٽ نه، اها "خدا جي راستبازي" بابت دريافت هئي، يعني اها دريافت ته بائبل ۾ جنهن "راستباز شخص" جو ذڪر آهي، جيئن رومين 1:17 ۾، اهو ايمان سان جيئندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.religion-online.org/showarticle.asp?title=155|title=Justification by Faith: The Lutheran-Catholic Convergence|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100615015903/http://religion-online.org/showarticle.asp?title=155|archive-date=15 June 2010}}</ref> هو [[شمالڪالڊڪ مقالا]] ۾ "راستباز قرار ڏيڻ" بابت پنهنجي تصور جي وضاحت ڪري ٿو: <blockquote> پهريون ۽ بنيادي مضمون هي آهي: يسوع مسيح، اسان جو خدا ۽ خداوند، اسان جي گناهن لاءِ مري ويو ۽ اسان جي راستبازي لاءِ وري جيئرو ڪيو ويو (رومين 3:24–25). هو اڪيلو خدا جو برّو آهي، جيڪو دنيا جا گناهه کڻي وڃي ٿو ([[يوحنا جي انجيل|يوحنا]] 1:29)، ۽ خدا اسان سڀني جي بدڪاري مٿس رکي آهي ([[يسعياه جو ڪتاب|يسعياه]] 53:6). سڀني گناهه ڪيو آهي ۽ پنهنجن عملن ۽ فضيلتن کان سواءِ، سندس فضل سان، مسيح يسوع ۾ موجود ڇوٽڪاري وسيلي، سندس رت جي وسيلي، مفت ۾ راستباز قرار ڏنا وڃن ٿا (رومين 3:23–25). هن تي ايمان آڻڻ ضروري آهي. اهو ڪنهن به عمل، شريعت يا فضيلت وسيلي ٻي طرح حاصل يا پڪڙي نٿو سگهجي. تنهنڪري اها ڳالهه صاف ۽ يقيني آهي ته صرف هي ايمان ئي اسان کي راستباز قرار ڏئي ٿو&nbsp;... هن مضمون مان ڪابه شيءِ ڇڏي يا حوالي نٿي ڪري سگهجي، ڀلي آسمان ۽ زمين ۽ ٻيون سڀ شيون ڪري پون ([[مرقس جي انجيل|مرقس]] 13:31).<ref>Luther, Martin. "The Smalcald Articles," in ''Concordia: The Lutheran Confessions''. Saint Louis: Concordia Publishing House, 2005, 289, Part two, Article 1.</ref> </blockquote> ===اصلاحي تحريڪ جي شروعات: 1516–1517=== {{Further|پروٽيسٽنٽ ازم جي تاريخ|لوٿريت جي تاريخ}} [[File:Jeorg Breu Elder A Question to a Mintmaker c1500.png|thumb|left|''A Question to a Mintmaker'' ۾ [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] [[معافي نامو|معافي نامن جي وڪري]] جو ڏيک، آگسبرگ جي [[يورگ برو دي ايلڊر]] جو [[ڪاٺ جو ڇاپو]]، {{Circa|1530}}]] 1516ع ۾ [[يوهان ٽيٽسل]]، جيڪو [[ڊومينيڪن جماعت]] جو راهب هو، رومن ڪيٿولڪ چرچ طرفان جرمني موڪليو ويو ته جيئن روم ۾ [[سينٽ پيٽر بيسيليڪا]] جي ٻيهر تعمير لاءِ پيسا گڏ ڪرڻ خاطر معافي ناما وڪڻي.<ref>"[[Johann Tetzel]]," ''Encyclopædia Britannica'', 2007</ref> معافي نامن جي واعظ ڪندڙ طور ٽيٽسل جا تجربا، خاص طور 1503ع کان 1510ع تائين، سبب [[مينز جو آرڪ بشپ]] [[برانڊنبرگ جو البرٽ]] کيس جنرل ڪمشنر مقرر ڪيو. البرٽ، جيڪو اڳ ئي ڪيترن مذهبي منصبن جي وڏي گڏجڻ سبب قرض ۾ ٻڏل هو، کي بيسيليڪا جي تعمير لاءِ ڏهه هزار [[ڊڪٽ]]ن جي وڏي رقم ڏيڻي پئي.<ref>At first, "the pope demanded twelve thousand ducats for the twelve apostles. Albert offered seven thousand ducats for the seven deadly sins. They compromised on ten thousand, presumably not for the Ten Commandments". Bainton, Roland. ''Here I Stand: A Life of Martin Luther'' (Nashville: Abingdon Press, 1950), p. 75, [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.155980 online]</ref> البرٽ [[پوپ ليو ڏهون]] کان خاص مڪمل معافي نامي، يعني گناهه جي عارضي سزا جي معافي، جي وڪري جي اجازت حاصل ڪئي، جنهن جي آمدنيءَ جو اڌ حصو البرٽ پنهنجي مذهبي منصبن جي فيسن جي ادائيگي لاءِ رکڻو هو. 31 آڪٽوبر 1517ع تي لوٿر پنهنجي بشپ، البرٽ، ڏانهن خط لکيو، جنهن ۾ هن معافي نامن جي وڪري خلاف احتجاج ڪيو. هن پنهنجي خط سان گڏ "معافي نامن جي طاقت ۽ اثر بابت مناظرو"{{efn|name=title|{{langx|la|"Disputatio pro declaratione virtutis indulgentiarum"}} – The first printings of the ''Theses'' use an [[incipit]] rather than a title which summarizes the content. Luther usually called them "{{lang|de|meine Propositiones}}" (my propositions).{{sfn|Cummings|2002|p=32}}}} جي هڪ ڪاپي پڻ شامل ڪئي، جيڪا پوءِ ''[[پچانوَ مقالا]]'' جي نالي سان مشهور ٿي. هانس هيلربرانڊ لکي ٿو ته لوٿر جو ارادو چرچ سان سڌو مقابلو ڪرڻ جو نه هو، پر هن پنهنجي مناظري کي چرچ جي عملن تي علمي اعتراض طور ڏٺو؛ تنهنڪري تحرير جو لهجو "جاچيندڙ" هو، نه ته قطعي عقيدوي.<ref name=HillerbrandIndulgences>Hillerbrand, Hans J. "Martin Luther: Indulgences and salvation," ''Encyclopædia Britannica'', 2007.</ref> هيلربرانڊ لکي ٿو ته ان هوندي به ڪيترن ئي مقالن ۾ چئلينج جو لهر موجود آهي، خاص طور مقالو 86، جنهن ۾ سوال ڪيو ويو آهي: "پوپ، جنهن جي دولت اڄ سڀ کان امير [[مارڪس لسينيوس ڪراسس|ڪراسس]] کان به وڌيڪ آهي، سينٽ پيٽر جي بيسيليڪا غريب ايمان وارن جي پيسن سان ڇو تعمير ڪري ٿو، پنهنجي پيسن سان ڇو نه؟"<ref name=HillerbrandIndulgences/> لوٿر ٽيٽسل سان منسوب هڪ چوڻي تي اعتراض ڪيو ته، "جيئن ئي سڪو صندوق ۾ وڄي ٿو، روح برزخ مان، يا آسمان ڏانهن، ٽپو ڏئي ٿو."<ref>Thesis 55 of Tetzel's ''One Hundred and Six Theses''. These "Anti-theses" were a reply to Luther's ''Ninety-five Theses'' and were drawn up by Tetzel's friend and former professor, [[Konrad Wimpina]]. Theses 55 & 56 (responding to Luther's 27th Thesis) read: "For a soul to fly out, is for it to obtain the vision of God, which can be ''hindered by no interruption'', therefore he errs who says that the soul ''cannot fly out'' before the coin can jingle in the bottom of the chest." In ''The reformation in Germany'', [[Henry Clay Vedder]], 1914, Macmillan Company, p. 405. [https://archive.org/details/reformationinge00veddgoog/page/n465] ''Animam purgatam evolare, est eam visione dei potiri, quod nulla potest intercapedine impediri. Quisquis ergo dicit, non citius posse animam volare, quam in fundo cistae denarius possit tinnire, errat''. In: ''D. Martini Lutheri, Opera Latina: Varii Argumenti'', 1865, Henricus Schmidt, ed., Heyder and Zimmer, [[Frankfurt|Frankfurt am Main]] & Erlangen, vol. 1, p. 300. ([[Print on demand]] edition: [[Nabu Press]], 2010, {{ISBN|978-1-142-40551-9}}). [https://books.google.com/books?id=s633jfx_uEUC&pg=PA300] See also: {{Cite Catholic Encyclopedia|wstitle=Johann Tetzel}}</ref> هن زور ڏنو ته، ڇو⁠تہ [[معافي]] ڏيڻ جو حق صرف خدا وٽ آهي، تنهنڪري جيڪي ماڻهو دعويٰ ڪن ٿا ته معافي ناما خريد ڪندڙن کي سڀني سزائن کان [[ابسالوشن|آزاد]] ڪري نجات ڏين ٿا، اهي غلطيءَ ۾ آهن. هن چيو ته عيسائين کي اهڙين ڪوڙين يقين ڏيارڻين سبب مسيح جي پيروي ۾ سستي نه ڪرڻ گهرجي. [[File:Lutherstadt Wittenberg 09-2016 photo06.jpg|thumb|لوٿر جا مقالا [[آل سينٽس چرچ، ويٽنبرگ]] جي دروازي تي اڪريل آهن؛ مٿي [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] تحرير پڙهندڙ کي ٻڌائي ٿي ته اصل دروازو باهه ۾ تباهه ٿي ويو هو، ۽ 1857ع ۾ [[پروشيا جو فريڊرڪ وليم چوٿون|بادشاهه فريڊرڪ وليم چوٿون]] ان جي جاءِ تي نئون دروازو ٺاهڻ جو حڪم ڏنو.]] هڪ روايت موجب، لوٿر 31 آڪٽوبر 1517ع تي پنهنجا ''پچانوَ مقالا'' [[ويٽنبرگ]] جي [[آل سينٽس چرچ، ويٽنبرگ|آل سينٽس چرچ]] جي دروازي تي ڪوڪا هڻي لڳايا. عالمن والٽر ڪريمر، گوٽس ٽرينڪلر، گيرهارڊ رِٽر ۽ گيرهارڊ پراوزه جو خيال آهي ته دروازي تي مقالا لڳائڻ واري روايت، جيتوڻيڪ عوامي شعور ۾ تمام گهڻي جڙي چڪي آهي، پر حقيقت ۾ ان جو مضبوط بنياد گهٽ آهي.<ref name="Krämer">Krämer, Walter and Trenkler, Götz. "Luther" in ''Lexicon van Hardnekkige Misverstanden''. Uitgeverij Bert Bakker, 1997, 214:216.</ref><ref name=Ritter>Ritter, Gerhard. ''Luther'', Frankfurt 1985.</ref><ref name=Prause>Gerhard Prause "Luthers Thesanschlag ist eine Legende," in ''Niemand hat Kolumbus ausgelacht''. Düsseldorf, 1986.</ref><ref name=Marshall>Marshall, Peter ''1517: Martin Luther and the Invention of the Reformation'' (Oxford University Press, 2017) {{ISBN|978-0-19-968201-0}}</ref> هي روايت لوٿر جي ساٿي [[فلپ ميلانڪٽهن]] جي بيانن تي ٻڌل آهي، جيتوڻيڪ سمجهيو وڃي ٿو ته ميلانڪٽهن ان وقت ويٽنبرگ ۾ موجود ئي نه هو.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=41aJOjMZ3nwC&pg=PT125 |title=Dresden Leipzig & Saxony Adventure Guide |first=Henrik |last= Bekker |page=125|publisher=Hunter Publishing, Inc. |access-date=7 February 2012 |isbn= 978-1-58843-950-5|year=2010 }}</ref> ٻئي طرف، مؤرخ [[رولنڊ ايڇ. بئنٽن]] موجب اهو واقعو سچو آهي.<ref>Bainton, Roland. ''Here I Stand: A Life of Martin Luther'' (Nashville: Abingdon Press, 1950), p. 79, [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.155980 online]</ref> لاطيني ''مقالا'' 1517ع ۾ جرمني جي ڪيترن ئي هنڌن تي ڇپيا. جنوري 1518ع ۾ لوٿر جي دوستن ''پچانوَ مقالا'' جرمن ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيا.<ref name=Brecht204>Brecht, Martin. ''Martin Luther''. tr. James L. Schaaf, Philadelphia: Fortress Press, 1985–93, 1:204–205.</ref> ٻن هفتن اندر ''مقالن'' جون ڪاپيون سڄي جرمني ۾ پکڙجي ويون. لوٿر جون تحريرون وڏي پيماني تي گردش ۾ آيون ۽ 1519ع تائين [[فرانس جي بادشاهت|فرانس]]، [[انگلينڊ جي بادشاهت|انگلينڊ]] ۽ اٽلي تائين پهچي ويون. شاگرد لوٿر جون ڳالهيون ٻڌڻ لاءِ ويٽنبرگ ڏانهن اچي گڏ ٿيا. هن گلاتين بابت هڪ مختصر تفسير ۽ پنهنجي ''زبور تي ڪم'' شايع ڪيو. لوٿر جي زندگيءَ جو هي شروعاتي دور سندس سڀ کان تخليقي ۽ پيداواري دورن مان هو.<ref>Spitz, Lewis W. ''The Renaissance and Reformation Movements'', St. Louis: Concordia Publishing House, 1987, 338.</ref> سندس ٽي مشهور ترين ڪتاب 1520ع ۾ شايع ٿيا: ''[[جرمن قوم جي عيسائي اميرن ڏانهن]]''، ''[[چرچ جي بابلي قيد بابت]]''، ۽ ''[[عيسائي جي آزادي بابت]]''. ===پاپائيت سان ڇڪتاڻ=== [[File:Bulla-contra-errores.jpg|thumb|upright|left|[[پوپ ليو ڏهون]] جو ''مارٽن لوٿر جي غلطين خلاف فرمان''، 1521ع، جيڪو عام طور ''[[Exsurge Domine]]'' جي نالي سان مشهور آهي.]] آرڪ بشپ البرٽ لوٿر جي ان خط جو جواب نه ڏنو، جنهن ۾ ''پچانوَ مقالا'' شامل هئا. هن ''مقالن'' جي بدعقيدگي بابت جاچ ڪرائي ۽ ڊسمبر 1517ع ۾ انهن کي روم موڪلي ڇڏيو.<ref>[[Michael Mullett|Michael A. Mullett]], ''Martin Luther'', London: [[Routledge]], 2004, {{ISBN|978-0-415-26168-5}}, 78; Oberman, Heiko, ''Luther: Man Between God and the Devil'', New Haven: Yale University Press, 2006, {{ISBN|0-300-10313-1}}, 192–193.</ref> کيس هڪ کان وڌيڪ بشپري رکڻ لاءِ پوپي اجازت نامي جي ادائيگي واسطي معافي نامن جي آمدني جي ضرورت هئي. جيئن لوٿر بعد ۾ لکيو، "پوپ جو به هن معاملي ۾ حصو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اڌ آمدني روم ۾ سينٽ پيٽر چرچ جي تعمير لاءِ وڃڻي هئي."<ref>Mullett, 68–69; Oberman, 189.</ref> پوپ مصلحن ۽ بدعقيدن سان واقف هو،<ref>Richard Marius, ''Luther'', London: Quartet, 1975, {{ISBN|0-7043-3192-6}}, 85.</ref> ۽ هن آهستي جواب ڏنو، "وڏي احتياط سان، جيئن مناسب هو."<ref>Papal Bull '' ([[Papal bull|a type of public decree]]) [[Exsurge Domine]]'', 15 June 1520.</ref> ايندڙ ٽن سالن ۾ هن لوٿر خلاف پوپي الهيات دانن ۽ سفيرن جو سلسلو استعمال ڪيو، جنهن سان صرف لوٿر جي پوپ مخالف الهيات وڌيڪ سخت ٿي. پهرين، ڊومينيڪن الهيات دان [[سلويسٽر مازوليني]] لوٿر خلاف بدعقيدگي جو ڪيس تيار ڪيو، جنهن کان پوءِ ليو کيس روم طلب ڪيو. [[سيڪسني جو چونڊيندڙ فريڊرڪ ٽيون]] پوپ کي قائل ڪيو ته لوٿر کان آگسبرگ ۾ پڇا ڳاڇا ڪئي وڃي، جتي [[شاهي ڊائٽ (مقدس رومي سلطنت)|شاهي ڊائٽ]] ٿي رهي هئي.<ref>Mullett, 81–82.</ref> آڪٽوبر 1518ع ۾ ٽن ڏينهن دوران، جڏهن هو [[سينٽ اينا چرچ، آگسبرگ|سينٽ اينا پريئري]] ۾ ترسيل هو، لوٿر [[ٿامس ڪائيتن|ڪارڊينل ڪائيتن]]، جيڪو [[پوپي نمائندو]] هو، جي سوالن آڏو پنهنجو دفاع ڪيو. پوپ جو معافي ناما جاري ڪرڻ جو حق ٻنهي ماڻهن جي وچ ۾ تڪرار جو مرڪزي موضوع هو.<ref name="Reformation500">{{cite web|url=http://reformation500.csl.edu/timeline/luther-meets-with-cajetan-at-augsburg/|title=Luther meets with Cajetan at Augsburg|publisher=Reformation 500 – Concordia Seminary, St. Louis|access-date=28 March 2016|date=11 January 2012|archive-date=19 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170819111021/http://reformation500.csl.edu/timeline/luther-meets-with-cajetan-at-augsburg/|url-status=dead}}</ref><ref name="Ex-Classics">{{cite web|url= https://www.exclassics.com/foxe/foxe147.htm |title=The Acts and Monuments of the Church – Martin Luther |publisher=exclassics.com|access-date=28 March 2016}}</ref> پڇا ڳاڇا آخرڪار رڙين واري بحث ۾ تبديل ٿي وئي. صرف مقالا لکڻ کان وڌيڪ، چرچ سان لوٿر جي مقابلي کيس پوپ جو دشمن بڻائي ڇڏيو. لوٿر جواب ڏنو: "سندس قدس صحيفي جو غلط استعمال ڪري ٿو. آئون انڪار ڪريان ٿو ته هو صحيفي کان مٿانهون آهي."<ref>Bainton, Roland. ''Here I Stand: A Life of Martin Luther'' (Nashville: Abingdon Press, 1950), Chapter V, p. 96, [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.155980 online]</ref><ref>Mullett, 82.</ref> ڪائيتن کي اصل هدايت هئي ته جيڪڏهن لوٿر پنهنجي ڳالهه واپس نه وٺي ته کيس گرفتار ڪيو وڃي، پر نمائندي ائين ڪرڻ کان پاسو ڪيو.<ref>Mullett, 83.</ref> [[ڪارميلائٽس|ڪارميلائيٽ]] راهب [[ڪرسٽوف لانگنمانٽل]] جي مدد سان لوٿر رات جو شهر مان نڪري ويو، ڪائيتن کي خبر به نه پئي.<ref>Oberman, 197.</ref> [[File:Luther-vor-Cajetan.jpg|thumb|لوٿر (ساڄي پاسي) [[ڪارڊينل ڪائيتن]] (کاٻي پاسي) سان ملاقات ڪندي.]] جنوري 1519ع ۾ سيڪسني جي [[آلٽنبرگ]] ۾ پوپي سفير [[ڪارل فان ملٽٽز]] وڌيڪ صلح پسند رويو اختيار ڪيو. لوٿر هن سيڪسن شخص آڏو، جيڪو چونڊيندڙ جو مائٽ هو، ڪجهه رعايتون ڏنيون ۽ واعدو ڪيو ته جيڪڏهن سندس مخالف خاموش رهندا ته هو به خاموش رهندو.<ref>Mullett, 92–95; Roland H. Bainton, ''Here I Stand: A Life of Martin Luther'', New York: Mentor, 1955, {{OCLC|220064892}}, 81.</ref> پر الهيات دان [[يوهان ايڪ]] لوٿر جي عقيدي کي عوامي فورم ۾ بي نقاب ڪرڻ لاءِ پرعزم هو. جون ۽ جولاءِ 1519ع ۾ هن [[لائپزگ بحث|لائپزگ]] ۾ لوٿر جي ساٿي [[اينڊرياس ڪارلشٽاٽ]] سان مناظرو ڪيو ۽ لوٿر کي به ڳالهائڻ جي دعوت ڏني.<ref>Marius, 87–89; Bainton, Mentor edition, 82.</ref> هن مناظري ۾ لوٿر جو سڀ کان جرئت وارو موقف اهو هو ته پوپن کي صحيفي جي تشريح جو خاص حق حاصل نه آهي؛ تنهنڪري نه پوپ ۽ نه ئي [[عالمي مذهبي ڪائونسل|چرچ جون ڪائونسلون]] بي خطا آهن.<ref>Marius, 93; Bainton, Mentor edition, 90.</ref> انهيءَ ڪري ايڪ لوٿر کي نئون [[يان هوس]] قرار ڏنو، يعني چيڪ مصلح ۽ بدعقيد، جنهن کي 1415ع ۾ [[ساڙي مارڻ#عيسائي رياستون|باهه تي ساڙي ماريو ويو]] هو. انهيءَ لمحي کان پوءِ ايڪ پاڻ کي لوٿر جي شڪست لاءِ وقف ڪري ڇڏيو.<ref>G. R. Elton, ''Reformation Europe: 1517–1559'', London: Collins, 1963, {{OCLC|222872115}}, 177.</ref> == مذهبي نظريا == لوٿر جي تعليم هئي ته انسان جي نجات (Justification) ڪنهن انساني عمل يا نيڪيءَ سان نه، پر رڳو خدا جي رحمت ۽ حضرت عيسٰي تي ايمان آڻڻ سان ملي ٿي. هن جو مڃڻ هو ته انجيل (Bible) ئي الاهي علم جو واحد ذريعو آهي، جنهن ڪري هن پوپ ۽ بشپن جي اختيار کي چئلينج ڪيو. هن جو خيال هو ته هر بپتسما ورتل مسيحي پاڻ ۾ هڪ پادري آهي، جنهن کي "عمومي پادريت" جو نظريو چيو وڃي ٿو. == ثقافتي ۽ لساني خدمتون == لوٿر پاران بائيبل جو جرمن زبان ۾ ترجمو هڪ تاريخي ڪارنامو هو، جنهن عام ماڻهن تائين مذهبي ڪتاب جي پهچ ممڪن بڻائي. ان ترجمي جرمن ٻوليءَ کي هڪ معياري شڪل ڏني ۽ ترجمي جي فن تي به اثر وڌو. هن جي لکيل مذهبي گيتن پروٽسٽنٽ گرجا گهرن ۾ ڳائڻ جي رواج کي جنم ڏنو. هن هڪ اڳوڻي راهبه، ڪيٿرين وون بورا سان شادي ڪري مذهبي پيشوائن (Clergy) جي شاديءَ جي روايت جو بنياد وڌو. == تڪراري پهلو == پنهنجي زندگيءَ جي آخري دور ۾، لوٿر يهودين جي خلاف سخت مخالفانه خيالن جو اظهار ڪيو. هن پنهنجي ڪتاب "يهودي ۽ سندن ڪوڙ" (On the Jews and Their Lies) ۾ يهودين کي ملڪ مان ڪڍڻ ۽ سندن عبادتگاهن کي ساڙڻ جو مشورو ڏنو. جيتوڻيڪ هن يهودين جي قتل جي حمايت نه ڪئي، پر ڪيترن ئي مؤرخن جو خيال آهي ته سندس اهڙي ٻوليءَ جرمنيءَ ۾ يهودين جي خلاف نفرت پکيڙي، جنهن صدين کانپوءِ نازي پارٽيءَ جي اڀار ۾ مدد ڪئي. == نازي ازم اندر وفات کان پوءِ اثر == [[File:Bundesarchiv Bild 183-60015-0002, Dresden, Denkmal Martin Luther, Frauenkirche, Ruine.jpg|thumb|[[ڊريسڊن]] ۾ [[فرائون ڪِرشه، ڊريسڊن|فرائون ڪِرشه]] جي ٻاهران موجود مجسمو، [[ٻي عالمي جنگ دوران ڊريسڊن تي بمباري]] کان پوءِ.]] لوٿر پنهنجي دور جو سڀ کان وڌيڪ پڙهيو ويندڙ ليکڪ هو، ۽ جرمني اندر هن کي هڪ پيغمبر جهڙو درجو حاصل ٿي ويو.<ref>Gritsch, 113–114; Michael, 117.</ref> مورخن جي غالب راءِ موجب،<ref name=Wallman1 /> يهودين خلاف سندس سخت بيان بازي جرمني ۾ سامي مخالف سوچ (يهود دشمني) جي واڌ ويجهه ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو،<ref name=":1">Berger, Ronald. ''Fathoming the Holocaust: A Social Problems Approach'' (New York: Aldine De Gruyter, 2002), 28; Johnson, Paul. ''A History of the Jews'' (New York: HarperCollins Publishers, 1987), 242; Shirer, William. ''The Rise and Fall of the Third Reich'', (New York: Simon & Schuster, 1960).</ref> ۽ 1930ع ۽ 1940ع وارن ڏهاڪن ۾ نازين پاران يهودين تي ٿيندڙ حملن لاءِ هڪ "مثالي بنياد" فراهم ڪيو.<ref name="Grunberger1971" /> رائن هولڊ ليوِن لکي ٿو ته جيڪو به ڪنهن به سبب جي ڪري يهودين خلاف لکندو هو، اهو پاڻ کي لوٿر جو حوالو ڏئي فخر سان صحيح ثابت ڪرڻ جو حق سمجهندو هو. مائيڪل موجب، نازي جرمني ۾ ڇپيل تقريباً هر يهود مخالف ڪتاب ۾ لوٿر جا حوالا ۽ اقتباس شامل هوندا هئا. [[هائنرش هملر]] (جيتوڻيڪ هو لوٿر جو پوئلڳ نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس پرورش ڪيٿولڪ مذهب ۾ ٿي هئي) 1940ع ۾ يهودين بابت لوٿر جي لکڻين ۽ واعظن جي وڏي تعريف ڪئي.<ref>Himmler wrote: "what Luther said and wrote about the Jews. No judgment could be sharper."</ref> [[نورنبرگ]] شهر 1937ع ۾ نازي اخبار ''ڊير اشٽورمر'' جي ايڊيٽر [[يوليوس اشٽرائخر]] کي سندس سالگرهه تي ''يهودين ۽ سندن ڪوڙ بابت'' جو پهريون ڇاپو تحفي طور ڏنو؛ اخبار ان کي هيل تائين ڇپيل سڀ کان وڌيڪ سامي مخالف ڪتاب قرار ڏنو.<ref>Ellis, Marc H. "Hitler and the Holocaust, Christian Anti-Semitism", Baylor University Center for American and Jewish Studies, Spring 2004.</ref> اهو ڪتاب [[نورنبرگ ريليون|نورنبرگ جي ريلين]] دوران شيشي جي دٻي ۾ عوامي نمائش لاءِ رکيو ويو ۽ اي. ايڇ. شولٽس ۽ آر. فريڪس پاران آريائي قانون جي 54 صفحن واري وضاحت ۾ به ان جا اقتباس ڏنا ويا.<ref>See Noble, Graham. "Martin Luther and German anti-Semitism," ''History Review'' (2002) No. 42:1–2.</ref> 17 ڊسمبر 1941ع تي ست پروٽيسٽنٽ علائقائي چرچ اتحادين هڪ بيان جاري ڪيو، جنهن ۾ يهودين کي [[پيلو نشان]] پائڻ تي مجبور ڪرڻ واري پاليسي سان اتفاق ڪيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ "پنهنجي تلخ تجربي کان پوءِ لوٿر اڳ ئي يهودين خلاف احتياطي قدمن ۽ جرمن سرزمين مان سندن بي دخلي جي صلاح ڏني هئي." [[ڊينيل گولڊ هيگن]] موجب، بشپ آفتن مارٽن ساسي (بسڪوف)، جيڪو هڪ اهم پروٽيسٽنٽ مذهبي اڳواڻ هو، [[ڪرسٽال ناخٽ]] کان ٿوري ئي عرصي پوءِ لوٿر جي لکڻين جو هڪ مجموعو شايع ڪيو، جنهن بابت [[آڪسفورڊ يونيورسٽي]] ۾ چرچ جي تاريخ جي پروفيسر [[ڊيئرمڊ ميڪ ڪلوچ]] جو چوڻ هو ته لوٿر جون اهي لکڻيون هڪ "نقشو" (Blueprint) هيون.<ref>Diarmaid MacCulloch, ''Reformation: Europe's House Divided, 1490–1700''. New York: Penguin Books Ltd, 2004, pp. 666–667.</ref> ساسي عبادتگاهن کي باهه ڏيڻ جي واکاڻ ڪئي ۽ ان تاريخي اتفاق کي ساراهيندي پنهنجي مهاڳ ۾ لکيو: "10 نومبر 1938ع تي، لوٿر جي سالگرهه واري ڏينهن، جرمني ۾ عبادتگاهون سڙي رهيون آهن." هن جرمن عوام کي زور ڀريو ته هو "پنهنجي زماني جي سڀ کان وڏي يهود مخالف، پنهنجي قوم کي يهودين کان خبردار ڪندڙ" جي انهن لفظن تي عمل ڪن.<ref>Bernd Nellessen, cited in Daniel Goldhagen, ''Hitler's Willing Executioners'' (Vintage, 1997).</ref> {{Quote box |width=25% |align=left |author=مارٽن بريخت<ref>Brecht 3:351.</ref> |"نجات بابت سندس عقيدي ۽ نسلي نظريي جي وچ ۾ هڪ وڏي دنيا جو فرق موجود آهي. تنهن هوندي به، سندس گمراهه ڪندڙ مهم جو اهو بڇڙو نتيجو نڪتو جو لوٿر قسمتاً سامي مخالف سوچ جي 'چرچ فادرن' مان هڪ بڻجي ويو، ۽ اهڙيءَ طرح جديد يهود دشمني لاءِ مواد مهيا ڪيائين، جنهن کي هن سڌارڪ جي اختيار جي چادر اوڍائي وئي." }} عالمن جي بحث جو مرڪزي سوال اهو آهي ته ڇا لوٿر جي ڪم کي نازين جي نسلي سامي مخالف نظريي جو اڳواٽ پيش خيمو سمجهڻ تاريخي لحاظ کان بيجا (اناڪرونسٽڪ) آهي يا نه. ڪجهه محققن جو خيال آهي ته لوٿر جو اثر محدود هو ۽ نازين سندس لکڻين کي رڳو موقعي پرستيءَ سان استعمال ڪيو. [[يوهانس والمان]] جو چوڻ آهي ته يهودين خلاف لوٿر جون لکڻيون ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ دوران گهڻي حد تائين نظرانداز ڪيون ويون، ۽ لوٿر جي سوچ ۽ نازي نظريي جي وچ ۾ ڪا سڌي تسلسل موجود نه هئي.<ref>Wallmann, 72–97.</ref> [[اووي سيمون نيٽو]] به ان سان اتفاق ڪندي لکي ٿو ته نازين لوٿر جي لکڻين کي ان ڪري ٻيهر زنده ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اڳ ئي يهود مخالف هئا.<ref>Siemon-Netto, ''The Fabricated Luther'', 17–20.</ref><ref name="SiemonNetto2">Siemon-Netto, "Luther and the Jews," Lutheran Witness 123 (2004) No. 4:19, 21.</ref> هانس يواخيم هلربرانڊ پڻ ان ڳالهه سان متفق هو ته لوٿر تي حد کان وڌيڪ ڌيان ڏيڻ نازي سامي مخالف سوچ کي تاريخي تناظر کان ڌار ڏسڻ برابر آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو جرمن تاريخ جي ٻين اهم سببن کي نظرانداز ڪري ٿو.<ref name=HillerbrandEB>Hillerbrand, Hans J. "Martin Luther," Encyclopædia Britannica, 2007.</ref> ساڳئي طرح، مشهور چرچ مؤرخ ۽ لوٿر جي سوانح نگار [[رولينڊ بينٽن]] لکيو ته: "دل چاهي ٿي ته لوٿر ''يهودين ۽ سندن ڪوڙ بابت'' لکڻ کان اڳ ئي وفات ڪري وڃي ها. سندس موقف مڪمل طور مذهبي هو، نسلي هرگز نه."<ref>Bainton, Roland: ''Here I Stand'', p. 297.</ref><ref>For similar views, see: Briese; Brecht; Edwards; Gritsch; Kittelson; Oberman; Rupp; Siemon-Netto.</ref> تنهن هوندي به، ڪرسٽوفر جي. پروبسٽ پنهنجي ڪتاب ''يهودين کي شيطاني ڏيکارڻ: نازي جرمني ۾ لوٿر ۽ پروٽيسٽنٽ چرچ'' (2012ع) ۾ ڏيکاري ٿو ته نازي دور ۾ جرمن پروٽيسٽنٽ پادرين ۽ الهيات جي ماهرن جو هڪ وڏو انگ يهودين ۽ يهوديت خلاف لوٿر جي سخت لکڻين کي گهٽ ۾ گهٽ جزوي طور قومي سوشلسٽ حڪومت جي سامي مخالف پاليسين جي جواز طور استعمال ڪندو هو.<ref>Christopher J. Probst, ''Demonizing the Jews: Luther and the Protestant Church in Nazi Germany'', Indiana University Press, 2012.</ref> نازي حامي عيسائي تنظيم [[ڊيوئچه ڪرسٽن]] مارٽن لوٿر ۽ "فيوهرر" [[ايڊولف هٽلر]] جي وچ ۾ مشابهتون قائم ڪيون.<ref>"Der Deutsche Luthertag 1933 und die Deutschen Christen" by Hansjörg Buss.</ref> ڪجهه محقق، جهڙوڪ مارڪ يو. ايڊورڊز، پنهنجي ڪتاب ''لوٿر جون آخري جدوجهدون: سياست ۽ تڪراري تحريرون 1531–46'' (1983ع) ۾ تجويز ڪن ٿا ته جيئن⁠تہ لوٿر جا وڌندڙ يهود مخالف خيال سندس زندگيءَ جي آخري سالن ۾، جڏهن سندس صحت خراب ٿي رهي هئي، ظاهر ٿيا، تنهنڪري ممڪن آهي ته اهي گهٽ ۾ گهٽ جزوي طور سندس ذهني حالت جو نتيجو هجن. ايڊورڊز اهو به لکي ٿو ته لوٿر يهودين، "ترڪن" (مسلمانن) ۽ ڪيٿولڪن خلاف پنهنجين تحريرن ۾ اثر پيدا ڪرڻ لاءِ ڄاڻي واڻي سخت، توهين آميز ۽ پرتشدد ٻولي استعمال ڪندو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.theologian.org.uk/churchhistory/lutherandthejews.html#_ftnref67|title=Martin Luther and "The Jews" A Reappraisal|author=Dr. Christopher Probst|publisher=The Theologian|access-date=20 March 2014}}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي کان وٺي، مختلف لوٿرائي فرقن مارٽن لوٿر جي يهودين خلاف بيانن کي "گناهه" قرار ڏيندي انهن کان براءت جو اظهار ڪيو آهي،<ref>{{cite book |last1=Rudnick |first1=Ursula |title=Jews and Protestants: From the Reformation to the Present |chapter=Lutheran Churches and Luther’s Anti-Semitism: Repression, Rejection, and Repudiation |date=2021}}</ref><ref>{{cite web |title=Luther Legacy Conference: Martin Luther and Antisemitism}}</ref> ۽ انهن بيانن کي لوٿرائين خلاف نفرت ڀڙڪائڻ لاءِ استعمال ڪرڻ کي به رد ڪيو آهي.{{Citation needed|reason=This claim needs a reliable source.|date=May 2022}}<ref>Official Missouri Synod Doctrinal Statements.</ref><ref>Lull, Timothy. ''Martin Luther's Basic Theological Writings'', Second Edition (2005), p. 25.</ref> اسٽرومن ۽ سندس ساٿين پاران 1970ع ۾ 15 کان 65 ورهين جي عمر وارن 4,745 اتر آمريڪي لوٿرائين تي ڪيل سروي مان معلوم ٿيو ته ٻين اقليتي گروهن جي مقابلي ۾ لوٿرائي يهودين بابت سڀ کان گهٽ تعصب رکندڙ هئا.<ref>Strommen et al., ''A Study of Generations'' (1972), pp. 206–208.</ref> تنهن هوندي به، [[رچرڊ گيئري]]، جيڪو [[ناٽنگهم يونيورسٽي]] ۾ جديد تاريخ جو اڳوڻو پروفيسر ۽ ''هٽلر ۽ نازي ازم'' جو مصنف آهي، 1928ع کان 1933ع تائين [[وائمار جمهوريه]] ۾ چونڊن جي رجحانن جو جائزو وٺندي لکي ٿو ته سندس تحقيق موجب نازي پارٽي کي جرمني جي ڪيٿولڪ علائقن جي ڀيٽ ۾ پروٽيسٽنٽ علائقن مان وڌيڪ ووٽ حاصل ٿيا هئا.<ref>Richard Geary, "Who voted for the Nazis?", ''History Today'', Vol. 48, Issue 10, 1998.</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.kellogg.northwestern.edu/faculty/spenkuch/research/religion_nazis.pdf|title=Special Interests at the Ballot Box? Religion and the Electoral Success of the Nazis}}</ref> == ورثو ۽ يادگار == [[File:Countries by percentage of Protestants.svg|thumb|2010ع ۾ سڄي دنيا ۾ پروٽيسٽنٽ مذهب جي ورهاست]] لوٿر پنهنجي خيالن جي واڌاري لاءِ [[يوهانس گوٽنبرگ]] جي ڇپائي واري مشين جو انتهائي اثرائتو استعمال ڪيو. هن وڌيڪ وسيع پڙهندڙن تائين پهچڻ لاءِ پنهنجي لکڻين ۾ لاطيني ٻولي بدران جرمن ٻولي اختيار ڪئي. 1500ع کان 1530ع جي وچ واري عرصي ۾، جرمني ۾ ڇپيل سموري مواد جو پنجون حصو لوٿر جي لکڻين تي مشتمل هو.<ref>''Wall Street Journal'', "The Monk Who Shook the World", Richard J. Evans, 31 March 2017</ref> 1530ع ۽ 1540ع وارن ڏهاڪن دوران، لوٿر جون اهي ڇپيل تصويرون، جن ۾ سندس جسامت کي غيرمعمولي نموني نمايان ڪيو ويو هو، پروٽيسٽنٽ تحريڪ جي ڦهلاءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ڪمزور ڪيٿولڪ بزرگن جي تصويرن جي ابتڙ، لوٿر کي هڪ مضبوط جسم واري شخص طور پيش ڪيو ويو، جنهن کي "ٻٽي چنبي، مضبوط وات، گهريون ۽ تيز نظرون، ڀريل چهرو ۽ ننڍي مگر ٿلهي ڳچي" سان ڏيکاريو ويندو هو. هن کي جسماني لحاظ کان رعبدار ڏيکاريو ويو، اهڙو شخص جنهن جو قد ۽ حيثيت انهن جرمن دنياوي شهزادن جي برابر هجي، جن سان گڏجي هن لوٿرائي مذهب جي واڌاري لاءِ ڪم ڪيو. سندس وڏي جسامت مان اهو به ظاهر ڪيو ويو ته هو شراب نوشي جهڙين دنياوي لذتن کان پاسو نه ڪندو هو، جيڪو وچئين دور جي مذهبي جماعتن جي زاهدانه زندگيءَ کان بلڪل مختلف هو. هن دور جون مشهور تصويرون [[هانس بروزامر]] (1530ع) ۽ [[لوڪاس ڪراناخ بزرگ]] ۽ [[لوڪاس ڪراناخ ننڍو]] (1546ع) جي ڪاٺ تي اُڪريل تصويرن ۾ شامل آهن.<ref>{{cite journal|last=Roper|first=Lyndal|author-link=Lyndal Roper|title=Martin Luther's Body: The 'Stout Doctor' and His Biographers|url=https://archive.org/details/sim_american-historical-review_2010-04_115_2/page/351|journal=American Historical Review|date=April 2010|volume=115|issue=2|pages=351–362|doi=10.1086/ahr.115.2.351|pmid=20509226|doi-access=free|issn=0002-8762}}</ref> [[File:Eisenach Germany Lutherdenkmal-Eisenach-03.jpg|thumb|left|upright|[[لوٿر يادگار]]، [[آئزناخ]]، جرمني]] لوٿر کي 18 فيبروري تي [[لوٿرائي بزرگن جي تقويم]] ۽ [[ايپسڪوپل (آمريڪا) بزرگن جي تقويم]] ۾ ياد ڪيو ويندو آهي. [[چرچ آف انگلينڊ]] جي [[چرچ آف انگلينڊ جي بزرگن جي تقويم]] ۾ سندس ياد 31 آڪٽوبر تي ملهايو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web|title=The Calendar|url=https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/common-worship/churchs-year/calendar|access-date=9 April 2021|publisher=The Church of England}}</ref> لوٿر کي انهن مختلف عيسائي روايتن ۾ عزت ڏني ويندي آهي، جيڪي سڌي طرح پروٽيسٽنٽ سڌاري واري تحريڪ مان نڪتيون آهن، يعني لوٿرائيت، [[ريفارمڊ روايت]] ۽ [[اينگليڪنزم]]. بعد ۾ وجود ۾ آيل پروٽيسٽنٽ شاخن ۾ لوٿر بابت يادگيري ۽ احترام جا مختلف طريقا آهن؛ ڪي ته سندس نالو به نٿيون وٺن، جڏهن⁠تہ ڪي کيس لڳ ڀڳ اهڙيءَ طرح ياد ڪن ٿيون جيئن لوٿرائي ڪندا آهن. پروٽيسٽنٽن طرفان خود لوٿر جي ڪنهن به سرڪاري مذمت جو ڪو معلوم مثال موجود ناهي. [[File:Martin Luther College Aerial Photo - 2010s.jpg|thumb|[[مارٽن لوٿر ڪاليج]]، [[نيو اولم، مينيسوٽا]]، آمريڪا.]] جرمني اندر ۽ ٻاهر ڪيترائي اهڙا هنڌ، جتي چيو وڃي ٿو ته مارٽن لوٿر پنهنجي حياتيءَ دوران ويو هو، اڄ مقامي يادگارن جي صورت ۾ سندس ياد کي زنده رکن ٿا. [[سيڪسني-آنهالٽ]] رياست ۾ ٻه شهر سرڪاري طور سندس نالي سان سڏجن ٿا: [[لوٿرشٽاٽ آئزليبن]] ۽ [[لوٿرشٽاٽ وٽنبرگ]]. [[مانسفيلڊ]] کي ڪڏهن ڪڏهن "مانسفيلڊ-لوٿرشٽاٽ" به چيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ رياستي حڪومت اڃا تائين پنهنجي سرڪاري نالي ۾ ''لوٿرشٽاٽ'' جو لاحقو شامل ڪرڻ جو فيصلو نه ڪيو آهي. [[اصلاح جو ڏينهن]] 1517ع ۾ ''پچاڻوي ٿيسز'' جي اشاعت جي ياد ۾ ملهايو ويندو آهي. اهو جرمني جي [[برانڊنبرگ]]، [[ميڪلينبرگ-فورپومرن]]، [[سيڪسني]]، [[سيڪسني-آنهالٽ]]، [[ٿورنگيا]]، [[شليزويگ-هولشٽائن]] ۽ [[هيمبرگ]] رياستن ۾ سرڪاري موڪل هوندو آهي. ٻيون ٻه رياستون ([[لوئر سيڪسني]] ۽ [[بريمن]]) پڻ ان کي سرڪاري موڪل قرار ڏيڻ بابت ووٽ جي انتظار ۾ آهن. سلووينيا پنهنجي ثقافت تي سڌاري واري تحريڪ جي گهري اثر سبب هي ڏينهن ملهايندو آهي. آسٽريا ۾ پروٽيسٽنٽ ٻارن کي ان ڏينهن اسڪول وڃڻ کان ڇوٽ هوندي آهي، جڏهن⁠تہ پروٽيسٽنٽ ملازمن کي عبادت ۾ شرڪت لاءِ ڪم تان موڪل وٺڻ جو قانوني حق حاصل هوندو آهي. سوئٽزرلينڊ ۾ هي ڏينهن 31 آڪٽوبر کان پوءِ ايندڙ پهرئين آچر تي ملهايو ويندو آهي. دنيا جي ٻين ڪيترن ئي ملڪن ۾ پڻ اهو ڏينهن ملهايو وڃي ٿو. فلپائن جي غير تثليثي عيسائي جماعت [[ايگليسيا ني ڪرستو]] جا ميمبر يقين رکن ٿا ته ڪليسا جي دور ۾ خدا جا چار قاصد رهيا آهن، يعني [[عيسيٰ مسيح]]، [[رسول پولس]]، لوٿر ۽ [[فيلڪس مانالو]]، جن مان مانالو کي "آخري قاصد" ۽ لوٿر کي سندس "اڳوڻو قاصد" سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Harper 2">{{cite journal|url=http://www.sacredtribesjournal.org/stj/images/Encyclopedia/Iglesia_Cristo.pdf|pages=1–3|journal=STJ's Encyclopedia of New Religious Movements|author=Anne C. Harper|title=Iglesia ni Cristo|publisher=Sacred Tribes Press|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111005190812/http://www.sacredtribesjournal.org/stj/images/Encyclopedia/Iglesia_Cristo.pdf|archive-date=5 October 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111005190812/http://www.sacredtribesjournal.org/stj/images/Encyclopedia/Iglesia_Cristo.pdf |date=5 October 2011 }}</ref><ref>{{cite web|title=The Messengers of God|url=https://incmedia.org/our-beliefs/the-messengers-of-god/|website=INC Media|publisher=Iglesia Ni Cristo|access-date=24 October 2025}}</ref> لوٿر کي اڪثر سندس [[نشان]] طور هڪ هنس سان گڏ ڏيکاريو ويندو آهي، ۽ لوٿرائي گرجا گهرن جي ڇتين تي هوا جي رخ ڏيکاريندڙ نشان طور به اڪثر هنس لڳل هوندو آهي. هنس سان هي وابستگي اڳوڻي مذهبي سڌارڪ يان هُس جي هڪ پيشنگوئي سان لاڳاپيل آهي، جنهن جي لوٿر پڻ تائيد ڪئي هئي. [[بوهيمي ٻولي]] (هاڻوڪي چيڪ ٻولي) ۾ هُس جي نالي جي معنيٰ "[[:cz:Husa|سرمائي هنس]]" هئي. 1414ع ۾، جڏهن هُس [[ڪونسٽانس جي ڪائونسل]] طرفان قيد هو ۽ کيس بدعقيدي جي الزام هيٺ باهه ۾ ساڙڻ جي سزا جو انتظار هو، تڏهن هن اڳڪٿي ڪندي چيو: "هاڻي اهي هڪ هنس کي ڀُڃيندا، پر هڪ سؤ سالن کان پوءِ اهي هڪ هنس جي بدران هڪ هنس کان وڌيڪ بلند آواز واري پکي، يعني هنس (سوان)، جو راڳ ٻڌندا. انهن لاءِ بهتر هوندو ته هو ان جي ڳالهه ٻڌن." لوٿر پنهنجي ''پچاڻوي ٿيسز'' تقريباً 103 سال پوءِ شايع ڪيا.<ref>[https://www.hamburger-reformation.de/hamburger-reformation/panorama-geschichten/luther-und-der-schwan Luther und der Schwan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191019013653/https://www.hamburger-reformation.de/hamburger-reformation/panorama-geschichten/luther-und-der-schwan |date=19 October 2019 }} hamburger-reformation.de, retrieved 19 October 2019</ref><ref>[https://lutheranpress.com/the-swan/ The Swan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200706123240/https://lutheranpress.com/the-swan/ |date=6 July 2020 }} Lutheran Press, retrieved 6 July 2020</ref><ref>[https://www.cambridge.org/core/journals/early-music-history/article/lutheran-identity-of-josquins-missa-pange-lingua-renaissance-of-a-renaissance-mass/BB791A5089D9E675993F0AA00EC4E4B0 The Lutheran Identity of Josquin's ''Missa Pange Lingua'' (reference note 94)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200706135913/https://www.cambridge.org/core/journals/early-music-history/article/lutheran-identity-of-josquins-missa-pange-lingua-renaissance-of-a-renaissance-mass/BB791A5089D9E675993F0AA00EC4E4B0 |date=6 July 2020 }} Early Music History, vol. 36, October 2017, pp. 193–249; CUP; retrieved 6 July 2020</ref> == لوٿر ۽ هنس == <gallery> File:Strümpfelbach im Remstal - Kirche - Lutherbild.jpg|هنس سان گڏ لوٿر (جرمني جي [[وائنسٽاڊٽ]] جي [[اشٽرومپفيلباخ اِم ريمسٽال]] واري گرجا گهر ۾ جي. اي. لسٽ جي ٺاهيل تصوير) File:WLM - andrevanb - amsterdam, ronde lutherse kerk (1).jpg|هنس جي شڪل وارو هوا رخ ڏيکاريندڙ نشان، [[رونڊي لوٿرشي ڪيرڪ]]، ايمسٽرڊيم File:Halberstadt St Martini Altar.jpg|سينٽ مارٽن جي گرجا گهر، [[هالبرشٽاڊٽ]]، جرمني، جو قربانگاهه. ساڄي پاسي مٿئين حصي ۾ لوٿر ۽ هنس ڏيکاريل آهن. File:Fotothek df tg 0004142 Münze ^ Gedenkmünze ^ Schaumünze ^ Medaille ^ Schwan.jpg|لوٿر جي ياد ۾ جاري ڪيل سڪو (جارج ولهيلم گوبل جي اُڪير، [[سيڪسني جي چونڊيل رياست]]، 1706ع) </gallery> == تصنيفون ۽ ڇاپا == {{main|مارٽن لوٿر جي تصنيفن جي ڪتابيات}} [[File:Luther Weimar Ausgabe.JPG|right|thumb|upright|لوٿر جي تصنيفن جي [[لوٿر جي تصنيفن جو وائمار ڇاپو|وائمار ڇاپي]] جا مختلف جلد]] * **ايرلانگن ڇاپو** (''Erlangener Ausgabe'': "EA")، جنهن ۾ ''Exegetica opera latina'' شامل آهي، يعني لوٿر جون لاطيني ٻوليءَ ۾ تفسيري تصنيفون. * [[لوٿر جي تصنيفن جو وائمار ڇاپو|**وائمار ڇاپو**]] (''Weimarer Ausgabe'') لوٿر جي لاطيني ۽ جرمن تصنيفن جو مڪمل ۽ معياري جرمن ڇاپو آهي، جنهن لاءِ مختصر صورت **"WA"** استعمال ڪئي ويندي آهي. ان جا وڌيڪ سلسلا هي آهن: ** ''WA Br'' — ''Weimarer Ausgabe, Briefwechsel'' (خط و ڪتابت) ** ''WA Tr'' — ''Weimarer Ausgabe, Tischreden'' (ميز تي ٿيل گفتگو) ** ''WA DB'' — ''Weimarer Ausgabe, Deutsche Bibel'' (جرمن بائيبل) * **آمريڪي ڇاپو** (''Luther's Works'') لوٿر جي تصنيفن جو انگريزي ٻوليءَ ۾ سڀ کان وڌيڪ جامع ترجمو آهي، جنهن لاءِ **"LW"** يا **"AE"** جا مخفف استعمال ڪيا ويندا آهن. ان جا پهريان 55 جلد 1955ع کان 1986ع جي وچ ۾ شايع ٿيا. ان کان پوءِ ويهن جلدن تي مشتمل هڪ واڌارو (جلد 56 کان 75) رٿيل آهي، جنهن مان هن وقت تائين جلد 58، 60 ۽ 68 شايع ٿي چڪا آهن. == پڻ ڏسندا == * [[پروٽسٽنٽ سڌارو]] * [[مسيحيت]] * [[جرمني جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا}} [[Category:جرمن پادري]] [[Category:مذهبي عالم]] [[Category:1483ع جون پيدائشون]] [[Category:1546ع جون وفاتون]] [[Category:پروٽسٽنٽ سڌارو]] 3kqijkesff3lc3h7vjsina64ofwewxy 0 90495 414976 356955 2026-09-26T09:58:02Z Amherst99 9883 /* */ 414976 wikitext text/x-wiki '''مساوات''' (equation) [[علم رياضيات|رياضي]] ۾ هڪ اهڙو فارمولو آهي جيڪو ٻن جملن (expressions) جي وچ ۾ برابريءَ کي ظاهر ڪري ٿو. ان مقصد لاءِ برابري جي نشاني (=) استعمال ڪئي ويندي آهي.<ref name="math_foundations">Stewart, I. (2015). Taming the Infinite: The Story of Mathematics. Quercus.</ref> == تعريف ۽ مختلف ٻوليون == لفظ "مساوات" ۽ ان جي هم معنيٰ لفظن جا مختلف ٻولين ۾ معمولي فرق سان مفهوم ٿي سگهن ٿا: * '''انگريزي ۾:''' ڪو به اهڙو فارمولو جنهن ۾ ٻه جملا برابر جي نشانيءَ سان جڙيل هجن، ان کي مساوات چيو ويندو آهي. * '''فرانسيسي ۾:''' مساوات (équation) جي تعريف ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ "متغير" (Variable) جو هجڻ ضروري آهي.<ref name="language_diff">Cajori, F. (1928). A History of Mathematical Notations. Open Court Publishing.</ref> == حل ۽ قسم == مساوات کي حل ڪرڻ مان مراد متغيرن (Variables) جي اهڙي قيمت معلوم ڪرڻ آهي، جنهن سان مساوات جا ٻئي پاسا برابر ٿي وڃن. انهن قيمتن کي مساوات جو '''حل''' (Solution) چيو ويندو آهي. مساوات جا ٻه مکيه قسم آهن: # '''سڃاڻپ (Identity):''' اهڙي مساوات جيڪا متغير جي هر قيمت لاءِ درست هجي. # '''شرطي مساوات (Conditional Equation):''' اهڙي مساوات جيڪا متغير جي صرف ڪجهه خاص قيمتن لاءِ درست هجي.<ref name="algebra_basics">Velleman, D. J. (2006). How to Prove It: A Structured Approach. Cambridge University Press.</ref> == برابري جي نشاني (=) جو تاريخي پس منظر == برابري جي نشاني (=)، جيڪا اڄ هر مساوات جو لازمي حصو آهي، سن '''1557ع''' ۾ '''رابرٽ رڪارڊ''' (Robert Recorde) ايجاد ڪئي هئي. هن جو خيال هو ته ٻن هڪجهڙي ڊيگهه وارين متوازي لڪيرن کان وڌيڪ ٻي ڪا به شيءِ "برابر" نٿي ٿي سگهي.<ref name="recorde_history">Recorde, R. (1557). The Whetstone of Witte.</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[Category:رياضي]] [[Category:آلجبرا]] [[Category:رياضياتي نشانين]] lc4ca5sg3momg86sbradmywowf5cxdb 0 93016 414929 364710 2026-09-26T04:08:34Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414929 wikitext text/x-wiki {{short description|ٻارن لاءِ اسڪول}} {{Childcare}} [[File:ZŠ Višňové.JPG|thumb|[[Slovakia|سلوواڪيا]] جي هڪ ڳوٺ ۾ بنيادي يا پرائمري اسڪول جي عمارت]] [[File:An aerial photo of a primary school in Hayesville, North Carolina.jpg|thumb|اتر ڪيرولينا، آمريڪا ۾ هڪ ايليمينٽري اسڪول جو فضائي منظر]] [[File:Empty_classroom.jpg|thumb|هالينڊ جي هڪ اسڪول ۾ خالي ڪلاس روم جو منظر]] هڪ '''پرائمري اسڪول''' (آئرلينڊ، هندستان، برطانيه،<ref>{{cite web |title=Primary education (4 to 11 years) |url=https://cambridgeshire.gov.uk/residents/children-and-families/schools-learning/education-system/elementary-education-4-to-11-years |access-date=2024-08-25 |website=Cambridgeshire County Council |language=en}}</ref> آسٽريليا،<ref>{{cite web|last=Technology|first=Elcom|title=Education system overview|url=https://www.studyinaustralia.gov.au/english/australian-education/education-system|access-date=2021-02-21|website=www.studyinaustralia.gov.au|language=en|archive-date=30 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930200146/https://www.studyinaustralia.gov.au/english/australian-education/education-system|url-status=dead}}</ref> نيوزيلينڊ،<ref>{{cite web|title=Changes to schools and the network: Options for managing changes in growth|url=https://www.education.govt.nz/school/new-zealands-network-of-schools/about/changes-to-schools-and-the-network/options-for-managing-changes-in-growth/#classify|access-date=2023-05-25|website=www.education.govt.nz|date=16 April 2019 |language=en}}</ref> ڏکڻ آفريڪا ۽ سنگاپور ۾ پڻ<ref>{{Cite web |title=Singapore |url=https://ncee.org/country/singapore/ |access-date=2024-06-23 |website=National Center on Education and the Economy |date=January 2023 |language=en-US}}</ref>)، ايليمينٽري اسڪول (اتر آمريڪا ۽ فلپائن ۾)، يا گريڊ اسڪول، هڪ اهڙو اسڪول آهي جتي ٻارن کي بنيادي تعليم (Primary education) ڏني ويندي آهي. هتي عام طور تي 4 کان 11 سالن جي عمر جا ٻار تعليم پرائيندا آهن. پرائمري تعليم پري اسڪول کان پوءِ شروع ٿيندي آهي ۽ ثانوي تعليم (Secondary school) کان اڳ واري مرحلي تي مشتمل هوندي آهي. تعليم جي بين الاقوامي معيار جي درجه بندي (ISCED) مطابق، پرائمري تعليم هڪ اهڙو مرحلو آهي جتي پروگرام عام طور تي پڙهڻ، لکڻ، ۽ رياضي جي بنيادي مهارتن کي مهيا ڪرڻ ۽ سکيا لاءِ هڪ مضبوط بنياد قائم ڪرڻ لاءِ تيار ڪيا ويندا آهن. هي ISCED ليول 1 آهي.<ref name= 2011en>[http://www.uis.unesco.org/Education/Documents/isced-2011-en.pdf Annex III in the ISCED 2011 English.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525154803/http://www.uis.unesco.org/Education/Documents/isced-2011-en.pdf |date=2017-05-25 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225071153/http://uis.unesco.org/ |date=25 December 2018 }} Navigate to International Standard Classification of Education (ISCED)</ref> == اصطلاح == اصطلاح "پرائمري اسڪول" فرانسيسي ٻوليءَ جي لفظ {{Lang|fr|école primaire}} تان ورتل آهي، جيڪو پهريون ڀيرو اپريل 1802ع ۾ لنڊن ٽائمز جي هڪ متن ۾ استعمال ڪيو ويو هو.<ref>{{cite web |title=Online Etymology Dictionary |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=primary |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170702192406/http://www.etymonline.com/index.php?term=primary |archive-date=2 July 2017 |access-date=9 November 2007}}</ref> === پرائمري اسڪول === [[File:St Pats Primary school 2021 b.jpg|thumb|آسٽريليا جي هڪ مذهبي پرائمري اسڪول جو ٻاهريون ڏيک.]] دنيا جي اڪثر حصن ۾، پرائمري تعليم لازمي تعليم جو پهريون مرحلو آهي. هي عام طور تي مفت دستياب هوندو آهي، پر فيس وٺندڙ آزاد يا خانگي اسڪولن پاران پڻ پيش ڪري سگهجي ٿو. برطانيه ۾ 1944ع تائين "ايليمينٽري ايجوڪيشن" اسڪولن ۾ پڙهائي ويندي هئي، جنهن کانپوءِ ان کي پرائمري ۽ ثانوي اسڪولن ۾ ورهايو ويو. * پرائمري اسڪول جو اصطلاح برطانيه، آئرلينڊ، ڪمن ويلٿ ملڪن ۽ يونيسڪو ([[UNESCO]]) پاران ترجيحي طور تي استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=Britannica Academic |url=https://academic.eb.com/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200314153937/https://academic.eb.com/ |archive-date=14 March 2020 |access-date=2019-11-01 |website=academic.eb.com}}</ref> * ايليمينٽري اسڪول ان جو هم معنيٰ آهي پر اڪثر ڪري آمريڪا ۾ استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{Cite web |title=elementary school |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/elementary-school |website=Collins Dict}}</ref> === ايليمينٽري اسڪول === جيتوڻيڪ اڪثر هم معنيٰ طور استعمال ڪيو ويندو آهي، پر مختلف جڳهن تي "ايليمينٽري اسڪول" جا خاص مطلب آهن: * آمريڪا جا ايليمينٽري اسڪول: آمريڪا ۾ هن وقت لڳ ڀڳ 92,858 ايليمينٽري اسڪول آهن (68,173 سرڪاري، 24,685 خانگي).<ref name="NCES">{{cite news |title=Digest of Education Statistics, 2001 |url=http://nces.ed.gov/pubs2002/2002130.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170809090250/https://nces.ed.gov/pubs2002/2002130.pdf |archive-date=9 August 2017 |access-date=12 August 2017 |agency=National Center for Education Statistics}}</ref> هتي عام طور تي ڇهه گريڊ هوندا آهن جتي 5 کان 11 سالن جي عمر جا ٻار پڙهندا آهن. * جاپان جا ايليمينٽري اسڪول: جاپان ۾ ٻارن جي عمر 6 کان 12 سالن تائين هوندي آهي، جنهن کانپوءِ هو جونيئر هاءِ اسڪول ۾ داخل ٿيندا آهن.<ref>{{cite web |title=The Establishment of Elementary Schools and Attendance |url=http://www.mext.go.jp/b_menu/hakusho/html/others/detail/1317264.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171220074406/http://www.mext.go.jp/b_menu/hakusho/html/others/detail/1317264.htm |archive-date=20 December 2017 |access-date=12 August 2017 |publisher=Ministry of Education, Culture, Sports, Science and Technology, Japan |department=Japan's Modern Educational System}}</ref> == تعليم جا ليول == {{excerpt|International Standard Classification of Education|2011 version}} == مختلف ملڪن جي تعليمي نظام جو مقابلو == انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا ۾ تعليمي سالن کي سڃاڻڻ جا مختلف طريقا آهن: {| class="wikitable" !برابر عمرون ||4–5 || 5–6||6–7 ||7–8 ||8–9 ||9–10 || 10–11 |- | آمريڪا (گريڊ) ||Pre-K||K||1 ||2||3 ||4 ||5 |- | آئرلينڊ ||Junior Infants||Senior Infants||1st Class||2nd Class||3rd Class||4th Class||5th Class |- | انگلينڊ (سال) ||R || 1||2|| 3|| 4||5||6 |- | اسڪاٽ لينڊ ||P1 ||P2 ||P3 ||P4 ||P5 ||P6 ||P7 |- | انڊونيشيا ||TK A||TK B||SD Kelas 1 ||SD Kelas 2 ||SD Kelas 3 ||SD Kelas 4 ||SD Kelas 5 |} == اسڪول جي عمارت جي ڊيزائن جا معيار == اسڪول جي عمارت رڳو ڪمرا نه پر هڪ مڪمل تعليمي ماحول هوندي آهي جنهن ۾ شاگردن، استادن ۽ انتظاميا جي ضرورتن جو خيال رکيو ويندو آهي.<ref name=za>{{cite web|title=Guidelines relating to planning for public school infrastructure|url=http://www.education.gov.za/LinkClick.aspx?fileticket=cWhHzzzCo1w%3D&tabid=93&mid=2598|access-date=3 April 2017|date=2012|publisher=Department of Basic Education, Republic of South Africa|archive-url=https://web.archive.org/web/20150907024942/http://www.education.gov.za/LinkClick.aspx?fileticket=cWhHzzzCo1w%3d&tabid=93&mid=2598|archive-date=2015-09-07|url-status=live}}</ref> هڪ بهترين اسڪول ۾ هيٺيون سهولتون هجڻ گهرجن: * مناسب سائيز جا ڪلاس روم (عام طور تي 60 چورس ميٽر). * استادن لاءِ تياري وارو ڪمرو. * انتظامي بلاڪ. * شاگردن لاءِ ٽوائلٽس جي سهولت. * اسڪول هال ۽ لائبريري. * ڪمپيوٽر ليبارٽري. * طبي معائني جو ڪمرو (سڪ روم). == حوالا == {{حوالا}} 36u22wxq4s6qas3nh3i309pprk3nssk 0 93233 414942 414222 2026-09-26T05:03:22Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414942 wikitext text/x-wiki {{Short description|اصل والدين جي جاءِ تي ٻار جي پرورش ڪرڻ}} [[File:Children at New York Foundling cph.3a23917.jpg|thumb|left|250px|[[سسٽر آئرين]] (Sister Irene) نيو يارڪ فائونڊلنگ اسپتال ۾ ٻارن سان گڏ. سسٽر آئرين جديد گود وٺڻ (Adoption) جي علمبردارن مان هڪ آهي، جنهن ٻارن کي ادارن ۾ رکڻ بجاءِ گهرن ۾ پالڻ جو نظام قائم ڪيو.]] '''گود وٺڻ''' يا '''پٽيلو بنائڻ''' (Adoption) هڪ اهڙو عمل آهي جنهن جي ذريعي هڪ شخص ڪنهن ٻئي (عام طور تي ٻار) جي [[والدينيت]] جي ذميواري کڻندو آهي، جيڪا ان جي حياتياتي (Biological) يا قانوني والدين کان منتقل ٿيندي آهي. قانوني طور گود وٺڻ سان حياتياتي والدين کان تمام [[حق]] ۽ ذميواريون، گڏوگڏ [[نسب]] (filiation)، مستقل طور تي گود وٺندڙ والدين ڏانهن منتقل ٿي ويندا آهن. [[سرپرستي]] (Guardianship) يا ٻارن جي سنڀال جي ٻين نظامن جي برعڪس، گود وٺڻ جو مقصد حيثيت ۾ مستقل تبديلي آڻڻ هوندو آهي ۽ ان لاءِ سماجي مڃتا، چاهي اها قانوني هجي يا مذهبي، ضروري هوندي آهي. تاريخي طور تي، ڪجهه سماجن گود وٺڻ بابت مخصوص قانون ٺاهيا آهن، جڏهن ته ٻين گهٽ رسمي طريقا اختيار ڪيا (خاص طور تي اهڙا معاهدا جن ۾ [[وراثت]] جا حق ۽ [[والدين جي ذميواري]]ون ته طئي ٿيل هونديون هيون پر نسب جي منتقلي نه ٿيندي هئي). گود وٺڻ جو جديد نظام، جيڪو 20هين صدي ۾ اڀريو، جامع [[قانون]] ۽ ضابطن جي تحت هلي ٿو. == تاريخ == === قديم دور === ==== اعليٰ خاندانن لاءِ گود وٺڻ ==== [[File:Traianus Glyptothek Munich 336.jpg|thumb|right|upright|[[تراجلان]] (Trajan) گذريل شهنشاهه [[نيروا]] (Nerva) پاران گود وٺڻ جي عمل ذريعي روم جو شهنشاهه بڻيو، ۽ اڳتي هلي سندس پنهنجي گود ورتل پٽ [[هيڊريان]] ان جي جاءِ والاري. رومي سلطنت ۾ گود وٺڻ هڪ عام رواج هو جنهن ذريعي اقتدار جي پرامن منتقلي ممڪن ٿيندي هئي.]] جيتوڻيڪ گود وٺڻ جي جديد صورت آمريڪا ۾ پيدا ٿي، پر ان جا مختلف نمونا سڄي تاريخ ۾ نظر اچن ٿا. مثال طور، [[حمو رابي جو ضابطو]] (Code of Hammurabi) گود وٺندڙن جي حقن ۽ گود ورتل ماڻهن جي ذميوارين کي تفصيل سان بيان ڪري ٿو. قديم [[روم ۾ گود وٺڻ]] جو رواج [[جسٽينين ضابطو|ڪوڊيڪس جسٽينينس]] ۾ چڱي ريت دستاويز ٿيل آهي.<ref>''[http://avalon.law.yale.edu/ancient/hamframe.asp Code of Hammurabi]''</ref><ref>''[http://www.fordham.edu/halsall/basis/535institutes.html Codex Justinianus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140814182413/http://www.fordham.edu/halsall/basis/535institutes.html |date=14 August 2014 }}''</ref> جديد دور جي برعڪس، قديم دور ۾ گود وٺڻ جي عمل ۾ گود وٺندڙ جي سياسي ۽ اقتصادي مفادن کي اهميت ڏني ويندي هئي،<ref name="The Psychology of Adoption">Brodzinsky and Schecter (editors), ''[https://books.google.com/books?id=7WQp2uEnogoC The Psychology of Adoption]'', 1990, page 274</ref> جيڪو امير خاندانن جي وچ ۾ سياسي لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ ۽ ملڪيتن جي سنڀال لاءِ مرد وارث پيدا ڪرڻ جو هڪ قانوني اوزار هو.<ref>H. David Kirk, Adoptive Kinship: A Modern Institution in Need of Reform, 1985, page xiv.</ref><ref name="Mary Kathleen Benet 1976, page 14">{{cite book|first=Mary Kathleen|last= Benet|title= The Politics of Adoption|url=https://archive.org/details/politicsofadopti0000bene|date= 1976| page= [https://archive.org/details/politicsofadopti0000bene/page/14 14]|isbn = 978-0-02-902500-0|publisher = Free Press}}</ref> اشرافيا ۾ گود وٺڻ جو رواج تمام گهڻو هو: روم جا ڪيترائي شهنشاهه گود ورتل پٽ هئا.<ref name="Mary Kathleen Benet 1976, page 14"/> قديم دور ۾ شيرخوار ٻارن کي گود وٺڻ جا مثال گهٽ ملن ٿا.<ref name="The Psychology of Adoption"/><ref>John Boswell, ''[https://books.google.com/books?id=MR1D29F0yyQC The Kindness of Strangers]'', 1998, page 74, 115</ref> [[ٻارن کي لاوارث ڇڏڻ|ڇڏيل ٻارن]] کي اڪثر غلامي لاءِ کنيو ويندو هو.<ref>John Boswell, ''[https://books.google.com/books?id=MR1D29F0yyQC The Kindness of Strangers]'', 1998, page 62-63</ref> رومي قانوني رڪارڊ ظاهر ڪن ٿا ته ڪڏهن ڪڏهن لاوارث ٻارن کي خاندان پنهنجي پٽ يا ڌيءَ وانگر پالي وڏو ڪندا هئا، جن کي ''[[alumni]]'' چيو ويندو هو.<ref>John Boswell, ''[https://books.google.com/books?id=MR1D29F0yyQC The Kindness of Strangers]'', 1998, page 53-95</ref> ٻيون قديم تهذيبون، خاص طور تي [[هندستان جي تاريخ|هندستان]] ۽ [[چين جي تاريخ|چين]] پڻ گود وٺڻ جي عمل کي استعمال ڪنديون هيون. قديم هندستان ۾، گود وٺڻ هڪ انتهائي مذهبي صورت ۾ هوندو هو ته جيئن پٽ جي ذريعي ضروري [[آخري رسمون]] ادا ڪري سگهجن.<ref>Vinita Bhargava, ''[https://books.google.com/books?id=9z0GsuuhLDUC Adoption in India: Policies and Experiences]'', 2005, page 45</ref> چين ۾ به ساڳيو تصور هو جتي مردن کي صرف [[چين ۾ ابن ڏاڏن جي پوڄا|ابن ڏاڏن جي پوڄا]] جون ذميواريون پوريون ڪرڻ لاءِ گود ورتو ويندو هو.<ref>W. Menski, ''[https://books.google.com/books?id=s7ohU5v8Lu8C Comparative Law in a Global Context: The Legal Systems of Asia and Africa]'', 2000</ref> [[پولينيشيا جي ثقافت]]، بشمول [[قديم هوائي]]، ۾ خاندان جي ميمبرن ۽ ويجهن دوستن جي ٻارن کي گود وٺڻ جو رواج عام هو، جنهن کي ''[[hānai]]'' چيو ويندو هو. === قرون وسطيٰ کان جديد دور تائين === ==== عام ماڻهو ۽ گود وٺڻ ==== [[File:Ferdinand Georg Waldmüller 003.jpg|thumb| ''خانقاه جي دروازي تي'' (''Am Klostertor'') - چترڪار: [[فرڊيننڊ جارج والڊمولر]]]] رومي سلطنت جي زوال کان پوءِ يورپ تي غالب اچڻ وارن [[جرماني قومون|جرماني]]، [[ڪيلٽس]]، ۽ [[سلاوڪ قومون|سلاوڪ]] ثقافتن جي اميرن گود وٺڻ جي رواج کي رد ڪري ڇڏيو.<ref>S. Finley-Croswhite, [http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3686/is_199708/ai_n8758613/print?tag=artBody;col1 Review of Blood Ties and Fictive Ties, Canadian Journal of History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080916103914/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3686/is_199708/ai_n8758613/print |date=2008-09-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080916103914/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3686/is_199708/ai_n8758613/print |date=2008-09-16 }}, August 1997</ref> [[قرون وسطيٰ]] جي سماج ۾، [[رت جي رشتي]] کي وڏي اهميت حاصل هئي. انگريزي [[عام قانون]] (Common Law) ۾ گود وٺڻ جي اجازت نه هئي ڇاڪاڻ ته اها وراثت جي روايتي قاعدن جي خلاف هئي. اهڙي طرح، فرانس جي [[نيپولين ڪوڊ]] گود وٺڻ کي ڏکيو بڻائي ڇڏيو هو.<ref name="books.google.com">Brodzinsky and Schecter (editors), [https://books.google.com/books?id=7WQp2uEnogoC The Psychology of Adoption], 1990, page 274</ref> اميرن جي حمايت نه هجڻ ڪري، هي رواج آهستي آهستي لاوارث ٻارن ڏانهن منتقل ٿي ويو. ڪيترائي لاوارث ٻار [[ڪيٿولڪ چرچ]] جي دروازن تي ڇڏيا ويندا هئا.<ref name="The Kindness of Strangers">John Boswell, [https://books.google.com/books?id=MR1D29F0yyQC The Kindness of Strangers], 1998, page 184</ref> چرچ جي هڪ جدت [[oblation]] جو رواج هو، جنهن تحت ٻارن کي خانقاهي ادارن ۾ وقف ڪيو ويندو هو ۽ اتي ئي پاليو ويندو هو. هي يورپي تاريخ جو پهريون نظام هو جنهن ۾ لاوارث ٻارن کي قانوني يا سماجي نقصان نه پهچندو هو. اها صورتحال اڳتي هلي [[يتيم خانو|يتيم خانن]] جي قيام جو سبب بڻي.<ref name="The Kindness of Strangers"/> جيئن ته ادارن ۾ سنڀال جو تصور وڌيو، ٻارن کي خاندانن ۾ منتقل ڪرڻ جا قاعدا ظاهر ٿيا: ڇوڪرن کي ڪنهن [[ڪاريگر]] وٽ سکيا (apprenticed) لاءِ ڏنو ويندو هو ۽ ڇوڪرين جي شادي اداري جي اختيار هيٺ ڪرائي ويندي هئي.<ref>John Boswell, ''[https://books.google.com/books?id=MR1D29F0yyQC The Kindness of Strangers]'', 1998, page 420</ref> هي نظام 19هين صدي تائين جاري رهيو. سماجي بهبود جي ڪارڪنن جي ڪوششن سان، يتيم خانن ڪم بجاءِ احساسن جي بنياد تي گود وٺڻ جي حمايت شروع ڪئي. ان سلسلي ۾ پهريون جديد گود وٺڻ وارو قانون 1851ع ۾ [[ميساچوسٽس]] ۾ پاس ڪيو ويو، جنهن ۾ "ٻار جي بهترين مفاد" (best interests of the child) کي قانوني حيثيت ڏني وئي.<ref>Wayne Carp, Editor, Adoption in America, article by: Susan Porter, A Good Home, ''[https://books.google.com/books?id=gVnx_ymDu6wC A Good Home]'', page 37.</ref><ref name="Topic: Timeline">Ellen Herman, Adoption History Project, University of Oregon, [http://www.uoregon.edu/~adoption/timeline.html Topic: Timeline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100415010417/http://www.uoregon.edu/~adoption/timeline.html |date=15 April 2010 }}</ref> === جديد دور === ==== خاندان جي تخليق لاءِ گود وٺڻ ==== گود وٺڻ جي ارتقا جو ايندڙ مرحلو آمريڪا ۾ شروع ٿيو. تيز رفتاريءَ سان ٿيندڙ هجرت ۽ [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] سبب 19هين صديءَ جي وچ ڌاري يتيم خانن ۾ تمام گهڻي رش ٿي وئي. [[چارلس لورنگ بريس]] (Charles Loring Brace)، جيڪو هڪ پروٽسٽنٽ پادري هو، نيو يارڪ جي گهٽين ۾ روليندڙ بي گهر ٻارن کي ڏسي حيران ٿي ويو.<ref>Charles Loring Brace, [https://archive.org/details/dangerousclasse00bracgoog The Dangerous Classes of New York and Twenty Years' Work Among Them], 1872</ref> سندس حل "[[يتيم ريل گاڏي]]" (Orphan Train) موومينٽ هئي. انهن ريل گاڏين ذريعي لڳ ڀڳ 2,00,000 ٻارن کي اوڀر جي شهرن مان ملڪ جي ٻهراڙي وارن علائقن ڏانهن موڪليو ويو.<ref>Ellen Herman, Adoption History Project, University of Oregon, [http://www.uoregon.edu/~adoption/people/brace.html Topic: Charles Loring Brace] </ref> انهن ٻارن کي عام طور تي گود وٺڻ بجاءِ [[اوڙاهه پورهيو|معاهدي تحت]] (indentured) خاندانن کي ڏنو ويندو هو. هن وڏي پيماني تي ٿيندڙ منتقليءَ ۽ استحصال سبب نون ادارن ۽ قانونن جنم ورتو. ان دور جو اهم قانون 1917ع جو [[منيسوٽا]] جو قانون هو، جنهن ۾ ٻارن جي منتقلي کان اڳ جاچ پڙتال لازمي قرار ڏني وئي.<ref>Wayne Carp (Editor), [https://books.google.com/books?id=gVnx_ymDu6wC E. Adoption in America: Historical Perspectives], page 160</ref> 1945ع کان 1974ع تائين جو دور، جنهن کي [[Baby Scoop Era]] چيو وڃي ٿو، گود وٺڻ جي عمل ۾ وڏي تيزي آئي. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ سماجي روين ۾ تبديلي ۽ سائنسي ترقيءَ سبب گود وٺڻ بي اولاد جوڙن لاءِ هڪ بهترين حل بڻجي ويو.<ref>Barbara Melosh, [https://books.google.com/books?id=mM_meNTALDkC Strangers and Kin: the American Way of Adoption], page 105-107</ref> آمريڪي ماڊل پنهنجي رومي اڳواڻ جي پيروي ڪندي اصل والدين جا حق ختم ڪري گود وٺندڙن کي قانون جي نظر ۾ نوان والدين بڻائي ڇڏيو. ان ۾ ٻه اهم واڌارا ڪيا ويا: 1) گود وٺڻ جو مقصد "ٻار جو بهترين مفاد" هوندو.<ref name="books.google.com"/> == گود وٺڻ جا انگ اکر (آمريڪا) == آمريڪا ۾ گود وٺڻ جي عمل ۾ مختلف نسلي گروهن جا انگ اکر هيٺين طرح آهن (لڳ ڀڳ): * '''اڇا (White):''' لڳ ڀڳ 48% گود ورتل ٻار. * '''ڪارا/افريقي آمريڪي (Black/African American):''' لڳ ڀڳ 18%. * '''هسپانوي (Hispanic):''' لڳ ڀڳ 20%. * '''ايشيائي (Asian):''' لڳ ڀڳ 7%. اهي انگ اکر ظاهر ڪن ٿا ته گود وٺڻ جو عمل معاشري جي هر طبقي ۾ موجود آهي. == حوالا == {{Reflist|2}} {{DEFAULTSORT:Adoption}} [[Category:گود وٺڻ]] [[Category:ٻارن جي سنڀال]] [[Category:خانداني قانون]] [[Category:والدينيت]] llfprq66egql8gupbqnaks7oqj20lw9 0 95978 414920 414312 2026-09-26T04:00:47Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414920 wikitext text/x-wiki {{Short description|1997 American film by James Cameron}} {{Good article}} {{Infobox film | name = ٽائيٽئنڪ<br>Titanic | image= [[File:Titanic poster.jpg|thumb|سينيما جو پوسٽر]] | director = جيمز ڪيمرون | producer = {{plainlist| * جيمز ڪئميرون * جون لنڊاو }} | writer = جيمز ڪئميرون | starring = {{Plainlist| * ليونارڊو ڊي ڪيپريو * ڪيٽ ونسليٽ * بلي زينئ * ڪيٿي بيٽس * فرانسس فشر * برنارڊ هِل * جوناٿن هائيڊ * ڊيني نوچي * ڊيوڊ وارنر * بل پيڪسٽن}} | music = جيمز هارنر | cinematography = رسل ڪارپينٽر | editing = {{plainlist| * ڪونراڊ بف * جيمس ڪيمرون * رچرڊ ائ هيرس }} | studio = {{plainlist| * [[Paramount Pictures]]<ref name=BFI>{{cite web|title=Titanic (1997)|work=Film & TV Database|publisher=[[British Film Institute]] |url=http://ftvdb.bfi.org.uk/sift/title/541102|archive-url=https://web.archive.org/web/20090114204629/http://ftvdb.bfi.org.uk/sift/title/541102|archive-date=January 14, 2009|access-date=July 29, 2011}}</ref><ref name="AFI Catalog">{{cite web |title=Titanic |work=[[AFI Catalog of Feature Films]] |publisher=[[American Film Institute]] |url=https://catalog.afi.com/Catalog/moviedetails/55202 |access-date=February 2, 2018 |archive-date=September 15, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200915062543/https://catalog.afi.com/Catalog/moviedetails/55202 |url-status=live }}</ref> * [[20th Century Fox]]<ref name=BFI/><ref name="AFI Catalog" /> * [[Lightstorm Entertainment]]<ref name=BFI/> }} | distributor = {{plainlist| * پيراماؤنٽ پڪچرز<br />(آمريڪا ۽ ڪينيڊا) * 20 هين صدي فاڪس<br />(انٽرنيشنل) }} | released = {{Film date|1997|11|01|[[ٽوڪيو]] |1997|12|19| [[آمريڪا]]}} <!-- PLEASE DO NOT ADD THE 2012 RE-RELEASE DATE, AS WELL AS THE 2017 AND 2023 RE-RELEASE DATE! WP:FILM guidelines dictate we must use the earliest and country of origin release dates. Any attempts to add an international airdate will be removed, but can be added in the release section. Thank you.--> | runtime = 195 منٽ<!--Theatrical runtime: 194:36--><ref>{{cite web | url=https://www.bbfc.co.uk/release/titanic-q29sbgvjdglvbjpwwc0zmdu3oty | title=''TITANIC'' (12) | work=[[British Board of Film Classification]] | date=November 14, 1997 | access-date=November 8, 2014 | archive-date=April 27, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210427093725/https://www.bbfc.co.uk/release/titanic-q29sbgvjdglvbjpwwc0zmdu3oty | url-status=live }}</ref> | country = {{پرچم|آمريڪا}} | language = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] | budget = 200 ملين آمريڪي ڊالر<ref name="Garrett (2007)"/><ref name="Sandler & Studlar 1999"/><ref name="Welkos (1998)"/> | gross = 2.264 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="BoxOfficeBOM">*Pre-2020 releases: {{cite web |title=Titanic (1997) |website=[[Box Office Mojo]] |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0120338/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20191027003338/https://www.boxofficemojo.com/title/tt0120338/ |archive-date=October 27, 2019 |quote=Worldwide: $2,187,463,944; Original release: $1,843,221,532; 2012 3D Release: $343,550,770; 2017 Re-release: $691,642 }} *2020 Re-release: {{cite web |title=Titanic (2020 Re-release) |website=Box Office Mojo |url=https://www.boxofficemojo.com/releasegroup/gr2694926853/ |quote=2020 Re-release: $71,352 |access-date=February 20, 2023 |archive-date=March 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230305215849/https://www.boxofficemojo.com/releasegroup/gr2694926853/ |url-status=live }} *2023 Re-release: {{cite web |title=Titanic (25 Year Anniversary) |website=Box Office Mojo |url=https://www.boxofficemojo.com/releasegroup/gr3800912389/ |quote=2023 Re-release: $70,157,472 |access-date=February 20, 2023 |archive-date=February 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230227203751/https://www.boxofficemojo.com/releasegroup/gr3800912389/ |url-status=live }}</ref> }} '''ٽائيٽينڪ''' (<small>Titanic</small>) سال <small>1997</small>ع جي هڪ رزميه،تاريخي ۽ رومانوي آمريڪي فلم آهي جيڪا جيمس ڪيمرون پاران لکيل ۽ هدايت ڪئي وئي آهي. تاريخ ۽ افساني ٻنهي پهلوئن کي شامل ڪندي، اها <small>1912</small>ع ۾، مسافر بردار ڀيڙي، "<small>'''آر ايم ايس ٽائيٽينڪ'''</small>" جي ٻڏڻ جي واقعن تي ٻڌل آهي. ليونارڊو ڊيڪپريو ۽ ڪئٽ ونسليٽ مختلف سماجي طبقن جي ميمبرن جي حيثيت سان ڪم ڪن ٿا جيڪي جهاز جي بدقسمت پهرين سفر دوران پيار ۾ پئجي ويندا آهن. هن جي ڪاسٽ ۾ بلي زين، ڪيٿي بيٽس، فرانسس فشر، برنارڊ هِل، جوناٿن هائيڊ، ڊيني نوچي، ڊيوڊ وارنر ۽ بل پيڪسٽن شامل آهن. ڪيمرون جو فلم ٺاهڻ جو جذبو ٻيڙي جي تباهي سان سندس دلچسپي مان آئي. هن محسوس ڪيو ته انساني نقصان سان ڀريل هڪ محبت جي ڪهاڻي آفت جي جذباتي اثر کي پهچائڻ لاءِ ضروري هوندي. پيداوار 1 سيپٽمبر <small>'''1995'''</small>ع تي شروع ٿي،<ref name="filmingdate" /> جڏهن ڪيمرون ٽائيٽينڪ جي تباهي جي فوٽيج شوٽ ڪئي. جديد منظر شيرشوف انسٽيٽيوٽ آف اوشينولاجي جي ريسرچ ويسل، "اڪيڊميڪ اسٽيسلاو ڪيلديش" تي فلمايا ويا، جنهن کي ڪيمرون تباهي جي فلمنگ دوران بنياد طور استعمال ڪيو هو. اسڪيل ماڊل، ڪمپيوٽر جي ذريعي ٺاهيل تصوير (CGI)، ۽ باجا اسٽوڊيو ۾ ٺهيل ٽائيٽينڪ جي تعمير نو کي ٻڏڻ کي ٻيهر ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو. ٽائيٽينڪ شروعاتي طور تي، "ٽوينٽيٿ سينچري فاڪس" نالي جي فلمساز ڪمپني ۾ ترقي ۾ هئي، پر دير ۽ وڌندڙ بجيٽ جي نتيجي ۾ فاڪس مالي مدد لاءِ پيراماؤنٽ پکچرز سان ڀائيواري ڪئي. اها ان وقت جي سڀ کان مهانگي فلم هئي، جنهن جي پيداوار جو بجيٽ 200 ملين ڊالر هو. فلم بندي جولاءِ 1996ع کان مارچ 1997ع تائين ٿي. ٽائيٽينڪ جو پريميئر 1 نومبر <small>1997</small>ع تي ٽوڪيو انٽرنيشنل فلم فيسٽيول ۾ ٿيو ۽ <small>19</small> ڊسمبر تي آمريڪا ۾ رليز ڪيو ويو. ان کي آمريڪا ۽ ڪينيڊا ۾ پيراماؤنٽ پکچرز ۽ ٻين علائقن ۾ "ٽوينٽيٿ سينچري فاڪس" پاران ورهايو ويو. فلم کي ان جي بصري اثرات، پرفارمنس، خاص طور ڊي ڪيپريو، ونسليٽ ۽ گلوريا اسٽوارٽ جي پرفارمنس، پيداوار جي قدرن، هدايت، اسڪور، سينماٽوگرافي، ڪهاڻي ۽ جذباتي کوٽائي لاءِ ساراهيو ويو. ٻين ايوارڊن سان گڏ، فلم کي 70هين اڪيڊمي ايوارڊز ۾ چوڏهن نامزدگيون مليون ۽ يارهن ايوارڊ کٽيا، جن ۾ بهترين تصوير ۽ بهترين ڊائريڪٽر شامل آهن. ائين ڪرڻ سان، فلم سڀ کان وڌيڪ اڪيڊمي ايوارڊ نامزدگين جي رڪارڊ لاءِ "آل اباؤٽ ايو" (<small>A</small><small>ll About Eve</small>) ۽ هڪ فلم پاران سڀ کان وڌيڪ اڪيڊمي ايوارڊ کٽڻ لاءِ "بن-حر" <small>(Ben-Hur)</small> ٻنهي کي برابر ڪيو، جنهن سان ٽائيٽينڪ اڪيڊمي ايوارڊ جي تاريخ ۾ سڀ کان ڪامياب انفرادي فلم بڻجي وئي. اها ريڪارڊ ترتيب وار سال <small>2016</small>ع جي "لالا لينڊ" ۽ سال <small>2003</small>ع جي "دي لارڊ آف دي رنگز: دي ريٽرن آف دي ڪنگ" سان ملندا، جيتوڻيڪ نامزدگي جو رڪارڊ سال 2025ع جي "سنرز" (<small>Sinners</small>) سال <small>2026</small>ع ۾ پار ڪيو هو.<ref name=":2">{{cite web |last1=Davis |first1=Clayton |title='Sinners' Breaks All-Time Oscar Nomination Record With 16 Nods |url=https://variety.com/2026/film/awards/sinners-oscars-nominations-record-16-nods-1236632543/ |website=Variety |date=January 22, 2026}}</ref> 1 ارب ۽ <small>84</small> ڪروڙ (<small>1.84</small> بلين) ڊالر کان وڌيڪ جي شروعاتي عالمي ڪمائي سان، ٽائيٽينڪ پهرين فلم هئي جيڪا ارب ڊالر جي حد تائين پهتي (<small>1993</small>ع جي "جراسڪ پارڪ" پوء ٻيهر رليز ذريعي هي ڪارنامو حاصل ڪرڻ واري سڀ کان پهرين رليز ٿيل فلم بڻجي وئي)، ۽ ڪيمرون جي ايندڙ فلم، "اوتار" (<small>2009</small>ع) تائين هر وقت جي سڀ کان وڌيڪ ڪمائي ڪندڙ فلم هئي، سال <small>2010</small>ع ۾ ان کي پار ڪيو. شروعاتي ٿيٽريڪل ريليز، پرچون وڊيو ۽ سائونڊ ٽريڪ سيلز ۽ آمريڪي نشريات جي حقن مان آمدني <small>3</small> ارب <small>20</small> ڪروڙ (<small>3.2</small> بلين) ڊالر کان وڌي وئي. ريليز دنيا جي ٿيٽريڪل ڪل کي <small>2.264</small> بلين ڊالر تائين وڌائي ڇڏيو ۽ ٽائيٽينڪ کي "اوتار" کان پوءِ دنيا ۾ 2 ارب ڊالر کان وڌيڪ ڪمائڻ واري ٻي فلم بڻائي ڇڏيو. <small>2023</small>ع تائين، اها چوٿين نمبر تي سڀ کان وڌيڪ ڪمائيندڙ فلم هئي. <small>2017</small>ع ۾، امريڪا جي لائبريري آف ڪانگريس ان کي آمريڪا جي نيشنل فلم رجسٽري ۾ "ثقافتي، تاريخي يا جمالياتي طور تي اهم فلم" طور محفوظ ڪرڻ لاءِ چونڊيو. [[File:ESO-VLT-Laser-phot-33a-07.jpg|thumb|Real Scene]] == پلاٽ == سال 1996ع ۾ تحقيقي ٻيڙي، "اڪيڊمڪ اسٽسلاو ڪيلديش" تي سوار، خزاني جي کوج ڪندڙ، بروڪ لوٽ ۽ سندس ٽيم آر ايم ايس ٽائيٽينڪ جي ملبي کي ڳوليندا آهن (هن اميد تي ته هنن هڪ هار ڳوليندا جيڪو "سمنڊ جي دل" جي نالي سان مشهور آهي). هنن ان جي بدران اهي هڪ تجوري (<small>safe</small>) تائين پهچندا آهن جن ۾ هڪ نوجوان ناري جو هار پائڻ وارو خاڪو هوندو آهي. اسڪيچ 14 اپريل 1912ع تي ٻڌل آهي (ڏينهن، جڏهن ٽائيٽينڪ هڪ برفاني تودي سان ٽڪرائجي ويو ۽ ٻڏي ويو ۽ نتيجي ۾ لڳ ڀڳ <small>1,500</small> موت واقع ٿيا) دريافت بابت ٽيليويزن رپورٽ ڏسڻ کان پوءِ، سئو ورهين جي عورت، "روز ڊاوسن" (ڪئٽ ونسليٽ) ڪيلورٽ لوويٽ سان رابطو ڪري ٿي ۽ ظاهر ڪري ٿي ته هوءَ ڊرائنگ ۾ موجود عورت جو اصل آهي. هن اميد تي ته هوءَ هار کي ڳولڻ ۾ مدد ڪري سگهي ٿي، لوويٽ روز ۽ سندس پوٽي کي ڪيلديش ٻيڙي تي سوار ڪري ٿو، جتي روز ٽائيٽينڪ تي پنهنجو تجربو بيان ڪري ٿي. سال 1912ع ۾، 17 سالن جي روز ڊيوٽ بڪئٽر پنهنجي امير منگيتر، ڪال هڪلي ۽ پنهنجي ماءُ، روٿ سان گڏ سائوٿمپٽن ۾ ٽائيٽينڪ تي سوار ٿي. روز بي محبت منگني ۾ ناخوش آهي. پر هن جي ماء، روٿ شادي ڪرڻ تي زور ڏئي ٿي ته شادي انهن جي مالي مسئلن کي حل ڪندي. روز ٻيڙي جي ڊيڪ مان ٽپو ڏئي خودڪشي ڪرڻ جو سوچي ٿي، پر جيڪ ڊاوسن (ڊي ڪيپريو)، هڪ غريب خانه بدوش فنڪار، طرفان هن کي اهڙو ڪرڻ سان روڪيو ويو. جيڪ ۽ روز هڪ دوستي ٺاهين ٿا ۽ جيڪ هن لاءِ پنهنجي جذبات جو اعتراف ڪري ٿو. جيتوڻيڪ روز شروعات ۾ مزاحمت ڪندي آهي پر هن کي احساس ٿئي ٿو ته هوءَ پڻ جئڪ سان پيار ۾ پئجي وئي آهي. روز جئڪ کي پنهنجي اسٽيٽ روم ۾ آڻي ٿي ۽ کيس صرف هار پائي سندس ننگي تصوير ڪڍڻ لاءِ چوي ٿي. بعد ۾، اهي ڪيل جي خدمتگار، اسپائسر لوجوائي کان بچي، ڪارگو هولڊ ۾ هڪ ڪار ۾ جنسي تعلق رکن ٿا. اڳيان ڊيڪ تي، هنن ٻيڙي جي هڪ برفاني تودي سان ٽڪرائجڻ جو مشاهدو ڪن ٿا ۽ آفيسرن کي صورتحال جي شدت تي بحث ڪندي ڏسڻ ٿا. جڏهن روز جي منگيتر، ڪيل کي روز جي اسڪيچ بابت معلوم ٿئي ٿو، هو لوجوائي کي جئڪ تي هار لڳائڻ لاءِ چوي ٿو ۽ جئڪ تي چوري جو الزام لڳائي ٿو. جئڪ کي گرفتار ڪيو وڃي ٿو ۽ ماسٽر-ايٽ-آرمز جي آفيس ۾ بند ڪيو وڃي ٿو ۽ ڪيل هار کي کيسي ۾ وجهي ٿو. جيئن ٽائٽنڪ ٻڏي ٿو، عورتن ۽ ٻارن کي لائف بوٽس تي سواري لاءِ ترجيح ڏني وڃي ٿي. روز جئڪ کي قيد سان بچائي ٿي ۽ هنن ڊيڪ تي واپس اچن ٿا. جتي ڪيل روز کي لائف بوٽ تي چڙهڻ لاءِ زور ڏئي ٿو ۽ يقين ڏياري ٿو ته هو ۽ جيڪ ٻئي ٻيڙي تي چڙهندا. ڪيل بي خبريءَ سان پنهنجو ڪوٽ، جن ۾ هار هوندو آهي، روز جي چوڌاري ويڙهي ٿو ته جيئن سندس لائف بوٽ هيٺ ڪيو وڃي. روز واپس ٻيڙي تي ٽپو ڏئي ٿي، جئين ته هن جيڪ کي پوئتي ڇڏڻ لاءِ تيار نه هئي. ڪاوڙ ۾، ڪيل هڪ پستول کڻي ٿو ۽ ٻڏندڙ ٻيڙي م انهن جو پيڇو ڪري ٿو، پر جڏهن اهي فرار ٿي وڃن ٿا ته هار ڇڏي ٿو. ڪيل هڪ ٻار جو پيءُ هجڻ جو بهانو ڪري هڪ لائف بوٽ ۾ شامل ٿئي ٿو. جيئن ٻوڏ جو شڪار ٿيل ڪمان ٻڏي ٿو، ان جو سور هوا ۾ اڀري ٿو ۽ جئڪ ۽ روز ريلنگ سان چنبڙي پون ٿا. ٻيڙي ٻن حصن ۾ ورهائجي وڃي ٿي ۽ سور برفاني پاڻي ۾ ٻڏي وڃي ٿو. باقي مسافرن سان گڏ، جئڪ روز کي ٻيڙي جي ترندڙ ملبي تي مدد ڪري ٿو ۽ ان کي جيئڻ ۽ مڪمل زندگي گذارڻ جو واعدو ڪري ٿو. جئڪ سردي لڳڻ (هائپوٿرميا) کان مرجي ويندو آهي، پر روز کي واپس ايندڙ لائف بوٽ تي سوار ڪرائي ٿو، جيڪي آر ايم ايس هيريوٽ پاران بچائي ويندي آهي. روز ڪيل ۽ سندس ماءُ کان لڪندي آهي ۽ نيويارڪ شهر ۾ پهچڻ تي پنهنجو نالو روز ڊاسن ديکاري ٿي. روز ڳالهه ٻول دوران ٻڌائي ٿي ته هن جو منگيتر ڪيل 1929ع جي اسٽاڪ مارڪيٽ حادثي ۾ پنهنجي قسمت وڃائڻ کان پوءِ خودڪشي ڪيو هو. هوءَ ڪيلڊيش ٻيڙي جي عملدارن کي ٻڌائي ٿي ته جئڪ هن کي هر ممڪن طريقي سان بچايو ۽ افسوس ڪري ٿي ته هن جون يادون ئي سڀ ڪجهه آهن، جيڪيون هن وٽ بچيون آهن. هن جي ڪهاڻي کان متاثر ٿي. ليويٽ هار جي ڳولا ڇڏي ڏئي ٿو. رات جو ڪيلڊيش جي سور تي اڪيلي روز، جنهن هار کي پنهنجي قبضي ۾ رکيو آهي، هار کي ملبي جي مٿان سمنڊ ۾ اڇلائندي آهي. پوء جڏهن هوءَ پنهنجي بستري تي ليٽي ٿي، سندن تصويرون جئڪ کان متاثر ٿي آزادي ۽ ايڊونچر جي زندگي کي ظاهر ڪن ٿيون.<ref name="comm-sleep-or-dead">{{cite video|people=[[James Cameron]]|title=Audio Commentary|medium=DVD|publisher=20th Century Fox |year=2005 |quote=The big ambiguity here is 'is she alive and dreaming' or 'is she dead and on her way to ''Titanic'' heaven?' I'll never tell. Of course, I know what we intended....The answer has to be something you supply personally; individually.}}</ref> ٻيڙي ٽائٽنڪ تي سوار ٿيل، هڪ نوجوان روز، گرينڊ اسٽيئرڪيس تي جئڪ سان ٻيهر ملي ٿي ۽ هن تي ٻڏڻ ۾ فوت ٿيل مسافرن ۽ عملدارن پاران تاڙيون وڄايو وڃڻ ٿيون. ==ڪاسٽ== {{multiple image | direction = horizontal | total_width = 300 | footer = ليونارڊو ڊي ڪيپريو (سال 2002ع جي تصوير)، جنهن جيڪ ڊاوسن جو ڪردار ادا ڪيو ۽ ڪيٽ ونسليٽ (سال 2006ع ۾)، جنهن روز ڊيوٽ بڪئٽر جو ڪردار ادا ڪيو. | image1 = Leo(GangsofNY)- (cropped) (1).jpg | alt1 = | caption1 = | image2 = Kate Winslet 2006 Toronto.jpg | alt2 = | caption2 = }} === افسانوي ڪردار === * ليونارڊو ڊي ڪيپريو جيڪ ڊاوسن جي حيثيت ۾، هڪ سفر ڪندڙ،چپيوا فالز، وسڪونسن جي هڪ خانه بدوش، غريب يتيم جو آهي، جيڪو پيرس سميت دنيا جو سفر ڪري چڪو آهي، هو پوڪر راند ۾ ٽائيٽينڪ لاءِ ٻه ٽئين درجي جون ٽڪيٽون کٽي ٿو ۽ پنهنجي دوست فيبريزيو سان سفر ڪري ٿو. * ڪيٽ ونسليٽ روز ڊيوٽ بڪئٽر جي حيثيت ۾، فلاڊيلفيا جي هڪ 17 سالن جي ڇوڪري، جنهن کي ارب پتي ڪيل هڪلي سان منگني تي مجبور ڪيو ويو آهي ته جيئن هوءَ ۽ سندس ماءُ (روٿ) پنهنجي اعليٰ درجي جي حيثيت برقرار رکي سگهن، جئين ته سندس پيءُ جي موت کان پوءِ خاندان قرض ۾ ٻڏي ويو هو. روز ٽائيٽينڪ تي ڪيل ۽ روٿ سان گڏ هڪ پهرين درجي جي مسافر جي حيثيت ۾ سوار ٿئي ٿي ۽ جئڪ سان ملي ٿي. * گلوريا اسٽوارٽ جديد دور جي روز ڊاوسن ڪيلورٽ جي حيثيت ۾، روز فلم کي هڪ فريمنگ ڊيوائس ۾ بيان ڪري ٿي، بزرگ روز جزوي طور تي آمريڪي فنڪار بيٽرس ووڊ کان متاثر هئي. * بلي زين ڪيليڊون "ڪئل هڪلي" جي حيثيت ۾، روز جو مغرور ۽ بدمعاش 30 سالن جو منگيتر، جيڪا پٽسبرگ اسٽيل جي دولت جو وارث آهي. * فرانسس فشر روٿ ڊيوٽ بڪئٽر جي حيثيت ۾، روز جي بيوه ماءُ، جيڪا پنهنجي خاندان جي اعليٰ سماج جي حيثيت کي برقرار رکڻ لاءِ ڪيل سان روز جي منگني جو بندوبست ڪري ٿي. * بل پيڪسٽن بروڪ لوويٽ جي حيثيت ۾، هڪ خزاني جو ڳولا ڪندڙ جيڪو موجوده وقت ۾ ٽائيٽينڪ جي تباهي ۾ "هارٽ آف دي اوشن" جي هار جي ڳولا ۾ آهي. * سوزي ايمس ايلزبيٿ "لزي" ڪيلورٽ جي حيثيت ۾، روز جي پوٽي، جيڪا هن سان گڏ آهي. جڏهن هوءَ ٻيڙي تي لوويٽ سان ملي ٿي ۽ جيڪ ڊاوسن سان پنهنجي ڏاڏي جي رومانوي ماضي بابت سکي ٿي. * ڊيني نوچي فيبريزيو ڊي روسي جي حيثيت ۾، جيڪ جو اطالوي بهترين دوست، جيڪو جيڪ جي پوڪر راند ۾ ٻه ٽڪيٽون کٽڻ کان پوءِ هن سان گڏ ٽائيٽينڪ تي سوار ٿئي ٿو. فيبريزيو لائف بوٽ تي سوار ٿيڻ ۾ ناڪام ٿئي ٿو. جڏهن ٽائيٽينڪ ٻڏي ٿو ۽ هو مارجي وڃي ٿو، جڏهن جهاز جو هڪ ڦاٽ ٽٽي پوي ٿو ۽ هن ۽ ڪيترن ئي ٻين مسافرن کي چيڀاٽڻ سان، پاڻي ۾ ڪري پوي ٿو. * ڊيوڊ وارنر اسپائسر لوجوئي جي حيثيت ۾، هڪ اڳوڻو پنڪرٽن ڪانسٽيبل ۽ ڪيل جو انگريز خدمتگار ۽ محافظ. هو روز جي نگراني ڪري ٿو ۽ هو جيڪ جي بچاءُ جي چوڌاري حالتن بابت شڪي آهي. هو تڏهن مري ٿو جڏهن ٽائٽينڪ اڌ ۾ ورهائجي ٿو. جنهن جي ڪري هو هڪ وڏي سوراخ ۾ ڪري پوي ٿو. * جيسن بيري ٽامي ريان جي حيثيت ۾، هڪ آئرش ٽئين درجي جو مسافر، جيڪو جيڪ ۽ فيبريزيو سان دوستي ڪري ٿو. ٽامي کي تڏهن ماريو ويندو آهي جڏهن هو حادثاتي طور تي اڳتي ڌڪيو ويندو آهي ۽ هڪ خوفزده فرسٽ آفيسر مرڊوڪ طرفان گولي هڻي ويندي آهي. * اليگزينڊريا اوونز-سارنو ڪورا ڪارٽمل جي حيثيت ۾. هڪ نوجوان ٽئين درجي جي ڇوڪري جيڪا آئرش پارٽي ۾ جيڪ سان گڏ ناچ ڪري ٿي. ڪيميلا اوور بائي روز هيلگا ڊاهل جي حيثيت ۾. هڪ نارويجي مهاجر ۽ ٽئين درجي جو مسافر جيڪو فيبريزيو سان پيار ۾ پئجي وڃي ٿو. * ايمي گيپا ٽروڊي بولٽ جي حيثيت ۾، روز جي ذاتي نوڪرياڻي. === تاريخي ڪردار === جيتوڻيڪ واقعن جي مڪمل طور تي صحيح تصوير ڏيڻ جو ارادو نه آهي. فلم ۾ مختلف تاريخي شخصيتن جا نقشا شامل آهن: ٽائٽنڪ (<small>Titanic</small>) سال <small>1997</small>ع جي هڪ آمريڪي ٻيڙي جي حادثي جي رومانوي لازوال فلم آهي. ان جي تحرير، هدايت ڪاري، پراڊڪشن ۽ ايڊيٽري جيمز ڪيميرون ڪئي آهي. تاريخ ۽ افساني ٻنهي پاسن کي شامل ڪندي، اها سال 1912ع ۾ "آر ايم ايس ٽائيٽنڪ" جي ٻڏڻ جي واقعن تي ٻڌل آهي. ليونارڊو ڊي ڪئپريو ۽ ڪئٽ ونسليٽ جا ڪردار مختلف سماجي طبقن جي ميمبرن جي حيثيت ۾ آهن جيڪا، ٻيڙي جي پهرين سفر دوران پيار ۾ پئجي ويندا آهن. فلم ۾ بل زينئ، ڪيٿي بيٽس، فرانسس فشر، برنارڊ هل، جوناٿن هائڊ، ڊيني نوڪي، ڊيوڊ وارنر ۽ بل پيڪسٽن پڻ ڪاسٽ م شامل آهن. فلم ڊائريڪٽر جيمس ڪئمرون جي هيءَ تازي فلم سڀني فلمن کان گوءِ کڻي وئي آهي ۽ سڄي دنيا ۾ ان جي هاڪ هلي وئي آهي. ان ۾ شڪ ناهي ته هن فلم تي، ”فاڪس فلم انٽرٽينمينٽ“ وارن وڏو خرچ ڪيو آهي. ٻه سئو ملين ڊالر فلم جي شوٽنگ تي خرچ ٿيو آهي ۽ اهڙا ڏيڍ سئو ملين ڊالر مارڪيٽ تي خرچ ٿيو آهي. هن فلم ٽائٽانڪ جي شوٽنگ جو بندوبست فاڪس فلم ڪمپني وارن ميڪسيڪو جي شهر روزاريتو ۾ 16 هيڪٽر ڪمپليڪس تي ڪيو هو. فلم ۾ جيڪو ٽائٽانڪ جهاز ڏيکاريو ويو آهي، اهو بلڪل هوبهو ۽ اصل جهاز جهڙو آهي، پر اصل جهاز جي ڏهين حصي جيڏو به ناهي. ان کي ڪمپيوٽر ۽ ٻين ڪئمرائين جي اٽڪلن ذريعي ائين ڏيکاريو ويو آهي، جئين ته سچ پچ هجي ۽ سچ پچ جا ماڻهو اتان ڪري سمنڊ ۾ پيا ٻڏن، جيڪو دراصل "<small>L"</small> شڪل جي پاڻيءَ جي وڏي ٽانڪي آهي. فلم لاءِ ڪيمرون جو الهام، جهاز جي تباهي سان، ان جي جذبي مان آيو هو. هن محسوس ڪيو ته محبت جي ڪهاڻي انساني نقصان سان جڙيل آهي آفت جي جذباتي اثر کي پهچائڻ لاء ضروري آهي. پيداوار پهرين سيپٽمبر، <small>1995</small>ع تي شروع ٿي، <ref name="filmingdate">{{Cite web|title=Titanic (1997) - IMDb|website=[[IMDb]]|url=http://www.imdb.com/title/tt0120338/locations|access-date=2022-11-06|archive-date=February 9, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230209003138/https://www.imdb.com/title/tt0120338/locations|url-status=live}}</ref> جڏهن ڪيمرون ٽائيٽينڪ جي تباهي جي فوٽيج شوٽ ڪئي. تحقيقي جهاز تي جديد منظرن کي بورڊ تي اڪيڊمڪ مسٽلاو ڪيلديش تي شاٽ ڪيو ويو، جنهن کي ڪئمرون هڪ بنيادي طور استعمال ڪيو هو، جڏهن تباهي کي فلمايو ويو. اسڪيل ماڊل، ڪمپيوٽر جي ٺاهيل تصويري ۽ ٽائيٽينڪ جي بحاليءَ جو استعمال باجا اسٽوڊيو ۾ ڪيو ويو ته جيئن ٻڏڻ کي ٻيهر ٺاهيو وڃي. فلم شروعاتي طور تي "ٽوينٽٿ سينچري فاڪس" (<small>20th Century Fox)</small> ۾ ترقي ۾ هئي، پر هڪ وڌندڙ بجيٽ ۽ شيڊول جي پوئتي هجڻ جي نتيجي ۾ فاڪس پيراماؤنٽ پڪچرز کي مالي مدد لاءِ چيو؛ پيراماؤنٽ پڪچرز آمريڪا ۽ ڪئناڊا ۾ ورهائڻ جو انتظام ڪيو، جڏهن ته فاڪس فلم کي بين الاقوامي سطح تي جاري ڪيو. ٽائيٽينڪ ان وقت جي سڀ کان مهانگي فلم هئي، جنهن جي پيداواري بجٽ <small>200</small> ملين آمريڪي ڊالر هئي. فلمنگ جولاء <small>1996ع</small> کان مارچ <small>1997ع</small> تائين ٿي گذريو. ٽائيٽينڪ 19 ڊسمبر <small>1997</small>ع تي رليز ڪئي وئي. ان جا بصري اثرات، پرفارمنس، خاص طور تي ڊي ڪپريو، ونسلٽ ۽ گلوريا اسٽوارٽ جي پرفارمنس، پيداواري قدر، آفت بهادري جي اسڪوريج، هدايت، سئنيماٽوگرافي ۽ ڪهاڻي لاءِ ساراهيو ويو. هن کان اڳ گهڻي خرچ واري فلم ”واٽر ورلڊ“ آهي. جن تي <small>175</small> ملين ڊالر خرچ آيو هو، منهنجي خيال ۾ هن فلم کي مٿانهون ڪندڙ، ماڻهن کي حيرت ۾ وجهندڙ نظارا آهن، جيڪي ڪمپيوٽر ذريعي پيدا ڪيا ويا آهن. هيئن هن کان اڳ ٺهيل فلم "جراسڪ پارڪ" (<small>Jurrasic Park</small>) هئي، جنهن ۾ ڪمپيوٽر تي ٺهيل <small>80</small> شاٽ (<small>Shots</small>) هئا ۽ هن فلم ٽائٽانڪ ۾ <small>550</small> آهن. ان ۾ شڪ ناهي ته ٽائٽانڪ فلم جو ڊائريڪٽر جيمز ڪئميرون هڪ قابل ۽ هوشيار فلم ٺاهيندڙ آهي ۽ سندس هن کان اڳ جي ٺهيل فلمن مان به ڪيتريون ئي مشهور ٿيون. جهڙوڪ: "ابيس" "ٽرو لائيز"، "دا ٽرمينيٽر" وغيره وغيره. ٽائٽانڪ فلم ائڪشن ۽ رومانس جو ڳانڍاپو آهي، جن ۾ جيڪ ڊاوسن (ليوناردو ڊي ڪئپريو) ۽ روز بڪئٽر (ڪيٽ ونسليٽ) اهم فلمي اداڪار ٿيا آهن. فلم جي شوٽنگ جولاءِ <small>1969ع</small> کان شروع ٿي ۽ <small>160</small> ڏينهن هلي. عام فلمن کان ڪجهه وڏي ٿي وئي ۽ سندس رننگ ٽائيم ٽي ڪلاڪ چوڏهن منٽ آهي. فلم ۾ ڪم ڪندڙن کي اصل سمنڊ ۽ ٽانڪيءَ ذريعي ٺاهيل نقلي سمنڊ ۾ ٻڏڻ کان بچائڻ لاءِ ٽيهه کن لائيف گارڊ رکيا ويا هئا. فلم ٺهڻ دوران ڪو به ٻڏي مرڻ جو هاڃو پيش نه آيو پر ٽن اسٽنٽ مين جي ٽنگن ۽ ٻانهن جا هڏا ڀڄي پيا. وڏو رسڪ کڻي خرچ واري فلم ٽائٽانڪ جيتوڻيڪ ان وقت ٺهي، جنهن وقت دنيا جون ٻه ٻيون مشهور فلمون پڻ هلي رهيون هيون. هڪ جيمس بانڊ جي نئين فلم "ٽومارو نيور ڊائيز" (<small>Tomorrow Never Dies</small>) ۽ ٻي ڊريم ورڪس جي مزاحيه فلم "مائوس هنٽ" (<small>Mouse Hunt</small>)، پر ان هوندي به سامونڊي هاڃي تي ٺاهيل ٽائٽانڪ سڀ کان گوءِ کڻي وئي ۽ مالڪن جو پئسو سجايو ٿيو.<ref>ڪتاب: موج نه سهي مڪڙي</ref><ref name=":0" /><ref name=":1" /> ===ڪردار=== {{multiple image | direction = horizontal | total_width = 300 | footer = [[Leonardo DiCaprio]] (pictured in 2002), who portrayed Jack Dawson, and [[Kate Winslet]] (in 2006), who portrayed Rose DeWitt Bukater | image1 = Leonardo DiCaprio 2002.jpg | alt1 = | caption1 = | image2 = Kate Winslet 2006 Toronto.jpg | alt2 = | caption2 = }} * [[Leonardo DiCaprio]] as Jack Dawson, an itinerant, poor orphan from [[Chippewa Falls, Wisconsin]], who has travelled the world, including Paris. He wins two third-class tickets for the ''Titanic'' in a poker game and travels with his friend Fabrizio. He is attracted to Rose at first sight. Her fiancé's invitation to dine with them the next evening enables Jack to mix with first-class passengers for a night. Cameron's original choice for the role was [[River Phoenix]]; however, he died in 1993.<ref>{{cite web|url=https://www.cinemablend.com/news/2494354/actors-who-couldve-been-cast-in-titanic|title=12 Actors Who Could've Been Cast In Titanic|last=Ashton|first=Will|date=September 15, 2022|website=CinemaBlend|publisher=[[Future plc]]|access-date=December 13, 2022|quote=James Cameron had originally considered River Phoenix for the role, but the young actor tragically passed away before he could be asked to play the leading man part.|archive-date=December 13, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221213152918/https://www.cinemablend.com/news/2494354/actors-who-couldve-been-cast-in-titanic|url-status=live}}</ref> Although Jack was a fictional character, in [[Fairview Cemetery, Halifax, Nova Scotia|Fairview Cemetery]] in [[Halifax, Nova Scotia]], where 121 ''Titanic'' victims are buried, there is a grave labeled "J. Dawson". The producers did not know of the real J. Dawson until after the film was released.<ref>{{cite news|first=Rob|last=Gillies|title=Titanic: Visiting The Grave Of The Real J. Dawson In Halifax |work=Huffington Post |date=April 4, 2012 |access-date=May 12, 2015 |url=https://www.huffingtonpost.com/2012/04/04/titanic-real-j-dawson-grave_n_1403858.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120407043556/http://www.huffingtonpost.com/2012/04/04/titanic-real-j-dawson-grave_n_1403858.html |archive-date=April 7, 2012 }}</ref> * [[Kate Winslet]] as Rose DeWitt Bukater, a 17-year-old girl from [[Philadelphia]], who is [[Forced marriage|forced into an engagement]] to billionaire Cal Hockley so she and her mother, Ruth, can maintain their high-class status after her father's death left the family debt-ridden. Rose boards ''Titanic'' with Cal and Ruth as a first-class passenger and meets Jack. * [[Gloria Stuart]] as the modern-day Rose Dawson Calvert. Rose narrates the film in a [[framing device]]. The elderly Rose was partly inspired by the American artist [[Beatrice Wood]].<ref>{{Cite web |last1=McCormick |first1=Colin |last2=Elvy |first2=Craig |last3=Barker |first3=Stephen |date=June 24, 2020 |title=Titanic: What Happened To The REAL Rose, Beatrice Wood |url=https://screenrant.com/titanic-rose-real-beatrice-wood-what-happened/ |access-date=November 5, 2025 |website=[[Screen Rant]] |language=en |archive-date=August 15, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250815183243/https://screenrant.com/titanic-rose-real-beatrice-wood-what-happened/ |url-status=live }}</ref> * [[Billy Zane]] as Caledon "Cal" Hockley, Rose's arrogant and snobbish 30-year-old fiancé, who is the heir to a [[Pittsburgh]] steel fortune. He is resentful of Rose's affection for Jack. * [[Frances Fisher]] as Ruth DeWitt Bukater, Rose's widowed mother, who arranges Rose's engagement to Cal to maintain her family's high-society status. Like many aristocratic passengers portrayed in the film, her disposition is elitist and frivolous. She loves her daughter but believes that social position is more important than having a loving marriage. She strongly dislikes Jack, even though he saved her daughter's life. * [[Bill Paxton]] as Brock Lovett, a treasure hunter looking for the Heart of the Ocean in the wreck of the ''Titanic'' in the present. Time and funding for his expedition are running out. He reflects at the conclusion that, despite thinking about ''Titanic'' for three years, he has never understood it until he hears Rose's story. * [[Suzy Amis]] as Elizabeth "Lizzy" Calvert, Rose's granddaughter, who accompanies her when she visits Lovett on the ship and learns of her grandmother's romantic past with Jack Dawson. * [[Danny Nucci]] as Fabrizio De Rossi, Jack's Italian best friend, who boards ''Titanic'' with him after Jack wins two tickets in a poker game. Fabrizio fails to board a lifeboat when the ''Titanic'' sinks and is killed when one of the ship's funnels breaks and crashes into the water, crushing him and several other passengers to death.<ref name="Liebenson-2017" /> * [[David Warner (actor)|David Warner]] as Spicer Lovejoy, an ex-[[Pinkerton (detective agency)|Pinkerton]] constable and Cal's English valet and bodyguard. He monitors Rose and is suspicious about the circumstances surrounding Jack rescuing her. He dies when the ''Titanic'' splits in half, causing him to fall into a massive opening. Warner also appeared in the 1979 TV miniseries ''[[S.O.S. Titanic]]'', portraying passenger [[Lawrence Beesley]]. * [[Jason Barry]] as Tommy Ryan, an Irish third-class passenger who befriends Jack and Fabrizio. Tommy is killed when he is accidentally pushed forward and shot by a panicked First Officer Murdoch.<ref name="Liebenson-2017" /> * [[Alexandrea Owens-Sarno]] as Cora Cartmell, a young third-class girl who dances with Jack at the Irish party. In a deleted scene, Cora and her family drowned after they were trapped at the locked third-class gate.<ref name="Liebenson-2017">{{Cite magazine |last=Liebenson |first=Donald |date=December 18, 2017 |title=Five Unforgettable Passengers Remember Life Aboard Titanic |url=https://www.vanityfair.com/hollywood/2017/12/titanic-20th-anniversary-trudy-fabrizio-cora-tommy-irish-mom |access-date=July 24, 2024 |magazine=Vanity Fair |language=en-US |archive-date=July 24, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240724140154/https://www.vanityfair.com/hollywood/2017/12/titanic-20th-anniversary-trudy-fabrizio-cora-tommy-irish-mom |url-status=live }}</ref> * [[Camilla Overbye Roos]] as Helga Dahl, a Norwegian immigrant and third-class passenger who falls in love with Fabrizio. While most of her scenes were cut and the secondary significance of her character was drastically reduced from the original screenplay to the final theatrical cut, Helga is most notably seen clinging onto the rail of the ship's stern with Jack and Rose before slipping into the frigid waters below.<ref>{{Cite web |last=Nygaard |first=Kristian Dam |date=December 9, 2017 |title=Danske Camilla var med i Titanic: Sådan er hendes forhold til Leonardo DiCaprio i dag |url=https://www.bt.dk/film-og-tv/danske-camilla-var-med-i-titanic-saadan-er-hendes-forhold-til-leonardo-dicaprio |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180103050820/https://www.bt.dk/film-og-tv/danske-camilla-var-med-i-titanic-saadan-er-hendes-forhold-til-leonardo-dicaprio |archive-date=January 3, 2018 |access-date=March 13, 2019 |website=B.T. |language=da}}</ref><ref>{{Cite web |last=Nygaard |first=Kristian Dam |date=December 8, 2017 |title=Danske Camilla var med i 'Titanic': Så mange penge tjente hun |url=https://www.bt.dk/film-og-tv/danske-camilla-var-med-i-titanic-saa-mange-penge-tjente-hun |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180720133933/https://www.bt.dk/film-og-tv/danske-camilla-var-med-i-titanic-saa-mange-penge-tjente-hun |archive-date=July 20, 2018 |access-date=March 13, 2019 |website=B.T. |language=da}}</ref> * [[Amy Gaipa]] as Trudy Bolt, Rose's personal maid.<ref name="Liebenson-2017" /> ===Historical characters=== Although not intended to be an entirely accurate depiction of events,<ref name=five/> the film includes portrayals of various historical figures: [[File:Molly brown rescue award titanic.jpg|thumb|The real Margaret Brown (right) providing Captain [[Arthur Rostron|Arthur Henry Rostron]] with an award for his service in the rescue of ''Titanic''{{'}}s surviving passengers]] * [[Kathy Bates]] as [[Margaret "Molly" Brown]]. Brown is looked down upon by other first-class women, including Ruth, as "vulgar" and "[[new money]]". She is friendly to Jack and lends him a suit of evening clothes (bought for her son) when he is invited to dinner in the first-class dining saloon. She was dubbed the Unsinkable Molly Brown by historians because, with the support of other women, she commandeered [[Titanic Lifeboat No. 6|Lifeboat 6]] from Quartermaster [[Robert Hichens (RMS Titanic)|Robert Hichens]].<ref name="SLB">{{cite book|first=Stephanie L.|last=Barczewski|title=Titanic: A Night Remembered|publisher=[[Continuum International Publishing Group]]|year=2004|access-date=March 31, 2009|page=30|url=https://books.google.com/books?id=yYX4s1_6IlEC&pg=PA30|isbn=978-1-85285-434-8|archive-date=January 26, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126014112/https://books.google.com/books?id=yYX4s1_6IlEC&pg=PA30|url-status=live}}</ref> Some aspects of this altercation are portrayed in Cameron's film. * [[Victor Garber]] as [[Thomas Andrews]], the ship's builder. Andrews is portrayed as a kind, decent man who is modest about his grand achievement. After the collision, he tries to convince the others, particularly Ismay, that it is a "mathematical certainty" that the ship will sink. He is depicted during the [[Sinking of the Titanic|sinking of the ship]] as standing next to the clock in the first-class smoking room, lamenting his failure to build a strong and safe ship. Although this has become one of the most famous legends of the sinking of the ''Titanic'', this story, which was published in a 1912 book (''Thomas Andrews: Shipbuilder'') and thereafter perpetuated, came from John Stewart, a steward on the ship who in fact left the ship in boat no.15 at approximately 1:40&nbsp;a.m.<ref name="seaofglass">ON A SEA OF GLASS: THE LIFE & LOSS OF THE RMS TITANIC" by Tad Fitch, J. Kent Layton & Bill Wormstedt. Amberley Books, March 2012. pp 321–323</ref> There were testimonies of sightings of Andrews after that moment.<ref name="seaofglass" /> It appears that Andrews stayed in the smoking room for some time to gather his thoughts; he then continued assisting with the evacuation.<ref name="seaofglass" /> [[File:Olympic_Crew_1911.jpg|250px|thumb|right|Crew of the ''Olympic'', 1911. Left: [[William McMaster Murdoch|First Officer William M. Murdoch]]. Right: [[Captain Edward J. Smith]].]] * [[Bernard Hill]] as [[Captain Edward John Smith]].<ref name="Marsh&Kirland1998p66">{{Harvp|Marsh|Kirkland|1998|p=66}}.</ref> Smith planned to make the ''Titanic'' his final voyage before retiring. He retreats into the [[Bridge (nautical)|wheelhouse]] on the [[bridge (nautical)|bridge]] as the ship sinks, dying when the windows burst from the water pressure whilst he clings to the ship's wheel. There are conflicting accounts as to whether he died in this manner or later froze to death in the water near the capsized collapsible lifeboat B.<ref>Ballard, pp. 40–41</ref> * [[Jonathan Hyde]] as [[J. Bruce Ismay]], White Star Line's ignorant, boorish managing director. With the prospect of an earlier arrival in New York and favorable press attention, Ismay influences Captain Smith to go faster; although this situation appears in popular portrayals of the disaster, it is unsupported by evidence.<ref>{{cite book |last=Beesley |first=Lawrence |title=The Loss of the S.S. Titanic |publisher=[[Heinemann (publisher)|Heinemann]] |location=London, England |year=1912 |page=56}}</ref><ref>Howells (1999: 31).</ref> After the collision, he struggles to comprehend that his "unsinkable" ship is doomed. Ismay later boards Collapsible C (one of the last lifeboats to leave the ship) just before it is lowered. He was branded a coward by the press and public for surviving the disaster while many women and children drowned. * [[Eric Braeden]] as [[John Jacob Astor IV]], a first-class passenger and the richest man on the ship. Rose introduces Jack to Astor and his 18-year-old wife, [[Madeleine Astor|Madeleine]] ([[Charlotte Chatton]]), in the first-class dining saloon. During the introduction, Astor asks whether Jack is connected to the "Boston Dawsons", a question Jack deflects by saying that he is instead affiliated with the [[Chippewa Falls]] Dawsons. Astor is last seen as the glass dome over the Grand Staircase implodes and water surges in. * [[Bernard Fox (actor)|Bernard Fox]] as [[Archibald Gracie IV|Colonel Archibald Gracie IV]]. The film depicts Gracie making a comment to Cal that "women and machinery don't mix" and congratulating Jack for saving Rose from falling off the ship, unaware that Jack saved Rose from a [[suicide attempt]]. He is later seen offering to lead Jack and Rose to the remaining lifeboats during the sinking. Fox portrayed [[Frederick Fleet]] in the 1958 film ''[[A Night to Remember (1958 film)|A Night to Remember]]''. * [[Michael Ensign]] as [[Benjamin Guggenheim]], a mining magnate traveling in first class. He shows off his French mistress, Madame Aubert (Fannie Brett), to his fellow passengers while his wife and three daughters wait for him at home. When Jack joins the first-class passengers for dinner after rescuing Rose, Guggenheim refers to him as a "[[Bohemianism|bohemian]]". Guggenheim is seen in the flooding Grand Staircase during the sinking, saying he is prepared to go down as a gentleman. [[File:Wallace Henry Harvey.jpg|148px|thumb|Wallace Hartley, ''Titanic''{{'}}s bandmaster and violinist]] * Jonathan Evans-Jones as [[Wallace Hartley]], the ship's bandmaster and violinist, who plays uplifting music with his colleagues on the boat deck as the ship sinks. As the final plunge begins, he leads the band in a final performance of "[[Nearer, My God, to Thee]]", to the tune of "Bethany",<ref>{{cite news | title=Further, my god, from thee | url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/further-my-god-from-thee-1122417.html | location=London | work=[[The Independent]] | first=Ian | last=Jack |author-link=Ian Jack | date=September 26, 1999 | access-date=April 16, 2012 | archive-date=December 26, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171226182331/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/further-my-god-from-thee-1122417.html | url-status=live }}</ref><ref name="Bevil">{{cite news | first=Bevil, J | last=Marshall | title=And the Band Played On | url=http://home.earthlink.net/~llywarch/tnc02.html.htm | work=Southwest Regional Chapter of the American Musicological Society, Rice University | location=Houston | date=October 1999 | access-date=February 23, 2012 | archive-date=August 9, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170809161210/http://home.earthlink.net/~llywarch/tnc02.html.htm | url-status=live | accessdate=April 23, 2026 | archivedate=January 18, 2000 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20000118171043/http://home.earthlink.net/~llywarch/tnc02.html.htm }}</ref> and dies in the sinking. * [[Mark Lindsay Chapman]] as [[Henry Tingle Wilde|Chief Officer Henry Wilde]],<ref name="Marsh&Kirland1998p66"/> the ship's chief officer, who lets Cal board a lifeboat because he has a child in his arms. Before he dies, he tries to get boats to return to the sinking site to rescue passengers by blowing his whistle. After he freezes to death, Rose uses his whistle to attract the attention of Fifth Officer Lowe, leading to her rescue. * [[Ewan Stewart]] as [[William McMaster Murdoch|First Officer William Murdoch]],<ref name="Marsh&Kirland1998p66"/> the officer in charge of the bridge when the ''Titanic'' struck an iceberg. During a rush for the lifeboats, Murdoch shoots Tommy Ryan, as well as another passenger, in a momentary panic, and then commits suicide by shooting himself in the head. When Murdoch's nephew Scott saw the film, he objected to his uncle's portrayal, seeing it as damaging to Murdoch's heroic reputation.<ref>{{cite news | title = Nephew angered by tarnishing of Titanic hero | work = [[BBC News Online|BBC News]] | date = January 24, 1998 | url = https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/50203.stm | access-date = February 19, 2007 | archive-date = October 4, 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171004222811/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/50203.stm | url-status = live }}</ref> A few months later, Fox vice president Scott Neeson went to [[Dalbeattie]], Scotland, where Murdoch lived, to deliver a personal apology, and also presented a £5000 donation to [[Dalbeattie High School]] to boost the school's William Murdoch Memorial Prize.<ref>{{cite news | title = Titanic makers say sorry | work = [[BBC News Online|BBC News]] | date = April 15, 1998 | url = https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/78839.stm | access-date = February 22, 2007 | archive-date = March 9, 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180309052839/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/78839.stm | url-status = live }}</ref> Cameron apologized on the DVD commentary, but stated that there were officers who fired gunshots to enforce the [[Women and children first|"women and children first" policy]].<ref name="commentary">{{cite video | people = James Cameron | title = Audio Commentary |medium = DVD | publisher = 20th Century Fox |year= 2005}}</ref> According to Cameron, his depiction of Murdoch is that of an "honorable man", not of a man "gone bad" or of a "cowardly murderer". He added, "I'm not sure you'd find that same sense of responsibility and total devotion to duty today. This guy had half of his lifeboats launched before his counterpart on the port side had even launched one. That says something about character and heroism."<ref>James Cameron's Titanic, p.&nbsp;129.</ref> * [[Jonny Phillips (actor)|Jonathan Phillips]] as [[Charles Lightoller|Second Officer Charles Lightoller]].<ref name="Marsh&Kirland1998p66"/> Lightoller took charge of the port side evacuation. In the film, Lightoller informs Captain Smith that it will be difficult to see icebergs without breaking water and, after the collision, suggests that the crew begin boarding women and children in the lifeboats. He is seen brandishing a gun and threatening to use it to keep order. He can be seen on top of [[Titanic Collapsible Boat B|Collapsible B]] when the first funnel collapses. Lightoller was the most senior officer to survive the disaster. * Film producer Kevin De La Noy as [[Herbert Pitman|Third Officer Herbert Pitman]],<ref name="Marsh&Kirland1998p66"/> who survived the sinking and manned [[Lifeboats of the Titanic#Lifeboat 5 (starboard)|Lifeboat 5]]. * [[Simon Crane]] as [[Joseph Boxhall|Fourth Officer Joseph Boxhall]],<ref name="Marsh&Kirland1998p66"/> the officer in charge of firing flares and manning [[Lifeboats of the Titanic#Lifeboat 2 (port)|Lifeboat 2]] during the sinking. He is shown on the bridge wings helping the seamen firing the flares. * [[Ioan Gruffudd]] as [[Harold Lowe|Fifth Officer Harold Lowe]],<ref name="Marsh&Kirland1998p66"/> the only officer to lead a lifeboat to retrieve survivors of the sinking from the icy waters. The film depicts Lowe rescuing Rose. * Edward Fletcher as [[James Paul Moody|Sixth Officer James Moody]],<ref name="Marsh&Kirland1998p66"/> the only junior officer to have died in the sinking. The film depicts Moody admitting Jack and Fabrizio onto the ship only moments before it departs from Southampton. Moody is later shown following Murdoch's orders to put the ship to full speed ahead, and informs Murdoch about the iceberg. He is last seen clinging to one of the davits on the starboard side after having unsuccessfully attempted to launch collapsible A. * [[James Lancaster (actor)|James Lancaster]] as [[Father Thomas Byles]], a second-class passenger and a Catholic priest from England. He is portrayed praying and consoling passengers during the ship's final moments. * [[Lew Palter]] and [[Elsa Raven]] as [[Isidor Straus|Isidor]] and [[Ida Straus]]. Isidor is a former owner of [[Macy's|R.H. Macy and Company]], a former congressman from New York, and a member of the New York and New Jersey Bridge Commission. During the sinking, the couple were offered seats on a lifeboat together. Isidor refused to go before all women and children had been evacuated, and urged his wife Ida to go ahead. Ida is portrayed refusing to board the lifeboat, saying that she will honor her wedding pledge by staying with Isidor. They are last seen lying on their bed, embracing each other as water fills their stateroom; the real Isidor and Ida Straus were also seen in an embrace, but were actually seated on chairs in the A Deck before being swept by waves as the ship made its final plunge. * [[Martin Jarvis (actor)|Martin Jarvis]] as [[Sir Cosmo Duff-Gordon]], a Scottish baronet who is rescued in [[Titanic Lifeboat No. 1|Lifeboat 1]]. Lifeboats 1 and 2 were emergency boats with a capacity of 40. Situated at the forward end of the boat deck, these were kept ready to launch in case of a person falling overboard. On the night of the disaster, Lifeboat 1 was the fourth to be launched, with 12 people aboard, including Duff-Gordon, his wife and her secretary. The baronet was much criticized for his conduct during the incident. It was suggested that he had boarded the emergency boat in violation of the "women and children first" policy, and that the boat had failed to return to rescue those struggling in the water. He offered five pounds to each of the lifeboat's crew, which those critical of his conduct viewed as a bribe. The Duff-Gordons at the time (and his wife's secretary in a letter written at the time and rediscovered in 2007) stated that there had been no women or children waiting to board in the vicinity of the launching of their boat; there is confirmation that lifeboat 1 of the ''Titanic'' was almost empty, and that First Officer William Murdoch was apparently glad to offer Duff-Gordon and his wife and her secretary a place (simply to fill it) after they had asked if they could get on. Duff-Gordon denied that his offer of money to the lifeboat crew represented a bribe. The [[British Wreck Commissioner's inquiry into the sinking of the Titanic|British Board of Trade's inquiry into the disaster]] accepted Duff-Gordon's denial of bribing the crew, but maintained that, if the emergency boat had rowed towards the people who were in the water, it might very well have been able to rescue some of them.<ref>''British Wreck Commissioner's Enquiry: Report.'' "Account of the Saving and Rescue of those who Survived: Conduct of Sir Cosmo Duff Gordon and Mr Ismay". Retrieved 8/23/12 at: {{cite web |url=http://www.titanicinquiry.org/BOTInq/BOTReport/BOTRepConduct.php |title=British Wreck Commissioner's Inquiry Report|access-date=February 3, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140103010821/http://www.titanicinquiry.org/BOTInq/BOTReport/BOTRepConduct.php |archive-date=January 3, 2014 }}</ref><ref>{{cite news|title=Letter clears 'blackguard of the Titanic' |work=[[The Daily Telegraph]] |url=https://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2007/05/02/ntitanic02.xml |access-date=May 5, 2007 |location=London |first=Nigel |last=Reynolds |date=May 2, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716054503/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2007%2F05%2F02%2Fntitanic02.xml |archive-date=July 16, 2007 }}</ref> * [[Rosalind Ayres]] as [[Lucy, Lady Duff-Gordon|Lady Duff-Gordon]], a world-famous fashion designer and Sir Cosmo's wife. She is rescued in Lifeboat 1 with her husband. They never lived down rumors that they had forbidden the lifeboat's crew to return to the wreck site in case they would be swamped.<ref>Lynch, pp. 183–185</ref><ref>"Sir Cosmo and Lady Duff Gordon at the Titanic Inquiry," ''[[The Sketch]]'', May 22, 1912</ref><ref>{{cite web|title=Conduct of Sir Cosmo-Duff Gordon and Mr. Ismay|publisher=Titanic Inquiry Project|url=http://www.titanicinquiry.org/BOTInq/BOTInq11LDuff-Gordon01.php|access-date=January 2, 2006|archive-date=April 21, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160421173137/http://www.titanicinquiry.org/BOTInq/BOTInq11LDuff-Gordon01.php|url-status=live}}</ref> Jarvis and Ayres are husband and wife in real life. * Rochelle Rose as [[Noël Leslie, Countess of Rothes]]. The Countess is shown to be friendly with Cal and the DeWitt Bukaters. Despite being of a higher status in society than Sir Cosmo and Lady Duff-Gordon, she is kind, and helps row the boat and even looks after the steerage passengers. * Scott G. Anderson as [[Frederick Fleet]], the lookout who saw the iceberg. Fleet escapes the sinking ship aboard Lifeboat 6. * [[Paul Brightwell]] as [[Robert Hichens (sailor)|Quartermaster Robert Hichens]], one of the six quartermasters and at the ship's wheel at the time of collision. He is in charge of [[Titanic Lifeboat No. 6|lifeboat 6]]. He refuses to go back and pick up survivors after the sinking. * Martin East as [[Reginald Lee]], the other lookout in the [[crow's nest]]. He survives the sinking. [[File:Jack George Phillips.jpg|148px|thumb|Jack Phillips, ''Titanic''{{'}}s senior [[Wireless telegraphy|wireless operator]]]] * [[Gregory Cooke]] as [[Jack Phillips (wireless operator)|Jack Phillips]], the senior wireless operator whom Captain Smith ordered to send the [[distress signal]] upon learning of the ship's foundering. * [[Craig Kelly (actor)|Craig Kelly]] as [[Harold Bride]], ''Titanic''{{'}}s junior wireless operator. * [[Liam Tuohy (actor)|Liam Tuohy]] as [[Charles Joughin|Chief Baker Charles Joughin]]. The baker appears helping Rose stand up after she falls, following her and Jack to the ship's stern, and finally hanging onto the ship's railing as it sinks, drinking brandy from a flask. According to the real Joughin's testimony, he rode the ship down and stepped into the water without getting his hair wet. He also admitted to hardly feeling the cold, most likely thanks to alcohol.<ref>{{cite web| title = British Wreck Commissioner's Inquiry: Day 6| url = http://www.titanicinquiry.org/BOTInq/BOTInq06Joughin01.php| publisher = Titanic Inquiry Project| year = 1999| access-date = August 3, 2010| archive-date = September 21, 2017| archive-url = https://web.archive.org/web/20170921001504/http://www.titanicinquiry.org/BOTInq/BOTInq06Joughin01.php| url-status = live}}</ref> In a deleted scene, he is shown throwing deckchairs overboard, before taking a drink from his bottle.<ref>{{Cite web |first=Adrienne |last=Tyler |date=August 22, 2021 |title=Titanic Deleted Scenes Honor The Best True Stories Cut From The Movie |url=https://screenrant.com/titanic-movie-deleted-cut-scenes-true-stories/ |access-date=March 7, 2022 |website=Screen Rant |language=en-US |archive-date=March 7, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220307114920/https://screenrant.com/titanic-movie-deleted-cut-scenes-true-stories/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Titanic - Deleted Scene - Boat Six Won't Return [HD] |url=https://www.youtube.com/watch?v=JiHCMp8C3KY&t=114s |website=YouTube | date=June 9, 2014 |access-date=March 7, 2022 |archive-date=March 7, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220307115929/https://www.youtube.com/watch?v=JiHCMp8C3KY&t=114s |url-status=live }}</ref> * [[Terry Forrestal]] as [[Joseph Bell (engineer)|Chief Engineer Joseph G. Bell]]: Bell and his men worked throughout the sinking to keep the lights and the power on in order for distress signals to get out. The film portrays Bell and all of the engineers as having died in the bowels of the ''Titanic''; however, there is evidence to suggest that at least some of the engineers were released to come on deck when the flooding became severe. Greaser Frederick Scott testified to seeing eight engineers between approximately 1:50 and 1:55&nbsp;a.m. standing up against the electric crane on the starboard Boat Deck; by then, all the lifeboats had gone.<ref>{{cite web |url=https://www.titanicinquiry.org/BOTInq/BOTInq06Scott02.php |title=Day 6 - Testimony of Frederick Scott (Greaser, SS Titanic) |work=British Wreck Commissioner's Inquiry |date=May 10, 1912 |access-date=April 9, 2020 |archive-date=January 6, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210106101508/https://www.titanicinquiry.org/BOTInq/BOTInq06Scott02.php |url-status=live }}</ref> * Derek Lea as [[Frederick Barrett]]: Barrett was the leading [[Fireman (steam engine)|stoker]] aboard the ''Titanic''; he took overall charge of Lifeboat #13, which was nearly crushed by Lifeboat #15 as they were simultaneously lowered.{{sfn|Lubin|1999|p=140}} ===Cameos=== Several crew members of the ''Akademik Mstislav Keldysh'' appear, including [[Anatoly Sagalevich]], the creator and pilot of the ''[[Mir (submersible)|Mir]]'' self-propelled Deep Submergence Vehicle.<ref name="heart">{{cite book | author = Ed W. Marsh | title = James Cameron's Titanic | url = https://archive.org/details/jamescameronstit0000mars_b3i5 | publisher = Boxtree | year = 1998 | location = London | pages = [https://archive.org/details/jamescameronstit0000mars_b3i5/page/n18 3]–29}}</ref> [[Van Ling]] portrayed real-life Chinese survivor Fang Lang; his backstory inspired Cameron to produce a documentary ''The Six'', based on a group of Chinese survivors who survived the sinking.<ref>{{Cite news |last=Le |first=Phuong |date=November 16, 2021 |title=The Six review – the Chinese survivors who were written out of the Titanic narrative |url=https://www.theguardian.com/film/2021/nov/16/the-six-review-the-chinese-survivors-who-were-written-out-of-the-titanic-narrative |access-date=May 1, 2024 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Anders Falk, who filmed a documentary about the film's sets for the [[Titanic Historical Society|''Titanic'' Historical Society]], makes a cameo as a Swedish immigrant whom Jack Dawson meets when he enters his cabin; [[Edward Kamuda]] and Karen Kamuda, then President and Vice President of the Society, who served as film consultants, were cast as extras.<ref name="bostonglobe">{{cite news |first=Jon |last=Marcus |title=A Titanic Obsession |url=https://www.bostonglobe.com/magazine/2012/04/07/atitanicobsession/cZ3J1URIHpkUKf4DusONbI/story.html |work=[[Boston Globe]] |date=April 8, 2012 |access-date=May 11, 2014 |archive-date=May 12, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140512231518/http://www.bostonglobe.com/magazine/2012/04/07/atitanicobsession/cZ3J1URIHpkUKf4DusONbI/story.html |url-status=live }}</ref><ref name="falk">{{cite video | people = Anders Falk | title = Titanic Ship's Tour | medium = DVD | publisher = [[20th Century Fox]] |year = 2005}}</ref> ==پراڊڪشن== ===Pre-production=== [[File:JAMES CAMERON 2000.jpg|thumb|upright|Director, writer and producer [[James Cameron]] (''pictured in 2000'')]] {{Quote box |salign= |width=250px |align=right | quote = The story could not have been written better had it been fiction{{nbsp}}...The juxtaposition of rich and poor, the [[gender roles]] played out unto death ([[Women and children first|women first]]), the stoicism and nobility of a bygone age, the magnificence of the great ship matched in scale only by the folly of the men who drove her hell-bent through the darkness. And above all the lesson: that life is uncertain, the future unknowable{{nbsp}}... the unthinkable possible. |source=—James Cameron<ref name="foreword">Marsh and Kirkland, pp. v–xiii</ref><ref>{{cite news|url=https://www.foxnews.com/opinion/read-an-excerpt-from-james-camerons-titanic|title=Read an excerpt from James Cameron's -- 'Titanic'|website=[[Fox News]]|access-date=May 7, 2015|archive-date=February 19, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230219023621/https://www.foxnews.com/opinion/read-an-excerpt-from-james-camerons-titanic|url-status=live}}</ref>}} Cameron had long been fascinated by shipwrecks and felt ''Titanic'' was "the [[Mount Everest]] of shipwrecks".<ref name="www.playboy.com">{{cite news | title=James Cameron: Playboy Interview|work=[[Playboy]]|date=December 2009|access-date=January 19, 2010|url=http://www.playboy.com/articles/james-cameron-interview/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100730084827/http://www.playboy.com/articles/james-cameron-interview/index.html |archive-date=July 30, 2010}}</ref><ref name="www.eyeforfilm.co.uk">{{cite news|first=Maria|last=Realf|title=An audience with James Cameron. The filmmaker discusses his movies to date and reveals the motivations|publisher=Eyeforfilm.co.uk|access-date=January 21, 2010|url=http://www.eyeforfilm.co.uk/feature/2009-12-17-james-cameron-talks-about-avatar-aliens-and-his-titanic-career-feature-story-by-maria-realf|archive-date=November 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109140422/https://www.eyeforfilm.co.uk/feature/2009-12-17-james-cameron-talks-about-avatar-aliens-and-his-titanic-career-feature-story-by-maria-realf|url-status=live}}</ref><ref name="gq-magazine.co.uk">{{cite news |first=Alex |last=Bilmes |title=James Cameron is a genial raconteur and self-effacing man, says Alex Bilmes |work=[[GQ]] |date=December 14, 2009 |access-date=May 9, 2014 |url=http://www.gq-magazine.co.uk/comment/articles/2009-12/14/alex-bilmes-james-cameron |archive-url=https://web.archive.org/web/20100326133227/http://www.gq-magazine.co.uk/comment/articles/2009-12/14/alex-bilmes-james-cameron |archive-date=March 26, 2010 |accessdate=April 23, 2026 |archivedate=March 26, 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100326133227/http://www.gq-magazine.co.uk/comment/articles/2009-12/14/alex-bilmes-james-cameron }}</ref> He was almost past the point in his life when he felt he could consider an undersea expedition, but was restless to explore the life he had turned away from when he switched from the sciences to the arts in college. After an [[IMAX]] film, ''[[Titanica]]'' (1992), was made from footage of the ''Titanic'' wreck, Cameron sought Hollywood funding for his own expedition. He said he was more motivated by a desire to see the shipwreck than to make a film.<ref name="www.playboy.com" /> Cameron wrote a [[scriptment]] for a ''Titanic'' film,<ref name="dive" /> met [[20th Century Fox]] executives including [[Peter Chernin]], and pitched it as "''[[Romeo and Juliet]]'' on the ''Titanic''".<ref name="www.eyeforfilm.co.uk" /><ref name="gq-magazine.co.uk" /> Cameron said the executives were unconvinced of the commercial potential, and had instead hoped for action scenes similar to his previous films.<ref name="www.ew.com" /> They approved the project as they hoped for a long-term relationship with Cameron.<ref name="www.ew.com" /><ref name="www.media-awareness.ca" /><ref name="www.industrycentral.net" /> Cameron convinced Fox to promote the film based on the publicity afforded by shooting the ''Titanic'' wreck,<ref name="dive">{{cite video | people = James Cameron | title = Deep Dive Presentation | medium = DVD | publisher = 20th Century Fox |year = 2005}}</ref> and organized several dives over two years.<ref name="foreword" /> He also convinced Fox that shooting the real wreck, instead of simulating it with special effects, would provide value: "We can either do [the shots] with elaborate models and motion control shots and CG and all that, which will cost X amount of money – or we can spend X plus 30 per cent and actually go shoot it at the real wreck."<ref name="www.eyeforfilm.co.uk" /> === Undersea footage === The crew shot at the wreck, which lies in the Atlantic Ocean, 12 times in 1995. The work was risky, as the water pressure could kill the crew if there were even the tiniest flaw in the submersible structure.<ref name="www.media-awareness.ca" /> Additionally, adverse conditions prevented Cameron from getting footage.<ref name="www.media-awareness.ca" /> During one dive, one of the submersibles collided with ''Titanic''{{'}}s hull, damaging both and leaving fragments of the submersible's propeller shroud scattered around the superstructure. The external bulkhead of the captain's quarters collapsed, exposing the interior, and the area around the entrance to the [[Grand Staircase of the Titanic|Grand Staircase]] was damaged.<ref>{{cite book | last1 = Eaton | first1 = John P. | last2 = Haas | first2 = Charles A. | year = 1999 | title = ''Titanic'': A Journey Through Time | url = https://archive.org/details/titanic0000john_r3n3 | page=[https://archive.org/details/titanic0000john_r3n3/page/n208 205] | publisher = Patrick Stephens | location = Sparkford, Somerset | isbn = 978-1-85260-575-9 }}</ref> Descending to the site emphasized to the crew that the ''Titanic'' disaster was not simply a story of fiction, but a real event with real loss of life. Cameron said: "Working around the wreck for so much time, you get such a strong sense of the profound sadness and injustice of it, and the message of it." He felt a "great mantle of responsibility" to convey the emotional message of the story, as he was aware there might never be another filmmaker to visit the wreck.<ref name="www.industrycentral.net" /> === Writing === After filming the underwater shots, Cameron began writing the screenplay.<ref name="dive" /> He wanted to honor the people who died, and spent six months researching the ''Titanic''{{'}}s crew and passengers.<ref name="foreword" /> He created a detailed timeline of the events of the voyage and sinking and had it verified by historical experts.<ref name="www.eyeforfilm.co.uk" /> From the beginning of the shoot, the team had "a very clear picture" of what happened on the ship. Cameron said, "That set the bar higher in a way – it elevated the movie in a sense. We wanted this to be a definitive visualization of this moment in history as if you'd gone back in a time machine and shot it."<ref name="www.eyeforfilm.co.uk" /> Cameron was influenced by ''[[A Night to Remember (1958 film)|A Night to Remember]]'', the 1958 British film about the ''Titanic'' which he had seen as a youth. He liberally copied some dialogue and scenes, including the lively party of the passengers in steerage,<ref>{{cite journal |url=https://openjournals.library.sydney.edu.au/SSE/article/view/12639 |title=Neoliberal and Social Democratic Versions of History, Class and Ideology in James Cameron's ''Titanic'' and Roy Baker's ''A Night to Remember'' |journal=Sydney Studies in English |volume=43 |first=Steve |last=Cramer |publisher=Sydney Studies |date=2017 |page=117 |s2cid=165242268 |access-date=June 29, 2023 |archive-date=June 29, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230629005133/https://openjournals.library.sydney.edu.au/SSE/article/view/12639 |url-status=live }}</ref> and the [[Musicians of the Titanic|musicians playing on the deck]] during the sinking.<ref name="five">{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/magazine-17515305|title=Five Titanic myths spread by films|first=Rosie|last=Waites|date=April 5, 2012|access-date=September 15, 2019|work=BBC News|archive-date=December 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201044643/https://www.bbc.com/news/magazine-17515305|url-status=live}}</ref> Cameron felt the ''Titanic'' sinking was "like a great novel that really happened", but that the event had become a mere [[morality tale]]; the film would give audiences the experience of living the history.<ref name="foreword" /> The treasure hunter Brock Lovett represented those who never connected with the human element of the tragedy.<ref name="heart" /> He believed that the romance of Jack and Rose would be the most engaging element: when their love is finally destroyed, the audience would mourn the loss.<ref name="foreword" /> He said: "All my films are love stories, but in ''Titanic'' I finally got the balance right. It's not a disaster film. It's a love story with a fastidious overlay of real history."<ref name="www.industrycentral.net" /> Cameron created the character of the modern-day Rose, a survivor of the ''Titanic'', to "see the present and the past" and "connects us in a way through history".<ref name="Making of" /> He framed the romance with the elderly Rose to make the intervening years palpable and poignant.<ref name="foreword" /> While Winslet and Stuart believed Rose dies at the end,<ref name="Audio Commentary">{{cite video | people = [[Jon Landau (film producer)|Jon Landau]], Kate Winslet, Gloria Stuart, [[Victor Garber]] | title = Audio Commentary | medium = DVD | publisher = [[20th Century Fox]] |year = 2005}}</ref><ref>{{cite news|author=Beverly Fortune|title=Wheel of Fortune |work=[[Lexington Herald-Leader]] |date=October 11, 1999 |quote=That was one of the first questions pitched to 89-year-old actress Gloria Stuart at a book signing Wednesday night at Joseph-Beth Booksellers{{nbsp}}[...] 'Yes, Old Rose died.'}}</ref> Cameron said, "The answer has to be something you supply personally, individually."<ref name="comm-sleep-or-dead" /> ===Scale modeling=== [[File:TitanicBaja.jpg|thumb|alt=A ship resembling the Titanic is being built at a port with clear skies and small waves.|The reconstruction of ''Titanic''. The blueprints were supplied by the original ship's builder and Cameron tried to make the ship as detailed and accurate as possible.<ref name="blueprint">Marsh and Kirkland, pp. 36–38</ref><ref name="ewadmin">{{Cite web |last=ewadmin |date=August 13, 2014 |title=TITANIC, the Model |url=https://www.epoxyworks.com/index.php/titanic-the-model/ |access-date=April 21, 2022 |website=Epoxyworks |language=en-US |archive-date=July 24, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220724131201/https://www.epoxyworks.com/index.php/titanic-the-model/ |url-status=live }}</ref>]] [[Harland & Wolff]], ''Titanic''{{'s}} builders, opened their private archives to the crew, sharing blueprints that were previously thought lost.<ref name="blueprint" /> Fox acquired {{convert|40|acres}} of waterfront south of [[Rosarito Beach|Playas de Rosarito]] in Mexico and began building a new studio on May 31, 1996. A [[horizon tank]] of {{convert|17|e6usgal|e6l|abbr=off}} was built for the exterior of the reconstructed ship, providing 270 degrees of ocean view. The ship was built to full scale, but Lamont removed redundant sections on the [[superstructure]] and forward well deck for the ship to fit in the tank, with the remaining sections filled with digital models. The lifeboats and funnels were shrunk by ten percent. The boat deck and A-deck were working sets, but the rest of the ship was steel plating. Within was a {{convert|50|ft|m|adj=on}} lifting platform for the ship to tilt during the sinking sequences. The {{convert|60|ft|m|adj=on}} 1/8th scale model of the stern section was designed by the naval architect [[Jay Kantola]] using plans of the ''Titanic''{{'s}} sister ship {{RMS|Olympic}}.<ref name="ewadmin"/> Above the model was a {{convert|162|ft|m|adj=mid|-tall}} tower crane on {{convert|600|ft|m}} of [[rail track]], acting as a combined construction, lighting, and camera platform.<ref name="heart" /> The sets representing the interior rooms of the ''Titanic'' were reproduced exactly using photographs and plans from the ''Titanic''{{'s}} builders. The Grand Staircase, which features prominently in the film, was recreated to a high standard, but widened by 30% and reinforced with steel girders. Craftsmen from Mexico and Britain sculpted the ornate paneling and plasterwork based on ''Titanic''{{'s}} original designs.<ref>{{cite book| title=James Cameron's Titanic | url=https://archive.org/details/jamescameronstit00kirk | url-access=registration | author=Ed W. Marsh | year=1997 | page=[https://archive.org/details/jamescameronstit00kirk/page/21 21]}}</ref> The carpeting, upholstery, pieces of furniture, light fixtures, chairs, cutlery and crockery with the [[White Star Line]] crest on each piece were among the objects recreated according to original designs.<ref>{{cite book| title=James Cameron's Titanic | url=https://archive.org/details/jamescameronstit00kirk | url-access=registration | author=Ed W. Marsh | year=1997 | page=[https://archive.org/details/jamescameronstit00kirk/page/35 35]}}</ref> For the ship's interiors, production designer [[Peter Lamont]]'s team looked for artifacts from the era. The newness of the ship meant every prop had to be made from scratch.<ref name="blueprint" /> Cameron hired two ''Titanic'' historians, [[Don Lynch]] and [[Ken Marschall]], to authenticate the historical detail.<ref name="www.media-awareness.ca" /> ===Casting=== Cameron said he needed the cast to feel they were really on the ''Titanic'', to relive its liveliness, and "to take that energy and give it to Jack ... an artist who is able to have his heart soar".<ref name="Making of">{{cite news|title=Heart of the Ocean: The Making of ''Titanic''. THE BEST OF.|date=1997–1998}}</ref> Established actors including [[Matthew McConaughey]], [[Chris O'Donnell]], [[Billy Crudup]], and [[Stephen Dorff]] were considered, but Cameron felt they were too old for the part of a 20-year-old.<ref name="www.ew.com">{{cite magazine|title=Titanic. Man overboard! After a production as lavish and pricey as the doomed ship itself, James Cameron finally unveils his epic film. But will it be unsinkable?|magazine=[[Entertainment Weekly]]|pages=1–7|date=November 7, 1997|url=https://ew.com/article/1997/11/07/titanic-10/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100326120040/http://www.ew.com/ew/article/0,,290182,00.html|archive-date=March 26, 2010}}</ref><ref name="www.media-awareness.ca">{{cite web|title=James Cameron's Titanic|publisher=[[Media Awareness Network]]|access-date=January 24, 2010|url=http://www.media-awareness.ca/english/resources/educational/teachable_moments/deconstructing_titanic_6.cfm|archive-url=https://web.archive.org/web/20110609180647/http://www.media-awareness.ca/english/resources/educational/teachable_moments/deconstructing_titanic_6.cfm|archive-date=June 9, 2011}}</ref> [[Tom Cruise]] was interested, but his [[asking price]] was too high.<ref name="www.media-awareness.ca" /> Cameron considered [[Jared Leto]], but he refused to audition.<ref>{{cite web|first=Ramin|last=Setoodeh|title=Leonardo DiCaprio or Kate Winslet: Which 'Titanic' Star Has the Better Career?|work=[[The Daily Beast]]|publisher=[[The Newsweek Daily Beast Company]]|date=April 4, 2012|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2012/04/04/leonardo-dicaprio-or-kate-winslet-which-titanic-star-has-the-better-career.html|access-date=April 23, 2012|archive-date=November 7, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161107011441/http://www.thedailybeast.com/articles/2012/04/04/leonardo-dicaprio-or-kate-winslet-which-titanic-star-has-the-better-career.html|url-status=live}}</ref> [[Jeremy Sisto]] filmed a series of screen tests with Winslet and three other actresses vying for the role of Rose.<ref>{{Cite news|first=Meena|last=Jang|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/jeremy-sisto-was-heartbroken-losing-779565|title='Clueless' Actor: I Was "Heartbroken" After Losing 'Titanic' Role to Leonardo DiCaprio|work=The Hollywood Reporter|access-date=June 17, 2019|language=en-US|archive-date=June 17, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190617234811/https://www.hollywoodreporter.com/news/jeremy-sisto-was-heartbroken-losing-779565|url-status=live}}</ref> [[Mark Wahlberg]] met Cameron to discuss the part but Cameron was not interested.<ref>{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=ObAQjiIupMA |title=Mark Wahlberg on Leonardo DiCaprio Friendship & His Kids Thinking a Dog Surprise Was Kim Kardashian |date=September 24, 2025 |last=The Tonight Show Starring Jimmy Fallon |access-date=September 29, 2025 |via=YouTube}}</ref> [[Ethan Hawke]],<ref>{{Cite web |last=Frank |first=Alex |date=September 1, 2025 |title=How Ethan Hawke found the sweet spot |url=https://www.gq-magazine.co.uk/article/ethan-hawke-interview-2025 |access-date=November 4, 2025 |website=British GQ |language=en-GB}}</ref> [[Christian Bale]],<ref>{{Cite web |last=Stephenson |first=Cassidy |date=May 21, 2022 |title=Why Christian Bale Declared Leonardo DiCaprio His Nemesis |url=https://www.cbr.com/christian-bale-leonardo-dicaprio-movie-nemesis-explained/ |access-date=November 4, 2025 |website=CBR |language=en |archive-date=April 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230428040411/https://www.cbr.com/christian-bale-leonardo-dicaprio-movie-nemesis-explained/ |url-status=live }}</ref> and [[Paul Rudd]] also auditioned.<ref>{{Cite web |author1=Conner Schwerdtfeger |date=March 17, 2016 |title=Why Paul Rudd Wanted The Lead Role In Titanic So Badly |url=https://www.cinemablend.com/new/Why-Paul-Rudd-Wanted-Lead-Role-Titanic-So-Badly-119157.html |access-date=November 4, 2025 |website=Cinemablend |language=en |archive-date=September 30, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250930181838/https://www.cinemablend.com/new/Why-Paul-Rudd-Wanted-Lead-Role-Titanic-So-Badly-119157.html |url-status=live }}</ref> Leonardo DiCaprio, then 21 years old, was brought to Cameron's attention by the casting director, [[Mali Finn]].<ref name="www.ew.com" /> Initially, DiCaprio did not want the role and refused to read his first romantic scene. Cameron said, "He read it once, then started goofing around, and I could never get him to focus on it again. But for one split second, a shaft of light came down from the heavens and lit up the forest." Cameron believed in DiCaprio's ability and told him, "Look, I'm not going to make this guy brooding and neurotic. I'm not going to give him a tic and a limp and all the things you want." Cameron envisioned the character as like those played by [[James Stewart]] or [[Gregory Peck]].<ref name="www.ew.com" /><ref>{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=nIEbpGdctyg |title=James Cameron Breaks Down His Most Iconic Films {{!}} GQ |date=November 22, 2022 |last=GQ |access-date=May 27, 2024 |via=YouTube |archive-date=May 27, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240527080751/https://www.youtube.com/watch?v=nIEbpGdctyg |url-status=live }}</ref> After she screen-tested with DiCaprio, Winslet was so impressed she whispered to Cameron, "He's great. Even if you don't pick me, pick him."<ref name="www.ew.com" /> DiCaprio turned down the lead role in ''[[Boogie Nights]]'' (1997) to star in ''Titanic.'' In 2025, he said he regretted this decision, saying ''Boogie Nights'' was "a profound movie of my generation".<ref>{{Cite web|title=Leonardo DiCaprio Says 'My Biggest Regret' Is Turning Down 'Boogie Nights' Offer 30 Years Ago|url=https://variety.com/2025/film/news/leonardo-dicaprio-regrets-boogie-nights-offer-1236488229/|last=Sharf|date=August 14, 2025|first=Zack|website=Variety|access-date=September 2, 2025|archive-date=September 13, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250913175152/https://variety.com/2025/film/news/leonardo-dicaprio-regrets-boogie-nights-offer-1236488229/|url-status=live}}</ref> Cameron described Rose as "an [[Audrey Hepburn]] type". As with DiCaprio, Finn brought Winslet to Cameron's attention. [[Gwyneth Paltrow]], [[Winona Ryder]], [[Claire Danes]] (who had worked with DiCaprio in ''[[Romeo + Juliet]]'' the previous year), [[Gabrielle Anwar]], and [[Reese Witherspoon]] were considered for the role.<ref name="www.ew.com" /><ref name="www.forbes.com">{{cite news |date=February 25, 2009 |title=Star Misses. Nicole Kidman in "The Reader"? Gwyneth Paltrow aboard "Titanic"? How some of the biggest names in Hollywood lost out on some of its biggest roles. |url=https://www.forbes.com/2009/02/25/nicole-kidman-gwyneth-paltrow-kate-winslet-business-media_star_misses.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151104103436/http://www.forbes.com/2009/02/25/nicole-kidman-gwyneth-paltrow-kate-winslet-business-media_star_misses.html |archive-date=November 4, 2015 |access-date=January 22, 2010 |work=[[Forbes]]}}</ref><ref>{{cite web |date=June 22, 2012 |title='Titanic' Casting: What Other Stars Were Considered For James Cameron's Masterpiece? |url=https://www.huffingtonpost.com/2012/06/22/titanic-casting-james-cameron-christian-bale_n_1619006.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313200613/http://www.huffingtonpost.com/2012/06/22/titanic-casting-james-cameron-christian-bale_n_1619006.html |archive-date=March 13, 2016 |access-date=March 21, 2016 |work=[[Huffington Post]]}}</ref><ref name="women.timesonline.co.uk">{{cite news |last=Warrington |first=Ruby |date=November 29, 2009 |title=Claire Danes: the secretive starlet |url=http://women.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/women/celebrity/article6929555.ece |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110615145756/http://women.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/women/celebrity/article6929555.ece |archive-date=June 15, 2011 |access-date=January 22, 2010 |work=[[The Times]] |location=London |accessdate=April 23, 2026 |archivedate=June 15, 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110615145756/http://women.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/women/celebrity/article6929555.ece }}</ref> When they turned it down, Winslet campaigned for the role. She sent Cameron daily notes from England, which led Cameron to invite her to Hollywood for auditions. He was initially uncertain even after her [[screen test]] impressed him.<ref name="www.ew.com" /> Winslet sent Cameron a single rose with a card signed, "From Your Rose", and lobbied him by phone. "You don't understand!" she pleaded one day when she reached him by mobile phone in his [[Humvee]]. "I am Rose! I don't know why you're even seeing anyone else!" Her persistence and talent eventually convinced him to cast her.<ref name="www.ew.com" /> Cameron said Winslet "had the thing that you look for" and that there was "a quality in her face, in her eyes" that he "just knew people would be ready to go the distance with her".<ref name="Making of" /> Winslet said of Rose: "She has got a lot to give, and she's got a very open heart. And she wants to explore and adventure the world, but she [feels] that's not going to happen."<ref name="Making of" /> At 87, [[Gloria Stuart]] had to be made up to look older for the role of the elderly Rose.<ref name="www.media-awareness.ca" /> Cameron instructed Finn to "find retired actresses from the [[Classical Hollywood cinema|Golden Age of the thirties and forties]]".<ref name="www.industrycentral.net">{{cite web |last=Schultz |first=Rick |title=James Cameron tells the astonishing story of Titanic, his breathtaking labor of love |url=http://www.industrycentral.net/director_interviews/JC01.HTM |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100206150228/http://www.industrycentral.net/director_interviews/JC01.HTM |archive-date=February 6, 2010 |access-date=January 23, 2010 |publisher=industrycentral.net}}</ref> Cameron did not know who Stuart was. [[Fay Wray]] was also considered, but Cameron said, "[Stuart] was just so into it, and so lucid, and had such a great spirit. And I saw the connection between her spirit and [Winslet's] spirit. I saw this ''[[joie de vivre]]'' in both of them, that I thought the audience would be able to make that cognitive leap that it's the same person."<ref name="www.industrycentral.net"/> Cameron considered [[Michael Biehn]] for the role of Cal Hockley, whom he had previously collaborated with on ''[[The Terminator]], [[Aliens (1986 film)|Aliens]]'', and ''[[The Abyss]]'',<ref>{{cite news |last1=Spelling |first1=Ian |date=February 13, 1997 |title='Asteroid's' Michael Biehn Hopes for a Big Impact |url=https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-1997-02-13-9702130369-story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230905060654/https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-1997-02-13-9702130369-story.html |archive-date=September 5, 2023 |access-date=September 5, 2023 |publisher=Chicago Tribune}}</ref> before offering it to Matthew McConaughey.<ref name="www.media-awareness.ca" /> [[Rob Lowe]] said he also pursued it.<ref>{{Cite news |title=Why Rob Lowe Left Brothers & Sisters & The West Wing |url=http://www.eonline.com/news/699008/rob-lowe-talks-about-his-brothers-sisters-and-the-west-wing-departures-ahead-of-the-grinder-premiere |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170714182709/http://www.eonline.com/news/699008/rob-lowe-talks-about-his-brothers-sisters-and-the-west-wing-departures-ahead-of-the-grinder-premiere |archive-date=July 14, 2017 |access-date=July 23, 2017 |work=E! Online |language=en-US}}</ref> [[Reba McEntire]] turned down the role of [[Margaret Brown]] because it conflicted with her touring schedule.<ref>{{cite news |last=Schaffstall |first=Katherine |date=February 22, 2019 |title=Reba McEntire Reveals She Turned Down a Role in 'Titanic' |url=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/reba-mcentire-turned-down-a-role-titanic-1188978/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230227061650/https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/reba-mcentire-turned-down-a-role-titanic-1188978/ |archive-date=February 27, 2023 |access-date=February 26, 2023 |work=The Hollywood Reporter |location=Los Angeles}}</ref> ===Filming=== [[Principal photography]] began on July 31, 1996,<ref name="filmingdate" /> at [[Dartmouth, Nova Scotia]]. The modern-day expedition scenes were shot aboard the ''[[Akademik Mstislav Keldysh]]''.<ref name="heart" /> In September, the production moved to the newly built Fox [[Baja Studios]] in [[Rosarito, Mexico]], where a full-scale ''Titanic'' replica had been constructed.<ref name="heart" /> The [[poop deck]] was built on a hinge that could rise from zero to 90 degrees in a few seconds, just as the ship's stern rose during the sinking.<ref name="timelapse">{{cite video | people = Ed W. Marsh | title = Construction Timelapse | medium = DVD | publisher = 20th Century Fox |year = 2005}}</ref> For the safety of the stuntmen, many props were made of foam rubber.<ref name="sink">Marsh and Kirkland, pp. 130–142</ref> By November 15, the boarding scenes were being shot.<ref name="timelapse" /> Cameron built his ''Titanic'' on the [[starboard]] side as a study of weather data revealed it was a prevailing north-to-south wind, which blew the funnel smoke aft. This posed a problem for shooting the ship's departure from [[Southampton]], as it was docked on its [[Port and starboard|port]] side. Implementation of written directions, as well as props and costumes, had to be reversed; for example, if someone walked to their right in the script, they had to walk left during shooting. In post-production, the film was flipped to the correct direction.<ref>Marsh and Kirkland, pp. 52–54</ref> A full-time etiquette coach was hired to instruct the cast in the manners of the upper class gentility in 1912.<ref name="www.media-awareness.ca" /> Despite this, several critics noted anachronisms.<ref>"Quite a bit of the dialogue is peppered by vulgarities and colloquialisms that seem inappropriate to the period and place, but again seem aimed directly to the sensibilities of young American viewers." {{cite news |access-date=February 21, 2009 |url=https://variety.com/1997/film/reviews/titanic-5-1117339997/ |title="Titanic" review by Todd McCarthy |work=[[Variety (magazine)|Variety]] |date=November 3, 1997 |first=Todd |last=McCarthy |archive-date=December 1, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201201043404/https://variety.com/1997/film/reviews/titanic-5-1117339997/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |first=Desson |last=Howe |access-date=February 21, 2009 |url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/longterm/movies/videos/titanichowe.htm |title=Titanic's very slow leak |newspaper=The Washington Post |date=March 25, 1999 |archive-date=December 1, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201201043439/https://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/longterm/movies/videos/titanichowe.htm |url-status=live }}</ref> [[File:Kate-winslet titanic movie pencil-drawing.jpg|left|thumb|alt=A pencil-drawing sketch depicting a woman with a somewhat stern face lying on a chair and pillow naked, only wearing a diamond necklace. From the breast down the picture is cut off.|Cameron's sketch of Rose wearing the Heart of the Ocean. The scene was one of the first shot, as the main set was not ready.<ref name="www.industrycentral.net" />]] Cameron sketched Jack's portrait of Rose; Winslet posed in a bathing suit.<ref name="The Telegraph-2011">{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/art/art-news/8421218/Topless-drawing-of-Kate-Winslet-in-Titanic-to-sell-for-10000.html |title=Topless drawing of Kate Winslet in Titanic to sell for £10,000 |date=April 1, 2011 |work=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]] |access-date=October 28, 2018 |archive-date=October 28, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181028225925/https://www.telegraph.co.uk/culture/art/art-news/8421218/Topless-drawing-of-Kate-Winslet-in-Titanic-to-sell-for-10000.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Huff |first=Lauren |date=February 9, 2023 |title=James Cameron is really the one sketching naked Rose in 'Titanic' |url=https://ew.com/movies/james-cameron-drew-rose-sketch-titanic/ |access-date=February 4, 2024 |website=EW.com |language=en |archive-date=February 4, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240204145304/https://ew.com/movies/james-cameron-drew-rose-sketch-titanic/ |url-status=live }}</ref> Cameron felt the scene had a backdrop of repression and freedom: "You know what it means for her, the freedom she must be feeling. It's kind of exhilarating for that reason," he said.<ref name="The Telegraph-2011" /><ref name="www.industrycentral.net" /> The sketching scene was DiCaprio and Winslet's first scene together. Cameron said: "It wasn't by any kind of design, although I couldn't have designed it better. There's a nervousness and an energy and a hesitance in them. They had rehearsed together, but they hadn't shot anything together. If I'd had a choice, I probably would have preferred to put it deeper into the body of the shoot." Cameron said he and his crew "were just trying to find things to shoot" because the big set "wasn't ready for months, so we were scrambling around trying to fill in anything we could get to shoot." Cameron felt the final scene worked well.<ref name="www.industrycentral.net" /> The shoot was an arduous experience that "cemented Cameron's formidable reputation as 'the scariest man in Hollywood". He became known as an "uncompromising, hard-charging perfectionist" and a "300-decibel screamer, a modern-day [[Captain Bligh]] with a megaphone and walkie-talkie, swooping down into people's faces on a 162&nbsp;ft crane."<ref name="entertainment.timesonline.co.uk">{{cite news|first=Christopher|last=Godwin|title=James Cameron: From Titanic to Avatar|work=[[The Times]]|date=November 8, 2008|url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/film/article6902906.ece|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20110615064159/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/film/article6902906.ece|archive-date=June 15, 2011|accessdate=April 23, 2026|archivedate=September 16, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110916020751/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/film/article6902906.ece}}</ref> Winslet chipped a bone in her elbow during filming and worried that she would drown in the 17-million-gallon (64-million-litre) water tank in which the ship would sink. She said she was sometimes afraid of Cameron's temper and that he would shout angrily at crew members.<ref name="entertainment.timesonline.co.uk" /> Bill Paxton was familiar with Cameron's work ethic from his earlier experience, and said: "There were a lot of people on the set. Jim is not one of those guys who has the time to win hearts and minds."<ref name="entertainment.timesonline.co.uk" /> The crew felt Cameron had an evil alter ego and nicknamed him "Mij" (Jim spelled backwards).<ref name="entertainment.timesonline.co.uk" /> In response to the criticism, Cameron said, "Film-making is war. A great battle between business and aesthetics."<ref name="entertainment.timesonline.co.uk" /> More than 800 crew members worked on the film.<ref name="Weinraub-1997" /> On August 9, 1996, during the ''Akademik Mstislav Keldysh'' shoot in Canada, an unknown person, suspected to be a crew member, put the [[dissociative]] drug [[Phencyclidine|PCP]] into the soup that Cameron and various others ate one night in [[Dartmouth, Nova Scotia]].<ref name="www.ew.com" /><ref name="PCP">{{cite magazine|url=https://www.ew.com/article/1996/09/13/pcp-laced-chowder-derails-titanic-filming|title=PCP-laced chowder derails ''Titanic'' filming|magazine=[[Entertainment Weekly]]|date=September 13, 1996|access-date=December 3, 2015|archive-date=November 11, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111202633/https://ew.com/article/1996/09/13/pcp-laced-chowder-derails-titanic-filming/|url-status=live}}</ref><ref name=unsolvedmystery>{{cite news |url=https://www.vanityfair.com/hollywood/2017/12/titanic-pcp-chowder|title=Titanic's Greatest Unsolved Mystery Involves a Conga Line, P.C.P., and an Unidentified Chowder|last=Rich|first=Katie|date=December 19, 2017|work=Vanity Fair|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171219174816/https://www.vanityfair.com/hollywood/2017/12/titanic-pcp-chowder|archive-date=December 19, 2017}}</ref> It sent more than 50 people to the hospital.<ref name="PCP"/><ref name=unsolvedmystery/> Paxton and Cameron ate the soup and went to the hospital, however, Paxton decided to leave, telling Cameron, "Jim, I'm not gonna hang out here, this is bedlam. I'm gonna ... wander back down to the set and just drink a case of beer."<ref>{{Cite web |date=June 17, 2015 |title=A case of beer? Bill Paxton reveals his remedy for 'Titanic's' PCP-laced chowder |url=https://www.latimes.com/entertainment/gossip/la-et-mg-bill-paxton-pcp-laced-chowder-remedy-titanic-larry-king-20150617-htmlstory.html |access-date=March 11, 2024 |website=Los Angeles Times |language=en-US |archive-date=March 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240311051144/https://www.latimes.com/entertainment/gossip/la-et-mg-bill-paxton-pcp-laced-chowder-remedy-titanic-larry-king-20150617-htmlstory.html |url-status=live }}</ref> The actor Lewis Abernathy said "there were people just rolling around, completely out of it. Some of them said they were seeing streaks and psychedelics."<ref name="www.ew.com" /> Cameron vomited before the drug took a full hold. Abernathy was shocked at the way he looked. "One eye was completely red, like the [[Terminator (character)|Terminator]] eye. A pupil, no iris, beet red. The other eye looked like he'd been sniffing glue since he was four."<ref name="www.ew.com" /><ref name="entertainment.timesonline.co.uk" /> The Nova Scotia Department of Health confirmed that the soup had contained PCP on August 27, and the [[Halifax Regional Police Service]] announced a criminal investigation the next day. The investigation was closed in February 1999.<ref>{{Cite web |last=Jacobs |first=Matthew |date=December 19, 2022 |title=25 Years Later, No One Knows Who Spiked the Titanic Chowder |url=https://www.vulture.com/2022/12/25-years-later-no-one-knows-who-spiked-the-titanic-chowder.html |access-date=December 19, 2022 |website=Vulture |language=en-us |archive-date=December 19, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221219210838/https://www.vulture.com/2022/12/25-years-later-no-one-knows-who-spiked-the-titanic-chowder.html |url-status=live }}</ref> Though Cameron suggest it might have been a fired crew member that was behind the poisoning, the person was never caught.<ref name=unsolvedmystery/><ref name="Audio Commentary" /><ref name="return">{{cite news | author=Andrew Gumbel | url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/lights-cameras-blockbuster-the-return-of-james-cameron-431615.html | title=Lights, cameras, blockbuster: The return of James Cameron | work=[[The Independent]] | date=January 11, 2007 | access-date=February 5, 2008 | location=London | archive-date=January 27, 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120127013103/http://www.independent.co.uk/news/world/americas/lights-cameras-blockbuster-the-return-of-james-cameron-431615.html | url-status=live }}</ref> The filming schedule was intended to last 138 days but grew to 160 (filming officially wrapped on March 23, 1997).<ref name="filmingdate" /> Many cast members came down with colds, flu, or kidney infections after spending hours in cold water, including Winslet. She decided she would not work with Cameron again unless she earned "a lot of money".<ref name="return" /> Several others left the production, and three stuntmen broke their bones, but the [[Screen Actors Guild]] decided, following an investigation, that nothing was inherently unsafe about the set.<ref name="return" /> DiCaprio said there was no point when he felt he was in danger during filming.<ref>{{cite web|title=Leonardo DiCaprio Interviewed by Joe Leydon for "Titanic"|url=http://www.youtube.com/watch?v=eZPnEEtvXTU|publisher=YouTube|date=June 11, 2008|access-date=August 3, 2010|archive-date=April 27, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160427162610/https://www.youtube.com/watch?v=eZPnEEtvXTU|url-status=live}}</ref> Cameron believed in a passionate work ethic and never apologized for the way he ran his sets. He said:{{blockquote|I'm demanding, and I'm demanding on my crew. In terms of being kind of militaresque, I think there's an element of that in dealing with thousands of extras and big logistics and keeping people safe. I think you have to have a fairly strict methodology in dealing with a large number of people.<ref name="return" />}} The filming costs reached $200&nbsp;million,<ref name="Garrett (2007)">{{cite news|first=Diane |last=Garrett |title=Big-budget bang-ups. |work=[[Variety (magazine)|Variety]] |date=April 20, 2007 |access-date=November 16, 2009 |url=https://variety.com/2007/more/news/big-budget-bang-ups-1117963551/}}</ref><ref name="Sandler & Studlar 1999">{{cite book |last1=Wyatt |first1=Justin |last2=Vlesmas |first2=Katherine |year=1999 |chapter=The Drama of Recoupment: On the Mass Media Negotiation of Titanic |editor=Kevin S. Sandler |editor2=Gaylyn Studlar |editor2-link=Gaylyn Studlar |title=Titanic: Anatomy of a Blockbuster |pages=[https://books.google.com/books?id=q1Q8PlAnosQC&pg=PA29 29]–45}}</ref><ref name="Welkos (1998)">{{cite news|first=Robert W. |last=Welkos |title=The $200-Million Lesson of 'Titanic' |work=[[Los Angeles Times]] |date=February 11, 1998 |access-date=December 12, 2009 |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1998-feb-11-ca-17727-story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121015183327/http://articles.latimes.com/1998/feb/11/entertainment/ca-17727 |archive-date=October 15, 2012}}</ref> around $1&nbsp;million per minute of screen time.<ref>{{cite news |last=Marshall |first=Sarah |url=https://www.buzzfeed.com/sarahmarshall/20-years-ago-titanic-took-over-the-world-heres-why |title=The Insane True Story Of How "Titanic" Got Made |work=[[BuzzFeed]] |date=December 17, 2017 |access-date=December 27, 2017 |archive-date=December 26, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171226230549/https://www.buzzfeed.com/sarahmarshall/20-years-ago-titanic-took-over-the-world-heres-why |url-status=live }}</ref> Fox executives panicked and suggested an hour of cuts from the three-hour film. They argued the extended length would mean fewer showings, thus less revenue, even though long epics are more likely to win [[Oscars]]. Cameron refused, telling Fox, "You want to cut my movie? You're going to have to fire me! You want to fire me? You're going to have to kill me!"<ref name="www.ew.com" /> The executives did not want to start over, because it would mean the loss of their entire investment. They initially rejected Cameron's offer to forfeit his share of the profits as an empty gesture, as they predicted profits would be unlikely.<ref name="www.ew.com" /> Instead, they accepted his offer to give up his $8 million salary and his share of the initial gross profits.<ref>{{Cite magazine |last=Leatham |first=Tom |date=February 28, 2024 |title=Why James Cameron directed 'Titanic' for free |url=https://faroutmagazine.co.uk/james-cameron-directed-titanic-for-free/ |access-date=July 15, 2025 |website=Far Out Magazine |language=en-US |archive-date=July 6, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240706161333/https://faroutmagazine.co.uk/james-cameron-directed-titanic-for-free/ |url-status=live }}</ref> Cameron said: "The short version is that the film cost proportionally much more than ''[[Terminator 2: Judgment Day|T2]]'' and ''[[True Lies]].'' Those films went up seven or eight percent from the initial budget. ''Titanic'' also had a large budget to begin with, but it went up a lot more. As the producer and director, I take responsibility for the studio that's writing the checks, so I made it less painful for them. I did that on two different occasions. They didn't force me to do it; they were glad that I did."<ref name="www.industrycentral.net" /> In July 2024, Cameron said that the co-producer [[Jon Landau (film producer)|Jon Landau]] "bore the brunt of the studio pressure" when ''Titanic'' was made.<ref name="cameronspeaksonlandau">{{cite news |last=Thomas |first=Carly |date=July 8, 2024 |title=James Cameron, Leonardo DiCaprio, Kate Winslet and More Remember Jon Landau: "He Gave Everyone a Sense of Purpose and Belonging" |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/jon-landau-dead-hollywood-tributes-1235940368/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240707232949/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/jon-landau-dead-hollywood-tributes-1235940368/ |archive-date=July 7, 2024 |accessdate=July 8, 2024 |publisher=The Hollywood Reporter}}</ref> According to Cameron, Landau "gave his all to provide the time and resources for me to make the film I saw in my head".<ref name="cameronspeaksonlandau" /> Worried about the mounting costs, Fox wanted to find a partner studio to co-finance the film. Fox first approached [[Universal Pictures]], as they had picked up the international distribution rights to Cameron's ''[[True Lies]]'' (1994) when production costs began to mount; however, Universal would turn Fox down.<ref>{{cite web |author=<!-- not stated --> |date=December 8, 1997 |title=Cinema: Trying to Stay Afloat |url=https://time.com/archive/6731946/cinema-trying-to-stay-afloat/ |work=[[Time (magazine)|Time]] |access-date=April 11, 2026}}</ref> Instead, Fox and [[Paramount Pictures]] came together in May 1996 following the success both studios had collaborating on the distribution for [[Mel Gibson]]'s ''[[Braveheart]]'' (1995), and they agreed to co-finance the film and split the distribution rights.<ref name="Bart-2022">{{Cite news |last=Bart |first=Peter |date=December 15, 2022 |title=Peter Bart: James Cameron's 'Avatar' Movies Represent Titanic Commitment In A Changing World |work=Deadline.com |url=https://deadline.com/2022/12/james-cameron-avatar-movie-plan-titanic-history-lesson-1235200296/ |access-date=December 28, 2022 |archive-date=December 29, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229033828/https://deadline.com/2022/12/james-cameron-avatar-movie-plan-titanic-history-lesson-1235200296/ |url-status=live }}</ref> In an effort to recoup their $135 million investment, Fox sold the domestic rights to Paramount in return for Paramount providing Fox an additional $65 million for production, while retaining international rights; Fox remained responsible for any further budget overruns, but they would retain all profits from any merchandise as part of the deal with Paramount.<ref>{{cite web |last1=Brew |first1=Simon |title=Titanic, and how Paramount Pictures got an incredible deal on the world's biggest film |url=https://filmstories.co.uk/features/titanic-and-how-paramount-pictures-got-an-incredible-deal-on-the-worlds-biggest-film/ |website=Film Stories |date=April 15, 2020 |access-date=July 1, 2024 |archive-date=June 20, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240620064606/https://filmstories.co.uk/features/titanic-and-how-paramount-pictures-got-an-incredible-deal-on-the-worlds-biggest-film/ |url-status=live }}</ref><ref name="Feinberg-2023">{{Cite news |last=Feinberg |first=Scott |date=March 9, 2023 |title=An Oral History of the Epic 'Titanic' Oscars at 25 |work=[[The Hollywood Reporter]] |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-features/titanic-oscars-oral-history-1235343150/ |access-date=March 18, 2023 |archive-date=March 17, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317223819/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-features/titanic-oscars-oral-history-1235343150/ |url-status=live }}</ref> Amidst the film's successful box-office run, the Fox executive William Mechanic said: "Jim Cameron told us we could have an expensive bad movie or a more expensive potentially great movie. We made our judgment. And we made the best choice."<ref>{{Cite news |last=Weinraub |first=Bernard |date=February 2, 1998 |title='Titanic' is turning out to be a success on the scale of its doomed subject. |url=https://www.nytimes.com/1998/02/02/business/media-entertainment-titanic-turning-be-success-scale-its-doomed-subject.html |access-date=February 6, 2024 |work=[[The New York Times]] |language=en-US |issn=0362-4331 |archive-date=February 6, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240206053341/https://www.nytimes.com/1998/02/02/business/media-entertainment-titanic-turning-be-success-scale-its-doomed-subject.html |url-status=live }}</ref> ===Post-production=== ====Effects==== Cameron wanted to push the boundary of special effects, and enlisted [[Digital Domain]] and [[Pacific Data Images]] to continue the developments in digital technology he pioneered on ''[[The Abyss]]'' and ''[[Terminator 2: Judgment Day]]''. Many previous films about ''Titanic'' shot water in [[slow motion]], which did not look wholly convincing.<ref name="unreality">Marsh and Kirkland, pp. 147–154</ref> Cameron encouraged his crew to shoot their {{convert|45|ft|m|adj=mid|-long}} [[Scale model|miniature]] of the ship as if "we're making a commercial for the White Star Line".<ref>Marsh and Kirkland, p. 65</ref> Afterwards, digital water and smoke were added, as were extras captured on a [[motion capture]] stage. Visual effects supervisor Rob Legato scanned the faces of many actors, including himself and his children, for the digital extras and stuntmen. There was also a {{convert|65|ft|m|adj=mid|-long}} model of the ship's stern that could break in two repeatedly, the only miniature to be used in water.<ref name="unreality" /> For scenes set in the ship's engines, footage of the [[SS Jeremiah O'Brien|SS ''Jeremiah O'Brien''{{'}}s]] engines were composited with miniature support frames, and actors shot against a [[greenscreen]].<ref>{{cite video | title = VFX Shot Breakdown | medium = DVD | publisher = 20th Century Fox |year = 2005}}</ref> To save money, the first-class lounge was a miniature set incorporated into a greenscreen backdrop behind the actors.<ref>{{cite video | title = VFX How To For First Class Lounge | medium = DVD | publisher = 20th Century Fox |year = 2005}}</ref> The miniature of the lounge was crushed to simulate the destruction of the room and a scale model of a first-class corridor flooded with jets of water while the camera pans out.<ref>{{cite video | title = VFX How To Flood A First Class Corridor | medium = DVD | publisher = 20th Century Fox |year = 2005}}</ref> [[File:Titanic breaks in half.jpg|thumb|left|300px|alt=The Titanic about to sink into the ocean, with the ship breaking into two parts and with smoke still coming out of the funnels.|Unlike previous films, ''Titanic'' showed the ship breaking in two before sinking. The scenes were an account of the most likely outcome.]] An enclosed {{convert|5000000|usgal|L|adj=mid}} tank was used for sinking interiors, in which the entire set could be tilted into the water. To sink the Grand Staircase, {{convert|90000|usgal|L}} of water were dumped into the set as it was lowered into the tank. Unexpectedly, the waterfall ripped the staircase from its steel-reinforced foundations, although no one was hurt. The {{convert|744|ft|m|adj=mid|-long}} exterior of ''Titanic'' had its first half lowered into the tank, but as the heaviest part of the ship it acted as a [[shock absorber]] against the water; to get the set into the water, Cameron had much of the set emptied and smashed some of the promenade windows himself. After submerging the dining saloon, three days were spent shooting Lovett's [[remotely operated vehicle|ROV]] traversing the wreck in the present.<ref name="heart" /> The scenes in the freezing Atlantic were shot in a {{convert|350000|usgal|L|adj=mid}} tank.<ref name="water">Marsh and Kirkland, pp. 161–168</ref> The frozen corpses were created by applying on actors a powder that crystallized when exposed to water, and wax was coated on hair and clothes.<ref name="blueprint" /> The climactic scene, which features the breakup of the ship directly before it sinks and its plunge to the bottom of the Atlantic, involved a tilting full-sized set, 150 extras, and 100 stunt performers. Cameron criticized previous ''Titanic'' films for depicting the liner's final plunge as a graceful slide underwater. He "wanted to depict it as the terrifyingly chaotic event that it really was".<ref name="www.media-awareness.ca" /> The actors needed to fall off the increasingly tilting deck, plunging hundreds of feet below and bouncing off railings and propellers on the way down. A few attempts to film this sequence with stunt actors resulted in minor injuries, and Cameron halted the more dangerous stunts. The risks were eventually minimized "by using computer-generated people for the dangerous falls".<ref name="www.media-awareness.ca" /> A [[Linux]]-based operating system was used for the effects.<ref>{{Cite web |last=Strauss |first=Daryll |date=February 1, 1998 |title=Linux Helps Bring Titanic to Life |url=https://www.linuxjournal.com/article/2494 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301001437/https://www.linuxjournal.com/article/2494 |archive-date=March 1, 2021 |website=[[Linux Journal]] |quote=Linux fulfilled the task very well. It handled every job we threw at it. During our testing phase, we used its ability to emulate Digital UNIX applications to benchmark standard applications and show that its performance would meet our needs. The flexibility of the existing devices and available source code gave Linux a definitive advantage.}}</ref> ====Editing==== Cameron said there were aspects of the ''Titanic'' story that seemed important in pre- and post-production but became less important as the film evolved. He omitted the [[SS Californian|SS ''Californian'']], the ship that was close to the ''Titanic'' the night she sank but had turned off its radio for the night, did not hear her crew's [[SOS]] calls, and did not respond to their distress flares. A scene involving the ''Californian'' was cut, according to Cameron, "because it focuses you back onto that world. If ''Titanic'' is powerful as a metaphor, as a microcosm, for the end of the world in a sense, then that world must be self-contained." He said its omission was not "a compromise to mainstream filmmaking" but "about emphasis, creating an emotional truth to the film".<ref name="www.industrycentral.net" /> During the first assembly cut, Cameron altered the ending. In the original version, Brock and Lizzy see the elderly Rose at the stern of the boat and fear she is about to commit suicide. Rose reveals that she has possessed the Heart of the Ocean diamond all along but never sold it, to live on her own without Cal's money. She allows Brock to hold it but tells Brock that life is priceless and throws the diamond into the ocean. After accepting that treasure is worthless, Brock laughs at his stupidity. Cameron decided that the audience would no longer be interested in Lovett and cut the scene, so that Rose is alone when she drops the diamond. He also did not want to disrupt the audience's melancholy after the ''Titanic''{{'s}} sinking.<ref>{{cite video | people = James Cameron | title = Alternate Ending Commentary | medium = DVD | publisher = 20th Century Fox |year = 2005}}</ref> Paxton agreed that his scene with Brock's epiphany and laugh was unnecessary, saying: "I would have shot heroin to make the scene work better{{nbsp}}... Our job was done by then{{nbsp}}... If you're smart and you take the ego and the narcissism out of it, you'll listen to the film, and the film will tell you what it needs and what it does not need."<ref>{{cite web | url=https://www.yahoo.com/entertainment/bill-paxton-on-the-alternate-ending-of-titanic-audiences-didnt-see-in-1997-150538039.html | title=Bill Paxton on the Alternate Ending of 'Titanic' That Audiences Didn't See in 1997 | first=Will | last=Lerner | date=February 27, 2017 | publisher=Yahoo! Entertainment | access-date=September 23, 2018 | archive-date=December 25, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201225134938/https://www.yahoo.com/entertainment/bill-paxton-on-the-alternate-ending-of-titanic-audiences-didnt-see-in-1997-150538039.html | url-status=live }}</ref> The version used for the first [[test screening]] featured a fight between Jack and Lovejoy after Jack and Rose escape into the flooded dining saloon.<ref name="Deleted scene commentaries">{{cite video | people = James Cameron | title = Deleted scene commentaries | medium = DVD | publisher = 20th Century Fox |year = 2005}}</ref> The scene was written to add suspense, and had Cal offering to give Lovejoy, his valet, the Heart of the Ocean if he can get it from Jack and Rose. Lovejoy goes after the pair in the sinking first-class dining room. Jack attacks him and smashes his head against a window; this is why Lovejoy has a gash later. Cameron cut the scene for pacing reasons, and as test audiences found it unrealistic to risk one's life for wealth. Many other scenes were cut for pacing reasons.<ref name="Deleted scene commentaries" /> ====Heart of the Ocean==== {{redirect|Heart of the Ocean}} For the Heart of the Ocean design, London-based jewelers [[Asprey & Garrard]] used [[cubic zirconia]]s set in white gold<ref name="oocities">{{cite interview|interviewer=Diane Sawyer|first=Terry|last=Davidson|date=March 11, 1998|title=Real 'Titanic' Necklace to Benefit Diana's Trust: Movie's Paste Necklace Recreated with Real Jewels|url=http://www.oocities.org/heartland/acres/1561/heart.html|access-date=February 24, 2020|archive-date=August 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801220113/http://www.oocities.org/heartland/acres/1561/heart.html|url-status=live}}</ref> to create an [[Edwardian]]-style necklace to be used as a prop. The studio designed and produced three variations, very similar but unique and distinguishable in character. The third went unused until after the film had been released. The three necklaces are commonly known as the original prop, the J. Peterman necklace and the Asprey necklace.{{citation needed|date=June 2025}} The third and final design was not used. After the film's success, [[Asprey & Garrard]] were commissioned to create an authentic Heart of the Ocean necklace using the original design. The result was a platinum-set, {{convert|171|carat|g|adj=on}} heart-shaped Ceylon [[sapphire]] surrounded by 103 diamonds.<ref name="oocities" /> This design featured a much larger inverted pear-shaped Ceylon sapphire with a subtle cleft to resemble a heart. The chain for this necklace also featured a mix of round, pear, and marquise cut white diamonds. The bail also featured a heart cut white diamond with another round cut diamond attached to an inverted pear shape diamond which was then attached to the cage of the main stone. The necklace was donated to [[Sotheby's]] auction house in [[Beverly Hills]] for an auction benefiting the [[Diana, Princess of Wales Memorial Fund]] and Southern California's Aid For AIDS. It was sold to an unidentified Asprey client<ref>{{cite news|title=Heart of the Matter|last=Van Der Voort|first=Jane|date=February 11, 2001|work=The Toronto Sun}}{{page needed|date=February 2014}}</ref> for $1.4&nbsp;million (equivalent to ${{Inflation|US|1.4|1998|r=2}}&nbsp;million in {{Inflation/year|US}}), under the agreement that Dion would wear it two nights later at the [[70th Academy Awards|1998 Academy Awards]] ceremony. The necklace has not been made available for public viewing.{{citation needed|date=June 2025}} ==پيداوار== ==ساؤنڊ ٽريڪ== ==ريليز== ==استقبال== ==تعريف== ==ورثو ۽ ٻيهر ريليز== ==ٻين ميڊيا ۾ نمائندگي== ==Soundtrack== {{Main|Titanic: Music from the Motion Picture|l1 = ''Titanic: Music from the Motion Picture''|Back to Titanic|l2 = ''Back to Titanic''}} Cameron wrote ''Titanic'' while listening to the work of the Irish new-age musician [[Enya]].<ref>{{Cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1998-jan-15-ca-8361-story.html|title=Soundtrack to 'Titanic' Rises to No. 1|work=[[Los Angeles Times]]|access-date=June 17, 2019|language=en-US|archive-date=October 21, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021073533/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1998-jan-15-ca-8361-story.html|url-status=live}}</ref> After Enya declined an invitation to compose for the film,<ref>{{cite web|url=https://newagemusic.guide/new-age-music-history/enya-said-no-titanic|title=When Enya Said No To Titanic|website=newagemusic.guide|date= April 21, 2017|access-date= December 9, 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/irelands-enya-on-how-life-by-the-sea-influenced-her-music-1458056146|title=Ireland's Enya on How Life by the Sea Influenced Her Music|work=[[The Wall Street Journal]]|access-date=June 17, 2019|language=en-US|archive-date=October 18, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201018025817/https://www.wsj.com/articles/irelands-enya-on-how-life-by-the-sea-influenced-her-music-1458056146|url-status=live}}</ref>{{Verify source|date=March 2026}} Cameron chose [[James Horner]]. The two had parted ways after a tumultuous working experience on ''[[Aliens (film)|Aliens]],''<ref>{{Cite news|url=https://www.royalalberthall.com/about-the-hall/news/2017/september/he-was-a-good-friend-and-he-was-very-funny-hollywood-director-james-cameron-on-working-with-titanic-avatar-and-aliens-composer-james-horner/|title='He was a good friend, and he was very funny': Hollywood director James Cameron on working with Titanic, Avatar and Aliens composer James Horner|work=[[Royal Albert Hall]]|access-date=June 17, 2019|language=en-US|archive-date=October 20, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020205231/https://www.royalalberthall.com/about-the-hall/news/2017/september/he-was-a-good-friend-and-he-was-very-funny-hollywood-director-james-cameron-on-working-with-titanic-avatar-and-aliens-composer-james-horner/|url-status=live}}</ref> but ''Titanic'' cemented a successful collaboration that lasted until Horner's death.<ref>{{Cite news|url=https://www.vulture.com/2015/06/james-cameron-remembers-working-with-james-horner.html|title=James Cameron Remembers Working With James Horner|work=[[Vulture (website)|Vulture]]|access-date=June 17, 2019|language=en-US|archive-date=October 20, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020040100/https://www.vulture.com/2015/06/james-cameron-remembers-working-with-james-horner.html|url-status=live}}</ref> For the vocals heard throughout the film, Horner chose the Norwegian singer [[Sissel Kyrkjebø]], commonly known as "Sissel". Horner knew Sissel from her album ''[[Innerst i sjelen (album)|Innerst i sjelen]]'', and particularly liked how she sang "[[Eg veit i himmerik ei borg]]" ("I Know in Heaven There Is a Castle"). He tried around 30 singers before choosing Sissel.<ref name="online.wsj.com">{{cite news|first=Earle|last=Hitchner|title=In Titanic's Wake: A Voice to Remember . . .|work=[[The Wall Street Journal]]|date=March 12, 1998|access-date=January 8, 2010|url=https://online.wsj.com/news/articles/SB889672431117893500?mg=reno64-wsj&url=http%3A%2F%2Fonline.wsj.com%2Farticle%2FSB889672431117893500.html|archive-date=December 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201043521/https://www.wsj.com/articles/SB889672431117893500|url-status=live}}</ref> Horner wrote the end theme, "[[My Heart Will Go On]]", in secret with [[Will Jennings]], because Cameron did not want any songs in the film.<ref name="Parisi">Parisi, p. 195</ref> [[Céline Dion]] agreed to record a demo at the persuasion of her husband [[René Angélil]]. Horner waited until Cameron was in an appropriate mood before presenting him with the song. After playing it several times, Cameron declared his approval, although worried that he would have been criticized for "going commercial at the end of the movie".<ref name="Parisi" /> Cameron also wanted to appease anxious studio executives and "saw that a hit song from his movie could only be a positive factor in guaranteeing its completion".<ref name="www.media-awareness.ca" /> The soundtrack was the best-selling album of 1998, with sales of over 27 million.<ref name="VHS" /> ==Release== ===Theatrical=== Distribution for ''Titanic'' was split between Paramount Pictures and 20th Century Fox; Paramount handling the domestic distribution, and Fox handling the foreign release.<ref name="Bart-2022" /> Both studios expected Cameron to complete it for release on July 2, 1997,<ref>{{cite news|last=Weinraub|first=Bernard|title=Hollywood Braces for Likely Delay Of 'Titanic'|url=https://www.nytimes.com/1997/04/21/movies/hollywood-braces-for-likely-delay-of-titanic.html|access-date=February 8, 2014|newspaper=[[The New York Times]]|date=April 21, 1997|archive-date=February 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210216221259/https://www.nytimes.com/1997/04/21/movies/hollywood-braces-for-likely-delay-of-titanic.html|url-status=live}}</ref> "to exploit the lucrative summer season ticket sales when blockbuster films usually do better".<ref name="www.media-awareness.ca" /> In April, Cameron said the special effects were too complicated and that releasing the film on that date would not be possible.<ref name="www.media-awareness.ca" /> The studios considered pushing it to late July or the first week of August, but [[Harrison Ford]], whose film ''[[Air Force One (film)|Air Force One]]'' was to be released on July 25, is reported to have informed Paramount, which had produced his lucrative ''[[Indiana Jones]]'' and ''[[Jack Ryan (franchise)|Jack Ryan]]'' franchises, that he would never work with them again if they released ''Titanic'' so close to his own film.<ref>{{Cite web |last=Drudge |first=Matt |date=May 21, 1997 |title=Drudge: Harrison Ford Holds Up the Titanic |url=https://www.wired.com/1997/05/drudge-harrison-ford-holds-up-the-titanic/ |access-date=July 9, 2023 |website=wired.com |archive-date=July 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230709060046/https://www.wired.com/1997/05/drudge-harrison-ford-holds-up-the-titanic/ |url-status=live }}</ref> On May 29, 1997, Paramount pushed back the release date to December 19, 1997.<ref name="Weinraub-1997">{{cite news|last=Weinraub|first=Bernard|title=As Problems Delay 'Titanic,' Hollywood Sighs in Relief|url=https://www.nytimes.com/1997/05/29/movies/as-problems-delay-titanic-hollywood-sighs-in-relief.html|access-date=April 30, 2023|newspaper=[[The New York Times]]|date=May 29, 1997|archive-date=February 12, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230212081342/https://www.nytimes.com/1997/05/29/movies/as-problems-delay-titanic-hollywood-sighs-in-relief.html|url-status=live}}</ref> The new release date would be shared by ''[[Tomorrow Never Dies]]'' and ''[[Mouse Hunt]]''.<ref>{{cite news |last=Hewitt |first=Chris |url=https://www.newspapers.com/article/syracuse-herald-journal-a-crop-of-holida/157123277/ |title=A crop of holiday movies |archive-url=https://web.archive.org/web/20241106202553/https://www.newspapers.com/article/syracuse-herald-journal-a-crop-of-holida/157123277/ |date=December 12, 1997 |access-date=November 6, 2024 |archive-date=November 6, 2024 |page=72 |work=Knight-Ridder Newspapers |publisher=[[Syracuse Herald-Journal]] |via=[[Newspapers.com]] |url-status=live}} {{Open access}}</ref> This led many to speculate that the film was not very well-done. A preview screening in [[Minneapolis]] on July 14 was received positively, and "[c]hatter on the internet was responsible for more favorable word of mouth about the [film]". This eventually led to more positive media coverage.<ref name="www.media-awareness.ca" /> Cameron refused to hold the [[world premiere]] in Los Angeles.<ref name="Feinberg-2023" /> Paramount disagreed with Cameron's decision, but Fox acquiesced and went ahead and held the premiere on November 1, 1997, at the [[Tokyo International Film Festival]],<ref>{{cite news|title=Big in Japan: ''Titanic''{{'s}} premiere|url=https://www.ew.com/ew/article/0,,290257,00.html|access-date=February 11, 2014|newspaper=[[Entertainment Weekly]]|date=November 14, 1997|archive-date=April 18, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120418021537/http://www.ew.com/ew/article/0,,290257,00.html|url-status=dead|accessdate=April 23, 2026|archivedate=April 18, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120418021537/http://www.ew.com/ew/article/0,,290257,00.html}}</ref><ref name="Feinberg-2023" /> where reaction was described as "tepid" by ''[[The New York Times]]''.<ref>{{cite news|last=Strom|first=Stephanie|title=Arts Abroad; Harrison Ford's Not in 'Titanic'? Well, No Matter!|url=https://www.nytimes.com/1997/11/04/movies/arts-abroad-harrison-ford-s-not-in-titanic-well-no-matter.html|access-date=February 11, 2014|newspaper=[[The New York Times]]|date=November 4, 1997|archive-date=February 11, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140211113547/http://www.nytimes.com/1997/11/04/movies/arts-abroad-harrison-ford-s-not-in-titanic-well-no-matter.html|url-status=live}}</ref> Positive reviews started to appear back in the United States; the official Hollywood premiere occurred on December 14, 1997, where "the big movie stars who attended the opening were enthusiastically gushing about the film to the world media".<ref name="www.media-awareness.ca" /> The film had a London premiere as a [[Royal Film Performance]] attended by [[Prince Charles]].<ref>{{Cite web |date=November 20, 1997 |title=Titanic: the Telegraph's original 1997 film review |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/11147220/Titanic-review.html |access-date=July 12, 2025 |website=The Telegraph |language=en |archive-date=September 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916062417/https://www.telegraph.co.uk/culture/film/11147220/Titanic-review.html |url-status=live }}</ref> ===Home media=== ''Titanic'' was released worldwide in [[widescreen]] and [[pan and scan]] formats on [[VHS]] on September 1, 1998.<ref name="www.amazon.com">Titanic [VHS] (1997). {{ISBN|0-7921-5171-2}}</ref> There are two separate cassettes on this release, as the film is divided into two parts.<ref>{{cite news |url=https://www.newspapers.com/article/newsday-suffolk-edition-sinking-feelin/157130171/ |title=Sinking Feeling of Love |date=September 4, 1998 |access-date=October 15, 2024 |page=151 |publisher=[[Newsday (Suffolk Edition)]] |via=[[Newspapers.com]] |archive-date=April 22, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250422100043/https://www.newspapers.com/article/newsday-suffolk-edition-sinking-feelin/157130171/ |url-status=live }}</ref> More than $50&nbsp;million was spent to market the home video release.<ref>{{cite web|first=Adam|last=Sandler|url=https://www.variety.com/article.asp?articleID=1117471669|archive-url=https://web.archive.org/web/19980610030915/http://www.variety.com/article.asp?articleID=1117471669|title='Titanic' sets sale|magazine=[[Variety (magazine)|Variety]]|archive-date=June 10, 1998|date=June 9, 1998|access-date=October 5, 2019}}</ref> Both VHS formats were also made available in a deluxe boxed gift set with a mounted filmstrip and six lithograph prints from the movie. In the first 3 months, the film sold 25&nbsp;million copies in North America with a total sales value of $500&nbsp;million, becoming the [[List of best-selling films in the United States#VHS|best selling live-action video]], beating ''[[Independence Day (1996 film)|Independence Day]]''.<ref name=VHS>{{cite magazine|title='Titanic' tide tumbles o'seas video records|magazine=[[Variety (magazine)|Variety]]|date=January 11, 1999|page=7|first=Marc|last=Graser}}</ref> In that time, it sold 58&nbsp;million copies worldwide, outselling ''[[The Lion King]]'' for a total worldwide revenue of $995&nbsp;million.<ref name=VHS/> By March 2005, ''Titanic'' had sold 8&nbsp;million [[DVD]] and 59&nbsp;million VHS units.<ref>{{cite web|first=Jessica|last=Wolf|url=http://www.hive4media.com/news/html/breaking_article.cfm?article_id=7290|archive-url=https://web.archive.org/web/20050318182746/http://www.hive4media.com/news/html/breaking_article.cfm?article_id=7290|title=Titanic' Resurfaces for Special Edition DVD|website=[[Hive4media.com]]|archive-date=March 18, 2005|date=March 16, 2005|access-date=September 28, 2019|url-status=live}}</ref> In the United Kingdom, it sold 1.1&nbsp;million copies on its first day of release, making it the country's fastest-selling home video release. It held this record until May 2002, when ''[[Harry Potter and the Philosopher's Stone (film)|Harry Potter and the Sorcerer's Stone]]'' sold 1.2&nbsp;million home video units on its first day.<ref>{{Cite news |date=May 13, 2002 |title=Potter breaks another UK record |publisher=BBC |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/1984071.stm |access-date=August 23, 2022 |archive-date=August 23, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220823154618/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1984071.stm |url-status=live }}</ref> ''Titanic'' remained the fastest-selling DVD in the United Kingdom until ''[[Mamma Mia! (film)|Mamma Mia!]]'' took it in 2008.<ref>{{cite web|url=https://www.screendaily.com/mamma-mia-the-movie-is-fastest-selling-uk-dvd-ever/4042138.article|title=Mamma Mia! - The Movie is fastest selling UK DVD ever}}</ref> Within the first week of release, ''Titanic'' quickly beat ''[[The Full Monty]]'', selling a total of 1.8&nbsp;million home video copies.<ref>{{Cite news |date=October 26, 1998 |title=Titanic steams past video sales record |publisher=BBC |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/201604.stm |access-date=August 23, 2022 |archive-date=August 23, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220823154455/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/201604.stm |url-status=live }}</ref> [[NBC]] acquired the US television broadcast rights for $30 million, which was considered a bargain.<ref name="VHS" /> A DVD version was released on August 31, 1999, in a widescreen-only (non-[[anamorphic]]) single-disc edition with no special features other than a [[theatrical trailer]]. Cameron stated at the time that he intended to release a special edition with extra features later. This release became the best-selling DVD of 1999 and early 2000, becoming the first DVD ever to sell one million copies.<ref name="www.usatoday.com">{{cite news|first=Thomas K|last=Arnold|title=Special editions go full steam ahead|work=[[USA Today]]|date=March 28, 2005|access-date=January 19, 2010|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/movies/news/2005-03-28-dvd-special-editions_x.htm|archive-date=January 25, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125102914/https://usatoday30.usatoday.com/life/movies/news/2005-03-28-dvd-special-editions_x.htm|url-status=live}}</ref> At the time, less than 5% of all U.S. homes had a DVD player. "When we released the original ''Titanic'' DVD, the industry was much smaller, and bonus features were not the standard they are now," said Meagan Burrows, Paramount's president of domestic home entertainment, which made the DVD performance even more impressive.<ref name="www.usatoday.com" /> ''Titanic'' was re-released to DVD on October 25, 2005, when a three-disc ''Special Collector's Edition'' was made available in the United States and Canada. This edition contained a newly restored transfer, a 6.1 [[DTS (company)|DTS-ES Discrete]] surround sound mix and various special features. In [[PAL]] regions, two-disc and four-disc variants were released, marketed as the ''Special Edition'' and ''Deluxe Collector's Edition'' respectively. They were released in the United Kingdom on November 7, 2005. A limited 5-disc ''Deluxe Limited Edition'' was also only released in the United Kingdom with only 10,000 copies manufactured. The fifth disc contains Cameron's documentary ''[[Ghosts of the Abyss]]'', which was distributed by [[Walt Disney Pictures]]. Unlike the individual release of ''Ghosts of the Abyss'', which contained two discs, only the first disc was included in the set.<ref name="www.dvdactive.com" /> In 2007, for the film's tenth anniversary, a ''10th Anniversary Edition'' was released on DVD, which consists of the first two discs from the three-disc 2005 set containing the movie and the special features on those discs.<ref>Rich, Jamie S. (December 26, 2007). [https://www.dvdtalk.com/reviews/31834/titanic-10th-anniversary-edition/ "Titanic - 10th Anniversary Edition."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201109141427/https://www.dvdtalk.com/reviews/31834/titanic-10th-anniversary-edition/ |date=November 9, 2020 }} ''DVDTalk.com''. Retrieved December 3, 2020.</ref> ''Titanic'' was released by [[Paramount Home Entertainment]] on [[Blu-ray]] and [[Blu-ray 3D]] on September 10, 2012.<ref>{{cite web|url=https://www.the-numbers.com/movie/Titanic#tab=video-sales|title=Titanic (1997) – Financial Information|access-date=April 16, 2020|archive-date=December 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201044247/https://www.the-numbers.com/movie/Titanic-(1997)#tab=video-sales|url-status=live}}</ref> The 3D presentation is split over two discs and is also [[THX]]-certified. Special features on another disc included many of those featured on the 2005 ''Special Collector's Edition'' DVD along with two new documentaries titled "Reflections on Titanic" and "Titanic: The Final Word with James Cameron".<ref>{{cite web |title=Titanic Blu-ray, Blu-ray 3D, and DVD Press Release - DVDizzy.com |url=https://www.dvdizzy.com/titanic-pressrelease-0914.html |website=DVDizzy.com |access-date=August 23, 2022 |date=June 1, 2012 |archive-date=August 23, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220823135907/https://www.dvdizzy.com/titanic-pressrelease-0914.html |url-status=live }}</ref> The latter aired on [[National Geographic (American TV channel)|National Geographic]] on April 9, 2012, and was executively produced by Cameron.<ref>{{cite web |title=National Geographic Channel's Titanic: The Final Word with James Cameron Makes Ratings Splash Leading to 100th Anniversary of Titanic's Sinking |url=https://www.prnewswire.com/news-releases/national-geographic-channels-titanic-the-final-word-with-james-cameron-makes-ratings-splash-leading-to-100th-anniversary-of-titanics-sinking-146696065.html |website=PR Newswire |access-date=August 23, 2022 |language=en |date=April 9, 2012 |archive-date=August 23, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220823142657/https://www.prnewswire.com/news-releases/national-geographic-channels-titanic-the-final-word-with-james-cameron-makes-ratings-splash-leading-to-100th-anniversary-of-titanics-sinking-146696065.html |url-status=live }}</ref> A [[4K resolution|4K]] release was released on December 5, 2023, on both digital and [[Ultra HD Blu-ray]].<ref>{{Cite web |last=Faulkner |first=Cameron |date=October 16, 2023 |title=The prettiest version of Titanic is coming on Dec. 5 |url=https://www.polygon.com/deals/23919518/titanic-4k-blu-ray-pre-order-buy |access-date=November 5, 2023 |website=Polygon |language=en-US |archive-date=November 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105111212/https://www.polygon.com/deals/23919518/titanic-4k-blu-ray-pre-order-buy |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Nash |first=Anthony |date=October 17, 2023 |title=Titanic 4K Blu-ray Release Date Set, Limited Edition Box Set Announced |url=https://www.comingsoon.net/movies/news/1370053-titanic-4k-blu-ray-release-date-set-limited-edition-box-set-announced |access-date=November 5, 2023 |website=ComingSoon.net - Movie Trailers, TV & Streaming News, and More |language=en-US |archive-date=November 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105111213/https://www.comingsoon.net/movies/news/1370053-titanic-4k-blu-ray-release-date-set-limited-edition-box-set-announced |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Hunt |first=Bill |date=March 4, 2023 |title=It's official: Paramount sets James Cameron's TITANIC (1997) for 4K Ultra HD & 4K Collector's Edition on 12/5! |url=https://thedigitalbits.com/columns/my-two-cents/101723-0900 |access-date=November 5, 2023 |website=thedigitalbits.com |language=en-gb |archive-date=November 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105112715/https://thedigitalbits.com/columns/my-two-cents/101723-0900 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Archer |first=John |date=November 15, 2023 |title=Disney Reveals Full Details Of 'Aliens', 'The Abyss', 'True Lies' And 'Titanic' 4K Blu-Ray Releases |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/sites/johnarcher/2023/11/15/disney-reveals-full-details-of-aliens-the-abyss-true-lies-and-titanic-4k-blu-ray-releases/?sh=26de93527eb9 |access-date=November 16, 2023 |archive-date=November 16, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116052037/https://www.forbes.com/sites/johnarcher/2023/11/15/disney-reveals-full-details-of-aliens-the-abyss-true-lies-and-titanic-4k-blu-ray-releases/?sh=26de93527eb9 |url-status=live }}</ref> After being on the [[Amazon Prime Video]] streaming service in the U.S. in April 2023, ''Titanic'' became available on [[Netflix]] in July 2023 shortly after the [[Titan submersible implosion]].<ref>{{Cite web |title=New Amazon Prime Video Shows and Movies (April 2023) |url=https://www.tvguide.com/news/new-amazon-prime-video-shows-and-movies-april-2023/ |access-date=January 18, 2025 |website=TVGuide.com |language=en |archive-date=January 18, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250118230041/https://www.tvguide.com/news/new-amazon-prime-video-shows-and-movies-april-2023/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Hibberd |first=James |date=June 26, 2023 |title='Titanic' Returning to Netflix, Some Say Too Soon After Titan Sub Tragedy |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/titanic-returning-netflix-critics-titan-tragedy-1235523949/ |access-date=January 18, 2025 |website=The Hollywood Reporter |language=en-US |archive-date=January 18, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250118230041/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/titanic-returning-netflix-critics-titan-tragedy-1235523949/ |url-status=live }}</ref> It became available on [[Paramount+]] in October 2023<ref>{{Cite web |last=Richard |first=Nate |date=September 28, 2023 |title=What's New on Paramount+ in October 2023 |url=https://collider.com/new-on-paramount-plus-october-2023/ |access-date=January 18, 2025 |website=Collider |language=en |archive-date=January 26, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250126012205/https://collider.com/new-on-paramount-plus-october-2023/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite AV media |url=https://www.paramountplus.com/movies/video/GjggIcNk2C1sYQ_JG6j5LoKa7hxsQOzw/ |title=Watch Titanic Full Movie Online - Try for Free |language=en |access-date=January 18, 2025 |via=www.paramountplus.com |archive-date=January 18, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250118230042/https://www.paramountplus.com/movies/video/GjggIcNk2C1sYQ_JG6j5LoKa7hxsQOzw/ |url-status=live }}</ref> and on Prime Video for a period starting in April 2024 and April 2025.<ref>{{Cite web |title=New Amazon Prime Video and Freevee Shows and Movies in April 2024 |url=https://www.tvguide.com/news/new-amazon-prime-video-shows-movies-april-2024/ |access-date=January 18, 2025 |website=TVGuide.com |language=en |archive-date=January 18, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250118230041/https://www.tvguide.com/news/new-amazon-prime-video-shows-movies-april-2024/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Larryg |date=June 1, 2024 |title=Expiring Titles on Amazon Prime: Expiring Titles June 2024 - July 2024 |url=https://expiringtitlesonamazonprime.blogspot.com/2024/06/expiring-titles-june-2024.html |access-date=January 18, 2025 |website=Expiring Titles on Amazon Prime |archive-date=January 18, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250118230041/https://expiringtitlesonamazonprime.blogspot.com/2024/06/expiring-titles-june-2024.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=New Amazon Prime Video Shows and Movies in April 2025 |url=https://www.tvguide.com/news/new-on-amazon-prime-video/ |access-date=April 12, 2025 |website=TVGuide.com |language=en |archive-date=April 1, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250401164603/https://www.tvguide.com/news/new-on-amazon-prime-video/ |url-status=live }}</ref> It was announced as coming to [[Hulu]] in February 2025.<ref>{{Cite web |last=Khosla |first=Proma |date=January 16, 2025 |title=Everything Coming to Hulu and Disney in February 2025 |url=https://www.indiewire.com/features/general/whats-coming-hulu-and-disney-february-2025-1235085826/ |access-date=January 18, 2025 |website=IndieWire |language=en-US |archive-date=January 18, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250118225103/https://www.indiewire.com/features/general/whats-coming-hulu-and-disney-february-2025-1235085826/ |url-status=live }}</ref> It was available on the [[Free ad-supported streaming television|free ad-supported streaming]] service [[10Play|Pluto TV]] in June 2023.<ref>{{Cite web |last=Spangler |first=Todd |date=June 1, 2023 |title=Pluto TV Adding 200-Plus Free Movies This Summer, Including Indiana Jones and Mission: Impossible Films, 'Titanic,' 'Forrest Gump' and More |url=https://variety.com/2023/digital/news/pluto-tv-free-streaming-movies-indiana-jones-mission-impossible-titanic-1235630197/ |access-date=January 18, 2025 |website=Variety |language=en-US |archive-date=January 18, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250118230041/https://variety.com/2023/digital/news/pluto-tv-free-streaming-movies-indiana-jones-mission-impossible-titanic-1235630197/ |url-status=live }}</ref> ==Reception== ===Box office=== Including revenue from the 2012, 2017 and 2023 reissues, ''Titanic'' earned $674.3&nbsp;million in North America and $1.590&nbsp;billion in other countries, for a worldwide total of $2.264&nbsp;billion.<ref name="BoxOfficeBOM">*Pre-2020 releases: {{cite web |title=Titanic (1997) |website=[[Box Office Mojo]] |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0120338/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20191027003338/https://www.boxofficemojo.com/title/tt0120338/ |archive-date=October 27, 2019 |quote=Worldwide: $2,187,463,944; Original release: $1,843,221,532; 2012 3D Release: $343,550,770; 2017 Re-release: $691,642 }} * 2020 Re-release: {{cite web |title=Titanic (2020 Re-release) |website=Box Office Mojo |url=https://www.boxofficemojo.com/releasegroup/gr2694926853/ |quote=2020 Re-release: $71,352 |access-date=February 20, 2023 |archive-date=March 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230305215849/https://www.boxofficemojo.com/releasegroup/gr2694926853/ |url-status=live }} * 2023 Re-release: {{cite web |title=Titanic (25 Year Anniversary) |website=Box Office Mojo |url=https://www.boxofficemojo.com/releasegroup/gr3800912389/ |quote=2023 Re-release: $70,157,472 |access-date=February 20, 2023 |archive-date=February 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230227203751/https://www.boxofficemojo.com/releasegroup/gr3800912389/ |url-status=live }}</ref> It became the [[highest-grossing film of all time worldwide]] in 1998, beating ''[[Jurassic Park]]'' (1993).<ref>{{cite news |url=https://www.newspapers.com/clip/108108407/its-a-titanic-hit/ |title=It's a Titanic hit |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822192638/https://www.newspapers.com/clip/108108407/its-a-titanic-hit/ |date=February 25, 1998 |access-date=August 22, 2022 |archive-date=August 22, 2022 |page=37 |publisher=[[The Tampa Tribune]] |via=[[Newspapers.com]] |url-status=live}} {{Open access}}</ref> The film remained so for twelve years, until ''[[Avatar (2009 film)|Avatar]]'' (2009), also written and directed by Cameron, surpassed it in 2010.<ref name="newsday">{{cite news|title=Cameron does it again as 'Avatar' surpasses 'Titanic'|work=[[Newsday]]|date=February 3, 2010|access-date=October 26, 2010|url=http://www.newsday.com/entertainment/movies/cameron-does-it-again-as-avatar-surpasses-titanic-1.1741190|archive-date=October 23, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201023000450/https://www.newsday.com/entertainment/movies/cameron-does-it-again-as-avatar-surpasses-titanic-1.1741190|url-status=live}}</ref> It would hold the record for being Paramount's highest-grossing film domestically until it was dethroned by ''[[Top Gun: Maverick]]'' (2022) twenty-five years later.<ref>{{Cite news |last=Rubin |first=Rebecca |date=August 27, 2022 |title='Top Gun: Maverick' Passes 'Titanic' as Seventh-Highest Grossing Release in Domestic Box Office History |work=[[Variety (magazine)|Variety]] |url=https://variety.com/2022/film/box-office/top-gun-maverick-titanic-box-office-record-1235330544/ |access-date=October 12, 2022 |archive-date=October 8, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221008131844/https://variety.com/2022/film/box-office/top-gun-maverick-titanic-box-office-record-1235330544/ |url-status=live }}</ref> On March 1, 1998,<ref>{{cite book|author=Paula Parisi|title=Titanic and the Making of James Cameron|publisher=[[HarperCollins]]|isbn=978-1-55704-364-1|year=1998|url=https://books.google.com/books?id=7A9ws0inw4YC&q=march+1998+titanic+billion&pg=PA223|access-date=October 29, 2020|archive-date=January 25, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125221531/https://books.google.com/books?id=7A9ws0inw4YC&q=march+1998+titanic+billion&pg=PA223|url-status=live}}</ref> it became the first film to earn more than $1&nbsp;billion worldwide<ref>{{cite news|title=Titanic sinks competitors without a trace|work=BBC News|date=February 25, 1998|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/59913.stm|access-date=February 19, 2007|archive-date=January 11, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111025643/http://news.bbc.co.uk/2/hi/59913.stm|url-status=live}}</ref> and on the weekend April 13–15, 2012—a century after the original vessel's foundering, ''Titanic'' became the second film to cross the $2&nbsp;billion threshold during its 3D re-release.<ref>{{cite news|title=Titanic becomes second ever film to take $2&nbsp;billion|work=[[The Daily Telegraph]]|url=https://www.telegraph.co.uk/history/titanic-anniversary/9206367/Titanic-becomes-second-ever-film-to-take-2-billion.html|access-date=April 16, 2012|date=April 16, 2012|location=London|archive-date=April 16, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120416223817/http://www.telegraph.co.uk/history/titanic-anniversary/9206367/Titanic-becomes-second-ever-film-to-take-2-billion.html}}</ref> [[Box Office Mojo]] estimates that ''Titanic'' is the [[List of highest-grossing films in Canada and the United States|fifth-highest-grossing film]] of all time in North America when adjusting for ticket price inflation.<ref>{{cite web|access-date=June 16, 2018|url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/adjusted.htm|title=All Time Box Office Adjusted for Ticket Price Inflation|website=Box Office Mojo|archive-date=April 7, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190407023310/https://www.boxofficemojo.com/alltime/adjusted.htm|url-status=live}}</ref> The site also estimates that the film sold over 128&nbsp;million tickets in the US in its initial theatrical run.<ref>{{cite web|access-date=May 31, 2016|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=titanic.htm&adjust_yr=1&p=.htm|title=Titanic (1997)|website=Box Office Mojo|archive-date=June 29, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190629115730/https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=titanic.htm&adjust_yr=1&p=.htm|url-status=live}}</ref> ''Titanic'' was the first foreign-language film to succeed in India, which claims to have the largest movie-going audience in the world.<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/1998/04/26/movies/why-titanic-conquered-the-world-new-delhi.html|title=Why 'Titanic' Conquered the World; New Delhi|date=April 28, 1998|last=Burns|first=John F.|access-date=May 20, 2018|work=[[New York Times]]|archive-date=May 21, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180521030224/https://www.nytimes.com/1998/04/26/movies/why-titanic-conquered-the-world-new-delhi.html|url-status=live}}</ref> A ''[[Hindustan Times]]'' report attributes this to its similarities and shared themes with most [[Bollywood]] films.<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/more-lifestyle/to-titanic-the-most-bollywood-hollywood-movie-ever-made/story-LkO22T5Pa5Hl2rh6MKFX2H.html|title=To Titanic, the most Bollywood Hollywood movie ever made|date=December 24, 2017|last=Sharma|first=Sanjukta|access-date=May 20, 2018|work=[[Hindustan Times]]|archive-date=December 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201043734/https://www.hindustantimes.com/more-lifestyle/to-titanic-the-most-bollywood-hollywood-movie-ever-made/story-LkO22T5Pa5Hl2rh6MKFX2H.html|url-status=live}}</ref> ====Initial theatrical run==== ''Titanic'' received steady attendance after opening in North America on Friday, December 19, 1997. By the end of the weekend, theaters were beginning to sell out. The film earned $8,658,814 on its opening day and $28,638,131 over the opening weekend from 2,674 theaters,<ref>{{Cite news |last=Hindes |first=Andrew |date=December 22, 1997 |title=Sunday punch for 'Titanic' |work=[[Variety (magazine)|Variety]] |url=https://variety.com/1997/film/news/sunday-punch-for-titanic-111805657/ |access-date=February 6, 2026 }}</ref> averaging to about $10,710 per venue, and ranking number one at the box office, ahead of ''[[Mouse Hunt]]'', ''[[Scream 2]]'' and ''[[Tomorrow Never Dies]]''. It would go on to break ''[[The Godfather Part III]]''{{'}}s record for having the highest Christmas Day gross, generating a total of $9.2&nbsp;million.<ref>{{Cite news |last=Hindes |first=Andrew |date=December 27, 1997 |title=Ship-shape Christmas B.O. booms |work=[[Variety (magazine)|Variety]] |url=https://variety.com/1997/film/news/ship-shape-christmas-b-o-booms-111817463/ |access-date=February 6, 2026 }}</ref> For its second weekend, the film made $35.6&nbsp;million, making it the biggest December weekend gross, replacing ''Scream 2''.<ref>{{cite news |last=Wilson |first=Jeff |url=https://www.newspapers.com/clip/102407881/scream-2-losing-its-voice-at-box/ |title='Scream 2' losing its voice at box office |archive-url=https://web.archive.org/web/20220613024916/https://www.newspapers.com/clip/102407881/scream-2-losing-its-voice-at-box/ |date=December 30, 1997 |access-date=June 13, 2022 |archive-date=June 13, 2022 |page=8 |work=Associated Press Writer |publisher=[[Lebanon Daily News|The Daily News]] |via=[[Newspapers.com]] |url-status=live}} {{Open access}}</ref> By New Year's Day, ''Titanic'' had made over $120&nbsp;million, had increased in popularity and theaters continued to sell out. In just 44 days, it became the fastest film to approach the $300&nbsp;million mark at the domestic box office, surpassing the former record held by ''Jurassic Park'', which took 67 days to do so.<ref>{{cite news |url=https://www.newspapers.com/clip/98884224/titanic-passes-300-million/ |title=Titanic passes $300 million |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407171627/https://www.newspapers.com/clip/98884224/titanic-passes-300-million/ |date=February 2, 1998 |access-date=April 7, 2022 |archive-date=April 7, 2022 |page=8 |publisher=[[North Adams Transcript]] |via=[[Newspapers.com]] |url-status=live}} {{Open access}}</ref> ''Titanic'' would hold this record until 1999 when it was taken by ''[[Star Wars: Episode I – The Phantom Menace]]''.<ref>{{cite news |url=https://www.newspapers.com/clip/98512306/phantom-menace-pulls-another-fast-one/ |title='Phantom Menace' pulls another fast one |archive-url=https://web.archive.org/web/20220328165058/https://www.newspapers.com/clip/98512306/phantom-menace-pulls-another-fast-one/ |date=June 20, 1999 |access-date=March 28, 2022 |archive-date=March 28, 2022 |page=33 |publisher=[[Quad-City Times]] |via=[[Newspapers.com]] |url-status=live}} {{Open access}}</ref> Additionally, the film reached the $400&nbsp;million mark within 66 days, which was the fastest at the time, a record matched by ''[[Spider-Man (2002 film)|Spider-Man]]'' in 2002.<ref>{{cite web |date=July 8, 2002 |title='Spider-Man' Ties 'Titanic' $400 Million Record |url=https://www.boxofficemojo.com/article/ed611582980/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312204639/https://www.boxofficemojo.com/article/ed611582980/ |archive-date=March 12, 2022 |access-date=March 12, 2022 |website=[[Box Office Mojo]]}}</ref> Both films were surpassed in 2004 by ''[[Shrek 2]]''.<ref>{{Cite news |last=Hernandez |first=Greg |date=July 3, 2004 |title='Shrek 2' setting box office marks |page=41 |work=The Los Angeles Daily News |publisher=[[Casper Star-Tribune]] |url=https://www.newspapers.com/clip/98515138/shrek-2-setting-box-office-marks/ |url-status=live |access-date=March 28, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220328174500/https://www.newspapers.com/clip/98515138/shrek-2-setting-box-office-marks/ |archive-date=March 28, 2022 |via=[[Newspapers.com]]}} {{Open access}}</ref> ''Titanic''{{'}}s highest-grossing day was Saturday, February 14, 1998, on which it earned $13,048,711, more than eight weeks after its North American debut.<ref>{{cite web |title=Titanic (1997) – Daily Box Office Results |website=[[Box Office Mojo]] |url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?page=daily&id=titanic.htm |access-date=April 17, 2012 |archive-date=November 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124110513/https://www.boxofficemojo.com/release/rl3698624001/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Titanic (1997) – Weekend Box Office Results |website=[[Box Office Mojo]] |url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?page=weekend&id=titanic.htm |access-date=April 17, 2012 |archive-date=October 18, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018120301/https://www.boxofficemojo.com/release/rl3698624001/weekend/ |url-status=live }}</ref> On March 14, it surpassed ''[[Star Wars (film)|Star Wars]]'' as the highest-grossing film ever in North America.<ref>{{Cite web |date=March 16, 1998 |title='Titanic' Refuses to Sink, Passes 'Star Wars' as Top Moneymaker |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1998-mar-16-me-29454-story.html |access-date=January 17, 2023 |website=Los Angeles Times |language=en-US |archive-date=January 17, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117190451/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1998-mar-16-me-29454-story.html |url-status=live }}</ref> It stayed at number one for 15 consecutive weeks in North America, a record for any film.<ref name="BOxofficemojo.com">{{cite web|title=BEST RANKING MOVIES by Weekend Rank, 1982–present|website=Box Office Mojo|access-date=January 19, 2010|url=https://boxofficemojo.com/alltime/weekends/bestranked.htm?page=WKNDSCAT1&p=.htm|archive-date=November 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201124115906/https://www.boxofficemojo.com/chart/top_opening_holiday_weekends/|url-status=live}}</ref> By April 1998, the film's number one spot was overtaken by ''[[Lost in Space (film)|Lost in Space]]''.<ref>{{cite news |url=https://www.newspapers.com/clip/107889012/titanic-had-lost-its-space/ |title='Titanic' had lost its space |archive-url=https://web.archive.org/web/20220819132405/https://www.newspapers.com/clip/107889012/titanic-had-lost-its-space/ |date=April 8, 1998 |access-date=August 19, 2022 |archive-date=August 19, 2022 |page=44 |publisher=[[The Philadelphia Inquirer]] |via=[[Newspapers.com]] |url-status=live}} {{Open access}}</ref> It stayed in theaters in North America for almost 10 months before finally closing on Thursday, October 1, 1998, with a final domestic gross of $600,788,188,<ref>{{cite web |title=Titanic (1997) – Release Summary |website=[[Box Office Mojo]] |url=https://boxofficemojo.com/movies/?page=releases&id=titanic.htm |access-date=April 17, 2012 |archive-date=July 7, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190707114915/https://www.boxofficemojo.com/movies/?page=releases&id=titanic.htm |url-status=live }}</ref> equivalent to ${{Inflation|US|600.8|1997|r=1}}&nbsp;million in {{Inflation/year|US}}{{Inflation-fn|US}}. Outside North America, the film made double its North American gross, generating $1,242,413,080<ref>{{cite web |title=Titanic (1997) – Overseas Total |website=[[Box Office Mojo]] |url=https://boxofficemojo.com/movies/?page=intl&country=00&id=titanic.htm |access-date=April 17, 2012 |archive-date=October 18, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018120316/https://www.boxofficemojo.com/releasegroup/gr4195045893/ |url-status=live }}</ref> and accumulating a grand total of $1,843,201,268 worldwide from its initial theatrical run.<ref>{{cite news |title=The Billion Dollar film club |work=[[The Daily Telegraph]] |date=August 1, 2012 |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/harry-potter/8674770/The-Billion-Dollar-film-club.html |access-date=April 16, 2012 |location=London |archive-date=December 1, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201201043625/https://www.telegraph.co.uk/culture/harry-potter/8674770/The-Billion-Dollar-film-club.html |url-status=live }}</ref> ====Commercial analysis==== Various film critics predicted ''Titanic'' would be a [[Box office bomb|major commercial failure]], especially since it was the most expensive film ever made at the time.<ref name="entertainment.timesonline.co.uk" /><ref name="Bbc.co.uk">{{cite news | first=Jason | last=Davis | title=Love story that won the heart of the Academy: The love story that stole the world's hearts | work=BBC News | access-date=September 11, 2007 | url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/special_report/1998/03/98/oscars/69009.stm | date=March 24, 1998 | archive-date=December 1, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201201043739/http://news.bbc.co.uk/2/hi/special_report/1998/03/98/oscars/69009.stm | url-status=live }}</ref><ref name="www.guardian.co.uk">{{cite news|first=David|last=Thomson|title=Titanic achievement at the box office|work=[[The Guardian]]|date=December 10, 2007|access-date=January 8, 2010|url=https://www.theguardian.com/film/filmblog/2007/dec/10/titanicachievementatthebox|location=London|archive-date=December 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201043744/https://www.theguardian.com/film/filmblog/2007/dec/10/titanicachievementatthebox|url-status=live}}</ref><ref name="www.dvdactive.com">{{cite web|first=Benjamin|last=Willcock|title=Benjamin Willcock takes a look at the long-awaited special edition of Titanic|publisher=dvdactive.com|access-date=January 19, 2010|url=http://www.dvdactive.com/reviews/dvd/titanic-special-edition-2-disc.html|archive-date=October 10, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081010114337/http://www.dvdactive.com/reviews/dvd/titanic-special-edition-2-disc.html}}</ref> When it was shown to the press in late 1997, "it was with massive forebodings", since the "people in charge of the screenings believed they were on the verge of losing their jobs – because of this great [[Albatross (metaphor)|albatross]] of a picture on which, finally, two studios had to combine to share the great load of its making".<ref name="www.guardian.co.uk" /> Cameron also thought he was "headed for disaster" at one point during filming. "We labored the last six months on ''Titanic'' in the absolute knowledge that the studio would lose $100&nbsp;million. It was a certainty."<ref name="entertainment.timesonline.co.uk" /> As the film neared release, "particular venom was spat at Cameron for what was seen as his hubris and monumental extravagance". A critic for the ''[[Los Angeles Times]]'' wrote that "Cameron's overweening pride has come close to capsizing this project" and that the film was "a hackneyed, completely derivative copy of old Hollywood romances".<ref name="entertainment.timesonline.co.uk" /> {{Quote box | salign = center | width = 250px | align = right | quote = It's hard to forget the director on the stage of the [[Shrine Auditorium]] in LA, exultant, pumping a golden Oscar statuette into the air and shouting: "I'm the king of the world!" As everyone knew, that was the most famous line in ''Titanic'', exclaimed by Leonardo DiCaprio's character as he leaned into the wind on the prow of the doomed vessel. Cameron's incantation of the line was a giant "eff off", in front of a television audience approaching a billion, to all the naysayers, especially those sitting right in front of him. | source = —Christopher Goodwin of ''[[The Times]]'' on Cameron's response to ''Titanic''{{'s}} criticism<ref name="entertainment.timesonline.co.uk" /> }} ''Titanic'' was playing on 3,200 screens ten weeks after it opened,<ref name="www.guardian.co.uk" /> and out of its fifteen straight weeks on top of the charts, jumped 43% in total sales in its ninth week of release. It earned over $20 million for each of its first 10 weekends,<ref name="www.mtv.com">{{cite news|first=Eric|last=Ditzian|title=Will 'Avatar' Top James Cameron's 'Titanic' Box-Office Record?|publisher=MTV|date=January 4, 2010|access-date=January 8, 2010|url=http://www.mtv.com/movies/news/articles/1628991/story.jhtml|archive-date=December 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201043754/http://www.mtv.com/news/movies/|url-status=dead|accessdate=April 23, 2026|archivedate=January 9, 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100109070153/http://www.mtv.com/movies/news/articles/1628991/story.jhtml}}</ref> and after 14 weeks was still bringing in more than $1 million on weekdays.<ref name="www.guardian.co.uk" /> 20th Century Fox estimated that seven percent of American teenage girls had seen ''Titanic'' twice by its fifth week.<ref name="busch19980306">{{cite magazine | url=https://ew.com/article/1998/03/06/leonardo-dicaprio-robbed-titanic-nomination/ | title=Was Leonardo Robbed? | magazine=Entertainment Weekly | date=March 6, 1998 | access-date=November 23, 2013 | author=Busch, Anita M. | archive-date=November 9, 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141109162757/http://www.ew.com/ew/article/0,,282088,00.html | url-status=live }}</ref> Although young women who saw the film several times and subsequently caused "[[Leo-Mania]]" were often credited for taking it to its all-time box office record,<ref name="www.people.com">{{cite news|first=Anne-Marie|last=O'Neill|title=Riding the Wave|work=[[People (American magazine)|People]]|date=January 26, 1998|access-date=January 8, 2010|url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20124329,00.html|archive-date=October 18, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201018120500/https://people.com/archive/cover-story-riding-the-wave-vol-49-no-3/|url-status=live}}</ref> other reports have attributed the success to positive [[word of mouth]] and repeat viewership due to the love story combined with the ground-breaking special effects.<ref name="www.mtv.com" /><ref name="www.rottentomatoes.com">{{Cite Rotten Tomatoes|title=Titanic (1997)|id=titanic|type=m|access-date=March 20, 2024}}</ref> ''[[The Hollywood Reporter]]'' estimated that after a combined production and promotion cost of $487&nbsp;million, ''Titanic'' turned a net profit of $1.4&nbsp;billion, with a modern profit of as much as $4&nbsp;billion after ancillary sources.<ref name="THRprofit">{{cite web|access-date=April 26, 2020|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/what-is-profitable-movie-ever-1269879|title=What Is the Most Profitable Movie Ever?|website=[[The Hollywood Reporter]]|date=January 18, 2020|author=Stephen Galloway|archive-date=November 16, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201116040628/https://www.hollywoodreporter.com/news/what-is-profitable-movie-ever-1269879|url-status=live}}</ref> ''Titanic''{{'}}s impact on men has also been especially credited.<ref name="MSNBC">{{cite news|first=Ian|last=Hodder|title=Sniff, sniff{{nbsp}}... 7 movies that make guys cry|publisher=[[NBC News]]|date=March 6, 2007|access-date=January 8, 2010|url=http://www.today.com/id/17474383/|archive-date=April 19, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160419193835/http://www.today.com/id/17474383/|url-status=live}}</ref><ref name="Finlo Rohrer">{{cite news|last=Rohrer|first=Finlo|title=A new type of tear-jerker|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-10636511|date=July 16, 2010|access-date=August 5, 2010|quote=Over the years misty eyes have been generated by the death of Bambi's mother, the killing of the kestrel in Kes, the ending of Titanic, or Jenny's death in Love Story.|archive-date=December 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201043822/https://www.bbc.co.uk/news/magazine-10636511|url-status=live}}</ref><ref name="Meslow">{{cite magazine|first=Scott|last=Meslow|title=Boys Can Love 'Titanic,' Too|magazine=[[The Atlantic]]|date=April 6, 2012|access-date=October 22, 2015|url=https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2012/04/boys-can-love-titanic-too/255532/|archive-date=December 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201043825/https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2012/04/boys-can-love-titanic-too/255532/|url-status=live}}</ref> It is considered one of the films that make men cry,<ref name="MSNBC" /><ref name="Finlo Rohrer" /> with [[MSNBC]]'s Ian Hodder stating that men admire Jack's sense of adventure and his ambitious behavior to win over Rose, which contributes to their emotional attachment to Jack.<ref name="MSNBC" /> This was parodied in the 2009 film ''[[Zombieland]]'', where character Tallahassee ([[Woody Harrelson]]), when recalling the death of his young son, states: "I haven't cried like that since ''Titanic''."<ref name="Www.mtv.com">{{cite news|first=Kurt|last=Loder|author-link=Kurt Loder|title=Woody Harrelson brings the laughs in a high-spirited monster mow-down.|website=[[MTV]]|date=October 2, 2009|access-date=December 6, 2010|url=http://www.mtv.com/news/1622859/zombieland-road-kill-by-kurt-loder/|archive-date=December 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201043828/http://www.mtv.com/news/1622859/zombieland-road-kill-by-kurt-loder/|url-status=dead|accessdate=April 23, 2026|archivedate=December 1, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201201043828/http://www.mtv.com/news/1622859/zombieland-road-kill-by-kurt-loder/}}</ref> Scott Meslow of ''[[The Atlantic]]'' stated while ''Titanic'' initially seems to need no defense, given its success, it is considered a film "for 15-year-old girls" by its main detractors. He argued that dismissing ''Titanic'' as fodder for teenage girls fails to consider the film's accomplishment: "that [this] grandiose, 3+ hour historical romantic drama is a film for everyone—including teenage boys." Meslow stated that though the film is ranked high by males under the age of 18, matching the ratings for teenage boy-targeted films like ''[[Iron Man (2008 film)|Iron Man]]'', it is common for boys and men to deny liking ''Titanic''. He acknowledged his own rejection of the film as a child while secretly loving it. "It's this collection of elements—the history, the romance, the action—that made (and continues to make) ''Titanic'' an irresistible proposition for audiences of all ages across the globe," he stated. "''Titanic'' has flaws, but for all its legacy, it's better than its middlebrow reputation would have you believe. It's a great movie for 15-year-old girls, but that doesn't mean it's not a great movie for everyone else too."<ref name="Meslow"/> Quotes in the film aided its popularity. ''Titanic''{{'s}} catchphrase "I'm the king of the world!" became one of the film industry's more popular quotations.<ref name="WWW.afi.com">{{cite web| title=AFI's 100 Years{{nbsp}}... 100 Movie Quotes|publisher=American Film Institute|access-date=January 19, 2010|url=http://connect.afi.com/site/DocServer/quotes100.pdf?docID=242|archive-url=https://web.archive.org/web/20110716070844/http://connect.afi.com/site/DocServer/quotes100.pdf?docID=242|archive-date=July 16, 2011}}</ref><ref name="www.cnn.com">{{cite web|first=A|last=Pawlowski|title=You talkin' to me? Film quotes stir passion|website=[[CNN]]|date=March 9, 2009|access-date=January 21, 2010|url=http://edition.cnn.com/2009/SHOWBIZ/Movies/03/09/film.quotes/index.html|archive-date=December 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201043908/http://edition.cnn.com/2009/SHOWBIZ/Movies/03/09/film.quotes/index.html|url-status=live}}</ref> According to Richard Harris, a psychology professor at [[Kansas State University]], who studied why people like to cite films in social situations, using film quotations in everyday conversation is similar to telling a joke and a way to form solidarity with others. "People are doing it to feel good about themselves, to make others laugh, to make themselves laugh", he said.<ref name="www.cnn.com"/> Cameron explained the success as having significantly benefited from the experience of sharing. "When people have an experience that's very powerful in the movie theatre, they want to go share it. They want to grab their friend and bring them, so that they can enjoy it," he said. "They want to be the person to bring them the news that this is something worth having in their life. That's how ''Titanic'' worked."<ref name="cnn.com">{{cite web|first=Jason |last=Carroll |title=CNN's Jason Carroll interviews director James Cameron about his new film "Avatar." (Video.) |website=[[CNN]] |date=November 23, 2009 |access-date=December 20, 2009 |url=http://edition.cnn.com/video/data/2.0/video/showbiz/2009/11/22/int.cameron.carroll.long.cnn.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20091128125635/http://edition.cnn.com/video/data/2.0/video/showbiz/2009/11/22/int.cameron.carroll.long.cnn.html |archive-date=November 28, 2009}}</ref> [[Media Awareness Network]] stated, "The normal repeat viewing rate for a blockbuster theatrical film is about 5%. The repeat rate for ''Titanic'' was over 20%."<ref name="www.media-awareness.ca" /> The box office receipts "were even more impressive" when factoring in "the film's 3-hour-and-14-minute length meant that it could only be shown three times a day compared to a normal movie's four showings". In response to this, "[m]any theatres started midnight showings and were rewarded with full houses until almost 3:30&nbsp;am".<ref name="www.media-awareness.ca" /> ''Titanic'' held the record for box office gross for 12 years.<ref name="www.slate.com">{{cite web|first=Josh|last=Levin|title=Here Come the Cats With Human Boobs. Is Avatar destined to flop?|work=[[Slate (magazine)|Slate]]|date=December 10, 2009|access-date=December 20, 2009|url=http://www.slate.com/articles/arts/movies/2009/12/here_come_the_cats_with_human_boobs.html|archive-date=October 3, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181003011526/http://www.slate.com/articles/arts/movies/2009/12/here_come_the_cats_with_human_boobs.html|url-status=live}}</ref> Cameron's follow-up film, ''[[Avatar (2009 film)|Avatar]]'', was considered the first film with a genuine chance at surpassing its worldwide gross,<ref name="www.marketwatch.com">{{cite web|first=Russ|last=Britt|title=Can Cameron break his own box-office record? 'Avatar' unprecedented in staying power, international sales|website=[[MarketWatch]]|date=January 4, 2010|access-date=January 4, 2010|url=http://www.marketwatch.com/story/can-avatar-director-break-his-box-office-record-2010-01-04|archive-date=October 31, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031113341/https://www.marketwatch.com/story/can-avatar-director-break-his-box-office-record-2010-01-04|url-status=live}}</ref><ref name="moviesblog.mtv.com">{{cite news|first=Brian|last=Jacks|title=EXCLUSIVE: James Cameron Says 'Avatar' Will Beat 'Titanic' To Become Biggest Of All Time|website=[[MTV]]|date=January 16, 2010|access-date=January 17, 2010|url=http://moviesblog.mtv.com/2010/01/16/james-cameron-weighs-in-on-whether-avatar-will-outsell-titanic/|archive-date=January 22, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122224239/http://www.mtv.com/news/movies/2010/01/16/james-cameron-weighs-in-on-whether-avatar-will-outsell-titanic/|url-status=dead|accessdate=April 23, 2026|archivedate=July 1, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150701171118/http://moviesblog.mtv.com/2010/01/16/james-cameron-weighs-in-on-whether-avatar-will-outsell-titanic/}}</ref> and did so in 2010.<ref name="newsday" /> [[Avatar (2009 film)#Commercial analysis|Various explanations]] for why ''Avatar'' was able to challenge ''Titanic'' were given. For one, "Two-thirds of ''Titanic''{{'s}} haul was earned overseas, and ''Avatar'' [tracked] similarly{{nbsp}}... ''Avatar'' opened in 106 markets globally and was no. 1 in all of them" and the markets "such as Russia, where ''Titanic'' saw modest receipts in 1997 and 1998, are white-hot today" with "more screens and moviegoers" than ever before.<ref name="www.newsweek.com">{{cite news|first=Sarah|last=Ball|title=How 'Avatar' Can Beat 'Titanic'|work=[[Newsweek]]|date=January 6, 2010|access-date=January 9, 2010|url=http://www.newsweek.com/how-avatar-can-beat-titanic-71031|archive-date=January 26, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126184858/http://www.newsweek.com/how-avatar-can-beat-titanic-71031|url-status=live}}</ref> Brandon Gray, president of [[Box Office Mojo]], said that while ''Avatar'' may beat ''Titanic''{{'s}} revenue record, the film is unlikely to surpass ''Titanic'' in attendance. "Ticket prices were about $3 cheaper in the late 1990s."<ref name="www.marketwatch.com" /> In December 2009, Cameron had stated, "I don't think it's realistic to try to topple ''Titanic'' off its perch. Some pretty good movies have come out in the last few years. ''Titanic'' just struck some kind of chord."<ref name="www.mtv.com" /> In a January 2010 interview, he gave a different take on the matter once ''Avatar''{{'s}} performance was easier to predict, saying "It's gonna happen. It's just a matter of time".<ref name="moviesblog.mtv.com" /> Author Alexandra Keller, when analyzing ''Titanic''{{'}}s success, stated that scholars could agree that its popularity "appears dependent on contemporary culture, on perceptions of history, on patterns of [[consumerism]] and [[globalization]], as well as on those elements experienced filmgoers conventionally expect of juggernaut film events in the 1990s&nbsp;– awesome screen spectacle, expansive action, and, more rarely seen, engaging characters and epic drama."<ref name="Keller">{{cite book|first=Alexandra|last=Keller|title=James Cameron|publisher=[[Routledge]]|location=London, England|isbn=978-1-134-70021-9|year=2014|pages=73–76|access-date=October 25, 2014|url=https://books.google.com/books?id=UGd9AwAAQBAJ&pg=PA73|archive-date=April 16, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150416105119/http://books.google.com/books?id=UGd9AwAAQBAJ&pg=PA73|url-status=live}}</ref> ===Critical response=== ====Initial==== ''Titanic'' garnered mostly positive reviews from film critics, and was positively reviewed by audiences and scholars, who commented on its cultural, historical, and political impacts.<ref name="Keller" /><ref name="Rosenstone">{{cite book|author=Robert A. Rosenstone|title=Lights, Camera, History: Portraying the Past in Film|publisher=[[Texas A&M University Press]]|isbn=978-1-60344-503-0|year=2007|pages=115–117|access-date=October 25, 2014|url=https://books.google.com/books?id=nlVlcwhpNXsC&pg=PA115|archive-date=April 16, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150416110345/http://books.google.com/books?id=nlVlcwhpNXsC&pg=PA115|url-status=live}}</ref><ref name="Kidder">{{cite book|author1=David S. Kidder|author2=Noah D. Oppenheim|title=The Intellectual Devotional Modern Culture: Revive Your Mind, Complete Your Education, and Converse Confidently with the Culturati|publisher=[[Rodale, Inc.]]|isbn=978-1-60529-793-4|year=2008|page=361|access-date=October 25, 2014|url=https://books.google.com/books?id=9KOHEPbBBbIC&pg=PA361|archive-date=April 16, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150416125243/http://books.google.com/books?id=9KOHEPbBBbIC&pg=PA361|url-status=live}}</ref> On the [[review aggregator]] website [[Rotten Tomatoes]], it has an approval rating of 88% based on 255 reviews, with an average rating of 8.1/10. The site's critical consensus reads, "A mostly unqualified triumph for James Cameron, who offers a dizzying blend of spectacular visuals and old-fashioned [[Melodrama (film genre)|melodrama]]."<ref name="www.rottentomatoes.com"/> [[Metacritic]], which assigned a weighted average score of 75 out of 100, based on 35 critics, reports the film has "generally favorable reviews".<ref>{{cite Metacritic |title=Titanic (1997) |id=titanic |type=movie |access-date=February 15, 2021}}</ref> Audiences polled by [[CinemaScore]] gave it a rare "A+" grade, one of fewer than 60 films in the history of the service from 1982 to 2011 to earn the score.<ref name="CinemaScore">{{Cite web |first=Pamela |last=McClintock |title=Why CinemaScore Matters for Box Office |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/general-news/why-cinemascore-matters-box-office-225563/ |website=[[The Hollywood Reporter]] |date=August 19, 2011 |access-date=July 19, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210719145918/https://www.hollywoodreporter.com/news/general-news/why-cinemascore-matters-box-office-225563/ |archive-date=July 19, 2021 |url-status=live}}</ref> With regard to the overall design, [[Roger Ebert]] stated: "It is flawlessly crafted, intelligently constructed, strongly acted, and spellbinding{{nbsp}}... Movies like this are not merely difficult to make at all, but almost impossible to make well." He credited the "technical difficulties" with being "so daunting that it's a wonder when the filmmakers are also able to bring the drama and history into proportion" and "found [himself] convinced by both the story and the sad saga".<ref>{{cite news|last=Ebert|first=Roger|title=Titanic Movie Review & Film Summary (1997)|url=https://www.rogerebert.com/reviews/titanic-1997|website=Ebert Digital LLC|date=December 19, 1997|access-date=December 7, 2006|author-link=Roger Ebert|archive-date=October 6, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006125018/http://www.rogerebert.com/reviews/titanic-1997|url-status=live}}</ref> He named it his ninth-best film of 1997.<ref>{{cite episode|title=The Best Films of 1997|date=January 3, 1998|series=Siskel & Ebert|season=12|number=18}}</ref> The television program ''[[At the Movies (1986 TV program)|Siskel & Ebert]]'' gave ''Titanic'' "two thumbs up" and praised its accuracy in recreating the ship's sinking; Ebert described it as "a glorious Hollywood epic" and "well worth the wait," and [[Gene Siskel]] found Leonardo DiCaprio "captivating".<ref name="bventertainment.go.com">{{cite episode|url=http://www.youtube.com/watch?v=3q_rNZVuOQ4|title=Titanic (1997) Review|series=Siskel & Ebert|date=December 6, 1997|season=12|number=14|website=YouTube|access-date=February 11, 2014|archive-date=June 30, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140630074928/http://www.youtube.com/watch?v=3q_rNZVuOQ4|url-status=live}}</ref> [[James Berardinelli]] stated: "Meticulous in detail, yet vast in scope and intent, ''Titanic'' is the kind of epic motion picture event that has become a rarity. You don't just watch ''Titanic'', you experience it."<ref name="www.reelviews">{{cite web|first=James|last=Berardinelli|title=A Film Review by James Berardinelli|publisher=ReelViews|access-date=January 19, 2010|url=http://preview.reelviews.net/movies/t/titanic.html|archive-date=November 16, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116091024/http://preview.reelviews.net/movies/t/titanic.html|url-status=live}}</ref> It was named his second best film of 1997.<ref name="Www.reelviews">{{cite web|first=James|last=Berardinelli|title=James Berardinelli Top 10 of 1997|publisher=ReelViews|access-date=January 19, 2010|url=http://preview.reelviews.net/movies/SPECIAL/97list.html|archive-date=November 16, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116093546/http://preview.reelviews.net/movies/SPECIAL/97list.html|url-status=live}}</ref> Joseph McBride of ''Boxoffice Magazine'' concluded: "To describe ''Titanic'' as the greatest disaster movie ever made is to sell it short. James Cameron's recreation of the 1912 sinking of the 'unsinkable' liner is one of the most magnificent pieces of serious popular entertainment ever to emanate from Hollywood."<ref name="rogerebert.suntimes.com" /> In a four out of five review, Jay Stone of ''[[Ottawa Citizen]]'' said, "The verdict: As big and glorious as the ship itself, unwieldy, unstoppable, packed with all the corny histrionics of the grand old Hollywood blockbusters and culminating in the most breathtaking maritime disaster since ''[[Waterworld]]''."<ref>{{cite news |last=Stone |first=Jay |url=https://www.newspapers.com/article/the-ottawa-citizen-titanic/97759015/ |title=A Titanic success |archive-url=https://web.archive.org/web/20260123165556/https://www.newspapers.com/article/the-ottawa-citizen-titanic/97759015/ |date=December 19, 1997 |access-date=January 23, 2026 |archive-date=January 23, 2026 |page=63 |publisher=[[Ottawa Citizen]] |via=[[Newspapers.com]] |url-status=live}} {{Open access}}</ref> The romantic and emotionally charged aspects were equally praised. Andrew L. Urban of ''Urban Cinefile'' said: "You will walk out of ''Titanic'' not talking about budget or running time, but of its enormous emotive power, big as the engines of the ship itself, determined as its giant propellers to gouge into your heart, and as lasting as the love story that propels it."<ref name="WWW.rottentomatoes.com">{{cite web|first=Jeff|last=Giles|title=Total Recall: James Cameron Movies. We take a look at the career of the visionary director of Avatar|website=[[Rotten Tomatoes]]|date=December 16, 2009|access-date=January 19, 2010|url=https://www.rottentomatoes.com/m/avatar/news/1860969/total_recall_james_cameron_movies|archive-date=December 24, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091224104453/http://www.rottentomatoes.com/m/avatar/news/1860969/total_recall_james_cameron_movies|url-status=live}}</ref> [[Owen Gleiberman]] of ''[[Entertainment Weekly]]'' described the film as "a lush and terrifying spectacle of romantic doom. Writer-director James Cameron has restaged the defining catastrophe of the early 20th century on a human scale of such purified yearning and dread that he touches the deepest levels of popular moviemaking."<ref name="rogerebert.suntimes.com">{{cite news|title=Titanic (1997) Critical Debates |work=[[Chicago Sun-Times]] |access-date=January 19, 2010 |url=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20000101/CRITICALDEBATE/40308080 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130311072339/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20000101%2FCRITICALDEBATE%2F40308080 |archive-date=March 11, 2013 }}</ref> [[Janet Maslin]] of ''The New York Times'' commented that "Cameron's magnificent ''Titanic'' is the first spectacle in decades that honestly invites comparison to ''[[Gone with the Wind (film)|Gone With the Wind]]''."<ref name="rogerebert.suntimes.com" /> Adrian Turner of ''[[Radio Times]]'' awarded it four stars out of five, stating "Cameron's script wouldn't have sustained [[Clark Gable]] and [[Vivien Leigh]] for 80 minutes, but, somehow, he and his magical cast revive that old-style studio gloss for three riveting hours. ''Titanic'' is a sumptuous assault on the emotions, with a final hour that fully captures the horror and the freezing, paralysing fear of the moment. And there are single shots, such as an awesome [[albatross]]-like swoop past the steaming ship, when you sense Cameron hugging himself with the fun of it all."<ref>{{cite web | url=https://www.radiotimes.com/movie-guide/b-zxcmgb/titanic/ | title=Titanic | work=Radio Times | first=Adrian | last=Turner | access-date=November 20, 2021 | archive-date=November 20, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211120054235/https://www.radiotimes.com/movie-guide/b-zxcmgb/titanic/ | url-status=live }}</ref> ''Titanic'' suffered backlash in addition to its success. Some reviewers felt that while the visuals were spectacular, the story and dialogue were weak.<ref name="Kidder" /> [[Richard Corliss]] of ''[[Time (magazine)|Time]]'' magazine wrote a mostly negative review, criticizing the lack of interesting emotional elements.<ref name="Corliss">{{cite magazine |last1=Corliss |first1=Richard |author1-link=Richard Corliss |title=Down, Down To A Watery Grave |url=https://time.com/3833825/titanic-movie-review/ |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20150424152330/https://time.com/3833825/titanic-movie-review/ |archive-date=April 24, 2015 |language=en |date=December 9, 1997}}</ref> [[Kenneth Turan]]'s review in the ''Los Angeles Times'' was particularly scathing. Dismissing the emotive elements, he stated, "What really brings on the tears is Cameron's insistence that writing this kind of movie is within his abilities. Not only is it not, it is not even close."<ref>{{cite news |last=Turan |first=Kenneth |title='Titanic' Sinks Again (Spectacularly) |newspaper=Los Angeles Times |date=December 19, 1997 |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1997-dec-19-ca-39-story.html |access-date=September 15, 2019 |archive-date=December 19, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219072503/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1997-dec-19-ca-39-story.html |url-status=live }}</ref> He later argued that the only reason that the film won Oscars was because of its box office total.<ref>Lubin, pp. 8–9</ref> Barbara Shulgasser of ''[[The San Francisco Examiner]]'' gave ''Titanic'' one star out of four, citing a friend as saying, "The number of times in this unbelievably badly written script that the two [lead characters] refer to each other by name was an indication of just how dramatically the script lacked anything more interesting for the actors to say."<ref>{{cite news |url=http://www.sfgate.com/news/article/TALK-ABOUT-DISASTERS-3084709.php |title=Talk about disasters |work=The San Francisco Examiner |last=Shulgasser |first=Barbara|date=December 19, 1997 |access-date=February 19, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019054324/http://www.sfgate.com/news/article/TALK-ABOUT-DISASTERS-3084709.php|archive-date=October 19, 2013}}</ref> ====Retrospective==== According to Dalin Rowell of ''[[/Film]]'', "With complaints about its lengthy runtime, observations that certain characters could have easily fit onto pieces of floating furniture, and jokes about its melodramatic nature, ''Titanic'' is no stranger to modern-day criticism."<ref name="rowell">{{cite web | url=https://www.slashfilm.com/617886/every-james-cameron-film-ranked-from-worst-to-best/ | title=Every James Cameron Film Ranked From Worst To Best | work=[[/Film]] | first=Dalin | last=Rowell | date=September 28, 2021 | access-date=November 20, 2021 | archive-date=October 27, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211027075000/https://www.slashfilm.com/617886/every-james-cameron-film-ranked-from-worst-to-best/ | url-status=live }}</ref> In 2002, filmmaker [[Robert Altman]] called it "the most dreadful piece of work I've ever seen in my entire life".<ref>{{cite news|last=Friedman|first=Roger|title=Altman: Titanic Worst Movie Ever|publisher=[[Fox News Channel]]|date=March 23, 2002|url=https://www.foxnews.com/story/altman-titanic-worst-movie-ever|access-date=December 2, 2008|archive-date=December 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191219072506/https://www.foxnews.com/story/altman-titanic-worst-movie-ever|url-status=live}}</ref> Similarly, [[French New Wave]] director and former ''[[Cahiers du Cinéma]]'' editor [[Jacques Rivette]] referred to it as "garbage" in a 1998 interview with [[Frédéric Bonnaud]] and was particularly critical of Winslet's performance, who he said was "unwatchable, the most slovenly girl to appear on the screen in a long, long time."<ref>{{cite web |last1=Bonnaud |first1=Frédéric |title=The Captive Lover – An Interview with Jacques Rivette |url=https://www.sensesofcinema.com/2001/jacques-rivette/rivette-2/ |website=Senses of Cinema |date=October 28, 2004 |access-date=August 18, 2022 |archive-date=August 18, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220818042449/https://www.sensesofcinema.com/2001/jacques-rivette/rivette-2/ |url-status=live }}</ref> In 2003, ''Titanic'' topped a poll of "Best Film Endings",<ref>{{cite news | title = Titanic voted 'best' film ending | work = BBC News | date = October 15, 2003 | url = https://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/3194176.stm | access-date = June 15, 2007 | archive-date = March 17, 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070317035318/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3194176.stm | url-status = live }}</ref> but it also topped a poll by ''[[Film 2003]]'' as "the worst movie of all time".<ref>{{cite news | title = ''Titanic'' sinks in worst film poll | work = BBC News | date = November 5, 2003 | url = https://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3242607.stm | access-date = June 15, 2007 | archive-date = March 2, 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070302082215/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3242607.stm | url-status = live }}</ref> In his 2012 study of the lives of the passengers on the ''Titanic'', historian [[Richard Davenport-Hines]] said, "Cameron's film diabolized rich Americans and educated English, anathematizing their emotional restraint, good tailoring, punctilious manners and grammatical training, while it made [[romantic hero]]es of the poor Irish and the unlettered."<ref>{{cite book|last=Davenport-Hines|first=Richard|title=Titanic Lives: Migrants and Millionaires, Conmen and Crew|url=https://archive.org/details/titaniclivesmigr0000dave|year=2012|publisher=HarperCollins|location=UK}}</ref> The British film magazine ''[[Empire (film magazine)|Empire]]'' reduced their rating from the maximum five stars and an enthusiastic review, to four stars with a less positive review in a later edition, to accommodate its readers' tastes, who wanted to disassociate themselves from the hype, and the reported activities of its fans, such as those attending multiple screenings.<ref>{{cite journal |doi=10.5204/mcj.2423 |doi-access=free |last=Stephenson |first=John-Paul |date=October 2005 |title=Reviewing Symbolic Capital |journal=M/C Journal |volume=8 |issue=5 |url=http://journal.media-culture.org.au/0510/06-stephenson.php |access-date=September 11, 2009 |archive-date=October 7, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091007172335/http://journal.media-culture.org.au/0510/06-stephenson.php |url-status=live |issn=1441-2616 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091007172335/http://journal.media-culture.org.au/0510/06-stephenson.php |date=October 7, 2009 }}</ref> In addition to this, positive and negative parodies and other such spoofs abounded and circulated on the internet, often inspiring passionate responses from fans of various opinions.<ref>{{cite news | title = Clash of the Titanic | url = http://www.ericdsnider.com/snide/clash-of-the-titanic | access-date = October 14, 2007 | archive-date = October 17, 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071017020427/http://www.ericdsnider.com/snide/clash-of-the-titanic | url-status = live }}</ref> Benjamin Willcock of DVDActive.com did not understand the backlash or the passionate hatred. "What really irks me{{nbsp}}...," he said, "are those who make nasty stabs at those who do love it." Willcock stated, "I obviously don't have anything against those who dislike ''Titanic'', but those few who make you feel small and pathetic for doing so (and they do exist, trust me) are way beyond my understanding and sympathy."<ref name="www.dvdactive.com" /> In 1998, Cameron responded to the backlash, and Kenneth Turan's review in particular, by writing "''Titanic'' is not a film that is sucking people in with flashy hype and spitting them out onto the street feeling let down and ripped off. They are returning again and again to repeat an experience that is taking a 3-hour and 14-minute chunk out of their lives, and dragging others with them, so they can share the emotion." Cameron emphasized that people from all ages (ranging from 8 to 80) and from all backgrounds were "celebrating their own essential humanity" by seeing it. He described the script as earnest and straightforward, and said it intentionally "incorporates universals of human experience and emotion that are timeless – and familiar because they reflect our basic emotional fabric" and that the film was able to succeed in this way by dealing with [[archetype]]s. He did not see it as pandering. "Turan mistakes archetype for cliché," he said. "I don't share his view that the best scripts are only the ones that explore the perimeter of human experience, or flashily pirouette their witty and cynical dialogue for our admiration."<ref name="Los Angeles Times">{{cite news|title=He's Mad as Hell at Turan. James Cameron Gets the Last Word on Our Critic's 'Titanic'|newspaper=Los Angeles Times|date=March 28, 1998|access-date=February 22, 2010|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1998-mar-28-ca-33428-story.html|archive-date=March 26, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100326202354/http://articles.latimes.com/1998/mar/28/entertainment/ca-33428|url-status=live}}</ref> In 2000, Almar Haflidason of the [[BBC]] wrote that "the critical knives were out long before James Cameron's ''Titanic'' was complete. Spiralling costs that led to it becoming the most expensive motion picture of the 20th Century, and a cast without any big stars seemed to doom the film before release. But box office and audience appreciation proved Cameron right and many critics wrong." He added that "the sinking of the great ship is no secret, yet for many exceeded expectations in sheer scale and tragedy" and that "when you consider that [the film] tops a bum-numbing three-hour running time, then you have a truly impressive feat of entertainment achieved by Cameron".<ref>{{cite web|title=Titanic (1997)|url=https://www.bbc.co.uk/films/2000/12/19/titanic_1997_review.shtml|publisher=BBC|last=Haflidason|first=Almar|date=August 2007|access-date=December 26, 2008|archive-date=January 2, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090102212402/http://www.bbc.co.uk/films/2000/12/19/titanic_1997_review.shtml|url-status=live}}</ref> ''Empire'' eventually reinstated its original five-star rating, writing: "It should be no surprise then that it became fashionable to bash James Cameron's ''Titanic'' at approximately the same time it became clear that this was the planet's favourite film. Ever."<ref>{{cite web|last=Smith|first=Adam|title=Review of Titanic|date=January 2000 |url=https://www.empireonline.com/movies/reviews/empire-essay-titanic-review/|publisher=Bauer Consumer Media|access-date=September 15, 2019|archive-date=December 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191219074005/https://www.empireonline.com/movies/reviews/empire-essay-titanic-review/|url-status=live}}</ref> In 2017, on the 20th anniversary of its release, ''Titanic'' was selected for preservation in the United States [[National Film Registry]] by the [[Library of Congress]] as being "culturally, historically, or aesthetically significant".<ref name="NFR">{{Cite news |title=2017 National Film Registry Is More Than a 'Field of Dreams' |url=https://www.loc.gov/item/prn-17-178/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171213180919/https://www.loc.gov/item/prn-17-178/ |archive-date=December 13, 2017 |access-date=December 13, 2017 |work=The Library of Congress |language=en}}</ref> The same year, Cameron reviewed the accuracy of the film for the [[National Geographic (American TV channel)|National Geographic]] program ''Titanic: 20 Years Later with James Cameron''.<ref>{{Cite web |title=Titanic: 20 Years Later With James Cameron |url=https://www.disneyplus.com/movies/titanic-20-years-later-with-james-cameron/133QEwnfPqw5 |access-date=January 18, 2025 |website=www.disneyplus.com |archive-date=January 18, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250118232440/https://www.disneyplus.com/movies/titanic-20-years-later-with-james-cameron/133QEwnfPqw5 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=9 things we learned from 'Titanic: 20 Years Later With James Cameron' |url=https://ew.com/tv/2017/11/26/titanic-20-years-later-james-cameron-what-we-learned/ |access-date=January 18, 2025 |website=EW.com |language=en |archive-date=May 2, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250502115219/https://ew.com/tv/2017/11/26/titanic-20-years-later-james-cameron-what-we-learned/ |url-status=live }}</ref> The climax has sparked many debates about whether both Jack and Rose should have been able to fit on the floating door and survive, becoming among the most talked about aspects of the film.<ref>{{Cite magazine |date=July 16, 2019 |title=A Timeline of the 'Could Jack Have Fit on the Titanic Door' Debate |url=https://time.com/5627345/titanic-door-scene-debate/ |access-date=March 23, 2024 |magazine=TIME |language=en |archive-date=March 23, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240323041635/https://time.com/5627345/titanic-door-scene-debate/ |url-status=live}}</ref> At the film's 20th anniversary, Cameron stated that it was "kind of silly, really, that we're having this discussion 20 years later".<ref>{{Cite magazine |last=Keegan |first=Rebecca |date=November 26, 2017 |title=James Cameron on Titanic's Legacy, the Avatar Sequels' Progress, and the Impact of a Fox Studio Sale |url=https://www.vanityfair.com/hollywood/2017/11/james-cameron-titanic-20th-anniversary-avatar-terminator-fox-studios-sale |access-date=January 18, 2025 |magazine=Vanity Fair |language=en-US |archive-date=November 27, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171127161946/https://www.vanityfair.com/hollywood/2017/11/james-cameron-titanic-20th-anniversary-avatar-terminator-fox-studios-sale |url-status=live }}</ref> In 2023 he conducted a study for the film's 25th anniversary that aired as part of an updated National Geographic retrospective, which suggested it was possible but unlikely and depended on numerous variables,<ref>{{Cite web |title=Watch James Cameron recreate 'Titanic' floating door scene to see if Jack fit with Rose |url=https://ew.com/movies/james-cameron-recreates-titanic-floating-door-scene-jack-fit-with-rose/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240323041635/https://ew.com/movies/james-cameron-recreates-titanic-floating-door-scene-jack-fit-with-rose/ |archive-date=March 23, 2024 |access-date=March 23, 2024 |website=EW.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=1jXHFEy-ibc |title=Titanic: 25 Years Later with James Cameron (Full Episode) {{!}} SPECIAL |date=March 5, 2023 |last=National Geographic |access-date=January 18, 2025 |via=YouTube}}</ref> after a previous test had been conducted in 2012 by [[MythBusters|''MythBusters''.]]<ref>{{Cite web |title=James Cameron conducted forensic analysis to prove Jack's 'Titanic' death: 'He needed to die' |url=https://ew.com/movies/james-cameron-titanic-jack-death-forensic-analysis/ |access-date=January 18, 2025 |website=EW.com |language=en |archive-date=December 25, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225004615/https://ew.com/movies/james-cameron-titanic-jack-death-forensic-analysis/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=JVgkvaDHmto |title=Titanic Survival Results {{!}} MythBusters |date=October 16, 2012 |last=Discovery |access-date=January 18, 2025 |via=YouTube |archive-date=January 28, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250128010818/https://www.youtube.com/watch?v=JVgkvaDHmto |url-status=live }}</ref> ''Titanic'' was listed among the 100 best films in an ''Empire'' poll and in a later poll of members of the film industry.<ref>{{cite web|url=https://www.empireonline.com/movies/features/best-movies/|title=The 100 Greatest Movies|date=March 20, 2018|website=Empire|access-date=April 25, 2019|archive-date=October 13, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181013202030/https://www.empireonline.com/movies/features/best-movies/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/lists/100-best-films-ever-hollywood-favorites-818512/item/vertigo-hollywoods-100-favorite-films-818447|title=Vertigo – Hollywood's 100 Favorite Films|website=[[The Hollywood Reporter]]|date=June 25, 2014|access-date=April 25, 2019|archive-date=April 25, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190425060530/https://www.hollywoodreporter.com/lists/100-best-films-ever-hollywood-favorites-818512/item/vertigo-hollywoods-100-favorite-films-818447|url-status=live}}</ref> In 2021, Dalin Rowell of ''/Film'' ranked it the third-best film of Cameron's career, stating that it is "easily one of his best films, simply because it defied the odds", and considering it "a legitimately remarkable achievement — one that, despite its large budget, has a humble, earnest center. Even with all of the jokes the Internet loves to throw its way, ''Titanic'' demonstrates that Cameron is truly capable of everything he can imagine."<ref name="rowell" /> In 2024, ''[[Looper (website)|Looper]]'' ranked it number 44 on its list of the "50 Best PG-13 Movies of All Time", writing {{blockquote|Cameron's immersive visuals, achieved using groundbreaking special effects, transport viewers back in time to the opulence of the Titanic and the heart-wrenching chaos of its final hours. The sheer grandness of the film, combined with its tragic tale, pushed the boundaries of storytelling and visual effects, paving the way for future blockbusters.<ref>{{cite web | url=https://www.looper.com/806086/best-pg-13-movies-of-all-time-ranked/ | title=50 Best PG-13 Movies Of All Time Ranked | website=Looper | date=October 3, 2024 | access-date=October 8, 2024 | archive-date=December 19, 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20241219204536/https://www.looper.com/806086/best-pg-13-movies-of-all-time-ranked/ | url-status=live }}</ref>}} In 1998, the Chinese president [[Jiang Zemin]] praised the film during an address to the [[National People's Congress]] in order to demonstrate his endorsement of Western cultural imports.<ref>{{Cite book |last=Tu |first=Hang |title=Sentimental Republic: Chinese Intellectuals and the Maoist Past |publisher=[[Harvard University Asia Center]] |year=2025 |isbn=9780674297579 |pages=242}}</ref> In 2025, ''[[The Hollywood Reporter]]'' listed ''Titanic'' as having the best stunts of 1997.<ref>{{Cite news |last=Doherty |first=Thomas |date=June 7, 2025 |title=The Best Stunts of All Time, Over Nearly 100 Years of the Oscars |url=https://www.hollywoodreporter.com/lists/best-stunts-all-time-movies-oscars-stunt-design-100-years/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250720043450/https://www.hollywoodreporter.com/lists/best-stunts-all-time-movies-oscars-stunt-design-100-years/ |archive-date=July 20, 2025 |work=[[The Hollywood Reporter]]}}</ref> ==Accolades== {{main|List of accolades received by Titanic|l1 = List of accolades received by ''Titanic''}} At the [[55th Golden Globe Awards|Golden Globes]], ''Titanic'' won [[Best Motion Picture – Drama]], [[Golden Globe Award for Best Director|Best Director]], [[Golden Globe Award for Best Original Score|Best Original Score]], and [[Golden Globe Award for Best Original Song|Best Original Song]].<ref>{{cite news | title = ''Titanic'' sweeps Golden Globes | work = BBC News | date = January 19, 1998 | url = https://news.bbc.co.uk/2/hi/48591.stm | access-date = February 19, 2007 | archive-date = December 1, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201201044101/http://news.bbc.co.uk/2/hi/48591.stm | url-status = live }}</ref> Winslet and Stuart were also nominated.<ref>{{cite news | title = Nominations for the 55th Golden Globe Awards | publisher = BBC | date = January 17, 1998 | url = https://news.bbc.co.uk/1/hi/47182.stm | access-date = February 19, 2007 | archive-date = November 9, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201109141238/http://news.bbc.co.uk/2/hi/47182.stm | url-status = live }}</ref> At the [[70th Academy Awards]], ''Titanic'' garnered fourteen [[Academy Award]] nominations, tying the record set in 1950 by [[Joseph L. Mankiewicz]]'s ''[[All About Eve]]''<ref>{{cite news | title = Can Anything Stop the Raising of Titanic on March 23? | work = The New York Observer | date=February 22, 1998 | url = http://www.observer.com/node/40199 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080725153001/http://www.observer.com/node/40199 | archive-date = July 25, 2008| access-date=December 1, 2010}}</ref> and won eleven: [[Academy Award for Best Picture|Best Picture]] (the second film about the ''Titanic'' to win that award, after 1933's ''[[Cavalcade (1933 film)|Cavalcade]]''), [[Academy Award for Best Director|Best Director]], [[Best Art Direction]], [[Academy Award for Best Cinematography|Best Cinematography]], [[Academy Award for Best Visual Effects|Best Visual Effects]], [[Academy Award for Best Film Editing|Best Film Editing]], [[Academy Award for Best Costume Design|Best Costume Design]], [[Academy Award for Best Sound|Best Sound]] ([[Gary Rydstrom]], [[Tom Johnson (sound engineer)|Tom Johnson]], [[Gary Summers]], [[Mark Ulano]]), [[Best Sound Effects Editing]], [[Academy Award for Best Original Score|Best Original Dramatic Score]], [[Academy Award for Best Original Song|Best Original Song]].<ref name="Oscars1998">{{cite web |url=http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/70th-winners.html |title=The 70th Academy Awards (1998) Nominees and Winners |access-date=November 19, 2011 |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |archive-date=October 1, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141001073921/https://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/70th-winners.html |url-status=live }}</ref> Winslet, Stuart and the make-up artists were nominated, but lost to [[Helen Hunt]] in ''[[As Good as It Gets]]'', [[Kim Basinger]] in ''[[L.A. Confidential (film)|L.A. Confidential]]'' and ''[[Men in Black (1997 film)|Men in Black]]''.<ref>{{cite news |url=https://www.newspapers.com/clip/108612896/titanic-ties-oscar-record-with-11/ |title='Titanic' ties Oscar record with 11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220903173143/https://www.newspapers.com/clip/108612896/titanic-ties-oscar-record-with-11/ |date=March 24, 1998 |access-date=September 3, 2022 |archive-date=September 3, 2022 |page=2 |publisher=[[Daily Press (Virginia)|Daily Press]] |via=[[Newspapers.com]] |url-status=live}} {{Open access}}</ref><ref>{{cite news |last=Garner |first=Chris |url=https://www.newspapers.com/article/iowa-city-press-citizen-a-titanic-winn/109932077/ |title=A 'Titanic' winner |archive-url=https://web.archive.org/web/20230506152141/https://www.newspapers.com/article/iowa-city-press-citizen-a-titanic-winn/109932077/ |date=March 24, 1998 |access-date=May 6, 2023 |archive-date=May 6, 2023 |page=17 |work=Gannett News Service |publisher=[[Iowa City Press-Citizen]] |via=[[Newspapers.com]] |url-status=live}} {{Open access}}</ref> ''Titanic'' was the second film to receive eleven Academy Awards, after ''[[Ben-Hur (1959 film)|Ben-Hur]] (1959).''<ref>{{cite web|title='Titanic' vs. 'Ben-Hur'|work=[[The New York Times]]|date=March 27, 1998|url=https://www.nytimes.com/1998/03/27/opinion/l-titanic-vs-ben-hur-218022.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20160308064304/http://www.nytimes.com/1998/03/27/opinion/l-titanic-vs-ben-hur-218022.html|archive-date=March 8, 2016|url-status=live|access-date=March 8, 2016}}</ref> ''[[The Lord of the Rings: The Return of the King]]'' matched the record in 2004.<ref>{{cite news |last=Germain |first=David |url=https://www.newspapers.com/clip/108613871/rings-ties-record-with-its-11-oscars/ |title='Rings' ties record with its 11 Oscars |archive-url=https://web.archive.org/web/20220903173100/https://www.newspapers.com/clip/108613871/rings-ties-record-with-its-11-oscars/ |date=March 1, 2004 |access-date=September 3, 2022 |archive-date=September 3, 2022 |page=2 |work=The Associated Press |publisher=[[Corpus Christi Caller-Times]] |via=[[Newspapers.com]] |url-status=live}} {{Open access}}</ref> In 2017, ''[[La La Land]]'' would tie the record for having the most Academy Award nominations.<ref>{{Cite news |last=Lang |first=Brent |date=January 14, 2017 |title=Oscars: 'La La Land' Scores Record 14 Nominations |work=[[Variety (magazine)|Variety]] |url=https://variety.com/2017/film/awards/oscar-nominations-main-story-academy-awards-1201968118/ |access-date=August 28, 2022 |archive-date=August 29, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220829135017/https://variety.com/2017/film/awards/oscar-nominations-main-story-academy-awards-1201968118/ |url-status=live }}</ref> The number of nominations would be surpassed by ''[[Sinners (2025 film)|Sinners]]'' in 2026.<ref>{{cite web|url=https://consequence.net/2026/01/sinners-oscars-record-16-nominations/|title=Sinners Makes Oscars History with 16 Nominations, Beating an 86-Year-Old Record}}</ref> ''Titanic'' won the [[70th Academy Awards|1997]] [[Academy Award for Best Original Song]], as well as four [[Grammy Award]]s for [[Record of the Year]], [[Song of the Year]], [[Grammy Award for Best Song Written for Visual Media|Best Song Written Specifically for a Motion Picture or Television]], and [[Best Female Pop Vocal Performance]].<ref name="www.grammy.org">{{cite web|title=Past Winners Search – 1998 – 41st Annual Grammy Awards|publisher=The Recording Academy|access-date=February 10, 2014|url=http://www.grammy.com/nominees/search?year=1998|archive-date=November 25, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125060943/https://www.grammy.com/grammys/awards?year=1998|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=41st Annual GRAMMY Awards|url=http://www.grammy.com/awards/41st-annual-grammy-awards|publisher=The Recording Academy|access-date=February 11, 2014|archive-date=November 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109141332/https://www.grammy.com/grammys/awards/41st-annual-grammy-awards-1998|url-status=live}}</ref> The soundtrack became the best-selling primarily orchestral soundtrack of all time, spending sixteen weeks at number-one in the United States, and was certified diamond for over eleven million copies sold in the United States alone.<ref>{{cite web|url=http://riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH_RESULTS |archive-url=https://web.archive.org/web/20070626051113/http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH_RESULTS |archive-date=June 26, 2007 |title=Gold & Platinum – July&nbsp;28, 2009 |publisher=Recording Industry Association of America |access-date=July 28, 2009}}</ref> It was also the best-selling album of 1998 in the US.<ref>{{cite magazine |url=https://www.billboard.com/charts/year-end/1998/the-billboard-200 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080208083930/http://www.billboard.com/charts/year-end/1998/the-billboard-200 |archive-date=February 8, 2008 |magazine=Billboard |title=The Billboard 200: 1998}}</ref> "[[My Heart Will Go On]]" won the [[Grammy Award]]s for Best Song Written Specifically for a Motion Picture or for Television. ''Titanic'' also won various awards outside the United States, including the [[Awards of the Japanese Academy]] as the Best Foreign Film of the Year.<ref>{{cite web|url=https://mubi.com/awards-and-festivals/ajas?year=1998|title=Awards of the Japanese Academy 1998|access-date=April 10, 2021|publisher=[[MUBI]]|archive-date=April 11, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411013124/https://mubi.com/awards-and-festivals/ajas?year=1998|url-status=live}}</ref> It eventually won nearly ninety awards and had an additional forty-seven nominations from various award-giving bodies around the world. The book about the making of the film was at the top of ''The New York Times''{{'}} bestseller list for several weeks, "the first time that such a tie-in book had achieved this status".<ref name="www.media-awareness.ca" /> ''Titanic'' has appeared on the [[American Film Institute]]'s award-winning [[AFI 100 Years... series|100 Years{{nbsp}}... series]] six times. {| class="wikitable" |- style="background:#e0e0e0;" ! | AFI's 100 Years{{nbsp}}... 100 ! | Rank ! | Source ! | Notes |- style="background:#f9f9f9;" ! [[AFI's 100 Years...100 Thrills|Thrills]] ! 25 !<ref name="www.afi.com">{{cite web| title=AFI's 100 Years{{nbsp}}... 100 Thrills|publisher=American Film Institute|access-date=January 19, 2010|url=http://www.afi.com/Docs/tvevents/pdf/thrills100.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20121119133158/http://www.afi.com/Docs/tvevents/pdf/thrills100.pdf|archive-date=November 19, 2012}}</ref> | A list of the top 100 thrilling films in American cinema, compiled in 2001. |- style="background:#f9f9f9;" ! [[AFI's 100 Years...100 Passions|Passions]] ! 37 !<ref name="Www.afi.com">{{cite web| title=AFI's 100 Years{{nbsp}}... 100 Passions|publisher=American Film Institute|access-date=January 19, 2010|url=http://connect.afi.com/site/DocServer/passions100.pdf?docID=248|archive-url=https://web.archive.org/web/20110716072352/http://connect.afi.com/site/DocServer/passions100.pdf?docID=248|archive-date=July 16, 2011}}</ref> | A list of the top 100 love stories in American cinema, compiled in 2002. |- style="background:#f9f9f9;" ! [[AFI's 100 Years...100 Songs|Songs]] ! 14 !<ref name="WWw.afi.com">{{cite web|title=AFI's 100 Years{{nbsp}}... 100 Songs |publisher=American Film Institute |access-date=January 19, 2010 |url=http://connect.afi.com/site/DocServer/songs100.pdf?docID=244 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716072059/http://connect.afi.com/site/DocServer/songs100.pdf?docID=244 |archive-date=July 16, 2011 }}</ref> | A list of the top 100 songs in American cinema, compiled in 2004. ''Titanic'' ranked 14th for Céline Dion's "My Heart Will Go On". |- style="background:#f9f9f9;" ! [[Movie quotes]] ! 100 !<ref name="WWW.afi.com" /> | A list of the top 100 film quotations in American cinema, compiled in 2005. ''Titanic'' ranked 100th for Jack Dawson's yell of "''I'm the king of the world!''" |- style="background:#f9f9f9;" ! [[AFI's 100 Years...100 Movies (10th Anniversary Edition)|Movies]] ! 83 !<ref name="WWW.Afi.com">{{cite web|title=AFI's official PDF of the 1998 and 2007 rankings (registration required) |publisher=American Film Institute|access-date=January 19, 2010|url=http://connect.afi.com/site/DocServer/100Movies.pdf?docID=301|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721205639/http://connect.afi.com/site/DocServer/100Movies.pdf?docID=301|archive-date=July 21, 2011}}</ref> | A 2007 (10th anniversary) edition of 1997's list of the 100 best films of the past century. ''Titanic'' was not eligible when the original list was released. |- style="background:#f9f9f9;" ! [[AFI's 10 Top 10]] ! 6 !<ref name="WWW.AFi.com">{{cite web|title=AFI's Top Ten Epic|publisher=[[American Film Institute]]|access-date=January 19, 2010|url=http://connect.afi.com/site/DocServer/TOP10.pdf?docID=441|archive-url=https://web.archive.org/web/20110716071851/http://connect.afi.com/site/DocServer/TOP10.pdf?docID=441 |archive-date= July 16, 2011}}</ref> | The 2008 poll consisted of the top ten films in ten different genres. ''Titanic'' ranked as the sixth-best epic film. |} ==Legacy and re-releases== ===3D conversion<span class="anchor" id="3D re-release"></span>=== A 2012 3D re-release was created by [[Master recording|re-mastering]] the original to 4K resolution and [[2D to 3D conversion|post-converting]] to [[stereoscopic]] [[3D film|3D]] format. The ''Titanic'' 3D version took 60 weeks and $18&nbsp;million to produce, including the 4K restoration.<ref>{{cite news|title=Coming in 60 weeks: 'Titanic' in 3D version|url=http://timesofindia.indiatimes.com/world/us/Coming-in-60-weeks-Titanic-in-3D-version/articleshow/10537468.cms?referral=PM|access-date=March 27, 2012|newspaper=The Times of India|date=October 30, 2011|archive-date=May 8, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140508062013/http://timesofindia.indiatimes.com/world/us/Coming-in-60-weeks-Titanic-in-3D-version/articleshow/10537468.cms?referral=PM|url-status=live}}</ref> The 3D conversion was performed by Stereo D.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/interactive/2012/03/29/movies/titanic-3d-conversion.html | work=The New York Times | title=Inside the 3-D Conversion of 'Titanic' | date=March 30, 2012 | access-date=February 20, 2017 | archive-date=August 6, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170806140243/http://www.nytimes.com/interactive/2012/03/29/movies/titanic-3d-conversion.html | url-status=live }}</ref> Digital 2D and 2D [[IMAX]] versions were also struck from the new [[4K resolution|4K]] [[Master recording|master]] created in the process.<ref>{{cite web |last=Douglas |first=Edward |date=October 12, 2011 |title=A Preview of James Cameron's Titanic 3D Rerelease |publisher=[[ComingSoon.net]] ([[CraveOnline]]) |url=https://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=83123 |access-date=November 18, 2011 |archive-date=November 20, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111120090226/http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=83123 |url-status=live }}</ref> The only scene entirely redone for the re-release was Rose's view of the night sky at sea on the morning of April 15, 1912. The scene was replaced with an accurate view of the night-sky star pattern, including the [[Milky Way]], adjusted for the location in the North Atlantic Ocean in April 1912. The change was prompted by the astrophysicist [[Neil deGrasse Tyson]], who had criticized the unrealistic star pattern. He agreed to send Cameron a corrected view of the sky, which was the basis of the new scene.<ref name="DN">{{cite news |last=O'Neill |first=Ian |date=April 2, 2012 |title='Titanic' Accuracy Tightened by Neil deGrassee Tyson |work=[[Discovery News]] |url=http://news.discovery.com/space/astronomy/neil-degrasse-tyson-tightens-titanic-accuracy-120402.htm |access-date=December 19, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140430034527/http://news.discovery.com/space/astronomy/neil-degrasse-tyson-tightens-titanic-accuracy-120402.htm |archive-date=April 30, 2014 |accessdate=April 23, 2026 |archivedate=March 15, 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130315003421/http://news.discovery.com/space/astronomy/neil-degrasse-tyson-tightens-titanic-accuracy-120402.htm }}</ref> [[Image:ESO-VLT-Laser-phot-33a-07.jpg|left|thumb|An accurate view of the [[Milky Way]] was used to replace Rose's view of the moonless night sky at sea, as in this photo from [[Paranal Observatory]]. The view was adjusted to match the North Atlantic at 4:20&nbsp;am on April 15, 1912.]] The 3D version of ''Titanic'' premiered at the [[Royal Albert Hall]] in London on March 27, 2012, with James Cameron and Kate Winslet in attendance,<ref>{{cite news|title=Titanic: Kate Winslet and James Cameron at 3D premiere|url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-17526845|access-date=February 11, 2014|work=BBC News|date=March 28, 2012|archive-date=April 10, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140410160125/http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-17526845|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Kate Winslet, James Cameron at Titanic 3D premiere|url=https://news.yahoo.com/kate-winslet-james-cameron-titanic-3d-premiere-183110163.html|access-date=February 11, 2014|work=[[Yahoo! News]]|date=March 27, 2012|archive-date=March 2, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140302012851/http://news.yahoo.com/kate-winslet-james-cameron-titanic-3d-premiere-183110163.html|url-status=live}}</ref> and entered general release on April 4, 2012, six days before the centenary of ''Titanic'' embarking on her maiden voyage.<ref name="official site">{{cite web|title=Titanic Official Movie Site|publisher=Paramount Pictures|access-date=February 7, 2012|url=http://www.titanicmovie.com/|archive-url=https://web.archive.org/web/20120210233040/http://www.titanicmovie.com/|archive-date=February 10, 2012}}</ref><ref name="April 4">{{cite magazine |last=Semigran |first=Aly |date=February 8, 2012 |title='Titanic' in 3-D gets earlier release date |url=https://ew.com/article/2012/02/08/titanic-3d-release-date/ |url-status=deviated |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219050025/https://ew.com/article/2012/02/08/titanic-3d-release-date/ |archive-date=December 19, 2019 |access-date=December 18, 2019 |magazine=[[Entertainment Weekly]]}}</ref><ref>{{cite press release|url=http://www.paramount.com/news/press-releases/paramount-pictures-twentieth-century-fox-and-lightstorm-entertainment-to-set-sail-again-with-james-c|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721133852/http://www.paramount.com/news/press-releases/paramount-pictures-twentieth-century-fox-and-lightstorm-entertainment-to-set-sail-again-with-james-c|archive-date=July 21, 2011|title=Paramount Pictures, Twentieth Century Fox and Lightstorm Entertainment to Set Sail Again with James Cameron's Oscar-Winning "Titanic" with a Worldwide 3D Re-release on April 6, 2012|publisher=Paramount Pictures|date=May 19, 2011|access-date=May 19, 2011}}</ref> ''[[Rolling Stone]]'' film critic [[Peter Travers]] rated the reissue {{frac|3|1|2}} stars out of 4, explaining he found it "pretty damn dazzling". He said, "The 3D intensifies ''Titanic''. You are there. Caught up like never before in an intimate epic that earns its place in the movie time capsule."<ref>{{cite magazine|last=Travers|first=Peter|title=Movie Reviews – Titanic 3D|url=https://www.rollingstone.com/movies/reviews/titanic-3d-20120405|magazine=[[Rolling Stone]]|access-date=April 6, 2012|date=April 5, 2012|archive-date=February 14, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180214073515/https://www.rollingstone.com/movies/reviews/titanic-3d-20120405|url-status=live}}</ref> Writing for ''[[Entertainment Weekly]]'', [[Owen Gleiberman]] gave the film an A grade. He wrote, "For once, the visuals in a 3-D movie don't look darkened or distracting. They look sensationally crisp and alive."<ref>{{cite magazine|last=Gleiberman|first=Owen|title=Titanic 3D Review|url=https://ew.com/article/2012/04/12/titanic-3d/|magazine=[[Entertainment Weekly]]|access-date=April 6, 2012|date=April 4, 2012|archive-date=April 14, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150414203210/http://www.ew.com/article/2012/04/12/titanic-3d|url-status=live}}</ref> [[Richard Corliss]] of ''[[Time (magazine)|Time]]'', who was very critical in 1997, remained in the same mood: "I had pretty much the same reaction: fitfully awed, mostly water-logged." In regards to the 3D effects, he noted the "careful conversion to 3D lends volume and impact to certain moments{{nbsp}}... [but] in separating the foreground and background of each scene, the converters have carved the visual field into discrete, not organic, levels."<ref>{{cite magazine|last=Corliss|first=Richard|title=Titanic, TIME and Me|url=https://entertainment.time.com/2012/04/04/titanic-time-and-me/|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|access-date=April 6, 2012|date=April 4, 2012|archive-date=January 2, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140102191147/http://entertainment.time.com/2012/04/04/titanic-time-and-me/|url-status=live}}</ref> Ann Hornaday for ''[[The Washington Post]]'' found herself asking "whether the film's twin values of humanism and spectacle are enhanced by Cameron's 3-D conversion, and the answer to that is: They aren't." She added that the "3-D conversion creates distance where there should be intimacy, not to mention odd moments in framing and composition."<ref>{{cite news|last=Hornaday|first=Ann|title='Titanic 3-D' review |url=https://www.washingtonpost.com/goingoutguide/titanic-3d-movie-review/2012/04/05/gIQAfaezxS_story.html |newspaper=[[The Washington Post]]|access-date=April 6, 2012|date=April 4, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305202515/http://www.washingtonpost.com/gog/movies/titanic-3d,1208575.html|archive-date=March 5, 2016}}</ref> The film grossed an estimated $4.7&nbsp;million on the first day of its re-release in North America (including midnight preview showings) and went on to make $17.3&nbsp;million over the weekend, finishing in third place behind ''[[The Hunger Games (film)|The Hunger Games]]'' and ''[[American Reunion]]''.<ref>{{cite magazine|last=Young|first=John|title='Titanic 3D' leaves port with $4.4&nbsp;million on Wednesday, so was the 3-D conversion worth it?|date=April 5, 2012|magazine=[[Entertainment Weekly]]|url=https://ew.com/article/2012/04/05/titanic-3d-box-office-opening/|access-date=April 8, 2012|archive-date=October 22, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151022092534/http://www.ew.com/article/2012/04/05/titanic-3d-box-office-opening|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/news/?id=3412&p=.htm|title=Weekend Report: 'Hunger Games' Three-peats, Passes $300 Million Over Easter|first=Ray|last=Subers|date=April 8, 2012|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=April 17, 2012|archive-date=April 19, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120419040021/http://boxofficemojo.com/news/?id=3412&p=.htm|url-status=live}}</ref> Outside North America it earned $35.2&nbsp;million, finishing second,<ref>{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/news/?id=3414&p=.htm|title=Around-the-World Roundup: 'Titanic 3D' Can't Stop 'Wrath'|first=Ray|last=Subers|date=April 10, 2012|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=April 17, 2012|archive-date=April 14, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120414025947/http://www.boxofficemojo.com/news/?id=3414&p=.htm|url-status=live}}</ref> and it improved on its performance the following weekend by topping the box office with $98.9&nbsp;million.<ref name="second_weekend">{{cite web|title=Around-the-World Roundup: 'Titanic 3D' Opens to Record-Setting $67 Million in China|url=https://boxofficemojo.com/news/?id=3421&p=.htm|access-date=April 15, 2012|website=[[Box Office Mojo]]|date=April 16, 2012|archive-date=April 19, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120419012124/http://www.boxofficemojo.com/news/?id=3421&p=.htm|url-status=live}}</ref> China has proven to be its most successful territory, where it earned $11.6&nbsp;million on its opening day,<ref>{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/news/?id=3416&p=.htm|title='Titanic 3D' Has Huge Opening Day in China|first=Ray|last=Subers|date=April 10, 2012|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=April 17, 2012|archive-date=April 14, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120414025953/http://www.boxofficemojo.com/news/?id=3416&p=.htm|url-status=live}}</ref> going on to earn a record-breaking $67&nbsp;million in its opening week and taking more money in the process than it did in the entirety of its original theatrical run.<ref name="second_weekend" /> The reissue earned $343.4&nbsp;million worldwide, with $145&nbsp;million coming from China and $57.8&nbsp;million from Canada and the United States.<ref>{{cite web |title=Titanic 3D (2012) – International Box Office results |website=[[Box Office Mojo]] |url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?page=intl&id=titanic3d.htm |access-date=May 23, 2012 |archive-date=November 9, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141109084054/http://www.boxofficemojo.com/movies/?page=intl&id=titanic3d.htm |url-status=live }}</ref> With a worldwide box office of nearly $350&nbsp;million, the 3D re-release of ''Titanic'' remains the highest grossing re-released film of all time, ahead of ''[[The Lion King]]'', ''[[Star Wars (film)|Star Wars]]'', and ''Avatar''.<ref>{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/releasegroup/gr4211823109/|title=Titanic 2012 3D Release|website=Box Office Mojo|access-date=April 16, 2020|archive-date=April 11, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200411132731/https://www.boxofficemojo.com/releasegroup/gr4211823109/|url-status=live}}</ref> The 3D conversion of the film was also released in the [[4DX]] format in selected international territories, which allows the audience to experience the film's environment using motion, wind, fog, lighting, and scent-based special effects.<ref>{{cite news|last=Gilchrist|first=Todd|title='Titanic' Fans Get to Go Down with the Ship in '4DX' – The Hollywood Reporter|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/titanic-3d-4dx-hunger-games-james-cameron-308391|access-date=October 28, 2013|newspaper=The Hollywood Reporter|date=April 4, 2012|archive-date=August 2, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200802090101/https://www.hollywoodreporter.com/news/titanic-3d-4dx-hunger-games-james-cameron-308391|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last=Keegan|first=Rebecca|title='Titanic 4DX': Foreign audiences to smell, feel ship's sinking.|url=http://latimesblogs.latimes.com/movies/2012/04/titanic-4dx-foreign-audiences-to-experience-sinking-in-five-senses.html|access-date=October 28, 2013|newspaper=Los Angeles Times|date=April 4, 2012|archive-date=January 19, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140119075408/http://latimesblogs.latimes.com/movies/2012/04/titanic-4dx-foreign-audiences-to-experience-sinking-in-five-senses.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite press release|title=TITANIC to be Re-released in 4DX™|url=http://www.prnewswire.com/news-releases/titanic-to-be-re-released-in-4dx-145899195.html|access-date=October 28, 2013|agency=PR Newswire|date=April 3, 2012|archive-date=October 29, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029195706/http://www.prnewswire.com/news-releases/titanic-to-be-re-released-in-4dx-145899195.html|url-status=live}}</ref> ===20th anniversary=== For the 20th anniversary of the film, ''Titanic'' was re-released in cinemas in [[Dolby Vision]] (in both 2D and 3D) for one week beginning December 1, 2017.<ref>{{cite news|last=Evans|first=Greg|title=James Cameron's 'Titanic' Floats Again in 2D & 3D December Rerelease|url=https://deadline.com/2017/11/james-cameron-titanic-rerelease-2d-3d-dolby-1202208882/|website=[[Deadline Hollywood]]|access-date=November 18, 2017|date=November 15, 2017|archive-date=November 15, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171115220452/https://deadline.com/2017/11/james-cameron-titanic-rerelease-2d-3d-dolby-1202208882/|url-status=live}}</ref> ===25th anniversary=== ''Titanic'' was re-released in theaters by Paramount domestically and [[Walt Disney Studios Motion Pictures]] (through the [[20th Century Studios]] and [[Buena Vista International]] labels) internationally on February 10, 2023, in a remastered 3D [[4K resolution|4K HDR]] render, with [[high frame rate]], as part of the film's 25th anniversary. For this version, the international prints update 20th Century's logo with the studio's current name, as a result of [[Disney]]'s [[Acquisition of 21st Century Fox by Disney|2019 acquisition of the studio]].<ref>{{cite web|last=Tartaglione|first=Nancy|url=https://deadline.com/2022/06/titanic-rerelease-date-remastered-version-james-cameron-1235050212/|title='Titanic': Remastered Version Set For Theatrical Release In Time For Valentine's Day 2023|work=Deadline Hollywood|date=June 22, 2022|access-date=June 23, 2022|archive-date=June 23, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220623002938/https://deadline.com/2022/06/titanic-rerelease-date-remastered-version-james-cameron-1235050212/|url-status=live}}</ref> ===''Titanic Live''=== ''Titanic Live'' was a live performance of Horner's original score by a 130-piece orchestra, choir and Celtic musicians, accompanying a showing of the film.<ref>{{cite web|url=http://www.titanic-live.com/titanic-live-the-event/|title=Titanic Live – The Event|website=Titanic Live|access-date=December 22, 2016|archive-date=December 18, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161218210146/http://www.titanic-live.com/titanic-live-the-event/|url-status=live}}</ref>{{primary source inline|date=June 2023}} In April 2015, ''Titanic Live'' premiered at the [[Royal Albert Hall]], London, where the 2012 3D re-release had premiered.<ref>{{cite web|url=http://www.entertainment-focus.com/film-section/film-news/titanic-live-sets-sail-for-the-royal-albert-hall/|title=Titanic Live sets sail for the Royal Albert Hall|last1=Palmer|first1=Jason|date=July 12, 2016|website=Entertainment Focus|access-date=December 22, 2016|archive-date=November 16, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116064843/https://www.entertainment-focus.com/film-section/film-news/titanic-live-sets-sail-for-the-royal-albert-hall/|url-status=live}}</ref> ==Representation in other media== * In 1998, an official tie-in [[computer game]] was released, titled ''James Cameron's Titanic Explorer''.<ref>{{cite web|url=https://ew.com/article/1998/12/11/james-camerons-titanic-explorer/|title=James Cameron's Titanic Explorer|author=Lisa Schwarzbaum|work=GeekyHobbies|date=December 11, 1998|access-date=May 1, 2023|archive-date=May 1, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230501075255/https://ew.com/article/1998/12/11/james-camerons-titanic-explorer/|url-status=live}}</ref> The educational game covered the history of the vessel's construction, maiden voyage and sinking, as well as the discovery and exploration of the wreck. The game included deleted footage from the film and extensive [[360-degree video]] footage of the film's sets.<ref>{{cite web|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/tech/99/04/circuits/articles/08libe-came.html|title=James Cameron's Titanic Explorer|work=The New York Times|date=April 8, 1999|access-date=May 1, 2023|archive-date=May 1, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230501075255/https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/tech/99/04/circuits/articles/08libe-came.html|url-status=live}}</ref> * In 2020, a [[board game]] based on the film, titled ''Titanic: The Game'', was released by Spin Master Games.<ref>{{cite web|url=https://www.geekyhobbies.com/titanic-2020-board-game-review-and-rules/|title=Titanic (2020) Board Game|author=Eric Mortensen|work=GeekyHobbies|date=May 3, 2021|access-date=August 7, 2021|archive-date=August 7, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210807203234/https://www.geekyhobbies.com/titanic-2020-board-game-review-and-rules/|url-status=live}}</ref> * Scenes from ''Titanic'' have been the basis for multiple [[Internet meme]]s, including one called "It's been 84 years", which features a screenshot or [[GIF]] of a [[close-up]] of modern-day, elderly Rose and is used to "express impatience with the pace of things".<ref>{{cite news |last1=Holtermann |first1=Callie |title=The Unsinkable Memes of ''Titanic'' |url=https://www.nytimes.com/2022/12/19/style/titanic-memes-1997-anniversary.html |access-date=November 6, 2024 |work=[[The New York Times]] |date=December 19, 2022 |archive-date=November 22, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241122222211/https://www.nytimes.com/2022/12/19/style/titanic-memes-1997-anniversary.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last1=Leopold |first1=Jason |title=Why It Feels Like "84 Years" When Agencies Respond to FOIA Requests |url=https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2024-07-26/foia-docs-reveal-long-awaited-details-on-michael-flynn-mike-pompeo-guantanamo |website=[[Bloomberg News]] |access-date=November 6, 2024 |date=July 26, 2024}}</ref><ref>{{cite news |last1=Zwerneman |first1=Brent |title=25 years since last football title, Aggies look to another new coach for return to prominence |url=https://www.houstonchronicle.com/texas-sports-nation/college/article/texas-aggies-last-conference-title-1998-big-12-18535244.php |access-date=November 6, 2024 |work=[[Houston Chronicle]] |date=December 5, 2023 |quote=An Internet meme has made the rounds this fall among Texas A&M fans (and others) of the elderly Rose in the movie 'Titanic' recalling to relative youngsters hanging on her every word, 'It's been 84 years ...'. |archive-date=August 11, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250811092748/https://www.houstonchronicle.com/texas-sports-nation/college/article/texas-aggies-last-conference-title-1998-big-12-18535244.php |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last1=Butler |first1=Bethonie |title=After 20 years, these 8 ''Titanic'' moments still won't die. Unlike Jack. |url=https://www.washingtonpost.com/lifestyle/style/after-20-years-these-8-titanic-moments-still-wont-die-unlike-jack/2017/11/20/57855ec8-ca16-11e7-b0cf-7689a9f2d84e_story.html |access-date=November 6, 2024 |newspaper=[[The Washington Post]] |date=November 21, 2017}}</ref> * In 2017, a [[parody]] [[jukebox musical]] based on the film called "[[Titanique]]" premiered in Los Angeles, written by [[Marla Mindelle]], Tye Blue and Constantine Rousouli, and featured the songs of [[Celine Dion]] (who sang the [[My Heart Will Go On|film's theme song]]). The musical later transferred [[Off-Broadway]] in 2018 and later transferred to [[Broadway theatre|Broadway]] in 2026. A [[West End theatre|West End]] production opened in 2024.<ref>{{Cite news |last=Bahr |first=Sarah |date=2022-12-28 |title=A ‘Titanic’ Parody Show That Draws Fans Near, Far, Wherever They Are |url=https://www.nytimes.com/2022/12/28/theater/titanique-titanic-parody-show.html |access-date=2026-04-13 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> ==پڻ ڏسو == * [[بغداد جو چور (1924 فلم)|بغداد جو چور]] * [[جومانجي: جنگل ۾ ڀليڪار]] * [[حيرت انگيز عورت (2017 فلم)|حيرت انگيز عورت]] * [[دي گاڊ فادر]] * [[ريو (2011 فلم)]] * [[شريڪ (فلم)]] * [[مڊگاسڪر (فلم)]] ==نوٽس== {{reflist|group=Note}} ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ مطالعي لاء == {{refbegin}} * {{cite book |last=Ballard |first=Robert |year=1987 |title=The Discovery of the Titanic |publisher=Grand Central Publishing |location=Canada |isbn=978-0-446-67174-3 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/discoveryoftitan00ball }} * {{cite book |last=Cameron |first=Stephen |title=Titanic: Belfast's Own |url=https://archive.org/details/titanicbelfastso0000came |year=1998 |publisher=Wolfhound Press |location=Ireland |isbn=978-0-86327-685-9}} * {{cite book |last=Frakes |first=Randall |title=Titanic: James Cameron's Illustrated Screenplay |url=https://archive.org/details/titanicjamescame0000came |year=1998 |publisher=Harper |location=New York |isbn=978-0-06-095307-2}} * {{cite book |last=Lubin |first=David M. |year=1999 |title=Titanic |url=https://archive.org/details/titanic0000lubi |series=BFI Modern Classics |publisher=BFI Publishing |location=London |isbn=978-0-85170-760-0}} * {{cite book |last=Lynch |first=Donald |year=1992 |title=Titanic: An Illustrated History |publisher=Madison Press Books |location=New York |isbn=978-0-7868-6401-0}} * {{cite book |last=Majoor |first=Mireille |author2=James Cameron |title=Titanic: Ghosts of the Abyss |url=https://archive.org/details/titanicghostsofa00_0 |url-access=registration |year=2003 |publisher=Scholastic |location=New York |isbn=978-1-895892-31-4 }} * {{cite book |last1=Marsh |first1=Ed W. |last2=Kirkland |first2=Douglas |url=https://archive.org/details/jamescameronstit0000mars |title=James Cameron's Titanic |publisher=Boxtree |year=1998 |location=London |oclc=43745407 |url-access=registration |isbn=978-0-7522-2404-6 }} * {{cite book |last=Molony |first=Senan |title=Titanic: A Primary Source History |url=https://archive.org/details/titanicprimaryso0000molo |year=2005 |publisher=Gareth Stevens |location=Canada |isbn=978-0-8368-5980-5}} * {{cite book |last=Parisi |first=Paula |title=Titanic and the Making of James Cameron |url=https://books.google.com/books?id=7A9ws0inw4YC&pg=PP1 |year=1998 |publisher=Orion |location=London |isbn=978-0-7528-1799-6 |access-date=October 29, 2020 |archive-date=September 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230920145057/https://books.google.com/books?id=7A9ws0inw4YC&pg=PP1 |url-status=live }} * {{cite book |editor1-last=Sandler |editor1-first=Kevin S. |editor2-first=Gaylyn |editor2-last=Studlar |title=Titanic: Anatomy of a Blockbuster |publisher=Rutgers University Press |year=1999 |location=Piscataway, NJ |isbn=978-0-8135-2669-0 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/titanicanatomyof0000unse }} {{refend}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category|Titanic (1997 film)}} {{wikiquote}} * {{Official website|https://www.paramountpictures.com/movies/titanic}} * {{IMDb title|id=0120338|title=Titanic}} * [https://web.archive.org/web/20201201044247/https://www.the-numbers.com/movie/Titanic-(1997)#tab=summary ''Titanic''] at [[The Numbers (website)|The Numbers]] * [https://www.imsdb.com/scripts/Titanic.html Screenplay of ''Titanic''] at The Internet Movie Script Database * [https://www.paramountmovies.com/movies/titanic Paramount Movies - ''Titanic''] * {{YouTube|id=WOoVjzjGKSg|title=YouTube video detailing model construction}} {{Portal bar|Film|United States|1990s}} {{Authority control|state=expanded}} {{DEFAULTSORT:Titanic (1997 Film)}} [[زمرو:ٽائيٽينڪ (1997 فلم)]] [[زمرو:فلمون]] [[زمرو:آمريڪي فلمون]] [[زمرو:رومانوي فلمون]] [[زمرو:ايڊونچر فلمون]] [[زمرو:انگريزي ٻولي جون فلمون]] [[زمرو:1997ع جون فلمون]] [[زمرو:1997ع آمريڪي فلمون]] [[زمرو:انگريزي ٻولي جون فلمون]] [[زمرو:آمريڪي ايڊونچر فلمون]] [[زمرو:آمريڪي رومانوي فلمون]] [[زمرو:آمريڪي تاريخي رومانوي فلمون]] [[زمرو:انگريزي ٻولي جي ايڊونچر فلمون]] [[زمرو:انگريزي ٻولي جي رومانوي فلمون]] [[زمرو:حقيقي واقعن تي ٻڌل فلمون]] [[زمرو:آر ايم ايس ٽائيٽينڪ بابت فلمون]] [[زمرو:ٽوينٽيٿ سينچري فاڪس جو فلمون]] [[زمرو:آمريڪي آفت جون فلمون]] [[زمرو:مهاجر فلمون]] [[زمرو:آمريڪي IMAX فلمون]] [[زمرو:آمريڪي غير لڪير داستاني فلمون]] [[زمرو:آمريڪي بقا فلمون]] [[زمرو:بهترين ڊراما تصوير گولڊن گلوب فاتح]] [[زمرو:بهترين تصوير اڪيڊمي ايوارڊ فاتح]] [[زمرو:فنڪارن بابت فلمون]] [[زمرو:انٽر ڪلاس رومانس بابت فلمون]] [[زمرو:ماءُ ۽ ڌيءَ جي رشتن بابت فلمون]] [[زمرو:سماجي طبقي بابت فلمون]] [[زمرو:سامونڊي حادثن يا واقعن کان بچيل ماڻهن بابت فلمون]] [[زمرو:جيمس ڪيمرون پاران هدايت ڪيل فلمون]] [[زمرو:جيمس ڪيمرون پاران تيار ڪيل فلمون]] [[زمرو:جون لينڊو پاران تيار ڪيل فلمون]] [[زمرو:جيمس هورنر پاران ٺاهيل فلمون]] [[زمرو:1912 ۾ ٺهيل فلمون]] [[زمرو:1996 ۾ ٺهيل فلمون]] [[زمرو:نيو فائونڊ لينڊ ۽ ليبراڊور ۾ ٺهيل فلمون]] [[زمرو:ائٽلانٽڪ سمنڊ ۾ ٺهيل فلمون]] [[زمرو:جهازن تي ٺهيل فلمون]] [[زمرو:ميڪسيڪو ۾ ٺهيل فلمون]] [[زمرو:نووا اسڪوٽيا ۾ ٺهيل فلمون]] [[زمرو:وانڪوور ۾ ٺهيل فلمون]] [[زمرو:تاريخي فلمون]] [[زمرو:پيراماؤنٽ پڪچرز]] [[زمرو:پيراماؤنٽ پڪچرز جون فلمون]] [[زمرو:حقيقي واقعن تي ٻڌل رومانوي فلمون]] [[زمرو:رومانوي فلمون]] [[زمرو:سامونڊي سفر تي فلمون]] [[زمرو:عالمي رڪارڊ رکندڙ فلمون]] [[زمرو:1990ع جي ڏهاڪي جون رزميه فلمون]] lsvgabp6iecjefxjjq2fltwv458tvmu 0 96183 414842 409725 2026-09-25T23:50:29Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414842 wikitext text/x-wiki [[File:African_countries_by_HDI_(2020).svg|thumb|260x260 عڪسلون|2020 ۾ [[هيومن ڊويلپمنٽ انڊيڪس|انساني ترقي جي انڊيڪس]] جي لحاظ کان آفريقي ڪائونٽين جو نقشو: {| style="background:transparent;" width="100%" | |- | {{Col-begin}} {{Col-break}} {{legend|#003C00|≥ 0.900}} {{legend|#007F00|0.850–0.899}} {{legend|#00C400|0.800–0.849}} {{Col-break}} {{legend|#00F900|0.750–0.799}} {{legend|#D3FF00|0.700–0.749}} {{legend|#FF0|0.650–0.699}} {{legend|#FFD215|0.600–0.649}} {{Col-break}} {{legend|#FFA83C|0.550–0.599}} {{legend|#FF852F|0.500–0.549}} {{legend|#FF5B00|0.450–0.499}} {{legend|#F00|0.400–0.449}} {{legend|#A70000|≤ 0.399}} {{legend|#D9D9D9|Data unavailable}} {{Col-end}} |} ]] گذريل صديءَ دوران '''[[آفريڪا]] جي آبادي''' تيزي سان وڌي آهي ۽ نتيجي طور نوجوانن جي وڏي تعداد ۾ اضافو ٿيو آهي، جن کي ڪجهه آفريقي ملڪن ۾ <small>'''50'''</small> سالن کان گهٽ عمر جي اميد سان وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو آهي. سال <small>2017</small>ع تائين ڪل آبادي هڪ ارب <small>'''25'''</small> ڪروڙ کان وڌيڪ آهي، جن جي واڌ جي شرح <small>'''2.5'''</small> سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو آفريقي ملڪ [[نائيجيريا]] آهي جن جي آبادي سال <small>2017</small>ع تائين 19 ڪروڙ 10 لک هي ۽ واڌ جي شرح 2.6 سيڪڙو آهي. <ref name="UN2017">{{حوالو ويب|quote=2017-11-29}}</ref> '''آبادي''': هڪ ارب 25 ڪروڙ 60 لک (2017) جو اندازو '''آبادي جي کثافت''': هڪ في چورس ڪلوميٽر '''آبادي ۾ واڌ''': %2.5 في سال ==آبادي ۾ واڌ== [[File:Population growth rate world 2013.svg|thumb|300px|گھڻن آفريقي ملڪن ۾ سالياني آبادي جي واڌ جي شرح %2 کان مٿي آهي.]] {{see|آبادي جي لحاظ کان آفريڪي ملڪن جي فهرست}} سال <small>2016</small> تائين آفريڪا جي ڪل آبادي جو اندازو <small>1.225</small> بلين آهي جيڪا دنيا جي آبادي جو %<small>17</small> نمائندگي ڪري ٿي. گڏيل قومن جي اندازن مطابق آفريڪا جي آبادي <small>2050</small> تائين <small>2.5</small> بلين (دنيا جي ڪل آبادي جو تقريبن %<small>26</small>) ۽ <small>2100</small> تائين تقريبن <small>4.5</small> بلين (دنيا جي ڪل آبادي جو تقريبن %<small>40</small>) تائين پهچي سگهي ٿي.<ref name="billion">{{Cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8366591.stm |title=Africa population tops a billion |publisher=[[BBC]] |date=18 November 2009}}[https://www.un.org/esa/population/publications/WPP2004/2004Highlights_finalrevised.pdf "World Population Prospects: The 2004 Revision"] [[United Nations]] (Department of Economic and Social Affairs, population division)</ref> آفريڪا جي آبادي پهريون ڀيرو <small>2009</small> ۾ هڪ ارب کان وڌي وئي. 27 سالن جي ٻيڻي وقت سان (واڌ جي شرح 2.6٪ في سال). <ref name="billion" /> آبادي جي واڌ تقريبن ساڳئي رفتار سان جاري رهي آهي ۽ ڪل آبادي <small>2038</small> تائين 2 ارب کان وڌي وڃڻ جي اميد آهي (29 سال ٻيڻي وقت، %2.4 في سال). 20 صدي جي وچ کان وٺي آبادي جي بي قابو واڌ جو سبب, بغير زرخيزي جي شرح ۾ ساڳئي گهٽتائي جي (مانع حمل جي تمام محدود استعمال جي ڪري), ٻارن جي موت جي شرح ۾ گهٽتائي ۽ عمر جي توقع ۾ عام واڌ آهي. آبادي جي بي قابو واڌ انفراسٽرڪچر جي ترقي کي ختم ڪرڻ ۽ معاشي ترقي کي خراب ڪرڻ جو خطرو آهي.<ref>Eliya Zulu, [https://www.newscientist.com/article/dn21745-how-to-defuse-sub-saharan-africas-population-bomb/ "How to defuse sub-Saharan Africa’s population bomb"], ''New Scientist'', 26 April 2012. Jeffrey Gutman and Nirav Patel, [https://www.brookings.edu/blog/africa-in-focus/2018/01/26/foresight-africa-viewpoint-urban-africa-avoiding-the-perfect-storm/ "Urban Africa: Avoiding the perfect storm"], ''Foresight Africa'', 26 January 2018.</ref> ڪينيا ۽ زامبيا واڌ جي شرح کي روڪڻ جي ڪوشش ۾ خانداني منصوبابندي کي فروغ ڏيڻ لاءِ پروگرامن تي عمل ڪري رهيا آهن.<ref>Joseph J Bish, [https://www.theguardian.com/global-development-professionals-network/2016/jan/11/population-growth-in-africa-grasping-the-scale-of-the-challenge "Population growth in Africa: grasping the scale of the challenge"], ''The Guardian'', 11 January 2016. "African fertility has not fallen as expected. Precipitous declines in fertility in Asia and Latin America, from five children per woman in the 1970s to around 2.5 today, led many to believe Africa would follow a similar course. [...] Unfortunately, since the early 1990s, family planning programmes in Africa have not had the same attention [as in other parts of the world], resulting in slow, sometimes negligible, fertility declines. In a handful of countries, previous declines have stalled altogether and are reversing. [...] A few heroic efforts, such as Family Planning 2020, are attempting to stimulate family planning programmes across the continent, and there are some signs of success. Recent figures from Kenya and Zambia show substantial strengthening of contraceptive use among married women. In Kenya, 58% of married women now use modern contraception, and in Zambia this measure has risen from 33% to 45% in the last three years. In both cases, the catalysts for improvements were government commitment and commensurate budget financing. The virtuous circle may not be completely out of reach, but many more African governments must make haste and make substantial investments in contraceptive information and access for their people."</ref> آفريڪا ۾ آبادي جي انتهائي واڌ اوڀر آفريڪا، وچ آفريڪا ۽ اولهه آفريڪا جي ڪري آهي. جيڪي علائقا 21 صدي دوران انهن جي آبادي کي پنجين کان وڌيڪ ڪرڻ جو امڪان آهي, انهن مان سڀ کان وڌيڪ (آبادي ۾ اندازي مطابق %680 واڌ سان) وچ آفريڪا آهي. 2000 ۾ 100 ملين کان گهٽ کان 2100 ۾ 750 ملين کان وڌيڪ (هن انگ جو اڌ کان وڌيڪ ڪانگو جي جمهوري جمهوريه پاران هلائي وئي آهي) 2000 ۾ 47 ملين کان 2100 ۾ 379 ملين تائين وڌڻ جو امڪان آهي. ڏکڻ آفريڪا ۽ اتر آفريڪا ۾ آبادي جي متوقع واڌ گهٽ آهي, جن جي توقع آهي ته ساڳئي عرصي دوران انهن جي آبادي کي ترتيب وار ٻيڻو ۽ ٽي ڀيرا نه ڪيو ويندو. [[File:Expectancy of life.svg|thumb|400px| {| width=100% |- | valign=top | {{legend|#0000CD|>80}} {{legend|#4169E1|77.5–80}} {{legend|#00BFFF|75–77.5}} {{legend|#3CB371|72.5–75}} {{legend|#32CD32|70–72.5}} | valign=top | {{legend|#ADFF2F|67.5–70}} {{legend|#FFFF00|65–67.5}} {{legend|#FFD700|60–65}} {{legend|#FF8C00|55–60}} {{legend|#FF4500|50–55}} |} <small>2015</small> <small>۾ علائقي جي لحاظ کان زندگي جي اميد</small><ref>{{cite web |title=World Health Statistics 2016: Monitoring health for the SDGs Annex B: tables of health statistics by country, WHO region and globally |publisher=World Health Organization |url=http://www.who.int/gho/publications/world_health_statistics/2016/EN_WHS2016_AnnexB.pdf |date=2016 |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web|url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2015_Volume-I_Comprehensive-Tables.pdf |title=United Nations World Population Prospects: 2015 revision |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs |date=29 July 2015 |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indexmundi.com/falkland_islands_(islas_malvinas)/life_expectancy_at_birth.html |title=Falkland Islands (Islas Malvinas) Life expectancy at birth |work=Index Mundi |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160711222147/http://www.indexmundi.com/greenland/life_expectancy_at_birth.html |archive-date=2016-07-11 |url=http://www.indexmundi.com/greenland/life_expectancy_at_birth.html |title=Greenland Life expectancy at birth |work=Index Mundi |access-date=2018-08-03}}</ref>]] علائقي جي لحاظ کان آبادي جو اندازو (اربن ۾): {|class="wikitable" |- | علائقي|| سال*2000 || سال 2050 || سال 2100 |- | [[اوڀر آفريڪا]]|| 0.26|| 0.89 <small>(+242%) +2.5% في سال)</small>|| 1.58 <small>(+507%) +1.8% في سال)</small> |- | [[وچ آفريڪا]]|| 0.096|| 0.38 <small>(+300%) +2.8% في سال)</small>|| 0.75 <small>(+680%) +2.1% في سال)</small> |- | [[اتر آفريڪا]]|| 0.17|| 0.36 <small>(+112%) +1.5% في سال)</small>|| 0.47 <small>(+176%) +1.0%في سال)</small> |- | [[ڏاکڻي آفريڪا]]|| 0.052 || 0.086 <small>(+65%) +1.0% في سال)</small>|| 0.092 <small>(+77%) +0.6% في سال)</small> |- | [[اولهه آفريڪا]]|| 0.24 || 0.81 <small>(+238%) +2.5% في سال)</small>|| 1.58 <small>(+558%) +1.9% في سال)</small> |- | '''[[آفريڪا]]''' || 0.82 || 2.53 <small>(+209%) +2.3% في سال)</small>|| 4.47 <small>(+454%) +1.7% في سال)</small> |- | '''دنيا'''|| 6.15 || 9.77 <small>(+60%) +0.9% في سال)</small>|| 11.18 <small>(+82%) +0.6% في سال)</small> |} ==صحت== [[Image:Infantmortalityrate.jpg|thumb|300px|دنيا جو نقشو جيڪو 2006 ۾ هر 1000 پيدائشن ۾ ٻارن جي موت جي شرح کي ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{Cite book|title=The world factbook 2006|url=https://archive.org/details/worldfactbook2000000unse_l1f2|date=2006|publisher=Potomac|others=United States Central Intelligence Agency|isbn=1574889974|location=Dulles, Va.|oclc=64964412}}</ref>]]{{Further|آفريڪا ۾ ايڇ آءِ وي/ايڊز}} ===سب-صحارا آفريڪا ۾ صحت جي سار سنڀال جي ترقي جي تاريخ=== سيپٽمبر <small>1987</small> ۾ يونيسيف ۽ ورلڊ هيلٿ آرگنائيزيشن (<small>WHO</small>) علائقائي ڪميٽي "بماڪو انيشيئيٽو" جيڪو <small>1980</small> جي ڏهاڪي دوران علائقي ۾ ٿيندڙ مالي مسئلن جي جواب ۽ منشيات جي فنڊ کي گردش ڪرڻ ۾ ڪميونٽي جي شموليت ذريعي اهم دوائن تائين رسائي وڌائڻ جي مقصد سان چارٽر ڪيو ويو, جي شروعات جو اعلان ڪيو.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Hanson |first1=Kara |last2=McPake|first2=Barbara|date=1993|title=The Bamako Initiative: where is it going |url=http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.878.4969&rep=rep1&type=pdf|journal=Health Policy and Planning|publisher=Oxford University Press|volume=8|issue=3 |pages=267–274|doi=10.1093/heapol/8.3.247-a |citeseerx=10.1.1.878.4969 |via=Google Scholar}}</ref> <ref name=":1">{{Cite journal|last=Ridde|first=Valéry|date=2011|title=Is the Bamako Initiative Still Relevant for West African Health Systems?|url=http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf|journal=International Journal of Health Services|publisher=Baywood Publishing Co.|volume=41|issue=1|pages=175–184|doi=10.2190/HS.41.1.l|pmid=21319728|via=Google Scholar|archive-date=17 April 2018|access-date=16 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180417022845/http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180417022845/http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf |date=17 April 2018 }}</ref> <small>1987</small> جي بماڪو انيشيئيٽو ڪانفرنس (<small>WHO</small> پاران منظم) [[مالي]] جي گاديءَ واري هنڌ [[بماڪو]] ۾ منعقد ڪئي وئي. ۽ سب سهارا آفريڪا جي صحت جي پاليسي کي نئين شڪل ڏيڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{Cite web |url= http://www.eldis.org/healthsystems/userfees/background.htm |title= Health Systems Resource Guide: user fees|date=2006-11-28|archive-url= https://web.archive.org/web/20061128203803/http://www.eldis.org/healthsystems/userfees/background.htm|access-date=2018-05-10|archive-date= 28 November 2006}}</ref> اجلاس ۾ آفريقي صحت جي وزيرن شرڪت ڪئي. جن بنيادي صحت جي سار سنڀال جي بحالي ذريعي صحت جي سار سنڀال جي رسائي کي بهتر بڻائڻ جي وڪالت ڪئي.<ref name=":1" /> نئين حڪمت عملي ڪميونٽي تي ٻڌل صحت جي سار سنڀال جي سڌاري ذريعي رسائي ۽ نتيجي ۾ خدمتن جي وڌيڪ موثر ۽ منصفانه فراهمي کي خاص طور تي وڌايو. علائقي اندر عوامي صحت برادري شروعات جي جواب ۾ مسئلا اٿاريا جن ۾: برابري، رسائي، سستي، انضمام جا مسئلا, دوائن، انتظام، انحصار، رسد مسئلا شامل آهن ۽ استحڪام کي نسبتي اهميت ڏني وئي. انهن تنقيدن جي نتيجي ۾ شروعات بعد ۾ صحت جي خدمتن جي رسائي ۾ واڌ کي حل ڪرڻ لاءِ صحت جي خدمتن جي معيار کي وڌائڻ ۽ صحت جي نظام جي انتظام جي مجموعي بهتري تبديل ٿي وئي. صحت جي سار سنڀال جي سڀني شعبن تائين هڪ جامع حڪمت عملي کي وڌايو ويو. بعد ۾ صحت جي سار سنڀال جي اشارن ۾ بهتري ۽ صحت جي سار سنڀال جي ڪارڪردگي ۽ قيمت ۾ بهتري سان هڪ جامع حڪمت عملي کي وڌايو ويو.<ref>{{Cite journal |last1=Knippenberg |first1=R. |last2=Alihonou |first2=E. |last3=Soucat |first3=A. |last4=Oyegbite |first4=K. |last5=Calivis |first5=M. |last6=Hopwood|first6=I.|last7=Niimi|first7=R.|last8=Diallo|first8=M. P. |last9=Conde|first9=M.|date=June 1997|title=Implementation of the Bamako Initiative: strategies in Benin and Guinea|journal=The International Journal of Health Planning and Management|volume=12 Suppl 1|pages=S29–47 |doi=10.1002/(SICI)1099-1751(199706)12:1+3.0.CO;2-U|doi-broken-date=16 October 2025 |issn=0749-6753|pmid=10173105}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |url= http://www.medicusmundi.ch/mms/services/bulletin/bulletin200201/kap01/07kuechler.html |title=Medicus Mundi Switzerland - Manageable Bamako Initiative schemes|date=2007-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071008211344/http://www.medicusmundi.ch/mms/services/bulletin/bulletin200201/kap01/07kuechler.html |access-date=2018-05-10 |archive-date=8 October 2007 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" !مدت !زندگي جي توقع سالن ۾ |- |1950–1955 |37.46 |- |1955–1960 |{{increase}} 39.95 |- |1960–1965 |{{increase}} 42.32 |- |1965–1970 |{{increase}} 44.42 |- |1970–1975 |{{increase}} 46.51 |- |1975–1980 |{{increase}} 48.66 |- |1980–1985 |{{increase}} 50.45 |- |1985–1990 |{{increase}} 51.72 |- |1990–1995 |{{decrease}} 51.71 |- |1995–2000 |{{increase}} 52.33 |- |2000–2005 |{{increase}} 53.67 |- |2005–2010 |{{increase}} 56.97 |- |2010–2015 |{{increase}} 60.23 |} ذريعو: عالمي آبادي جا امڪان<ref>{{Cite web |url= https://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/|title=World Population Prospects - Population Division - United Nations |website=esa.un.org|access-date=2018-08-26}}</ref> ===صحت جا وڏا چئلينج=== ٻين عالمي علائقن جي مقابلي ۾ سب سهارا آفريقي علائقي ۾ متعدي ۽ دائمي بيمارين جي غير متناسب شرح آهي. <ref name=":2">{{Cite journal |last1=Dalal |first1=Shona |last2=Beunza |first2=Juan Jose |last3=Volmink |first3=Jimmy |last4=Adebamowo |first4=Clement |last5=Bajunirwe |first5=Francis |last6=Njelekela|first6=Marina|last7=Mozaffarian |first7=Dariush |last8=Fawzi |first8=Wafaie |last9=Willett|first9=Walter|date=2011-08-01|title=Non-communicable diseases in sub-Saharan Africa: what we know now|url=https://academic.oup.com/ije/article/40/4/885/682926|journal=International Journal of Epidemiology|language=en|volume=40|issue=4|pages=885–901|doi=10.1093/ije/dyr050|pmid=21527446 |issn=0300-5771}}</ref> ====ذیابيطس==== ٽائپ 2 ذیابيطس خطي ۾ هڪ وبا جي طور تي برقرار آهي جيڪا سب سهارا آفريڪا لاءِ عوامي صحت ۽ سماجي معاشي بحران پيدا ڪري ٿي. سب سهارا آفريقي برادرين ۾ ذیابيطس جي روڳن ۽ ذيلي قسمن جي ڊيٽا جي کوٽ بيماري لاءِ وبائي مرض جي دستاويز ۾ خلا پيدا ڪيو آهي. ڪيترن ئي ملڪن ۾ غير تشخيص ٿيل ذیابيطس جي اعلي شرح ماڻهن کي دائمي صحت جي پيچيدگين جي اعلي خطري ۾ وجهي ٿي، ان ڪري، علائقي ۾ ذیابيطس سان لاڳاپيل بيماري ۽ موت جو وڏو خطرو پيدا ڪري ٿي.<ref>{{Cite journal|last1=Mbanya|first1=Jean Claude N|last2=Motala|first2=Ayesha A|last3=Sobngwi|first3=Eugene|last4=Assah|first4=Felix K|last5=Enoru|first5=Sostanie T|date=2010-06-26|title=Diabetes in sub-Saharan Africa|url=https://doi.org/10.1016/S0140-6736(10)60550-8|journal=The Lancet|volume=375|issue=9733|pages=2254–2266|doi=10.1016/s0140-6736(10)60550-8|pmid=20609971 |issn=0140-6736|via=}}</ref> ====ايڇ آءِ وي/ايڊز==== 2011 ۾، سب سهارا آفريڪا سڄي دنيا ۾ ايڇ آءِ وي/ايڊز سان رهندڙ سڀني ماڻهن جو %69 گهر هو.<ref>{{Cite web|url=http://files.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/epidemiology/2012/gr2012/20121120_FactSheet_Global_en.pdf|title=Global Fact Sheet: World AIDS Day 2012|website=UNAIDS.org|access-date=2025-10-16}}</ref> جواب ۾، عوام کي ايڇ آءِ وي/ايڊز تي تعليم ڏيڻ لاءِ ڪيترائي قدم شروع ڪيا ويا آهن انهن ۾ گڏيل روڪٿام جا پروگرام، جن کي سڀ کان وڌيڪ اثرائتو قدم سمجهيو ويندو آهي، پرهيز، وفادار رهو، ڪنڊوم استعمال ڪريو مهم ۽ ڊيسمنڊ ٽوٽو ايڇ آءِ وي فائونڊيشن جا آئوٽ ريچ پروگرام شامل آهن.<ref>{{Cite web|url=https://www.desmondtutuhivcentre.org.za/page/work/|title=Desmond Tutu HIV Foundation - Our Work|date=2013-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116014630/https://www.desmondtutuhivcentre.org.za/page/work/ |access-date=2018-05-10 |archive-date=16 January 2013 }}</ref> گڏيل قومن جي ايڇ آءِ وي/ايڊز پروگرام (<small>UNAIDS</small>) پاران 2013 ۾ جاري ڪيل هڪ خاص رپورٽ موجب، 2012 ۾ آفريڪا ۾ اينٽي ريٽرو وائرل علاج حاصل ڪندڙ ايڇ آءِ وي مثبت ماڻهن جو تعداد 2005 ۾ علاج حاصل ڪندڙ تعداد کان ست ڀيرا وڌيڪ هو، صرف گذريل سال ۾ تقريبن 1 ملين جو اضافو ٿيو. 2011 ۾ سب سهارا آفريڪا ۾ ايڊز سان لاڳاپيل موت جو تعداد 2005 جي تعداد کان 33 سيڪڙو گهٽ هو.<ref>{{Cite web|url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/pressreleaseandstatementarchive/2013/may/20130521prupdateafrica|title=UNAIDS reports more than 7 million people now on HIV treatment across Africa––with nearly 1 million added in the last year—while new HIV infections and deaths from AIDS continue to fall|website=www.unaids.org|language=en|access-date=2018-05-10}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://files.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/unaidspublication/2013/20130521_Update_Africa.pdf|title=UNAIDS Special Report Update: How Africa Turned AIDS Around|last=UN Joint Programme on HIV/AIDS (UNAIDS)|date=May 2013|work=|access-date=}}</ref> 2011 ۾ سب سهارا آفريڪا ۾ نئين ايڇ آءِ وي انفيڪشن جو تعداد 2001 جي تعداد کان 25 سيڪڙو گهٽ هو.<ref name=":4">{{Cite book|title=Global report: UNAIDS report on the global AIDS epidemic: 2012.|date=2012|publisher=UNAIDS|others=Joint United Nations Programme on HIV/AIDS.|isbn=9789291735921|location=[Geneva]|oclc=823635323}}</ref> ====مليريا==== مليريا سب سهارا آفريڪا ۾ هڪ مقامي بيماري آهي، جتي دنيا ۾ مليريا جا گهڻا ڪيس ۽ موت ٿين ٿا.<ref>{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/malaria|title=Fact sheet about Malaria|website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> ====ٽي بي==== ٽي بي ([[Tuberculosis]]) عالمي سطح تي، خاص طور تي سب سهارا آفريقي علائقي ۾ ايڇ آءِ وي جي وڌندڙ آبادي ۾، هڪ اعلي ڪيس موت جي شرح سان بيماري ۽ موت جو هڪ اهم سبب آهي.<ref>{{Cite journal|last1=Mukadi|first1=Ya Diul|last2=Maher|first2=Dermot|last3=Harries|first3=Anthony|date=2001-01-26|title=Tuberculosis case fatality rates in high HIV prevalence populations in sub-Saharan Africa|url=https://journals.lww.com/aidsonline/Fulltext/2001/01260/Tuberculosis_case_fatality_rates_in_high_HIV.2.aspx|journal=AIDS|language=en-US|volume=15|issue=2|pages=143|doi=10.1097/00002030-200101260-00002 |issn=0269-9370}}</ref> ====خسرو==== خطي اندر خسرو (Measles) جي وبا کي روڪڻ لاءِ سب سهارا آفريڪا جي ملڪن ۾ معمول جي حفاظتي ٽيڪون متعارف ڪرايو ويو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Verguet|first1=Stéphane|last2=Jassat|first2=Waasila|last3=Hedberg|first3=Calle|last4=Tollman|first4=Stephen |last5=Jamison|first5=Dean T.|last6=Hofman|first6=Karen J.|date=2012-02-21|title=Measles control in Sub-Saharan Africa: South Africa as a case study|journal=Vaccine|volume=30|issue=9|pages=1594–1600|doi=10.1016/j.vaccine.2011.12.123|issn=1873-2518|pmid=22230581}}</ref> ====ماءُ ۽ ٻار جي موت==== مطالعن مان ظاهر ٿئي ٿو ته دنيا جي اڌ کان وڌيڪ ماءُ جي موت سب سهارا آفريڪا ۾ ٿيندي آهي.<ref>{{Cite journal|last1=Alvarez|first1=Jose Luis|last2=Gil|first2=Ruth|last3=Hernández|first3=Valentín|last4=Gil|first4=Angel|date=2009-12-14|title=Factors associated with maternal mortality in sub-Saharan Africa: an ecological study |journal=BMC Public Health|volume=9|article-number=462|doi=10.1186/1471-2458-9-462 |doi-access=free |pmc=2801510|pmid=20003411}}</ref> تنهن هوندي به، هن علائقي ۾ ترقي ڪئي آهي، ڇاڪاڻ ته <small>1990</small> کان وٺي علائقي جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ ماءُ جي موت جي شرح تقريبن اڌ گهٽجي وئي آهي.<ref name=":3">{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/maternal-mortality|title=Maternal mortality|website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> ان کان علاوه، آفريقي يونين جولاءِ 2003 ۾ ماپوٽو پروٽوڪول جي تصديق ڪئي، جيڪو عورتن جي جينياتي ڪٽڻ (FGM) کي منع ڪرڻ جو واعدو ڪري ٿو.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2004/09/15/opinion/a-brutal-custom-join-forces-to-banish-the-mutilation-of-women.html|title=A brutal custom : Join forces to banish the mutilation of women|last=Bonino|first=Emma|date=2004-09-15|work=The New York Times|access-date=2018-05-10|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> صرف سب سهارا آفريقي علائقو عالمي نومولوڊن ۽ ٻارن جي موت جي تقريبن %45 جو سبب بڻجندو آهي. مطالعي مان ٻار جي بقا ۽ مائرن جي تعليم جي وچ ۾ تعلق ظاهر ٿيو آهي ڇاڪاڻ ته تعليم جا سال مثبت طور تي ٻارن جي بقا جي شرح سان لاڳاپيل آهن. جاگرافيائي مقام پڻ هڪ عنصر آهي ڇاڪاڻ ته ٻار جي موت جي شرح شهري علائقن جي مقابلي ۾ ڳوٺاڻن علائقن ۾ وڌيڪ آهي. <ref>{{Cite book|title=Black lives matter : lifespan perspectives|others=Fairchild, Halford H.|date=2017 |isbn=9789382661405|location=Delhi, India|oclc=984759607}}</ref> ==== نظر انداز ٿيل ٽراپيڪل بيماريون ==== نظر انداز ٿيل ٽراپيڪل بيماريون جهڙوڪ انفيڪشن ([[hookworm infection]]) ڪجهه عام صحت جي حالتن کي شامل ڪن ٿيون. جيڪي سب سهارا آفريقي علائقي ۾ اندازاً 500 ملين ماڻهن کي متاثر ڪن ٿيون. <ref>{{Cite journal|last1=Hotez|first1=Peter J.|last2=Kamath|first2=Aruna|date=2009-08-25|title=Neglected Tropical Diseases in Sub-Saharan Africa: Review of Their Prevalence, Distribution, and Disease Burden |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases|language=en|volume=3|issue=8|pages=e412|doi=10.1371/journal.pntd.0000412 |doi-access=free |pmc=2727001|pmid=19707588}}</ref> ==== غير متعدي بيماريون ==== بيمارين جي عالمي بارڊن جي مطالعي جا نتيجا. اهي ظاهر ڪن ٿا ته غير متعدي بيمارين جي عمر جي معيار مطابق موت جي شرح. گهٽ ۾ گهٽ چار سب سهارا ملڪن ۾. ڏکڻ آفريڪا، ڪانگو جي جمهوري جمهوريه، نائيجيريا ۽ ايٿوپيا سميت. سڃاڻپ ٿيل اعليٰ آمدني وارن ملڪن جي مقابلي ۾. شماريات جي نظام ۾ بهتري. ۽ بيماري جي خطري جي عنصرن جي کوٽائي تجزيي سان وبائي مرض جي مطالعي ۾ اضافو. اهي غير متعدي بيمارين (يعني: ذیابيطس، هائپر ٽائونشن، ڪينسر، دل جي بيماري، موهپا، وغيره) جي سمجھ کي بهتر بڻائي سگهن ٿا. سب سهارا آفريڪا ۾. انهي سان گڏ علائقي ۾ صحت جي پاليسي جي چوڌاري فيصلن کي بهتر طور تي آگاهي ڏين ٿا.<ref name=":2" /> ==== انڌا پن (آنڪوسرسياسيس) ==== آنڪوسرسياسيس ([[Onchocerciasis]] "درياهه جو انڌو پن") انڌا پن جو هڪ عام سبب, علائقي جي ڪجهه حصن ۾ پڻ مقامي آهي. دنيا ۾ بيماري کان متاثر 99 سيڪڙو کان وڌيڪ ماڻهو انهن جي 31 ملڪن ۾ رهن ٿا. جواب ۾ آنڪوسرسياسيس ڪنٽرول لاءِ آفريقي پروگرام (APOC) سال 1995ع ۾ بيماري کي ڪنٽرول ڪرڻ جي مقصد سان شروع ڪيو ويو.<ref name=":5">{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/onchocerciasis|title=Onchocerciasis (river blindness) |website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> === قومي صحت جي سار سنڀال جا نظام === قومي صحت جا نظام ملڪن جي وچ ۾ مختلف آهن. [[گھانا]] ۾، گهڻيون صحت جي سار سنڀال حڪومت پاران فراهم ڪئي ويندي آهي ۽ وڏي پيماني تي صحت جي وزارت ۽ گھانا جي صحت جي خدمتن پاران منظم ڪئي ويندي آهي. صحت جي سار سنڀال جي نظام ۾ فراهم ڪندڙن جا پنج سطح آهن: صحت جون پوسٽون جيڪي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ پهرين سطح جي بنيادي سنڀال آهن، صحت مرڪز ۽ ڪلينڪ، ضلعي اسپتالون، علائقائي اسپتالون ۽ ٽئين درجي جون اسپتالون. انهن پروگرامن کي گھانا جي حڪومت، مالي قرضن، اندروني طور تي پيدا ٿيل فنڊ، ۽ ڊونرز پاران گڏ ڪيل صحت فنڊ پاران فنڊ ڪيو ويندو آهي. <ref>{{Cite web|last1=Canagarajah|first1=Sudharshan|last2=Ye|first2=Xiao|date=2001-04-01|title=Public Health and Education Spending in Ghana in 1992-98: Issues of Equity and Efficiency|url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=632648|website=ssrn.com|ssrn=632648|language=en}}</ref> سب سهارا آفريڪا کان دنيا جي ٻين حصن (يعني انگريزي ڳالهائيندڙ قومون جهڙوڪ آمريڪا ۽ برطانيه) ڏانهن صحت جي ڪارڪنن جي لڏپلاڻ سان گڏ صحت جي ماهرن جي کوٽ علائقي جي صحت جي نظام جي پيداوار ۽ اثرائتي تي منفي اثر وڌو آهي.<ref>{{Cite journal|last1=Naicker|first1=Saraladevi|last2=Plange-Rhule|first2=Jacob|last3=Tutt|first3=Roger C.|last4=Eastwood|first4=John B.|date=2009|title=Shortage of healthcare workers in developing countries--Africa|journal=Ethnicity & Disease|volume=19|issue=1 Suppl 1|pages=S1–60–4|issn=1049-510X|pmid=19484878}}</ref> آفريڪا ۾ 85 سيڪڙو کان وڌيڪ ماڻهو روايتي دوائن کي اڪثر مهانگي ايلوپيٿڪ طبي صحت جي سار سنڀال ۽ مهانگي دواسازي جي شين جي متبادل طور استعمال ڪندا آهن. آرگنائيزيشن آف آفريقي يونٽي (OAU) رياستن ۽ حڪومت جي سربراهن 2000 جي ڏهاڪي کي آفريقي روايتي دوائن تي آفريقي ڏهاڪي طور قرار ڏنو ته جيئن ڊبليو ايڇ او آفريقي علائقي کي اختيار ڪيو وڃي.<ref>{{Cite journal|last=Dunlop|first=David W.|date=November 1975|title=Alternatives to "modern" health delivery systems in Africa: Public policy issues of traditional health systems|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0037785675901717|journal=Social Science & Medicine|volume=9|issue=11–12|pages=581–586|doi=10.1016/0037-7856(75)90171-7|pmid=817397 |issn=0037-7856}}</ref>.<ref>{{Cite journal|last=Kofi-Tsekpo|first=Mawuli|date=2004|title=Institutionalization of African traditional medicine in health care systems in Africa|journal=African Journal of Health Sciences|volume=11|issue=1–2|pages=i–ii|doi=10.4314/ajhs.v11i1.30772 |issn=1022-9272|pmid=17298111}}</ref><gallery> File:Africa HIV-AIDS 2002.svg|Map of Africa colored according to the percentage of the adult (ages 15–49) population with HIV/AIDS.<ref>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.DYN.AIDS.ZS|title=Prevalence of HIV, total (% of population ages 15-49) {{!}} Data|website=data.worldbank.org|language=en-us|access-date=2018-05-09}}</ref> File:Life expectancy in select Southern African countries 1960-2012.svg|Life expectancy has fallen drastically in [[Southern Africa]] a result of HIV/AIDS.<ref>{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/193181.stm|title=BBC News {{!}} Health {{!}} Life expectancy in Africa plummets due to Aids|website=news.bbc.co.uk|access-date=2018-05-09}}</ref> </gallery> ==نسلي گروهه== {{main|آفريڪا جي نسلي گروهن جي فهرست}} {{Further|آفريڪا جون ٻوليون}} <!-- for actual ethnic groups --> [[File:San tribesman.jpg|upright|thumb|[[سان ماڻهو|سان]] ماڻهو [[بوٽسوانا]] مان]] [[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|upright|[[يوروبا]] ڊرم وڄائيندڙ [[ڪوارا رياست]]، [[نائيجيريا]] (2004)]] [[File:Mongo family in Equateur Province.jpg|thumb|[[مونگو ماڻهو|مونگو]] خاندان [[صوبو ايڪويٽر]]، [[ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف دي ڪانگو]] ۾ ]] [[بانٽو ٻوليون]] جا ڳالهائيندڙ ([[نائيجر-ڪانگو ٻوليون|نائيجر-ڪانگو]] خاندان جو حصو) ڏکڻ، مرڪزي ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا ۾ غالب آهن. اولهه آفريڪا جي اندروني سوانا جا [[بانٽو ماڻهو|بانٽو]] هاري آهستي آهستي آفريڪا جي اڪثر حصي تي وڌيا.<ref>Luc-Normand Tellier (2009). "''[https://books.google.com/books?id=cXuCjDbxC1YC&pg=&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Urban world history: an economic and geographical perspective]''". PUQ. p.204. {{ISBN|2-7605-1588-5}}</ref> پر ڏکڻ سوڊان ۽ اوڀر آفريڪا ۾ ڪيترائي نيلوٽڪ گروھ, سواحلي ساحل تي مخلوط سواحلي ماڻهو ۽ ڏکڻ ۽ وچ آفريڪا ۾ (ترتيب وار) ڪجھ باقي مقامي خويسان (سان ۽ خويسائي) ۽ پگمي ماڻهو پڻ آهن. بنتو ڳالهائيندڙ آفريقي پڻ گبون ۽ استوائي گني ۾ غالب آهن ۽ اهي ڏکڻ ڪيمرون جي ڪجهه حصن ۾ مليا آهن. ڏکڻ آفريڪا جي ڪالهاري ريگستان ۾ "سان" جي نالي سان سڃاتل الڳ ماڻهو ڊگهي عرصي کان موجود آهن, خويسائي ماڻهن سان گڏ, اهي خويسان ٺاهيندا آهن. سان ڏکڻ آفريڪا جا پري-بانتو مقامي ماڻهو آهن, جڏهن ته پگمي وچ آفريڪا جا پري-بانتو مقامي آفريقي ماڻهو آهن.<ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article402970.ece Pygmies struggle to survive in war zone where abuse is routine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100525095020/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article402970.ece |date=25 May 2010 }}. Times Online. 16 December 2004.</ref> اولهه آفريڪا جا ماڻهو بنيادي طور تي نائجر-ڪانگو ٻوليون ڳالهائين ٿا. گهڻو ڪري (جيتوڻيڪ خاص طور تي نه) ان جي غير بانٽو شاخن سان تعلق رکن ٿا. جيتوڻيڪ ڪجهه نيلو-سهارا ۽ افرو ايشيائي ڳالهائيندڙ گروپ پڻ مليا آهن. نائيجر-ڪانگو ڳالهائيندڙ (يوروبا، اِگبو، فلاني، اڪان ۽ وولوف) نسلي گروهه سڀ کان وڏا ۽ سڀ کان وڌيڪ بااثر آهن. مرڪزي صحارا ۾. منڊينڪا يا منڊي گروپ سڀ کان وڌيڪ اهم آهن. چاڊڪ ڳالهائيندڙ گروهه (هائوسا سميت) علائقي جي اترئين حصن ۾ مليا آهن. صحارا ۽ نيلو-سهارا برادرين جي ويجهو. جهڙوڪ ڪنوري، <ref name="cia.gov">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=29 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329081848/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html|url-status=dead}}</ref> زرما<ref name="ReferenceA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=24 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200424124158/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html|url-status=dead}}</ref> ۽ سونگھائي<ref name="ReferenceB">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ml.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=10 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151110042640/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ml.html|url-status=dead}}</ref> اهي وچ آفريڪا جي سرحد سان لڳندڙ اولهه آفريڪا جي اوڀر وارن حصن ۾ موجود آهن. اتر آفريڪا جا ماڻهو ٽي مکيه گروهه تي مشتمل آهن: اتر اولهه ۾ بربر. اتر اوڀر ۾ مصري ۽ ليبيا. ۽ اوڀر ۾ نيلو-سهارا ڳالهائيندڙ ماڻهو. مسلمان آبادگار (جيڪي 7 صدي ۾ پهتا) علائقي ۾ عربي ٻولي ۽ اسلام متعارف ڪرايو. علائقي جي رهاڪن جي لساني عربائيزيشن جو عمل شروع ڪيو. سامي فونيشين (جن ڪارٿيج جو بنياد رکيو) ۽ هائڪسوس (انڊو-ايراني الان) انڊو-يورپي يوناني، رومي ۽ وينڊل اتر آفريڪا ۾ پڻ آباد ٿيا. بربر ڳالهائيندڙ آبادي اڃا تائين مراکش ۽ الجيريا ۾ اهم برادريون ٺاهيندي آهي ۽ اڃا تائين تيونس ۽ لبيا ۾ به گهٽ تعداد ۾ موجود آهن.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3509799.stm Q&A: The Berbers]. BBC News. 12 March 2004.</ref> بربر ڳالهائيندڙ طوارق ۽ ٻيا اڪثر خانہ بدوش ماڻهو اتر آفريڪا جي سهارا اندروني حصي جا مکيه رهواسي آهن. موريتانيا ۾. ڏکڻ ۾ هڪ ننڍڙي بربر برادري ۽ نائجر-ڪانگو ڳالهائيندڙ ماڻهو آهن. جيتوڻيڪ ٻنهي علائقن ۾ عربي ۽ عرب ثقافت غالب آهي. سوڊان ۾ جيتوڻيڪ عربي ۽ عرب ثقافت غالب آهي. ان ۾ اصل ۾ نيلو-سهارن ڳالهائيندڙ گروهه پڻ آباد آهن. جهڙوڪ نوبين، فر، مساليت ۽ زغوا, جيڪي صدين کان مختلف طور تي عرب جزيره نما کان آيل مهاجرن سان گڏ رهيا آهن. افرو-ايشيائي ڳالهائيندڙ بيجا خانه بدوشن جون ننڍيون برادريون مصر ۽ سوڊان ۾ پڻ ملي سگهن ٿيون.<ref name="John A. Shoup 2011 p. 333">John A. Shoup, Ethnic Groups of Africa and the Middle East (2011), p. 333, {{ISBN|159884363X}}: "The Zaghawa is one of the major divisions of the Beri peoples who live in western Sudan and eastern Chad, and their language, also called Zaghawa, belongs to the Saharan branch of the Nilo-Saharan language group."</ref>[[File:Bedscha.jpg|thumb|200px|اتر اوڀر آفريڪا کان بيجا خانه بدوش]] آفريڪا جي هارن ۾. افرو-ايشيائي ڳالهائيندڙ گروهه غالب آهن. ايٿوپيائي ۽ ايريٽيرين گروهه جهڙوڪ امهارا ۽ ٽگراين (مجموعي طور تي حبيشا جي نالي سان مشهور آهن) افرو-ايشيائي ٻولي خاندان جي سامي شاخ مان ٻوليون ڳالهائين ٿا. جڏهن ته اورومو ۽ صومالي افرو-ايشيائي ٻولي خاندان جي خوشياتي شاخ مان ٻوليون ڳالهائين ٿا. ڏکڻ ايٿوپيا ۽ ايريٽيريا ۾. ڏکڻ سوڊان ۾ رهندڙن سان لاڳاپيل نيلوٽڪ ماڻهو پڻ مليا آهن. جڏهن ته بنتو ۽ خويسان نسلي اقليتون ڏکڻ صوماليا جي ڪجهه حصن ۾ رهن ٿيون.[[File:Boerfamily1886.jpg|thumb|right|200px|ڏکڻ آفريڪا مان هڪ آفريڪانر خاندان، 1886]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ جي دور جي ڊيڪولونائيزيشن تحريڪن کان اڳ يورپين جي نمائندگي آفريڪا جي هر حصي ۾ هئي. <ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html "We Want Our Country" (3 of 10)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723000220/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html |date=23 July 2013 }}. Time. 5 November 1965</ref> 1960 ۽ 1970 جي ڏهاڪي دوران ڊيڪولونائيزيشن جي نتيجي ۾ اڪثر ڪري يورپي نسل جي آبادگارن جي وڏي پيماني تي آفريڪا مان, خاص طور تي الجيريا ۽ مراکش کان (اتر آفريڪا ۾ 1.6 ملين پائيڊ-نائر), ڪينيا، ڪانگو، روڊيشيا، موزمبيق ۽ انگولا هجرت ٿي.<ref>[http://www.economist.com/world/mideast-africa/displayStory.cfm?story_id=12079340 Flight from Angola], ''The Economist '', 16 August 1975</ref> 1977 جي آخر تائين هڪ ملين کان وڌيڪ پرتگالي آفريڪا مان واپس آيا هئا.<ref>[http://countrystudies.us/portugal/48.htm Portugal - Emigration], Eric Solsten, ed. Portugal: A Country Study. Washington: GPO for the Library of Congress, 1993.</ref> <ref>Raimondo Cagiano De Azevedo (1994). ''"[https://books.google.com/books?id=N8VHizsqaH0C&pg=PA25&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Migration and development co-operation.]"''. Council of Europe. p.25. {{ISBN|92-871-2611-9}}</ref><ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,826488-4,00.html Jungle Shipwreck] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130722210703/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,826488-4,00.html |date=22 July 2013 }}. ''Time.'' 25 July 1960</ref> تنهن هوندي به ڪيترن ئي آفريقي رياستن ۾ اڇا آفريقي, خاص طور تي ڏکڻ آفريڪا، زمبابوي، نميبيا ۽ ري يونين اقليت ۾ آهن.<ref>{{Cite book | first = John A. | last = Holm | title = Pidgins and Creoles: References survey | url = https://books.google.com/books?id=PcD7p9y3EIcC&pg=PA394 | publisher = Cambridge University Press | year = 1989 | page = 394 | isbn = 0-521-35940-6}}</ref> سڀ کان وڏي اصلي يورپي آفريقي آبادي وارو آفريقي ملڪ ڏکڻ آفريڪا آهي.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html#People South Africa: People: Ethnic Groups.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200621164208/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html#People |date=21 June 2020 }} World Factbook of CIA</ref> آفريڪن (برطانوي ڊاسپورا) ۽ رنگين اڄ آفريڪا ۾ سڀ کان وڏي اصلي يورپي نسل جا گروهه آهن. اصلي يورپي نوآبادياتي پڻ ايشيائي نسل جي وڏي گروهن کي آندو. خاص طور تي هندستاني برصغير ​​جا ماڻهو. برطانوي نوآبادين ڏانهن. ڏکڻ آفريڪا ۾ وڏيون هندستاني برادريون مليون آهن. ۽ ننڍيون ڪينيا، تنزانيا ۽ ڪجهه ٻين ڏکڻ ۽ اوڀر آفريقي ملڪن ۾ موجود آهن. يوگنڊا ۾ وڏي هندستاني برادري کي 1972 ۾ آمر عيدي امين پاران ڪڍيو ويو هو. جيتوڻيڪ ڪيترائي واپس اچي ويا آهن. هندي سمنڊ ۾ ٻيٽ پڻ بنيادي طور تي ايشيائي نسل جي ماڻهن جي آبادي آهن. اڪثر ڪري آفريقي ۽ يورپين سان ملايا ويندا آهن. ملاگاسي ماڻهو (مڊگاسڪر جا) آسٽرونيشيائي ماڻهو آهن. ۽ مقامي آفريقي ماڻهو. پر ساحل سان گڏ رهندڙ ماڻهو عام طور تي بنتو، عرب، هندستاني ۽ يورپي نسل سان مليا ويندا آهن. ملائي ۽ هندستاني آباؤ اجداد پڻ ڏکڻ آفريڪا ۾ ڪيپ ڪلورڊز (ٻن يا وڌيڪ نسلن ۽ براعظمن ۾ اصل وارا ماڻهو) جي نالي سان سڃاتل ماڻهن جي گروپ ۾ اهم جزا آهن. 21 صدي کان شروع ٿي. ڪيترائي هسپانوي (بنيادي طور تي ميڪسيڪن، وچ آمريڪي، چلي، پيرو ۽ ڪولمبين) آفريڪا ڏانهن لڏپلاڻ ڪري چڪا آهن. لڳ ڀڳ 500,000 هسپانوي آفريڪا ڏانهن لڏپلاڻ ڪري چڪا آهن. جن مان گهڻا ڏکڻ آفريڪا، ڪينيا، نائيجيريا، يوگنڊا ۽ گھانا ۾ رهن ٿا. 20 صدي دوران. لبناني (۽ چيني) جون ننڍيون پر اقتصادي طور تي اهم برادريون پڻ اولهه ۽ اوڀر آفريڪا جي وڏن ساحلي شهرن ۾ ترقي ڪيون آهن.<ref name="Africa">"[http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?id=690 China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration]". By Malia Politzer, ''Migration Information Source''. August 2008.</ref><ref>"[http://www1.voanews.com/english/news/a-13-2007-07-10-voa46.html Lebanese Immigrants Boost West African Commerce] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111224135631/http://www.voanews.com/english/news/a-13-2007-07-10-voa46.html |date=2011-12-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111224135631/http://www.voanews.com/english/news/a-13-2007-07-10-voa46.html |date=2011-12-24 }}", By Naomi Schwarz, VOANews.com, 10 July 2007</ref> ==ٻوليون== {{main|آفريڪا جون ٻوليون}} آفريڪا ۾ ٽي مکيه لساني فائلا آهن: نائجر-ڪانگو ٻوليون (بنٽو سميت). اولهه، مرڪزي، ڏکڻ اوڀر ۽ ڏکڻ آفريڪا ۾, نيلو-سهارا ٻوليون تنزانيا کان سوڊان تائين ۽ چاڊ کان مالي تائين ڳالهايون وڃن ٿيون. خويسان ٻوليون نميبيا ۽ بوٽسوانا جي ڪالاهاري ريگستان ۾ مرڪوز آهن. ٻيا ڪيترائي ننڍا خاندان ۽ ٻولي الڳ ٿيل آهن. انهي سان گڏ ٻوليون جيڪي اڃا تائين درجه بندي نه ڪيون ويون آهن. ان کان علاوه مغربي ايشيا کان آفرو ايشيائي ٻوليون، اتر آفريڪا، هارن آف آفريڪا ۽ ساحل جي حصن ۾ پکڙيل آهن. افريقي وطن مغربي ايشيا ۾ يا آفريڪا ۾ ٿي سگهي ٿو. تازو آفريڪا ۾ متعارف ڪرايل آسٽرونيائي ٻوليون آهن جيڪي مڊگاسڪر ۾ ڳالهايون وڃن ٿيون. انهي سان گڏ ڏکڻ آفريڪا ۽ نميبيا (آفريقي، انگريزي، جرمن) ۾ ڳالهايون ويندڙ هند-يورپي ٻوليون آهن, جيڪي اڳوڻي يورپي ڪالونين ۾ لنگوا فرينڪا طور استعمال ٿينديون هيون. آفريڪا ۾ مقامي طور تي ڳالهائي ويندڙ ٻولين جو ڪل تعداد جو اندازو, مختلف اندازن ۾ (ٻولي بمقابله لهجي جي حد بندي تي منحصر آهي) <small>1,250</small> ۽ <small>2,100</small> جي وچ ۾ لڳايو ويو آهي<ref>{{cite book|title=African Languages: an Introduction|editor-last=Heine|editor-first=Bernd|editor2-last=Heine|editor2-first=Bernd|publisher=Cambridge University Press|year=2000}}</ref> ۽ ڪجهه ڳڻپ موجب "<small>3,000</small> کان وڌيڪ" جو اندازو لڳايو ويو آهي.<ref>{{cite book|title=The Language of African Literature|page=ix|editor-last=Epstein|editor-first=Edmund L.|editor2-last=Kole|editor2-first=Robert|publisher=Africa World Press|year=1998|isbn=0-86543-534-0|quote=Africa is incredibly rich in language&mdash;over 3,000 indigenous languages by some counts, and many creoles, pidgins, and lingua francas.|url=https://books.google.com/books?id=XkkrDH27jmIC&pg=PR9|accessdate=2011-06-23}}</ref> نائيجيريا ۾ صرف 500 کان وڌيڪ ٻوليون آهن (<small>SIL</small> <small>Ethnologue</small> جي ڳڻپ موجب).<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=nigeria |title=Ethnologue report for Nigeria |work=Ethnologue Languages of the World}}</ref> تقريبن هڪ سؤ ٻوليون بين النسلي رابطي لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿيون. عربي، صومالي، بربر، امہاري، اورومو، اِگبو، سواحلي، هائوسا، منڊنگ، فلاني ۽ يوروبا لکين ماڻهو ڳالهائين ٿا. ٻارهن لهجن جا ڪلسٽر (جيڪي هڪ سؤ لساني قسمن تائين گڏ ٿي سگهن ٿا) 75 سيڪڙو ڳالهائين ٿا ۽ پندرهن لهجن جا ڪلسٽر 85 سيڪڙو آفريقي پهرين يا اضافي ٻولي جي طور تي ڳالهائين ٿا.<ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/media/hdr04_complete.pdf |title=Human Development Report 2004 |year=2004 |publisher=United Nations Development Programme}}</ref> نائيجر-ڪانگو, 500 ملين کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن سان (2017), آفريقي ٻولين جو سڀ کان وڏو فيلم آهي. ان تي بانٽو شاخ جو غلبو آهي (بانٽو جي توسيع ۾ سب سهارا آفريڪا ۾ پکڙيل آهي). بانٽو ڳالهائيندڙ نائجر-ڪانگو ڳالهائيندڙن جو اڌ حصو آهن. عربي, عرب آفريڪا جي آبادي 330 ملين (2017) جي ترتيب سان, آفريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ واحد ٻولي آهي. ٻيون آفرو ايشيائي ٻوليون آفريڪا ۾ 100 ملين ڳالهائيندڙن جي ترتيب سان ڳالهايون وڃن ٿيون (2017). نيلو-سهارن 100 ملين ڳالهائيندڙن جي ترتيب سان ڳالهايون وڃن ٿيون (2017). خويسان ڪيتريون ئي خطري جي ڪلڪ ٻولين کي گڏ ڪري ٿو. سڀ کان وڏي ۾ وڏي 300,000 ڳالهائيندڙن جي ترتيب سان ڪوئخو آهي (2016). ==پڻ ڏسو== {{Portal|Africa}} * [[فولا قبيلو|فولا ماڻهو]] * [[عرب|عرب ماڻهو]] * [[بانٽو ماڻهو]] * [[آفريڪي يونين]] * [[ايشيا جي آباديات]] * [[دنيا جي آباديات]] * [[آفريڪا ۾ مذهب]] * [[نائيجيريا جي آباديات]] * [[آفريڪا جي نسلي گروهن جي فهرست]] * [[آبادي جي لحاظ کان آفريڪا جي شهرن جي فهرست]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== * {{Commons category|Demographics of Africa}} {{Portal|Africa}} [[زمرو:آفريڪا]] [[زمرو:آباديات]] [[زمرو:آباديات بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:آفريڪا جي آباديات]] n34cb3y14g80udn6b4pl5kvlhj5h6cr 0 96233 414853 376923 2026-09-26T01:07:02Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414853 wikitext text/x-wiki {{Short description|آمريڪي انفارميشن ٽيڪنالاجي ڪارپوريشن}} {{About|موجوده ڪمپني بابت|ڪمپني جي اڳوڻي نالي بابت|هيولٽ-پيڪارڊ|ادارتي-مرڪوز ڪمپني بابت|هيولٽ پيڪارڊ انٽرپرائز|ٻين استعمالن لاءِ|HP (سلجھائپ)}} {{Infobox company | name = ايچ پي انڪارپوريٽيڊ<br>HP Inc | logo = HP logo 2025.svg | logo_upright = 0.6 | logo_caption = مارچ 2025ع کان استعمال ٿيندڙ لوگو | logo_alt = هلڪي نيري دائري اندر ترچن انداز ۾ لکيل "hp" اکر | image = HP Headquarters Palo Alto.jpg | image_upright = 1.1 | image_caption = پالو آلٽو، [[ڪيليفورنيا]] ۾ ايچ پي جو هيڊڪوارٽر | type = عوامي ڪمپني (Public) | traded_as = {{unbulleted list|{{NYSE|HPQ}}|ايس اينڊ پي 500 جو جزو}} | industry = [[انفارميشن ٽيڪنالاجي]] | predecessor = هيولٽ-پيڪارڊ | founded = {{Start date and age|2015|11|01}} | hq_location = اسٽينفورڊ ريسرچ پارڪ | hq_location_city = پاولو آلٽو، [[ڪيليفورنيا]] | hq_location_country = {{پرچم|آمريڪا}} | area_served = سڄي دنيا | key_people = {{unbulleted list|چپ برگ (چيئرمين)|بروس ڊي. بروسارڊ (عبوري سي اي او)}} | products = {{hlist|[[ڪمپيوٽر|پرسنل ڪمپيوٽر]]|[[پرنٽر (ڪمپيوٽنگ)|پرنٽر]]|[[پرنٽر (ڪمپيوٽنگ)|3D پرنٽر]]|اسڪينر|فوٽو ڪاپي مشين|ڪمپيوٽر مانيٽر|ڊجيٽل پريس}} | revenue = {{increase}} 55.29 ارب آمريڪي ڊالر (2025ع) | operating_income = {{decrease}} 3.174 ارب آمريڪي ڊالر (2025ع) | net_income = {{decrease}} 2.529 ارب آمريڪي ڊالر (2025ع) | assets = {{increase}} 41.77 ارب آمريڪي ڊالر (2025ع) | equity = {{nowrap|{{increaseNegative}} {{US$|-346&nbsp;ملين}} (2025)}} | num_employees = لڳ ڀڳ 55,000 (2025ع) | parent = | owner = | website = {{URL|https://www.hp.com/|hp.com}} | divisions = ايڇ پي ليبز | subsid = ذِيلي ڪمپنين جي فهرست | footnotes = مالي انگ اکر 31.10.2015 تائين.<ref name="2025 Form 10-K">{{cite web |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/47217/000004721725000071/hpq-20251031.htm |title=HP Inc. FY 2025 Annual Report (Form 10-K) |publisher=[[آمريڪي سيڪيورٽيز اينڊ ايڪسچينج ڪميشن]] |date=2025-12-10}}</ref> }} '''ايڇ پي انڪارپوريٽيڊ''' ('''HP Inc''') هڪ آمريڪي گهڻ قومي [[انفارميشن ٽيڪنالوجي|انفارميشن ٽيڪنالاجي]] جي [[ڪمپني]] آهي، جن جو هيڊڪوارٽر پاولو آلٽو، [[ڪيليفورنيا]] ۾ واقع آهي. اها [[ڪمپيوٽر|پرسنل ڪمپيوٽر]]، [[پرنٽر (ڪمپيوٽنگ)|پرنٽر]] ۽ لاڳاپيل سامان، گڏوگڏ 3D پرنٽنگ خدمتون تيار ڪري ٿي. اها سال 2024ع تائين يونٽن جي وڪري جي لحاظ کان [[لينوو گروپ لميٽيڊ|لينوو]] کان پوءِ ۽ [[ڊيل انڪارپوريٽيڊ|ڊيل]] کان اڳ دنيا جي ٻئي وڏي پرسنل ڪمپيوٽر وڪرو ڪندڙ ڪمپني آهي.<ref>{{cite web |date=January 11, 2024 |title=Gartner Says Worldwide PC Shipments Increased 0.3% in Fourth Quarter of 2023 but Declined 14.8% for the Year |url=https://www.gartner.com/en/newsroom/press-releases/01-10-2024-gartner-says-worldwide-pc-shipments-increased-zero-point-three-percent-in-fourth-quarter-of-2023-but-declined-fourteen-point-eight-percent-for-the-year |access-date=January 11, 2024 |publisher=[[گارٽنر]]}}</ref> '''ايڇ پي انڪارپوريٽيڊ''' سال 2015ع ۾ قائم ٿي، جڏهن اصل [[ايڇ پي انڪارپوريٽيڊ|هيولٽ-پيڪارڊ ڪمپني]] ٻن ڪمپنين ۾ ورهائجي وئي. پراڻي ڪمپني جي اداراتي پراڊڪٽس ۽ ڪاروباري خدمتن وارن شعبن کي الڳ ڪري هڪ نئين عوامي واپار ڪندڙ ڪمپني، [[ايڇ پي انڪارپوريٽيڊ|هيولٽ پيڪارڊ انٽرپرائز]] ۾ تبديل ڪيو ويو،<ref name="Chan">{{Cite news |last1=Mukherjee |first1=Supantha |last2=Chan |first2=Edwin |date=October 6, 2014 |title=Hewlett-Packard to split into two public companies, lay off 5,000 |url=https://www.reuters.com/article/us-hp-restructuring-idUSKCN0HV0U720141006 |access-date=October 7, 2020 |website=[[رائٽرز]]}}</ref><ref name="Darrow">{{cite news |last1=Darrow |first1=Barb |date=October 30, 2015 |title=Bye-bye HP, it's the end of an era |work=[[فارچون رسالو]] |url=http://fortune.com/2015/10/30/bye-bye-hp/ |url-status=live |access-date=November 1, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191112133852/https://fortune.com/2015/10/30/bye-bye-hp/ |archive-date=November 12, 2019}}</ref> جڏهن⁠ ته هيولٽ-پيڪارڊ پنھنجو نالو بدلائي ايڇ پي انڪارپوريٽيڊ رکيو ۽ پنهنجي اڳوڻي ڪمپني جي ذاتي ڪمپيوٽر ۽ پرنٽر خدمتن وارن شعبن کي برقرار رکيو، اهڙي طرح اها سال 1939ع ۾ قائم ٿيل اصل ڪمپني جي قانوني جانشين بڻجي وئي. ايڇ پي [[نيويارڪ اسٽاڪ ايڪسچينج|نيو يارڪ اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۾ درج آهي ۽ "ايس اينڊ پي 500 انڊيڪس" جو حصو آهي. سال 2023ع جي "فارچون 500" فهرست ۾، ايڇ پي ڪل آمدني جي لحاظ کان [[آمريڪا]] جي 63هين وڏي [[ڪارپوريشن]] طور درج ڪئي وئي.<ref name="Fortune 2023">{{cite web | title=Fortune 500 | website=Fortune | date=2023-06-05 | url=https://fortune.com/ranking/fortune500/search/ | access-date=2023-10-23}}</ref> == تاريخ == === ھيولٽ-پيڪارڊ جي حيثيت سان === {{Main|ھيولٽ-پيڪارڊ#تاريخ}} ھيولٽ-پيڪارڊ جو بنياد 1939ع ۾ [[بل ھيولٽ]] ۽ [[ڊيوڊ پيڪارڊ]] وڌو، جيڪي ٻئي 1935ع ۾ [[اسٽينفورڊ يونيورسٽي]] مان [[برقي انجنيئرنگ]] ۾ ڊگري حاصل ڪري فارغ ٿيا هئا۔ ڪمپني جي شروعات [[ايڇ پي گيراج]] ۾ [[پالو آلٽو، ڪيليفورنيا]] ۾ ٿي۔ مارچ 2015ع ۾، ايڇ پي اعلان ڪيو تہ [[بينگ اينڊ اولوفسن]] ڪمپني جي ڪمپيوٽرن ۽ ٻين ڊوائيسز لاءِ نئون پريميئم آڊيو ڀائيوار بڻجندو۔ ان سان [[بيٽس اليڪٽرانڪس]] سان ڀائيواري ختم ٿي وئي، جيڪا 2014ع ۾ [[ايپل]] پاران حاصل ڪرڻ کانپوءِ ختم ٿي وئي هئي۔<ref name="cnet-bando">{{cite web|title=HP makes Bang & Olufsen its new audio partner|url=http://www.cnet.com/news/hp-makes-bang-olufsen-its-new-audio-partner/|website=CNET|access-date=February 21, 2016|archive-date=February 26, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160226074822/http://www.cnet.com/news/hp-makes-bang-olufsen-its-new-audio-partner/|url-status=live}}</ref> 1 نومبر 2015ع تي، ھيولٽ-پيڪارڊ کي ٻن ڪمپنين ۾ ورهايو ويو۔ ان جا پرسنل ڪمپيوٽر ۽ پرنٽر ڪاروبار '''ايڇ پي انڪارپوريٽيڊ''' بڻيا، جڏهن تہ ان جو انٽرپرائز ڪاروبار [[ھيولٽ پيڪارڊ انٽرپرائز]] بڻيو۔ هي ورهاست اهڙي نموني سان ڪئي وئي جو هيولٽ-پيڪارڊ پنهنجو نالو بدلائي ايڇ پي انڪارپوريٽيڊ رکيو ۽ [[ھيولٽ پيڪارڊ انٽرپرائز]] کي هڪ نئين عوامي طور واپار ٿيندڙ ڪمپني جي حيثيت سان الڳ ڪيو ويو۔ ايڇ پي انڪارپوريٽيڊ، هيولٽ-پيڪارڊ جي 2015ع کان اڳ واري اسٽاڪ قيمت جي تاريخ ۽ ان جي پراڻي اسٽاڪ ٽِڪر نشاني HPQ برقرار رکي، جڏهن تہ ھيولٽ پيڪارڊ اينٽرپرائيز پنهنجي نشاني HPE تحت واپار ڪري ٿي۔<ref name="Chan" /><ref name="Darrow" /><ref>See company history section of HP Inc.'s information page at [https://www.nyse.com/quote/XNYS:HPQ/company the NYSE Web site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190609125203/https://www.nyse.com/quote/XNYS:HPQ/company|date=June 9, 2019}}</ref> === ايڇ پي انڪارپوريٽيڊ جي حيثيت سان === مئي 2016ع ۾، ايڇ پي [[پي سي گيمنگ]] لاءِ هڪ نئون ذيلي برانڊ [[ايڇ پي اومين|اومين]] متعارف ڪرايو (جيڪو [[ووڊو پي سي]] سان لاڳاپيل ٽريڊ مارڪن کي ٻيهر استعمال ڪندو هو)، جنهن ۾ گيمنگ ليپ ٽاپ ۽ ڊيسڪ ٽاپ شامل هئا (جن مان ڪجهه ۾ [[سي پي يو واٽر ڪولنگ]] ۽ [[اينوڊيا]] جي [[جيفورس 10 سيريز|GTX 1080]] گرافڪس جا اختيار شامل هئا ۽ انهن کي [[ورچوئل ريئلٽي|وي آر]] لاءِ تيار طور پيش ڪيو ويو)، ۽ ٻيا لوازمات (جهڙوڪ مانيٽر) پڻ شامل هئا جيڪي هن مارڪيٽ کي نظر ۾ رکي تيار ڪيا ويا هئا۔<ref>{{cite web|url=https://www.theverge.com/2016/5/26/11774332/hp-omen-gaming-line-announced-laptops-desktop-tower-accessories|title=HP launches new Omen line of gaming laptops, desktops, and accessories|last=Kastrenakes|first=Jacob|date=May 26, 2016|website=The Verge|language=en|access-date=February 28, 2020|archive-date=February 28, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200228180530/https://www.theverge.com/2016/5/26/11774332/hp-omen-gaming-line-announced-laptops-desktop-tower-accessories|url-status=live}}</ref> ان ئي سال مئي ۽ آگسٽ جي وچ ۾، ڪجهه اثاثا [[اوپن ٽيڪسٽ]] کي وڪرو ڪيا ويا، جن ۾ [[ٽيم سائيٽ]] ۽ [[ايڪس اسٽريم سافٽ ويئر|ايڪس اسٽريم]] شامل هئا۔ نومبر 2017ع ۾، ايڇ پي [[سامسنگ اليڪٽرانڪس]] جي پرنٽر ڊويزن کي 1.05 ارب آمريڪي ڊالرن ۾ حاصل ڪيو۔<ref>{{cite web|url=https://www.cnbc.com/2017/11/01/hp-completes-purchase-samsung-printer-business.html|title=HP completes purchase of Samsung printer business|last=Choudhury|first=Saheli Roy|date=November 1, 2017|website=www.cnbc.com|access-date=December 22, 2018|archive-date=March 18, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210318092201/https://www.cnbc.com/2017/11/01/hp-completes-purchase-samsung-printer-business.html|url-status=live}}</ref> فيبروري 2021ع ۾، ايڇ پي [[ڪنگسٽن ٽيڪنالاجي]] جي گيمنگ ڊويزن [[هائپر ايڪس]] کي 425 ملين آمريڪي ڊالرن ۾ حاصل ڪرڻ جو اعلان ڪيو۔<ref>{{cite web|url=https://press.hp.com/us/en/press-releases/2021/hp-inc-to-acquire-hyperx.html|title=HP Inc. to Acquire HyperX|date=February 24, 2021|website=HP Press Center|language=en|access-date=June 12, 2021|archive-date=June 9, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210609060555/https://press.hp.com/us/en/press-releases/2021/hp-inc-to-acquire-hyperx.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |date=2021-02-25 |title=HP is buying gaming accessory brand HyperX for $425 million |publisher=The Verge |url=https://www.theverge.com/2021/2/24/22298904/hp-acquires-hyperx-kingston-announcement |access-date=2022-08-12}}</ref> هن سودي ۾ صرف ھائپر ايڪس برانڊ هيٺ ڪمپيوٽر لوازمات شامل هئا، ميموري يا اسٽوريج شامل نه هئا۔ وڪرو جون 2021ع ۾ مڪمل ٿيو۔<ref>{{cite web|url=https://press.hp.com/us/en/press-releases/2021/hp-inc-completes-acquisition-of-hyperx.html|title=HP Inc. Completes Acquisition of HyperX|date=June 1, 2021|website=HP Press Center|language=en|access-date=June 12, 2021|archive-date=June 10, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210610084516/https://press.hp.com/us/en/press-releases/2021/hp-inc-completes-acquisition-of-hyperx.html|url-status=live}}</ref> فيبروري 2022ع ۾، ايڇ پي اعلان ڪيو تہ هن [[ايڊنبرگ]] ۾ قائم پيڪيجنگ ترقي ڪندڙ ڪمپني '''چوز پيڪيجنگ''' کي حاصل ڪري ورتو آهي، جيئن پائيدار پيڪيجنگ واري شعبي ۾ پنهنجون صلاحيتون مضبوط ڪري سگهي۔<ref>{{cite web|date=February 3, 2022|title=HP acquires plastic-free packaging company Choose Packaging|url=https://www.packaging-gateway.com/news/hp-choose-packaging/|access-date=February 3, 2022|website=Packaging Gateway|language=en-US|archive-date=February 3, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220203195016/https://www.packaging-gateway.com/news/hp-choose-packaging/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=HP Inc. Acquires Choose Packaging|url=https://press.hp.com/us/en/press-releases/2022/hp-inc-acquires-choose-packaging.html|access-date=February 3, 2022|website=press.hp.com|language=en-US|archive-date=February 3, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220203192007/https://press.hp.com/us/en/press-releases/2022/hp-inc-acquires-choose-packaging.html|url-status=live}}</ref> مارچ 2022ع ۾، ايڇ پي اعلان ڪيو تہ هن [[ڪيليفورنيا]] ۾ قائم ڪميونيڪيشن سافٽ ويئر ۽ هارڊويئر فراهم ڪندڙ [[پولي انڪارپوريٽيڊ]] کي مڪمل نقدي سودي ۾ حاصل ڪيو آهي۔ ايڇ پي موجب، طئي ٿيل نقدي رقم في شيئر 40 آمريڪي ڊالر هئي، جنهن مان پولي جي خالص قرضن سميت مجموعي انٽرپرائز ويليو 3.3 ارب آمريڪي ڊالر ظاهر ٿي۔<ref>{{Cite web |last=Gowran |first=Leigh Mc |date=March 28, 2022 |title=HP acquires Poly for $3.3bn to strengthen hybrid work portfolio |url=https://www.siliconrepublic.com/business/hp-inc-poly-acquisition-3-3bn-hybrid-work |access-date=March 28, 2022 |website=Silicon Republic |language=en}}</ref> مئي 2024ع ۾، ايڇ پي اعلان ڪيو تہ اها [[مصنوعي ذهانت]] سان ايندڙ نسل جي ڪمپيوٽرن جي تياري لاءِ پنهنجي صارفين واري پي سي لائين اپ کي ٻيهر ترتيب ڏيڻ جو ارادو رکي ٿي۔ ڪمپني چيو تہ ان جا گهڻا پي سي ماڊل (سواءِ اومن جي) اومني نالي نئين برانڊنگ هيٺ متعارف ڪيا ويندا، جنهن ۾ [[ايڇ پي اومني بڪ]] (OmniBook) (هڪ پراڻي برانڊ جي ٻيهر بحالي، جيڪو 2002ع ۾ [[ڪامپيڪ]] حاصل ڪرڻ کانپوءِ ختم ٿي ويو هو)، اومني اسٽوڊيو۽ اومني ڊيسڪ ماڊل شامل هوندا۔<ref>{{Cite web |last=Harding |first=Scharon |date=2024-05-20 |title=HP resurrects '90s OmniBook branding, kills Spectre, Dragonfly |url=https://arstechnica.com/gadgets/2024/05/hp-resurrects-90s-omnibook-branding-kills-spectre-dragonfly/ |access-date=2024-05-20 |website=Ars Technica |language=en-us}}</ref><ref>{{Cite web |last=Cranz |first=Alex |date=2024-05-20 |title=HP is simplifying its laptop lineup and embracing the AI PC |url=https://www.theverge.com/2024/5/20/24160524/hp-omnibook-elitebook-ai-pc-laptop-surface-event |access-date=2024-05-20 |website=The Verge |language=en}}</ref> اومني ڪمپيوٽر برانڊ ۾ [[مصنوعي ذهانت|AI]] تي ٻڌل هارڊويئر ۽ سافٽ ويئر شامل آهن، جيڪي ايڇ پي جي ٻين شين سان گڏ موجود آهن. === زيروڪس سان ضم ٿيڻ جي ڪوشش === 5 نومبر 2019ع تي، ''[[وال اسٽريٽ جرنل]]'' رپورٽ ڪيو تہ پرنٽ ۽ ڊجيٽل دستاويزن واري ڪمپني [[زيروڪس]]، ايڇ پي کي حاصل ڪرڻ تي غور ڪري رهي هئي۔<ref>{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/xerox-considers-takeover-offer-for-hp-11573012201|title=Xerox Considers Takeover Offer for HP|last=Lombardo|first=Cara|website=The Wall Street Journal|date=November 6, 2019|language=en-US|access-date=November 6, 2019|archive-date=February 28, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200228192140/https://www.wsj.com/articles/xerox-considers-takeover-offer-for-hp-11573012201|url-status=live}}</ref> ڪمپني متفقه طور ٻن غير درخواست ڪيل آڇن کي رد ڪيو، جن ۾ في شيئر 22 آمريڪي ڊالرن جي نقدي ۽ اسٽاڪ واري آڇ شامل هئي۔<ref>{{cite web|url=https://www.cnbc.com/2019/11/07/xerox-offers-hp-22-a-share-in-takeover-bid-sources-say.html|title=Xerox offers to buy HP for $22, sources say, more than 30% higher than where it traded a month ago|last=Franck|first=Thomas|date=November 7, 2019|website=CNBC|language=en|access-date=February 28, 2020|archive-date=February 28, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200228181606/https://www.cnbc.com/2019/11/07/xerox-offers-hp-22-a-share-in-takeover-bid-sources-say.html|url-status=live}}</ref><ref name=":0" /> ايڇ پي چيو تہ ”زيروڪس جي تجويز ڪيل معاوضي جي نقدي حصي لاءِ فنڊ گڏ ڪرڻ جي صلاحيت بابت غير يقيني صورتحال“ موجود آهي، خاص طور تي ڇو تہ زيروڪس مارڪيٽ ڪيپ جي لحاظ کان ايڇ پي کان ننڍي ڪمپني هئي، ۽ ڪمپني جي جارحاڻي رويي تي به تنقيد ڪئي۔<ref name=":0">{{cite web|url=https://techcrunch.com/2019/11/25/hp-rejects-xerox-again-but-leaves-door-open-for-negotiation/|title=HP rejects Xerox again, but leaves door open for negotiation|website=TechCrunch|date=November 25, 2019 |language=en-US|access-date=February 28, 2020|archive-date=October 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009163333/https://techcrunch.com/2019/11/25/hp-rejects-xerox-again-but-leaves-door-open-for-negotiation/|url-status=live}}</ref> 26 نومبر 2019ع تي، زيروڪس هڪ عوامي خط جاري ڪيو جنهن ۾ هن ايڇ پي جي ان دعويٰ کي رد ڪيو تہ ان جي آڇ ”غير يقيني“ ۽ ”تمام گهڻين شرطن واري“ هئي، ۽ اعلان ڪيو تہ اها ”ايڇ پي جي شيئر هولڊرن سان سڌي ريت رابطو ڪندي جيئن هو بورڊ تي دٻاءُ وجهن تہ اهو صحيح فيصلو ڪري ۽ هن پرڪشش موقعي تي غور ڪري۔“<ref>{{cite web|url=https://techcrunch.com/2019/11/26/xerox-tells-hp-it-will-bring-takeover-bid-directly-to-shareholders/|title=Xerox tells HP it will bring takeover bid directly to shareholders|website=TechCrunch|date=November 26, 2019 |language=en-US|access-date=February 28, 2020|archive-date=October 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009163322/https://techcrunch.com/2019/11/26/xerox-tells-hp-it-will-bring-takeover-bid-directly-to-shareholders/|url-status=live}}</ref> == مصنوعات ۽ آپريشن == {{see also|ايڇ پي جي ملڪيت هيٺ اثاثن جي فهرست}} ايڇ پي [[پرسنل ڪمپيوٽر]] (پي سي؛ صارفين ۽ ڪاروباري ليپ ٽاپ ۽ ڊيسڪ ٽاپ ٻئي)، [[پرنٽر (ڪمپيوٽنگ)|پرنٽر]]، اسڪينر، مانيٽر، لوازمات، ورڪ اسٽيشنون، سرور، ۽ لاڳاپيل سافٽ ويئر ۽ خدمتون جهڙوڪ [[ٿري ڊي پرنٽنگ]] تيار ڪري ٿي۔<ref name="Darrow" /><ref>{{r|2023 Form 10-K|page=5–</ref>6}} ان جا صارفين لاءِ تيار ڪيل پي سي 2024 ۾ [[ايڇ پي ايسينشل|اسينشل لائين]]، [[ايڇ پي پيوليئن|پويليئن]] (صارفين لاءِ)، [[ايڇ پي اينوي|اينوي]] (اعليٰ درجي ۽ [[پروسيو مر]])، ۽ [[ايڇ پي اومين|اومين]] ([[گيمنگ ڪمپيوٽر|گيمنگ]]) شامل آهن، انهيءَ سان گڏ اومني برانڊ هيٺ مصنوعي ذهانت تي ٻڌل پرسنل ڪمپيوٽر پڻ شامل آهن، جهڙوڪ [[ايڇ پي اومني بڪ|اومني بڪ]]، اومني ڊيسڪ۽ اومني اسٽوڊيو۔ ايڇ پي جا ڪاروباري ڪمپيوٽر “[[ايڇ پي پروبڪ|پرو]]” ۽ “[[ايڇ پي ايليٽ بڪ|ايليٽ]]” نالن هيٺ مارڪيٽ ڪيا وڃن ٿا۔ پيشاور شعبي ۾، ايڇ پي [[ايڇ پي زيڊ]] سيريز جون ڊيسڪ ٽاپ ورڪ اسٽيشنون ۽ انهن جي موبائل هم منصب [[ايڇ پي زيڊ بڪ]] مارڪيٽ ڪري ٿي۔ هي ڪمپني [[ڊيسڪ جيٽ]]، آفيس جيٽ، [[ليزر جيٽ]]، ۽ [[ايڇ پي اينوي#پرنٽر|اينوي]] سيريز جا پرنٽر، ۽ [[اسڪين جيٽ]] تصويري اسڪينرن جي قطار پڻ تيار ڪري ٿي۔<ref>{{Cite web |date=2024-11-15 |title=Major HP Printer Models by Year: A Chronological Guide to Innovation - Printing Watch |url=https://www.printingwatch.com/major-hp-printer-models-by-year |access-date=2025-06-11 |website=www.printingwatch.com |language=en-US}}</ref> <gallery> The_New_Travel_PC.jpg|[[ايڇ پي پيوليئن]] ايئرو 13 نوٽ بڪ ڪمپيوٽر (2021) HP OmniBook X.jpg|[[ايڇ پي اومني بڪ ايڪس]] [[مصنوعي ذهانت|AI]] ليپ ٽاپ (2024) HP Z6 (极客湾Geekerwan) 005 cropped.png|[[ايڇ پي زيڊ|HP Z6]] اعليٰ درجي جي ورڪ اسٽيشن (2023) ايڇ پي ليزر جيٽ اينٽرپرائيز M558 01.jpg|[[ليزر جيٽ]] اينٽرپرائيز رنگين پرنٽر </gallery> {{Clear}} == ڪارپوريٽ معاملا == مالي سال 2023ع ۾، ڪُل آمدني {{US$|54 بلين|link=yes}} هئي، جنهن ۾ [[ليپ ٽاپ|نوٽ بُڪ ڪمپيوٽرن]] جي وڪري مان 24.7 ارب آمريڪي ڊالر، [[ڊيسڪ ٽاپ ڪمپيوٽر]]ن جي وڪري مان 10.9 ارب آمريڪي ڊالر، پرنٽر سپلائيز جي وڪري مان 11.4 ارب آمريڪي ڊالر، ڪمرشل پرنٽرن جي وڪري مان 4.2 ارب آمريڪي ڊالر، ۽ صارفين لاءِ پرنٽرن جي وڪري مان 2.4 ارب آمريڪي ڊالر شامل هئا. سال 2022ع ۾ 65 سيڪڙو کان وڌيڪ آمدني آمريڪا کان ٻاهر جي گراهڪن کان حاصل ٿي هئي.<ref name="2023 Form 10-K">{{cite web |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/47217/000004721723000100/hpq-20231031.htm |title=HP Inc. Fiscal 2023 Annual Report (Form 10-K) |publisher=[[يو ايس سيڪيورٽيز اينڊ ايڪسچينج ڪميشن]] |date=December 18, 2023}}</ref>{{rp|page=13}} ايڇ پي جي مالي سال 2024ع جي پهرين ٽه ماهي ۾ خالص آمدني 13.2 ارب آمريڪي ڊالر رهي، جيڪا سال بہ سال بنياد تي 4.4٪ گهٽتائي (مستقل ڪرنسي ۾ 4.9٪) ظاهر ڪري ٿي.<ref>{{Cite web |title=HP Inc. Reports Fiscal 1Q 2024 Results |url=https://www.inkworldmagazine.com/contents/view_breaking-news/2024-02-29/hp-inc-reports-fiscal-1q-2024-results/ |access-date=2024-04-17 |website=Ink World |date=February 29, 2024 }}</ref><ref>{{Cite web |last=Discuss |first=GFreeman |date=2024-02-29 |title=HP Reports Fiscal 2024 First Quarter Results |url=https://www.techpowerup.com/319774/hp-reports-fiscal-2024-first-quarter-results |access-date=2024-04-17 |website=TechPowerUp |language=en}}</ref> مالي سال 2024ع جي پهرين ٽه ماهي دوران ايڇ پي جي مضبوط آپريٽنگ سرگرمين مان 121 ملين آمريڪي ڊالر خالص نقد حاصل ٿيو. ڪمپني ٽه ماهي لاءِ 25 ملين آمريڪي ڊالر مثبت فري ڪيش فلو پڻ رپورٽ ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Nhi |first=Gia |date=2022-04-08 |title=Why Is HP (HPQ) Up 6.7% Since Last Earnings Report? |url=https://www.nasdaq.com/articles/why-is-hp-hpq-up-6.7-since-last-earnings-report |access-date=2024-04-17 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Nhi |first=Gia |date=2022-04-08 |title=Hoàng Hà PC |url=https://hoanghapc.vn/ |access-date=2024-04-17 |website=Forbes Việt Nam |language=vi}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-04-08 |title=HP (HPQ) Q1 Earnings Match, Revenues Miss, Stock Falls 3% |url=https://www.nasdaq.com/articles/hp-hpq-q1-earnings-match-revenues-miss-stock-falls-3 |access-date=2024-04-17 |language=en}}</ref> فري ڪيش فلو ۾ آپريٽنگ سرگرمين مان 121 ملين آمريڪي ڊالر خالص نقد شامل هو، جنهن ۾ نيٽ ليز سيڙپڪاري لاءِ 62 ملين آمريڪي ڊالر ۽ ملڪيت، پلانٽ ۽ سامان ۾ سيڙپڪاري لاءِ 158 ملين آمريڪي ڊالر جون ترميمون شامل هيون.<ref>{{Cite web |date=2022-04-08 |title=HP Inc. Reports Fiscal 2024 First Quarter Results |url=https://investor.hp.com/news-events/news/news-details/2024/HP-Inc.-Reports-Fiscal-2024-First-Quarter-Results/default.aspx |access-date=2024-04-17 |language=en}}</ref> مالي سال جيڪو 31 آڪٽوبر تي ختم ٿيو، ان مطابق ايڇ پي اِنڪ جا اهم رجحان هن ريت رهيا آهن:<ref>{{Cite web |title=HP Inc. Income Statement |url=https://www.wsj.com/market-data/quotes/HPQ/financials/annual/income-statement |access-date=23 July 2024 |website=WSJ}}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-02-25 |title=HP Inc. Income Statement (2015-2019) - WSJ |url=https://www.wsj.com/market-data/quotes/HPQ/financials/annual/income-statement |archive-url=https://web.archive.org/web/20200225133639/https://www.wsj.com/market-data/quotes/HPQ/financials/annual/income-statement |url-status=dead |archive-date=2020-02-25 |access-date=2024-07-23 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" ![[مالي سال|مالي سال]] !آمدني (ارب آمريڪي ڊالر) !خالص منافعو (ارب آمريڪي ڊالر) !ملازم<ref>{{Cite web |title=HP: Number of Employees 2010-2024 {{!}} HPQ |url=https://www.macrotrends.net/stocks/charts/HPQ/hp/number-of-employees |access-date=2024-07-23 |website=www.macrotrends.net}}</ref><ref>{{Cite web |title=HP Inc. Number of Employees 1988-2023 |url=https://stockanalysis.com/stocks/hpq/employees/ |access-date=2024-07-23 |website=Stock Analysis |language=en}}</ref> |- |2015 |50.4 |3.7 |؟ |- |2016 |48.2 |2.6 |49,000 |- |2017 |52.2 |2.5 |49,000 |- |2018 |58.1 |5.3 |55,000 |- |2019 |58.3 |3.1 |56,000 |- |2020 |56.5 |2.8 |53,000 |- |2021 |63.2 |6.5 |51,000 |- |2022 |62.0 |3.1 |58,000 |- |2023 |53.4 |3.2 |58,000 |- |2024 |53.6 |2.8 |58,000 |} ===راندين جون اسپانسرشپ=== ====فارمولا ون==== {{multiple image | caption_align = center | header_align = center | align = right | direction = horizontal | width1 = | image1 = Ralf Schumacher Indianapolis 2003.jpg | alt1 = | caption1 = [[وليمز ايف ڊبليو 25]] تي ايڇ پي جي اسپانسرشپ، 2003ع | width2 = | image2 = 2025 Japan GP - Ferrari - Charles Leclerc - FP1.jpg | alt2 = | caption2 = [[اسڪوديريا فراري]] جي [[فيراري ايس ايف-25|ايس ايف-25]] تي ايڇ پي جي اسپانسرشپ، 2025ع }} ايڇ پي جو فارمولا ون سان اسپانسرشپ جو ڊگهو تاريخي تعلق رهيو آهي، جيڪو 1988ع ۾ [[لاروس]] سان هڪ سيزن جي اسپانسرشپ سان شروع ٿيو.<ref>{{cite AV media|people=GTHO|date=1 December 2018|title=File:Lola LC88.jpg - Wikimedia Commons|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lola_LC88.jpg|trans-title= Lola LC88.jpg|type=photograph}}</ref> 1990ع ۽ 2000ع جي ڏهاڪن دوران، ايڇ پي ڪيترين ئي ٽيمن لاءِ معمولي اسپانسر ۽ ٽيڪنالاجي فراهم ڪندڙ طور ڪم ڪيو، جن ۾ [[فورٽي]] (1996ع)، [[جارڊن گرانڊ پري|جارڊن]] (1996ع–2002ع)، [[بينيٽن فارمولا|بينيٽن]] (1997ع–1999ع)، [[مينارڊي]] (1997ع)، [[اسٽيورٽ گرانڊ پري|اسٽيورٽ]] (1998ع–1999ع)، [[جاگوار ريسنگ#Formula One|جاگوار]] (2000ع–2003ع) ۽ [[رينالٽ اِن فارمولا ون|رينالٽ]] (2010ع) شامل هئا. 2002ع کان 2005ع تائين، ايڇ پي [[وليمز ريسنگ]] (جنهن کي ان وقت BMW WilliamsF1 چيو ويندو هو) جو ٽائيٽل اسپانسر رهيو، جڏهن ڪمپني 2002ع ۾ ڪامپيڪ خريد ڪئي هئي؛<ref>{{Cite web |title=Williams F1 - WilliamsF1 goes HP |url=https://www.f1network.net/main/s107/st6744.htm |access-date=2024-07-22 |website=www.f1network.net}}</ref> ڪامپيڪ اڳ ۾ 2000ع کان 2001ع تائين ٽيم جو ٽائيٽل اسپانسر رهي چڪي هئي. ايڇ پي 2005ع ۾ وليمز ريسنگ سان اسپانسرشپ جو معاهدو ختم ڪيو.<ref>{{cite web|title= BBC SPORT - Motorsport - Formula One - Williams lose HP sponsorship deal|date=14 September 2005|website=news.bbc.co.uk/sport1|url=https://news.bbc.co.uk/sport1/hi/motorsport/formula_one/4245244.stm|access-date=11 April 2025}}</ref> اپريل 2024ع ۾، ايڇ پي اعلان ڪيو ته هن [[اسڪوديريا فراري|فراري]] ٽيم لاءِ ملٽي ايئر معاهدو ڪيو آهي، جنهن تحت اها ٽيم جي [[ايف 1 اڪيڊمي]] ۽ اي اسپورٽس پروگرامن تائين ٽائيٽل اسپانسر بڻجي وئي.<ref>{{Cite web |date=2024-04-24 |title=Ferrari announces HP as new F1 team title sponsor |url=https://www.motorsport.com/f1/news/ferrari-announces-hp-as-new-f1-team-title-sponsor/10602729/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240424141647/https://www.motorsport.com/f1/news/ferrari-announces-hp-as-new-f1-team-title-sponsor/10602729/ |archive-date=April 24, 2024 |access-date=2024-04-24}}</ref> ====ايسوسيئيشن فٽبال==== [[File:Tottenham Hotspur Home kits 1997-1999 & 2012-2013.jpg|thumb|ايڇ پي ۽ [[اورازما]] جي ٽوٽنهم هاٽسپر جي 1997ع–1999ع ۽ 2012ع–2013ع هوم ڪِٽن تي اسپانسرشپ]] ايڇ پي انگلينڊ جي [[پريميئر ليگ]] فٽبال ڪلب [[ٽوٽنهم هاٽسپر ايف سي|ٽوٽنهم هاٽسپر]] جي شرٽ اسپانسر 1995ع کان 1999ع تائين رهي، جيڪا جرمن ليگر [[هولسٽن بروري|هولسٽن]] کان اڳ ۽ پوءِ اسپانسر رهي. انٽرپرائز سافٽ ويئر ڪمپني [[ايڇ پي آٽانومي|آٽانومي]] 2010ع–11ع واري سيزن کان گهريلو ميچن لاءِ ٽوٽنهم جي شرٽ اسپانسر بڻي، جنهن کي ايڇ پي 2011ع ۾ خريد ڪيو. ايڇ پي ان معاهدي کي جاري رکيو ۽ 2011ع–12ع واري سيزن ۾ اسپانسرشپ کي آٽانومي جي آگمينٽيڊ ريئلٽي پليٽفارم [[اورازما]] سان تبديل ڪيو، ان کان پوءِ 2013ع–14ع واري سيزن ۾ آخري سال لاءِ اڳوڻي آٽانومي برانڊنگ کي ايڇ پي برانڊنگ سان مٽايو ويو.<ref>{{cite web|title=Tottenham Hotspur announces new shirt sponsorship with Autonomy|date=8 July 2010|website=tottenhamhotspur.com|url=https://www.tottenhamhotspur.com/news-archive-1/tottenham-hotspur-announces-new-shirt-sponsorship-with-autonomy/|access-date=11 April 2025}}</ref><ref>{{cite web|title=Tottenham Hotspur shirts to feature Autonomy's Aurasma|date=19 June 2011|website=tottenhamhotspur.com|url=https://www.tottenhamhotspur.com/news-archive-1/tottenham-hotspur-shirts-to-feature-autonomys-aurasma/|access-date=11 April 2025}}</ref><ref>{{cite web|title=Club announces HP as principal partner|date=8 April 2013|website=tottenhamhotspur.com|url=https://www.tottenhamhotspur.com/news-archive-1/club-announces-hp-as-principal-partner/|access-date=11 April 2025}}</ref> جولاءِ 2023ع ۾، ايڇ پي ويلش ڪلب [[وريڪسهام اي ايف سي|وريڪسهام]] سان اسپانسرشپ معاهدو ڪيو، جنهن تحت اها ڪلب جي سليو اسپانسر بڻجي وئي.<ref>{{citeweb|title=HP Teams Up with Wrexham AFC to Become Club’s Global Technology Partner|date=11 July 2023|publisher=HP Inc.|url=https://www.hp.com/us-en/newsroom/blogs/2023/hp-teams-up-with-wrexham-afc.html|access-date=21 December 2025}}</ref> فيبروري 2024ع ۾، ايڇ پي [[ريئل ميڊرڊ سي ايف|ريئل ميڊرڊ]] سان 3 سالن جو سليو اسپانسرشپ معاهدو ڪيو، جنهن تحت اها ڪلب جي 121 سالن جي تاريخ ۾ پهرين سليو اسپانسر بڻجي وئي.<ref>{{cite web |date=2 February 2024 |title=Real Madrid and HP Announce Historic Global Collaboration |url=https://www.realmadrid.com/en-US/news/club/sponsors/el-real-madrid-y-hp-anuncian-un-acuerdo-de-patrocinio-historico-02-02-2024 |website=realmadrid.com}}</ref> ===استحڪام=== ايڇ پي 31 آڪٽوبر 2023ع تي ختم ٿيندڙ ٻارهن مهينن دوران ڪُل [[ڪاربان فوٽ پرنٽ|CO₂e اخراج]] 19,764,400 ٽن CO₂-برابر رپورٽ ڪيو<ref name="HP Inc. Total CO2e emissions for 2023">{{cite web |title=HP Inc.'s Sustainable Impact Report for 2023Q4 |url=https://www8.hp.com/h20195/v2/GetPDF.aspx/c08980815.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20240612221456/https://www8.hp.com/h20195/v2/GetPDF.aspx/c08980815.pdf |archive-date=June 12, 2024}}</ref> ۽ ڪمپني 2015ع جي بنيادي سال جي مقابلي ۾ 2025ع تائين اخراج 60٪ گهٽائڻ جو ارادو رکي ٿي.<ref>{{cite web |title=HP Inc.'s Sustainability Report for 2020Q4 |url=https://h20195.www2.hp.com/v2/GetDocument.aspx?docname=c07539064 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210610121916/https://h20195.www2.hp.com/v2/GetDocument.aspx?docname=c07539064 |archive-date=June 10, 2021}} [https://analytics.exerica.com/App/Name/HP%20Inc./Climate%20Goal%5BClimate%20Goal,Total%20CO2e%20emissions%20(Scope%201%20%2b%20Scope%202)%5D/2020Q4 Alt URL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211111105900/https://analytics.exerica.com/App/Name/HP%20Inc./Climate%20Goal%5BClimate%20Goal,Total%20CO2e%20emissions%20(Scope%201%20+%20Scope%202)%5D/2020Q4 |date=2021-11-11 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211111105900/https://analytics.exerica.com/App/Name/HP%20Inc./Climate%20Goal%5BClimate%20Goal,Total%20CO2e%20emissions%20(Scope%201%20+%20Scope%202)%5D/2020Q4|date=November 11, 2021}}</ref> 20 اپريل 2021ع تي جاري ڪيل پريس رليز مطابق،<ref name="HP greenhouse emission goals">{{cite press release |title=HP Inc. Announces Ambitious Climate Action Goals |url=https://www.hp.com/us-en/newsroom/press-releases/2021/hp-inc-announces-ambitious-climate-action-goals.html |publisher=HP |date=April 20, 2021}}</ref> ايڇ پي 2040ع تائين خالص صفر گرين هائوس گيس اخراج حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهي آهي. ان مقصد کي حاصل ڪرڻ لاءِ ڪمپني پراڊڪٽ مواد گهٽائڻ ۽ ري سائيڪل ٿيل مواد ڏانهن منتقل ٿيڻ، تصديق ٿيل ريفربشڊ سسٽم فراهم ڪرڻ، ۽ پيڪيجنگ ۾ سنگل يوز پلاسٽڪ گهٽائڻ جهڙا قدم کنيا آهن.<ref>{{Cite web |last=Martindale |first=Jon |date=6 January 2025 |title=How 6 top laptop manufacturers are lowering their carbon footprints |url=https://www.pcworld.com/article/2558054/how-laptop-manufacturers-are-lowering-their-carbon-footprints.html |access-date=2025-08-02 |website=PCWorld |language=en}}</ref> ايڇ پي هيٽي ۾ ”فرسٽ مائل“ نالي خيراتي اداري سان گڏجي هڪ ري سائيڪلنگ سهولت تي ڪم ڪيو آهي ته جيئن پلاسٽڪ کي پروسيس ڪري پنهنجي شين ۾ ٻيهر استعمال ڪري سگهجي. 16 مارچ 2024ع تائين ڪمپني 110 ملين کان وڌيڪ سامونڊي آلودگي طرف ويندڙ پلاسٽڪ جون بوتلون واپس حاصل ڪري چڪي هئي. ايڇ پي سرڪيوليريٽي لاءِ پرعزم آهي ۽ 2030ع تائين پنهنجي 75٪ شين ۽ پيڪيجنگ کي سرڪيولر ذريعن مان حاصل ڪرڻ جو مقصد رکي ٿي.<ref>{{Cite web |last=Milanesi |first=Carolina |title=HPs' Mission: Becoming More Sustainable And Just |url=https://www.forbes.com/sites/carolinamilanesi/2023/07/12/hps-mission-becoming-more-sustainable-and-just/ |access-date=2025-08-02 |website=Forbes |language=en}}</ref> ”ايڪو ويڊس“ 2025ع ۾ ايڇ پي کي 90 اسڪور ڏنو، جيڪو 2024ع جي 83 اسڪور کان وڌيڪ هو، ۽ ڪمپني کي لڳاتار 15هين سال پلاٽينم ايوارڊ مليو.<ref>{{Cite web |last=Yirrell |first=Sara |title=HP achieves its highest ever EcoVadis score |url=https://www.channelweb.co.uk/news/2025/hp-achieves-highest-ever-ecovadis-score |access-date=2025-08-02 |website=www.channelweb.co.uk}}</ref> ايڇ پي ”آڪسفورڊ اڪنامڪس“ سان گڏجي ڪاروباري عملدارن ۽ حڪومتي آفيسرن جو سروي ڪيو، جنهن مان معلوم ٿيو ته ٽيڪنالاجي استحڪام کي اڳتي وڌائڻ ۽ ڪاروباري نتيجن کي بهتر بڻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{Cite web |last=Cabello |first=Kimberly |date=2024-06-12 |title=HP Study: Leveraging technology to meet sustainability and community goals |url=https://www.oxfordeconomics.com/resource/hp-study-leveraging-technology-to-meet-sustainability-and-community-goals/ |access-date=2025-08-02 |website=Oxford Economics |language=en-US}}</ref> ===لابنگ ۽ سياسي اثر=== 2025ع ۾، ايڇ پي انهن ڊونرن مان هڪ هئي، جن وائيٽ هائوس جي [[ايسٽ ونگ#2025 demolition|ايسٽ ونگ جي ڊهڻ]] ۽ نئين بال روم جي تعمير لاءِ مالي مدد فراهم ڪئي.<ref>{{cite news |last1=Maher |first1=Kit |last2=Tapper |first2=Jake |last3=Jaramillo |first3=Alejandra |title=White House releases list of donors for Trump’s multi-million-dollar ballroom |url=https://www.cnn.com/2025/10/23/politics/ballroom-donors-white-house-trump |access-date=23 October 2025 |work=CNN |archive-url=https://web.archive.org/web/20251023104311/https://www.cnn.com/2025/10/23/politics/ballroom-donors-white-house-trump |archive-date=October 23, 2025}}</ref> == تڪرار == {{About|2015ع ۾ قائم ٿيل ڪمپني|اڳئين ڪمپني بابت تڪرارن جي معلومات|Hewlett-Packard#Controversies}} === ٽئين ڌر جي اِنڪ ڪارٽريجن کي بلاڪ ڪرڻ === 2016ع ۾، ايڇ پي پنهنجي پرنٽرن ۾ فرم ويئر متعارف ڪرايو، جنهن پرنٽرن کي غيرفعال ڪري ڇڏيو جيڪڏهن واپرائيندڙ اهڙيون اِنڪ يا ٽونر ڪارٽريجون استعمال ڪندا هئا، جن ۾ ”نوان يا ٻيهر استعمال ٿيل ايڇ پي چپس يا اليڪٽرانڪ سرڪٽري“ شامل نه هوندي هئي. نتيجي طور، ايڇ پي کي سخت تنقيد کي منهن ڏيڻو پيو، جهڙوڪ [[اليڪٽرانڪ فرنٽيئر فائونڊيشن]] طرفان ڪيل تنقيد<ref>{{cite web |last1=Doctorow |first1=Cory |title=What HP Must Do to Make Amends for Its Self-Destructing Printers |url=https://www.eff.org/deeplinks/2016/09/what-hp-must-do-make-amends-its-self-destructing-printers |website=Electronic Frontier Foundation |date=September 26, 2016 |access-date=16 May 2023}}</ref>، ۽ ڪمپني ڪلاس ايڪشن ڪيسن ۾ لکين رپيا ادا ڪيا، جيئن آمريڪا ۾ ڪجهه گراهڪن کي 1.5 ملين آمريڪي ڊالر<ref>{{Cite web |date=2019-04-25 |title=HP Printer Firmware Case - Joseph Saveri Law Firm |url=https://www.saverilawfirm.com/our-cases/hp/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104182248/https://www.saverilawfirm.com/our-cases/hp/ |archive-date=2022-11-04 |access-date=2023-08-04 |website=www.saverilawfirm.com |language=en}}</ref>، ڪينيڊا ۾ 700,000 ڪينيڊين ڊالر<ref>{{Cite web |date=2019-04-24 |title=Lex Group Attorneys / Avocats - Montreal {{!}} HP OfficeJet Printers – Dynamic Security / Non-HP Ink Cartridges – Canadian Class Action Settlement |url=https://www.lexgroup.ca/classaction/hp-officejet-printers-dynamic-security-non-hp-ink-cartridges-canadian-class-action-settlement/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525063023/https://www.lexgroup.ca/classaction/hp-officejet-printers-dynamic-security-non-hp-ink-cartridges-canadian-class-action-settlement/ |archive-date=2023-05-25 |access-date=2023-08-04 |language=en-US}}</ref>، آسٽريليا ۽ يورپ ۾ 1.350 ملين آمريڪي ڊالر<ref>{{Cite web |title=HP and Euroconsumers settle on Dynamic Security {{!}} Euroconsumers |url=https://www.euroconsumers.org/activities/hp-and-euroconsumers-reach-a-settlement-on-dynamic-security-dispute |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230625064707/https://www.euroconsumers.org/activities/hp-and-euroconsumers-reach-a-settlement-on-dynamic-security-dispute |archive-date=2023-06-25 |access-date=2023-08-04 |website=www.euroconsumers.org}}</ref>، پر ڪمپني ڪنهن غلط ڪم جو اعتراف نه ڪيو. ايڇ پي جو موقف هو ته فرم ويئر جو مقصد ”بهترين صارف تجربو“ فراهم ڪرڻ ۽ گراهڪن کي ”جعلي ۽ ٽئين ڌر جي اِنڪ ڪارٽريجن کان بچائڻ“ هو، جن ۾ اصل ايڇ پي سيڪيورٽي چپ شامل نه هوندي ۽ جيڪي اسان جي [[دانشورانه ملڪيت|دانشورانه ملڪيت]] جي ڀڃڪڙي ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |last1=Harding |first1=Scharon |title=HP outrages printer users with firmware update suddenly bricking third-party ink |url=https://arstechnica.com/gadgets/2023/03/customers-fume-as-hp-blocks-third-party-ink-from-more-of-its-printers/?comments=1&comments-page=1 |website=Ars Technica |date=March 9, 2023 |access-date=16 May 2023}}</ref> 2023ع ۾، ''[[پي سي ورلڊ]]'' رپورٽ ڪيو ته ايڇ پي پرنٽر اڃا تائين واپرائيندڙن کي ٽئين ڌر جي اِنڪ استعمال ڪرڻ کان روڪين ٿا.<ref>{{Cite web |date=2023 |title=HP printers still block third-party ink. These models have a workaround |url=https://www.pcworld.com/article/1656073/these-hp-printers-can-be-upgraded-to-allow-third-party-printer-ink.html |website=PCWorld |language=en}}</ref> === آل اِن ون پرنٽرن کي غيرفعال ڪرڻ === 2023ع ۾، ايڇ پي خلاف ان الزام تي ڪيس داخل ڪيو ويو ته ڪمپني ڄاڻي واڻي پنهنجا آل اِن ون پرنٽر اهڙي طرح ڊزائن ڪيا جو اِنڪ گهٽ هئڻ وقت اهي اسڪيننگ يا فيڪس ڪرڻ جو ڪم نه ڪن.<ref>{{Cite news |date=2023-08-11 |title=Lawsuit claiming HP all-in-one printers are defective can proceed |url=https://www.reuters.com/legal/lawsuit-claiming-hp-all-in-one-printers-are-defective-can-proceed-2023-08-11/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230816010758/https://www.reuters.com/article/hp-printers-lawsuit-idTRNIKBN2ZM0ZS |archive-date=2023-08-16 |access-date=2024-09-08 |work=Reuters |language=en}}</ref> === اِنڪ ڪارٽريجن کي غيرفعال ڪرڻ === فيبروري 2019ع ۾، ”هائو ٽو گيڪ“ هڪ مضمون شايع ڪيو، جنهن ۾ رپورٽ ڪيو ويو ته جڏهن واپرائيندڙ پنهنجي انسٽنٽ اِنڪ سبسڪرپشن منسوخ ڪري ٿو، ته ايڇ پي پري کان اِنڪ ڪارٽريجن کي غيرفعال ڪري ڇڏي ٿي.<ref>{{Cite web |last=Hendrickson |first=Josh |date=2019-02-08 |title=HP's Ink Subscription Has DRM That Disables Your Printer Cartridges |url=https://www.howtogeek.com/403346/hps-ink-subscription-has-drm-that-disables-your-printer-cartridges/ |access-date=2024-05-06 |website=How-To Geek |language=en}}</ref> === سنڪيانگ علائقو === 2020ع ۾، [[آسٽريلين اسٽريٽجڪ پاليسي انسٽيٽيوٽ]] گهٽ ۾ گهٽ 82 وڏن برانڊن، جن ۾ ايڇ پي اِنڪ پڻ شامل هئي، تي الزام لڳايو ته اهي چيني صوبي [[سنڪيانگ]] ۾ [[اويغور|اويغور]] جبري محنت سان ممڪن طور لاڳاپيل آهن.<ref>{{Cite web |last1=Xu |first1=Vicky Xiuzhong |last2=Cave |first2=Danielle |last3=Leibold |first3=James |last4=Munro |first4=Kelsey |last5=Ruser |first5=Mathan |date=March 1, 2020 |title='Re-education', forced labour and surveillance beyond Xinjiang. |url=https://www.aspi.org.au/report/uyghurs-sale/ |access-date=April 5, 2022 |website=Australian Strategic Policy Institute}}</ref> 2022ع ۾، آمريڪي [[اويغور جبري محنت روڪٿام ايڪٽ]] جي جواب ۾، ايڇ پي چيو: ”ايڇ پي پنهنجي عالمي سپلائي چين ۾ انساني حقن جي احترام لاءِ پابند آهي ۽ اسان ڪنهن به قسم جي غيررضاڪاراڻي محنت جي استعمال کي منع ڪريون ٿا. ايڇ پي [[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو|گڏيل قومن جي انساني حقن جي عالمي پڌرنامي]] (UDHR) ۾ بيان ڪيل بنيادي حقن ۽ آزادين جي احترام جو پڻ عزم ڪري ٿي، اهڙي طريقي سان جيڪو [[ڪاروبار ۽ انساني حقن بابت گڏيل قومن جا رهنما اصول|ڪاروبار ۽ انساني حقن بابت گڏيل قومن جي رهنما اصولن]] (UNGPs) سان مطابقت رکي ٿو، جيئن اسان جي انساني حقن واري پاليسي ۾ بيان ڪيو ويو آهي.“<ref>{{Cite web |date=September 14, 2022 |title=Company responses regarding commitments to apply a single global standard aligned with Uyghur Forced Labor Prevention Act (UFLPA) |url=https://www.business-humanrights.org/en/latest-news/responses-to-uflpa-outreach/ |access-date=July 30, 2023 |website=Business & Human Rights Resource Centre}}</ref><ref>{{Cite web |date=October 12, 2022 |title=Company Response: HP responded |url=https://www.business-humanrights.org/en/latest-news/hp-responded/ |access-date=July 30, 2023 |website=Business & Human Rights Resource Centre}}</ref> === اسرائيلي تڪرار === 2023ع ۾، ايڇ پي ۽ [[هيولٽ پيڪارڊ انٽرپرائز]] (HPE) تي ان ڳالهه جي ڪري تنقيد ڪئي وئي ته [[هيولٽ پيڪارڊ اسرائيل]] جون شيون [[اسرائيلي پوليس]]، [[اسرائيلي جيل سروس]]، ۽ [[آبادي ۽ اميگريشن اٿارٽي|اسرائيلي آبادي ۽ اميگريشن اٿارٽي]] کي فراهم ڪيون ويون. [[بائيڪاٽ، ڊائيويسٽمينٽ ۽ سينڪشنز|بي ڊي ايس تحريڪ]] صارفين ۽ تنظيمن کي سڏ ڏنو آهي ته اهي ايڇ پي اي جا سڀ آءِ ٽي خدمتون ۽ پراڊڪٽس، گڏوگڏ ايڇ پي اِنڪ جا پرنٽر، ڪمپيوٽر ۽ پرنٽر ڪارٽريجون بائيڪاٽ ڪن.<ref>{{cite web|title=Boycott HP- Campaign Update during #GazaGenocide|url=https://bdsmovement.net/BoycottHP-GazaGenocide-Update |website=BDS |date=December 13, 2023 |access-date=12 January 2024}}</ref> ايڇ پي انهن الزامن جو جواب هڪ بيان ذريعي ڏنو، جنهن ۾ شامل هو: ”ايڇ پي اِنڪ بابت ڪجهه ماڻهن طرفان سوشل ميڊيا تي پکيڙيل غلط معلومات افسوسناڪ ۽ غلط آهي. پاليسي طور، اسان ملڪن يا علائقن جي وچ ۾ سياسي تڪرارن ۾ ڪنهن به ڌر جو ساٿ نٿا وٺون.“<ref>{{Cite web |title=HP Statement on Boycott, Divestment and Sanctions (BDS) Campaign |url=https://www.hp.com/us-en/newsroom/blogs/2021/hp-statement-on-boycott-divestment-sanctions-campaign.html |access-date=2025-08-02 |website=www.hp.com |language=en-us}}</ref> === فرسودگي جون پاليسيون === 2024ع ۾، فرانسيسي انجمن ”آلٽ آ لوبسوليسانس پروگرامِي“ (HOP) پرنٽر ٺاهيندڙ ايڇ پي خلاف شڪايت داخل ڪئي، جنهن ۾ ڪمپني تي منصوبابندي ڪيل فرسودگي جي پاليسين جو الزام لڳايو ويو. شڪايت ۾ الزام هو ته ايڇ پي ڪارٽريج کي خالي ڄاڻڻ تي پرنٽرن کي مصنوعي طور بلاڪ ڪري ٿي، جيتوڻيڪ اڃا اِنڪ باقي هجي. HOP دليل ڏنو ته اهي طريقا صارفين کي غيرضروري طور نيون ڪارٽريجون خريد ڪرڻ تي مجبور ڪن ٿا، جنهن سان فضول ۽ ماحولياتي نقصان ۾ واڌ ٿئي ٿي.<ref>{{cite news | url=https://www.lemonde.fr/pixels/article/2024/11/26/l-association-halte-a-l-obsolescence-programmee-porte-plainte-contre-le-fabricant-d-imprimantes-hp_6414732_4408996.html | title=L'Association Halte à l'obsolescence programmée porte plainte contre le fabricant d'imprimantes HP }}</ref> === خراب ڊرائيور === فيبروري 2025ع ۾، ايڇ پي [[ونڊوز اپڊيٽ]] ذريعي خراب BIOS جاري ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن [[ايڇ پي پرو بُڪ|پرو بُڪ]] ۽ [[ايليٽ بُڪ]] جي ڪجهه ماڊلن کي متاثر ڪيو. ايڇ پي جواب ڏنو ته اها مسئلن جي جاچ ڪري رهي آهي.<ref>{{cite web | url=https://news.qq.com/rain/a/20250228A06OVV00 | title=惠普被曝错误推送Bios更新导致笔记本无法开机，官方回应称需报修_腾讯新闻 | date=February 28, 2025 }}</ref> === 2028ع تائين 6,000 نوڪرين ۾ ڪٽوتي === ايڇ پي جي چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر اينريڪي لوريس هڪ پريس ڪانفرنس ۾ چيو ته ڪمپني ايندڙ ٽن سالن دوران 4,000 کان 6,000 نوڪريون ختم ڪرڻ جو ارادو رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها پنهنجي ڪاروبار ۾ خرچ گهٽائڻ، لڳ ڀڳ 1 ارب آمريڪي ڊالر بچائڻ ۽ پراڊڪٽ جدت کي تيز ڪرڻ لاءِ مصنوعي ذهانت جا اوزار استعمال ڪري رهي آهي. هن چيو ته اهي ڪٽوتيون بنيادي طور پراڊڪٽ ڊولپمينٽ، اندروني آپريشنز ۽ ڪسٽمر سپورٽ کي متاثر ڪنديون. ايڇ پي فيبروري ۾ ساڳئي منصوبي جي حصي طور 1,000 کان 2,000 ملازمن کي برطرف ڪيو هو.<ref>{{Cite web|title=HP to cut about 6,000 jobs by 2028, ramps up AI efforts {{!}} CNN Business|url=https://www.cnn.com/2025/11/25/tech/hp-layoffs-ai-efforts|website=CNN|date=2025-11-25|access-date=2025-11-29|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/business/hp-cut-about-6000-jobs-by-2028-ramps-up-ai-efforts-2025-11-25/|title=HP to cut about 6,000 jobs by 2028, ramps up AI efforts}}</ref><ref>{{Cite news|title=Computer maker HP to cut up to 6,000 jobs by 2028 as it turns to AI|url=https://www.theguardian.com/business/2025/nov/26/computer-maker-hp-to-cut-up-to-6000-jobs-by-2028-as-it-turns-more-to-ai|work=The Guardian|date=2025-11-26|access-date=2025-11-29|issn=0261-3077|language=en-GB|first=Julia|last=Kollewe}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-11-25/hp-announces-job-cuts-as-profit-outlook-falls-short-of-estimates|title=HP Announces Job Cuts as Profit Outlook Misses Estimates}}</ref><ref>{{Cite web|title=HP to slash up to 6,000 jobs by 2028 in massive AI transformation push|url=https://www.foxbusiness.com/lifestyle/hp-slash-6000-jobs-2028-massive-ai-transformation-push|website=FOXBusiness|date=2025-11-25|access-date=2025-11-29|language=en-US|first=Bonny|last=Chu}}</ref> ==لوگو جي تاريخ== === هيولٽ پيڪارڊ دور (1939ع–2015ع) === <gallery widths="100" heights="100"> File:HP original logo 1939.svg|1939ع–1954ع File:HP-original-logo-1954-trademark.svg|1954ع–1964ع File:Hewlett-Packard logo 1964.svg|1964ع<ref>{{cite journal |date=November 1964 |title=A new look for a proud name |url=https://www.hp.com/hpinfo/abouthp/histnfacts/publications/measure/pdf/1964_11.pdf |journal=Measure |publisher=Hewlett-Packard |volume=2 |issue=10 |pages=6–7 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110416040018/https://www.hp.com/hpinfo/abouthp/histnfacts/publications/measure/pdf/1964_11.pdf |archivedate=April 16, 2011}}</ref>–1979ع File:Hewlett-Packard logo 1979 blue.svg|1979ع–2010ع <small>(ڪارپوريٽ)</small> File:HP logo 1979.svg|1979ع<ref>{{cite journal |last=Slefo |first=George P. |date=November 24, 2015 |title=HP Pushes Reinvention In Thanksgiving Day Spot |url=https://adage.com/article/cmo-strategy/hp-launches-global-campaign-reinvent-itslef/301477 |journal=Ad Age}}</ref>-2010ع <small>(بنيادي)</small> File:HP (2007).svg|2007ع–2008ع <small>(ثانوي)</small>، 2008ع–2012ع <small>(3D قسم)</small> File:HP logo 2008.svg|2008ع–2012ع <small>(ثانوي)</small> File:HP logo 2009.svg|2010ع–2012ع <small>(بنيادي)</small>، 2012ع–2014ع <small>(ثانوي)</small> File:HP 2010 Black.svg|2010ع–2015ع <small>(ڪارپوريٽ)</small> File:HP logo 2012.svg|2012ع–2015ع </gallery> ===ايڇ پي اِنڪ دور (2015ع–هاڻوڪو)=== <gallery> File:HP 2010 Black.svg|2015ع–هاڻوڪو <small>(ڪارپوريٽ)</small> File:HP logo 2012.svg|alt=هڪ هلڪو نيرو دائرو، جنهن تي ترچن انداز وارا ”ايڇ پي“ اکر لکيل آهن|2015ع–2025ع File:HP logo 2025.svg|alt=هڪ گهرو نيرو دائرو، جنهن تي ترچن انداز وارا ”ايڇ پي“ اکر لکيل آهن|2025ع–هاڻوڪو File:Hp alt 2016.svg|alt=چار ڪارا اسٽروڪ، جيڪي ”ايڇ پي“ اکرن جي نمائندگي ڪن ٿا|2016ع–هاڻوڪو (ڪجهه ڪمپيوٽرن تي استعمال ٿيندڙ متبادل لوگو) </gallery> == پڻ ڏسو == {{Portal bar|سان فرانسسڪو بي ايريا|ڪمپنيون|ٽيليڪميونيڪيشن|اليڪٽرانڪس|ٽيڪنالاجي}} * [[هيولٽ پيڪارڊ انٽرپرائز]] – جدا ڪيل ڀيڻ ڪمپني، جيڪا سرور، اسٽوريج، نيٽ ورڪنگ ۽ ڪميونيڪيشن فراهم ڪري ٿي. * [[ايڇ پي ليبز]] * [[آمدني جي لحاظ کان سڀ کان وڏين ٽيڪنالاجي ڪمپنين جي فهرست]] == حوالا == {{reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Finance links | name = HP Inc. | symbol = HPQ | sec_cik = 47217 | yahoo = HPQ | google = HPQ:NYSE }} {{HP}} {{Hewlett-Packard}} {{Major computer hardware companies}} {{Major imaging companies}} {{Electronics industry in the United States}} {{S&P 500 companies}} {{Authority control}} {{Coord|37.4111842|-122.1476929|display=title}} [[زمرو:هيولٽ پيڪارڊ]] [[زمرو:آمريڪي برانڊز]] [[زمرو:آمريڪي ڪمپنيون]] [[زمرو:آمريڪا جون ڪمپيوٽر ڪمپنيون]] [[زمرو:ڪمپيوٽر هارڊويئر ڪمپنيون]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سسٽم ڪمپنيون]] [[زمرو:صارف اليڪٽرانڪس برانڊ]] [[زمرو:ڊسپلي ٽيڪنالاجي ڪمپنيون]] [[زمرو:ڪيليفورنيا ۾ 2015ع جا قيام]] [[زمرو:پالو آلٽو، ڪيليفورنيا ۾ قائم ڪمپنيون]] [[زمرو:2015ع ۾ قائم ٿيل آمريڪي ڪمپنيون]] [[زمرو:نيو يارڪ اسٽاڪ ايڪسچينج تي درج ڪمپنيون]] [[زمرو:سان فرانسسڪو بي ايريا ۾ قائم پيداواري ڪمپنيون]] [[زمرو:آمريڪا ۾ هيڊڪوارٽر رکندڙ گهڻ قومي ڪمپنيون]] [[زمرو:نيٽ بڪ ٺاهيندڙ]] [[زمرو:2015ع ۾ قائم ٿيل پيداواري ڪمپنيون]] [[زمرو:2015ع ۾ قائم ٿيل ڪمپيوٽر ڪمپنيون]] [[زمرو:ڪارپوريٽ اسپن آف]] [[زمرو:ڪيليفورنيا ۾ قائم سافٽ ويئر ڪمپنيون]] [[زمرو:آمريڪا جون سافٽ ويئر ڪمپنيون]] [[زمرو:سان فرانسسڪو بي ايريا ۾ قائم ٽيڪنالاجي ڪمپنيون]] [[زمرو:2015ع ۾ قائم ٿيل ٽيڪنالاجي ڪمپنيون]] [[زمرو:آمريڪا جون ٽيڪنالاجي ڪمپنيون]] fwea5ysrjxe0jv5dje2r1fqr7mzw0ye 0 99014 414910 414177 2026-09-26T03:34:04Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414910 wikitext text/x-wiki {{Short description|آثار قديمه جو دور، پٿر جي دور جو آخري حصو، نئون پٿر جو دور}} {{Infobox archaeological culture |name = نئون پٿر جو دور |map = Asikli Hoyuk sarah c murray 6176.jpg |mapcaption = جديد [[ترڪي]] جي [[آشيقلي هويوڪ]] ۾ [[برتن کان اڳ نئون پٿر جو دور بي]] جي گهرن جي ٻيهر اڏاوت |mapalt = |altnames = |horizon = |region = |period = [[پٿر جو دور|پٿر جي دور]] جو آخري دور |dates = {{circa}} 10,000 ق.م کان {{circa}} 2,000 ق.م |typesite = |majorsites = |extra = |precededby = [[وچ پٿر جو دور]]، [[ويجهي اوڀر جو ايپي پيلوليٿڪ|ايپي پيلوليٿڪ]] |followedby = [[ٽامي جو دور]] }} {{Neolithic}} {{Human history and prehistory}} [[File:Irish National heritage Park Ferrycarrig - geograph.org.uk - 3358912.jpg|thumb|نئين پٿر جي دور جي هڪ زرعي آباديءَ جي ٻيهر اڏاوت، [[آئرش نيشنل هيريٽيج پارڪ]]. نئين پٿر جي دور ۾ [[زراعت جي ايجاد]] ٿي.]] '''نئون پٿر جو دور''' ([[قديم يوناني|يوناني]] {{lang|grc|νέος}} {{Transliteration|grc|néos}} 'نئون' ۽ {{lang|grc|λίθος}} {{Transliteration|grc|líthos}} 'پٿر' مان)، يا '''نيو اسٽون ايج'''، هڪ [[آثار قديمه جو دور]] آهي، جيڪو [[ايشيا]]، [[يورپ]] ۽ [[آفريڪا]] ۾ [[پٿر جو دور|پٿر جي دور]] جو آخري ڀاڱو هو ({{circa|10,000 BC}} کان لڳ ڀڳ&nbsp;2,000 ق.م). هن دور ۾ [[نئين پٿر جي دور جو انقلاب]] آيو، جنهن ۾ اهڙين وسيع ترقيات جو مجموعو شامل هو، جيڪي دنيا جي ڪيترن حصن ۾ پاڻمرادو ۽ الڳ الڳ پيدا ٿينديون نظر اچن ٿيون. هن "نئين پٿر جي دور واري مجموعي" ۾ [[زراعت جي تاريخ|پوکيءَ جو آغاز]]، [[جانورن جي پاليل بڻائڻ]]، ۽ [[شڪار ڪندڙ-گڏ ڪندڙ]] زندگيءَ مان [[مستقل آبادي|آباديءَ واري]] زندگي ڏانهن تبديلي شامل هئي. 'نئون پٿر جو دور' اصطلاح [[جان لبڪ، پهريون بيرن ايويبري|جان لبڪ]] 1865ع ۾ [[ٽن دورن وارو نظام|ٽن دورن واري نظام]] جي وڌيڪ سڌريل صورت طور ٺاهيو.<ref>{{Cite OED | Neolithic}}</ref> نئون پٿر جو دور لڳ ڀڳ 12,000 سال اڳ شروع ٿيو، جڏهن [[ايپي پيلوليٿڪ]] [[اولهه ايشيا]] ۽ [[ميسوپوٽيميا]] ۾ پوکي ظاهر ٿي، ۽ پوءِ دنيا جي ٻين حصن ۾ ڦهلي. اولهه ايشيا ۾ اهو دور لڳ ڀڳ 6,500 سال اڳ (4500 ق.م) [[ٽامي جو دور]] ڏانهن عبوري مرحلي تائين جاري رهيو، جنهن جي خاص نشاني [[ڌاتڪاري]] جي ترقي هئي، جنهن کان پوءِ [[ڪانسي جو دور]] ۽ [[لوهي دور]] آيا. ٻين هنڌن تي نئون پٿر جو دور [[وچ پٿر جو دور]] کان پوءِ آيو ۽ پوءِ وڌيڪ دير تائين جاري رهيو. [[قديم مصر]] ۾ نئون پٿر جو دور [[مصر جو ابتدائي شاهي دور|ابتدائي شاهي دور]]، {{c.}} 3150 ق.م، تائين جاري رهيو.<ref name="KSnPG">{{cite book |last1=Sowada |first1=Karin |title=Egypt in the Eastern Mediterranean During the Old Kingdom: An Archaeological Perspective |date=2009 |publisher=Saint-Paul |isbn=978-3-525-53455-7 }}</ref><ref>{{cite book |last1=van der Spek |first1=R.J. |last2=de Blois |first2=Lukas |title=An Introduction to the Ancient World |url=https://archive.org/details/introductiontoan0000luka |date=2019 |publisher=Routledge |isbn=978-0-8153-7241-7 |doi=10.4324/9781351245463 |page=[https://archive.org/details/introductiontoan0000luka/page/14 14] }}</ref><ref>{{cite web|access-date=20 April 2022|title=Neolithic Periods Overview|url=https://egyptianmuseum.org/explore/neolithic-overview|website=egyptianmuseum.org}}</ref> [[چين]] ۾ اهو لڳ ڀڳ 2000 ق.م تائين جاري رهيو، جڏهن [[شانگ خاندان|شانگ کان اڳ]] [[ارليتو ثقافت]] اڀري،<ref>{{cite book |editor1-last=Chang |editor1-first=K. C. |title=Studies of Shang archaeology: selected papers from the International Conference on Shang Civilization |url=https://archive.org/details/studiesofshangar0000inte |date=1986 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-03578-0 |ol=3029505M |lccn=85010044 |oclc=1245817074 |pages=[https://archive.org/details/studiesofshangar0000inte/page/n29 6]–7 }}</ref> ۽ [[اسڪينڊينيويا]] ۾ به ائين ئي هو.<ref>[https://www.britannica.com/event/Stone-Age Encyclopedia Britannica, "Stone Age"]</ref><ref>{{cite book |last1=Cavalli-Sforza |first1=Luigi Luca |last2=Menozzi |first2=Paolo |last3=Piazza |first3=Alberto |title=The History and Geography of Human Genes |url=https://archive.org/details/historygeography0000cava_g9l7 |date=1994 |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, NJ |page=[https://archive.org/details/historygeography0000cava_g9l7/page/n370 351] |quote=at first European contact .... [New Guineans] represented ... modern examples of Neolithic horticulturalists}}</ref><ref>{{cite book |last1=Hampton |first1=O. W. |title=Culture of Stone: Sacred and Profane Uses of Stone Among the Dani |url=https://archive.org/details/cultureofstonesa0000hamp |date=1999 |publisher=Texas A&M University Press |location=College Station, TX |page=[https://archive.org/details/cultureofstonesa0000hamp/page/6 6]}}</ref> == بڻ بنياد == [[File:Centres of origin and spread of agriculture.svg|thumb|right|upright=2.0|[[نئين پٿر جي دور جو انقلاب|نئين پٿر جي دور جي انقلاب]] ۾ زراعت جي ابتدا جا لڳ ڀڳ مرڪز ۽ قبل تاريخ ۾ ان جي پکڙجڻ: زرخيز هلال (12,000&nbsp;[[موجوده وقت کان اڳ|سال اڳ]])، يانگتزي ندي ۽ هوانگ هو نديءَ جا طاس (9,000&nbsp;سال اڳ) ۽ نيو گني جا مٿاهان علائقا (9,000–6,000&nbsp;سال اڳ)، وچ ميڪسيڪو (5,000–4,000&nbsp;سال اڳ)، اتر ڏکڻ آمريڪا (5,000–4,000&nbsp;سال اڳ)، صحارا کان ڏکڻ آفريڪا (5,000–4,000&nbsp;سال اڳ، صحيح هنڌ نامعلوم)، اوڀر اتر آمريڪا (4,000–3,000&nbsp;سال اڳ).<ref name="DiamondandBellwood2003">{{cite journal |last1=Diamond |first1=Jared |last2=Bellwood |first2=Peter |title=Farmers and Their Languages: The First Expansions |url=https://archive.org/details/sim_science_2003-04-25_300_5619/page/597 |journal=Science |date=25 April 2003 |volume=300 |issue=5619 |pages=597–603 |doi=10.1126/science.1078208 |pmid=12714734 |bibcode=2003Sci...300..597D }}</ref>]] [[اي ايس پي آر او تاريخ بندي]] موجب، نئون پٿر جو دور لڳ ڀڳ 10,200 ق.م ۾ [[شام وارو علائقو|ليوانٽ]] ۾ شروع ٿيو، جيڪو [[ناتوفي ثقافت]] مان نڪتو، جڏهن جهنگلي [[اناج]] جي ابتدائي استعمال مان شروعاتي [[زراعت]] پيدا ٿي. ناتوفي دور يا "ابتدائي نئون پٿر جو دور" 12,500 کان 9,500 ق.م تائين رهيو، ۽ اهو 10,200–8800&nbsp;ق.م جي برتن کان اڳ نئين پٿر جي دور اي (PPNA) سان گڏيل سمجهيو وڃي ٿو. جيئن ناتوفي ماڻهو پنهنجي خوراڪ ۾ جهنگلي اناج تي ڀاڙڻ لڳا هئا، ۽ انهن ۾ [[مستقل آبادي|مستقل رهڻي ڪهڻي]] شروع ٿي چڪي هئي، تنهن ڪري [[ينگر ڊرائيس]] سان لاڳاپيل موسمي تبديليون (لڳ ڀڳ 10,000 ق.م) ماڻهن کي زراعت پيدا ڪرڻ تي مجبور ڪرڻ واريون سمجهيون وڃن ٿيون. [[زرخيز هلال]] جا بنيادي فصل [[ڪڻڪ]]، [[مسور]]، [[مٽر]]، [[چڻو]]، [[ويسيا ارويليا|تلخ ويچ]] ۽ [[السي]] هئا. ٻين اهم پاليل فصلن ۾ [[چانور]] ۽ [[باجرو]] شامل هئا. فصل عام طور تي ڪنهن هڪ هنڌ تي پاليل بڻايا ويا ۽ انهن جا جهنگلي اباڻي قسم اڄ به ملن ٿا.<ref>{{cite book |last1=Scanes |first1=Colin G. |title=Animals and Human Society |chapter=The Neolithic Revolution, Animal Domestication, and Early Forms of Animal Agriculture |date=2018 |pages=103–131 |doi=10.1016/B978-0-12-805247-1.00006-X |isbn=978-0-12-805247-1 }}</ref> شروعاتي نئين پٿر جي دور جي زراعت ٻوٽن جي محدود حد تائين هئي، جهنگلي ۽ پاليل ٻنهي قسمن سميت، جنهن ۾ [[اينڪورن ڪڻڪ]]، [[باجرو]] ۽ [[اسپيلٽ]] شامل هئا، ۽ [[گهر جي ڪتي جو بڻ|ڪتن]] کي رکڻ پڻ شامل هو. لڳ ڀڳ 8000 ق.م تائين ان ۾ پاليل [[رڍ]]، [[ٻڪري#تاريخ|ٻڪريون]]، [[ڍور]] ۽ [[گهر جو سوئر|سوئر]] شامل ٿي ويا. نئين پٿر جي دور جون سڀ ثقافتي خاصيتون هر هنڌ ساڳئي ترتيب سان ظاهر نه ٿيون: [[قديم ويجهو اوڀر|اولهه ايشيا]] جي سڀ کان اوائلي زرعي سماجن ۾ برتن استعمال نه ٿيندا هئا. دنيا جي ٻين حصن، جهڙوڪ [[قبل تاريخ اتر آفريڪا|آفريڪا]]، [[ڏکڻ ايشيائي پٿر جو دور|ڏکڻ ايشيا]] ۽ [[چين جون نئين پٿر جي دور جون ثقافتون|ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾، پاليل بڻائڻ جا آزاد واقعا پنهنجي علائقائي طور الڳ نئين پٿر جي دور جون ثقافتون پيدا ڪرڻ جو سبب بڻيا، جيڪي [[يورپ]] ۽ [[ڏکڻ اولهه ايشيا]] جي ثقافتن کان مڪمل طور آزاد پيدا ٿيون. [[جومون دور|اوائلي جاپاني]] سماجن ۽ ٻين [[اوڀر ايشيا]]ئي ثقافتن زراعت پيدا ڪرڻ کان ''اڳ'' برتن استعمال ڪيا.<ref>{{cite book | last = Habu | first = Junko | title = Ancient Jomon of Japan | url = https://archive.org/details/ancientjomonofja0000habu | year = 2004 | isbn = 978-0-521-77670-7 | page = [https://archive.org/details/ancientjomonofja0000habu/page/3 3] | publisher = Cambridge University Press }} </ref><ref>{{cite journal |last1=Wu |first1=Xiaohong |last2=Zhang |first2=Chi |last3=Goldberg |first3=Paul |last4=Cohen |first4=David |last5=Pan |first5=Yan |last6=Arpin |first6=Trina |last7=Bar-Yosef |first7=Ofer |title=Early Pottery at 20,000 Years Ago in Xianrendong Cave, China |url=https://archive.org/details/sim_science_2012-06-29_336_6089/page/1696 |journal=Science |date=29 June 2012 |volume=336 |issue=6089 |pages=1696–1700 |doi=10.1126/science.1218643 |pmid=22745428 |bibcode=2012Sci...336.1696W }}</ref> == علائقن موجب دور == <!--This happened mostly by the *beginning* of the Upper Paleolithic, or perhaps during its early phase, in any case long before anything even remotely relevant to the Neolithic period. By the end of the [[Upper Paleolithic]], all [[archaic human]] species had become extinct (or subsumed into the lineage of [[anatomically modern humans]] via [[Archaic human admixture with modern humans|cross-breeding]]). --> === ويجهو اوڀر (اولهه ايشيا) === {{main|ويجهي اوڀر ۾ نئون پٿر جو دور}} [[File:Néolithique 0001.jpg|thumb|upright=.9|نئين پٿر جي دور جي نوادرات جو مجموعو، جنهن ۾ ڪنگڻ، ڪهاڙين جا ڦر، ڇيڻا ۽ پالش ڪرڻ جا اوزار شامل آهن]] [[وچ اوڀر]] ۾ نئين پٿر جي دور طور سڃاتل ثقافتون ڏهين [[هزاروي]] ق.م ۾ ظاهر ٿيڻ لڳيون.{{sfn|Bellwood|2004|p=384}} شروعاتي ترقي [[شام وارو علائقو|ليوانٽ]] ۾ ٿي، مثال طور [[برتن کان اڳ نئون پٿر جو دور اي]] ۽ [[برتن کان اڳ نئون پٿر جو دور بي]]، ۽ اتان کان اوڀر ۽ اولهه ڏانهن پکڙي. نئين پٿر جي دور جون ثقافتون لڳ ڀڳ 8000 ق.م تائين ڏکڻ اوڀر [[اناتوليا]]، اتر [[ميسوپوٽيميا]] ۽ [[سينا ٻيٽ نما]] ۾ به ثابت ٿيل آهن، جيڪي ليوانت واري راهداريءَ ۾ برتن کان اڳ نئين پٿر جي دور جي روايتن جي ڏکڻ طرف پکڙجڻ کي ظاهر ڪن ٿيون.<ref name="Rosen Desert and the Pastoralist">{{cite journal |last1=Rosen |first1=Steven A |title=The Desert and the Pastoralist: An Archaeological Perspective on Human-Landscape Interaction in the Negev over the Millennia |journal=Annals of Arid Zone |date=2 December 2016 |volume=50 |issue=3–4 |doi=10.56093/aaz.v50i3-4.63779 |oclc=11056688664 |doi-access=free }}</ref> [[اناتوليا جي قبل تاريخ|اناتوليائي نئين پٿر جي دور جي هارين]] پنهنجي نسل جو اهم حصو [[اناتوليائي شڪار ڪندڙ-گڏ ڪندڙ]] (AHG) مان حاصل ڪيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته زراعت انهن شڪار ڪندڙ-گڏ ڪندڙن پاڻ هن علائقي ۾ اختيار ڪئي، نه ڪي [[آباديءَ جي پکڙجڻ]] وسيلي علائقي ۾ پهتي.<ref>{{cite journal |last1=Feldman |first1=Michal |last2=Fernández-Domínguez |first2=Eva |last3=Reynolds |first3=Luke |last4=Baird |first4=Douglas |last5=Pearson |first5=Jessica |last6=Hershkovitz |first6=Israel |last7=May |first7=Hila |last8=Goring-Morris |first8=Nigel |last9=Benz |first9=Marion |last10=Gresky |first10=Julia |last11=Bianco |first11=Raffaela A. |last12=Fairbairn |first12=Andrew |last13=Mustafaoğlu |first13=Gökhan |last14=Stockhammer |first14=Philipp W. |last15=Posth |first15=Cosimo |last16=Haak |first16=Wolfgang |last17=Jeong |first17=Choongwon |last18=Krause |first18=Johannes |title=Late Pleistocene human genome suggests a local origin for the first farmers of central Anatolia |journal=Nature Communications |date=19 March 2019 |volume=10 |issue=1 |article-number=1218 |doi=10.1038/s41467-019-09209-7 |pmid=30890703 |pmc=6425003 |bibcode=2019NatCo..10.1218F |doi-access=free }}</ref> ==== برتن کان اڳ نئون پٿر جو دور اي ==== {{main|برتن کان اڳ نئون پٿر جو دور اي}} [[File:Urfa man.jpg|thumb|upright|[[عرفا جو ماڻهو]] {{Circa|9000 BC}}.<ref name="RJC">{{cite book |last1=Chacon |first1=Richard J. |last2=Mendoza |first2=Rubén G. |title=Feast, Famine or Fighting?: Multiple Pathways to Social Complexity |date=2017 |publisher=Springer |isbn=978-3-319-48402-0 |pages=120 |url=https://books.google.com/books?id=zhT1DQAAQBAJ&pg=PA120 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Schmidt |first1=Klaus |title=Premier temple. Göbekli tepe (Le): Göbelki Tepe |date=2015 |publisher=CNRS Editions |isbn=978-2-271-08187-2 |page=291 |url=https://books.google.com/books?id=M3yUDwAAQBAJ&pg=PT291 |language=fr}}</ref><ref name="AC">{{cite book |last1=Collins |first1=Andrew |title=Gobekli Tepe: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |date=2014 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-59143-835-9 |page=66 |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT66 |language=en}}</ref> [[شانلي عرفا آثار قديمه ۽ موزيڪ ميوزيم]].]] نئين پٿر جو دور 1 (PPNA) لڳ ڀڳ 10,000&nbsp;ق.م ۾ [[شام وارو علائقو|ليوانٽ]] ۾ شروع ٿيو.{{sfn|Bellwood|2004|p=384}} ڏکڻ اوڀر ترڪي ۾ [[گوبيڪلي تيپي]] جو هڪ مندر وارو علائقو، جيڪو لڳ ڀڳ 9500&nbsp;ق.م جو آهي، هن دور جي شروعات سمجهي سگهجي ٿو. هي ماڳ خانه بدوش شڪار ڪندڙ-گڏ ڪندڙ قبيلن ٺاهيو، جيئن ويجهو مستقل رهائش جي غير موجودگيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو، ۽ اهو انسان جي ٺاهيل سڀ کان پراڻو ڄاتل عبادتگاهه ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |title=The World's First Temple |url=https://archive.archaeology.org/0811/abstracts/turkey.html |journal=[[Archaeology (magazine)|Archaeology]] |date=November 2008 |page=23 |last=Scham |first=Sandra |volume=61 |issue=6 |publisher=[[Archaeological Institute of America]]}}</ref> گهٽ ۾ گهٽ ست پٿريلا دائرا، جيڪي {{convert|25|acre}} تي پکڙيل آهن، انهن ۾ چوني پٿر جا ٿنڀا آهن، جن تي جانورن، جيتن ۽ پکين جون تراشون ٿيل آهن. شايد سوين ماڻهن پٿر جا اوزار استعمال ڪري اهي ٿنڀا ٺاهيا، جيڪي ڇتين کي سهارو ڏئي سگهندا هئا. لڳ ڀڳ 9500–9000 ق.م جا ٻيا اوائلي PPNA ماڳ [[فلسطين]] ۾ مليا آهن، خاص طور تي [[تل السلطان]] (قديم [[يريحو]]) ۽ [[گلگل آءِ|گلگل]] [[اردن وادي (وچ اوڀر)|اردن وادي]] ۾؛ [[اسرائيل]] ۾، خاص طور تي [[عين ملاها]]، [[نهال اورين، آثار قديمه جو ماڳ|نهال اورين]] ۽ [[ڪفر ها هوريش]]؛ [[بائبلوس]]، [[لبنان]]؛ ۽ [[سينا ٻيٽ نما|سينا]] ۾، جن ۾ [[ابو مادي]] جهڙا ماڳ شامل آهن.<ref name="Kuijt2000">{{cite book|editor=Ian Kuijt|title=Life in Neolithic Farming Communities: Social Organization, Identity, and Differentiation|url=https://archive.org/details/lifeinneolithicf0000unse|publisher=Springer|year=2000|page=[https://archive.org/details/lifeinneolithicf0000unse/page/33 33]}}</ref> نئين پٿر جو دور 1 جي وڏي ترقي حقيقي زراعت هئي. ابتدائي نئين پٿر جي دور جي [[ناتوفي]] ثقافتن ۾ جهنگلي اناج ڪٽيو ويندو هو، ۽ شايد ٻج جي اوائلي چونڊ ۽ ٻيهر پوک به ٿيندي هئي. اناج کي اٽي ۾ پيسيو ويندو هو. [[ايمر ڪڻڪ]] پاليل بڻائي وئي، ۽ جانورن کي ڌڻن ۾ رکيو ۽ پاليل بڻايو ويو ([[جانورن پالڻ]] ۽ [[چونڊ پالڻ]]).{{citation needed|date=August 2015}} 2006ع ۾، [[انجير]] جا باقيات يريحو جي هڪ گهر مان دريافت ٿيا، جيڪو 9400&nbsp;ق.م جو هو. انجير اهڙي تبديل ٿيل قسم جا هئا، جن کي جيت پولينيٽ نٿا ڪري سگهن، تنهن ڪري اهي وڻ رڳو قلم مان وڌي سگهن ٿا. هي ثبوت ظاهر ڪري ٿو ته انجير پهريون پوکيل فصل هئا ۽ زراعت جي ٽيڪنالاجي جي ايجاد جي نشاني آهن. اهو اناج جي پهرين پوک کان صديون اڳ ٿيو.<ref>{{cite journal |title=Early Domesticated Fig in the Jordan Valley |url=https://archive.org/details/sim_science_2006-06-02_312_5778/page/1372 |journal=[[Science (journal)|Science]] |publisher=[[American Association for the Advancement of Science]] |date=2 June 2006 |doi=10.1126/science.1125910 |pmid=16741119 |volume=312 |issue=5778 |pages=1372–1374 |last1=Kislev |first1=Mordechai E. |last2=Hartmann |first2=Anat |last3=Bar-Yosef |first3=Ofer |author3-link=Ofer Bar-Yosef|bibcode=2006Sci...312.1372K }}</ref> آباديون وڌيڪ مستقل ٿي ويون، جن ۾ ناتوفي ماڻهن جهڙن گول گهرن جا اڪيلو ڪمرا هوندا هئا. پر اهي گهر پهريون ڀيرو [[ڪچي سر]] مان ٺهيا. آباديءَ جي چوڌاري پٿر جي ڀت ۽ شايد پٿر جو برج هوندو هو، جيئن يريحو ۾. ڀت ويجهن گروهن کان بچاءَ، ٻوڏ کان بچاءَ، يا جانورن کي اندر رکڻ لاءِ ڪم ايندي هئي. ڪجهه گهيرن مان اناج ۽ گوشت جي ذخيرن جو اشارو به ملي ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://virtualcopedia.wordpress.com/2015/08/07/neolithic-age/|title=Neolithic Age|date=7 August 2015}}</ref> ==== برتن کان اڳ نئون پٿر جو دور بي ==== {{main|برتن کان اڳ نئون پٿر جو دور بي}} [[File:Neolitico B, fugurine maschile e femminile, da tell fakhariyah, alabastro, bitume e pietra, 9000-7000 ac ca.jpg|left|thumb|عورت ۽ مرد جون مورتيون؛ 9000–7000 ق.م؛ [[جپسم]]، [[بٽومين]] ۽ پٿر جي جڙت سان؛ [[تل فخريه]] ([[شام]] جي [[الحسڪه گورنري]]) مان؛ [[يونيورسٽي آف شڪاگو اورينٽل انسٽيٽيوٽ]] (آمريڪا)]] نئون پٿر جو دور 2 (PPNB)، [[اي ايس پي آر او تاريخ بندي]] موجب، [[شام وارو علائقو|ليوانٽ]] ۾ لڳ ڀڳ 8800&nbsp;ق.م ۾ شروع ٿيو ([[تل السلطان|يريحو]]، اولهه ڪنارو).{{sfn|Bellwood|2004|p=384}} PPNA جي تاريخن وانگر، مٿي ڄاڻايل ساڳين ليبارٽرين مان ٻن صورتن جون تاريخون موجود آهن. بهرحال اصطلاحن جو هي نظام ڏکڻ اوڀر [[اناتوليا]] ۽ وچ اناتوليا جي طاس جي آبادين لاءِ مناسب ناهي.{{citation needed|date=November 2016}} برتن کان اڳ نئين پٿر جي دور بي جي ثقافتي مجموعي بابت اڀياس ظاهر ڪن ٿا ته ان جي ڊگهي عرصي واري ۽ وسيع پکڙيل روايت ليوانت ۾ اتر ۾ تورس جبلن کان ڏکڻ ۾ [[سينا ٻيٽ نما|سينا]] تائين پکڙيل هئي، جيڪا هن مرحلي دوران ان جي وسيع جاگرافيائي دائري کي ظاهر ڪري ٿي.<ref>{{cite journal |last=Watkins |first=Trevor |title=The chronology and dispersal of the Pre-Pottery Neolithic B cultural complex in the Levant |journal=Paléorient |volume=42 |issue=2 |year=2016 |pages=53–72 |doi=10.3406/paleo.2016.5720}}</ref> [[عمان]]، [[اردن]] جي ٻاهرين علائقن ۾ [[عين غزال (آثار قديمه جو ماڳ)|عين غزال]] نالي 3,000 رهواسين واري آبادي ملي. [[ويجهو اوڀر]] جي سڀ کان وڏين قبل تاريخ آبادين مان هڪ سمجهي ويندڙ هي آبادي لڳ ڀڳ 7250&nbsp;ق.م کان لڳ ڀڳ 5000&nbsp;ق.م تائين مسلسل آباد رهي.<ref>{{cite journal |url=https://www.brown.edu/Departments/Joukowsky_Institute/courses/architecturebodyperformance/326.html |title=Ain-Ghazal (Jordan) Pre-pottery Neolithic B Period pit of lime plaster human figures |last=Feldman |first=Keffie |journal=[[Joukowsky Institute for Archaeology and the Ancient World]] |publisher=[[Brown University]] |access-date=9 March 2018}}</ref> آبادين ۾ مستطيل ڪچي سرن جا گهر هئا، جتي خاندان هڪ يا ڪيترن ڪمرن ۾ گڏ رهندو هو. دفنائڻ بابت دريافتون [[ابن ڏاڏن جي پوڄا]] جو اشارو ڏين ٿيون، جتي ماڻهو مئلن جون [[پلستر ٿيل انساني کوپڙيون|کوپڙيون محفوظ ڪندا هئا]]، جن تي چهري جون خاصيتون ٺاهڻ لاءِ مٽيءَ جو پلستر ڪيو ويندو هو.<ref>{{Cite web |date=19 November 2025 |title=Hints of Skull Cult Found at World's Oldest Temple |url=https://www.nationalgeographic.com/history/article/skulls-cult-turkey-archaeology-neolithic-gobekli |access-date=19 November 2025 |website=History |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Carved Skulls Flesh Out Neolithic Cult Evidence |url=https://www.discovermagazine.com/carved-skulls-flesh-out-neolithic-cult-evidence-12653 |access-date=19 November 2025 |website=Discover Magazine |date=28 June 2017 |language=en}}</ref> باقي لاش شايد آباديءَ کان ٻاهر سڙڻ لاءِ ڇڏيو ويندو هو، جيستائين رڳو هڏا بچن، پوءِ اهي هڏا آباديءَ اندر فرش جي هيٺان يا گهرن جي وچ ۾ دفنايا ويندا هئا.{{citation needed|date=August 2015}} ==== برتن کان اڳ نئون پٿر جو دور سي ==== {{main|برتن کان اڳ نئون پٿر جو دور سي}} [[اردن]] جي [[عين غزال (آثار قديمه جو ماڳ)|عين غزال]] ماڳ تي ٿيل ڪم هڪ بعد واري [[برتن کان اڳ نئون پٿر جو دور سي]] جي نشاندهي ڪئي آهي. [[جورس زارنس]] تجويز ڪيو آهي ته 6200 ق.م جي موسمي بحران واري دور ۾ هڪ چوڌاري عرب خانه بدوش چرواهي مجموعو پيدا ٿيو، جزوي طور PPNB ثقافتن ۾ پاليل جانورن تي وڌندڙ زور جي نتيجي ۾، ۽ ڏکڻ ليوانت جي [[حريفي]] شڪار ڪندڙ-گڏ ڪندڙن سان ميلاپ جي نتيجي ۾، جنهن جا [[فيوم]] ۽ [[مصر]] جي [[اوڀر صحرا]] جي ثقافتن سان لاڳاپا هئا. هن طرز زندگي تي عمل ڪندڙ ثقافتون [[ڳاڙهو سمنڊ]] جي ڪناري هيٺان پکڙيون ۽ [[شام]] کان اوڀر طرف ڏکڻ [[عراق]] ڏانهن ويون.<ref>Zarins, Juris (1992) "Pastoral Nomadism in Arabia: Ethnoarchaeology and the Archaeological Record", in [[Ofer Bar-Yosef]] and A. Khazanov, eds. "Pastoralism in the Levant"</ref> ==== آخري نئون پٿر جو دور ==== {{main|آخري نئون پٿر جو دور}} آخري نئون پٿر جو دور لڳ ڀڳ 6,400 ق.م ۾ [[زرخيز هلال]] ۾ شروع ٿيو.{{sfn|Bellwood|2004|p=384}} ان وقت تائين الڳ سڃاڻپ رکندڙ ثقافتون ظاهر ٿي ويون، جن ۾ برتن ٺاهڻ واريون ثقافتون جهڙوڪ [[حلفي ثقافت]] (ترڪي، شام، اتر ميسوپوٽيميا) ۽ [[عبيد دور|عبيد]] (ڏکڻ ميسوپوٽيميا) شامل هيون. ڪجهه ماڳن تي هن دور کي وڌيڪ '''PNA''' (برتن وارو نئون پٿر جو دور اي) ۽ '''PNB''' (برتن وارو نئون پٿر جو دور بي) ۾ ورهايو ويو آهي.<ref>{{Cite book|chapter=The Southern Levant (Cisjordan) During the Neolithic Period|last1=Killebrew|first1=Ann E.|last2=Steiner|first2=Margreet|last3=Goring-Morris|first3=A. Nigel|last4=Belfer-Cohen|first4=Anna|year=2013|language=en|doi=10.1093/oxfordhb/9780199212972.013.011|title=The Oxford Handbook of the Archaeology of the Levant|isbn=978-0-19-921297-2}}</ref> ڏکڻ [[نيگيف]] ۽ [[سينا ٻيٽ نما|سينا]] جي ريگستانن ۾ آخري نئون پٿر جو دور چرواهي واري تمنيان ثقافت سان سڃاتو وڃي ٿو، جيڪا [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] تائين جاري رهي.<ref name="Rosen Desert and the Pastoralist"/> [[ٽامي جو دور]]، يعني پٿر-ڪانسي دور، لڳ ڀڳ 4500&nbsp;ق.م ۾ شروع ٿيو، پوءِ [[ڪانسي جو دور]] لڳ ڀڳ 3500&nbsp;ق.م ۾ شروع ٿيو، جنهن نئين پٿر جي دور جي ثقافتن جي جاءِ ورتي.{{citation needed|date=June 2019}} ==== زرخيز هلال ==== [[File:20100923 amman37.JPG|thumb|right|[[عين غزال جا مجسما]]، جيڪي [[عين غزال (آثار قديمه جو ماڳ)|عين غزال]]، [[اردن]] مان مليا، لڳ ڀڳ 7250&nbsp;ق.م جا انساني شڪل جي سڀ کان اوائلي وڏن نمائندن مان سمجهيا وڃن ٿا.]] [[File:Neolithic wall painting in Tell Bouqras, Deir ez-Zor Museum.jpg|thumb|upright=1.2|[[تل بوقراس]] مان نئين پٿر جي دور جي ڀت جي چٽسالي، [[دير الزور ميوزيم]]، شام]] لڳ ڀڳ 10,000 ق.م ۾ [[برتن کان اڳ نئون پٿر جو دور اي]] (PPNA) واري مرحلي سان لاڳاپيل پهريون مڪمل طور تي ترقي يافته نئين پٿر جي دور جون ثقافتون زرخيز هلال ۾ ظاهر ٿيون.{{sfn|Bellwood|2004|p=384}} لڳ ڀڳ 10,700–9400&nbsp;ق.م ۾ [[حلب]] کان {{convert|10|mi}} اتر طرف [[تل قرامل]] ۾ هڪ آبادي قائم ٿي. ان آباديءَ ۾ 9650&nbsp;ق.م جا ٻه مندر شامل هئا.<ref name="eduskrypt">[http://www.eduskrypt.pl/yet_another_sensational_discovery_by_polish_archaeologists_in_syria-info-6775.html Yet another sensational discovery by polish archaeologists in Syria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111001171824/http://www.eduskrypt.pl/yet_another_sensational_discovery_by_polish_archaeologists_in_syria-info-6775.html |date=1 October 2011 }}. eduskrypt.pl. 21 June 2006</ref> لڳ ڀڳ 9000&nbsp;ق.م ۾ PPNA دوران، دنيا جي پهرين شهرن مان هڪ، [[تل السلطان|يريحو]]، ليوانت ۾ ظاهر ٿيو. اهو پٿر جي ڀت سان گهيريل هو، شايد ان ۾ 2,000 کان 3,000 ماڻهن تائين آبادي هئي، ۽ ان ۾ هڪ وڏو پٿر جو برج موجود هو.<ref>[https://www.britannica.com/eb/article-9043547/Jericho "Jericho"], Encyclopædia Britannica</ref> لڳ ڀڳ 6400&nbsp;ق.م ۾ [[حلف ثقافت]] شام ۽ اتر ميسوپوٽيميا ۾ ظاهر ٿي. 1981ع ۾ [[ميزون دي لورينٽ اي دي لا ميڊيٽراني]] جي محققن جي هڪ ٽيم، جنهن ۾ [[جاڪ ڪووين]] ۽ اوليور اورينش شامل هئا، ويجهي اوڀر جي نئين پٿر جي دور جي تاريخ بندي کي سماجي، معاشي ۽ ثقافتي خاصيتن جي بنياد تي ڏهن دورن (0 کان 9) ۾ ورهايو.<ref name="boustani">Haïdar Boustani, M. [http://www.usj.edu.lb/mpl/pdf/1.pdf "The Neolithic of Lebanon in the context of the Near East: State of knowledge"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181116043349/https://www.usj.edu.lb/mpl/pdf/1.pdf |date=16 November 2018 }} (in French), ''Annales d'Histoire et d'Archaeologie'', Universite Saint-Joseph, Beyrouth, Vol. 12–13, 2001–2002. Retrieved on 3 December 2011.</ref> 2002ع ۾ [[ڊانيئل اسٽورڊور]] ۽ [[فريڊرڪ عباس]] هن نظام کي پنج دورن ۾ ورهائي اڳتي وڌايو: # [[ناتوفي]]، 12,000 کان 10,200&nbsp;ق.م تائين، # [[خيامي]]، 10,200 کان 8800&nbsp;ق.م تائين، [[PPNA]]: [[سلطاني]] (يريحو)، [[مريبت]]ي، # اوائلي PPNB (''PPNB ancien'')، 8800 کان 7600&nbsp;ق.م تائين، وچولو PPNB (''PPNB moyen'')، 7600 کان 6900&nbsp;ق.م تائين، # آخري PPNB (''PPNB récent'')، 7500 کان 7000&nbsp;ق.م تائين، # PPNB جو عبوري مرحلو، جنهن کي ڪڏهن PPNC به چيو ويندو آهي (''PPNB final'')، جنهن ۾ 6900 کان 6400&nbsp;ق.م وچ ۾ حلف ۽ [[ڪارو منهن پالش ٿيل برتن]] ظاهر ٿيڻ لڳا.<ref>Stordeur, Danielle., Abbès Frédéric., [http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/bspf_0249-7638_2002_num_99_3_12712 ''"Du PPNA au PPNB: mise en lumière d'une phase de transition à Jerf el Ahmar (Syrie)"''], ''Bulletin de la Société préhistorique française'', Volume 99, Issue 3, pp. 563–595, 2002</ref> انهن PPNA ۽ PPNB وچ ۾ 8800 کان 8600&nbsp;ق.م تائين [[جرف الاحمر]] ۽ [[تل اسود]] جهڙن ماڳن تي هڪ عبوري مرحلي جو خيال پڻ پيش ڪيو.<ref name="exoriente">[http://www.exoriente.org/associated_projects/ppnd_summary.php PPND – the Platform for Neolithic Radiocarbon Dates – Summary]. exoriente. Retrieved on 3 December 2011.</ref> ==== ڏکڻ ميسوپوٽيميا ==== آبي لٽ وارا ميدان ([[سومر]]/[[ايلام]]). گهٽ برسات سبب [[آبپاشي]] نظام ضروري بڻجن ٿا. [[عبيد دور|عبيد]] ثقافت 6200 ق.م کان شروع ٿي.<ref>{{cite web |title=The Ubaid Period (5500–4000 B.C.) {{!}} Essay {{!}} The Metropolitan Museum of Art {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/ubai/hd_ubai.htm |website=The Met's Heilbrunn Timeline of Art History |date=October 2003 |access-date=21 November 2024 |language=en}}</ref> === اتر اوڀر آفريڪا === [[File:African cave paintings.jpg|thumb|الجزائر جون غارن واريون چٽساليون، جن ۾ شڪار جا منظر ڏيکاريل آهن]] [[File:Megaliths Aswan Nubia museum.JPG|left|thumb|نبطا پلايا جا وڏا پٿر، اسوان نوبيائي ميوزيم ۾ رکيل]] اتر اوڀر آفريڪا ۾ نئين پٿر جي دور جي ثقافت جا سڀ کان اوائلي ثبوت موجوده ڏکڻ اولهه مصر جي [[بير ڪسيبا]] ۽ [[نبطا پلايا]] جي آثار قديمه وارن ماڳن مان مليا.<ref name=":2">{{Cite book |editor-last=Bard |editor-first=Kathryn |editor-link=Kathryn A. Bard |title=Encyclopedia of the Archaeology of Ancient Egypt |date=9 March 2014 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-0-415-75753-9 |page=73 |language=en}}</ref> [[رڍ]] ۽ [[ٻڪري]] کي پاليل بڻائڻ [[ويجهو اوڀر]] کان [[مصر]] تائين شايد 6000&nbsp;ق.م جيترو اوائلي دور ۾ پهتو.<ref>{{cite journal |last1=Linseele |first1=V. |last2=Marinova |first2=E. |last3=Van Neer |first3=W. |last4=Vermeersch |first4=P.M. |title=Sites with Holocene dung deposits in the Eastern Desert of Egypt: Visited by herders? |journal=Journal of Arid Environments |date=July 2010 |volume=74 |issue=7 |pages=818–828 |doi=10.1016/j.jaridenv.2009.04.014 |bibcode=2010JArEn..74..818L }}</ref><ref>{{cite book |title = The Origins and Development of African Livestock |last1 = Blench |first1 = Roger |publisher = Routledge |year = 1999 |isbn = 978-1-84142-018-9 |last2 = MacDonald |first2 = Kevin C}}</ref> [[گريم بارڪر]] چوي ٿو ته "نيل واديءَ ۾ پاليل ٻوٽن ۽ جانورن جو پهريون اڻ تڪراري ثبوت اتر مصر ۾ پنجين هزاروي ق.م جي شروعات کان اڳ نٿو ملي، ۽ ڏکڻ ۾ ان کان هڪ هزار سال پوءِ ملي ٿو؛ ٻنهي حالتن ۾ اهي اهڙين حڪمت عملين جو حصو هئا، جيڪي اڃا به مڇي مارڻ، شڪار ڪرڻ ۽ جهنگلي ٻوٽن گڏ ڪرڻ تي گهڻو ڀاڙينديون هيون." هو تجويز ڪري ٿو ته روزگار جون اهي تبديليون ويجهي اوڀر کان هارين جي لڏپلاڻ سبب نه هيون، بلڪه مقامي ترقي هئي، جنهن ۾ اناج يا ته مقامي هئا يا مٽاسٽا ذريعي حاصل ڪيا ويا.<ref>{{cite book |last = Barker |first = Graeme |title = The Agricultural Revolution in Prehistory: Why Did Foragers Become Farmers? |url = https://books.google.com/books?id=-Z2imAEACAAJ&pg=PA292 |access-date = 3 December 2011 |year=2009| publisher = Oxford University Press |isbn = 978-0-19-955995-4 |pages = 292–293 }}</ref> ٻيا عالم دليل ڏين ٿا ته مصر ۾ زراعت، پاليل جانورن، ڪچي سرن جي اڏاوت ۽ نئين پٿر جي دور جي ٻين ثقافتي خاصيتن لاءِ بنيادي تحريڪ [[وچ اوڀر]] کان آئي هئي.<ref>{{cite book |author = Alexandra Y. Aĭkhenvalʹd |author2=[[Robert Malcolm Ward Dixon]] |title = Areal Diffussion and Genetic Inheritance: Problems in Comparative Linguistics |year = 2006 |publisher = Oxford University Press, USA |isbn = 978-0-19-928308-8 |page = 35 }}</ref><ref>{{cite book| author = Fekri A. Hassan |title = Droughts, food and culture: ecological change and food security in Africa's later prehistory |url = https://books.google.com/books?id=kIPDE7FnODIC&pg=PA164| access-date = 3 December 2011| year = 2002 |publisher = Springer |isbn = 978-0-306-46755-4 |pages = 164– }}</ref><ref>{{cite book |last = Shillington |first = Kevin |title = Encyclopedia of African history: A–G |url = https://books.google.com/books?id=Ftz_gtO-pngC&pg=PA521 |access-date = 3 December 2011| year = 2005 |publisher = CRC Press |isbn = 978-1-57958-245-6 |pages = 521– }}</ref> === اتر اولهه آفريڪا === {{main|اتر آفريڪا جي جينياتي تاريخ}} [[File:Summary of inferred population history of the Stone Age Maghreb.png|thumb|upright=1.3|[[مغرب|اتر اولهه آفريڪا]] ۾ نئين پٿر جي دور ڏانهن تبديلي لڳ ڀڳ 5500 ق.م ۾ يورپي لڏپلاڻ ({{colorbull|#F5DEB3|square|size=150}}) ۽ لڳ ڀڳ 5000 ق.م ۾ ليوانت واري لڏپلاڻ ({{colorbull|#556B2F|square|size=150}}) جي لهر سان لاڳاپيل هئي، جنهن ۾ ڪجهه مقامي ميلاپ به شامل هو ({{colorbull|#8B4513|square|size=150}}).{{sfn|Simões|Günther|Martínez-Sánchez|Vera-Rodríguez|2023| p=554}}]] [[مغرب|اتر اولهه آفريڪا]] ۾ نئين پٿر جي دور ڏانهن تبديلي لڳ ڀڳ 5500–5300 ق.م ۾ [[آئيبيريا ٻيٽ نما|آئيبيريا]]، [[ليوانٽ]] ۽ شايد [[سسيلي]] مان آيل مهاجرن شروع ڪئي.<ref name=":1">{{Cite journal |last1=Simões |first1=Luciana G. |last2=Günther |first2=Torsten |last3=Martínez-Sánchez |first3=Rafael M. |last4=Vera-Rodríguez |first4=Juan Carlos |last5=Iriarte |first5=Eneko |last6=Rodríguez-Varela |first6=Ricardo |last7=Bokbot |first7=Youssef |last8=Valdiosera |first8=Cristina |last9=Jakobsson |first9=Mattias |date=7 June 2023 |title=Northwest African Neolithic initiated by migrants from Iberia and Levant |journal=Nature |volume=618 |issue=7965 |pages=550–556 |doi=10.1038/s41586-023-06166-6 |pmid=37286608 |pmc=10266975 |bibcode=2023Natur.618..550S }}{{Creative Commons text attribution notice|cc=by4|from this source=yes}}</ref> اوائلي نئين پٿر جي دور ۾ زراعت يورپين طرفان متعارف ڪرائي وئي ۽ پوءِ مقامي ماڻهن ان کي اختيار ڪيو.<ref name=":1" /> وچولي نئين پٿر جي دور ۾ ليوانت مان نسلي اثر جي هڪ لهر اتر اولهه آفريڪا ۾ ظاهر ٿي، جيڪا علائقي ۾ [[چرواهي زندگي]] جي اچڻ سان گڏ ٿي.<ref name=":1" /> برتن، گهريلو اناج ۽ [[جانورن پالڻ]] جا سڀ کان اوائلي ثبوت مراڪش ۾، خاص طور تي [[ڪاف الغار|ڪاف الغار]] مان ملن ٿا.<ref name=":1" /> === صحارا کان ڏکڻ آفريڪا === {{Further||چرواهي نئون پٿر جو دور|سوانا چرواهي نئون پٿر جو دور}} '''چرواهي نئون پٿر جو دور''' آفريڪا جي [[قبل تاريخ]] جو هڪ دور هو، جيڪو [[پوئين پٿر جو دور|پوئين پٿر جي دور]] کان پوءِ کنڊ تي خوراڪ جي پيداوار جي شروعات کي ظاهر ڪري ٿو. دنيا جي ٻين حصن جي نئين پٿر جي دور جي ابتڙ، جتي [[زراعت|زرعي]] سماجن جي ترقي ٿي، آفريڪا ۾ خوراڪ جي پيداوار جو پهريون نمونو گهمندڙ [[چرواهي زندگي]] هو،<ref>{{cite journal |last1=Marshall |first1=Fiona |last2=Hildebrand |first2=Elisabeth |title=Cattle Before Crops: The Beginnings of Food Production in Africa |journal=Journal of World Prehistory |date=June 2002 |volume=16 |issue=2 |pages=99–143 |doi=10.1023/A:1019954903395 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Garcea |first1=Elena A. A. |title=An Alternative Way Towards Food Production: The Perspective from the Libyan Sahara |journal=Journal of World Prehistory |date=June 2004 |volume=18 |issue=2 |pages=107–154 |doi=10.1007/s10963-004-2878-6 |bibcode=2004JWPre..18..107G }}</ref> يعني اهڙا رهڻي ڪهڻي جا طريقا جيڪي ڍورن جي ڌڻن پالڻ ۽ انهن جي سنڀال تي ٻڌل هئا. "چرواهي نئون پٿر جو دور" اصطلاح [[آثار قديمه|آثار قديمه جا ماهر]] عام طور تي [[صحارا]]،<ref>{{Cite journal|last1=Gallinaro|first1=Marina|last2=Lernia|first2=Savino di|date=25 January 2018|title=Trapping or tethering stones (TS): A multifunctional device in the Pastoral Neolithic of the Sahara |journal=PLOS ONE|language=en|volume=13|issue=1|article-number=e0191765|doi=10.1371/journal.pone.0191765 |pmc=5784975|pmid=29370242|bibcode=2018PLoSO..1391765G|doi-access=free}}</ref> ۽ [[اوڀر آفريڪا]] جي اوائلي چرواهي دورن کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Bower |first1=John |title=The Pastoral Neolithic of East Africa |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-world-prehistory_1991-03_5_1/page/49 |journal=Journal of World Prehistory |date=March 1991 |volume=5 |issue=1 |pages=49–82 |doi=10.1007/BF00974732 |bibcode=1991JWPre...5...49B }}</ref> '''سوانا چرواهي نئون پٿر جو دور''' يا SPN، جنهن کي اڳ ۾ '''پٿر جي پيالن واري ثقافت''' سڏيو ويندو هو، قديم سماجن جو هڪ مجموعو آهي، جيڪو [[اوڀر آفريڪي رفٽ]] جي [[اوڀر آفريڪا]] ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ هڪ اهڙي دور ۾ ظاهر ٿيو، جنهن کي [[چرواهي نئون پٿر جو دور]] چيو وڃي ٿو. اهي [[ڏکڻ ڪشتي ٻوليون|ڏکڻ ڪشتي]] ڳالهائيندڙ چرواها هئا، جيڪي عام طور تي پنهنجن مئلن کي پٿرن جي ڍيرن ۾ دفن ڪندا هئا، جڏهن ته سندن اوزارن جي مجموعي ۾ پٿر جا پيالا، ڏنڊا، پيهڻ وارا پٿر ۽ مٽيءَ جا ٿانوَ شامل هئا.<ref name="Ambrose220">{{cite book|last1=Ambrose|first1=Stanley H.|title=From Hunters to Farmers: The Causes and Consequences of Food Production in Africa – "The Introduction of Pastoral Adaptations to the Highlands of East Africa"|date=1984|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-04574-3|pages=220|url=https://books.google.com/books?id=dftPHu1o2s8C|access-date=4 December 2014}}</ref> آثار قديمه، تاريخي لسانيات ۽ آثار-جينياتيات وسيلي، انهن کي روايتي طور تي علائقي جي پهرين [[افرو-ايشيائي ٻوليون|افرو-ايشيائي]] ڳالهائيندڙ آبادگارن سان سڃاتو ويو آهي. ڍورن جي هڏن ۽ دفنائڻ وارن پٿرن جي ڍيرن جي آثار قديمه واري تاريخ بندي پڻ هن ثقافتي مجموعي کي علائقي ۾ [[چرواهي زندگي]] ۽ پٿر جي اڏاوت جو سڀ کان اوائلي مرڪز ثابت ڪيو آهي.<ref>{{cite journal|last1=Lander=|first1=Faye=|last2=Russell=|first2=Thembi=|date=14 June 2018|title=The Archaeological Evidence for the Appearance of Pastoralism and Farming in Southern Africa|journal=PLOS ONE| volume=13 | issue=6 | article-number=e0198941 |doi=10.1371/journal.pone.0198941| pmid=29902271 | pmc=6002040 | bibcode=2018PLoSO..1398941L | doi-access=free }}</ref> === يورپ === {{Main|نئين پٿر جي دور وارو يورپ}} [[File:Golemata Majka.jpg|thumb|left|upright=0.75|[[تمبا مدزاري]]، [[اتر مقدونيا]] مان عورت جي شڪل]] [[File:European-late-neolithic-english.svg|thumb|[[نئين پٿر جي دور وارو يورپ]] ۾ ڪجهه اهم ثقافتي مجموعن جي ورڇ ڏيکاريندڙ نقشو، {{circa}} 3500&nbsp;ق.م]] [[File:Skara Brae house 1 5.jpg|thumb|[[اسڪارا بري]]، اسڪاٽلينڊ. گهر جي سامان، يعني شيلفن، جا ثبوت]] ڏکڻ اوڀر [[نئين پٿر جي دور وارو يورپ|يورپ]] ۾ زرعي سماج پهريون ڀيرو [[ستين هزاروي ق.م]] ۾ ظاهر ٿيا، جنهن جو ثبوت يورپ جي سڀ کان اوائلي زرعي ماڳن مان هڪ، ڏکڻ اوڀر [[البانيا]] جي [[واشتمي]] مان ملي ٿو، جيڪو 6500&nbsp;ق.م جو آهي.<ref>{{cite news | author=Dawn Fuller| date=16 April 2012 | title=UC research reveals one of the earliest farming sites in Europe| work=Phys.org| url=http://phys.org/news/2012-04-uc-reveals-earliest-farming-sites.html| access-date=18 April 2012 }}</ref><ref>{{cite web | date=16 April 2012 | title=One of Earliest Farming Sites in Europe Discovered| website=ScienceDaily| url=https://www.sciencedaily.com/releases/2012/04/120416113013.htm| access-date=18 April 2012 }}</ref> ايندڙ ٻن هزار سالن ۾ اولهه يورپ جي اڪثر حصن ۾ اهو عمل پکڙيو، پر اتر اولهه يورپ جي ڪجهه حصن ۾ نئين پٿر جو دور گهڻو دير سان شروع ٿيو ۽ لڳ ڀڳ 4500 ق.م کان 1700 ق.م تائين، ٽن هزار سالن کان ٿورو گهٽ عرصو جاري رهيو. [[آثار-جينياتيات]] ۾ تازين اڳڀرائين تصديق ڪئي آهي ته وچ اوڀر کان يورپ تائين زراعت جي پکڙجڻ جو تعلق لڳ ڀڳ 9,000 سال اڳ [[اوائلي يورپي هاري|اناتوليا مان آيل اوائلي هارين]] جي لڏپلاڻ سان مضبوط طور لاڳاپيل هو، ۽ اهو رڳو ثقافتي مٽاسٽا نه هو.<ref>{{cite news |first=Andrew |last=Curry |title=The first Europeans weren't who you might think |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/first-europeans-immigrants-genetic-testing-feature |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319032852/https://www.nationalgeographic.com/culture/article/first-europeans-immigrants-genetic-testing-feature |archive-date=19 March 2021 |work=National Geographic |date=August 2019}}</ref><ref>{{cite news |first=Laura |last=Spinney |title=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |work=Scientific American |date=1 July 2020}}</ref> بلقان مان 6000&nbsp;ق.م جون انساني شڪل واريون مورتيون مليون آهن،<ref>[http://www.macedonian-heritage.gr/HellenicMacedonia/en/img_A11a.html Female figurine, c. 6000 BC, Nea Nikomidia, Macedonia, Veroia, (Archaeological Museum), Greece]. Macedonian-heritage.gr. Retrieved on 3 December 2011.</ref> ۽ وچ يورپ ۾ لڳ ڀڳ 5800&nbsp;ق.م تائين اهڙيون شيون مليون آهن ([[لا هوگيت#آثار قديمه|لا هوگيت]]). هن علائقي جي سڀ کان اوائلي ثقافتي مجموعن ۾ ٿيسالي جي [[سيسڪلو ثقافت]] شامل آهي، جيڪا پوءِ بلقان ۾ پکڙي ۽ [[ڪوروش ثقافت|اسٽارچيو-ڪوروش]] (ڪرس)، [[لينيارباندڪيرامڪ]] ۽ [[ونچا ثقافت|ونچا]] کي جنم ڏنو. [[ثقافتي پکڙجڻ]] ۽ [[انساني لڏپلاڻ|ماڻهن جي لڏپلاڻ]] جي ميلاپ وسيلي نئين پٿر جي دور جون روايتون اولهه ۽ اتر طرف پکڙيون ۽ لڳ ڀڳ 4500 ق.م تائين اتر اولهه يورپ پهتيون. ونچا ثقافت شايد لکڻ جو سڀ کان اوائلي نظام، [[ونچا نشانيون]]، پيدا ڪيو، جيتوڻيڪ آثار قديمه جي ماهر شان وِن جو خيال آهي ته اهي غالباً [[تصويري نشان]] ۽ [[خيالي نشان]] هئا، نه ڪي حقيقي طور ترقي يافته لکڻي جي صورت.<ref>{{cite book|title = Pre-writing in Southeastern Europe: The Sign System of the Vinča Culture ca. 4000 BC|last = Winn|first = Shan|publisher = Western Publishers|year = 1981|location = Calgary}}</ref> [[ڪوڪوتيني-ٽريپلي ثقافت]] 5300 کان 2300&nbsp;ق.م تائين رومانيا، مالدووا ۽ يوڪرين ۾ تمام وڏيون آباديون تعمير ڪيون. [[ميگاليٿ|وڏن پٿرن]] وارا مندر-مجموعا، جهڙوڪ [[گگنتيجا]]، جيڪو [[گوزو ٻيٽ|گوزو]] جي ميڊيٽرينين ٻيٽ تي آهي، مالٽا جي ٻيٽ-مجموعي ۾، ۽ [[منائدرا]]، مالٽا، پنهنجين وڏي جسامت وارين نئين پٿر جي دور جي اڏاوتن سبب نمايان آهن؛ انهن مان سڀ کان پراڻيون اڏاوتون لڳ ڀڳ 3600&nbsp;ق.م جون آهن. [[حال-سفليني جو هيپوگيم]]، [[پاولا، مالٽا|پاولا]]، مالٽا، هڪ زمين هيٺان اڏاوت آهي، جيڪا لڳ ڀڳ 2500&nbsp;ق.م ۾ کوٽي وئي؛ اصل ۾ اها عبادتگاهه هئي، پوءِ اها [[قبرستان]] بڻجي وئي، ۽ دنيا ۾ واحد قبل تاريخ زمين هيٺان مندر آهي. اهو پٿر جي مجسمي سازيءَ ۾ اهڙي فني درجي کي ظاهر ڪري ٿو، جيڪو قبل تاريخ ۾ مالٽا جي ٻيٽن لاءِ منفرد آهي. 2500&nbsp;ق.م کان پوءِ اهي ٻيٽ ڪيترن ڏهاڪن تائين آباديءَ کان خالي ٿي ويا، تان جو [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] جي نون مهاجرن جي لهر آئي؛ اها ثقافت پنهنجي مئلن کي [[لاش ساڙڻ|ساڙيندي]] هئي ۽ مالٽا ۾ [[ڊولمين]] نالي ننڍيون وڏ-پٿري اڏاوتون متعارف ڪرايون.<ref>Daniel Cilia, [http://web.infinito.it/utenti/m/malta_mega_temples/linetime.html "Malta Before Common Era", in ''The Megalithic Temples of Malta'']. Retrieved 28 January 2007.</ref> اڪثر صورتن ۾ هتي ننڍا ڪمرا آهن، جن جي ڇت هڪ وڏي پٿر جي تختيءَ مان ٺهيل آهي، جيڪا سڌن بيٺل پٿرن تي رکي وئي آهي. دعويٰ ڪئي وڃي ٿي ته اهي ان آباديءَ سان تعلق رکن ٿا، جيڪا اڳين وڏ-پٿري مندرن ٺاهيندڙ آباديءَ کان مختلف هئي. خيال ڪيو وڃي ٿو ته اها آبادي [[سسيلي]] مان آئي، ڇاڪاڻ⁠تہ مالٽا جي ڊولمينن ۽ اتي ملندڙ ڪجهه ننڍين اڏاوتن ۾ مشابهت آهي.<ref>Piccolo, Salvatore (2013) ''Ancient Stones: The Prehistoric Dolmens of Sicily,'' Abingdon-on-Thames, England: Brazen Head Publishing, pp. 33–34 {{ISBN|978-0-9565106-2-4}}</ref> ڪجهه استثنائن کان سواءِ، نئين پٿر جي دور جي شروعات ۾ آباديءَ جي سطح تيزيءَ سان وڌي، جيستائين اها [[برداشت جي گنجائش]] تائين پهتي.{{sfn|Shennan|Edinborough|2007}} ان کان پوءِ 5000 ق.م کان پوءِ "تمام وڏي پيماني" تي آباديءَ جو زوال آيو، ۽ ايندڙ 1,500 سالن تائين آباديءَ جي سطح گهٽ رهي.{{sfn|Shennan|Edinborough|2007}} 3500 ق.م کان پوءِ آباديون ٻيهر وڌڻ لڳيون، جڏهن ته 3000 ۽ 2500 ق.م جي وچ ۾ وڌيڪ گهٽتائيون ۽ واڌايون آيون، پر انهن جون تاريخون علائقن موجب مختلف هيون.{{sfn|Shennan|Edinborough|2007}} انهيءَ ئي زماني جي آس پاس [[نئين پٿر جي دور جو زوال]] آيو، جڏهن يورپ جي گهڻن حصن ۾ آباديون ڪري پيون؛ اهو شايد موسمي حالتن، وبا، يا وڏي پيماني جي لڏپلاڻ سبب ٿيو هجي.<ref>{{cite journal|last1=Timpson|first1=Adrian|last2=Colledge|first2=Sue|date=September 2014|title=Reconstructing regional population fluctuations in the European Neolithic using radiocarbon dates: a new case-study using an improved method|journal=Journal of Archaeological Science|volume=52|pages=549–557|doi=10.1016/j.jas.2014.08.011|bibcode=2014JArSc..52..549T |doi-access=free}}</ref> === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا === {{Main|نئين پٿر جي دور وارو چين|ڏکڻ ايشيائي پٿر جو دور}} مستقل رهڻي ڪهڻي، جنهن ۾ خوراڪ گڏ ڪرڻ کان زراعت ۽ چرواهي ڏانهن تبديلي شامل هئي، ڏکڻ ايشيا ۾ [[بلوچستان]]، پاڪستان، جي علائقي ۾ لڳ ڀڳ 7,000 ق.م ۾ شروع ٿي.<ref name=coningham-young-1>{{Citation | last1 =Coningham | first1 =Robin |author1-link=Robin Coningham | last2 =Young | first2 =Ruth | year =2015 | title =The Archaeology of South Asia: From the Indus to Asoka, c. 6500 BC – 200 CE | publisher =Cambridge University Press}} Quote: "مهرڳڙهه ڏکڻ ايشيا جي اهم ماڳن مان هڪ رهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن علائقي ۾ زراعت ۽ چرواهي برادرين جا سڀ کان اوائلي ڄاتل ۽ بي تڪرار ثبوت مهيا ڪيا آهن. ان جي نباتاتي ۽ حيواني مواد مان ڪجهه خاص قسمن جي لڳاتار سنڀال، تبديلي ۽ پاليل بڻائڻ جا چٽا ثبوت ملن ٿا. شايد ڏکڻ ايشيائي حوالي سان سڀ کان اهم ڳالهه زيبو ڍور جو ڪردار آهي، جيڪو هن ترقيءَ کي هڪ نمايان، مقامي نوعيت وارو عمل بڻائي ٿو، جنهن جون خاصيتون دنيا جي ٻين حصن کان مڪمل طور مختلف آهن. آخر ۾، هن ماڳ جي ڊگهي عرصي تائين آباد رهڻ، ۽ پاڙيسري ماڳ نوشارو (لڳ ڀڳ 2800–2000 ق.م) سان ان جو لاڳاپو، ڏکڻ ايشيا جي پهرين زرعي ڳوٺن کان ان جي پهرين شهرن جي اڀار تائين تمام واضح تسلسل ڏيکاري ٿو.".</ref><ref name=fisher1>{{citation|last=Fisher|first=Michael H.|title=An Environmental History of India: From Earliest Times to the Twenty-First Century|url=https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ|year=2018|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-11162-2}} Quote: "page 33: "هندستاني برصغير ۾ چڱيءَ طرح قائم ٿيل ۽ مستقل زرعي سماج جو سڀ کان قديم دريافت ٿيل مثال [[مهرڳڙهه]] ۾ ملي ٿو، جيڪو [[بولان لڪ]] ۽ [[سنڌو]] جي ميداني علائقي جي وچ واري ٽڪرين ۾ واقع آهي (اڄڪلهه پاڪستان ۾) (نقشو 3.1 ڏسو). لڳ ڀڳ 7000 ق.م کان ئي اتي جي آبادين زمين تي وڌيڪ محنت ڪرڻ شروع ڪئي؛ زمين تيار ڪرڻ، خاص اناج پيدا ڪندڙ ٻوٽن جي چونڊ، پوک، سنڀال ۽ لاباري ۾ مشغول ٿي ويون. انهن جانورن کي به پاليل بڻايو، جن ۾ رڍون، ٻڪريون، سوئر ۽ ڍڳا شامل هئا (ٻئي قسم: ڪُٻ وارا زيبو ڍور ''[Bos indicus]'' ۽ بي ڪُٻ ڍڳا ''[Bos taurus]''). مثال طور، ڍڳن کي خصي ڪرڻ سان اهي صرف گوشت جي ذريعو رهڻ بدران پاليل بار ڍوئيندڙ ۽ هر هلائڻ وارا جانور پڻ بڻجي ويا.".</ref><ref name=dyson1>{{citation|last=Dyson|first=Tim|title=A Population History of India: From the First Modern People to the Present Day|url=https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ|year=2018|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-882905-8}}, Quote: "(p 29) "برصغير جا ماڻهو هزارين سالن تائين شڪار ڪندڙ ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ هئا. انهن جو تعداد تمام ٿورو هو. حقيقت ۾، اڄ کان لڳ ڀڳ 10,000 سال اڳ شايد رڳو ڪجهه لک ماڻهو ئي هتي رهندا هئا، جيڪي ننڍن ۽ گهڻو ڪري هڪ ٻئي کان الڳ ٿلڳ ٽولن ۾ آباد هئا، ۽ مختلف 'جديد' انساني لڏپلاڻ ڪندڙن جا اولاد هئا. پوءِ، شايد [[ميسوپوٽيميا]] ۾ پيش آيل واقعن سان لاڳاپيل طور، لڳ ڀڳ 8,500 سال اڳ [[بلوچستان]] ۾ زراعت جو آغاز ٿيو.".</ref> بلوچستان جي [[مهرڳڙهه]] ماڳ تي ڪڻڪ ۽ جو جي پاليل بڻائڻ جا ثبوت ملي سگهن ٿا، جنهن کان پوءِ جلدي ٻڪرين، رڍن ۽ ڍورن کي پاليل بڻائڻ جا ثبوت ملن ٿا.<ref name="Wright2009-p=44">{{citation|last=Wright|first=Rita P.|author-link=Rita P. Wright|title=The Ancient Indus: Urbanism, Economy, and Society|url=https://books.google.com/books?id=fwgFPQAACAAJ&pg=PA44|year=2009|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-57652-9|pages=44, 51}}</ref> اپريل 2006ع ۾ سائنسي رسالي ''[[نيچر (رسالو)|نيچر]]'' ۾ اعلان ڪيو ويو ته ڏندن ۾ ''[[جيئري جسم ۾]]'' سوراخ ڪرڻ جو سڀ کان پراڻو، ۽ پهريون ''اوائلي نئين پٿر جي دور'' جو، ثبوت مهرڳڙهه مان مليو، جنهن ۾ [[ڪمان ڊرل]] ۽ [[چقماق]] جا نوڪدار اوزار استعمال ٿيا هئا.<ref name="CoppaBondioli2006">{{cite journal |last1=Coppa |first1=A. |last2=Bondioli |first2=L. |last3=Cucina |first3=A. |last4=Frayer |first4=D. W. |last5=Jarrige |first5=C. |last6=Jarrige |first6=J. -F. |last7=Quivron |first7=G. |last8=Rossi |first8=M. |last9=Vidale |first9=M. |last10=Macchiarelli |first10=R. |title=Early Neolithic tradition of dentistry |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-04-06_440_7085/page/755 |journal=Nature |date=April 2006 |volume=440 |issue=7085 |pages=755–756 |doi=10.1038/440755a |pmid=16598247 |bibcode=2006Natur.440..755C }}</ref> ڏکڻ هندستان ۾ نئون پٿر جو دور 3000&nbsp;ق.م تائين شروع ٿي چڪو هو ۽ لڳ ڀڳ 1400&nbsp;ق.م تائين جاري رهيو، جڏهن وڏ-پٿري عبوري دور شروع ٿيو. ڏکڻ هندستاني نئون پٿر جو دور [[نئين پٿر جي دور جا رک جا ڍير|رک جي ڍيرن]] سان سڃاتو وڃي ٿو، جيڪي ڪاٺ، گوبر ۽ جانورن جي مواد جي رسم وار ساڙڻ مان 2500&nbsp;ق.م کان [[ڪرناٽڪ]] علائقي ۾ ٺهيا، ۽ پوءِ [[تامل ناڊو]] تائين پکڙيا.<ref>{{Cite book|title=Trees and Woodlands of South India: Archaeological Perspectives |last=Eleni Asouti and Dorian Q Fuller|year=2007}}</ref> [[File:Neolithic Stone Spades & Axes.jpg|thumb|چين مان نئين پٿر جي دور جون شيون]] اوڀر ايشيا ۾ سڀ کان اوائلي ماڳن ۾ [[نانژوانگتو ثقافت]] لڳ ڀڳ 9500–9000&nbsp;ق.م،<ref>{{cite journal|title=Early millet use in northern China|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2012-03-06_109_10/page/3726|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=109|issue=10|pages=3726–3730|author=Xiaoyan Yang|doi=10.1073/pnas.1115430109|pmid=22355109|year=2012|pmc=3309722|bibcode=2012PNAS..109.3726Y|doi-access=free}}</ref> [[پينگتوشان ثقافت]] لڳ ڀڳ 7500–6100&nbsp;ق.م، ۽ [[پيليگانگ ثقافت]] لڳ ڀڳ 7000–5000&nbsp;ق.م شامل آهن. چين جي هيبي صوبي ۾ [[يي ڪائونٽي، هيبي|ييشيان]] ڀرسان [[قبل تاريخ بيفودي ماڳ]] ۾ لڳ ڀڳ 6000–5000&nbsp;ق.م جي [[چشان ثقافت|چشان]] ۽ [[شنگلونگوا ثقافت|شنگلونگوا]] ثقافتن جي همعصر ثقافت جا آثار آهن؛ اهي [[تائيهانگ جبلن]] جي اوڀر ۾ نئين پٿر جي دور جون ثقافتون هيون، جيڪي اتر چين جي ٻن ثقافتن وچ ۾ آثار قديمه واري خال کي ڀرين ٿيون. ڪل کوٽيل علائقو {{convert|1200|yd2|m2 ha}} کان وڌيڪ آهي، ۽ هن ماڳ مان نئين پٿر جي دور جي دريافتن جو مجموعو ٻن مرحلن تي مشتمل آهي.<ref name="archdis">{{cite web|url=http://www.kaogu.cn/en/backup_new/Academic/2013/1026/41367.html |title=New Archaeological Discoveries and Researches in 2004 – The Fourth Archaeology Forum of CASS |publisher=[[Institute of Archaeology, Chinese Academy of Social Sciences]] |date=28 April 2005 |access-date=18 September 2007}}</ref> 3000 کان 1900 ق.م جي وچ ۾، [[لونگشان ثقافت]] اتر چين جي وچين ۽ هيٺين [[زرد ندي]] واري واديءَ جي علائقن ۾ موجود هئي. ٽئين هزاروي ق.م جي پڇاڙيءَ ڏانهن، علائقي جي گهڻي حصي ۾ آبادي تيزيءَ سان گهٽجي وئي ۽ ڪيترائي وڏا مرڪز ڇڏي ڏنا ويا، شايد [[هولوسين موسمي بهترين دور]] جي پڄاڻي سان لاڳاپيل ماحولياتي تبديلي سبب.<ref>{{citation | title = The Archaeology of China: From the Late Paleolithic to the Early Bronze Age | surname1 = Liu | given1 = Li | surname2 = Chen | given2 = Xingcan | publisher = Cambridge University Press | year = 2012 | pages=220, 227, 251 }}</ref> 'نئون پٿر جو دور'، جنهن کي هن پيراگراف ۾ پالش ٿيل پٿر جا اوزار استعمال ڪرڻ طور بيان ڪيو ويو آهي، [[اولهه پاپوا (علائقو)|اولهه پاپوا]] جي ننڍن، انتهائي پري ۽ ڏکين علائقن ۾ اڃا به زنده روايت طور موجود آهي. پالش ٿيل پٿر جا [[اڏز|اڏز]] ۽ ڪهاڙيون اڄ به (2008 مطابق) انهن علائقن ۾ استعمال ٿين ٿيون، جتي ڌاتوءَ جي اوزارن جي دستيابي محدود آهي. امڪان آهي ته ايندڙ ڪجهه سالن ۾ اها روايت مڪمل طور ختم ٿي ويندي، جيئن پوڙهي نسل ختم ٿيندي ۽ اسٽيل جا ڦر ۽ چينسا غالب ٿيندا.{{Citation needed|date=May 2021}} 2012ع ۾ [[ڏکڻ ڪوريا]] جي [[گنگون صوبو (ڏکڻ ڪوريا)|گنگون صوبي]] جي [[گوسونگ، گنگون|گوسونگ]] ۾ [[مونام-ري]] ۾ دريافت ٿيل هڪ نئين زرعي ماڳ بابت خبر جاري ٿي، جيڪو اوڀر ايشيا ۾ اڄ تائين ڄاتل سڀ کان اوائلي زرعي زمين ٿي سگهي ٿو.<ref>The Archaeology News Network. 2012. [http://archaeologynewsnetwork.blogspot.fr/2012/06/neolithic-farm-field-found-in-south.html "Neolithic farm field found in South Korea"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121120210517/http://archaeologynewsnetwork.blogspot.fr/2012/06/neolithic-farm-field-found-in-south.html |date=20 November 2012 }}.</ref> اداري چيو ته "نئين پٿر جي دور سان لاڳاپيل زرعي ميدان جا باقيات اڳ ۾ ڪنهن به اوڀر ايشيائي ملڪ ۾ نه مليا هئا"، ۽ وڌيڪ چيو ته هي دريافت ظاهر ڪري ٿي ته زرعي پوک جي تاريخ گهٽ ۾ گهٽ [[ڪوريا ٻيٽ نما]] ۾ انهيءَ دور ۾ شروع ٿي. هن زرعي ماڳ جي تاريخ 3600 کان 3000&nbsp;ق.م جي وچ ۾ رکي وئي. اتي برتن، پٿر جا اڇلائي وار ڪرڻ وارا نوڪدار اوزار، ۽ ممڪن گهر پڻ مليا. "2002ع ۾ محققن کي علائقي مان قبل تاريخ [[مٽيءَ جا ٿانوَ]]، [[جيڊ]] جا ڪنوارا، ۽ ٻيون شيون مليون." تحقيقاتي ٽيم ماڳ جي وڌيڪ صحيح تاريخ حاصل ڪرڻ لاءِ [[ايڪسيليريٽر ماس اسپيڪٽروميٽري]] (AMS) تاريخ بندي ڪندي.<ref>{{cite news |title=East Asia's oldest remains of agricultural field found in Korea |url=https://www.koreatimes.co.kr/southkorea/20120626/east-asias-oldest-remains-of-agricultural-field-found-in-korea |work=The Korea Times |date=26 June 2012 }}</ref> === آمريڪا === [[ميسوآمريڪي تاريخ بندي|ميسوآمريڪا]] ۾ ساڳين واقعن جو هڪ مجموعو، يعني فصلن کي پاليل بڻائڻ ۽ مستقل رهڻي ڪهڻي، ڏکڻ آمريڪا ۾ لڳ ڀڳ 4500 ق.م تائين ٿي چڪو هو، پر شايد 11,000–10,000 ق.م جيترو اوائلي به هجي. انهن ثقافتن کي عام طور تي نئين پٿر جي دور سان لاڳاپيل نه سڏيو ويندو؛ اتر آمريڪا ۾ [[آثار قديمه وارن دورن جي فهرست (اتر آمريڪا)|مختلف اصطلاح]] استعمال ٿين ٿا، جهڙوڪ وچ-آخري نئين پٿر جي دور بدران [[تشڪيلي مرحلو]]، اوائلي نئين پٿر جي دور بدران [[آمريڪا ۾ قديم دور|قديم دور]]، ۽ ان کان اڳ واري دور لاءِ [[پيلو-انڊين]].<ref name="W&P">{{cite book |first1 = Gordon R. |last1 = Willey |first2 = Philip |last2 = Phillips |title = Method and Theory in American Archaeology |url = https://archive.org/details/methodtheoryinam1958will |year = 1957 |publisher = University of Chicago Press |isbn = 978-0-226-89888-9 }}</ref> تشڪيلي مرحلو يورپ، ايشيا ۽ آفريڪا ۾ نئين پٿر جي دور جي انقلاب واري مرحلي جي برابر آهي. ڏکڻ اولهه آمريڪا ۾ اهو 500 کان 1200ع تائين ٿيو، جڏهن آباديءَ ۾ نمايان واڌ ۽ وڏن ڳوٺن جي ترقي ٿي، جن جو دارومدار [[خشڪ زميني زراعت]] تي ٻڌل مڪئي جي پوک، ۽ پوءِ لوبيا، ڪدو ۽ پاليل ترڪي تي هو. هن دور ۾ ڪمان ۽ تير ۽ مٽيءَ جا برتن پڻ متعارف ٿيا.<ref name="NRSW">{{cite journal |author1=Kohler TA |author2=M Glaude |author3=JP Bocquet-Appel |author4=Brian M Kemp |title = The Neolithic Demographic Transition in the North American Southwest |url=https://archive.org/details/sim_american-antiquity_2008-10_73_4/page/645 |journal = [[American Antiquity]] |year = 2008 |volume = 73 |issue = 4 |pages = 645–669 |doi=10.1017/s000273160004734x|hdl = 2376/5746 |hdl-access = free }}</ref> بعد وارن دورن ۾ ڪافي وڏي جسامت وارا شهر پيدا ٿيا، ۽ 700 ق.م تائين ڪجهه [[ڌاتڪاري]] به موجود هئي.<ref>A. Eichler, G. Gramlich, T. Kellerhals, L. Tobler, Th. Rehren & M. Schwikowski (2017). "Ice-core evidence of earliest extensive copper metallurgy in the Andes 2700 years ago"</ref> === آسٽريليا === [[نيو گني]] جي ابتڙ، عام طور تي خيال ڪيو ويو آهي ته آسٽريليا ۾ نئين پٿر جو دور نه هو، ۽ [[شڪار ڪندڙ-گڏ ڪندڙ]] طرز زندگي يورپين جي اچڻ تائين جاري رهي. زراعت جي وصف جي لحاظ کان هن خيال کي چئلينج ڪري سگهجي ٿو، پر "نئون پٿر جو دور" [[آسٽريليا جي قبل تاريخ]] بابت بحث ۾ اڃا به گهٽ استعمال ٿيندڙ ۽ تمام گهڻو ڪارائتو نه سمجهيو ويندڙ تصور آهي.<ref>White, Peter, [http://museum.wa.gov.au/sites/default/files/10.%20White.pdf "Revisiting the 'Neolithic Problem' in Australia" PDF], 2006</ref> == ثقافتي خاصيتون == === سماجي تنظيم === [[File:Smac Neolithikum 122.jpg|thumb|[[لينيار پوٽري ثقافت]] جي آباديءَ جو نمونو، جنهن ۾ [[نئين پٿر جي دور جا ڊگها گهر|ڊگها گهر]]، [[وچ يورپ ۾ نئين پٿر جي دور جا گول گهيرا|گول گهيرا]] ۽ کيت ڏيکاريل آهن]] [[File:MotherGoddessFertility.JPG|thumb|انساني شڪل واري نئين پٿر جي دور جي مٽيءَ جي مورتي]] [[يوروشيا]] جي نئين پٿر جي دور جي گهڻي حصي دوران ماڻهو ننڍن [[قبيلو|قبيلن]] ۾ رهندا هئا، جيڪي ڪيترن ٽولن يا نسبن تي ٻڌل هوندا هئا.<ref name="Leonard D. Katz Rigby 2000 352">{{cite book |author = Leonard D. Katz Rigby |author2 = S. Stephen Henry Rigby |title = Evolutionary Origins of Morality: Cross-disciplinary Perspectives |url = https://books.google.com/books?id=6wFHth05xkoC&pg=PA158 |year = 2000 |publisher = Imprint Academic |location = United Kingdom |isbn = 0-7190-5612-8|page = 158 }}</ref> گهڻن نئين پٿر جي دور وارن سماجن ۾ ترقي يافته [[سماجي درجابندي]] جو [[سائنسي ثبوت]] گهٽ آهي؛ سماجي درجابندي وڌيڪ تر بعد واري [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite book| last1 = Langer| first1 = Jonas| last2 = Killen| first2 = Melanie| title = Piaget, evolution, and development| url = https://books.google.com/books?id=aF5MHvaju9cC&pg=PA258| access-date = 3 December 2011| year = 1998| publisher = Psychology Press| isbn = 978-0-8058-2210-6| pages = 258– }}</ref> جيتوڻيڪ ڪجهه آخري يوروشيائي نئين پٿر جي دور وارن سماجن پيچيده درجابندي وارا سرداري نظام يا اڃا [[رياست (سياسي وجود)|رياستون]] ٺاهيون، عام طور تي يوروشيا ۾ رياستون رڳو ڌاتڪاريءَ جي اڀار سان ترقي ڪريون، ۽ گهڻا نئين پٿر جي دور وارا سماج مجموعي طور نسبتاً سادا ۽ برابري وارا هئا.<ref name="Leonard D. Katz Rigby 2000 352" /> يوروشيا کان ٻاهر، البت، مقامي نئين پٿر جي دور دوران ٽن علائقن ۾ رياستون ٺهيون، يعني [[پيرو جا ثقافتي دور|برتن کان اڳ اينڊيز]] ۾ [[ڪارل-سوپي تهذيب]]،<ref>{{cite web |title=The Oldest Civilization in the Americas Revealed |url=http://charlesmann.org/articles/Norte-chico-Science-01-05.pdf |website=CharlesMann |publisher=Science |access-date=9 October 2015 |archive-date=10 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151010195731/http://www.charlesmann.org/articles/Norte-chico-Science-01-05.pdf }}</ref><ref>{{cite news |title=First Andes Civilization Explored |url = https://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4115421.stm |access-date=9 October 2015 |agency = BBC News |date=22 December 2004}}</ref> [[ميسوآمريڪي تاريخ بندي|تشڪيلي ميسوآمريڪا]] ۽ [[قديم هوائي]].<ref>{{cite book |last1=Hommon |first1=Robert J. |title=The ancient Hawaiian state: origins of a political society |url=https://archive.org/details/ancienthawaiians0000homm |date=2013 |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn = 978-0-19-991612-2 |edition=First}}</ref> تنهن هوندي به گهڻا نئين پٿر جي دور وارا سماج انهن کان اڳ جي [[مٿيون پيلوليٿڪ|مٿين پيلوليٿڪ]] ثقافتن ۽ عام شڪار ڪندڙ-گڏ ڪندڙ ثقافتن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور وڌيڪ درجابندي وارا هئا.<ref>[http://encarta.msn.com/encyclopedia_761555928_5/Stone_Age.html#howtocite "Stone Age", Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091101033221/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761555928_5/Stone_Age.html#howtocite |date=2009-11-01 }} © 1997–2007 Microsoft Corporation. All Rights Reserved. Contributed by Kathy Schick, B.A., M.A., Ph.D. and Nicholas Toth, B.A., M.A., Ph.D. [https://web.archive.org/web/20091101033221/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761555928_5/Stone_Age Archived] 1 November 2009.</ref><ref name="b1">{{cite book| author = Russell Dale Guthrie| title = The nature of Paleolithic art| url = https://books.google.com/books?id=3u6JNwMyMCEC&pg=PA420| access-date = 3 December 2011| year = 2005| publisher = University of Chicago Press| isbn = 978-0-226-31126-5| pages = 420– }}</ref> [[File:Clay human figurine (Fertility goddess) Tappeh Sarab, Kermanshah ca. 7000-6100 BCE Neolithic period, National Museum of Iran.jpg|thumb|مٽيءَ جي انساني مورتي، زرخيز ديوي، تپه سراب، ڪرمانشاهه، لڳ ڀڳ 7000–6100 ق.م، ايران جو قومي ميوزيم]] [[وڏا جانور|وڏن جانورن]] کي [[جانورن جي پاليل بڻائڻ|پاليل بڻائڻ]]، لڳ ڀڳ 8000&nbsp;ق.م، انهن گهڻن علائقن ۾ سماجي اڻبرابري ۾ ڊرامائي واڌ جو سبب بڻيو، جتي اهو عمل ٿيو؛ [[پاپوا نيو گني ۾ زراعت|نيو گني]] هڪ نمايان استثنا هئي.<ref>{{cite web |title=Farming Pioneered in Ancient New Guinea |url = https://www.newscientist.com/article/mg17824012.300-farming-pioneered-in-ancient-new-guinea/ |website=New Scientist |access-date=9 October 2015}}</ref> مال مويشيءَ جي ملڪيت گهرن وچ ۾ مقابلي کي ممڪن بڻايو ۽ دولت جون وراثتي اڻبرابريون پيدا ڪيون. نئين پٿر جي دور جا چرواها، جيڪي وڏن ڌڻن تي ڪنٽرول رکندا هئا، آهستي آهستي وڌيڪ مال مويشي حاصل ڪندا ويا، ۽ ان سان معاشي اڻبرابريون وڌيڪ نمايان ٿيون.<ref name="Bahn, Paul 1996">Bahn, Paul (1996) "The atlas of world archeology" Copyright 2000 The brown Reference Group plc</ref> بهرحال سماجي اڻبرابريءَ بابت ثبوت اڃا بحث هيٺ آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ [[چاتال هويوڪ]] جهڙيون آباديون گهرن جي ماپ ۽ دفن ماڳن ۾ فرق جي کوٽ ڏيکارين ٿيون، جنهن مان وڌيڪ برابري واري سماج جو اشارو ملي ٿو، جتي سرمائي جي تصور جو ڪو ثبوت نٿو ملي، جيتوڻيڪ ڪجهه گهر ٿورا وڏا يا ٻين کان وڌيڪ سينگاريل نظر اچن ٿا.<ref name="Bogaard et al">{{cite journal |last1=Bogaard |first1=Amy |last2=Fochesato |first2=Mattia |last3=Bowles |first3=Samuel |title=The farming-inequality nexus: new insights from ancient Western Eurasia |journal=Antiquity |date=October 2019 |volume=93 |issue=371 |pages=1129–1143 |doi=10.15184/aqy.2019.105 }}</ref> خاندان ۽ گهراڻا اڃا تائين معاشي طور گهڻو ڪري خودمختيار هئا، ۽ گهراڻو ئي شايد روزمرهه جي زندگيءَ جو مرڪز هوندو هو.<ref>{{cite web|title = Prehistoric Cultures}}</ref><ref>{{cite web|title = Çatalhöyük: Urban Life in Neolithic Anatolia}}</ref> تنهن هوندي به [[مرڪزي يورپ]] ۾ ٿيل کوٽائين مان معلوم ٿيو آهي ته شروعاتي نوپاشاني [[ليئر بينڊ ڪيرامڪ ثقافت]] (''Linearbandkeramik'') وارا ماڻهو 4800 کان 4600 ق.م جي وچ ۾ وڏيون [[گول کاهيون]] ۽ دائري نما اڏاوتون تعمير ڪري رهيا هئا. اهڙين اڏاوتن (۽ انهن جي بعد وارن نمونن جهڙوڪ بند احاطا، دفنائي دڙا ۽ هينج يادگارون) جي تعمير لاءِ وڏي محنت ۽ وقت گهربل هو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪجهه بااثر ماڻهو انساني محنت کي منظم ۽ هدايت ڪري سگهندا هئا، جيتوڻيڪ رضاڪارانه ۽ غير درجابند ڪم جو امڪان به موجود آهي. [[رائين درياهه]] جي ڪنارن تي موجود ''Linearbandkeramik'' ماڳن تان مضبوط قلعابند آبادين جا گهڻا ثبوت مليا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه ڳوٺ ڪاٺيءَ جي باڙ (Palisade) ۽ ٻاهرئين کاهي سان محفوظ ڪيل هئا.<ref>{{cite web|title=Idyllic Theory of Goddess Creates Storm}}</ref><ref>Krause (1998)</ref> اهڙيون آباديون، جتي ڪاٺيءَ جون باڙون ۽ هٿيارن جي زخمن وارا انساني ڍانچا مليا آهن، جهڙوڪ [[ٽالهائم موت کڏ]]، ان ڳالهه جو ثبوت آهن ته ٽولن جي وچ ۾ منظم تشدد ۽ [[قبل از تاريخ جنگ]] نوپاشاني دور ۾ شايد اڳئين [[قديم پٿر دور]] جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ عام هئي.<ref name="b1" /> هي دريافت ان پراڻي خيال جي مخالفت ڪري ٿي ته [[ليئر پاٽري ثقافت]] جا ماڻهو مڪمل طور امن پسند ۽ غير محفوظ ڳوٺن ۾ رهندا هئا.<ref>{{cite book |title=The Civilization of the Goddess: The World of Old Europe |page=143 }}</ref> 5500 کان 4500 ق.م جي وچ واري عرصي جي آخر تائين تشدد ۾ واڌ جا ثبوت پڻ مليا آهن.<ref>{{cite web |title=Linear Pottery culture }}</ref> محنت تي ضابطو ۽ گروهن جي وچ ۾ تڪرار عام طور اهڙن [[قبائلي]] سماجن سان لاڳاپيل هوندا آهن، جن ۾ سماجي حيثيت رکندڙ ۽ ڪنهن ڪشش واري اڳواڻ، جهڙوڪ “وڏو ماڻهو” (Big Man) يا ابتدائي قبائلي سردار، جي سربراهي هوندي هئي. بهرحال، اهو بحث هيٺ آهي ته ڇا مڪمل طور غير درجابند تنظيم به موجود هئي يا نه، ۽ اهڙو ڪو واضح ثبوت موجود ناهي جيڪو ڏيکاري ته نوپاشاني سماج بعد وارن [[برونز دور]] جي سرداري نظامن وانگر ڪنهن حڪمران طبقي يا فرد جي ماتحت هئا.<ref>{{cite book |title = Life in Neolithic farming communities: social organization, identity, and differentiation |pages = 317– }}</ref> جديد جينياتي انگن اکرن مان تيار ڪيل نسب نامن موجب، نوپاشاني دور دوران مردن جي [[وائي-ڪروموسوم]] تنوع ۾ انتهائي گهٽتائي آئي، جڏهن ته عورتن جي مائٽوڪنڊريل آبادي جو مؤثر انگ مردن جي مقابلي ۾ سترهن ڀيرا وڌيڪ هو.<ref>{{Cite journal |title=A recent bottleneck of Y chromosome diversity coincides with a global change in culture}}</ref> هن رجحان جا سبب اڃا مڪمل طور واضح ناهن. ممڪن وضاحتن ۾ نوپاشاني دور دوران وڌندڙ تشدد ۽ مردن جي موت جي شرح، يا وري پدري نسب تي ٻڌل سماجي گروهن جي واڌ شامل آهي، جتي ڪجهه خاندانن کي ٻين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ نسل وڌائڻ جا موقعا مليا.<ref>{{Cite journal |title=Cultural hitchhiking and competition between patrilineal kin groups explain the post-Neolithic Y-chromosome bottleneck}}</ref><ref>{{Cite journal |title=Patrilineal segmentary systems provide a peaceful explanation for the post-Neolithic Y-chromosome bottleneck}}</ref> == رهائش ۽ مستقل آبادي == {{See also|Neolithic architecture|History of construction}} شروعاتي انسانن جي رهائش [[مٿيون پٿر دور]] کان نوپاشاني دور تائين وڏي تبديلي مان گذري. پٿر دور ۾ ماڻهو عام طور مستقل عمارتن ۾ نه رهندا هئا. نوپاشاني دور ۾ مٽيءَ جي سرن سان ٺهيل گهر ظاهر ٿيڻ لڳا، جن کي پلستر سان ڍڪيو ويندو هو.<ref name="firstcity">{{cite journal |title=The world's first city}}</ref> تعمير لاءِ مٽيءَ جي وڌندڙ استعمال، گڏوگڏ ٺڪر جي ٿانون ۽ ٻين مٽيءَ جي شين جي ترقي سبب، ڪجهه ماهر نوپاشاني دور کي “مٽيءَ جو دور” پڻ سڏين ٿا.<ref>{{cite web |title=Clay: The Entanglement of Earth in the Age of Clay }}</ref> زراعت جي واڌ مستقل گهرن کي گهڻو عام بڻايو. [[چاتالهيوڪ]] ۾ لڳ ڀڳ 9000 سال اڳ گهرن جا دروازا ڇتين تي هوندا هئا، ۽ اندر ۽ ٻاهر وڃڻ لاءِ ڏاڪڻيون استعمال ٿينديون هيون.<ref name="firstcity" /> [[الپس]] ۽ [[پو وادي]] (Pianura Padana) جي علائقن ۾ ٿنڀن تي بيٺل گهرن (Stilt Houses) واريون آباديون عام هيون.<ref name="Ertl2008">{{cite book |title = Toward an Understanding of Europe }}</ref> اهڙين آباديَن جا آثار [[ليوبليانا دلدل]] (موجوده [[سلووينيا]]) ۽ [[مونڊزي]] ۽ [[اٽرزي]] ڍنڍن (موجوده [[اپر آسٽريا]]) ۾ مليا آهن. == زراعت == {{Main|Neolithic Revolution}} انساني معيشت ۽ طرزِ زندگيءَ ۾ هڪ بنيادي ۽ دور رس تبديلي انهن علائقن ۾ آئي، جتي فصل پوکڻ ۽ زراعت پهريون ڀيرو ترقي ڪئي. ان کان اڳ ماڻهو گهڻو ڪري خانه بدوش شڪار ڪندڙ يا مالوند هئا، پر آهستي آهستي سندن انحصار پوکيل زمين مان حاصل ٿيندڙ خوراڪ تي وڌندو ويو. زراعت جي ترقي مستقل آبادين جي قيام کي هٿي ڏني، ڇاڪاڻ⁠تہ فصلن جي سنڀال لاءِ ماڻهن کي هڪ هنڌ وڌيڪ وقت گذارڻو پوندو هو. اهو رجحان پوءِ [[برونز دور]] تائين جاري رهيو، جنهن جي نتيجي ۾ مستقل زرعي ڳوٺ، شهر ۽ پوءِ رياستون وجود ۾ آيون. نوپاشاني دور ۾ زراعت، مال پالڻ، مستقل آبادي ۽ نون سماجي لاڳاپن سان لاڳاپيل هن وڏي تبديلي کي “[[نوپاشاني انقلاب]]” سڏيو وڃي ٿو، جيڪو اصطلاح 1920ع واري ڏهاڪي ۾ آسٽريليا جي آثار قديمه جي ماهر [[وير گورڊن چائلڊ]] متعارف ڪرايو. == پٿريلي ٽيڪنالاجي == {{Main|Stone tool#Neolithic industries}} نوپاشاني ٽيڪنالاجي جي سڃاڻپ ڪندڙ بنيادي خصوصيت چمڪائي يا گهسي تيار ڪيل پٿريلا اوزار هئا، جيڪي [[قديم پٿر دور]] ۾ استعمال ٿيندڙ ٽٽل يا ڇليل پٿريلي اوزارن کان مختلف هئا. نوپاشاني ماڻهو ماهر آبادگار هئا ۽ فصلن جي پوک، سار سنڀال، لڻائي ۽ پروسيسنگ لاءِ مختلف اوزار تيار ڪندا هئا، جن ۾ [[درانتي]] جا ڦر، اناج پيهڻ لاءِ [[چڪيءَ جا پٿر]] ۽ خوراڪ جي تياري لاءِ [[ٺڪر جا ٿانو]] ۽ هڏن مان ٺهيل اوزار شامل هئا. اهي ماڻهو ٻين ڪيترن ئي قسمن جا پٿريلا اوزار ۽ سينگار جون شيون ٺاهڻ ۾ پڻ ماهر هئا، جهڙوڪ شڪاري تيرن جا نوڪدار ڦر، موتي ۽ ننڍيون انساني يا جانوري مورتون. جهنگن جي وڏي پيماني تي صفائي ممڪن بڻائيندڙ سڀ کان اهم اوزار پالش ٿيل [[پٿريلي ڪهاڙي]] هئي. [[ادز]] (ڪاٺ تراشڻ وارو اوزار) سان گڏجي اها رهائشگاهن، عمارتن ۽ ٻيڙين جي تعمير لاءِ ڪاٺ کي شڪل ڏيڻ ۾ استعمال ٿيندي هئي، جنهن جي ذريعي نون زرعي علائقن کي آباد ڪرڻ ممڪن ٿيو. [[ليوانت]]، [[اناتوليا]]، [[شام]]، اتر [[ميسوپوٽيميا]] ۽ [[وچ ايشيا]] جا نوپاشاني ماڻهو پڻ اعليٰ درجي جا تعميرڪار هئا. اهي مٽيءَ جي سرن سان ڳوٺ ۽ گهر ٺاهيندا هئا. [[چاتالهيوڪ]] ۾ گهرن تي پلستر ڪيو ويندو هو ۽ انهن کي انسانن ۽ جانورن جي رنگين منظرن سان سينگاريو ويندو هو. [[يورپ]] ۾ ڪاٺ جي جالي ۽ مٽيءَ (Wattle and Daub) سان ڊگها گهر تعمير ڪيا ويندا هئا. مئلن لاءِ شاندار مقبرا ۽ دفنائي اڏاوتون پڻ ٺاهيون وينديون هيون. اهڙا مقبرا خاص طور [[آئرلينڊ]] ۾ وڏي تعداد ۾ موجود آهن، جتي اڄ به هزارين نوپاشاني مقبرا باقي آهن. [[برطانوي ٻيٽ]]ن جا نوپاشاني ماڻهو پنهنجن مئلن لاءِ ڊگها دفنائي دڙا (Long Barrows)، ڪمرا رکندڙ مقبرا، بند احاطا، هينج يادگارون، چقمقي پٿر جون کاڻيون ۽ ڪرسس (Cursus) يادگارون تعمير ڪندا هئا. خوراڪ کي ڊگهي عرصي تائين محفوظ رکڻ لاءِ به طريقا ايجاد ڪيا ويا، جهڙوڪ هوا بند ٿانو ٺاهڻ ۽ [[لوڻ]] کي محفوظ ڪندڙ مادو طور استعمال ڪرڻ. [[آمريڪا]] ۽ [[بحرالڪاهل]] جي گهڻن علائقن جا ماڻهو يورپين جي آمد تائين اوزارن جي ٽيڪنالاجيءَ جي لحاظ کان نوپاشاني سطح تي رهيا. البت [[اتر آمريڪا جي وڏين ڍنڍن]] واري علائقي ۾ ٽامي جون ڪهاڙيون ۽ برڇن جا ڦر استعمال ٿيڻ لڳا هئا. === لباس === نوپاشاني دور جي اڪثر پوشاڪ جانورن جي کلن مان تيار ٿيندي هئي. ان جو ثبوت هڏن ۽ سينگن مان ٺهيل وڏي تعداد ۾ سوئين ۽ پنن مان ملي ٿو، جيڪي چمڙيءَ جا ڪپڙا ٻڌڻ لاءِ مناسب هئا. نوپاشاني دور جي پڇاڙيءَ تائين شايد [[اون]] ۽ [[ڪتان]] جا ڪپڙا به استعمال ٿيڻ لڳا هئا.<ref>{{Cite journal |title = Smooth and Cool, or Warm and Soft: Investigating the Properties of Cloth in Prehistory}}</ref><ref>{{cite web |title = Aspects of Life During the Neolithic Period}}</ref> ان جو ثبوت سوراخ ڪيل پٿرن مان ملي ٿو، جيڪي پنهنجي ماپ مطابق يا ته سوت ڪتڻ واري چرخ جي وزن (Spindle Whorl) طور يا ڪپڙو اڻڻ واري آڏاڻي جي وزن (Loom Weight) طور استعمال ٿيندا هئا.<ref>{{cite journal|title = Pierced clay disks and Late Neolithic textile production}}</ref><ref>{{cite journal|title=Unraveling the Enigma of the Bi: The Spindle Whorl as the Model of the Ritual Disk }}</ref><ref>{{cite journal |title = The clay loom weight}}</ref> نوپاشاني دور ۾ لباس جي ترقي انساني تهذيب ۾ هڪ اهم قدم هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان ماڻهو نه رڳو موسمي حالتن کان بهتر تحفظ حاصل ڪرڻ لڳا، پر ڪپڙي ٺاهڻ، سوت ڪتڻ ۽ اڻت جهڙيون صنعتون پڻ جنم وٺڻ لڳيون، جيڪي پوءِ ايندڙ دورن ۾ وڌيڪ ترقي ڪري ويون. == شروعاتي نوپاشاني آبادين جي فهرست == {{Main|شروعاتي نوپاشاني آبادين جي فهرست}} [[File:Tripolye hut.jpg|thumb|يوڪرين جي ٽرپيلين عجائب گهر ۾ [[ڪڪوتيني-ٽرائيپيلين ثقافت]] جي هڪ گهر جي ٻيهر تعمير]] [[File:CatalHoyukSouthArea.JPG|thumb|[[ترڪي]] جي [[قونيه ميدان]] ۾ واقع [[چاتالهيوڪ]] جو آثار قديمه وارو ماڳ]] {{Stone Age}} نوپاشاني دور جون انساني آباديون هيٺ ڏجن ٿيون: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; background:#f8fbff; border:2px solid #6fa8dc;" |+ style="background:#6fa8dc; color:white; font-size:120%;" | شروعاتي نوپاشاني آباديون |- ! style="background:#cfe2f3;" | آبادي / ماڳ ! style="background:#cfe2f3;" | هنڌ ! style="background:#cfe2f3;" | شروعاتي تاريخ (ق م) ! style="background:#cfe2f3;" | آخري تاريخ (ق م) ! style="background:#cfe2f3;" | نوٽ |- | [[تل قرامل]] | [[شام]] | 10700 | 9400 | |- | [[فرانختي غار]] | [[يونان]] | 10000 | | 7500 کان 6000 ق م جي وچ ۾ ٻيهر آباد |- | [[گوبيڪلي تيپي]] | [[ترڪي]] | 9600 | 8000 | |- | [[نانژوانگتو]] | [[هيبي]]، [[چين]] | 9500 | 9000 | |- | [[جبيل]] | [[لبنان]] | 8800 | 7000 | |- | [[جيريڪو]] (تل السلطان) | [[اولهه ڪنارو]] | 9500 | | اڳوڻي [[ناطوفي ثقافت]] مان ترقي يافته |- | [[پلي آبادي]] | [[ايسٽونيا]] | 8500 | 5000 | [[ڪنڊا ثقافت]] جي قديم ترين ڄاتل آبادي |- | [[آشڪلي هويوڪ]] | وچ [[اناتوليا]]، [[ترڪي]] | 8200 | 7400 | بغير ٺڪر واري نوپاشاني آبادي |- | [[نيولي چوري]] | [[ترڪي]] | 8000 | | |- | [[ڀرانا]] | [[ڀارت]] | 7600 | 7200 | [[هاڪڙا ثقافت]] |- | [[پينگتوشان ثقافت]] | [[چين]] | 7500 | 6100 | چانورن جا آثار 8200–7800 ق م جا |- | [[چاتالهيوڪ]] | [[ترڪي]] | 7500 | 5700 | |- | مينتيش تيپي ۽ ڪامل تيپي | [[آذربائيجان]] | 7000 | 3000 | |- | [[عين غزال]] | [[اردن]] | 7250 | 5000 | |- | [[چوغا بونوت]] | [[ايران]] | 7200 | | |- | [[جهوسي]] | [[ڀارت]] | 7100 | | |- | موٽزا | [[اسرائيل]] | 7000 | | |- | [[گنج داره]] | [[ايران]] | 7000 | | |- | [[لاهوراديوا]] | [[ڀارت]] | 7000 | | چانورن جي پوک، ٺڪر وغيره جا ثبوت |- | [[جياهو]] | [[چين]] | 7000 | 5800 | |- | [[ڪنوسوس]] | [[ڪريٽ]] | 7000 | | |- | [[خيروڪيتيا]] | [[قبرص]] | 7000 | 4000 | |- | [[مهرڳڙهه]] | [[پاڪستان]] | 7000 | 5500 | بغير ٺڪر جي، پر ترقي يافته ثقافت؛ مٽيءَ جا گهر ۽ زراعت |- | [[سيسڪلو]] | [[يونان]] | 6850 | | 660 سالن جي ممڪن غلطي سان |- | [[هورٽن پلينس]] | [[سري لنڪا]] | 6700 | | جَو ۽ ٻيا اناج 11000 ق م کان پوکيا ويندا هئا |- | [[پورودين]] | [[اتر مقدونيه]] | 6500 | | |- | [[پاداه لن غارون]] | [[ميانمار]] | 6000 | | |- | [[پيٽنيتسا]] | [[سربيا]] | 6000 | | |- | [[ونچا-بيلو بردو]] | [[سربيا]] | 5700 | | |- | [[پلوچنيڪ]] | [[سربيا]] | 5500 | 4700 | يورپ ۾ ٽامي جي اوزارن جو سڀ کان پراڻو ثبوت |- | [[ستارا زاگورا]] | [[بلغاريا]] | 5500 | | |- | [[ڪڪوتيني-ٽرائيپيلين ثقافت]] | [[يوڪرين]]، [[مالدووا]]، [[رومانيا]] | 5500 | 2750 | |- | [[تل زيدان]] | اتر [[شام]] | 5500 | 4000 | |- | [[تابون غار ڪمپليڪس]] | [[فلپائن]] | 5000 | 2000 | |- | [[هيمودو ثقافت]] | [[چين]] | 5000 | 4500 | وڏي پيماني تي چانورن جي پوک |- | [[مالٽا جا ميگالٿڪ مندر]] | [[مالٽا]] | 3600 | | |- | [[ڪنيپ آف هوار]] ۽ [[اسڪارا بري]] | [[اسڪاٽلينڊ]] | 3500 | 3100 | |- | [[برو نا بوئين]] | [[آئرلينڊ]] | 3500 | | |- | [[لوف گُر]] | [[آئرلينڊ]] | 3000 | | |- | [[شينگاويت آبادي]] | [[آرمينيا]] | 3000 | 2200 | |- | [[نورتي چيڪو تهذيب]] | ساحلي اتر [[پيرو]] | 3000 | 1700 | 30 بغير ٺڪر واريون نوپاشاني آباديون |- | [[تيشيت]] | [[موريتانيا]] | 2000 | 500 | |- | [[واهاڪا]] | ڏکڻ اولهه [[ميڪسيڪو]] | 2000 | | 2000 ق م تائين مستقل زرعي ڳوٺ قائم ٿي چڪا هئا |- | [[لاجيا]] | [[چين]] | 2000 | | |- | [[مومون ٺڪر دور]] | [[ڪوريا]] | 1800 | 1500 | |- | نوپاشاني انقلاب | [[جاپان]] | 500 | 300 | |} دنيا جي سڀ کان پراڻي ڄاتل انجنيئرنگ سان ٺهيل [[سڙڪ]]، [[پوسٽ ٽريڪ]]، [[انگلينڊ]] ۾ واقع آهي ۽ ان جي تاريخ 3838 ق م تائين پهچي ٿي. جڏهن ته دنيا جي سڀ کان پراڻي آزاد بيٺل اڏاوت [[گگانتيا]] جو نوپاشاني مندر آهي، جيڪو [[گوزو]]، [[مالٽا]] ۾ واقع آهي. == ثقافتن ۽ ماڳن جي فهرست == {{Neolithic|257}} ''نوٽ: تاريخون تمام گهڻيون اندازي تي ٻڌل آهن ۽ صرف هڪ عام وقتي خاڪو ڏيڻ لاءِ ڏنيون ويون آهن. درست تاريخن لاءِ هر ثقافت جو الڳ مضمون ڏسو.'' === شروعاتي نوپاشاني دور === {{anchor|Early Neolithic}} ''دوربندي:'' [[ليوانت]]: 9500–8000 ق م؛ [[يورپ جو وچ پٿر دور]]: 7000–4000 ق م؛ ٻين علائقن ۾ وقت مختلف آهي. * [[بغير ٺڪر وارو نوپاشاني الف]] (ليوانت، 9500–8000 ق م) * [[نانژوانگتو]] (چين، 8500 ق م) * [[فرانختي غار]] (يونان، 7000 ق م) * [[چيشان ثقافت]] (چين، 6500–5000 ق م) * [[سيسڪلو]] ڳوٺ (يونان، لڳ ڀڳ 6300 ق م) * [[اسٽارچيوو–ڪوروش–ڪريش ثقافت]] (بلقان، 5800–4500 ق م) * [[ڪاتونداس غار]] (البانيا، ڇهون هزارو ق م) * [[دوڊيشتي ثقافت]] (رومانيا، ڇهون هزارو ق م) * [[بيشين ثقافت]] (چين، 5300–4100 ق م) * [[تامل ناڊو ثقافت]] (ڀارت، 3000–2800 ق م) * مينتيش تيپي ۽ ڪامل تيپي (آذربائيجان، 7000–3000 ق م) === وچولو نوپاشاني دور === {{anchor|Middle Neolithic}} ''دوربندي:'' [[ليوانت]]: 8000–6500 ق م؛ [[يورپ جو نوپاشاني دور]]: 5500–3500 ق م؛ ٻين علائقن ۾ وقت مختلف آهي. {{columns-list|colwidth=25em| * [[بغير ٺڪر وارو نوپاشاني ب]] (ليوانت، 7600–6000 ق م) * [[باودون ثقافت]] ** [[جنشا آثار قديمه وارو ماڳ|جنشا آبادي]] ۽ [[سانشنگدوئي]] ٽِلو * [[چاتالهيوڪ]] * [[ڪارڊيم ٺڪر ثقافت]] * [[ڪومب سيرامڪ ثقافت]] * [[رسيءَ جي ڇاپ واري ٺڪر ثقافت]] * [[ڪورتايوڊ ثقافت]] * [[ڪڪوتيني-ٽرائيپيلين ثقافت]] * [[داديوان ثقافت]] * [[داوينڪو ثقافت]] * [[داشي ثقافت]] ** [[چينگتوشان]] آبادي * [[داپينڪينگ ثقافت]] (تائيوان، 4000–3000 ق م) * [[گرووڊ ويئر ماڻهو]] ** [[اسڪارا بري]] وغيره * [[ايرليتو ثقافت]] ** [[شيا خاندان]] * [[ايرتيبولي ثقافت]] * [[هيمبري ثقافت]] * [[هيمودو ثقافت]] * [[هونگشان ثقافت]] * [[هولي ثقافت]] * [[هورگن ثقافت]] * [[ڪورا–اراڪسز ثقافت]] * [[ليانگژو ثقافت]] * [[ليڪي ليڪ واري ٺڪر ثقافت]] ** [[گوسيڪ دائرو]]، [[گول کاهيون]] وغيره * [[لانگشان ثقافت]] * [[ماجيابانگ ثقافت]] * [[ماجياياو ثقافت]] * [[پيليگانگ ثقافت]] * [[پينگتوشان ثقافت]] * [[ففين ثقافت]] * [[پري ڪڪوتيني ثقافت]] * [[ڪوجيالنگ ثقافت]] * [[شيجياهي ثقافت]] * [[ٽرائيپيلين ثقافت]] * [[ونچا ثقافت]] * [[لينجيل ثقافت]] (وچ يورپ، 5000–3400 ق م) * [[وارنا ثقافت]] (ڏکڻ / اوڀر يورپ، 4400–4100 ق م) * [[ونڊمل هِل ثقافت]] ** [[اسٽون هينج]] * [[شنگلونگوا ثقافت]] ** [[بيفودي]] ماڳ * [[شنلي ثقافت]] * [[يانگشاو ثقافت]] ** [[بانپو]] ۽ [[شيشوئيپو]] آباديون * [[ژائوباوگو ثقافت]] }} === پوئين نوپاشاني دور === {{anchor|Late Neolithic}} ''دوربندي:'' 6500–4500 ق م؛ [[يورپ جو نوپاشاني دور]]: 5000–3000 ق م؛ ٻين علائقن ۾ وقت مختلف آهي. * [[ٺڪر وارو نوپاشاني دور]] (زرخيز هلال، 6400–4500 ق م) ** [[حلف ثقافت]] (ميسوپوٽيميا، 6100–5100 ق م) ** [[حلف–عبيد عبوري دور]] (ميسوپوٽيميا، 5500–5000 ق م) ** [[عبيد دور|عبيد 1/2]] (5400–4500 ق م) * [[فنل بيڪر ثقافت]] (اتر ۽ اوڀر يورپ، 4300–2800 ق م) ; ٽامي–پٿر دور {{Main|ٽامي–پٿر دور}} ''دوربندي:'' [[ويجهو اوڀر]]: 6000–3500 ق م؛ [[يورپ جو ٽامي–پٿر دور]]: 5000–2000 ق م؛ ٻين علائقن ۾ وقت مختلف آهي. آمريڪا جي ڪجهه قومن وٽ هي دور عيسوي 19هين صدي تائين جاري رهيو.'' * [[عبيد دور|عبيد 3/4]] (ميسوپوٽيميا، 4500–4000 ق م) * [[اروڪ دور|شروعاتي اروڪ دور]] (ميسوپوٽيميا، 4000–3800 ق م) * [[اروڪ دور|وچولو اروڪ دور]] (ميسوپوٽيميا، 3800–3400 ق م) * [[ديرين ٽرائيپيلين ثقافت]] (اوڀر يورپ، 3000–2750 ق م) * [[گائودو ثقافت]] (اٽلي، 3150–2950 ق م) * [[رسيءَ جي ڇاپ واري ٺڪر ثقافت]] (اتر / اوڀر يورپ، 2900–2350 ق م) * [[بيڪر ثقافت]] (وچ ۽ اولهه يورپ، 2900–1800 ق م) === اهم مشاهدو === * [[مهرڳڙهه]] ([[پاڪستان]]) ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين زرعي ۽ مالونداري مرڪزن مان هڪ آهي. * [[چاتالهيوڪ]] ۽ [[گوبيڪلي تيپي]] نوپاشاني دور جي سڀ کان مشهور آثار قديمه وارين آبادين ۾ شمار ٿين ٿا. * [[اسٽون هينج]]، [[گگانتيا]] ۽ [[اسڪارا بري]] يورپ جي نوپاشاني دور جون نمايان يادگارون آهن. * [[يانگشاو ثقافت]]، [[هيمودو ثقافت]] ۽ [[لانگشان ثقافت]] چين جي نوپاشاني دور جي اهم ثقافتن مان آهن. * [[ڪڪوتيني-ٽرائيپيلين ثقافت]] يورپ جي سڀ کان وڏي ۽ منظم نوپاشاني ثقافتن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي. == تقابلي دوربندي == {{Neolithic Chronology|state=expanded}} == پڻ ڏسو == {{columns-list|colwidth=15em| * [[سيڊي فيلڊز]] * [[قبل از تاريخ مذهب#نوپاشاني دور|نوپاشاني مذهب]] * [[نوپاشاني مقبرو]] * [[اوٽزي]] * [[جلفا علائقي جي پٿريلي فن نگاري]] * [[تابون انسان]] * [[ٻن-تہ مفروضي]] * [[چين ۾ نوپاشاني دور]] * [[ويجهي اوڀر ۾ نوپاشاني دور]] }} == حوالا == === اقتباس === <!-- هي مقالو Cite.php حوالا ڏيڻ واري نظام استعمال ڪري ٿو. حوالا شامل ڪرڻ بابت وڌيڪ ڄاڻ لاءِ MediaWiki جي دستاويزن ڏسو. --> {{Reflist}} === ماخذ === {{refbegin}} * {{cite book |last=Bellwood |first=Peter |author-link=Peter Bellwood |title=First Farmers: The Origins of Agricultural Societies |url=https://books.google.com/books?id=k1mzyCEOAUIC |date=2004 |publisher=[[Wiley-Blackwell]] |isbn=9-780-63120-566-1}} * {{cite journal |doi=10.1016/j.jas.2006.10.031 |title=Prehistoric population history: From the Late Glacial to the Late Neolithic in Central and Northern Europe |year=2007 |last1=Shennan |first1=Stephen |last2=Edinborough |first2=Kevan |journal=Journal of Archaeological Science |volume=34 |issue=8 |pages=1339–45|bibcode=2007JArSc..34.1339S }} {{refend}} == وڌيڪ مطالعي لاءِ == * {{cite book |last=Pedersen |first=Hilthart |title=Die Jüngere Steinzeit Auf Bornholm |year=2008 |publisher=GRIN Verlag |isbn=978-3-638-94559-2 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category multi|Neolithic|Neolithic artefacts}} {{Wikiquote}} * روميو، نِڪ (فيبروري 2015ع). [https://web.archive.org/web/20150221195225/http://news.nationalgeographic.com/news/2015/02/150220-embracing-skeletons-greece-diros-alepotrypa-cave-archaeology/ يوناني غار ۾ پٿر دور جي ڀاڪر پائيندڙ جوڙي جي دريافت]. "يورپ جي سڀ کان وڏن نوپاشاني تدفيني ماڳن مان هڪ تي ناياب ٻٽي تدفينون دريافت ٿيون." ''[[نيشنل جيوگرافڪ سوسائٽي]]'' * {{cite web |last=McNamara |first=John |title=Neolithic Period |publisher=World Museum of Man |year=2005 |url=http://worldmuseumofman.org/neolithic1.htm |access-date=14 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080430200956/http://worldmuseumofman.org/neolithic1.htm |archive-date=30 April 2008 }} * {{cite journal |doi=10.11141/ia.9.4 |title=Pre-Pottery Neolithic Clay Figurines from Nevali Çori |journal=Internet Archaeology |issue=9 |year=2000 |last1=Affonso |first1=T. |last2=Pernicka |first2=E. }} * {{Cite EB1911 |wstitle = Neolithic |short = x}} {{قبل از تاريخ ايشيا}} {{قبل از تاريخ ٽيڪنالاجي |state = expanded}} {{Authority control}} [[زمرو:نوپٿر دور| ]] [[زمرو:1860ع واري ڏهاڪي جا نوان لفظ]] [[زمرو:تاريخي دور]] [[زمرو:هولوسين]] niwkyigksa7ibc5jnekbnfs0f9s84ic 0 99730 414926 407246 2026-09-26T04:03:43Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414926 wikitext text/x-wiki {{Short description|طاقتي اليڪٽرانڪس جي ٽيڪنالاجي}} {{About|طاقتي اليڪٽرانڪس جي ٽيڪنالاجي|موسيقي جي صنف|پاور اليڪٽرانڪس (موسيقي)}} [[File:Baltic Cable Thyristorturm.jpg|thumb|سويڊن ۾ بالٽڪ ڪيبل اي بي جي هال ۾ 16.8 ميٽر اوچو [[ايڇ وي ڊي سي]] [[ٿائرسٽر]] والو ٽاور]] [[File:Absaar Batterie Ladegerät.jpg|thumb|[[بيٽري چارجر]] طاقتي اليڪٽرانڪس جو هڪ مثال آهي.]] [[File:ATX power supply interior-1000px transparent.png|thumb|ذاتي ڪمپيوٽر جي پاور سپلاءِ، جيڪا ڪيبينيٽ جي اندر هجي يا ٻاهر، طاقتي اليڪٽرانڪس جو هڪ مثال آهي.]] '''طاقتي اليڪٽرانڪس''' (Power electronics) [[اليڪٽرانڪس]] جو اهو شعبو آهي، جيڪو [[برقي طاقت]] جي ڪنٽرول ۽ تبديلي سان لاڳاپيل آهي. پهريان اعليٰ طاقت وارا اليڪٽرانڪ ڊوائيس [[مرڪري-آرڪ والو]] استعمال ڪندي تيار ڪيا ويا. جديد نظامن ۾ برقي طاقت جي تبديلي [[سيمي ڪنڊڪٽر]] سوئچنگ ڊوائيسن، جهڙوڪ [[ڊائيوڊ]]، [[ٿائرسٽر]]، ۽ [[طاقتي ٽرانزسٽر]] (جهڙوڪ [[طاقتي موس فيٽ]] ۽ [[IGBT]]) ذريعي ڪئي ويندي آهي. سگنلن ۽ ڊيٽا جي منتقلي ۽ پروسيسنگ سان لاڳاپيل اليڪٽرانڪ نظامن جي ابتڙ، طاقتي اليڪٽرانڪس ۾ وڏي مقدار ۾ برقي توانائي کي سنڀاليو ۽ تبديل ڪيو ويندو آهي. AC/DC ڪنورٽر ([[ريڪٽيفائر]]) طاقتي اليڪٽرانڪس جي سڀ کان عام ڊوائيسن مان هڪ آهي، جيڪو ڪيترن ئي صارفين جي اليڪٽرانڪ شين، جهڙوڪ [[ٽيليويزن]]، ذاتي [[ڪمپيوٽر]]، [[بيٽري چارجر]] وغيره ۾ استعمال ٿيندو آهي. ان جي طاقت جي حد عام طور ڪجهه ڏهن [[واٽ]]ن کان وٺي ڪيترن ئي سؤ واٽن تائين هوندي آهي. صنعت ۾ ان جو هڪ عام استعمال [[متغير-رفتار ڊرائيو]] (VSD) آهي، جيڪو [[انڊڪشن موٽر]] جي رفتار کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. VSD جي طاقت جي حد ڪجهه سؤ واٽن کان شروع ٿي ڪيترن ئي [[ميگاواٽ]]ن تائين پهچي ٿي. طاقت جي تبديلي وارن نظامن کي ان پُٽ ۽ آئوٽ پُٽ طاقت جي قسم مطابق هن ريت ورهايو وڃي ٿو: * AC کان DC ([[ريڪٽيفائر]]) * DC کان AC ([[طاقتي انورٽر|انورٽر]]) * DC کان DC ([[ڊي سي کان ڊي سي ڪنورٽر]]) * AC کان AC ([[اي سي کان اي سي ڪنورٽر]]) == تاريخ == طاقتي اليڪٽرانڪس جي شروعات [[مرڪري-آرڪ ريڪٽيفائر]] جي ترقي سان ٿي. ان کي 1902ع ۾ [[پيٽر ڪوپر هيئٽ]] ايجاد ڪيو، ۽ اهو متبادل رو (AC) کي سڌي رو (DC) ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. 1920ع واري ڏهاڪي کان پوءِ، [[ٿائراٽرون]] ۽ گرڊ-ڪنٽرول ٿيل مرڪري-آرڪ والوز کي برقي طاقت جي منتقلي ۾ استعمال ڪرڻ بابت تحقيق جاري رهي. [[اونو لام]] گريڊنگ اليڪٽروڊن سان مرڪري والوز تيار ڪيا، جيڪي [[اعليٰ-وولٽيج سڌي رو]] (HVDC) جي منتقلي لاءِ موزون ثابت ٿيا. 1933ع ۾ [[سيلينيم ريڪٽيفائر]] ايجاد ڪيا ويا.<ref name=Thompson>{{cite web|last=Thompson|first=M.T.|title=Notes 01|url=http://www.thompsonrd.com/NOTES%2001%20INTRODUCTION%20TO%20POWER%20ELECTRONICS.pdf|work=Introduction to Power Electronics|publisher=Thompson Consulting, Inc.}}</ref> 1926ع ۾ [[جوليس ايڊگر ليلينفيلڊ]] [[فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]] جو تصور پيش ڪيو، پر ان وقت اهڙو ڪارائتو ڊوائيس ٺاهڻ ممڪن نه هو.<ref>{{cite web |title=1926 – Field Effect Semiconductor Device Concepts Patented |website=Computer History Museum |url=http://www.computerhistory.org/siliconengine/field-effect-semiconductor-device-concepts-patented/ |access-date=March 25, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160322023120/http://www.computerhistory.org/siliconengine/field-effect-semiconductor-device-concepts-patented/ |archive-date=March 22, 2016 |df=mdy-all }}</ref> 1947ع ۾ [[والٽر ايڇ. بريٽن]] ۽ [[جان بارڊين]]، [[وليم شاڪلي]] جي نگرانيءَ ۾ [[بيل ليبز]] ۾، ٻه-قطبي [[پوائنٽ-ڪنٽيڪٽ ٽرانزسٽر]] ايجاد ڪيو. 1948ع ۾ شاڪلي جي [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر]] (BJT) واري ايجاد ٽرانزسٽرن جي استحڪام ۽ ڪارڪردگي بهتر ڪئي ۽ انهن جي قيمت گهٽائي. 1950ع واري ڏهاڪي تائين وڌيڪ طاقت وارا سيمي ڪنڊڪٽر [[ڊائيوڊ]] دستياب ٿي ويا، جن آهستي آهستي [[ويڪيوم ٽيوب]]ن جي جاءِ ورتي. 1956ع ۾ [[جنرل اليڪٽرڪ]] [[سليڪان ڪنٽرولڊ ريڪٽيفائر]] (SCR) متعارف ڪرايو، جنهن طاقتي اليڪٽرانڪس جي استعمالن کي تمام گهڻو وسيع ڪيو.<ref name=Kharagpur>{{cite web|last=Kharagpur|title=Power Semiconductor Devices|url=http://nptel.iitm.ac.in/courses/Webcourse-contents/IIT%20Kharagpur/Power%20Electronics/PDF/L-1(SSG)(PE)%20((EE)NPTEL).pdf|work=EE IIT|access-date=25 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20080920222959/http://nptel.iitm.ac.in/courses/Webcourse-contents/IIT%20Kharagpur/Power%20Electronics/PDF/L-1(SSG)(PE)%20((EE)NPTEL).pdf|archive-date=20 September 2008|url-status=dead}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي تائين ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽرن جي تيز سوئچنگ رفتار اعليٰ فريڪوئنسي DC/DC ڪنورٽرن کي ممڪن بڻائي ڇڏيو. [[آر. ڊي. مڊلبروڪ]] طاقتي اليڪٽرانڪس جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1970ع ۾ هن [[ڪيلٽيڪ]] ۾ [[پاور اليڪٽرانڪس گروپ]] قائم ڪيو.<ref>{{cite web |title=Dr. R. David Middlebrook 1929 - 2010 |url=https://www.powerelectronics.com/content/dr-r-david-middlebrook-1929-2010 |website=Power Electronics |access-date=29 October 2019 |ref=May 1, 2010 |language=en |date=1 May 2010}}</ref> هن ''اسٽيٽ-اسپيس ايوريجنگ'' تجزياتي طريقو ۽ ٻيا ڪيترائي اوزار تيار ڪيا، جيڪي جديد طاقتي اليڪٽرانڪس جي ڊيزائن لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref>{{cite web| url = http://www.ieee-pels.org/pels-news/220-professor-r-d-middlebrook-passed-away |title = IEEE Transactions on Transportation Electrification - IEEE Power Electronics Society| date=October 2024 }}</ref> === طاقتي موس فيٽ === {{Main|طاقتي موس فيٽ}} {{See also|موس فيٽ|VMOS|LDMOS|موصل-گيٽ ٻه-قطبي ٽرانزسٽر}} 1957ع ۾ [[فروش]] ۽ [[ڊيرڪ]] [[بيل ليبز]] ۾ پهريون سليڪان ڊاءِ آڪسائيڊ فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر تيار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا، جيڪو اهڙو پهريون ٽرانزسٽر هو جنهن ۾ ڊرين ۽ سورس مٿاڇري تي هڪ ٻئي جي ويجهو هئا.<ref>{{Cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |date=1957 |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1149/1.2428650 |journal=Journal of the Electrochemical Society |language=en |volume=104 |issue=9 |pages=547 |doi=10.1149/1.2428650|url-access=subscription }}</ref> ان کان پوءِ 1960ع ۾ [[داوون ڪانگ]] پنهنجي بيل ليبز جي ٽيم سان گڏ ڪارائتو [[موس فيٽ]] پيش ڪيو. هن ٽيم ۾ E. E. LaBate ۽ E. I. Povilonis شامل هئا، جن ڊوائيس تيار ڪيو؛ M. O. Thurston، L. A. D’Asaro ۽ J. R. Ligenza جن ڊفيوزن جا عمل تيار ڪيا؛ ۽ H. K. Gummel ۽ R. Lindner جن ڊوائيس جون خاصيتون جانچيون.<ref>{{Cite journal |last=KAHNG |first=D. |date=1961 |title=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |url=https://doi.org/10.1142/9789814503464_0076 |journal=Technical Memorandum of Bell Laboratories |pages=583–596 |doi=10.1142/9789814503464_0076 |isbn=978-981-02-0209-5|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite book |last=Lojek |first=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher=Springer-Verlag Berlin Heidelberg |isbn=978-3-540-34258-8 |location=Berlin, Heidelberg |page=321}}</ref> 1969ع ۾ [[هٽاچي]] پهريون عمودي طاقتي موس فيٽ متعارف ڪرايو،<ref>{{cite book |last1=Oxner |first1=E. S. |title=Fet Technology and Application |date=1988 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=9780824780500 |page=18 |url=https://books.google.com/books?id=0AE-0e-sAnsC&pg=PA18}}</ref> جيڪو بعد ۾ [[VMOS]] (V-groove MOSFET) جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="powerelectronics">{{cite journal |title=Advances in Discrete Semiconductors March On |url=https://www.powerelectronics.com/content/advances-discrete-semiconductors-march |journal=Power Electronics Technology |publisher=[[Informa]] |pages=52–6 |access-date=31 July 2019 |date=September 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060322222716/http://powerelectronics.com/mag/509PET26.pdf |archive-date=22 March 2006 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060322222716/http://powerelectronics.com/mag/509PET26.pdf |date=22 March 2006 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060322222716/http://powerelectronics.com/mag/509PET26.pdf |date=22 March 2006 }}</ref> 1974ع کان [[ياماها ڪارپوريشن|ياماها]]، [[JVC]]، [[پائنيئر ڪارپوريشن|پائنيئر]]، [[سوني]] ۽ [[توشيبا]] طاقتي موس فيٽ تي ٻڌل [[آڊيو ايمپلي فائر]] تيار ڪرڻ شروع ڪيا.<ref name="Duncan177">{{cite book |last1=Duncan |first1=Ben |title=High Performance Audio Power Amplifiers |date=1996 |publisher=[[Elsevier]] |isbn=9780080508047 |pages=[https://archive.org/details/highperfomanceau0000dunc/page/177 177-8, 406] |url=https://archive.org/details/highperfomanceau0000dunc/page/177 }}</ref> [[انٽرنيشنل ريڪٽيفائر]] 1978ع ۾ 25&nbsp;A، 400&nbsp;V طاقتي موس فيٽ متعارف ڪرايو.<ref name="DEP">Jacques Arnould, Pierre Merle ''Dispositifs de l'électronique de puissance'', Éditions Hermès, {{ISBN|2-86601-306-9}} (in French)</ref> هي ڊوائيس ٻه-قطبي ٽرانزسٽر جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ فريڪوئنسي تي ڪم ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو، پر گهٽ وولٽيج وارن استعمالن تائين محدود آهي. طاقتي موس فيٽ پنهنجي گهٽ گيٽ ڊرائيو طاقت، تيز سوئچنگ رفتار،<ref name="aosmd">{{cite web |title=Power MOSFET Basics |url=http://www.aosmd.com/res/application_notes/mosfets/Power_MOSFET_Basics.pdf |website=Alpha & Omega Semiconductor |access-date=29 July 2019}}</ref> آساني سان متوازي ڳنڍجڻ جي صلاحيت،<ref name="aosmd"/><ref name="Duncan178">{{cite book |last1=Duncan |first1=Ben |title=High Performance Audio Power Amplifiers |date=1996 |publisher=[[Elsevier]] |isbn=9780080508047 |pages=[https://archive.org/details/highperfomanceau0000dunc/page/178 178-81] |url=https://archive.org/details/highperfomanceau0000dunc/page/178 }}</ref> وسيع [[بينڊوڊٿ (سگنل پروسيسنگ)|بينڊوڊٿ]]، مضبوط بناوت، آسان ڊرائيو، سادي باياسنگ، آسان استعمال ۽ مرمت جي سهولت سبب دنيا جو سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ [[طاقتي ڊوائيس]] بڻجي ويو آهي.<ref name="Duncan178"/> ان جا استعمال تمام وسيع آهن، جن ۾ پورٽيبل [[معلوماتي اوزار]]، طاقتي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ، [[موبائل فون]]، [[نوٽ بڪ ڪمپيوٽر]]، ۽ [[مواصلاتي ڍانچو]] شامل آهن، جيڪو [[انٽرنيٽ]] کي ممڪن بڻائي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Whiteley |first1=Carol |last2=McLaughlin |first2=John Robert |title=Technology, Entrepreneurs, and Silicon Valley |date=2002 |publisher=Institute for the History of Technology |isbn=9780964921719 |url=https://books.google.com/books?id=x9koAQAAIAAJ |quote=[[سليڪانڪس]] جا هي فعال اليڪٽرانڪ جزا، يا طاقتي سيمي ڪنڊڪٽر مصنوعات، مختلف قسمن جي نظامن ۾ برقي طاقت جي سوئچنگ ۽ تبديلي لاءِ استعمال ٿين ٿا، جيڪي پورٽيبل [[معلوماتي اوزار]]ن کان وٺي ان [[مواصلاتي ڍانچو|مواصلاتي ڍانچي]] تائين پکڙيل آهن، جيڪو [[انٽرنيٽ]] کي ممڪن بڻائي ٿو. ڪمپني جا [[طاقتي موس فيٽ]] — ننڍڙا سالڊ-اسٽيٽ سوئچ، يا ڌاتو–آڪسائيڊ–سيمي ڪنڊڪٽر فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر — ۽ طاقتي انٽيگريٽيڊ سرڪٽ [[موبائل فون]]ن ۽ [[نوٽ بڪ ڪمپيوٽر]]ن ۾ بيٽري جي طاقت کي مؤثر نموني منظم ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا.}}</ref> 1982ع ۾ [[موصل-گيٽ ٻه-قطبي ٽرانزسٽر]] (IGBT) متعارف ڪرايو ويو، جيڪو 1990ع واري ڏهاڪي ۾ وڏي پيماني تي دستياب ٿيو. هي جزو ٻه-قطبي ٽرانزسٽر جي اعليٰ طاقت سنڀالڻ جي صلاحيت ۽ طاقتي موس فيٽ جي موصل گيٽ ڊرائيو جي فائدن کي گڏ ڪري ٿو. == ڊوائيس == {{See also|طاقتي سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس}} طاقتي اليڪٽرانڪس جي ڪنهن به نظام جي صلاحيت ۽ اقتصادي ڪارڪردگي ان ۾ موجود فعال ڊوائيسن تي دارومدار رکي ٿي. انهن جون خاصيتون ۽ حدون طاقتي اليڪٽرانڪس جي نظامن جي ڊيزائن ۾ بنيادي عنصر آهن. ماضي ۾ [[مرڪري-آرڪ والو]]، اعليٰ خال وارا ۽ گئس سان ڀريل ڊائيوڊ ٿرميونڪ ريڪٽيفائر، ۽ [[ٿائراٽرون]] ۽ [[اگنائيٽرون]] جهڙا ٽرگر ٿيل ڊوائيس وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا هئا. جيئن جيئن سالڊ-اسٽيٽ ڊوائيسن جي وولٽيج ۽ رو سنڀالڻ جي صلاحيت وڌندي وئي، ويڪيوم ڊوائيس تقريباً مڪمل طور سالڊ-اسٽيٽ ڊوائيسن سان تبديل ٿي ويا. طاقتي اليڪٽرانڪ ڊوائيسن کي سوئچ يا ايمپلي فائر طور استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name=Rashid07>Muhammad H. Rashid, ''محمد ايڇ. رشيد، ''Power Electronics Handbook: Devices, Circuits, and Applications''، ٽيون ڇاپو. هن ڪتاب ۾ متعارف ڪرايل بناوت هڪ گهڻ-سطحي انورٽر آهي، جيڪو الڳ الڳ DC ذريعا استعمال ڪري ٿو. هي گهڻ-سطحي انورٽر، SDCS سان گڏ ڪيسڪيڊ انورٽر استعمال ڪندي، ڪيترن ئي آزاد DC وولٽيج ذريعن مان گهربل وولٽيج تيار ڪري ٿو. اهي DC ذريعا بيٽرين، فيول سيلن يا شمسي سيلن مان حاصل ٿي سگهن ٿا. هي بناوت تازو ئي AC برقي فراهمي ۽ [[متغير-رفتار ڊرائيو]] جي استعمالن ۾ تمام گهڻي مقبول ٿي آهي. هي نئون انورٽر اضافي ڪليمپنگ ڊائيوڊن يا وولٽيج توازن برقرار رکڻ وارن ڪيپيسيٽرن جي ضرورت کي ختم ڪري سگهي ٿو. Butterworth-Heinemann، 2007. Butterworth-Heinemann, 2007 {{ISBN|978-0-12-382036-5}}</ref> هڪ [[مثالي سوئچ]] يا ته مڪمل طور کليل هوندو آهي يا مڪمل طور بند، تنهن ڪري ان ۾ طاقت ضايع نه ٿيندي آهي؛ اهو لاڳو ٿيل وولٽيج برداشت ڪندو آهي ۽ يا ته ڪا به رو نه وهڻ ڏيندو آهي يا بنا وولٽيج ڊراپ جي ڪنهن به مقدار جي رو گذرڻ ڏيندو آهي. سوئچ طور استعمال ٿيندڙ سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس هن مثالي خاصيت جي ويجهو هوندا آهن، تنهن ڪري طاقتي اليڪٽرانڪس جون گهڻيون ايپليڪيشنون ڊوائيسن کي بار بار آن ۽ آف ڪرڻ تي ٻڌل هونديون آهن، جنهن سان نظام انتهائي ڪارائتو بڻجي ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سوئچ ۾ تمام ٿوري طاقت ضايع ٿيندي آهي. ان جي ابتڙ، ايمپلي فائر جي صورت ۾ ڊوائيس مان گذرندڙ رو ڪنٽرول ٿيل ان پُٽ جي مطابق مسلسل تبديل ٿيندي رهندي آهي. ڊوائيس جي ٽرمينلن تي وولٽيج ۽ رو [[لوڊ لائين]] جي پيروي ڪندا آهن، ۽ ڊوائيس جي اندر طاقت جو نقصان لوڊ ڏانهن منتقل ٿيندڙ طاقت جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ هوندو آهي. ڊوائيسن جي استعمال جو طريقو ڪيترين ئي خاصيتن تي منحصر هوندو آهي. [[ڊائيوڊ]] جهڙا ڊوائيس اڳتي واري وولٽيج لاڳو ٿيڻ تي پاڻمرادو رو وهڻ ڏيندا آهن ۽ انهن ۾ وهڪري جي شروعات تي ٻاهرين ڪنٽرول موجود نه هوندو آهي. [[سليڪان ڪنٽرولڊ ريڪٽيفائر]] ۽ [[ٿائرسٽر]] (ان سان گڏ مرڪري والو ۽ [[ٿائراٽرون]]) جهڙا طاقتي ڊوائيس وهڪري جي شروعات کي ڪنٽرول ڪرڻ جي سهولت ڏين ٿا، پر بند ٿيڻ لاءِ انهن کي رو جي وقت بوقت رخ بدلجڻ جي ضرورت هوندي آهي. جڏهن ته [[گيٽ-ٽرن-آف ٿائرسٽر]]، [[ٻه-قطبي جنڪشن ٽرانزسٽر|به جي ٽي]] ۽ [[موس فيٽ]] مڪمل سوئچنگ ڪنٽرول مهيا ڪن ٿا، ۽ انهن کي رو جي رخ کان سواءِ ڪنهن به وقت آن يا آف ڪري سگهجي ٿو. ٽرانزسٽر تناسبي ايمپليفيڪيشن جي صلاحيت به رکن ٿا، پر اها خاصيت ڪجهه سؤ واٽن کان وڌيڪ طاقت وارن نظامن ۾ گهٽ استعمال ٿيندي آهي. ڊوائيس جي ڪنٽرول ان پُٽ جون خاصيتون پڻ ڊيزائن تي اهم اثر وجهنديون آهن؛ ڪڏهن ڪنٽرول ان پُٽ زمين جي نسبت تمام اعليٰ وولٽيج تي هوندو آهي، جنهن کي الڳ برقي ذريعو استعمال ڪري هلائڻو پوندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ طاقتي اليڪٽرانڪس ڪنورٽر ۾ اعليٰ ڪارڪردگي تمام اهم هوندي آهي، تنهن ڪري طاقتي اليڪٽرانڪ ڊوائيسن مان ٿيندڙ طاقت جو نقصان جيترو ٿي سگهي اوترو گهٽ هجڻ گهرجي. ڊوائيسن جي سوئچنگ رفتار هڪ ٻئي کان مختلف هوندي آهي. ڪجهه ڊائيوڊ ۽ ٿائرسٽر نسبتاً گهٽ رفتار وارن استعمالن لاءِ مناسب هوندا آهن ۽ [[برقي فراهمي جي فريڪوئنسي]] تي سوئچنگ ۽ ڪنٽرول لاءِ فائديمند هوندا آهن؛ جڏهن ته ڪجهه ٿائرسٽر چند ڪلوهرٽز تائين ڪم ڪري سگهن ٿا. [[موس فيٽ]] ۽ [[بي جي ٽي]] جهڙا ڊوائيس طاقتي استعمالن ۾ ڏهن ڪلوهرٽز کان وٺي ڪيترن ميگاهرٽز تائين سوئچ ڪري سگهن ٿا، پر جيئن فريڪوئنسي وڌندي آهي، تيئن طاقت جي سطح گهٽجندي ويندي آهي. ويڪيوم ٽيوب ڊوائيس انتهائي اعليٰ فريڪوئنسي (سوين يا هزارين ميگاهرٽز) تي وڏي طاقت (سوين ڪلوواٽ) وارن استعمالن ۾ اڃا به اهم حيثيت رکن ٿا. وڌيڪ تيز سوئچنگ ڪندڙ ڊوائيس آن کان آف ۽ وري آف کان آن ٿيڻ دوران ضايع ٿيندڙ توانائي کي گهٽائين ٿا، پر اهي شعاعن ذريعي پيدا ٿيندڙ برقي-مقناطيسي مداخلت جا مسئلا پيدا ڪري سگهن ٿا. گيٽ ڊرائيو (يا ان جهڙا) سرڪٽ اهڙي طرح ڊزائن ڪيا ويندا آهن جو ڊوائيس کي مڪمل سوئچنگ رفتار حاصل ڪرڻ لاءِ ڪافي ڊرائيو رو ملي. جيڪڏهن تيز سوئچنگ لاءِ مناسب ڊرائيو فراهم نه ڪئي وڃي، ته وڌيڪ گرم ٿيڻ سبب ڊوائيس تباهه ٿي سگهي ٿو. عملي ڊوائيسن ۾ آن حالت دوران ڪجهه وولٽيج ڊراپ موجود هوندو آهي، جنهن سبب طاقت ضايع ٿيندي آهي، ۽ آن يا آف حالت تائين پهچڻ لاءِ انهن کي ڪجهه وقت سرگرم علائقي مان گذرڻو پوندو آهي. اهي نقصان ڪنورٽر جي ڪل طاقت جي نقصان جو اهم حصو هوندا آهن. ڊوائيسن جي طاقت سنڀالڻ ۽ گرمي خارج ڪرڻ جي صلاحيت پڻ ڊيزائن ۾ انتهائي اهم هوندي آهي. طاقتي اليڪٽرانڪ ڊوائيس، جيتوڻيڪ تمام ڪارائتي سوئچنگ ڪن، تڏهن به انهن کي ڏهن يا سوين واٽن جي فضول گرمي خارج ڪرڻي پئجي سگهي ٿي. سوئچنگ موڊ ۾ ڪنٽرول ٿيندڙ طاقت، سوئچ ۾ ضايع ٿيندڙ طاقت کان گهڻي وڌيڪ هوندي آهي. وهڪري واري حالت ۾ اڳتي وارو وولٽيج ڊراپ گرمي پيدا ڪندو آهي، جنهن کي خارج ڪرڻ لازمي هوندو آهي. اعليٰ طاقت وارن سيمي ڪنڊڪٽرن لاءِ خاص [[هيٽ سنڪ]] يا فعال ٿڌي ڪرڻ وارا نظام استعمال ڪيا ويندا آهن ته جيئن جنڪشن جو [[گرمي پد]] مناسب حد اندر رهي. هن لحاظ کان [[سيليڪان ڪاربائڊ]] جهڙا جديد سيمي ڪنڊڪٽر عام سليڪان جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ فائديمند آهن، جڏهن ته جرمينيم، جيڪو هڪ وقت سالڊ-اسٽيٽ اليڪٽرانڪس جو بنيادي مواد هو، اعليٰ گرمي پد تي ڪمزور ڪارڪردگي سبب هاڻي گهٽ استعمال ٿيندو آهي. سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس هڪ ئي جزي ۾ ڪجهه ڪلو وولٽ تائين وولٽيج برداشت ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. جڏهن تمام اعليٰ وولٽيج کي ڪنٽرول ڪرڻو هجي، تڏهن ڪيترائي ڊوائيس سلسليوار ڳنڍيا ويندا آهن، ۽ سڀني ڊوائيسن تي وولٽيج برابر ورهائڻ لاءِ خاص نيٽورڪ استعمال ڪيا ويندا آهن. هتي به سوئچنگ رفتار انتهائي اهم هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سڀ کان آهستي سوئچ ٿيندڙ ڊوائيس کي مجموعي وولٽيج جو غير متناسب حصو برداشت ڪرڻو پوندو. ماضي ۾ مرڪري والوز هڪ ئي يونٽ ۾ 100&nbsp;kV تائين وولٽيج سنڀالي سگهندا هئا، جنهن سبب انهن جو [[اعليٰ-وولٽيج سڌي رو]] (HVDC) نظامن ۾ استعمال وڌيڪ آسان هوندو هو. ڪنهن سيمي ڪنڊڪٽر ڊوائيس جي رو سنڀالڻ جي حد، چپ جي اندر پيدا ٿيندڙ گرمي ۽ رابطي واري ليڊن ۾ پيدا ٿيندڙ مزاحمتي گرمي تي منحصر هوندي آهي. اهڙن ڊوائيسن کي اهڙي نموني ڊزائن ڪرڻ ضروري هوندو آهي، جو رو سندن اندروني جنڪشنن يا چينلن ۾ هڪجهڙي نموني ورهائجي. جيڪڏهن ڪنهن هنڌ "گرم نقطو" (ھاٽ اسپاٽ) پيدا ٿي وڃي، ته بريڪ ڊائون جا اثر ڊوائيس کي تمام تيزي سان تباهه ڪري سگهن ٿا. ڪجهه [[ايس سي آر]] هڪ ئي يونٽ ۾ 3000 ايمپيئر تائين رو سنڀالڻ جي صلاحيت رکن ٿا. == DC/AC ڪنورٽر (انورٽر) == {{Main|پاور انورٽر}} DC کان AC ڪنورٽر، DC ذريعو مان AC آئوٽ پُٽ موج (waveform) پيدا ڪندا آهن. انهن جا استعمال [[متغير-رفتار ڊرائيو]] (ASD)، [[بي رڪاوٽ بجلي فراهمي]] (UPS)، [[لچڪدار AC ٽرانسميشن سسٽم]] (FACTS)، وولٽيج ڪمپنسيٽرن ۽ [[فوٽووولٽائڪس|فوٽووولٽائيڪ]] [[پاور انورٽر]]ن ۾ ٿيندا آهن. انهن ڪنورٽرن جون بناوتون ٻن مکيه قسمن ۾ ورهايل آهن: وولٽيج سورس انورٽر (VSI) ۽ ڪرنٽ سورس انورٽر (CSI). وولٽيج سورس انورٽرن (VSI) کي اهو نالو ان ڪري ڏنو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جو آزاديءَ سان ڪنٽرول ٿيندڙ آئوٽ پُٽ هڪ وولٽيج موج هوندي آهي. ساڳيءَ طرح، ڪرنٽ سورس انورٽرن (CSI) ۾ ڪنٽرول ٿيندڙ AC آئوٽ پُٽ هڪ ڪرنٽ موج هوندي آهي. DC کان AC طاقت جي تبديلي پاور سوئچنگ ڊوائيسن جي ذريعي ڪئي ويندي آهي، جيڪي عام طور مڪمل طور تي ڪنٽرول لائق سيمي ڪنڊڪٽر پاور سوئچ هوندا آهن. ان ڪري آئوٽ پُٽ موجون لڳاتار نه پر جدا جدا قدرن تي ٻڌل هونديون آهن، جنهن سبب تيز تبديليون پيدا ٿينديون آهن. ڪجهه استعمالن لاءِ AC جي سائنوسي موج جي صرف هڪ سادي ويجهڙائي ئي ڪافي هوندي آهي. جڏهن تقريباً مڪمل سائنوسي موج گهربل هجي ته سوئچنگ ڊوائيسن کي گهربل آئوٽ پُٽ فريڪوئنسي کان گهڻو وڌيڪ رفتار سان هلائبو آهي، ۽ هر حالت ۾ رهڻ جو وقت اهڙي طرح سنڀاليو ويندو آهي جو سراسري آئوٽ پُٽ تقريباً سائنوسي بڻجي وڃي. عام ماڊوليشن طريقن ۾ ڪيريئر-بنياد [[نبض-ويڪر ماڊوليشن]] (PWM)، [[خلائي سمتي ماڊوليشن]] (Space Vector Modulation) ۽ سليڪٽو هارمونڪ ايلمنيشن شامل آهن.<ref name=Rashid3>{{cite book|last=Rashid|first=M.H.|title=Power Electronics Handbook|year=2001|publisher=Academic Press|pages=225–250}}</ref> وولٽيج سورس انورٽر عملي طور هڪ-مرحلي ۽ ٽن-مرحلي ٻنهي قسمن جي نظامن ۾ استعمال ٿيندا آهن. هڪ-مرحلي VSI، هاف-برج ۽ فل-برج بناوتون استعمال ڪندا آهن ۽ پاور سپلاءِ، هڪ-مرحلي UPS ۽ گهڻ-سيل وارين اعليٰ طاقت واري بناوتن ۾ عام آهن. ٽن-مرحلي VSI انهن استعمالن ۾ ڪم ايندا آهن، جتي سائنوسي وولٽيج موجون گهربل هجن، جهڙوڪ ASD، UPS ۽ FACTS جا ڪجهه قسم، مثال طور [[STATCOM]]. اهي فعال پاور فلٽرن ۽ وولٽيج ڪمپنسيٽرن ۾ به استعمال ٿيندا آهن، جتي مرضيءَ مطابق وولٽيج پيدا ڪرڻ جي ضرورت هوندي آهي.<ref name="Rashid3" /> ڪرَنٽ سورس انورٽر، DC ڪرنٽ سپلاءِ مان AC ڪرنٽ موج پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. اهڙي قسم جو انورٽر خاص طور ٽن-مرحلي نظامن لاءِ موزون هوندو آهي، جتي اعليٰ معيار جون وولٽيج موجون گهربل هجن. انورٽرن جي هڪ نسبتاً نئين درجي، جنهن کي گهڻ-سطحي انورٽر (ملٽي ليول انورٽر) چيو وڃي ٿو، وڏي دلچسپي حاصل ڪئي آهي. عام VSI ۽ CSI کي ٻن-سطحي انورٽر سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا پاور سوئچ يا ته مثبت DC بس سان يا منفي DC بس سان ڳنڍيل هوندا آهن. جيڪڏهن انورٽر جي آئوٽ پُٽ تي ٻن کان وڌيڪ وولٽيج سطحون موجود هجن ته AC آئوٽ پُٽ سائنوسي موج جي وڌيڪ ويجهو ٿي سگهي ٿي. انهيءَ سبب، جيتوڻيڪ گهڻ-سطحي انورٽر وڌيڪ پيچيده ۽ مهانگا آهن، پر انهن جي ڪارڪردگي وڌيڪ بهتر هوندي آهي.<ref name=Trzynadlowski>{{cite book|last=Trzynadlowski|first=A.M.|title=Introduction to Modern Power Electronics|url=https://archive.org/details/introductiontomo0000trzy|year=2010|publisher=Wiley|pages=[https://archive.org/details/introductiontomo0000trzy/page/269 269]–341}}</ref> هر قسم جو انورٽر استعمال ٿيندڙ DC لنڪن ۽ [[فري وِيلنگ ڊائيوڊ]]ن جي ضرورت جي لحاظ کان هڪ ٻئي کان مختلف هوندو آهي. هر قسم کي، ان جي استعمال مطابق، چورس-موج يا [[نبض-ويڪر ماڊوليشن]] (PWM) موڊ ۾ هلائي سگهجي ٿو. چورس-موج موڊ سادو هوندو آهي، جڏهن ته PWM ڪيترن ئي طريقن سان لاڳو ڪري سگهجي ٿو ۽ وڌيڪ اعليٰ معيار جون آئوٽ پُٽ موجون مهيا ڪندو آهي.<ref name="Rashid3" /> وولٽيج سورس انورٽر (VSI) پنهنجي آئوٽ پُٽ انورٽر واري حصي کي تقريباً مستقل وولٽيج واري ذريعي سان هلائيندا آهن.<ref name=Rashid3 /> ڪرَنٽ آئوٽ پُٽ موج جي گهربل معيار موجب مناسب ماڊوليشن طريقو چونڊيو ويندو آهي. VSI جو آئوٽ پُٽ جدا جدا قدرن تي ٻڌل هوندو آهي. هموار ڪرنٽ موج حاصل ڪرڻ لاءِ لوڊ ۾ چونڊيل هارمونڪ فريڪوئنسيز تي انڊڪٽو خاصيت هجڻ ضروري آهي. جيڪڏهن ذريعو ۽ لوڊ جي وچ ۾ ڪو انڊڪٽو فلٽر موجود نه هجي ته ڪيپيسٽو لوڊ کي وڏن ۽ بار بار پيدا ٿيندڙ ڪرنٽ اسپائڪن سان ٽٽل ڦٽل ڪرنٽ حاصل ٿيندو.<ref name=Rashid3 /> VSI جا ٽي بنيادي قسم آهن: # هڪ-مرحلي هاف-برج انورٽر # هڪ-مرحلي فل-برج انورٽر # ٽن-مرحلي وولٽيج سورس انورٽر === هڪ-مرحلي هاف-برج انورٽر === هڪ-مرحلي وولٽيج سورس هاف-برج انورٽر گهٽ وولٽيج وارن استعمالن لاءِ ٺاهيا ويندا آهن ۽ عام طور تي پاور سپلاءِ ۾ استعمال ٿيندا آهن.<ref name=Rashid3 /> شڪل 9 هن انورٽر جي سرڪٽ جو خاڪو ڏيکاري ٿي. انورٽر جي عمل دوران هيٺين درجي جا ڪرنٽ هارمونڪس ٻيهر ذريعو وولٽيج ڏانهن موٽايا ويندا آهن، تنهن ڪري هن بناوت ۾ فلٽرنگ لاءِ ٻه وڏا ڪيپيسيٽر گهربل هوندا آهن.<ref name=Rashid3 /> جيئن شڪل 9 ۾ ڏيکاريل آهي، انورٽر جي هر ٽنگ (leg) ۾ هڪ ئي وقت صرف هڪ سوئچ هلندڙ حالت ۾ ٿي سگهي ٿو. جيڪڏهن ساڳئي ٽنگ جا ٻئي سوئچ هڪ ئي وقت آن ٿي وڃن ته DC ذريعو شارٽ سرڪٽ ٿي ويندو. سوئچنگ کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ انورٽر ڪيترائي ماڊوليشن طريقا استعمال ڪري سگهي ٿو. ڪيريئر-بنياد PWM ۾ AC آئوٽ پُٽ موج v_c کي ڪيريئر وولٽيج سگنل v_Δ سان ڀيٽيو ويندو آهي. جڏهن v_c، v_Δ کان وڌيڪ هوندو آهي ته S+ آن ٿيندو آهي، ۽ جڏهن v_c، v_Δ کان گهٽ هوندو آهي ته S− آن ٿيندو آهي. جيڪڏهن AC آئوٽ پُٽ جي فريڪوئنسي f_c ۽ ان جو ايمپليٽيوڊ v_c هجي، جڏهن⁠تہ ٽڪنڊي ڪيريئر سگنل جي فريڪوئنسي f_Δ ۽ ايمپليٽيوڊ v_Δ هجي، ته PWM، ڪيريئر-بنياد PWM جي خاص سائنوسي صورت بڻجي ويندو آهي.<ref name=Rashid3 /> هن حالت کي سائنوسي نبض-ويڪر ماڊوليشن (SPWM) چيو ويندو آهي. ان لاءِ ايمپليٽيوڊ يا ماڊوليشن انڊيڪس هيئن بيان ڪيو ويندو آهي: '''{{math|m_a {{=}} v_c/v_∆ }}''' جڏهن⁠تہ نارملائيزڊ ڪيريئر فريڪوئنسي يا فريڪوئنسي-ماڊوليشن نسبت هيٺين مساوات سان حاصل ڪئي ويندي آهي: '''{{math|m_f {{=}} f_∆/f_c }}'''.<ref>{{Cite book|last=Kiruthiga|first=Murugeshan R. & Sivaprasath|url=https://books.google.com/books?id=KDRlDwAAQBAJ&q=mf+%3D+f%E2%88%86%2Ffc&pg=PA918|title=Modern Physics, 18th Edition|date=2017|publisher=S. Chand Publishing|isbn=978-93-5253-310-7|language=en}}</ref> جيڪڏهن اوور-ماڊوليشن واري علائقي ۾ m_a هڪ کان وڌي وڃي ته بنيادي AC آئوٽ پُٽ وولٽيج وڌي ويندو، پر ان سان گڏ سيچوريشن پڻ پيدا ٿيندي. SPWM ۾ آئوٽ پُٽ موج جا هارمونڪس واضح فريڪوئنسي ۽ ايمپليٽيوڊ تي موجود هوندا آهن، جنهن سان فلٽرن جي ڊزائن آسان ٿي ويندي آهي. هن موڊ ۾ وڌ ۾ وڌ آئوٽ پُٽ ايمپليٽيوڊ ذريعو وولٽيج جي اڌ جي برابر هوندي آهي. جيڪڏهن وڌ ۾ وڌ آئوٽ پُٽ ايمپليٽيوڊ، يعني m_a، 3.24 کان وڌي وڃي ته انورٽر جي آئوٽ پُٽ موج چورس موج (Square Wave) بڻجي ويندي.<ref name=Rashid3 /> جيئن PWM ۾، تيئن چورس-موج ماڊوليشن دوران به ساڳئي ٽنگ جا ٻئي سوئچ هڪ ئي وقت آن نٿا ڪري سگهجن، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان وولٽيج ذريعو شارٽ سرڪٽ ٿي ويندو. هن سوئچنگ طريقي ۾ AC آئوٽ پُٽ جي هر اڌ چڪر دوران S+ ۽ S− مان هڪ سوئچ آن رهندو آهي.<ref name=Rashid3 /> بنيادي AC آئوٽ پُٽ ايمپليٽيوڊ هن مساوات سان ڏني ويندي آهي: '''{{math|v_o1 {{=}} v_aN {{=}} 2v_i/π }}''' ۽ ان جا هارمونڪس هيٺين ايمپليٽيوڊ رکندا آهن: '''{{math|v_oh {{=}} v_o1/h}}''' تنهن ڪري AC آئوٽ پُٽ وولٽيج جو ڪنٽرول انورٽر نه، پر انورٽر جي DC ان پُٽ وولٽيج جي مقدار ڪندي آهي.<ref name=Rashid3 /> جيڪڏهن سليڪٽو هارمونڪ ايلمنيشن (SHE) کي ماڊوليشن طور استعمال ڪيو وڃي ته انورٽر جي سوئچنگ اهڙي نموني ترتيب ڏئي سگهجي ٿي جو مخصوص فطري هارمونڪس ختم ٿي وڃن. هن طريقي سان بنيادي AC آئوٽ پُٽ وولٽيج کي به گهربل حد اندر ترتيب ڏئي سگهجي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ هن ماڊوليشن مان حاصل ٿيندڙ AC آئوٽ پُٽ موج ۾ اڻ برابري واري اڌ-موج ۽ چوٿين-موج هم آهنگي موجود هوندي آهي، تنهن ڪري زوجي (Even) هارمونڪس پيدا ناهن ٿيندا.<ref name=Rashid3 /> ان سان گڏ آئوٽ پُٽ موج مان گهربل فردي (Odd) فطري هارمونڪس کي به ختم ڪري سگهجي ٿو. === هڪ-مرحلي فل-برج انورٽر === فل-برج انورٽر هاف-برج انورٽر سان ملندڙ جلندڙ هوندو آهي، پر ان ۾ هڪ اضافي ٽنگ هوندي آهي جيڪا نيوٽرل پوائنٽ کي لوڊ سان ڳنڍيندي آهي.<ref name=Rashid3 /> شڪل 3 هڪ-مرحلي فل-برج وولٽيج سورس انورٽر جو سرڪٽ ڏيکاري ٿي. وولٽيج ذريعو شارٽ سرڪٽ ٿيڻ کان بچائڻ لاءِ S1+ ۽ S1− هڪ ئي وقت آن نٿا ٿي سگهن، ساڳيءَ طرح S2+ ۽ S2− پڻ هڪ ئي وقت آن نٿا ٿي سگهن. فل-برج ۾ استعمال ٿيندڙ هر ماڊوليشن طريقي ۾ هر ٽنگ جو يا ته مٿيون يا هيٺيون سوئچ ڪنهن به وقت آن هجڻ لازمي آهي. اضافي ٽنگ سبب آئوٽ پُٽ موج جي وڌ ۾ وڌ ايمپليٽيوڊ Vi جي برابر هوندي آهي، جيڪا هاف-برج جي ڀيٽ ۾ ٻيڻي هوندي آهي.<ref name=Rashid3 /> == AC/AC ڪنورٽر == {{Main|اي سي-کان-اي سي تائين ڪنورٽر}} AC طاقت کي AC طاقت ۾ تبديل ڪرڻ سان فراهم ڪيل AC نظام مان لوڊ تي لاڳو ٿيندڙ موج جي وولٽيج، فريڪوئنسي ۽ فيز کي ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿو.<ref name=Rashid>{{cite book|last=Rahsid|first=M.H.|title=Power Electronics Handbook: Devices, Circuits, and Applications|url=https://archive.org/details/powerelectronics0003unse|year=2010|publisher=Elsevier|isbn= 978-0-12-382036-5|pages=[https://archive.org/details/powerelectronics0003unse/page/147 147]–564}}</ref> ڪنورٽرن جي قسمن کي ورهائڻ لاءِ ٻه مکيه درجا استعمال ٿين ٿا: ڇا موج جي فريڪوئنسي تبديل ٿئي ٿي يا نه.<ref name=Skvarenina>{{cite book|last=Skvarenina|first=T.L.|title=The power electronics handbook Industrial electronics series|url=https://archive.org/details/powerelectronics0000unse_p8k9|year=2002|publisher=CRC Press|isbn= 978-0-8493-7336-7|pages=94–140}}</ref> اهڙا [[AC-to-AC converter|AC/AC ڪنورٽر]]، جيڪي استعمال ڪندڙ کي فريڪوئنسي تبديل ڪرڻ جي اجازت نٿا ڏين، AC وولٽيج ڪنٽرولر يا AC ريگيوليٽر سڏبا آهن. اهڙا AC ڪنورٽر، جيڪي استعمال ڪندڙ کي فريڪوئنسي تبديل ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿا، عام طور AC-to-AC تبديلي لاءِ فريڪوئنسي ڪنورٽر سڏبا آهن. فريڪوئنسي ڪنورٽرن هيٺ عام طور ٽي قسم جا ڪنورٽر استعمال ٿين ٿا: سائيڪلوڪنورٽر، ميٽرڪس ڪنورٽر ۽ DC-لنڪ ڪنورٽر ({{a.k.a.}} AC/DC/AC ڪنورٽر). '''AC وولٽيج ڪنٽرولر:''' AC وولٽيج ڪنٽرولر يا AC ريگيوليٽر جو مقصد، مستقل فريڪوئنسي تي لوڊ تي لڳندڙ RMS وولٽيج کي تبديل ڪرڻ آهي.<ref name=Rashid /> عام طور قبول ڪيل ٽي ڪنٽرول طريقا هي آهن: ON/OFF ڪنٽرول، فيز-اينگل ڪنٽرول، ۽ نبض-ويڪر ماڊوليشن AC چاپر ڪنٽرول (PWM AC چاپر ڪنٽرول).<ref name=Rashid2>{{cite book|last=Rashid|first=M.H.|title=Digital power electronics and applications Electronics & Electrical|url=https://archive.org/details/digitalpowerelec0000luof|year=2005|publisher=Academic Press|isbn= 978-0-12-088757-6}}</ref> اهي ٽيئي طريقا نه رڳو هڪ-مرحلي سرڪٽن ۾، پر ٽن-مرحلي سرڪٽن ۾ به لاڳو ڪري سگهجن ٿا. * ON/OFF ڪنٽرول: هي ڪنٽرول طريقو عام طور حرارتي لوڊن يا موٽرن جي رفتار ڪنٽرول لاءِ استعمال ٿيندو آهي. هن ۾ سوئچ کي n مڪمل چڪرن لاءِ آن ۽ m مڪمل چڪرن لاءِ آف ڪيو ويندو آهي. سوئچن کي آن ۽ آف ڪرڻ سان اڻ وڻندڙ هارمونڪس پيدا ٿين ٿا، تنهن ڪري سوئچن کي صفر-وولٽيج ۽ صفر-ڪرنٽ حالتن ۾، يعني زيرو-ڪراسنگ تي، آن ۽ آف ڪيو ويندو آهي، جنهن سان ڊسٽارشن گهٽجي ٿي.<ref name=Rashid2 /> * فيز-اينگل ڪنٽرول: مختلف موجن، جهڙوڪ هاف-ويو يا فل-ويو وولٽيج ڪنٽرول، تي فيز-اينگل ڪنٽرول لاڳو ڪرڻ لاءِ مختلف سرڪٽ موجود آهن. عام طور استعمال ٿيندڙ طاقتي اليڪٽرانڪ جزا [[ڊائيوڊ]]، [[ايس سي آر]] ۽ ٽرائيڪ آهن. انهن جزن جي مدد سان استعمال ڪندڙ موج ۾ فائرنگ زاويي کي دير سان شروع ڪري سگهي ٿو، جنهن سبب موج جو صرف هڪ حصو آئوٽ پُٽ طور ملي ٿو.<ref name=Rashid /> * PWM AC چاپر ڪنٽرول: ٻيا ٻه ڪنٽرول طريقا اڪثر هارمونڪس، آئوٽ پُٽ ڪرنٽ جي معيار ۽ ان پُٽ پاور فيڪٽر جي لحاظ کان ڪمزور هوندا آهن. انهن قدرن کي بهتر ڪرڻ لاءِ انهن طريقن بدران PWM استعمال ڪري سگهجي ٿو. PWM AC چاپر ۾ سوئچ ان پُٽ وولٽيج جي متبادل اڌ-چڪرن اندر ڪيترائي ڀيرا آن ۽ آف ٿيندا آهن.<ref name=Rashid2 /> '''ميٽرڪس ڪنورٽر ۽ سائيڪلوڪنورٽر:''' [[سائيڪلوڪنورٽر]] AC کان AC تبديليءَ لاءِ صنعت ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اعليٰ طاقت وارن استعمالن لاءِ مناسب هوندا آهن. اهي سپلاءِ لائين سان هم وقت ٿيل سڌا فريڪوئنسي ڪنورٽر آهن. سائيڪلوڪنورٽر جي آئوٽ پُٽ وولٽيج موجن ۾ پيچيده هارمونڪس هوندا آهن، جن مان اعليٰ درجي جا هارمونڪس مشين جي انڊڪٽنس ذريعي فلٽر ٿي ويندا آهن. ان سان مشين جي ڪرنٽ ۾ گهٽ هارمونڪس رهندا آهن، جڏهن ته بچيل هارمونڪس نقصان ۽ ٽارڪ جي ڌڙڪن پيدا ڪندا آهن. ياد رهي ته سائيڪلوڪنورٽر ۾ ٻين ڪنورٽرن جي ابتڙ، نه انڊڪٽر هوندا آهن نه ڪيپيسيٽر، يعني ڪو به توانائي ذخيرو ڪندڙ ڊوائيس موجود نه هوندو آهي. انهيءَ ڪري تڪڙي ان پُٽ طاقت ۽ آئوٽ پُٽ طاقت برابر هونديون آهن.<ref name=Tolbert>{{cite web|last=Tolbert|first=L.M.|title=Cycloconverters|url=https://www.scribd.com/sagar%20jaiswal/d/18197288-Cycloconverters|publisher=University of Tennessee|access-date=23 March 2012}}</ref> * هڪ-مرحلي کان هڪ-مرحلي [[سائيڪلوڪنورٽر]]: هڪ-مرحلي کان هڪ-مرحلي سائيڪلوڪنورٽرن ۾ تازو وڌيڪ دلچسپي پيدا ٿي آهي{{when|date=March 2012}}، ڇاڪاڻ⁠تہ طاقتي اليڪٽرانڪ سوئچن جي جسامت ۽ قيمت ٻنهي ۾ گهٽتائي آئي آهي. هڪ-مرحلي اعليٰ فريڪوئنسي AC وولٽيج يا ته سائنوسي ٿي سگهي ٿو يا ٽريپيزوئڊل. ڪنٽرول يا زيرو-وولٽيج ڪميٽيشن لاءِ انهن ۾ صفر وولٽيج وارا وقفا به ٿي سگهن ٿا. * ٽن-مرحلي کان هڪ-مرحلي [[سائيڪلوڪنورٽر]]: ٽن-مرحلي کان هڪ-مرحلي سائيڪلوڪنورٽرن جا ٻه قسم آهن: 3φ کان 1φ هاف-ويو سائيڪلوڪنورٽر ۽ 3φ کان 1φ برج سائيڪلوڪنورٽر. مثبت ۽ منفي ٻئي ڪنورٽر ڪنهن به پوليريٽي تي وولٽيج پيدا ڪري سگهن ٿا؛ نتيجي ۾ مثبت ڪنورٽر صرف مثبت ڪرنٽ فراهم ڪري ٿو، ۽ منفي ڪنورٽر صرف منفي ڪرنٽ فراهم ڪري ٿو. ڊوائيسن ۾ تازين ترقيات سان سائيڪلوڪنورٽرن جون نيون صورتون، جهڙوڪ ميٽرڪس ڪنورٽر، تيار ٿي رهيون آهن. پهرين نمايان تبديلي اها آهي ته ميٽرڪس ڪنورٽر ٻه-رخا، ٻه-قطبي سوئچ استعمال ڪن ٿا. هڪ-مرحلي کان هڪ-مرحلي ميٽرڪس ڪنورٽر 9 سوئچن جي هڪ ميٽرڪس تي مشتمل هوندو آهي، جيڪا ٽن ان پُٽ مرحلن کي ٽن آئوٽ پُٽ مرحلن سان ڳنڍي ٿي. ڪنهن به ان پُٽ مرحلي ۽ آئوٽ پُٽ مرحلي کي ڪنهن به وقت پاڻ ۾ ڳنڍي سگهجي ٿو، پر ساڳئي مرحلي جا ٻه سوئچ هڪ ئي وقت ڳنڍڻ نه گهرجن؛ ٻي صورت ۾ ان پُٽ مرحلن ۾ شارٽ سرڪٽ پيدا ٿيندو. ميٽرڪس ڪنورٽر ٻين ڪنورٽر حلن جي ڀيٽ ۾ هلڪا، وڌيڪ ٺهڪندڙ ۽ وڌيڪ ورسٽائل هوندا آهن. نتيجي طور، اهي وڌيڪ انضمام، وڌيڪ گرمي پد تي ڪم ڪرڻ، وسيع آئوٽ پُٽ فريڪوئنسي ۽ قدرتي ٻه-رخو طاقت وهڪرو مهيا ڪن ٿا، جيڪو توانائي کي واپس يوٽلٽي ڏانهن موٽائڻ لاءِ مناسب آهي. ميٽرڪس ڪنورٽر ٻن قسمن ۾ ورهايل آهن: سڌا ۽ اڻ سڌا ڪنورٽر. ٽن-مرحلي ان پُٽ ۽ ٽن-مرحلي آئوٽ پُٽ واري سڌي ميٽرڪس ڪنورٽر ۾، سوئچ ٻه-رخا هجڻ گهرجن، يعني اهي ٻنهي پوليريٽين جي وولٽيج کي روڪي سگهن ۽ ٻنهي رخن ۾ ڪرنٽ وهائي سگهن. هي سوئچنگ حڪمت عملي سڀ کان وڌيڪ ممڪن آئوٽ پُٽ وولٽيج مهيا ڪري ٿي ۽ لائين پاسي واري ري ايڪٽو ڪرنٽ کي گهٽائي ٿي. تنهن ڪري ڪنورٽر مان طاقت جو وهڪرو الٽجي به سگهي ٿو. پر ڪميٽيشن جي مسئلن ۽ پيچيده ڪنٽرول سبب، اهو صنعت ۾ وڏي پيماني تي استعمال نٿو ٿئي. سڌي ميٽرڪس ڪنورٽرن جي ابتڙ، اڻ سڌا ميٽرڪس ڪنورٽر ساڳيو ڪم ڪن ٿا، پر اهي الڳ ان پُٽ ۽ آئوٽ پُٽ حصا استعمال ڪن ٿا، جيڪي ذخيري جزن کان سواءِ DC لنڪ ذريعي ڳنڍيل هوندا آهن. هن ڊيزائن ۾ چار-ڪواڊرنٽ ڪرنٽ سورس ريڪٽيفائر ۽ وولٽيج سورس انورٽر شامل هوندو آهي. ان پُٽ حصو ٻه-رخن، ٻه-قطبي سوئچن تي مشتمل هوندو آهي. ڪميٽيشن حڪمت عملي ان پُٽ حصي جي سوئچنگ حالت بدلائي لاڳو ڪري سگهجي ٿي، جڏهن ته آئوٽ پُٽ حصو فري وِيلنگ موڊ ۾ هوندو آهي. هي ڪميٽيشن الگورٿم روايتي سڌي ميٽرڪس ڪنورٽر جي ڀيٽ ۾ نمايان طور گهٽ پيچيده ۽ وڌيڪ قابل اعتماد آهي.<ref name=Klumpner>{{cite web|last=Klumpner|first=C.|title=Power Electronics 2|url=http://hermes.eee.nott.ac.uk/teaching/h5cpe2/|access-date=23 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140927105049/http://hermes.eee.nott.ac.uk/teaching/h5cpe2/|archive-date=27 September 2014|url-status=dead}}</ref> '''DC لنڪ ڪنورٽر:''' DC لنڪ ڪنورٽر، جن کي AC/DC/AC ڪنورٽر به چيو ويندو آهي، وچ ۾ DC لنڪ استعمال ڪندي AC ان پُٽ کي AC آئوٽ پُٽ ۾ تبديل ڪن ٿا. مطلب ته ڪنورٽر ۾ طاقت پهريان ريڪٽيفائر ذريعي AC مان DC ۾ تبديل ٿئي ٿي، ۽ پوءِ انورٽر ذريعي DC مان ٻيهر AC ۾ تبديل ٿئي ٿي. آخري نتيجو اهڙو آئوٽ پُٽ هوندو آهي جنهن جو وولٽيج گهٽ ۽ فريڪوئنسي تبديل ٿيندڙ، يعني وڌيڪ يا گهٽ، هوندي آهي.<ref name=Rashid2 /> وسيع استعمالن سبب AC/DC/AC ڪنورٽر اڄڪلهه سڀ کان عام حل آهن. انهن جو ٻيو فائدو اهو آهي ته اهي اوورلوڊ ۽ نو-لوڊ حالتن ۾ مستحڪم رهندا آهن ۽ نقصان کان سواءِ لوڊ کان ڌار ڪري سگهجن ٿا.<ref name=Vodovozov>{{cite book|last=Vodovozov|first=V|title=Electronic engineering|year=2006|isbn= 978-9985-69-039-0}}</ref> '''هائبرڊ ميٽرڪس ڪنورٽر:''' هائبرڊ ميٽرڪس ڪنورٽر AC/AC ڪنورٽرن لاءِ نسبتاً نوان آهن. اهي ڪنورٽر AC/DC/AC ڊيزائن کي ميٽرڪس ڪنورٽر ڊيزائن سان گڏ ڪن ٿا. هن نئين درجي ۾ هائبرڊ ڪنورٽرن جا ڪيترائي قسم تيار ڪيا ويا آهن، مثال طور اهڙو ڪنورٽر جيڪو هڪ-رخا سوئچ ۽ DC لنڪ کان سواءِ ٻه ڪنورٽر مرحلا استعمال ڪري ٿو؛ DC لنڪ لاءِ گهربل ڪيپيسيٽرن يا انڊڪٽرن جي غير موجودگي سبب ڪنورٽر جو وزن ۽ جسامت گهٽجي وڃن ٿا. هائبرڊ ڪنورٽرن جا ٻه ذيلي قسم آهن: هائبرڊ ڊائريڪٽ ميٽرڪس ڪنورٽر (HDMC) ۽ هائبرڊ اِنڊائريڪٽ ميٽرڪس ڪنورٽر (HIMC). HDMC وولٽيج ۽ ڪرنٽ کي هڪ ئي مرحلي ۾ تبديل ڪري ٿو، جڏهن ته HIMC، AC/DC/AC ڪنورٽر وانگر، الڳ مرحلا استعمال ڪري ٿو، پر وچ ۾ ذخيري جزو استعمال نٿو ڪري.<ref name=Lipo>{{cite journal|last=Lipo|author2=Kim, Sul|title=AC/AC Power Conversion Based on Matric Converter Topology with Unidirectional Switches|url=https://archive.org/details/ieee-transactions-on-industry-applications_january-february-2000_36_1/page/n141|journal=IEEE Transactions on Industry Applications|volume=36|issue=1|pages=139–145|doi=10.1109/28.821808|year=2000|doi-access=free}}</ref><ref name=Wheeler>{{cite journal|last=Wheeler|author2=Wijekoon, Klumpner|title=Implementation of a Hybrid AC/AC Direct Power Converter with Unity Voltage Transfer Ratio|journal=[[IEEE Transactions on Power Electronics]]|date=July 2008|volume=23|issue=4|pages=1918–1986|doi=10.1109/tpel.2008.924601|s2cid=25517304|url=http://eprints.nottingham.ac.uk/34835/1/TPEL-_Thiwanka_hybrid%20acac%20unity.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180719095619/http://eprints.nottingham.ac.uk/34835/1/TPEL-_Thiwanka_hybrid%20acac%20unity.pdf |date=2018-07-19 }}</ref> '''استعمال:''' هيٺ عام استعمالن جي فهرست ڏني وئي آهي، جن ۾ هر ڪنورٽر استعمال ٿئي ٿو. * AC وولٽيج ڪنٽرولر: روشنيءَ جو ڪنٽرول؛ گهريلو ۽ صنعتي حرارت؛ فين، پمپ يا هوئسٽ ڊرائيوز جي رفتار ڪنٽرول؛ انڊڪشن موٽرن جي سافٽ اسٽارٽنگ؛ جامد AC سوئچ<ref name=Rashid />، جهڙوڪ گرمي پد ڪنٽرول، ٽرانسفارمر ٽيپ تبديل ڪرڻ وغيره. * سائيڪلوڪنورٽر: اعليٰ طاقت، گهٽ رفتار وارا الٽجندڙ AC موٽر ڊرائيوز؛ تبديل ٿيندڙ ان پُٽ فريڪوئنسي سان مستقل فريڪوئنسي پاور سپلاءِ؛ پاور فيڪٽر درستگي لاءِ ڪنٽرول لائق VAR جنريٽر؛ ٻن آزاد پاور نظامن کي ڳنڍيندڙ AC سسٽم انٽرٽائيز.<ref name=Rashid /> * ميٽرڪس ڪنورٽر: هن وقت ميٽرڪس ڪنورٽرن جا استعمال محدود آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اعليٰ فريڪوئنسي تي ڪم ڪندڙ ٻه-رخا مونو ليٿڪ سوئچ دستياب نه آهن، ڪنٽرول قانون لاڳو ڪرڻ پيچيده آهي، ڪميٽيشن جا مسئلا آهن، ۽ ٻيا سبب موجود آهن. انهن ترقيات سان ميٽرڪس ڪنورٽر ڪيترن ئي شعبن ۾ سائيڪلوڪنورٽرن جي جاءِ وٺي سگهن ٿا.<ref name=Rashid /> * DC لنڪ: مشين بلڊنگ ۽ تعميراتي شعبن ۾ هڪ يا گهڻن لوڊ وارن استعمالن لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Vodovozov" /> == پاور اليڪٽرانڪ نظامن جون نقليون == [[File:Regulated rectifier.gif|thumb|right|ڪنٽرول ٿيل ٿائرسٽرن سان فل-ويو ريڪٽيفائر جو آئوٽ پُٽ وولٽيج]] پاور اليڪٽرانڪ سرڪٽن جون نقليون ڪمپيوٽر سموليشن پروگرامن، جهڙوڪ SIMBA، [[پليڪس|PLECS]]، [[پي سم سافٽويئر|PSIM]]، [[اسپائس (اليڪٽرانڪس)|SPICE]]، [[ميٽ ليب]]/سميولنڪ ۽ [[اوپن ماڊليڪا]]، جي مدد سان تيار ڪيون وينديون آهن. سرڪٽن کي پيداوار کان اڳ سموليٽ ڪيو ويندو آهي ته جيئن ڏسي سگهجي ته مخصوص حالتن هيٺ اهي ڪيئن جواب ڏين ٿا. ان کان علاوه، سموليشن ٺاهڻ جاچ لاءِ پروٽوٽائپ ٺاهڻ جي ڀيٽ ۾ سستو ۽ تيز هوندو آهي.<ref name=Khader>{{cite web|last=Khader|first=S|title=The Application of PSIM & Matlab/ Simulink in Power Electronics Courses|url=http://www.psut.edu.jo/sites/educon/program/contribution1139_b.pdf|access-date=25 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120324022210/http://www.psut.edu.jo/sites/educon/program/contribution1139_b.pdf|archive-date=24 March 2012|url-status=dead}}</ref> == استعمال == طاقتي اليڪٽرانڪس جا استعمال ننڍن [[سوئچڊ موڊ پاور سپلاءِ]]ن، [[AC اڊاپٽر]]ن، بيٽري چارجرن، آڊيو ايمپليفائرن، [[فلوريسنٽ ليمپ]] بيلسٽن، [[ويريئيبل فريڪوئنسي ڊرائيو]]ن ۽ ڊي سي موٽر ڊرائيوز (جيڪي پمپن، پنکڙين ۽ صنعتي مشينري کي هلائڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا) کان وٺي گيگاواٽ سطح جي [[هاءِ وولٽيج ڊائريڪٽ ڪرنٽ]] (HVDC) برقي توانائي جي منتقلي وارن نظامن تائين پکڙيل آهن، جيڪي مختلف برقي گرڊن کي پاڻ ۾ ڳنڍين ٿا.<ref>{{Cite web |title=Reliance Electric 57C494 {{!}} Automation Industrial |url=https://57c494.com/blog |access-date=2024-01-10 |website=57c494.com |language=en}}</ref> طاقتي اليڪٽرانڪ نظام تقريباً هر اليڪٽرانڪ اوزار ۾ موجود هوندا آهن. مثال طور: * [[ڊي سي کان ڊي سي وارو ڪنورٽر]] اڪثر موبائل اوزارن (جهڙوڪ موبائل فون، PDA وغيره) ۾ استعمال ٿيندا آهن ته جيئن بيٽري جي وولٽيج ۾ تبديلي باوجود آئوٽ پُٽ وولٽيج مقرر قدر تي برقرار رهي. اهي ڪنورٽر برقي الڳائپ (اليڪٽريڪل آئسوليشن) ۽ [[پاور فيڪٽر]] جي درستگي لاءِ پڻ استعمال ٿيندا آهن. [[پاور آپٽيمائزر]] به ڊي سي/ڊي سي ڪنورٽر جو هڪ قسم آهي، جيڪو [[شمسي فوٽووولٽائيڪ نظام]] يا [[هوائي ٽربائن]] مان توانائي جي حاصلات وڌائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو آهي. * اي سي/ڊي سي ڪنورٽر ([[ريڪٽيفائر]]) هر اُن اوزار ۾ استعمال ٿيندا آهن جيڪو مکيه بجليءَ جي فراهمي سان ڳنڍيل هجي (جهڙوڪ ڪمپيوٽر، ٽيليويزن وغيره). اهي رڳو AC کي DC ۾ تبديل نٿا ڪن، پر ضرورت مطابق وولٽيج جي سطح پڻ تبديل ڪري سگهن ٿا. * [[اي سي کان اي سي ڪنورٽر]] وولٽيج يا فريڪوئنسي تبديل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن (مثال طور بين الاقوامي پاور اڊاپٽر يا لائيٽ ڊمر). بجليءَ جي ورڇ وارن نيٽ ورڪن ۾ اهي [[يوٽيلٽي فريڪوئنسي]] 50 هرٽز ۽ 60 هرٽز وارن گرڊن جي وچ ۾ توانائي جي منتقلي لاءِ پڻ استعمال ٿيندا آهن. * [[پاور انورٽر|ڊي سي/اي سي ڪنورٽر (انورٽر)]] بنيادي طور [[بي رڪاوٽ بجلي فراهمي]] (UPS)، قابل تجديد توانائي وارن نظامن ۽ [[هنگامي روشني]] جي نظامن ۾ استعمال ٿيندا آهن. عام حالت ۾ مکيه بجلي ڊي سي بيٽري کي چارج ڪندي آهي، ۽ جيڪڏهن مکيه فراهمي بند ٿي وڃي ته انورٽر بيٽري جي ڊي سي توانائي کي مکيه وولٽيج واري اي سي بجلي ۾ تبديل ڪري ڇڏيندو آهي. [[شمسي انورٽر]]، جن ۾ اسٽرنگ انورٽر، سينٽرل انورٽر ۽ [[شمسي مائڪرو انورٽر]] شامل آهن، [[فوٽووولٽائيڪ نظام]] جو اهم حصو آهن. موٽر ڊرائيو پمپن، بلورن، ۽ ڪپڙي، ڪاغذ، سيمينٽ سميت ٻين صنعتن جي ملن ۾ استعمال ٿيندا آهن. اهي توانائي جي تبديلي سان گڏ حرڪت جي ڪنٽرول لاءِ به استعمال ٿيندا آهن.<ref name=Bose_Motion_Control>{{cite journal|last=Bose|first=Bimal K.|title=Power Electronics and Motion Control – Technology Status and Recent Trends|date=September–October 1993}}</ref> اي سي موٽرن لاءِ انهن ۾ [[ويريئيبل فريڪوئنسي ڊرائيو]]، [[موٽر سافٽ اسٽارٽر]] ۽ ايڪسائيٽيشن نظام شامل آهن.<ref name=Bose_Motor_Drives>{{cite journal|last=Bose|first=Bimal K.|title=Power Electronics and Motor Drives Recent Progress and Perspective|date=February 2009}}</ref> [[هائبرڊ برقي گاڏي]]ن (HEVs) ۾ طاقتي اليڪٽرانڪس ٻن قسمن سان استعمال ٿيندي آهي: سيريز هائبرڊ ۽ پيرالل هائبرڊ. ٻنهي جي وچ ۾ فرق برقي موٽر ۽ [[اندروني احتراقي انجڻ]] (ICE) جي لاڳاپي ۾ هوندو آهي. برقي گاڏين ۾ گهڻو ڪري بيٽري چارج ڪرڻ لاءِ ڊي سي/ڊي سي ڪنورٽر ۽ گاڏي هلائڻ واري موٽر لاءِ ڊي سي/اي سي ڪنورٽر استعمال ٿيندا آهن. [[برقي گهڻ-يونٽ ريل گاڏي]]ون (EMU) توانائي حاصل ڪرڻ ۽ [[پلس-ويڊٿ ماڊيوليشن]] (PWM) ريڪٽيفائرن ذريعي ویکٽر ڪنٽرول لاءِ طاقتي اليڪٽرانڪ اوزار استعمال ڪن ٿيون. اهي ريل گاڏيون بجلي پاور لائينن مان حاصل ڪن ٿيون. لفٽ نظامن ۾ پڻ طاقتي اليڪٽرانڪس جو استعمال وڌي رهيو آهي، جتي [[ٿائرسٽر]]، انورٽر، [[مستقل مقناطيسي موٽر]] يا PWM ۽ روايتي موٽرن تي ٻڌل گڏيل نظام استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref name=Yano_Power_Electronics_Japan>{{cite journal|last=Yano|first=Masao|author2=Shigery Abe |author3=Eiichi Ohno |title=History of Power Electronics for Motor Drives in Japan|year=2004}}</ref> === انورٽر === عام طور تي انورٽر انهن استعمالن لاءِ ڪم ايندا آهن جتي برقي توانائي کي سڌي طرح ڊي سي مان اي سي يا اڻ سڌي طرح اي سي مان اي سي ۾ تبديل ڪرڻ ضروري هجي. ڊي سي کان اي سي ۾ تبديلي پاور ڪنڊيشننگ، هارمونڪ معاوضي، موٽر ڊرائيو، قابل تجديد توانائي کي گرڊ سان ڳنڍڻ ۽ [[خلائي جهازن تي شمسي پينل]]ن جي نظامن ۾ اهم آهي. برقي توانائي جي نظامن ۾ لائين ڪرنٽن ۾ موجود هارمونڪن کي ختم ڪرڻ گهڻو ڪري گهربل هوندو آهي. ان مقصد لاءِ VSI کي فعال پاور فلٽر طور استعمال ڪري هارمونڪ معاوضو مهيا ڪيو ويندو آهي. ماپيل لائين ڪرنٽن ۽ وولٽيجن جي بنياد تي ڪنٽرول نظام هر فيز لاءِ حوالياتي ڪرنٽ سگنل تيار ڪندو آهي، جيڪي فيڊ بيڪ ذريعي حقيقي ڪرنٽ سان ڀيٽيا ويندا آهن ۽ پوءِ انورٽر اهڙا آئوٽ پُٽ ڪرنٽ پيدا ڪندو آهي، جيڪي هارمونڪن جو ازالو ڪن. هن ترتيب ۾ حقيقي توانائي خرچ نٿي ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڊي سي لنڪ صرف هڪ ڪيپيسيٽر هوندو آهي، جنهن جو وولٽيج ڪنٽرول نظام مقرر سطح تي برقرار رکندو آهي.<ref name=Rashid3 /> ساڳئي ترتيب ۾ VAR معاوضو به ممڪن آهي، جنهن ۾ آئوٽ پُٽ ڪرنٽ لائين وولٽيج کان اڳ هوندو آهي، جنهن سان مجموعي [[پاور فيڪٽر]] بهتر ٿيندو آهي.<ref name=Trzynadlowski /> اسپتالن، هوائي اڏن ۽ ٻين اهڙين جڳهن تي، جتي بجليءَ جي فراهمي هر وقت ضروري هجي، [[بي رڪاوٽ بجلي فراهمي]] (UPS) استعمال ڪئي ويندي آهي. اسٽينڊ بائي UPS ۾، مکيه گرڊ بند ٿيندي ئي انورٽر فوري طور ڪم شروع ڪندو آهي، بيٽرين مان توانائي وٺي ان کي استعمال لائق AC ۾ تبديل ڪندو آهي، جيستائين گرڊ بحال نه ٿئي يا بيڪ اپ جنريٽر آن نه ٿين. آن لائين UPS ۾ ريڪٽيفائر–ڊي سي لنڪ–انورٽر ترتيب استعمال ڪئي ويندي آهي، جيڪا لوڊ کي ٽرانزينٽن ۽ هارمونڪن کان بچائيندي آهي. ڊي سي لنڪ سان متوازي بيٽري هميشه چارج ٿيل رهندي آهي، ۽ انورٽر جو آئوٽ پُٽ لو-پاس فلٽر ذريعي لوڊ تائين پهچندو آهي، جنهن سان اعليٰ معيار جي بجلي ۽ خللن کان آزادي حاصل ٿيندي آهي.<ref name=Rashid3 /> اي سي موٽرن جي رفتار، ٽارڪ ۽ پوزيشن تي ڪنٽرول لاءِ مختلف قسم جا اي سي موٽر ڊرائيو تيار ڪيا ويا آهن. اهي يا ته [[اسڪيلر ڪنٽرول]] يا [[ويڪٽر ڪنٽرول]] تي ٻڌل هوندا آهن. اسڪيلر ڪنٽرول ڊرائيو ۾ صرف اسٽيٽر ڪرنٽ يا وولٽيج جي فريڪوئنسي ۽ ايمپليٽيُوڊ تي ڪنٽرول هوندو آهي، تنهنڪري اهي پنکڙين ۽ ڪمپريسرن جهڙن استعمالن لاءِ مناسب آهن. ان جي ابتڙ، ويڪٽر ڪنٽرول ڊرائيو ۾ ڪرنٽ ۽ وولٽيج جي تڪڙي قدرن تي مسلسل ڪنٽرول ممڪن هوندو آهي، جيڪو لفٽن ۽ برقي گاڏين جهڙن اعليٰ ڪارڪردگي وارن استعمالن لاءِ ضروري آهي.<ref name=Rashid3 /> انورٽر ڪيترن ئي قابل تجديد توانائي وارن نظامن ۾ پڻ بنيادي حيثيت رکن ٿا. فوٽووولٽائيڪ نظامن ۾ PWM بنياد وارو VSI، فوٽووولٽائيڪ ماڊيول يا ايري مان پيدا ٿيندڙ ڊي سي توانائي حاصل ڪري ان کي اي سي وولٽيج ۾ تبديل ڪندو آهي، جيڪا لوڊ يا گرڊ سان ڳنڍي سگهجي ٿي. هوائي ٽربائنن ۾ به انورٽر استعمال ٿيندا آهن، جتي ٽربائن جي رفتار بدلجڻ سبب وولٽيج جي فريڪوئنسي ۽ ڪڏهن ان جي مقدار به تبديل ٿيندي آهي. اهڙي حالت ۾ پيدا ٿيل وولٽيج کي پهرين ريڪٽيفاءِ ۽ پوءِ ٻيهر انورٽ ڪري مستحڪم فريڪوئنسي ۽ وولٽيج حاصل ڪئي ويندي آهي.<ref name=Rashid3 /> === سمارٽ گرڊ === [[سمارٽ گرڊ]] جديد [[برقي گرڊ]] آهي، جيڪو [[معلومات ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجي]] جي مدد سان فراهم ڪندڙن ۽ استعمال ڪندڙن بابت معلومات پاڻمرادو گڏ ڪري ۽ ان تي عمل ڪري بجليءَ جي پيداوار ۽ ورڇ جي ڪارڪردگي، اعتبار، معاشي افاديت ۽ پائيداري کي بهتر بڻائيندو آهي.<ref>{{cite web | url =http://www.pnl.gov/main/publications/external/technical_reports/PNNL-17167.pdf | title = Pacific Northwest GridWise™ Testbed Demonstration Projects, Part I. Olympic Peninsula Project | access-date = 2014-01-15 | author = D. J. Hammerstrom|display-authors=etal}}</ref><ref>{{cite web | url = http://energy.gov/oe/technology-development/smart-grid | title = Smart Grid / Department of Energy | access-date = 2012-06-18 | author = U.S. Department of Energy}}</ref> [[هوائي ٽربائن]]ن ۽ آبي ٽربائنن ۾ [[انڊڪشن جنريٽر]]ن ذريعي پيدا ٿيندڙ بجليءَ جي فريڪوئنسي ۾ تبديليون اچي سگهن ٿيون. اهڙين حالتن ۾ طاقتي اليڪٽرانڪ اوزار پيدا ٿيل AC کي [[هاءِ وولٽيج ڊائريڪٽ ڪرنٽ]] (HVDC) ۾ تبديل ڪندا آهن، جنهن کي پوءِ آساني سان ٽن-مرحلي واري اهڙي بجليءَ ۾ تبديل ڪري سگهجي ٿو، جيڪا موجوده گرڊ سان هم آهنگ هجي. اهڙي طريقي سان گرڊ کي صاف بجلي ۽ وڌيڪ بهتر پاور فيڪٽر حاصل ٿيندو آهي. هوائي توانائي جي نظامن ۾ بهترين ٽارڪ گيئر باڪس يا سڌي ڊرائيو ٽيڪنالاجي سان حاصل ڪئي ويندي آهي، جيڪا طاقتي اليڪٽرانڪ اوزارن جي سائيز به گهٽائي سگهي ٿي.<ref name=Carrasco_Smart_Grid>{{cite journal|last=Carrasco|first=Juan Manuel|author2=Leopoldo Garcia Franquelo |author3=Jan T. Bialasiewecz |author4=Eduardo Galvan |author5=Ramon C. Portillo Guisado |author6=Ma. Angeles Martin Prats |author7=Jose Ignacio Leon |author8=Narciso Moreno-Alfonso |title=Power-Electronic Systems for the Grid Integration of Renewable Sources: A Survey |journal=IEEE Transactions on Industrial Electronics|date=August 2006|volume=53|issue=4|page=1002|doi=10.1109/tie.2006.878356|citeseerx=10.1.1.116.5024|s2cid=12083425}}</ref> [[فوٽووولٽائيڪ سيل]]ن مان پيدا ٿيندڙ برقي توانائي به طاقتي اليڪٽرانڪ اوزارن جي مدد سان استعمال لائق بڻائي ويندي آهي. اها توانائي عام طور [[شمسي انورٽر]] ذريعي تبديل ڪئي ويندي آهي. شمسي انورٽر ٽن قسمن جا هوندا آهن: مرڪزي، ماڊيول-ضم ٿيل (ماڊيول-انٽيگريٽيڊ) ۽ اسٽرنگ انورٽر. مرڪزي انورٽر سڄي فوٽووولٽائيڪ فارم لاءِ هڪ ئي هنڌ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته ماڊيول-ضم ٿيل ۽ اسٽرنگ انورٽر مختلف ترتيبن ۾ استعمال ٿيندا آهن، خاص طور جڏهن شمسي پينل مختلف رخن ڏانهن لڳل هجن.<ref name=Carrasco_Smart_Grid /> طاقتي اليڪٽرانڪس بجلي فراهم ڪندڙ ادارن کي رهائشي ۽ تجارتي [[شمسي توانائي]] جي تيزي سان وڌندڙ پيداوار سان مطابقت پيدا ڪرڻ ۾ به مدد ڏيندي آهي. جرمني، هوائي، ڪيليفورنيا ۽ نيو جرسي جهڙن علائقن ۾ نون شمسي نظامن جي منظوري کان اڳ تفصيلي مطالعي جي ضرورت پوي ٿي. ننڍي پيماني تي لڳايل ذهين ڪنٽرول وارا اوزار بجليءَ جي وهڪري جي نگراني ۽ ڪنٽرول لاءِ ورهايل ڍانچو مهيا ڪن ٿا. روايتي برقي-ميخانياتي اوزار، جهڙوڪ [[ڪيپيسيٽر بئنڪ]] يا [[وولٽيج ريگيوليٽر]]، سب اسٽيشنن تي وولٽيج کي ترتيب ڏيڻ لاءِ گهڻو وقت وٺندا آهن، جڏهن ته سمارٽ گرڊ تي ٻڌل ريگيوليٽر وڌيڪ تيز ۽ اثرائتا هوندا آهن.<ref name=tr1401>{{cite web|first=Martin |last=LaMonica |url=https://www.technologyreview.com/2014/01/21/174504/power-electronics-smooth-solar-transition/ |title=Power Electronics Could Help Grid and Solar Power Get Along &#124; MIT Technology Review |publisher=Technologyreview.com |date= 2014-01-21|access-date=2014-01-22}}</ref> هڪ ٻي طريقي ۾، اولهه آمريڪا جي 16 بجلي فراهم ڪندڙ ادارن جي گروهه ''ويسٽرن اليڪٽرڪ انڊسٽري ليڊرز'' گهرن ۾ "سمارٽ انورٽر" جي لازمي استعمال جي سفارش ڪئي. اهي اوزار ڊي سي کي گهريلو اي سي ۾ تبديل ڪرڻ سان گڏ بجليءَ جي معيار کي به بهتر بڻائين ٿا، ۽ گهڻي قيمت وارن يوٽيلٽي اپگريڊن جي ضرورت کي گهٽ خرچ تي ختم ڪري سگهن ٿا.<ref name=tr1401 /> == پڻ ڏسو == * [[گهڻ-پورٽ طاقتي اليڪٽرانڪ انٽرفيس]] * [[FET ايمپليفائر]] * [[طاقت انتظام گڏيل سرڪٽ]] * [[آر ايف طاقتي ايمپليفائر]] == نوٽس == {{reflist|33em}} == حوالا == * {{Cite book |last=Batarseh |first=Issa |url={{google books|plainurl=y|id=TZZ9QgAACAAJ}}|title=Power Electronic Circuits |date=2004 |publisher=John Wiley |isbn=978-0-471-45228-7 |language=en|authorlink=Issa Batarseh}} * {{cite book|url= https://mazumder.lab.uic.edu/wp-content/uploads/sites/504/2021/03/Ch29.pdf|access-date=2024-09-09 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-323-99216-9|first=S.K. |last=Mazumder|title=High-Frequency Inverters: From Photovoltaic, Wind, and Fuel-Cell based Renewable- and Alternative-Energy DER/DG Systems to Battery based Energy-Storage Applications|date=21 December 2023 }} * {{Cite book |last=Gurevich |first=Vladimir |url=http://dx.doi.org/10.1201/9781315218809 |title=Electronic Devices on Discrete Components for Industrial and Power Engineering |date=2018-10-08 |publisher=CRC Press |doi=10.1201/9781315218809 |isbn=978-1-315-21880-9}} * {{Cite book |date=2009-09-27 |title=Application Manual IGBT- and MOSFET-power modules|url=http://www.sindopower.com/Application-Manual-oxid |access-date=2024-09-09 |editor= Semikron|first1= Ulrich |last1=Nicolai |first2=Tobias |last2=Reimann |first3=Jürgen |last3=Petzoldt |first4=Josef |last4=Lutz |edition=1 |publisher=ISLE Verlag|isbn=978-3-932633-24-9|archive-url=https://web.archive.org/web/20090927060227/http://www.sindopower.com/Application-Manual-oxid |archive-date=2009-09-27 }} * {{cite book |first1=R. W. |last1=Erickson |first2=D. |last2=Maksimovic |title=Fundamentals of Power Electronics |edition=2 |publisher=Springer |year=2001 |isbn=0-7923-7270-0 |url=http://ecee.colorado.edu/copec/book/SecEd.html |access-date=2026-07-01 |archive-date=2012-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120218085956/http://ecee.colorado.edu/copec/book/SecEd.html |url-status=dead }} * {{citation|surname1=Arendt Wintrich|surname2=Ulrich Nicolai|surname3=Werner Tursky|surname4=Tobias Reimann|title=Applikationshandbuch 2010|edition=2.|publisher=ISLE Verlag|year=2010|isbn=978-3-938843-56-7|language=de|url=http://www.powerguru.org/wordpress/wp-content/uploads/2012/12/SEMIKRON_Applikationshandbuch_Leistungshalbleiter.pdf|format=PDF-Version}}{{مئل ڳنڍڻو|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{citation|surname1=Arendt Wintrich|surname2=Ulrich Nicolai|surname3=Werner Tursky|surname4=Tobias Reimann|title=Application Manual 2011|edition=2.|publisher=ISLE Verlag|year=2011|isbn=978-3-938843-66-6|language=de|url=http://www.powerguru.org/wordpress/wp-content/uploads/2012/12/SEMIKRON_application_manual_power_semiconductors.pdf|format=PDF-Version|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130903030232/http://www.powerguru.org/wordpress/wp-content/uploads/2012/12/SEMIKRON_application_manual_power_semiconductors.pdf|archive-date=2013-09-03}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{portal bar|اليڪٽرانڪس|ٽيڪنالاجي}} {{Commons category|طاقتي اليڪٽرانڪس}} {{Authority control}} {{Electronic systems}} [[زمرو:طاقتي اليڪٽرانڪس| ]] [[زمرو:اليڪٽرانڪس صنعت]] h84bs1d11wvry7qpilucr8n8fhi18g3 0 99977 414916 405304 2026-09-26T03:48:44Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414916 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|آمريڪي گهڻ قومي پرچون ڪارپوريشن، جيڪا ڊپارٽمينٽ اسٽور هلائي ٿي}} {{Infobox company | name = والمارٽ انڪارپوريٽيڊ | logo = Walmart spark (2025).svg | logo_size = 150px | logo_upright = 0.7 | logo_caption = 2025ع کان استعمال ٿيندڙ "اسپارڪ" نشان<ref name="walmartbrand">{{cite web |url=https://brandcenter.walmart.com/brand/brand-identity/spark |title=The Spark |website=Walmart Brand Center |access-date=May 24, 2026 |archive-date=April 25, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260425031044/https://brandcenter.walmart.com/brand/brand-identity/spark |url-status=live }}</ref> | image = Walmart logo (2025).svg | image_size = 200px | image_upright = 0.6 | image_caption = 2025ع کان استعمال ٿيندڙ لفظي نشان<ref name="cnnvalinsky">{{cite news |url=https://edition.cnn.com/2025/01/13/business/walmart-new-logo/index.html |work=[[سي اين اين بزنس]] |first=Jordan |last=Valinsky |title=Walmart's logo got its first facelift in nearly 20 years |date=January 13, 2025 |access-date=January 18, 2025 |archive-date=January 18, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250118090112/https://edition.cnn.com/2025/01/13/business/walmart-new-logo/index.html |url-status=live }}</ref> | trade_name = | former_name = {{ubli | وال-مارٽ ڊسڪائونٽ سٽي (1962–1969) | وال-مارٽ، انڪارپوريٽيڊ (1969–1970) | وال-مارٽ اسٽورز، انڪارپوريٽيڊ (1970–2018) }} | type = [[عوامي ڪمپني|عوامي]] | ISIN = {{ISIN|sl=n|pl=y|US9311421039}} | industry = [[پرچون]] | predecessor = والٽنز فائيو اينڊ ڊائم | traded_as = {{Unbulleted list|{{NASDAQ|WMT}}|[[نيسڊيڪ-100]] جو جزو|[[ڊائو جونز صنعتي اوسط]] جو جزو|[[ايس اينڊ پي 100]] جو جزو|[[ايس اينڊ پي 500]] جو جزو}} | founded = {{Start date and age|1962|7|2}}، [[راجرز، آرڪنساس]]، آمريڪا ۾<ref>{{cite web|title=Our History|url=https://corporate.walmart.com/about/history|website=Corporate.Walmart.com|access-date=July 30, 2020|archive-date=February 4, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150204210648/http://corporate.walmart.com/our-story/history/the-walmart-museum|url-status=dead}}</ref> | founders = {{Unbulleted list|[[سيم والٽن]]|[[بڊ والٽن]]}} | hq_location_city = [[بينٽن وِل، آرڪنساس]] | hq_location_country = آمريڪا<br/>{{Coord|36|21|56|N|94|13|03|W|region:US-AR_type:landmark|display=title,inline}} | num_locations = 10,373 اسٽور<ref name="About Walmart">{{Cite web |title=Location Facts - Walmart - About Us |url=https://corporate.walmart.com/about/location-facts |access-date=2026-06-29 |website=Walmart |language=en}}</ref><br/>601 گودام ڪلب<ref name="About Walmart"/> | area_served = سڄي دنيا | key_people = {{plainlist| * [[گريگ پينر]] ([[چيئرمين]]) * [[جان فرنر]] ([[صدر (ڪارپوريٽ عهدو)|صدر]]، [[چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر|سي اي او]]) }} | services = {{hlist|[[ريا مني ٽرانسفر|والمارٽ-2-والمارٽ]]}} | revenue = {{nowrap| {{increase}} {{US$|713.20&nbsp;billion|link=yes}} (2025)}} | operating_income = {{Increase}} {{US$|29.348&nbsp;billion}} (2025) | net_income = {{Increase}} {{US$|19.436&nbsp;billion}} (2025) | assets = {{nowrap| {{Increase}} {{US$|260.82&nbsp;billion}} (2025)}} | equity = {{Increase}} {{US$|97.421&nbsp;billion}} (2025) | owner = [[والٽن خاندان]] (44.8٪) (خاص طور [[والٽن انٽرپرائزز]] وسيلي)<ref name="WALMART – DEF 14A">{{Cite web |url = https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/0000104169/000010416925000055/wmt-20250424.htm#i28776e5d613b4e9796bd5a45e85cc6a7_151 |title = WALMART – DEF 14A - 2025 |website = sec.gov |access-date = June 6, 2025 |archive-date = July 13, 2025 |archive-url = https://web.archive.org/web/20250713121220/https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/0000104169/000010416925000055/wmt-20250424.htm#i28776e5d613b4e9796bd5a45e85cc6a7_151 |url-status = live }}</ref> | num_employees = 2,100,000 (2025){{efn|name="Walmart employees"|والمارٽ سڌيءَ ريت آمريڪا ۾ 16 لک ۽ دنيا جي 19 ملڪن ۾ لڳ ڀڳ 5 لک ماڻهن کي ملازمت ڏئي ٿي.}} | divisions = {{Unbulleted list|والمارٽ آمريڪا|والمارٽ انٽرنيشنل|[[سيمز ڪلب]]|گلوبل اي ڪامرس}} | subsidiaries = [[والمارٽ جي ملڪيت هيٺ اثاثن جي فهرست|ماتحت ادارن جي فهرست]] | footnotes = مالي انگ اکر {{as of|2025|01|31|lc=y|df=US}}.<br />حوالا:<ref>{{Cite web |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/104169/000010416925000021/wmt-20250131.htm |title=FY 2025 Annual Report (Form 10-K) |date=March 14, 2025 |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |access-date=March 22, 2025 |archive-date=March 28, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328161250/https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/104169/000010416925000021/wmt-20250131.htm |url-status=live }}</ref><ref name=OurBusiness>{{cite web |title = Walmart Corporate: Our Business |url = http://corporate.walmart.com/our-story/our-business/ |publisher = Walmart |access-date = January 19, 2014 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20140103075916/http://corporate.walmart.com/our-story/our-business/ |archive-date = January 3, 2014}}</ref><ref name="AsdaUK">{{cite web |title = Walmart Corporate: United Kingdom |url = http://corporate.walmart.com/our-story/our-business/locations/#/united-kingdom |publisher = Walmart |access-date = January 19, 2014 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20140104115055/http://corporate.walmart.com/our-story/our-business/locations/#/united-kingdom |archive-date = January 4, 2014}}</ref> | website = {{URL|https://www.walmart.com/|walmart.com}} }} '''والمارٽ انڪارپوريٽيڊ'''{{Efn|{{IPAc-en|pron|ˈ|w|ɔː|l|m|ɑːr|t|audio=en-us-Walmart.ogg}}}} هڪ آمريڪي گهڻ قومي [[گهڻ چينلي پرچون حڪمت عملي|گهڻ چينلي پرچون]] ڪارپوريشن{{efn|ڏسو [[دنيا جي وڏين پرچون ڪمپنين جي فهرست]].}} آهي، جيڪا آمريڪا ۽ ٻين 19 ملڪن ۾ [[هائپر مارڪيٽ]]ن (جن کي سپر سينٽر پڻ چيو وڃي ٿو)، رعايتي [[ڊپارٽمينٽ اسٽور]]ن، [[پسارڪو دڪان]]ن، [[دواخانو|دواخانن]]{{efn|والمارٽ آمريڪا ۾ لڳ ڀڳ 4,700 دواخانن جي مالڪ ۽ هلائيندڙ آهي. اهي والمارٽ سپر سينٽرن، ڊسڪائونٽ اسٽورن ۽ نيبرهوڊ مارڪيٽن اندر موجود آهن.}} ۽ [[ٻارڻ ڀرڻ جي اسٽيشن|پيٽرول پمپن]]{{efn|والمارٽ آمريڪا ۾ والمارٽ نالي سان 400 کان وڌيڪ ٻارڻ ۽ سهولتي اسٽيشنون هلائي ٿي ۽ 34 رياستن ۾ انهن کي 450 کان وڌيڪ هنڌن تائين وڌائڻ جو ارادو رکي ٿي.}} جو سلسلو هلائي ٿي.<ref>{{Cite web|url=https://www.convenience.org/Media/Daily/2024/December/12/1-Walmart-Opens-400th-Fuel-Location_Ops|title=Walmart Opens 400th Fuel Location|publisher=[[نيشنل ايسوسيئيشن آف ڪنوينينس اسٽورز]]|language=en|access-date=2026-05-22|archive-date=November 16, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251116003811/https://www.convenience.org/Media/Daily/2024/December/12/1-Walmart-Opens-400th-Fuel-Location_Ops|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.convenience.org/Media/Daily/2025/March/20/1-Walmart-to-Expand-Fuel-Services_Ops|title=Walmart to Expand Fuel Services|publisher=[[نيشنل ايسوسيئيشن آف ڪنوينينس اسٽورز]]|language=en|access-date=2026-05-22|archive-date=December 12, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251212002733/https://www.convenience.org/Media/Daily/2025/March/20/1-Walmart-to-Expand-Fuel-Services_Ops|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=In which countries does Walmart operate? |url=https://corporate.walmart.com/askwalmart/in-which-countries-does-walmart-operate |access-date=2025-12-25 |website=Walmart |language=en-US |archive-date=December 5, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251205092829/https://corporate.walmart.com/askwalmart/in-which-countries-does-walmart-operate |url-status=live }}</ref> ان جو هيڊ ڪوارٽر [[بينٽن وِل، آرڪنساس]] ۾ آهي.<ref>{{cite web |url = https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/104169/000010416918000013/form8-kx212018.htm |title = Form 8K – Walmart Inc. |date = February 1, 2018 |publisher = U.S. Securities and Exchange Commission |access-date = February 1, 2018 |archive-date = December 24, 2020 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201224201922/https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/104169/000010416918000013/form8-kx212018.htm |url-status = live }}</ref> ڪمپني 1962ع ۾ ڀائرن [[سيم والٽن]] ۽ [[بڊ والٽن|جيمز "بڊ" والٽن]] ڀر واري شهر [[راجرز، آرڪنساس]] ۾ قائم ڪئي.<ref>{{Cite web |title=Walmart History |url=https://corporate.walmart.com/about/history |access-date=2024-07-18 |website=Walmart History |archive-date=February 4, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150204210648/http://corporate.walmart.com/our-story/history/the-walmart-museum |url-status=live }}</ref> اها [[سيمز ڪلب]] جي پرچون گودامن جي مالڪ ۽ هلائيندڙ پڻ آهي.<ref>{{cite web |url= https://stock.walmart.com/_assets/_81906fd8150d99dd80e92168ae1aff5d/walmart/db/950/9949/annual_report/Walmart+2025+Annual+Report.pdf |title= Walmart 2025 Annual Report |author= <!--Staff writer(s); no by-line.--> |page=6 |publisher= Walmart Inc. |access-date= 8 March 2026 |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20260308101740/https://stock.walmart.com/_assets/_81906fd8150d99dd80e92168ae1aff5d/walmart/db/950/9949/annual_report/Walmart+2025+Annual+Report.pdf|archive-date= 8 March 2026 }}</ref><ref name="Location_WorldMap">{{cite web |url = http://corporate.walmart.com/our-story/locations |title = Walmart Corporate: Locations |publisher = Walmart |access-date = January 19, 2014 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20140117041555/http://corporate.walmart.com/our-story/locations |archive-date = January 17, 2014}}</ref> 2026ع تائين، والمارٽ آمدنيءَ جي لحاظ کان عالمي سطح تي [[آمدنيءَ جي لحاظ کان وڏين ڪمپنين جي فهرست|ٻي وڏي ڪمپني]]{{efn|والمارٽ آمدنيءَ جي لحاظ کان دنيا جي وڏي ڪمپني طور فارچون گلوبل 500 فهرست ۾ بلڪل 20 ڀيرا پهريون نمبر حاصل ڪيو آهي. ان ۾ 2014ع کان 2025ع تائين لڳاتار 12 سالن جو عرصو پڻ شامل آهي.}} ۽ دنيا جو [[سڄي دنيا ۾ آمريڪا ۾ قائم وڏن ملازمت ڏيندڙن جي فهرست|سڀ کان وڏو خانگي ملازمت ڏيندڙ]] آهي،{{efn|ڏسو [[وڏن ملازمت ڏيندڙن جي فهرست]].}} جنهن جا 21 لک ملازم آهن.{{efn|name="Walmart employees"}} ڪمپني [[فارچون 500|''فارچون'' 500]]<ref>{{Cite web|url=https://fortune.com/ranking/fortune500/|title=Fortune 500|publisher=[[فارچون (رسالو)]]|language=en|access-date=2026-04-09|archive-date=February 12, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260212083959/https://fortune.com/ranking/fortune500/|url-status=live}}</ref> ۽ [[فارچون گلوبل 500|''فارچون'' گلوبل 500]] ۾ پهرئين نمبر تي آهي.<ref>{{Cite web|url=https://fortune.com/ranking/global500/|title=Fortune Global 500|publisher=[[فارچون (رسالو)]]|language=en|access-date=2026-04-13|archive-date=January 14, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260114130124/https://fortune.com/ranking/global500/|url-status=live}}</ref> فيبروري 2026ع ۾، والمارٽ پهرين روايتي پرچون ڪمپني بڻجي وئي<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/cvgp7ry9evwo|title=Walmart becomes first retailer to hit $1tn market value|date=February 3, 2026|publisher=[[بي بي سي]]|language=en|access-date=2026-04-09|archive-date=April 21, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260421052031/https://www.bbc.com/news/articles/cvgp7ry9evwo|url-status=live}}</ref>، جنهن جي [[هڪ ٽريلين ڊالر ڪمپني|ماليت هڪ ٽريلين آمريڪي ڊالر کان وڌي وئي]]<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/business/retail-consumer/walmart-hits-1-trillion-market-value-first-time-2026-02-03/|title=Walmart hits $1 trillion market value, joins club dominated by Big Tech giants|publisher=[[رائٽرز]]|language=en|access-date=2026-04-09}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/zacharyfolk/2026/02/03/walmart-hits-1-trillion-market-cap-joining-meta-amazon-others/|title=Walmart Hits $1 Trillion Market Cap—Joining Meta, Amazon, Others|work=[[فوربز]]|language=en|access-date=2026-04-09}}</ref> ۽ اها [[پيداوار جي جدت]] لاءِ سڃاتي وڃي ٿي.<ref>{{Cite web|url=https://fortune.com/ranking/americas-most-innovative-companies/|title=America's Most Innovative Companies|publisher=[[فارچون (رسالو)]]|language=en|access-date=2026-06-06}}</ref> اها عوامي طور واپار ٿيندڙ خانداني ملڪيت واري ڪمپني (دنيا ۾ اهڙي قسم جو سڀ کان وڏو ڪاروبار) آهي،<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/lists/largest-family-businesses/|title=America's Largest Family Businesses|work=[[فوربز]]|language=en|access-date=2026-05-14|archive-date=May 13, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260513202423/https://www.forbes.com/lists/largest-family-businesses/|url-status=live}}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ ڪمپني [[والٽن خاندان]] جي ضابطي هيٺ آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/mattdurot/2026/05/13/americas-largest-family-businesses-walmart-wegmans-wawa-and-97-more/|title=America's Largest Family Businesses: Walmart, Wegmans, Wawa And 97 More|work=[[فوربز]]|language=en|access-date=2026-05-14|archive-date=May 13, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260513183826/https://www.forbes.com/sites/mattdurot/2026/05/13/americas-largest-family-businesses-walmart-wegmans-wawa-and-97-more/|url-status=live}}</ref> سيم والٽن جا وارث پنهنجي هولڊنگ ڪمپني [[والٽن انٽرپرائزز]] ۽ ذاتي حصيدارين وسيلي والمارٽ جا 50 سيڪڙو کان وڌيڪ حصا رکن ٿا.<ref>{{cite web |url = https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/104169/000130817913000238/lwalmart_def14a.htm#_N1576F |work = Wal Mart 2013 Proxy statement |title = Share Ownership |access-date = April 10, 2014 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20141012000000/https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/104169/000130817913000238/lwalmart_def14a.htm#_N1576F |archive-date = October 12, 2014 }} [https://web.arCchive.org/web/20141012223127/http://www.sec.gov/Archives/edgar/data/104169/000130817913000238/lwalmart_def14a.htm#_N1576F متبادل يو آر ايل] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240515200347/https://web.arcchive.org/web/20141012223127/http://www.sec.gov/Archives/edgar/data/104169/000130817913000238/lwalmart_def14a.htm#_N1576F |date=May 15, 2024 }}</ref> والمارٽ 1972ع ۾ [[نيو يارڪ اسٽاڪ ايڪسچينج]] تي درج ٿي ۽ ڊسمبر 2025ع ۾ [[نيسڊيڪ]] ڏانهن منتقل ٿي وئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.nasdaq.com/press-release/walmart-transfer-stock-exchange-listing-nasdaq-2025-11-20|title=Walmart to Transfer Stock Exchange Listing to Nasdaq|publisher=[[نيسڊيڪ]]|language=en|access-date=2026-04-27|archive-date=November 20, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251120215751/https://www.nasdaq.com/press-release/walmart-transfer-stock-exchange-listing-nasdaq-2025-11-20|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/business/listings-war-walmarts-move-nasdaq-marks-coup-over-nyse-2025-11-20/|title=Walmart moves to Nasdaq, marking biggest-ever exchange transfer|publisher=[[رائٽرز]]|language=en|access-date=2026-04-27}}</ref> 1988ع تائين، اها آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ منافعي واري پرچون ڪمپني بڻجي چڪي هئي،<ref>{{cite news |url = https://www.nytimes.com/1990/02/28/business/company-news-wal-mart-net-jumps-by-31.8.html |work = The New York Times |first = Thomas C. |last = Hayes |title = Company News; Wal-Mart Net Jumps By 31.8% |date = February 28, 1990 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20150723112604/http://www.nytimes.com/1990/02/28/business/company-news-wal-mart-net-jumps-by-31.8.html |archive-date = July 23, 2015}}</ref> ۽ آڪٽوبر 1989ع تائين آمدنيءَ جي لحاظ کان سڀ کان وڏي پرچون ڪمپني بڻجي وئي هئي.<ref>[http://articles.sun-sentinel.com/1991-02-15/business/9101080852_1_wal-mart-stores-supercenter-stores-hypermart-usa-units 1990 Sales Lift Wal-mart Into Top Spot – Sun Sentinel] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130904035126/http://articles.sun-sentinel.com/1991-02-15/business/9101080852_1_wal-mart-stores-supercenter-stores-hypermart-usa-units |date=September 4, 2013 }}. Articles.sun-sentinel.com (February 15, 1991). Retrieved December 6, 2013.</ref> ڪمپني شروعات ۾ جاگرافيائي طور ڏکڻ ۽ هيٺئين وچ اولهه تائين محدود هئي، پر 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين ان جا اسٽور هڪ سامونڊي ڪناري کان ٻئي تائين پکڙجي چڪا هئا.<ref name="Warner 90">{{cite news |title = A New Battle On The Eastern Front Rivals Are Bracing As Wal-mart Today Opens The First Of Nine Stores Planned For Pennsylvania And New Jersey |last1 = Warner |first1 = Susan |url = http://articles.philly.com/1990-10-01/business/25890945_1_wal-mart-stores-sam-walton-wal-mart-today |newspaper = [[دي فلاڊيلفيا انڪوائرر]] |date = October 1, 1990 |access-date = February 28, 2016 |url-status=dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20160618103947/http://articles.philly.com/1990-10-01/business/25890945_1_wal-mart-stores-sam-walton-wal-mart-today |archive-date = June 18, 2016}}</ref> 2026ع جي شروعات تائين، والمارٽ وٽ سڄي دنيا ۾ ڪُل 8,841 پيٽنٽ درخواستن جو مجموعو آهي، جن مان لڳ ڀڳ 2,686 ڪاميابيءَ سان منظور ٿي چڪيون آهن.<ref>{{Cite web|url=https://insights.greyb.com/walmart-patents/|title=Walmart Patents – Insights and Stats (Updated 2024)|publisher=greyb.com|language=en|access-date=2026-04-09|archive-date=April 24, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260424001016/https://insights.greyb.com/walmart-patents/|url-status=live}}</ref> ==تاريخ== {{مک|والمارٽ جي تاريخ}} ===1945–1969: شروعاتي تاريخ=== [[File:Sam-Walton.jpg|thumb|left|100px|باني [[سيم والٽن]]]] [[File: Walton's Five and Dime store, Bentonville, Arkansas.jpg|thumb|[[بينٽن وِل، آرڪنساس]] ۾ سيم والٽن جو اصل والٽنز فائيو اينڊ ڊائم اسٽور، جيڪو هاڻي دي والمارٽ ميوزيم طور ڪم ڪري ٿو|alt=Picture of Sam Walton's original Five and Dime store in Bentonville, Arkansas, now serving as The Walmart Museum.]] [[File:Walmart cheer.jpg|thumb|right|250px|والمارٽ چيئر روزانو ٿيندڙ، جوشيلي ٽيم ٺاهڻ واري رسم آهي، جيڪا باني سيم والٽن 1975ع ۾ شروع ڪئي.]] 1945ع ۾، ڪاروباري شخص ۽ اڳوڻي [[جي. سي. پيني]] ملازم سيم والٽن [[بٽلر برادرز]] کان [[بين فرينڪلن (ڪمپني)|بين فرينڪلن]] اسٽور جي هڪ شاخ خريد ڪئي.<ref name="madeinamerica">{{cite book |author = Walton, Sam |author2 = Huey, John |title = Sam Walton: Made in America: My Story |url = https://archive.org/details/samwaltonmadeina00walt |place = New York |publisher = Bantam |year = 1993 |isbn = 978-0-553-56283-5 }}</ref> سندس بنيادي ڌيان گهٽ قيمتن تي شيون وڪڻي گهٽ منافعي جي شرح سان وڌيڪ مقدار ۾ وڪرو حاصل ڪرڻ هو، جنهن کي هو صارف لاءِ جدوجهد طور پيش ڪندو هو. هن کي ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ليز جي قيمت ۽ شاخ جي خريداري غير معمولي طور مهانگي هئي، پر هو ٻين اسٽورن جي ڀيٽ ۾ گهٽ خرچ وارا سپلائر ڳولي سگهيو ۽ نتيجي طور قيمتن ۾ پنهنجن مقابلي ڪندڙن کان گهٽ قيمت رکي سگهيو.<ref name="a">{{cite news |url = http://hbswk.hbs.edu/item/2375.html |title = Sam Walton: Great From the Start – HBS Working Knowledge |first = Richard S. |last = Tedlow |work = HBS Working Knowledge |date = July 23, 2001 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20110606044751/http://hbswk.hbs.edu/item/2375.html |archive-date = June 6, 2011}}</ref> مالڪيءَ جي پهرئين سال ۾ وڪرو 45٪ وڌي {{US$|105,000}} آمدنيءَ تائين پهتو، جيڪا ايندڙ سال $140,000 ۽ ان کان پوءِ واري سال $175,000 تائين وڌي. پنجين سال تائين، اسٽور $250,000 آمدني پيدا ڪري رهيو هو. پوءِ انهيءَ هنڌ جي ليز ختم ٿي وئي ۽ والٽن نئين سر معاهدو نه ڪري سگهيو، تنهنڪري هن بينٽن وِل ۾ 105 N. Main Street تي نئون اسٽور کوليو ۽ ان جو نالو "Walton's Five and Dime" رکيو.<ref name="a"/><ref name="BriefHistory">{{cite news |author = Frank, T.A. |url = http://www.corpwatch.org/article.php?id=13796 |title = A Brief History of Wal-Mart |work = Washington Monthly |date = April 1, 2006 |access-date = July 24, 2006 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20060721005501/http://www.corpwatch.org/article.php?id=13796 |archive-date = July 21, 2006}}</ref> اهو اسٽور هاڻي والمارٽ ميوزيم آهي.<ref>{{cite web |url = http://corporate.walmart.com/our-story/history/the-walmart-museum |title = The Walmart Museum |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20150204210648/http://corporate.walmart.com/our-story/history/the-walmart-museum |archive-date = February 4, 2015}}</ref> [[File:Walmart Logo 1962.svg|thumbnail|right|1962ع کان 1975ع تائين استعمال ٿيل لوگو]] 2 جولاءِ 1962ع تي، والٽن [[راجرز، آرڪنساس]] ۾ 719 W. Walnut Street تي پهريون وال-مارٽ ڊسڪائونٽ سٽي اسٽور کوليو. ان جي ڊزائن [[اين اينڊ هوپ]] کان متاثر هئي، جتي والٽن 1961ع ۾ ويو هو، جيئن [[ڪي مارٽ (آمريڪا)|ڪي مارٽ]] جو باني [[هيري بي. ڪننگهم]] پڻ ويو هو.<ref>{{cite book|title=How to be a Billionaire: Proven Strategies from the Titans of Wealth|url=https://archive.org/details/howtobebillionai00mart|url-access=registration|last=Fridson|first=Martin S.|publisher=John Wiley and Sons|year=1999|isbn=0-471-33202-X}}<!--|access-date=November 11, 2007 --> p. 84.</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.valleybreeze.com/2020-06-29/cumberland-lincoln-area/ann-hope-closing-all-outlet-stores |title='Ann & Hope closing all outlet stores': The Valley Breeze, July 29, 2020 |date=June 29, 2020 |access-date=March 24, 2021 |archive-date=October 15, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201015092300/https://www.valleybreeze.com/2020-06-29/cumberland-lincoln-area/ann-hope-closing-all-outlet-stores |url-status=live }}</ref> نالو [[فيڊ مارٽ]] مان ورتو ويو، جيڪو [[سول پرائس]] پاران 1954ع ۾ قائم ڪيل رعايتي ڊپارٽمينٽ اسٽورن جو سلسلو هو ۽ جنهن کان والٽن پڻ متاثر ٿيو هو. والٽن چيو ته هن کي پنهنجي رعايتي سلسلي کي "Wal-Mart" سڏڻ جو خيال وڻيو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس "سول جو FedMart نالو واقعي پسند هو". اها عمارت هاڻي هارڊويئر اسٽور ۽ پراڻين شين جي مال طور استعمال هيٺ آهي، جڏهن ته ڪمپني جو "اسٽور نمبر 1" پوءِ ڪيترن بلاڪن اولهه طرف 2110 W. Walnut Street تي سپر سينٽر ۾ وڌايو ويو. پهرين پنجن سالن اندر، ڪمپني [[آرڪنساس]] ۾ 18 اسٽورن تائين وڌي ۽ وڪرو $9&nbsp;ملين تائين پهتو.<ref name="discountcity">{{cite web |url = https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/walmart/transform/cron.html |title = The Rise of Walmart |work = Frontline: Is Wal-Mart Good for America? |date = November 16, 2004 |access-date = September 19, 2007 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20070930063957/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/walmart/transform/cron.html |archive-date = September 30, 2007}}</ref> 1968ع ۾، هن آرڪنساس کان ٻاهر پنهنجا پهريان اسٽور [[سائڪسٽن، مزوري]] ۽ [[ڪليئرمور، اوڪلاهوما]] ۾ کوليا.<ref name="timeline">{{cite web |url = http://www.walmartfacts.com/content/default.aspx?id=3 |title = The Wal-Mart Timeline |publisher = Wal-Mart |access-date = July 24, 2006 |url-status=dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20060719071543/http://www.walmartfacts.com/content/default.aspx?id=3 |archive-date = July 19, 2006 }}</ref> ===1969–1990: انڪارپوريشن ۽ علائقائي طاقت طور واڌ=== [[File:Wal-Mart Logo 1977.svg|thumb|1975ع کان 1981ع تائين استعمال ٿيل لوگو]] ڪمپني 31 آڪٽوبر 1969ع تي [[ڊيلويئر جنرل ڪارپوريشن قانون]] هيٺ Wal-Mart, Inc. جي نالي سان [[انڪارپوريشن (ڪاروبار)|انڪارپوريٽ]] ڪئي وئي ۽ 1970ع ۾ پنهنجو نالو Wal-Mart Stores, Inc. رکيو. ساڳئي سال، ڪمپني [[بينٽن وِل، آرڪنساس]] ۾ گهر آفيس ۽ پهريون ورڇ مرڪز کوليو. ان وقت 38&nbsp;اسٽور ڪم ڪري رهيا هئا، 1,500 ملازم هئا ۽ وڪرو $44.2&nbsp;ملين هو. هن 1 آڪٽوبر 1970ع تي [[عوامي ڪمپني|عوامي ملڪيت واري ڪمپني]] طور شيئرن جي واپار جي شروعات ڪئي ۽ جلدي ئي [[نيو يارڪ اسٽاڪ ايڪسچينج]] تي درج ٿي وئي. پهريون [[شيئر ورهاست]] مئي 1971ع ۾ في شيئر $47 تي ٿيو. ان وقت تائين، وال-مارٽ پنجن رياستن ۾ ڪم ڪري رهيو هو: آرڪنساس، ڪنساس، لوزيانا، مزوري ۽ اوڪلاهوما؛ 1973ع ۾ ٽينيسي ۾ داخل ٿيو ۽ 1974ع ۾ ڪينٽڪي ۽ مسيسپي ۾. 1975ع ۾ جڏهن ڪمپني ٽيڪساس ۾ داخل ٿي ته ان وٽ 125&nbsp;اسٽور، 7,500 ملازم ۽ ڪُل وڪرو $340.3&nbsp;ملين هو.<ref name="timeline"/> [[File:Walmart 1980s Logo.svg|thumb|1981ع کان 1992ع تائين استعمال ٿيل لوگو]] 1980ع واري ڏهاڪي ۾، وال-مارٽ ٿوري عرصي لاءِ سپر سينٽر جي اڳواٽ روپ، هائپر-مارٽ، تي تجربو ڪيو. چئن اسٽورن ۾ رعايتي اسٽورن، سپر مارڪيٽن، دواخانن، وڊيو آرڪيڊن ۽ ٻين سهولتن جون خاصيتون گڏ ڪيون ويون. وال-مارٽ تيزيءَ سان وڌندو رهيو، ۽ 1987ع ۾ ڪمپني جي 25هين سالگرهه تائين، 1,198 وال-مارٽ اسٽور هئا، جن جو وڪرو $15.9&nbsp;ارب ۽ ملازم 200,000 هئا.<ref name="timeline"/> 1980ع کان 2000ع تائين وال-مارٽ جي ڪاميابيءَ جو هڪ سبب وقت سان گڏ ان جي لڳاتار پکڙجڻ واري حڪمت عملي سمجهي وڃي ٿي، جنهن ۾ موجوده سپر سينٽرن کان گاڏيءَ جي فاصلي اندر مرڪز ۽ ڪنڊن واري ڍانچي تحت نوان ورڇ مرڪز ٺاهيا ويا. ڪمپني جو سيٽلائيٽ نيٽ ورڪ پڻ 1987ع ۾ مڪمل ٿيو، جيڪو $24&nbsp;ملين جي سيڙپڪاري هو ۽ سڀني اسٽورن کي بينٽن وِل آفيس سان ٻه طرفي آواز ۽ ڊيٽا موڪلڻ ۽ هڪ طرفي وڊيو رابطي سان ڳنڍيندو هو. ان وقت، اها ڪمپني سڀ کان وڏي خانگي سيٽلائيٽ نيٽ ورڪ رکندڙ هئي، جنهن ڪارپوريٽ آفيس کي اسٽاڪ ۽ وڪرو تي نظر رکڻ ۽ اسٽورن سان فوراً رابطو ڪرڻ جي سهولت ڏني.<ref name="satellite">{{cite web|last=Ranade|first=Sudhanshu|url=http://www.blonnet.com/2005/07/17/stories/2005071700141600.htm|title=Satellite Adds Speed to Wal-Mart|work=[[بزنس لائن]]|date=July 17, 2005|access-date=July 24, 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927012640/http://www.blonnet.com/2005/07/17/stories/2005071700141600.htm|archive-date=September 27, 2007}}</ref> 1984ع تائين، سيم والٽن پنهنجي ڪمپني جون 6٪ کان 40٪ شيون چين مان وٺڻ شروع ڪيون هيون.<ref>{{cite news |last=Hornblower |first=Sam |date=November 23, 2004 |title=Wal-Mart & China: A Joint Venture |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/walmart/secrets/wmchina.html |work=Frontline |access-date=May 31, 2019 |archive-date=December 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201224200001/https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/walmart/secrets/wmchina.html |url-status=live }}</ref> 1988ع ۾، والٽن سي اي او جي عهدي تان لهي ويو ۽ سندس جاءِ [[ڊيوڊ گلاس (ڪاروباري شخص)|ڊيوڊ گلاس]] ورتي.<ref name="LA Times 88">{{cite news|title=David Glass Named CEO of Wal-Mart Inc.|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1988-02-02-fi-40122-story.html|newspaper=[[لاس اينجلس ٽائمز]]|date=February 2, 1988|access-date=February 28, 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306204802/http://articles.latimes.com/1988-02-02/business/fi-40122_1_david-glass|archive-date=March 6, 2016}}</ref> والٽن بورڊ جو چيئرمين رهيو. انهيءَ سال، پهريون وال-مارٽ سپر سينٽر [[واشنگٽن، مزوري]] ۾ کوليو ويو.<ref>{{Cite web|title=Our History|url=https://corporate.walmart.com/our-story/our-history|access-date=January 2, 2021|website=Corporate – US|archive-date=February 4, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150204210648/http://corporate.walmart.com/our-story/history/the-walmart-museum|url-status=dead}}</ref> پنهنجن سپر اسٽورن جي سهڪار سان، ڪمپني 1998ع ۾ رانديڪن جي وڪري ۾ [[ٽائز "آر" اَس]] کان اڳتي نڪري وئي.<ref name="Byrnes 04">{{cite news |title = Toys 'R' Us: Beaten at its own game|last1=Byrnes|first1=Nanette|last2=Eidam|first2=Michael|url=https://www.bloomberg.com/bw/stories/2004-03-28/toys-r-us-beaten-at-its-own-game|magazine=[[بلومبرگ بزنس ويڪ]]|date=March 29, 2004|access-date=February 28, 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306074659/http://www.bloomberg.com/bw/stories/2004-03-28/toys-r-us-beaten-at-its-own-game|archive-date=March 6, 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=Wal-Mart Dethrones Toys R Us|url=https://apnews.com/6e6082b522082a0d782052046c75b0b2|work=Associated Press News|access-date=April 10, 2014|date=March 29, 1999|archive-date=October 3, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181003181636/https://apnews.com/6e6082b522082a0d782052046c75b0b2|url-status=live}}</ref> ===1990–2005: پرچون عروج کان گهڻ قومي حيثيت تائين=== [[File:Walmart logo (1992–2007).svg|thumb|1992ع کان 2008ع تائين استعمال ٿيل لوگو]] جڏهن ته اها آمريڪا جي ٽئين وڏي پرچون ڪمپني هئي، وال-مارٽ 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين مقابلي ڪندڙن [[ڪي مارٽ (آمريڪا)|ڪي مارٽ]] ۽ [[سيئرز]] کان وڌيڪ منافعي واري هئي. 1990ع تائين، اها آمدنيءَ جي لحاظ کان آمريڪا جي سڀ کان وڏي پرچون ڪمپني بڻجي وئي.<ref name="Hayes 90">{{cite news |title = Wal-Mart Net Jumps By 31.8% |last1 = Hayes |first1 = Thomas C. |url = https://www.nytimes.com/1990/02/28/business/company-news-wal-mart-net-jumps-by-31.8.html |newspaper = [[دي نيو يارڪ ٽائمز]] |date = February 28, 1990 |access-date = July 21, 2015 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20150723112604/http://www.nytimes.com/1990/02/28/business/company-news-wal-mart-net-jumps-by-31.8.html |archive-date = July 23, 2015}}</ref><ref name="Vance">{{cite book |last1 = Vance |first1 = Sandra Stringer |last2 = Scott |first2 = Roy V. |year = 1997 |title = Wal-Mart: A History of Sam Walton's Retail Phenomenon |url = https://archive.org/details/walmarthistoryof00vanc |location = New York |publisher = [[ٽوائن پبلشرز]] |isbn = 978-0-8057-9832-6 }} </ref> 1990ع جي اونهاري کان اڳ، وال-مارٽ جي اولهندي ڪناري يا اتر اوڀر ۾ موجودگي نه هئي، سواءِ نيو جرسي ۾ سيمز ڪلب جي هڪ هنڌ جي، جيڪو نومبر 1989ع ۾ کوليو ويو هو؛ پر انهيءَ سال جولاءِ ۽ آڪٽوبر ۾، هن ترتيبوار [[ڪيليفورنيا]] ۽ [[پينسلوانيا]] ۾ پنهنجا پهريان اسٽور کوليا. 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين، اها آمريڪا جي سڀ کان طاقتور پرچون ڪمپني هئي ۽ 1991ع ۾ ميڪسيڪو ۽ 1994ع ۾ ڪينيڊا ۾ وڌي وئي.<ref>Jacques, Peter. (January 1, 1970) [https://www.academia.edu/169368/Wal-Mart_or_World-Mart_A_Teaching_Case_Study Wal-Mart or World-Mart? A Teaching Case Study | Peter Jacques] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160101212019/http://www.academia.edu/169368/Wal-Mart_or_World-Mart_A_Teaching_Case_Study |date=January 1, 2016 }}. Academia.edu. Retrieved December 6, 2013.</ref> وال-مارٽ اسٽور آمريڪا جي باقي حصن ۾ کليا، ۽ ورمونٽ 1995ع ۾ اسٽور حاصل ڪندڙ آخري رياست هئي.<ref name="PBS04">{{cite news |title = Timeline: An Overview of Wal-Mart |url = https://www.pbs.org/newshour/economy/business-july-dec04-timeline_08-20 |publisher = [[پي بي ايس]] |date = August 20, 2004 |access-date = July 21, 2015 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20141226212519/http://www.pbs.org/newshour/updates/business-july-dec04-timeline_08-20/ |archive-date = December 26, 2014}}</ref> ڪمپني اتر آمريڪا کان ٻاهر پڻ اسٽور کوليا، 1995ع ۾ ارجنٽينا ۽ برازيل ۾ اسٽورن سان ڏکڻ آمريڪا ۾ داخل ٿي؛<ref>{{cite news |title=Wal-Mart to open stores in Brazil, Argentina |url=https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/digitised/article/biztimes19940607-1.2.47.7.22?qt=k-mart&q=k-mart |work=Business Times (Singapore) |agency=Bloomberg Business News |date=June 7, 1994 |archive-date=December 22, 2024 |access-date=December 16, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241222164712/https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/digitised/article/biztimes19940607-1.2.47.7.22?qt=k-mart&q=k-mart |url-status=live }}</ref> ۽ جولاءِ 1999ع ۾ برطانيا ۾ [[ايزڊا]] کي {{US$|10&nbsp;billion}} ۾ خريد ڪري يورپ ۾ داخل ٿي.<ref name="IHT">{{cite web |author = Buerkle, Tom |url = http://www.iht.com/articles/1999/06/15/walmart.2.t.php |title = $10 Billion Gamble in U.K. Doubles Its International Business: Wal-Mart Takes Big Leap into Europe |work = International Herald Tribune |date = June 15, 1999 |access-date = April 19, 2007 |url-status=dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20080226063515/http://www.iht.com/articles/1999/06/15/walmart.2.t.php |archive-date = February 26, 2008 }}</ref> 1997ع ۾، وال-مارٽ کي [[ڊائو جونز صنعتي اوسط جا تاريخي جزا|شامل]] ڪري [[ڊائو جونز صنعتي اوسط]] ۾ رکيو ويو.<ref>[https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1997-03-13-fi-37733-story.html Dow Jones Shakes Up Its Index With Four Replacements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201224195908/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1997-03-13-fi-37733-story.html |date=December 24, 2020 }}, Associated Press (March 13, 1997).</ref>[[File:Walmart logo (2008).svg|thumb|2008ع کان 2025ع تائين استعمال ٿيل لوگو]] 1998ع ۾، وال-مارٽ آرڪنساس ۾ ٽن اسٽورن سان نيبرهوڊ مارڪيٽ جو تصور متعارف ڪرايو.<ref name="grocerybiz">{{cite web |url = http://www.mystore411.com/store/list_state/5/Arkansas/Wal-Mart-Neighborhood-Market-store-locations |title = Wal-Mart Neighborhood Market Locations in Arkansas |access-date = December 8, 2012 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20130117025424/http://www.mystore411.com/store/list_state/5/Arkansas/Wal-Mart-Neighborhood-Market-store-locations |archive-date = January 17, 2013}}</ref> 2005ع تائين اندازن موجب ڪمپني پرچون پسارڪي ۽ روزمره استعمال جي شين جي ڪاروبار جو لڳ ڀڳ 20٪ حصو سنڀالي رهي هئي.<ref>{{cite news |url = http://grist.org/series/2011-11-07-walmart-greenwash-retail-giant-still-unsustainable/ |title = WALMART'S GREENWASH: WHY THE RETAIL GIANT IS STILL UNSUSTAINABLE |publisher = Grist.org |date = November 7, 2012 |access-date = December 7, 2012 |author = Mitchell, Stacy |newspaper = Grist |archive-url = https://web.archive.org/web/20121118145036/http://grist.org/series/2011-11-07-walmart-greenwash-retail-giant-still-unsustainable/ |url-status=live |archive-date = November 18, 2012 }}</ref>[[File:Walmart_logo_(2025;_Alt).svg|thumb|2025ع کان استعمال ٿيندڙ لوگو]] 2000ع ۾، [[لي اسڪاٽ (ڪاروباري شخص)|ايڇ. لي اسڪاٽ]] وال-مارٽ جو صدر ۽ سي اي او بڻيو، جڏهن ته ڪمپني جو وڪرو $165&nbsp;ارب تائين وڌي ويو.<ref name="2000sales">{{cite web |url = http://media.corporate-ir.net/media_files/irol/11/112761/ARs/2000_annualreport.pdf |title = Walmart Annual Report 2000 |access-date = December 8, 2012 |page = 18 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20130117025419/http://media.corporate-ir.net/media_files/irol/11/112761/ARs/2000_annualreport.pdf |archive-date = January 17, 2013}}</ref> 2002ع ۾، اها پهريون ڀيرو [[فارچون 500]] فهرست ۾ آمريڪا جي سڀ کان وڏي ڪارپوريشن طور درج ٿي، جنهن جي آمدني $219.8&nbsp;ارب ۽ منافعو $6.7&nbsp;ارب هو. اها 2006ع، 2009ع ۽ 2012ع کان سواءِ هر سال اتي برقرار رهي آهي.<ref>{{Cite press release |publisher=Fortune Media (USA) Corporation |title=WALMART TOPS THE FORTUNE GLOBAL 500 LIST FOR 10th CONSECUTIVE YEAR |url=https://www.prnewswire.com/news-releases/walmart-tops-the-fortune-global-500-list-for-10th-consecutive-year-301891191.html |access-date=2024-05-19 |via=www.prnewswire.com |language=en |archive-date=May 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240519023506/https://www.prnewswire.com/news-releases/walmart-tops-the-fortune-global-500-list-for-10th-consecutive-year-301891191.html |url-status=live }}</ref> 2005ع ۾، وال-مارٽ {{US$|312.4&nbsp;billion}} وڪرو رپورٽ ڪيو، سڄي دنيا ۾ 6,200 کان وڌيڪ سهولتون—جن ۾ آمريڪا ۾ 3,800 اسٽور ۽ ٻاهر 2,800 اسٽور شامل هئا—۽ 16 لک کان وڌيڪ ملازم رکيا. آمريڪا ۾ ان جي موجودگي ايتري تيزيءَ سان وڌي جو ملڪ جا رڳو ٿورا ننڍا حصا ويجهي اسٽور کان {{convert|60|mi|abbr=off|sp=us}} کان وڌيڪ پري رهيا.<ref>{{cite conference |first = Matthew |last = Zook |author2 = Graham, Mark |editor-first = Stanley D. |editor-last = Brunn |title = Wal-Mart Nation: Mapping the Reach of a Retail Colossus |book-title = Wal-Mart World: The World's Biggest Corporation in the Global Economy |pages = 15–25 |publisher = Routledge |year = 2006 |isbn = 978-0-415-95137-1 }}</ref> جڏهن وال-مارٽ تيزيءَ سان دنيا جي سڀ کان وڏي ڪارپوريشن ۾ تبديل ٿي، تڏهن ڪيترن نقادن کي ان جي مقامي برادرين، خاص طور ننڍن شهرن، جن ۾ ڪيترائي "[[ننڍو ڪاروبار|ماءُ ۽ پيءُ]]" اسٽور هوندا هئا، تي اثر بابت ڳڻتي ٿي. ننڍن شهرن، مقامي ڪاروبارن، نوڪرين ۽ ٽيڪس ڏيندڙن تي وال-مارٽ جي معاشي اثر بابت ڪيترائي اڀياس ٿيا آهن. اقتصاديات جي پروفيسر ڪينيٿ اسٽون معلوم ڪيو ته ڪجهه ننڍا شهر وال-مارٽ اسٽور کلڻ کان پوءِ ڏهن سالن اندر پنهنجي پرچون واپار جو لڳ ڀڳ اڌ وڃائي سگهن ٿا.<ref name="Rural">Stone, Kenneth E. (1997). "[https://www.econ.iastate.edu/faculty/stone/10yrstudy.pdf Impact of the Wal-Mart Phenomenon on Rural Communities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160120110527/http://www2.econ.iastate.edu/faculty/stone/10yrstudy.pdf |date=2016-01-20 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160120110527/http://www2.econ.iastate.edu/faculty/stone/10yrstudy.pdf |date=January 20, 2016 }}". (Published in ''Proceedings: Increased Understanding of Public Problems and Policies – 1997''. [[شڪاگو]], Illinois: Farm Foundation). ''[[آئووا اسٽيٽ يونيورسٽي]]''. Retrieved August 4, 2006.</ref> بهرحال، هڪ ٻئي اڀياس ۾ هن انهن تبديلين جو مقابلو ماضيءَ ۾ ننڍن شهرن جي دڪانن کي پيش آيل تبديلين سان ڪيو—جن ۾ ريلويز جي واڌ، [[سيئرز|سيئرز روبڪ]] ڪيٽلاگ جو اچڻ ۽ شاپنگ مالن جو اچڻ شامل هو—۽ نتيجو ڪڍيو ته جيڪي دڪاندار پرچون مارڪيٽ جي تبديلين سان پاڻ کي هم آهنگ ڪن ٿا، اهي وال-مارٽ جي اچڻ کان پوءِ به ترقي ڪري سگهن ٿا.<ref name="Rural" /> پوءِ [[مسيسپي اسٽيٽ يونيورسٽي]] سان گڏيل هڪ بعد واري اڀياس ڏيکاريو ته "جن علائقن ۾ نئون سپر سينٽر قائم ٿئي ٿو، اتي موجود اسٽورن تي مثبت ۽ منفي ٻئي اثر پون ٿا"..<ref name="Stone Artz Myles">{{cite web |url = https://www2.econ.iastate.edu/faculty/stone/MSsupercenterstudy.pdf |title = The economic impact of Wal-Mart Supercenters on existing businesses in Mississippi |author = Kenneth E. Stone, Georgeanne Artz and Albert Myles |access-date = February 28, 2016 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20160618031634/http://www2.econ.iastate.edu/faculty/stone/MSsupercenterstudy.pdf |archive-date = June 18, 2016}}</ref> [[طوفان ڪترينا]] کان پوءِ سيپٽمبر 2005ع ۾، وال-مارٽ آفت جي تڪڙي جواب کي منظم ڪرڻ لاءِ پنهنجو رسد نيٽ ورڪ استعمال ڪيو، جنهن ۾ $20&nbsp;ملين، سامان جا 1,500 ٽرڪ ڀر، 100,000 کاڌن لاءِ خوراڪ، ۽ پنهنجي هر بي گهر ٿيل ملازم لاءِ نوڪريءَ جو واعدو عطيو ڪيو ويو.<ref>{{cite news |url = https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/09/05/AR2005090501598.html |title = Wal-Mart at Forefront of Hurricane Relief |date = September 6, 2005 |newspaper = The Washington Post |access-date = March 10, 2009 |author = Barbaro, Michael |author2 = Gillis, Justin |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20090604185015/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/09/05/AR2005090501598.html |archive-date = June 4, 2009}}</ref> [[سينٽ لارنس يونيورسٽي]] جي اسٽيون هارويٽز جي هڪ آزاد اڀياس مان معلوم ٿيو ته وال-مارٽ، [[دي هوم ڊيپو]] ۽ [[لوئز]] پنهنجي مقامي ڄاڻ، جهڙوڪ رسد زنجيرن، بنيادي ڍانچي، فيصلو ڪندڙن ۽ ٻين وسيلن بابت ڄاڻ، استعمال ڪري هنگامي سامان فراهم ڪيو ۽ [[فيڊرل ايمرجنسي مينيجمينٽ ايجنسي]] (FEMA) جي جواب شروع ڪرڻ کان گهڻو اڳ اسٽور ٻيهر کوليا.<ref name="Kouzes 10">{{cite book |last1 = Kouzes |first1 = James |last2 = Posner |first2 = Barry |others = Mark Huffman, ConsumerAffairs.com |date = July 6, 2010 |title = The Challenge Continues, Participant Workbook: Enable Others to Act |url = https://books.google.com/books?id=C2e7_FkKkJgC |publisher = [[جان وائيلي اينڊ سنز]] |page = 24 |isbn = 978-0-470-40284-9 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20160623200304/https://books.google.com/books?id=C2e7_FkKkJgC&printsec=frontcover |archive-date = June 23, 2016}}</ref> جيتوڻيڪ ڪمپني کي FEMA جي [[طوفان ڪترينا تي سرڪاري جواب تي تنقيد|تنقيد]] جي وچ ۾ پنهنجي تڪڙي جواب تي مجموعي طور ساراهيو ويو، پر ڪيترن نقادن جلدي اشارو ڪيو ته ڪمپني جي مزدور لاڳاپن سان لاڳاپيل مسئلا اڃا به موجود هئا.<ref>{{cite news |url = https://money.cnn.com/2005/09/09/news/fortune500/walmart_image/index.htm |title = Wal-Mart redeems itself, but what's next |date = September 9, 2005 |publisher = CNN |access-date = March 10, 2009 |author = Bhatnagar, Parija |url-status=dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20091112103847/http://money.cnn.com/2005/09/09/news/fortune500/walmart_image/index.htm |archive-date = November 12, 2009}}</ref> 2006ع ۾، چارلس فشمن ''[[دي وال-مارٽ ايفيڪٽ]]'' شايع ڪيو، جنهن ۾ وال-مارٽ جي [[رسد زنجير]] جي عمل جو جائزو ورتو ويو. سندس ڪتاب صحافت ۽ عوام جو ڌيان ڇڪرايو. فشمن جا ڪيس اڀياس وال-مارٽ جي خرچ گهٽائڻ ۽ وڌيڪ ڪارڪردگي حاصل ڪرڻ واري ڪوشش کي ڏيکارين ٿا ۽ اشارو ڪن ٿا ته ان جا مٿئين فراهمي سطح تي اهم اثر ٿي سگهن ٿا. فشمن جي ڪتاب شايع ٿيڻ کان پوءِ، وال-مارٽ سائيز ۾ ٻيڻي کان به وڌيڪ ٿي چڪي آهي. کاڌي جي رسد زنجير ۾ وال-مارٽ جي ڪردار بابت وڌيڪ تحقيق عام طور محدود ۽ روايتي بيانن تي ٻڌل رهي آهي.<ref name="Volpe" /><ref name="Fishman">{{cite book |last = Fishman |first = Charles |year = 2006 |title = The Wal-Mart Effect: How the World's Most Powerful Company Really Works—and How It's Transforming the American Economy |url = https://archive.org/details/isbn_9780143038788 |location = New York |publisher = [[دي پينگوئن پريس]] |isbn = 978-1-59420-076-2}}</ref> ===2005–2010: قدم=== ====ماحولياتي قدم==== [[File: Solar Panels on Caguas, Puerto Rico Walmart.jpg|thumb|[[ڪاگواس، پورٽو ريڪو]] ۾ والمارٽ سپر سينٽر (اسٽور نمبر 2449) تي لڳايل شمسي ماڊيول |alt=Aerial view of dozens of solar panels distributed around the roof of a Walmart store]] نومبر 2005ع ۾، وال-مارٽ [[توانائيءَ جو ڪارائتو استعمال|توانائيءَ جي ڪارڪردگي]] وڌائڻ ۽ پنهنجي مجموعي ماحولياتي رڪارڊ کي بهتر ڪرڻ لاءِ ڪيترائي ماحولياتي قدم اعلان ڪيا، جيڪو اڳ ۾ ڪمزور هو.<ref name="GuntherMark">{{cite news|url=https://money.cnn.com/2006/07/25/news/companies/wal-mart-short.fortune/|title=Wal-Mart sees green|author=Gunther, Mark|date=July 27, 2006|access-date=November 8, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20060822072035/http://money.cnn.com/2006/07/25/news/companies/wal-mart-short.fortune/|archive-date=August 22, 2006|work=CNN}}</ref> ڪمپني جي بنيادي مقصدن ۾ هر سال $500&nbsp;ملين خرچ ڪري وال-مارٽ جي ٽرڪ بيڙي ۾ ٻارڻ جي ڪارڪردگي ٽن سالن اندر 25٪ وڌائڻ ۽ ڏهن سالن اندر ٻيڻي ڪرڻ؛ ستن سالن ۾ [[گرين هائوس گئسن جا اخراج]] 20٪ گهٽائڻ؛ اسٽورن ۾ توانائيءَ جو استعمال 30٪ گهٽائڻ؛ ۽ آمريڪي اسٽورن ۽ سيمز ڪلبن مان ٺوس فضلو ٽن سالن ۾ 25٪ گهٽائڻ شامل هو. سي اي او [[لي اسڪاٽ (ڪاروباري شخص)|لي اسڪاٽ]] چيو ته وال-مارٽ جو مقصد "ماحول جو سٺو سنڀاليندڙ" بڻجڻ ۽ آخرڪار صرف [[نئين سر پيدا ٿيندڙ توانائي]] جا ذريعا استعمال ڪرڻ ۽ [[صفر فضلو]] پيدا ڪرڻ هو.<ref name="going_green">{{cite news |url = https://www.nbcnews.com/id/wbna9815727 |title = Is Wal-Mart Going Green? |publisher = [[اين بي سي نيوز]] |date = October 25, 2005 |access-date = November 8, 2007 |archive-date = September 21, 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130921180227/http://www.nbcnews.com/id/9815727/ |url-status = live }}</ref> ڪمپني ٽي نوان تجرباتي اسٽور پڻ ڊزائن ڪيا، جن ۾ [[هوائي ٽربائن]]، [[فوٽو وولٽڪ]] شمسي پينل، [[حياتي ٻارڻ]] تي هلڻ جي قابل بوائلر، پاڻيءَ سان ٿڌا ٿيندڙ ريفريجريٽر ۽ [[سڪي باغباني|زيريسڪيپ]] باغ شامل هئا.<ref>{{cite news |author = Berner, Robert |url = http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/sep2005/nf20050922_6448_db016.htm |title = Can Wal-Mart Wear a White Hat? |work = Bloomberg BusinessWeek |date = September 22, 2005 |access-date = July 24, 2006 |url-status=dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20060503192520/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/sep2005/nf20050922_6448_db016.htm |archive-date = May 3, 2006 }}</ref> انهيءَ عرصي ۾، وال-مارٽ دنيا ۾ نامياتي کير جو سڀ کان وڏو وڪرو ڪندڙ ۽ نامياتي ڪپهه جو سڀ کان وڏو خريد ڪندڙ پڻ بڻجي ويو، جڏهن ته پيڪنگ ۽ توانائيءَ جا خرچ گهٽايا.<ref name="GuntherMark"/> 2007ع ۾، ڪمپني ٻاهرين صلاحڪارن سان گڏجي پنهنجي ڪُل ماحولياتي اثر کي معلوم ڪرڻ ۽ بهتريءَ جا شعبا ڳولڻ لاءِ ڪم ڪيو. وال-مارٽ ٽيڪساس ۾ پنهنجي [[برقي توانائي صنعت|بجلي ڪمپني]] ٺاهي، جنهن جو نالو ٽيڪساس ريٽيل انرجي رکيو ويو، جنهن جو منصوبو هو ته پنهنجي اسٽورن کي هول سيل قيمتن تي خريد ڪيل سستي بجلي فراهم ڪري. هن نئين منصوبي وسيلي، ڪمپني کي هر سال $15&nbsp;ملين بچائڻ جي اميد هئي ۽ مستقبل ۾ ٽيڪساس جي صارفين کي بجلي وڪڻڻ لاءِ بنياد ۽ ڍانچو پڻ ٺاهڻ جو ارادو هو.<ref name="redorbit_electricity">{{cite web|url=http://www.redorbit.com/news/science/817594/will_walmart_sell_electricity_one_day/index.html|title=Will Wal-Mart Sell Electricity One Day?|author=Souder, Elizabeth|date=January 28, 2007|publisher=RedOrbit|archive-url=https://web.archive.org/web/20080623203730/http://www.redorbit.com/news/science/817594/will_walmart_sell_electricity_one_day/index.html|archive-date=June 23, 2008|url-status=live|access-date=March 31, 2008}}</ref> ====برانڊنگ ۽ اسٽور ڊزائن ۾ تبديليون==== {{مک|هر روز گهٽ قيمت}} 2006ع ۾، وال-مارٽ اعلان ڪيو ته اها پنهنجن آمريڪي اسٽورن جي نئين سر جوڙجڪ ڪندي ته جيئن اها وڌيڪ قسم جي آبادي گروهن، جن ۾ وڌيڪ آسودا خريدار پڻ شامل آهن، کي پاڻ ڏانهن ڇڪي سگهي. انهيءَ قدم جي حصي طور، ڪمپني پلانو، ٽيڪساس ۾ نئون اسٽور کوليو، جنهن ۾ اعليٰ درجي جا برقي سامان، زيور، مهانگيون شرابون ۽ سوشي بار شامل هئا.<ref>{{Cite news|url=https://www.nbcnews.com/id/wbna14714027|title=Wal-Mart to drop one-size-fits-all approach|date=September 7, 2006|publisher=MSNBC|access-date=July 24, 2018|archive-date=August 5, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180805192017/http://www.nbcnews.com/id/14714027/ns/business-us_business/t/wal-mart-drop-one-size-fits-all-approach/|url-status=live}}</ref> 12 سيپٽمبر 2007ع تي، وال-مارٽ نئين اشتهار بازي سان [[نعرو]]، "''پئسا بچايو. بهتر جيو.''"، متعارف ڪرايو، جنهن اڳئين نعري "''هميشه گهٽ قيمتون، هميشه''" کي بدلائي ڇڏيو، جيڪو 1988ع کان استعمال هيٺ هو. [[گلوبل انسائيٽ]]، جنهن اشتهارن جي حمايت ڪندڙ تحقيق ڪئي، معلوم ڪيو ته وال-مارٽ جي [[قيمت سطح]] ۾ گهٽتائي 2006ع ۾ صارفين لاءِ $287&nbsp;ارب جي بچت جو سبب بڻي، جيڪا في ماڻهو $957 يا في گهر $2,500 جي برابر هئي (2004ع جي بچت اندازي $2,329 کان 7.3٪ وڌيڪ).<ref>{{cite news |url = https://www.reuters.com/article/us-walmart-advertising-idUSWEN091820070912 |title = Wal-Mart rolling out new company slogan |work = Reuters |date = September 12, 2007 |access-date = December 7, 2012 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130210111723/http://www.reuters.com/article/2007/09/12/us-walmart-advertising-idUSWEN091820070912 |url-status=live |archive-date = February 10, 2013 }}</ref> 30 جون 2008ع تي، وال-مارٽ پنهنجي لوگو مان هايفن هٽائي ڇڏيو ۽ تاري کي ''اسپارڪ'' نشان سان بدلائي ڇڏيو.<ref>{{Cite web |last=Gambrell |first=Jon |date=2008-06-30 |title=Hyphen out in Wal-Mart logo |url=https://www.seattletimes.com/business/hyphen-out-in-wal-mart-logo/ |access-date=2024-09-19 |website=The Seattle Times |language=en-US |archive-date=September 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240919202831/https://www.seattletimes.com/business/hyphen-out-in-wal-mart-logo/ |url-status=live }}</ref> اسٽور برانڊنگ "Walmart" ٿي وئي، جڏهن ته ڪارپوريٽ نالو هايفن سان "Wal-Mart" ئي رهيو. ڊزائن نقادن نئين لوگو تي مليل جليل راءِ ڏني، سوال اٿاريندي ته ڇا اهو [[ٽارگيٽ ڪارپوريشن|ٽارگيٽ]] جي بلز آئي جيترو دلير آهي يا اڳئين 18 سال پراڻي ڊزائن جيترو نمايان آهي.<ref>{{cite web |last = Armin |title = Less Hyphen, More Burst for Walmart |url = http://www.underconsideration.com/brandnew/archives/less_hyphen_more_burst_for_wal.php |work = Brand New |publisher = UnderConsideration LLC |access-date = August 9, 2010 |date = June 30, 2008 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20100211143200/http://www.underconsideration.com/brandnew/archives/less_hyphen_more_burst_for_wal.php |archive-date = February 11, 2010}}</ref> نئين لوگو<ref>{{Cite web|title=Wal-Mart – Logo in EPS, PNG & JPG Formats|url=https://logoose.com/logo/Wal-Mart/36|access-date=January 25, 2022|website=logoose.com|archive-date=January 25, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220125164246/https://logoose.com/logo/Wal-Mart/36|url-status=dead}}</ref> 1 جولاءِ 2008ع تي ڪمپني جي ويب سائيٽ تي ظاهر ٿيو، ۽ آمريڪي هنڌن 2008ع جي سرءُ ۾ اسٽورن جا لوگو تازه ڪيا.<ref name="new_logo">{{cite news |url = http://www.businessweek.com/innovate/content/jul2008/id2008072_324653.htm |title = Wal-Mart Gets a Facelift |last = Jana |first = Reena |date = July 2, 2008 |work = Bloomberg BusinessWeek |access-date = July 7, 2008 |url-status=dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20080706161254/http://www.businessweek.com/innovate/content/jul2008/id2008072_324653.htm |archive-date = July 6, 2008 }}</ref> [[والمارٽ ڪئناڊا]] 2009ع جي شروعات ۾ پنهنجي اسٽورن لاءِ لوگو اختيار ڪرڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite web |url = http://www.domain-b.com/industry/Retail/20090214_walmart.html |title = Walmart Canada changes logo, slashes prices |date = February 14, 2009 |access-date = December 7, 2012 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20121102005404/http://domain-b.com/industry/Retail/20090214_walmart.html |archive-date = November 2, 2012}}</ref> ====خريداريون ۽ ملازمن جا فائدا==== 20 مارچ 2009ع تي، والمارٽ اعلان ڪيو ته اها هر فل ٽائيم ۽ پارٽ ٽائيم ڪلاڪوار ڪم ڪندڙ کي گڏيل طور {{US$|933.6&nbsp;million}} بونس ادا ڪري رهي آهي.<ref>{{cite news|date=March 20, 2009|title=Wal-Mart gives $933 mn bonus to workers|newspaper=The Economic Times|publisher=Bennett, Coleman & Co.|location=New York City|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2009-03-20/news/28454766_1_wal-mart-chief-executive-mike-duke-wal-mart-stores|url-status=dead|access-date=August 14, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141218101427/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2009-03-20/news/28454766_1_wal-mart-chief-executive-mike-duke-wal-mart-stores|archive-date=December 18, 2014}}</ref> اهو $788.8&nbsp;ملين جي [[منافعي جي ورڇ]]، [[401(k)]] پينشن ادائيگين، سامان تي سوين ملين ڊالرن جي رعايتن، ۽ ملازمن جي شيئر خريداري منصوبي ۾ ادائيگين کان علاوه هو.<ref name="Maestri 09">{{cite news |title = Wal-Mart awards $2 billion to U.S. hourly employees |last1 = Maestri |first1 = Nicole |url = https://www.reuters.com/article/us-walmart-bonus-idUSTRE52I4PS20090319 |work = [[رائٽرز]] |date = March 19, 2009 |access-date = February 28, 2016 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304023532/http://www.reuters.com/article/us-walmart-bonus-idUSTRE52I4PS20090319 |archive-date = March 4, 2016}}</ref> جڏهن ته مجموعي معيشت هلندڙ [[مندي]] ۾ هئي، والمارٽ 31 جنوري 2009ع تي ختم ٿيندڙ مالي سال لاءِ مضبوط مالي انگ اکر رپورٽ ڪيا، جن ۾ خالص وڪرو $401.2&nbsp;ارب هو، جيڪو اڳئين سال کان 7.2٪ وڌيڪ هو. جاري عملن مان آمدني 3٪ وڌي $13.3&nbsp;ارب ٿي، ۽ في شيئر ڪمائي 6٪ وڌي $3.35 ٿي.<ref>{{cite web |title=Wal-Mart Reports Financial Results for Fiscal Year and Fourth Quarter |url=https://corporate.walmart.com/newsroom/2009/02/17/wal-mart-reports-financial-results-for-fiscal-year-and-fourth-quarter |website=Corporate - US |date=February 17, 2009 |access-date=October 12, 2022 |archive-date=October 12, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221012211931/https://corporate.walmart.com/newsroom/2009/02/17/wal-mart-reports-financial-results-for-fiscal-year-and-fourth-quarter |url-status=live }}</ref> 22 فيبروري 2010ع تي، ڪمپني تصديق ڪئي ته اها [[اسٽريمنگ ميڊيا|وڊيو اسٽريمنگ]] ڪمپني [[ووڊو، انڪارپوريٽيڊ]] لڳ ڀڳ $100&nbsp;ملين ۾ خريد ڪري رهي آهي.<ref>{{cite news |url = http://online.wsj.com/article/SB10001424052748704454304575082010734950440.html |title = Walmart Re-Enters Digital Downloading of Movies With Purchase of Vudu |newspaper = [[دي وال اسٽريٽ جرنل]] |date = February 22, 2010 |first = Miguel |last = Bustillo |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20130511065803/http://online.wsj.com/article/SB10001424052748704454304575082010734950440.html |archive-date = May 11, 2013}}</ref> ===2011–2019=== [[File:Walmart’s Grease Fuel Truck.jpg|thumb|upright=1.36|حياتي ٻارڻ تي هلڻ لاءِ تبديل ڪيل ٽرڪ|alt=]]والمارٽ جو ٽرڪ بيڙو هر سال لکين ميل طئي ڪري ٿو، ۽ ڪمپني 2005ع کان 2015ع جي وچ ۾ بيڙي جي ڪارڪردگي ٻيڻي ڪرڻ جو منصوبو رکيو هو.<ref>{{cite magazine |last = Nishimoto |first = Alex |title = Walmart Debuts Turbine-Powered WAVE Semi Truck Prototype |magazine = Motor Trend |date = March 10, 2014 |url = https://www.motortrend.com/news/walmart-debuts-turbine-powered-wave-semi-truck-prototype/ |access-date = October 8, 2021 |archive-date = October 8, 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20211008165017/https://www.motortrend.com/news/walmart-debuts-turbine-powered-wave-semi-truck-prototype/ |url-status = live }}</ref> والمارٽ جي [[بڪ آئي، ايريزونا]] ورڇ مرڪز ۾ موجود پندرهن ٽرڪن کي والمارٽ اسٽورن ۾ خوراڪ تيار ڪرڻ دوران استعمال ٿيل پچائڻ واري چڪنائي مان حاصل ڪيل [[حياتي ٻارڻ]] تي هلڻ لاءِ تبديل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title = Wal-Mart To Test Hybrid Trucks |publisher = Sustainable Business |date = February 3, 2009 |url = https://www.sustainablebusiness.com/index.cfm/go/news.display/id/17599 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20140508095041/https://www.sustainablebusiness.com/index.cfm/go/news.display/id/17599 |archive-date = May 8, 2014}}</ref> 14 نومبر 2012ع تي، والمارٽ پنهنجي پهرين ٽپال سبسڪرپشن خدمت شروع ڪئي، جنهن جو نالو گڊيز هو. گراهڪ هر مهيني پهچايا ويندڙ پنج کان اٺ خوراڪ نمونن لاءِ $7 ماهوار سبسڪرپشن ادا ڪندا هئا.<ref>{{cite news |url = https://www.usatoday.com/story/money/business/2012/11/14/wal-mart-food-subscription/1703481/ |title = Wal-Mart launches food subscription service |work = USA Today |access-date = November 14, 2012 |date = November 14, 2012 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20121114134458/http://www.usatoday.com/story/money/business/2012/11/14/wal-mart-food-subscription/1703481/ |archive-date = November 14, 2012}}</ref> اها خدمت 2013ع جي آخر ۾ بند ٿي وئي.<ref>{{Cite news|url=https://techcrunch.com/2013/10/19/goodies-co-shutdown/|title=Walmart Labs' Subscription Snack Service Goodies.co Will Shut Down|work=TechCrunch|access-date=September 25, 2018|archive-date=December 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201224200911/https://techcrunch.com/2013/10/19/goodies-co-shutdown/|url-status=live}}</ref> آگسٽ 2013ع ۾، ڪمپني اعلان ڪيو ته اها [[ڪينيا]] ۾ قائم سپر مارڪيٽ زنجير [[نائواس]] ۾ اڪثريتي حصو خريد ڪرڻ بابت ڳالهين ۾ آهي.<ref>{{Citation |url = https://www.reuters.com/article/us-kenya-naivas-idUSBRE97C0UA20130813 |title = Wal-Mart unit seeks stake in Kenyan supermarket Naivas |work = Reuters |location = International |date = August 13, 2013 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20150924183753/http://www.reuters.com/article/2013/08/13/us-kenya-naivas-idUSBRE97C0UA20130813 |archive-date = September 24, 2015}}</ref> 25 نومبر 2013ع تي، والمارٽ اعلان ڪيو ته والمارٽ انٽرنيشنل جو سي اي او [[ڊگ ميڪ ملن]]، 1 فيبروري 2014ع کان [[مائڪ ڊيوڪ]] جي جاءِ تي والمارٽ جو سي اي او ٿيندو، ۽ ڪمپني جو پنجون چيف ايگزيڪيوٽو بڻبو.<ref name=DudleyTownsend13>{{cite news|title=Wal-Mart names Doug McMillon CEO to succeed Mike Duke|last1=Dudley|first1=Renee|last2=Townsend|first2=Matt|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2013-11-25/wal-mart-names-doug-mcmillon-ceo-to-succeed-mike-duke|newspaper=[[فوربز]]|date=November 25, 2013|access-date=January 22, 2016|url-access=subscription|archive-date=October 1, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151001044618/http://www.bloomberg.com/news/articles/2013-11-25/wal-mart-names-doug-mcmillon-ceo-to-succeed-mike-duke|url-status=live}}</ref> جون 2014ع ۾، والمارٽ جي ڪجهه ملازمن وڌيڪ اجرتن جي گهر ڪندي آمريڪا جي وڏن شهرن ۾ هڙتال ڪئي.<ref name="CNNMoney Walmart 2014-06-04">{{cite news |url = https://money.cnn.com/2014/06/04/news/companies/walmart-strike-day/ |title = Wal-Mart workers strike in major cities |last = Sheridan |first = Patrick M. |work = CNN Money |publisher = CNN |date = June 4, 2014 |url-status=dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20141216053129/http://money.cnn.com/2014/06/04/news/companies/walmart-strike-day/ |archive-date = December 16, 2014 |access-date = January 26, 2015 |quote = How can you save money if you're not making enough money? }}</ref> جولاءِ 2014ع ۾، آمريڪي اداڪار ۽ مزاحيه فنڪار [[ٽريسي مورگن]] والمارٽ خلاف هڪ گهڻ-گاڏين واري حادثي بابت تاديبي هرجاڻي لاءِ دعويٰ داخل ڪئي، جنهن بابت دعويٰ ۾ چيو ويو ته ڪمپني جي هڪ ٽريڪٽر-ٽريلر جي ڊرائيور سبب ٿيو، جيڪو 24 ڪلاڪ نه ستو هو. مورگن جي ليموزين کي ظاهري طور ٽريلر ٽڪر هنيو، جنهن سان هو ۽ ٻه ساٿي مسافر زخمي ٿيا ۽ چوٿون، ساٿي مزاحيه فنڪار جيمز ميڪ نيئر، فوت ٿي ويو.<ref name="MorganWalmart">{{cite news |title = Tracy Morgan sues Walmart over New Jersey turnpike crash |url = http://www.newyorkstatesman.com/index.php/sid/223750105/scat/3a8a80d6f705f8cc/ht/Tracy-Morgan-sues-Walmart-over-New-Jersey-turnpike-crash |access-date = July 13, 2014 |work=New York Statesman |url-status=dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20140714234430/http://www.newyorkstatesman.com/index.php/sid/223750105/scat/3a8a80d6f705f8cc/ht/Tracy-Morgan-sues-Walmart-over-New-Jersey-turnpike-crash |archive-date = July 14, 2014}}</ref> والمارٽ ميڪ نيئر خاندان سان $10&nbsp;ملين ۾ ٺاهه ڪيو، پر ڪا ذميواري قبول نه ڪئي.<ref>{{cite news |last1 = McCarthy |first1 = Craig |title = Walmart paid out $10M to family of comedian killed in Tracy Morgan crash, reports say |url = http://www.nj.com/news/index.ssf/2015/03/walmart_paid_out_10m_to_family_of_comedian_killed_in_tracy_morgan_crash_reports_say.html |access-date = July 18, 2016 |work = The Star-Ledger |date = March 20, 2015 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20160916204553/http://www.nj.com/news/index.ssf/2015/03/walmart_paid_out_10m_to_family_of_comedian_killed_in_tracy_morgan_crash_reports_say.html |archive-date = September 16, 2016}}</ref> مورگن ۽ والمارٽ 2015ع ۾ اڻڄاتل رقم تي ٺاهه ڪيو،<ref>{{cite news |last1 = Griffith |first1 = Janelle |last2 = Zambito |first2 = Thomas |title = Tracy Morgan, Wal-Mart reach settlement in lawsuit regarding NJ Turnpike accident |url = http://www.nj.com/entertainment/index.ssf/2015/05/tracy_morgan_walmart_reach_settlement_of_lawsuit.html |access-date = July 18, 2016 |work = The Star-Ledger |date = August 7, 2015 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20160916204620/http://www.nj.com/entertainment/index.ssf/2015/05/tracy_morgan_walmart_reach_settlement_of_lawsuit.html |archive-date = September 16, 2016}}</ref> جيتوڻيڪ والمارٽ پوءِ پنهنجي بيمه ڪندڙن تي ٺاهه ادا ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ سبب "بدنيتي" جو الزام لڳايو.<ref>{{cite news |last1 = Sherman |first1 = Ted |title = Wal-Mart insurers accused of 'bad faith' in Tracy Morgan case |url = http://www.nj.com/news/index.ssf/2015/10/wal-mart_insurers_accused_of_bad_faith_in_tracy_mo.html |access-date = July 18, 2016 |work = The Star-Ledger |date = October 14, 2015 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20160917031209/http://www.nj.com/news/index.ssf/2015/10/wal-mart_insurers_accused_of_bad_faith_in_tracy_mo.html |archive-date = September 17, 2016}}</ref> 2015ع ۾، والمارٽ آمريڪا جو سڀ کان وڏو تجارتي [[شمسي توانائي]] پيدا ڪندڙ ادارو هو، جنهن وٽ 142 [[ميگاواٽ|ميگاواٽ]] [[نالي واري گنجائش|گنجائش]] هئي ۽ 17 [[توانائي ذخيرو ڪرڻ]] جا منصوبا هئا.<ref>{{cite web |url = https://www.greentechmedia.com/articles/read/walmart-corporate-solar-deployments-storage-batteries |title = Wal-Mart Leads the Nation in Corporate Solar Deployments. What Will It Do With Storage? |access-date = October 17, 2016 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20161016061103/http://www.greentechmedia.com/articles/read/walmart-corporate-solar-deployments-storage-batteries |archive-date = October 16, 2016}}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.seia.org/research-resources/solar-means-business-2015-top-us-corporate-solar-users |title = Solar Means Business 2015: Top U.S. Corporate Solar Users |work = SEIA |access-date = October 17, 2016 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20161018215019/http://www.seia.org/research-resources/solar-means-business-2015-top-us-corporate-solar-users |archive-date = October 18, 2016}}</ref> اها شمسي توانائي گهڻي ڀاڱي ڇتين تي لڳل هئي، جڏهن ته پارڪنگ لاٽن مٿان شمسي ڇتين لاءِ اضافي 20,000&nbsp;m² جڳهه موجود هئي.<ref>Krishnan, R., et al. [https://www.academia.edu/33535233/Technical_Solar_Photovoltaic_Potential_of_Scaled_Parking_Lot_Canopies_A_Case_Study_of_Walmart_U.S.A Technical Solar Photovoltaic Potential of Scaled Parking Lot Canopies- A Case Study of Walmart U.S.A.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030055646/http://www.academia.edu/33535233/Technical_Solar_Photovoltaic_Potential_of_Scaled_Parking_Lot_Canopies_A_Case_Study_of_Walmart_U.S.A |date=October 30, 2017 }} ''RISUS – Journal on Innovation and Sustainability'' '''8'''(2) – 2017.</ref> [[File:Grundy, Virginia Walmart Supercenter.jpg|thumb|[[گرنڊي، ورجينيا]] ۾ والمارٽ سپر سينٽر (اسٽور نمبر 3303). هي اسٽور $200&nbsp;ملين جي بحالي منصوبي جي حصي طور ٺاهيو ويو.<ref>{{Cite web|title=Unique new $200 Million Taxpayer Funded Wal-Mart Opens in Grundy, Va.|url=http://www.sullivan-county.com/identity/grundy2.htm|access-date=November 5, 2020|website=sullivan-county.com|archive-date=December 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201224203020/http://www.sullivan-county.com/identity/grundy2.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Telegraph|first=CHARLES BOOTHE Bluefield Daily|title=$200M relocation project that moved a mountain to save Grundy pays off|url=https://www.bdtonline.com/news/200m-relocation-project-that-moved-a-mountain-to-save-grundy-pays-off/article_8d92ed9c-ee48-11e5-9336-3769bae935de.html|access-date=November 5, 2020|website=Bluefield Daily Telegraph|date=March 20, 2016|archive-date=December 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201224203941/https://www.bdtonline.com/news/200m-relocation-project-that-moved-a-mountain-to-save-grundy-pays-off/article_8d92ed9c-ee48-11e5-9336-3769bae935de.html|url-status=live}}</ref> هي اسٽور ٻن ماڙ پارڪنگ گيراج مٿان ٺاهيو ويو، جيڪو آمريڪا ۾ پنهنجي نوعيت جو واحد آهي.<ref>{{Cite web|last=Mcintosh|first=Chris|title=Unique new Wal-Mart Supercenter opens in Grundy, Va.|url=https://heraldcourier.com/news/unique-new-wal-mart-supercenter-opens-in-grundy-va/article_151ce46f-f298-59d0-9d23-640d5b0ef9f9.html|access-date=November 5, 2020|website=HeraldCourier.com|date=September 14, 2011|archive-date=December 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201224203439/https://heraldcourier.com/news/unique-new-wal-mart-supercenter-opens-in-grundy-va/article_151ce46f-f298-59d0-9d23-640d5b0ef9f9.html|url-status=live}}</ref>]] 15 جنوري 2016ع تي، والمارٽ اعلان ڪيو ته اها 2016ع ۾ 269 اسٽور بند ڪندي، جنهن سان 16,000 مزدور متاثر ٿيندا.<ref>{{cite web |url = https://money.cnn.com/2016/01/15/news/companies/walmart-store-closings/index.html |title = Walmart will close 269 stores this year, affecting 16,000 workers |publisher = CNN |date = January 16, 2016 |url-status=dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20160118041646/http://money.cnn.com/2016/01/15/news/companies/walmart-store-closings/index.html |archive-date = January 18, 2016}}</ref> بندش لاءِ نشانبر ڪيل اسٽورن مان 154 آمريڪا ۾ هئا، جن مان 95٪ سراسري طور ٻئي والمارٽ اسٽور کان 10 ميلن جي فاصلي تي هئا. اهي 269 اسٽور ڪمپني جي عالمي چورس فوٽ ايراضي ۽ آمدنيءَ جو 1&nbsp;سيڪڙو کان گهٽ هئا. نيبرهوڊ مارڪيٽ جا 102 هنڌ، جيڪي اڳ يا اصل ۾ والمارٽ ايڪسپريس طور رٿيل هئا، جيڪو 2011ع کان آزمائشي پروگرام ۾ هو ۽ 2014ع ۾ نيبرهوڊ مارڪيٽن ۾ تبديل ڪيو ويو، پڻ بندشن ۾ شامل هئا. والمارٽ "سپر سينٽرن کي مضبوط ڪرڻ، نيبرهوڊ مارڪيٽن کي بهتر ڪرڻ، اي ڪامرس ڪاروبار وڌائڻ ۽ گراهڪن لاءِ پڪ اپ خدمتون وڌائڻ" تي ڌيان ڏيڻ جو منصوبو رکيو. مالي سال 2017ع ۾، ڪمپني 50 کان 60 سپر سينٽر، 85 کان 95 نيبرهوڊ مارڪيٽ، 7 کان 10 سيمز ڪلب، ۽ 200 کان 240 بين الاقوامي هنڌ کولڻ جو منصوبو رکيو.<ref name=":0">{{cite news |last1=Gustafson |first1=Krystina |last2=Reagan |first2=Courtney |date=January 15, 2016 |title=Wal-Mart to close 269 stores as it retools fleet |publisher=[[سي اين بي سي]] |url=https://www.cnbc.com/2016/01/15/wal-mart-to-close-269-stores-as-it-retools-fleet.html |access-date=February 3, 2019 |archive-date=December 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201224195211/https://www.cnbc.com/2016/01/15/wal-mart-to-close-269-stores-as-it-retools-fleet.html |url-status=live }}</ref> مالي سال 2017ع جي آخر ۾، والمارٽ 38 سپر سينٽر کوليا ۽ 21 ڊسڪائونٽ اسٽورن کي منتقل، وڌايو يا سپر سينٽرن ۾ تبديل ڪيو، جنهن سان ڪُل 59 سپر سينٽر ٿيا؛ ۽ 69 نيبرهوڊ مارڪيٽ، 8 سيمز ڪلب، ۽ 173 بين الاقوامي هنڌ کوليا، ۽ 4 هنڌ منتقل، وڌايا يا تبديل ڪيا، جنهن سان ڪُل 177 بين الاقوامي هنڌ ٿيا. 8 آگسٽ 2016ع تي، والمارٽ اي ڪامرس ويب سائيٽ Jet.com کي 3.3&nbsp;ارب آمريڪي ڊالرن ۾ خريد ڪرڻ جو معاهدو اعلان ڪيو.<ref>{{cite web |url = https://www.usatoday.com/story/money/2016/08/08/walmart-acquires-jetcom-for-3-billion/88386988/ |title = Why Walmart is spending $3B for online seller Jet.com |work = [[يو ايس اي ٽوڊي]] |first = Hadley |last = Malcolm |date = August 8, 2016 |access-date = October 6, 2016 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20161010053719/http://www.usatoday.com/story/money/2016/08/08/walmart-acquires-jetcom-for-3-billion/88386988/ |archive-date = October 10, 2016}}</ref><ref>{{Cite web |url = http://www.recode.net/2016/8/7/12395114/walmart-jet-acquisition-3-billion-price |title = Walmart is buying Jet.com for $3 billion |last = Rey |first = Jason Del |date = August 8, 2016 |website = Recode |access-date = August 8, 2016 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20160808221507/http://www.recode.net/2016/8/7/12395114/walmart-jet-acquisition-3-billion-price |archive-date = August 8, 2016}}</ref> Jet.com جو گڏيل باني ۽ [[چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر|سي اي او]] [[مارڪ لور]]، Jet.com سان گڏ والمارٽ جي موجوده آمريڪي اي ڪامرس عمل کي هلائڻ لاءِ برقرار رهيو. خريداري $3&nbsp;ارب نقد ادائيگي ۽ Jet.com جي عملدارن لاءِ ترغيبي بونس منصوبي جي حصي طور وقت سان ملندڙ اضافي $300&nbsp;ملين والمارٽ شيئرن جي صورت ۾ ترتيب ڏني وئي.<ref name="Walmart-Inc-Aug-2016-8-K">{{cite web |url=http://pdf.secdatabase.com/1267/0000104169-16-000113.pdf |title=Walmart Inc, Form 8-K, Current Report, Filing Date Aug 8, 2016 |publisher=secdatabase.com |access-date=April 23, 2018 |archive-date=September 25, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200925032710/http://pdf.secdatabase.com/1267/0000104169-16-000113.pdf |url-status=live }}</ref> 19 آڪٽوبر 2016ع تي، والمارٽ اعلان ڪيو ته اها آءِ بي ايم ۽ سنگهوا يونيورسٽي سان گڏجي چين ۾ سور جي گوشت جي رسد زنجير کي بلاڪ چين استعمال ڪندي ٽريڪ ڪندي.<ref>{{cite web |url = https://www.yahoo.com/tech/walmart-and-ibm-will-use-blockchain-to-track-pork-from-china-142530691.html |title = Walmart to team with IBM (IBM) and Tsinghua University to track the pork supply chain in China using blockchain |last = Roberts |first = Daniel |work = Yahoo Tech |date = October 19, 2016 |access-date = October 20, 2016 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20161021073245/https://www.yahoo.com/tech/walmart-and-ibm-will-use-blockchain-to-track-pork-from-china-142530691.html |archive-date = October 21, 2016}}</ref> رسد زنجير جي ٽريڪنگ کي پاڻمرادو ڪرڻ لاءِ بلاڪ چين جو استعمال والمارٽ لاءِ خرچ بچائڻ ۽ اهڙيءَ ريت منافعو وڌائڻ جي امڪان جو واعدو ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Hasan |first1=Mohammad Raihanul |last2=Shiming |first2=Deng |last3=Islam |first3=Mollah Aminul |last4=Hossain |first4=Muhammed Zakir |date=June 1, 2020 |title=Operational efficiency effects of blockchain technology implementation in firms: Evidence from China |url=https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/RIBS-05-2019-0069/full/html |journal=Review of International Business and Strategy |language=en |volume=30 |issue=2 |pages=163–181 |doi=10.1108/RIBS-05-2019-0069 |s2cid=216520739 |issn=2059-6014 |access-date=November 18, 2022 |archive-date=November 18, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221118234623/https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/RIBS-05-2019-0069/full/html |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> 15 فيبروري 2017ع تي، والمارٽ تقريباً $51&nbsp;ملين ۾ موسجا، هڪ اهم آن لائن فعال آئوٽ ڊور پرچون ڪندڙ، جي خريداري جو اعلان ڪيو. خريداري 13 فيبروري 2017ع تي مڪمل ٿي.<ref>{{Cite web|title=Walmart Announces the Acquisition of Moosejaw, a Leading Online Outdoor Retailer|url=http://news.walmart.com/_news_/2017/02/15/walmart-announces-the-acquisition-of-moosejaw-a-leading-online-outdoor-retailer|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170319022322/http://news.walmart.com/_news_/2017/02/15/walmart-announces-the-acquisition-of-moosejaw-a-leading-online-outdoor-retailer|archive-date=March 19, 2017|access-date=March 12, 2017}}</ref> 16 جون 2017ع تي، والمارٽ پنهنجي فيشن اثاثن کي وڌائڻ جي ڪوشش ۾ مردن جي ڪپڙن واري ڪمپني [[بونوبوس (لباس)|بونوبوس]] کي $310&nbsp;ملين ۾ خريد ڪرڻ تي اتفاق ڪيو.<ref>{{cite news |url = https://mobile.nytimes.com/2017/06/16/business/walmart-bonobos-merger.html |title = Walmart to Buy Bonobos, Men's Wear Company, for $310 Million |newspaper = The New York Times |date = June 16, 2017 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20170617084010/https://mobile.nytimes.com/2017/06/16/business/walmart-bonobos-merger.html |archive-date = June 17, 2017}}</ref> 29 سيپٽمبر 2017ع تي، والمارٽ [[بروڪلن]] ۾ ساڳئي ڏينهن ۽ آخري ميل پهچائڻ واري ڪمپني پارسل خريد ڪئي.<ref>{{Cite web |url = https://blog.walmart.com/business/20171003/who-is-parcel-what-this-delivery-company-means-to-walmart |title = Who is Parcel? What This Delivery Company Means to Walmart |website = blog.walmart.com |date = October 3, 2017 |access-date = November 6, 2017 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20171107055646/https://blog.walmart.com/business/20171003/who-is-parcel-what-this-delivery-company-means-to-walmart |archive-date = November 7, 2017}}</ref> 2018ع ۾، والمارٽ "اسپارڪ" برانڊ هيٺ، ڊرائيورن جي خانگي گاڏين کي استعمال ڪندي گراهڪن تائين پهچائڻ جون ڪرائوڊ سورسنگ خدمتون شروع ڪيون.<ref name="Spark delivery">{{cite news |title=Walmart to launch delivery service for other businesses |url=https://abcnews.go.com/Business/wireStory/walmart-launch-delivery-service-businesses-79612856 |date=August 24, 2021 |agency=[[ايسوسيئيٽڊ پريس]] |author=Anne D'Innocenzio |access-date=August 25, 2021 |archive-date=August 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210825002406/https://abcnews.go.com/Business/wireStory/walmart-launch-delivery-service-businesses-79612856 |url-status=live }}</ref> 6 ڊسمبر 2017ع تي، والمارٽ اعلان ڪيو ته اها 1 فيبروري 2018ع کان پنهنجي ڪارپوريٽ نالي کي وال-مارٽ اسٽورز, انڪارپوريشن. مان والمارٽ انڪارپوريشن ۾ تبديل ڪندي.<ref name="Walmart-Inc-Dec-2017-8-K">{{cite web |url=http://pdf.secdatabase.com/2571/0000104169-17-000084.pdf |title=Walmart Inc, Form 8-K, Current Report, Filing Date Dec 6, 2017 |publisher=secdatabase.com |access-date=April 23, 2018 |archive-date=December 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201224195655/http://pdf.secdatabase.com/2571/0000104169-17-000084.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="Walmart Inc">{{Cite web |url = https://www.msn.com/en-us/money/companies/wal-marts-new-name-its-not-just-a-store-anymore/ar-BBGjaxa?li=BBnb7Kz |title = Wal-Mart's New Name: It's Not Just a Store Anymore |publisher = MSN |access-date = December 6, 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20171207025508/https://www.msn.com/en-us/money/companies/wal-marts-new-name-its-not-just-a-store-anymore/ar-BBGjaxa?li=BBnb7Kz |archive-date = December 7, 2017 |url-status=dead}}</ref> 11 جنوري 2018ع تي، والمارٽ اعلان ڪيو ته سيمز ڪلب جا 63 هنڌ بند ڪيا ويندا. ڪجهه اسٽور ملازمن کي اطلاع ڏيڻ کانسواءِ ئي ختم ڪري چڪا هئا؛ ڪجهه ملازمن کي 11 جنوري تي ڪمپني سطح واري اي ميل وسيلي خبر پئي. والمارٽ چيو ته انهن مان ڏهه اسٽور اي ڪامرس ورڇ مرڪز بڻبا ۽ ملازم انهن هنڌن تي ڪم لاءِ ٻيهر درخواست ڏئي سگهن ٿا. ''[[بزنس انسائيڊر]]'' رسالي حساب لڳايو ته 11,000 کان وڌيڪ مزدور متاثر ٿيندا.<ref>{{cite news | url=http://www.cleveland19.com/story/37245316/sams-club-stores-close-around-the-country | title=Sam's Club stores close around the country | work=Cleveland 19 News | date=January 11, 2018 | access-date=May 17, 2019 | archive-date=January 12, 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180112042811/http://www.cleveland19.com/story/37245316/sams-club-stores-close-around-the-country | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|title=Walmart is abruptly closing 63 Sam's Club stores and laying off thousands of workers|url=http://www.businessinsider.com/walmart-suddenly-closes-sams-club-stores-2018-1/|author=Peterson, Hayley|date=January 11, 2018|website=[[بزنس انسائيڊر]]|access-date=May 17, 2019|archive-date=April 3, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403012624/https://www.businessinsider.com/walmart-suddenly-closes-sams-club-stores-2018-1|url-status=live}}</ref> ساڳئي ڏينهن، والمارٽ اعلان ڪيو ته [[ٽيڪس ڪٽس اينڊ جابز ايڪٽ 2017ع|نئين ٽيڪس قانون]] جي نتيجي ۾، اها والمارٽ جي شروعاتي اجرتون وڌائيندي، بونس ورهائيندي، پنهنجي موڪل پاليسين کي وسيع ڪندي ۽ ملازمن جي گود وٺڻ جي خرچ ۾ حصو ڏيندي. والمارٽ جي سي اي او [[ڊگ ميڪ ملن]] چيو، "اسان اڃا انهن موقعن جو جائزو وٺڻ جي شروعاتي مرحلن ۾ آهيون، جيڪي ٽيڪس سڌارو اسان لاءِ پيدا ڪري ٿو ته جيئن اسان پنهنجي گراهڪن ۽ ساٿين ۾ سيڙپ ڪريون ۽ پنهنجي ڪاروبار کي وڌيڪ مضبوط ڪريون، جن سڀني مان اسان جي شيئر هولڊرن کي فائدو ٿيڻ گهرجي."<ref>{{cite web|title=Walmart is giving its workers a pay raise and a cash bonus of up to $1,000|url=http://www.businessinsider.com/walmart-raises-employee-wages-11-2018-1|author=Peterson, Hayley|date=January 11, 2018|website=[[بزنس انسائيڊر]]|access-date=May 17, 2019|archive-date=May 17, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190517234906/https://www.businessinsider.com/walmart-raises-employee-wages-11-2018-1|url-status=live}}</ref> رپورٽ ٿيو ته والمارٽ هاڻي سبسڪرپشن وڊيو شعبي ۾ داخل ٿيڻ تي غور ڪري رهي آهي، ۽ نيٽ فليڪس ۽ ايمازون سان مقابلي جي اميد رکي ٿي. هنن گهٽ خرچ واري سبسڪرپشن وڊيو اسٽريمنگ خدمت تيار ڪرڻ لاءِ اڳوڻي [[ايپڪس]] سي اي او مارڪ گرينبرگ جي مدد ورتي.<ref>{{cite magazine|url=https://variety.com/2018/digital/news/walmart-mark-greenberg-streaming-video-subscription-netflix-amazon-1202881274/|title=Walmart Enlists Mark Greenberg, Former Epix CEO, to Develop Netflix Competitor|magazine=Variety|last=Spangler|first=Todd|date=July 28, 2018|access-date=January 18, 2019|archive-date=December 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201224201443/https://variety.com/2018/digital/news/walmart-mark-greenberg-streaming-video-subscription-netflix-amazon-1202881274/|url-status=live}}</ref> 26 فيبروري 2019ع تي، والمارٽ اعلان ڪيو ته هن تل ابيب ۾ قائم پيداوار جائزي واري شروعاتي ڪمپني اسپيڪٽيوا اڻڄاتل رقم ۾ خريد ڪئي آهي.<ref>{{Cite news|url=https://www.jpost.com/Jpost-Tech/In-first-Israeli-acquisition-Walmart-purchases-start-up-Aspectiva-581803|title=In first Israeli acquisition, Walmart purchases start-up Aspectiva – Hi-tech news – Jerusalem Post|newspaper=The Jerusalem Post &#124; Jpost.com|access-date=February 26, 2019|archive-date=August 4, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200804171217/https://www.jpost.com/jpost-tech/in-first-israeli-acquisition-walmart-purchases-start-up-aspectiva-581803|url-status=live}}</ref> مئي 2019ع ۾، والمارٽ اعلان ڪيو ته اها $35 جي گهٽ ۾ گهٽ خريداري تي 220,000 کان وڌيڪ شين لاءِ مفت هڪ-ڏينهن پهچائڻ شروع ڪري رهي آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2019/05/14/business/walmart-one-day-shipping-amazon-prime/index.html|title=Walmart is rolling out next-day delivery. Look out, Amazon.com|first=Nathaniel|last=Meyersohn|work=CNN|date=May 14, 2019|access-date=June 6, 2019|archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022123754/https://www.cnn.com/2019/05/14/business/walmart-one-day-shipping-amazon-prime/index.html|url-status=live}}</ref> سيپٽمبر 2019ع ۾، والمارٽ اعلان ڪيو ته اها مصنوعات بابت "ضابطن جي پيچيدگي ۽ غير يقيني" سبب سڀني اي-سگريٽن جي وڪري کي بند ڪندي. 2019ع جي شروعات ۾، والمارٽ ميوي جي ذائقي وارا اي-سگريٽ وڪڻڻ بند ڪيا هئا ۽ تمباڪو تي مشتمل شين جي خريداري لاءِ گهٽ ۾ گهٽ عمر 21 سال ڪئي هئي.<ref>{{cite web |last1=Robertson |first1=Adi |title=Walmart says it will stop selling e-cigarettes |url=https://www.theverge.com/2019/9/20/20876076/walmart-sams-club-e-cigarette-sales-stop-regulation-uncertainty-lung-illness |website=The Verge |date=September 20, 2019 |access-date=September 26, 2019 |archive-date=June 17, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200617184155/https://www.theverge.com/2019/9/20/20876076/walmart-sams-club-e-cigarette-sales-stop-regulation-uncertainty-lung-illness |url-status=live }}</ref> ساڳئي مهيني، والمارٽ پنهنجو پهريون هيلٿ سينٽر کوليو، هڪ "طبي مال"، جتي گراهڪ بنيادي علاج جون خدمتون خريد ڪري سگهن ٿا. بيمي کانسواءِ قيمتون، مثال طور، سالياني جسماني معائني لاءِ $30 ۽ صلاح مشوري جي سيشن لاءِ $45 درج ٿيل هيون.<ref>{{cite magazine |last1=Times Staff |title=12 Innovations That Will Change Health Care and Medicine in the 2020s |url=https://time.com/5710295/top-health-innovations/ |magazine=Time |access-date=October 29, 2019 |archive-date=December 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201224203833/https://time.com/5710295/top-health-innovations/ |url-status=live }}</ref> پنهنجي صحت سنڀال واري قدم کي جاري رکندي، خدمتون وڌائڻ لاءِ اسپرنگڊيل، آرڪنساس ۾ 6,200 چورس فوٽ جو صحت ۽ ڀلائي ڪلينڪ نمونو کوليو ويو.<ref>{{cite web|last=Petro|first=Greg|title=Walmart And Amazon Lead The Retail Pack By Leveraging Healthcare|url=https://www.forbes.com/sites/gregpetro/2020/06/25/walmart-and-amazon-lead-the-retail-pack-by-leveraging-healthcare/|date=June 25, 2020|access-date=June 27, 2020|work=Forbes|archive-date=November 16, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201116071755/https://www.forbes.com/sites/gregpetro/2020/06/25/walmart-and-amazon-lead-the-retail-pack-by-leveraging-healthcare/|url-status=live}}</ref> آڪٽوبر 2019ع تائين، والمارٽ سڀني جيئرن مڇين ۽ آبي ٻوٽن جي وڪري کي بند ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite web |title=Walmart Discontinuing Sale of Pet Fish |url=http://www.petbusiness.com/Walmart-Discontinuing-Sale-of-Pet-Fish/ |website=Pet Business Magazine |date=July 2, 2019 |access-date=July 2, 2019 |archive-date=July 5, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190705062611/http://www.petbusiness.com/Walmart-Discontinuing-Sale-of-Pet-Fish/ |url-status=live }}</ref> ===2020ع وارو ڏهاڪو: ترقي=== {{multiple image | total_width = 400 | image1 = P050914PS-0163 (14358530198).jpg | alt1 = President Barack Obama walks through the aisles at Walmart | image2 = Vice President Pence Visits a Walmart Distribution Center (49741912523).jpg | alt2 = Vice President Mike Pence at a Walmart Distribution Center in Gordonsville, Va. | footer = صدر [[بارڪ اوباما]] والمارٽ جي رستن مان گذرندي ۽ نائب صدر [[مائڪ پينس]] والمارٽ ورڇ مرڪز ۾. }} 2020ع ۾، [[ڪووڊ-19 وبا|ڪورونا وائرس (ڪووڊ-19) وبا]] عارضي قدمن کي لاڳو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جهڙوڪ اسٽورن جي بندش، اسٽورن ۾ محدود داخلا، وڏي پيماني تي ملازمن جي برطرفي، ۽ [[سماجي فاصلو|سماجي فاصلي]] جي اصولن جو نفاذ. صفائي ۽ سامان رکڻ لاءِ اسٽورن جا وقت تبديل ڪيا ويا. [[گهٻراهٽ ۾ خريداري]] وڌڻ سبب شين تي حدون لاڳو ڪيون ويون. وبا دوران، والمارٽ ملازمن جي ڪجهه فائدن ۾ تبديليون ڪيون. ملازم جيڪڏهن ڪم ڪرڻ جي قابل محسوس نه ڪن يا ڪم تي اچڻ ۾ بي آرامي محسوس ڪن ته گهر رهي بغير پگهار موڪل وٺي سگهندا هئا. جيڪي ملازم وائرس ۾ مبتلا ٿيا، تن کي "ٻن هفتن تائين پگهار" ملي. ٻن هفتن کان پوءِ، جيڪي ڪلاڪوار ساٿي ڪم تي واپس نه اچي سگهيا، اهي 26 هفتن تائين پگهار جا اهل هئا.<ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/coronavirus-changes-walmart-starbucks-employee-benefits-2020-3|title=From Walmart to Burger King's parent company, these 14 retail companies are changing their benefits policies amid the coronavirus pandemic|last=Jiang|first=Irene|website=Business Insider|access-date=March 20, 2020|archive-date=November 14, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201114074301/https://www.businessinsider.com/coronavirus-changes-walmart-starbucks-employee-benefits-2020-3|url-status=live}}</ref> والمارٽ $428&nbsp;ملين جا وبائي بونس ادا ڪيا. پارٽ ٽائيم ۽ عارضي مزدورن کي $150 بونس مليو، جڏهن ته فل ٽائيم مزدورن کي $300 بونس مليو.<ref>{{cite news |title=Walmart to spend another $428 million on employee bonuses |url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-walmart-idCAKCN24M25C |access-date=October 12, 2022 |work=Reuters |date=July 21, 2020 |language=en |archive-date=October 12, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221012193409/https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-walmart-idCAKCN24M25C |url-status=live }}</ref> جولاءِ 2020ع کان، سڀني اسٽورن ۾ گراهڪن لاءِ ماسڪ پائڻ لازمي ڪيو ويو.<ref>{{Cite web|last=Tyko|first=Kelly|date=July 15, 2020|title=Walmart and Sam's Club to require masks nationwide starting July 20 as COVID-19 cases rise|url=https://www.usatoday.com/story/money/2020/07/15/walmart-masks-required-shoppers-sams-club-covid-19/5442415002/|access-date=July 15, 2020|website=USA Today|archive-date=December 4, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201204083053/https://www.usatoday.com/story/money/2020/07/15/walmart-masks-required-shoppers-sams-club-covid-19/5442415002/|url-status=live}}</ref> فيبروري 2022ع تائين، اهي ڪووڊ پابنديون ختم ڪيون ويون.<ref>{{Cite web |date=2022-02-13 |title=Walmart lifts mask mandate and COVID sick leave policy for vaccinated employees |url=https://abc7.com/walmart-mask-mandate-drops-vaccinated-employee/11561568/ |access-date=2024-05-19 |website=ABC7 Los Angeles |language=en |archive-date=May 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240519022748/https://abc7.com/walmart-mask-mandate-drops-vaccinated-employee/11561568/ |url-status=live }}</ref> [[File:Walmart Coronavirus notices.jpg|thumb|upright|والمارٽ تي لڳل نشان، جيڪي ڪووڊ-19 وبا سبب آيل تبديليون ظاهر ڪن ٿا]] 2020ع جي پهرئين ٽه ماهي ۾، صارفين ڪووڊ جي جواب ۾ گهٽ ڀيرا خريداري ڪئي (5.6٪ گهٽ ڏيتيون ليتيون)، ۽ جڏهن خريداري ڪئي ته وڌيڪ خريد ڪيو (16.5٪).<ref name="Kohan"/> جيئن ماڻهو ٻاهر کائڻ کان گهر ۾ کائڻ ڏانهن منتقل ٿيا،<ref name="Volpe">{{cite journal |last1=Volpe |first1=Richard |last2=Boland |first2=Michael A. |title=The Economic Impacts of Walmart Supercenters |journal=Annual Review of Resource Economics |date=October 5, 2022 |volume=14 |issue=1 |pages=43–62 |doi=10.1146/annurev-resource-111820-032827 |s2cid=250158765 |language=en |issn=1941-1340|doi-access=free }}</ref> خالص وڪرو 11٪ وڌيو، جڏهن ته آن لائن وڪرو 74٪ وڌيو. جيتوڻيڪ والمارٽ جا هلندڙ خرچ 5.5٪ وڌيا، ان جي خالص آمدني 4٪ وڌي.<ref name="Kohan">{{cite news |last1=Kohan |first1=Shelley E. |title=Walmart's Online Sales Have Surged 74% During The Pandemic |url=https://www.forbes.com/sites/shelleykohan/2020/05/19/walmart-revenue-up-86-e-commerce-up-74/?sh=5f27f0d366cc |access-date=October 12, 2022 |work=Forbes |date=May 19, 2020 |language=en |archive-date=October 12, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221012194851/https://www.forbes.com/sites/shelleykohan/2020/05/19/walmart-revenue-up-86-e-commerce-up-74/?sh=5f27f0d366cc |url-status=live }}</ref> 2020ع جي ٽئين ٽه ماهي ۾، والمارٽ $135&nbsp;ارب آمدني رپورٽ ڪئي، جيڪا سال بہ سال 5٪ واڌ ڏيکاريندي هئي.<ref>{{cite news|url=https://www.ft.com/content/ed02767c-48cd-418f-baa9-49cd44ed5310 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/ed02767c-48cd-418f-baa9-49cd44ed5310 |archive-date=December 10, 2022 |url-access=subscription|title= Walmart and Home Depot extend pandemic winning streaks |work=[[فنانشل ٽائمز]]|first=Alistair|last=Gray|date=November 17, 2020|access-date=November 17, 2020}}</ref> ڊسمبر 2020ع ۾، والمارٽ ڪيريئر پڪ اپ نالي نئين خدمت شروع ڪئي، جيڪا گراهڪن کي واپسيون شيڊول ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿي.<ref>{{Cite news|date=December 21, 2020|title=Walmart unveils new product return service|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/walmart-return-idUSKBN28V19O|access-date=December 21, 2020|archive-date=December 25, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201225204042/https://www.reuters.com/article/walmart-return-idUSKBN28V19O|url-status=live}}</ref> جنوري 2021ع ۾، ڪمپني صارفين ۽ ملازمن لاءِ مالي شين فراهم ڪرڻ لاءِ وينچر ڀائيوار [[ربٽ ڪيپيٽل]] سان گڏ هڪ [[فِن ٽيڪ]] شروعاتي ڪمپني شروع ڪئي.<ref>{{cite news |last=Townsend |first=Matthew |url=https://www.bloombergquint.com/onweb/walmart-announces-fintech-startup-with-ribbit-capital |title=Walmart Creates Fintech Startup, Speeding Push Beyond Retail |work=[[بلومبرگ ڪوئنٽ]] |date=January 12, 2021 |access-date=January 12, 2021 |archive-date=January 23, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123151439/https://www.bloombergquint.com/onweb/walmart-announces-fintech-startup-with-ribbit-capital |url-status=live }}</ref> فيبروري ۾، والمارٽ پنهنجي آن لائن مارڪيٽنگ صلاحيت وڌائڻ لاءِ ٿنڊر انڊسٽريز کان ٽيڪنالاجي خريد ڪئي، جيڪا ڊجيٽل اشتهار ٺاهڻ لاءِ خودڪاري استعمال ڪري ٿي.<ref>{{Cite news|last=Bruell|first=Sahil Patel and Alexandra|date=February 4, 2021|title=Walmart Buys Ad Tech to Chase Small-Business Advertisers|work=The Wall Street Journal|url=https://www.wsj.com/articles/walmart-buys-ad-tech-to-chase-small-business-advertisers-11612438200|access-date=February 8, 2021|issn=0099-9660|archive-date=February 7, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210207220700/https://www.wsj.com/articles/walmart-buys-ad-tech-to-chase-small-business-advertisers-11612438200|url-status=live}}</ref> مئي ۾، والمارٽ اسرائيلي شروعاتي ڪمپني زيڪٽ $200&nbsp;ملين ۾ خريد ڪئي. زيڪٽ [[مصنوعي ذهانت]] استعمال ڪري گراهڪن کي مجازي پليٽ فارم وسيلي ڪپڙا آزمائڻ جي اجازت ڏئي ٿي.<ref>[https://www.haaretz.com/israel-news/MAGAZINE-the-walmart-deal-meet-one-of-the-only-israeli-women-to-seal-a-nine-figure-exit-1.10112985 Meet one of the only Israeli women to seal a nine-figure exit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210914154004/https://www.haaretz.com/israel-news/MAGAZINE-the-walmart-deal-meet-one-of-the-only-israeli-women-to-seal-a-nine-figure-exit-1.10112985 |date=September 14, 2021 }}, [[هارٽز]]</ref> آگسٽ ۾، والمارٽ اعلان ڪيو ته اها پنهنجي اسپارڪ ڪرائوڊ سورس پهچائڻ خدمت کي ٻين ڪاروبارن لاءِ وائيٽ-ليبل خدمت طور کوليندي، جيڪا [[پوسٽ ميٽس]] ۽ [[آن لائن خوراڪ آرڊرنگ]] پهچائڻ وارين ڪمپنين سان مقابلو ڪندي.<ref name="Spark delivery" /> 2021ع ۾، والمارٽ فورڊ ۽ آرگو اي آءِ سان ڀائيواري ڪئي ته جيئن آن لائن آرڊر ڏيندڙ گراهڪن لاءِ خودمختيار پهچائڻ نظام متعارف ڪرايو وڃي.<ref>{{Cite web |date=16 September 2021 |title=Ford, Walmart and Argo AI team up to launch autonomous vehicle delivery service |url=https://www.reuters.com/business/autos-transportation/ford-walmart-argo-ai-team-up-launch-autonomous-vehicle-delivery-service-2021-09-15/ |website=Reuters |access-date=December 9, 2025 |archive-date=December 6, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221206134306/https://www.reuters.com/business/autos-transportation/ford-walmart-argo-ai-team-up-launch-autonomous-vehicle-delivery-service-2021-09-15/ |url-status=live }}</ref> جون 2022ع ۾، والمارٽ اعلان ڪيو ته اها ميمومي، هڪ وڌايل حقيقت واري نظرياتي ٽيڪنالاجي ڪمپني، خريد ڪندي.<ref>{{Cite web |title=Walmart is acquiring Memomi, an AR startup powering virtual try-on for eyewear |url=https://techcrunch.com/2022/06/29/walmart-is-acquiring-memomi-an-ar-startup-powering-virtual-try-on-for-eyewear/ |access-date=December 12, 2023 |website=TechCrunch |date=June 29, 2022 |language=en-US |last=Perez |first=Sarah |archive-date=December 12, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231212225333/https://techcrunch.com/2022/06/29/walmart-is-acquiring-memomi-an-ar-startup-powering-virtual-try-on-for-eyewear/ |url-status=live }}</ref> آگسٽ ۾، والمارٽ اعلان ڪيو ته اها وولٽ سسٽمز، وينڊر مينيجمينٽ ۽ پيداوار ٽريڪنگ سافٽ ويئر ڪمپني، خريد ڪندي.<ref>{{Cite web |title=Walmart acquires omnichannel tech specialist Volt Systems |url=https://www.retaildive.com/news/walmart-acquires-volt-systems/629083/ |access-date=August 9, 2022 |website=Retail Dive |language=en-US |archive-date=August 9, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220809145743/https://www.retaildive.com/news/walmart-acquires-volt-systems/629083/ |url-status=live }}</ref> والمارٽ اعلان ڪيو ته اها ايمازون سان بهتر مقابلي لاءِ پنهنجي Walmart+ سبسڪرائبرن کي [[پيرامائونٽ گلوبل|پيرامائونٽ]] سان ڀائيواري ڪري [[پيرامائونٽ+]] مواد پيش ڪندي.<ref>{{Cite news |title=Walmart Reaches Streaming Deal With Paramount+ |url=https://www.wsj.com/articles/walmart-reaches-streaming-deal-with-paramount-11660589853?mod=djemalertNEWS |access-date=August 15, 2022 |website=The Wall Street Journal |date=August 15, 2022 |language=en-US |archive-date=August 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220815200353/https://www.wsj.com/articles/walmart-reaches-streaming-deal-with-paramount-11660589853?mod=djemalertNEWS |url-status=live }}</ref> آگسٽ 2022ع ۾، والمارٽ اعلان ڪيو ته هنڌ ٻيهر 24 ڪلاڪ نه ٿيندا، ۽ هاڻي گهڻا اسٽور صبح 6 وڳي کان رات 11 وڳي تائين کليل آهن.<ref>{{Cite web |title=Walmart: No plans to make stores 24/7 again |url=https://www.wtvy.com/2022/08/12/walmart-no-plans-make-stores-247-again/ |access-date=September 5, 2022 |website=WSFA 12 News |date=August 12, 2022 |language=en |archive-date=September 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220905175620/https://www.wtvy.com/2022/08/12/walmart-no-plans-make-stores-247-again/ |url-status=live }}</ref> جنوري 2023ع ۾، والمارٽ اعلان ڪيو ته اها ڪلاڪوار مزدورن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ اجرت $12 کان $14 في ڪلاڪ ڪندي. لڳ ڀڳ 340,000 ملازمن کي مارچ کان وڌايل اجرت ملڻ جي اميد هئي، ۽ والمارٽ جي آمريڪي سراسري اجرت $17.50 کان مٿي ٿيڻ جي اميد هئي. ڪمپني اعلان ڪيو ته اها پنهنجي Live Better U پروگرام ۾ ڪاليجي ڊگريون ۽ سرٽيفڪيٽ شامل ڪندي.<ref>{{Cite web |last=Repko |first=Melissa |title=Walmart raises minimum wage as retail labor market remains tight |url=https://www.cnbc.com/2023/01/24/walmart-raises-minimum-wage-as-retail-labor-market-remains-tight.html |access-date=January 24, 2023 |website=CNBC |date=January 24, 2023 |language=en |archive-date=January 24, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230124164008/https://www.cnbc.com/2023/01/24/walmart-raises-minimum-wage-as-retail-labor-market-remains-tight.html |url-status=live }}</ref> [[File:Walmart EV Charger.jpg|thumb|upright|والمارٽ جي برقي گاڏي چارجنگ اسٽيشن. ان وٽ وسيع اندروني ڊي سي تيز-چارجنگ نيٽ ورڪ آهي.]] فيبروري 2023ع ۾، والمارٽ اعلان ڪيو ته گذريل مالي سال ۾ ان جو وڪرو $611&nbsp;ارب رهيو، جيڪو 7٪ وڌيڪ هو.<ref>{{Cite web |date=February 21, 2023 |title=Walmart beats Q4 expectations during holiday shopping period |url=https://apnews.com/article/business-f130b49a4e23b17697179b13664abbaf |access-date=February 21, 2023 |website=AP NEWS |language=en |archive-date=February 21, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230221140956/https://apnews.com/article/business-f130b49a4e23b17697179b13664abbaf |url-status=live }}</ref> اپريل ۾، ڪمپني اعلان ڪيو ته 2030ع تائين هزارين اسٽورن تي برقي گاڏي چارجنگ اسٽيشنون شامل ڪندِي، جيڪي اڳ ۾ هلندڙ 1,300 اسٽيشنن کان علاوه هونديون.<ref>{{Cite web |last=Sheidlower |first=Noah |title=Walmart will add thousands of EV charging stations to stores by 2030 |url=https://www.cnbc.com/2023/04/06/walmart-ev-charging-network-plans.html |access-date=April 6, 2023 |website=CNBC |date=April 6, 2023 |language=en |archive-date=April 6, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406202639/https://www.cnbc.com/2023/04/06/walmart-ev-charging-network-plans.html |url-status=live }}</ref> جنوري 2024ع ۾، والمارٽ اعلان ڪيو ته اها ايندڙ پنجن سالن ۾ آمريڪا ۾ 150 کان وڌيڪ اسٽور کوليندي ۽ 650 اسٽورن جي نئين سر جوڙجڪ ڪندي. اهو ڪمپني لاءِ رخ موڙ هو، جيڪا آن لائن مقابلي، خاص طور ايمازون سان مقابلي، تي ڌيان ڏيندي نوان اسٽور کولڻ کي گهٽ اهميت ڏيڻ واري دور ۾ هئي، ۽ اهو وبا کان پوءِ واري دور ۾ روايتي پرچون تي صنعت جي مجموعي وڌيڪ ڌيان جي وچ ۾ ٿيو.<ref>{{Cite web |date=January 31, 2024 |title=Walmart to open or expand more than 150 stores |url=https://www.nbcnews.com/business/corporations/walmart-open-expand-150-stores-rcna136652 |access-date=February 1, 2024 |website=NBC News |language=en |archive-date=January 31, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131225243/https://www.nbcnews.com/business/corporations/walmart-open-expand-150-stores-rcna136652 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Nassauer |first=Sarah |date=January 31, 2024 |title=Walmart, in a Reversal, to Open New Stores in the U.S. |url=https://www.wsj.com/business/retail/walmart-in-a-reversal-to-open-new-stores-in-the-u-s-ffb78d80 |access-date=February 1, 2024 |website=[[The Wall Street Journal]] |language=en |archive-date=January 31, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131232824/https://www.wsj.com/business/retail/walmart-in-a-reversal-to-open-new-stores-in-the-u-s-ffb78d80 |url-status=live }}</ref> فيبروري ۾، ڪمپني اعلان ڪيو ته 2017ع ۾ شروع ڪيل سندس "پروجيڪٽ گيگاٽن" قدم، جنهن جو مقصد 2030ع تائين سپلائرن مان پنهنجي [[ڪاربن حسابداري|اسڪوپ 3 اخراج]] کي 1 ارب [[ٽن|ميٽرڪ ٽن]] گهٽائڻ هو، پنهنجو هدف حاصل ڪري چڪو آهي، ۽ مالي سال 2023ع ۾ خالص وڪرو جو 75٪ انهن سپلائرن مان هو، جيڪي انهيءَ قدم ۾ شريڪ هئا.<ref>{{cite news|last=Richters|first=Kim|date=February 23, 2024|title=Walmart Hits Supply-Chain Emissions Goal—Six Years Early|work=The Wall Street Journal|publisher=News Corp|url=https://www.wsj.com/articles/walmart-hits-supply-chain-emissions-goalsix-years-early-8988d78f|access-date=February 23, 2024|archive-date=February 23, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240223115442/https://www.wsj.com/articles/walmart-hits-supply-chain-emissions-goalsix-years-early-8988d78f|url-status=live}}</ref> والمارٽ رپورٽ ڪيو ته اها راءِ ملڻ سبب ڪجهه اسٽورن مان سيلف چيڪ آئوٽ هٽائڻ جو منصوبو رکي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Walmart removes self-checkout from select stores |url=https://www.retaildive.com/news/walmart-removes-self-checkout-stores-experience/714306/ |access-date=2024-05-18 |website=Retail Dive |language=en-US |archive-date=May 17, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240517103507/https://www.retaildive.com/news/walmart-removes-self-checkout-stores-experience/714306/ |url-status=live }}</ref> آگسٽ 2024ع ۾، والمارٽ ايشيا کان آمريڪا تائين سامان کڻڻ ۽ ايمازون سان وڌيڪ اثرائتي نموني مقابلو ڪرڻ لاءِ نئين خدمت جو اعلان ڪيو.<ref>{{Cite web |date=August 28, 2024 |title=Walmart unveils new marketplace seller services for holiday boost |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/business/retail-consumer/walmart-unveils-new-marketplace-seller-services-holiday-boost-2024-08-27/}}</ref> نومبر ۾، والمارٽ اعلان ڪيو ته اها پنهنجي [[تنوع، برابري ۽ شموليت]] (DEI) پروگرامن کي ختم ڪري رهي آهي، ان سان گڏ [[ٽرانس جينڊر]] نابالغن لاءِ ٺهيل شين، جهڙوڪ [[ڇاتي ٻڌڻ|ڇاتي ٻڌڻ وارا پٽا]]، کي فهرست مان هٽائي رهي آهي.<ref>{{multiref2 | 1 = {{Cite web |last=Reynolds |first=Darren |title=Walmart to roll back its diversity, equity and inclusion policies |url=https://abcnews.go.com/US/walmart-roll-back-diversity-equity-inclusion-policies/story?id=116221884 |access-date=2024-11-26 |website=ABC News |archive-date=November 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126143812/https://abcnews.go.com/US/walmart-roll-back-diversity-equity-inclusion-policies/story?id=116221884 |url-status=live }} | 2 = {{Cite web |date=2024-11-26 |title=Walmart becomes latest - and biggest - company to roll back its DEI policies |url=https://apnews.com/article/walmart-dei-inclusion-diversity-34b06922e60e5116fe198696201ce4d9 |access-date=2024-11-26 |website=AP News |archive-date=November 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126174912/https://apnews.com/article/walmart-dei-inclusion-diversity-34b06922e60e5116fe198696201ce4d9 |url-status=live }} }}</ref> جنوري 2025ع ۾، والمارٽ پنهنجو لوگو ٻيهر ڊزائن ڪيو؛ اهو گهڻو ڪري ساڳيو رهيو، سواءِ ان جي ته لفظ ٿورو وڏو ڪيو ويو، پس منظر وڌيڪ گهرو نيرو ڪيو ويو، ۽ اسپارڪ ٿورو وڏو ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |last=Hauari |first=Gabe |title=Walmart unveils 'modern' new logo. The internet can't see the difference. |url=https://www.usatoday.com/story/money/2025/01/14/walmart-new-logo-redesign/77689947007/#:~:text=Walmart%20said%20it%20will%20begin,to%20be%20redesigned%20over%20time. |access-date=2025-01-15 |website=USA Today |language=en-US |archive-date=January 15, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250115010723/https://www.usatoday.com/story/money/2025/01/14/walmart-new-logo-redesign/77689947007/#:~:text=Walmart%20said%20it%20will%20begin,to%20be%20redesigned%20over%20time. |url-status=live }}</ref> [[File:Walmart App icon (2025).svg|thumb|120px|والمارٽ جي ايپ آئيڪان]] سيپٽمبر 2025ع ۾، والمارٽ Walmart+ ۾ [[پيڪاڪ (اسٽريمنگ خدمت)|پيڪاڪ]] شامل ڪيو، جنهن سان صارفين کي پيڪاڪ ۽ پيرامائونٽ+ مان چونڊ ڪرڻ ۽ هر 90 ڏينهن ۾ ٻنهي خدمتن وچ ۾ بدلائڻ جو اختيار مليو.<ref>{{cite web | title=Walmart+ adds Peacock to its membership. See when the service begins | website=[[USA Today]] | url=https://www.usatoday.com/story/money/2025/09/02/walmart-plus-peacock-streaming/85942523007/ | access-date=September 5, 2025 | archive-date=September 8, 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250908002838/https://www.usatoday.com/story/money/2025/09/02/walmart-plus-peacock-streaming/85942523007/ | url-status=live }}</ref> 20 نومبر 2025ع تي، والمارٽ اعلان ڪيو ته اها پنهنجي اسٽاڪ ايڪسچينج لسٽنگ اين واءِ ايس اي مان [[نيسڊيڪ گلوبل سليڪٽ مارڪيٽ]] ڏانهن منتقل ڪندي، جيڪا رڪارڊ تي سڀ کان وڏي اسٽاڪ ايڪسچينج منتقلي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.reuters.com/business/walmart-boosts-outlook-again-plans-move-nasdaq-2025-11-20/ |title=Walmart bumps up outlook ahead of holidays, plans listing switch to Nasdaq |work=Reuters |first1=Juveria |last1=Tabassum |first2=Siddharth |last2=Cavale |date=November 20, 2025 |access-date=December 30, 2025 |archive-date=November 21, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251121135245/https://www.reuters.com/business/walmart-boosts-outlook-again-plans-move-nasdaq-2025-11-20/ |url-status=live }}</ref> ===ٽيرف ۽ ٽرمپ انتظاميا=== {{مک|ٻي ٽرمپ انتظاميا ۾ ٽيرف}} اپريل 2025ع ۾، [[وائيٽ هائوس]] درآمدي ٽيرفن جي سخت ۽ وسيع لهر لاڳو ڪئي، ۽ انهن وسيع محصولن وڏن عالمي ڀائيوارن کان ايندڙ سامان تي 30٪ کان 50٪ تائين درآمدي جرمانا مڙهيا.<ref>{{cite news |date=14 March 2025 |title=Walmart's move to avoid high tariff costs receives harsh response|url=https://finance.yahoo.com/news/walmart-move-avoid-high-tariff-193300409.html |work=[[Yahoo Finance]] |access-date=24 June 2026}}</ref> آمريڪا ۾ سڀ کان وڏي ڪنٽينر درآمد ڪندڙ طور، والمارٽ رات وچ ۾ اربين ڊالرن جي ذميوارين جي منهن ۾ اچي وئي. مئي 2025ع جي وچ تائين، والمارٽ جي ايگزيڪيوٽو قيادت پنهنجي ٽه ماهي آمدني ڪال دوران مالي دٻاءَ بابت باضابطه ڳالهه ڪئي ۽ سيڙپڪارن کي کليو خبردار ڪيو ته پرچون ديو وٽ شيلف قيمتون وڌائڻ کانسواءِ ٻيو ڪو چارو نه هوندو. انهن چيو ته جيتوڻيڪ اهي جتي ممڪن هوندو صارفين کي بچائڻ لاءِ ڪم ڪندا، پر ڪمپني جا انتهائي سنها پرچون منافعو مارجن محصولن جي وڏي وهڪري کي جذب نٿا ڪري سگهن. [[آمريڪا جو صدر]] [[ڊونلڊ ٽرمپ]] سماجي ميڊيا تي پرچون ديو تي سخت تنقيد ڪئي، ۽ مطالبو ڪيو ته والمارٽ ۽ بين الاقوامي ٺاهيندڙ صارف مهانگائي روڪڻ لاءِ ٽيرفن کي اندروني طور "برداشت" ڪن.<ref>{{cite news |date=17 May 2025 |title=Trump tells Walmart to 'eat the tariffs' after retailer warned it will raise prices |url=https://www.cnbc.com/2025/05/17/trump-tells-walmart-to-eat-the-tariffs.html |work=[[CNBC]] |access-date=24 June 2026}}</ref><ref>{{cite news |date=17 May 2025 |title='I'll be watching': Trump tells Walmart to eat the cost of his tariffs instead of raising prices|url=https://www.pbs.org/newshour/politics/ill-be-watching-trump-tells-walmart-to-eat-the-cost-of-his-tariffs-instead-of-raising-prices |work=[[CNBC]] |access-date=24 June 2026}}</ref> قيمتي تبديليون ڪيترن اختياري ۽ روزمره اسٽاڪ جي شعبن تائين پکڙجي ويون. خريدارن رانديڪن، گهريلو اوزارن، فرنيچر ۽ ڪپڙن تي فوري ۽ نمايان قيمتي واڌ محسوس ڪئي. خوراڪ جون شيون پڻ عارضي طور متاثر ٿيون، ان کان اڳ جو هڪ بعد واري ايگزيڪيوٽو حڪم مخصوص زرعي کوٽن لاءِ ڇوٽون فراهم ڪيون. قانوني ۽ معاشي منظرنامو 2026ع جي شروعات ۾ مڪمل طور بدلجي ويو، جڏهن [[آمريڪا جي سپريم ڪورٽ]] فيصلو ڏنو ته انتظاميا پاران [[انٽرنيشنل ايمرجنسي اڪنامڪ پاورز ايڪٽ]] هيٺ لاڳو ڪيل انهن مخصوص بين الاقوامي ٽيرفن جي وصولي لاءِ هنگامي اختيارن جو وسيع استعمال غير آئيني هو.<ref>{{cite news |date=1 February 2026 |title=Supreme Court rules that Trump's sweeping emergency tariffs are illegal|url=https://edition.cnn.com/2026/02/20/politics/supreme-court-tariffs |work=[[CNN]] |access-date=24 June 2026}}</ref><ref>{{cite news |date=20 February 2026 |title=Supreme Court strikes down most of Trump's tariffs in a major blow to the president|url=https://www.nbcnews.com/politics/supreme-court/supreme-court-strikes-trumps-tariffs-major-blow-president-rcna244827 |work=[[NBC News]] |access-date=24 June 2026}}</ref> هن اهم عدالتي الٽ فيصلي وفاقي حڪومت کي اهو نظام مڪمل طور واپس وٺڻ ۽ آمريڪي ڪارپوريشنن لاءِ وصولي جو ڍانچو کولڻ تي مجبور ڪيو. اپريل 2026ع تائين، [[آمريڪي ڪسٽمز ۽ بارڊر پروٽيڪشن]] وڏن آمريڪي درآمد ڪندڙن کي غير قانوني طور وصول ڪيل محصول واپس ڪرڻ لاءِ $160 ارب کان وڌيڪ صحيح ڪارپوريٽ دعوائن تي ڪارروائي شروع ڪئي.<ref>{{cite news |date=20 April 2026 |title=Tariff refund system launches as thousands of companies file claims|url=https://www.reuters.com/business/tariff-refund-system-launches-thousands-companies-file-claims-2026-04-20/ |work=[[Reuters]] |access-date=24 June 2026}}</ref> والمارٽ حڪومت کان لڳ ڀڳ $2.4 ارب ٽيرف واپسيون واپس حاصل ڪرڻ جي اهل ٿي، جيڪا رقم ان جي ڪُل سالياني گهريلو وڪرو جي 1٪ جي اڌ کان ٿوري گهٽ نمائندگي ڪري ٿي.<ref>{{cite news |date=27 May 2026 |title=Tariff Refund Update: Walmart Teases Lower Prices|url=https://finance.yahoo.com/economy/policy/articles/tariff-refund-walmart-teases-lower-160713376.html |work=[[Yahoo Finance]] |access-date=24 June 2026}}</ref> ==هلندڙ ڀاڱا== {{پڻ ڏسو|والمارٽ جي ملڪيت هيٺ اثاثن جي فهرست}} [[File:WalMart international locations.svg|thumb|400px|والمارٽ اسٽورن وارن ملڪن جو نقشو <br />سمجهاڻي: {{legend|#00f|موجوده مارڪيٽ هنڌ}} {{legend|#ee142a|اڳوڻا مارڪيٽ هنڌ}} {{legend|#b9b9b9|ڪوبه موجوده مارڪيٽ هنڌ نه}}]] 2016ع تائين، والمارٽ جا عمل چار ڀاڱن ۾ منظم ٿيل آهن: والمارٽ آمريڪا، والمارٽ انٽرنيشنل، [[سيمز ڪلب]] ۽ گلوبل اي ڪامرس.<ref name="annrep">{{Cite web |title=FORM 10-K: Annual report pursuant to section 13 or 15(d) of the Securities Exchange Act of 1934 |url=http://d1lge852tjjqow.cloudfront.net/CIK-0000104169/46c5c2e3-666c-4865-b437-eb351ae5dbfe.pdf?noexit=true |publisher=Walmart |date=2016 |access-date=June 2, 2022 |archive-date=April 17, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417223329/http://d1lge852tjjqow.cloudfront.net/CIK-0000104169/46c5c2e3-666c-4865-b437-eb351ae5dbfe.pdf?noexit=true |url-status=live }}</ref> آمريڪا ۾، والمارٽ جا اسٽور چئن نمونن ۾ هلن ٿا: ڊسڪائونٽ، سپر سينٽر، نيبرهوڊ مارڪيٽ ۽ سيمز ڪلب اسٽور.<ref name="Volpe"/> والمارٽ انٽرنيشنل اسٽورن ۾ اضافي نمونا شامل آهن، جهڙوڪ سپر مارڪيٽون، هائپر مارڪيٽون، ڪيش اينڊ ڪيري اسٽور، گهر جي بهتري جا اسٽور، خاص برقي سامان جا اسٽور، ريسٽورنٽ، ڪپڙن جا اسٽور، دواخانا ۽ سهولتي اسٽور.<ref name="2016 Annual Report Page 19">{{cite web |url = http://s2.q4cdn.com/056532643/files/doc_financials/2016/annual/2016-Annual-Report-PDF.pdf |title = Walmart 2016 Annual Report |website = stock.walmart.com |publisher = Walmart |page = 19 |type = [[PDF]] |access-date = May 9, 2016 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20160602123325/http://s2.q4cdn.com/056532643/files/doc_financials/2016/annual/2016-Annual-Report-PDF.pdf |archive-date = June 2, 2016}}</ref> ===والمارٽ آمريڪا=== [[File:WalMart Supercenter Albany.jpg|thumb|[[الباني، نيو يارڪ]] ۾ [[ڪراسگيٽس ڪامنز]] واري ٻه-ماڙ وال-مارٽ سپر سينٽر جو اندروني ڏيک، جيڪو [[آمريڪا]] ۾ سڀ کان وڏو آهي.]] '''والمارٽ آمريڪا''' ڪمپني جو سڀ کان وڏو ڀاڱو آهي، جنهن مالي سال 2025ع ۾ $462 ارب آمدني حاصل ڪئي.<ref>{{Cite web |title=How grocery continues to drive Walmart's bottom line {{!}} Grocery Dive |url=https://www.grocerydive.com/news/walmart-grocery-sales-united-states/746531/ |access-date=2026-02-15 |website=www.grocerydive.com |language=en-US |archive-date=February 17, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260217052945/https://www.grocerydive.com/news/walmart-grocery-sales-united-states/746531/ |url-status=live }}</ref> اهو ٽن پرچون نمونن تي مشتمل آهي، جيڪي آمريڪا ۾ عام ٿي چڪا آهن: [[هائپر مارڪيٽ|سپر سينٽر]]، [[رعايتي دڪان|ڊسڪائونٽ اسٽور]]، [[سپر مارڪيٽ|نيبرهوڊ مارڪيٽ]] ۽ ٻيا ننڍا نمونا. ڊسڪائونٽ اسٽور گهڻو ڪري غير پسارڪي شين جو مختلف سامان وڪڻن ٿا، جيتوڻيڪ زور هاڻي سپر سينٽرن ڏانهن منتقل ٿي ويو آهي، جن ۾ وڌيڪ پسارڪو سامان شامل آهي. جنوري 2025ع تائين، ڪُل 4,605 والمارٽ آمريڪا اسٽور آهن.<ref name=":3">{{Cite web |title=Unit Counts and Square Footage (FY25 Q4) |url=https://stock.walmart.com/_assets/_5c3dad5657ff6678d090e523b847a085/walmart/db/938/9939/unit_count_square_footage/Unit+Counts+and+Square+Footage+%28FY25+Q4%29.pdf |website=stock.walmart.com |access-date=February 28, 2026 |archive-date=March 2, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260302163052/https://stock.walmart.com/_assets/_5c3dad5657ff6678d090e523b847a085/walmart/db/938/9939/unit_count_square_footage/Unit+Counts+and+Square+Footage+%28FY25+Q4%29.pdf |url-status=live }}</ref> آمريڪا ۾ 90٪ آبادي والمارٽ اسٽور کان 10 ميلن اندر رهي ٿي.<ref>{{cite news |last=Lewis |first=Robin |url=https://www.therobinreport.com/walmarts-last-ten-miles-quicker-and-cheaper-than-amazon/ |title=Walmart's "Last Ten Miles" – Quicker and Cheaper Than Amazon |work=The Robin Report |date=February 21, 2018 |access-date=September 13, 2018 |archive-date=June 17, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200617125027/https://www.therobinreport.com/walmarts-last-ten-miles-quicker-and-cheaper-than-amazon/ |url-status=live }}</ref> والمارٽ آمريڪا جو صدر ۽ سي اي او ڊيوڊ گگينا آهي.<ref name=":4">{{Cite web |title=Walmart reshuffles executive team ahead of Furner's takeover as global CEO |url=https://www.reuters.com/sustainability/boards-policy-regulation/walmart-names-insider-david-guggina-us-ceo-amid-leadership-shuffle-2026-01-16/ |website=Reuters}}</ref><ref>{{cite web |title=John Furner, President and CEO, Walmart U.S. |url=https://corporate.walmart.com/leadership/john-furner/ |website=Walmart - Corporate - US |access-date=October 13, 2022 |archive-date=October 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221013152614/https://corporate.walmart.com/leadership/john-furner/ |url-status=live }}</ref><ref name="leadership">{{cite web |title=Leadership |url=https://corporate.walmart.com/about/leadership |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240402035528/https://corporate.walmart.com/about/leadership |archive-date=April 2, 2024 |access-date=April 9, 2024 |website=Walmart - Corporate - US}}</ref> ====والمارٽ سپر سينٽر==== <!-- Courtesy note per [[MOS:LINK2SECT]]: [[Walmart Supercenters]] and [[Walmart Supercenter]] redirect here. --> [[File:Walmart Pharmacy (23149088216).jpg|alt=Walmart Pharmacy|thumb|والمارٽ اسٽور اندر والمارٽ دواخانو.]] '''والمارٽ سپر سينٽر'''، جن کي سادي نموني "والمارٽ" طور برانڊ ڪيو وڃي ٿو، [[هائپر مارڪيٽ]]ون آهن، جن جو ماپ {{convert|69000|to|260000|sqft|abbr=off|sp=us}} تائين مختلف هوندو آهي، پر سراسري طور لڳ ڀڳ {{convert|178000|sqft|abbr=off|sp=us}} هوندو آهي.<ref name="2022 10-K">{{cite web |title=Annual report |url=https://d18rn0p25nwr6d.cloudfront.net/CIK-0000104169/c68fb8be-2602-4f2a-aee0-261b4f04b970.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331163833/https://d18rn0p25nwr6d.cloudfront.net/CIK-0000104169/c68fb8be-2602-4f2a-aee0-261b4f04b970.pdf |archive-date=March 31, 2022 |access-date=March 19, 2022 |publisher=United States Securities and Exchange Commission}}</ref> اهي عام سامان ۽ مڪمل خدمت واري سپر مارڪيٽ رکن ٿا. ڪيترن والمارٽ سپر سينٽرن ۾ [[باغ مرڪز]]، [[پالتو جانورن جو دڪان]]، [[دواخانو]]، ٽائر ۽ [[موٽر تيل|لوب]] ايڪسپريس، عينڪ مرڪز، [[فوٽوگرافي پروسيسنگ|هڪ-ڪلاڪ فوٽو پروسيسنگ ليب]]، پورٽريٽ اسٽوڊيو، ۽ ڪيترائي الڪوو دڪان، جهڙوڪ سيل فون اسٽور، وارن ۽ ناخنن جا سيلون، وڊيو ڪرائي جا اسٽور، مقامي بئنڪ شاخون (جهڙوڪ نون هنڌن تي [[ووڊ فاريسٽ نيشنل بئنڪ]] جون شاخون)، ۽ فاسٽ فوڊ دڪان پڻ هوندا آهن. هنڌ جي لحاظ کان، والمارٽ سپر سينٽرن ۾ [[ميڪ ڊونلڊز]]، [[وينڊيز]]، [[برگر ڪنگ]]، [[آنٽي اينز]]، [[ڊومينوز]]، [[ٽاڪو بيل]]، [[ڊنڪن ڊونٽس]] يا [[سب وي (ريسٽورنٽ)|سب وي]] ريسٽورنٽ ٿي سگهن ٿا. ڪئناڊا جي ڪجهه هنڌن تي [[ٽم هارٽنز]] کوليا ويا. آمريڪا جي ڪجهه هنڌن تي [[ڪلئيرز]] ۽ گيم پلي نالي ننڍا آرڪيڊ آهن. آمريڪا جي تمام ٿورن هنڌن تي [[ڪي ايف سي]]، [[هارڊيز]]، [[پاپا جانز]]، [[ڊيري ڪوئن]]، [[لٽل سيزرز]] ۽ [[اي اينڊ ڊبليو ريسٽورنٽس]] آهن. [[File:Walmart gas station, Dothan, Alabama.jpg|thumb|right|[[ڊوٿن، الاباما]] ۾ ويسٽ مين اسٽريٽ تي والمارٽ نيبرهوڊ مارڪيٽ وٽ والمارٽ گئس اسٽيشن.]] ڪجهه هنڌن تي ٻارڻ اسٽيشنون پڻ آهن، جيڪي [[مرفي يو ايس اي]] (جيڪا 2013ع ۾ [[مرفي آئل]] کان الڳ ٿي)، [[سونوڪو]] ("Optima")، [[ٽيسورو ڪارپوريشن]] ("Mirastar")، يو ايس اي گيسولين، ۽ هاڻي والمارٽ برانڊ ٿيل گئس اسٽيشنن پاران ورهايل پيٽرول وڪڻن ٿيون.<ref name="CSNews_WMGas">{{cite news |url = https://www.bloomberg.com/news/2012-08-29/Walmart-to-offer-customers-discount-gas-as-prices-rise.html |title = Walmart to Offer Customers Discount Gas As Prices Rise |publisher = [[بلومبرگ ايل. پي.]] |date = August 29, 2012 |access-date = December 7, 2012 |author = Welch, David |archive-url = https://web.archive.org/web/20120907230614/http://www.bloomberg.com/news/2012-08-29/wal-mart-to-offer-customers-discount-gas-as-prices-rise.html |url-status=live |archive-date = September 7, 2012 }}</ref> پهريون سپر سينٽر 1988ع ۾ واشنگٽن، مزوري ۾ کوليو ويو. ساڳيو تصور، [[هائپرمارٽ يو ايس اي]]، هڪ سال اڳ [[گارلينڊ، ٽيڪساس]] ۾ کوليو ويو هو. هائپرمارٽ يو ايس اي جا سڀ اسٽور پوءِ بند ڪيا ويا يا سپر سينٽرن ۾ تبديل ڪيا ويا. جنوري 2025ع تائين، سڄي آمريڪا ۾ 3,559 والمارٽ سپر سينٽر هئا.<ref name=":3" /> دنيا جو سڀ کان وڏو سپر سينٽر، جيڪو ٻن ماڙن تي {{convert|260000|sqft|abbr=off|sp=us}} تي پکڙيل آهي، [[الباني، نيو يارڪ]] جي [[ڪراسگيٽس ڪامنز]] ۾ واقع آهي.<ref>{{cite news |url = http://www.albany.com/news/walmart.cfm |title = Largest Walmart Supercenter In US Finds Home In Albany NY |publisher = Albany.com |access-date = December 23, 2008 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20081012220544/http://www.albany.com/news/walmart.cfm |archive-date = October 12, 2008}}</ref> هڪ عام سپر سينٽر لڳ ڀڳ 120,000 شيون وڪڻي ٿو، جڏهن ته والمارٽ جي آن لائن اسٽور ۾ 35&nbsp;ملين پيداوارون وڪرو ٿين ٿيون.<ref>{{cite news |last = Boyle |first = Matthew |url = https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-04-12/wal-mart-to-discount-1-million-online-items-picked-up-in-stores |title = Wal-Mart to Discount One Million Online Items Picked Up in Stores |work = [[بلومبرگ نيوز]] |date = April 12, 2017 |access-date = April 12, 2017 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20170412042938/https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-04-12/wal-mart-to-discount-1-million-online-items-picked-up-in-stores |archive-date = April 12, 2017}}</ref> "سپر سينٽر" نالو پوءِ مرحليوار ختم ڪيو ويو آهي، ۽ اهي اسٽور هاڻي صرف "والمارٽ" سڏجن ٿا، جتان ڪمپني 2008ع ۾ نئون والمارٽ لوگو متعارف ڪرايو. بهرحال، برانڊنگ اڃا به والمارٽ جي ڪئناڊين اسٽورن ۾ استعمال ٿئي ٿي (ڪئناڊين انگريزي ۾ "Supercentre" لکيو وڃي ٿو).<ref>{{cite web |url = http://walmartcanada.ca/Pages/History/168/170/170 |title = Walmart Canada – Corporate Information |publisher = Walmartcanada.ca |access-date = April 24, 2015 |archive-url = https://web.archive.org/web/20141204021716/http://walmartcanada.ca/Pages/History/168/170/170 |archive-date = December 4, 2014 }}</ref> ====والمارٽ ڊسڪائونٽ اسٽور==== <!-- Courtesy note per [[MOS:LINK2SECT]]: redirect [[Walmart discount store]] and others link here. --> [[File:Wal-Mart Albemarle Rd Charlotte, NC (7580001150).jpg|thumb|[[شارلٽ، اتر ڪيرولائنا]] ۾ والمارٽ ڊسڪائونٽ اسٽور جو ٻاهريون ڏيک (اسٽور نمبر 1821)|alt=The exterior of a Walmart Discount Store in Charlotte, North Carolina]] '''والمارٽ ڊسڪائونٽ اسٽور'''، جن کي سادي نموني "والمارٽ" طور پڻ برانڊ ڪيو وڃي ٿو، رعايتي ڊپارٽمينٽ اسٽور آهن، جن جو ماپ {{convert|30000|to|221000|sqft|abbr=off|sp=us}} تائين مختلف هوندو آهي، جڏهن ته سراسري اسٽور {{convert|105000|sqft|abbr=off|sp=us}} تي پکڙيل هوندو آهي.<ref name="2022 10-K"/> اهي [[عام سامان]] ۽ محدود [[پسارڪو سامان|پسارڪو سامان]] رکن ٿا. 1990ع ۾، والمارٽ بينٽن وِل ۾ پنهنجو پهريون بڊز ڊسڪائونٽ سٽي هنڌ کوليو. بڊز هڪ ڪلوز آئوٽ اسٽور طور ڪم ڪيو، گهڻو ڪري [[بگ لاٽس]] وانگر.<ref name="DSN Retailing Today 97">{{cite news |title = Wal-Mart shuttering 7-year old Bud's chain |url = http://www.nexis.com/docview/getDocForCuiReq?lni=5J0R-BSJ1-DYBW-21K0&csi=8399&oc=00240&perma=true |newspaper = DSN Retailing Today |date = August 4, 1997 |access-date = February 28, 2016 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20160307161925/http://www.nexis.com/docview/getDocForCuiReq?lni=5J0R-BSJ1-DYBW-21K0&csi=8399&oc=00240&perma=true |archive-date = March 7, 2016}}</ref> 1996ع ۾ پنهنجي عروج تي، 1,995 والمارٽ ڊسڪائونٽ اسٽور هئا؛<ref>{{Cite web|title=Wal-mart Stores, Inc. Form 10-k Annual Report for the Year Ended January 31, 1996 |website=U.S. Securities and Exchange Commission |url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/104169/0000104169-96-000002.txt|access-date=June 26, 2019|archive-date=November 12, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112025842/https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/104169/0000104169-96-000002.txt|url-status=live}}</ref> 31 آڪٽوبر 2022ع تائين، اهو انگ گهٽجي 365 ٿي ويو.<ref name="Unit Counts & Square Footage">{{Cite web |title=Walmart Investor Relations - Financials Investor Relations > Financials |url=https://stock.walmart.com/financials/unit-counts-and-square-footage/default.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220930072513/https://stock.walmart.com/financials/unit-counts-and-square-footage/default.aspx |archive-date=September 30, 2022 |access-date=November 15, 2022 |website=stock.walmart.com}}</ref><ref name="Unit Counts by Country">{{Cite web |title=Walmart Unit Counts by Country October 31, 2022 |url=https://s201.q4cdn.com/262069030/files/doc_downloads/2022/FY2023-Q3-Unit-Count-Market-Summary-for-IR.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221115195441/https://s201.q4cdn.com/262069030/files/doc_downloads/2022/FY2023-Q3-Unit-Count-Market-Summary-for-IR.pdf |archive-date=November 15, 2022 |access-date=November 15, 2022}}</ref> ====والمارٽ نيڀرهوڊ مارڪيٽ==== [[File:Walmart Neighborhood Market, GA125, Valdosta.jpg|thumb|[[والڊوسٽا، جارجيا]] ۾ 24 ڪلاڪ کليل والمارٽ نيڀرهوڊ مارڪيٽ (اسٽور نمبر 6732)]] <!-- Courtesy note per [[MOS:LINK2SECT]]: [[Walmart Market]], [[Neighborhood Market by Walmart]] and others redirect here. --> '''والمارٽ نيبرهوڊ مارڪيٽ'''، جنهن کي "نيبرهوڊ مارڪيٽ باءِ والمارٽ" يا غير رسمي طور "نيبرهوڊ والمارٽ" پڻ چيو وڃي ٿو،<ref>{{Cite web |date=May 18, 2023 |title=What Is Walmart Neighborhood Market? (All Questions Answered) |url=https://theusretail.com/walmart-neighborhood-market/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230619061730/https://theusretail.com/walmart-neighborhood-market/ |archive-date=June 19, 2023 |access-date=June 14, 2023 |website=U.S. Retail |language=en-US}}</ref> والمارٽ سپر سينٽر جي ماپ جو لڳ ڀڳ پنجون حصو آهي.<ref name="2022 10-K"/><ref name="Peterson October 15">{{cite news |title = What it's like to shop at Walmart's store of the future, which is becoming a threat to Whole Foods and Trader Joe's |last1 = Peterson |first1 = Hayley |url = http://www.businessinsider.com/walmarts-store-of-the-future-photos-2015-10 |newspaper = [[بزنس انسائيڊر]] |date = October 27, 2015 |access-date = March 16, 2016 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20160326155516/http://www.businessinsider.com/walmarts-store-of-the-future-photos-2015-10 |archive-date = March 26, 2016}}</ref> پهرين والمارٽ نيڀرهوڊ مارڪيٽ پهرين سپر سينٽر کولڻ کان ڏهه سال پوءِ کلي، پر والمارٽ 2010ع واري ڏهاڪي تائين هن ماڊل تي گهڻو ڌيان نه ڏنو.<ref name="Loeb 14">{{cite news |title = Why Walmart suddenly thinks smaller is better |last1 = Loeb |first1 = Walter |url = https://www.forbes.com/sites/walterloeb/2014/06/16/why-walmart-suddenly-thinks-smaller-is-better/ |magazine = [[فوربز (رسالو)|فوربز]] |date = June 16, 2014 |access-date = March 16, 2016 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20150923092938/http://www.forbes.com/sites/walterloeb/2014/06/16/why-walmart-suddenly-thinks-smaller-is-better/ |archive-date = September 23, 2015}}</ref> اهي اسٽور گهڻو ڪري پسارڪو سامان وڪڻن ٿا، پر گهريلو شين ۽ عام سامان جو به مناسب مقدار رکن ٿا، [[جنرل اسٽور]] جي نموني ۾. نيبرهوڊ مارڪيٽ اسٽور شروعات ۾ آهستي آهستي وڌيا، جيئن موجوده مارڪيٽن ۾ والمارٽ سپر سينٽرن ۽ ڊسڪائونٽ اسٽورن جي وچ وارا خال ڀرڻ جو طريقو. پهرين 12 سالن ۾، ڪمپني لڳ ڀڳ 180 والمارٽ نيڀرهوڊ مارڪيٽ کوليون. 2010ع تائين، والمارٽ چيو ته اها پسارڪي اسٽورن لاءِ پنهنجي واڌ منصوبي کي تيز ڪرڻ لاءِ تيار آهي.<ref name="Birchall 10">{{cite news |last1=Birchall |first1=Jonathan |date=October 14, 2010 |title=Walmart takes smaller format path to growth |newspaper=[[فنانشل ٽائمز]] |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/a7757fe6-d737-11df-9cd5-00144feabdc0.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/http://www.ft.com/intl/cms/s/0/a7757fe6-d737-11df-9cd5-00144feabdc0.html |archive-date=December 10, 2022 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=March 16, 2016 |quote=With about 180 stores, the retailer has focused on using them to fill in between Supercenters in areas such as [[ڊلاس]]، [[لاس ويگاس]] ۽ [[اورلينڊو، فلوريڊا|اورلينڊو]]، rather than to develop new markets.}}</ref> سپر سينٽر ماڊلن وانگر، نيڀرهوڊ مارڪيٽ برانڊنگ وقت سان مرحليوار ختم ٿي آهي، ۽ ڪيترن اسٽورن Walmart Market برانڊنگ اختيار ڪئي آهي، جنهن ۾ ميونسپلٽي جو نالو "Market" سان گڏ رکيو ويو آهي. 31-10-2021 مطابق 682 والمارٽ نيڀرهوڊ مارڪيٽون هيون.<ref name="Unit Counts & Square Footage" /><ref name="Unit Counts by Country" /> ===والمارٽ انٽرنيشنل=== <!-- Courtesy note per [[MOS:LINK2SECT]]: [[Walmart International]] and [[Wal-Mart International]] redirect here --> والمارٽ انٽرنيشنل آمريڪا کان ٻاهر 19 ملڪن ۾ 5,591 يونٽن سان هلندي هئي.<ref>{{Cite web |title=Walmart Location Facts |url=https://corporate.walmart.com/about/location-facts |access-date=2026-02-28 |website=Walmart Location Facts |language=en-US |archive-date=February 28, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260228141733/https://corporate.walmart.com/about/location-facts |url-status=live }}</ref> بين الاقوامي پرچون يونٽ {{convert|1400|to|186000|sqft|abbr=off|sp=us}} تائين آهن، جڏهن ته هول سيل يونٽ {{convert|24000|to|158000|sqft|abbr=off|sp=us}} تائين آهن.<ref name="2022 10-K"/> ڪرس نڪولس والمارٽ انٽرنيشنل جو صدر ۽ سي اي او آهي.<ref name=":4" /><ref>{{Cite web |title=Walmart International CEO Kath McLay says her first weeks were like 'drinking from a firehose' |url=https://fortune.com/2023/10/18/walmart-international-ceo-kath-mclay-sales-strategy-sams-club/ |access-date=January 13, 2024 |website=Fortune |language=en |archive-date=January 13, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240113064311/https://fortune.com/2023/10/18/walmart-international-ceo-kath-mclay-sales-strategy-sams-club/ |url-status=live }}</ref><ref name="leadership"/> ====وچ آمريڪا==== والمارٽ سينٽرل آمريڪن ريٽيل هولڊنگ ڪمپني (CARHCO) جو 51٪ حصو پڻ رکي ٿي، جيڪا 31-10-2022 مطابق 868 اسٽورن تي مشتمل آهي، جن ۾ [[گوئٽي مالا]] ۾ 263 اسٽور، [[ايل سلواڊور]] ۾ 102 اسٽور، [[هونڊوراس]] ۾ 111 اسٽور، [[نڪاراگوا]] ۾ 102 اسٽور ۽ [[ڪوسٽا ريڪا]] ۾ 290 اسٽور شامل آهن.<ref name="sec2006">"[https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/104169/000119312506066792/d10k.htm Walmart SEC Form 10-K] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170710094440/https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/104169/000119312506066792/d10k.htm |date=July 10, 2017 }}." ''[[U.S. Securities and Exchange Commission]]''. January 31, 2006. Retrieved July 26, 2006.</ref> ====چلي==== {{مک|ليدر}} جنوري 2009ع ۾، ڪمپني [[چلي]] جي سڀ کان وڏي پسارڪي ڪمپني،ڊسٽريبيوشن ي سيرويسيو ڊي اينڊ ايس ايس اي، ۾ ضابطي وارو حصو خريد ڪيو.<ref name="Stanford 13">{{cite news |title = Wal-Mart names Chile head Ostale chief of Latin America |last1 = Stanford |first1 = Duane D. |url = https://www.bloomberg.com/news/articles/2013-01-11/wal-mart-names-chile-head-ostale-chief-of-latin-america |magazine = Bloomberg |date = January 11, 2013 |access-date = February 28, 2016 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20160306075617/http://www.bloomberg.com/news/articles/2013-01-11/wal-mart-names-chile-head-ostale-chief-of-latin-america |archive-date = March 6, 2016}}</ref><ref name="Bustillo 08">{{cite news |title = Wal-Mart offers to acquire Chile's largest grocery chain |last1 = Bustillo |first1 = Miguel |url = https://www.wsj.com/articles/SB122979761002424187 |newspaper = The Wall Street Journal |date = December 22, 2008 |access-date = February 28, 2016 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20160307015629/http://www.wsj.com/articles/SB122979761002424187 |archive-date = March 7, 2016}}</ref> 2010ع ۾، ڪمپني جو نالو [[والمارٽ چلي]] رکيو ويو.<ref name="Diario Financiero 10">{{cite news |title = D&S cambia su razón social por Wal Mart Chile |url = https://www.df.cl/noticias/empresas/d-s-cambia-su-razon-social-por-wal-mart-chile/2010-10-28/110300.html |newspaper = Diario Financiero |date = October 28, 2010 |access-date = February 28, 2016 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20160306140633/https://www.df.cl/noticias/empresas/d-s-cambia-su-razon-social-por-wal-mart-chile/2010-10-28/110300.html |archive-date = March 6, 2016}}</ref> 31-10-2022ع مطابق والمارٽ چلي ليدر، ايڪسپريس ڊي ليدر، سپر بوڊيگا اڪوينتا، ۽ سينٽرل مايوِرسٽا جي بينرن هيٺ لڳ ڀڳ 384 اسٽور هلائي ٿي.<ref name="Unit Counts & Square Footage"/><ref name="Unit Counts by Country"/> ====ميڪسيڪو==== {{مک|والمارٽ دي ميڪسيڪو اي سينٽرواميريڪا}} [[File:Walmart Eduardo Molina (2025).jpg|thumb|300px|[[گستاوو اي. ماديرو، ميڪسيڪو سٽي]] ۾ والمارٽ.|alt=]] والمارٽ 1991ع ۾ ميڪسيڪو ۾ پنهنجو پهريون بين الاقوامي اسٽور کوليو.<ref name="Volpe"/> 31-10-2022ع مطابق والمارٽ جو ميڪسيڪو ڀاڱو، جيڪو آمريڪا کان ٻاهر سڀ کان وڏو آهي، 2,804 اسٽورن تي مشتمل هو.<ref name="Unit Counts & Square Footage"/><ref name="Unit Counts by Country"/> ميڪسيڪو ۾ والمارٽ سپر سينٽر، سامس ڪل ، [[بوڊيگا اريرا]]، مي بوڊيگا اريرا، بوڊيگا اريرا ايڪسپريس ۽ والمارٽ ايڪسپريس هلائي ٿي.<ref name="Unit Counts by Country"/> ====ڪئناڊا==== {{Main|والمارٽ ڪئناڊا}} [[File:Mississauga ON Walmart-Supercentre 2025-07-24.jpg|thumb|جولاءِ 2025ع ۾ [[مسيساگا]]، [[اونٽاريو]]، ڪئناڊا ۾ والمارٽ سپر سينٽر|alt=]] والمارٽ ڪئناڊا ۾ 14 جنوري 1994ع کان ڪم ڪري رهي آهي، جڏهن هن [[ايف. ڊبليو. وولورٿ ڪمپني|وولورٿ ڪئناڊا، انڪارپوريٽيڊ]] جي [[وولڪو]] ڀاڱي جا 122&nbsp;اسٽور خريد ڪيا.<ref>{{cite web|url=https://www.cbc.ca/archives/when-walmart-set-its-sights-on-the-canadian-market-1.5418192|title=When Walmart set its sights on the Canadian market|work=[[ڪينيڊين براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن|سي بي سي آرڪائيوز]]|date=January 14, 1994|access-date=January 14, 2020|archive-date=October 30, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030021318/https://www.cbc.ca/archives/when-walmart-set-its-sights-on-the-canadian-market-1.5418192|url-status=live}}</ref> 31-10-2022ع مطابق اها 402&nbsp;هنڌ هلائي ٿي (جن ۾ 343&nbsp;سپر سينٽر ۽ 59 ڊسڪائونٽ اسٽور شامل آهن) ۽ اها 89,358 ماڻهن کي ملازمت ڏئي ٿي، جنهن جي مقامي گهر آفيس [[مسيساگا]]، اونٽاريو ۾ آهي.<ref name="WalmartCanada">{{cite web |title = Walmart Canada: Corporate Information |url = http://walmartcanada.ca/Pages/About%20Us/168/168/168?lang=en |publisher = Walmart |access-date = January 19, 2014 |archive-url = https://web.archive.org/web/20121004202059/http://walmartcanada.ca/Pages/About%20Us/168/168/168?lang=en |archive-date = October 4, 2012 }} </ref> والمارٽ ڪئناڊا جا پهريان ٽي سپر سينٽر ([[ڪينيڊين انگريزي]] ۾ سپر سينٽر لکيا ويندا آهن) نومبر 2006ع ۾ [[اينڪاسٽر، اونٽاريو|اينڪاسٽر]]، [[لنڊن، اونٽاريو|لنڊن]]، ۽ [[اسٽوويل، اونٽاريو|اسٽوويل]]، اونٽاريو ۾ کليا.<ref>{{Cite web|url=https://www.cbc.ca/news/wal-mart-unveils-plans-to-open-up-to-14-supercentres-in-2007-1.572886|archive-url=https://web.archive.org/web/20121114024143/http://www.cbc.ca/news/story/2006/11/07/wawlmart-superstores.html|url-status=live|archive-date=November 14, 2012|title=Wal-Mart unveils plans to open up to 14 supercentres in 2007 – CBC News|date=November 14, 2012|access-date=April 1, 2018}}</ref> ====آفريڪا==== 28 سيپٽمبر 2010ع تي، والمارٽ اعلان ڪيو ته اها ڏکڻ آفريڪا جي [[جوهانسبرگ]] واري [[ماس مارٽ هولڊنگز لميٽيڊ]] کي {{US$|4&nbsp;billion}} کان وڌيڪ ماليت واري معاهدي ۾ خريد ڪندي، جنهن سان ڪمپني کي آفريڪا ۾ پهريون قدم مليو.<ref name="Wake">{{cite news |url = http://www.journalnow.com/business/head-of-wal-mart-tells-wfu-audience-of-plans-for/article_5ad539d5-d616-55ba-ab27-aeaf45b06074.html |title = Head of Walmart tells WFU audience of plans for growth over next 20 years |last = Daniel |first = Fran |work = [[Winston-Salem Journal]] |date = September 29, 2010 |access-date = March 7, 2016 |archive-date = June 19, 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160619100256/http://www.journalnow.com/business/head-of-wal-mart-tells-wfu-audience-of-plans-for/article_5ad539d5-d616-55ba-ab27-aeaf45b06074.html |url-status = live }}</ref> 31-102022 مطابق ان وٽ 411 اسٽور آهن، جن ۾ ڏکڻ آفريڪا ۾ 361 اسٽور (گيم فوڊڪو، سي بي ڊبليو، گيم، بلڊرز ايڪسپريس، بلڊرز ويئر هائوس، ڪيمبرج، رائنو، ميڪرو، بلڊرز ٽريڊ ڊيپو، جمبو، ۽ بلڊرز سپر اسٽور بينرن هيٺ)،<ref name="Unit Counts & Square Footage"/><ref name="Unit Counts by Country"/> [[بوٽسوانا]] ۾ 11 اسٽور (سي بي ڊبليو، گيم فوڊڪو، ۽ بلڊرز ويئر هائوس بينرن هيٺ)،<ref name="Unit Counts & Square Footage"/><ref name="Unit Counts by Country"/> [[گهانا]] ۾ 4 اسٽور (Game Foodco بينر هيٺ)،<ref name="Unit Counts & Square Footage"/><ref name="Unit Counts by Country"/> [[ڪينيا]] ۾ 4 اسٽور (گيم فوڊڪو ۽ بلڊرز ويئر ھائوس بينرن هيٺ)،<ref name="Unit Counts & Square Footage"/><ref name="Unit Counts by Country"/> [[ليسوٿو]] ۾ 3 اسٽور (سي بي ڊبليو ۽ گيم فوڊڪو بينرن هيٺ)،<ref name="Unit Counts & Square Footage"/> [[ملاوي]] ۾ 2 اسٽور (گيم بينر هيٺ)،<ref name="Unit Counts & Square Footage"/><ref name="Unit Counts by Country"/> [[موزمبيق]] ۾ 6 اسٽور (بلڊرز ويئر ھائوس، گيم Foodco، سي بي ڊبليو، ۽ بلڊرز ايڪسپريس بينرن هيٺ)،<ref name="Unit Counts & Square Footage"/><ref name="Unit Counts by Country"/> [[نميبيا]] ۾ 5 اسٽور (گيم فوڊڪو ۽ گيم بينرن هيٺ)،<ref name="Unit Counts & Square Footage"/><ref name="Unit Counts by Country"/> [[نائيجيريا]] ۾ 5 اسٽور (گيم ۽ گيم فوڊڪو بينرن هيٺ)،<ref name="Unit Counts & Square Footage"/><ref name="Unit Counts by Country"/> [[ايسواتيني]] ۾ 1 اسٽور (سي بي ڊبليو بينر هيٺ)،<ref name="Unit Counts & Square Footage"/><ref name="Unit Counts by Country"/> [[تنزانيا]] ۾ 1 اسٽور (گيم فوڊڪو بينر هيٺ)،<ref name="Unit Counts & Square Footage"/><ref name="Unit Counts by Country"/> [[يوگنڊا]] ۾ 1 اسٽور (گيم بينر هيٺ)،<ref name="Unit Counts & Square Footage"/><ref name="Unit Counts by Country"/> ۽ [[زامبيا]] ۾ 7 اسٽور (سي بي ڊبليو، گيم فوڊڪو، بلڊرز ويئر ھائوس، ۽ بلڊرز ايڪسپريس بينرن هيٺ) شامل آهن.<ref name="Unit Counts & Square Footage"/><ref name="Unit Counts by Country"/> {{anchor|ايشيا}} ====چين==== [[File:GD 廣東 Guangdong 河源市 HeYuan JJ 堅基 JianJi 商業中心 Commercial Center 商場 Plaza Mall shop Walmart Supermarket auto gate April 2026 N13P 03.jpg|thumb|250px|upright|[[هي يوان]]، [[گوانگ ڊونگ]] ۾ جيان جي ڪمرشل سينٽر پلازا مال ۾ والمارٽ سپر مارڪيٽ دڪان.]] والمارٽ جا چين ۾ گڏيل منصوبا ۽ ڪيترائي اڪثريتي ملڪيت وارا ماتحت ادارا آهن.31-10-2022ع مطابق والمارٽ چائنا (沃尔玛 ''Wò'ērmǎ'')<ref>{{cite web |title = Walmart China – Official website |url = http://www.wal-martchina.com/walmart/wminchina_map.htm |website = wal-martchina.com |publisher = Walmart |access-date = March 11, 2016 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20160314042735/http://wal-martchina.com/walmart/wminchina_map.htm |archive-date = March 14, 2016}}</ref> والمارٽ سپر سينٽر ۽ سامس ڪلب بينرن هيٺ 369 اسٽور هلائي ٿي.<ref name="Unit Counts & Square Footage"/><ref name="Unit Counts by Country"/> آڪٽوبر 2016ع ۾، والمارٽ بيجنگ، چين ۾ فوڊ سيفٽي ڪوليبريشن سينٽر شروع ڪيو. هن سيڙپڪاري جو مقصد مقامي حڪومت سان سهڪار ڪرڻ، چين ۾ سور جي گوشت جي فراهمي ٽريڪ ڪرڻ لاءِ بلاڪ چين ٽيڪنالاجي جي استعمال کي هٿي ڏيڻ، ۽ کاڌي جي رسد زنجير جي شفافيت ۽ حفاظت وڌائڻ هو.<ref>{{Cite journal |last=Kamath |first=Reshma |date=2018-06-12 |title=Food Traceability on Blockchain: Walmart's Pork and Mango Pilots with IBM |url=https://jbba.scholasticahq.com/article/3712-food-traceability-on-blockchain-walmart-s-pork-and-mango-pilots-with-ibm |journal=The Journal of the British Blockchain Association |language=en |volume=1 |issue=1 |pages=1–12 |doi=10.31585/jbba-1-1-(10)2018 |doi-access=free |archive-date=July 26, 2024 |access-date=July 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240726082234/https://jbba.scholasticahq.com/article/3712-food-traceability-on-blockchain-walmart-s-pork-and-mango-pilots-with-ibm |url-status=live }}</ref> ڊسمبر 2021ع ۾، [[چيني ڪميونسٽ پارٽي]] جي [[سينٽرل ڪميشن فار ڊسيپلين انسپيڪشن]] والمارٽ کي [[اويغور فورسڊ ليبر پريوينشن ايڪٽ]] جي جواب ۾ [[سنڪيانگ]] مان حاصل ڪيل خام مال سان ٺهيل شيون هٽائڻ بابت خبردار ڪيو.<ref>{{Cite news|last=Lin|first=Liza|date=December 31, 2021|title=China Warns Walmart Against Removing Products Made in Xinjiang|language=en-US|work=[[ وال اسٽريٽ جرنل]]|url=https://www.wsj.com/articles/china-warns-walmart-against-removing-products-made-in-xinjiang-11640967233|access-date=January 2, 2022|issn=0099-9660|archive-date=January 1, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220101213807/https://www.wsj.com/articles/china-warns-walmart-against-removing-products-made-in-xinjiang-11640967233|url-status=live}}</ref> ====ڀارت==== [[File:Best Price Modern Wholesale, Hyderabad, India(10 Aug 2019).jpg|thumb|[[حيدرآباد]] ۾ بيسٽ پرائس ماڊرن هول سيل اسٽور]] نومبر 2006ع ۾، ڪمپني [[ڀارتي انٽرپرائزز]] سان گڏ ڀارت ۾ ڪم ڪرڻ لاءِ گڏيل منصوبي جو اعلان ڪيو. ڇاڪاڻ⁠تہ پرڏيهي ڪارپوريشنن کي پرچون شعبي ۾ سڌو داخل ٿيڻ جي اجازت نه هئي، والمارٽ فرنچائزز وسيلي ڪم ڪيو ۽ ڪاروبار جي هول سيل پاسي کي سنڀاليو.<ref name="walmartindia">Giridharadas A., Rai S. [https://www.nytimes.com/2006/11/27/business/worldbusiness/27cnd-walmart.html "Walmart to Open Hundreds of Stores in India"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170701110549/http://www.nytimes.com/2006/11/27/business/worldbusiness/27cnd-walmart.html |date=July 1, 2017 }}. ''The New York Times''. November 27, 2006. Retrieved November 27, 2006.</ref> پهريون اسٽور 30 مئي 2009ع تي [[امرتسر]] ۾ کوليو ويو. 14 سيپٽمبر 2012ع تي، ڀارتي حڪومت گهڻ-برانڊ پرچون ۾ 51٪ ايف ڊي آءِ جي منظوري ڏني، جيڪا انفرادي رياستن جي منظوري سان مشروط هئي ۽ 20 سيپٽمبر 2012ع کان لاڳو ٿي.<ref>{{cite news |title = Govt allows FDI in multi-brand retail, aviation |url = http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Govt-allows-FDI-in-multi-brand-retail-aviation/articleshow/16397960.cms |date = September 14, 2012 |agency = Reuters |archive-url = https://web.archive.org/web/20120915090846/http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Govt-allows-FDI-in-multi-brand-retail-aviation/articleshow/16397960.cms |archive-date = September 15, 2012 |work = The Times of India |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title = Department of Industrial Policy & Promotion (FC-I Section), Press Note No.5 (2012 Series) – multi brand retail |publisher = Ministry of Commerce & Industry, Government of India |date = September 20, 2012 |url = http://dipp.nic.in/English/acts_rules/Press_Notes/pn5_2012.pdf |url-status=dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20160222062405/http://dipp.nic.in/english/acts_rules/Press_Notes/pn5_2012.pdf |archive-date = February 22, 2016}}</ref> ڀارت ۾ واڌ کي ڪجهه اهم مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. نومبر 2012ع ۾، والمارٽ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] لاءِ لابنگ تي {{US$|25&nbsp;million}} خرچ ڪرڻ جو اعتراف ڪيو؛<ref name="indiatimes">{{cite news |title = Probe Walmart 'bribe', says opposition |url = https://timesofindia.indiatimes.com/india/Probe-Walmart-bribe-says-opposition/articleshow/17564444.cms |archive-url = https://web.archive.org/web/20130117025430/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-12-11/india/35748837_1_bharti-walmart-indian-market-fdi |url-status = live |archive-date = January 17, 2013 |newspaper = [[The Times of India]] |date = December 11, 2012 }}</ref> ڀارت ۾ لابنگ کي روايتي طور رشوت سمجهيو ويندو آهي.<ref name="BBCnewsUS">{{cite news |title = US defends Walmart India lobbying |url = https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-20674717 |access-date = December 28, 2012 |publisher = BBC News India |date = December 11, 2012 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20121214073534/http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-20674717 |archive-date = December 14, 2012}}</ref> والمارٽ [[فارين ڪرپٽ پريڪٽسز ايڪٽ]] جي امڪاني ڀڃڪڙين بابت اندروني جاچ ڪري رهي آهي.<ref name="NYTinquiry">{{cite news |last1 = Clifford |first1 = Stephanie |last2 = Barstow |first2 = David |title = Walmart Inquiry Reflects Alarm on Corruption |url = https://www.nytimes.com/2012/11/16/business/Walmart-expands-foreign-bribery-investigation.html |access-date = December 28, 2012 |work = The New York Times |date = November 15, 2012 |archive-date = July 29, 2020 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200729162555/https://www.nytimes.com/2012/11/16/business/Walmart-expands-foreign-bribery-investigation.html |url-status = live }}</ref> ڀارتي والمارٽ "مڪمل ۽ تفصيلي جاچ" کي يقيني بڻائڻ لاءِ ڪيترن ملازمن کي معطل ڪيو.<ref name="NYTIndianBribery">{{cite news |last = Bajaj |first = Vikas |title = India Unit of Walmart Suspends Employees |url = https://www.nytimes.com/2012/11/24/business/global/Walmarts-india-venture-suspends-executives-as-part-of-bribery-inquiry.html |access-date = December 28, 2012 |newspaper = The New York Times |date = November 23, 2012 |archive-date = July 29, 2020 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200729171405/https://www.nytimes.com/2012/11/24/business/global/Walmarts-india-venture-suspends-executives-as-part-of-bribery-inquiry.html |url-status = live }}</ref> آڪٽوبر 2013ع ۾، ڀارتي ۽ والمارٽ الڳ ٿي آزاد طور ڪاروبار ڪرڻ لڳا.<ref name="Times of India">{{cite news |title = Bharti, Wal-Mart end joint venture |url = http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Bharti-Wal-Mart-end-joint-venture/articleshow/23848813.cms |date = October 10, 2013 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20161210181157/http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Bharti-Wal-Mart-end-joint-venture/articleshow/23848813.cms |archive-date = December 10, 2016}}</ref> 9 مئي 2018ع تي، والمارٽ اعلان ڪيو ته اها ڀارتي اي ڪامرس ڪمپني [[فلپ ڪارٽ]] ۾ 77٪ اڪثريتي حصو $16&nbsp;ارب ۾ خريد ڪرڻ جو ارادو رکي ٿي، ۽ اهو معاهدو 18 آگسٽ 2018ع تي مڪمل ٿيو.<ref>{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/walmart-bets-15-billion-on-an-e-commerce-passage-to-india-1525690804|title=Walmart Bets $15 Billion on an E-Commerce Passage to India|last1=Purnell|first1=Newley|date=May 7, 2018|work=The Wall Street Journal|access-date=May 7, 2018|last2=Bellman|first2=Eric|issn=0099-9660|last3=Abrams|first3=Corinne|archive-date=November 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109031102/https://www.wsj.com/articles/walmart-bets-15-billion-on-an-e-commerce-passage-to-india-1525690804|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.moneycontrol.com/news/business/economy/walmart-expects-to-close-flipkart-deal-by-the-end-of-2018-2583161.html|title=Walmart expects to close Flipkart deal by the end of 2018|website=Moneycontrol|date=June 5, 2018|access-date=June 6, 2018|archive-date=October 28, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028155507/https://www.moneycontrol.com/news/business/economy/walmart-expects-to-close-flipkart-deal-by-the-end-of-2018-2583161.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Walmart completes deal to acquire 77% stake in Flipkart, to invest $2 billion – Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/walmart-completes-deal-to-acquire-77-stake-in-flipkart-to-invest-2-billion/articleshow/65454382.cms |website=The Times of India |date=August 18, 2018 |access-date=August 30, 2018 |archive-date=November 9, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201109020318/https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/walmart-completes-deal-to-acquire-77-stake-in-flipkart-to-invest-2-billion/articleshow/65454382.cms |url-status=live }}</ref> 31-10-2022ع مطابق بيسٽ پرائس ماڊرن هول سيل جا 28 هنڌ آهن.<ref name="Unit Counts & Square Footage"/><ref name="Unit Counts by Country"/> ڀارت ۾، فلپ ڪارٽ وسيلي، والمارٽ ڪيترن وڏن برانڊن ۽ پليٽ فارمن جي مالڪ يا ضابطي ڪندڙ آهي، جن ۾ [[منترا]] (فيشن ۽ طرز زندگي)، شاپسي (گهٽ بجيٽ سماجي واپار)، [[ڪلئئرٽرپ]] (سفري بکنگ)، فلپ ڪارٽ هيلٿ+ (ڊجيٽل صحت سنڀال ۽ دواخانو)، ايڪارٽ (رسد ۽ پهچائڻ)، جيوز (برقي سامان جي مرمت ۽ لڳائڻ جون خدمتون)، ۽ اي اين ايس ڪامرس (ڊي 2 سي اي ڪامرس سهولت) شامل آهن. والمارٽ [[فون پي]] ۾ پڻ سڀ کان وڏو شيئر هولڊر آهي، جيڪو ڀارت جي سڀ کان وڏن ڊجيٽل ادائيگي ۽ فِن ٽيڪ پليٽ فارمن مان هڪ آهي.<ref name="India">{{cite news |title=Flipkart fully hives off PhonePe ahead of fintech major's multi-million dollar fundraise|url=https://www.moneycontrol.com/news/business/mutual-funds/flipkart-fully-hives-off-phonepe-ahead-of-fintech-majors-multi-million-dollar-fundraise-9751901.html |newspaper=[[Network18 Group]]|access-date=May 12, 2026}}</ref> ان کان علاوه، والمارٽ بيسٽ پرائس ڪيش اينڊ ڪيري هول سيل ڪاروبار هلائي ٿي ۽ فلپ ڪارٽ هول سيل وسيلي ڪرانه دڪانن ۽ ايم ايس ايم ايز جي مدد ڪري ٿي. ====انڊونيشيا==== والمارٽ انڊونيشيا ۾ مقامي وڏو ڪاروباري گروهه [[لپو گروپ]] سان گڏيل منصوبي جي معاهدي هيٺ ترتيبوار [[لپو ڪراواچي|لپو]] سپرمال (هاڻي سپرمال ڪراواچي) ۽ ميگامال پلوئٽ (هاڻي [[پلوئٽ وليج]]) ۾ اسٽور کولڻ سان داخل ٿي. ٻئي اسٽور [[1997ع ايشيائي مالي بحران]] سبب بند ٿي ويا.<ref>{{Cite web|date=July 9, 2021|title=5 brand terkenal di dunia yang gagal ekspansi di Indonesia!|url=https://bisnika.hops.id/4-brand-terkenal-di-dunia-yang-gagal-ekspansi-di-indonesia/|access-date=July 19, 2021|website=Info Bisnis dan Keuangan|language=en-US|archive-date=July 19, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210719061856/https://bisnika.hops.id/4-brand-terkenal-di-dunia-yang-gagal-ekspansi-di-indonesia/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Profil – Walmart|url=https://www.merdeka.com/walmart/profil/|access-date=July 19, 2021|website=merdeka.com|language=en|archive-date=July 19, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210719061851/https://www.merdeka.com/walmart/profil/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Pintak|first=Lawrence|date=March 13, 1998|title=Lippo Group sues Wal-Mart over Indonesia pullout (Washington Times)|url=https://pintak.com/1998/03/12/lippo-group-sues-wal-mart-over-indonesia-pullout-washington-times/|access-date=July 30, 2021|website=Lawrence Pintak|language=en|archive-date=July 30, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210730073131/https://pintak.com/1998/03/12/lippo-group-sues-wal-mart-over-indonesia-pullout-washington-times/|url-status=dead}}</ref> ====جرمني==== جرمني ۾، والمارٽ 1997ع ۾ سپر مارڪيٽ زنجير [[ويرٽ ڪائوف]] جا 21 اسٽور [[ڊوئچے مارڪ|ڊي ايم]]750&nbsp;ملين ۾ سنڀاليا<ref>[http://www.ka-news.de/wirtschaft/karlsruhe/Karlsruhe;art127,52059 "Metro takes over Walmart"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090618032055/http://www.ka-news.de/wirtschaft/karlsruhe/Karlsruhe;art127,52059 |date=June 18, 2009 }}. (in German). ka-news. August 3, 2006</ref> ۽ ايندڙ سال والمارٽ 74 [[اسپار (پرچون ڪندڙ)|انٽر اسپار]] اسٽور ڊي ايم1.3&nbsp;ارب ۾ خريد ڪيا.<ref>[http://www.zeit.de/1999/40/Schnitte "Cuts"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160301024822/http://www.zeit.de/1999/40/Schnitte |date=March 1, 2016 }}. (in German). ''[[Die Zeit]]''.</ref> جولاءِ 2006ع ۾، والمارٽ لڳاتار نقصانن سبب جرمني مان نڪرڻ جو اعلان ڪيو. اسٽور جرمن ڪمپني [[ميٽرو اي جي|ميٽرو]] کي وڪرو ڪيا ويا.<ref name="Boyle 09" /><ref name="walmartgermany">{{cite news |url = https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/5223432.stm |title = Walmart Abandons German Venture |work = BBC News |date = July 28, 2006 |access-date = July 31, 2006 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20090115081000/http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/5223432.stm |archive-date = January 15, 2009}}</ref> والمارٽ پنهنجي جرمن سيڙپڪاري جا نقصان ظاهر نه ڪيا، پر انهن جو اندازو لڳ ڀڳ {{Euro}}3&nbsp;ارب لڳايو ويو.<ref>{{cite magazine |url = http://www.spiegel.de/wirtschaft/0,1518,429017,00.html |title = Spiegel: Why the american Titan failed |language=de |magazine = [[Der Spiegel]] |date = July 28, 2006 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20120118130337/http://www.spiegel.de/wirtschaft/0,1518,429017,00.html |archive-date = January 18, 2012}}</ref> ====ڏکڻ آمريڪا==== [[File:Hiper Bompreço.JPG|thumb|مئي 2008ع ۾ [[نٽال، برازيل]] ۾ [[بومپريسو|هائپر بومپريسو]]]] 2004ع ۾، والمارٽ اتر اوڀر برازيل ۾ [[بومپريسو]] سپر مارڪيٽ زنجير جا 118&nbsp;اسٽور خريد ڪيا. 2005ع جي آخر ۾، هن پنهنجي نئين ماتحت اداري، ڊبليو ايم ايس سپرمرڪيڊوس ڊو برازيل، وسيلي [[سونا اي]] ڊسٽريبيوشن گروپ جي برازيل وارن عملن جو ضابطو سنڀاليو، جنهن سان هن نيسنل ۽ مرڪاڊوراما سپر مارڪيٽ زنجيرن جو ضابطو حاصل ڪيو، جيڪي ترتيبوار [[ريو گرانڊي دو سل]] ۽ [[پرانا (رياست)|پرانا]] رياستن ۾ اڳواڻ هيون. انهن مان ڪوبه اسٽور ٻيهر برانڊ نه ڪيو ويو. جنوري 2024ع مطابق والمارٽ 61 بومپريسو سپر مارڪيٽون، 39&nbsp;هائپر بومپريسو اسٽور هلائيندي هئي. ان سان گڏ 57&nbsp;والمارٽ سپر سينٽر، 27&nbsp;سيمز ڪلب، ۽ 174 ٽوڊو ڊيا اسٽور پڻ هلائيندي هئي. بومپريسو ۽ سونا اي جي خريداري سان، 2010ع تائين، والمارٽ برازيل ۾ [[ڪاريفور]] ۽ [[جي پي اي (ڪمپني)|پائو دي آسوڪر]] کان پوءِ ٽئين وڏي سپر مارڪيٽ زنجير هئي.<ref name="WalmartBrazil">{{cite web |title = Walmart Corporate: Brazil |url = http://corporate.walmart.com/our-story/locations/brazil |publisher = Walmart |access-date = January 19, 2014 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20140211004203/http://corporate.walmart.com/our-story/locations/brazil |archive-date = February 11, 2014}}</ref> والمارٽ برازيل، هلائيندڙ ڪمپني، جو هيڊ آفيس [[بارويري]]، ساؤ پائولو رياست ۾ آهي، ۽ علائقائي آفيسون [[ڪوريٽيبا]]، پرانا؛ [[پورٽو اليگري]]، ريو گرانڊي دو سل؛ [[ريسيفي]]، پرنامبوڪو؛ ۽ [[سلواڊور، باهيا|سلواڊور]]، باهيا ۾ آهن.<ref>"[http://www.walmartbrasil.com.br/sobre-o-walmart/no-brasil/ No Brasil] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150510133406/http://www.walmartbrasil.com.br/sobre-o-walmart/no-brasil/ |date=May 10, 2015 }}." [[والمارٽ برازيل]]. Retrieved November 7, 2011.</ref> والمارٽ برازيل ٽوڊو ڊئا، نيسنل، بومپريسو، والمارٽ سپر سينٽر، مئڪسي اٽاڪاڊو، ھائپرمارڪڊو بگ، بومپريسو، سامس ڪلب، مرڪاڊوراما، والمارٽ پوسٽو (گيس اسٽيشن)، سپرمرڪاڊو Todo Dia، ۽ ھائپر ٽوڊو Dia بينرن هيٺ ڪم ڪري ٿي. 2016ع ۾، ڪمپني ھائپر بومپريسو ۽ Big اسٽورن کي والمارٽ سپر سينٽرسئ ۾ ۽ بومپريسو، نيسنل ۽ مرڪاڊوراما اسٽورن کي والمارٽ سپرمرڪاڊو برانڊ ۾ تبديل ڪرڻ شروع ڪيو.<ref>{{Cite web |date=2016-11-01 |title=Walmart Transforms Hypermarket Concept in Brazil |url=https://www.esmmagazine.com/retail/walmart-transforms-hypermarket-concept-brazil-34235 |access-date=2026-02-15 |website=ESM Magazine |language=en |archive-date=December 25, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225104041/https://www.esmmagazine.com/retail/walmart-transforms-hypermarket-concept-brazil-34235 |url-status=live }}</ref> آگسٽ 2018ع کان، والمارٽ انڪارپوريشن وٽ والمارٽ برازيل ۾ فقط اقليتي حصو آهي، جنهن جو نالو 12 آگسٽ 2019ع تي گروپو بِگ رکيو ويو،<ref>{{Cite web|last=Feliciano|first=Dorah|date=August 13, 2019|title=Walmart Brazil Renamed 'Grupo Big' and Plans to Expand its Stores|url=https://riotimesonline.com/brazil-news/brazil/walmart-brazil-gets-renamed-to-grupo-big-and-plans-to-expand-its-stores/|website=The Rio Times|access-date=August 14, 2019|archive-date=November 27, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127170932/https://riotimesonline.com/brazil-news/brazil/walmart-brazil-gets-renamed-to-grupo-big-and-plans-to-expand-its-stores/|url-status=live}}</ref> جنهن ۾ ڪمپني جا 20٪ شيئر والمارٽ وٽ آهن، ۽ [[خانگي ايڪويٽي]] فرم [[ايڊوينٽ انٽرنيشنل]] ڪمپني جي 80٪ ملڪيت رکي ٿي.<ref name="AdventWalmartBrazil">{{cite news |title = Advent International to acquire majority stake in Walmart Brazil |work = Advent International |date = June 4, 2018 |url = https://www.adventinternational.com/advent-international-acquire-majority-stake-walmart-brazil/ |publisher = Advent International |access-date = October 23, 2018 |archive-date = December 16, 2020 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201216224224/https://www.adventinternational.com/advent-international-acquire-majority-stake-walmart-brazil/ |url-status = live |last1 = Ramsey |first1 = Andrea }}</ref> 24 مارچ 2021ع تي، اعلان ڪيو ويو ته [[ڪاريفور]] گروپو بِگ خريد ڪندي.<ref>{{Cite web|title=Carrefour reinforces its leading position in Brazil with the acquisition of Grupo BIG|url=https://www.carrefour.com/en/actuality/carrefour-reinforces-its-leading-position-brazil-acquisition-grupo-big|access-date=May 18, 2021|website=Carrefour Group|archive-date=May 18, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210518195452/https://www.carrefour.com/en/actuality/carrefour-reinforces-its-leading-position-brazil-acquisition-grupo-big|url-status=live}}</ref> [[File:Walmart Supercenter Argentina.jpg|thumb|فيبروري 2019ع ۾ ارجنٽينا ۾ والمارٽ سپر سينٽر]] والمارٽ ارجنٽينا 1995ع ۾ قائم ٿي ۽ والمارٽ سپر سينٽر، چينگموس، مي چينگومس، ۽ پنٽو ميورسٽا بينرن هيٺ اسٽور هلائيندي هئي. 6 نومبر 2020ع تي، اعلان ڪيو ويو ته والمارٽ پنهنجي ارجنٽيني عملن کي گروپو ڊي نارواز کي وڪڻي ڇڏيو آهي ۽ نالو ھائپر چينگومس رکيو ويو.<ref>{{Cite web|title=Grupo de Narváez Acquires Full Ownership of Walmart Argentina|url=https://corporate.walmart.com/newsroom/2020/11/06/grupo-de-narvaez-acquires-full-ownership-of-walmart-argentina|access-date=November 6, 2020|website=Corporate – US|archive-date=December 14, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201214161714/https://corporate.walmart.com/newsroom/2020/11/06/grupo-de-narvaez-acquires-full-ownership-of-walmart-argentina|url-status=live}}</ref> ====برطانيا==== [[File:Asda, Dalgety Bay, Nov 2008 - geograph.org.uk - 1045503.jpg|thumb|فائف، اسڪاٽلينڊ ۾ ايزڊا سپر مارڪيٽ]] والمارٽ جي برطانيا واري ماتحت ڪمپني [[ايزڊا]] (جنهن والمارٽ پاران خريد ٿيڻ کان پوءِ به پنهنجو نالو برقرار رکيو) [[ليڊز]] ۾ قائم آهي ۽ 2006ع ۾ والمارٽ جي بين الاقوامي ڀاڱي جي وڪرو جو 42.7٪ حصو هئي. آمريڪي عملن جي ابتڙ، ايزڊا اصل ۾ به ۽ اڃا تائين بنيادي طور پسارڪي زنجير آهي، پر [[ٽيسڪو]] کان سواءِ برطانيا جي گهڻين سپر مارڪيٽ زنجيرن جي ڀيٽ ۾ غير خوراڪي شين تي وڌيڪ ڌيان رکي ٿي. 2010ع ۾ ايزڊا [[نيٽو يو ڪي]] کان اسٽور خريد ڪيا. ننڍين مضافاتي ايزڊا سپر مارڪيٽن کان علاوه،<ref name="Unit Counts by Country" /> وڏا اسٽور سپر سينٽرز طور برانڊ ٿيل آهن.<ref name="Unit Counts by Country" /><!-- Supercentres is correct; see talk page. --> ٻين بينرن ۾ اسڊا سپر اسٽورز، اسڊا لونگ، ۽ اسڊا پيٽرول فيولنگ اسٽيشن شامل آهن.<ref name="Unit Counts & Square Footage" /><ref name="Unit Counts by Country" /><ref>[http://www.asda.jobs/all-about/who-we-are/stores.html ASDA Careers: All about ASDA Stores]. Retrieved August 7, 2011 {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110803164941/http://www.asda.jobs/all-about/who-we-are/stores.html |date=August 3, 2011 }}</ref> جولاءِ 2015ع ۾، ايزڊا پنهنجي لوگو کي تازه ڪيو، جنهن ۾ لوگو جي پهرئين 'A' جي پويان والمارٽ جا ستارا شامل هئا. مئي 2018ع ۾، والمارٽ ايزڊا کي مقابلي واري [[سينزبريز]] کي $10.1&nbsp;ارب ۾ وڪڻڻ جا منصوبا اعلان ڪيا. معاهدي جي شرطن هيٺ، والمارٽ کي گڏيل ڪمپني ۾ 42٪ حصو ۽ لڳ ڀڳ £3&nbsp;ارب نقد ملڻو هو.<ref>{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/walmart-to-merge-british-unit-asda-with-u-k-rival-sainsbury-1525070178|title=Walmart to Sell British Unit Asda to U.K. Rival Sainsbury|last=Chaudhuri|first=Saabira|date=April 30, 2018|work=[[The Wall Street Journal]]|access-date=May 2, 2018|issn=0099-9660|archive-date=November 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109042529/https://www.wsj.com/articles/walmart-to-merge-british-unit-asda-with-u-k-rival-sainsbury-1525070178|url-status=live}}</ref> بهرحال، اپريل 2019ع ۾، برطانيا جي [[ڪامپيٽيشن اينڊ مارڪيٽس اٿارٽي]] ايزڊا کي سينزبريز کي تجويز ڪيل وڪري کي روڪي ڇڏيو.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2019/04/25/business/sainsburys-asda-takeover-blocked/index.html|title=Walmart's $9 billion deal to sell its UK supermarkets is dead|first1=Daniel|last1=Shane|first2=Ivana|last2=Kottasová|work=CNN|date=April 25, 2019|access-date=April 26, 2019|archive-date=November 8, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108003534/https://www.cnn.com/2019/04/25/business/sainsburys-asda-takeover-blocked/index.html|url-status=live}}</ref> 2 آڪٽوبر 2020ع تي، اعلان ڪيو ويو ته والمارٽ ايزڊا جو اڪثريتي حصو [[زبير عيسا|زبير]] ۽ [[محسن عيسا]] ([[اي جي گروپ]] جا مالڪ) ۽ خانگي ايڪويٽي فرم [[ٽي ڊي آر ڪيپيٽل]] جي اتحاد کي £6.8 ارب ۾ وڪڻندي، جيڪو ڪامپيٽيشن اينڊ مارڪيٽس اٿارٽي جي منظوري سان مشروط هو. وڪرو فيبروري 2021ع ۾ منظور ٿيو.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/business-54383131|title=Asda bought by billionaire Issa brothers in £6.8bn deal|publisher=BBC|date=October 2, 2020|access-date=October 2, 2020|archive-date=December 21, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201221003122/https://www.bbc.com/news/business-54383131|url-status=live}}</ref> ====جاپان==== جاپان ۾، والمارٽ 2008ع تائين [[سييو گروپ|سييو]] (西友 ''Seiyū'') جي 100٪ مالڪ هئي.<ref name="Boyle 09">{{cite news |title = Wal-Mart's painful lessons |last1 = Boyle |first1 = Matthew |url = http://www.businessweek.com/managing/content/oct2009/ca20091013_227022.htm |magazine = Bloomberg |date = October 13, 2009 |access-date = February 28, 2016 |url-status=dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20160307205619/http://www.businessweek.com/managing/content/oct2009/ca20091013_227022.htm |archive-date = March 7, 2016 }}</ref><ref>{{cite web |url = http://corporate.walmart.com/our-story/our-business/locations/#/japan |title = Walmart Corporate – Japan |publisher = Walmart |access-date = January 19, 2014 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20140104115055/http://corporate.walmart.com/our-story/our-business/locations/#/japan |archive-date = January 4, 2014}}</ref> اها سييو (هائپر مارڪيٽ)، سييو (سپر مارڪيٽ)، سييو (عام سامان)، لائيون، ۽ سني بينرن هيٺ ڪم ڪندي هئي.<ref name="Unit Counts & Square Footage" /><ref name="Unit Counts by Country" /> 16 نومبر 2020ع تي، والمارٽ اعلان ڪيو ته اها ڪمپني ۾ پنهنجا 65٪ شيئر خانگي ايڪويٽي فرم [[ڪوهلبرگ ڪراوس رابرٽس|ڪي ڪي آر]] کي وڪڻندي، اهڙي معاهدي ۾ جنهن 329 اسٽورن ۽ 34,600 ملازمن جي ماليت $1.6&nbsp;ارب لڳائي. والمارٽ کي 15٪ ۽ بورڊ تي هڪ سيٽ رکڻي هئي، جڏهن ته ڪي ڪي آر ۽ جاپاني ڪمپني [[راڪوتن|راڪوتن انڪارپوريٽيڊ]] جي گڏيل منصوبي کي 20٪ ملڻو هو.<ref>{{Cite news|last=Narioka|first=Peter Landers and Kosaku|date=November 16, 2020|title=Walmart Retreats Around Globe to Focus on E-Commerce|work=[[The Wall Street Journal]]|url=https://www.wsj.com/articles/walmart-retreats-around-globe-to-focus-on-e-commerce-11605518960|access-date=November 17, 2020|issn=0099-9660|archive-date=December 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201222213136/https://www.wsj.com/articles/walmart-retreats-around-globe-to-focus-on-e-commerce-11605518960|url-status=live}}</ref> ====ڪرپشن جا الزام==== <!-- Courtesy note per [[MOS:LINK2SECT]]: [[Corruption chargest against Walmart]] (sic, "chargest") redirects here. --> اپريل 2012ع ۾ ''[[دي نيو يارڪ ٽائمز]]'' جي جاچ ۾ الزام رپورٽ ٿيا ته ڪمپني سيپٽمبر 2005ع ۾ ميڪسيڪو ڀر ۾ عملدارن کي تعميراتي اجازت نامن، ڄاڻ ۽ ٻين رعايتن جي عيوض [[رشوت]]ون ڏنيون، جنهن سان والمارٽ کي مقابلي ڪندڙن مٿان وڏو فائدو مليو.<ref name="NYTBribe">{{cite news |url = https://www.nytimes.com/2012/04/22/business/at-wal-mart-in-mexico-a-bribe-inquiry-silenced.html |title = Vast Mexican Bribery Case Hushed Up by Walmart After High-Level Struggle |newspaper = The New York Times |first = David |last = Barstow |date = April 21, 2012 |access-date = April 22, 2012 |archive-date = September 10, 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190910013428/https://www.nytimes.com/2012/04/22/business/at-wal-mart-in-mexico-a-bribe-inquiry-silenced.html |url-status = live }}</ref> والمارٽ جي جاچ ڪندڙن کي ثبوت مليا ته ميڪسيڪي ۽ آمريڪي قانون ٽوڙيا ويا هئا. اها ڳڻتي پڻ ظاهر ڪئي وئي ته آمريڪا ۾ والمارٽ جي عملدارن انهن الزامن کي "لڪايو". ''دي نيو يارڪ ٽائمز'' جي 17 ڊسمبر 2012ع تي شايع ٿيل فالو اپ جاچ مان ثبوت ظاهر ٿيا ته 19 اسٽورن جي هنڌ چونڊڻ، تعمير ۽ هلائڻ لاءِ ضابطي واري اجازت رشوت وسيلي حاصل ڪئي وئي هئي.<ref name="NYT92904">{{cite news |title = No, the Conquistadors Are Not Back. It's Just Walmart. |url = https://www.nytimes.com/2004/09/28/international/americas/28mexico.html |access-date = December 18, 2012 |newspaper = The New York Times |date = September 28, 2004 |author = James C. McKinley Jr. |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20121218213105/http://www.nytimes.com/2004/09/28/international/americas/28mexico.html |archive-date = December 18, 2012}}</ref> والمارٽ هڪ بيان جاري ڪري الزامن جي ترديد ڪئي ۽ پنهنجي ڪرپشن مخالف پاليسي بيان ڪئي. جڏهن ته والمارٽ جي سرڪاري رپورٽ چيو ته ان کي ڪرپشن جو ڪوبه ثبوت نه مليو، مضمون الزام هڻي ٿو ته اڳوڻين اندروني رپورٽن ۾ واقعي اهڙا ثبوت سامهون آيا هئا، ان کان اڳ جو ڪهاڻي عوامي ٿئي.<ref>{{cite news |url = https://www.forbes.com/sites/lydiadishman/2012/04/22/walmart-in-mexico/ |title = What Walmart Might Do With Allegations of Bribery in Mexico |first = Lydia |last = Dishman |date = April 22, 2012 |access-date = April 23, 2012 |work = [[Forbes]] |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20120423132905/http://www.forbes.com/sites/lydiadishman/2012/04/22/walmart-in-mexico/ |archive-date = April 23, 2012}}</ref> == ماتحت ادارا == === نجي ليبل برانڊ === {{Main|والمارٽ جي برانڊن جي فهرست}} والمارٽ ۾ وڪرو ٿيندڙ شين مان لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو [[نجي ليبل]] واريون شيون آهن، جيڪي ٺاهيندڙن سان معاهدن وسيلي ڪمپنيءَ لاءِ تيار ڪيون وڃن ٿيون. والمارٽ 1991ع ۾ [[سيمز چوائس]] جي شروعات سان نجي ليبل برانڊ پيش ڪرڻ شروع ڪيا؛ هي والمارٽ لاءِ [[پريمو واٽر]] پاران تيار ڪيل مشروبات جو هڪ سلسلو هو. سيمز چوائس جلد ئي مقبول ٿي ويو ۽ 1993ع تائين آمريڪا ۾ ٽيون سڀ کان وڌيڪ مقبول مشروباتي برانڊ بڻجي ويو.<ref name="samschoice">{{cite news |url = http://findarticles.com/p/articles/mi_m3092/is_n19_v32/ai_14495621 |title = Sam's Choice Climbs Beverage Brand List – Walmart's Sam's American Choice Beverage Brand |work = Discount Store News |date = October 4, 1993 |access-date = April 20, 2007 |url-status=dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20070624152410/http://findarticles.com/p/articles/mi_m3092/is_n19_v32/ai_14495621 |archive-date = June 24, 2007 }}</ref> والمارٽ جي ٻين برانڊن ۾ آمريڪا ۽ ڪينيڊا ۾ گريٽ ويليو ۽ ايڪويٽ، ۽ برطانيا ۾ اسمارٽ پرائس شامل آهن. 2006ع جي هڪ اڀياس ۾ ”ذهن تي قبضي جي ان وسعت“ جو ذڪر ڪيو ويو، جيڪا نجي ليبل برانڊن ۽ پرچون وڪرو ڪندڙن جي سڃاڻپ جي حوالي سان والمارٽ خريدارن جي ذهنن ۾ رکندي نظر اچي ٿي.<ref>{{cite web |author = Reyes, Sonia |url = http://www.pbmproducts.com/press.aspx?ID=183 |title = Study: Walmart Private Brands Are Catching On |date = August 21, 2006 |access-date = December 16, 2012 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130117025424/http://www.pbmproducts.com/press.aspx?ID=183 |archive-date = January 17, 2013 |url-status=dead }}</ref> === وندر === <!-- Courtesy note per [[MOS:LINK2SECT]]: [[Wal-Mart Family Moments]] redirects here --> 2010ع ۾ ڪمپنيءَ [[پراڪٽر اينڊ گيمبل]] سان گڏجي ٻن ڪلاڪن جون خانداني فلمون ''[[سيڪريٽس آف دي مائونٽين]]'' ۽ ''[[دي جينسن پروجيڪٽ]]'' تيار ڪيون، جن ۾ ڪردارن کي والمارٽ ۽ پراڪٽر اينڊ گيمبل جي برانڊ وارين شين کي استعمال ڪندي ڏيکاريو ويو. ''دي جينسن پروجيڪٽ'' ۾ هڪ اهڙي شيءِ جي اڳواٽ جهلڪ پڻ ڏيکاري وئي، جيڪا ڪيترن مهينن کان پوءِ والمارٽ جي اسٽورن ۾ جاري ٿيڻي هئي.<ref>{{cite web |title = Walmart Pushing Limited $199 Kinect Pre-Order Bundle |url = http://www.pcworld.com/article/201049/walmart_pushing_limited_199_kinect_preorder_bundle.html |work = PC World |date = July 14, 2010 |access-date = July 18, 2010 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20100718104454/http://www.pcworld.com/article/201049/walmart_pushing_limited_199_kinect_preorder_bundle.html |archive-date = July 18, 2010}}</ref><ref name="la times review">{{cite news |title = Television review: 'The Jensen Project' |url = https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2010-jul-16-la-et-jensen-project-20100716-story.html |access-date = July 16, 2010 |newspaper = Los Angeles Times |date = July 16, 2010 |first1 = Mary |last1 = McNamara |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20100719233456/http://articles.latimes.com/2010/jul/16/entertainment/la-et-jensen-project-20100716 |archive-date = July 19, 2010}}</ref> هڪ ٽين فلم، ''اَ واڪ اِن مائي شوز''، پڻ 2010ع ۾ نشر ٿي ۽ چوٿين فلم تيار ٿيڻ هيٺ آهي.{{When|date=November 2012}}<ref>{{cite news |title = Second P&G Family Friendly Movie Airs July 16 On NBC |last = Kiesewette |first = John |url = http://cincinnati.com/blogs/tv/2010/07/09/second-pg-family-friendly-movie-airs-july-16-on-nbc/ |work = [[دي سنسناٽي انڪوائرر]] |access-date = July 9, 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100713045542/http://cincinnati.com/blogs/tv/2010/07/09/second-pg-family-friendly-movie-airs-july-16-on-nbc/ |archive-date = July 13, 2010 }}</ref> والمارٽ جو برانڊ مارڪيٽنگ ڊائريڪٽر [[ايسوسيئيشن آف نيشنل ايڊورٽائزرز]] جي الائنس فار فيملي انٽرٽينمينٽ جو گڏيل چيئرپرسن پڻ آهي.<ref>{{cite news |last = Stanley |first = T.L. |title = Advertisers earmark $10&nbsp;million for family-friendly TV |url = http://latimesblogs.latimes.com/showtracker/2010/06/advertisers-earmark-10-million-for-familyfriendly-tv.html |newspaper = Los Angeles Times |date = June 22, 2010 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20160202175736/http://latimesblogs.latimes.com/showtracker/2010/06/advertisers-earmark-10-million-for-familyfriendly-tv.html |archive-date = February 2, 2016}}</ref> == آن لائين واپار جون خريداريون ۽ منصوبا == 2009ع ۾ شروع ڪيل والمارٽ جي مارڪيٽ پليس 2016ع تائين غير سرگرم رهي، جڏهن والمارٽ ايمازون.ڪام سان مقابلو شروع ڪرڻ لاءِ 2014ع ۾ [[مارڪ لور]] پاران قائم ڪيل [[اي-واپار]] ڪمپني [[جيٽ.ڪام]] خريد ڪئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.marketplacepulse.com/articles/ten-years-of-walmart-marketplace|title=Ten Years of Walmart Marketplace|website=Marketplace Pulse|date=September 5, 2019|access-date=November 2, 2023|archive-date=November 2, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231102183234/https://www.marketplacepulse.com/articles/ten-years-of-walmart-marketplace|url-status=live}}</ref> جيٽ.ڪام پاڻ پڻ ڪيترائي آن لائين پرچون وڪرو ڪندڙ ادارا خريد ڪيا، جن ۾ مارچ 2016ع ۾ [[هي نيڊل]]، ڊسمبر 2016ع ۾ شو باءِ.ڪام، ۽ مارچ 2017ع ۾ [[موڊ ڪلاٿ]] شامل هئا. والمارٽ 29 سيپٽمبر 2017ع تي نيويارڪ جي هڪ ترسيل خدمت، پارسل، پڻ خريد ڪئي.<ref name="NYT9162018">{{cite news |first1=Michael |last1=Corkery |title=Walmart Finally Makes It to the Big Apple |url=https://www.nytimes.com/2018/09/16/business/walmart-jet-nyc.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20180916204518/https://www.nytimes.com/2018/09/16/business/walmart-jet-nyc.html |archive-date=September 16, 2018 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=September 17, 2018 |work=The New York Times |date=September 16, 2018}}</ref><ref name="Walmart91718">{{cite web |title=Walmart Announces the Acquisition of Parcel, a Technology-Based, Same-Day and Last-Mile Delivery Company |url=https://corporate.walmart.com/article/walmart-announces-the-acquisition-of-parcel-a-technology-based-same-day-and-last-mile-delivery-company |website=corporate.walmart.com |date=October 3, 2017 |publisher=Walmart |access-date=September 17, 2018 |archive-date=September 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200921101548/https://corporate.walmart.com/article/walmart-announces-the-acquisition-of-parcel-a-technology-based-same-day-and-last-mile-delivery-company |url-status=dead }}</ref> 15 فيبروري 2017ع تي والمارٽ تقريبن 51&nbsp;ملين ڊالرن ۾ آن لائين سرگرم ٻاهرين سرگرمين جي پرچون وڪرو ڪندڙ اداري [[موس جا]] کي خريد ڪيو. موس جا پاڻ سان 400 کان وڌيڪ برانڊن سان ڀائيواريون کڻي آيو، جن ۾ [[پيٽاگونيا (ڪپڙا)|پيٽاگونيا]]، [[دي نارٿ فيس]]، [[مارموٽ (ڪمپني)|مارموٽ]]، ۽ [[آرڪٽيريڪس]] شامل هئا.<ref>{{cite magazine |url = https://www.forbes.com/sites/lauraheller/2017/02/15/take-that-amazon-walmart-buys-moosejaw-for-51-million/ |title = Take That Amazon: Walmart Buys Moosejaw For $51 Million |last = Heller |first = Laura |access-date = February 22, 2017 |date = February 15, 2017 |magazine = Forbes |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20170223051021/http://www.forbes.com/sites/lauraheller/2017/02/15/take-that-amazon-walmart-buys-moosejaw-for-51-million/ |archive-date = February 23, 2017}}</ref> والمارٽ جي آمريڪي اي-واپار واري شعبي جي سي اي او [[مارڪ لور]] چيو ته آمريڪا ۾ والمارٽ جي لڳ ڀڳ 5,000 اسٽورن تي ٻڌل موجود جسماني ڍانچي سان ان جي ڊجيٽل واڌ ويجهه کي هٿي ملندي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اسٽور اضافي انتظامي خرچ وڌائڻ کان سواءِ اي-واپار لاءِ گودامن طور پڻ ڪم ڪندا.<ref>{{cite news|last1=Nusca|first1=Andrew|title=5 Moves Walmart Is Making to Compete With Amazon and Target|url=http://fortune.com/2017/09/27/5-moves-walmart-is-making-to-compete-with-amazon-and-target/|access-date=December 8, 2017|work=Fortune|date=September 27, 2017|archive-date=December 9, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209100046/http://fortune.com/2017/09/27/5-moves-walmart-is-making-to-compete-with-amazon-and-target/|url-status=live}}</ref> 2017ع مطابق والمارٽ 1,000 اسٽورن تي آن لائين آرڊرن لاءِ اسٽور تان سامان کڻڻ جي سهولت فراهم ڪري ٿو، ۽ آخرڪار اها خدمت پنهنجن سڀني اسٽورن تائين وڌائڻ جو منصوبو رکي ٿو.<ref>[https://www.wsj.com/articles/wal-mart-takes-aim-at-amazon-1508811540 Wal-Mart Takes Aim at Amazon] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171024235435/https://www.wsj.com/articles/wal-mart-takes-aim-at-amazon-1508811540 |date=October 24, 2017 }}, WSJ, published October 23, 2017</ref> 9 مئي 2018ع تي والمارٽ ڀارتي اي-واپار ويب سائيٽ [[فلپ ڪارٽ]] ۾ 16&nbsp;ارب ڊالرن عيوض 77 سيڪڙو ضابطي وارو حصو خريد ڪرڻ جي ارادي جو اعلان ڪيو<ref>{{Cite news|url=https://www.cnbc.com/2018/05/09/walmart-agrees-deal-to-buy-a-majority-stake-in-indias-flipkart.html|title=Walmart agrees to a $16 billion deal to buy a majority stake in India's Flipkart|last=Browne|first=Ryan|date=May 9, 2018|publisher=CNBC|access-date=May 28, 2018|archive-date=November 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109032928/https://www.cnbc.com/2018/05/09/walmart-agrees-deal-to-buy-a-majority-stake-in-indias-flipkart.html|url-status=live}}</ref> (ايمازون.ڪام جي آڇ کي مات ڏيندي)، جيڪو ضابطي واري منظوريءَ سان مشروط هو. معاهدو مڪمل ٿيڻ کان پوءِ ويب سائيٽ جي انتظاميا [[مارڪ لور]] کي جوابده ٿيڻي هئي.<ref name="Walmart-Inc-May-2018-8-K">{{cite web |url=http://edgar.secdatabase.com/859/10416918000038/filing-main.htm |title=Walmart Inc, Form 8-K, Current Report, Filing Date May 9, 2018 |publisher=secdatabase.com |access-date=May 10, 2018 |archive-date=December 18, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201218065827/http://edgar.secdatabase.com/859/10416918000038/filing-main.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/business-44050180|title=Walmart wins battle for India's Flipkart|date=May 9, 2018|work=BBC News|access-date=May 9, 2018|archive-date=November 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109023510/https://www.bbc.com/news/business-44050180|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/small-biz/startups/newsbuzz/walmart-acquires-flipkart-for-16-bn-worlds-largest-ecommerce-deal/articleshow/64095145.cms|title=Walmart acquires Flipkart for $16 bn, world's largest ecommerce deal|date=May 9, 2018|work=The Economic Times|access-date=May 9, 2018|archive-date=November 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109020101/https://economictimes.indiatimes.com/small-biz/startups/newsbuzz/walmart-acquires-flipkart-for-16-bn-worlds-largest-ecommerce-deal/articleshow/64095145.cms|url-status=live}}</ref> معاهدي جي مڪمل ٿيڻ جو اعلان 18 آگسٽ 2018ع تي ڪيو ويو.<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/walmart-completes-deal-to-acquire-77-stake-in-flipkart-to-invest-2-billion/articleshow/65454382.cms|title=Walmart completes deal to acquire 77% stake in Flipkart, to invest $2 billion – Times of India|website=[[دي ٽائيمز آف انڊيا]]|date=August 18, 2018|access-date=August 18, 2018|archive-date=November 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109020318/https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/walmart-completes-deal-to-acquire-77-stake-in-flipkart-to-invest-2-billion/articleshow/65454382.cms|url-status=live}}</ref> سبسڪرپشن سروس ڪڊ باڪس سان ڪمپنيءَ جي ڀائيواريءَ جو اعلان 16 اپريل 2019ع تي ڪيو ويو.<ref>{{Cite web|url=https://techcrunch.com/2019/04/16/walmart-partners-with-subscription-based-childrens-clothing-startup-kidbox/|title=Walmart partners with subscription-based children's clothing startup, Kidbox|website=TechCrunch|date=April 16, 2019|access-date=April 22, 2019|archive-date=March 30, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200330072440/https://guce.techcrunch.com/consent?brandType=nonEU&done=https%3A%2F%2Ftechcrunch.com%2F2019%2F04%2F16%2Fwalmart-partners-with-subscription-based-childrens-clothing-startup-kidbox%2F&gcrumb=divf54g%3D|url-status=live}}</ref> 19 مئي 2020ع تي والمارٽ اعلان ڪيو ته اها جيٽ.ڪام کي بند ڪري رهي آهي، جنهن کان پوءِ ويب سائيٽ تي ايندڙ سڀني استعمال ڪندڙن کي ان جي بدران والمارٽ جي ويب سائيٽ ڏانهن موڪليو ويو.<ref>{{Cite web |last=Repko |first=Melissa |date=2020-05-19 |title=Walmart winds down Jet.com four years after $3.3 billion acquisition of e-commerce company |url=https://www.cnbc.com/2020/05/19/walmart-winds-down-jetcom-four-years-after-3point3-billion-acquisition.html |access-date=2025-01-27 |website=CNBC |language=en}}</ref> == پڻ ڏسو == {{Portal|آمريڪا|ڪاروبار ۽ معاشيات|ڪمپنيون}} * [[وڏو دٻو اسٽور]] * [[لوڪاس والٽن]] * [[والمارٽ گريٽر]] * [[فرسٽ ٽي اوپن|پيبل بيچ ۾ وال-مارٽ فرسٽ ٽي اوپن]] – گولف ٽورنامينٽ جو اڳوڻو نالو * [[والمارٽنگ]] – هڪ [[نئون جوڙيل لفظ]] * ''[[واءِ وال-مارٽ ورڪس؛ اينڊ واءِ ديٽ ڊرائيوز سم پيپل سي-آر-اي-زي]]'' – گرين والڊ جي دستاويزي فلم جو 2005ع ۾ ڏنل جواب == حاشيا ۽ حوالا == {{Notelist}} {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * ''والمارٽ اِن دي گلوبل سائوٿ'' (ڇپائيندڙ: يونيورسٽي آف ٽيڪساس پريس؛ {{ISBN|9781477315682}}) * ''وال-مارٽ ورلڊ – دي ورلڊز بگيسٽ ڪارپوريشن اِن دي گلوبل اڪانامي'' (ڇپائيندڙ: روٽليج؛ {{ISBN|9780415951371}}) * ''دي ريٽيل ريووليوشن: هائو وال-مارٽ ڪريئيٽيڊ اَ بريو نيو ورلڊ آف بزنس'' (ڇپائيندڙ: پڪاڊور؛ {{ISBN|9780312429683}}) * ''والمارٽ: ميڊ اِن چائنا (گلوبلائيزيشن اِن ايوري ڊي لائيف)'' (ڇپائيندڙ: اسٽينفورڊ يونيورسٽي پريس؛ {{ISBN|9781503646414}}) * ''والمارٽ اِن چائنا'' (ڇپائيندڙ: آءِ ايل آر پريس؛ {{ISBN|9780801477317}}) * ''دي وال-مارٽ وي: دي انسائيڊ اسٽوري آف دي سڪسيس آف دي ورلڊز لارجيسٽ ڪمپني'' (ڇپائيندڙ: پيئرسن؛ {{ISBN|9788131723128}}) * ''دي وال-مارٽ افيڪٽ: هائو اين آئوٽ آف ٽائون سپر اسٽور بڪيم اَ سپر پاور'' (ڇپائيندڙ: ايلن لين؛ {{ISBN|9780713998252}}) * ''فرام والمارٽ ٽو القاعده: اين انٽرڊسپلنري اپروچ ٽو گلوبلائيزيشن'' (ڇپائيندڙ: گرين ليف پبليڪيشنز؛ {{ISBN|9781783531936}}) * ''ٽو سرو گاڊ اينڊ وال-مارٽ: دي ميڪنگ آف ڪرسچن فري انٽرپرائيز'' (ڇپائيندڙ: هارورڊ يونيورسٽي پريس؛ {{ISBN|9780674057401}}) == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category}} {{Wikinews category|Wal-Mart}} * {{Official website}} * [https://corporate.walmart.com/ والمارٽ انڪارپوريٽيڊ جي ڪارپوريٽ ويب سائيٽ] * {{OpenSecrets}} {{Finance links | name = Walmart Inc. | symbol = WMT | sec_cik = 104169 | yahoo = WMT | reuters = WMT.O | google = WMT:NASDAQ }} * {{OpenCorp|Walmart}} {{Walmart}} {{Dow Jones Industrial Average companies}} {{Nasdaq-100}} {{S&P 500 companies}} {{Major retail companies}} {{Supermarkets in China}} {{Supermarkets in South Africa}} {{Supermarkets of the United States}} {{authority control}} [[زمرو:والمارٽ| ]] [[زمرو:آرڪنساس ۾ 1962ع ۾ قائم ٿيل ادارا]] [[زمرو:1970ع واري ڏهاڪي جون شروعاتي عوامي آڇون]] [[زمرو:1962ع ۾ قائم ٿيل آمريڪي ڪمپنيون]] [[زمرو:مزدور سنگهه مخالف سوچ]] [[زمرو:بينٽن وِل، آرڪنساس]] [[زمرو:آرڪنساس ۾ قائم ڪمپنيون]] [[زمرو:ڊائو جونز انڊسٽريل ايوريج ۾ شامل ڪمپنيون]] [[زمرو:ڊائو جونز گلوبل ٽائيٽنز 50 ۾ شامل ڪمپنيون]] [[زمرو:ايس اينڊ پي 500 ڊيويڊنڊ ارسٽوڪريٽس ۾ شامل ڪمپنيون]] [[زمرو:آمريڪا جا صارف اليڪٽرانڪس پرچون وڪرو ڪندڙ]] [[زمرو:آرڪنساس جي ثقافت]] [[زمرو:آمريڪا جا رعايتي اسٽور]] [[زمرو:باغباني مرڪز]] [[زمرو:آمريڪا جا هائپر مارڪيٽ]] [[زمرو:آمريڪا ۾ صدر دفتر رکندڙ گهڻ قومي ڪمپنيون]] [[زمرو:آمريڪا جا آن لائين پرچون وڪرو ڪندڙ]] [[زمرو:1962ع ۾ قائم ٿيل پرچون ڪمپنيون]] [[زمرو:چين جا سپر مارڪيٽ]] [[زمرو:آمريڪا جا سپر مارڪيٽ]] [[زمرو:آمريڪا جا سپر اسٽور]] [[زمرو:آمريڪا جا رانديڪا پرچون وڪرو ڪندڙ]] [[زمرو:والٽن خاندان]] plvo98zanmmoxffdt1ff8yqb6fyqo0r 0 100419 414862 407101 2026-09-26T01:25:31Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414862 wikitext text/x-wiki {{Short description|جرمني جي بون شهر ۾ سرڪاري يونيورسٽي}} {{Infobox university | name = بون يونيورسٽي | native_name = Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn<br/>رائينش فريڊرش وِلهم بون يونيورسٽي | image = University of Bonn seal.svg | image_size = 166px | caption = يونيورسٽي جي سرڪاري مهر | logo=Universität Bonn.svg | motto = | established = {{start date and age|1777}} (''ڪورڪولون جي بون اڪيڊمي'' طور)؛<br />بنياد: {{start date and age|1818|10|18|df=y}} | type = سرڪاري يونيورسٽي | coordinates = {{coord|50|44|02|N|7|06|08|E|region:DE-NW_type:edu|display=title}} | mapframe = yes | mapframe-zoom = 12 | pushpin_map = Germany#North Rhine-Westphalia | students = 31,318 (2025)<ref name="facts" /> | city = [[بون]] | country = [[جرمني]] | campus = شهري | campus_size= {{convert|247|acre}} | affiliations = {{hlist|يورپي يونيورسٽي ايسوسيئيشن (EUA)|فرانس-جرمن يونيورسٽي (FGU)|جرمن يو-15|سماجي اثر لاءِ عالمي يونيورسٽيون (GUSI)|جرمن يونيورسٽين جي ايڪسيلينس انيشيئيٽو}}| colors = {{color box|#07529a}}{{color box|#eab90c}}{{color box| #909085}} نيرو، پيلو، سرمائي | website = [https://www.uni-bonn.de/ uni-bonn.de]| native_name_lang = de | academic_staff = 707 پروفيسر<br>5,536 (2025)<ref name="facts" /> | administrative_staff = 1,988 (2024)<ref name="facts" /> | budget = 818.53 ملين يورو (2024) (يونيورسٽي اسپتال کان سواءِ)<ref name="facts">{{cite web | title=Zahlen und Fakten | website=Universität Bonn | url=https://www.uni-bonn.de/de/universitaet/ueber-die-uni/zahlen-und-fakten | language=de | access-date=23 February 2026}}</ref> | rector = مائيڪل هوخ}} [[File:UKB-BMZ-2009.jpg|thumb|268x268px|[[University Hospital Bonn|Universitätsklinikum Bonn]]]] '''بون يونيورسٽي''' (<small>Bonn</small> <small>University</small>)، سرڪاري نالو '''<small>رينش فريڊرخ وِلهيلم بون يونيورسٽي</small>''' (<small>Rheinische</small> <small>Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn</small>) آهي، [[جرمني]] جي [[نارٿ رائن وستڦيليا]] رياست جي شهر [[بون]] ۾ واقع هڪ سرڪاري تحقيقي يونيورسٽي آهي. هن جو موجوده ادارتي ڍانچو 18 آڪٽوبر 1818ع تي فريڊرش وِلهم ٽيون پاران "ريئن يونيورسٽيٽ: (رائين يونيورسٽي) جي نالي سان قائم ڪيو ويو، جيڪا 1777ع ۾ قائم ٿيل بون جي ڪورڪولون اڪيڊمي (ڪولون جي چونڊيل شهزادي جي اڪيڊمي) جي قانوني جانشين آهي. بون يونيورسٽي مختلف شعبن ۾ بي اي، بي ايس، ماسٽرز ۽ اعليٰ درجي جا ڪيترائي تعليمي پروگرام پيش ڪري ٿي ۽ ان ۾ 544 پروفيسر آهن. بون يونيورسٽي جرمني جي اهم تحقيق تي ٻڌل يونيورسٽين جي تنظيم "جرمن يو-15" جي ميمبر آهي ۽ جرمن يونيورسٽين جي ايڪسيلينس انيشيئيٽو تحت "يونيورسٽي آف ايڪسيلينس" جو درجو رکي ٿي. بون يونيورسٽي وٽ اٺ "ڪلسٽر آف ايڪسيلينس" آهن، جيڪي جرمني جي ڪنهن به يونيورسٽي کان وڌيڪ آهن؛<ref>{{Cite web |title=Clusters of Excellence |url=https://www.uni-bonn.de/en/research-and-teaching/research-profile/excellence-strategy/clusters-of-excellence |access-date=2026-02-11 |website=Universität Bonn |language=en}}</ref> انهن ۾ "هاوسڊورف سينٽر فار ميٿميٽڪس"، ڪوانٽم ڪمپيوٽنگ لاءِ مادو ۽ روشني، بون مرڪز براءِ انحصار ۽ غلاميءَ جا اڀياس، فينو روب: فصلن جي مستقبل جي پيداوار بابت تحقيق، مدافعتي حسي نظام، ايڪانٽريبيوٽ: مارڪيٽون ۽ عوامي پاليسي، رنگ ۽ ذائقو ۽ اسانجي متحرڪ ڪائنات شامل آهن. بون يونيورسٽي ۽ رياستي لائبريري يونيورسٽي ۽ نارٿ رائين-ويسٽفيليا جي مرڪزي علمي ۽ آرڪائيو لائبريري آهي، جنهن ۾ پنجن ملين کان وڌيڪ جلدون محفوظ آهن. آڪٽوبر 2020ع مطابق يونيورسٽي جي مشهور اڳوڻن شاگردن، استادن ۽ محققن ۾ 11 [[نوبل انعام|نوبل انعام يافته]]، 5 فيلڊز ميڊل يافته، 12 گوٽفريڊ وِلهم لائبنٽس انعام يافته ۽ [[فطري سائنس]] جي مشهور شخصيتن جهڙوڪ آگسٽ ڪيڪولي، هائنرش هرٽز ۽ جسٽس فون ليبيگ؛ نامور رياضي دان ڪارل وائرشٽراس، فيليڪس ڪلين، فريڊرش هرزبروخ ۽ فيليڪس هاوسڊورف؛ فلسفي [[فريڊرڪ نٽشي|فريڊرش نٽشي]]، [[ڪارل مارڪس]] ۽ يورگن هابرماس؛ جرمن شاعر ۽ اديب هائنرش هائنه، پال هائزه ۽ ٿامس مان؛ مصور ميڪس ارنسٽ؛ سياسي مفڪر ڪارل شميٽ ۽ اوٽو ڪرخائمر؛ مدبر ڪونراڊ آڊيناور ۽ رابرٽ شومان؛ معاشيات جا ماهر والٽر اوئڪن، فرڊيننڊ ٽونيز ۽ جوزف شمپيٽر؛ ۽ پڻ پرنس البرٽ، پوپ بينيڊڪٽ شانزدهم ۽ ولهيلم ٻيون، جرمن شهنشاهه شامل آهن. ==تاريخ== ===بنياد=== يونيورسٽي جو پيشرو ادارو ڪورڪولنيشه اڪيڊمي بون (ا''[[ڪولون]] جي [[چونڊيل شهزادو|چونڊيل شهزادي]] جي اڪيڊمي'') هو، جنهن کي 1777ع ۾ [[ميڪسميلين فريڊرش فون ڪونيگزيگ-روٿنفيلس]] قائم ڪيو. هو ڪولون جو چونڊيل شهزادو هو ۽ [[بيتهوون]] جي شروعاتي سرپرستن مان پڻ هڪ هو. [[روشن خياليءَ جو دور|روشن خياليءَ جي دور]] جي روح مطابق، نئين اڪيڊمي ڪنهن هڪ مذهبي فرقي تائين محدود نه هئي. اڪيڊمي ۾ [[الهيات]]، [[قانون]]، [[دواسازي]] ۽ عام تعليم جا شعبا قائم ڪيا ويا. 1784ع ۾ [[جوزف ٻيون، مقدس رومي شهنشاهه|شهنشاهه جوزف ٻئي]] اڪيڊمي کي علمي ڊگريون (''ليسينشيات'' ۽ پي ايڇ ڊي) ڏيڻ جو حق عطا ڪيو، جنهن سان اها اڪيڊمي هڪ يونيورسٽي بڻجي وئي. 1798ع ۾ [[فرانسيسي انقلابي جنگون|فرانسيسي انقلابي جنگن]] دوران فرانس طرفان [[رائين]] درياهه جي کاٻي ڪناري تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ اڪيڊمي بند ڪئي وئي. 1815ع ۾ [[ويانا ڪانگريس]] جي نتيجي ۾ [[رائين لينڊ]] [[پروشيا]] جو حصو بڻجي ويو. ان کان پوءِ بادشاهه [[فريڊرش وِلهم ٽيون]] 18 آڪٽوبر 1818ع تي نئين صوبي ۾ هڪ نئين يونيورسٽي قائم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو (جرمن: ڊين آئوس لانڊيسفيٽرليشر فورزورگه فير اِهر بيسٽس گيفاسٽن اينٽشلوس، اِن اُنزرن رائنلانڊن آئينه يونيورسٽي تسو ايررشٽن. ترجمو:"پنهنجي رعيت جي ڀلائي لاءِ پدرانه ذميواريءَ جي احساس تحت ڪيل اسان جي فيصلي موجب، اسان جي رائن علائقي ۾ هڪ يونيورسٽي قائم ڪئي وڃي."). ان وقت رائين لينڊ ۾ ڪا به يونيورسٽي موجود نه هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ 18هين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين موجود ٽيئي يونيورسٽيون فرانسيسي قبضي جي نتيجي ۾ بند ٿي چڪيون هيون. {{Lang|de|Kurkölnische Akademie Bonn}} انهن ٽنهي مان هڪ هئي، جڏهن ته ٻيون ٻه [[ڪولون يونيورسٽي]] (رومن ڪيٿولڪ) ۽ [[ڊوئسبرگ يونيورسٽي]] (پروٽيسٽنٽ) هيون. {{Panorama |image = Universität Bonn.jpg |height = 250px |width = |alt = بون يونيورسٽي جي مکيه عمارت، اليڪٽورل محل |caption = اليڪٽورل محل، بون يونيورسٽي جي مکيه عمارت |dir = |align = center }} ===رائين يونيورسٽي=== [[File:Friedrich Wilhelm III., König von Preußen (unbekannter Maler).jpg|thumb|left|upright|[[فريڊرش وِلهم ٽيون]]، يونيورسٽي جو باني]] [[File:2014-07-02 Koblenzer Tor, Bonn IMG 2077.jpg|thumb|ڪوبلينز دروازو ۽ آڊيناور آلي]] نئين رائين يونيورسٽي (جرمن:رائن يونيورسٽيٽ) 18 آڪٽوبر 1818ع تي فريڊرش وِلهم ٽئين طرفان قائم ڪئي وئي. اها پروشيا جي ڇهين يونيورسٽي هئي، جيڪا [[گريفسوالڊ يونيورسٽي|گريفسوالڊ]]، [[برلن جي همبولٽ يونيورسٽي|برلن]]، [[ڪونيگسبرگ يونيورسٽي|ڪونيگسبرگ]]، [[مارٽن لوٿر يونيورسٽي هالي-ويٽنبرگ|هالي]] ۽ [[وروڪلاو يونيورسٽي|بريسلاو]] جي يونيورسٽين کان پوءِ قائم ٿي. نئين يونيورسٽي ٻنهي عيسائي فرقن جي وچ ۾ برابريءَ جي بنياد تي منظم ڪئي وئي. اهو به هڪ اهم سبب هو جو غير فرقيواراڻي تعليمي روايت رکندڙ بون کي ڪولون ۽ ڊوئسبرگ تي ترجيح ڏني وئي. رومن ڪيٿولڪ الهيات ۽ پروٽيسٽنٽ الهيات جي شعبن کان علاوه، يونيورسٽي ۾ طب، قانون ۽ فلسفي جا شعبا پڻ قائم ڪيا ويا. شروعات ۾ بون ۾ 35 پروفيسر ۽ اٺ معاون پروفيسر تدريس جا فرض انجام ڏئي رهيا هئا. 1827ع ۾ يونيورسٽي جو آئين منظور ڪيو ويو. [[ولهيلم فون همبولٽ]] جي فڪر جي روح مطابق، هن آئين يونيورسٽي جي خودمختياري ۽ تدريس ۽ تحقيق جي وحدت تي زور ڏنو. 1810ع ۾ قائم ٿيل [[برلن جي همبولٽ يونيورسٽي]] وانگر، هن نئين آئين بون يونيورسٽي کي [[يورپي تحقيقي يونيورسٽين جي تاريخ#اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ ۾ يورپي يونيورسٽي جا نمونا|جديد تحقيقي يونيورسٽي]] ۾ تبديل ڪري ڇڏيو. رائين يونيورسٽي جي قيام کان فقط هڪ سال پوءِ [[ناٽڪ نويس]] [[آگسٽ فون ڪوٽزيبو]] کي [[يينا جي فريڊرش شِلر يونيورسٽي]] جي شاگرد [[ڪارل لُڊوِگ سانڊ]] قتل ڪري ڇڏيو. 20 سيپٽمبر 1819ع تي لاڳو ڪيل [[ڪارلسباڊ فرمان]] جي نتيجي ۾ يونيورسٽين خلاف سخت ڪارروائيون شروع ٿيون، [[بورشنشافٽ]] تنظيمن کي ختم ڪيو ويو ۽ سينسرشپ جا قانون نافذ ڪيا ويا. انهن قدمن جو هڪ شڪار اديب ۽ شاعر [[ارنسٽ مورٽز آرنڊٽ]] به ٿيو، جيڪو تازو بون يونيورسٽي ۾ پروفيسر مقرر ٿيو هو، پر کيس تدريس کان روڪيو ويو. 1840ع ۾ فريڊرش وِلهم ٽئين جي وفات کان پوءِ ئي کيس پنهنجي پروفيسريءَ تي ٻيهر بحال ڪيو ويو. [[ڪارلسباڊ فرمان]] جو هڪ ٻيو نتيجو اهو نڪتو جو فريڊرش وِلهم ٽئين نئين يونيورسٽي کي نه سرڪاري زنجيرِ منصب، نه سرڪاري مهر ۽ نه ئي ڪو سرڪاري نالو عطا ڪيو. اهڙيءَ طرح رائين يونيورسٽي 1840ع تائين بغير سرڪاري نالي جي رهي، جڏهن پروشيا جي نئين بادشاهه [[فريڊرش وِلهم چوٿون]] ان کي سرڪاري نالو رائنش فريڊرش ولھيلمس يونيورسٽيٽ ڏنو. (هي آخري جملو ''ڊي پروئيسسشن يونيورسٽيٽن'' (پروشيا جون يونيورسٽيون) جي صفحي 176 سان تضاد رکي ٿو، جتي ڄاڻايل آهي ته 28 جون 1828ع تي جاري ڪيل ڪابينا جي حڪم تحت يونيورسٽي کي رائينش فريڊرش ولھيلمس يونيورسٽيٽ نالو ڏنو ويو هو.)<ref>Johann Friedrich Wilhelm Koch: Die Preussischen Universitäten, vol. 1, Berlin: Posen und Bromberg: 1839, pg. 176.</ref> انهن مسئلن جي باوجود، يونيورسٽي ترقي ڪندي رهي ۽ ڪيترن ئي عالمن ۽ شاگردن کي پاڻ ڏانهن متوجه ڪيو. اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين يونيورسٽي کي پرنسٽن يونيورسٽيٽ (انگريزي: ''شهزادن جي يونيورسٽي'') پڻ چيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ پروشيا جي بادشاهه جا ڪيترائي پٽ هتي تعليم حاصل ڪندا هئا. 1900ع تائين يونيورسٽي ۾ 68 مستقل پروفيسري ڪرسيون، 23 معاون پروفيسري ڪرسيون، ٻه اعزازي پروفيسر، 57 [[پريواٽڊوٽسينٽ]] (Privatdozent) ۽ ڇهه ليڪچرار موجود هئا. 1896ع کان پروشيا جي يونيورسٽين ۾ عورتن کي مهمان شاگرد طور ڪلاسن ۾ شرڪت ڪرڻ جي اجازت ملي. 1908ع ۾ بون يونيورسٽي مڪمل طور تي مردن ۽ عورتن ٻنهي لاءِ گڏيل تعليمي ادارو بڻجي وئي. ===عالمي جنگيون=== [[File:Stolpersteins Felix Hausdorff, Charlotte Hausdorff, Edith Pappenheim Hausdorffstraße 61 Bonn.JPG|thumb|بون ۾ [[فيليڪس هاوسڊورف]] ۽ سندس خاندان جي ياد ۾ [[اسٽولپرشٽائن]]]] [[پهرين عالمي جنگ]] سان گڏ يونيورسٽي جي ترقي رڪجي وئي. جنگ کان پوءِ جرمني کي پيش آيل مالي ۽ معاشي بحرانن سبب حڪومت طرفان يونيورسٽي لاءِ مالي امداد گهٽائي وئي. بون يونيورسٽي ان جي جواب ۾ خانگي شعبي ۽ صنعتن کان مالي سرپرستي حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. 1930ع ۾ يونيورسٽي هڪ نئون آئين اختيار ڪيو. پهريون ڀيرو شاگردن کي يونيورسٽي جي خودمختيار انتظام ۾ حصو وٺڻ جو حق ڏنو ويو. ان مقصد لاءِ ساڳئي سال [[شاگرد يونين|شاگرد ڪائونسل]] ايسٽاگ (جرمن: آلگمائنه شٽوڊينٽِشه آربائٽسگيمائنشافٽ:عام شاگردن جي گڏيل تنظيمي انجمن) قائم ڪئي وئي. شاگرد ڪائونسل جا ميمبر ڳجهي ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا هئا. 1933ع ۾ نازين جي اقتدار ۾ اچڻ کان پوءِ [[گلائخ شالٽونگ]] جي پاليسي تحت يونيورسٽي کي نازي تعليمي اداري ۾ تبديل ڪيو ويو. [[فيوهررپرنٽسيپ]] (اڳواڻ واري اصول) موجب يونيورسٽي جي خودمختيار ۽ خودانتظامي واري نظام کي ختم ڪري فوجي طرز جي درجابندي واري قيادت قائم ڪئي وئي، جنهن ۾ يونيورسٽي جو صدر تعليم واري وزارت جي ماتحت هوندو هو. يهودي پروفيسرن، شاگردن ۽ سياسي مخالفن کي يونيورسٽي مان خارج ڪيو ويو. الهيات جي ماهر [[ڪارل بارٿ]] هٽلر سان وفاداريءَ جو قسم کڻڻ کان انڪار ڪرڻ سبب استعيفيٰ ڏيڻ ۽ سوئٽزرلينڊ هجرت ڪرڻ تي مجبور ٿيو. يهودي رياضي دان [[فيليڪس هاوسڊورف]] کي 1935ع ۾ يونيورسٽي مان برطرف ڪيو ويو، ۽ 1942ع ۾ جڏهن کيس پنهنجي ويجهي مستقبل ۾ حراستي ڪئمپ ڏانهن جلاوطنيءَ جي خبر پئي ته هن خودڪشي ڪري ڇڏي. فلسفي [[پال لُڊوِگ لينڊسبرگ]] ۽ يوهانس ماريا ويروائين کي [[نازي حراستي ڪئمپ]]ن ڏانهن موڪليو ويو، جتي سندن وفات ٿي وئي. 1937ع ۾ [[ٿامس مان]] کان سندس اعزازي ڊاڪٽري واپس ورتي وئي، جيڪا 1946ع ۾ ٻيهر بحال ڪئي وئي. [[ٻي عالمي جنگ]] دوران يونيورسٽي کي سخت نقصان پهتو. 18 آڪٽوبر 1944ع تي ٿيل هڪ [[ٻي عالمي جنگ دوران حڪمتِ عمليءَ واري هوائي بمباري|هوائي حملي]] ۾ يونيورسٽي جي مکيه عمارت تباهه ٿي وئي.{{Citation needed|date=July 2017}} ===جنگ کان پوءِ کان جديد دور تائين=== [[File:Hausdorff Center.jpg|thumb|[[Hausdorff Center for Mathematics|هاوسڊورف سينٽر فار ميٿميٽڪس]]، بون ۾ دنيا جي اڳواڻ تحقيقي ادارن مان هڪ]] يونيورسٽي 17 نومبر 1945ع تي [[جرمني ۾ اتحادي قبضي وارا علائقا|برطانوي قبضي واري علائقي]] ۾ ٻيهر کوليل پهرين يونيورسٽين مان هڪ هئي. يونيورسٽي جو پهريون صدر [[هائنرش ماتياس ڪونن]] هو، جنهن کي 1934ع ۾ [[نازيت]] جي مخالفت سبب يونيورسٽي مان خارج ڪيو ويو هو. 17 نومبر 1945ع تي پهرئين سيمسٽر جي شروعات وقت رڳو 2,500 جڳهن لاءِ 10,000 کان وڌيڪ درخواستون مليون. جنگ کان پوءِ جي دور، خاص طور 1960ع ۽ 1970ع جي ڏهاڪن ۾، يونيورسٽي وڏي پيماني تي وڌي ويجهي. ان دور جي اهم واقعن ۾ 1949ع ۾ يونيورسٽي اسپتال کي شهر جي مرڪز مان [[بون#ضلعا|وينسبرگ]] منتقل ڪرڻ، 1960ع ۾ نئين يونيورسٽي لائبريري جو افتتاح، ۽ 1967ع ۾ قانون ۽ معاشيات جي شعبي لاءِ ''جيوريڊيڪم'' نالي نئين عمارت جو افتتاح شامل آهن. 1980ع ۾ [[پيڊاگاجيڪل يونيورسٽي بون]] (بون جي استادن لاء تدريسي يونيورسٽي) کي بون يونيورسٽي ۾ ضم ڪيو ويو، جيتوڻيڪ آخرڪار 2007ع ۾ استادن جي تربيت جا سڀئي پروگرام بند ڪيا ويا. 1983ع ۾ نئين سائنس لائبريري جو افتتاح ٿيو. 1989ع ۾ [[ولفگانگ پال]] کي [[طبعيات جو نوبل انعام]] ڏنو ويو. ٽن سالن کان پوءِ [[رائنهارڊ زيلٽن]] کي [[معاشيات جو نوبل انعام]] مليو. 1991ع ۾ [[جرمني جي ٻيهر اتحاد]] کان پوءِ جرمن حڪومت پاران گاديءَ جو هنڌ بون مان برلن منتقل ڪرڻ واري فيصلي جي نتيجي ۾ بون شهر کي وڏي پيماني تي معاوضو ڏنو ويو. هن معاوضي واري پيڪيج ۾ ٽي نوان تحقيقي ادارا شامل هئا، جيڪي يونيورسٽي سان لاڳاپيل يا ان سان ويجهي تعاون ڪندڙ هئا، جنهن سان بون يونيورسٽي جي تحقيقي حيثيت ۾ نمايان واڌارو آيو. 2000ع واري ڏهاڪي ۾ يونيورسٽي [[بولونيا عمل]] تي عمل ڪيو ۽ روايتي ڊپلوم ([[ڊپلوما]]) ۽ ماجسٽر ([[ماسٽر (ڊگري)|ماسٽر]]) ڊگري پروگرامن جي جاءِ تي بيچلر ۽ ماسٽر پروگرام متعارف ڪرايا. اهو عمل 2007ع تائين مڪمل ٿي ويو.<ref>{{cite web |last = Becker |first = Thomas P. |title = Geschichte der Rheinischen Friedrich-Wilhelms-Universität |date = May 2007 |url = http://www.uni-bonn.de/Einrichtungen/Universitaetsverwaltung/Organisationsplan/Archiv/Unigeschichte.html |access-date = 8 February 2008 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070609093223/http://www.uni-bonn.de/Einrichtungen/Universitaetsverwaltung/Organisationsplan/Archiv/Unigeschichte.html |archive-date = 9 June 2007 |url-status = dead }}</ref> ==ڪيمپس== [[File:Poppelsdorfer Schloss seen from the East.jpg|thumb|265x265px|[[پوپلزڊورف محل]]]] [[File:Friedrich-Hirzebruch-Allee Straßenschild.jpg|left|thumb|پوپلزڊورف ڪيمپس ۾ رياضي دان [[فريڊرش هرزبروخ]] جي نالي سان منسوب گهٽيءَ جو بورڊ، جنهن جي پٺيان انفارميٽڪس فورم نظر اچي ٿو]] بون يونيورسٽي وٽ ڪو مرڪزي ڪيمپس موجود ناهي. ان جي مکيه عمارت ''[[بون جو اليڪٽورل محل|ڪورفورسٽلشس شلوس]]'' آهي، جيڪو اڳ ڪولون جي چونڊيل شهزادي جي رهائشگاهه هو ۽ بون شهر جي مرڪز ۾ واقع آهي. هيءَ مکيه عمارت [[اينريڪو زڪالي]] طرفان ڪولون جي چونڊيل شهزادي [[يوسيف ڪليمنس آف بويريا]] لاءِ 1697ع کان 1705ع جي وچ ۾ تعمير ڪئي وئي. اڄڪلهه هن عمارت ۾ انسانيات ۽ الهيات جا شعبا، گڏوگڏ يونيورسٽي جي انتظاميه قائم آهي. [[هوفگارٽن]]، جيڪو مکيه عمارت جي سامهون هڪ وڏو باغ آهي، شاگردن جي گڏجڻ، مطالعي ۽ آرام ڪرڻ لاءِ هڪ مشهور هنڌ آهي. هوفگارٽن ڪيترائي ڀيرا سياسي مظاهرن جو مرڪز پڻ رهيو آهي، جن مان 22 آڪٽوبر 1981ع تي [[نيٽو جي ڊبل-ٽريڪ فيصلو|نيٽو جي ڊبل-ٽريڪ فيصلي]] خلاف ٿيل مظاهرو خاص طور مشهور آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 250,000 ماڻهن شرڪت ڪئي هئي.<ref>{{cite web | author = Haus der Geschichte der Bundesrepublik Deutschland | title = Weg der Demokratie – Path of Democracy | url = http://www.wegderdemokratie.de/tour/15_hofga.htm | access-date = 8 February 2008}} </ref> قانون ۽ معاشيات جو شعبو، يونيورسٽي جي مرڪزي لائبريري، ۽ ڪيترائي ننڍا شعبا مکيه عمارت کان ٿوري ڏکڻ طرف جديد عمارتن ۾ واقع آهن. نفسيات ۽ ڪمپيوٽر سائنس جا شعبا بون جي اترئين مضافاتي علائقي ۾ موجود آهن. سائنس جا شعبا ۽ سائنس جي مرڪزي لائبريري شهر جي مرڪز جي اولهه ۾ واقع پوپلزڊورف ۽ اينڊينش ۾ آهن، جتي تاريخي ۽ جديد عمارتن جو گڏيل مجموعو موجود آهي. انهن مان سڀ کان نمايان [[پوپلزڊورف محل]] (جرمن:پوپلزڊورفر) آهي، جيڪو 1715ع کان 1753ع جي وچ ۾ [[روبير ڊي ڪوٽ]] طرفان [[يوسيف ڪليمنس آف بويريا]] ۽ سندس جانشين [[ڪليمنس آگسٽ آف بويريا]] لاءِ تعمير ڪيو ويو. اڄ پوپلزڊورف محل ۾ يونيورسٽي جو معدنيات جو مجموعو ۽ سائنس جا ڪيترائي شعبا موجود آهن، جڏهن ته ان جي احاطي ۾ يونيورسٽي جو [[نباتاتي باغ]] (بوٽانيشه گيئرٽن ڊير فريڊرش ولھيلمس يونيورسٽيٽ بون) واقع آهي. طب جو شعبو بون جي اولهندي ڪناري تي واقع ٽڪري [[وينسبرگ]] تي قائم آهي. شاگردن لاءِ رهائشي هال شهر جي مختلف حصن ۾ پکڙيل آهن. مجموعي طور بون يونيورسٽي جي ملڪيت ۾ 371 عمارتون آهن. ===يونيورسٽي لائبريري=== [[File:2014-07-02 Hauptgebäude der Universitäts- und Landesbibliothek, Adenauerallee 39-41, Bonn-Südstadt IMG 2082.jpg|thumb|243x243px|يونيورسٽي لائبريري جي عمارت]] يونيورسٽي لائبريري 1818ع ۾ قائم ڪئي وئي ۽ ان جي شروعات بند ٿيل [[ڊوئسبرگ يونيورسٽي]] (جرمن: گيرهارٽ مرڪيٽر يونيورسٽي) جي لائبريري مان ورثي ۾ مليل 6,000 جلدن سان ٿي. 1824ع ۾ لائبريري کي پروشيا جي رائين صوبي ۾ شايع ٿيندڙ سڀني ڪتابن جي [[قانوني جمع نسخو|قانوني جمع]] جو حق حاصل ٿيو. اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين لائبريري ۾ لڳ ڀڳ 200,000 جلدون موجود هيون، جڏهن ته [[ٻي عالمي جنگ]] جي شروعات تائين اهو انگ تقريباً 600,000 جلدن تائين پهچي ويو. 10 آڪٽوبر 1944ع تي ٿيل هڪ [[ٻي عالمي جنگ دوران حڪمتِ عمليءَ واري هوائي بمباري|هوائي حملي]] ۾ لڳ ڀڳ 200,000 جلدون ۽ لائبريري جي فهرست (ڪيٽلاگ) جو وڏو حصو تباهه ٿي ويو. جنگ کان پوءِ نئين مرڪزي لائبريري جي 1960ع ۾ تعمير مڪمل ٿيڻ تائين لائبريري کي ڪيترن ئي عارضي هنڌن تي منتقل ڪيو ويو. نئين عمارت [[پيئر واگو]] ۽ فريٽس بورنيمان جي رٿا موجب تعمير ڪئي وئي ۽ اها مکيه عمارت جي ويجهو واقع آهي. 1983ع ۾ مکيه عمارت جي اولهه ۾ پوپلزڊورف ۾ لائبريري جي هڪ نئين عمارت جو افتتاح ڪيو ويو. هن نئين عمارت ۾ سائنس، زراعت ۽ طب جا مجموعا رکيا ويا. اڄ يونيورسٽي جي لائبريري نظام ۾ مرڪزي لائبريري، سائنس، زراعت ۽ طب جي لائبريري، ۽ لڳ ڀڳ 160 ننڍيون لائبريريون شامل آهن. انهن ۾ مجموعي طور 2.2 ملين جلدون موجود آهن ۽ لائبريري لڳ ڀڳ 14,000 علمي رسالن جي رڪنيت رکي ٿي.<ref>{{cite web |author = Universitäts-und Landesbibliothek Bonn |title = Geschichte der ULB Bonn |date = October 2003 |url = http://www.ulb.uni-bonn.de/bibliothek/wir-ueber-uns/geschichte/index.htm |access-date = 8 February 2008 |archive-url = https://web.archive.org/web/20071127114733/http://www.ulb.uni-bonn.de/bibliothek/wir-ueber-uns/geschichte/index.htm |archive-date = 27 November 2007 |url-status = dead }} </ref> ===يونيورسٽي اسپتال=== {{main|بون يونيورسٽي جي اسپتال}} [[File:Bundesarchiv B 145 Bild-F001141-0003, Bonn, Universitäts-Kinderklinik.jpg|thumb|نومبر 1953ع ۾ بون يونيورسٽي اسپتال ۾ هڪ نرس ٻار جي سنڀال ڪندي]] يونيورسٽي اسپتال (جرمن: يونيورسٽيٽس ڪلينيڪم) يونيورسٽي جي قيام سان گڏ ئي قائم ڪئي وئي ۽ 5 مئي 1819ع تي اڳوڻي اليڪٽورل محل (جرمن:ڪورفورسٽلشس شلوس)، جيڪو يونيورسٽي جي مکيه عمارت آهي، جي اولهندي حصي (اندروني طب) ۽ ٻي ماڙ (زچگي) ۾ سرڪاري طور کوليو ويو. پنهنجي پهرين سال دوران اسپتال ۾ 30 بسترا موجود هئا، 93 جراحتي آپريشن ڪيا ويا ۽ لڳ ڀڳ 600 ٻاهرين مريضن جو علاج ڪيو ويو. 1872ع کان 1883ع جي وچ ۾ اسپتال کي بون شهر جي مرڪز ۾ نئين عمارتن جي هڪ مجموعي ڏانهن منتقل ڪيو ويو، جتي اڄ بيتهوون ڪنسرٽ هال واقع آهي، ۽ [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ ان کي بون جي اولهندي ڪناري تي واقع [[بون#ضلعا|وينسبرگ]] منتقل ڪيو ويو. 1 جنوري 2001ع تي يونيورسٽي اسپتال کي هڪ سرڪاري ڪارپوريشن جي حيثيت ڏني وئي. جيتوڻيڪ ان وقت کان پوءِ اسپتال انتظامي طور يونيورسٽي کان آزاد ٿي وئي، پر بون يونيورسٽي جو طب وارو شعبو ۽ يونيورسٽي اسپتال اڃا تائين ويجهي تعاون سان ڪم ڪن ٿا. اڄ يونيورسٽي اسپتال ۾ لڳ ڀڳ 30 انفرادي اسپتالون شامل آهن، جتي 990 کان وڌيڪ ڊاڪٽر، 1,100 کان وڌيڪ نرسون ۽ ڪلينڪي سهائتا وارو عملو ڪم ڪري ٿو، جڏهن ته هر سال لڳ ڀڳ 50,000 داخل مريضن جو علاج ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |author=Universitätsklinikum Bonn |title=Homepage of the University Hospital Bonn |url=http://www.ukb.uni-bonn.de |access-date=8 February 2008}} </ref> ===يونيورسٽي عجائب گهر=== [[File:Akademisches kunstmuseum bonn.jpg|thumb|254x254px|اڪيڊيمشس ڪنسٽ ميوزيم]] [[اڪيڊيمشس ڪنسٽ ميوزيم]] (انگريزي: ''اڪيڊيمڪ ميوزم آف اينٽيڪز'') 1818ع ۾ قائم ٿيو ۽ دنيا ۾ قديم يوناني ۽ رومي مجسمن جي پلستر مان ٺهيل نقلن جي سڀ کان وڏين مجموعن مان هڪ جو مالڪ آهي. ان وقت پلستر جا اهي مجموعا بنيادي طور فنونِ لطيفه جي اڪيڊمين ۾ شاگردن جي تعليم لاءِ استعمال ٿيندا هئا. انهن کي پهريون ڀيرو 1763ع ۾ [[ڪرسچن گوٽلوب هائني]] طرفان [[گوٽنگن يونيورسٽي]] ۾ يونيورسٽي جي شاگردن جي تدريس لاءِ استعمال ڪيو ويو. بون جو اڪيڊيمشس ڪنسٽ ميوزيم پنهنجي نوعيت جو پهريون ميوزيم هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور ۾ ٻين يونيورسٽين جا اهڙا مجموعا مختلف لائبريرين ۾ پکڙيل هوندا هئا. هن ميوزيم جو پهريون ڊائريڪٽر [[فريڊرش گوٽليب ويلڪر]] هو، جيڪو آثارِ قديمه جو پروفيسر پڻ هو. هن 1819ع کان 1854ع ۾ پنهنجي رٽائرمينٽ تائين هي عهدو سنڀاليو. کانئس پوءِ [[اوٽو يان]] ۽ [[فريڊرش وِلهم رِٽشل]] گڏيل طور ڊائريڪٽر مقرر ٿيا. 1870ع کان 1889ع تائين نامياتي ڪيميا جي ماهر [[فريڊرش آگسٽ ڪيڪولي فون اسٽراڊونٽس]] جي ڀائيٽي [[رائنهارڊ ڪيڪولي فون اسٽراڊونٽس]] ميوزيم جو ڊائريڪٽر رهيو. 1872ع ۾ ميوزيم کي هڪ نئين عمارت ۾ منتقل ڪيو ويو، جيڪا اڳ اناٽومي جي شعبي طور استعمال ٿيندي هئي. اها عمارت 1823ع کان 1830ع جي وچ ۾ [[ڪارل فريڊرش شنڪل]] ۽ [[هرمان فريڊرش وائيسمان]] جي رٿا موجب تعمير ڪئي وئي. ميوزيم جا ٻيا ڊائريڪٽر [[جيورگ لوشڪي]] (1889ع–1912ع)، [[فرانتس ونٽر]] (1912ع–1929ع)، [[رچرڊ ڊيلبروڪ]] (1929ع–1940ع)، [[ايرنسٽ لانگلوٽس]] (1944ع–1966ع)، نڪولائوس هيملمان (1969ع–1994ع) ۽ هارالڊ ميلش (1994ع کان) رهيا آهن. [[فريڊرش وِلهم رِٽشل]] کان سواءِ سڀئي ڊائريڪٽر يونيورسٽي ۾ آثارِ قديمه جا پروفيسر پڻ هئا.<ref>{{cite web |author = University of Bonn |title = Official Homepage of the Akademisches Kunstmuseum |date = January 2008 |url = http://www.uni-bonn.de/Die_Universitaet/Museen/Antikensammlung.html |access-date = 8 February 2008 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20080210132052/http://www.uni-bonn.de/Die_Universitaet/Museen/Antikensammlung.html |archive-date = 10 February 2008 }} </ref> [[File:Arithmeum (Bonn) jm01671.jpg|left|thumb|اريٿميئم]] [[مصري ميوزيم]] (جرمن:ايگپٽشس ميوزم) 2001ع ۾ قائم ٿيو. ان جو مجموعو اوڻيهين صديءَ سان تعلق رکي ٿو ۽ اڳ اڪيڊيمشس ڪنسٽ ميوزيم جو حصو هو. [[ٻي عالمي جنگ]] دوران ان مجموعي جو وڏو حصو تباهه ٿي ويو. اڄ هن ميوزيم ۾ لڳ ڀڳ 3,000 نوادرات موجود آهن.<ref>{{cite web | author = Egyptian Museum of the University of Bonn | title = Official Homepage of the Egyptian Museum | date = September 2006 | url = http://www.uni-bonn.de/en/The_University/Museums_and_Academic_Collections/Egyptian_Museum.html | access-date = 8 February 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071124134912/http://www.uni-bonn.de/en/The_University/Museums_and_Academic_Collections/Egyptian_Museum.html |archive-date = 24 November 2007 }}</ref> [[اريٿميئم]] جو افتتاح 1999ع ۾ ٿيو. 1,200 کان وڌيڪ شين سان گڏ هن ميوزيم وٽ دنيا ۾ تاريخي [[ڳڻپ واري ھارڊويئرن جي تاريخ|ميخانياتي حسابي مشينن]] جو سڀ کان وڏو مجموعو موجود آهي. هي ميوزيم ڊسڪريٽ رياضي جي تحقيقي اداري سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |author = Arithmeum |title = Official Homepage of the Arithmeum |url = http://www.arithmeum.uni-bonn.de/en/home |access-date = 8 February 2008 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20080218213126/http://www.arithmeum.uni-bonn.de/en/home/ |archive-date = 18 February 2008 }}</ref> [[File:Balaenoptera acustorostrata - Zwergwalskelett.jpg|right|thumb|256x256px|[[منڪي وهيل]] جو ڍانچو، [[ميوزيم ڪوئنگ]]]] آثارِ قديمه ۽ بشريات جي تدريسي ۽ مطالعاتي مجموعي جو افتتاح 2008ع ۾ ڪيو ويو. هن مجموعي ۾ 7,500 کان وڌيڪ نوادرات شامل آهن، جن مان گهڻا ڪولمبس کان اڳ واري آمريڪي فن سان تعلق رکن ٿا.<ref>{{cite web|last=University of Bonn |title=Museums and Academic Collections |url=http://www.uni-bonn.de/Die_Universitaet/Museen.html |access-date=8 February 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118041505/http://www.uni-bonn.de/Die_Universitaet/Museen.html#Arithmeum_ |archive-date=18 January 2008}}</ref> [[نباتاتي باغ، بون]] سرڪاري طور 1818ع ۾ قائم ڪيو ويو ۽ اهو پوپلزڊورف محل جي چوڌاري واقع آهي. انهيءَ هنڌ تي گهٽ ۾ گهٽ 1578ع کان باغ موجود هو، جڏهن ته لڳ ڀڳ 1720ع ۾ [[ڪليمنس آگسٽ آف بويريا]] لاءِ اتي هڪ باروڪ طرز جو باغ تعمير ڪيو ويو. نباتاتي باغ جو پهريون ڊائريڪٽر [[نيس فون ايزينبيڪ]] هو، جنهن 1818ع کان 1830ع تائين خدمتون سرانجام ڏنيون. مئي 2003ع ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو [[ٽائيٽن ايرم]]، جنهن جي اوچائي لڳ ڀڳ 2.74 ميٽر هئي، هن نباتاتي باغ ۾ ٽن ڏينهن تائين گل ڪيو.<ref>{{cite web | author = Botanic Garden of the University of Bonn | title = Official Homepage of the Botanic Garden | url = http://botgart.uni-bonn.de/o_inter/engl01.php | access-date = 8 February 2008 | archive-date = 16 December 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131216195842/http://www.botgart.uni-bonn.de/o_inter/engl01.php | url-status = dead }}</ref> قدرتي تاريخ جو ميوزيم 1820ع ۾ [[جيورگ آگسٽ گولڊفس]] قائم ڪيو. اهو رائين لينڊ جو پهريون عوامي ميوزيم هو. 1882ع ۾ ان کي ٻن حصن ۾ ورهايو ويو: ون يونيورسٽي جو معدنيات جو عجائب گهر، جيڪو پوپلزڊورف محل ۾ واقع آهي،،<ref>{{cite web|title=Das Mineralogische Museum|url=http://www.steinmann.uni-bonn.de/museen/mineralogisches-museum|website=uni-bonn.de|publisher=Uni Bonn|access-date=8 July 2012|archive-date=5 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190505175608/https://www.steinmann.uni-bonn.de/museen/mineralogisches-museum|url-status=dead}}</ref> ۽ حياتياتي قديمات (پيلينٽالاجي) جو ميوزيم، جيڪو هاڻي گولڊفوس ميوزيم جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{cite web | last = Institute of Paleontology | title = Geschichte des Museums und des Gebäudes | url = http://www.paleontology.uni-bonn.de/Geschichte.html | access-date = 8 February 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080126193502/http://www.paleontology.uni-bonn.de/Geschichte.html | archive-date = 26 January 2008 }}</ref> هورسٽ اسٽوئڪل ميوزيم براءِ تاريخِ بيهوشيات جو افتتاح 2000ع ۾ ٿيو ۽ اهو يورپ ۾ پنهنجي نوعيت جو سڀ کان وڏو ميوزيم آهي.<ref>{{cite web | author = University Hospital | title = Horst-Stoeckel-Museum für die Geschichte der Anästhesiologie | url = http://www.ukb.uni-bonn.de/quick2web/internet/internet.nsf/vwUNIDLookup/7B886711928F6CC5C1256F25003F1327 | access-date = 8 February 2008 | archive-date = 19 April 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150419220533/http://www.ukb.uni-bonn.de/quick2web/internet/internet.nsf/vwUNIDLookup/7B886711928F6CC5C1256F25003F1327 | url-status = dead }}</ref> [[ميوزيم ڪوئنگ]] جرمني جي سڀ کان وڏن قدرتي تاريخ جي عجائب گهرن مان هڪ آهي ۽ بون يونيورسٽي سان لاڳاپيل آهي. هن ميوزيم جو بنياد 1912ع ۾ اليگزينڊر ڪوئنگ وڌو، جنهن پنهنجي محفوظ ڪيل جانورن جي نمونن جو ذاتي مجموعو عوام لاءِ وقف ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite web | author = Zoologisches Forschungsmuseum Alexander Koenig | title = Official Homepage of the Museum Koenig | url = http://www.zfmk.de/index.en.html | access-date = 8 February 2008 | archive-date = 28 September 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110928211540/http://www.zfmk.de/index.en.html | url-status = dead }}</ref> ==تنظيم== بون يونيورسٽي ۾ 32,500 شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا، جن مان 4,000 بين الاقوامي شاگرد آهن. هر سال لڳ ڀڳ 3,000 بيچلر سطح جا شاگرد ڊگري حاصل ڪن ٿا. يونيورسٽي هر سال لڳ ڀڳ 800 پي ايڇ ڊي ڊگريون ۽ لڳ ڀڳ 60 [[هيبيليٽيشن]] جون سندون پڻ عطا ڪري ٿي. يونيورسٽي ۾ سڀني علمي شعبن ۾ 90 کان وڌيڪ تدريسي پروگرام پيش ڪيا وڃن ٿا. يونيورسٽي موجب ان جا نمايان علمي شعبا [[رياضيات]]، [[طبعيات]]، [[قانون]]، [[معاشيات]]، [[عصبي سائنس]]، [[طبي وراثتيات]]، [[ڪيميائي حياتيات]]، [[زراعت]]، [[ايشيائي اڀياس]]، [[مشرقي اڀياس]] ۽ [[فلسفو ۽ اخلاقيات]] آهن. يونيورسٽي ۾ 550 کان وڌيڪ پروفيسر، 3,900 اضافي علمي عملي جا ميمبر ۽ 1,700 کان وڌيڪ انتظامي عملي جا ميمبر آهن. 2016ع ۾ يونيورسٽي جي سالياني بجيٽ 570 ملين يورو کان وڌيڪ هئي.<ref name="university_of_bonn_at_a_glance">{{cite web |url=https://www.uni-bonn.de/the-university/the-university-of-bonn-at-a-glance |title=University of Bonn at a glance |website=University of Bonn |access-date=3 June 2017}}</ref> ===فيڪلٽيون=== 1818ع ۾ قيام کان وٺي 1928ع تائين بون يونيورسٽي ۾ پنج فيڪلٽيون هيون، يعني ڪيٿولڪ الهيات جي فيڪلٽي، پروٽيسٽنٽ الهيات جي فيڪلٽي، قانون جي فيڪلٽي، ۽ فنون ۽ سائنس جي فيڪلٽي. 1928ع ۾ قانون جي فيڪلٽي ۽ معاشيات جو شعبو، جيڪو ان وقت تائين فنون ۽ سائنس جي فيڪلٽي جو حصو هو، گڏجي قانون ۽ معاشيات جي نئين فيڪلٽي قائم ڪئي. 1934ع ۾ ان وقت تائين آزاد حيثيت رکندڙ بون-پوپلزڊورف زرعي يونيورسٽي (جرمن: {{lang|de|لانڊوِرٽشافٽلشه هوخشولي بون-پوپلزڊورف}}) کي بون يونيورسٽي ۾ ضم ڪري زرعي سائنس جي فيڪلٽي بڻايو ويو. 1936ع ۾ سائنس جي شعبن کي فنون ۽ سائنس جي فيڪلٽي کان الڳ ڪيو ويو. اڄ يونيورسٽي ستن فيڪلٽين تي مشتمل آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.uni-bonn.de/institutions/faculties/faculties|title=Faculties|website=University of Bonn|language=en|access-date=4 February 2018|archive-date=3 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170203121824/https://www.uni-bonn.de/institutions/faculties/faculties|url-status=dead}}</ref> ====پروٽيسٽنٽ الهيات جي فيڪلٽي==== [[File:2013-10-05-bonn-universitaet-innenansicht-aula-02.jpg|thumb|265x265px|[[آڊيٽوريم]]، اليڪٽورل محل ۾]] پروٽيسٽنٽ الهيات جي فيڪلٽي 1818ع کان بون يونيورسٽي جو حصو آهي. (ٻين گهڻين يونيورسٽين جي ابتڙ، رڳو بون يونيورسٽي ۽ 1811ع ۾ قائم ٿيل [[وروتسواف جي فريڊرش وِلهم يونيورسٽي]] وٽ ڪيٿولڪ ۽ پروٽيسٽنٽ الهيات جون الڳ فيڪلٽيون موجود هيون.) هن فيڪلٽي جا بنيادي علمي مرڪز "الهيات جا متن"، "تاريخي الهيات"، "الهيات جو نظريو"، "انساني علمن سان مکالمو ڪندڙ الهيات" ۽ "ايڪيومينڪل الهيات" آهن. فيڪلٽي سان لاڳاپيل ٻين ادارن ۾ [[هرمينيوٽڪس]] جو ادارو ۽ [[ايڪيومينزم]] جو ادارو شامل آهن. هي فيڪلٽي يونيورسٽي جي مکيه عمارت ۾ واقع آهي، جتي پروٽيسٽنٽ محل گرجا گهر پڻ موجود آهي. يونيورسٽي جو [[واعظ]] ايبرهارڊ هائوشِلٽ آهي. فيڪلٽي پروٽيسٽنٽ الهيات جي شاگردن لاءِ پنهنجو رهائشي هاسٽل پڻ هلائي ٿي. 187 شاگردن سان گڏ، هي بون يونيورسٽي جي سڀ کان ننڍي فيڪلٽي آهي. استادن جي تربيت جي شعبي ۾، پروٽيسٽنٽ الهيات جي فيڪلٽي [[ڪولون يونيورسٽي]] جي پروٽيسٽنٽ الهيات واري اداري سان سهڪار ڪري ٿي. فيڪلٽي جا ڪيترائي ميمبر يونيورسٽي جي مذهب ۽ سماج مرڪز سان پڻ لاڳاپيل آهن. ====زرعي فيڪلٽي==== 1934ع ۾ يونيورسٽي ۾ زرعي فيڪلٽي قائم ڪئي وئي. ان جو بنياد اڳوڻي پوپلزڊورف زرعي يونيورسٽي تي هو، جيڪا 1847ع ۾ قائم ڪئي وئي هئي. اڄ هن فيڪلٽي جا بنيادي تحقيقي مرڪز "زرعي نظامن جي مشاهدي، تجزيي ۽ انتظام"، "کاڌو ۽ غذائيت"، ۽ "ماليڪيولي حياتياتي طريقن ذريعي فصلن، مالوند جانورن ۽ انسانن ۾ جينياتي طور طئي ٿيل ميٽابولڪ عملن جي وضاحت" (ماليڪيولن کان عمل تائين: فصل – مالوند جانور – انسان) آهن. شاگردن لاءِ پيش ڪيل تعليمي پروگرامن ۾ زرعي سائنس، غذائيت ۽ خوراڪ جون سائنسون، جانورن جون سائنسون، گڏوگڏ [[جيوڊيزي]] ۽ [[جاگرافيائي معلومات]] شامل آهن. فيڪلٽي پوپلزڊورف ڪيمپس ۾ واقع آهي ۽ هتي لڳ ڀڳ 2,500 شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا. 2008ع/09ع جي سياري واري سيمسٽر دوران فيڪلٽي ۾ ٿيئوڊور برِنڪمان ريسرچ ٽريننگ گروپ قائم ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=BIGS - Land and Food — Landwirtschaftliche Fakultät |url=https://www.lf.uni-bonn.de/en/facilities/bigs |access-date=2022-03-27 |website=www.lf.uni-bonn.de}}</ref> [[File:Landwirtschaftliche Hochschule Poppelsdorf.jpg|thumb|249x249px|پوپلزڊورف زرعي يونيورسٽي]] هن فيڪلٽي ۾ هيٺيان ست ادارا شامل آهن: * IEL – غذائيت ۽ خوراڪ جي سائنسن جو ادارو، * IGG – جيوڊيزي ۽ جاگرافيائي معلومات جو ادارو، * ILR – خوراڪ ۽ وسيلن جي معاشيات جو ادارو، * ILT – زرعي انجنيئرنگ جو ادارو، * INRES – فصلن جي سائنس ۽ وسيلن جي تحفظ جو ادارو، * IOL – حياتياتي زراعت جو ادارو، * ITW – جانورن جي سائنسن جو ادارو۔ ====رياضيات ۽ قدرتي سائنسن جي فيڪلٽي==== رياضيات ۽ قدرتي سائنسن جي فيڪلٽي ۾ [[رياضيات]]، [[ڪمپيوٽر سائنس]]، [[طبعيات]]–[[فلڪيات]]، [[ڪيميا]]، [[ارضياتي سائنسون]]، [[حياتيات]]، [[دواسازي]] ۽ [[ماليڪيولي حياتياتي طب]] جا علمي شعبا شامل آهن. 1936ع ۾ قدرتي سائنسن جي شعبن کي فلسفي جي فيڪلٽي کان الڳ ڪري رياضيات ۽ قدرتي سائنسن جي فيڪلٽي قائم ڪئي وئي.<ref name="UniBonnGesch">Thomas P. Becker: ''Geschichte der Rheinischen Friedrich-Wilhelms-Universität''. [http://www3.uni-bonn.de/einrichtungen/universitaetsverwaltung/organisationsplan/archiv/universitaetsgeschichte/unigeschichte (Online)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141021214012/http://www3.uni-bonn.de/einrichtungen/universitaetsverwaltung/organisationsplan/archiv/universitaetsgeschichte/unigeschichte |date=21 October 2014 }}</ref> 7,636 شاگردن سان گڏ، هي هاڻي يونيورسٽي جي سڀ کان وڏين فيڪلٽين مان هڪ آهي. هن فيڪلٽي جون عمارتون ڪاسٽيل، اينڊينيش ۽ پوپلزڊورف ضلعن ۾ پکڙيل آهن. [[File:Bonn MathZ LWK.jpg|thumb|رائين لينڊ جي اڳوڻي زرعي چيمبر جي عمارت ۾ رياضيات جي فيڪلٽي]] [[Image:ELSA extraktion.jpg|left|thumb|251x251px|طبعيات جي شعبي ۾ اي ايل ايس اي [[ذرڙن جو تيز ڪندڙ]]]] [[File:Wolfgang Paul Hörsaal (Bonn) jm02206.jpg|left|thumb|251x251px|[[وولفگانگ پال]] ليڪچر هال جو داخلا وارو حصو]] [[File:Bonn-524-Altes Chemisches Institut.jpg|left|thumb|250x250px|پراڻو ڪيميا انسٽيٽيوٽ]] رياضيات جي شعبي ۾ رياضي جو ادارو، [[اطلاقي رياضيات]] جو ادارو، [[عددي سيموليشن]] جو ادارو ۽ غيرمسلسل رياضيات جو تحقيقي ادارو شامل آهن. رياضي جو ادارو (MI) ۽ اطلاقي رياضيات جو ادارو 2009ع ۾ رائين لينڊ زرعي چيمبر جي عمارت ۾ منتقل ٿيا. هن وقت رياضي جو ادارو [[جرمن تحقيقي فائونڊيشن]] (DFG) جي تحقيقاتي تربيتي گروپ جي ميزباني ڪري رهيو آهي، جنهن جو موضوع "[[هوموٽوپي]] ۽ [[ڪوهومالاجي]]" آهي. ان کان علاوه، يونيورسٽي وٽ رياضيات جي شعبي ۾ هڪ ''ڪلسٽر آف ايڪسيلينس'' پڻ موجود آهي. انهيءَ مقصد لاءِ [[هاوسڊورف سينٽر فار ميٿميٽڪس]] قائم ڪيو ويو. غيرمسلسل رياضيات جو تحقيقي ادارو يونيورسٽي جي رياضي وارن ادارن مان هڪ آهي، پر اهو رياضيات ۽ قدرتي سائنسن جي فيڪلٽي سان لاڳاپيل نه آهي، بلڪه سڌو سنئون يونيورسٽي جي سينيٽ کي جوابده آهي. [[فيلڊز تمغو]] حاصل ڪندڙ [[پيٽر شولتسه]] هن شعبي مان تعليم حاصل ڪئي ۽ هن وقت به هتي تدريس جا فرائض سرانجام ڏئي رهيو آهي. هي ادارو عالمي رياضي نيٽ ورڪ جو حصو آهي، جنهن ۾ [[ايڪول نورمال سپيريئر، پيرس]]، [[نيويارڪ يونيورسٽي]]، [[ڪيوٽو يونيورسٽي]] ۽ [[پيڪنگ يونيورسٽي]] شامل آهن. بون جي رياضيات واري شعبي جا [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، برڪلي]]، [[پرنسٽن يونيورسٽي]]، [[آڪسفورڊ يونيورسٽي]] ۽ [[واروِڪ يونيورسٽي]] سان پڻ مضبوط بين الاقوامي علمي لاڳاپا قائم آهن.<ref name="docplayer.net">{{Cite web |title=Bonn International Graduate School of Mathematics. Promoting the future of excellent research - PDF Free Download |url=https://docplayer.net/8267737-Bonn-international-graduate-school-of-mathematics-promoting-the-future-of-excellent-research.html |access-date=2022-04-04 |website=docplayer.net}}</ref> [[ڪمپيوٽر سائنس]] واري شعبي ۾ ڪمپيوٽر سائنس جو ادارو ۽ بون-آخن بين الاقوامي مرڪز براءِ معلوماتي ٽيڪنالاجي (b-it) شامل آهن. اهي اپريل 2011ع ۾ قائم ڪيا ويا ۽ اڳوڻي رياضيات/ڪمپيوٽر سائنس واري شعبي مان وجود ۾ آيا. اطلاقي رياضيات ۽ ڪمپيوٽر سائنس جو ادارو 1969ع ۾ قائم ڪيو ويو. 1975ع ۾ هن اداري کي ورهائي ٻه آزاد ادارا قائم ڪيا ويا. 2018ع کان ڪمپيوٽر سائنس جو ادارو b-it سان گڏجي پوپلزڊورف ڪيمپس ۾ واقع ڪمپيوٽر سائنس مرڪز استعمال ڪري رهيو آهي.<ref>{{cite web|title=Fachgruppe Informatik. Institut – Über uns|website=www.informatik.uni-bonn.de|publisher=|url=https://www.informatik.uni-bonn.de/de/institut|url-status=|format=|access-date=2019-09-18|archive-url=|archive-date=|last=|date=|year=|language=|pages=|quote=}}</ref> اطلاقي رياضيات ۽ ڪمپيوٽر سائنس جو ادارو 1969ع ۾ قائم ٿيو. 1975ع ۾ هن اداري کي ورهائي ٻه آزاد ادارا قائم ڪيا ويا.<ref>{{Cite web |url=http://www.informatik.uni-bonn.de/de/start/about/ |title=Institut für Informatik |access-date=27 March 2022 |archive-date=17 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120317150117/http://www.informatik.uni-bonn.de/de/start/about/ |url-status=dead }}, informatik.uni-bonn.de, retrieved 10 May 2012.</ref> 2018ع کان ڪمپيوٽر سائنس جو ادارو b-it سان گڏجي پوپلزڊورف ڪيمپس ۾ قائم نئين ڪمپيوٽر سائنس مرڪز مان پنهنجون علمي ۽ تحقيقي سرگرميون سرانجام ڏئي رهيو آهي.<ref>{{cite web|title=Attraktive Lernumgebung: Informatik bezieht Neubau in Poppelsdorf — Universität Bonn|periodical=|publisher=|url=https://www.uni-bonn.de/neues/attraktive-lernumgebung-informatik-bezieht-neubau-in-poppelsdorf|url-status=|format=|access-date=2019-09-17|archive-url=|archive-date=|last=|date=|year=|language=|pages=|quote=}}{{Dead link|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[فزڪس]]–[[فلڪيات]] واري شعبي ۾ فزڪس جو ادارو (PI)، [[اطلاقي فزڪس]] جو ادارو (IAP)، آرگيلانڊر فلڪياتي ادارو (AIfA) ۽ هيلم هولٽز ادارو براءِ تابڪاري ۽ جوهري فزڪس (HISKP) شامل آهن.<ref>Fachgruppe Physik-Astronomie: [http://www.physik-astro.uni-bonn.de/institutes-de Institute] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220928055930/https://www.physik-astro.uni-bonn.de/institutes-de |date=28 September 2022 }} Retrieved 30 July 2015.</ref> [[ڪولون يونيورسٽي]] سان گڏجي، بون [[بون-ڪولون گريجوئيٽ اسڪول آف فزڪس اينڊ ايسٽرانامي]] جي ميزباني ڪري ٿي، جنهن کي ايڪسيلينس انيشيئيٽو ذريعي مالي سهڪار حاصل آهي. فزڪس جو ادارو اي ايل ايس اي ذرڙن جو تيز ڪندڙ هلائي ٿو ۽ وولفگانگ پال ليڪچرن جو پڻ اهتمام ڪري ٿو. نظرياتي فزڪس جون ڪرسيون ۽ رياضيات جون ڪجهه ڪرسيون 2008ع ۾ گڏ ٿي "بيٿي سينٽر فار ٿيوريٽيڪل فزڪس" قائم ڪيو.<ref>{{Cite web|title=BCTP :: Home :: Mission|url=http://www.bctp.uni-bonn.de/?navigation=mission|access-date=2023-02-11|website=www.bctp.uni-bonn.de|language=en}}</ref> آرگيلانڊر فلڪياتي ادارو، جنهن جو نالو فلڪيات جي ماهر [[فريڊرش وِلهم آرگيلانڊر]] جي نالي تي رکيو ويو آهي، 2006ع ۾ اڳوڻن ٽن فلڪياتي ادارن جي انضمام سان قائم ٿيو. اهي ادارا رصدگاهه، ريڊيو فلڪياتي ادارو (RAIUB) ۽ فلڪياتي طبعيات ۽ ماورائي زميني تحقيق جو ادارو هئا. 1864ع کان 1867ع جي وچ ۾ تعمير ٿيل پراڻو ڪيميا انسٽيٽيوٽ پنهنجي دور ۾ دنيا جي سڀ کان وڏي اداري واري عمارت هئي. اڄ ان ۾ [[خورد حياتيات]] جو ادارو ۽ جاگرافي جو ادارو قائم آهن. حياتيات وارو شعبو (2019ع) اٺن ادارن تي مشتمل آهي: ارتقائي حياتيات ۽ حيواني ماحوليات جو ادارو، وراثتيات جو ادارو، خورد حياتيات ۽ حياتياتي ٽيڪنالاجي جو ادارو، ٻوٽن جي ماليڪيولي فعليات ۽ حياتياتي ٽيڪنالاجي جو ادارو (IMBIO)، خلوي حياتيات جو ادارو، خلوي ۽ ماليڪيولي نباتات جو ادارو (IZMB)، حيوانيات جو ادارو، ۽ حياتياتي تنوع لاءِ نيس ادارو. IZMB سان گڏ IMBIO جا ڪجهه حصا ۽ وراثتيات جو ادارو پراڻي سونيڪن عمارت ۾ واقع آهن. ان کان علاوه، [[ميوزيم ڪوئنگ|اليگزينڊر ڪوئنگ حياتياتي تحقيقي عجائب گهر]] ۽ [[نباتاتي باغ، بون|بون جا نباتاتي باغ]] حياتيات جي شعبي سان لاڳاپيل سهڪاري ادارا آهن. جيالاجي، معدنيات ۽ حياتياتي قديمات لاءِ اسٽائنمان انسٽيٽيوٽ 2007ع کان اڳ موجود الڳ الڳ جيالاجي انسٽيٽيوٽ، معدنيات ۽ پيٽرولاجي انسٽيٽيوٽ، ۽ حياتياتي قديمات جي انسٽيٽيوٽ جي جاءِ ورتي. هي ادارو [[جيوڪيميا]]/[[پيٽرولاجي]]، [[جيالاجي]]، [[حياتياتي قديمات]] ۽ [[جيوفزڪس]] جي شعبن ۾ ورهايل آهي، ۽ موسميات واري اداري سان انضمام کان پوءِ هاڻي [[موسميات]] به ان جو حصو آهي. ان کان علاوه، هي ادارو بون يونيورسٽي جي معدنيات جي عجائب گهر ۽ حياتياتي قديمات جي [[گولڊفوس ميوزيم]] سان پڻ لاڳاپيل آهي. [[File:UKB-BMZ-2009.jpg|thumb|268x268px|[[بون يونيورسٽي اسپتال|بون يونيورسٽي اسپتال]]]] ====طب جي فيڪلٽي==== طب جي فيڪلٽي جا بنيادي تحقيقي مرڪز [[عصبي سائنسون]]، انساني بيمارين جا جينياتي بنياد ۽ جينياتي وبائيات، جگر ۽ معدي-آنڊي جون بيماريون، دل ۽ رت جي رڳن جون بيماريون، ۽ [[مدافعتي علم]] ۽ وچڙندڙ بيماريون آهن. 2012ع ۾ [[جرمن تحقيقي فائونڊيشن]] (DFG) پاران منظور ڪيل ''ڪلسٽر آف ايڪسيلينس'' "اِميونوسينيزيشن: مدافعتي نظام هڪ حسي عضوو طور" جو وڏو حصو طب جي فيڪلٽي ۾ قائم آهي. صحت جي سار سنڀال جي شعبي ۾ فيڪلٽي [[بون يونيورسٽي اسپتال]] سان ويجهو سهڪار ڪري ٿي. فيڪلٽي جون گهڻيون عمارتون وينسبرگ ۾ واقع آهن، جڏهن ته ڪجهه انفرادي ادارا شهر جي مرڪز ۾ پڻ موجود آهن. پري-ڪلينڪل مرحلي جا ادارا پوپلزڊورف ضلعي جي نس آلي تي واقع اناٽومي اداري جي چوڌاري مرڪوز آهن. هن فيڪلٽي ۾ 2,699 شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا. ====قانون، معاشيات ۽ سماجي سائنسن جي فيڪلٽي==== [[File:Juridicum-Bonn.jpeg|left|thumb|225x225px|جوريڊيڪم، بون]] قانون ۽ سياسي سائنس جي فيڪلٽي، جيڪا [[ٻي عالمي جنگ]] کان اڳ يونيورسٽي جي مکيه عمارت ۾ قائم هئي ۽ ان کان پوءِ عارضي طور مختلف هنڌن تي منتقل ڪئي وئي، 1967ع ۾ پنهنجي نئين تعمير ٿيل جوريڊيڪم عمارت ۾ منتقل ٿي. هي عمارت ايڊيناور آلي تي، بيٿوون جمنازيم جي سامهون ۽ [[بون يونيورسٽي ۽ رياستي لائبريري]] جي ويجهو واقع آهي. هن وقت فيڪلٽي ۾ لڳ ڀڳ 5,000 شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا، ۽ اها [[قانون]] ۽ [[معاشيات]] جي شعبن تي مشتمل آهي. قانون جي شعبي ۾ هن وقت تدريس لاءِ سورهن ادارا قائم آهن. 1989ع کان يورپي ڪاروباري قانون جو مرڪز پڻ قائم آهي، جنهن سان "[[يورپي مالياتي علائقي]] جا قانوني مسئلا" جي موضوع تي [[جرمن تحقيقي فائونڊيشن]] (DFG) جو تحقيقاتي تربيتي گروپ ۽ هڪ يورپي دستاويزي مرڪز لاڳاپيل آهن. ان کان علاوه، سياسي سائنس جي شعبي ۾ پاڻي ۽ فضلي جي انتظام جي قانون جو ادارو پڻ شامل آهي. هي هڪ تحقيقي ادارو آهي، جنهن جو مقصد پاڻيءَ جي قانون سان لاڳاپيل بنيادي مسئلن تي سائنسي تحقيق ڪرڻ ۽ انهن جا عملي حل تيار ڪرڻ آهي. معاشيات جو شعبو تدريس لاءِ ٽن ادارن تي مشتمل آهي، جڏهن ته ان سان گڏ [[بون گريجوئيٽ اسڪول آف اڪنامڪس]] (BGSE)، [[جرمن تحقيقي فائونڊيشن]] (DFG) جو "مقداري معاشيات" بابت تحقيقاتي تربيتي گروپ، تجرباتي معاشي تحقيق جي ليبارٽري، ۽ رائنهارڊ زيلٽن انسٽيٽيوٽ جهڙا تحقيقي ادارا پڻ لاڳاپيل آهن. هن شعبي سان لاڳاپيل مشهور ماهرن ۾ معاشيات جا ماهر [[ايزابيل شنابل]]، [[ليبنيز انعام]] يافته [[آرمين فالڪ]]، [[مارٽن هيلويگ]] ۽ [[معاشيات جو نوبل انعام|نوبل انعام]] يافته [[رائنهارڊ زيلٽن]] شامل آهن. انسٽيٽيوٽ فار دي فيوچر آف ورڪ (IZA) ۽ انسٽيٽيوٽ آن بيهيويئر اينڊ اِن اِڪوالٽي (briq) پڻ هن شعبي سان لاڳاپيل ٻه اهم تحقيقي ادارا آهن. ان کان علاوه، هن شعبي جو [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، برڪلي]] سان پڻ علمي سهڪار قائم آهي. 2018ع ۾ رائنهارڊ زيلٽن انسٽيٽيوٽ وفاقي ۽ رياستي حڪومتن جي ايڪسيلينس انيشيئيٽو تحت ''ڪلسٽر آف ايڪسيلينس'' **"ايڪانٽريبيوٽ: مارڪيٽون ۽ عوامي پاليسي"** حاصل ڪيو. [[File:2016-05-04-bonn-universitaet-innenansicht-rosenhof-03.jpg|thumb|229x229px|اليڪٽورل محل جو اندروني صحن، جتي بون يونيورسٽي جي فنون جي فيڪلٽي واقع آهي]] ====فنون جي فيڪلٽي==== فنون جي فيڪلٽي ۾ انگريزي اڀياس، آمريڪي اڀياس ۽ ڪيلٽڪ اڀياس، تاريخ، جرمن اڀياس، تقابلي ادب ۽ ثقافتي اڀياس، قديم ۽ رومانوي لسانيات، ابلاغيات، [[مشرقي اڀياس]] ۽ [[ايشيائي اڀياس]]، [[فلسفو]]، [[سياسي سائنس]] ۽ [[سماجيات]]، [[نفسيات]]، [[آثار قديمه]] ۽ ثقافتي بشريات جا ادارا، ۽ فن جي تاريخ جو ادارو شامل آهن. 8,753 کان وڌيڪ شاگردن سان گڏ، هي يونيورسٽي جي سڀ کان وڏي فيڪلٽي آهي. [[File:Tillmannhaus Bonn Foyer 1950er Foto Sachsse Archiv Studierendenwerk Bonn.jpg|thumb|228x228px|1950ع ۾ ٽلمان هائوس، بون جو داخلا هال، جيڪو جرمني ۾ شاگردن جي رهائشي سهولتن جي قديم ترين مرڪزن مان هڪ هو]] 4 مئي 1860ع تي يونيورسٽي ۾ فن جي تاريخ لاءِ جرمن ٻوليءَ جي پهرين پروفيسري قائم ڪئي وئي، ۽ [[انتون هاينرش اسپرنگر]] کي وچئين دور ۽ جديد فن جي تاريخ جو پروفيسر مقرر ڪيو ويو. اڄ جو فن جي تاريخ وارو شعبو، جيڪو فن جي تاريخ ۽ آثار قديمه جي اداري جو حصو آهي، انهيءَ اصل اداري مان ارتقا ڪري وجود ۾ آيو آهي.{{Citation needed|date=March 2022}} 2009ع/2010ع جي سياري واري سيمسٽر کان بون يونيورسٽي ۽ [[ڪولون يونيورسٽي]] جي فلسفي وارين فيڪلٽين گڏيل سهڪار شروع ڪيو، جنهن تحت چونڊيل تدريسي پروگرامن ۾ شاگرد ٻنهي [[بون]] ۽ [[ڪولون]] ۾ علمي سرگرمين ۾ شرڪت ڪري سگهن ٿا. فيبروري 2009ع ۾ وولفرام هوگريبي جي شروعات تي "اتر رائين-ويسٽفيليا بين الاقوامي فلسفي مرڪز" قائم ڪيو ويو. 2011ع کان [[ٿامس ڪلنگ]] شاعريءَ جي اعزازي پروفيسري، [[ڪنسٽشٽفٽنگ اين آر ڊبليو]] جي سهڪار سان، هر سال ڏني ويندي آهي.<ref>{{cite web|title=Kunststiftung NRW richtet Thomas-Kling-Poetikdozentur an der Universität Bonn ein|periodical=|publisher=Kunststiftung NRW|url=http://www.germanistik.uni-bonn.de/kunststiftung-nrw-richtet-thomas-kling-poetikdozentur-an-der-universitaet-bonn-ein|url-status=|format=|access-date=2015-04-04|archive-url=|archive-date=|last=|date=|year=|language=|pages=|quote=}}</ref> 2018ع ۾ يونيورسٽي جي 200هين سالگرهه جي موقعي تي، خاص طور فنون جي فيڪلٽي سان لاڳاپيل 110 بون پروفيسرن، سياسي سائنسدانن [[لودگر ڪون هارٽ]] ۽ [[ٽِلمان مائر]] جي ادارت هيٺ ''بون انسائيڪلوپيڊيا آف گلوبيلٽي'' شايع ڪئي.<ref>{{citation |editor-surname1=Ludger Kühnhardt, Tilman Mayer |title=Bonner Enzyklopädie der Globalität |publisher=Springer VS |publication-place=Wiesbaden |at=(1627 Seiten pages) |isbn=978-3-658-13818-9 |date=2017 |language=German |url=http://www.springer.com/de/book/9783658138189 |access-date=2017-03-25}}</ref> ان کان علاوه، هيٺيان بين الشعباتي مرڪز پڻ قائم ڪيا ويا آهن: * عمررسيده ثقافتن جو مرڪز (ZAK) * معاصر تاريخي بنيادن جو مرڪز (ZHGG) * قديم روايتن جو مرڪز (CCT) * بون وچئين دور جو مرڪز (BMZ) * ثقافتي اڀياس جو مرڪز (ZfKW) * بون ايشيا مرڪز (BAZ) * عالمي اڀياس جو مرڪز (CGS) ====شاگردن جي زندگي==== [[File:Mensa Roemerstrasze.jpg|thumb|227x227px|مينسا رومر شٽراسي. بون ۾ جرمني جي ٽن قديم ترين شاگرد يونينن مان هڪ موجود آهي.]] بون جو ''اسٽوڊينٽن ويرڪ'' (سنڌي: شاگرد يونين) جرمني جي ٽن قديم ترين شاگرد يونينن مان هڪ آهي. جرمني ۾ ''اسٽوڊينٽن ويرڪي'' يونيورسٽين ۾ داخل [[شاگرد]]ن کي معاشي، سماجي، طبي ۽ ثقافتي سهائتا فراهم ڪندڙ عوامي ادارا آهن. خاص طور تي، اهي يونيورسٽي ڪيفيٽيريون، شاگردن جا هاسٽل هلائين ٿا، ۽ ''بي اي فوئي گي'' پروگرام ذريعي گرانٽن ۽ قرضن جي صورت ۾ شاگردن جي تعليم جي مالي مدد پڻ فراهم ڪن ٿا. هن اداري جي قومي تنظيم ۾ جرمن سماج جا ڪيترائي لاڳاپيل ڌر شامل آهن ۽ اها دنيا جي ٻين شاگردن جي معاملن سان لاڳاپيل تنظيمن سان پڻ سهڪار ڪري ٿي. ان سان لاڳاپيل سرگرمين ۾ [[بون ايف ايم]] يونيورسٽي ريڊيو، [[بون يونيورسٽي شيڪسپيئر ڪمپني]]، بون يونيورسٽي جو مباحثي وارو ڪلب (جنهن 2006ع ۾ يورپي چيمپيئن شپ کٽي هئي)، ۽ مختلف راندين جا ڪلب شامل آهن. ====يونيورسٽي رانديون==== بون يونيورسٽي وٽ اتر رائين-ويسٽفيليا جي سڀ کان وڏين [[يونيورسٽي راندين جا مرڪز|يونيورسٽي راندين جي تنظيمن]] مان هڪ آهي، جنهن جي ماتحت لڳ ڀڳ 200 راندين جا پروگرام، سڄي شهر ۾ پکڙيل 38 راندين جون سهولتون، ۽ بون جي ڪاسٽيل ضلعي ۾ وينسبرگ ۽ رومر شٽراسي تي واقع ٻه پنهنجا راندين جا مرڪز موجود آهن. ''هال 5'' جي صورت ۾ يونيورسٽي پنهنجو جديد جمنازيم پڻ هلائي ٿي، جنهن ۾ طاقت ۽ برداشت سان لاڳاپيل سڀني راندين لاءِ مشيني سامان ۽ تربيتي ڪورس روم موجود آهن. ٻيڙيون هلائڻ (روئنگ) جي راند بون يونيورسٽي جي راندين ۾ علائقائي حدن کان ٻاهر به اهم حيثيت رکي ٿي. رائين درياهه جي ڪناري تي، بون جي بيئول ۽ لِمپيرش ضلعن جي وچ ۾ واقع پنهنجي ٻيڙين جي گودام ۾، بون جي روئنگ ٽيم وٽ تربيت ۽ مقابلي لاءِ جديد ۽ متنوع ٻيڙين جو وڏو مجموعو موجود آهي. بون يونيورسٽي جي روئنگ ٽيم [[جرمن روئنگ ايسوسيئيشن]] جي سڀ کان قديم ۽ روايتي ٽيمن مان هڪ آهي. اها هر سال جرمني جي مختلف [[ريگاٽا|روئنگ مقابلن]] ۾، ڪڏهن گڏيل ۽ ڪڏهن مخلوط ٽيمن جي صورت ۾، چار يا اٺ رڪنن واريون ٽيمون ميدان ۾ لاهيندي آهي. ان جو سڀ کان نمايان اعزاز هر سال جرمن يونيورسٽي چيمپيئن شپ ۾ شرڪت آهي، جتي تازن سالن دوران بون جي روئرز بار بار فائنل مرحلي تائين پهچڻ ۾ ڪامياب رهيا آهن. ====علمي مٽاسٽا==== ايراسمس پروگرام شاگردن کي يورپ جي 300 کان وڌيڪ اعليٰ تعليمي ادارن سان علمي مٽاسٽا جو موقعو فراهم ڪري ٿو. ان کان علاوه، گلوبل ايڪسچينج پروگرام تحت شاگرد بون يونيورسٽي جي يورپ کان ٻاهر واقع شريڪ يونيورسٽين ۾ هڪ يا ٻن سيمسٽرن تائين بغير فيس جي تعليم حاصل ڪري سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Global Exchange Program |url=https://www.uni-bonn.de/de/studium/studium-und-praktikum-im-ausland/studium-im-ausland/austauschprogramme/global-exchange-program |access-date=2022-04-07 |website=Universität Bonn |language=de}}</ref> 2022ع ۾ بون يونيورسٽي جي مٽاسٽا واري پروگرام ۾ شامل شاگردن لاءِ مختلف ملڪن جي عالمي شهرت يافته يونيورسٽين مان چونڊيل ادارن ۾ هيٺيون يونيورسٽيون شامل هيون:<ref>{{Cite web |title=Mobility-Online Portal |url=https://mobility-international.uni-bonn.de/mobility/PortalServlet?identifier=BONN01&kz_bew_pers=S&kz_bew_art=OUT&&showAll=0&showPartner=0&showAgreements=1&showCooperations=0&showMultiCooperations=0&showQuestions=0&showCoursesPerSemester=0&preselectTab=ver_nav_button&studj_id=3648 |access-date=2022-04-07 |website=mobility-international.uni-bonn.de}}</ref> [[آمريڪن يونيورسٽي]]، [[ارسطو يونيورسٽي، ٿيسالونيڪي]]، [[آسٽريليا نيشنل يونيورسٽي]]، [[بارسلونا جي خودمختيار يونيورسٽي]]، [[چارلس يونيورسٽي، پراگ]]، [[هانگ ڪانگ جي چائنيز يونيورسٽي]]، [[ميڊرڊ جي ڪمپلوتينسي يونيورسٽي]]، [[ڊرهم يونيورسٽي]]، [[ايوٽووش لوراند يونيورسٽي]]، [[ايڪول پولي ٽيڪنيڪ فيڊرال ڊي لوزان]]، [[ريو گرانڊي دو سول جي وفاقي يونيورسٽي]]، [[يروشلم جي عبراني يونيورسٽي]]، [[ماسڪو جي هائر اسڪول آف اڪنامڪس]]، [[ڪوريا يونيورسٽي]]، [[ڪي يو ليووين]]، [[ڪيوٽو يونيورسٽي]]، [[ليڊن يونيورسٽي]]، [[سنگاپور جي قومي يونيورسٽي]]، [[پيرس-ساڪلي يونيورسٽي]]، [[اين ايس اي اي پيرس ٽيڪ]]، [[پولي ٽيڪنيڪو دي ميلانو]]، [[پومپيو فابرا يونيورسٽي]]، [[ڪوئينز يونيورسٽي بيلفاسٽ]]، [[ساپينزا يونيورسٽي آف روم]]، [[سائنسز پو]]، [[سيئول قومي يونيورسٽي]]، [[شنگهائي جياو ٽونگ يونيورسٽي]]، [[سوربون يونيورسٽي]]، [[اسٽاڪهوم يونيورسٽي]]، [[اسٽوني بروڪ يونيورسٽي]]، [[تل ابيب يونيورسٽي]]، [[ٽي يو آئيندهوفن]]، [[يونيورسٽي ڪاليج لنڊن]]، [[ايمسٽرڊيم يونيورسٽي]]، [[بارسلونا يونيورسٽي]]، [[برٽش ڪولمبيا يونيورسٽي]]، [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، برڪلي]]، [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، سين ڊياگو]]، [[ڪيمبرج يونيورسٽي]]، [[چلي يونيورسٽي]]، [[ڪوئمبرا يونيورسٽي]]، [[ڪوپن هيگن يونيورسٽي]]، [[فلوريڊا يونيورسٽي]]، [[جنيوا يونيورسٽي]]، [[گلاسگو يونيورسٽي]]، [[هيلسنڪي يونيورسٽي]]، [[هانگ ڪانگ يونيورسٽي]]، [[لزبن يونيورسٽي]]، [[ميلان يونيورسٽي]]، [[اوسلو يونيورسٽي]]، [[آڪسفورڊ يونيورسٽي]]، [[سينٽ اينڊروز يونيورسٽي]]، [[ٽينيسي يونيورسٽي]]، [[ٽورانٽو يونيورسٽي]]، [[ٽولوز يونيورسٽي]]، [[ويانا يونيورسٽي]]، [[وارسا يونيورسٽي]]، [[واروِڪ يونيورسٽي]]، [[واسيدا يونيورسٽي]] ۽ [[وائزمين انسٽيٽيوٽ آف سائنس]]. ===مستقبل جي ترقي=== ====ڍانچائي ترقي==== [[File:Innenhof BA Bonn.jpg|thumb|اليڪٽورل محل جي مرمت دوران رابن شٽراسي 8 تي واقع زيورخ انشورنس جي اڳوڻي هيڊڪوارٽر جي عمارت، جتي فنون ۽ انسانيات جا شعبا قائم ڪيا ويا آهن.]] يونيورسٽي ۽ اتر رائين-ويسٽفيليا جي رياستي تعميراتي ۽ جائيداد واري اداري موجوده عمارتن جي مرمت ۽ نئين تعمير لاءِ 2 ارب يورو جي سيڙپڪاري ڪري رهيا آهن.<ref>{{Cite web |title=Seven key properties on the three campuses of Poppelsdorf, Endenich and City. |url=https://www.uni-bonn.de/en/university/press-and-communications/publications/forsch/forsch-2021-02/buildings |access-date=2022-04-07 |website=Universität Bonn |language=en}}</ref> هن وقت تعمير هيٺ اهم منصوبن مان هڪ 55 ملين يورو جو ''تدريس ۽ تحقيق فورم I ۽ II'' آهي، جيڪو 2024ع تائين مڪمل ٿيڻ جي اميد آهي. هي مرڪز معاشيات جي شعبي، ''ڪلسٽر آف ايڪسيلينس''، [[هاوسڊورف سينٽر فار ميٿميٽڪس]]، HPCA ۽ DiCe لاءِ مرڪزي تحقيقي مرڪز بڻجندو، جتي ليڪچر هال، لائبريري ۽ [[سيمينار]] ڪمرا موجود هوندا. 2023ع جي وچ تائين [[ميوزيم ڪوئنگ|اليگزينڊر ڪوئنگ حياتياتي تحقيقي عجائب گهر]] سان لاڳاپيل حياتياتي تنوع ۾ تبديليءَ جي تجزيي لاءِ نئين ليبنيز انسٽيٽيوٽ جي 45 ملين يورو ماليت واري تحقيقي عمارت مڪمل ٿيڻ جي اميد هئي. ان سان عجائب گهر ۽ حياتيات جي شعبي جي وچ ۾ گڏيل تحقيق کي هٿي ملندي، جڏهن ته ان ۾ ڊيٽا سينٽر، ليبارٽريون، حياتياتي ذخيرو (بايو بئنڪ)، ڪرائيوجينيڪ ذخيرو، مجموعن لاءِ جايون ۽ لائبريري پڻ قائم ڪئي ويندي. بون يونيورسٽي پنهنجي پراڻي ڪيميا جي عمارت جي جاءِ تي 37.2 ملين يورو جي لاڳت سان پنج ماڙ نئين عمارت پڻ تعمير ڪري رهي آهي، جيڪا 2023ع تائين ڪيميائي ادارن لاءِ لڳ ڀڳ 17,750 چورس فوٽ ليبارٽري جڳهه ۽ 6,500 چورس فوٽ آفيسن جي جڳهه فراهم ڪندي. 2022ع کان [[اڪيڊيمشس ڪنسٽ ميوزيم]] اتر رائين-ويسٽفيليا جي رياستي تعميراتي اداري جي نگرانيءَ هيٺ مرمت هيٺ آهي، جيڪا 2025ع تائين مڪمل ٿيڻ جي اميد آهي. مرمت کان پوءِ هتي [[طبقاتي آثار قديمه]] جي شعبي لاءِ لائبريري، آفيسون ۽ ليڪچر هال پڻ قائم ڪيا ويندا، ۽ تدريسي مقصدن لاءِ عجائب گهر جي مجموعي تائين رسائي پڻ فراهم ڪئي ويندي. [[File:2013-10-05-bonn-universitaet-innenansicht-hoersaal-i-06.jpg|left|thumb|اليڪٽورل محل جو هڪ ليڪچر هال]] مکيه عمارت، يعني اليڪٽورل محل، تي هڪ ارب يورو کان وڌيڪ خرچ ڪيو پيو وڃي. هي عمارت ڪيترن سالن تائين استعمال کان ٻاهر رهندي ۽ 2030ع تائين مڪمل ٿيڻ جي اميد آهي. هن منصوبي ۾ باهه کان بچاءَ جا نظام، بجليءَ جي نئين وائرنگ، پاڻيءَ جي نئين پائپ لائين، ۽ ليڪچر هالن، گڏيل جڳهن ۽ آفيسن جي جديدڪاري شامل آهي. تعميراتي ڪم دوران فنون ۽ انسانيات جا شعبا رابن شٽراسي تي واقع [[زيورخ انشورنس گروپ]] جي اڳوڻي عمارت ۾ منتقل ڪيا ويا آهن، جڏهن ته انتظامي عملو [[ڊوئچر هيرولڊ]] جي اڳوڻي هيڊڪوارٽر ۾ ڪم ڪري رهيو آهي. ٻنهي عارضي جڳهن تي لائبريريون، سيمينار ڪمرا ۽ گڏجاڻين جا ڪمرا پڻ تيار ڪيا ويا آهن. ان کان علاوه، 2031ع تائين 128 ملين يورو جي لاڳت سان ''علم جو فورم'' قائم ڪيو ويندو، جيڪو مکيه عمارت کي ڪيترن ئي ڏهائي هزار چورس فوٽن تي پکڙيل نئين حصي ذريعي وڌائيندو. هي مرڪز يونيورسٽي جي ميمبرن سان گڏ شهر جي رهواسين لاءِ پڻ کليل هوندو. نئين حصي ۾ مطالعي لاءِ جڳهون، دڪان، کاڌي پيتي جون سهولتون ۽ سائيڪلن جي پارڪنگ پڻ مهيا ڪئي ويندي. ====بين الاقواميت==== 2015ع کان بون يونيورسٽي جو هڪ اهم حڪمتِ عملي وارو مقصد تحقيق، تدريس ۽ انتظام جي شعبن ۾ [[بين الاقواميت]] کي وڌائڻ رهيو آهي.<ref>{{Cite journal |date=2020 |title=The University of Bonn 2025 Internationalization Strategy |url=https://www.uni-bonn.de/en/international/international-profile/2025-internationalization-strategy/ubn_brosch_2025-internationalization-strategy.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.uni-bonn.de/en/international/international-profile/2025-internationalization-strategy/ubn_brosch_2025-internationalization-strategy.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |journal=[[بون يونيورسٽي جي ريڪٽوريٽ]] }} {{Webarchive|url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.uni-bonn.de/en/international/international-profile/2025-internationalization-strategy/ubn_brosch_2025-internationalization-strategy.pdf |date=2022-10-09 }}</ref> هن مقصد لاءِ 2015ع کان ڇهه بين الشعباتي عالمي تحقيقي شعبا ۽ ڇهه ''ڪلسٽر آف ايڪسيلينس'' قائم ڪيا ويا. ''نيچر انڊيڪس 2018'' موجب بين الاقوامي گڏيل سائنسي اشاعتن جي لحاظ کان بون جرمني ۾ ٻئي نمبر تي رهيو. بون انٽرنيشنل گريجوئيٽ اسڪولز (BIGS) جو نظام وڌائي ٻارهن گريجوئيٽ اسڪولن تائين پهچايو ويو، ۽ [[جرمن علمي مٽاسٽا سروس]] (DAAD) جي سهڪار سان ''انٽرنيشنل ڊاڪٽوريٽ'' پروگرام جاري رکيو ويو. 2025ع تائين موجوده حڪمتِ عملي وارن تحقيقي مقصدن ۾ غير جرمن قوميت رکندڙ پروفيسرن جو تناسب وڌائي ڪل پروفيسرن جو 15 سيڪڙو ڪرڻ، گڏيل بين الاقوامي تحقيقي منصوبن جو انگ وڌائڻ، يورپي يونين جي تحقيقي فنڊنگ پروگرامن ۾ درخواستن ۽ منظوريءَ جي شرح بهتر ڪرڻ، يورپي تحقيقي ۽ جدت واري نيٽ ورڪن کي وڌائڻ، ۽ بون انٽرنيشنل گريجوئيٽ اسڪولز (BIGS) جي عالمي سڃاڻپ کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ شامل آهي. انهن مقصدن ۾ موجوده حڪمتِ عملي وارن شريڪ يونيورسٽين سان عالمي نيٽ ورڪ قائم ڪرڻ، تحقيق، تدريس ۽ انتظام لاءِ نون شريڪ ادارن کي شامل ڪرڻ، يورپي يونيورسٽي نيٽ ورڪ جي مالي سهڪار هيٺ ''يورپي يونيورسٽي آف برين اينڊ ٽيڪنالاجي'' (NeurotechEU) جي قيام لاءِ جاري ڪوششن کي اڳتي وڌائڻ، آفريڪا، ايشيا ۽ لاطيني آمريڪا مان گهٽ ۾ گهٽ ٻن ملڪن کي بين الاقوامي سهڪار لاءِ ترجيحي ملڪ چونڊڻ، گڏيل ڊاڪٽوريٽ پروگرام قائم ڪرڻ، ۽ ٻن ملڪن جي گڏيل ڊاڪٽوريٽ پروگرامن کي وڌائڻ شامل آهن. [[File:2016-05-04-bonn-universitaet-innenansicht-saeulenhalle-05.jpg|thumb|اليڪٽورل محل جو ستونن وارو هال]] 2025ع تائين تدريس جي حڪمتِ عملي جا مقصد تدريسي پروگرامن جي ڊجيٽل بين الاقواميت، انگريزي ٻوليءَ ۾ بيچلر سطح جي تدريسي ماڊيولن جو تعداد وڌائڻ، خاص طور بيچلر پروگرامن ۾ ايندڙ بين الاقوامي مٽاسٽا وارن شاگردن جو انگ وڌائڻ، [[ايراسمس پروگرام|گلوبل ايڪسچينج پروگرام]] ذريعي ٻاهر ويندڙ شاگردن جي حرڪت وڌائڻ، ۽ گهٽ نمائندگي رکندڙ شاگردن لاءِ تعليم تائين رسائي بهتر بڻائڻ آهن. انهن مقصدن ۾ مرڪزي انتظامي خدمتن کي [[ٻه لساني]] بڻائڻ، عملي لاءِ پرڏيهي ٻولين ۽ بين الثقافتي صلاحيتن جي تربيت جا وڌيڪ موقعا فراهم ڪرڻ، فيڪلٽين، شعبن ۽ ادارن ۾ موجود بين الاقواميت جي ڍانچي کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ، بون يونيورسٽي ۾ بين الاقوامي شاگردن ۽ محققن لاءِ خدمتن کي ڊجيٽل بڻائڻ، ۽ بون يونيورسٽي جي عالمي تشهير ۽ عوامي لاڳاپن کي وڌيڪ بهتر بڻائڻ شامل آهن. يونيورسٽي جي ٻين حڪمتِ عملي وارن مقصدن ۾ بون يونيورسٽي ۽ [[گڏيل قومن جي يونيورسٽي]] جي وچ ۾ ٻطرفي سهڪار کي وڌائڻ، بون ۾ سرگرم بين الاقوامي علمي ۽ سائنسي تنظيمن سان تعاون کي مضبوط ڪرڻ، علائقي ۾ قائم [[خانگي شعبو|خانگي شعبي]] جي ادارن سان وڌيڪ سهڪار، بين الاقواميت سان لاڳاپيل منصوبن ۾ بون شهر سان ويجهو تعاون، ۽ [[پائيداري ۽ تبديليءَ جو منصوبو|پائيداري پاليسي]] جي عالمي مرڪز طور بون شهر جي سڃاڻپ سان هم آهنگ ڊگهي مدي وارا بين الاقواميت جا منصوبا تيار ڪرڻ شامل آهن.==علمي پروفائل== ===تحقيقي ادارا=== [[File:Bonn, Max-Planck-Institut für Mathematik (Vivatsgasse) -- 2016 -- 3993.jpg|left|thumb|244x244px|[[ميڪس پلانڪ انسٽيٽيوٽ فار ميٿميٽڪس]]، هڪ نامور تحقيقي ادارو، جيڪو بون يونيورسٽي جي عالمن سان لاڳاپيل آهي]] فرانز يوزف ڊولگر انسٽيٽيوٽ [[ديرين قديم دور]]، خاص طور ان دور ۾ عيسائين، يهودين ۽ مشرڪن جي وچ ۾ لاڳاپن ۽ رابطن جو مطالعو ڪري ٿو. هي ادارو {{Lang|de|ريئال ليڪسيڪون فئر انٽيڪي اونڊ ڪرسٽنٽوم}} شايع ڪري ٿو، جيڪا [[جرمن ٻولي]] جي هڪ [[انسائيڪلوپيڊيا]] آهي ۽ ديرين قديم دور ۾ ابتدائي عيسائيت جي تاريخ تي مشتمل آهي. هن اداري جو نالو چرچ جي مؤرخ [[فرانز يوزف ڊولگر]] جي نالي تي رکيو ويو آهي، جيڪو 1929ع کان 1940ع تائين يونيورسٽي ۾ الهيات جو پروفيسر رهيو.<ref>{{cite web |author = F.J. Dölger-Institut |title = Official Homepage of the F.J. Dölger-Institut |url = http://www.antike-und-christentum.de/index.php?scr=home&lang=en |access-date = 8 February 2008 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090314031849/http://www.antike-und-christentum.de/index.php?scr=home&lang=en |archive-date = 14 March 2009 |url-status = dead }}</ref> غيرمسلسل رياضيات جو تحقيقي ادارو [[غيرمسلسل رياضيات]] ۽ ان جي استعمالن، خاص طور [[ترڪيبي بهتري]] ۽ [[گڏيل سرڪٽ|ڪمپيوٽر چِپ]] جي ڊزائن تي تحقيق ڪري ٿو. هي ادارو [[آءِ بي ايم]] ۽ [[ڊوئچي پوسٽ]] سان گڏيل سهڪار ڪري ٿو.<ref>{{cite web | author = Research Institute for Discrete Mathematics | title = Research of the Institute for Discrete Mathematics | url = http://www.or.uni-bonn.de/research/research.eng.html | access-date = 8 February 2008 }}</ref> هن اداري جي محققن [[آءِ بي ايم ڊيپ بلو]] شطرنج ڪمپيوٽر کي وڌيڪ بهتر بڻايو.<ref>{{cite web|last=Karnbach |first=Bodo |title=Chip-Design mit diskreter Mathematik – Weltweit erfolgreiche Kooperation verlängert |date=October 2000 |url=http://www.uni-protokolle.de/nachrichten/id/63809 |access-date=8 February 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930155332/http://www.uni-protokolle.de/nachrichten/id/63809/ |archive-date=30 September 2007}}</ref> [[File:Biomedizinisches Zentrum II.jpg|thumb|215x215px|حياتياتي طب جو مرڪز، بون]] [[Image:Bonn caesar.jpg|thumb|right|[[اعليٰ يورپي اڀياس ۽ تحقيق جو مرڪز]]]] بيٿي سينٽر فار ٿيوريٽيڪل فزڪس مختلف ادارن سان لاڳاپيل نظرياتي طبعيات دانن ۽ رياضي دانن جو گڏيل ادارو آهي، جيڪي بون يونيورسٽي سان لاڳاپيل آهن. هانس بيٿي جي فڪري روايت موجب، هي مرڪز نظرياتي ۽ رياضيائي طبعيات جي وسيع ميدانن ۾ تحقيق کي فروغ ڏئي ٿو. هن مرڪز جي سرگرمين ۾ مختصر ۽ ڊگهي مدي وارا مهمان محقق پروگرام، مخصوص تحقيقي موضوعن تي ورڪشاپون، بيٿي سيمينار سيريز، ۽ گريجوئيٽ شاگردن لاءِ ليڪچر ۽ سيمينار شامل آهن.<ref>{{cite web | author = Bethe Center for Theoretical Physics | title = Official Homepage of the BCTP | url = http://www.bctp.uni-bonn.de/ | access-date = 25 March 2009 }}</ref> حياتياتي سائنسن ۾ اخلاقيات لاءِ جرمن حوالاتي مرڪز (جرمن: {{Lang|de|ڊوئچس ريفرينٽس سينٽرم فئر ايٿڪ اِن ڊين بائيو ويسنشافٽن}}) 1999ع ۾ قائم ڪيو ويو. اهو [[جارج ٽائون يونيورسٽي]] جي ''نيشنل ريفرينس سينٽر فار بايو ايٿڪس لٽريچر'' جي نموني تي ٺاهيو ويو هو. هي مرڪز حياتياتي سائنسن جي شعبن ۾ ڪم ڪندڙ ماهرن ۽ محققن کي سائنسي معلومات تائين رسائي فراهم ڪري ٿو ۽ جرمني ۾ پنهنجي نوعيت جو واحد ادارو آهي.<ref>{{cite web | author = German Reference Center for Ethics in the Life Science | title = Official Homepage of the DRZE | url = http://www.drze.de | access-date = 8 February 2008 }}</ref> [[File:IZA Bonn 2008.jpg|thumb|2008ع ۾ انسٽيٽيوٽ فار دي اسٽڊي آف ليبر جو هيڊڪوارٽر]] 1991ع ۾ جرمن حڪومت طرفان جرمني جي گاديءَ جو هنڌ بون مان برلن منتقل ڪرڻ جي فيصلي کان پوءِ، بون شهر کي وفاقي حڪومت طرفان وڏي پئماني تي مالي معاوضو ڏنو ويو. ان جي نتيجي ۾ 1995ع ۾ ٽي تحقيقي ادارا قائم ڪيا ويا، جن مان ٻه بون يونيورسٽي سان لاڳاپيل آهن: * [[يورپي انضمام جي اڀياس جو مرڪز]] (جرمن: {{Lang|de|سينٽرم فئر يوروپيشي انٽيگريشنس فورشنگ}}) [[يورپي انضمام]] جي عمل جي قانوني، معاشي ۽ سماجي اثرن جو مطالعو ڪري ٿو. هي ادارو ڪيترائي گريجوئيٽ پروگرام هلائي ٿو ۽ شاگردن لاءِ گرما جي اسڪولن جو پڻ اهتمام ڪري ٿو.<ref>{{cite web | author = Center for European Integration Studies | title = Official Homepage of the ZEI | url = http://www.zei.de/index2_e.html | access-date = 8 February 2008 }}</ref> * ترقياتي تحقيق جو مرڪز (جرمن: {{Lang|de|سينٽرم فئر اينٽوِڪلنگس فورشنگ}}) بين الشعباتي نقطهٔ نظر سان عالمي ترقيءَ تي تحقيق ڪري ٿو ۽ بين الاقوامي ترقيءَ ۾ ڊاڪٽوريٽ پروگرام پڻ پيش ڪري ٿو.<ref>{{cite web |author = Center for Development Research |title = Official Homepage of the ZEF |url = http://www.zef.de/aboutzef.0.html |access-date = 8 February 2008 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080227042603/http://www.zef.de/aboutzef.0.html |archive-date = 27 February 2008 |url-status = dead }}</ref> * [[اعليٰ يورپي اڀياس ۽ تحقيق جو مرڪز]] (CAESAR) هڪ بين الشعباتي اطلاقي تحقيقي ادارو آهي. هتي نينوتيڪنالاجي، حياتياتي ٽيڪنالاجي ۽ طبي ٽيڪنالاجي جي شعبن ۾ تحقيق ڪئي وڃي ٿي. هي ادارو هڪ خانگي فائونڊيشن آهي، پر بون يونيورسٽي سان ويجهي تعاون ۾ ڪم ڪري ٿو. [[انسٽيٽيوٽ فار دي اسٽڊي آف ليبر]] (جرمن: {{Lang|de|فورشنگس انسٽيٽيوٽ تسور زوڪونفٽ ڊير آربائيٽ}}) هڪ خانگي تحقيقي ادارو آهي، جنهن کي [[ڊوئچي پوسٽ]] مالي سهڪار فراهم ڪري ٿي. هي ادارو محنت جي معاشيات تي تحقيق ڪري ٿو ۽ مزدور مارڪيٽ سان لاڳاپيل پاليسين بابت صلاحون پڻ ڏئي ٿو. اهو هر سال ''IZA انعام براءِ محنت جي معاشيات'' پڻ عطا ڪري ٿو. بون يونيورسٽي جي معاشيات واري شعبي ۽ هن اداري جي وچ ۾ ويجهو تعاون موجود آهي. [[File:Max Planck Institute Radioastronomie Bonn.jpg|left|thumb|200x200px|[[ميڪس پلانڪ انسٽيٽيوٽ فار ريڊيو فلڪيات]]]] [[ميڪس پلانڪ انسٽيٽيوٽ فار ميٿميٽڪس]] (جرمن: {{Lang|de|ميڪس پلانڪ انسٽيٽيوٽ فئر ميٿميٽڪ}}) [[ميڪس پلانڪ سوسائٽي]] جو حصو آهي، جيڪا جرمني جي سائنسي تحقيقي ادارن جو هڪ نيٽ ورڪ آهي. هي ادارو 1980ع ۾ [[فريڊرش هرٽسيبروخ]] طرفان قائم ڪيو ويو. [[ميڪس پلانڪ انسٽيٽيوٽ فار ريڊيو فلڪيات]] (جرمن: {{Lang|de|ميڪس پلانڪ انسٽيٽيوٽ فئر ريڊيو آسٽرونومي}}) 1966ع ۾ ميڪس پلانڪ سوسائٽي جي اداري طور قائم ٿيو. هي [[ايفيلسبرگ]] ۾ واقع ريڊيو دوربين هلائي ٿو. [[ميڪس پلانڪ انسٽيٽيوٽ فار ريسرچ آن ڪليڪٽو گڊز]] (جرمن: {{Lang|de|ميڪس پلانڪ انسٽيٽيوٽ تسور ايرفورشنگ فون گيمائنشافٽس گيٽرن}}) 1997ع ۾ هڪ تحقيقي گروهه طور شروع ٿيو ۽ 2003ع ۾ ميڪس پلانڪ سوسائٽي جي اداري طور قائم ڪيو ويو. هي ادارو قانوني ۽ معاشي نقطهٔ نظر کان گڏيل وسيلن ۽ گڏيل مفادن تي تحقيق ڪري ٿو. معاشيات ۽ عصبي سائنس جو مرڪز، جيڪو 2009ع ۾ [[ڪرسچن ايلگر]]، [[گوٽفريڊ وِلهم ليبنيز انعام]] يافته [[آرمين فالڪ]]، [[مارٽن رائوٽر]] ۽ [[برنڊ ويبر]] طرفان قائم ڪيو ويو، [[نيورو اڪنامڪس]] جي شعبي ۾ بين الشعباتي تحقيق لاءِ هڪ عالمي پليٽ فارم فراهم ڪري ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.cens.uni-bonn.de/|title=Center for Economics and Neuroscience – Zentrale wissenschaftliche Einrichtung der Universität Bonn|website=www.cens.uni-bonn.de}}</ref><ref>http://www3.uni-bonn.de/Pressemitteilungen/304-2011 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160516025444/https://www.uni-bonn.de/Pressemitteilungen/304-2011 |date=2016-05-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160516025444/https://www.uni-bonn.de/Pressemitteilungen/304-2011 |date=16 May 2016 }} Press release of the University of Bonn concerning the official welcoming of the center</ref> هن مرڪز ۾ تجرباتي معاشيات جي ليبارٽري شامل آهي، جتي هڪ ئي وقت ڪمپيوٽر ذريعي 24 شرڪت ڪندڙن تي رويوياتي تجربا ڪري سگهجن ٿا. ان سان گڏ ٻه [[مقناطيسي گونج تصويرڪشي]] (MRI) اسڪينر موجود آهن، جيڪي رابطي وارن رويوياتي تجربن ۽ فعالي تصويرڪشي لاءِ استعمال ٿين ٿا، جڏهن ته مختلف جينياتي گهڻ رُخن (پوليمارفزم) جي جينياتي سڃاڻپ لاءِ حياتياتي ماليڪيولي ليبارٽري پڻ قائم آهي. ===تحقيق=== بون يونيورسٽي جي محققن سائنس ۽ انسانيات ٻنهي شعبن ۾ بنيادي نوعيت جون علمي خدمتون سرانجام ڏنيون آهن. طبعيات ۾ هتان جي محققن [[ڪواڊروپول آئن ٽريپ]] ۽ [[گائسلر ٽيوب]] تيار ڪيا، [[ريڊيو لهرون]] دريافت ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، [[ڪيٿوڊ ڪرڻن]] جي وضاحت ۾ نمايان حصو ورتو ۽ [[متغير تاري جي سڃاڻپ]] وارو نظام تيار ڪيو. ڪيميا ۾ محققن [[ايلي سائيڪلڪ مرڪب]]ن ۽ [[بينزين]] جي سمجهه ۾ اهم واڌارو آندو. موادي سائنس ۾ هنن [[لوٽس اثر]] جي وضاحت ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو. رياضيات ۾ بون يونيورسٽي جي استادن جديد [[ٽوپولوجي]] ۽ [[الجبرائي جاميٽري]] جي ترقيءَ ۾ بنيادي خدمتون سرانجام ڏنيون. [[هرٽسيبروخ–ريمان–روخ نظريو]]، [[لپشٽز تسلسل]]، [[پيٽري نيٽ]]، [[شونهاگي–شٽراسن الگورٿم]]، [[فالٽنگس جو نظريو]] ۽ [[ٽوپلٽز ميٽرڪس]] سڀئي بون يونيورسٽي جي رياضي دانن جي نالن سان منسوب آهن. بون يونيورسٽي جي معاشيات جي ماهرن [[راندي جو نظريو|راندي جي نظريي]] ۽ [[تجرباتي معاشيات]] ۾ بنيادي علمي خدمتون انجام ڏنيون. بون يونيورسٽي جي تدريسي عملي ۾ شامل نامور مفڪرن ۾ شاعر [[آگسٽ وِلهم شليگل]]، مؤرخ [[بارٿولڊ جارج نيبور]]، علمِ الهيات جا ماهر [[ڪارل بارت]] ۽ [[پوپ بينيڊڪٽ سورهون|جوزف راٽسنگر]]، ۽ شاعر [[ايرنسٽ مورٽز آرنڊٽ]] شامل آهن. [[File:Gebäude der Landwirtschaftskammer Rheinland 2021.jpg|alt=Endenicher Allee 60|thumb|310x310px|اينڊينيشر آلي 60، [[هاوسڊورف سينٽر فار ميٿميٽڪس]] جي ڇهن عمارتن مان هڪ]] يونيورسٽي وٽ [[جرمن سائنس فائونڊيشن]] جي مالي سهڪار سان هلندڙ گڏيل تحقيق جا نَوَ مرڪز ۽ پنج تحقيقي يونٽ موجود آهن، ۽ اها هر سال ٻاهرين ذريعن کان 75 ملين يورو کان وڌيڪ تحقيقي فنڊ حاصل ڪري ٿي. 2006ع ۾ جرمن حڪومت جي ''ايڪسيلينس انيشيئيٽو'' جي نتيجي ۾ [[هاوسڊورف سينٽر فار ميٿميٽڪس]] قائم ڪيو ويو، جيڪو هن منصوبي تحت قائم ڪيل قومي سطح جي سترهن ''ڪلسٽر آف ايڪسيلينس'' مان هڪ هو. ان سان گڏ اڳ ۾ موجود [[بون گريجوئيٽ اسڪول آف اڪنامڪس]] (BGSE) کي پڻ وڌيڪ وسعت ڏني وئي. ''ايڪسيلينس انيشيئيٽو'' جي نتيجي ۾ [[بون-ڪولون گريجوئيٽ اسڪول آف فزڪس اينڊ آسٽرونامي]] پڻ قائم ڪيو ويو، جيڪو [[ڪولون يونيورسٽي]] سان گڏيل سهڪار هيٺ آنرز ماسٽرز ۽ پي ايڇ ڊي پروگرام هلائي ٿو. نومبر 2008ع ۾ بيٿي سينٽر فار ٿيوريٽيڪل فزڪس پڻ قائم ڪيو ويو، جنهن جو مقصد بون ۾ رياضي دانن ۽ نظرياتي طبعيات دانن جي وچ ۾ ويجهو علمي رابطن کي هٿي ڏيڻ هو. هي مرڪز باقاعدي مهمان محققن جي آمد، سيمينارن ۽ ورڪشاپن جو پڻ اهتمام ڪري ٿو، جن جا موضوع [[اسٽرنگ نظريو]]، [[ايٽمي طبعيات]]، [[ڪنڊينسڊ ميٽر]] ۽ ٻيا لاڳاپيل شعبا شامل آهن. ===درجابنديون=== {{Infobox Germany university rankings | QS = 239 | QS_N = 14 | QS_year = 2024 | QS_ref = <ref name="QS">{{cite web|url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2024|title=ڪيو ايس عالمي يونيورسٽي درجابندي 2024ع|access-date=16 July 2023|website=[[ڪيو ايس عالمي يونيورسٽي درجابندي]]}}</ref> | THE = 91 | THE_N = 6 | THE_year = 2024 | THE_ref = <ref name="THE">{{cite web|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2024/world-ranking|title=عالمي يونيورسٽي درجابندي 2024ع|access-date=27 September 2023|website=[[ٽائمز هائر ايجوڪيشن عالمي يونيورسٽي درجابندي]]|date=27 September 2023 }}</ref> | ARWU = 67 | ARWU_N = 4 | ARWU_year = 2023 | ARWU_ref = <ref name="ARWU">{{cite web|url=https://www.shanghairanking.com/rankings/arwu/2023|title=2023ع جي عالمي يونيورسٽين جي علمي درجابندي|website=[[عالمي يونيورسٽين جي علمي درجابندي]]|access-date=15 August 2023}}</ref> | ARWU_Subject1_title = رياضيات | ARWU_Subject1 = 15 | ARWU_Subject1_N = 1 | ARWU_Subject1_year = 2022 | ARWU_Subject1_ref = <ref name="ARWUSubject">{{cite web|url=https://www.shanghairanking.com/rankings/gras/2022|title=شنگهائي رينڪنگ جي علمي مضمونن جي عالمي درجابندي 2022ع|website=[[عالمي يونيورسٽين جي علمي درجابندي]]|access-date=2023-08-02}}</ref> | QS_Subject1_title = رياضيات | QS_Subject1 = 39 | QS_Subject1_N = 1 | QS_Subject1_year = 2023 | QS_Subject1_ref = <ref name="QSSubject">{{cite web|url=https://www.topuniversities.com/subject-rankings/2022|title=مضمونن موجب ڪيو ايس عالمي يونيورسٽي درجابندي 2022ع|date=23 March 2023|website=[[ڪيو ايس عالمي يونيورسٽي درجابندي]]}}</ref> }} 2024ع جي [[ڪيو ايس عالمي يونيورسٽي درجابندي]] ۾ بون يونيورسٽي عالمي سطح تي 239هين ۽ جرمني ۾ 14هين نمبر تي هئي.<ref name="QS"/> ان کان علاوه، [[ٽائمز هائر ايجوڪيشن عالمي يونيورسٽي درجابندي]] ۾ يونيورسٽيءَ کي نمايان طور وڌيڪ مٿانهون مقام حاصل ٿيو، جتي اها 2023ع لاءِ عالمي سطح تي 91هين ۽ ملڪ اندر ڇهين نمبر تي رهي.<ref name="THE"/> يونيورسٽيءَ جي سڀ کان مٿانهين مجموعي درجابندي [[عالمي يونيورسٽين جي علمي درجابندي]] ۾ رهي، جنهن ۾ اها 2023ع دوران عالمي سطح تي 67هين ۽ جرمني ۾ چوٿين نمبر تي هئي.<ref name="ARWU"/> 2023ع جي رياضيات بابت ڪيو ايس درجابندي موجب، يونيورسٽي عالمي سطح تي 39هين نمبر تي ۽ جرمني جي سڀ کان مٿانهين درجي واري اداري طور پهرين نمبر تي هئي.<ref name="QSSubject"/> 2022ع جي رياضيات بابت عالمي يونيورسٽين جي علمي درجابندي پڻ هن شهرت کي وڌيڪ مضبوط ڪري ٿي، جنهن ۾ يونيورسٽي دنيا ۾ 15هين ۽ جرمني ۾ پهرين نمبر تي رهي.<ref name="ARWUSubject"/> {{col-begin}} {{col-break}} {| class="wikitable sortable" style="width: 100%; font-size: 90%" |+ ڪيو ايس مضمونن جي درجابندي 2023ع<ref name="QSSubject" /> ! مضمون !! عالمي !! قومي |- ! {{Left|فنون ۽ انسانيات}} ! data-sort-value="236" | {{Rise|size=9}}&nbsp;236 ! data-sort-value="13" | {{Same position|size=9}}&nbsp;13 |- | الهيات، ديني علم ۽ مذهبي اڀياس | data-sort-value="101–140" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;101–140}} | data-sort-value="11–12" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;11–12}} |- | آثار قديمه | data-sort-value="51–100" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;51–100}} | data-sort-value="6–8" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;6–8}} |- | انگريزي ٻولي ۽ ادب | data-sort-value="251–300" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;251–300}} | data-sort-value="10–12" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;10–12}} |- | تاريخ | data-sort-value="151–200" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;151–200}} | data-sort-value="9–12" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;9–12}} |- | جديد ٻوليون | data-sort-value="201–250" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;201–250}} | data-sort-value="10–13" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;10–13}} |- | [[فلسفو]] | data-sort-value="51–100" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;51–100}} | data-sort-value="5–7" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;5–7}} |- ! {{Left|[[انجنيئرنگ]] ۽ [[ٽيڪنالاجي]]}} ! دستياب ناهي ! دستياب ناهي |- | [[ڪمپيوٽر سائنس]] ۽ [[انفارميشن سائنس|معلوماتي نظام]] | data-sort-value="251–300" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;251–300}} | data-sort-value="13–14" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;13–14}} |- ! {{Left|[[حياتيات|حياتياتي سائنسون]] ۽ [[طب]]}} ! data-sort-value="150" | {{Fall|size=9}}&nbsp;150 ! data-sort-value="8" | {{Fall|size=9}}&nbsp;8 |- | زراعت ۽ ٻيلن جي سائنس | data-sort-value="66" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;66}} | data-sort-value="4" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;4}} |- | حياتياتي سائنسون | data-sort-value="117" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;117}} | data-sort-value="8" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;8}} |- | ڏندن جي طب | data-sort-value="51–80" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;51–80}} | data-sort-value="1–4" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;1–4}} |- | طب | data-sort-value="151–200" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;151–200}} | data-sort-value="8–13" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;8–13}} |- | دواسازي ۽ دوائن جي علم | data-sort-value="101–150" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;101–150}} | data-sort-value="7–9" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;7–9}} |- ! {{Left|قدرتي سائنسون}} ! data-sort-value="96" | {{Fall|size=9}}&nbsp;96 ! data-sort-value="7" | {{Same position|size=9}}&nbsp;7 |- | ارضياتي ۽ سامونڊي سائنسون | data-sort-value="101–150" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;101–150}} | data-sort-value="7–13" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;7–13}} |- | جاگرافي | data-sort-value="101–150" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;101–150}} | data-sort-value="4–7" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;4–7}} |- | ارضيات | data-sort-value="101–150" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;101–150}} | data-sort-value="7–13" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;7–13}} |- | جيوفزڪس | data-sort-value="101–150" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;101–150}} | data-sort-value="7–13" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;7–13}} |- | رياضيات | data-sort-value="39" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;39}} | data-sort-value="1" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;1}} |- ! {{Left|سماجي سائنسون ۽ انتظام}} ! data-sort-value="275" | {{Rise|size=9}}&nbsp;275 ! data-sort-value="10" | {{Same position|size=9}}&nbsp;10 |- | معاشيات ۽ اقتصادسنجي | data-sort-value="50" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;50}} | data-sort-value="3" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;3}} |- | قانون ۽ قانوني اڀياس | data-sort-value="201–250" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;201–250}} | data-sort-value="9–12" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;9–12}} |- |} {| class="wikitable sortable" style="width: 100%; font-size: 90%" |+ ٽائمز هائر ايجوڪيشن مضمونن جي درجابندي 2023ع<ref name="THESubject">{{cite web|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/by-subject|title=مضمونن موجب عالمي يونيورسٽي درجابندي|access-date=27 October 2022|website=[[ٽائمز هائر ايجوڪيشن عالمي يونيورسٽي درجابندي]]}}</ref> ! مضمون !! عالمي !! قومي |- | فنون ۽ انسانيات | data-sort-value="201–250" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;201–250}} | data-sort-value="18–20" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;18–20}} |- | ڪاروبار ۽ معاشيات | data-sort-value="71" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;71}} | data-sort-value="4" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;4}} |- | سماجي سائنسون | data-sort-value="251–300" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;251–300}} | data-sort-value="18–21" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;18–21}} |- | ڪمپيوٽر سائنس | data-sort-value="99" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;99}} | data-sort-value="8" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;8}} |- | ڪلينيڪي ۽ صحت جون سائنسون | data-sort-value="176–200" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;176–200}} | data-sort-value="11" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;11}} |- | حياتياتي سائنسون | data-sort-value="86" | {{Center|1={{Rise|size=9}}&nbsp;=86}} | data-sort-value="9" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;9}} |- | طبعي سائنسون | data-sort-value="39" | {{Center|1={{Rise|size=9}}&nbsp;=39}} | data-sort-value="4" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;4}} |- | نفسيات | data-sort-value="251–300" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;251–300}} | data-sort-value="24" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;24}} |- |} {{col-break|gap=0.5em}} {| class="wikitable sortable" style="width: 100%; font-size: 90%" |+ عالمي يونيورسٽين جي علمي درجابنديءَ جي مضمونن واري درجابندي 2022ع<ref name="ARWUSubject" /> ! مضمون !! عالمي !! قومي |- ! colspan="3" | قدرتي سائنسون |- | رياضيات | data-sort-value="15" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;15}} | data-sort-value="1" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;1}} |- | طبعيات | data-sort-value="51–75" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;51–75}} | data-sort-value="3–5" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;3–5}} |- | ڪيميا | data-sort-value="201–300" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;201–300}} | data-sort-value="16–25" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;16–25}} |- | ارضياتي سائنسون | data-sort-value="201–300" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;201–300}} | data-sort-value="17–23" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;17–23}} |- | جاگرافي | data-sort-value="101–150" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;101–150}} | data-sort-value="3–7" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;3–7}} |- | وايومنڊلي سائنس | data-sort-value="101–150" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;101–150}} | data-sort-value="7–10" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;7–10}} |- ! colspan="3" | انجنيئرنگ |- | ڪمپيوٽر سائنس ۽ انجنيئرنگ | data-sort-value="301–400" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;301–400}} | data-sort-value="11–13" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;11–13}} |- | ماحولياتي سائنس ۽ انجنيئرنگ | data-sort-value="401–500" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;401–500}} | data-sort-value="22–28" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;22–28}} |- | آبي وسيلا | data-sort-value="101–150" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;101–150}} | data-sort-value="4–8" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;4–8}} |- | خوراڪ جي سائنس ۽ ٽيڪنالاجي | data-sort-value="201–300" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;201–300}} | data-sort-value="3–6" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;3–6}} |- | حياتياتي ٽيڪنالاجي | data-sort-value="201–300" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;201–300}} | data-sort-value="14–25" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;14–25}} |- ! colspan="3" | حياتياتي سائنسون |- | حياتياتي سائنسون | data-sort-value="76–100" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;76–100}} | data-sort-value="6–11" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;6–11}} |- | انساني حياتياتي سائنسون | data-sort-value="51–75" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;51–75}} | data-sort-value="6–8" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;6–8}} |- | زرعي سائنسون | data-sort-value="46" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;46}} | data-sort-value="3" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;3}} |- ! colspan="3" | طبي سائنسون |- | ڪلينيڪي طب | data-sort-value="201–300" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;201–300}} | data-sort-value="14–22" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;14–22}} |- | عوامي صحت | data-sort-value="301–400" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;301–400}} | data-sort-value="12–22" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;12–22}} |- | ڏندن جي طب ۽ وات جون سائنسون | data-sort-value="51–75" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;51–75}} | data-sort-value="3–4" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;3–4}} |- | طبي ٽيڪنالاجي | data-sort-value="76–100" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;76–100}} | data-sort-value="13–15" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;13–15}} |- | دواسازي ۽ دوائن جون سائنسون | data-sort-value="51–75" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;51–75}} | data-sort-value="5–6" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;5–6}} |- ! colspan="3" | سماجي سائنسون |- | معاشيات | data-sort-value="39" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;39}} | data-sort-value="1" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;1}} |- | انگ اکر | data-sort-value="101–150" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;101–150}} | data-sort-value="4–6" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;4–6}} |- |} {{col-end}} === حڪمت عملي وارا شراڪتي يونيورسٽيون === [[بون يونيورسٽي]] دنيا جي مشهور اعليٰ تعليمي ادارن سان مختلف قسمن جا لاڳاپا برقرار رکي ٿي.<ref>{{Cite web |title=University Partnerships |url=https://www.uni-bonn.de/en/international/international-profile/partnerships-and-cooperations-worldwide/university-partnerships |access-date=25 March 2022 |website=Universität Bonn |language=en}}</ref> پنهنجي عالمن، ادارن ۽ فئڪلٽين جي بيشمار تحقيقي سهڪار کان علاوه، بون يونيورسٽي وٽ 70 کان وڌيڪ عالمي اعليٰ تعليمي ادارن سان بين-فئڪلٽي شراڪتداريءَ جو نيٽ ورڪ پڻ موجود آهي. 2023ع ۾ بون پنهنجي اڳوڻين شراڪتي يونيورسٽين سان لاڳاپن کي وڌيڪ مضبوط ڪندي [[گلوبل يونيورسٽيز فار سوسائٽل امپيڪٽ]] (GUSI) نيٽ ورڪ قائم ڪيو، جنهن ۾ [[ايموري يونيورسٽي]]، [[يروشلم جي عبراني يونيورسٽي]]، [[سينٽ اينڊريوز يونيورسٽي]] ۽ [[واسيدا يونيورسٽي]] شامل آهن، ته جيئن تعليم، تحقيق، قيادت ۽ جدت جي شعبن ۾ سهڪار کي فروغ ڏنو وڃي.<ref>{{cite news |title=Global Network Officially Launched |url=https://www.uni-bonn.de/en/news/069-2023 |work=Universität Bonn |date=10 May 2023 |archive-date=16 April 2026 |access-date=17 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260416021607/https://www.uni-bonn.de/en/news/069-2023 |url-status=dead }}</ref> ==== آفريڪا ==== * گھانا: [[گھانا يونيورسٽي]]، [[ڪوامي نڪروما سائنس ۽ ٽيڪنالاجي يونيورسٽي]] (KNUST). * ڪينيا: [[نائيروبي يونيورسٽي]]. * مراڪش: [[محمد پنجين يونيورسٽي]]. ==== ايشيا ۽ اوشيانا ==== * آسٽريليا: [[آسٽريليا نيشنل يونيورسٽي]]، [[نيو سائوٿ ويلز يونيورسٽي]]، [[ميلبورن يونيورسٽي]]. * چين: [[پيڪنگ يونيورسٽي]]، [[بيجنگ ٻولي ۽ ثقافت يونيورسٽي]]، [[بيجنگ فارين اسٽڊيز يونيورسٽي]]، [[نانجنگ يونيورسٽي]]، [[شنگهائي جياو تونگ يونيورسٽي]]، [[ٽونگجي يونيورسٽي]]. * هانگ ڪانگ: [[چائنيز يونيورسٽي آف هانگ ڪانگ]]، [[هانگ ڪانگ يونيورسٽي]]. * جاپان: [[ڪيو يونيورسٽي]]، [[رڪيو يونيورسٽي]]، [[صوفيا يونيورسٽي]]، [[سوڪوبا يونيورسٽي]]، [[ڪيوٽو يونيورسٽي]]، [[واسيدا يونيورسٽي]]، [[ٽوڪيو يونيورسٽي]]. * سنگاپور: [[نيشنل يونيورسٽي آف سنگاپور]]. * ڏکڻ ڪوريا: [[ڪوريا يونيورسٽي]]، [[سيئول نيشنل يونيورسٽي]]، [[سوگانگ يونيورسٽي]]. * تائيوان: [[نيشنل چينگچي يونيورسٽي]]، [[نيشنل تائيوان يونيورسٽي]]، [[تامڪانگ يونيورسٽي]]. ==== يورپ ==== * چيڪيا: [[چارلس يونيورسٽي]]. * فرانس: {{lang|fr|[[ڪوليج ڊي فرانس]]|italic=no}}، [[پيرس سائنسز اي ليٽرس يونيورسٽي]]، [[پيرس-سڪلي يونيورسٽي]]، [[سوربون يونيورسٽي]]، [[اسٽراسبرگ يونيورسٽي]]، [[ٽولوز يونيورسٽي]]. * اٽلي: [[فلورنس يونيورسٽي]]. * لگزمبرگ: [[لگزمبرگ يونيورسٽي]]. * نيدرلينڊ: [[واگيننگن يونيورسٽي اينڊ ريسرچ]]. * پولينڊ: [[وارسا جي ڪارڊينل اسٽيفن ويشينسڪي يونيورسٽي]]، [[وارسا يونيورسٽي آف لائيف سائنسز]]، [[وارسا يونيورسٽي]]، [[وروٽسواف يونيورسٽي]]. * اسپين: [[بارسلونا جي خودمختيار يونيورسٽي]]، [[بارسلونا يونيورسٽي]]، [[ليون يونيورسٽي]]، [[سالامانڪا يونيورسٽي]]. * سوئٽزرلينڊ: [[باسل يونيورسٽي]]. * برطانيا: [[سينٽ اينڊريوز يونيورسٽي]]، [[واروڪ يونيورسٽي]]، [[آڪسفورڊ يونيورسٽي]]. ==== اتر ۽ ڏکڻ آمريڪا ==== * برازيل: [[ريو ڊي جينيرو جي پونٽيفيڪل ڪيٿولڪ يونيورسٽي]]، [[ريو ڊي جينيرو جي وفاقي يونيورسٽي]]. * چلي: [[ٽالڪا يونيورسٽي]]، [[چلي جي پونٽيفيڪل ڪيٿولڪ يونيورسٽي]]، [[چلي يونيورسٽي]]. * ڪينيڊا: [[برٽش ڪولمبيا يونيورسٽي]]، [[ناردرن برٽش ڪولمبيا يونيورسٽي]]، [[اوٽاوا يونيورسٽي]]، [[ٽورنٽو يونيورسٽي]]، [[ميڪ گل يونيورسٽي]]، [[يارڪ يونيورسٽي]]. * ميڪسيڪو: [[پويبلا جي ميرٽوريس خودمختيار يونيورسٽي]]. * آمريڪا: [[ايموري يونيورسٽي]]، [[ڪالامازو ڪاليج]]، [[لوزيانا اسٽيٽ يونيورسٽي]]، [[اوهايو اسٽيٽ يونيورسٽي]]، [[اسٽوني بروڪ يونيورسٽي]]، [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، برڪلي]]، [[فلوريڊا يونيورسٽي]]، [[ڪنساس يونيورسٽي]]، [[يونيورسٽي آف مسوري–سينٽ لوئس]]، [[نيو ميڪسيڪو يونيورسٽي]]، [[سدرن مسيسيپي يونيورسٽي]]، [[مسيسيپي يونيورسٽي]]، [[ٽينيسي يونيورسٽي]]، [[وسڪانسن–ميڊيسن يونيورسٽي]]، [[واشنگٽن اسٽيٽ يونيورسٽي]]. ==== وچ اوڀر ==== * افغانستان: [[ڪابل يونيورسٽي]]. * اسرائيل: [[يروشلم جي عبراني يونيورسٽي]]، [[ٽيڪنيون – اسرائيل انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]، [[رائخمان يونيورسٽي]]، [[وائزمين انسٽيٽيوٽ آف سائنس]]. ==== علائقائي نيٽ ورڪ ==== * ABCD-J: [[آر ڊبليو ٽي ايڇ آخن يونيورسٽي]]، [[ڪولون يونيورسٽي]]، [[هائنرش هائني يونيورسٽي ڊسلڊورف]]، [[فورشونگسزينٽرم يوليش]]. * بون-فرينڪفرٽ-مينز: [[گوئٽي يونيورسٽي فرينڪفرٽ]]، [[مينز يونيورسٽي]]. ==== مضمون-مخصوص ==== بون يونيورسٽي هيٺين بين الاقوامي تحقيقي نيٽ ورڪن وسيلي ٻين يونيورسٽين سان ويجها لاڳاپا رکي ٿي: * GlobalMathNetwork: [[ايڪول نارمال سپيريئر (پيرس)]]، [[نيويارڪ يونيورسٽي]]، [[ڪيوٽو يونيورسٽي]]، [[پيڪنگ يونيورسٽي]]، [[واروڪ يونيورسٽي]]، [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، برڪلي]]، [[پرنسٽن يونيورسٽي]]<ref name="docplayer.net"/> * European Doctoral Programme in Quantitative Economics: [[پومپيو فابرا يونيورسٽي]]، [[يورپي يونيورسٽي انسٽيٽيوٽ]]، [[لنڊن اسڪول آف اڪنامڪس]]، [[ڪي يو ليووين]]، [[ايڇ اي سي پيرس]]، [[تل ابيب يونيورسٽي]]. * TAKeOFF: [[ايل ايم يو ميونخ]]، [[ڪوامي نڪروما سائنس ۽ ٽيڪنالاجي يونيورسٽي]] (KNUST)، [[تنزانيا انسٽيٽيوٽ فار ميڊيڪل ريسرچ]]، [[بيوا يونيورسٽي]]. * زرعي جدت: [[ايل ايم يو ميونخ]]، [[هوهنهايم يونيورسٽي]]، [[فورم فار ايگريڪلچرل ريسرچ اِن آفريڪا]] (FARA)، [[AGRODEP]]. * يورپي ثقافت ۽ سڃاڻپ: [[سوربون يونيورسٽي]]، [[فلورنس يونيورسٽي]]، [[ٽولوز يونيورسٽي]]، [[سينٽ اينڊريوز يونيورسٽي]]، [[سالامانڪا يونيورسٽي]]، [[وارسا يونيورسٽي]]، [[فرائبرگ يونيورسٽي]]، [[صوفيا يونيورسٽي]]، [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، اروائن]]. * UN-Bonn-Tokyo: [[گڏيل قومن جي يونيورسٽي]] == قابل ذڪر شخصيتون == {{main|بون يونيورسٽي سان لاڳاپيل شخصيتن جي فهرست}} هن وقت تائين [[بون يونيورسٽي]] جي استادن ۽ اڳوڻن شاگردن کي يارهن [[نوبل انعام]] ۽ پنج [[فيلڊز ميڊل]] ملي چڪا آهن: * نوبل انعام [[File:Nobel Prize.png|15px]]: ** [[ايميل فشر]]، اڳوڻو شاگرد: ڪيميا، 1902ع ** [[ياڪوبس هينريڪس فان 'ٽ هوف]]، اڳوڻو شاگرد: ڪيميا، 1901ع ** [[هارالڊ زور هاوزن]]، اڳوڻو شاگرد: جسمانيات ۽ طب، 2008ع ** [[والٽر روڊولف هيس]]، استاد: جسمانيات ۽ طب، 1949ع ** [[رائنهارڊ زيلٽن]]، استاد: معاشيات، 1994ع ** [[وولف گانگ پال]]، استاد: طبعيات، 1989ع ** [[لوئيجي پيرانڊيلو]]، اڳوڻو شاگرد: ادب، 1934ع ** [[اوٽو والاخ]]، استاد: ڪيميا، 1910ع ** [[پال يوهان لڊوگ فان هائزه]]، اڳوڻو شاگرد: ادب، 1910ع ** [[فلپ لينارڊ]]، استاد: طبعيات، 1905ع ** [[رائنهارڊ گينزل]]، اڳوڻو شاگرد: طبعيات، 2020ع * فيلڊز ميڊل: ** [[گرڊ فالٽنگز]]، 1986ع ** [[ماڪسم ڪونتسيوچ]]، 1998ع ** [[گريگوري مارگولس]]، 1978ع ** [[پيٽر شولتسه]]، 2018ع ** [[مارينا ويازووسڪا]]، 2022ع بون يونيورسٽي جي مشهور استادن ۽ اڳوڻن شاگردن مان ڪجهه هيٺيان آهن: * انسانيات جي شعبي ۾: <gallery class="center"> Image:Bundesarchiv B 145 Bild-F078072-0004, Konrad Adenauer.jpg|[[ڪونراڊ آڊيناور]]<br />1949ع کان 1963ع تائين [[جرمني جو چانسلر]] Image:Ernst_Moritz_Arndt_(cropped).gif|[[ايرنسٽ مورٽز آرنڊٽ]]<br />مورخ، ليکڪ، شاعر ۽ [[جرمن اتحاد]] جي اوڻيهين صديءَ واري تحريڪ جي باني شخصيتن مان هڪ Image:Pope Benedict XVI 2.jpg|[[پوپ بينيڊڪٽ سورهون]]<br />[[ڪيٿولڪ چرچ]] جو سربراهه ۽ [[ويٽيڪن سٽي]] جو خودمختيار حڪمران Image:Joseph Karl Stieler's Beethoven mit dem Manuskript der Missa solemnis.jpg|[[لودوگ فان بيتهوون]]<br />موسيقار ۽ پيانو نواز Image:Max_bruch.jpg|[[ميڪس بروخ]]<br />موسيقار ۽ آرڪيسٽرا جو نگران Image:FranzBoas.jpg|[[فرانز بواس]]<br />بشريات جو ماهر ۽ جديد بشريات جو باني File:Bundesarchiv Bild 183-1989-0630-504, Heinrich Brüning.jpg|[[هائنرش بروننگ]]<br />1930ع کان 1932ع تائين [[وائيمار جمهوريه]] دوران [[جرمني جو چانسلر]] Image:Einde bezoek bondskanselier dr Ludwig Erhard en gaf persconferentie in het Haag, Bestanddeelnr 916-1330.jpg|[[لودوگ ايرهارڊ]]<br />1963ع کان 1966ع تائين (اولهه) جرمني جو ٻيو چانسلر Image:Konrad Duden 1829-1911.jpg|[[ڪونراڊ ڊوڊن]]<br />لسانيات جو ماهر ۽ جرمن لغت [[ڊوڊن]] جو باني Image:Walter_Eucken2.jpg|[[والٽر اوئڪن]]<br />[[فرائبرگ اسڪول]] جو معاشيات دان، [[آرڊولبرلزم]] جو باني ۽ [[سماجي منڊي معيشت]] جي تصور جو واضع ڪندڙ File:Emperor Friedrich III.png|[[فريڊرڪ ٽيون، جرمن شهنشاهه]]<br />جرمن شهنشاهه File:Bundesarchiv Bild 146-1968-101-20A, Joseph Goebbels.jpg|[[جوزف گوئبلز]]<br />نازي سياستدان ۽ نازي جرمني جو پروپيگنڊا وارو وزير File:Habermas10 (14298469242).jpg|[[يورگن هابرماس]]<br />فلسفي ۽ سماجيات جو ماهر File:Heinrich Heine-Oppenheim.jpg|[[هائنرش هائني]]<br />شاعر، اديب ۽ ادبي نقاد File:Moses-Hess.jpg|[[موسس هيس]]<br />فلسفي ۽ [[ليبر صهيونيت]] جي باني شخصيتن مان هڪ File:AxelHonneth2.JPG|[[اڪسل هونيت]]<br />فلسفي ۽ ''[[انسٽيٽيوٽ فار سوشل ريسرچ]]'' جو ڊائريڪٽر File:Sheik-Umarr Mikailu Jah.jpg|[[شيخ عمر ميڪائيلو جاه]]<br />سرجن ۽ سياستدان File:2017-03-26 Oskar Lafontaine by Sandro Halank–3.jpg|[[اوسڪار لافونتين]]<br />[[زارلينڊ]] جو وزيراعليٰ، جرمني جو ناڻي وارو وفاقي وزير، [[جرمن سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] ۽ بعد ۾ [[دي ليفٽ (جرمني)]] جو اڳواڻ File:Grundsteinlegung MiQua-7004 (cropped).jpg|[[آرمين لاشيٽ]]<br />[[جرمني جي ڪرسچن ڊيموڪريٽڪ يونين]] جو اڳواڻ ۽ [[اتر رائين-ويسٽفاليا]] جو وزيراعليٰ File:2020-02-14 Christian Lindner (Bundestagsprojekt 2020) by Sandro Halank–2.jpg|[[ڪرسچن لنڊنر]]<br />[[جرمني جي فري ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] جو اڳواڻ File:Bernd Lucke (2014).jpg|[[برنڊ لُڪي]]<br />معاشيات جو ماهر ۽ ''[[الٽرنيٽو فار جرمني]]'' جو گڏيل باني File:Thomas Mann in 1926.jpg|[[ٿامس مان]]<br />[[ادب ۾ نوبل انعام]] يافته ناول نگار File:Karl Marx 001.jpg|[[ڪارل مارڪس]]<br />فلسفي، معاشيات دان، مورخ، سماجيات دان، سياسي مفڪر، صحافي ۽ سوشلسٽ انقلابي File:Josef Mengele, Auschwitz. Album Höcker (cropped) b.jpg|[[جوزف مينگلي]]<br />[[شوتس شٽافل]] (SS) جو آفيسر، طبيب، بشريات جو ماهر ۽ نازي جنگي ڏوهاري File:2019-02-05 Andrea Nahles-4936.jpg|[[اينڊريا ناهلس]]<br />[[جرمن سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] جي اڳواڻ ۽ اڳوڻي وفاقي وزير براءِ محنت ۽ سماجي معاملا File:Nietzsche187a.jpg|[[فريڊرڪ نٽشي]]<br />فلسفي، ثقافتي نقاد، موسيقار، شاعر ۽ لسانيات جو ماهر File:Thilo Sarrazin Leipziger Buchmesse 2014.JPG|[[ٿيلو سارازين]]<br />سياستدان ۽ جرمني ۾ مسلمان مهاجرن بابت تڪراري ڪتابن جو ليکڪ File:Bundesarchiv Bild 183-19000-2453, Robert Schuman.jpg|[[رابرٽ شومان]]<br />سياستدان ۽ [[يورپي يونين]] جي باني شخصيتن مان هڪ File:Joseph Schumpeter ekonomialaria.jpg|[[جوزف شومپيٽر]]<br />سياسي معاشيات دان File:Carl-Schurz.jpg|[[ڪارل شورز]]<br />جرمن انقلابي، آمريڪي سياستدان، صحافي، سڌارڪ ۽ آمريڪا جو 13هون گهرو وزير File:Ferdinand Tönnies.jpg|[[فرڊيننڊ ٽونيز]]<br />سماجيات دان، معاشيات دان ۽ فلسفي File:Ministru prezidents Valdis Dombrovskis tiekas ar Vācijas ārlietu ministru Gvido Vestervelli (7849819858) (cropped).jpg|[[گائيڊو ويسٽرويله]]<br />جرمني جو پرڏيهي وزير، 2009ع کان 2011ع تائين نائب چانسلر، ۽ انهن عهدن تي فائز ٿيندڙ پهريون کليل هم جنس پرست شخص File:Kaiser Wilhelm II of Germany - 1902.jpg|[[ولهيلم ٻيون]]<br />جرمن شهنشاهه </gallery> * قدرتي سائنسن جي شعبي ۾: <gallery class="center"> File:Friedrich Wilhelm August Argelander 1852.jpg|[[فريڊرش ولهيلم آگسٽ آرگيلينڊر]]<br />فلڪيات دان File:Caratheodory Constantin Greek.JPG|[[ڪانسٽنٽين ڪارٿيئڊوري]]<br />رياضيدان File:Peter Gustav Lejeune Dirichlet.jpg|[[پيٽر گستاف ليجون ڊيرشلي]]<br />رياضيدان File:Gerd Faltings MFO.jpg|[[گرڊ فالٽنگز]]<br />رياضيدان File:Emil-fischer.jpg|[[ايميل فشر]]<br />نامياتي ڪيميا دان File:Heinrich Geissler.jpg|[[هائنرش گائسلر]]<br />طبعيات دان ۽ [[گائسلر ٽيوب]] جو موجد File:Reinhard Genzel.jpg|[[رائنهارڊ گينزل]]<br />فلڪياتي طبعيات دان File:Hausdorff 1913-1921.jpg|[[فيلڪس هائوسڊورف]]<br />رياضيدان File:Harald zur Hausen 03.jpg|[[هارالڊ زور هاوزن]]<br />وائرسيات جو ماهر File:HEINRICH HERTZ.JPG|[[هائنرش هرٽز]]<br />طبعيات دان File:Friedrich Hirzebruch.jpeg|[[فريڊرش هرزيبروخ]]<br />رياضيدان File:Heinrich Eduard Heine 1.jpg|[[ايڊوارڊ هائني]]<br />رياضيدان File:Walter Hess.jpg|[[والٽر روڊولف هيس]]<br />جسمانيات جو ماهر File:Friedrich August Kekulé von Stradonitz (1890er).jpg|[[آگسٽ ڪيڪولي]]<br />نامياتي ڪيميا دان File:Vant Hoff.jpg|[[ياڪوبس هينريڪس فان 'ٽ هوف]]<br />طبعياتي ۽ نامياتي ڪيميا دان File:Felix Klein, ante 1897 - Accademia delle Scienze di Torino 0078 B.jpg|[[فيلڪس ڪلائن]]<br />رياضيدان File:MaximKontsevich.jpg|[[ماڪسم ڪونتسيوچ]]<br />رياضياتي طبعيات دان File:Wolfgang Krull 1967.png|[[وولف گانگ ڪرول]]<br />رياضيدان File:Phillipp Lenard in 1900.jpg|[[فلپ لينارڊ]]<br />طبعيات دان File:MJK 20229 Harald Lesch (Republica 2018).jpg|[[هارالڊ ليش]]<br />طبعيات دان، فلڪيات دان، قدرتي فلسفي، ليکڪ ۽ ٽيليويزن پيشڪار File:Justus von Liebig NIH.jpg|[[جسٽس فان ليبيگ]]<br />نامياتي ڪيميا جو باني File:Maria von Linden in 1894.PNG|[[ماريا فان لنڊن]]<br />بيڪٽيريات جي ماهر ۽ حياتيات دان File:RLipschitz.jpeg|[[روڊولف لپشٽز]]<br />رياضيدان File:Jacob Lueroth.jpeg|[[ياڪوب لوروت]]<br />رياضيدان ۽ ٽي-ورهاءَ (t-Distribution) جو دريافت ڪندڙ File:Grigory Margulis 1978.jpg|[[گريگوري مارگولس]]<br />رياضيدان File:Hermann Minkowski Portrait.jpg|[[هرمان منڪووسڪي]]<br />رياضيدان ۽ طبعيات دان File:Bonner-koepfe-friedrichstrasse-wolfgang-paul-07-2009-03.JPG|[[وولف گانگ پال]]<br />طبعيات دان File:Carl adam petri.jpg|[[ڪارل آدم پيٽري]]<br />ڪمپيوٽر سائنسدان ۽ رياضيدان File:Julius Plücker.jpg|[[يوليوس پلڪر]]<br />رياضيدان ۽ تجربيڪار طبعيات دان File:Peter Scholze (cropped).jpg|[[پيٽر شولتسه]]<br />رياضيدان File:Schonhage1973 MFO3726.jpg|[[آرنولڊ شونهاگه]]<br />ڪمپيوٽر سائنسدان ۽ رياضيدان File:Schur.jpg|[[اِسائي شور]]<br />رياضيدان File:Toeplitz.jpg|[[اوٽو ٽوئپليٽز]]<br />رياضيدان File:Maryna Vazovska MFO 2013 crop.jpg|[[مارينا ويازووسڪا]]<br />رياضيدان File:Otto Wallach 1910.jpg|[[اوٽو والاخ]]<br />نامياتي ڪيميا دان File:Karl Weierstrass.jpg|[[ڪارل وائرشٽراس]]<br />رياضيدان </gallery> == پڻ ڏسو == * [[يورپ ۾ جديد دور جي شروعاتي يونيورسٽين جي فهرست]] == حوالا == {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons|Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität}} * {{Official website|URL=https://www.uni-bonn.de/en}} * [http://www.ulb.uni-bonn.de/english يونيورسٽي لائبريري] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170203140150/http://www.ulb.uni-bonn.de/english |date=3 February 2017 }} {{University of Bonn|state=expanded}} {{Navboxes|list= {{German Excellence Universities}} {{German U15}} {{Global Universities for Societal Impact}} {{Universities and colleges in North Rhine-Westphalia}} {{Universities in Germany}} }} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Bonn, University Of}} [[زمرو:بون يونيورسٽي]] [[زمرو:بون]] [[زمرو:يونيورسٽيون]] [[زمرو:جرمني ۾ اعلي تعليم]] [[زمرو:جرمني جون يونيورسٽيون]] [[زمرو:يورپ جون يونيورسٽيون]] [[زمرو:اتر رائين-ويسٽفاليا جون يونيورسٽيون]] [[زمرو:جمعي لائبريريون]] [[زمرو:جمعي لائبريريون]] [[زمرو:بون جون لائبريريون]] [[زمرو:جرمني ۾ تحقيقي لائبريريون]] [[زمرو:1818ع ۾ قائم ٿيل تعليمي ادارا]] [[زمرو:بون جا سياحتي ماڳ]] [[زمرو:1818ع ۾ پروشيا ۾ قائم ٿيل ادارا]] [[زمرو:جرمني ۾ هولوڪاسٽ سان لاڳاپيل ماڳ]] [[زمرو:جرمني جون زرعي يونيورسٽيون ۽ ڪاليج]] [[زمرو:پروشيا جو فريڊرڪ وليم ٽيون]] dcofw2treramm6nn0ad3mxbqyou392o 0 101241 414899 401115 2026-09-26T03:09:14Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414899 wikitext text/x-wiki [[File:Flag_of_Lebanon.svg|thumb|لبنان جو جهنڊو]] [[File:LocationLebanon.svg|thumb|[[لبنان]] جو مقام]] [[File:Lebanon_2002_CIA_map.jpg|thumb|[[لبنان|لبناني جمهوريه]] جو هڪ وڏو ٿيندڙ نقشو]] هيٺ ڏنل [[خاڪو (فھرست)|خاڪو]] لبنان جي هڪ جائزو ۽ موضوعي گائيڊ جي طور تي مهيا ڪيو ويو آهي: '''[[لبنان]]''' (Lebanon) [[اولھ ايشيا|اولهه ايشيا]] ۽ [[وچ اوڀر]] ۾ [[رومي سمنڊ|ميڊيٽرينين سمنڊ]] جي اوڀر ڪناري تي واقع [[خود مختيار رياستن جي فهرست|هڪ خودمختيار ملڪ]] آهي.<ref name="CIA_World_Factbook">{{حوالو ويب|date=July 14, 2009|archivedate=January 18, 2026|quote=July 23, 2009}}</ref> لبنان، پنهنجي سخت فرقيوارانه تنوع جي ڪري، هڪ منفرد سياسي نظام رکي ٿو، جنهن کي "اعترافيت" (confessionalism) نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جنهن ۾ هر مذهبي گروهه کي پارليامينٽ ۾ مقرر تعداد ۾ سيٽون مختص ڪيون وينديون آهن. سال 1975 کان 1990ع تائين تباهي ڪندڙ لبناني خانہ جنگي کان اڳ ملڪ نسبتاََ پرسڪون ۽ خوشحالي وارو دور گذاريو. سال 2005ع ۾، مظاهرن جي هڪ لهر جيڪا "سيدر انقلاب" (Cedar Revolution) جي نالي سان مشهور آهي، لبنان تي 30 سالن جي شامي قبضي کي ختم ڪيو. سال 2006ع جي شروعات تائين، ملڪ جي گهڻي حصي ۾ ڪافي حد تائين استحڪام حاصل ٿي چڪو هو ۽ [[بيروت]] جي تعمير نو تقريبن مڪمل ٿي چڪي هئي،<ref>Center for the Study of the Built Environment. [http://www.csbe.org/saliba/essay1.htm "Deconstructing Beirut's Reconstruction: 1990-2000"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725210323/http://www.csbe.org/saliba/essay1.htm|date=2011-07-25}}. Retrieved October 31, 2006.</ref> پر سال 2006ع جي هڪ ڪمزور ڪندڙ جنگ ۽ اندروني تڪرار اهم معاشي نقصان ۽ جاني نقصان جو سبب بڻي. سال 2019ع کان وٺي، لبنان هڪ سنگين مالي ۽ معاشي بحران سان گڏوگڏ سياسي عدم استحڪام ۽ سماجي بدامني کي منهن ڏئي رهيو آهي، جيڪو سال 2020ع جي بيروت ڌماڪي کان وڌيڪ خراب ٿيو.<ref>{{Cite news |last=Leonhardt |first=David |last2=Yar |first2=Sanam |date=2021-10-15 |title=Lebanon's Crisis |url=https://www.nytimes.com/2021/10/14/briefing/lebanon-financial-crisis-lira.html |work=[[New York Times]]}}</ref> <ref>{{Cite news |last=Blair |first=Edmund |date=2022-01-23 |title=Explainer: Lebanon's financial crisis and how it happened |url=reuters.com/markets/rates-bonds/lebanons-financial-crisis-how-it-happened-2022-01-23/ |work=[[Reuters]]}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikiatlas|Lebanon}} '''عام معلومات''' *[https://web.archive.org/web/20260118234636/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lebanon/ Lebanon] at [[The World Factbook]] *[https://web.archive.org/web/20140327063029/http://www.libanvote.com/eventshandler/libanvote/lebanese9296/ LibanVote] (comprehensive electoral database) *[https://web.archive.org/web/20020218000836/http://www.state.gov/p/nea/ci/c2414.htm US State Department - ''Lebanon''] includes Background Notes, Country Study and major reports '''خبرون''' *[http://www.otv.com.lb/ OTV] *[http://www.almanar.com.lb/ Al-Manar TV] *[http://www.annahar.com AnNahar newspaper] {{in lang|ar}} *[http://www.lorientlejour.com/ L'Orient-Le Jour] (Lebanese daily newspaper in French) {{in lang|fr}} *[http://www.futuretvnetwork.com/ Future TV] *[http://www.libanpress.com/ Liban Press] (Lebanese news headlines) {{in lang|ar|en|fr}} *[https://web.archive.org/web/20080704074034/http://www.liban3000.com/ Liban3000.com] *[https://web.archive.org/web/20181102172600/http://lebanesetag.com/ Lebanese Tag] {{in lang|ar|en}} *[http://yalibnan.com/ Ya Libnan] {{in lang|en}} *[https://web.archive.org/web/20120312030659/http://www.nowlebanon.com/NewsArchiveDetails.aspx?ID=50704 NOW Lebanon] {{in lang|ar|en}} *[https://www.un.org/news/dh/docs/mehlisreport/ United Nations - Mehlis Report] official report of the investigation into Rafiq al-Hariri's assassination '''حڪومت''' *[https://web.archive.org/web/20060506090021/http://www.informs.gov.lb/EN/Main/index.asp The Lebanese Governmental Portal for Information & Forms] *[http://www.presidency.gov.lb/ Official site of the President of the Lebanese Republic] *[http://www.lp.gov.lb/ Official site of The Lebanese Parliament] {{in lang|ar|fr}} *[http://www.cas.gov.lb/ Central Administration for Statistics] *[http://www.lebarmy.gov.lb/ The Lebanese Armed Forces] *[https://web.archive.org/web/20080113110717/http://www.lebanon-tourism.gov.lb/ Ministry of Tourism] *[http://www.isf.gov.lb/ Internal Security Forces] *[https://web.archive.org/web/20190114015959/http://www.customs.gov.lb/customs/index.htm Lebanon Customs site] *[http://www.bdl.gov.lb/ Central Bank of Lebanon] *[http://www.bse.com.lb/ Beirut Stock Exchange] *[https://web.archive.org/web/20150416215057/http://www.un.int/wcm/content/site/lebanon Permanent Mission of Lebanon to the United Nations] ; Non-Governmental Organizations *[http://www.democracyinlebanon.org/ The Center for Democracy in Lebanon] {{Col-break}} '''ويب پورٽل''' *[http://www.discoverlebanon.com/ Lebanon tourism guide] Lebanon panorama tours *[http://www.leb.org/ Lebanese White Pages] *{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20060202173032/http://lebconnection.com/ www.lebconnection.com]}} Business networking site for the Lebanese community *[http://www.naharnet.com/ Naharnet] *[https://web.archive.org/web/20181102172600/http://lebanesetag.com/ Lebanese Tag] News and events from Lebanon *[http://yalibnan.com/ Ya Libnan] Live news from Beirut *[http://www.lebmoon.com/ LebMoon.Com] Arabic Lebanese Forum * LSCCB&nbsp;— Lebanese Society for Children Capacity Building '''ثقافت ۽ تعليم''' *[https://whc.unesco.org/en/statesparties/lb UNESCO World Heritage Sites in Lebanon] *[http://www.albustanfestival.com/ Al-Bustan Festival, Beit Meri] *[http://www.baalbeck.org.lb/ Baalbek Festival] *[http://www.beiteddine.org/ Beiteddine Festival] *[http://www.tyrefestival.com/ Tyre Festival] *[http://www.byblosfestival.org/ Byblos Festival] *[https://web.archive.org/web/20080509090953/http://www.lcnj.com/ Lebanese Cultural Journal] *[https://web.archive.org/web/20180106175220/http://www.beirutnationalmuseum.com/ The National Museum of Beirut] '''تهوار''' *[http://www.baalbeck.org.lb/ Baalbeck] *[http://www.beiteddine.org/ Beiteddine] *[http://www.byblosfestival.org/ Byblos] *[http://www.tyrefestival.com/ Tyre] *[https://web.archive.org/web/20160305003937/http://www.estivalesdeirelqamar.org/ Deir el Qamar] '''سفر ۽ سياحت''' *{{Wikivoyage inline|Lebanon}} *[https://web.archive.org/web/20181107155547/https://libanon-reise.de/ Libanon-Reise.de] - German website with travel information about Lebanon *[http://www.lebanon-tourism.gov.lb/ Ministry of Tourism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190107180841/http://www.lebanon-tourism.gov.lb/ |date=2019-01-07 }} - Official website of the Lebanese Ministry of Tourism *[http://tyros.leb.net/ Lebanon, the Cedars' Land] - Clickable Maps of Lebanon in 7 Languages with famous historic and touristic cities. {{DEFAULTSORT:Lebanon}} [[زمرو:لبنان]] [[زمرو:ملڪن جا خاڪا|لبنان]] [[زمرو:خاڪا|لبنان]] [[زمرو:لبنان جي جاگرافي| ]] [[زمرو:لبنان سان لاڳاپيل فهرستون| ]] o23nbkzz2ebxblzcrbazjqyb9xms3xk 0 101523 414848 408843 2026-09-26T00:20:42Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414848 wikitext text/x-wiki {{short description|ٻاڦ تي هلندڙ ٻيڙي، جيڪا ٻاڦ واري جهاز کان ننڍي هوندي آهي}} {{hatnote|ٻين استعمالن لاءِ، ڏسو [[ٻاڦ واري ٻيڙي (سلجهائپ)]]. عام طور تي هن کي وڏي [[ٻاڦ واري جهاز]] کان الڳ سمجهيو ويندو آهي.}} [[File:"Look out" (Transport Steamer) on Tennessee River - NARA - 5289791 restored.jpg|thumb|upright=1.35|''لُڪ آئوٽ''، [[ٽينيسي درياهه]] تي مال ۽ مسافر کڻندڙ ٻاڦ واري ٻيڙي، {{circa}} 1860–1865ع]] [[File:ErfgoedLeiden LEI001016475 Stoomsleepboot Mascotte II.jpg|thumb|upright=1.35|ڊچ درياهي ٻاڦ تي هلندڙ ٽگ ٻيڙي ''ماسڪوٽ II'']] '''ٻاڦ واري ٻيڙي'''، '''اسٽيم بوٽ''' يا '''آگبوٽ''' هڪ [[ٻيڙي]] آهي، جيڪا بنيادي طور [[سامونڊي حرڪت|ٻاڦ جي طاقت سان هلائي]] ويندي آهي، ۽ عام طور تي اها طاقت پروپيلرن يا [[پيڊل اسٽيمر|پيڊل ڦيٿن]] کي هلائيندي آهي. ''ٻاڦ واري ٻيڙي'' جو اصطلاح ڍنڍن، درياهن ۽ [[مختصر سامونڊي جهاز راني]] ۾ هلندڙ ننڍن ٻاڦ تي هلندڙ آبي جهازن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ٻاڦ واري ٻيڙيءَ جي ترقيءَ جي نتيجي ۾ وڏي [[ٻاڦ واري جهاز]] جي ترقي ٿي، جيڪو [[سامونڊي سفر جي لائق]] ۽ اڪثر سمنڊ پار سفر ڪندڙ [[جهاز]] هوندو آهي. ٻاڦ وارين ٻيڙين لاءِ ڪڏهن ڪڏهن [[جهاز جو اڳياڙي|اڳياڙيءَ جي سڃاڻپ]] طور '''ايس ايس'''، '''ايس. ايس.''' يا '''ايس/ايس''' (''اسڪرو اسٽيمر'' لاءِ)، يا '''پي ايس''' (''پيڊل اسٽيمر'' لاءِ) استعمال ڪيو ويندو آهي؛ تنهن هوندي به، اهي سڃاڻپون گهڻو ڪري ٻاڦ وارن جهازن لاءِ استعمال ٿينديون آهن. '''آگبوٽ''' جي لفظي معنيٰ باهه جي طاقت سان پاڻيءَ تي هلندڙ جهاز آهي، پر دراصل اهڙي ٻيڙي [[ٻاڦ واري انجڻ|ٻاڦ جي طاقت]] تي هلندي آهي. ٻاڦ واري انجڻ ۾ حرارتي توانائيءَ کي مشيني توانائيءَ ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. ان جي ڪم ڪرڻ جو بنيادي طريقو اهو آهي ته دٻاءَ هيٺ ٻاڦ [[سلينڊر (انجڻ)|سلينڊر]] اندر [[پسٽن]] کي اڳتي ڌڪيندي آهي. پوءِ ٻاڦ جو دٻاءُ گهٽجڻ يا ٻاڦ جي نڪرڻ کان پوءِ پسٽن واپس موٽندو آهي. پسٽن جي هن اڳتي ۽ پوئتي حرڪت کي ڦيٿي يا ٻين مشيني حصن جي گردشي حرڪت ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي، جنهن سان انجڻ جو سڄو مشيني نظام حرڪت ۾ اچي ويندو آهي. == پسمنظر == === نيوڪومن ٻاڦ واري انجڻ جون حدون === ٻاڦ وارين ٻيڙين جي شروعاتي خاڪن ۾ [[نيوڪومن فضائي انجڻ|نيوڪومن ٻاڦ واريون انجڻيون]] استعمال ٿينديون هيون. اهي انجڻيون وڏيون ۽ ڳريون هيون ۽ ٿوري طاقت پيدا ڪنديون هيون، جنهن جي نتيجي ۾ انهن جو طاقت ۽ وزن جو تناسب نامناسب هوندو هو. نيوڪومن انجڻ جي ڳري وزن سبب بناوٽي لحاظ کان مضبوط ٻيڙي گهربل هوندي هئي، جڏهن ته انجڻ جي بيم جي اڳتي پوئتي ٿيندڙ حرڪت کي ٻيڙي هلائڻ واري قوت ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ هڪ پيچيده مشيني نظام جي ضرورت پوندي هئي.<ref name="Hunter_1985">{{cite book |title=A History of Industrial Power in the United States, 1730–1930, Vol. 2: Steam Power |last1=Hunter |first1= Louis C.|year=1985 | publisher =University Press of Virginia|location= Charlottesville}}</ref> === گردشي حرڪت واريون انجڻيون === [[جيمس واٽ]] جي جوڙجڪ ۾ ڪيل سڌارن ٻاڦ واري انجڻ جي ڪارڪردگي وڌائي ۽ ان جي طاقت ۽ وزن جي تناسب کي بهتر بڻايو. هن ٻٽي عمل واري سلينڊر جي استعمال سان اهڙي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا گردشي حرڪت پيدا ڪرڻ جي قابل هئي. هن سلينڊر ۾ پسٽن جي حرڪت جي ٻنهي ڇيڙن تي ٻاڦ داخل ڪئي ويندي هئي، جنهن سان پسٽن اڳتي ۽ پوئتي هلندو هو. گردشي ٻاڦ واري انجڻ ٻيڙيءَ کي هلائڻ لاءِ پيڊل ڦيٿي کي ڦيرائڻ واسطي گهربل مشيني نظام کي سادو بڻائي ڇڏيو. ڪارڪردگي ۽ گردشي حرڪت ۾ سڌاري باوجود [[بولٽن ۽ واٽ]] جي ٻاڦ واري انجڻ جو طاقت ۽ وزن جو تناسب اڃا به گهٽ هو.<ref name="Hunter_1985"/> === وڌيڪ دٻاءَ واريون ٻاڦ انجڻيون === وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ انجڻ جي ترقيءَ ٻاڦ واري ٻيڙيءَ کي عملي استعمال جوڳو بڻايو. ان جو طاقت ۽ وزن جو تناسب وڌيڪ هو ۽ اها ٻارڻ جي استعمال ۾ پڻ ڪفائتي هئي. بوائلرن ۽ انجڻ جي حصن جي بناوٽ ۾ سڌارن جي نتيجي ۾ وڌيڪ دٻاءَ واريون انجڻيون ٺاهڻ ممڪن ٿيو، ڇاڪاڻ ته اهي حصا اندروني دٻاءَ کي برداشت ڪري سگهندا هئا؛ تنهن هوندي به، دٻاءَ ماپيندڙ اوزارن جهڙوڪ پريشر گيجن جي کوٽ سبب بوائلرن جا ڌماڪا عام هئا.<ref name="Hunter_1985"/> وڌيڪ دٻاءَ واريون انجڻيون ٺاهڻ جون ڪوششون 1800ع ۾ [[بولٽن ۽ واٽ]] جي پيٽنٽ جو مدو ختم ٿيڻ تائين انتظار هيٺ رهيون. ان کان ٿوري ئي عرصي پوءِ [[رچرڊ ٽريوٿڪ]] ۽ [[اولور ايوانز]] جون وڌيڪ دٻاءَ واريون انجڻيون متعارف ڪرايون ويون.<ref name="Hunter_1985"/> === مرڪب يا گهڻ-توسيعي ٻاڦ انجڻيون === [[مرڪب ٻاڦ انجڻ]] 19هين صديءَ جي آخر ڌاري وڏي پيماني تي رائج ٿي. مرڪب انجڻ ۾ وڌيڪ دٻاءَ واري سلينڊر مان نڪرندڙ ٻاڦ کي گهٽ دٻاءَ واري سلينڊر ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي، جنهن سان انجڻ جي ڪارڪردگيءَ ۾ نمايان واڌارو ٿيندو آهي. مرڪب انجڻين جي استعمال سان سمنڊ پار هلندڙ ٻاڦ وارن جهازن لاءِ مال جي ڀيٽ ۾ گهٽ ڪوئلو کڻڻ ممڪن ٿيو.<ref name="Hunter_1985"/> مرڪب ٻاڦ انجڻين سان هلندڙ جهازن جي استعمال سان بين الاقوامي واپار ۾ وڏي واڌ ٿي.<ref>{{cite book |title=Recent Economic Changes and Their Effect on Production and Distribution of Wealth and Well-Being of Society |last=Wells |first=David A. |author-link=David Ames Wells |year=1891 |publisher= D. Appleton and Co.|location= New York|oclc=8059838 |url= https://archive.org/details/recenteconomicc01wellgoog }}</ref> === ٻاڦ واريون ٽربائنون === [[File:The Steam Turbine, 1911 - Fig 50 - Geared Turbines in Twin Screw Torpedo Boat Destroyer.jpg|thumb|ٻٽي اسڪرو واري ٽارپيڊو ٻيڙي تباهه ڪندڙ جهاز ۾ ٻاڦ واري ٽربائن جي ترتيب.]] [[سامونڊي حرڪت]] لاءِ استعمال ٿيندڙ سڀ کان وڌيڪ ڪارائتي ٻاڦ واري انجڻ [[ٻاڦ واري ٽربائن]] آهي. اها 19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ڌاري تيار ڪئي وئي ۽ 20هين صديءَ دوران وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي.<ref name="Hunter_1985"/> == تاريخ == === شروعاتي خاڪا === 1851ع جي هڪ غير مستند روايت موجب، سڀ کان شروعاتي ٻاڦ واري ٻيڙيءَ جو سهرو [[ڊينس پاپن]] کي ڏنو وڃي ٿو، جنهن 1705ع ۾ هڪ ٻيڙي ٺاهي هئي. پاپن ٻاڦ جي طاقت جي شروعاتي جدتڪارن مان هڪ ۽ [[ٻاڦ وارو ڊائجيسٽر]]، يعني پهريون [[پريشر ڪُڪر]]، جو موجد هو، جنهن [[جيمس واٽ]] جي ٻاڦ بابت تجربن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. تنهن هوندي به، پاپن جي ٻيڙي ٻاڦ تي نه، پر هٿ سان ڦيرايل پيڊلن ذريعي هلندي هئي.<ref name=wootton>{{cite book |author=Wootton, David|title=The Invention of Science |url=https://archive.org/details/inventionofscien0000woot|year=2015|publisher=Harper Collins |location=New York |pages=[https://archive.org/details/inventionofscien0000woot/page/498 498]–504, 647 }}</ref> 1729ع ۾ انگريز طبيب [[جان ايلن (طبيب)|جان ايلن]] هڪ ٻاڦ واري ٻيڙيءَ جي وضاحت ڪئي ۽ ان لاءِ پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref>{{cite book |last=Allen |first=John |author-link=John Allen (physician) |title=Specimina ichnographica: or, a brief narrative of several new inventions, and experiments |url=https://wellcomecollection.org/works/tq9afthh/items?canvas=1 |date=1730 |location=London |publisher=W. Innys |access-date=19 February 2022}}</ref> 1736ع ۾ [[جوناٿن هلز]] کي انگلينڊ ۾ [[ٿامس نيوڪومن|نيوڪومن]] انجڻ سان هلندڙ ٻاڦ واري ٻيڙيءَ لاءِ پيٽنٽ ڏنو ويو (جنهن ۾ بيم جي بدران پُلي، ۽ گردشي حرڪت حاصل ڪرڻ لاءِ پال ۽ ريچٽ استعمال ڪيا ويا)، پر [[جيمس واٽ]] طرفان ٻاڦ واري انجڻ ۾ ڪيل سڌارن کان پوءِ ئي اهو تصور عملي طور ممڪن بڻيو. [[وليم هينري (نمائندو)|وليم هينري]]، جيڪو [[لنڪاسٽر، پينسلوانيا]] جو رهواسي هو، انگلينڊ جي دوري دوران واٽ جي انجڻ بابت ڄاڻ حاصل ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي انجڻ ٺاهي ۽ ان کي هڪ ٻيڙيءَ ۾ لڳايو. اها ٻيڙي ٻڏي وئي، ۽ جيتوڻيڪ هينري هڪ بهتر نمونو ٺاهيو، پر کيس گهڻي ڪاميابي حاصل ٿيندي نظر نه آئي؛ البت ممڪن آهي ته هن ٻين کي اتساهيو هجي.<ref name=jordan49>[[#jordan|Jordan, 1910]], pp. 49–50</ref> [[File:D'AbbansSteamshipModel.jpg|thumb|upright=1.2|[[ڪلاڊ ڊي جوفروئي]] طرفان 1784ع ۾ ٺاهيل ٻاڦ واري جهاز جو نمونو.]] ٻاڦ جي طاقت سان هلندڙ پهريون جهاز، ''[[پائروسڪاف]]''، ٻٽي عمل واري [[ٻاڦ واري انجڻ]] سان هلندڙ هڪ پيڊل اسٽيمر هو؛<ref>{{citation|url=https://www.wired.com/2011/07/0715france-marquis-steamboat-trial/|title=Wired.com:Marquis Invents Steamboat|magazine=Wired |last1=Alfred |first1=Randy }}</ref> اهو فرانس ۾ 1783ع ۾ مارڪيز [[ڪلاڊ ڊي جوفروئي]] ۽ سندس ساٿين طرفان 1776ع جي اڳوڻي ڪوشش ''پالميپيڊ'' کي بهتر بڻائي ٺاهيو ويو. 15 جولاءِ 1783ع تي پنهنجي پهرين مظاهري دوران ''پائروسڪاف'' [[سون درياهه]] ۾ وهڪري جي ابتڙ لڳ ڀڳ پندرهن منٽن تائين هليو، جنهن کان پوءِ انجڻ خراب ٿي وئي. امڪاني طور خرابي آسانيءَ سان ٺيڪ ڪئي وئي، ڇاڪاڻ ته چيو وڃي ٿو ته ٻيڙيءَ اهڙا ڪيترائي سفر ڪيا.<ref>{{cite book |last=Clark |first=Basil |date=1 March 2007 |title=Steamboat Evolution |url=https://books.google.com/books?id=ruLraHeDq7MC |location=UK |publisher=Lulu.com |page=54 |isbn=9781847532015}}{{self-published source|date=February 2020}}</ref>{{self-published inline|date=February 2020}}<ref name="University Press of Kentucky">{{Cite book | url=https://books.google.com/books?id=qOMeBgAAQBAJ&q=Steamboat+De+Jouffroy&pg=PA28 |title = French Inventions of the Eighteenth Century|isbn = 978-0-8131-6397-0|last1 = McCloy|first1 = Shelby T.|date = 13 January 2015| publisher=University Press of Kentucky }}</ref> ان کان پوءِ ڊي جوفروئي پنهنجي ڪم ۾ حڪومت جي دلچسپي پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سياسي سببن جي ڪري کيس ٻڌايو ويو ته کيس [[پيرس]] ۾ [[سين درياهه]] تي ٻيڙيءَ جو هڪ ٻيو نمونو ٺاهڻو پوندو. ڊي جوفروئي وٽ ان لاءِ گهربل رقم نه هئي ۽ [[فرانسيسي انقلاب]] جي واقعن کان پوءِ سندس ملڪ ڇڏڻ سان منصوبي تي ڪم بند ٿي ويو.<ref>{{cite book |last=Clark |first=Basil |date=1 March 2007 |title=Steamboat Evolution |url=https://books.google.com/books?id=ruLraHeDq7MC |location=UK |publisher=Lulu.com |page=56 |isbn=978-1-84753-201-5}}</ref><ref name="University Press of Kentucky"/> ٻاڦ واري انجڻ جي ترقيءَ ۾ [[جيمس واٽ]] جو اهم ڪردار هو؛ هن 1769ع ۾ پنهنجي ٻاڦ واري انجڻ لاءِ پيٽنٽ حاصل ڪيو. ٻاڦ جي طاقت سان پيدا ٿيندڙ حرڪت ۽ مشيني توانائي [[صنعتي انقلاب]] جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو<ref>{{Citation |title=آگبوٽ : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A2%DA%AF%D8%A8%D9%88%D9%BD |access-date=2026-08-15 |archive-date=2024-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241107111405/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A2%DA%AF%D8%A8%D9%88%D9%BD |url-status=dead }}</ref> اهڙيون ئي ٻيڙيون 1785ع ۾ [[فلاڊيلفيا]] ۾ [[جان فچ (موجد)|جان فچ]] ۽ [[ڊمفريز]]، اسڪاٽلينڊ ۾ [[وليم سمنگٽن]] طرفان ٺاهيون ويون. ان کان پوءِ 1787ع ۾ جيمس رمزي ٻاڦ تي هلندڙ [[بحري جهاز]] هلائڻ جو ڪامياب مظاهرو ڪيو.<ref>{{Citation |title=آگبوٽ : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A2%DA%AF%D8%A8%D9%88%D9%BD |access-date=2026-08-15 |archive-date=2024-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241107111405/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A2%DA%AF%D8%A8%D9%88%D9%BD |url-status=dead }}</ref>. فچ 1787ع ۾ پنهنجي ٻيڙيءَ جي ڪامياب آزمائش ڪئي، ۽ 1788ع ۾ هن [[ڊيلاويئر درياهه]] تي فلاڊيلفيا ۽ برلنگٽن، نيو جرسي جي وچ ۾ باقاعدي تجارتي سروس هلائڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ وڌ ۾ وڌ 30 مسافر کڻي سگهبا هئا. هيءَ ٻيڙي عام طور {{convert|7|to|8|mph}} جي رفتار حاصل ڪري سگهندي هئي ۽ پنهنجي مختصر خدمتي عرصي دوران {{convert|2000|mi|km}} کان وڌيڪ سفر ڪيائين. فچ جي ٻاڦ واري ٻيڙي تجارتي طور ڪامياب نه ٿي، ڇاڪاڻ ته هن سفري رستي تي نسبتاً سٺن ويگن رستن ذريعي اڳ ئي مناسب آمدرفت موجود هئي. ايندڙ سال هڪ ٻي ٻيڙيءَ {{convert|30|mi|km|adj=on}} جا تفريحي سفر ڪيا، ۽ 1790ع ۾ ٽئين ٻيڙيءَ [[ڊيلاويئر درياهه]] تي آزمائشي سفرن جو هڪ سلسلو مڪمل ڪيو، پر پيٽنٽ بابت تڪرارن فچ کي وڌيڪ ڪم جاري رکڻ کان روڪي ڇڏيو.<ref name=jordan49/> ان دوران [[ڊالسونٽن جو پيٽرڪ ملر|پيٽرڪ ملر]]، جيڪو [[ڊمفريز]]، [[اسڪاٽلينڊ]] جي ويجهو ڊالسونٽن جو رهواسي هو، ٻٽي ڍانچي<!--catamaran?--> واريون ٻيڙيون تيار ڪيون هيون، جيڪي ٻنهي ڍانچن جي وچ ۾ لڳل هٿ سان ڦيرايل پيڊل ڦيٿن ذريعي هلنديون هيون. هن مختلف يورپي حڪومتن کي اهڙي ئي نموني جي {{convert|246|ft}} ڊگهي هڪ وڏي جنگي جهاز ۾ دلچسپي وٺرائڻ جي به ڪوشش ڪئي. ملر سويڊن جي بادشاهه [[گستاف ٽيون]] ڏانهن {{convert|100|ft}} ڊگهو حقيقي ننڍي پيماني وارو نمونو موڪليو، جنهن جو نالو ''ايڪسپيريمينٽ'' هو.<ref>{{cite journal |first=Charles |last=Dawson |title=Patrick Miller's English (sic) Sea Spook |url=https://archive.org/details/mariners-mirror_2002-02_88_1/page/95 |journal=The Mariner's Mirror |volume=88 |number=1 |date=February 2002 |page=95}}</ref> ان کان پوءِ ملر انجنيئر [[وليم سمنگٽن]] کي پنهنجي پيٽنٽ ٿيل ٻاڦ واري انجڻ ٺاهڻ لاءِ مقرر ڪيو، جيڪا 1785ع ۾ هڪ ٻيڙيءَ جي پٺئين حصي تي لڳل پيڊل ڦيٿي کي هلائيندي هئي. ٻيڙيءَ جي 1788ع ۾ ڊالسونٽن لاڪ تي ڪامياب آزمائش ڪئي وئي ۽ ايندڙ سال ان کان وڏي ٻاڦ واري ٻيڙي ٺاهي وئي. ان کان پوءِ ملر منصوبي کي ڇڏي ڏنو. 1787ع ۾ جيمس رمزي ٻاڦ تي هلندڙ [[بحري جهاز]] هلائڻ جو ڪامياب مظاهرو ڪيو.<ref>{{Citation |title=آگبوٽ : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A2%DA%AF%D8%A8%D9%88%D9%BD |access-date=2026-08-15 |archive-date=2024-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241107111405/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A2%DA%AF%D8%A8%D9%88%D9%BD |url-status=dead }}</ref> === 19هين صدي === [[File:Symington's steam boat model c. 1800.jpg|thumb|right|''[[شارلٽ ڊنڊاس]]''، جيڪا [[وليم سمنگٽن]] ٺاهي هئي.]] پيٽرڪ ملر جي ناڪام منصوبي [[ٿامس ڊنڊاس، پهريون بيرن ڊنڊاس|لارڊ ڊنڊاس]]، [[فورٿ ۽ ڪلائڊ ڪئنال]] ڪمپنيءَ جي گورنر، جو ڌيان ڇڪايو، ۽ 5 جون 1800ع تي ڪئنال ڪمپنيءَ جي ڊائريڪٽرن سان گڏجاڻيءَ ۾ هنن ڪئنال تي ”ڪئپٽن شينڪ جي ٻيڙيءَ جي هڪ نموني، جنهن کي مسٽر سمنگٽن جي ٻاڦ واري انجڻ سان هلايو ويندو“ جي استعمال بابت سندس تجويزن جي منظوري ڏني. ٻيڙي اليگزينڊر هارٽ طرفان [[گرينج مائوٿ]] ۾ سمنگٽن جي خاڪي موجب ٺاهي وئي، جنهن ۾ عمودي سلينڊر واري انجڻ ۽ ڪراس هيڊ ذريعي طاقت هڪ ڪرينڪ ڏانهن منتقل ٿيندي هئي، جيڪو پيڊل ڦيٿن کي هلائيندو هو. جون 1801ع ۾ [[ڪيرن درياهه (فورٿ)|ڪيرن درياهه]] تي ڪيل آزمائشون ڪامياب رهيون ۽ انهن ۾ [[فورٿ درياهه]] کان ڪيرن جي مٿئين وهڪري ڏانهن ۽ اتان [[فورٿ ۽ ڪلائڊ ڪئنال]] سان گڏ [[سلوپ]] ٻيڙين کي ڇڪي وٺي وڃڻ پڻ شامل هو. 1801ع ۾ سمنگٽن هڪ افقي ٻاڦ واري انجڻ جو پيٽنٽ حاصل ڪيو، جيڪا سڌيءَ طرح ڪرينڪ سان ڳنڍيل هئي. هن کي لارڊ ڊنڊاس کان ٻي ٻاڦ واري ٻيڙي ٺاهڻ لاءِ سهڪار مليو، جيڪا پوءِ لارڊ ڊنڊاس جي ڌيءَ جي اعزاز ۾ ''[[شارلٽ ڊنڊاس]]'' جي نالي سان مشهور ٿي. سمنگٽن پنهنجي طاقتور افقي انجڻ جي چوڌاري هڪ نئون ڍانچو ٺاهيو، جنهن ۾ ڪرينڪ ٻيڙيءَ جي ڍانچي جي وچ واري اڀريل حصي ۾ هڪ وڏي پيڊل ڦيٿي کي هلائيندو هو، جنهن جو مقصد ڪئنال جي ڪنارن کي نقصان کان بچائڻ هو. نئين ٻيڙي 56&nbsp;فٽ (17.1 ميٽر) ڊگهي، 18&nbsp;فٽ (5.5 ميٽر) ويڪري ۽ 8&nbsp;فٽ (2.4 ميٽر) اونهي هئي ۽ ان جو ڍانچو ڪاٺ جو ٺهيل هو. ٻيڙي جان ايلن ٺاهي، جڏهن ته انجڻ [[ڪيرن ڪمپني]] ٺاهي. پهريون سفر 4 جنوري 1803ع تي [[گلاسگو]] ۾ ڪئنال تي ڪيو ويو، جنهن دوران لارڊ ڊنڊاس ۽ سندس ڪجهه مائٽ ۽ دوست ٻيڙيءَ تي سوار هئا. ميڙ ڏٺل مظاهري کان متاثر ٿيو، پر سمنگٽن وڌيڪ سڌارا ڪرڻ چاهيا ۽ 28 مارچ تي هڪ ٻي وڌيڪ وڏي آزمائش ڪئي وئي. هن ڀيري ''شارلٽ ڊنڊاس'' ٻن 70 ٽن وزني بارجن کي [[فورٿ ۽ ڪلائڊ ڪئنال]] سان {{convert|30|km|mi}} تائين [[گلاسگو]] ڏانهن ڇڪي وئي، ۽ ”سامهون کان تيز هوا“ هئڻ باوجود، جنهن ٻين سڀني ڪئنالي ٻيڙين کي روڪي ڇڏيو هو، هن اهو سفر رڳو سوا نو ڪلاڪن ۾ مڪمل ڪيو، جنهن سان سراسري رفتار لڳ ڀڳ {{convert|3|km/h|mph}} رهي. ''شارلٽ ڊنڊاس'' پهرين عملي ٻاڦ واري ٻيڙي هئي، ڇاڪاڻ ته ان جهازن لاءِ ٻاڦ جي طاقت جي عملي استعمال جو مظاهرو ڪيو، ۽ اها پهرين اهڙي ٻيڙي هئي جنهن کان پوءِ ٻاڦ وارين ٻيڙين جي مسلسل ترقيءَ جو سلسلو شروع ٿيو.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=nbcZAgAAQBAJ&pg=PA7 |title=Symington and the Steamboat |first=B. E. G. |last=Clark |date=2010 |page=7|publisher=Lulu.com |isbn=978-1-4457-4936-5 }}</ref> [[File:Clermont replica.jpg|thumb|right|1909ع ۾ ٺاهيل ''نارٿ ريور اسٽيم بوٽ'' جو نقل، جيڪا [[هڊسن درياهه]] تي مسافرن جي آمدرفت ۾ تجارتي ڪاميابي حاصل ڪندڙ پهرين ٻاڦ واري ٻيڙي هئي.]] آمريڪي [[رابرٽ فلٽن]] ''شارلٽ ڊنڊاس'' جي آزمائشن دوران موجود هو ۽ ٻاڦ واري ٻيڙيءَ جي صلاحيت کان متاثر ٿيو. فرانس ۾ ڪم ڪرڻ دوران هن اسڪاٽش انجنيئر [[هينري بيل (انجنيئر)|هينري بيل]] سان خط و ڪتابت ڪئي ۽ کانئس مدد حاصل ڪئي، جنهن ممڪن آهي ته کيس پنهنجي هلندڙ ٻاڦ واري ٻيڙيءَ جو پهريون نمونو ڏنو هجي.<ref>{{cite web |url=http://www.electricscotland.com/history/other/bell_henry.htm |title=Henry Bell |website=Electric Scotland}}</ref> فلٽن پنهنجي ٻاڦ واري ٻيڙي ٺاهي، جيڪا 1803ع ۾ [[سين درياهه]] تي هلي. مئي 1804ع ۾ [[جان اسٽيونز (موجد، پيدائش 1749ع)|جان اسٽيونز]] پنهنجي وڏي ڌيءَ جوليانا جي نالي پٺيان ''لٽل جوليانا'' نالي ٻاڦ واري ٻيڙيءَ جو خاڪو تيار ڪري ان کي ٺاهيو؛ اها [[پروپيلر|اسڪرو پروپيلر]] واري حرڪتي نظام سان هلندڙ پهرين طاقتور آبي سواري هئي.<ref>{{cite web |url=https://archive.org/details/johnstevensameri00turn/mode/2up?view=theater |title=John Stevens - An American Record |website=Internet Archive}}</ref> [[File:StevensLittleJuliana1952model.jpg|thumb|ڪرنل اسٽيونز جي 1804ع واري ''لٽل جوليانا'' ٻاڦ واري ٻيڙيءَ جو لڳ ڀڳ 1952ع ۾ ٺاهيل نمونو.]] فلٽن بعد ۾ [[بولٽن ۽ واٽ]] جي ٻاڦ واري انجڻ حاصل ڪئي، جيڪا آمريڪا موڪلي وئي، جتي 1807ع ۾ سندس پهريون باقاعده ٻاڦ وارو جهاز، ''[[نارٿ ريور اسٽيم بوٽ]]'' (بعد ۾ ''ڪليرمانٽ'' جي نالي سان مشهور)، ٺاهيو ويو،<ref>{{cite web |url=http://www.saburchill.com/history/chapters/IR/033.html |title=Steamships |website=The Open Door Web Site}}</ref> جيڪو نيو يارڪ شهر ۽ [[الباني، نيو يارڪ]] جي وچ ۾ مسافر کڻندو هو. ''ڪليرمانٽ'' {{convert|150|mi|adj=on}} جو سفر 32 ڪلاڪن ۾ مڪمل ڪرڻ جي قابل هئي. ٻاڦ واري ٻيڙي [[بولٽن ۽ واٽ]] جي انجڻ سان هلندي هئي ۽ ڊگهي فاصلي جي سفر جي قابل هئي. اها [[هڊسن درياهه]] تي مسافر کڻندڙ پهرين تجارتي طور ڪامياب ٻاڦ واري ٻيڙي هئي. 1807ع ۾ رابرٽ ايل. اسٽيونز ''[[فينڪس (ٻيڙي)|فينڪس]]'' هلائڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ وڌيڪ دٻاءَ واري انجڻ کي گهٽ دٻاءَ واري ڪنڊينسنگ انجڻ سان گڏ استعمال ڪيو ويو. صرف وڌيڪ دٻاءَ واري انجڻ سان هلندڙ پهريون ٻاڦ واريون ٻيڙيون ''ايٽنا'' ۽ ''پينسلوانيا'' هيون، جن جو خاڪو [[اولور ايوانز]] تيار ڪيو ۽ تعمير پڻ ڪرائي.<ref>{{cite book |title=A History of Industrial Power in the United States, 1seven30–1930, Vol. 2: Steam Power |last1=Hunter |first1= Louis C.|year=1985 | publisher =University Press of Virginia|location= Charlottesville|pages=32–33}}</ref> آڪٽوبر 1811ع ۾ [[جان اسٽيونز (موجد، پيدائش 1749ع)|جان اسٽيونز]] جي ٺاهيل ''جوليانا'' [[هوبوڪن، نيو جرسي|هوبوڪن]] ۽ نيو يارڪ شهر جي وچ ۾ پهرين ٻاڦ تي هلندڙ فيري طور ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. اسٽيونز جي ٻيڙي ''ڪليرمانٽ'' جي بولٽن ۽ واٽ انجڻ جي ابتڙ ٻٽي اسڪرو سان هلندڙ ٻاڦ واري ٻيڙي طور تيار ڪئي وئي هئي.<ref name="S.C. Williams Library">{{cite web |url=http://librarycollections.stevens.edu/items/show/378 |title=The Little Juliana |website=Samuel C. Williams Library |publisher=Stevens Institute of Technology |year=2012 |access-date=18 April 2014 |id=378}}</ref> اهو خاڪو اسٽيونز جي اڳوڻي پيڊل اسٽيمر ''فينڪس'' جي ترميم ٿيل صورت هو، جيڪا هوبوڪن کان فلاڊيلفيا تائين پنهنجي رستي تي کليل سمنڊ ۾ ڪاميابيءَ سان سفر ڪندڙ پهرين ٻاڦ واري جهاز هئي.<ref name="Turnbull1928">{{cite book | last =Turnbull | first =Archibald D. | title =John Stevens, an American record | publisher = The Century Co | year = 1928|url=https://archive.org/details/johnstevensameri00turn|page=237}}</ref> 1812ع ۾ [[هينري بيل (انجنيئر)|هينري بيل]] جي [[پي ايس ڪاميٽ|پي ايس ''ڪاميٽ'']] جو افتتاح ڪيو ويو.<ref name="Bell">{{cite book | last=Ransom | first=P.J.G | title=Bell's Comet. How a Paddle Steamer Changed the Course of History | publisher=Amberley Publishing| year=2012 | isbn=978-1-4456-2010-7}}</ref> اها ٻاڦ واري ٻيڙي يورپ جي پهرين تجارتي مسافر سروس هئي ۽ اسڪاٽلينڊ ۾ [[ڪلائڊ درياهه]] تي هلندي هئي.<ref name="Bell"/> 1814ع ۾ ڊمبرٽن ۾ پاڻيءَ ۾ لاٿل ''مارجري''، جنوري 1815ع ۾ [[ٿيمز درياهه]] تي هلندڙ پهرين ٻاڦ واري ٻيڙي بڻجي وئي، جنهن لنڊن واسين کي تمام گهڻو حيران ڪيو. اها 1816ع تائين لنڊن کان گريوزينڊ تائين درياهي سروس هلائيندي رهي، جنهن کان پوءِ ان کي فرانسيسين کي وڪرو ڪيو ويو ۽ اها [[انگلش چينل]] پار ڪندڙ پهرين ٻاڦ واري ٻيڙي بڻجي وئي. جڏهن اها پيرس پهتي ته نون مالڪن ان جو نالو بدلائي ''ايليز'' رکيو ۽ سين درياهه تي ٻاڦ واري ٻيڙيءَ جي سروس شروع ڪئي.<ref name="dover-kent.co.uk">{{cite web |title=Early Cross-Channel Steamers |url=http://www.dover-kent.co.uk/transport/early_cross_channel_steamers.htm |date=2000–2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130731163816/http://www.dover-kent.co.uk/transport/early_cross_channel_steamers.htm |archive-date=31 July 2013 |website=Dover-kent.co.uk |access-date=19 February 2022}}</ref> 1818ع ۾ ''فرڊينانڊو پهريون''، پهرين اطالوي ٻاڦ واري ٻيڙي، [[نيپلز]] جي بندرگاهه مان رواني ٿي، جتي اها ٺاهي وئي هئي.<ref>D'Ambrosio A. (1993) Storia di Napoli, Napoli, Edizioni Nuova V.E., p. 189.</ref> === سامونڊي ۽ مهاساگرن ۾ هلندڙ ٻيڙيون === [[File:SS-Savannah.jpg|thumb|right|{{SS|Savannah}}، ائٽلانٽڪ مهاساگر پار ڪندڙ پهريون ٻاڦ جي طاقت سان هلندڙ جهاز—1819ع]] سمنڊ ۾ هلندڙ پهرين ٻاڦ واري ٻيڙي رچرڊ رائيٽ جي پهرين ٻاڦ واري ٻيڙي ''ايڪسپيريمينٽ'' هئي، جيڪا اڳوڻي فرانسيسي [[لگر]] هئي؛ اها [[ليڊز]] کان [[گريٽ يارمائوٿ|يارمائوٿ]] تائين ٻاڦ جي طاقت سان هلي ۽ 19 جولاءِ 1813ع تي يارمائوٿ پهتي.<ref>{{cite book |first=R |last=Malster |title=Wherries & Waterways |place=Lavenham |year=1971 |page=61}}.</ref> ''ٽگ''، جيڪا پهرين ٽگ ٻيڙي هئي، ووڊز برادرز طرفان پورٽ گلاسگو ۾ ٺاهي وئي ۽ 5 نومبر 1817ع تي پاڻيءَ ۾ لاٿي وئي؛ 1818ع جي اونهاري ۾ اها اسڪاٽلينڊ جي اترئين حصي جو چڪر لڳائي اوڀرئين سامونڊي ڪناري تائين سفر ڪندڙ پهرين ٻاڦ واري ٻيڙي بڻجي وئي.<ref>{{cite book |first=AI |last=Bowman |title=Swifts & Queens |place=Strathkelvin |year=1983}}</ref>{{Rp | needed = yes | date =November 2012}} 1826ع تائين [[برطانيا]] ۾ اندروني ۽ ساحلي جهاز رانيءَ جي ڪيترن ئي رستن تي ٻاڦ واريون ٻيڙيون استعمال ٿي رهيون هيون. انهن ساحلي رستن مان ڪجهه [[آئرش سمنڊ]] پار ڪندا هئا، ٻيا [[انگلش چينل]] پار ڪري ڪيلي يا [[بولون-سور-مير]] تائين ويندا هئا، جڏهن ته ڪي [[اتر سمنڊ]] پار ڪري روٽرڊيم تائين ويندا هئا. ان وقت [[جنرل اسٽيم نيويگيشن ڪمپني]] [[مختصر سامونڊي جهاز راني]] ۾ ٻاڦ واريون ٻيڙيون هلائيندڙ سڀ کان وڏين ڪمپنين مان هڪ هئي. جي ايس اين سي طرفان لنڊن–ڪيلي رستي تي هلندڙ ''ٽالبوٽ'' جو ٽنيج 156 ۽ طاقت 60&nbsp;هارس پاور هئي.<ref>{{citation |last=A Committee of the House of Commons |year=1822 |volume=LX |work=The Philosophical Magazine and Journal |title=Report of the House of Commons on Steam-Boats |url=https://books.google.com/books?id=zqc-AAAAYAAJ |pages=113–132, 257–262 }}</ref> ٻاڦ وارن جهازن کي ٻارڻ (ڪوئلو) کڻڻو پوندو هو، جنهن لاءِ عام مال کڻڻ جي گنجائش جو ڪجهه حصو استعمال ٿيندو هو. انهيءَ سبب ڪجهه عرصي تائين ڊگهن سفرن لاءِ [[سڙهه وارو جهاز|سڙهن وارا جهاز]] معاشي طور وڌيڪ فائديمند رهيا. تنهن هوندي به، جيئن ٻاڦ واري انجڻ جي ٽيڪنالاجي بهتر ٿيندي وئي، تيئن ساڳئي مقدار جي ٻارڻ مان وڌيڪ طاقت پيدا ڪرڻ ۽ وڌيڪ ڊگها فاصلا طئي ڪرڻ ممڪن ٿيو. 1855ع ۾ ٺهيل هڪ ٻاڦ واري جهاز کي ائٽلانٽڪ پار ڪرڻ لاءِ گهربل ڪوئلو رکڻ واسطي پنهنجي موجود مال کڻڻ واري گنجائش جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو حصو استعمال ڪرڻو پوندو هو، پر 1860ع واري ڏهاڪي تائين ائٽلانٽڪ پار ٻاڦ وارن جهازن جون خدمتون معاشي طور فائديمند ٿيڻ لڳيون ۽ انهن رستن تي ٻاڦ وارا جهاز غالب ٿيڻ شروع ٿيا. 1870ع واري ڏهاڪي تائين، خاص طور 1869ع ۾ [[سوئز ڪئنال]] جي کلڻ سان، يورپ کان ايندڙ ٻاڦ وارن جهازن لاءِ [[ڏکڻ ايشيا]] معاشي طور پهچ جوڳو بڻجي ويو. 1890ع واري ڏهاڪي تائين ٻاڦ واري جهاز جي ٽيڪنالاجي ايتري بهتر ٿي چڪي هئي، جو برطانيا کي سندس پئسفڪ ايشيائي نوآبادين، جهڙوڪ [[سنگاپور]] ۽ [[هانگ ڪانگ]]، سان ڳنڍيندڙ ڊگهن سامونڊي سفرن تي پڻ ٻاڦ وارا جهاز معاشي طور فائديمند بڻجي ويا. ان جي نتيجي ۾ سڙهن وارن جهازن جو زوال آيو.<ref>[https://transportgeography.org/contents/chapter1/emergence-of-mechanized-transportation-systems/steam-sail-breakeven/ Break-Even Distance between Sail and Steam, 1850-1890]</ref> == ملڪ وار استعمال == === گڏيل رياستون === [[File:SteamboatBenCampbellb.jpg|thumb|1850ع واري ڏهاڪي جي هڪ عام درياهي پيڊل اسٽيمر، ''بين ڪيمپبل'']] {{See also|مسيسيپي جون ٻاڦ واريون ٻيڙيون|گڏيل رياستن جي اقتصادي تاريخ#19هين صديءَ جي شروعات}} [[File:Riverboats at Memphis.jpg|thumb|right|[[ميمفس، ٽينيسي]] وٽ مسيسيپي جون درياهي ٻيڙيون (1906ع)]] ==== شروعات ==== گڏيل رياستن ۾ ٻاڦ وارين ٻيڙين جو دور 1787ع ۾ [[فلاڊيلفيا]] کان شروع ٿيو، جڏهن [[جان فچ (موجد)|جان فچ]] (1743–1798ع) 22 آگسٽ 1787ع تي [[ڊيلاويئر درياهه]] تي، [[گڏيل رياستن جو آئيني ڪنوينشن|گڏيل رياستن جي آئيني ڪنوينشن]] جي ميمبرن جي موجودگيءَ ۾، 45 فٽ (14 ميٽر) ڊگهي ٻاڦ واري ٻيڙيءَ جي پهرين ڪامياب آزمائش ڪئي. فچ بعد ۾ 1790ع ۾ هڪ وڏي ٻيڙي ٺاهي، جيڪا ڊيلاويئر تي فلاڊيلفيا ۽ [[برلنگٽن، نيو جرسي]] جي وچ ۾ مسافر ۽ مال کڻندي هئي. سندس ٻاڦ واري ٻيڙي مالي طور ڪامياب نه ٿي ۽ چند مهينن جي خدمت کان پوءِ بند ڪئي وئي، پر اها مقرر ۽ باقاعدي مسافر آمدرفت جي خدمت ۾ سامونڊي ٻاڦ واري حرڪت جي پهرين استعمال جي نشاندهي ڪري ٿي. [[اولور ايوانز]] (1755–1819ع) [[فلاڊيلفيا]] جو هڪ موجد هو، جيڪو [[نيوپورٽ، ڊيلاويئر]] ۾ [[ويلش ماڻهو|ويلش]] آبادڪارن جي خاندان ۾ پيدا ٿيو هو. هن 1801ع ۾ هڪ بهتر وڌيڪ دٻاءَ واري [[ٻاڦ واري انجڻ]] جو خاڪو تيار ڪيو، پر ان کي تعمير نه ڪيائين<ref name="Semmens, 97-99" >{{cite book |last1=Semmens |first1=P.W.B. |last2=Goldfinch |first2=A.J. |title=How Steam Locomotives Really Work |year=2003 |orig-year=2000 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford |isbn=978-0-19-860782-3 |ref={{harvid|Semmens|Goldfinch|2000}} |pages=97–99 }}</ref> (1804ع ۾ پيٽنٽ حاصل ڪيو).<ref name="Thomson2009">{{cite book |last=Thomson | first=Ross |title=Structures of Change in the Mechanical Age: Technological Innovation in the United States, 1790–1865 |url=https://archive.org/details/structuresofchan0000thom |url-access=registration |year=2009 |publisher = Johns Hopkins University Press |isbn=978-0-8018-9141-0 }}</ref> فلاڊيلفيا بورڊ آف هيلٿ کي شهر جي ڊاڪن مان گاد ڪڍڻ ۽ انهن جي صفائيءَ جي مسئلي بابت ڳڻتي هئي، ۽ 1805ع ۾ ايوانز کين قائل ڪيو ته هو ٻاڦ جي طاقت سان هلندڙ گاد ڪڍڻ واري مشين لاءِ ساڻس ٺيڪو ڪن، جنهن کي هن ''اوروڪٽر ايمفيبولوس'' نالو ڏنو. اها ٺاهي وئي، پر رڳو محدود حد تائين ڪامياب رهي.<ref>{{cite book |last=Kimes |first=Beverly |title=Standard catalog of American Cars 1805–1942 |url=https://archive.org/details/standardcatalogo0000kime_b7b7_ed03 |year=1996 |publisher=Krause publications |isbn=0-87341-428-4 }}</ref> ايوانز جي وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ انجڻ جو [[طاقت ۽ وزن جو تناسب]] تمام گهڻو بهتر هو، جنهن ڪري ان کي ريل انجڻين ۽ ٻاڦ وارين ٻيڙين ۾ استعمال ڪرڻ عملي بڻيو.{{sfn|Thomson|2009|p=34}} آمريڪي پيٽنٽ قانون طرفان موجدن کي مليل ڪمزور تحفظ سبب ايوانز ايترو مايوس ٿيو، جو آخرڪار هن پنهنجا سڀ انجنيئرنگ نقشا ۽ ايجادن جا خيال تباهه ڪري ڇڏيا، ته جيئن سندس اولاد پيٽنٽ جي ڀڃڪڙين خلاف عدالتن ۾ وقت ضايع نه ڪري. [[رابرٽ فلٽن]] [[هڊسن درياهه]] تي نيو يارڪ شهر ۽ [[الباني، نيو يارڪ]] جي وچ واري رستي لاءِ هڪ ٻاڦ واري ٻيڙي ٺاهي. هن [[جان اسٽيونز (موجد، پيدائش 1749ع)|جان اسٽيونز]] سان 1797ع واري اڳوڻي معاهدي کي ختم ڪرڻ کان پوءِ هڊسن درياهه جي آمدرفت تي ڪاميابيءَ سان هڪ هٽي حاصل ڪئي. اسٽيونز وٽ نيو جرسي ۾ هڊسن درياهه جي ڪناري تي وڏي زمين هئي. اڳوڻي معاهدي موجب، هڊسن درياهه جي اترئين حصي جي آمدرفت لِونگسٽن ۽ ڏاکڻي حصي جي آمدرفت اسٽيونز جي حوالي هئي، ۽ ٻنهي حصن ۾ اسٽيونز جي ٺاهيل ٻيڙيون استعمال ڪرڻ تي اتفاق ٿيل هو.{{sfn|Turnbull|1928|p=243}} نئين هڪ هٽي ملڻ کان پوءِ فلٽن ۽ لِونگسٽن جي ٻيڙي، جنهن کي لِونگسٽن جي جاگير جي نالي پٺيان ''ڪليرمانٽ'' نالو ڏنو ويو، نفعي ۾ هلڻ لڳي. شڪ ڪندڙ ماڻهو ''ڪليرمانٽ'' کي ”فلٽن جي بيوقوفي“ چوندا هئا. سومر، 17 آگسٽ 1807ع تي ''ڪليرمانٽ'' جو هڊسن درياهه جي مٿئين وهڪري ڏانهن يادگار پهريون سفر شروع ٿيو. هن {{convert|150|mile|km}} جو سفر الباني تائين ٿورو وڌيڪ 32 ڪلاڪن ۾ طئي ڪيو ۽ واپسيءَ جو سفر لڳ ڀڳ اٺن ڪلاڪن ۾ مڪمل ڪيو. فلٽن جي 1807ع واري ڪاميابيءَ کان جلد پوءِ آمريڪا جي وڏن درياهن تي ٻاڦ وارين ٻيڙين جو استعمال شروع ٿي ويو. 1811ع ۾ درياهي ٻاڦ وارين ٻيڙين جي هڪ مسلسل سلسلي جي پهرين ٻيڙي، جيڪو 2007 مطابق اڃا تائين تجارتي مسافر خدمت ۾ هو، [[پٽسبرگ]] جي گهاٽ تان رواني ٿي، [[اوهايو درياهه]] جي هيٺئين وهڪري ڏانهن هلندي [[مسيسيپي درياهه|مسيسيپي]] ۽ پوءِ نيو اورلينس تائين وئي.<ref>{{cite web |website=Carnegie Library of Pittsburgh |url=http://www.carnegielibrary.org/locations/pennsylvania/history/pghsts3.html |title=Pittsburgh World Firsts: By Event |archive-url=https://web.archive.org/web/20070714001640/http://www.carnegielibrary.org/locations/pennsylvania/history///pghsts3.html |archive-date=2007-07-14}}</ref> 1817ع ۾ [[ساڪيٽس هاربر، نيو يارڪ]] جي هڪ گڏيل واپاري گروهه آمريڪا جي پهرين ٻاڦ واري ٻيڙي ''اونٽاريو'' جي تعمير لاءِ مالي مدد ڪئي، جيڪا [[ڍنڍ اونٽاريو]] ۽ وڏين ڍنڍن تي هلڻ لاءِ ٺاهي وئي هئي، جنهن سان [[اتر آمريڪا جون ڍنڍي ٻاڦ واريون ٻيڙيون|ڍنڍن تي تجارتي ۽ مسافر آمدرفت]] جي واڌ شروع ٿي.<ref>{{cite book |last=Cumberland |first=Barlow |title=A Century of Sail and Steam on the Niagara River |url=http://www.gutenberg.org/files/38542/38542-h/38542-h.htm#Page_18 |year=1913 |page=18 |location=Toronto |publisher=The Musson Book Company, Limited |access-date=29 July 2019}}</ref> [[درياهي پائلٽ]] ۽ ليکڪ [[مارڪ ٽوئن]] پنهنجي ڪتاب ''[[لائيف آن دي مسيسيپي]]'' ۾ اهڙين ٻيڙين جي هلائڻ جي طريقي بابت گهڻو تفصيل بيان ڪيو آهي. ==== جهازن جا قسم ==== 1849ع تائين جهاز رانيءَ جي صنعت سڙهن سان هلندڙ ٻيڙين کان ٻاڦ تي هلندڙ ٻيڙين ڏانهن ۽ ڪاٺ جي تعمير کان وڌندڙ ڌاتوءَ جي تعمير ڏانهن منتقل ٿي رهي هئي. بنيادي طور ٽن مختلف قسمن جا جهاز استعمال ٿيندا هئا: ڪيترن ئي [[سڙهه جو منصوبو#جهازن جا قسم|مختلف قسمن]] جا معياري [[سڙهه وارو جهاز|سڙهن وارا جهاز]]،<ref>{{cite web |first=Jerry |last=Wilkinson |url=http://www.keyshistory.org/ASS-Amer-Sail-Ships.html |title=Early American Sailing Ships |access-date=2 February 2011 |website=Keys Historeum}}</ref> [[ڪلپر]] ۽ پاسي يا پٺئين حصي تي پيڊل لڳل [[پيڊل اسٽيمر]]. درياهي ٻاڦ وارين ٻيڙين ۾ عام طور پٺئين حصي تي پيڊل لڳل هوندا هئا ۽ انهن جا تري سڌا ۽ ڍانچا گهٽ اونها هوندا هئا، ته جيئن عام طور هموار ۽ ڪڏهن ڪڏهن گهٽ اونهن درياهن ۾ وڏو بار کڻي سگهجي. مهاساگرن ۾ هلندڙ پيڊل اسٽيمرن ۾ عام طور پاسن تي ڦيٿي لڳل هوندا هئا ۽ انهن جا ڍانچا نسبتاً سوڙها ۽ اونها هوندا هئا، ته جيئن سمنڊ ۾ اڪثر ملندڙ طوفاني موسم ۾ سفر ڪري سگهن. جهاز جي [[جهاز جو ڍانچو|ڍانچي]] جي بناوٽ اڪثر ڪلپر جهاز جي خاڪي تي ٻڌل هوندي هئي، پر پيڊل ڦيٿن طرفان اڻبرابر پاڻيءَ ۾ پيدا ٿيندڙ بار ۽ دٻاءُ برداشت ڪرڻ لاءِ وڌيڪ مضبوطي شامل ڪئي ويندي هئي. ڊگهو سامونڊي سفر ڪندڙ پهريون پيڊل اسٽيمر 320 ٽن وزني، {{convert|98|ft|m|adj=mid|-long}} ڊگهو {{SS|Savannah}} هو، جيڪو 1819ع ۾ خاص طور [[پيڪٽ جهاز]] ذريعي ٽپال ۽ مسافر سروس لاءِ [[ليورپول]]، انگلينڊ ڏانهن ۽ اتان واپسيءَ لاءِ ٺاهيو ويو هو. 22 مئي 1819ع تي ''سوانا'' تي مقرر نگهبانن 23 ڏينهن جي سامونڊي سفر کان پوءِ آئرلينڊ ڏٺو. نيو يارڪ جي [[اليئر آئرن ورڪس]] ''سوانا'' جي<nowiki>'s</nowiki> [[انجڻ سلينڊر]] فراهم ڪئي،<ref>Swann, p. 5{{clarify|reason=This short form reference missing matching citation;|date=July 2014}}</ref> جڏهن ته انجڻ جا باقي حصا ۽ هلندڙ مشينري [[نيو جرسي]] جي [[اسپيڊويل آئرن ورڪس]] تي ٺاهي وئي. {{convert|90|hp|kW|adj=mid}} طاقت واري گهٽ دٻاءَ واري انجڻ جهڪيل سڌي عمل واري قسم جي هئي، جنهن ۾ هڪ {{convert|40|in|cm|adj=mid|-diameter}} قطر وارو سلينڊر ۽ {{convert|5|ft|m|abbr=|adj=on}} اسٽروڪ هو. ''سوانا'' جي<nowiki>'s</nowiki> انجڻ ۽ مشينري پنهنجي دور جي لحاظ کان غير معمولي طور وڏي هئي. جهاز جا [[ڪُٽيل لوهه]] جا [[پيڊل ڦيٿو|پيڊل ڦيٿا]] 16 فٽ قطر جا هئا ۽ هر ڦيٿي ۾ اٺ بڪيٽ هئا. ٻارڻ لاءِ جهاز {{convert|75|short ton}} ڪوئلو ۽ {{convert|25|cord|m3|lk=on}} ڪاٺ کڻندو هو.<ref name=museum618>Smithsonian, p. 618{{clarify|reason=This short form reference missing matching citation;|date=July 2014}}</ref> ايس ايس ''سوانا'' تمام ننڍو هو ۽ گهڻو ٻارڻ کڻي نه سگهندو هو، جڏهن ته انجڻ جو مقصد رڳو پرسڪون موسم ۾ ۽ بندرگاهن ۾ داخل ٿيڻ يا نڪرڻ وقت استعمال ڪرڻ هو. موافق هوا ۾ رڳو سڙهن جي مدد سان گهٽ ۾ گهٽ چار ناٽ رفتار حاصل ڪري سگهبي هئي. ''سوانا'' کي تجارتي طور ناڪام قرار ڏنو ويو، ان جي انجڻ ڪڍي وئي ۽ ان کي ٻيهر عام سڙهن واري جهاز ۾ تبديل ڪيو ويو. 1848ع تائين آمريڪي ۽ برطانوي جهاز سازن جون ٺاهيل ٻاڦ واريون ٻيڙيون ائٽلانٽڪ مهاساگر پار ٽپال ۽ مسافر سروس لاءِ اڳ ئي استعمال ٿي رهيون هيون، جيڪو {{convert|3000|mi|km}} جو سفر هو. [[File:SS California Poster Sharpened.jpg|thumb|right|[[ايس ايس ڪيليفورنيا (1848ع)]]، [[پاناما شهر]] ۽ سان فرانسسڪو جي وچ ۾ ٻاڦ جي طاقت سان هلندڙ پهريون [[پيڊل اسٽيمر]]؛ [[پئسفڪ ميل اسٽيم شپ ڪمپني]] جو جهاز.]] جيئن ته پيڊل اسٽيمرن کي پنهنجون انجڻيون هلائڻ لاءِ عام طور روزانو {{convert|5|to|16|short ton}} ڪوئلي جي ضرورت پوندي هئي، تنهن ڪري انهن کي هلائڻ جو خرچ وڌيڪ هوندو هو. شروعات ۾ تقريباً سڀ سامونڊي ٻاڦ وارا جهاز مستولن ۽ سڙهن سان به ليس هوندا هئا، ته جيئن [[ٻاڦ واري انجڻ]] جي طاقت کي مڪمل ڪري سگهجي ۽ انجڻ جي مرمت يا سار سنڀال دوران ٻيڙي هلائڻ لاءِ متبادل طاقت موجود هجي. اهي ٻاڦ وارا جهاز عام طور وڌيڪ قيمتي مال، ٽپال ۽ مسافر کڻڻ تي ڌيان ڏيندا هئا، جڏهن ته ڪوئلي جي وڏي مقدار کڻڻ سبب انهن جي مال کڻڻ جي گنجائش وچولي رهندي هئي. عام پيڊل ڦيٿي واري ٻاڦ واري جهاز کي ڪوئلو ساڙيندڙ انجڻ هلائيندي هئي، جنهن ۾ باهه سنڀاليندڙ مزدورن کي ڪوئلو ٻارڻ واري حصي ۾ بيلچن سان وجهڻو پوندو هو.<ref>{{cite web |url=http://freepages.genealogy.rootsweb.ancestry.com/~npmelton/psc_indx.htm |title=The Pioneer Steamer ''California'' 1848 – 1849 |first=Victor M. |last=Berthold |access-date=27 January 2011 |website=Rootsweb}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.apl.com/history/timeline/1848.htm |archive-url=https://archive.today/20120721110818/http://www.apl.com/history/timeline/1848.htm |url-status=dead |archive-date=21 July 2012 |title=Steam Ship SS ''California'' specifications |access-date=27 January 2011}}</ref> 1849ع تائين اسڪرو [[پروپيلر]] ايجاد ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي استعمال ۾ اچڻ لڳو، ڇاڪاڻ ته جهازن جي تعمير ۾ لوهه جو استعمال وڌي رهيو هو ۽ پروپيلرن سبب پيدا ٿيندڙ دٻاءَ کي برداشت ڪرڻ ممڪن ٿي رهيو هو. جيئن جيئن 19هين صدي اڳتي وڌندي وئي، ڪاٺ جا جهاز ٺاهڻ لاءِ گهربل ڪاٺ ۽ تختا وڌيڪ مهانگا ٿيندا ويا، جڏهن ته لوهه جا جهاز ٺاهڻ لاءِ گهربل لوهي پليٽون وڌيڪ سستيون ٿينديون ويون، ڇاڪاڻ ته مثال طور ويلز جي [[مرٿر ٽڊفل]] ۾ وڏي پيماني وارا لوهه جا ڪارخانا وڌيڪ ڪارائتا ٿيندا ويا. پروپيلر جهاز جي پٺئين حصي تي تمام گهڻو دٻاءُ وجهندو هو ۽ ان جو وڏي پيماني تي استعمال تيستائين نه ٿيو، جيستائين ڪاٺ جي ٻيڙين کان لوهه جي ٻيڙين ڏانهن منتقلي تقريباً مڪمل نه ٿي؛ اهو عمل 1860ع تائين چڱيءَ طرح اڳتي وڌي چڪو هو. 1840ع واري ڏهاڪي تائين مهاساگرن ۾ هلندڙ ٻاڦ وارن جهازن جي صنعت چڱيءَ طرح قائم ٿي چڪي هئي، جيئن [[ڪيونارڊ لائين]] ۽ ٻين ڪمپنين ثابت ڪيو. آمريڪي بحريه جي آخري سڙهن واري فريگيٽ {{USS|Santee|1855|2}} کي 1855ع ۾ پاڻيءَ ۾ لاٿو ويو هو.<!---I don't think this is precisely correct, but the timeframe is about right---> ==== اولهه وارو سامونڊي ڪنارو ==== 1840ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري اوريگن ۽ ڪيليفورنيا جي حصول سان اولهه وارو سامونڊي ڪنارو آمريڪي ٻاڦ وارين ٻيڙين جي آمدرفت لاءِ کلي ويو. 1848ع کان ڪانگريس [[پئسفڪ ميل اسٽيم شپ ڪمپني]] کي 199,999 ڊالرن جي مالي مدد ڏني، ته جيئن پئسفڪ مهاساگر ۾ باقاعدي [[پيڪٽ جهاز]]، ٽپال، مسافر ۽ مال کڻڻ جا رستا قائم ڪري. هي باقاعدي مقرر رستو [[پاناما شهر]]، نڪاراگوا ۽ ميڪسيڪو کان [[سان فرانسسڪو جي تاريخ|سان فرانسسڪو]] ۽ [[اوريگن جي تاريخ|اوريگن]] ڏانهن ۽ اتان واپس هلندو هو. پاناما شهر، پاناما پار [[پاناما جي ڳچي زمين]] واري رستي جو پئسفڪ وارو آخري ڇيڙو هو. اوڀر سامونڊي ڪناري جي شهرن ۽ نيو اورلينس کان پاناما جي [[چاگريس درياهه]] تائين ۽ اتان واپسيءَ لاءِ ائٽلانٽڪ مهاساگر واري ٽپال جو ٺيڪو [[يونائيٽيڊ اسٽيٽس ميل اسٽيم شپ ڪمپني]] حاصل ڪيو، جنهن جو پهريون [[پيڊل ڦيٿو]] وارو ٻاڦ جهاز، ايس ايس ''فالڪن'' (1848ع)، 1 ڊسمبر 1848ع تي ڪيريبين (ائٽلانٽڪ) پاسي واري [[پاناما جي ڳچي زمين]] جي رستي جي آخري ڇيڙي، يعني [[چاگريس درياهه]]، ڏانهن روانو ڪيو ويو. [[ايس ايس ڪيليفورنيا (1848ع)|ايس ايس ''ڪيليفورنيا'' (1848ع)]]، [[پئسفڪ ميل اسٽيم شپ ڪمپني]] جو پهريون [[پيڊل ڦيٿو]] وارو ٻاڦ جهاز، 6 آڪٽوبر 1848ع تي [[نيو يارڪ شهر جي تاريخ|نيو يارڪ شهر]] مان روانو ٿيو. ان وقت ان ۾ تقريباً 60 سيلون مسافرن (ڀاڙو لڳ ڀڳ 300 ڊالر) ۽ 150 اسٽيئرج مسافرن (ڀاڙو لڳ ڀڳ 150 ڊالر) جي گنجائش جي ڀيٽ ۾ رڳو ڪجهه مسافر سوار هئا. انهن مان به ٿورا ماڻهو سڄو سفر ڪيليفورنيا تائين ڪرڻ وارا هئا.<ref>{{cite web |title=SS California (1848) |url=http://www.maritimeheritage.org/PassLists/ca022849.htm |website=Maritime Heritage |access-date=13 April 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/19990424163308/http://www.maritimeheritage.org/PassLists/ca022849.htm |archive-date=24 April 1999 }}</ref> ان جو عملو لڳ ڀڳ 36 مردن تي مشتمل هو. اها نيو يارڪ مان ان کان اڳ رواني ٿي چڪي هئي، جو [[ڪيليفورنيا سون جي ڊوڙ]] جي تصديق ٿيل خبر اوڀر سامونڊي ڪناري تائين پهچي. جڏهن صدر [[جيمس پولڪ]] 5 ڊسمبر 1848ع تي پنهنجي [[اسٽيٽ آف دي يونين خطاب]] ۾ [[ڪيليفورنيا سون جي ڊوڙ]] جي تصديق ڪئي، ته ماڻهو ايس ايس ''ڪيليفورنيا'' پڪڙڻ لاءِ پاناما شهر ڏانهن ڊوڙڻ لڳا. {{SS|California|1848|6}} [[والپرايسو]]، چلي ۽ [[پاناما شهر]]، پاناما مان وڌيڪ مسافر کنيا ۽ 28 فيبروري 1849ع تي لڳ ڀڳ 400 مسافرن سان سان فرانسسڪو پهتو، جيڪو ان جي ٺهيل گنجائش کان لڳ ڀڳ ٻيڻو هو. اها پاناما شهر ۾ وڌيڪ 400–600 امڪاني مسافر ڇڏي آئي، جيڪي اڃا به سفر لاءِ جاءِ ڳولي رهيا هئا. ''ايس ايس ڪيليفورنيا'' نيو يارڪ کان [[ڪيپ هورن]] جو چڪر ڪاٽي پاناما ۽ ميڪسيڪو پهچڻ کان پوءِ اهو سفر مڪمل ڪيو هو؛ ڏسو [[ايس ايس ڪيليفورنيا (1848ع)|ايس ايس ''ڪيليفورنيا'' (1848ع)]]. نيو يارڪ، فلاڊيلفيا ۽ بوسٽن کان، نيو اورلينس ۽ هوانا وسيلي، پاناما ۽ نڪاراگوا تائين پيڊل ڦيٿي واري ٻاڦ جهاز جا سفر لڳ ڀڳ {{convert|2600|mi|km}} ڊگها هوندا هئا ۽ تقريباً ٻه هفتا وٺندا هئا. [[پاناما جي ڳچي زمين]] يا نڪاراگوا پار سفر عام طور مقامي [[ڪينو]] ۽ [[خچر]] جي پٺيءَ تي لڳ ڀڳ هڪ هفتي ۾ مڪمل ٿيندو هو. سان فرانسسڪو کان پاناما شهر يا اتان سان فرانسسڪو تائين {{convert|4000|mi|km}} جو سفر [[پيڊل ڦيٿو]] واري اسٽيمر ذريعي لڳ ڀڳ ٽن هفتن ۾ پورو ٿي سگهندو هو. ان کان علاوه، 1850ع کان اڳ پاناما واري رستي ذريعي سفر ۾ عام طور [[پاناما شهر، پاناما]] کان سان فرانسسڪو ويندڙ جهاز لاءِ ٻه کان چار هفتا انتظار ڪرڻو پوندو هو. 1850ع کان اڳ ائٽلانٽڪ ۽ پئسفڪ ٻنهي رستن تي ايترا پيڊل ڦيٿي وارا اسٽيمر موجود نه هئا، جو باقاعدي مقرر سفر قائم ڪري سگهجن. جلد ئي ٻيا ٻاڦ وارا جهاز به اچي ويا، ۽ 1849ع جي آخر تائين ايس ايس ''ميڪ ڪِم'' (1848ع)<ref>{{cite web |url=http://www.maritimeheritage.org/ships/ss.html |title=San Francisco Ships |website=Maritime Heritage |access-date=20 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110709104807/http://www.maritimeheritage.org/ships/ss.html |archive-date=2011-07-09}}</ref> جهڙا پيڊل ڦيٿي وارا ٻاڦ جهاز کاڻين ۾ ڪم ڪندڙ ماڻهن ۽ سندن سامان کي سان فرانسسڪو کان وسيع [[سيڪرامينٽو–سان هواڪين درياهي ڊيلٽا]] ذريعي {{convert|125|mi|km}} جو سفر ڪرائي [[اسٽاڪٽن، ڪيليفورنيا]]، [[ميريزويل، ڪيليفورنيا]]، [[سيڪرامينٽو، ڪيليفورنيا|سيڪرامينٽو]] وغيره تائين کڻي ويندا هئا، جنهن سان اهي سون جي کاڻين کان لڳ ڀڳ {{convert|125|mi|km}} وڌيڪ ويجهو پهچي ويندا هئا. ٻاڦ تي هلندڙ [[ٽگ ٻيڙي|ٽگ ٻيڙيون]] ۽ [[ٽو ٻيڙي|ڇڪيندڙ ٻيڙيون]] پڻ جلد ئي سان فرانسسڪو بي ۾ ڪم ڪرڻ لڳيون، ته جيئن خليج ۾ ايندڙ ۽ نڪرندڙ جهاز رانيءَ کي تيز ڪري سگهجي. جيئن ڪيليفورنيا ڏانهن ۽ اتان مسافرن، ٽپال ۽ وڌيڪ قيمتي مال جو ڪاروبار تيزيءَ سان وڌيو، تيئن وڌيڪ ۽ وڌيڪ پيڊل اسٽيمر خدمت ۾ آندا ويا؛ رڳو پئسفڪ ميل اسٽيم شپ ڪمپنيءَ وٽ ئي اهڙيون يارهن ٻيڙيون هيون. جيڪڏهن جهاز جي انتظار جو وقت نه هجي، ته پاناما ۽ پيڊل ڦيٿي وارن اسٽيمرن ذريعي ڪيليفورنيا ڏانهن يا اتان واپسيءَ جو سفر لڳ ڀڳ 40 ڏينهن ۾ مڪمل ٿي سگهندو هو، جيڪو ويگن ذريعي سفر کان 100 ڏينهن کان وڌيڪ ۽ [[ڪيپ هورن]] جو چڪر ڪاٽيندڙ سفر کان 160 ڏينهن گهٽ هو. اندازو آهي ته ڪيليفورنيا جي سون ڳولڻ وارن مان لڳ ڀڳ 20–30 سيڪڙو واپس پنهنجن گهرن ڏانهن ويا، خاص طور آمريڪا جي اوڀر سامونڊي ڪناري ڏانهن، ۽ انهن مان گهڻا پاناما واري تيز ترين رستي ذريعي ويا. ڪيترائي ماڻهو اوڀر ۾ پنهنجا ڪاروباري معاملا نبيرڻ کان پوءِ پنهنجي زالن، خاندانن ۽/يا محبوبائن سان گڏ ٻيهر ڪيليفورنيا موٽي آيا. گهڻا ماڻهو 1855ع تائين پاناما يا نڪاراگوا وارو رستو استعمال ڪندا رهيا، جڏهن [[پاناما ريلوي]] جي مڪمل ٿيڻ سان پاناما وارو رستو وڌيڪ آسان، تيز ۽ قابل اعتماد بڻجي ويو. 1849ع کان 1869ع تائين، جڏهن آمريڪا پار [[پهريون بين القاري ريلوي]] مڪمل ٿيو، لڳ ڀڳ 800,000 مسافر پاناما وارو رستو استعمال ڪري چڪا هئا.<ref>{{cite book |last=Delgado |first=James P. |author-link=James P. Delgado |title=To California by Sea |publisher=University of South Carolina Press |date=1996 |isbn=978-1-57003-153-3 |page=66}}</ref> ڪيليفورنيا ۾ هر سال ملندڙ لڳ ڀڳ 50,000,000 ڊالرن جي سون جو وڏو حصو پيڊل اسٽيمرن، خچرن جي قافلن ۽ ڪينوز ذريعي پاناما واري رستي کان اوڀر ڏانهن موڪليو ويندو هو، ۽ بعد ۾ پاناما پار [[پاناما ريلوي]] ذريعي موڪليو ويو. 1855ع ۾ پاناما ريلوي مڪمل ٿيڻ کان پوءِ پاناما وارو رستو آمريڪا جي اوڀر سامونڊي ڪناري يا يورپ کان ڪيليفورنيا اچڻ يا واپس وڃڻ جو سڀ کان تيز ۽ آسان طريقو بڻجي ويو. ڪيليفورنيا ڏانهن ويندڙ گهڻو مال اڃا به سست، پر سستو [[ڪيپ هورن]] [[سڙهه وارو جهاز|سڙهن واري جهاز]] وارو رستو استعمال ڪندو هو. 12 سيپٽمبر 1857ع تي هڪ طوفان ۾ [[پيڊل اسٽيمر]] {{SS|Central America}} (''سون جو جهاز'') جي ٻڏڻ ۽ ڪيليفورنيا جي لڳ ڀڳ 2&nbsp;ملين ڊالرن جي سون جي ضايع ٿيڻ اڻسڌيءَ طرح [[1857ع جي مالي بحران]] جو سبب بڻيو. گهرو ويڙهه کان اڳ وارن ڏهاڪن ۾ مسافرن ۽ مال برداري سميت ٻاڦ وارين ٻيڙين جي آمدرفت ۾ انتهائي تيز واڌ ٿي. ساڳئي وقت پاڻيءَ ۾ ڦاٿل وڻن، گهٽ اونهن هنڌن، بوائلر ڌماڪن ۽ انساني غلطين سبب ٿيندڙ اقتصادي ۽ جاني نقصان پڻ وڌندا ويا.<ref>{{cite book |first=Paul F |last=Paskoff |title= Troubled Waters: Steamboat Disasters, River Improvements, and American Public Policy, 1821–1860 |date=2007|isbn=978-0-8071-3268-5}}</ref>{{Rp | needed = yes | date=November 2012}} ==== گهرو ويڙهه ==== [[File:The Monitor and Merrimac.jpg|thumb|[[هيمپٽن روڊز جي جنگ|''مانيٽر'' ۽ ''ميريمڪ'']] جي جنگ ڏيکاريندڙ ڪروموليٿوگراف]] [[File:U.S. gunboat Cairo (a.k.a. USS Cairo) - Mississippi River Fleet - Original.tiff|thumb|[[يو ايس ايس ڪائرو|يو ايس ايس ''ڪائرو'']]]] [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] دوران [[هيمپٽن روڊز جي جنگ]]، جنهن کي اڪثر ''[[يو ايس ايس مانيٽر|مانيٽر]]'' ۽ [[سي ايس ايس ورجينيا|''ميريمڪ'']] جي جنگ يا ''لوهي زرهن وارن جهازن جي جنگ'' چيو وڃي ٿو، 8–9 مارچ 1862ع تي ٻن ڏينهن تائين ٻاڦ تي هلندڙ [[لوهي زرهن وارو جنگي جهاز|لوهي زرهن وارن جنگي جهازن]] وچ ۾ وڙهي وئي. جنگ [[هيمپٽن روڊز]] ۾ ٿي، جيڪو ورجينيا ۾ هڪ [[لنگرانداز پاڻيءَ وارو هنڌ]] آهي، جتي [[ايلزبيٿ درياهه (ورجينيا)|ايلزبيٿ]] ۽ [[نانسمنڊ درياهه]] [[جيمس درياهه]] سان ملي ٿا، ان کان ٿورو اڳ جو اهو [[چيساپيڪ بي]] ۾ داخل ٿئي؛ هي علائقو [[نارفوڪ، ورجينيا|نارفوڪ]] شهر جي ڀرسان آهي. اها جنگ [[آمريڪا جون ڪنفيڊريٽ رياستون|ڪنفيڊريٽ رياستن]] جي ان ڪوشش جو حصو هئي، جنهن جو مقصد يونين جي سامونڊي ناڪابندي ٽوڙڻ هو، جنهن ورجينيا کي سموري بين الاقوامي واپار کان ڪٽي ڇڏيو هو.<ref>Musicant 1995, pp. 134–178; Anderson 1962, pp. 71–77; Tucker 2006, p. 151{{clarify|reason=These short form references are missing matching citations;|date=July 2014}}</ref><ref name=DeMeissner>{{cite book |last=de Meissner |first=Sophie Radford |title=Old Naval Days |url=https://archive.org/details/oldnavaldayssket00meisrich |date=1920 |publisher=Henry Holt |location=New York |pages=[https://archive.org/details/oldnavaldayssket00meisrich/page/244 244]–251}}</ref> اولهه ۾ گهرو ويڙهه وڏن درياهن، خاص طور مسيسيپي ۽ ٽينيسي درياهن، تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ لاءِ پيڊل ڦيٿي وارين ٻيڙين جي استعمال سان وڙهي وئي. اهڙيون ٻيڙيون رڳو يونين وٽ هيون؛ ڪنفيڊريسي ڪجهه تي قبضو ضرور ڪيو، پر انهن کي استعمال ڪرڻ جي قابل نه هئي. [[وڪسبرگ جي جنگ]] ۾ [[مانيٽر (جنگي جهاز)|مانيٽر]] ۽ لوهي زرهن واريون درياهي ٻيڙيون شامل هيون. يو ايس ايس ''ڪائرو'' وڪسبرگ جي جنگ مان بچيل جهاز آهي. ڪنفيڊريٽ طرفان مسيسيپي جي ناڪابندي سبب درياهه تي واپار ٻن سالن لاءِ بند رهيو، جيستائين وڪسبرگ ۾ يونين جي فتح کان پوءِ 4 جولاءِ 1863ع تي درياهه ٻيهر کوليو ويو. ايڊز جي لوهي زرهن وارن جهازن جي ڪاميابي ۽ فيراگٽ طرفان نيو اورلينس تي قبضي درياهه کي يونين جي اترين حصي لاءِ محفوظ ڪري ڇڏيو. جيتوڻيڪ يونين جي فوجن مسيسيپي درياهه جي معاون درياهن تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو، پر اتي سفر اڃا به ڪنفيڊريٽ جي حملن جي خطري هيٺ هو. 16 جولاءِ 1863ع تي آرڪنساس درياهه سان [[فورٽ سمٿ قومي تاريخي ماڳ|فورٽ سمٿ]] کان [[فورٽ گبسن]] ڏانهن سامان کڻي ويندڙ ٻاڦ واري ٻيڙي ''جي. آر. وليمز'' تي ڪيل [[ٻاڦ واري ٻيڙي جي. آر. وليمز تي گهات]] ان ڳالهه جو ثبوت هو. ٻاڦ واري ٻيڙي تباهه ٿي وئي، مال ضايع ٿي ويو ۽ يونين جو ننڍڙو محافظ دستو ڀڄي ويو. تنهن هوندي به، هن نقصان يونين جي جنگي ڪوششن تي ڪو اثر نه وڌو. ==== ڌماڪا ۽ باهيون ==== 1800ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾، ريلوي جي وڏي پيماني تي ترقي ٿيڻ کان اڳ، ٻاڦ واري ٻيڙيءَ ذريعي سفر، گهوڙي، گاڏي يا پيادل زميني سفر جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيز ۽ آرامده هئڻ سبب، سفر جو پسنديده طريقو بڻجي ويو.<ref name="CT">{{cite web | url=https://www.chicagotribune.com/2003/01/12/roiling-on-the-river/|title=Roiling on the river|date=January 12, 2003|publisher=[[Chicago Tribune]] |access-date=June 19, 2026}}</ref> سوين ٻاڦ واريون ٻيڙيون آمريڪي درياهن تي هلنديون هيون، پر جيستائين ٽيڪنالاجي ۽ حفاظتي معيار ترقي ڪري سگهيا، تيستائين انهن ٻيڙين جو استعمال انهن جي حفاظت جي سطح کان گهڻو اڳتي وڌي چڪو هو.<ref name="SMITH">{{cite web | url=https://www.smithsonianmag.com/history/when-deadly-steamboat-races-enthralled-america-180982038/|title=When Deadly Steamboat Races Enthralled America|date=April 26, 2023|publisher=Smithsonian Magazine |access-date=June 19, 2026}}</ref> پاڻيءَ هيٺ ٻڏل وڻن ۽ اونداهيءَ ۾ ٻين ٻيڙين سان ٽڪراءَ جهڙن درياهي خطرن کان علاوه، سڀ کان وڏو خطرو بوائلرن جي ڌماڪن ۽ انهن سبب لڳندڙ باهين جو هو. هڪ انگ اکر موجب، 1811ع کان 1851ع جي وچ ۾ [[مسيسيپي درياهه]] ۽ ان جي معاون درياهن تي ٻاڦ وارين ٻيڙين جا 1,000 کان وڌيڪ وڏا حادثا ٿيا.<ref name="CT"/> انگريز ليکڪ [[چارلس ڊڪنز]] 1842ع جي دوري کان پوءِ لکيو ته، ”اولهه جون ٻاڦ واريون ٻيڙيون موسم دوران عام طور هفتي ۾ هڪ يا ٻه ڌماڪي سان تباهه ٿينديون آهن.“<ref name="SMITH"/> رڳو سينٽ لوئيس ۽ اوهايو درياهه جي وچ ۾ 1811ع کان 1899ع تائين 411 ٻاڦ واريون ٻيڙيون باهه، ڌماڪن يا برف سبب نقصان جو شڪار ٿيون.<ref>{{cite book |first=F Terry |last=Norris |chapter=Where Did the Villages Go? Steamboats, Deforestation, and Archaeological Loss in the Mississippi Valley |title=Common Fields: an Environmental History of St. Louis |editor-first=Andrew |editor-last=Hurley |location=St. Louis, MO |publisher=Missouri Historical Society Press |date=1997 |page=82}}</ref> 1816ع کان 1853ع جي وچ ۾ اندازاً 7,000 ماڻهو ٻاڦ وارين ٻيڙين جي ڌماڪن ۾ مارجي ويا.<ref name="CT"/> [[File:Sultana Disaster.jpg|right|thumb|''هارپرز ويڪلي'' ۾ ڏيکاريل، باهه ۾ سڙندڙ [[سلطانا (ٻاڦ واري ٻيڙي)#حادثو|''سلطانا'']]]] پهريون اهڙو بوائلر ڌماڪو، جنهن ۾ جاني نقصان ٿيو، 1816ع ۾ پيش آيو، جڏهن [[ماريئٽا، اوهايو]] وٽ ٻاڦ واري ٻيڙي ''واشنگٽن'' تي سوار 13 ماڻهو مارجي ويا. 1838ع ۾ هڪ انتهائي موتمار واقعي دوران، سنسناٽي جي سامونڊي ڪناري ڀرسان ''موزيل'' جا چارئي بوائلر هڪ ئي وقت ڌماڪي سان ڦاٽي پيا، جنهن جي نتيجي ۾ گهٽ ۾ گهٽ 120 ماڻهو مارجي ويا.<ref name="SMITH"/> جڏهن ٻاڦ وارين ٻيڙين وچ ۾ ڊوڙون ٿيڻ شروع ٿيون، جيڪي پوءِ سڄي ملڪ ۾ هڪ مقبول رجحان بڻجي ويون، ته حادثن ۾ وڌيڪ اضافو ٿيو. ٻاڦ وارين ٻيڙين جا ڪپتان هڪ ٻئي سان مقابلو ڪندا هئا ۽ انهن ڊوڙن تي وڏي مقدار ۾ جوا پڻ لڳايو ويندو هو.<ref name="SMITH"/> ڊوڙن دوران بوائلرن جا ڌماڪا ۽ باهيون ٿيڻ جو امڪان اڃا وڌيڪ هوندو هو، ڇاڪاڻ ته عملو وڌيڪ رفتار حاصل ڪرڻ لاءِ حفاظتي احتياط کي نظرانداز ڪندو هو. ٻاڦ وارين ٻيڙين جي سڀني حادثن مان سڀ کان بدترين حادثو گهرو ويڙهه جي پڄاڻيءَ تي 27 اپريل 1865ع تي پيش آيو، جڏهن ٻاڦ واري ٻيڙي ''[[ايس ايس سلطانا|سلطانا]]''، جيڪا ڪنفيڊريٽ جي قيدي ڪئمپ مان تازو آزاد ٿيل ۽ گهر موٽندڙ يونين فوجين کي پنهنجي گنجائش کان وڌيڪ تعداد ۾ کڻي وڃي رهي هئي، ڌماڪي سان تباهه ٿي وئي؛ جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 1,100 ۽ ممڪن طور 1,700 تائين ماڻهو مارجي ويا.<ref name="SMITH"/><ref name="CT"/> اهو انگ [[ٽائيٽينڪ]] جي حادثي ۾ مارجي ويل ماڻهن کان به وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. اهو واقعو وڏي حد تائين وسري ويو، ڇاڪاڻ ته اهو 9 اپريل تي [[رابرٽ اي. لي]] جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ سان گهرو ويڙهه جي خاتمي ۽ ان کان ڪجهه ڏينهن پوءِ [[ابراهام لنڪن]] جي قتل کان ٿوري ئي عرصي پوءِ پيش آيو؛ ان سان گڏ چار سالن جي جنگ کان پوءِ جاني نقصان وارين خبرن بابت عوام ۾ هڪ عام بي حسي به پيدا ٿي چڪي هئي.<ref name="CT"/> 1852ع ۾ وفاقي حڪومت طرفان [[ٻاڦ واري ٻيڙي معائنو سروس|اسٽيم بوٽ ايڪٽ]] منظور ڪيو ويو، جنهن تحت وڌيڪ سخت معائني ۽ حفاظتي گهرجون لاڳو ڪيون ويون.<ref name="SMITH"/> ==== مسيسيپي ۽ ميزوري درياهن تي آمدرفت ==== 19هين صديءَ جي گهڻي حصي ۽ 20هين صديءَ جي شروعاتي حصي دوران [[مسيسيپي درياهه]] تي واپار تي پيڊل ڦيٿي وارين ٻاڦ وارين ٻيڙين جو غلبو رهيو. انهن جي استعمال سان بندرگاهي شهرن جي معيشتن ۾ تيز ترقي ٿي؛ زرعي ۽ واپاري شين جي پيداوار ۽ استعمال وڌيو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن شين کي مارڪيٽن تائين وڌيڪ آسانيءَ سان پهچائي سگهجي پيو؛ ۽ وڏن درياهن جي ڪنارن وارن علائقن ۾ خوشحالي وڌي. انهن جي ڪاميابيءَ سبب براعظم جي اندروني حصن تائين به آمدرفت پهتي، جتي 1859ع ۾ ''[[اينسن نارٿپ]]'' [[اتر جو ريڊ درياهه|ريڊ درياهه]] تي [[ڪئناڊا–گڏيل رياستون سرحد|ڪئناڊا–آمريڪا سرحد]] پار ڪندڙ پهرين ٻاڦ واري ٻيڙي بڻجي. اهي وڏن سياسي واقعن ۾ پڻ شامل ٿيون، جيئن [[لوئي ريئل]] طرفان [[فورٽ گيري]] وٽ ''[[انٽرنيشنل (ٻاڦ وارو جهاز)|انٽرنيشنل]]'' تي قبضو ڪرڻ، يا [[گيبرئيل ڊومونٽ (ميٽس اڳواڻ)|گيبرئيل ڊومونٽ]] جو [[باتوش جي جنگ|باتوش]] وٽ ''[[نارٿڪوٽ (ٻاڦ واري ٻيڙي)|نارٿڪوٽ]]'' سان مقابلو ٿيڻ. ٻاڦ وارين ٻيڙين کي ايترو اعليٰ درجو حاصل هو، جو اهي رياستي علامتون به بڻجي سگهيون؛ [[آئووا (ٻاڦ واري ٻيڙي)|ٻاڦ واري ٻيڙي ''آئووا'']] (1838ع) کي [[آئووا جي مهر]] ۾ شامل ڪيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها رفتار، طاقت ۽ ترقيءَ جي نمائندگي ڪندي هئي.{{Citation needed |date=November 2012}} [[File:Mississippi River in Louisiana Steamboat Natchez.jpg|left|thumb|''ناچيز'' نيو اورلينس مان هلندي آهي. مسيسيپي تي ٻيا به پيڊل ڦيٿي وارا جهاز هلن ٿا، پر ''[[ناچيز (ٻيڙي)|ناچيز]]'' ۽ ''[[آمريڪن ڪوئين]]'' ئي اهي ٻه آهن، جيڪي واقعي ٻاڦ جي طاقت سان هلن ٿا.]] ساڳئي وقت، وڌندڙ ٻاڦ واري ٻيڙيءَ جي آمدرفت جا سخت منفي ماحولياتي اثر به ٿيا، خاص طور وچئين مسيسيپي ماٿريءَ ۾، سينٽ لوئيس ۽ درياهه جي [[اوهايو درياهه|اوهايو]] سان سنگم جي وچ واري علائقي ۾. ٻاڦ واريون ٻيڙيون ٻارڻ لاءِ وڏي مقدار ۾ ڪاٺ استعمال ڪنديون هيون، جنهن جي نتيجي ۾ درياهه جي ٻوڏ واري ميدان ۽ ڪنارن مان وڻ ختم ٿيڻ لڳا. ان سان ڪنارن ۾ عدم استحڪام پيدا ٿيو، پاڻيءَ ۾ گاد وڌيو، درياهه وڌيڪ اونهو ٿيڻ بدران گهٽ اونهو ۽ وڌيڪ ويڪرو ٿيو، ۽ درياهه جي وهڪري جو رخ وسيع ڏهن ميلن واري ٻوڏ واري ميدان اندر غير متوقع طور پاسن ڏانهن بدلجڻ لڳو، جنهن سان جهاز رانيءَ کي خطرو وڌيو. رستن کي صاف رکڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ''سنيگ پلر'' ٻيڙين جا عملدار ڪڏهن ڪڏهن ڪنارن کان {{convert|100|–|200|ft}} يا وڌيڪ اندر تائين بچيل وڏا وڻ به ڪٽي ڇڏيندا هئا، جنهن سان مسئلا وڌيڪ شديد ٿيندا هئا. 19هين صديءَ ۾ مسيسيپي ۾ ٻوڏ جو مسئلو ان وقت جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سخت بڻجي ويو، جڏهن ٻوڏ وارو ميدان وڻن ۽ ٻوٽن سان ڀريل هوندو هو.{{Citation needed |date=November 2012}} [[File:American Queen Eads Bridge.jpg|thumb|right|''[[آمريڪن ڪوئين]]''، دنيا جي سڀ کان وڏي هلندڙ درياهي ٻاڦ واري ٻيڙي]] 1844ع کان 1857ع تائين عاليشان [[پيلس اسٽيمر]] اتر آمريڪا جي وڏين ڍنڍن تي مسافر ۽ مال کڻندا رهيا.<ref>{{cite web |title=Niagara |at=Service history |url=http://www.wisconsinshipwrecks.org/explore_niagara_serv2.cfm |website=Wisconsin shipwrecks |publisher=University of Wisconsin Sea Grant Institute |access-date=10 July 2007 |archive-date=13 July 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070713074203/http://www.wisconsinshipwrecks.org/explore_niagara_serv2.cfm |url-status=dead }}</ref> [[وڏين ڍنڍن جا مسافر ٻاڦ وارا جهاز]] 1850ع کان 1950ع تائين واري صديءَ دوران پنهنجي عروج تي پهتا. {{SS|Badger}} انهن هڪ وقت گهڻين مسافر کڻندڙ ٻاڦ تي هلندڙ [[ٽرين فيري|ڪار فيرين]] مان آخري آهي، جيڪي وڏين ڍنڍن تي هلنديون رهيون. وڏين ڍنڍن تي [[بلڪ ڪيريئر]] جو هڪ مخصوص قسم پڻ تيار ٿيو، جنهن کي [[ليڪ فريٽر]] چيو ويندو آهي. ''سينٽ ميريز چئلينجر''، جيڪا 1906ع ۾ پاڻيءَ ۾ لاٿي وئي، گڏيل رياستن جي سڀ کان پراڻي هلندڙ ٻاڦ واري جهاز آهي. ان ۾ اسڪِنر ميرين يوني فلو چار سلينڊرن واري اڳتي پوئتي هلندڙ ٻاڦ انجڻ بطور طاقت جو ذريعو لڳل آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.boatnerd.com/pictures/fleet/stmaryschallenger.htm |title=St. Marys Challenger |first=George |last=Wharton |website=Boat nerd}}</ref> 19هين صديءَ جي آخر ۾ عورتن پڻ ٻاڦ وارين ٻيڙين جون ڪپتان ٿيڻ شروع ڪيون. ٻاڦ واري ٻيڙيءَ جي ماسٽر جو لائسنس حاصل ڪندڙ پهرين عورت [[ميري مليسينٽ ملر]] هئي، جنهن 1884ع ۾ اهو لائسنس حاصل ڪيو.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=pXbYITw4ZesC&pg=PA621|title=The Encyclopedia of Louisville|last=Kleber|first=John E.|date=2001|publisher=University Press of Kentucky|isbn=0813128900|pages=621|language=en}}</ref> 1888ع ۾ [[ڪيلي ليچ فرينچ]] پنهنجو فرسٽ ڪلاس لائسنس حاصل ڪيو.<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/12325931/|title=Runs a Steamer|date=23 February 1898|work=The Wichita Daily Eagle|access-date=6 May 2018|via=Newspapers.com}}</ref> 1892ع ۾ هن [[سامونڊي ڪپتان|ماسٽر لائسنس]] حاصل ڪيو، جنهن سان هوءَ ٻنهي قسمن جا لائسنس رکڻ واري واحد عورت بڻجي ۽ مسيسيپي درياهه تي ڪم ڪندي رهي.<ref name=":0" /> فرينچ 1907ع تائين درياهن ۾ هڪ شو بوٽ کي ڇڪيندي رهي ۽ دعويٰ ڪندي هئي ته هن ڪڏهن به حادثو نه ڪيو ۽ نه ئي ڪا ٻيڙي وڃائي.<ref name=":5">{{Cite web|url=https://www.marinersmuseum.org/sites/micro/women/changing/river.htm|title=Women & The Sea|website=The Mariner's Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20110106051200/http://www.marinersmuseum.org/sites/micro/women/changing/river.htm|archive-date=2011-01-06|url-status=dead|access-date=7 May 2018}}</ref> هڪ ٻي شروعاتي ٻاڦ واري ٻيڙيءَ جي ڪپتان [[بلانش ڊگلس ليذرز]] هئي، جنهن 1894ع ۾ پنهنجو لائسنس حاصل ڪيو.<ref>{{Cite news|url=http://petticoatsandpistols.com/2012/09/01/steamboats-female-pilots-and-the-rio-grande-by-darlene-franklin/|title=STEAMBOATS, FEMALE PILOTS, AND THE RIO GRANDE! by Darlene Franklin – Petticoats & Pistols|date=1 September 2012|work=Petticoats & Pistols|access-date=7 May 2018}}</ref> [[ميري بيڪر گرين]] 1897ع ۾ پنهنجو لائسنس حاصل ڪيو ۽ پنهنجي مڙس سان گڏ [[ڊيلٽا ڪوئين اسٽيم بوٽ ڪمپني|گرين لائين]] قائم ڪئي.<ref>{{Cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/19887074/|title=Records show there were at least|date=2 December 1970|work=Quad-City Times|access-date=7 May 2018|via=Newspapers.com}}</ref> هن دور مان بچيل مسيسيپي جي چند پٺئين پيڊل ڦيٿي وارين ٻيڙين مان هڪ ''جيمس آر. پيئرسن'' هئي، جيڪا 1898ع ۾ ٺهي، 1959ع ۾ مرمت ۽ نئين سر تيار ٿيڻ کان پوءِ ''جوليس سي. ولڪي'' نالي سان سڏي وئي ۽ [[وِنونا، مينيسوٽا]] ۾ [[عجائب گهر جو جهاز]] طور ڪم ڪرڻ لڳي. 1981ع ۾ اها باهه ۾ تباهه ٿي وئي. ان جي جاءِ تي ساڳئي هنڌ ٺهيل ٻيڙي ٻاڦ واري ٻيڙي نه هئي ۽ آخرڪار 2008ع ۾ اسڪريپ ڪئي وئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.winonadailynews.com/news/local/thursday-throwback-winona-s-wilkie-the-ugly-tug-that-got/article_5c0c91a7-2147-5852-a153-632d84bf7c36.html|title=THURSDAY THROWBACK: Winona's Wilkie, the ugly tug that got a makeover|last=Christenson|archive-date=2019-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20190718110927/https://www.winonadailynews.com/news/local/thursday-throwback-winona-s-wilkie-the-ugly-tug-that-got/article_5c0c91a7-2147-5852-a153-632d84bf7c36.html|first=Jerome|website=Winona Daily News|date=September 2016 |language=en|access-date=2019-02-24}}</ref> ===== مسيسيپي درياهه جي اولهه پاسي وارن درياهن ۾ ٻاڦ واريون ٻيڙيون ===== ٻاڦ واريون ٻيڙيون [[ڏکڻ جو ريڊ درياهه|ريڊ درياهه]] تي پڻ [[شريوپورٽ، لوزيانا|شريوپورٽ]]، لوزيانا تائين هلنديون هيون.{{citation needed|date=April 2022}} اپريل 1815ع ۾ ڪئپٽن هينري ملر شريو پهريون شخص هو، جيڪو ''انٽرپرائز'' نالي ٻاڦ واري ٻيڙي ريڊ درياهه جي مٿئين وهڪري ڏانهن وٺي ويو.{{citation needed|date=April 2022}} 1839ع تائين، ڪئپٽن [[هينري ملر شريو]] طرفان [[گريٽ رافٽ]] نالي ڪاٺين جي وڏي بندش ٽوڙڻ کان اڳ، اها بندش درياهه ۾ 160 ميل ڊگهي هئي.<ref>{{cite book |last1=Brock |first1=Eric J. |last2=Joiner |first2=Gary |title=Red River Steamboats |date=1999 |publisher=Arcadia Publishing |isbn=978-0-7385-0168-0 }}{{page needed|date=April 2022}}</ref> 1830ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ مسيسيپي درياهه جي اولهه پاسي وارن درياهن تي هلندڙ ٻاڦ واريون ٻيڙيون ڊگهيون، ويڪريون، گهٽ اونهي ڊرافٽ واريون ۽ هلڪي بناوٽ جون هونديون هيون، جن جي انجڻ ڊيڪ تي لڳل هوندي هئي. اهي نيون ٻاڦ واريون ٻيڙيون رڳو 20 انچ پاڻيءَ ۾ به هلي سگهنديون هيون. ان دور جي ماڻهن دعويٰ ڪئي ته اهي ”تمام ڳري ماڪ ۾ به هلي سگهن ٿيون“.<ref>[https://www.encyclopedia.com/history/united-states-and-canada/us-history/steamboats] Encyclopedia | United States History | Steamboats</ref> ==== ٻاڦ واري ٻيڙيءَ کي وارياسي دڙن تان يا ٽڪرين کان پري هلائڻ ==== ٻاڦ واري ٻيڙيءَ کي ''هلائڻ'' هڪ اهڙو طريقو هو، جنهن ۾ ٻيڙيءَ جي اڳئين حصي کي بيئساکين وانگر مٿي کنيو ويندو هو ۽ ڊگهن ٿنڀن، بلاڪن ۽ مضبوط رسن جي نظام جي مدد سان ان کي وارياسي دڙي تان مٿي يا هيٺ منتقل ڪيو ويندو هو. پيڊل ڦيٿن جي مدد سان جهاز کي مرحليوار مٿي کڻي ۽ اڳتي وڌائي، سکان جي رخ ۾ منتقل ڪيو ويندو هو. ٻيڙيءَ کي پنهنجي ئي طاقت سان وارياسي دڙي تان هٽائڻ واري عمل کي ”ٻيڙي هلائڻ“ ۽ ”ماڪڙ وانگر ٽپائڻ“ چيو ويندو هو. ٻه ڊگها ۽ مضبوط ٿنڀا ٻيڙيءَ جي اڳئين حصي جي ٻنهي پاسن کان تيز زاويي تي اڳتي وڌائي وارياسي دڙي ۾ کوڙيا ويندا هئا. هر ٿنڀي جي ڇيڙي جي ويجهو هڪ بلاڪ مضبوط رسي يا ڪليمپ سان ٻڌو ويندو هو، جيڪا پُلين مان گذرندي هيٺ ايندي هئي ۽ ٻيڙيءَ جي اڳئين حصي ڀرسان ڊيڪ سان لڳل اهڙن ئي ٻن بلاڪن مان گذرندي هئي. هر رسيءَ جو ڇيڙو هڪ ونچ تائين ويندو هو، جنهن کي ڦيرائڻ سان رسي ڇڪجي سخت ٿيندي هئي ۽ وزن اسٽرنگرن تي اچڻ سبب ٻيڙيءَ جو اڳيون حصو ٿورو مٿي کڄندو هو. اڳئين پيڊل ڦيٿن کي هلائڻ ۽ ٿنڀن کي مناسب جاءِ تي رکڻ سان ٻيڙيءَ جو اڳيون حصو مٿي کڄندو هو ۽ ٻيڙي شايد چند فٽ اڳتي وڌندي هئي. [[ٻاڦ وارو ڊانڪي]] سان هلندڙ ڪيپسٽن ونچ جي استعمال باوجود، اهو عمل ٻيڙيءَ جي عملي لاءِ سخت محنت وارو ۽ خطرناڪ ڪم هو. ==== ٻٽو سفر ==== ٻٽي سفر مان مراد انتهائي گهٽ پاڻيءَ واري وقت يا برف سبب اڳتي وڌڻ ۾ رڪاوٽ پوڻ دوران ٻاڦ واري ٻيڙيءَ جو بار هلڪو ڪرڻ لاءِ ان جي مال جو ڪجهه حصو ڪناري تي لاهي، ٻه سفر ڪرڻ آهي. ٻيڙيءَ کي پوءِ ڇڏيل مال واپس کڻڻ لاءِ موٽڻو پوندو هو، جنهن ڪري ان کي ٻيو سفر ڪرڻو پوندو هو.<ref>[https://www.steamboats.org/history-education/glossary/walkig_the_boat.html] Walking the boat | Steamboating Rivers</ref><ref>copied from [[ٻاڦ وارو ڊانڪي]] see that article for references | https://epdf.pub/the-steamboat-era-a-history-of-fultons-folly-on-american-rivers-1807-1860.html | The Steamboat Era: A History of Fulton's Folly on American Rivers, 1807–1860 | Author: S. L. Kotar | J. E. Gessler | 2009 | Pages 33 & 267</ref> ==== پسٽن رِنگون، فولاد سان ڪپهه جي سيلن جي تبديلي، 1854ع ==== 1854ع: جان ريمزباٽم پنهنجي معمول کان وڏين، چيريل فولادي پسٽن رِنگن جي استعمال بابت هڪ رپورٽ شايع ڪئي، جيڪي ٻاهرئين طرف اسپرنگ جهڙي دٻاءَ ذريعي سلينڊر جي ڀت سان سيل قائم رکنديون هيون. ان سان ڪارڪردگي بهتر ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳ استعمال ٿيندڙ ڪپهه جي سيلن جي ڀيٽ ۾ گهڻو بهتر سيلنگ ممڪن ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ ”بلو-باءِ“ ٿيڻ کان اڳ نظام ۾ نمايان طور وڌيڪ دٻاءُ برقرار رکي سگهجي پيو.<ref name="ReferenceA">copied from the Wikipedia article [[ٻاڦ جي طاقت جي وقتوار فهرست]], see that article for references</ref> ==== ايلن ٻاڦ انجڻ، ٽي کان پنج ڀيرا وڌيڪ رفتار، 1862ع ==== 1862ع: ايلن ٻاڦ انجڻ، جنهن کي بعد ۾ پورٽر-ايلن سڏيو ويو، لنڊن نمائش ۾ پيش ڪئي وئي. اها انتهائي درست انجنيئرنگ سان ٺهيل ۽ متوازن هئي، جنهن سبب اها ٻين ساڪن انجڻين جي ڀيٽ ۾ ٽي کان پنج ڀيرا وڌيڪ رفتار سان هلي سگهندي هئي. ننڍو اسٽروڪ ۽ وڌيڪ رفتار سلينڊر اندر ٻاڦ جي سنگهڻ کي گهٽائيندا هئا، جنهن سان ڪارڪردگيءَ ۾ نمايان بهتري ايندي هئي. وڌيڪ رفتار سبب انجڻ کي سڌيءَ طرح ڳنڍڻ يا ننڍين پُلين ۽ بيلٽن جو استعمال ڪرڻ ممڪن ٿيو.<ref name="ReferenceA"/> ==== بوائلر، پاڻيءَ جون نليون ۽ ڌماڪي کان بچاءُ، 1867ع ==== {{Timeline-event|date={{Start date|1867}}|event= [[اسٽيفن ولڪاڪس]] ۽ سندس ڀائيوار [[جارج هرمن بيبڪاڪ]] ”بيبڪاڪ اينڊ ولڪاڪس نان-ايڪسپلوسيو بوائلر“ جو پيٽنٽ حاصل ڪيو، جنهن ۾ ٻاڦ پيدا ڪرڻ لاءِ نلين جي مجموعن اندر پاڻي استعمال ڪيو ويندو هو. اهو عام طور ان دور جي روايتي ”فائر ٽيوب“ بوائلرن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ دٻاءَ تي ۽ وڌيڪ ڪارڪردگيءَ سان ڪم ڪندو هو. [[بيبڪاڪ اينڊ ولڪاڪس]] قسم جي بوائلرن جا خاڪا نين تنصيبات ۾ مقبول ٿي ويا.}}<ref name="ReferenceA"/> ==== ٽي-مرحلي توسيعي ٻاڦ انجڻ، 1881ع ==== {{Timeline-event|date={{Start date|1881}}|event= [[اليگزينڊر ڪارنيگي ڪرڪ|اليگزينڊر سي. ڪرڪ]] پهرين عملي [[ٽي-مرحلي توسيع|ٽي-مرحلي توسيعي انجڻ]] جو خاڪو تيار ڪيو، جيڪا [[ايس ايس ابرڊين (1881ع)|ايس ايس ''ابرڊين'']] ۾ لڳائي وئي.}}<ref>Day, Lance and McNeil, Ian (Editors) 2013, [https://books.google.com/books?id=m8TsygLyfSMC&dq=the+aberdeen+1881+napiers&pg=PA694 ''Biographical Dictionary of the History of Technology''] Routledge, {{ISBN|0-203-02829-5}} (P. 694)</ref><ref name="ReferenceA"/> ==== ٻاڦ واري ٽربائن، 1884ع ==== {{Timeline-event|date={{Start date|1884}}|event= [[چارلس الجرنن پارسنز]] [[ٻاڦ واري ٽربائن]] تيار ڪئي، جيڪا شروعاتي بجلي پيداوار ۽ جهازن کي طاقت ڏيڻ لاءِ استعمال ٿي. وڏين ٻاڦ وارين ٽربائنن جي ڪارڪردگي بهترين [[مرڪب ٻاڦ انجڻ|مرڪب پسٽن انجڻين]] کان نمايان طور وڌيڪ آهي، ۽ اهي گهڻو ساديون، وڌيڪ قابل اعتماد، ننڍيون ۽ هلڪيون آهن. آخرڪار بجلي پيدا ڪرڻ جي گهڻن شعبن ۾ ٻاڦ وارين ٽربائنن پسٽن انجڻين جي جاءِ والاري.}}<ref name="ReferenceA"/> ==== 20هين صدي ==== ''[[بيل آف لوئسويل]]'' گڏيل رياستن ۾ هلندڙ سڀ کان پراڻي ٻاڦ واري ٻيڙي ۽ دنيا ۾ هلندڙ مسيسيپي درياهه جي طرز جي سڀ کان پراڻي ٻاڦ واري ٻيڙي آهي. ان جي تعمير 1914ع ۾ ''آئڊل وائلڊ'' جي نالي سان شروع ڪئي وئي هئي ۽ اها هن وقت [[لوئسويل، ڪينٽڪي]] ۾ موجود آهي.<ref>{{cite web |title=About the Belle of Louisville |website=Belle of Louisville |url=http://www.steamboats.org/traveller.html |access-date=26 July 2014}}</ref> هن وقت گڏيل رياستن جي اندروني آبي رستن تي پنج وڏيون تجارتي ٻاڦ واريون ٻيڙيون هلن ٿيون. رات جو مسافرن کي رهائش سان گڏ سير ڪرائيندڙ واحد باقي ٻاڦ واري ٻيڙي 432 مسافرن جي گنجائش واري ''[[آمريڪن ڪوئين]]'' آهي، جيڪا سال جي 11 مهينن دوران مسيسيپي، اوهايو، ڪمبرلينڊ ۽ ٽينيسي درياهن تي هفتي ڊگها سير ڪرائيندي آهي. باقي ڏينهن جي وقت هلندڙ ٻيڙيون آهن: [[چوٽاڪوا ڍنڍ|چوٽاڪوا ڍنڍ، نيو يارڪ]] تي ٻاڦ واري ٻيڙي ''[[چوٽاڪوا بيل]]''؛ [[ليڪ جارج (ڳوٺ)، نيو يارڪ|ليڪ جارج، نيو يارڪ]] ۾ ليڪ جارج تي هلندڙ ''[[مِني-ها-ها II|مِني ها-ها]]''؛ [[لوئسويل، ڪينٽڪي]] ۾ اوهايو درياهه تي هلندڙ ''[[بيل آف لوئسويل]]''؛ ۽ نيو اورلينس، لوزيانا ۾ مسيسيپي درياهه تي هلندڙ ''[[ناچيز (ٻاڦ واري ٻيڙي)|ناچيز]]''. درياهن تي هلندڙ جديد آبي جهازن لاءِ [[درياهي ٻيڙي]] وارو مضمون ڏسو.<ref>{{cite web |title=The Steamboat Traveler |website=Steamboats |url=http://www.steamboats.org/traveller.html |access-date=26 July 2014}}</ref> === ڪئناڊا === ڪئناڊا ۾ [[ٽيرس، برٽش ڪولمبيا|ٽيرس]]، برٽش ڪولمبيا جو شهر هر اونهاري ۾ ”ريور بوٽ ڊيز“ ملهائيندو آهي. [[اسڪينا درياهه]] جي ڪنارن تي آباد هي شهر 20هين صديءَ تائين آمدرفت ۽ واپار لاءِ ٻاڦ وارين ٻيڙين تي ڀاڙيندو هو. اسڪينا ۾ داخل ٿيندڙ پهرين ٻاڦ واري ٻيڙي 1864ع ۾ ''يونين'' هئي. 1866ع ۾ ''ممفورڊ'' درياهه جي مٿئين وهڪري ڏانهن وڃڻ جي ڪوشش ڪئي، پر اها رڳو [[ڪٽسمڪالم درياهه]] تائين پهچي سگهي. 1891ع ۾ وڃي [[هڊسنز بي ڪمپني]] جي پٺئين پيڊل ڦيٿي واري ٻيڙي ''ڪيليڊونيا'' ڪاميابيءَ سان [[ڪٽسيلاس ڪينيئن]] مان گذري [[هيزلٽن، برٽش ڪولمبيا|هيزلٽن]] پهتي. 20هين صديءَ جي شروعات جي آس پاس ڪيتريون ئي ٻيون ٻاڦ واريون ٻيڙيون پڻ ٺاهيون ويون، جنهن جو هڪ سبب وڌندڙ [[مڇيءَ جي صنعت]] ۽ [[سون جي ڊوڙ]] هئي.<ref name =normabennett>{{cite book |title=Pioneer Legacy – Chronicles of the Lower Skeena River |volume=1 |first=Norma V |last=Bennett |date=1997}}</ref>{{Rp | needed = yes | date =November 2012}} وڌيڪ معلومات لاءِ [[اسڪينا درياهه جون ٻاڦ واريون ٻيڙيون]] ڏسو. [[File:Sternwheeler Inlander.jpg|thumb|left|1911ع ۾ [[ڪٽسيلاس ڪينيئن]] وٽ [[اسڪينا درياهه]] تي ايس. ايس. ''اِنلينڊر'']] پٺئين پيڊل ڦيٿي واريون ٻاڦ ٻيڙيون اولهه ڪئناڊا جي ترقيءَ ۾ آمدرفت جي هڪ اهم ٽيڪنالاجي هيون. اهي ڪنهن نه ڪنهن وقت مينيٽوبا، سسڪيچوان، البرٽا، برٽش ڪولمبيا ۽ يوڪون جي گهڻن جهاز رانيءَ لائق آبي رستن تي استعمال ٿينديون رهيون، پر عام طور ريلوي ۽ روڊن جي توسيع سان انهن جي جاءِ ورتي وئي. يوڪون ۽ برٽش ڪولمبيا جي وڌيڪ جابلو ۽ ڏورانهن علائقن ۾ ڪم ڪندڙ پٺئين پيڊل ڦيٿي واريون ٻيڙيون 20هين صديءَ تائين به گهڻي عرصي تائين هلنديون رهيون.{{Citation needed |date=November 2012}} انهن ٻيڙين جي سادي بناوت ۽ گهٽ اونهي ڊرافٽ انهن کي اهڙين آبادڪار برادرين لاءِ اڻٽر بڻائي ڇڏيو، جيڪي ٻي صورت ۾ ٻاهرين دنيا کان لڳ ڀڳ مڪمل طور ڪٽيل هيون. گهٽ اونهي ۽ سڌي تري واري بناوت سبب (اولهه وارن درياهن تي هلندڙ ڪئناڊائي پٺئين پيڊل ڦيٿي وارين ٻيڙين کي عام طور ترڻ لاءِ ٽن فٽن کان به گهٽ پاڻي گهربل هوندو هو) اهي مسافرن ۽ مال کي کڻڻ يا لاهڻ لاءِ درياهه جي ڪناري تي لڳ ڀڳ ڪنهن به هنڌ وڃي سگهنديون هيون. پٺئين پيڊل ڦيٿي واريون ٻيڙيون انهن ريلوي لائينن جي تعمير ۾ پڻ انتهائي اهم ثابت ٿيون، جن آخرڪار انهن جي جاءِ ورتي. اهي تعميراتي ڪئمپن تائين سامان، ريل جون پٽڙيون ۽ ٻيو تعميراتي مواد پهچائڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون.{{Citation needed |date=November 2012}} تقريباً 1860ع واري ڏهاڪي کان پوءِ گهڻين پٺئين پيڊل ڦيٿي وارين ٻيڙين ۾ لڳايل سادا، گهڻ مقصد وارا ۽ لوڪوموٽو طرز جا بوائلر، وڌيڪ آباد علائقن جهڙوڪ ڏاکڻي برٽش ڪولمبيا ۾ [[مٿئين ڪولمبيا ۽ ڪوٽيني درياهن جون ٻاڦ واريون ٻيڙيون|ڪوٽينيز]] جي ڍنڍن ۽ [[اوڪاناگن ڍنڍ جون ٻاڦ واريون ٻيڙيون|اوڪاناگن]] واري علائقي ۾ ڪوئلو دستياب هئڻ تي ڪوئلو ساڙي سگهندا هئا، جڏهن ته وڌيڪ ڏورانهن علائقن جهڙوڪ [[يوڪون درياهه جون ٻاڦ واريون ٻيڙيون|يوڪون درياهه]] يا اتر برٽش ڪولمبيا ۾ ڪاٺ ٻارڻ طور استعمال ڪيو ويندو هو.{{Citation needed |date=November 2012}} انهن جا ڍانچا عام طور ڪاٺ جا هوندا هئا، جيتوڻيڪ آهستي آهستي لوهه، فولاد ۽ گڏيل مواد مان ٺهيل ڍانچن انهن جي جاءِ والارڻ شروع ڪئي. انهن کي اندران ڊگهي رخ ۾ لڳايل ٺهيل ڪاٺين جي هڪ سلسلي سان مضبوط ڪيو ويندو هو، جن کي ”ڪيلسن“ چيو ويندو هو. ڍانچي کي وڌيڪ مضبوطي ”هاگ راڊز“ يا ”هاگ چينز“ جي هڪ نظام ذريعي ڏني ويندي هئي، جيڪي ڪيلسنن سان ٻڌل هونديون هيون ۽ ”هاگ پوسٽس“ نالي عمودي ٿنڀن جي مٿان کان گذاري وري هيٺ آنديون وينديون هيون.<ref name="KaneAdam">{{cite book|last1=Kane|first1=Adam I|title=The Western River Steamboat|date=2004|publisher=Texas A&M University Press|isbn=978-1-58544-343-7|page=63|url=http://www.tamupress.com/product/Western-River-Steamboat,4183.aspx|access-date=10 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160810015857/http://www.tamupress.com/product/Western-River-Steamboat,4183.aspx|archive-date=10 August 2016}}</ref> مسيسيپي ۽ ان جي معاون درياهن تي هلندڙ پنهنجين هم منصب ٻيڙين، ۽ ڪيليفورنيا، آئيڊاهو، اوريگن، واشنگٽن ۽ الاسڪا جي درياهن تي هلندڙ ٻيڙين وانگر، ڪئناڊائي پٺئين پيڊل ڦيٿي وارين ٻيڙين جي ڪم ڪرڻ واري عمر به نسبتاً مختصر هوندي هئي. انهن تي ٿيندڙ سخت استعمال ۽ سندن گهٽ اونهن ڪاٺين ڍانچن جي فطري لچڪ سبب انهن مان تمام ٿورين ٻيڙين جي ڪم ڪندڙ عمر هڪ ڏهاڪي کان وڌيڪ رهي.{{Citation needed |date=November 2012}} [[File:SS Keno Dawson.jpg|thumb|[[ڊاسن سٽي]] ۾ ايس ايس ''ڪينو'']] [[يوڪون]] ۾ ٻه ٻيڙيون محفوظ ڪيون ويون آهن: وائيٽ هارس ۾ {{SS|Klondike}} ۽ ڊاسن سٽي ۾ {{SS|Keno}}. ڪيترين ئي تباهه ٿيل ٻيڙين جا ڍانچا اڄ به [[يوڪون درياهه]] جي ڪنارن سان ملي سگهن ٿا.{{Citation needed |date=November 2012}} برٽش ڪولمبيا ۾ ''[[موئي (پٺئين پيڊل ڦيٿي واري ٻيڙي)|موئي]]''، جيڪا 1898ع ۾ ڪئناڊين پئسفڪ ريلوي (سي پي آر) ٺاهي هئي، ڏکڻ اوڀر برٽش ڪولمبيا جي [[ڪوٽيني ڍنڍ]] تي 1957ع تائين هلندي رهي. ان کي احتياط سان بحال ڪيو ويو آهي ۽ ڪاسلو ڳوٺ ۾ نمائش لاءِ رکيو ويو آهي، جتي اها ڪاسلو جي مرڪزي علائقي ۾ معلوماتي مرڪز جي بلڪل ڀرسان هڪ سياحتي ماڳ طور ڪم ڪري ٿي. ''موئي'' دنيا جي سڀ کان پراڻي مڪمل حالت ۾ موجود پٺئين پيڊل ڦيٿي واري ٻيڙي آهي. جڏهن ته ايس ايس ''سِڪاموس'' ۽ ايس ايس ''ناراماٽا'' (ٻاڦ واري ڇڪيندڙ ٻيڙي ۽ برف ٽوڙيندڙ)، جيڪي 1914ع ۾ اوڪاناگن ڍنڍ تي اوڪاناگن لينڊنگ وٽ ڪئناڊين پئسفڪ ريلوي طرفان ٺاهيون ويون هيون،<ref>{{cite web |url=http://www.sssicamous.com/ |title=SS Sicamous |website=SS Sicamous}}</ref> [[اوڪاناگن ڍنڍ]] جي ڏاکڻي ڇيڙي تي پينٽڪٽن ۾ محفوظ ڪيون ويون آهن.{{Citation needed |date=November 2012}} ايس ايس ''سيمسن پنجون'' ڪئناڊا جي ٻاڦ تي هلندڙ واحد پٺئين پيڊل ڦيٿي واري ٻيڙي آهي، جيڪا پاڻيءَ تي ترندڙ حالت ۾ محفوظ ڪئي وئي آهي. اها 1937ع ۾ ڪئناڊا جي وفاقي عوامي تعميرات کاتي طرفان [[مٿئين فريزر درياهه جون ٻاڦ واريون ٻيڙيون|فريزر درياهه]] جي هيٺئين وهڪري مان ڪاٺ جا بنڊ ۽ ٻيو ملبو صاف ڪرڻ، ۽ بندرگاهن ۽ جهاز رانيءَ جي مددگار نشانين جي سارسنڀال لاءِ ''سنيگ بوٽ'' طور ٺاهي وئي هئي. فريزر درياهه جي ''سنيگ پلر'' ٻيڙين جي سلسلي ۾ پنجين ٻيڙي ''سيمسن پنجون'' جون انجڻيون، پيڊل ڦيٿو ۽ ٻيا جزا 1914ع واري ''سيمسن ٻيون'' کان منتقل ڪيا ويا هئا. هاڻي اها برٽش ڪولمبيا ۾ وينڪوور جي ويجهو پنهنجي اصل بندرگاهه نيو ويسٽ منسٽر ۾ فريزر درياهه تي هڪ ترندڙ عجائب گهر طور بيٺل آهي.{{Citation needed |date=November 2012}} اتر آمريڪا ۾ ٻاڦ سان هلندڙ سڀ کان پراڻو اڃا تائين هلندڙ جهاز {{RMS|Segwun}} آهي. اهو 1887ع ۾ اسڪاٽلينڊ ۾ ڪئناڊا جي [[مسڪوڪا، اونٽاريو]] ضلعي جي مسڪوڪا ڍنڍن تي سير لاءِ ٺاهيو ويو هو. اصل ۾ ان جو نالو ايس. ايس. ''نِپِسنگ'' هو؛ ان کي واڪنگ بيم انجڻ واري پاسي پيڊل ڦيٿي واري ٻاڦ ٻيڙيءَ مان تبديل ڪري هڪ ٻئي جي ابتڙ رخ ۾ ڦرندڙ ٻن پروپيلرن واري ٻاڦ ٻيڙي بڻايو ويو. ڪولمبيا درياهه تي پهرين عورت ٻاڦ واري ٻيڙيءَ جي ڪپتان [[مِني موسمين هِل]] هئي، جنهن 1887ع ۾ پنهنجو ماسٽر ۽ پائلٽ لائسنس حاصل ڪيو.<ref name=":1">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=pqhpBgAAQBAJ&q=%22minnie+hill%22+captain&pg=PA16|title=Portland's Maritime History|last1=Harrison|first1=Rebecca|last2=Cowan|first2=Daniel|publisher=Arcadia Publishing|year=2014|isbn=978-1-4396-4452-2|location=Charleston, South Carolina|pages=16|language=en}}</ref><ref name=":02">{{Cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/19918580/|title=Capt. Minnie Hill|date=21 September 1889|work=The Ottawa Free Trader|access-date=8 May 2018|via=Newspapers.com}}</ref> === برطانيا === {{main|ٿيمز جون ٻاڦ واريون ٻيڙيون}} انجنيئر رابرٽ فورنس ۽ سندس سوٽ، طبيب جيمس ايشورٿ بابت چيو وڃي ٿو ته هنن هل ۽ بيورلي جي وچ ۾ هڪ ٻاڦ واري ٻيڙي هلائي هئي، جنهن کان اڳ کين مارچ 1788ع ۾ ”پاڻيءَ تي جهازن، سلوپن، بارجن ۽ ٻين آبي جهازن کي هلائڻ، ڇڪڻ، انهن جي سفر کي تيز ڪرڻ ۽ آسان بڻائڻ لاءِ نئين ايجاد ڪيل مشين“ بابت برطانوي پيٽنٽ نمبر 1640 ڏنو ويو هو. جيمس اولڊهم، ايم آءِ سي اي، 7 سيپٽمبر 1853ع تي انگلينڊ جي هل شهر ۾ برٽش ايسوسيئيشن فار دي ايڊوانسمينٽ آف سائنس جي 23هين اجلاس ۾ ”هل ۾ ٻاڦ واري جهاز رانيءَ جي شروعات، ترقي ۽ موجوده حالت“ جي عنوان سان ڏنل هڪ ليڪچر ۾ بيان ڪيو ته هو فورنس ۽ ايشورٿ جي ٻاڦ واري ٻيڙي ٺاهيندڙ ماڻهن کي ڪيتري چڱيءَ طرح سڃاڻندو هو. يورپ ۾ تجارتي طور ڪامياب ٿيندڙ پهرين ٻاڦ واري ٻيڙي [[هينري بيل (انجنيئر)|هينري بيل]] جي 1812ع واري ''[[پي ايس ڪاميٽ|ڪاميٽ]]'' هئي، جنهن [[فرٿ آف ڪلائيڊ]] تي ٻاڦ واريون خدمتون تيزيءَ سان وڌائڻ جي شروعات ڪئي، ۽ چئن سالن اندر اندروني [[لوچ لومونڊ]] تي ٻاڦ واري ٻيڙيءَ جي سروس شروع ٿي وئي، جيڪا اڄ به سوئٽزرلينڊ جي ڍنڍن تي هلندڙ ٻاڦ وارين ٻيڙين جي اڳواٽ صورت هئي.<ref>{{cite book |first=Basil |last=Clark |title=Steamboat Evolution |url=https://books.google.com/books?id=ruLraHeDq7MC&pg=PA160 |date=2007 |page=160|publisher=Lulu.com |isbn=978-1-84753-201-5 }}</ref> ڪلائيڊ تي ئي، 1812ع ۾ ''ڪاميٽ'' جي شروعات کان ڏهن سالن اندر لڳ ڀڳ پنجاهه ٻاڦ واريون ٻيڙيون هلي رهيون هيون، جڏهن ته [[آئرش سمنڊ]] پار [[بيلفاسٽ]] تائين ۽ برطانيا جي ڪيترن ئي درياهي ڇوڙن تي پڻ خدمتون شروع ٿي چڪيون هيون. 1900ع تائين [[ڪلائيڊ ٻاڦ واري ٻيڙي|ڪلائيڊ ٻاڦ وارين ٻيڙين]] جو انگ 300 کان وڌي ويو هو.<ref>{{cite book |first=Fred |last=Hawks |title=Unknown title |publisher=World Ship Society |type=CD |number=2 |date=2010}}</ref> ماڻهن کي [[ڪلائيڊ پفر]] ٻيڙين سان خاص لڳاءُ رهيو آهي، جيڪي روايتي بناوت جون ننڍيون ٻاڦ تي هلندڙ مال بردار ٻيڙيون هيون ۽ اسڪاٽلينڊ جي واهن تي هلڻ ۽ [[اسڪاٽش هاءِ لينڊز|هاءِ لينڊز]] ۽ ٻيٽن کي خدمتون مهيا ڪرڻ لاءِ تيار ڪيون ويون هيون. [[نيل منرو (هيو فولس)|نيل منرو]] جي [[پارا هينڊي]] جي ٻيڙي ''[[وائيٽل اسپارڪ]]'' بابت ڪهاڻين ۽ فلم ''[[دي ميگي]]'' انهن ٻيڙين کي امر بڻائي ڇڏيو، ۽ انهن مان ٿورين ٻيڙين کي محفوظ ڪيو پيو وڃي ته جيئن اهي اولهه هاءِ لينڊز جي سامونڊي لوچن ۾ ٻاڦ جي طاقت سان هلنديون رهن.<ref>{{cite book |first1=Bruce |last1=Lenman |first2=J |last2=Mackie |title=A History of Scotland |url=https://books.google.com/books?id=_cvp_njNb2sC&pg=PT448 |date=1991 |publisher=Penguin |page=448|isbn=978-0-14-192756-5 }}</ref> 1850ع کان 20هين صديءَ جي شروعاتي ڏهاڪن تائين انگلينڊ جي [[ليڪ ڊسٽرڪٽ]] ۾ [[ونڊرمير]] ڪيترين ئي نفيس ٻاڦ وارين لانچن جو مرڪز هو. اهي ذاتي تقريبن، ياٽ جي ڊوڙن کي ڏسڻ يا هڪ صورت ۾ فرنس ۾ بئرو تائين ريلوي رابطي وسيلي ڪم تي اچ وڃ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون. جڏهن ٻاڦ واريون ٻيڙيون رواج کان ٻاهر ٿيون ته انهن مان ڪيتريون ئي شاندار ٻيڙيون تباهيءَ کان بچايون ويون ۽ هاڻي [[ونڊرمير اسٽيم بوٽ ميوزيم]] جي مجموعي جو حصو آهن. هن مجموعي ۾ 1850ع جي [[ايس ايل ڊولي]]، جنهن کي دنيا جي سڀ کان پراڻي مشيني طاقت سان هلندڙ ٻيڙي سمجهيو وڃي ٿو، ۽ ونڊرمير جون ڪيتريون ئي روايتي لانچون شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.steamboats.org.uk/collection-1 |title=The Collection |website=Windermere Steamboat Museum}}</ref> اڄ به 1900ع جي ٻاڦ واري ٻيڙي {{SS|Sir Walter Scott}} [[لوچ ڪيٽرين]] تي هلندي آهي، جڏهن ته لوچ لومونڊ تي [[پي ايس ميڊ آف دي لوچ|پي ايس ''ميڊ آف دي لوچ'']] کي بحال ڪيو پيو وڃي{{When|date=September 2023}}، ۽ انگريزي ڍنڍن تي سڀ کان پراڻي هلندڙ مسافر ياٽ [[ايس واءِ گونڊولا|ايس واءِ ''گونڊولا'']] (1859ع ۾ ٺهيل، 1979ع ۾ ٻيهر تعمير ٿيل) اونهاري جي موسم دوران روزانو ڪونسٽن واٽر تي هلندي آهي. 1947ع ۾ ٺهيل پيڊل اسٽيمر ''[[پي ايس ويورلي|ويورلي]]'' انهن ٻيڙين جي ٻيڙن مان آخري بچيل ٻيڙي ۽ دنيا جي آخري سامونڊي پيڊل اسٽيمر آهي. هي جهاز هر سال برطانيا جي مختلف هنڌن تان مڪمل موسمي سير ڪندو آهي، ۽ 1940ع جي [[ڊنڪرڪ جي جنگ]] دوران ٻڏي ويل، 1899ع ۾ ٺهيل پنهنجي اڳوڻي هم نالي ٻيڙيءَ جي ياد ۾ [[انگريزي چينل]] پار ڪري پڻ ويو آهي. [[File:Sissons triple expansion steam engine in sl Nuneham.jpg|thumb|ايس ايل ''نونهيم'' ۾ لڳل سِسنس [[ٽي-مرحلي توسيعي انجڻ|ٽي-مرحلي توسيعي ٻاڦ انجڻ]] ۽ ڪوئلي سان هلندڙ [[اسڪاچ بوائلر]]]] ڪلائيڊ کان پوءِ ٿيمز جو درياهي ڇوڙ ٻاڦ وارين ٻيڙين جي ترقيءَ جو مکيه علائقو هو، جنهن جي شروعات 1815ع ۾ ''مارجري'' ۽ ''ٿيمز'' سان ٿي؛ اهي ٻئي ڪلائيڊ کان آنديون ويون هيون. 1838ع کان ريلوي جي اچڻ تائين ٻاڦ وارين ٻيڙين آهستي آهستي ڪيترين ئي سڙهن وارين ۽ چپوئن سان هلندڙ فيرين جي جاءِ والارڻ شروع ڪئي. 1830ع تائين گهٽ ۾ گهٽ 80 فيريون موجود هيون، جن جا رستا لنڊن کان گريوزينڊ ۽ مارگيٽ تائين، ۽ درياهه جي مٿئين وهڪري ڏانهن رچمنڊ تائين ويندا هئا. 1835ع تائين ڪيترين مشهور ڪمپنين مان هڪ، ڊائمنڊ اسٽيم پيڪٽ ڪمپني، ٻڌايو ته ان سال هن 250,000 کان وڌيڪ مسافر کنيا هئا.<ref>{{cite book |first=Frank L. |last=Dix |title=Royal River Highway, A History of the Passenger Boats and Services on the Thames |url=https://archive.org/details/royalriverhighwa0000dixf |publisher=David & Charles |date=1985 |pages=[https://archive.org/details/royalriverhighwa0000dixf/page/60 60]–63}}</ref> لوهه مان ٺهيل پهرين ٻاڦ واري ٻيڙي ''[[آرون مينبي]]'' هئي، جنهن جي تعمير 1821ع ۾ اسٽافورڊشائر جي [[هورسلي آئرن ورڪس]] ۾ شروع ٿي ۽ ان کي [[روڌرهاٿ]] جي [[سري ڊاڪس]] وٽ پاڻيءَ ۾ لاٿو ويو. ٿيمز تي آزمائش کان پوءِ اها ٻاڦ جي طاقت سان پيرس وئي، جتي ان کي [[سين درياهه]] تي استعمال ڪيو ويو. ايندڙ ڪجهه سالن اندر اهڙيون ٽي وڌيڪ لوهه جون ٻاڦ واريون ٻيڙيون تيار ڪيون ويون. {{Listen| filename = Belliss steam launch engine - Thinktank - Andy Mabbett - 2015-02-12 -01.flac |title = بيلس ٻاڦ واري لانچ جي انجڻ |type = speech |description = برمنگهم ۾ ٺهيل بيلس ٻاڦ واري لانچ جي انجڻ، جيڪا هاڻي اتي [[ٿنڪ ٽينڪ، برمنگهم|ٿنڪ ٽينڪ عجائب گهر]] ۾ رکيل آهي }} [[ٿيمز درياهه]] تي حقيقي ٻاڦ وارين ٻيڙين مان هاڻي تمام ٿوريون باقي آهن؛ تنهن هوندي به، انهن مان ڪجهه اڃا موجود آهن. ايس ايل (ٻاڦ واري لانچ) ''نونهيم'' 1898ع ۾ ٺهيل هڪ حقيقي [[وڪٽورين دور|وڪٽورين]] ٻاڦ واري ٻيڙي آهي، جيڪا ٿيمز اسٽيم پيڪٽ بوٽ ڪمپني طرفان ٿيمز جي غير مدوجزر واري مٿئين حصي تي هلائي وڃي ٿي. اها رنيميڊ وٽ بيٺل آهي. ايس ايل ''نونهيم'' کي ايڊون ڪلارڪ [[ٿيمز ۽ سيورن ڪينال]] تي پورٽ [[برمسڪومب]] ۾ ٺاهيو هو. اها [[آڪسفورڊ]] جي [[سالٽر برادرز]] لاءِ آڪسفورڊ ۽ [[ڪنگسٽن اپان ٿيمز|ڪنگسٽن]] وچ ۾ باقاعده مسافر سروس لاءِ ٺاهي وئي هئي. اصل سِسنس [[ٽي-مرحلي توسيعي انجڻ|ٽي-مرحلي توسيعي ٻاڦ انجڻ]] 1960ع واري ڏهاڪي ۾ ڪڍي ان جي جاءِ تي ڊيزل انجڻ لڳائي وئي. 1972ع ۾ ايس ايل ''نونهيم'' لنڊن جي هڪ ٻيڙي هلائيندڙ اداري کي وڪرو ڪئي وئي ۽ [[ويسٽ منسٽر پيئر]] کان [[هيمپٽن ڪورٽ]] تائين سروس ۾ شامل ٿي. 1984ع ۾ ٻيڙي ٻيهر وڪرو ٿي—ان وقت اها لڳ ڀڳ تباهه حال هئي—۽ رنيميڊ جي فرينچ برادرز لميٽيڊ ان کي بحاليءَ جي منصوبي طور خريد ڪيو. ڪيترن سالن دوران فرينچ برادرز لانچ کي احتياط سان ان جي اڳوڻين خصوصيتن مطابق بحال ڪيو. ساڳئي قسم جي سِسنس ٽي-مرحلي توسيعي انجڻ آمريڪا جي هڪ عجائب گهر مان ملي، جيڪا واپس برطانيا آڻي لڳائي وئي؛ ان سان گڏ [[ڪيلي، يارڪشائر]] جي ايلن ميڪ ايوئن طرفان خاڪو تيار ڪري ٺاهيل نئون ڪوئلي سان هلندڙ [[اسڪاچ بوائلر]] پڻ لڳايو ويو. مٿئين اڏاوت کي ان جي اصل خاڪي ۽ نفاست مطابق ٻيهر تعمير ڪيو ويو، جنهن ۾ مٿي کنيل ڇت، ڪاٺ جي پينلن وارو سيلون ۽ کليل مٿيون ڊيڪ شامل هئا. بحالي 1997ع ۾ مڪمل ٿي ۽ لانچ کي 106 مسافرن لاءِ ايم سي اي مسافر سرٽيفڪيٽ ڏنو ويو. ايس ايل ''نونهيم'' کي فرينچ برادرز لميٽيڊ ٻيهر سروس ۾ آندو، پر اها ٿيمز اسٽيم پيڪٽ بوٽ ڪمپني جي نالي سان هلائي وئي. ٿيمز اسٽيم پيڪٽ بوٽ ڪمپني ايس ايل ''اسٽريٽلي'' پڻ هلائي ٿي. ''اسٽريٽلي'' ايڊورڊين دور جي ٻاڦ واري ٻيڙي آهي، جيڪا پڻ سالٽر برادرز طرفان 1915ع ۾ ٺاهي وئي هئي. ''اسٽريٽلي'' ۽ ''نونهيم'' کي اڪثر [[ٿيمز درياهه]] جي مٿئين حصن ۾ گڏ سير ڪندي ڏسي سگهجي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Thames Steam Packet Boat Company |url=https://www.thamessteam.com/ |access-date=2025-11-11 |website=Thames Steam Packet Boat Company |language=en-US}}</ref> === يورپ === [[File:AankomstSintGroningen2013.JPG|thumb|پاڪجيس بوٽ 12 نيدرلينڊس پهچي ٿي.]] 1856ع ۾ ٺهيل پي ايس ''[[اسڪيبلادنر]]'' اڃا تائين هلندڙ سڀ کان پراڻو [[ٻاڦ وارو جهاز]] آهي، جيڪو ناروي جي [[ميئوسا ڍنڍ]] جي ڪنارن وارن شهرن کي خدمتون فراهم ڪري ٿو. ڊينمارڪ ۾ ٻاڦ واريون ٻيڙيون اڳئين دور ۾ آمدرفت جو هڪ مشهور ذريعو هيون، خاص طور تفريحي مقصدن لاءِ. اهي ساحلي ڪنارن سان مختصر فاصلن تي يا وڏين ڍنڍن پار مسافرن کي کڻڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون. بعد ۾ انهن جي مقبوليت گهٽجي وئي، پر ڪجهه اصل ٻيڙيون اڄ به چند هنڌن تي هلن ٿيون، جهڙوڪ ''[[هيئيلن]]''. 1861ع ۾ ٺهيل هي ٻاڦ واري ٻيڙي ناروي جي ''اسڪيبلادنر'' کان پوءِ اڃا تائين هلندڙ ٻي ٻئي نمبر جي سڀ کان پراڻي ٻاڦ واري جهاز آهي ۽ [[سلڪيبورگ]] ڀرسان جولسو ڍنڍ تي هلندي آهي. سوئٽزرلينڊ جون ڍنڍون ڪيترن ئي وڏن ٻاڦ وارن جهازن جو گهر آهن. [[لوسرن ڍنڍ]] تي پنج پيڊل اسٽيمر اڃا تائين خدمت ۾ آهن: ''{{Interlanguage link|اوري (1901ع)|de|3=Uri (Schiff)}}'' (1901ع ۾ ٺهيل، 800 مسافر)، ''{{Interlanguage link|اونٽر والڊن (1902ع)|de|3=Unterwalden (Schiff)}}'' (1902ع، 800 مسافر)، ''{{Interlanguage link|شلر (1906ع)|de|3=Schiller (Schiff, 1906)}}'' (1906ع، 900 مسافر)، ''{{Interlanguage link|گاليا (جهاز، 1913ع)|de|3=Gallia (Schiff, 1913)}}'' (1913ع، 900 مسافر، يورپي ڍنڍن تي سڀ کان تيز پيڊل ڦيٿي وارو جهاز) ۽ ''{{Interlanguage link|شٽاٽ لوسرن (جهاز، 1928ع)|de|3=Stadt Luzern (Schiff, 1928)}}'' (1928ع، 1,200 مسافر، سوئٽزرلينڊ جي ڪنهن ڍنڍ لاءِ ٺهيل آخري ٻاڦ وارو جهاز). [[جنيوا ڍنڍ]] تي پڻ پنج اسٽيمر موجود آهن، ان سان گڏ ڪجهه پراڻا ٻاڦ وارا جهاز آهن، جن کي ڊيزل سان هلندڙ پيڊل ڦيٿي وارن جهازن ۾ تبديل ڪيو ويو آهي؛ [[زيورخ ڍنڍ]] تي ٻه اسٽيمر آهن، جڏهن ته ٻين ڍنڍن تي هڪ هڪ ٻاڦ واري ٻيڙي موجود آهي. آسٽريا ۾ 1871ع ۾ ٺهيل پيڊل ڦيٿي واري ٻيڙي ''{{Interlanguage link|گيزيلا (1871ع)|de|3=Gisela (Schiff)}}'' (250 مسافر) اڃا تائين [[ٽرائونزي]] تي خدمت ۾ آهي. 1913ع جي پيڊل ڦيٿي واري ٻيڙي [[:de:Hohentwiel (Schiff)|هوهنٽويل]] [[ڪونسٽنس ڍنڍ]] تي هلندڙ سڀ کان پراڻو مسافر جهاز آهي. [[نيدرلينڊس]] ۾ هر سال [[سنٽرڪلاس]] جي جشن لاءِ هڪ ٻاڦ واري ٻيڙي استعمال ڪئي ويندي آهي. روايت موجب، سنٽرڪلاس هميشه ٻاڦ واري ٻيڙيءَ ذريعي نيدرلينڊس پهچندو آهي. نيدرلينڊس ۾ هن ٻاڦ واري ٻيڙيءَ کي ''پاڪجيس بوٽ 12'' سڏيو ويندو آهي. === نيوزيلينڊ === نيوزيلينڊ ۾ ٺهيل 1912ع جو ٻاڦ وارو جهاز [[ٽي ايس ايس ارنسلا|ٽي ايس ايس ''ارنسلا'']] اڄ به [[ڪوئينز ٽائون، نيوزيلينڊ|ڪوئينز ٽائون]] جي ويجهو واقع جابلو [[واڪاٽيپو ڍنڍ]] تي باقاعدي سياحتي سير ڪندو آهي. === ويٽنام === ٻاڦ سان هلندڙ جهازن جي وڏي صلاحيت کي ڏسندي، ويٽنامي شهنشاهه [[من مانگ]] فرانس ۾ ٺهيل هڪ ٻاڦ واري ٻيڙيءَ جي نقل تيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{Cite web |title=The Vietnamese conquer the ocean – Part 1: The thirst for steamboats |url=http://vietnam.vn/the-vietnamese-conquer-the-ocean-part-1-the-thirst-for-steamboats-c1070n20120215144633593.htm |archive-url=http://wayback.vefsafn.is/wayback/20130317154549/http://vietnam.vn/the-vietnamese-conquer-the-ocean-part-1-the-thirst-for-steamboats-c1070n20120215144633593.htm |url-status=dead |archive-date=2013-03-17 }}</ref> 1838ع ۾ پهرين آزمائش ناڪام ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ بوائلر ٽٽي پيو. منصوبي جي نگران کي زنجيرن ۾ ٻڌو ويو ۽ تعميرات واري وزارت جي ٻن عملدارن، نگوين ترونگ مائو ۽ نگو ڪِم لان کي غلط رپورٽ ڏيڻ جي الزام ۾ قيد ڪيو ويو. منصوبي جي ذميواري ٻيهر هوانگ وان لِچ ۽ وو هُئي ترِن کي ڏني وئي. ٻن مهينن کان پوءِ ٿيل ٻي آزمائش ۾ انجڻ تمام سٺي نموني ڪم ڪيو. شهنشاهه ٻنهي کي فراخدليءَ سان انعام ڏنو. هن چيو ته جيتوڻيڪ هيءَ مشين مغربي ماڻهن کان خريد ڪري سگهجي ٿي، پر اهو ضروري آهي ته سندس انجنيئر ۽ مڪينڪ جديد مشينريءَ سان واقف ٿين. تنهنڪري ان مقصد لاءِ ڪوبه خرچ تمام وڏو نه هو.<ref>[[ڪائو شوان زُڪ]]، ''Quốc triều chính biên toát yếu''.</ref> ڪاميابيءَ کان همٿائيندي من مانگ انجنيئرن کي حڪم ڏنو ته اهي سندس بحري ٻيڙن کي ليس ڪرڻ لاءِ ٻاڦ وارين انجڻين ۽ ٻاڦ وارين ٻيڙين جو مطالعو ڪن ۽ انهن کي ترقي ڏين. من مانگ جي حڪومت جي پڄاڻيءَ تائين ''يين في، وان في'' ۽ ''وو في'' نالن سان ٽي ٻاڦ واريون ٻيڙيون تيار ڪيون ويون هيون.<ref>Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ.</ref> تنهن هوندي به، سندس جانشين مالي مسئلن سبب هن صنعت کي برقرار رکي نه سگهيو، جيڪي سندس حڪمرانيءَ دوران ڪيترن سالن جي سماجي بدامنيءَ سبب وڌيڪ سنگين ٿي ويا هئا. == تصويرون == <gallery mode="packed"> File:Rocket Paddle Steamer Of Bangladesh.jpg|ڍاڪا، بنگلاديش ڀرسان راڪيٽ پيڊل اسٽيمر File:SteamboatEnglishPatent.gif|1736ع جو انگريزي ٻاڦ واري ٻيڙيءَ جو پيٽنٽ File:Clermont illustration - Robert Fulton - Project Gutenberg eText 15161.jpg|رابرٽ فلٽن جي ''ڪليرمونٽ'' File:Elise-vapeur.png|''[[ٻاڦ وارو جهاز ايلِيز|ايلِيز]]'' (اڳوڻي اسڪاٽلينڊ ۾ ٺهيل ''مارجري'') File:Enterprise 03.jpg|”''[[انٽرپرائز (1814ع)|انٽرپرائز]]'' 1815ع ۾ لوئسويل ڏانهن پنهنجي تيز رفتار سفر دوران“ File:ПервыйРусскийПароход.jpg|''اليزاويتا''، روس جو پهريون ٻاڦ وارو جهاز، 1815ع File:Paddle wheel small.jpg|کاٻي پاسي: لوسرن ڍنڍ تي پيڊل اسٽيمر جو اصل پيڊل ڦيٿو. ساڄي پاسي: ٻاڦ واري ٻيڙيءَ جو تفصيلي ڏيک File:Edward L Ryerson Welland Canal 2008.JPG|730 فٽ ڊگهو [[ليڪ فريٽر]] ''[[ايس ايس ايڊورڊ ايل. رائرسن|ايڊورڊ ايل. رائرسن]]'' File:PS Waverley off Greenock 1994.jpg|پيڊل اسٽيمر [[پي ايس ويورلي|پي ايس ''ويورلي'']] فرٿ آف ڪلائيڊ ۾ ٻاڦ جي طاقت سان هلندي File:TS Queen Mary 1981.jpg|ٽربائن اسٽيمر [[ٽي ايس ڪوئين ميري|ٽي ايس ''ڪوئين ميري'']] File:SS Shieldhall in Clyde 2005.jpg|{{SS|Shieldhall}} فرٿ آف ڪلائيڊ ۾ ٻاڦ جي طاقت سان هلندي File:Sky-Wonder---Villefranche.jpg|''[[اسڪاءِ ونڊر]]''، 1984ع ۾ ٺهيل آخري ٻاڦ سان هلندڙ ڪروز جهاز File:BelleOfLouisville.jpg|''[[بيل آف لوئسويل]]'' File:Steamboat Natchez. New Orleans. (48759732042).jpg|''[[ناچيز (ٻيڙي)|ناچيز]]'' File:DeltaQueenRacing.jpg|''[[ڊيلٽا ڪوئين]]'' ڊوڙ دوران File:Delta King.JPG|''[[ڊيلٽا ڪنگ]]'' File:Hobby Steamboat Margaret S.jpg|ٻاڦ تي هلندڙ پاسي واري پيڊل ڦيٿي جي ٻيڙي File:Big 4 Bridge Belle of Cincinnati.jpg|''بيل آف سنسناٽي''، [[ٻاڦ وارين ٻيڙين جي عظيم ڊوڙ]] ۾ حصو وٺندڙ File:American Queen in New Orleans.jpg|''[[آمريڪن ڪوئين]]'' 2015ع ۾ [[دي آئوٽليٽ ڪليڪشن ايٽ ريور واڪ|ريور واڪ]] وٽ لنگرانداز </gallery> == پڻ ڏسو == * [[ايلن لائين رائل ميل اسٽيمرز]] * [[زنجيري ٻيڙيءَ جي جهاز راني]] * [[چارلس بيئرڊ (انجنيئر)|چارلس بيئرڊ]]، انجنيئر جيڪو روس جي پهرين ٻاڦ واري ٻيڙي ٺاهڻ جو ذميوار هو. * [[هاورڊ اسٽيم بوٽ ميوزيم]] * [[ڪولمبيا درياهه تي ٻاڦ وارين ٻيڙين جي فهرست]] * [[جهازن جون فهرستون]] * [[موٽر جهاز]] يا موٽر ويسل، هڪ جهاز جيڪو [[سامونڊي حرڪت|انجڻ]]، عام طور تي [[ڊيزل انجڻ]] ذريعي هلايو ويندو آهي. موٽر جهازن جي نالن کان اڳ اڪثر ايم ايس، ايم/ايس، ايم وي يا ايم/وي لڳايو ويندو آهي. * [[مري-ڊارلنگ جون ٻاڦ واريون ٻيڙيون]] * [[نيفٿا لانچ]] * ''[[پريزيڊنٽ (نيرو بوٽ)|پريزيڊنٽ]]''، محفوظ ڪيل انگريزي ٻاڦ واري نيرو بوٽ * [[پي ايس رائزنگ اسٽار]] * [[درياهي ٻيڙي]] * [[اسٽيم نيويگيشن ڪمپني]]، هن نالي سان سڃاتل ڪمپنين جي فهرست * [[ٻاڦ سان هلندڙ آبي جهاز]] * [[ٻاڦ واري ياٽ]] * [[ٻاڦ وارو جهاز]] * [[اسٽيم شپ هسٽاريڪل سوسائٽي آف آمريڪا]] * [[اوريگن جون سياحتي پٺئين پيڊل ڦيٿي واريون ٻيڙيون]] == حاشيا == {{Reflist}} == ٻاهريان حوالا == {{refbegin}} * {{Citation | first = Ian | last = McCrorie | title = Clyde Pleasure Steamers | year = 1986 | publisher = Orr, Pollock & Co | place = Greenock | isbn = 1-869850-00-9}}. * {{Citation | first = GH | last = Pattinson | title = The Great Age of Steam on Windermere | year = 1981 | publisher = Windermere Nautical Trust | isbn = 0-907796-00-1}}. {{refend}} == ڪتابيات == * {{cite book |last=Jordan |first=Francis |title=The life of William Henry, of Lancaster, Pennsylvania, 1729-1786: patriot, military officer, inventor of the steamboat; a contribution to revolutionary history |publisher=Press of the New era printing company |year=1910 |url=https://archive.org/details/lifewilliamhenr00jordgoog |ref=jordan}} * {{cite book |last=Rolt |first=L. T. C. |title=Thomas Newcomen; the prehistory of the steam engine |publisher=David and Charles Publishers |year=1963 |url=https://books.google.com/books?id=vPJHAQAAIAAJ |ref=rolt}} * {{cite book |last1=Rolt |first1=L. T. C. |last2=Allen |first2=John Scott |title=The steam engine of Thomas Newcomen |publisher=Moorland Pub. Co |year=1977 |isbn= 978-0-88202-171-3|url=https://books.google.com/books?id=N_FSAAAAMAAJ |ref=rolt77}} * == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{Citation | last = Affleck | first = Edward | title = A Century of Paddlewheelers in the Pacific Northwest, the Yukon and Alaska | year = 2000 | publisher = Alexander Nicolls Press | place = Vancouver, BC}}. * {{Citation | last = Clark | first = BEG | title = Steamboat Evolution, A Short History | date = March 2007 | publisher = Lulu | isbn = 978-1-84753-201-5}}{{self-published source|date=February 2020}}. * {{Citation | last = Clark | first = BEG | title = Symington and the Steamboat | date = 6 June 2010 | author-mask = 3 | publisher = Lulu | isbn = 978-1-4457-4936-5}}{{self-published source|date=February 2020}}. * {{Citation | last = Downs | first = Art | title = British Columbia-Yukon Sternwheel Days | year = 1992 | publisher = Heritage House Publishing | place = Surrey, BC}}. * {{Citation | last = Dumpleton | first = Bernard | title = The Story of the Paddle Steamer | publisher = Venton | place = Melksham | year = 1973}}. * {{Hunter: Steamboats on the Western Rivers|edition=1949}} آمريڪي درياهي ٻيڙين جي معياري تاريخ. * {{Citation | last = Paskoff | first = Paul F | title = Troubled Waters: Steamboat Disasters, River Improvements, and American Public Policy, 1821–1860 |isbn=978-0-8071-3268-5| year = 2007}}. * {{Citation | last = Ray | first = Kurt | title = New Roads, Canals, and Railroads in Early 19Th-Century America: The Transportation Revolution | year = 2003}}. * {{Citation | last = Sheret | first = Robin | title = Smoke, Ash and Steam | year = 1997 | publisher = Western Isles Cruise and Dive Co | place = Victoria, BC}}. * {{Citation | last = Sutcliffe | first = Andrea | title = Steam: The Untold Story of Americas First Great Invention | year = 2004}}. * {{Citation | last = Turner | first = Robert D | title = Sternwheelers and Steam Tugs | year = 1998 | publisher = Sono Nis Press | place = Victoria, BC}}. * {{Citation | last = Wilson | first = Graham | title = Paddlewheelers of Alaska and the Yukon | year = 1999 | publisher = Wolf Creek Books | place = Whitehorse, Yukon}}. * {{Citation | last = Hussain | first = Kadiwal | title = Sbdidi of Alaska and the Yukon | year = 1999 | publisher = Wolf Creek Books | place = Whitehorse, Yukon}}. * {{Citation | last = Darahaas | first = Tomato | title = Guide to Proxy Development| year = 2025 | publisher = Wolf Creek Books | place = Whitehorse, Yukon}}. == ٻاهريون ڳنڍڻا == {{Commons category|Steamboats}} {{NIE Poster|Steam Navigation}} === تجارتي خدمتون === *[http://www.steamboats.org/index.html/ آمريڪا ۽ يورپ ۾ ٻاڦ وارين ٻيڙين/درياهي ٻيڙين جي ڊائريڪٽري] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140727175903/http://www.steamboats.org/index.html/ |date=27 July 2014 }} *[http://www.steamboatnatchez.com/ ٻاڦ واري ٻيڙي ''ناچيز''، نيو اورلينز، لوزيانا ۾ قائم] *[http://www.americanqueensteamboatcompany.com/ ''آمريڪن ڪوئين'' اسٽيم بوٽ ڪمپني – مسيسيپي، اوهايو، ڪولمبيا ۽ اسنيڪ درياهن تي سير] *''[[جوليا بيل سوين]]'' هن وقت سروس کان ٻاهر بيٺل آهي، پر ان کي ٻيهر سروس ۾ آڻڻ جا منصوبا موجود آهن *[http://www.lakegeorgesteamboat.com/ ليڪ جارج اسٽيم بوٽ ڪمپني]، [[ليڪ جارج (ڍنڍ)، نيويارڪ|ليڪ جارج، نيويارڪ]] *[http://www.incallander.co.uk/steam.htm لوچ ڪيٽرين جو ٻاڦ وارو جهاز ''سر والٽر اسڪاٽ''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110519151557/http://incallander.co.uk/steam.htm |date=19 May 2011 }}، لوچ ڪيٽرين تي هلندڙ ٻاڦ وارو جهاز *[http://www.islesofshoals.com/ آئلز آف شولز]، [[پورٽس مائوٿ، نيو هيمپشائر]] *{{cite web |url=http://www.waverleyexcursions.co.uk |title=Excursions on the PS Waverley }} *{{cite web |url=http://www.heritagesteamers.co.uk/ |title=PS Waverley & PS Kingswear Castle |publisher=Paddle Steamer Preservation Society }} *[http://www.belleoflouisville.org/ ''بيل آف لوئسويل''، مسيسيپي درياهه جي طرز جي سڀ کان پراڻي هلندڙ ٻاڦ واري ٻيڙي] === عجائب گهر ۽ عجائب گهر واريون ٻيڙيون === *[http://www.steamboats.org/traveller.html/ ٻاڦ وارين ٻيڙين/ٻاڦ وارين ٻيڙين جي عجائب گهرن جي ڊائريڪٽري (جاگرافيائي ترتيب سان).] * {{Citation | url = http://www.nb-president.org.uk/ | title = Steam narrow boat President | place = UK}}. ڪوئلي سان هلندڙ ٻاڦ واري نيرو بوٽ ''پريزيڊنٽ'' بليڪ ڪنٽري لِونگ ميوزيم جي ملڪيت آهي ۽ اونهاري دوران انگريزي واهن تي سير ڪندي آهي. *{{cite web |url = http://www.steamboats.org.uk/highlights-collection |title = Highlights of the Collection |publisher = [[ونڊرمير]] اسٽيم بوٽ ميوزيم پروجيڪٽ |ref = Windermere Steamboat Museum |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20091129221204/http://www.steamboats.org.uk/highlights-collection |archive-date = 29 November 2009 }} * [[هاورڊ اسٽيم بوٽ ميوزيم]]، [[جيفرسن وِل، انڊيانا|جيفرسن وِل]]، انڊيانا * {{Citation | url = http://www.1856.com/ | title = Arabia Steamboat Museum | place = [[ڪنساس سٽي، مسوري|ڪنساس سٽي]]، مسوري}}. * {{Citation | url = http://www.craven-hall.org/fitch-steamboat-museum/ | title = John Fitch Steamboat Museum | publisher = Craven Hall | place = [[وارمنسٽر، پينسلوانيا|وارمنسٽر]]، پينسلوانيا}}. * {{Citation | url = http://www.geomverity.org/ | title = Str. George M. Verity River Museum | place = [[ڪيوڪڪ، آئووا|ڪيوڪڪ]]، آئووا | url-status = usurped | archive-url = https://web.archive.org/web/20130218185122/http://www.geomverity.org/ | archive-date = 18 February 2013 }}. * {{Citation | url = http://www.cliftonsteamboatmuseum.com/index.php?option=com_content&task=view&id=15&Itemid=31 | title = Clifton Steamboat Museum | location = [[ڪلفٽن، ٽيڪساس|ڪلفٽن]]، ٽيڪساس | access-date = 2026-08-15 | archive-date = 2016-03-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160306085511/http://www.cliftonsteamboatmuseum.com/index.php?id=15&itemid=31&option=com_content&task=view | url-status = dead }}. * {{Citation | url = http://www.steamboateramuseum.org/ | title = The Steamboat Era museum | place = [[ارونگٽن، ورجينيا|ارونگٽن]]، ورجينيا}}. * {{Citation | url = http://www.winneconnewi.gov/historical/museum/steamboat.htm | title = The Steamboat Museum | place = [[وِنِڪوني، وسڪونسن|وِنِڪوني]]، وسڪونسن | access-date = 2026-08-15 | archive-date = 2011-12-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111213111523/http://www.winneconnewi.gov/historical/museum/steamboat.htm | url-status = dead }}. * [[مڊ آئلينڊ، ميمفس|مڊ آئلينڊ]] [[مسيسيپي ريور ميوزيم]]، مڊ آئلينڊ پارڪ، ميمفس، ٽينيسي * [[نيشنل مسيسيپي ريور ميوزيم اينڊ اڪويريم]]، ڊبيوڪ، آئووا * [[مارڪ ٽوئن بواءِ هوڊ هوم اينڊ ميوزيم]]، هينيبل، مسوري * ''[[ڪئپٽن ميري ويدر لوئس]]'' ميوزيم آف مسوري ريور هسٽري، برائون وِل، نبراسڪا * ''[[ڊيلٽا ڪنگ]]''، سيڪرامينٽو، ڪيليفورنيا === تاريخي تصويرن جا مجموعا === * {{Citation | url = https://louisianadigitallibrary.org/lsu-sc | title = Louisiana State University Libraries Digital Collections | publisher = LSU}}. * {{Citation | url = http://digital.library.louisville.edu/cdm/landingpage/collection/howard | title = Howard Steamboat Museum Collection | publisher = Louisville | access-date = 2026-08-15 | archive-date = 2021-11-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211130094936/https://digital.library.louisville.edu/cdm/landingpage/collection/howard/ | url-status = dead }}. * [http://digitalcollections.lib.washington.edu/cdm/search/collection/transportation/searchterm/steamboat/field/all/mode/all/conn/and/cosuppress/ آمدرفت جي تصويرن جو مجموعو] – يونيورسٽي آف واشنگٽن لائبريري * {{Citation | url = http://digital.library.wisc.edu/1711.dl/LaCrosseSteamboat | publisher = UW | title = La Crosse Historic Steamboat Photograph collection}}. *[http://content.lib.washington.edu/vanolindaweb/index.html اوليور ايس. وان اولنڊا جون تصويرون] 420 تصويرن جو هڪ مجموعو، جنهن ۾ 1880ع واري ڏهاڪي کان 1930ع واري ڏهاڪي تائين واشنگٽن رياست جي پيوجٽ سائونڊ واري علائقي ۾ واشون آئلينڊ، وڊبي آئلينڊ، سيئٽل ۽ ٻين برادرين جي زندگي ڏيکاري وئي آهي. هي مجموعو شروعاتي آبادڪارن جي سرگرمين، صنعتن ۽ پيشن، تفريح، گهٽين جي منظرن، فيرين ۽ 20هين صديءَ جي شروعات واري ٻيڙين جي آمدرفت جي هڪ جهلڪ پيش ڪري ٿو. *[http://digital.lib.uh.edu/cdm4/results.php?CISOOP1=exact&CISOFIELD1=CISOSEARCHALL&CISOROOT=/p15195coll2&CISOBOX1=steamships يونيورسٽي آف هوسٽن ڊجيٽل لائبريري ۾ سالٽيلا ٻاڦ واري جهاز جون تصويرون] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130517140810/http://digital.lib.uh.edu/cdm4/results.php?CISOOP1=exact&CISOFIELD1=CISOSEARCHALL&CISOROOT=%2Fp15195coll2&CISOBOX1=steamships |date=2013-05-17 }} *[http://www.sshsa-db.org ايس ايس ايڇ ايس اي اميج پورٿول] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170612005703/http://sshsa-db.org/ |date=2017-06-12 }}: اسٽيم شپ هسٽاريڪل سوسائٽي جي مجموعن ۾ موجود ٻاڦ وارن جهازن ۽ انجڻ سان هلندڙ ٻين آبي جهازن جون هزارين ڊجيٽل طور محفوظ ڪيل تصويرون. === تنظيمون، معلومات ۽ ٻيا ڳنڍڻا === * [http://www.steamboating.de رائنر راڊو جو اسٽيم بوٽ صفحو] سندس ٻاڦ واري لانچ ''ايما'' جي منصوبي جو بيان ۽ اڃا تائين موجود 110 کان وڌيڪ ننڍين ٻاڦ وارين لانچن جي 1,000 تصويرن جو مجموعو. * بارلو ڪمبرلينڊ، [https://web.archive.org/web/20241204155347/https://www.maritimehistoryofthegreatlakes.ca//Documents/Cumberland/ ''نياگرا درياهه تي سڙهن ۽ ٻاڦ جي هڪ صدي'']، 2001ع * رابرٽ ايڇ. ٿرسٽن، [https://web.archive.org/web/19980205184259/http://www.history.rochester.edu/steam/thurston/1878/Chapter5.html ''ٻاڦ واري انجڻ جي ترقيءَ جي تاريخ'']، 1878ع (باب 5) *[http://www.steamboat.org.uk اسٽيم بوٽ ايسوسيئيشن آف گريٽ برٽن] *[http://www.steamboats.org اسٽيم بوٽس ڊاٽ آرگ] آمريڪا جي اندروني درياهن تي موجوده ۽ تاريخي ٻاڦ وارين ٻيڙين بابت تصويرون، آواز، وڊيوز، ڳنڍڻن جي ڊائريڪٽري، سفري رهنمائي ۽ ماهرن جا بحثي فورم. *[http://www.steamship.fi/ فنلينڊ جا ٻاڦ وارا جهاز] فنش اسٽيم ياٽ ايسوسيئيشن. *{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20090118155436/http://www.beaugen.net/beaugency/pgs/batvapw.htm 1800ع واري ڏهاڪي ۾ لوئر درياهه تي ٻاڦ واري ٻيڙي]}} *[http://georgiainfo.galileo.usg.edu/topics/historical_markers/county/decatur/steamboats-side-1 ٻاڦ واريون ٻيڙيون]، [[بينبرج، جارجيا]] ۾ تاريخي نشان *[http://www.sshsa.org اسٽيم شپ هسٽاريڪل سوسائٽي آف آمريڪا] ايس ايس ايڇ ايس اي جي سرڪاري ويب سائيٽ؛ هيءَ تاريخي سوسائٽي 1935ع کان انجڻ سان هلندڙ آبي جهازن ۽ سامونڊي تاريخ تي ڌيان ڏئي رهي آهي. *[http://www.northweststeamsociety.org/ نارٿ ويسٽ اسٽيم سوسائٽي – آمريڪا جي پئسفڪ نارٿ ويسٽ ۾ ٻاڦ جي طاقت جي تنظيم – ڪيتريون ٻيڙيون، ڪارون، ريل گاڏيون وغيره.] *[https://thesteamboatingforum.net/ دي اسٽيم بوٽنگ فورم – مختلف قسمن جي ٻاڦ وارين لانچن بابت بحث لاءِ.] *[https://dordtinstoom.nl/ ڊورٽ اِن اسٽوم – يورپ جو سڀ کان وڏو ٻاڦ وارو ميلو، جيڪو نيدرلينڊس جي ڊورڊريخت ۾ هر ٻن سالن ۾ منعقد ٿيندو آهي.] {{authority control}} [[زمرو:ٻيڙين جا قسم]] [[زمرو:ٻاڦ وارا جهاز| ]] [[زمرو:ٻاڦ واريون ٻيڙيون| ]] [[زمرو:18هين صديءَ جون ايجادون]] bq401qdti7mhpf8bnrqjueyt5bdsqy0 0 101532 414928 403914 2026-09-26T04:04:18Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414928 wikitext text/x-wiki {{Multiple images}} [[File:PAK_orthographic.svg|alt=Area controlled by Pakistan shown in dark green; claimed but uncontrolled territory shown in light green.|ساڄو|188x188 عڪسلون|پاڪستان ۽ ان جي ڪنٽرول وارو ڪشمير جو علائقو ڳاڙهي سائي رنگ ۾ ڏيکاريل آهي؛ دعويٰ ڪيل پر ڪنٽرول نه ٿيل علائقو هلڪي سائي رنگ ۾ ڏيکاريل آهي.]] [[File:Un-pakistan.png|thumb|[[پاڪستان|اسلامي جمهوريه پاڪستان]] جو هڪ وڏو ٿيندڙ نقشو]] هيٺ ڏنل [[خاڪو (فھرست)|خاڪو]] پاڪستان جو هڪ جائزو ۽ موضوعي رهنمائي جي طور تي مهيا ڪيو ويو آهي: '''[[پاڪستان]]''' [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ واقع [[خود مختيار رياستن جي فهرست|هڪ خودمختيار ملڪ]] آهي.<ref name="CIA_World_Factbook">{{حوالو ويب|date=July 2, 2009|archivedate=January 10, 2021|quote=July 23, 2009}}</ref> ان جي ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]] ۽ [[عمان جي نار]] سان گڏ هڪ <small>1,046</small> ڪلوميٽر (<small>650</small> ميل) ساحلي پٽي ۽ ان جي حدون اولهه ۾ [[افغانستان]]، ڏکڻ اولهه ۾ [[ايران]]، اوڀر ۾ [[ڀارت]] ۽ اتر اوڀر ۾ [[چين]] سان لڳل آهن. ==عام حوالا== * تلفظ: /ˌpɑːkɪˈstɑːn/ * ملڪ جو نالو: پاکستان * ملڪ جو عام انگريزي نالو: Pakistan * ملڪ جو سرڪاري نالو: اسلامي جمهوريه پاکستان * عام مقامي نالو: پاڪستان * سرڪاري مقامي نالو: اسلامي جمهوريه پاڪستان * صفتي نالو: پاڪستاني * رهواسي سڃاڻپ (Demonym): پاڪستاني * اشتقاق (نالي جي اصل): [[پاڪستان#نالو ۽ قومي ترانو|پاڪستان جو نالو]] * پاڪستان جي بين الاقوامي درجا بندي * ISO ملڪي ڪوڊ: PK, PAK, [[آئيزو 639|586]] * ISO علائقائي ڪوڊ: ڏسو: [[آئي ايس او 3166-2:PK|ISO 3166-2:PK]] * انٽرنيٽ ملڪي ڊومين ڪوڊ: .pk * [[تحريڪ پاڪستان|پاڪستان جو قيام]] ==پاڪستان جي جاگرافي== ==پاڪستان جي آباديءَ بابت معلومات== ==پاڪستان جي حڪومت ۽ سياست== ==پاڪستان جي تاريخ== ==پاڪستان جي ثقافت== ==پاڪستان جي معيشت ۽ بنيادي ڍانچو== ==پاڪستان ۾ تعليم== ==پڻ ڏسو== {{Portal|پاڪستان|ايشيا}} * [[پاڪستان]] * [[تحريڪ پاڪستان]] * [[بين الاقوامي درجا بندين جي فهرست]] * [[پاڪستان سان لاڳاپيل موضوعن جي فهرست]] * [[ڪامن ويلٿ آف نيشنز|دولت مشترڪه جا ڀاٽي ملڪ]] * [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن جا ڀاٽي ملڪ]] *[[ايشيا جو خاڪو]] *[[جاگرافي جو خاڪو]] {{InterWiki|سنڌي ٻولي|code=sd}} {{InterWiki|انگريزي|code=w}} {{InterWiki|اردو|code=ur}} {{InterWiki|پنجابي ٻولي|code=pnb}} {{InterWiki|پشتو|code=ps}} {{InterWiki|ڪشميري ٻولي|code=ks}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|Pakistan}} {{Wikiatlas|Pakistan}} * [https://web.archive.org/web/20060127012942/http://www.pakistan.gov.pk/ Government of Pakistan] * [https://web.archive.org/web/20080705114608/http://www.presidentofpakistan.gov.pk/PresidentialSpeeches.aspx The President of Pakistan] * [https://web.archive.org/web/20050720001200/http://www.infopak.gov.pk/ The Ministry of Information and Broadcasting] * {{Wikivoyage inline|Pakistan}} {{Outline footer}} {{DEFAULTSORT:Pakistan}} [[زمرو:پاڪستان|خاڪو]] [[زمرو:خاڪا|پاڪستان]] [[زمرو:ملڪن جا خاڪا|پاڪستان]] [[زمرو:پاڪستان جو خاڪو]] [[زمرو:پاڪستان سان لاڳاپيل فهرستون]] 6f4eqi3p3m15nwfaai1bdo2hltxvz7v 0 102715 414874 414486 2026-09-26T02:01:41Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414874 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جو صوفي شاعر ۽ درويش}} {{Infobox religious biography | name = داتا فيض درياهه شاهه | birth_name = سيد فيض محمد شاهه جيلاني | other_names = فيض درياهه شاهه، داتا فيض درياهه | birth_date = 1863ع | birth_place = [[انباهه شريف]]، لڳ [[چڪ، شڪارپور|چڪ]]، موجوده [[لکي غلام شاهه تعلقو]]، [[شڪارپور ضلعو]]، [[سنڌ]] | death_date = {{death date and age|1907|11|18|1863}} | death_place = [[انباهه شريف]]، [[سنڌ]] | resting_place = درگاهه داتا فيض درياهه شاهه، [[انباهه شريف]] | religion = [[اسلام]] | denomination = [[تصوف]] | school = [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي]] روايت | father = سيد پير شاهه جيلاني | known_for = [[تصوف]]، [[سنڌي شاعري]]، [[ڪافي (شاعري)|ڪافي]] | occupation = صوفي، شاعر | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] }} '''داتا فيض درياهه شاهه''' (اصل نالو '''سيد فيض محمد شاهه جيلاني'''؛ 1863ع – 18 نومبر 1907ع) [[سنڌ]] جو صوفي درويش ۽ شاعر هو، جنهن جو تعلق [[انباهه شريف]]، لڳ [[چڪ، شڪارپور|چڪ]]، موجوده [[لکي غلام شاهه تعلقو|لکي غلام شاهه تعلقي]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] سان هو.<ref name="Sindhiana">{{cite web |title=داتا فيض درياھہ شاھہ |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AF%D8%A7%D8%AA%D8%A7+%D9%81%D9%8A%D8%B6+%D8%AF%D8%B1%D9%8A%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] |publisher=[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] |access-date=13 September 2026 |language=sd}}</ref><ref name="Bukhari">{{cite book |last=بخاري |first=آزاد |title=چَڪَ جا چندن هارَ |chapter=داتا فيض درياهه شاهه |url=https://books.sindhsalamat.com/book/645/read/34378 |via=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd}}</ref> سندس شاعريءَ جو مرڪزي موضوع [[تصوف]]، وحدت، عشق، معرفت، خودشناسي ۽ رندي هو. سندس ڪلام تي [[سچل سرمست]] ۽ [[بيدل فقير]] جي صوفياڻي روايت جو اثر ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Bukhari"/><ref name="AdabiLakhi">{{cite web |title=باب پنجون: انگريزن جو دور (1843ع–1947ع) |work=ادبي تاريخ تعلقي لکيءَ جي |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2081/read/64797 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |access-date=13 September 2026 |language=sd}}</ref> سندس مريدن ۾ مسلمانن سان گڏ هندو پڻ شامل هئا، جنهن ڪري انباهه شريف جي صوفياڻي روايت کي سنڌ جي مذهبي ۽ ثقافتي رواداريءَ جي هڪ مثال طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="TNS">{{cite news |last=Kalhoro |first=Zulfiqar Ali |title=Exploring the sacred |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/1048581-exploring-the-sacred |work=The News on Sunday |date=12 March 2023 |access-date=13 September 2026 |language=en}} </ref> == شروعاتي زندگي == داتا فيض درياهه شاهه 1280هه، لڳ ڀڳ 1863ع ۾، چڪ ڀرسان '''انباهه''' يا '''هنباهه''' نالي ڳوٺ ۾ پيدا ٿيو.<ref name="Sindhiana"/><ref name="Bukhari"/> سندس والد سيد پير محمد شاهه جيلاني، [[نوشهرو فيروز]] جي صوفي بزرگ '''شاهه نصير''' جو معتقد ۽ طالب هو.<ref name="Sindhiana"/> سندس خاندان ۾ ٽي ڀائر ڄاڻايا وڃن ٿا: سيد تاج محمد شاهه، سيد فيض محمد شاهه ۽ سيد جان محمد شاهه. فيض محمد وچيون پٽ هو.<ref name="Sindhiana"/> انباهه شريف موجوده دور ۾ [[چڪ، شڪارپور|چڪ]] شهر کان لڳ ڀڳ هڪ ڪلوميٽر اتر طرف [[لکي غلام شاهه تعلقو|لکي غلام شاهه تعلقي]] ۾ واقع آهي. ڳوٺ داتا فيض درياهه شاهه ۽ ٻين صوفي بزرگن جي درگاهن سبب مشهور ٿيو.<ref name="TNS"/> == تعليم == داتا فيض درياهه شاهه جي شروعاتي ديني ۽ ادبي تعليم سيد ڏنل (ڌنل) شاهه وٽ ٿي، جيڪو ڳوٺ عظمت جو رهواسي ۽ شاهه نصير جو طالب هو.<ref name="Sindhiana"/><ref name="AdabiLakhi"/> مختلف ماخذن موجب هن سنڌي ۽ فارسي پڙهي؛ هڪ جديد تحقيقي بيان عربيءَ کي پڻ سندس تعليم ۾ شامل ڪري ٿو.<ref name="TNS"/> فارسيءَ تي سندس اهڙي دسترس هئي جو هن فارسيءَ ۾ پڻ شاعري ڪئي. جديد تحقيق ۾ سندس شاعري سنڌي، سرائڪي ۽ فارسي ٽنهي ٻولين ۾ ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="TNS"/> == روحاني سلسلو == داتا فيض درياهه جي روحاني پسمنظر تي نوشهري فيروز جي شاهه نصير جي روايت جو نمايان اثر هو. سندس والد شاهه نصير سان وابسته هو ۽ فيض درياهه پڻ پنهنجي والد سان گڏ سندس درگاهه تي ويندو هو.<ref name="TNS"/> سندس سلسلي بابت ماخذن ۾ ٿورو فرق آهي. ڪجهه تحقيق کيس [[قادري سلسلو|قادري صوفي]] ڄاڻائي ٿي، جڏهن تہ انباهه شريف جي روايتي مواد مان سندس خاندان ۽ درگاهه ۾ [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي]] ۽ قادري ٻنهي سلسلن جو اثر ظاهر ٿئي ٿو.<ref name="TNS"/> انهيءَ ڪري سندس روحاني روايت کي صرف هڪ سلسلي تائين محدود ڪرڻ بدران قادري–نقشبندي اثرن سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو. روايتي سوانحي ماخذن موجب هو ڪجهه عرصو روحاني استغراق ۽ مجذوبيءَ واري ڪيفيت ۾ رهيو ۽ پوءِ سالڪيءَ ڏانهن موٽڻ کان پوءِ سندس شاعري ۽ روحاني تدريس وڌيڪ نمايان ٿي.<ref name="Sindhiana"/><ref name="Bukhari"/> == شاعري == داتا فيض درياهه شاهه سنڌ جي رندي صوفي شاعريءَ سان تعلق رکي ٿو. سندس ڪلام ۾ عشق، وحدت، فنا، بقا، معرفت، خودشناسي ۽ ''اناالحق'' جهڙا صوفياڻا تصور بار بار ملن ٿا.<ref name="Bukhari"/><ref name="AdabiLakhi"/> سندس شاعريءَ جي اسلوب کي [[سچل سرمست]] ۽ [[بيدل فقير|بيدل روهڙائي]] جي رندي ۽ وحدت الوجودي شاعريءَ سان ڀيٽيو ويو آهي. ڪافين ۾ رواني، تجنيس حرفي ۽ وائيءَ سان مشابهت رکندڙ فني جوڙجڪ پڻ سندس شاعريءَ جون خاصيتون ڄاڻايون ويون آهن.<ref name="Bukhari"/> === ''ميرل'' جو نالو === داتا فيض درياهه جي شاعريءَ جي هڪ غيرمعمولي خصوصيت اها آهي تہ هو ڪيترين ڪافين ۾ پنهنجي نالي بدران '''ميرل''' استعمال ڪري ٿو. ميرل فقير جاگيراڻي سندس انتهائي ويجهو طالب هو. سنڌيانا ۽ ٻين ادبي ماخذن موجب فيض درياهه کيس عقيدت ۽ محبت وچان ''بابا ميرل'' سڏيندو هو ۽ پنهنجي شاعريءَ ۾ پڻ سندس نالو استعمال ڪندو هو.<ref name="Sindhiana"/><ref name="AdabiLakhi"/> ميرل فقير جاگيراڻي کانسواءِ لونگ فقير لاشاري ۽ ٻين فقيرن داتا فيض درياهه جو ڪلام ڳائي ان کي سنڌ جي صوفياڻي موسيقيءَ جي روايت ۾ ڦهلائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="TNS"/> == طالب ۽ عقيدتمند == داتا فيض درياهه شاهه جي حلقۂ اثر جي هڪ نمايان خصوصيت مختلف مذهبي پسمنظر رکندڙ ماڻهن جي شموليت هئي. سندس طالبن ۽ عقيدتمندن ۾ مسلمانن سان گڏ هندو صوفي ۽ شاعر پڻ شامل هئا.<ref name="TNS"/><ref name="Bukhari"/> ذريعن ۾ سندس طالبن يا عقيدتمندن طور '''ميرل فقير جاگيراڻي، لونگ فقير لاشاري، رکيل فقير، شيرل فقير، هرگوبند رام، ڀائي هاسا رام''' ۽ '''ڀائي گرڏنو''' سميت ڪيترن جا نالا ملن ٿا.<ref name="TNS"/><ref name="Bukhari"/> [[هاسا رام هاسا]] سنڌي ۽ هنديءَ ۾ شاعري ڪندو هو ۽ پنهنجي مرشد داتا فيض درياهه جي واکاڻ ۾ پڻ شعر چيائين.<ref name="NaseerLegacy">{{cite web |last=Kalhoro |first=Zulfiqar Ali |title=Legacy of Love and Pluralism |url=https://sindhcourier.com/legacy-of-love-and-pluralism/ |website=Sindh Courier |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> هرگوبند رام، جيڪو [[مير علي مراد خان ٽالپر]] جي انتظام هيٺ ملازم رهيو هو، بعد ۾ فيض درياهه سان وابسته ٿيو ۽ سندس لاءِ هڪ عمارت ٺهرايائين، جيڪا '''فيض محل''' جي نالي سان مشهور ٿي. پوءِ درگاهه جي گادي نشينن ان عمارت ۾ واڌارا ۽ مرمت ڪرائي.<ref name="TNS"/> == بين المذهبي اثر == داتا فيض درياهه جي درگاهه جي تاريخ ۾ مسلمان ۽ هندو عقيدتمندن جي گڏيل موجودگي نمايان رهي آهي. جديد ميداني تحقيق مطابق انباهه شريف جو درگاهي مجموعو اڄ به مختلف مذهبي پسمنظر رکندڙ زائرين کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿو.<ref name="TNS"/> داتا فيض درياهه جي هندو طالبن ۾ هرگوبند رام، هاسا رام ۽ گرڏنو جا نالا خاص طور درج ٿيل آهن. اهڙي طرح سندس والد جي مرشد شاهه نصير جي تعليم ۾ پڻ مسلمان–هندو اتحاد ۽ مذهبي رواداريءَ کي اهميت حاصل هئي.<ref name="TNS"/><ref name="NaseerLegacy"/> == وفات == داتا فيض درياهه شاهه شادي نه ڪئي ۽ سڄي عمر مجرد رهيو.<ref name="Sindhiana"/><ref name="TNS"/> هن '''11 شوال 1325هه مطابق 18 نومبر 1907ع''' تي وفات ڪئي.<ref name="Sindhiana"/><ref name="Bukhari"/> سندس تدفين انباهه شريف ۾ ٿي، جتي سندس درگاهه قائم آهي. سندس ياد ۾ شوال مهيني دوران ساليانو عرس منعقد ٿيڻ جي روايت رهي آهي.<ref name="Sindhiana"/> == درگاهه داتا فيض درياهه == [[File:Data Faiz Darya shrine.jpg|thumb|داتا فيض درياهه شاهه جي درگاهه، انباهه شريف]] <!-- مٿيون فائيل نالو وڪيميڊيا ڪامنز تي تصديق ڪرڻ کان پوءِ ئي استعمال ڪيو وڃي. --> انباهه شريف جو '''درگاهه داتا فيض درياهه شاهه''' وارو مجموعو علائقي جي اهم صوفي ماڳن مان آهي. ان ۾ داتا فيض درياهه جو مقبرو، سندس جانشينن جون قبرون، ويهڪون ۽ '''فيض محل''' شامل آهن.<ref name="TNS"/> مقبري جي اڏاوت بابت محفوظ روايت موجب پنج گنبذن واري عمارت جي تعمير '''چرن سنگهه''' نالي امرتسر جي هڪ ڪاريگر سان منسوب آهي، جيڪو داتا ولايت شاهه جو عقيدتمند هو. بعد ۾ اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ سندس نالو '''محمد صالح شيخ''' ٿيو. هن مقبري جي تعمير سان گڏ ورانڊي جي گنبذن اندر مختلف مقدس ماڳن جون تصويرون پڻ ٺاهيون.<ref name="TNS"/> مقبري جي مرڪزي حصي ۾ داتا فيض درياهه ۽ پهرئين گادي نشين بگن شاهه اول جون قبرون آهن، جڏهن تہ ڏاکڻي ورانڊي ۾ داتا ولايت شاهه ۽ بگن شاهه ثانيءَ جون قبرون واقع آهن.<ref name="TNS"/> === فيض محل === درگاهه جي احاطي ۾ '''فيض محل''' نالي عمارت پڻ موجود آهي، جيڪا داتا فيض درياهه جي هندو طالب هرگوبند رام ٺهرائي هئي. شروعات ۾ اها هڪ ڪمري واري عمارت هئي؛ بعد ۾ داتا ولايت شاهه ۽ ٻين گادي نشينن ان ۾ ورانڊا ۽ ٻيا حصا شامل ڪرايا.<ref name="TNS"/> == گادي نشيني == داتا فيض درياهه کي اولاد نه هو. سندس وفات کان پوءِ سندس ڀائٽي '''سيد پير شاهه ثاني'''، المعروف '''داتا بگن شاهه اول'''، درگاهه جي سنڀال سنڀالي.<ref name="TNS"/> {| class="wikitable" style="width:95%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#5b3a29;color:white;padding:8px;" | '''درگاهه داتا فيض درياهه جي گاديءَ جو سلسلو''' |- style="background:#d9ead3;" ! شخصيت ! حيثيت ! اهم ڄاڻ |- | '''داتا فيض درياهه شاهه''' | باني روحاني شخصيت | وفات 1907ع |- style="background:#fff2cc;" | '''داتا بگن شاهه اول''' | پهريون گادي نشين | داتا فيض درياهه جو ڀائٽو |- | '''داتا ولايت شاهه''' | ٻيو گادي نشين | سنڌي ۽ سرائڪي صوفي شاعر؛ وفات 7 مارچ 1982ع |- style="background:#d9eaf7;" | '''داتا بگن شاهه ثاني''' | ٽيون گادي نشين | صوفي شاعر؛ وفات 2003ع |- | '''سيد جان محمد شاهه''' | جانشين | بگن شاهه ثانيءَ جو فرزند |} <ref name="TNS"/> == صوفياڻي موسيقيءَ تي اثر == انباهه شريف جي درگاهه صوفياڻي راڳ ۽ ڪافيءَ جي روايت سان پڻ لاڳاپيل رهي آهي. داتا فيض درياهه ۽ سندس جانشين داتا ولايت شاهه جو ڪلام مختلف فقيرن ۽ صوفي ڳائڻن ذريعي ڳايو ويندو رهيو.<ref name="TNS"/> سنڌ جي مشهور صوفي ڳائڻي '''مائي بيگم فقيرياڻي''' پڻ انباهه جي درگاهه سان وابسته هئي. هوءَ داتا ولايت شاهه جي طالب ٿي ۽ پنهنجي محفلن ۾ داتا فيض درياهه ۽ داتا ولايت شاهه جو ڪلام ڳائيندي هئي.<ref>{{cite book |title=حال فقيري: سوانح حيات مائي بيگم فقيرياڻي |chapter=وڏن جو احوال |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/571/read/30650 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd}}</ref> اهڙي راڳي روايت داتا فيض درياهه جي شاعريءَ کي سندس حياتيءَ کان پوءِ به سنڌ جي مختلف علائقن تائين پهچائڻ جو ذريعو بڻي. == ادبي ورثو == داتا فيض درياهه جو ڪلام مڪمل طور ڇپيل صورت ۾ محفوظ نه رهي سگهيو. ادبي تحقيق موجب سندس ڪلام جا قلمي ۽ گڏ ڪيل نسخا مختلف هنڌن تي محفوظ رهيا آهن، جن ۾ [[سنڌي ادبي بورڊ]] ۽ چڪ جي شاهه عبداللطيف لائبريري جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="AdabiLakhi"/><ref name="Bukhari"/> سندس ڪلام جو هڪ بياض '''قلندري خطاب''' جي نالي سان پڻ ڇپيو، جڏهن تہ داتا فيض درياهه ۽ انباهه جي صوفياڻي روايت بابت بعد جي محققن ۽ مرتب ڪندڙن مختلف ڪتابن ۾ مواد محفوظ ڪيو آهي.<ref name="Bukhari"/> سندس شاعري سنڌ جي ان صوفياڻي ادبي ڌارا جو حصو سمجهي وڃي ٿي، جنهن ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]] ۽ [[بيدل فقير]] کان پوءِ عشق ۽ وحدت جي تصورن کي ڪافي ۽ وائيءَ جي مقامي صنفن وسيلي بيان ڪيو ويو. == پڻ ڏسو == * [[انباهه شريف]] * [[چڪ، شڪارپور]] * [[لکي غلام شاهه تعلقو]] * [[شڪارپور ضلعو]] * [[شاهه نصير]] * [[سچل سرمست]] * [[بيدل فقير]] * [[سنڌي صوفي شاعري]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=بخاري |first=آزاد |title=چَڪَ جا چندن هارَ |chapter=داتا فيض درياهه شاهه |url=https://books.sindhsalamat.com/book/645/read/34378 |via=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd}} * {{cite book |title=قلندري خطاب |language=sd}} * {{cite book |title=انباهه ۾ آڙاهه: داتا ولايت شاهه جو ڪلام |editor-first=شفيع محمد |editor-last=سومرو |year=1990 |language=sd}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://web.archive.org/web/20260913033103/https://encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25D8%25AF%25D8%25A7%25D8%25AA%25D8%25A7%2B%25D9%2581%25D9%258A%25D8%25B6%2B%25D8%25AF%25D8%25B1%25D9%258A%25D8%25A7%25DA%25BE%25DB%2581%2B%25D8%25B4%25D8%25A7%25DA%25BE%25DB%2581 انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا – داتا فيض درياهه شاهه] {{Authority control}} [[زمرو:سنڌي صوفي]] [[زمرو:سنڌي شاعر]] [[زمرو:صوفي شاعر]] [[زمرو:شڪارپور ضلعي جون شخصيتون]] [[زمرو:1863ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1907ع ۾ وفات ٿيل]] 1avvutkgn04bosjcwskn4fg2xr0zv7v 0 103217 414844 414641 2026-09-25T23:53:40Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414844 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} {{redirect|Geography of America|geography of the continental landmass|Geography of North America|and|Geography of South America}} {{Use American English|date=June 2026}}{{use mdy dates|date=November 2020}} [[File:Map_of_USA_with_state_and_territory_names_2.png|thumb|A political map of the [[United States]] showing the 50 [[U.S. state|states]], the national capital of [[Washington, D.C.]], and the five major [[Territories of the United States|U.S. territories]].{{refn|group=note|Areas not on the map: [[Aleutian Islands]] ([[Alaska]]); [[Northwest Hawaiian Islands]] ([[Hawaii]]); [[Mona Island]] ([[Puerto Rico]]); [[Rota (island)|Rota]] and [[Northern Islands Municipality]] ([[Northern Mariana Islands]]); [[Manu'a|Manu'a Islands]], [[Rose Atoll]] and [[Swains Island]] ([[American Samoa]]) and the [[U.S. Minor Outlying Islands]]}}|alt=Political map of the United States.]] "[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|گڏيل رياستن]]" <span lang="en-us" dir="ltr">جي اصطلاح</span>جڏھن جاگرافيائي معنيٰ ۾ استعمال ڪئي ويندي آهي، ته اهو ملحق آمريڪا، ڪڏهن ڪڏهن لوئر 48 جي نالي سان حوالو ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ [[واشنگٽن، ڊي سي|ڪولمبيا جو ضلعو]] شامل آهي، پر رياست جي طور تي نه، [[الاسڪا]]، [[هوائي]]، [[پورٽو ريڪو]] جا پنج انسولر علائقا، اتر ماريانا ٻيٽ، يو ايس ورجن ٻيٽ، [[گوام]]، [[آمريڪي ساموا]] ۽ معمولي ٻاهرين ملڪيتن جو حوالو ڏيندو آهي. آمريڪا [[ڪينيڊا]] ۽ [[ميڪسيڪو]] سان زميني حدون ۽ [[ڪينيڊا]] ۽ [[ميڪسيڪو]] کان علاوه [[روس]]، [[ڪيوبا]]، [[بهاماس]] ۽ ڪجهه ٻين ملڪن سان، خاص طور تي ڪيريبين ۾، سامونڊي حدون شيئر ڪري ٿو.{{Refn|The United States has a maritime border with the [[United Kingdom]] because the [[U.S. Virgin Islands]] borders the [[British Virgin Islands]].<ref>https://www.britannica.com/place/United-States-Virgin-Islands. Britannica.com. United States Virgin Islands. Retrieved July 3, 2020. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200429112829/https://www.britannica.com/place/United-States-Virgin-Islands |date=April 29, 2020 }}</ref> [[Puerto Rico]] has a maritime border with the [[Dominican Republic]].<ref>https://www.britannica.com/place/Puerto-RicoBritannica.com. Puerto Rico. Retrieved July 3, 2020. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200702120024/https://www.britannica.com/place/Puerto-Rico |date=July 2, 2020 }}</ref> [[American Samoa]] has a maritime border with the [[Cook Islands]] (see [[Cook Islands–United States Maritime Boundary Treaty]]).<ref>Anderson, Ewan W. (2003). International Boundaries: A Geopolitical Atlas. Routledge: New York. {{ISBN|9781579583750}}; OCLC 54061586</ref><ref>Charney, Jonathan I., David A. Colson, Robert W. Smith. (2005). International Maritime Boundaries, 5 vols. Hotei Publishing: Leiden.</ref> American Samoa also has maritime borders with [[Samoa|independent Samoa]] and [[Niue]].<ref>http://www.pacgeo.org/static/maritimeboundaries/Pacgeo.org. Maritime Boundaries. Retrieved July 3, 2020. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200731224602/http://www.pacgeo.org/static/maritimeboundaries/ |date=July 31, 2020 }}</ref>|group=note}} آمريڪا جي ڪينيڊا سان اترئين حد دنيا جي سڀ کان ڊگهي ٻہ-قومي زميني حد آهي. [[هوائي]] رياست [[طبيعي جاگرافي|طبعي]] ۽ [[نسليات|نسلي]] طور تي [[اوشينيا]] جي [[پولينيزيا|پولينيشين]] ذيلي علائقي جو حصو آهي. <ref>{{حوالو ويب|date=January 12, 2018|quote=June 24, 2019|archivedate=July 11, 2019}}</ref> آمريڪي علائقا [[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ سمنڊ]] ۽ [[ڪيريبيئن علائقو|ڪيريبين]] ۾ پڻ واقع آهن. ==حوالا== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} *[https://web.archive.org/web/20030209053037/http://tapestry.usgs.gov/ USGS: Tapestry of Time and Terrain] *[https://www.usgs.gov/ United States Geological Survey] – Maintains free aerial maps *[https://web.archive.org/web/20081205020547/http://www.nationalatlas.gov/ National Atlas of the United States of America] *[https://www.burningcompass.com/countries/united-states/states/us-states-and-capitals-map.html US Map] {{مئل ڳنڍڻو|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{U.S. political divisions geographies}} {{Regions of the United States}} {{United States topics}} {{Geography of North America}} {{North America topic|Climate of}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Geography Of The United States}} [[زمرو:آمريڪا جي جاگرافي]] [[زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون]] [[زمرو:جاگرافي بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي جاگرافي بلحاظ ملڪ]] egi41dttt96esj3i850replu0wtg1g9 0 103226 414939 414731 2026-09-26T04:49:58Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 414939 wikitext text/x-wiki {{short description|Combustible sedimentary rock composed primarily of carbon}} {{other uses}} {{pp-move}} {{pp-semi-indef}} {{Infobox rock |name=ڪوئلو<br> Coal |type=گاد وارو |image=Bituminous Coal.JPG |image_caption=[[Bituminous coal]], the most common [[coal grade]] |composition=[[ڪاربان]] |composition_secondary={{plainlist| * [[ھائڊروجن]] * [[سلفر (گندرف)]] * [[آڪسيجن]] * [[نائٽروجن]]}} }} {{Coal sidebar|state=collapsed}} [[فائل:Coal_anthracite.jpg|thumb|اينٿراسائيٽ ڪوئلو]] '''ڪوئلو''' (<small>Coal</small>) هڪ ٻرندڙ ڪارو يا ڀورو-ڪارو [[پٿر (ارضيات)|پٿر]] آهي، جيڪو ڌرتيء جي مٿاڇري جي ھيٺيان پرتن جي صورت ۾ ٺهيل آهي جنهن کي ڪوئلي جون پرتون (<small>Coal</small> <small>seams</small>) چيو ويندو آهي. ڪوئلو گهڻو ڪري [[ڪاربان|ڪاربن]] آهي جنهن ۾ ٻيا تت، خاص طور تي [[ھائڊروجن|هائيڊروجن]]، [[سلفر (گندرف)|سلفر]]، [[آڪسيجن]] ۽ [[نائٽروجن]]، مختلف مقدار سان گڏ هوندا آهن.<ref>{{cite web|last=Blander|first=M|title=Calculations of the Influence of Additives on Coal Combustion Deposits|url=http://www.anl.gov/PCS/acsfuel/preprint%20archive/Files/Volumes/Vol34-2.pdf|publisher=Argonne National Laboratory|access-date=17 December 2011|page=315|archive-url=https://web.archive.org/web/20100528174436/http://www.anl.gov/PCS/acsfuel/preprint%20archive/Files/Volumes/Vol34-2.pdf|archive-date=28 May 2010}}</ref> اهو هڪ [[فاسل|فوسل]] ٻارڻ آهي، جيڪو تڏهن ٺهندو آهي جڏهن [[ٻوٽا]] پيٺ (<small>peat</small>) جي صورت ۾ سڙي ويندا آهن جيڪو لکين سالن کان [[حرارت|گرمي]] ۽ گهري دفن جي [[دٻاءُ (فزڪس)|دٻاءُ]] سان ڪوئلي ۾ تبديل ٿي ويندو آهي. <ref name="EIA Coal Explained">{{cite web | url=https://www.eia.gov/energyexplained/index.cfm?page=coal_home | title=Coal Explained | publisher=[[US Energy Information Administration]] | work=Energy Explained | date=21 April 2017 | access-date=13 November 2017 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20171208115825/https://www.eia.gov/energyexplained/index.cfm?page=coal_home | archive-date=8 December 2017}}</ref> "ڪوئلي جي ٻيلن" جي نالي سان [[آبستان|آبي زمينن]] مان هن جا وڏا ذخيرا ٺهندا هئا جيڪا ڪاربونفيرس جي آخر ۽ ابتدائي پرميئن دورن دوران گهڻو ڪري [[ٽراپڪس]] کي ڍڪيندا هئا.<ref>{{Cite journal |last=Feulner |first=Georg |date=2017-10-24 |title=Formation of most of our coal brought Earth close to global glaciation |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=114 |issue=43 |pages=11333–11337 |doi=10.1073/pnas.1712062114 |doi-access=free |pmc=5664543 |pmid=29073052 |bibcode=2017PNAS..11411333F }}</ref> ڪوئلو بنيادي طور تي ٻارڻ جي طور تي استعمال ڪيو ويندو آهي. جڏهن ته ڪوئلو هزارين سالن کان سڃاتو ۽ استعمال ڪيو ويندو آهي، [[صنعتي انقلاب]] تائين ان جو استعمال محدود هو. [[ٻاڦ وارو انجڻ|اسٽيم انجڻ]] جي ايجاد سان، ڪوئلي جو استعمال وڌي ويو. <ref>{{Cite web |last=Wilde |first=Robert |date=2019-06-30 |title=How the Demand for Coal Impacted the Industrial Revolution |url=https://www.thoughtco.com/coal-in-the-industrial-revolution-1221634 |access-date=2024-05-02 |website=ThoughtCo |language=en}}</ref> <small>2020</small>ع ۾، ڪوئلو دنيا جي بنيادي [[توانائي]] جو هڪ چوٿون حصو ۽ ان جي [[بجلي]] جو ٽيون حصو فراهم ڪندو هو. <ref name="IEAstats2">{{cite web | url=https://www.iea.org/statistics/?country=WORLD&year=2016&category=Key%20indicators&indicator=ElecGenByFuel&mode=chart&categoryBrowse=false&dataTable=ELECTRICITYANDHEAT&showDataTable=false | title=Global energy data | publisher=[[International Energy Agency]] }}</ref> ڪجهه [[آئرن (لوھه)|لوهه]] ۽ [[اسٽيل]] ٺاهڻ ۽ ٻين صنعتي عملن لاء ڪوئلي کي ساڙيو ويندو آهي. ڪوئلي کي ڪڍڻ ۽ ساڙڻ ماحول ۽ انساني صحت کي نقصان پهچائيندو آهي، وقت کان اڳ موت ۽ بيماري جو سبب بڻجندو آهي<ref name="Heal">{{cite web |date=December 2018 |title=Lignite coal – health effects and recommendations from the health sector |url=https://www.env-health.org/wp-content/uploads/2018/12/HEAL-Lignite-Briefing-en_web.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211010345/https://www.env-health.org/wp-content/uploads/2018/12/HEAL-Lignite-Briefing-en_web.pdf |archive-date=11 December 2018 |access-date=12 February 2024 |publisher=Health and Environment Alliance}}</ref> ۽ [[ڪاربن ڊاءِ آڪسائيڊ]] جي ڦهلاء جو سڀ کان وڏو ذريعو آهي جيڪو موسمياتي تبديلي ۾ حصو وٺندو آهي. سال <small>2024</small>ع ۾ ڪوئلي کي ساڙڻ سان پندرهن ارب ٽن کان وڌيڪ ڪاربن ڊاءِ آڪسائيڊ خارج ٿيو، <ref>{{Cite web |title=Annual CO₂ emissions from coal |url=https://ourworldindata.org/grapher/annual-co2-coal?tab=table |archive-url=https://web.archive.org/web/20250429092854/https://ourworldindata.org/grapher/annual-co2-coal?tab=table |archive-date=2025-04-29 |access-date=2025-12-16 |website=Our World in Data |language=en}}</ref> جيڪو ڪل عالمي [[گرين هائوس|گرين هائوس گيس]] جي اخراج جو چوٿائي کان وڌيڪ هو.<ref>{{Cite web|url=https://www.openaccessgovernment.org/global-greenhouse-gas-emissions-hit-a-record-high-in-2024/197979/|title=Global greenhouse gas emissions hit a record high in 2024}}</ref>عالمي توانائي جي منتقلي جي حصي طور، ڪيترن ئي ملڪن ڪوئلي جي بجلي جي استعمال کي گهٽايو ياختم ڪيو آهي.<ref>{{Cite web|date=2020-08-03|title=Analysis: The global coal fleet shrank for first time on record in 2020|url=https://www.carbonbrief.org/analysis-the-global-coal-fleet-shrank-for-first-time-on-record-in-2020|access-date=2021-11-09|website=Carbon Brief|language=en}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Simon|first=Frédéric|date=2020-04-21|title=Sweden adds name to growing list of coal-free states in Europe|url=https://www.euractiv.com/section/energy/news/sweden-adds-name-to-growing-list-of-coal-free-states-in-europe/|access-date=2021-11-09|website=www.euractiv.com|language=en-GB}}</ref> [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] جو سيڪريٽري جنرل سڃي دنيا جي حڪومت کي سال <small>2020</small>ع تائين نوان ڪوئلي جا پلانٽ ٺاهڻ بند ڪرڻ لاءِ درخواست ڪيو.<ref>{{cite news |title=Tax carbon, not people: UN chief issues climate plea from Pacific 'frontline' |url=https://www.theguardian.com/environment/2019/may/15/tax-carbon-not-people-un-chief-issues-climate-plea-from-pacific-frontline |work=[[The Guardian]] |date=15 May 2019}}</ref> سال <small>2024</small>ع ۾ ڪوئلي جي رڪارڊ مقدار ساڙي وئي، پر سال <small>2030</small>ع کان اڳ استعمال جي توقع آهي.<ref>{{Cite news |author-link=Fiona Harvey |date=2025-10-22 |title=Global use of coal hit record high in 2024 |url=https://www.theguardian.com/environment/2025/oct/22/global-use-of-coal-hit-record-high-in-2024 |access-date=2025-12-16 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> عالمي گرمي پد کي °2 سينٽي گريڊ کان گهٽ رکڻ جي پيرس معاهدي جي هدف کي پورو ڪرڻ لاءِ، <ref>{{Cite web |title=Executive summary – World Energy Outlook 2025 – Analysis |url=https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2025/executive-summary |access-date=2025-12-16 |website=IEA |language=en-GB}}</ref> ڪوئلي جي استعمال کي سال <small>2020</small> کان <small>2030</small>ع تائين اڌ ڪرڻ جي ضرورت آهي<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.carbonbrief.org/analysis-why-coal-use-must-plummet-this-decade-to-keep-global-warming-below-1-5c|title=Analysis: Why coal use must plummet this decade to keep global warming below 1.5C|date=2020-02-06|website=Carbon Brief|language=en|access-date=2020-02-08}}</ref> ۽ گلاسگو جي موسمياتي معاهدي ۾ ڪوئلي جي استعمال کي "مرحلي وار گهٽائڻ" تي اتفاق ڪيو ويو هو. ڪوئلي جو سڀ کان وڏو صارف ۽ درآمد ڪندڙ چين آهي، جيڪو دنيا جي تقريبن اڌ ڪوئلي جي کاڻ ڪري ٿو، ان کان پوءِ ڀارت لڳ ڀڳ ڏهين حصي سان بئي نمبر تي آهي. انڊونيشيا ۽ آسٽريليا سڀ کان وڌيڪ ڪوئلو برآمد ڪن ٿا، ان کان پوءِ روس آهي.<ref>{{Cite web|title=Exports – Coal Information: Overview – Analysis|url=https://www.iea.org/reports/coal-information-overview/exports|access-date=2022-01-20|website=IEA|language=en-GB}}</ref><ref name="Overland-2023">{{Cite journal |last1=Overland |first1=Indra |last2=Loginova |first2=Julia |date=2023-08-01 |title=The Russian coal industry in an uncertain world: Finally pivoting to Asia? |journal=Energy Research & Social Science |volume=102 |article-number=103150 |doi=10.1016/j.erss.2023.103150 |issn=2214-6296|doi-access=free |bibcode=2023ERSS..10203150O }}</ref> ==پڻ ڏسو== '''ڪوئلو''' (Coal) گذريل ٽن هزار سالن کان ٻارڻ طور استعمال ڪيو ويندو رهيو آهي. ڪوئلي ۾ [[ڪاربان]] جو غلبو هوندو آهي، جيڪو ان جي وزن جو 50 سيڪڙو کان 70 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو ٺاهيندو آهي. ڪنهن سبب جي ڪري زمين ۾ دفن ٿيل وڻ، هزارين سالن کان پوءِ گرمي ۽ دٻاءُ سبب ڪوئلي ۾ تبديل ٿي ويندا آهن. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikibooks |Historical Geology|Peat and coal}} {{Wikibooks |High School Earth Science|Nonrenewable Energy Resources#Coal|Coal}} {{Commons}} {{Wiktionary}} * [https://coaltransitions.org/ Coal Transitions] * [https://www.iea.org/fuels-and-technologies/coal Coal – International Energy Agency] * [https://coalexit.org/ CoalExit] * [https://euracoal.eu/ European Association for Coal and Lignite] * [https://web.archive.org/web/20210423025715/http://www.worldcoal.com/ Coal news and industry magazine] * [https://globalenergymonitor.org/projects/global-coal-plant-tracker/ Global Coal Plant Tracker] * [https://energyandcleanair.org/ Centre for Research on Energy and Clean Air] * {{cite EB1911|wstitle=Coal|volume=6|pages=574–93|short=1}} * {{cite NIE|wstitle=Coal|short=1}} * {{cite Collier's|wstitle=Coal|short=1}} {{coal|state=expanded}} {{Energy country lists|state=collapsed}} {{electricity generation}} {{Rock type}} {{Authority control}} [[زمرو:ڪوئلو]] [[زمرو:پٿر]] [[زمرو:اينڌن]] [[زمرو:ٺوس ٻارڻ]] [[زمرو:فوسل ٻارڻ]] [[زمرو:اقتصادي ارضيات]] [[زمرو:پاڪستان جي معدنيات]] [[زمرو:ڪاربان جا ٻهروپ]] 9xfjxxh7tbnu2x5dn3ixgh8f2glld13 0 103237 414833 414788 2026-09-25T17:58:49Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 414833 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = اينگرو ڪارپوريشن<br> Engro Corporation | logo = Engro Corporation logo (2025).svg | logo_size = | image = Dolmen Towers Karachi.jpg | image_size = 200px | image_caption = The Harbour Front Building (smaller, left tower) of [[Dolmen City]], where most Engro companies are headquartered | native_name = اینگرو کارپوریشن | native_name_lang = ur | former_name = {{ubl|Esso Pakistan Fertilizer Company Limited (1965–1978)|Exxon Chemical Pakistan Limited (1978–1991)|Engro Chemicals Pakistan Limited (1991–2010)}} | type = [[Subsidiary]] | traded_as = {{karse|ENGRO}} (1968–2025) | ISIN = {{ISIN|sl=n|pl=y|PK0012101017}} | industry = [[Conglomerate (company)|Conglomerate]] | founded = {{start date and age|1965}} | hq_location_city = [[Karachi]] | hq_location_country = [[Pakistan]] | area_served = [[Pakistan]] | key_people = [[Hussain Dawood]] ([[chairman]]) <br/> Ahsan Zafar Syed ([[CEO]]) | products = [[Fertilizer]]s, [[petrochemical]]s, and [[dairy]] | services = [[Telecommunications|Telecommunication infrastructure]] and [[LNG terminal|LNG terminal management]] | revenue = {{increase}} {{PKRConvert|482.488|b}} (2023) | operating_income = {{increase}} {{PKRConvert|146.410|b}} (2023) | assets = {{Increase}} {{PKRConvert|802.4|b}} (2023) | equity = {{Increase}} {{PKRConvert|223.1|b}} (2023) | owner = Engro Holdings (as of January 2025) | num_employees = 3,510 <small>(2023)</small> | divisions = | subsid = {{ubl|[[Engro Energy]]|[[Engro Enfrashare]]|[[Engro Elengy]]|[[Engro Fertilizers]]|[[Engro Polymer]]|[[Engro Vopak]]}} | website = {{URL|engrocorporation.com}} | footnotes = Financials {{as of|2023|12|31|lc=y}}<ref name=AR2023>{{cite web |title=Annual Report 2023 |url=https://www.engro.com/app/media/2024/04/ECORP-Annual-Report-2023-WEB-FINAL.pdf |publisher=Engro Cooperation Limited |access-date=23 May 2024 |page=382 |language=en |date=23 February 2024}}</ref><ref>{{cite news |title=Engro and Dawood Hercules announce merger timeline |url=https://www.thenews.com.pk/print/1260631-engro-and-dawood-hercules-announce-merger-timeline |access-date=8 January 2025 |work=www.thenews.com.pk |publisher=[[The News International]] |date=12 December 2024 |language=en}}</ref> }} '''اينگرو ڪارپوريشن لميٽيڊ'''، (<small>Engro</small> <small>Corporation</small> <small>Limited</small>) اڳ ۾ '''اينگرو ڪيميڪلز پاڪستان لميٽيڊ''' ۽ عام طور تي '''اينگرو''' ({{Respell|en|GROW}}) جي نالي سان مشهور آهي، هڪ پاڪستاني ڪمپني آهي جنهن جو هيڊ ڪوارٽر [[ڪراچي]] ۾ آهي. ان کي "ايسو" (<small>Esso</small>) پاران سال <small>1965</small> ۾ "ايسو فرٽيلائيزر" جي نالي سان قائم ڪيو ويو. ان جون ماتحت ڪمپنيون، جن ۾ اينگرو انرجي، اينگرو انفراشيئر، اينگرو ايل اين جي ٽرمينل، اينگرو ايڪسمپ ايف زيڊ اي، اينگرو ايڪسمپ ايگري پروڊڪٽس، اينگرو فرٽيلائزرز، اينگرو پوليمر ۽ ڪيميڪلز ۽ اينگرو پاڪ ٽرمينل شامل آهن، پيٽروڪيميڪلز، فرٽيلائيزرز، توانائي، [[بندرگاھ|پورٽ ٽرمينلز]] ۽ ٽيليڪميونيڪيشن ٽاورز ۾ ڪم ڪن ٿيون. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اينگرو ڪارپوريشن]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ڪمپنيون]] [[زمرو:ڪراچي ۾ قائم ڪمپنيون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ شپنگ ڪمپنيون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ڀاڻ جي صنعت]] [[زمرو:پاڪستان ۾ توانائي جون ڪمپنيون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ تيل ۽ گيس جون ڪمپنيون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ پورٽ ٽرمينلز جون ڪمپنيون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ڀاڻ جي پيداوار جون ڪمپنيون]] tlsixuytv6sjnmdzhvarorzdtl8yhn7 14 103248 414832 414789 2026-09-25T17:56:10Z Memon2025 21315 /* */ 414832 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پاڪستان ۾ ڪمپنيون]] [[زمرو:ڪراچي ۾ قائم ڪمپنيون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ توانائي جون ڪمپنيون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ڀاڻ جي پيداوار جون ڪمپنيون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ شپنگ ڪمپنيون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ تيل ۽ گيس جون ڪمپنيون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ پورٽ ٽرمينلز جون ڪمپنيون]] [[زمرو:ڪمپنيون بلحاظ صنعت]] [[زمرو:پاڪستان جون مصنوعات]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ڀاڻ جي صنعت]] [[زمرو:توانائي جون ڪمپنيون]] [[زمرو:ڀاڻ جي پيداوار جون ڪمپنيون]] [[زمرو:ڀاڻ جي صنعت]] [[زمرو:تيل ۽ گيس جون ڪمپنيون]] [[زمرو:شپنگ جون ڪمپنيون]] [[زمرو:بندرگاهه جون ڪمپنيون]] [[زمرو:بندرگاهه]] [[زمرو:ڀاڻ]] [[زمرو:صنعتون]] [[زمرو:شپنگ]] [[زمرو:توانائي]] [[زمرو:مصنوعات]] [[زمرو:پيٽروڪيميڪلز]] [[زمرو:پورٽ ٽرمينلز]] [[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن ٽاورز]] [[زمرو:ڪمپنيون بلحاظ صنعت]] [[زمرو:پاڪستان جون مصنوعات]] [[زمرو:توانائي جون ڪمپنيون]] [[زمرو:ڀاڻ جي صنعت]] [[زمرو:تيل ۽ گيس جون ڪمپنيون]] [[زمرو:شپنگ جون ڪمپنيون]] [[زمرو:بندرگاهه جون ڪمپنيون]] [[زمرو:بندرگاهه]] [[زمرو:ڀاڻ]] [[زمرو:صنعتون]] [[زمرو:شپنگ]] [[زمرو:توانائي]] [[زمرو:مصنوعات]] [[زمرو:پاڪستان جي معيشت]] kig8lf4ti2p3q93bay3qfs99mhtl4co 414834 414832 2026-09-25T17:59:35Z Memon2025 21315 /* */ 414834 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پاڪستان ۾ ڪمپنيون]] [[زمرو:ڪراچي ۾ قائم ڪمپنيون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ توانائي جون ڪمپنيون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ڀاڻ جي پيداوار جون ڪمپنيون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ شپنگ ڪمپنيون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ تيل ۽ گيس جون ڪمپنيون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ پورٽ ٽرمينلز جون ڪمپنيون]] [[زمرو:ڀاڻ]] [[زمرو:صنعتون]] [[زمرو:شپنگ]] [[زمرو:توانائي]] [[زمرو:مصنوعات]] [[زمرو:پاڪستان جي معيشت]] [[زمرو:ڀاڻ جي پيداوار جون ڪمپنيون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ توانائي جون ڪمپنيون]] [[زمرو:ڪمپنيون بلحاظ صنعت]] [[زمرو:پاڪستان جون مصنوعات]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ڀاڻ جي صنعت]] [[زمرو:توانائي جون ڪمپنيون]] [[زمرو:ڀاڻ جي پيداوار جون ڪمپنيون]] [[زمرو:ڀاڻ جي صنعت]] [[زمرو:تيل ۽ گيس جون ڪمپنيون]] [[زمرو:شپنگ جون ڪمپنيون]] [[زمرو:بندرگاهه جون ڪمپنيون]] [[زمرو:بندرگاهه]] [[زمرو:ڀاڻ]] [[زمرو:صنعتون]] [[زمرو:شپنگ]] [[زمرو:توانائي]] [[زمرو:مصنوعات]] [[زمرو:پيٽروڪيميڪلز]] [[زمرو:پورٽ ٽرمينلز]] [[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن ٽاورز]] [[زمرو:ڪمپنيون بلحاظ صنعت]] [[زمرو:پاڪستان جون مصنوعات]] [[زمرو:توانائي جون ڪمپنيون]] [[زمرو:ڀاڻ جي صنعت]] [[زمرو:تيل ۽ گيس جون ڪمپنيون]] [[زمرو:شپنگ جون ڪمپنيون]] [[زمرو:بندرگاهه جون ڪمپنيون]] [[زمرو:بندرگاهه]] majus9q61e6ri27v34jgbnvmwoawfnr 414835 414834 2026-09-25T18:01:45Z Memon2025 21315 /* */ 414835 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پاڪستان ۾ ڪمپنيون]] [[زمرو:ڪراچي ۾ قائم ڪمپنيون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ توانائي جون ڪمپنيون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ڀاڻ جي پيداوار جون ڪمپنيون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ شپنگ ڪمپنيون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ تيل ۽ گيس جون ڪمپنيون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ پورٽ ٽرمينلز جون ڪمپنيون]] [[زمرو:ڀاڻ]] [[زمرو:صنعتون]] [[زمرو:شپنگ]] [[زمرو:مصنوعات]] [[زمرو:پاڪستان جي معيشت]] [[زمرو:ڀاڻ جي پيداوار جون ڪمپنيون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ توانائي جون ڪمپنيون]] [[زمرو:ڪمپنيون بلحاظ صنعت]] [[زمرو:پاڪستان جون مصنوعات]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ڀاڻ جي صنعت]] [[زمرو:ڀاڻ جي پيداوار جون ڪمپنيون]] [[زمرو:ڀاڻ جي صنعت]] [[زمرو:تيل ۽ گيس جون ڪمپنيون]] [[زمرو:شپنگ جون ڪمپنيون]] [[زمرو:بندرگاهه جون ڪمپنيون]] [[زمرو:بندرگاهه]] [[زمرو:ڀاڻ]] [[زمرو:صنعتون]] [[زمرو:شپنگ]] [[زمرو:توانائي]] [[زمرو:مصنوعات]] [[زمرو:پيٽروڪيميڪلز]] [[زمرو:پورٽ ٽرمينلز]] [[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن ٽاورز]] [[زمرو:ڪمپنيون بلحاظ صنعت]] [[زمرو:پاڪستان جون مصنوعات]] [[زمرو:توانائي جون ڪمپنيون]] [[زمرو:ڀاڻ جي صنعت]] [[زمرو:تيل ۽ گيس جون ڪمپنيون]] [[زمرو:شپنگ جون ڪمپنيون]] [[زمرو:بندرگاهه جون ڪمپنيون]] [[زمرو:بندرگاهه]] kfdetlsz3i77zn5ld8nqi9p46u2wb82 414838 414835 2026-09-25T18:03:48Z Memon2025 21315 /* */ 414838 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پاڪستان ۾ ڪمپنيون]] [[زمرو:ڪراچي ۾ قائم ڪمپنيون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ توانائي جون ڪمپنيون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ڀاڻ جي پيداوار جون ڪمپنيون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ شپنگ ڪمپنيون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ تيل ۽ گيس جون ڪمپنيون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ پورٽ ٽرمينلز جون ڪمپنيون]] [[زمرو:ڀاڻ]] [[زمرو:صنعتون]] [[زمرو:شپنگ]] [[زمرو:مصنوعات]] [[زمرو:پاڪستان جي معيشت]] [[زمرو:ڀاڻ جي پيداوار جون ڪمپنيون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ توانائي جون ڪمپنيون]] [[زمرو:ڪمپنيون بلحاظ صنعت]] [[زمرو:پاڪستان جون مصنوعات]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ڀاڻ جي صنعت]] [[زمرو:ڀاڻ جي پيداوار جون ڪمپنيون]] [[زمرو:تيل ۽ گيس جون ڪمپنيون]] [[زمرو:شپنگ جون ڪمپنيون]] [[زمرو:بندرگاهه جون ڪمپنيون]] [[زمرو:بندرگاهه]] [[زمرو:ڀاڻ]] [[زمرو:صنعتون]] [[زمرو:شپنگ]] [[زمرو:توانائي]] [[زمرو:مصنوعات]] [[زمرو:پيٽروڪيميڪلز]] [[زمرو:پورٽ ٽرمينلز]] [[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن ٽاورز]] [[زمرو:ڪمپنيون بلحاظ صنعت]] [[زمرو:پاڪستان جون مصنوعات]] [[زمرو:توانائي جون ڪمپنيون]] [[زمرو:ڀاڻ جي صنعت]] [[زمرو:تيل ۽ گيس جون ڪمپنيون]] [[زمرو:شپنگ جون ڪمپنيون]] [[زمرو:بندرگاهه جون ڪمپنيون]] [[زمرو:بندرگاهه]] d7f9ofgks31rzca02hg4l0lxpmysbzv 414840 414838 2026-09-25T18:05:04Z Memon2025 21315 /* */ 414840 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پاڪستان ۾ ڪمپنيون]] [[زمرو:ڪراچي ۾ قائم ڪمپنيون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ شپنگ ڪمپنيون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ توانائي جون ڪمپنيون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ تيل ۽ گيس جون ڪمپنيون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ پورٽ ٽرمينلز جون ڪمپنيون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ڀاڻ جي پيداوار جون ڪمپنيون]] [[زمرو:ڀاڻ]] [[زمرو:صنعتون]] [[زمرو:شپنگ]] [[زمرو:مصنوعات]] [[زمرو:پاڪستان جي معيشت]] [[زمرو:ڀاڻ جي پيداوار جون ڪمپنيون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ توانائي جون ڪمپنيون]] [[زمرو:ڪمپنيون بلحاظ صنعت]] [[زمرو:پاڪستان جون مصنوعات]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ڀاڻ جي صنعت]] [[زمرو:ڀاڻ جي پيداوار جون ڪمپنيون]] [[زمرو:تيل ۽ گيس جون ڪمپنيون]] [[زمرو:شپنگ جون ڪمپنيون]] [[زمرو:بندرگاهه جون ڪمپنيون]] [[زمرو:بندرگاهه]] [[زمرو:ڀاڻ]] [[زمرو:صنعتون]] [[زمرو:شپنگ]] [[زمرو:توانائي]] [[زمرو:مصنوعات]] [[زمرو:پيٽروڪيميڪلز]] [[زمرو:پورٽ ٽرمينلز]] [[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن ٽاورز]] [[زمرو:ڪمپنيون بلحاظ صنعت]] [[زمرو:پاڪستان جون مصنوعات]] [[زمرو:توانائي جون ڪمپنيون]] [[زمرو:ڀاڻ جي صنعت]] [[زمرو:تيل ۽ گيس جون ڪمپنيون]] [[زمرو:شپنگ جون ڪمپنيون]] [[زمرو:بندرگاهه جون ڪمپنيون]] [[زمرو:بندرگاهه]] hwqwebtb38fr04zge9g1fhbt38vow6r 0 103254 414825 414809 2026-09-25T12:14:45Z Ibne maryam 17680 /* */ 414825 wikitext text/x-wiki {{short description|1803–1815 series of wars led by Napoleon}} {{Infobox military conflict | conflict = Napoleonic Wars | part_of = the [[French Revolutionary and Napoleonic Wars]] | image = Napoleonic Wars (revision).jpg | caption = Left to right, top to bottom:<br/>Battles of [[Battle of Austerlitz|Austerlitz]], [[Fall of Berlin (1806)|Berlin]], [[Battle of Friedland|Friedland]], [[Battle of Aspern-Essling|Aspern-Essling]], [[French occupation of Moscow|Moscow]], [[Battle of Leipzig|Leipzig]] and [[Battle of Paris (1814)|Paris]] | date = {{start and end dates|1803|5|18|1815|11|20|df=yes}}<br/>({{Age in years, months, weeks and days|month1=05|day1=18|year1=1803|month2=11|day2=20|year2=1815}}) | location = Global (primarily [[Europe]]) | result = Coalition victory | combatant1 = '''[[Coalition forces of the Napoleonic Wars|Coalition forces]]:'''<br/>{{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}}<br/>{{collapsible list |bullets=yes |title={{nobold|{{flagcountry|Habsburg monarchy|civil}}}} |'''{{flagcountry|Holy Roman Empire}}'''{{efn|[[Dissolution of the Holy Roman Empire|Dissolved in 1806]]. Many states of the Empire were allies of France before its dissolution, including [[Electorate of Bavaria|Bavaria]], [[Electorate of Saxony|Saxony]], [[Electorate of Baden|Baden]] and [[Electorate of Württemberg|Württemberg]].}} * {{flagcountry|Electorate of Hanover}}{{efn|Hanover was in [[Personal union of Great Britain and Hanover|personal union with the United Kingdom]]. It was annexed by Westphalia in 1806 and restored as the [[Kingdom of Hanover]] in 1814. Hanover contributed troops to the British Army (see [[King's German Legion]]) and to Wellington's army during the [[Waterloo Campaign]].}} * {{flag|Liechtenstein|1719}}<br/>''[[List of states in the Holy Roman Empire|and others...]]'' |'''{{flagcountry|Austrian Empire}}'''{{efn|The term ''Austrian Empire'' came into use after Napoleon crowned himself [[Emperor of the French]] in 1804, by which [[Francis II, Holy Roman Emperor]] took the title [[Emperor of Austria]] (Kaiser von Österreich) in response. The Holy Roman Empire was dissolved in 1806, and consequently ''Emperor of Austria'' became Francis' primary title. For this reason, ''Austrian Empire'' is often used instead of ''Holy Roman Empire'' for brevity's sake when speaking of the Napoleonic Wars as a whole, even though the two entities are not synonymous.}}{{efn|name="Austria&Prussia"|After the French victory against the [[War of the Fourth Coalition|Fourth]] and [[War of the Fifth Coalition|Fifth]] coalitions, Prussia and Austria became allies of France and contributed forces to the [[French Invasion of Russia]] in 1812. Both countries joined the [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]] when the invasion failed.}} * {{flagcountry|Kingdom of Hungary (1526-1867)}}{{efn|The [[Kingdom of Hungary (1538–1867)|Kingdom of Hungary]] participated in the war with separate Hungarian regiments{{sfn|Arnold|1995|p=[https://books.google.com/books?id=63xTTaYTbrwC&pg=PA36 36]}}<ref>The Austrian Imperial-Royal Army (''{{lang|de|Kaiserliche-Königliche Heer}}'') 1805–1809: The Hungarian Royal Army [http://www.napoleon-series.org/military/organization/Austria/ArmyStudy/c_AustrianArmyHungary.html] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140222141736/http://www.napoleon-series.org/military/organization/Austria/ArmyStudy/c_AustrianArmyHungary.html |date=22 February 2014}}</ref> in the Imperial and Royal Army, and also by a traditional army ("insurrectio").<ref>{{cite book |last=Fisher |first=Todd |url=https://books.google.com/books?id=fpNMC02Im0YC&pg=PA7 |title=The Napoleonic Wars: The Empires Fight Back 1808–1812 |publisher=Oshray Publishing |year=2001 |isbn=978-1-84176-298-2 |access-date=18 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150930183548/https://books.google.com/books?id=fpNMC02Im0YC&pg=PA7 |archive-date=30 September 2015 |url-status=live}}</ref> The Hungarian Diet voted to join in war and agreed to pay one third of the war expenses.|group=lower-alpha}} }} {{unbulleted list| {{flagcountry|Russian Empire}}{{efn|name="Russia"|Russia was a leading member of the Coalition, but became an ally of France from the signing of the [[Treaties of Tilsit]] in 1807 until it was [[French invasion of Russia|invaded by France]] in 1812. During this time, it was nominally at war with [[Anglo-Russian War (1807–1812)|the United Kingdom]], [[Russo-Persian War (1804–1813)|Iran]], [[Finnish War|Sweden]] and [[Russo-Turkish War (1806–1812)|the Ottoman Empire]].}} |{{flagcountry|Prussia|1803}}{{efn|name="Austria&Prussia"}} |{{flagdeco|Spain|1785}} [[History of Spain (1808-1874)|Spain]]{{efn|name="Spain"|Spain was an ally of France in the [[War of the Third Coalition]] and the [[Invasion of Portugal (1807)|invasion of Portugal]]. In 1808, France invaded Spain, triggering the [[Peninsular War]] (or the Spanish War of Independence) and Spain joined the Coalition against France.}} |{{flagdeco|Kingdom of Portugal|1750}} [[History of Portugal (1777–1834)|Portugal]]{{efn|name="Portugal"|Portugal became an active belligerent in [[Invasion of Portugal (1807)|1807]] following a Franco-Spanish invasion. While a member of the coalition, the regular Portuguese army operated mostly under [[Anglo-Portuguese Army|British command]], who also heavily subsidized Portugal's military.}} |{{flag|Sweden|naval}}{{efn|name="Sweden"|When Russia allied with France, it [[Finnish War|conquered Finland]], which was under Swedish rule at the time. After [[Charles XIV John|Marshal Bernadotte]] became Crown Prince of Sweden in 1810, Sweden nominally declared [[Anglo-Swedish war of 1810–1812|war on the United Kingdom]], but no actual fighting was done. Sweden became a leading member of the [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]] and declared war on France in 1812.}}<br/> }} {{collapsible list |title={{nobold|''and others...''}} |{{flagcountry|United Kingdom of the Netherlands}}{{efn|name="Seventh Coalition"}} |{{flagcountry|Kingdom of Naples|1738}}{{efn|Until 1806.}} |{{flagcountry|Kingdom of Sicily}} |{{flagdeco|Kingdom of Sardinia|1814}} [[Kingdom of Sardinia (1720-1861)|Sardinia]] |{{flag|Papal States|old}} |{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg}} [[Qajar Iran|Iran]]{{efn|name="Iran"|The Iranian Qajar Dynasty [[Russo-Persian War (1804–1813)|fought a war against Russia]] from 1804 to 1813. At the start of the war, Iran received support from France. When [[Russia]] became an ally of France in 1807, French support for Iran ended, and Iran was instead supported by the United Kingdom.}} |{{flagcountry|Prince-Bishopric of Montenegro}}{{efn|1806–1807, 1813–1814}} |{{flagcountry|Kingdom of Bavaria}}{{efn|name="German States 1"|From 1813.}} |{{flagcountry|Kingdom of Saxony|1806}}{{efn|name="German States 1"}} |{{flagcountry|Kingdom of Württemberg|1803}}{{efn|name="German States 1"}} |{{flagcountry|Baden|1806}}{{efn|name="German States 1"}} |{{flagdeco|Bourbon Restoration}} [[First Restoration|Bourbon France]]{{efn|name="Seventh Coalition"|1815.}} |{{flagcountry|Duchy of Brunswick|1814}}{{efn|name="Seventh Coalition"}} ||{{flagcountry|Nassau|1806}}{{efn|name="Seventh Coalition"}} |{{flagdeco|Denmark}} [[Unitary State (Denmark)|Denmark]]{{efn|name="Denmark"|After the [[Second Battle of Copenhagen]] in 1807, Denmark-Norway became an ally of France. After [[Dano-Swedish War (1813-1814)|losing Norway to Sweden]] in 1814, Denmark switched sides and joined the Coalition.}} |{{flagdeco|Switzerland}} [[Restoration and Regeneration in Switzerland|Swiss Confederation]]{{efn|name="Seventh Coalition"}} |{{flagdeco|Tuscany|habsburg}} [[Grand Duchy of Tuscany|Tuscany]]{{efn|name="Seventh Coalition"}} }} | combatant2 = {{flagcountry|First French Empire|French Empire|name={{nobold|France}}}}<br/>and [[List of French client states|client states]]<hr/>{{collapsible list |title={{nobold|'''French allies:'''}} |{{flagdeco|Spain|1785}} [[History of Spain (1700-1808)|Spain]]{{efn|name="Spain"}} |{{flagcountry|Denmark-Norway}}{{efn|name="Denmark"}} |{{flagcountry|Russian Empire}}{{efn|name="Russia"}} |{{flagcountry|Austrian Empire}}{{efn|name="Austria&Prussia"}} |{{flagcountry|Prussia|1803}}{{efn|name="Austria&Prussia"}} |{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg}} [[Qajar Iran|Iran]]{{efn|name="Iran"}} }} | commander1 = <!-- Due to the sheer number of senior generals that were involved in the Napoleonic Wars, only heads of state or heads of government should be included in the infobox to keep it from bloating. Generals can still be named in the Wikipedia pages of conflicts within the Napoleonic Wars (e.g can include Nelson and Mack in the infobox of the War of the Third Coalition, but not on this page). --> {{unbulleted list| {{flagicon|Russian Empire}} [[Alexander I of Russia|Alexander I]] |{{flagicon|UKGBI}}{{flagicon|Electorate of Hanover}} [[George III]] |{{flagicon|UKGBI}} [[Henry Addington]] |{{flagicon|UKGBI}} [[William Pitt the Younger|William Pitt]]{{natural Causes}} |{{flagicon|UKGBI}} [[Spencer Perceval]]{{Assassinated|Assassination of Spencer Perceval}} |{{flagicon|UKGBI}} [[Robert Jenkinson, 2nd Earl of Liverpool|Robert Jenkinson]] |{{flagicon|Habsburg monarchy|civil}} [[Francis II, Holy Roman Emperor|Francis I]] |{{flagicon|Kingdom of Prussia|1803}} [[Frederick William III of Prussia|Frederick William III]] }}{{unbulleted list| {{flagicon image|Flag of Spain (1785–1873, 1875–1931).svg|link=History of Spain (1808–1874)}} [[Ferdinand VII]]{{efn|Nominally only. Ferdinand was proclaimed King of Spain by the [[Supreme Central Junta]] in 1808, but was effectively imprisoned in France for the duration of the [[Peninsular War]]. The Central Junta, and later the [[Cortes of Cádiz]], governed the country in the king's absence until he was allowed to return to Spain under the [[Treaty of Valençay]] in 1814.}} |{{flagicon|Kingdom of Portugal|1750}} [[John VI of Portugal|Prince Regent John]] |{{flagicon|Sweden|naval}} [[Gustav IV Adolf]] |{{flagicon|Sweden|naval}} [[Charles XIV John]] |{{flagicon|United Kingdom of the Netherlands}} [[William I of the Netherlands|William I]] }} | commander2 = {{unbulleted list| {{flagicon|First French Empire}} [[Napoleon I]]{{surrender}} |{{flagicon|Kingdom of Bavaria}} [[Maximilian I Joseph]] |{{flagicon|Batavian Republic}} [[Rutger Jan Schimmelpenninck]] |{{flagicon image|Flag of the Netherlands.svg|link=Kingdom of Holland}} [[Louis Bonaparte|Louis I]] |{{flagicon|Napoleonic Italy}} [[Eugène de Beauharnais]] |{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Naples (1811).svg|link=Kingdom of Naples (Napoleonic)}} [[Joachim Murat]]{{executed}} |{{flagicon|Kingdom of Saxony|1806}}{{flagicon|Duchy of Warsaw}} [[Frederick Augustus I of Saxony|Frederick Augustus I]] |{{flagicon|Duchy of Warsaw}} [[Józef Poniatowski]]{{KIA}} |{{flagicon image|Flag of Spain (1785–1873, 1875–1931).svg|link=History of Spain (1700–1808)}} [[Charles IV of Spain|Charles IV]] |{{flagicon image|Flag of Kingdom of Naples (1806-1808).svg|link=Kingdom of Naples (Napoleonic)}}{{flagicon|Napoleonic Spain}} [[Joseph Bonaparte|Joseph I]]{{efn|[[King of Naples]] from 1806 to 1808. [[King of Spain]] from 1808 to 1813.}} |{{flagicon|Westphalia}} [[Jérôme Bonaparte|Jérôme Napoleon I]] |{{flagicon|Kingdom of Württemberg|1803}} [[Frederick I of Württemberg|Frederick I]] |{{flagicon|Denmark-Norway}} [[Frederick VI of Denmark|Frederick VI]] |{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg|link=Qajar Iran}} [[Fath Ali Shah Qajar]] }} | strength1 = {{unbulleted list|'''{{flagicon|Russian Empire}} [[Russian Empire|Russia]]''': 712,000 regulars, Cossacks and militia at peak strength (1812)<ref>Sokolov, Oleg V. (2020). Битва двух империй. 1805-1812 [The Battle of two Empires, 1805-1812]. Лучшие воины в истории (Best warriors in history) (in Russian). Moscow: Яуза. Page 412.</ref>|'''{{flagicon|Austrian Empire}} [[Austrian Empire|Austria]]''': 630,000 regulars and militia at peak strength (1809)<ref>[https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10009065?page=174,175&q=630 "Neue Statistisch-Geographische Beschreibung des Königreichs Ungarn, Croatien, Slavonien und der ungarischen Militär Grenze,"] Weygand, Leipzig 1832, page 146. Includes 40,000 insurgent militia.</ref><ref>Wilson 2023, p. 303, gives a more precise breakdown of Austrian strength in 1809 (excluding the insurgents) at 283,400 in the initial field army and 310,000 in reserves and garrisons; about half of the latter number were militia ([[landwehr]]). The Austrians reached peak effective field strength in 1813, with 568,000 soldiers.</ref>|'''{{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}}''': 380,000 regulars, sailors, and marines at peak strength (1813){{efn|250,000 in the British Army and 130,000 in the Royal Navy. The Royal Navy averaged 110,000 personnel during the conflict. The British Army was still 211,276 strong after the conclusion of the conflict in December 1815.{{sfn|Clodfelter|2017|p=170}}}}<ref>{{cite web |last=Burnham |first=Robert |title=The British Army in the Napoleonic Wars: Manpower Stretched to the Limits? |url=https://www.napoleon-series.org/military-info/organization/c_casualties.html |work=The Napoleon Series |access-date=29 December 2025 |quote=As of August 1813, the British Army had 255,876 regulars, but only 65,252 were deployed on the Iberian peninsula (counting 3,135 in Gibraltar and 1,915 in Cadiz). Another 102,000 regulars were scattered throughout Britain's global empire (outside of Britain and Ireland), including some 20,000 garrisoning Sicily and other Mediterranean islands, 3,800 in Germany, 22,000 in India (buttressing the separately-counted BEIC armies) or the islands of the Indian Ocean, 18,000 in continental North America, and 21,000 in the Caribbean islands (the latter two clusters being drawn upon to fight the contemporary [[War of 1812]])}}</ref><br/>1,043,100 military personnel (total that served){{efn|793,110 in the British Army and 250,000 in the Royal Navy from 1793 to 1815. Casualties for the whole 1793-1815 period are as follows. Army losses: 219,420 dead (25,569 killed in battle or died of wounds, 193,851 dead of disease or other accidents), 86,390 wounded, 20,000 captured, 113,273 deserters. Navy losses: 92,386 dead (6,663 killed in battle; 13,621 drowned or killed in noncombat shipwrecks or fires; 72,102 dead of disease or other accidents), 14,270 wounded.{{sfn|Clodfelter|2017|pp=170–171}}}}|'''{{flagicon|Kingdom of Prussia|1803}} [[Kingdom of Prussia|Prussia]]''': 281,000 regulars and militia at peak strength (1806)<ref>Wilson 2023, p. 303: "Meanwhile, Prussia’s army remained static at a nominal 235,000 until its defeat in 1806 at Jena-Auerstädt, after which, as we have seen, it was rebuilt to 281,000 by August 1813, also now supported by a much-reduced population, revenue, and territory."</ref>{{sfn|Clodfelter|2017|p=150}}|'''{{flagicon|Spain|1785}} [[Spanish Empire|Spain]]''': 255,000 regulars and guerillas at peak strength (1808){{sfn|Clodfelter|2017|pp=152–153}}{{Efn|50,000 of which being guerillas.{{sfn|Clodfelter|2017|p=152}}}}|'''{{flagcountry|Kingdom of Portugal|1750}}''': 50,000 regulars at peak strength (1809)|'''{{flagicon|Sweden|naval}} [[Sweden]]''': 50,000 regulars at peak strength (1808)<ref>{{cite web |last=Olofsson |first=Magnus |title=The Swedish Army in the Napoleonic Wars |work=The Napoleon Series |date=April 2008 |quote=Data sources include "Sveriges krig åren 1808 och 1809, vol. 1", p. 136-160}}</ref>|'''{{flagicon|United Netherlands}} [[United Kingdom of the Netherlands|Netherlands]]''': 36,500 regulars at peak strength (1815) }} Other coalition members: 100,000 regulars and militia at peak strength (1813) Total: 3,000,000 regulars and militia at peak strength (1813) | strength2 = {{unbulleted list |'''{{flagicon|First French Empire}} [[First French Empire|French Empire]]''': 1,200,000 regulars, sailors, marines and militia at peak strength (1813)<ref name="John France 2011 351">{{cite book |last=John France |url=https://archive.org/details/perilousgloryris0000fran |title=Perilous Glory: The Rise of Western Military Power |publisher=Yale UP |year=2011 |isbn=978-0-300-17744-2 |page=[https://archive.org/details/perilousgloryris0000fran/page/351 351] |url-access=registration}}</ref> |c. 3,000,000 military personnel (total that served){{sfn|Clodfelter|2017|p=170}}<ref>Bodart 1916, pp. 132–133: "The number of men placed by the Senate at the disposal of Napoleon I in the course of his reign, is calculated at 2,023,000; to these are added the cavalry levy of 17,000 in January 1813, the general levy of 1814 estimated at 143,000, and the volunteers and the national guard of 1814 and 1815, estimated at 817,000. Thus computed the sum total of all the men the Emperor had under his command would have been 3,000,000... Again, it must be remembered that many French regiments were recruited by conscription in provinces newly conquered and united to France, and that these soldiers commonly deserted or went over to the enemy at the first favourable opportunity."</ref> {{Tree list}} ** 200,000 Italians (served directly in the French Imperial Army)<ref>Virgilio Ilari e Piero Crociani, [https://www.centotredicesimo.org/wp-content/uploads/2015/11/Ilari-V.-Crociani-P.-27e-e-28e-Division-Militaire-1800-1814-libre.pdf "PIEMONTE E LIGURIA NEL Sistema MILITARE Napoleonico"], 2010, p. 18.</ref> ** 216,000 Belgians (served directly in the French Imperial Army)<ref>Mikaberidze, p. 290</ref> ** 80,000 [[Left Bank of the Rhine|Germans]] (served directly in the French Imperial Army)<ref>Wilson, Peter H. (14 February 2023), ''Iron and Blood: A Military History of the German-Speaking Peoples since 1500'', Harvard University Press, p. 295. ISBN 978-0-674-98762-3.</ref> ** 33,000 Swiss (served directly in the French Imperial Army)<ref>Wilson, Peter H. (14 February 2023). "Iron and Blood: A Military History of the German-Speaking Peoples since 1500." Harvard University Press. p. 271. ISBN 978-0-674-98762-3.</ref> {{tree list/end}} '''{{flagdeco|Napoleonic Italy}} [[Kingdom of Italy (Napoleonic)|Italy]]''': 200,000 (total that served in the army of the Kingdom of Italy)<ref>Ilari and Crociani, p. 18</ref> {{flagicon|Duchy of Warsaw}} '''[[Duchy of Warsaw]]''': 180,000 (total that served in the army of the Duchy of Warsaw)<ref>Paul Robert Magocsi; Jean W. Sedlar; Robert A. Kann; Charles Jevich; Joseph Rothschild (1974). ''A History of East Central Europe''. University of Washington Press. p. 48. {{ISBN|978-0-295-95358-8}}. Retrieved 11 May 2012.</ref> }} | casualties1 = {{unbulleted list |'''{{flagicon|Austrian Empire}} Austria''', '''{{flagicon|Kingdom of Prussia|1803}} Prussia''', and other German states:<br />500,000–600,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref><ref name="Mikaberidze, p. 627-628">Mikaberidze, p. 627–628.</ref> |'''{{flagicon|Russian Empire}} Russia''':<br />450,000–500,000 dead<ref>Urlanis 1971, p. 180–182. Only the wars against France.</ref><ref>Mikaberidze, p. 627–628. Only the wars against France.</ref> |'''{{flagicon|UKGBI}} United Kingdom''':<br />311,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref><ref name="Mikaberidze, p. 627-628">Mikaberidze, p. 627–628.</ref> |'''{{flagicon|Spain|1785}} Spain''':<br />300,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref> |'''{{flagicon|Kingdom of Portugal|1750}} Portugal''':<br />50,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref> }} ---- '''Total''': 1,800,000+ military dead | casualties2 = '''{{flagicon|First French Empire}} French Empire''': * 306,000 French killed in combat{{sfn|White|2014}}{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} * 65,000 French allies killed in combat{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} * 600,000 French and allies dead from disease{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} '''{{flagicon|Napoleonic Italy}}{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Naples (1811).svg|link=Kingdom of Naples (Napoleonic)}} Italy''':<br />120,000 dead (included in the "French allies" figures)<ref name="White 2014, Urlanis">{{harvnb|White|2014|loc=''Napoleonic Wars''}} cites {{harvnb|Urlanis|1971}}</ref><hr/> '''Total''': 1,000,000+ military dead<ref>{{cite book |last=Bodart |first=Gaston |title=Losses of Life in Modern Wars: Austria-Hungary: France |date=2017 |publisher=Trieste Publishing Pty Limited |isbn=9780649002184 |page=133 |edition=Illustrated |url=https://books.google.com/books?id=QyFStAEACAAJ}}</ref>{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} | campaignbox = {{Campaignbox Napoleonic Wars}} {{Campaignbox French-Habsburg Conflicts}} {{Campaignbox Anglo-French wars}} }} {{OSM Location map | coord = {{coord|48|14}} | zoom = 3 | float = right | nolabels = 1 | width = 300 | height = 240 | title = Napoleonic Wars | auto-caption=1 | shapeD=n-circle | shape-colorD=dark blue | label-colorD=dark blue | shape-outlineD=white | label-sizeD = 12 | label-posD = left | mark-sizeD=16 | mark-coord1 = {{coord|49.13|16.76}} | mark-title1 = [[War of the Third Coalition|Third Coalition]]: Germany 1803:...[[Battle of Austerlitz|Austerlitz]]... | mark-coord2 = {{coord|52.52|13.41}} | mark-title2 = [[War of the Fourth Coalition|Fourth Coalition]]: Prussia 1806:...[[Fall of Berlin (1806)|Berlin]]... | mark-coord3 = {{coord|39.08|-9.27}} | mark-title3 = [[Peninsular War]]: Portugal 1807...[[Lines of Torres Vedras|Torres Vedras]]... | mark-coord4 = {{coord|42.85|-2.68}} | mark-title4 = [[Peninsular War]]: Spain 1808...[[Battle of Vitoria|Vitoria]]... | mark-coord5 = {{coord|48.54|12.15}} | mark-title5 = [[War of the Fifth Coalition|Fifth Coalition]]: Austria 1809:...[[Battle of Landshut (1809)|Landshut]]... | mark-coord6 = {{coord|55.75|37.63}} | mark-title6 = [[French invasion of Russia]] 1812:...[[French occupation of Moscow|Moscow]]... | mark-coord7 = {{coord|51.33|12.38}} | mark-title7 = [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]]: Germany 1813:...[[Battle of Leipzig|Leipzig]]... | mark-coord8 = {{coord|48.86|2.35}} | mark-title8 = [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]]: France 1814:...[[Battle of Paris (1814)|Paris]]... | mark-coord9 = {{coord|50.68|4.41}} | mark-title9 = [[Hundred Days]] 1815:...[[Battle of Waterloo|Waterloo]]... }} '''نيپوليئن جون جنگيون''' (<small>1803ع</small> <small>-1815ع</small>) عالمي سطح تي ٿيندڙ تڪرارن جو هڪ سلسلو هيون، جيڪي يورپي اتحادين، جن جي جوڙجڪ وقت سان گڏ تبديل ٿيندي رهي، پاران فرانس جي پهرين جمهوريه (<small>1803ع</small>-<small>1804ع</small>)، جنهن جي اڳواڻي ”فرسٽ ڪونسل“ (نپولين) ڪري رهيو هو ۽ ان کان پوءِ فرانس جي پهرين سلطنت (<small>1804ع-1815ع</small>)، جنهن جو سربراهه فرانسين جو شهنشاهه نپولين هو، جي خلاف وڙهيون ويون. انهن جنگين جو بنياد فرانسيسي انقلاب (<small>1789ع-1799ع</small>) ۽ فرانسيسي انقلابي جنگين (<small>1792ع-1802ع</small>) مان پيدا ٿيندڙ سياسي حالتن ۾ پيو ۽ انهن جي نتيجي ۾ يورپ جي سرزمين تي فرانس جو غلبو قائم ٿيو. انهن جنگين کي ستن تڪرارن ۾ ورهايو ويو آهي؛ جن مان پنجن جا نالا انهن اتحادين جي نالن تي رکيا ويا آهن جن نپولين خلاف جنگ ڪئي، جڏهن ته ٻين ٻن جنگين جا نالا انهن جي وڙهجڻ وارن علائقن يا محاذن جي مناسبت سان رکيا ويا آهن. اهي جنگيون هي آهن: ٽئين اتحاد جي جنگ، چوٿين اتحاد جي جنگ، پنجين اتحاد جي جنگ، ڇهين اتحاد جي جنگ، ستين اتحاد جي جنگ، جزيري نما جي جنگ (<small>Peninsular War</small>) ۽ روس تي فرانسيسي حملو. The '''Napoleonic Wars''' (1803–15) were a [[World war|global]] series of conflicts fought by a fluctuating array of [[Coalition forces of the Napoleonic Wars|European coalitions]] against the [[French First Republic]] (1803–04) under the [[French Consulate|First Consul]] followed by the [[First French Empire]] (1804–1815) under the [[Emperor of the French]], [[Napoleon]]. The wars originated in political forces arising from the [[French Revolution]] (1789–1799) and [[French Revolutionary Wars]] (1792–1802) and produced a period of French domination over [[continental Europe]].<ref>{{cite book |title=The Cambridge History of the Napoleonic Wars: Volume 2: Fighting the Napoleonic Wars |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-napoleonic-wars/34338C6981ADFB4F519A506334F4FF23 |date=2023 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-41766-2 |editor-last=Colson |editor-first=Bruno |volume=2 |location=Cambridge |doi=10.1017/9781108278096 |editor-last2=Mikaberidze |editor-first2=Alexander}}</ref>{{page needed|date=August 2025}} The wars are categorised as seven conflicts, five named after the coalitions that fought [[Napoleon]], plus two named for their respective theatres: the [[War of the Third Coalition]], [[War of the Fourth Coalition]], [[War of the Fifth Coalition]], [[War of the Sixth Coalition]], [[War of the Seventh Coalition]], the [[Peninsular War]], and the [[French invasion of Russia]].<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |title=The Napoleonic Wars |url=https://www.britannica.com/place/United-Kingdom/The-Napoleonic-Wars |edition=online |access-date=30 January 2024}}</ref> The first stage of the wars broke out when [[United Kingdom of Great Britain and Ireland|Britain]] declared war on France on 18 May 1803. After minor campaigns, Britain allied with [[Austrian Empire|Austria]], Russia, and minor powers, to form the Third Coalition in April 1805. Napoleon defeated the allied [[Russian Empire|Russo]]-[[Austrian Empire|Austrian]] armies in the subsequent war which climaxed in French victories at [[Ulm campaign|Ulm]] and [[Battle of Austerlitz|at Austerlitz]], leading to the dissolution of the [[Holy Roman Empire]] and Austria being forced to make peace. Britain and Russia remained at war with France. Concerned about increasing French power, [[Kingdom of Prussia|Prussia]] joined Britain and Russia in the Fourth Coalition, which resumed war in October 1806. Napoleon defeated the Prussians [[Battle of Jena–Auerstedt|at Jena-Auerstedt]] and the Russians [[Battle of Friedland|at Friedland]], bringing an [[Treaties of Tilsit|uneasy peace]] to the continent by July 1807, and again leaving Britain as France's sole major enemy. Britain was unable to dispute French dominance on the continent but obtained hegemony over the seas after victories including [[Battle of Trafalgar|Trafalgar]]. Russia used the interim peace to resolve wars with the [[Russo-Turkish War (1806–1812)|Ottomans]], [[Finnish War|Swedes]], and [[Russo-Persian War (1804–1813)|Iranians.]] Hoping to isolate and weaken Britain economically through his [[Continental System]], Napoleon launched an [[Invasion of Portugal (1807)|invasion of Portugal]], the only remaining British ally in continental Europe. After occupying [[Lisbon]] in November 1807, and with the bulk of French troops present in Spain, Napoleon seized the opportunity to turn against his former ally, depose the reigning [[Spanish royal family]], and declare his brother as [[Joseph Bonaparte|Joseph I]] the King of Spain in 1808, to the disapproval of the Spanish populace. Spain joined Britain and Portugal, with the three powers engaging France in the [[Peninsular War]]. The diversion of French armies to the large new Anglo-Spanish front led to Austria reentering the conflict and forming the Fifth Coalition in April 1809, composed of Austria, Spain, and Britain. Austria won the [[Battle of Aspern-Essling]] but was defeated [[Battle of Wagram|at Wagram]], forcing the imposition of a harsh peace in October 1809. Britain, Spain, and Portugal remained at war with France. Concurrently Russia, unwilling to bear the economic consequences of reduced trade, violated the Continental System, prompting Napoleon to [[French invasion of Russia|launch an invasion in June 1812]]. The resulting campaign was costly for both sides, but ultimately ended in disaster for France and the near-destruction of Napoleon's {{lang|fr|[[Grande Armée]]}}. French forces retreated from Russia by December 1812 and began reconstituting their lost strength. Encouraged by the defeat, Austria, Prussia, and several minor powers joined Russia, Britain, and Spain in a Sixth Coalition and began a campaign against France. The Sixth Coalition defeated Napoleon [[Battle of Leipzig|at Leipzig]] in October 1813. The allies then invaded France on two fronts: the Russians, Austrians, and Prussians [[Campaign in north-east France (1814)|invaded France from the east]], while the British, Spanish, and Portuguese [[Campaign in south-west France (1814)|invaded France from the west]]. Coalition troops [[Battle of Paris (1814)|captured Paris]] in March 1814, [[Treaty of Fontainebleau (1814)|forced Napoleon to abdicate]] in April, exiled him to the island of [[Principality of Elba|Elba]], and [[First Restoration|restored power to the Bourbons]]. Napoleon escaped exile in February 1815 and reassumed control of France for around one hundred days, igniting [[Hundred Days|the eponymous conflict]]. The allies formed the Seventh Coalition, which defeated him at [[Battle of Waterloo|Waterloo]] in June 1815 and exiled him to [[Saint Helena]], where he died in 1821.<ref name="zamoy">{{Cite book |last=Zamoyski |first=Adam |url=https://books.google.com/books?id=NqVKDwAAQBAJ&pg=PT480 |title=Napoleon: A Life |publisher=Basic Books |year=2018 |isbn=978-0-465-05593-7 |location=London |page=480 |access-date=7 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806042616/https://books.google.com/books?id=NqVKDwAAQBAJ&pg=PT480 |archive-date=6 August 2020 |url-status=live}}</ref> The wars had profound consequences on history. New methods of warfare were introduced, including [[Levée en masse|mass conscription]] and [[guerrilla warfare]]. Politically, the wars greatly influenced Europe through the advancements in [[Napoleonic Code#Codes in other countries|civil law]] brought about by the [[Napoleonic Code]], which was largely retained where it was adopted, and the spread of [[nationalism]] and [[liberalism]]. [[Spanish American wars of independence|Independence movements]] emerged in [[Spanish America]] as a direct consequence of the wars, leading to the decline of the [[Spanish Empire|Spanish]] and [[Portuguese Empire]]s. France's defeat led to the rise of Britain as the world's [[Pax Britannica|foremost naval and economic power]], a status it would hold for the remainder of the century. After the end of the Napoleonic Wars, the [[Congress of Vienna]] redrew Europe's borders and brought [[Concert of Europe|a relative peace]] to the continent, with no major [[great power]] conflicts until the [[Crimean War]] in 1853. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:جنگيون بلحاظ دور]] [[زمرو:فرانس جي تاريخ]] [[زمرو:نيپولين جي جنگيون]] [[زمرو:نيپولين]] rftxniajuy7bcswc6w1lpgwjkk0gb2i 414826 414825 2026-09-25T12:19:01Z Ibne maryam 17680 /* */ 414826 wikitext text/x-wiki {{short description|1803–1815 series of wars led by Napoleon}} {{Infobox military conflict | conflict = Napoleonic Wars | part_of = the [[French Revolutionary and Napoleonic Wars]] | image = Napoleonic Wars (revision).jpg | caption = Left to right, top to bottom:<br/>Battles of [[Battle of Austerlitz|Austerlitz]], [[Fall of Berlin (1806)|Berlin]], [[Battle of Friedland|Friedland]], [[Battle of Aspern-Essling|Aspern-Essling]], [[French occupation of Moscow|Moscow]], [[Battle of Leipzig|Leipzig]] and [[Battle of Paris (1814)|Paris]] | date = {{start and end dates|1803|5|18|1815|11|20|df=yes}}<br/>({{Age in years, months, weeks and days|month1=05|day1=18|year1=1803|month2=11|day2=20|year2=1815}}) | location = Global (primarily [[Europe]]) | result = Coalition victory | combatant1 = '''[[Coalition forces of the Napoleonic Wars|Coalition forces]]:'''<br/>{{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}}<br/>{{collapsible list |bullets=yes |title={{nobold|{{flagcountry|Habsburg monarchy|civil}}}} |'''{{flagcountry|Holy Roman Empire}}'''{{efn|[[Dissolution of the Holy Roman Empire|Dissolved in 1806]]. Many states of the Empire were allies of France before its dissolution, including [[Electorate of Bavaria|Bavaria]], [[Electorate of Saxony|Saxony]], [[Electorate of Baden|Baden]] and [[Electorate of Württemberg|Württemberg]].}} * {{flagcountry|Electorate of Hanover}}{{efn|Hanover was in [[Personal union of Great Britain and Hanover|personal union with the United Kingdom]]. It was annexed by Westphalia in 1806 and restored as the [[Kingdom of Hanover]] in 1814. Hanover contributed troops to the British Army (see [[King's German Legion]]) and to Wellington's army during the [[Waterloo Campaign]].}} * {{flag|Liechtenstein|1719}}<br/>''[[List of states in the Holy Roman Empire|and others...]]'' |'''{{flagcountry|Austrian Empire}}'''{{efn|The term ''Austrian Empire'' came into use after Napoleon crowned himself [[Emperor of the French]] in 1804, by which [[Francis II, Holy Roman Emperor]] took the title [[Emperor of Austria]] (Kaiser von Österreich) in response. The Holy Roman Empire was dissolved in 1806, and consequently ''Emperor of Austria'' became Francis' primary title. For this reason, ''Austrian Empire'' is often used instead of ''Holy Roman Empire'' for brevity's sake when speaking of the Napoleonic Wars as a whole, even though the two entities are not synonymous.}}{{efn|name="Austria&Prussia"|After the French victory against the [[War of the Fourth Coalition|Fourth]] and [[War of the Fifth Coalition|Fifth]] coalitions, Prussia and Austria became allies of France and contributed forces to the [[French Invasion of Russia]] in 1812. Both countries joined the [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]] when the invasion failed.}} * {{flagcountry|Kingdom of Hungary (1526-1867)}}{{efn|The [[Kingdom of Hungary (1538–1867)|Kingdom of Hungary]] participated in the war with separate Hungarian regiments{{sfn|Arnold|1995|p=[https://books.google.com/books?id=63xTTaYTbrwC&pg=PA36 36]}}<ref>The Austrian Imperial-Royal Army (''{{lang|de|Kaiserliche-Königliche Heer}}'') 1805–1809: The Hungarian Royal Army [http://www.napoleon-series.org/military/organization/Austria/ArmyStudy/c_AustrianArmyHungary.html] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140222141736/http://www.napoleon-series.org/military/organization/Austria/ArmyStudy/c_AustrianArmyHungary.html |date=22 February 2014}}</ref> in the Imperial and Royal Army, and also by a traditional army ("insurrectio").<ref>{{cite book |last=Fisher |first=Todd |url=https://books.google.com/books?id=fpNMC02Im0YC&pg=PA7 |title=The Napoleonic Wars: The Empires Fight Back 1808–1812 |publisher=Oshray Publishing |year=2001 |isbn=978-1-84176-298-2 |access-date=18 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150930183548/https://books.google.com/books?id=fpNMC02Im0YC&pg=PA7 |archive-date=30 September 2015 |url-status=live}}</ref> The Hungarian Diet voted to join in war and agreed to pay one third of the war expenses.|group=lower-alpha}} }} {{unbulleted list| {{flagcountry|Russian Empire}}{{efn|name="Russia"|Russia was a leading member of the Coalition, but became an ally of France from the signing of the [[Treaties of Tilsit]] in 1807 until it was [[French invasion of Russia|invaded by France]] in 1812. During this time, it was nominally at war with [[Anglo-Russian War (1807–1812)|the United Kingdom]], [[Russo-Persian War (1804–1813)|Iran]], [[Finnish War|Sweden]] and [[Russo-Turkish War (1806–1812)|the Ottoman Empire]].}} |{{flagcountry|Prussia|1803}}{{efn|name="Austria&Prussia"}} |{{flagdeco|Spain|1785}} [[History of Spain (1808-1874)|Spain]]{{efn|name="Spain"|Spain was an ally of France in the [[War of the Third Coalition]] and the [[Invasion of Portugal (1807)|invasion of Portugal]]. In 1808, France invaded Spain, triggering the [[Peninsular War]] (or the Spanish War of Independence) and Spain joined the Coalition against France.}} |{{flagdeco|Kingdom of Portugal|1750}} [[History of Portugal (1777–1834)|Portugal]]{{efn|name="Portugal"|Portugal became an active belligerent in [[Invasion of Portugal (1807)|1807]] following a Franco-Spanish invasion. While a member of the coalition, the regular Portuguese army operated mostly under [[Anglo-Portuguese Army|British command]], who also heavily subsidized Portugal's military.}} |{{flag|Sweden|naval}}{{efn|name="Sweden"|When Russia allied with France, it [[Finnish War|conquered Finland]], which was under Swedish rule at the time. After [[Charles XIV John|Marshal Bernadotte]] became Crown Prince of Sweden in 1810, Sweden nominally declared [[Anglo-Swedish war of 1810–1812|war on the United Kingdom]], but no actual fighting was done. Sweden became a leading member of the [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]] and declared war on France in 1812.}}<br/> }} {{collapsible list |title={{nobold|''and others...''}} |{{flagcountry|United Kingdom of the Netherlands}}{{efn|name="Seventh Coalition"}} |{{flagcountry|Kingdom of Naples|1738}}{{efn|Until 1806.}} |{{flagcountry|Kingdom of Sicily}} |{{flagdeco|Kingdom of Sardinia|1814}} [[Kingdom of Sardinia (1720-1861)|Sardinia]] |{{flag|Papal States|old}} |{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg}} [[Qajar Iran|Iran]]{{efn|name="Iran"|The Iranian Qajar Dynasty [[Russo-Persian War (1804–1813)|fought a war against Russia]] from 1804 to 1813. At the start of the war, Iran received support from France. When [[Russia]] became an ally of France in 1807, French support for Iran ended, and Iran was instead supported by the United Kingdom.}} |{{flagcountry|Prince-Bishopric of Montenegro}}{{efn|1806–1807, 1813–1814}} |{{flagcountry|Kingdom of Bavaria}}{{efn|name="German States 1"|From 1813.}} |{{flagcountry|Kingdom of Saxony|1806}}{{efn|name="German States 1"}} |{{flagcountry|Kingdom of Württemberg|1803}}{{efn|name="German States 1"}} |{{flagcountry|Baden|1806}}{{efn|name="German States 1"}} |{{flagdeco|Bourbon Restoration}} [[First Restoration|Bourbon France]]{{efn|name="Seventh Coalition"|1815.}} |{{flagcountry|Duchy of Brunswick|1814}}{{efn|name="Seventh Coalition"}} ||{{flagcountry|Nassau|1806}}{{efn|name="Seventh Coalition"}} |{{flagdeco|Denmark}} [[Unitary State (Denmark)|Denmark]]{{efn|name="Denmark"|After the [[Second Battle of Copenhagen]] in 1807, Denmark-Norway became an ally of France. After [[Dano-Swedish War (1813-1814)|losing Norway to Sweden]] in 1814, Denmark switched sides and joined the Coalition.}} |{{flagdeco|Switzerland}} [[Restoration and Regeneration in Switzerland|Swiss Confederation]]{{efn|name="Seventh Coalition"}} |{{flagdeco|Tuscany|habsburg}} [[Grand Duchy of Tuscany|Tuscany]]{{efn|name="Seventh Coalition"}} }} | combatant2 = {{flagcountry|First French Empire|French Empire|name={{nobold|France}}}}<br/>and [[List of French client states|client states]]<hr/>{{collapsible list |title={{nobold|'''French allies:'''}} |{{flagdeco|Spain|1785}} [[History of Spain (1700-1808)|Spain]]{{efn|name="Spain"}} |{{flagcountry|Denmark-Norway}}{{efn|name="Denmark"}} |{{flagcountry|Russian Empire}}{{efn|name="Russia"}} |{{flagcountry|Austrian Empire}}{{efn|name="Austria&Prussia"}} |{{flagcountry|Prussia|1803}}{{efn|name="Austria&Prussia"}} |{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg}} [[Qajar Iran|Iran]]{{efn|name="Iran"}} }} | commander1 = <!-- Due to the sheer number of senior generals that were involved in the Napoleonic Wars, only heads of state or heads of government should be included in the infobox to keep it from bloating. Generals can still be named in the Wikipedia pages of conflicts within the Napoleonic Wars (e.g can include Nelson and Mack in the infobox of the War of the Third Coalition, but not on this page). --> {{unbulleted list| {{flagicon|Russian Empire}} [[Alexander I of Russia|Alexander I]] |{{flagicon|UKGBI}}{{flagicon|Electorate of Hanover}} [[George III]] |{{flagicon|UKGBI}} [[Henry Addington]] |{{flagicon|UKGBI}} [[William Pitt the Younger|William Pitt]]{{natural Causes}} |{{flagicon|UKGBI}} [[Spencer Perceval]]{{Assassinated|Assassination of Spencer Perceval}} |{{flagicon|UKGBI}} [[Robert Jenkinson, 2nd Earl of Liverpool|Robert Jenkinson]] |{{flagicon|Habsburg monarchy|civil}} [[Francis II, Holy Roman Emperor|Francis I]] |{{flagicon|Kingdom of Prussia|1803}} [[Frederick William III of Prussia|Frederick William III]] }}{{unbulleted list| {{flagicon image|Flag of Spain (1785–1873, 1875–1931).svg|link=History of Spain (1808–1874)}} [[Ferdinand VII]]{{efn|Nominally only. Ferdinand was proclaimed King of Spain by the [[Supreme Central Junta]] in 1808, but was effectively imprisoned in France for the duration of the [[Peninsular War]]. The Central Junta, and later the [[Cortes of Cádiz]], governed the country in the king's absence until he was allowed to return to Spain under the [[Treaty of Valençay]] in 1814.}} |{{flagicon|Kingdom of Portugal|1750}} [[John VI of Portugal|Prince Regent John]] |{{flagicon|Sweden|naval}} [[Gustav IV Adolf]] |{{flagicon|Sweden|naval}} [[Charles XIV John]] |{{flagicon|United Kingdom of the Netherlands}} [[William I of the Netherlands|William I]] }} | commander2 = {{unbulleted list| {{flagicon|First French Empire}} [[Napoleon I]]{{surrender}} |{{flagicon|Kingdom of Bavaria}} [[Maximilian I Joseph]] |{{flagicon|Batavian Republic}} [[Rutger Jan Schimmelpenninck]] |{{flagicon image|Flag of the Netherlands.svg|link=Kingdom of Holland}} [[Louis Bonaparte|Louis I]] |{{flagicon|Napoleonic Italy}} [[Eugène de Beauharnais]] |{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Naples (1811).svg|link=Kingdom of Naples (Napoleonic)}} [[Joachim Murat]]{{executed}} |{{flagicon|Kingdom of Saxony|1806}}{{flagicon|Duchy of Warsaw}} [[Frederick Augustus I of Saxony|Frederick Augustus I]] |{{flagicon|Duchy of Warsaw}} [[Józef Poniatowski]]{{KIA}} |{{flagicon image|Flag of Spain (1785–1873, 1875–1931).svg|link=History of Spain (1700–1808)}} [[Charles IV of Spain|Charles IV]] |{{flagicon image|Flag of Kingdom of Naples (1806-1808).svg|link=Kingdom of Naples (Napoleonic)}}{{flagicon|Napoleonic Spain}} [[Joseph Bonaparte|Joseph I]]{{efn|[[King of Naples]] from 1806 to 1808. [[King of Spain]] from 1808 to 1813.}} |{{flagicon|Westphalia}} [[Jérôme Bonaparte|Jérôme Napoleon I]] |{{flagicon|Kingdom of Württemberg|1803}} [[Frederick I of Württemberg|Frederick I]] |{{flagicon|Denmark-Norway}} [[Frederick VI of Denmark|Frederick VI]] |{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg|link=Qajar Iran}} [[Fath Ali Shah Qajar]] }} | strength1 = {{unbulleted list|'''{{flagicon|Russian Empire}} [[Russian Empire|Russia]]''': 712,000 regulars, Cossacks and militia at peak strength (1812)<ref>Sokolov, Oleg V. (2020). Битва двух империй. 1805-1812 [The Battle of two Empires, 1805-1812]. Лучшие воины в истории (Best warriors in history) (in Russian). Moscow: Яуза. Page 412.</ref>|'''{{flagicon|Austrian Empire}} [[Austrian Empire|Austria]]''': 630,000 regulars and militia at peak strength (1809)<ref>[https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10009065?page=174,175&q=630 "Neue Statistisch-Geographische Beschreibung des Königreichs Ungarn, Croatien, Slavonien und der ungarischen Militär Grenze,"] Weygand, Leipzig 1832, page 146. Includes 40,000 insurgent militia.</ref><ref>Wilson 2023, p. 303, gives a more precise breakdown of Austrian strength in 1809 (excluding the insurgents) at 283,400 in the initial field army and 310,000 in reserves and garrisons; about half of the latter number were militia ([[landwehr]]). The Austrians reached peak effective field strength in 1813, with 568,000 soldiers.</ref>|'''{{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}}''': 380,000 regulars, sailors, and marines at peak strength (1813){{efn|250,000 in the British Army and 130,000 in the Royal Navy. The Royal Navy averaged 110,000 personnel during the conflict. The British Army was still 211,276 strong after the conclusion of the conflict in December 1815.{{sfn|Clodfelter|2017|p=170}}}}<ref>{{cite web |last=Burnham |first=Robert |title=The British Army in the Napoleonic Wars: Manpower Stretched to the Limits? |url=https://www.napoleon-series.org/military-info/organization/c_casualties.html |work=The Napoleon Series |access-date=29 December 2025 |quote=As of August 1813, the British Army had 255,876 regulars, but only 65,252 were deployed on the Iberian peninsula (counting 3,135 in Gibraltar and 1,915 in Cadiz). Another 102,000 regulars were scattered throughout Britain's global empire (outside of Britain and Ireland), including some 20,000 garrisoning Sicily and other Mediterranean islands, 3,800 in Germany, 22,000 in India (buttressing the separately-counted BEIC armies) or the islands of the Indian Ocean, 18,000 in continental North America, and 21,000 in the Caribbean islands (the latter two clusters being drawn upon to fight the contemporary [[War of 1812]])}}</ref><br/>1,043,100 military personnel (total that served){{efn|793,110 in the British Army and 250,000 in the Royal Navy from 1793 to 1815. Casualties for the whole 1793-1815 period are as follows. Army losses: 219,420 dead (25,569 killed in battle or died of wounds, 193,851 dead of disease or other accidents), 86,390 wounded, 20,000 captured, 113,273 deserters. Navy losses: 92,386 dead (6,663 killed in battle; 13,621 drowned or killed in noncombat shipwrecks or fires; 72,102 dead of disease or other accidents), 14,270 wounded.{{sfn|Clodfelter|2017|pp=170–171}}}}|'''{{flagicon|Kingdom of Prussia|1803}} [[Kingdom of Prussia|Prussia]]''': 281,000 regulars and militia at peak strength (1806)<ref>Wilson 2023, p. 303: "Meanwhile, Prussia’s army remained static at a nominal 235,000 until its defeat in 1806 at Jena-Auerstädt, after which, as we have seen, it was rebuilt to 281,000 by August 1813, also now supported by a much-reduced population, revenue, and territory."</ref>{{sfn|Clodfelter|2017|p=150}}|'''{{flagicon|Spain|1785}} [[Spanish Empire|Spain]]''': 255,000 regulars and guerillas at peak strength (1808){{sfn|Clodfelter|2017|pp=152–153}}{{Efn|50,000 of which being guerillas.{{sfn|Clodfelter|2017|p=152}}}}|'''{{flagcountry|Kingdom of Portugal|1750}}''': 50,000 regulars at peak strength (1809)|'''{{flagicon|Sweden|naval}} [[Sweden]]''': 50,000 regulars at peak strength (1808)<ref>{{cite web |last=Olofsson |first=Magnus |title=The Swedish Army in the Napoleonic Wars |work=The Napoleon Series |date=April 2008 |quote=Data sources include "Sveriges krig åren 1808 och 1809, vol. 1", p. 136-160}}</ref>|'''{{flagicon|United Netherlands}} [[United Kingdom of the Netherlands|Netherlands]]''': 36,500 regulars at peak strength (1815) }} Other coalition members: 100,000 regulars and militia at peak strength (1813) Total: 3,000,000 regulars and militia at peak strength (1813) | strength2 = {{unbulleted list |'''{{flagicon|First French Empire}} [[First French Empire|French Empire]]''': 1,200,000 regulars, sailors, marines and militia at peak strength (1813)<ref name="John France 2011 351">{{cite book |last=John France |url=https://archive.org/details/perilousgloryris0000fran |title=Perilous Glory: The Rise of Western Military Power |publisher=Yale UP |year=2011 |isbn=978-0-300-17744-2 |page=[https://archive.org/details/perilousgloryris0000fran/page/351 351] |url-access=registration}}</ref> |c. 3,000,000 military personnel (total that served){{sfn|Clodfelter|2017|p=170}}<ref>Bodart 1916, pp. 132–133: "The number of men placed by the Senate at the disposal of Napoleon I in the course of his reign, is calculated at 2,023,000; to these are added the cavalry levy of 17,000 in January 1813, the general levy of 1814 estimated at 143,000, and the volunteers and the national guard of 1814 and 1815, estimated at 817,000. Thus computed the sum total of all the men the Emperor had under his command would have been 3,000,000... Again, it must be remembered that many French regiments were recruited by conscription in provinces newly conquered and united to France, and that these soldiers commonly deserted or went over to the enemy at the first favourable opportunity."</ref> {{Tree list}} ** 200,000 Italians (served directly in the French Imperial Army)<ref>Virgilio Ilari e Piero Crociani, [https://www.centotredicesimo.org/wp-content/uploads/2015/11/Ilari-V.-Crociani-P.-27e-e-28e-Division-Militaire-1800-1814-libre.pdf "PIEMONTE E LIGURIA NEL Sistema MILITARE Napoleonico"], 2010, p. 18.</ref> ** 216,000 Belgians (served directly in the French Imperial Army)<ref>Mikaberidze, p. 290</ref> ** 80,000 [[Left Bank of the Rhine|Germans]] (served directly in the French Imperial Army)<ref>Wilson, Peter H. (14 February 2023), ''Iron and Blood: A Military History of the German-Speaking Peoples since 1500'', Harvard University Press, p. 295. ISBN 978-0-674-98762-3.</ref> ** 33,000 Swiss (served directly in the French Imperial Army)<ref>Wilson, Peter H. (14 February 2023). "Iron and Blood: A Military History of the German-Speaking Peoples since 1500." Harvard University Press. p. 271. ISBN 978-0-674-98762-3.</ref> {{tree list/end}} '''{{flagdeco|Napoleonic Italy}} [[Kingdom of Italy (Napoleonic)|Italy]]''': 200,000 (total that served in the army of the Kingdom of Italy)<ref>Ilari and Crociani, p. 18</ref> {{flagicon|Duchy of Warsaw}} '''[[Duchy of Warsaw]]''': 180,000 (total that served in the army of the Duchy of Warsaw)<ref>Paul Robert Magocsi; Jean W. Sedlar; Robert A. Kann; Charles Jevich; Joseph Rothschild (1974). ''A History of East Central Europe''. University of Washington Press. p. 48. {{ISBN|978-0-295-95358-8}}. Retrieved 11 May 2012.</ref> }} | casualties1 = {{unbulleted list |'''{{flagicon|Austrian Empire}} Austria''', '''{{flagicon|Kingdom of Prussia|1803}} Prussia''', and other German states:<br />500,000–600,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref><ref name="Mikaberidze, p. 627-628">Mikaberidze, p. 627–628.</ref> |'''{{flagicon|Russian Empire}} Russia''':<br />450,000–500,000 dead<ref>Urlanis 1971, p. 180–182. Only the wars against France.</ref><ref>Mikaberidze, p. 627–628. Only the wars against France.</ref> |'''{{flagicon|UKGBI}} United Kingdom''':<br />311,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref><ref name="Mikaberidze, p. 627-628">Mikaberidze, p. 627–628.</ref> |'''{{flagicon|Spain|1785}} Spain''':<br />300,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref> |'''{{flagicon|Kingdom of Portugal|1750}} Portugal''':<br />50,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref> }} ---- '''Total''': 1,800,000+ military dead | casualties2 = '''{{flagicon|First French Empire}} French Empire''': * 306,000 French killed in combat{{sfn|White|2014}}{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} * 65,000 French allies killed in combat{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} * 600,000 French and allies dead from disease{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} '''{{flagicon|Napoleonic Italy}}{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Naples (1811).svg|link=Kingdom of Naples (Napoleonic)}} Italy''':<br />120,000 dead (included in the "French allies" figures)<ref name="White 2014, Urlanis">{{harvnb|White|2014|loc=''Napoleonic Wars''}} cites {{harvnb|Urlanis|1971}}</ref><hr/> '''Total''': 1,000,000+ military dead<ref>{{cite book |last=Bodart |first=Gaston |title=Losses of Life in Modern Wars: Austria-Hungary: France |date=2017 |publisher=Trieste Publishing Pty Limited |isbn=9780649002184 |page=133 |edition=Illustrated |url=https://books.google.com/books?id=QyFStAEACAAJ}}</ref>{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} | campaignbox = {{Campaignbox Napoleonic Wars}} {{Campaignbox French-Habsburg Conflicts}} {{Campaignbox Anglo-French wars}} }} {{OSM Location map | coord = {{coord|48|14}} | zoom = 3 | float = right | nolabels = 1 | width = 300 | height = 240 | title = Napoleonic Wars | auto-caption=1 | shapeD=n-circle | shape-colorD=dark blue | label-colorD=dark blue | shape-outlineD=white | label-sizeD = 12 | label-posD = left | mark-sizeD=16 | mark-coord1 = {{coord|49.13|16.76}} | mark-title1 = [[War of the Third Coalition|Third Coalition]]: Germany 1803:...[[Battle of Austerlitz|Austerlitz]]... | mark-coord2 = {{coord|52.52|13.41}} | mark-title2 = [[War of the Fourth Coalition|Fourth Coalition]]: Prussia 1806:...[[Fall of Berlin (1806)|Berlin]]... | mark-coord3 = {{coord|39.08|-9.27}} | mark-title3 = [[Peninsular War]]: Portugal 1807...[[Lines of Torres Vedras|Torres Vedras]]... | mark-coord4 = {{coord|42.85|-2.68}} | mark-title4 = [[Peninsular War]]: Spain 1808...[[Battle of Vitoria|Vitoria]]... | mark-coord5 = {{coord|48.54|12.15}} | mark-title5 = [[War of the Fifth Coalition|Fifth Coalition]]: Austria 1809:...[[Battle of Landshut (1809)|Landshut]]... | mark-coord6 = {{coord|55.75|37.63}} | mark-title6 = [[French invasion of Russia]] 1812:...[[French occupation of Moscow|Moscow]]... | mark-coord7 = {{coord|51.33|12.38}} | mark-title7 = [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]]: Germany 1813:...[[Battle of Leipzig|Leipzig]]... | mark-coord8 = {{coord|48.86|2.35}} | mark-title8 = [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]]: France 1814:...[[Battle of Paris (1814)|Paris]]... | mark-coord9 = {{coord|50.68|4.41}} | mark-title9 = [[Hundred Days]] 1815:...[[Battle of Waterloo|Waterloo]]... }} '''نيپوليئن جون جنگيون''' (<small>1803ع</small> <small>-1815ع</small>) (<small>Napoleonic Wars</small>) عالمي سطح تي ٿيندڙ تڪرارن جو هڪ سلسلو هيون، جيڪي يورپي اتحادين، جن جي جوڙجڪ وقت سان گڏ تبديل ٿيندي رهي، پاران فرانس جي پهرين جمهوريه (<small>1803ع</small>-<small>1804ع</small>)، جنهن جي اڳواڻي ”فرسٽ ڪونسل“ (نپولين) ڪري رهيو هو ۽ ان کان پوءِ فرانس جي پهرين سلطنت (<small>1804ع-1815ع</small>)، جنهن جو سربراهه فرانس جو شهنشاهه نپولين هو، جي خلاف وڙهيون ويون. انهن جنگين جو بنياد فرانسيسي انقلاب (<small>1789ع-1799ع</small>) ۽ فرانسيسي انقلابي جنگين (<small>1792ع-1802ع</small>) مان پيدا ٿيندڙ سياسي حالتن ۾ پيو ۽ انهن جي نتيجي ۾ يورپ جي سرزمين تي فرانس جو غلبو قائم ٿيو.<ref>{{cite book |title=The Cambridge History of the Napoleonic Wars: Volume 2: Fighting the Napoleonic Wars |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-napoleonic-wars/34338C6981ADFB4F519A506334F4FF23 |date=2023 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-41766-2 |editor-last=Colson |editor-first=Bruno |volume=2 |location=Cambridge |doi=10.1017/9781108278096 |editor-last2=Mikaberidze |editor-first2=Alexander}}</ref> انهن جنگين کي ستن تڪرارن ۾ ورهايو ويو آهي؛ جن مان پنجن جا نالا انهن اتحادين جي نالن تي رکيا ويا آهن جن نپولين خلاف جنگ ڪئي، جڏهن ته ٻين ٻن جنگين جا نالا انهن جي وڙهجڻ وارن علائقن يا محاذن جي مناسبت سان رکيا ويا آهن. اهي جنگيون هي آهن: ٽئين اتحاد جي جنگ، چوٿين اتحاد جي جنگ، پنجين اتحاد جي جنگ، ڇهين اتحاد جي جنگ، ستين اتحاد جي جنگ، جزيري نما جي جنگ (<small>Peninsular War</small>) ۽ روس تي فرانسيسي حملو.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |title=The Napoleonic Wars |url=https://www.britannica.com/place/United-Kingdom/The-Napoleonic-Wars |edition=online |access-date=30 January 2024}}</ref> The first stage of the wars broke out when [[United Kingdom of Great Britain and Ireland|Britain]] declared war on France on 18 May 1803. After minor campaigns, Britain allied with [[Austrian Empire|Austria]], Russia, and minor powers, to form the Third Coalition in April 1805. Napoleon defeated the allied [[Russian Empire|Russo]]-[[Austrian Empire|Austrian]] armies in the subsequent war which climaxed in French victories at [[Ulm campaign|Ulm]] and [[Battle of Austerlitz|at Austerlitz]], leading to the dissolution of the [[Holy Roman Empire]] and Austria being forced to make peace. Britain and Russia remained at war with France. Concerned about increasing French power, [[Kingdom of Prussia|Prussia]] joined Britain and Russia in the Fourth Coalition, which resumed war in October 1806. Napoleon defeated the Prussians [[Battle of Jena–Auerstedt|at Jena-Auerstedt]] and the Russians [[Battle of Friedland|at Friedland]], bringing an [[Treaties of Tilsit|uneasy peace]] to the continent by July 1807, and again leaving Britain as France's sole major enemy. Britain was unable to dispute French dominance on the continent but obtained hegemony over the seas after victories including [[Battle of Trafalgar|Trafalgar]]. Russia used the interim peace to resolve wars with the [[Russo-Turkish War (1806–1812)|Ottomans]], [[Finnish War|Swedes]], and [[Russo-Persian War (1804–1813)|Iranians.]] Hoping to isolate and weaken Britain economically through his [[Continental System]], Napoleon launched an [[Invasion of Portugal (1807)|invasion of Portugal]], the only remaining British ally in continental Europe. After occupying [[Lisbon]] in November 1807, and with the bulk of French troops present in Spain, Napoleon seized the opportunity to turn against his former ally, depose the reigning [[Spanish royal family]], and declare his brother as [[Joseph Bonaparte|Joseph I]] the King of Spain in 1808, to the disapproval of the Spanish populace. Spain joined Britain and Portugal, with the three powers engaging France in the [[Peninsular War]]. The diversion of French armies to the large new Anglo-Spanish front led to Austria reentering the conflict and forming the Fifth Coalition in April 1809, composed of Austria, Spain, and Britain. Austria won the [[Battle of Aspern-Essling]] but was defeated [[Battle of Wagram|at Wagram]], forcing the imposition of a harsh peace in October 1809. Britain, Spain, and Portugal remained at war with France. Concurrently Russia, unwilling to bear the economic consequences of reduced trade, violated the Continental System, prompting Napoleon to [[French invasion of Russia|launch an invasion in June 1812]]. The resulting campaign was costly for both sides, but ultimately ended in disaster for France and the near-destruction of Napoleon's {{lang|fr|[[Grande Armée]]}}. French forces retreated from Russia by December 1812 and began reconstituting their lost strength. Encouraged by the defeat, Austria, Prussia, and several minor powers joined Russia, Britain, and Spain in a Sixth Coalition and began a campaign against France. The Sixth Coalition defeated Napoleon [[Battle of Leipzig|at Leipzig]] in October 1813. The allies then invaded France on two fronts: the Russians, Austrians, and Prussians [[Campaign in north-east France (1814)|invaded France from the east]], while the British, Spanish, and Portuguese [[Campaign in south-west France (1814)|invaded France from the west]]. Coalition troops [[Battle of Paris (1814)|captured Paris]] in March 1814, [[Treaty of Fontainebleau (1814)|forced Napoleon to abdicate]] in April, exiled him to the island of [[Principality of Elba|Elba]], and [[First Restoration|restored power to the Bourbons]]. Napoleon escaped exile in February 1815 and reassumed control of France for around one hundred days, igniting [[Hundred Days|the eponymous conflict]]. The allies formed the Seventh Coalition, which defeated him at [[Battle of Waterloo|Waterloo]] in June 1815 and exiled him to [[Saint Helena]], where he died in 1821.<ref name="zamoy">{{Cite book |last=Zamoyski |first=Adam |url=https://books.google.com/books?id=NqVKDwAAQBAJ&pg=PT480 |title=Napoleon: A Life |publisher=Basic Books |year=2018 |isbn=978-0-465-05593-7 |location=London |page=480 |access-date=7 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806042616/https://books.google.com/books?id=NqVKDwAAQBAJ&pg=PT480 |archive-date=6 August 2020 |url-status=live}}</ref> The wars had profound consequences on history. New methods of warfare were introduced, including [[Levée en masse|mass conscription]] and [[guerrilla warfare]]. Politically, the wars greatly influenced Europe through the advancements in [[Napoleonic Code#Codes in other countries|civil law]] brought about by the [[Napoleonic Code]], which was largely retained where it was adopted, and the spread of [[nationalism]] and [[liberalism]]. [[Spanish American wars of independence|Independence movements]] emerged in [[Spanish America]] as a direct consequence of the wars, leading to the decline of the [[Spanish Empire|Spanish]] and [[Portuguese Empire]]s. France's defeat led to the rise of Britain as the world's [[Pax Britannica|foremost naval and economic power]], a status it would hold for the remainder of the century. After the end of the Napoleonic Wars, the [[Congress of Vienna]] redrew Europe's borders and brought [[Concert of Europe|a relative peace]] to the continent, with no major [[great power]] conflicts until the [[Crimean War]] in 1853. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:جنگيون بلحاظ دور]] [[زمرو:فرانس جي تاريخ]] [[زمرو:نيپولين جي جنگيون]] [[زمرو:نيپولين]] dcsehfu11hv05k3n0ssvnac06zgqb67 414827 414826 2026-09-25T15:39:05Z Ibne maryam 17680 /* */ 414827 wikitext text/x-wiki {{short description|1803–1815 series of wars led by Napoleon}} {{Infobox military conflict | conflict = نيپوليئن جون جنگيون<br> Napoleonic Wars | part_of = the [[French Revolutionary and Napoleonic Wars]] | image = Napoleonic Wars (revision).jpg | caption = مٿي کان هيٺيان، ساڄي کان کاٻي:<br> آسٽريلز، فريڊلينڊ، برلن، ماسڪو، ايسپرن-ايسلنگ، پيرس ۽ ليپزگ جون جنگيون | date = 18 مئي 1803ع – 20 نومبر 1815ع (12 سال، 6 مهينا ۽ 2 ڏينهن) | location = عالمي (خاص طور تي [[يورپ]]) | result = اتحادين جي فتح | combatant1 = '''اتحادي فوجون:''' '''<br/> {{flagicon|UK}} [[برطانيا|عظيم برطانيه ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت]] {{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}} <br/> برطانيا (يونائيٽيڊ ڪنگڊم). هيبسبرگ بادشاهت. روس. پرشيا. اسپين. پرتگال. سويڊن ۽ ٻيا {{collapsible list |bullets=yes |title={{nobold|{{flagcountry|Habsburg monarchy|civil}}}} |'''{{flagcountry|Holy Roman Empire}}'''{{efn|[[Dissolution of the Holy Roman Empire|Dissolved in 1806]]. Many states of the Empire were allies of France before its dissolution, including [[Electorate of Bavaria|Bavaria]], [[Electorate of Saxony|Saxony]], [[Electorate of Baden|Baden]] and [[Electorate of Württemberg|Württemberg]].}} * {{flagcountry|Electorate of Hanover}}{{efn|Hanover was in [[Personal union of Great Britain and Hanover|personal union with the United Kingdom]]. It was annexed by Westphalia in 1806 and restored as the [[Kingdom of Hanover]] in 1814. Hanover contributed troops to the British Army (see [[King's German Legion]]) and to Wellington's army during the [[Waterloo Campaign]].}} * {{flag|Liechtenstein|1719}}<br/>''[[List of states in the Holy Roman Empire|and others...]]'' |'''{{flagcountry|Austrian Empire}}'''{{efn|The term ''Austrian Empire'' came into use after Napoleon crowned himself [[Emperor of the French]] in 1804, by which [[Francis II, Holy Roman Emperor]] took the title [[Emperor of Austria]] (Kaiser von Österreich) in response. The Holy Roman Empire was dissolved in 1806, and consequently ''Emperor of Austria'' became Francis' primary title. For this reason, ''Austrian Empire'' is often used instead of ''Holy Roman Empire'' for brevity's sake when speaking of the Napoleonic Wars as a whole, even though the two entities are not synonymous.}}{{efn|name="Austria&Prussia"|After the French victory against the [[War of the Fourth Coalition|Fourth]] and [[War of the Fifth Coalition|Fifth]] coalitions, Prussia and Austria became allies of France and contributed forces to the [[French Invasion of Russia]] in 1812. Both countries joined the [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]] when the invasion failed.}} * {{flagcountry|Kingdom of Hungary (1526-1867)}}{{efn|The [[Kingdom of Hungary (1538–1867)|Kingdom of Hungary]] participated in the war with separate Hungarian regiments{{sfn|Arnold|1995|p=[https://books.google.com/books?id=63xTTaYTbrwC&pg=PA36 36]}}<ref>The Austrian Imperial-Royal Army (''{{lang|de|Kaiserliche-Königliche Heer}}'') 1805–1809: The Hungarian Royal Army [http://www.napoleon-series.org/military/organization/Austria/ArmyStudy/c_AustrianArmyHungary.html] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140222141736/http://www.napoleon-series.org/military/organization/Austria/ArmyStudy/c_AustrianArmyHungary.html |date=22 February 2014}}</ref> in the Imperial and Royal Army, and also by a traditional army ("insurrectio").<ref>{{cite book |last=Fisher |first=Todd |url=https://books.google.com/books?id=fpNMC02Im0YC&pg=PA7 |title=The Napoleonic Wars: The Empires Fight Back 1808–1812 |publisher=Oshray Publishing |year=2001 |isbn=978-1-84176-298-2 |access-date=18 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150930183548/https://books.google.com/books?id=fpNMC02Im0YC&pg=PA7 |archive-date=30 September 2015 |url-status=live}}</ref> The Hungarian Diet voted to join in war and agreed to pay one third of the war expenses.|group=lower-alpha}} }} {{unbulleted list| {{flagcountry|Russian Empire}}{{efn|name="Russia"|Russia was a leading member of the Coalition, but became an ally of France from the signing of the [[Treaties of Tilsit]] in 1807 until it was [[French invasion of Russia|invaded by France]] in 1812. During this time, it was nominally at war with [[Anglo-Russian War (1807–1812)|the United Kingdom]], [[Russo-Persian War (1804–1813)|Iran]], [[Finnish War|Sweden]] and [[Russo-Turkish War (1806–1812)|the Ottoman Empire]].}} |{{flagcountry|Prussia|1803}}{{efn|name="Austria&Prussia"}} |{{flagdeco|Spain|1785}} [[History of Spain (1808-1874)|Spain]]{{efn|name="Spain"|Spain was an ally of France in the [[War of the Third Coalition]] and the [[Invasion of Portugal (1807)|invasion of Portugal]]. In 1808, France invaded Spain, triggering the [[Peninsular War]] (or the Spanish War of Independence) and Spain joined the Coalition against France.}} |{{flagdeco|Kingdom of Portugal|1750}} [[History of Portugal (1777–1834)|Portugal]]{{efn|name="Portugal"|Portugal became an active belligerent in [[Invasion of Portugal (1807)|1807]] following a Franco-Spanish invasion. While a member of the coalition, the regular Portuguese army operated mostly under [[Anglo-Portuguese Army|British command]], who also heavily subsidized Portugal's military.}} |{{flag|Sweden|naval}}{{efn|name="Sweden"|When Russia allied with France, it [[Finnish War|conquered Finland]], which was under Swedish rule at the time. After [[Charles XIV John|Marshal Bernadotte]] became Crown Prince of Sweden in 1810, Sweden nominally declared [[Anglo-Swedish war of 1810–1812|war on the United Kingdom]], but no actual fighting was done. Sweden became a leading member of the [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]] and declared war on France in 1812.}}<br/> }} {{collapsible list |title={{nobold|''and others...''}} |{{flagcountry|United Kingdom of the Netherlands}}{{efn|name="Seventh Coalition"}} |{{flagcountry|Kingdom of Naples|1738}}{{efn|Until 1806.}} |{{flagcountry|Kingdom of Sicily}} |{{flagdeco|Kingdom of Sardinia|1814}} [[Kingdom of Sardinia (1720-1861)|Sardinia]] |{{flag|Papal States|old}} |{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg}} [[Qajar Iran|Iran]]{{efn|name="Iran"|The Iranian Qajar Dynasty [[Russo-Persian War (1804–1813)|fought a war against Russia]] from 1804 to 1813. At the start of the war, Iran received support from France. When [[Russia]] became an ally of France in 1807, French support for Iran ended, and Iran was instead supported by the United Kingdom.}} |{{flagcountry|Prince-Bishopric of Montenegro}}{{efn|1806–1807, 1813–1814}} |{{flagcountry|Kingdom of Bavaria}}{{efn|name="German States 1"|From 1813.}} |{{flagcountry|Kingdom of Saxony|1806}}{{efn|name="German States 1"}} |{{flagcountry|Kingdom of Württemberg|1803}}{{efn|name="German States 1"}} |{{flagcountry|Baden|1806}}{{efn|name="German States 1"}} |{{flagdeco|Bourbon Restoration}} [[First Restoration|Bourbon France]]{{efn|name="Seventh Coalition"|1815.}} |{{flagcountry|Duchy of Brunswick|1814}}{{efn|name="Seventh Coalition"}} ||{{flagcountry|Nassau|1806}}{{efn|name="Seventh Coalition"}} |{{flagdeco|Denmark}} [[Unitary State (Denmark)|Denmark]]{{efn|name="Denmark"|After the [[Second Battle of Copenhagen]] in 1807, Denmark-Norway became an ally of France. After [[Dano-Swedish War (1813-1814)|losing Norway to Sweden]] in 1814, Denmark switched sides and joined the Coalition.}} |{{flagdeco|Switzerland}} [[Restoration and Regeneration in Switzerland|Swiss Confederation]]{{efn|name="Seventh Coalition"}} |{{flagdeco|Tuscany|habsburg}} [[Grand Duchy of Tuscany|Tuscany]]{{efn|name="Seventh Coalition"}} }} جنگ ۾ شامل ڌريون: | combatant2 = {{flagcountry|First French Empire|French Empire|name={{nobold|France}}}}<br/>and [[List of French client states|client states]]<hr/>{{collapsible list |title={{nobold|'''French allies:'''}} |{{flagdeco|Spain|1785}} [[History of Spain (1700-1808)|Spain]]{{efn|name="Spain"}} |{{flagcountry|Denmark-Norway}}{{efn|name="Denmark"}} |{{flagcountry|Russian Empire}}{{efn|name="Russia"}} |{{flagcountry|Austrian Empire}}{{efn|name="Austria&Prussia"}} |{{flagcountry|Prussia|1803}}{{efn|name="Austria&Prussia"}} |{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg}} [[Qajar Iran|Iran]]{{efn|name="Iran"}} }} فرانس ۽ ماتحت رياستون: فرانسيسي اتحادي: ڪمانڊر ۽ اڳواڻ: روسي سلطنت: اليگزينڊر پهريون برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت / برونسوڪ-لونيبرگ جي اليڪٽوريٽ: جارج ٽيون برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت: هينري ايڊنگٽن برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت: وليم پٽ برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت: اسپينسر پرسيوال برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت: رابرٽ جينڪنسن هيبسبرگ بادشاهت: فرانسس پهريون پروشيا جي بادشاهت: فريڊرڪ وليم ٽيون فرڊيننڊ ستون پرتگال جي بادشاهت: شهزادو ريجنٽ جان سويڊن: گستاو چوٿون ايڊولف سويڊن: چارلس چوڏهون جان نيدرلينڊز جي گڏيل بادشاهت: وليم پهريون پهرين فرانسيسي سلطنت: نيپولين پهريون (هٿيار ڦٽا ڪيا) باويريا جي بادشاهت: ميڪسيميليان پهريون جوزف باتاويان جمهوريه: رٽگر جان شملپينڪ لوئس پهريون اٽلي جي بادشاهت (نيپولين واري دور جي): يوجين ڊي بيوهارنيس جواچيم موراٽ (ڦاهي ڏني وئي) سيڪسوني جي بادشاهت / وارسا جي ڊچي: فريڊرڪ آگسٽس پهريون وارسا جي ڊچي: جوزف پونيٽووسڪي (جنگ ۾ مارجي ويو) چارلس چوٿون جوزف بونا پارٽ جي ماتحت اسپين: جوزف پهريون ويسٽفاليا جي بادشاهت: جيروم نيپولين پهريون ورٽمبرگ جي بادشاهت: فريڊرڪ پهريون ڊنمارڪ-ناروي: فريڊرڪ ڇهون فتح علي شاهه قاجار طاقت / فوجي تعداد روسي سلطنت (روس): 712,000 باقاعده فوجي، ڪوساڪ ۽ مليشيا (وڌ کان وڌ طاقت جي وقت - 1812ع) آسٽريائي سلطنت (آسٽريا): 630,000 باقاعده فوجي ۽ مليشيا (وڌ کان وڌ طاقت جي وقت - 1809ع) برطانيا: 380,000 باقاعده فوجي، ملاح ۽ بحري فوجي (وڌ کان وڌ طاقت جي وقت - 1813ع) 1,043,100 فوجي اهلڪار (ڪل تعداد جن خدمت ڪئي) پروشيا جي بادشاهت (پروشيا): 281,000 باقاعده فوجي ۽ مليشيا (وڌ کان وڌ طاقت جي وقت - 1806ع) اسپين: 255,000 باقاعده فوجي ۽ گوريلا (وڌ کان وڌ طاقت جي وقت - 1808ع) پرتگال: 50,000 باقاعده فوجي (وڌ کان وڌ طاقت جي وقت) (1809) سويڊن: وڌ کان وڌ طاقت جي وقت 50,000 باقاعده فوجي (1808)[14] نيڌرلينڊز جي گڏيل بادشاهت: وڌ کان وڌ طاقت جي وقت 36,500 باقاعده فوجي (1815) اتحاد جا ٻيا ميمبر: وڌ کان وڌ طاقت جي وقت 100,000 باقاعده فوجي ۽ مليشيا (1813) ڪل: وڌ کان وڌ طاقت جي وقت 3,000,000 باقاعده فوجي ۽ مليشيا (1813) پهريون فرانسيسي سلطنت: وڌ کان وڌ طاقت جي وقت 1,200,000 باقاعده فوجي، ملاح، بحري فوجي ۽ مليشيا (1813)[15] تقريبن 3,000,000 فوجي اهلڪار (ڪل تعداد جن خدمتون سرانجام ڏنيون)[7][16] 200,000 اطالوي (سڌي طرح فرانسيسي شاهي فوج ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون)[17] 216,000 بيلجيم واسي (سڌي طرح فرانسيسي شاهي فوج ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون)[18] 80,000 جرمن (سڌي طرح فرانسيسي شاهي فوج ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون) | commander1 = <!-- Due to the sheer number of senior generals that were involved in the Napoleonic Wars, only heads of state or heads of government should be included in the infobox to keep it from bloating. Generals can still be named in the Wikipedia pages of conflicts within the Napoleonic Wars (e.g can include Nelson and Mack in the infobox of the War of the Third Coalition, but not on this page). --> {{unbulleted list| {{flagicon|Russian Empire}} [[Alexander I of Russia|Alexander I]] |{{flagicon|UKGBI}}{{flagicon|Electorate of Hanover}} [[George III]] |{{flagicon|UKGBI}} [[Henry Addington]] |{{flagicon|UKGBI}} [[William Pitt the Younger|William Pitt]]{{natural Causes}} |{{flagicon|UKGBI}} [[Spencer Perceval]]{{Assassinated|Assassination of Spencer Perceval}} |{{flagicon|UKGBI}} [[Robert Jenkinson, 2nd Earl of Liverpool|Robert Jenkinson]] |{{flagicon|Habsburg monarchy|civil}} [[Francis II, Holy Roman Emperor|Francis I]] |{{flagicon|Kingdom of Prussia|1803}} [[Frederick William III of Prussia|Frederick William III]] }}{{unbulleted list| {{flagicon image|Flag of Spain (1785–1873, 1875–1931).svg|link=History of Spain (1808–1874)}} [[Ferdinand VII]]{{efn|Nominally only. Ferdinand was proclaimed King of Spain by the [[Supreme Central Junta]] in 1808, but was effectively imprisoned in France for the duration of the [[Peninsular War]]. The Central Junta, and later the [[Cortes of Cádiz]], governed the country in the king's absence until he was allowed to return to Spain under the [[Treaty of Valençay]] in 1814.}} |{{flagicon|Kingdom of Portugal|1750}} [[John VI of Portugal|Prince Regent John]] |{{flagicon|Sweden|naval}} [[Gustav IV Adolf]] |{{flagicon|Sweden|naval}} [[Charles XIV John]] |{{flagicon|United Kingdom of the Netherlands}} [[William I of the Netherlands|William I]] }} | commander2 = {{unbulleted list| {{flagicon|First French Empire}} [[Napoleon I]]{{surrender}} |{{flagicon|Kingdom of Bavaria}} [[Maximilian I Joseph]] |{{flagicon|Batavian Republic}} [[Rutger Jan Schimmelpenninck]] |{{flagicon image|Flag of the Netherlands.svg|link=Kingdom of Holland}} [[Louis Bonaparte|Louis I]] |{{flagicon|Napoleonic Italy}} [[Eugène de Beauharnais]] |{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Naples (1811).svg|link=Kingdom of Naples (Napoleonic)}} [[Joachim Murat]]{{executed}} |{{flagicon|Kingdom of Saxony|1806}}{{flagicon|Duchy of Warsaw}} [[Frederick Augustus I of Saxony|Frederick Augustus I]] |{{flagicon|Duchy of Warsaw}} [[Józef Poniatowski]]{{KIA}} |{{flagicon image|Flag of Spain (1785–1873, 1875–1931).svg|link=History of Spain (1700–1808)}} [[Charles IV of Spain|Charles IV]] |{{flagicon image|Flag of Kingdom of Naples (1806-1808).svg|link=Kingdom of Naples (Napoleonic)}}{{flagicon|Napoleonic Spain}} [[Joseph Bonaparte|Joseph I]]{{efn|[[King of Naples]] from 1806 to 1808. [[King of Spain]] from 1808 to 1813.}} |{{flagicon|Westphalia}} [[Jérôme Bonaparte|Jérôme Napoleon I]] |{{flagicon|Kingdom of Württemberg|1803}} [[Frederick I of Württemberg|Frederick I]] |{{flagicon|Denmark-Norway}} [[Frederick VI of Denmark|Frederick VI]] |{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg|link=Qajar Iran}} [[Fath Ali Shah Qajar]] }} | strength1 = {{unbulleted list|'''{{flagicon|Russian Empire}} [[Russian Empire|Russia]]''': 712,000 regulars, Cossacks and militia at peak strength (1812)<ref>Sokolov, Oleg V. (2020). Битва двух империй. 1805-1812 [The Battle of two Empires, 1805-1812]. Лучшие воины в истории (Best warriors in history) (in Russian). Moscow: Яуза. Page 412.</ref>|'''{{flagicon|Austrian Empire}} [[Austrian Empire|Austria]]''': 630,000 regulars and militia at peak strength (1809)<ref>[https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10009065?page=174,175&q=630 "Neue Statistisch-Geographische Beschreibung des Königreichs Ungarn, Croatien, Slavonien und der ungarischen Militär Grenze,"] Weygand, Leipzig 1832, page 146. Includes 40,000 insurgent militia.</ref><ref>Wilson 2023, p. 303, gives a more precise breakdown of Austrian strength in 1809 (excluding the insurgents) at 283,400 in the initial field army and 310,000 in reserves and garrisons; about half of the latter number were militia ([[landwehr]]). The Austrians reached peak effective field strength in 1813, with 568,000 soldiers.</ref>|'''{{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}}''': 380,000 regulars, sailors, and marines at peak strength (1813){{efn|250,000 in the British Army and 130,000 in the Royal Navy. The Royal Navy averaged 110,000 personnel during the conflict. The British Army was still 211,276 strong after the conclusion of the conflict in December 1815.{{sfn|Clodfelter|2017|p=170}}}}<ref>{{cite web |last=Burnham |first=Robert |title=The British Army in the Napoleonic Wars: Manpower Stretched to the Limits? |url=https://www.napoleon-series.org/military-info/organization/c_casualties.html |work=The Napoleon Series |access-date=29 December 2025 |quote=As of August 1813, the British Army had 255,876 regulars, but only 65,252 were deployed on the Iberian peninsula (counting 3,135 in Gibraltar and 1,915 in Cadiz). Another 102,000 regulars were scattered throughout Britain's global empire (outside of Britain and Ireland), including some 20,000 garrisoning Sicily and other Mediterranean islands, 3,800 in Germany, 22,000 in India (buttressing the separately-counted BEIC armies) or the islands of the Indian Ocean, 18,000 in continental North America, and 21,000 in the Caribbean islands (the latter two clusters being drawn upon to fight the contemporary [[War of 1812]])}}</ref><br/>1,043,100 military personnel (total that served){{efn|793,110 in the British Army and 250,000 in the Royal Navy from 1793 to 1815. Casualties for the whole 1793-1815 period are as follows. Army losses: 219,420 dead (25,569 killed in battle or died of wounds, 193,851 dead of disease or other accidents), 86,390 wounded, 20,000 captured, 113,273 deserters. Navy losses: 92,386 dead (6,663 killed in battle; 13,621 drowned or killed in noncombat shipwrecks or fires; 72,102 dead of disease or other accidents), 14,270 wounded.{{sfn|Clodfelter|2017|pp=170–171}}}}|'''{{flagicon|Kingdom of Prussia|1803}} [[Kingdom of Prussia|Prussia]]''': 281,000 regulars and militia at peak strength (1806)<ref>Wilson 2023, p. 303: "Meanwhile, Prussia’s army remained static at a nominal 235,000 until its defeat in 1806 at Jena-Auerstädt, after which, as we have seen, it was rebuilt to 281,000 by August 1813, also now supported by a much-reduced population, revenue, and territory."</ref>{{sfn|Clodfelter|2017|p=150}}|'''{{flagicon|Spain|1785}} [[Spanish Empire|Spain]]''': 255,000 regulars and guerillas at peak strength (1808){{sfn|Clodfelter|2017|pp=152–153}}{{Efn|50,000 of which being guerillas.{{sfn|Clodfelter|2017|p=152}}}}|'''{{flagcountry|Kingdom of Portugal|1750}}''': 50,000 regulars at peak strength (1809)|'''{{flagicon|Sweden|naval}} [[Sweden]]''': 50,000 regulars at peak strength (1808)<ref>{{cite web |last=Olofsson |first=Magnus |title=The Swedish Army in the Napoleonic Wars |work=The Napoleon Series |date=April 2008 |quote=Data sources include "Sveriges krig åren 1808 och 1809, vol. 1", p. 136-160}}</ref>|'''{{flagicon|United Netherlands}} [[United Kingdom of the Netherlands|Netherlands]]''': 36,500 regulars at peak strength (1815) }} Other coalition members: 100,000 regulars and militia at peak strength (1813) Total: 3,000,000 regulars and militia at peak strength (1813) | strength2 = {{unbulleted list |'''{{flagicon|First French Empire}} [[First French Empire|French Empire]]''': 1,200,000 regulars, sailors, marines and militia at peak strength (1813)<ref name="John France 2011 351">{{cite book |last=John France |url=https://archive.org/details/perilousgloryris0000fran |title=Perilous Glory: The Rise of Western Military Power |publisher=Yale UP |year=2011 |isbn=978-0-300-17744-2 |page=[https://archive.org/details/perilousgloryris0000fran/page/351 351] |url-access=registration}}</ref> |c. 3,000,000 military personnel (total that served){{sfn|Clodfelter|2017|p=170}}<ref>Bodart 1916, pp. 132–133: "The number of men placed by the Senate at the disposal of Napoleon I in the course of his reign, is calculated at 2,023,000; to these are added the cavalry levy of 17,000 in January 1813, the general levy of 1814 estimated at 143,000, and the volunteers and the national guard of 1814 and 1815, estimated at 817,000. Thus computed the sum total of all the men the Emperor had under his command would have been 3,000,000... Again, it must be remembered that many French regiments were recruited by conscription in provinces newly conquered and united to France, and that these soldiers commonly deserted or went over to the enemy at the first favourable opportunity."</ref> {{Tree list}} ** 200,000 Italians (served directly in the French Imperial Army)<ref>Virgilio Ilari e Piero Crociani, [https://www.centotredicesimo.org/wp-content/uploads/2015/11/Ilari-V.-Crociani-P.-27e-e-28e-Division-Militaire-1800-1814-libre.pdf "PIEMONTE E LIGURIA NEL Sistema MILITARE Napoleonico"], 2010, p. 18.</ref> ** 216,000 Belgians (served directly in the French Imperial Army)<ref>Mikaberidze, p. 290</ref> ** 80,000 [[Left Bank of the Rhine|Germans]] (served directly in the French Imperial Army)<ref>Wilson, Peter H. (14 February 2023), ''Iron and Blood: A Military History of the German-Speaking Peoples since 1500'', Harvard University Press, p. 295. ISBN 978-0-674-98762-3.</ref> ** 33,000 Swiss (served directly in the French Imperial Army)<ref>Wilson, Peter H. (14 February 2023). "Iron and Blood: A Military History of the German-Speaking Peoples since 1500." Harvard University Press. p. 271. ISBN 978-0-674-98762-3.</ref> {{tree list/end}} '''{{flagdeco|Napoleonic Italy}} [[Kingdom of Italy (Napoleonic)|Italy]]''': 200,000 (total that served in the army of the Kingdom of Italy)<ref>Ilari and Crociani, p. 18</ref> {{flagicon|Duchy of Warsaw}} '''[[Duchy of Warsaw]]''': 180,000 (total that served in the army of the Duchy of Warsaw)<ref>Paul Robert Magocsi; Jean W. Sedlar; Robert A. Kann; Charles Jevich; Joseph Rothschild (1974). ''A History of East Central Europe''. University of Washington Press. p. 48. {{ISBN|978-0-295-95358-8}}. Retrieved 11 May 2012.</ref> }} | casualties1 = {{unbulleted list |'''{{flagicon|Austrian Empire}} Austria''', '''{{flagicon|Kingdom of Prussia|1803}} Prussia''', and other German states:<br />500,000–600,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref><ref name="Mikaberidze, p. 627-628">Mikaberidze, p. 627–628.</ref> |'''{{flagicon|Russian Empire}} Russia''':<br />450,000–500,000 dead<ref>Urlanis 1971, p. 180–182. Only the wars against France.</ref><ref>Mikaberidze, p. 627–628. Only the wars against France.</ref> |'''{{flagicon|UKGBI}} United Kingdom''':<br />311,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref><ref name="Mikaberidze, p. 627-628">Mikaberidze, p. 627–628.</ref> |'''{{flagicon|Spain|1785}} Spain''':<br />300,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref> |'''{{flagicon|Kingdom of Portugal|1750}} Portugal''':<br />50,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref> }} ---- '''Total''': 1,800,000+ military dead | casualties2 = '''{{flagicon|First French Empire}} French Empire''': * 306,000 French killed in combat{{sfn|White|2014}}{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} * 65,000 French allies killed in combat{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} * 600,000 French and allies dead from disease{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} '''{{flagicon|Napoleonic Italy}}{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Naples (1811).svg|link=Kingdom of Naples (Napoleonic)}} Italy''':<br />120,000 dead (included in the "French allies" figures)<ref name="White 2014, Urlanis">{{harvnb|White|2014|loc=''Napoleonic Wars''}} cites {{harvnb|Urlanis|1971}}</ref><hr/> '''Total''': 1,000,000+ military dead<ref>{{cite book |last=Bodart |first=Gaston |title=Losses of Life in Modern Wars: Austria-Hungary: France |date=2017 |publisher=Trieste Publishing Pty Limited |isbn=9780649002184 |page=133 |edition=Illustrated |url=https://books.google.com/books?id=QyFStAEACAAJ}}</ref>{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} | campaignbox = {{Campaignbox Napoleonic Wars}} {{Campaignbox French-Habsburg Conflicts}} {{Campaignbox Anglo-French wars}} }} {{OSM Location map | coord = {{coord|48|14}} | zoom = 3 | float = right | nolabels = 1 | width = 300 | height = 240 | title = Napoleonic Wars | auto-caption=1 | shapeD=n-circle | shape-colorD=dark blue | label-colorD=dark blue | shape-outlineD=white | label-sizeD = 12 | label-posD = left | mark-sizeD=16 | mark-coord1 = {{coord|49.13|16.76}} | mark-title1 = [[War of the Third Coalition|Third Coalition]]: Germany 1803:...[[Battle of Austerlitz|Austerlitz]]... | mark-coord2 = {{coord|52.52|13.41}} | mark-title2 = [[War of the Fourth Coalition|Fourth Coalition]]: Prussia 1806:...[[Fall of Berlin (1806)|Berlin]]... | mark-coord3 = {{coord|39.08|-9.27}} | mark-title3 = [[Peninsular War]]: Portugal 1807...[[Lines of Torres Vedras|Torres Vedras]]... | mark-coord4 = {{coord|42.85|-2.68}} | mark-title4 = [[Peninsular War]]: Spain 1808...[[Battle of Vitoria|Vitoria]]... | mark-coord5 = {{coord|48.54|12.15}} | mark-title5 = [[War of the Fifth Coalition|Fifth Coalition]]: Austria 1809:...[[Battle of Landshut (1809)|Landshut]]... | mark-coord6 = {{coord|55.75|37.63}} | mark-title6 = [[French invasion of Russia]] 1812:...[[French occupation of Moscow|Moscow]]... | mark-coord7 = {{coord|51.33|12.38}} | mark-title7 = [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]]: Germany 1813:...[[Battle of Leipzig|Leipzig]]... | mark-coord8 = {{coord|48.86|2.35}} | mark-title8 = [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]]: France 1814:...[[Battle of Paris (1814)|Paris]]... | mark-coord9 = {{coord|50.68|4.41}} | mark-title9 = [[Hundred Days]] 1815:...[[Battle of Waterloo|Waterloo]]... }} '''نيپوليئن جون جنگيون''' (<small>1803ع</small> <small>-1815ع</small>) (<small>Napoleonic Wars</small>) عالمي سطح تي ٿيندڙ تڪرارن جو هڪ سلسلو هيون، جيڪي يورپي اتحادين، جن جي جوڙجڪ وقت سان گڏ تبديل ٿيندي رهي، پاران فرانس جي پهرين جمهوريه (<small>1803ع</small>-<small>1804ع</small>)، جنهن جي اڳواڻي ”فرسٽ ڪونسل“ (نپولين) ڪري رهيو هو ۽ ان کان پوءِ فرانس جي پهرين سلطنت (<small>1804ع-1815ع</small>)، جنهن جو سربراهه فرانس جو شهنشاهه نپولين هو، جي خلاف وڙهيون ويون. انهن جنگين جو بنياد فرانسيسي انقلاب (<small>1789ع-1799ع</small>) ۽ فرانسيسي انقلابي جنگين (<small>1792ع-1802ع</small>) مان پيدا ٿيندڙ سياسي حالتن ۾ پيو ۽ انهن جي نتيجي ۾ يورپ جي سرزمين تي فرانس جو غلبو قائم ٿيو.<ref>{{cite book |title=The Cambridge History of the Napoleonic Wars: Volume 2: Fighting the Napoleonic Wars |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-napoleonic-wars/34338C6981ADFB4F519A506334F4FF23 |date=2023 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-41766-2 |editor-last=Colson |editor-first=Bruno |volume=2 |location=Cambridge |doi=10.1017/9781108278096 |editor-last2=Mikaberidze |editor-first2=Alexander}}</ref> انهن جنگين کي ستن تڪرارن ۾ ورهايو ويو آهي؛ جن مان پنجن جا نالا انهن اتحادين جي نالن تي رکيا ويا آهن جن نپولين خلاف جنگ ڪئي، جڏهن ته ٻين ٻن جنگين جا نالا انهن جي وڙهجڻ وارن علائقن يا محاذن جي مناسبت سان رکيا ويا آهن. اهي جنگيون هي آهن: ٽئين اتحاد جي جنگ، چوٿين اتحاد جي جنگ، پنجين اتحاد جي جنگ، ڇهين اتحاد جي جنگ، ستين اتحاد جي جنگ، جزيري نما جي جنگ (<small>Peninsular War</small>) ۽ روس تي فرانسيسي حملو.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |title=The Napoleonic Wars |url=https://www.britannica.com/place/United-Kingdom/The-Napoleonic-Wars |edition=online |access-date=30 January 2024}}</ref> The first stage of the wars broke out when [[United Kingdom of Great Britain and Ireland|Britain]] declared war on France on 18 May 1803. After minor campaigns, Britain allied with [[Austrian Empire|Austria]], Russia, and minor powers, to form the Third Coalition in April 1805. Napoleon defeated the allied [[Russian Empire|Russo]]-[[Austrian Empire|Austrian]] armies in the subsequent war which climaxed in French victories at [[Ulm campaign|Ulm]] and [[Battle of Austerlitz|at Austerlitz]], leading to the dissolution of the [[Holy Roman Empire]] and Austria being forced to make peace. Britain and Russia remained at war with France. Concerned about increasing French power, [[Kingdom of Prussia|Prussia]] joined Britain and Russia in the Fourth Coalition, which resumed war in October 1806. Napoleon defeated the Prussians [[Battle of Jena–Auerstedt|at Jena-Auerstedt]] and the Russians [[Battle of Friedland|at Friedland]], bringing an [[Treaties of Tilsit|uneasy peace]] to the continent by July 1807, and again leaving Britain as France's sole major enemy. Britain was unable to dispute French dominance on the continent but obtained hegemony over the seas after victories including [[Battle of Trafalgar|Trafalgar]]. Russia used the interim peace to resolve wars with the [[Russo-Turkish War (1806–1812)|Ottomans]], [[Finnish War|Swedes]], and [[Russo-Persian War (1804–1813)|Iranians.]] Hoping to isolate and weaken Britain economically through his [[Continental System]], Napoleon launched an [[Invasion of Portugal (1807)|invasion of Portugal]], the only remaining British ally in continental Europe. After occupying [[Lisbon]] in November 1807, and with the bulk of French troops present in Spain, Napoleon seized the opportunity to turn against his former ally, depose the reigning [[Spanish royal family]], and declare his brother as [[Joseph Bonaparte|Joseph I]] the King of Spain in 1808, to the disapproval of the Spanish populace. Spain joined Britain and Portugal, with the three powers engaging France in the [[Peninsular War]]. The diversion of French armies to the large new Anglo-Spanish front led to Austria reentering the conflict and forming the Fifth Coalition in April 1809, composed of Austria, Spain, and Britain. Austria won the [[Battle of Aspern-Essling]] but was defeated [[Battle of Wagram|at Wagram]], forcing the imposition of a harsh peace in October 1809. Britain, Spain, and Portugal remained at war with France. Concurrently Russia, unwilling to bear the economic consequences of reduced trade, violated the Continental System, prompting Napoleon to [[French invasion of Russia|launch an invasion in June 1812]]. The resulting campaign was costly for both sides, but ultimately ended in disaster for France and the near-destruction of Napoleon's {{lang|fr|[[Grande Armée]]}}. French forces retreated from Russia by December 1812 and began reconstituting their lost strength. Encouraged by the defeat, Austria, Prussia, and several minor powers joined Russia, Britain, and Spain in a Sixth Coalition and began a campaign against France. The Sixth Coalition defeated Napoleon [[Battle of Leipzig|at Leipzig]] in October 1813. The allies then invaded France on two fronts: the Russians, Austrians, and Prussians [[Campaign in north-east France (1814)|invaded France from the east]], while the British, Spanish, and Portuguese [[Campaign in south-west France (1814)|invaded France from the west]]. Coalition troops [[Battle of Paris (1814)|captured Paris]] in March 1814, [[Treaty of Fontainebleau (1814)|forced Napoleon to abdicate]] in April, exiled him to the island of [[Principality of Elba|Elba]], and [[First Restoration|restored power to the Bourbons]]. Napoleon escaped exile in February 1815 and reassumed control of France for around one hundred days, igniting [[Hundred Days|the eponymous conflict]]. The allies formed the Seventh Coalition, which defeated him at [[Battle of Waterloo|Waterloo]] in June 1815 and exiled him to [[Saint Helena]], where he died in 1821.<ref name="zamoy">{{Cite book |last=Zamoyski |first=Adam |url=https://books.google.com/books?id=NqVKDwAAQBAJ&pg=PT480 |title=Napoleon: A Life |publisher=Basic Books |year=2018 |isbn=978-0-465-05593-7 |location=London |page=480 |access-date=7 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806042616/https://books.google.com/books?id=NqVKDwAAQBAJ&pg=PT480 |archive-date=6 August 2020 |url-status=live}}</ref> The wars had profound consequences on history. New methods of warfare were introduced, including [[Levée en masse|mass conscription]] and [[guerrilla warfare]]. Politically, the wars greatly influenced Europe through the advancements in [[Napoleonic Code#Codes in other countries|civil law]] brought about by the [[Napoleonic Code]], which was largely retained where it was adopted, and the spread of [[nationalism]] and [[liberalism]]. [[Spanish American wars of independence|Independence movements]] emerged in [[Spanish America]] as a direct consequence of the wars, leading to the decline of the [[Spanish Empire|Spanish]] and [[Portuguese Empire]]s. France's defeat led to the rise of Britain as the world's [[Pax Britannica|foremost naval and economic power]], a status it would hold for the remainder of the century. After the end of the Napoleonic Wars, the [[Congress of Vienna]] redrew Europe's borders and brought [[Concert of Europe|a relative peace]] to the continent, with no major [[great power]] conflicts until the [[Crimean War]] in 1853. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:جنگيون بلحاظ دور]] [[زمرو:فرانس جي تاريخ]] [[زمرو:نيپولين جي جنگيون]] [[زمرو:نيپولين]] 8khlc7f3xa5rcxq0zydmtxnmuz7z63q 414828 414827 2026-09-25T17:21:03Z Ibne maryam 17680 /* */ 414828 wikitext text/x-wiki {{short description|1803–1815 series of wars led by Napoleon}} {{Infobox military conflict | conflict = نيپوليئن جون جنگيون<br> Napoleonic Wars | part_of = the [[French Revolutionary and Napoleonic Wars]] | image = Napoleonic Wars (revision).jpg | caption = مٿي کان هيٺيان، ساڄي کان کاٻي:<br> آسٽريلز، فريڊلينڊ، برلن، ماسڪو، ايسپرن-ايسلنگ، پيرس ۽ ليپزگ جون جنگيون | date = 18 مئي 1803ع – 20 نومبر 1815ع (12 سال، 6 مهينا ۽ 2 ڏينهن) | location = عالمي (خاص طور تي [[يورپ]]) | result = اتحادين جي فتح | combatant1 = '''اتحادي فوجون:'''<br/>{{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}} <br/> {{collapsible list|bullets=yes|title={{nobold|هيبسبرگ بادشاهت}}|{{flagcountry|Holy Roman Empire}} ([[پوتر رومي سلطنت]]){{efn|[[Dissolution of the Holy Roman Empire|Dissolved in 1806]]. Many states of the Empire were allies of France before its dissolution, including [[Electorate of Bavaria|Bavaria]], [[Electorate of Saxony|Saxony]], [[Electorate of Baden|Baden]] and [[Electorate of Württemberg|Württemberg]].}} * اليڪٽوريٽ آف هئنوور{{efn|Hanover was in [[Personal union of Great Britain and Hanover|personal union with the United Kingdom]]. It was annexed by Westphalia in 1806 and restored as the [[Kingdom of Hanover]] in 1814. Hanover contributed troops to the British Army (see [[King's German Legion]]) and to Wellington's army during the [[Waterloo Campaign]].}} * {{flag|Liechtenstein|1719}}<br/>... ۽ ٻيا |'''{{flagicon|Austria}} [[آسٽريا|آسٽريائي سلطنت]]'''{{efn|The term ''Austrian Empire'' came into use after Napoleon crowned himself [[Emperor of the French]] in 1804, by which [[Francis II, Holy Roman Emperor]] took the title [[Emperor of Austria]] (Kaiser von Österreich) in response. The Holy Roman Empire was dissolved in 1806, and consequently ''Emperor of Austria'' became Francis' primary title. For this reason, ''Austrian Empire'' is often used instead of ''Holy Roman Empire'' for brevity's sake when speaking of the Napoleonic Wars as a whole, even though the two entities are not synonymous.}}{{efn|name="Austria&Prussia"|After the French victory against the [[War of the Fourth Coalition|Fourth]] and [[War of the Fifth Coalition|Fifth]] coalitions, Prussia and Austria became allies of France and contributed forces to the [[French Invasion of Russia]] in 1812. Both countries joined the [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]] when the invasion failed.}} * {{flagicon|Hungary}} [[هنگري|هنگري جي بادشاهت]] (1526-1867) {{efn|The [[Kingdom of Hungary (1538–1867)|Kingdom of Hungary]] participated in the war with separate Hungarian regiments{{sfn|Arnold|1995|p=[https://books.google.com/books?id=63xTTaYTbrwC&pg=PA36 36]}}<ref>The Austrian Imperial-Royal Army (''{{lang|de|Kaiserliche-Königliche Heer}}'') 1805–1809: The Hungarian Royal Army [http://www.napoleon-series.org/military/organization/Austria/ArmyStudy/c_AustrianArmyHungary.html] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140222141736/http://www.napoleon-series.org/military/organization/Austria/ArmyStudy/c_AustrianArmyHungary.html |date=22 February 2014}}</ref> in the Imperial and Royal Army, and also by a traditional army ("insurrectio").<ref>{{cite book |last=Fisher |first=Todd |url=https://books.google.com/books?id=fpNMC02Im0YC&pg=PA7 |title=The Napoleonic Wars: The Empires Fight Back 1808–1812 |publisher=Oshray Publishing |year=2001 |isbn=978-1-84176-298-2 |access-date=18 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150930183548/https://books.google.com/books?id=fpNMC02Im0YC&pg=PA7 |archive-date=30 September 2015 |url-status=live}}</ref> The Hungarian Diet voted to join in war and agreed to pay one third of the war expenses.|group=lower-alpha}} }} <nowiki>{{unbulleted list|</nowiki> {{flagicon|Russia}}<nowiki> [[روسي سلطنت}} </nowiki>{{efn|name="Russia"|Russia was a leading member of the Coalition, but became an ally of France from the signing of the [[Treaties of Tilsit]] in 1807 until it was [[French invasion of Russia|invaded by France]] in 1812. During this time, it was nominally at war with [[Anglo-Russian War (1807–1812)|the United Kingdom]], [[Russo-Persian War (1804–1813)|Iran]], [[Finnish War|Sweden]] and [[Russo-Turkish War (1806–1812)|the Ottoman Empire]].}} |{{flagcountry|Prussia|1803}}{{efn|name="Austria&Prussia"}} |{{flagdeco|Spain|1785}} [[History of Spain (1808-1874)|Spain]]{{efn|name="Spain"|Spain was an ally of France in the [[War of the Third Coalition]] and the [[Invasion of Portugal (1807)|invasion of Portugal]]. In 1808, France invaded Spain, triggering the [[Peninsular War]] (or the Spanish War of Independence) and Spain joined the Coalition against France.}} |{{flagdeco|Kingdom of Portugal|1750}} [[History of Portugal (1777–1834)|Portugal]]{{efn|name="Portugal"|Portugal became an active belligerent in [[Invasion of Portugal (1807)|1807]] following a Franco-Spanish invasion. While a member of the coalition, the regular Portuguese army operated mostly under [[Anglo-Portuguese Army|British command]], who also heavily subsidized Portugal's military.}} |{{flag|Sweden|naval}}{{efn|name="Sweden"|When Russia allied with France, it [[Finnish War|conquered Finland]], which was under Swedish rule at the time. After [[Charles XIV John|Marshal Bernadotte]] became Crown Prince of Sweden in 1810, Sweden nominally declared [[Anglo-Swedish war of 1810–1812|war on the United Kingdom]], but no actual fighting was done. Sweden became a leading member of the [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]] and declared war on France in 1812.}}<br/> <nowiki>}}</nowiki> {{collapsible list |title={{nobold|''and others...''}} |{{flagcountry|United Kingdom of the Netherlands}}{{efn|name="Seventh Coalition"}} |{{flagcountry|Kingdom of Naples|1738}}{{efn|Until 1806.}} |{{flagcountry|Kingdom of Sicily}} |{{flagdeco|Kingdom of Sardinia|1814}} [[Kingdom of Sardinia (1720-1861)|Sardinia]] |{{flag|Papal States|old}} |{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg}} [[Qajar Iran|Iran]]{{efn|name="Iran"|The Iranian Qajar Dynasty [[Russo-Persian War (1804–1813)|fought a war against Russia]] from 1804 to 1813. At the start of the war, Iran received support from France. When [[Russia]] became an ally of France in 1807, French support for Iran ended, and Iran was instead supported by the United Kingdom.}} |{{flagcountry|Prince-Bishopric of Montenegro}}{{efn|1806–1807, 1813–1814}} |{{flagcountry|Kingdom of Bavaria}}{{efn|name="German States 1"|From 1813.}} |{{flagcountry|Kingdom of Saxony|1806}}{{efn|name="German States 1"}} |{{flagcountry|Kingdom of Württemberg|1803}} {{efn|name="German States 1"}} |{{flagcountry|Baden|1806}}{{efn|name="German States 1"}} |بوربون فرانس {{efn|name="Seventh Coalition"|1815.}} |ڊچي آف برنسوڪ {{efn|name="Seventh Coalition"}} ||نسائو {{efn|name="Seventh Coalition"}} |{{flag|Denmark}} {{efn|name="Denmark"|After the [[Second Battle of Copenhagen]] in 1807, Denmark-Norway became an ally of France. After [[Dano-Swedish War (1813-1814)|losing Norway to Sweden]] in 1814, Denmark switched sides and joined the Coalition.}} |{{flagdeco|Switzerland}} [[Restoration and Regeneration in Switzerland|Swiss Confederation]]{{efn|name="Seventh Coalition"}} |تسڪاني {{efn|name="Seventh Coalition"}} }} جنگ ۾ شامل ڌريون: | combatant2 = {{flagcountry|First French Empire|French Empire|name={{nobold|France}}}}<br/>and [[List of French client states|client states]]<hr/>{{collapsible list |title={{nobold|'''French allies:'''}} |{{flagdeco|Spain|1785}} [[History of Spain (1700-1808)|Spain]]{{efn|name="Spain"}} |{{flagcountry|Denmark-Norway}}{{efn|name="Denmark"}} |{{flagcountry|Russian Empire}}{{efn|name="Russia"}} |{{flagcountry|Austrian Empire}}{{efn|name="Austria&Prussia"}} |{{flagcountry|Prussia|1803}}{{efn|name="Austria&Prussia"}} |{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg}} [[Qajar Iran|Iran]]{{efn|name="Iran"}} }} فرانس ۽ ماتحت رياستون: فرانسيسي اتحادي: ڪمانڊر ۽ اڳواڻ: روسي سلطنت: اليگزينڊر پهريون برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت / برونسوڪ-لونيبرگ جي اليڪٽوريٽ: جارج ٽيون برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت: هينري ايڊنگٽن برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت: وليم پٽ برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت: اسپينسر پرسيوال برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت: رابرٽ جينڪنسن هيبسبرگ بادشاهت: فرانسس پهريون پروشيا جي بادشاهت: فريڊرڪ وليم ٽيون فرڊيننڊ ستون پرتگال جي بادشاهت: شهزادو ريجنٽ جان سويڊن: گستاو چوٿون ايڊولف سويڊن: چارلس چوڏهون جان نيدرلينڊز جي گڏيل بادشاهت: وليم پهريون پهرين فرانسيسي سلطنت: نيپولين پهريون (هٿيار ڦٽا ڪيا) باويريا جي بادشاهت: ميڪسيميليان پهريون جوزف باتاويان جمهوريه: رٽگر جان شملپينڪ لوئس پهريون اٽلي جي بادشاهت (نيپولين واري دور جي): يوجين ڊي بيوهارنيس جواچيم موراٽ (ڦاهي ڏني وئي) سيڪسوني جي بادشاهت / وارسا جي ڊچي: فريڊرڪ آگسٽس پهريون وارسا جي ڊچي: جوزف پونيٽووسڪي (جنگ ۾ مارجي ويو) چارلس چوٿون جوزف بونا پارٽ جي ماتحت اسپين: جوزف پهريون ويسٽفاليا جي بادشاهت: جيروم نيپولين پهريون ورٽمبرگ جي بادشاهت: فريڊرڪ پهريون ڊنمارڪ-ناروي: فريڊرڪ ڇهون فتح علي شاهه قاجار طاقت / فوجي تعداد روسي سلطنت (روس): 712,000 باقاعده فوجي، ڪوساڪ ۽ مليشيا (وڌ کان وڌ طاقت جي وقت - 1812ع) آسٽريائي سلطنت (آسٽريا): 630,000 باقاعده فوجي ۽ مليشيا (وڌ کان وڌ طاقت جي وقت - 1809ع) برطانيا: 380,000 باقاعده فوجي، ملاح ۽ بحري فوجي (وڌ کان وڌ طاقت جي وقت - 1813ع) 1,043,100 فوجي اهلڪار (ڪل تعداد جن خدمت ڪئي) پروشيا جي بادشاهت (پروشيا): 281,000 باقاعده فوجي ۽ مليشيا (وڌ کان وڌ طاقت جي وقت - 1806ع) اسپين: 255,000 باقاعده فوجي ۽ گوريلا (وڌ کان وڌ طاقت جي وقت - 1808ع) پرتگال: 50,000 باقاعده فوجي (وڌ کان وڌ طاقت جي وقت) (1809) سويڊن: وڌ کان وڌ طاقت جي وقت 50,000 باقاعده فوجي (1808)[14] نيڌرلينڊز جي گڏيل بادشاهت: وڌ کان وڌ طاقت جي وقت 36,500 باقاعده فوجي (1815) اتحاد جا ٻيا ميمبر: وڌ کان وڌ طاقت جي وقت 100,000 باقاعده فوجي ۽ مليشيا (1813) ڪل: وڌ کان وڌ طاقت جي وقت 3,000,000 باقاعده فوجي ۽ مليشيا (1813) پهريون فرانسيسي سلطنت: وڌ کان وڌ طاقت جي وقت 1,200,000 باقاعده فوجي، ملاح، بحري فوجي ۽ مليشيا (1813)[15] تقريبن 3,000,000 فوجي اهلڪار (ڪل تعداد جن خدمتون سرانجام ڏنيون)[7][16] 200,000 اطالوي (سڌي طرح فرانسيسي شاهي فوج ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون)[17] 216,000 بيلجيم واسي (سڌي طرح فرانسيسي شاهي فوج ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون)[18] 80,000 جرمن (سڌي طرح فرانسيسي شاهي فوج ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون) | commander1 = <!-- Due to the sheer number of senior generals that were involved in the Napoleonic Wars, only heads of state or heads of government should be included in the infobox to keep it from bloating. Generals can still be named in the Wikipedia pages of conflicts within the Napoleonic Wars (e.g can include Nelson and Mack in the infobox of the War of the Third Coalition, but not on this page). --> {{unbulleted list| {{flagicon|Russian Empire}} [[Alexander I of Russia|Alexander I]] |{{flagicon|UKGBI}}{{flagicon|Electorate of Hanover}} [[George III]] |{{flagicon|UKGBI}} [[Henry Addington]] |{{flagicon|UKGBI}} [[William Pitt the Younger|William Pitt]]{{natural Causes}} |{{flagicon|UKGBI}} [[Spencer Perceval]]{{Assassinated|Assassination of Spencer Perceval}} |{{flagicon|UKGBI}} [[Robert Jenkinson, 2nd Earl of Liverpool|Robert Jenkinson]] |{{flagicon|Habsburg monarchy|civil}} [[Francis II, Holy Roman Emperor|Francis I]] |{{flagicon|Kingdom of Prussia|1803}} [[Frederick William III of Prussia|Frederick William III]] }}{{unbulleted list| {{flagicon image|Flag of Spain (1785–1873, 1875–1931).svg|link=History of Spain (1808–1874)}} [[Ferdinand VII]]{{efn|Nominally only. Ferdinand was proclaimed King of Spain by the [[Supreme Central Junta]] in 1808, but was effectively imprisoned in France for the duration of the [[Peninsular War]]. The Central Junta, and later the [[Cortes of Cádiz]], governed the country in the king's absence until he was allowed to return to Spain under the [[Treaty of Valençay]] in 1814.}} |{{flagicon|Kingdom of Portugal|1750}} [[John VI of Portugal|Prince Regent John]] |{{flagicon|Sweden|naval}} [[Gustav IV Adolf]] |{{flagicon|Sweden|naval}} [[Charles XIV John]] |{{flagicon|United Kingdom of the Netherlands}} [[William I of the Netherlands|William I]] }} | commander2 = {{unbulleted list| {{flagicon|First French Empire}} [[Napoleon I]]{{surrender}} |{{flagicon|Kingdom of Bavaria}} [[Maximilian I Joseph]] |{{flagicon|Batavian Republic}} [[Rutger Jan Schimmelpenninck]] |{{flagicon image|Flag of the Netherlands.svg|link=Kingdom of Holland}} [[Louis Bonaparte|Louis I]] |{{flagicon|Napoleonic Italy}} [[Eugène de Beauharnais]] |{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Naples (1811).svg|link=Kingdom of Naples (Napoleonic)}} [[Joachim Murat]]{{executed}} |{{flagicon|Kingdom of Saxony|1806}}{{flagicon|Duchy of Warsaw}} [[Frederick Augustus I of Saxony|Frederick Augustus I]] |{{flagicon|Duchy of Warsaw}} [[Józef Poniatowski]]{{KIA}} |{{flagicon image|Flag of Spain (1785–1873, 1875–1931).svg|link=History of Spain (1700–1808)}} [[Charles IV of Spain|Charles IV]] |{{flagicon image|Flag of Kingdom of Naples (1806-1808).svg|link=Kingdom of Naples (Napoleonic)}}{{flagicon|Napoleonic Spain}} [[Joseph Bonaparte|Joseph I]]{{efn|[[King of Naples]] from 1806 to 1808. [[King of Spain]] from 1808 to 1813.}} |{{flagicon|Westphalia}} [[Jérôme Bonaparte|Jérôme Napoleon I]] |{{flagicon|Kingdom of Württemberg|1803}} [[Frederick I of Württemberg|Frederick I]] |{{flagicon|Denmark-Norway}} [[Frederick VI of Denmark|Frederick VI]] |{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg|link=Qajar Iran}} [[Fath Ali Shah Qajar]] }} | strength1 = {{unbulleted list|'''{{flagicon|Russian Empire}} [[Russian Empire|Russia]]''': 712,000 regulars, Cossacks and militia at peak strength (1812)<ref>Sokolov, Oleg V. (2020). Битва двух империй. 1805-1812 [The Battle of two Empires, 1805-1812]. Лучшие воины в истории (Best warriors in history) (in Russian). Moscow: Яуза. Page 412.</ref>|'''{{flagicon|Austrian Empire}} [[Austrian Empire|Austria]]''': 630,000 regulars and militia at peak strength (1809)<ref>[https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10009065?page=174,175&q=630 "Neue Statistisch-Geographische Beschreibung des Königreichs Ungarn, Croatien, Slavonien und der ungarischen Militär Grenze,"] Weygand, Leipzig 1832, page 146. Includes 40,000 insurgent militia.</ref><ref>Wilson 2023, p. 303, gives a more precise breakdown of Austrian strength in 1809 (excluding the insurgents) at 283,400 in the initial field army and 310,000 in reserves and garrisons; about half of the latter number were militia ([[landwehr]]). The Austrians reached peak effective field strength in 1813, with 568,000 soldiers.</ref>|'''{{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}}''': 380,000 regulars, sailors, and marines at peak strength (1813){{efn|250,000 in the British Army and 130,000 in the Royal Navy. The Royal Navy averaged 110,000 personnel during the conflict. The British Army was still 211,276 strong after the conclusion of the conflict in December 1815.{{sfn|Clodfelter|2017|p=170}}}}<ref>{{cite web |last=Burnham |first=Robert |title=The British Army in the Napoleonic Wars: Manpower Stretched to the Limits? |url=https://www.napoleon-series.org/military-info/organization/c_casualties.html |work=The Napoleon Series |access-date=29 December 2025 |quote=As of August 1813, the British Army had 255,876 regulars, but only 65,252 were deployed on the Iberian peninsula (counting 3,135 in Gibraltar and 1,915 in Cadiz). Another 102,000 regulars were scattered throughout Britain's global empire (outside of Britain and Ireland), including some 20,000 garrisoning Sicily and other Mediterranean islands, 3,800 in Germany, 22,000 in India (buttressing the separately-counted BEIC armies) or the islands of the Indian Ocean, 18,000 in continental North America, and 21,000 in the Caribbean islands (the latter two clusters being drawn upon to fight the contemporary [[War of 1812]])}}</ref><br/>1,043,100 military personnel (total that served){{efn|793,110 in the British Army and 250,000 in the Royal Navy from 1793 to 1815. Casualties for the whole 1793-1815 period are as follows. Army losses: 219,420 dead (25,569 killed in battle or died of wounds, 193,851 dead of disease or other accidents), 86,390 wounded, 20,000 captured, 113,273 deserters. Navy losses: 92,386 dead (6,663 killed in battle; 13,621 drowned or killed in noncombat shipwrecks or fires; 72,102 dead of disease or other accidents), 14,270 wounded.{{sfn|Clodfelter|2017|pp=170–171}}}}|'''{{flagicon|Kingdom of Prussia|1803}} [[Kingdom of Prussia|Prussia]]''': 281,000 regulars and militia at peak strength (1806)<ref>Wilson 2023, p. 303: "Meanwhile, Prussia’s army remained static at a nominal 235,000 until its defeat in 1806 at Jena-Auerstädt, after which, as we have seen, it was rebuilt to 281,000 by August 1813, also now supported by a much-reduced population, revenue, and territory."</ref>{{sfn|Clodfelter|2017|p=150}}|'''{{flagicon|Spain|1785}} [[Spanish Empire|Spain]]''': 255,000 regulars and guerillas at peak strength (1808){{sfn|Clodfelter|2017|pp=152–153}}{{Efn|50,000 of which being guerillas.{{sfn|Clodfelter|2017|p=152}}}}|'''{{flagcountry|Kingdom of Portugal|1750}}''': 50,000 regulars at peak strength (1809)|'''{{flagicon|Sweden|naval}} [[Sweden]]''': 50,000 regulars at peak strength (1808)<ref>{{cite web |last=Olofsson |first=Magnus |title=The Swedish Army in the Napoleonic Wars |work=The Napoleon Series |date=April 2008 |quote=Data sources include "Sveriges krig åren 1808 och 1809, vol. 1", p. 136-160}}</ref>|'''{{flagicon|United Netherlands}} [[United Kingdom of the Netherlands|Netherlands]]''': 36,500 regulars at peak strength (1815) }} Other coalition members: 100,000 regulars and militia at peak strength (1813) Total: 3,000,000 regulars and militia at peak strength (1813) | strength2 = {{unbulleted list |'''{{flagicon|First French Empire}} [[First French Empire|French Empire]]''': 1,200,000 regulars, sailors, marines and militia at peak strength (1813)<ref name="John France 2011 351">{{cite book |last=John France |url=https://archive.org/details/perilousgloryris0000fran |title=Perilous Glory: The Rise of Western Military Power |publisher=Yale UP |year=2011 |isbn=978-0-300-17744-2 |page=[https://archive.org/details/perilousgloryris0000fran/page/351 351] |url-access=registration}}</ref> |c. 3,000,000 military personnel (total that served){{sfn|Clodfelter|2017|p=170}}<ref>Bodart 1916, pp. 132–133: "The number of men placed by the Senate at the disposal of Napoleon I in the course of his reign, is calculated at 2,023,000; to these are added the cavalry levy of 17,000 in January 1813, the general levy of 1814 estimated at 143,000, and the volunteers and the national guard of 1814 and 1815, estimated at 817,000. Thus computed the sum total of all the men the Emperor had under his command would have been 3,000,000... Again, it must be remembered that many French regiments were recruited by conscription in provinces newly conquered and united to France, and that these soldiers commonly deserted or went over to the enemy at the first favourable opportunity."</ref> {{Tree list}} ** 200,000 Italians (served directly in the French Imperial Army)<ref>Virgilio Ilari e Piero Crociani, [https://www.centotredicesimo.org/wp-content/uploads/2015/11/Ilari-V.-Crociani-P.-27e-e-28e-Division-Militaire-1800-1814-libre.pdf "PIEMONTE E LIGURIA NEL Sistema MILITARE Napoleonico"], 2010, p. 18.</ref> ** 216,000 Belgians (served directly in the French Imperial Army)<ref>Mikaberidze, p. 290</ref> ** 80,000 [[Left Bank of the Rhine|Germans]] (served directly in the French Imperial Army)<ref>Wilson, Peter H. (14 February 2023), ''Iron and Blood: A Military History of the German-Speaking Peoples since 1500'', Harvard University Press, p. 295. ISBN 978-0-674-98762-3.</ref> ** 33,000 Swiss (served directly in the French Imperial Army)<ref>Wilson, Peter H. (14 February 2023). "Iron and Blood: A Military History of the German-Speaking Peoples since 1500." Harvard University Press. p. 271. ISBN 978-0-674-98762-3.</ref> {{tree list/end}} '''{{flagdeco|Napoleonic Italy}} [[Kingdom of Italy (Napoleonic)|Italy]]''': 200,000 (total that served in the army of the Kingdom of Italy)<ref>Ilari and Crociani, p. 18</ref> {{flagicon|Duchy of Warsaw}} '''[[Duchy of Warsaw]]''': 180,000 (total that served in the army of the Duchy of Warsaw)<ref>Paul Robert Magocsi; Jean W. Sedlar; Robert A. Kann; Charles Jevich; Joseph Rothschild (1974). ''A History of East Central Europe''. University of Washington Press. p. 48. {{ISBN|978-0-295-95358-8}}. Retrieved 11 May 2012.</ref> }} | casualties1 = {{unbulleted list |'''{{flagicon|Austrian Empire}} Austria''', '''{{flagicon|Kingdom of Prussia|1803}} Prussia''', and other German states:<br />500,000–600,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref><ref name="Mikaberidze, p. 627-628">Mikaberidze, p. 627–628.</ref> |'''{{flagicon|Russian Empire}} Russia''':<br />450,000–500,000 dead<ref>Urlanis 1971, p. 180–182. Only the wars against France.</ref><ref>Mikaberidze, p. 627–628. Only the wars against France.</ref> |'''{{flagicon|UKGBI}} United Kingdom''':<br />311,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref><ref name="Mikaberidze, p. 627-628">Mikaberidze, p. 627–628.</ref> |'''{{flagicon|Spain|1785}} Spain''':<br />300,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref> |'''{{flagicon|Kingdom of Portugal|1750}} Portugal''':<br />50,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref> }} ---- '''Total''': 1,800,000+ military dead | casualties2 = '''{{flagicon|First French Empire}} French Empire''': * 306,000 French killed in combat{{sfn|White|2014}}{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} * 65,000 French allies killed in combat{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} * 600,000 French and allies dead from disease{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} '''{{flagicon|Napoleonic Italy}}{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Naples (1811).svg|link=Kingdom of Naples (Napoleonic)}} Italy''':<br />120,000 dead (included in the "French allies" figures)<ref name="White 2014, Urlanis">{{harvnb|White|2014|loc=''Napoleonic Wars''}} cites {{harvnb|Urlanis|1971}}</ref><hr/> '''Total''': 1,000,000+ military dead<ref>{{cite book |last=Bodart |first=Gaston |title=Losses of Life in Modern Wars: Austria-Hungary: France |date=2017 |publisher=Trieste Publishing Pty Limited |isbn=9780649002184 |page=133 |edition=Illustrated |url=https://books.google.com/books?id=QyFStAEACAAJ}}</ref>{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} | campaignbox = {{Campaignbox Napoleonic Wars}} {{Campaignbox French-Habsburg Conflicts}} {{Campaignbox Anglo-French wars}} }} {{OSM Location map | coord = {{coord|48|14}} | zoom = 3 | float = right | nolabels = 1 | width = 300 | height = 240 | title = Napoleonic Wars | auto-caption=1 | shapeD=n-circle | shape-colorD=dark blue | label-colorD=dark blue | shape-outlineD=white | label-sizeD = 12 | label-posD = left | mark-sizeD=16 | mark-coord1 = {{coord|49.13|16.76}} | mark-title1 = [[War of the Third Coalition|Third Coalition]]: Germany 1803:...[[Battle of Austerlitz|Austerlitz]]... | mark-coord2 = {{coord|52.52|13.41}} | mark-title2 = [[War of the Fourth Coalition|Fourth Coalition]]: Prussia 1806:...[[Fall of Berlin (1806)|Berlin]]... | mark-coord3 = {{coord|39.08|-9.27}} | mark-title3 = [[Peninsular War]]: Portugal 1807...[[Lines of Torres Vedras|Torres Vedras]]... | mark-coord4 = {{coord|42.85|-2.68}} | mark-title4 = [[Peninsular War]]: Spain 1808...[[Battle of Vitoria|Vitoria]]... | mark-coord5 = {{coord|48.54|12.15}} | mark-title5 = [[War of the Fifth Coalition|Fifth Coalition]]: Austria 1809:...[[Battle of Landshut (1809)|Landshut]]... | mark-coord6 = {{coord|55.75|37.63}} | mark-title6 = [[French invasion of Russia]] 1812:...[[French occupation of Moscow|Moscow]]... | mark-coord7 = {{coord|51.33|12.38}} | mark-title7 = [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]]: Germany 1813:...[[Battle of Leipzig|Leipzig]]... | mark-coord8 = {{coord|48.86|2.35}} | mark-title8 = [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]]: France 1814:...[[Battle of Paris (1814)|Paris]]... | mark-coord9 = {{coord|50.68|4.41}} | mark-title9 = [[Hundred Days]] 1815:...[[Battle of Waterloo|Waterloo]]... }} '''نيپوليئن جون جنگيون''' (<small>1803ع</small> <small>-1815ع</small>) (<small>Napoleonic Wars</small>) عالمي سطح تي ٿيندڙ تڪرارن جو هڪ سلسلو هيون، جيڪي يورپي اتحادين، جن جي جوڙجڪ وقت سان گڏ تبديل ٿيندي رهي، پاران فرانس جي پهرين جمهوريه (<small>1803ع</small>-<small>1804ع</small>)، جنهن جي اڳواڻي ”فرسٽ ڪونسل“ (نپولين) ڪري رهيو هو ۽ ان کان پوءِ فرانس جي پهرين سلطنت (<small>1804ع-1815ع</small>)، جنهن جو سربراهه فرانس جو شهنشاهه نپولين هو، جي خلاف وڙهيون ويون. انهن جنگين جو بنياد فرانسيسي انقلاب (<small>1789ع-1799ع</small>) ۽ فرانسيسي انقلابي جنگين (<small>1792ع-1802ع</small>) مان پيدا ٿيندڙ سياسي حالتن ۾ پيو ۽ انهن جي نتيجي ۾ يورپ جي سرزمين تي فرانس جو غلبو قائم ٿيو.<ref>{{cite book |title=The Cambridge History of the Napoleonic Wars: Volume 2: Fighting the Napoleonic Wars |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-napoleonic-wars/34338C6981ADFB4F519A506334F4FF23 |date=2023 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-41766-2 |editor-last=Colson |editor-first=Bruno |volume=2 |location=Cambridge |doi=10.1017/9781108278096 |editor-last2=Mikaberidze |editor-first2=Alexander}}</ref> انهن جنگين کي ستن تڪرارن ۾ ورهايو ويو آهي؛ جن مان پنجن جا نالا انهن اتحادين جي نالن تي رکيا ويا آهن جن نپولين خلاف جنگ ڪئي، جڏهن ته ٻين ٻن جنگين جا نالا انهن جي وڙهجڻ وارن علائقن يا محاذن جي مناسبت سان رکيا ويا آهن. اهي جنگيون هي آهن: ٽئين اتحاد جي جنگ، چوٿين اتحاد جي جنگ، پنجين اتحاد جي جنگ، ڇهين اتحاد جي جنگ، ستين اتحاد جي جنگ، جزيري نما جي جنگ (<small>Peninsular War</small>) ۽ روس تي فرانسيسي حملو.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |title=The Napoleonic Wars |url=https://www.britannica.com/place/United-Kingdom/The-Napoleonic-Wars |edition=online |access-date=30 January 2024}}</ref> The first stage of the wars broke out when [[United Kingdom of Great Britain and Ireland|Britain]] declared war on France on 18 May 1803. After minor campaigns, Britain allied with [[Austrian Empire|Austria]], Russia, and minor powers, to form the Third Coalition in April 1805. Napoleon defeated the allied [[Russian Empire|Russo]]-[[Austrian Empire|Austrian]] armies in the subsequent war which climaxed in French victories at [[Ulm campaign|Ulm]] and [[Battle of Austerlitz|at Austerlitz]], leading to the dissolution of the [[Holy Roman Empire]] and Austria being forced to make peace. Britain and Russia remained at war with France. Concerned about increasing French power, [[Kingdom of Prussia|Prussia]] joined Britain and Russia in the Fourth Coalition, which resumed war in October 1806. Napoleon defeated the Prussians [[Battle of Jena–Auerstedt|at Jena-Auerstedt]] and the Russians [[Battle of Friedland|at Friedland]], bringing an [[Treaties of Tilsit|uneasy peace]] to the continent by July 1807, and again leaving Britain as France's sole major enemy. Britain was unable to dispute French dominance on the continent but obtained hegemony over the seas after victories including [[Battle of Trafalgar|Trafalgar]]. Russia used the interim peace to resolve wars with the [[Russo-Turkish War (1806–1812)|Ottomans]], [[Finnish War|Swedes]], and [[Russo-Persian War (1804–1813)|Iranians.]] Hoping to isolate and weaken Britain economically through his [[Continental System]], Napoleon launched an [[Invasion of Portugal (1807)|invasion of Portugal]], the only remaining British ally in continental Europe. After occupying [[Lisbon]] in November 1807, and with the bulk of French troops present in Spain, Napoleon seized the opportunity to turn against his former ally, depose the reigning [[Spanish royal family]], and declare his brother as [[Joseph Bonaparte|Joseph I]] the King of Spain in 1808, to the disapproval of the Spanish populace. Spain joined Britain and Portugal, with the three powers engaging France in the [[Peninsular War]]. The diversion of French armies to the large new Anglo-Spanish front led to Austria reentering the conflict and forming the Fifth Coalition in April 1809, composed of Austria, Spain, and Britain. Austria won the [[Battle of Aspern-Essling]] but was defeated [[Battle of Wagram|at Wagram]], forcing the imposition of a harsh peace in October 1809. Britain, Spain, and Portugal remained at war with France. Concurrently Russia, unwilling to bear the economic consequences of reduced trade, violated the Continental System, prompting Napoleon to [[French invasion of Russia|launch an invasion in June 1812]]. The resulting campaign was costly for both sides, but ultimately ended in disaster for France and the near-destruction of Napoleon's {{lang|fr|[[Grande Armée]]}}. French forces retreated from Russia by December 1812 and began reconstituting their lost strength. Encouraged by the defeat, Austria, Prussia, and several minor powers joined Russia, Britain, and Spain in a Sixth Coalition and began a campaign against France. The Sixth Coalition defeated Napoleon [[Battle of Leipzig|at Leipzig]] in October 1813. The allies then invaded France on two fronts: the Russians, Austrians, and Prussians [[Campaign in north-east France (1814)|invaded France from the east]], while the British, Spanish, and Portuguese [[Campaign in south-west France (1814)|invaded France from the west]]. Coalition troops [[Battle of Paris (1814)|captured Paris]] in March 1814, [[Treaty of Fontainebleau (1814)|forced Napoleon to abdicate]] in April, exiled him to the island of [[Principality of Elba|Elba]], and [[First Restoration|restored power to the Bourbons]]. Napoleon escaped exile in February 1815 and reassumed control of France for around one hundred days, igniting [[Hundred Days|the eponymous conflict]]. The allies formed the Seventh Coalition, which defeated him at [[Battle of Waterloo|Waterloo]] in June 1815 and exiled him to [[Saint Helena]], where he died in 1821.<ref name="zamoy">{{Cite book |last=Zamoyski |first=Adam |url=https://books.google.com/books?id=NqVKDwAAQBAJ&pg=PT480 |title=Napoleon: A Life |publisher=Basic Books |year=2018 |isbn=978-0-465-05593-7 |location=London |page=480 |access-date=7 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806042616/https://books.google.com/books?id=NqVKDwAAQBAJ&pg=PT480 |archive-date=6 August 2020 |url-status=live}}</ref> The wars had profound consequences on history. New methods of warfare were introduced, including [[Levée en masse|mass conscription]] and [[guerrilla warfare]]. Politically, the wars greatly influenced Europe through the advancements in [[Napoleonic Code#Codes in other countries|civil law]] brought about by the [[Napoleonic Code]], which was largely retained where it was adopted, and the spread of [[nationalism]] and [[liberalism]]. [[Spanish American wars of independence|Independence movements]] emerged in [[Spanish America]] as a direct consequence of the wars, leading to the decline of the [[Spanish Empire|Spanish]] and [[Portuguese Empire]]s. France's defeat led to the rise of Britain as the world's [[Pax Britannica|foremost naval and economic power]], a status it would hold for the remainder of the century. After the end of the Napoleonic Wars, the [[Congress of Vienna]] redrew Europe's borders and brought [[Concert of Europe|a relative peace]] to the continent, with no major [[great power]] conflicts until the [[Crimean War]] in 1853. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:جنگيون بلحاظ دور]] [[زمرو:فرانس جي تاريخ]] [[زمرو:نيپولين جي جنگيون]] [[زمرو:نيپولين]] kftifwe30z4sj607f1lmxyg26oxkcv9 414829 414828 2026-09-25T17:24:25Z Ibne maryam 17680 /* */ 414829 wikitext text/x-wiki {{short description|1803–1815 series of wars led by Napoleon}} {{Infobox military conflict | conflict = نيپوليئن جون جنگيون<br> Napoleonic Wars | part_of = the [[French Revolutionary and Napoleonic Wars]] | image = Napoleonic Wars (revision).jpg | caption = مٿي کان هيٺيان، ساڄي کان کاٻي:<br> آسٽريلز، فريڊلينڊ، برلن، ماسڪو، ايسپرن-ايسلنگ، پيرس ۽ ليپزگ جون جنگيون | date = 18 مئي 1803ع – 20 نومبر 1815ع (12 سال، 6 مهينا ۽ 2 ڏينهن) | location = عالمي (خاص طور تي [[يورپ]]) | result = اتحادين جي فتح | combatant1 = '''اتحادي فوجون:'''<br/>{{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}} <br/> {{collapsible list|bullets=yes|title={{nobold|هيبسبرگ بادشاهت}}|{{flagcountry|Holy Roman Empire}} ([[پوتر رومي سلطنت]]){{efn|[[Dissolution of the Holy Roman Empire|Dissolved in 1806]]. Many states of the Empire were allies of France before its dissolution, including [[Electorate of Bavaria|Bavaria]], [[Electorate of Saxony|Saxony]], [[Electorate of Baden|Baden]] and [[Electorate of Württemberg|Württemberg]].}} * اليڪٽوريٽ آف هئنوور{{efn|Hanover was in [[Personal union of Great Britain and Hanover|personal union with the United Kingdom]]. It was annexed by Westphalia in 1806 and restored as the [[Kingdom of Hanover]] in 1814. Hanover contributed troops to the British Army (see [[King's German Legion]]) and to Wellington's army during the [[Waterloo Campaign]].}} * {{flag|Liechtenstein|1719}}<br/>... ۽ ٻيا |'''{{flagicon|Austria}} [[آسٽريا|آسٽريائي سلطنت]]'''{{efn|The term ''Austrian Empire'' came into use after Napoleon crowned himself [[Emperor of the French]] in 1804, by which [[Francis II, Holy Roman Emperor]] took the title [[Emperor of Austria]] (Kaiser von Österreich) in response. The Holy Roman Empire was dissolved in 1806, and consequently ''Emperor of Austria'' became Francis' primary title. For this reason, ''Austrian Empire'' is often used instead of ''Holy Roman Empire'' for brevity's sake when speaking of the Napoleonic Wars as a whole, even though the two entities are not synonymous.}}{{efn|name="Austria&Prussia"|After the French victory against the [[War of the Fourth Coalition|Fourth]] and [[War of the Fifth Coalition|Fifth]] coalitions, Prussia and Austria became allies of France and contributed forces to the [[French Invasion of Russia]] in 1812. Both countries joined the [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]] when the invasion failed.}} * {{flagicon|Hungary}} [[هنگري|هنگري جي بادشاهت]] (1526-1867) {{efn|The [[Kingdom of Hungary (1538–1867)|Kingdom of Hungary]] participated in the war with separate Hungarian regiments{{sfn|Arnold|1995|p=[https://books.google.com/books?id=63xTTaYTbrwC&pg=PA36 36]}}<ref>The Austrian Imperial-Royal Army (''{{lang|de|Kaiserliche-Königliche Heer}}'') 1805–1809: The Hungarian Royal Army [http://www.napoleon-series.org/military/organization/Austria/ArmyStudy/c_AustrianArmyHungary.html] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140222141736/http://www.napoleon-series.org/military/organization/Austria/ArmyStudy/c_AustrianArmyHungary.html |date=22 February 2014}}</ref> in the Imperial and Royal Army, and also by a traditional army ("insurrectio").<ref>{{cite book |last=Fisher |first=Todd |url=https://books.google.com/books?id=fpNMC02Im0YC&pg=PA7 |title=The Napoleonic Wars: The Empires Fight Back 1808–1812 |publisher=Oshray Publishing |year=2001 |isbn=978-1-84176-298-2 |access-date=18 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150930183548/https://books.google.com/books?id=fpNMC02Im0YC&pg=PA7 |archive-date=30 September 2015 |url-status=live}}</ref> The Hungarian Diet voted to join in war and agreed to pay one third of the war expenses.|group=lower-alpha}} }} {{unbulleted list|{{flagicon|Russia}} [[روسي سلطنت]]}} {{efn|name="Russia"|Russia was a leading member of the Coalition, but became an ally of France from the signing of the [[Treaties of Tilsit]] in 1807 until it was [[French invasion of Russia|invaded by France]] in 1812. During this time, it was nominally at war with [[Anglo-Russian War (1807–1812)|the United Kingdom]], [[Russo-Persian War (1804–1813)|Iran]], [[Finnish War|Sweden]] and [[Russo-Turkish War (1806–1812)|the Ottoman Empire]].}} |{{flagcountry|Prussia|1803}}{{efn|name="Austria&Prussia"}} |{{flagdeco|Spain|1785}} [[History of Spain (1808-1874)|Spain]]{{efn|name="Spain"|Spain was an ally of France in the [[War of the Third Coalition]] and the [[Invasion of Portugal (1807)|invasion of Portugal]]. In 1808, France invaded Spain, triggering the [[Peninsular War]] (or the Spanish War of Independence) and Spain joined the Coalition against France.}} |{{flagdeco|Kingdom of Portugal|1750}} [[History of Portugal (1777–1834)|Portugal]]{{efn|name="Portugal"|Portugal became an active belligerent in [[Invasion of Portugal (1807)|1807]] following a Franco-Spanish invasion. While a member of the coalition, the regular Portuguese army operated mostly under [[Anglo-Portuguese Army|British command]], who also heavily subsidized Portugal's military.}} |{{flag|Sweden|naval}}{{efn|name="Sweden"|When Russia allied with France, it [[Finnish War|conquered Finland]], which was under Swedish rule at the time. After [[Charles XIV John|Marshal Bernadotte]] became Crown Prince of Sweden in 1810, Sweden nominally declared [[Anglo-Swedish war of 1810–1812|war on the United Kingdom]], but no actual fighting was done. Sweden became a leading member of the [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]] and declared war on France in 1812.}}<br/> <nowiki>}}</nowiki> {{collapsible list |title={{nobold|''and others...''}} |{{flagcountry|United Kingdom of the Netherlands}}{{efn|name="Seventh Coalition"}} |{{flagcountry|Kingdom of Naples|1738}}{{efn|Until 1806.}} |{{flagcountry|Kingdom of Sicily}} |{{flagdeco|Kingdom of Sardinia|1814}} [[Kingdom of Sardinia (1720-1861)|Sardinia]] |{{flag|Papal States|old}} |{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg}} [[Qajar Iran|Iran]]{{efn|name="Iran"|The Iranian Qajar Dynasty [[Russo-Persian War (1804–1813)|fought a war against Russia]] from 1804 to 1813. At the start of the war, Iran received support from France. When [[Russia]] became an ally of France in 1807, French support for Iran ended, and Iran was instead supported by the United Kingdom.}} |{{flagcountry|Prince-Bishopric of Montenegro}}{{efn|1806–1807, 1813–1814}} |{{flagcountry|Kingdom of Bavaria}}{{efn|name="German States 1"|From 1813.}} |{{flagcountry|Kingdom of Saxony|1806}}{{efn|name="German States 1"}} |{{flagcountry|Kingdom of Württemberg|1803}} {{efn|name="German States 1"}} |{{flagcountry|Baden|1806}}{{efn|name="German States 1"}} |بوربون فرانس {{efn|name="Seventh Coalition"|1815.}} |ڊچي آف برنسوڪ {{efn|name="Seventh Coalition"}} ||نسائو {{efn|name="Seventh Coalition"}} |{{flag|Denmark}} {{efn|name="Denmark"|After the [[Second Battle of Copenhagen]] in 1807, Denmark-Norway became an ally of France. After [[Dano-Swedish War (1813-1814)|losing Norway to Sweden]] in 1814, Denmark switched sides and joined the Coalition.}} |{{flagdeco|Switzerland}} [[Restoration and Regeneration in Switzerland|Swiss Confederation]]{{efn|name="Seventh Coalition"}} |تسڪاني {{efn|name="Seventh Coalition"}} }} جنگ ۾ شامل ڌريون: | combatant2 = {{flagcountry|First French Empire|French Empire|name={{nobold|France}}}}<br/>and [[List of French client states|client states]]<hr/>{{collapsible list |title={{nobold|'''French allies:'''}} |{{flagdeco|Spain|1785}} [[History of Spain (1700-1808)|Spain]]{{efn|name="Spain"}} |{{flagcountry|Denmark-Norway}}{{efn|name="Denmark"}} |{{flagcountry|Russian Empire}}{{efn|name="Russia"}} |{{flagcountry|Austrian Empire}}{{efn|name="Austria&Prussia"}} |{{flagcountry|Prussia|1803}}{{efn|name="Austria&Prussia"}} |{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg}} [[Qajar Iran|Iran]]{{efn|name="Iran"}} }} فرانس ۽ ماتحت رياستون: فرانسيسي اتحادي: ڪمانڊر ۽ اڳواڻ: روسي سلطنت: اليگزينڊر پهريون برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت / برونسوڪ-لونيبرگ جي اليڪٽوريٽ: جارج ٽيون برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت: هينري ايڊنگٽن برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت: وليم پٽ برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت: اسپينسر پرسيوال برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت: رابرٽ جينڪنسن هيبسبرگ بادشاهت: فرانسس پهريون پروشيا جي بادشاهت: فريڊرڪ وليم ٽيون فرڊيننڊ ستون پرتگال جي بادشاهت: شهزادو ريجنٽ جان سويڊن: گستاو چوٿون ايڊولف سويڊن: چارلس چوڏهون جان نيدرلينڊز جي گڏيل بادشاهت: وليم پهريون پهرين فرانسيسي سلطنت: نيپولين پهريون (هٿيار ڦٽا ڪيا) باويريا جي بادشاهت: ميڪسيميليان پهريون جوزف باتاويان جمهوريه: رٽگر جان شملپينڪ لوئس پهريون اٽلي جي بادشاهت (نيپولين واري دور جي): يوجين ڊي بيوهارنيس جواچيم موراٽ (ڦاهي ڏني وئي) سيڪسوني جي بادشاهت / وارسا جي ڊچي: فريڊرڪ آگسٽس پهريون وارسا جي ڊچي: جوزف پونيٽووسڪي (جنگ ۾ مارجي ويو) چارلس چوٿون جوزف بونا پارٽ جي ماتحت اسپين: جوزف پهريون ويسٽفاليا جي بادشاهت: جيروم نيپولين پهريون ورٽمبرگ جي بادشاهت: فريڊرڪ پهريون ڊنمارڪ-ناروي: فريڊرڪ ڇهون فتح علي شاهه قاجار طاقت / فوجي تعداد روسي سلطنت (روس): 712,000 باقاعده فوجي، ڪوساڪ ۽ مليشيا (وڌ کان وڌ طاقت جي وقت - 1812ع) آسٽريائي سلطنت (آسٽريا): 630,000 باقاعده فوجي ۽ مليشيا (وڌ کان وڌ طاقت جي وقت - 1809ع) برطانيا: 380,000 باقاعده فوجي، ملاح ۽ بحري فوجي (وڌ کان وڌ طاقت جي وقت - 1813ع) 1,043,100 فوجي اهلڪار (ڪل تعداد جن خدمت ڪئي) پروشيا جي بادشاهت (پروشيا): 281,000 باقاعده فوجي ۽ مليشيا (وڌ کان وڌ طاقت جي وقت - 1806ع) اسپين: 255,000 باقاعده فوجي ۽ گوريلا (وڌ کان وڌ طاقت جي وقت - 1808ع) پرتگال: 50,000 باقاعده فوجي (وڌ کان وڌ طاقت جي وقت) (1809) سويڊن: وڌ کان وڌ طاقت جي وقت 50,000 باقاعده فوجي (1808)[14] نيڌرلينڊز جي گڏيل بادشاهت: وڌ کان وڌ طاقت جي وقت 36,500 باقاعده فوجي (1815) اتحاد جا ٻيا ميمبر: وڌ کان وڌ طاقت جي وقت 100,000 باقاعده فوجي ۽ مليشيا (1813) ڪل: وڌ کان وڌ طاقت جي وقت 3,000,000 باقاعده فوجي ۽ مليشيا (1813) پهريون فرانسيسي سلطنت: وڌ کان وڌ طاقت جي وقت 1,200,000 باقاعده فوجي، ملاح، بحري فوجي ۽ مليشيا (1813)[15] تقريبن 3,000,000 فوجي اهلڪار (ڪل تعداد جن خدمتون سرانجام ڏنيون)[7][16] 200,000 اطالوي (سڌي طرح فرانسيسي شاهي فوج ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون)[17] 216,000 بيلجيم واسي (سڌي طرح فرانسيسي شاهي فوج ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون)[18] 80,000 جرمن (سڌي طرح فرانسيسي شاهي فوج ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون) | commander1 = <!-- Due to the sheer number of senior generals that were involved in the Napoleonic Wars, only heads of state or heads of government should be included in the infobox to keep it from bloating. Generals can still be named in the Wikipedia pages of conflicts within the Napoleonic Wars (e.g can include Nelson and Mack in the infobox of the War of the Third Coalition, but not on this page). --> {{unbulleted list| {{flagicon|Russian Empire}} [[Alexander I of Russia|Alexander I]] |{{flagicon|UKGBI}}{{flagicon|Electorate of Hanover}} [[George III]] |{{flagicon|UKGBI}} [[Henry Addington]] |{{flagicon|UKGBI}} [[William Pitt the Younger|William Pitt]]{{natural Causes}} |{{flagicon|UKGBI}} [[Spencer Perceval]]{{Assassinated|Assassination of Spencer Perceval}} |{{flagicon|UKGBI}} [[Robert Jenkinson, 2nd Earl of Liverpool|Robert Jenkinson]] |{{flagicon|Habsburg monarchy|civil}} [[Francis II, Holy Roman Emperor|Francis I]] |{{flagicon|Kingdom of Prussia|1803}} [[Frederick William III of Prussia|Frederick William III]] }}{{unbulleted list| {{flagicon image|Flag of Spain (1785–1873, 1875–1931).svg|link=History of Spain (1808–1874)}} [[Ferdinand VII]]{{efn|Nominally only. Ferdinand was proclaimed King of Spain by the [[Supreme Central Junta]] in 1808, but was effectively imprisoned in France for the duration of the [[Peninsular War]]. The Central Junta, and later the [[Cortes of Cádiz]], governed the country in the king's absence until he was allowed to return to Spain under the [[Treaty of Valençay]] in 1814.}} |{{flagicon|Kingdom of Portugal|1750}} [[John VI of Portugal|Prince Regent John]] |{{flagicon|Sweden|naval}} [[Gustav IV Adolf]] |{{flagicon|Sweden|naval}} [[Charles XIV John]] |{{flagicon|United Kingdom of the Netherlands}} [[William I of the Netherlands|William I]] }} | commander2 = {{unbulleted list| {{flagicon|First French Empire}} [[Napoleon I]]{{surrender}} |{{flagicon|Kingdom of Bavaria}} [[Maximilian I Joseph]] |{{flagicon|Batavian Republic}} [[Rutger Jan Schimmelpenninck]] |{{flagicon image|Flag of the Netherlands.svg|link=Kingdom of Holland}} [[Louis Bonaparte|Louis I]] |{{flagicon|Napoleonic Italy}} [[Eugène de Beauharnais]] |{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Naples (1811).svg|link=Kingdom of Naples (Napoleonic)}} [[Joachim Murat]]{{executed}} |{{flagicon|Kingdom of Saxony|1806}}{{flagicon|Duchy of Warsaw}} [[Frederick Augustus I of Saxony|Frederick Augustus I]] |{{flagicon|Duchy of Warsaw}} [[Józef Poniatowski]]{{KIA}} |{{flagicon image|Flag of Spain (1785–1873, 1875–1931).svg|link=History of Spain (1700–1808)}} [[Charles IV of Spain|Charles IV]] |{{flagicon image|Flag of Kingdom of Naples (1806-1808).svg|link=Kingdom of Naples (Napoleonic)}}{{flagicon|Napoleonic Spain}} [[Joseph Bonaparte|Joseph I]]{{efn|[[King of Naples]] from 1806 to 1808. [[King of Spain]] from 1808 to 1813.}} |{{flagicon|Westphalia}} [[Jérôme Bonaparte|Jérôme Napoleon I]] |{{flagicon|Kingdom of Württemberg|1803}} [[Frederick I of Württemberg|Frederick I]] |{{flagicon|Denmark-Norway}} [[Frederick VI of Denmark|Frederick VI]] |{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg|link=Qajar Iran}} [[Fath Ali Shah Qajar]] }} | strength1 = {{unbulleted list|'''{{flagicon|Russian Empire}} [[Russian Empire|Russia]]''': 712,000 regulars, Cossacks and militia at peak strength (1812)<ref>Sokolov, Oleg V. (2020). Битва двух империй. 1805-1812 [The Battle of two Empires, 1805-1812]. Лучшие воины в истории (Best warriors in history) (in Russian). Moscow: Яуза. Page 412.</ref>|'''{{flagicon|Austrian Empire}} [[Austrian Empire|Austria]]''': 630,000 regulars and militia at peak strength (1809)<ref>[https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10009065?page=174,175&q=630 "Neue Statistisch-Geographische Beschreibung des Königreichs Ungarn, Croatien, Slavonien und der ungarischen Militär Grenze,"] Weygand, Leipzig 1832, page 146. Includes 40,000 insurgent militia.</ref><ref>Wilson 2023, p. 303, gives a more precise breakdown of Austrian strength in 1809 (excluding the insurgents) at 283,400 in the initial field army and 310,000 in reserves and garrisons; about half of the latter number were militia ([[landwehr]]). The Austrians reached peak effective field strength in 1813, with 568,000 soldiers.</ref>|'''{{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}}''': 380,000 regulars, sailors, and marines at peak strength (1813){{efn|250,000 in the British Army and 130,000 in the Royal Navy. The Royal Navy averaged 110,000 personnel during the conflict. The British Army was still 211,276 strong after the conclusion of the conflict in December 1815.{{sfn|Clodfelter|2017|p=170}}}}<ref>{{cite web |last=Burnham |first=Robert |title=The British Army in the Napoleonic Wars: Manpower Stretched to the Limits? |url=https://www.napoleon-series.org/military-info/organization/c_casualties.html |work=The Napoleon Series |access-date=29 December 2025 |quote=As of August 1813, the British Army had 255,876 regulars, but only 65,252 were deployed on the Iberian peninsula (counting 3,135 in Gibraltar and 1,915 in Cadiz). Another 102,000 regulars were scattered throughout Britain's global empire (outside of Britain and Ireland), including some 20,000 garrisoning Sicily and other Mediterranean islands, 3,800 in Germany, 22,000 in India (buttressing the separately-counted BEIC armies) or the islands of the Indian Ocean, 18,000 in continental North America, and 21,000 in the Caribbean islands (the latter two clusters being drawn upon to fight the contemporary [[War of 1812]])}}</ref><br/>1,043,100 military personnel (total that served){{efn|793,110 in the British Army and 250,000 in the Royal Navy from 1793 to 1815. Casualties for the whole 1793-1815 period are as follows. Army losses: 219,420 dead (25,569 killed in battle or died of wounds, 193,851 dead of disease or other accidents), 86,390 wounded, 20,000 captured, 113,273 deserters. Navy losses: 92,386 dead (6,663 killed in battle; 13,621 drowned or killed in noncombat shipwrecks or fires; 72,102 dead of disease or other accidents), 14,270 wounded.{{sfn|Clodfelter|2017|pp=170–171}}}}|'''{{flagicon|Kingdom of Prussia|1803}} [[Kingdom of Prussia|Prussia]]''': 281,000 regulars and militia at peak strength (1806)<ref>Wilson 2023, p. 303: "Meanwhile, Prussia’s army remained static at a nominal 235,000 until its defeat in 1806 at Jena-Auerstädt, after which, as we have seen, it was rebuilt to 281,000 by August 1813, also now supported by a much-reduced population, revenue, and territory."</ref>{{sfn|Clodfelter|2017|p=150}}|'''{{flagicon|Spain|1785}} [[Spanish Empire|Spain]]''': 255,000 regulars and guerillas at peak strength (1808){{sfn|Clodfelter|2017|pp=152–153}}{{Efn|50,000 of which being guerillas.{{sfn|Clodfelter|2017|p=152}}}}|'''{{flagcountry|Kingdom of Portugal|1750}}''': 50,000 regulars at peak strength (1809)|'''{{flagicon|Sweden|naval}} [[Sweden]]''': 50,000 regulars at peak strength (1808)<ref>{{cite web |last=Olofsson |first=Magnus |title=The Swedish Army in the Napoleonic Wars |work=The Napoleon Series |date=April 2008 |quote=Data sources include "Sveriges krig åren 1808 och 1809, vol. 1", p. 136-160}}</ref>|'''{{flagicon|United Netherlands}} [[United Kingdom of the Netherlands|Netherlands]]''': 36,500 regulars at peak strength (1815) }} Other coalition members: 100,000 regulars and militia at peak strength (1813) Total: 3,000,000 regulars and militia at peak strength (1813) | strength2 = {{unbulleted list |'''{{flagicon|First French Empire}} [[First French Empire|French Empire]]''': 1,200,000 regulars, sailors, marines and militia at peak strength (1813)<ref name="John France 2011 351">{{cite book |last=John France |url=https://archive.org/details/perilousgloryris0000fran |title=Perilous Glory: The Rise of Western Military Power |publisher=Yale UP |year=2011 |isbn=978-0-300-17744-2 |page=[https://archive.org/details/perilousgloryris0000fran/page/351 351] |url-access=registration}}</ref> |c. 3,000,000 military personnel (total that served){{sfn|Clodfelter|2017|p=170}}<ref>Bodart 1916, pp. 132–133: "The number of men placed by the Senate at the disposal of Napoleon I in the course of his reign, is calculated at 2,023,000; to these are added the cavalry levy of 17,000 in January 1813, the general levy of 1814 estimated at 143,000, and the volunteers and the national guard of 1814 and 1815, estimated at 817,000. Thus computed the sum total of all the men the Emperor had under his command would have been 3,000,000... Again, it must be remembered that many French regiments were recruited by conscription in provinces newly conquered and united to France, and that these soldiers commonly deserted or went over to the enemy at the first favourable opportunity."</ref> {{Tree list}} ** 200,000 Italians (served directly in the French Imperial Army)<ref>Virgilio Ilari e Piero Crociani, [https://www.centotredicesimo.org/wp-content/uploads/2015/11/Ilari-V.-Crociani-P.-27e-e-28e-Division-Militaire-1800-1814-libre.pdf "PIEMONTE E LIGURIA NEL Sistema MILITARE Napoleonico"], 2010, p. 18.</ref> ** 216,000 Belgians (served directly in the French Imperial Army)<ref>Mikaberidze, p. 290</ref> ** 80,000 [[Left Bank of the Rhine|Germans]] (served directly in the French Imperial Army)<ref>Wilson, Peter H. (14 February 2023), ''Iron and Blood: A Military History of the German-Speaking Peoples since 1500'', Harvard University Press, p. 295. ISBN 978-0-674-98762-3.</ref> ** 33,000 Swiss (served directly in the French Imperial Army)<ref>Wilson, Peter H. (14 February 2023). "Iron and Blood: A Military History of the German-Speaking Peoples since 1500." Harvard University Press. p. 271. ISBN 978-0-674-98762-3.</ref> {{tree list/end}} '''{{flagdeco|Napoleonic Italy}} [[Kingdom of Italy (Napoleonic)|Italy]]''': 200,000 (total that served in the army of the Kingdom of Italy)<ref>Ilari and Crociani, p. 18</ref> {{flagicon|Duchy of Warsaw}} '''[[Duchy of Warsaw]]''': 180,000 (total that served in the army of the Duchy of Warsaw)<ref>Paul Robert Magocsi; Jean W. Sedlar; Robert A. Kann; Charles Jevich; Joseph Rothschild (1974). ''A History of East Central Europe''. University of Washington Press. p. 48. {{ISBN|978-0-295-95358-8}}. Retrieved 11 May 2012.</ref> }} | casualties1 = {{unbulleted list |'''{{flagicon|Austrian Empire}} Austria''', '''{{flagicon|Kingdom of Prussia|1803}} Prussia''', and other German states:<br />500,000–600,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref><ref name="Mikaberidze, p. 627-628">Mikaberidze, p. 627–628.</ref> |'''{{flagicon|Russian Empire}} Russia''':<br />450,000–500,000 dead<ref>Urlanis 1971, p. 180–182. Only the wars against France.</ref><ref>Mikaberidze, p. 627–628. Only the wars against France.</ref> |'''{{flagicon|UKGBI}} United Kingdom''':<br />311,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref><ref name="Mikaberidze, p. 627-628">Mikaberidze, p. 627–628.</ref> |'''{{flagicon|Spain|1785}} Spain''':<br />300,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref> |'''{{flagicon|Kingdom of Portugal|1750}} Portugal''':<br />50,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref> }} ---- '''Total''': 1,800,000+ military dead | casualties2 = '''{{flagicon|First French Empire}} French Empire''': * 306,000 French killed in combat{{sfn|White|2014}}{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} * 65,000 French allies killed in combat{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} * 600,000 French and allies dead from disease{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} '''{{flagicon|Napoleonic Italy}}{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Naples (1811).svg|link=Kingdom of Naples (Napoleonic)}} Italy''':<br />120,000 dead (included in the "French allies" figures)<ref name="White 2014, Urlanis">{{harvnb|White|2014|loc=''Napoleonic Wars''}} cites {{harvnb|Urlanis|1971}}</ref><hr/> '''Total''': 1,000,000+ military dead<ref>{{cite book |last=Bodart |first=Gaston |title=Losses of Life in Modern Wars: Austria-Hungary: France |date=2017 |publisher=Trieste Publishing Pty Limited |isbn=9780649002184 |page=133 |edition=Illustrated |url=https://books.google.com/books?id=QyFStAEACAAJ}}</ref>{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} | campaignbox = {{Campaignbox Napoleonic Wars}} {{Campaignbox French-Habsburg Conflicts}} {{Campaignbox Anglo-French wars}} }} {{OSM Location map | coord = {{coord|48|14}} | zoom = 3 | float = right | nolabels = 1 | width = 300 | height = 240 | title = Napoleonic Wars | auto-caption=1 | shapeD=n-circle | shape-colorD=dark blue | label-colorD=dark blue | shape-outlineD=white | label-sizeD = 12 | label-posD = left | mark-sizeD=16 | mark-coord1 = {{coord|49.13|16.76}} | mark-title1 = [[War of the Third Coalition|Third Coalition]]: Germany 1803:...[[Battle of Austerlitz|Austerlitz]]... | mark-coord2 = {{coord|52.52|13.41}} | mark-title2 = [[War of the Fourth Coalition|Fourth Coalition]]: Prussia 1806:...[[Fall of Berlin (1806)|Berlin]]... | mark-coord3 = {{coord|39.08|-9.27}} | mark-title3 = [[Peninsular War]]: Portugal 1807...[[Lines of Torres Vedras|Torres Vedras]]... | mark-coord4 = {{coord|42.85|-2.68}} | mark-title4 = [[Peninsular War]]: Spain 1808...[[Battle of Vitoria|Vitoria]]... | mark-coord5 = {{coord|48.54|12.15}} | mark-title5 = [[War of the Fifth Coalition|Fifth Coalition]]: Austria 1809:...[[Battle of Landshut (1809)|Landshut]]... | mark-coord6 = {{coord|55.75|37.63}} | mark-title6 = [[French invasion of Russia]] 1812:...[[French occupation of Moscow|Moscow]]... | mark-coord7 = {{coord|51.33|12.38}} | mark-title7 = [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]]: Germany 1813:...[[Battle of Leipzig|Leipzig]]... | mark-coord8 = {{coord|48.86|2.35}} | mark-title8 = [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]]: France 1814:...[[Battle of Paris (1814)|Paris]]... | mark-coord9 = {{coord|50.68|4.41}} | mark-title9 = [[Hundred Days]] 1815:...[[Battle of Waterloo|Waterloo]]... }} '''نيپوليئن جون جنگيون''' (<small>1803ع</small> <small>-1815ع</small>) (<small>Napoleonic Wars</small>) عالمي سطح تي ٿيندڙ تڪرارن جو هڪ سلسلو هيون، جيڪي يورپي اتحادين، جن جي جوڙجڪ وقت سان گڏ تبديل ٿيندي رهي، پاران فرانس جي پهرين جمهوريه (<small>1803ع</small>-<small>1804ع</small>)، جنهن جي اڳواڻي ”فرسٽ ڪونسل“ (نپولين) ڪري رهيو هو ۽ ان کان پوءِ فرانس جي پهرين سلطنت (<small>1804ع-1815ع</small>)، جنهن جو سربراهه فرانس جو شهنشاهه نپولين هو، جي خلاف وڙهيون ويون. انهن جنگين جو بنياد فرانسيسي انقلاب (<small>1789ع-1799ع</small>) ۽ فرانسيسي انقلابي جنگين (<small>1792ع-1802ع</small>) مان پيدا ٿيندڙ سياسي حالتن ۾ پيو ۽ انهن جي نتيجي ۾ يورپ جي سرزمين تي فرانس جو غلبو قائم ٿيو.<ref>{{cite book |title=The Cambridge History of the Napoleonic Wars: Volume 2: Fighting the Napoleonic Wars |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-napoleonic-wars/34338C6981ADFB4F519A506334F4FF23 |date=2023 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-41766-2 |editor-last=Colson |editor-first=Bruno |volume=2 |location=Cambridge |doi=10.1017/9781108278096 |editor-last2=Mikaberidze |editor-first2=Alexander}}</ref> انهن جنگين کي ستن تڪرارن ۾ ورهايو ويو آهي؛ جن مان پنجن جا نالا انهن اتحادين جي نالن تي رکيا ويا آهن جن نپولين خلاف جنگ ڪئي، جڏهن ته ٻين ٻن جنگين جا نالا انهن جي وڙهجڻ وارن علائقن يا محاذن جي مناسبت سان رکيا ويا آهن. اهي جنگيون هي آهن: ٽئين اتحاد جي جنگ، چوٿين اتحاد جي جنگ، پنجين اتحاد جي جنگ، ڇهين اتحاد جي جنگ، ستين اتحاد جي جنگ، جزيري نما جي جنگ (<small>Peninsular War</small>) ۽ روس تي فرانسيسي حملو.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |title=The Napoleonic Wars |url=https://www.britannica.com/place/United-Kingdom/The-Napoleonic-Wars |edition=online |access-date=30 January 2024}}</ref> The first stage of the wars broke out when [[United Kingdom of Great Britain and Ireland|Britain]] declared war on France on 18 May 1803. After minor campaigns, Britain allied with [[Austrian Empire|Austria]], Russia, and minor powers, to form the Third Coalition in April 1805. Napoleon defeated the allied [[Russian Empire|Russo]]-[[Austrian Empire|Austrian]] armies in the subsequent war which climaxed in French victories at [[Ulm campaign|Ulm]] and [[Battle of Austerlitz|at Austerlitz]], leading to the dissolution of the [[Holy Roman Empire]] and Austria being forced to make peace. Britain and Russia remained at war with France. Concerned about increasing French power, [[Kingdom of Prussia|Prussia]] joined Britain and Russia in the Fourth Coalition, which resumed war in October 1806. Napoleon defeated the Prussians [[Battle of Jena–Auerstedt|at Jena-Auerstedt]] and the Russians [[Battle of Friedland|at Friedland]], bringing an [[Treaties of Tilsit|uneasy peace]] to the continent by July 1807, and again leaving Britain as France's sole major enemy. Britain was unable to dispute French dominance on the continent but obtained hegemony over the seas after victories including [[Battle of Trafalgar|Trafalgar]]. Russia used the interim peace to resolve wars with the [[Russo-Turkish War (1806–1812)|Ottomans]], [[Finnish War|Swedes]], and [[Russo-Persian War (1804–1813)|Iranians.]] Hoping to isolate and weaken Britain economically through his [[Continental System]], Napoleon launched an [[Invasion of Portugal (1807)|invasion of Portugal]], the only remaining British ally in continental Europe. After occupying [[Lisbon]] in November 1807, and with the bulk of French troops present in Spain, Napoleon seized the opportunity to turn against his former ally, depose the reigning [[Spanish royal family]], and declare his brother as [[Joseph Bonaparte|Joseph I]] the King of Spain in 1808, to the disapproval of the Spanish populace. Spain joined Britain and Portugal, with the three powers engaging France in the [[Peninsular War]]. The diversion of French armies to the large new Anglo-Spanish front led to Austria reentering the conflict and forming the Fifth Coalition in April 1809, composed of Austria, Spain, and Britain. Austria won the [[Battle of Aspern-Essling]] but was defeated [[Battle of Wagram|at Wagram]], forcing the imposition of a harsh peace in October 1809. Britain, Spain, and Portugal remained at war with France. Concurrently Russia, unwilling to bear the economic consequences of reduced trade, violated the Continental System, prompting Napoleon to [[French invasion of Russia|launch an invasion in June 1812]]. The resulting campaign was costly for both sides, but ultimately ended in disaster for France and the near-destruction of Napoleon's {{lang|fr|[[Grande Armée]]}}. French forces retreated from Russia by December 1812 and began reconstituting their lost strength. Encouraged by the defeat, Austria, Prussia, and several minor powers joined Russia, Britain, and Spain in a Sixth Coalition and began a campaign against France. The Sixth Coalition defeated Napoleon [[Battle of Leipzig|at Leipzig]] in October 1813. The allies then invaded France on two fronts: the Russians, Austrians, and Prussians [[Campaign in north-east France (1814)|invaded France from the east]], while the British, Spanish, and Portuguese [[Campaign in south-west France (1814)|invaded France from the west]]. Coalition troops [[Battle of Paris (1814)|captured Paris]] in March 1814, [[Treaty of Fontainebleau (1814)|forced Napoleon to abdicate]] in April, exiled him to the island of [[Principality of Elba|Elba]], and [[First Restoration|restored power to the Bourbons]]. Napoleon escaped exile in February 1815 and reassumed control of France for around one hundred days, igniting [[Hundred Days|the eponymous conflict]]. The allies formed the Seventh Coalition, which defeated him at [[Battle of Waterloo|Waterloo]] in June 1815 and exiled him to [[Saint Helena]], where he died in 1821.<ref name="zamoy">{{Cite book |last=Zamoyski |first=Adam |url=https://books.google.com/books?id=NqVKDwAAQBAJ&pg=PT480 |title=Napoleon: A Life |publisher=Basic Books |year=2018 |isbn=978-0-465-05593-7 |location=London |page=480 |access-date=7 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806042616/https://books.google.com/books?id=NqVKDwAAQBAJ&pg=PT480 |archive-date=6 August 2020 |url-status=live}}</ref> The wars had profound consequences on history. New methods of warfare were introduced, including [[Levée en masse|mass conscription]] and [[guerrilla warfare]]. Politically, the wars greatly influenced Europe through the advancements in [[Napoleonic Code#Codes in other countries|civil law]] brought about by the [[Napoleonic Code]], which was largely retained where it was adopted, and the spread of [[nationalism]] and [[liberalism]]. [[Spanish American wars of independence|Independence movements]] emerged in [[Spanish America]] as a direct consequence of the wars, leading to the decline of the [[Spanish Empire|Spanish]] and [[Portuguese Empire]]s. France's defeat led to the rise of Britain as the world's [[Pax Britannica|foremost naval and economic power]], a status it would hold for the remainder of the century. After the end of the Napoleonic Wars, the [[Congress of Vienna]] redrew Europe's borders and brought [[Concert of Europe|a relative peace]] to the continent, with no major [[great power]] conflicts until the [[Crimean War]] in 1853. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:جنگيون بلحاظ دور]] [[زمرو:فرانس جي تاريخ]] [[زمرو:نيپولين جي جنگيون]] [[زمرو:نيپولين]] e79eumlrae0b7r2myoq6ru7k72iowt1 414830 414829 2026-09-25T17:36:58Z Ibne maryam 17680 /* */ 414830 wikitext text/x-wiki {{short description|1803–1815 series of wars led by Napoleon}} {{Infobox military conflict | conflict = نيپوليئن جون جنگيون<br> Napoleonic Wars | part_of = the [[French Revolutionary and Napoleonic Wars]] | image = Napoleonic Wars (revision).jpg | caption = مٿي کان هيٺيان، ساڄي کان کاٻي:<br> آسٽريلز، فريڊلينڊ، برلن، ماسڪو، ايسپرن-ايسلنگ، پيرس ۽ ليپزگ جون جنگيون | date = 18 مئي 1803ع – 20 نومبر 1815ع (12 سال، 6 مهينا ۽ 2 ڏينهن) | location = عالمي (خاص طور تي [[يورپ]]) | result = اتحادين جي فتح | combatant1 = '''اتحادي فوجون:'''<br/>{{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}}<br/> {{collapsible list|bullets=yes|title={{nobold|هيبسبرگ بادشاهت}}|{{flagcountry|Holy Roman Empire}} ([[پوتر رومي سلطنت]]) {{efn|[[Dissolution of the Holy Roman Empire|Dissolved in 1806]]. Many states of the Empire were allies of France before its dissolution, including [[Electorate of Bavaria|Bavaria]], [[Electorate of Saxony|Saxony]], [[Electorate of Baden|Baden]] and [[Electorate of Württemberg|Württemberg]].}} * اليڪٽوريٽ آف هئنوور {{efn|Hanover was in [[Personal union of Great Britain and Hanover|personal union with the United Kingdom]]. It was annexed by Westphalia in 1806 and restored as the [[Kingdom of Hanover]] in 1814. Hanover contributed troops to the British Army (see [[King's German Legion]]) and to Wellington's army during the [[Waterloo Campaign]].}} * {{flag|Liechtenstein|1719}}<br/>... ۽ ٻيا |'''{{flagicon|Austria}} [[آسٽريا|آسٽريائي سلطنت]]''' {{efn|The term ''Austrian Empire'' came into use after Napoleon crowned himself [[Emperor of the French]] in 1804, by which [[Francis II, Holy Roman Emperor]] took the title [[Emperor of Austria]] (Kaiser von Österreich) in response. The Holy Roman Empire was dissolved in 1806, and consequently ''Emperor of Austria'' became Francis' primary title. For this reason, ''Austrian Empire'' is often used instead of ''Holy Roman Empire'' for brevity's sake when speaking of the Napoleonic Wars as a whole, even though the two entities are not synonymous.}}{{efn|name="Austria&Prussia"|After the French victory against the [[War of the Fourth Coalition|Fourth]] and [[War of the Fifth Coalition|Fifth]] coalitions, Prussia and Austria became allies of France and contributed forces to the [[French Invasion of Russia]] in 1812. Both countries joined the [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]] when the invasion failed.}} * {{flagicon|Hungary}} [[هنگري|هنگري جي بادشاهت]] (1526-1867) {{efn|The [[Kingdom of Hungary (1538–1867)|Kingdom of Hungary]] participated in the war with separate Hungarian regiments{{sfn|Arnold|1995|p=[https://books.google.com/books?id=63xTTaYTbrwC&pg=PA36 36]}}<ref>The Austrian Imperial-Royal Army (''{{lang|de|Kaiserliche-Königliche Heer}}'') 1805–1809: The Hungarian Royal Army [http://www.napoleon-series.org/military/organization/Austria/ArmyStudy/c_AustrianArmyHungary.html] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140222141736/http://www.napoleon-series.org/military/organization/Austria/ArmyStudy/c_AustrianArmyHungary.html |date=22 February 2014}}</ref> in the Imperial and Royal Army, and also by a traditional army ("insurrectio").<ref>{{cite book |last=Fisher |first=Todd |url=https://books.google.com/books?id=fpNMC02Im0YC&pg=PA7 |title=The Napoleonic Wars: The Empires Fight Back 1808–1812 |publisher=Oshray Publishing |year=2001 |isbn=978-1-84176-298-2 |access-date=18 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150930183548/https://books.google.com/books?id=fpNMC02Im0YC&pg=PA7 |archive-date=30 September 2015 |url-status=live}}</ref> The Hungarian Diet voted to join in war and agreed to pay one third of the war expenses.|group=lower-alpha}} }} {{unbulleted list|{{flagicon|Russia}} [[روسي سلطنت]]}} {{efn|name="Russia"|Russia was a leading member of the Coalition, but became an ally of France from the signing of the [[Treaties of Tilsit]] in 1807 until it was [[French invasion of Russia|invaded by France]] in 1812. During this time, it was nominally at war with [[Anglo-Russian War (1807–1812)|the United Kingdom]], [[Russo-Persian War (1804–1813)|Iran]], [[Finnish War|Sweden]] and [[Russo-Turkish War (1806–1812)|the Ottoman Empire]].}} |{{flagcountry|Prussia|1803}}{{efn|name="Austria&Prussia"}}|{{flagdeco|Spain|1785}} [[History of Spain (1808-1874)|Spain]]{{efn|name="Spain"|Spain was an ally of France in the [[War of the Third Coalition]] and the [[Invasion of Portugal (1807)|invasion of Portugal]]. In 1808, France invaded Spain, triggering the [[Peninsular War]] (or the Spanish War of Independence) and Spain joined the Coalition against France.}} |{{flagdeco|Kingdom of Portugal|1750}} [[History of Portugal (1777–1834)|Portugal]]{{efn|name="Portugal"|Portugal became an active belligerent in [[Invasion of Portugal (1807)|1807]] following a Franco-Spanish invasion. While a member of the coalition, the regular Portuguese army operated mostly under [[Anglo-Portuguese Army|British command]], who also heavily subsidized Portugal's military.}} |{{flag|Sweden|naval}}{{efn|name="Sweden"|When Russia allied with France, it [[Finnish War|conquered Finland]], which was under Swedish rule at the time. After [[Charles XIV John|Marshal Bernadotte]] became Crown Prince of Sweden in 1810, Sweden nominally declared [[Anglo-Swedish war of 1810–1812|war on the United Kingdom]], but no actual fighting was done. Sweden became a leading member of the [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]] and declared war on France in 1812.}}<br/> <nowiki>}}</nowiki> {{collapsible list |title={{nobold|''and others...''}} |{{flagcountry|United Kingdom of the Netherlands}}{{efn|name="Seventh Coalition"}} |{{flagcountry|Kingdom of Naples|1738}}{{efn|Until 1806.}} |{{flagcountry|Kingdom of Sicily}} |{{flagdeco|Kingdom of Sardinia|1814}} [[Kingdom of Sardinia (1720-1861)|Sardinia]] |{{flag|Papal States|old}} |{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg}} [[Qajar Iran|Iran]]{{efn|name="Iran"|The Iranian Qajar Dynasty [[Russo-Persian War (1804–1813)|fought a war against Russia]] from 1804 to 1813. At the start of the war, Iran received support from France. When [[Russia]] became an ally of France in 1807, French support for Iran ended, and Iran was instead supported by the United Kingdom.}} |{{flagcountry|Prince-Bishopric of Montenegro}}{{efn|1806–1807, 1813–1814}} |{{flagcountry|Kingdom of Bavaria}}{{efn|name="German States 1"|From 1813.}} |{{flagcountry|Kingdom of Saxony|1806}}{{efn|name="German States 1"}} |{{flagcountry|Kingdom of Württemberg|1803}} {{efn|name="German States 1"}} |{{flagcountry|Baden|1806}}{{efn|name="German States 1"}} |بوربون فرانس {{efn|name="Seventh Coalition"|1815.}} |ڊچي آف برنسوڪ {{efn|name="Seventh Coalition"}} ||نسائو {{efn|name="Seventh Coalition"}} |{{flag|Denmark}} {{efn|name="Denmark"|After the [[Second Battle of Copenhagen]] in 1807, Denmark-Norway became an ally of France. After [[Dano-Swedish War (1813-1814)|losing Norway to Sweden]] in 1814, Denmark switched sides and joined the Coalition.}} |{{flagdeco|Switzerland}} [[Restoration and Regeneration in Switzerland|Swiss Confederation]]{{efn|name="Seventh Coalition"}} |تسڪاني {{efn|name="Seventh Coalition"}} }} جنگ ۾ شامل ڌريون: | combatant2 = {{flagicon|France}} [[فرانسيسي سلطنت]]<br/> ۽ باجگذار رياستون<hr/> {{collapsible list |title={{nobold|'''فرانس جا اتحادي:'''}} |{{flagdeco|Spain|1785}} [[History of Spain (1700-1808)|Spain]]{{efn|name="Spain"}} |{{flagcountry|Denmark-Norway}}{{efn|name="Denmark"}} |{{flagcountry|Russian Empire}}{{efn|name="Russia"}} |{{flagcountry|Austrian Empire}}{{efn|name="Austria&Prussia"}} |{{flagcountry|Prussia|1803}}{{efn|name="Austria&Prussia"}} |{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg}} [[Qajar Iran|Iran]]{{efn|name="Iran"}} }} | commander1 = <!-- Due to the sheer number of senior generals that were involved in the Napoleonic Wars, only heads of state or heads of government should be included in the infobox to keep it from bloating. Generals can still be named in the Wikipedia pages of conflicts within the Napoleonic Wars (e.g can include Nelson and Mack in the infobox of the War of the Third Coalition, but not on this page). --> {{unbulleted list| {{flagicon|Russian Empire}} [[Alexander I of Russia|Alexander I]] |{{flagicon|UKGBI}}{{flagicon|Electorate of Hanover}} [[George III]] |{{flagicon|UKGBI}} [[Henry Addington]] |{{flagicon|UKGBI}} [[William Pitt the Younger|William Pitt]]{{natural Causes}} |{{flagicon|UKGBI}} [[Spencer Perceval]]{{Assassinated|Assassination of Spencer Perceval}} |{{flagicon|UKGBI}} [[Robert Jenkinson, 2nd Earl of Liverpool|Robert Jenkinson]] |{{flagicon|Habsburg monarchy|civil}} [[Francis II, Holy Roman Emperor|Francis I]] |{{flagicon|Kingdom of Prussia|1803}} [[Frederick William III of Prussia|Frederick William III]] }}{{unbulleted list| {{flagicon image|Flag of Spain (1785–1873, 1875–1931).svg|link=History of Spain (1808–1874)}} [[Ferdinand VII]]{{efn|Nominally only. Ferdinand was proclaimed King of Spain by the [[Supreme Central Junta]] in 1808, but was effectively imprisoned in France for the duration of the [[Peninsular War]]. The Central Junta, and later the [[Cortes of Cádiz]], governed the country in the king's absence until he was allowed to return to Spain under the [[Treaty of Valençay]] in 1814.}} |{{flagicon|Kingdom of Portugal|1750}} [[John VI of Portugal|Prince Regent John]] |{{flagicon|Sweden|naval}} [[Gustav IV Adolf]] |{{flagicon|Sweden|naval}} [[Charles XIV John]] |{{flagicon|United Kingdom of the Netherlands}} [[William I of the Netherlands|William I]] }} | commander2 = {{unbulleted list| {{flagicon|First French Empire}} [[Napoleon I]]{{surrender}} |{{flagicon|Kingdom of Bavaria}} [[Maximilian I Joseph]] |{{flagicon|Batavian Republic}} [[Rutger Jan Schimmelpenninck]] |{{flagicon image|Flag of the Netherlands.svg|link=Kingdom of Holland}} [[Louis Bonaparte|Louis I]] |{{flagicon|Napoleonic Italy}} [[Eugène de Beauharnais]] |{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Naples (1811).svg|link=Kingdom of Naples (Napoleonic)}} [[Joachim Murat]]{{executed}} |{{flagicon|Kingdom of Saxony|1806}}{{flagicon|Duchy of Warsaw}} [[Frederick Augustus I of Saxony|Frederick Augustus I]] |{{flagicon|Duchy of Warsaw}} [[Józef Poniatowski]]{{KIA}} |{{flagicon image|Flag of Spain (1785–1873, 1875–1931).svg|link=History of Spain (1700–1808)}} [[Charles IV of Spain|Charles IV]] |{{flagicon image|Flag of Kingdom of Naples (1806-1808).svg|link=Kingdom of Naples (Napoleonic)}}{{flagicon|Napoleonic Spain}} [[Joseph Bonaparte|Joseph I]]{{efn|[[King of Naples]] from 1806 to 1808. [[King of Spain]] from 1808 to 1813.}} |{{flagicon|Westphalia}} [[Jérôme Bonaparte|Jérôme Napoleon I]] |{{flagicon|Kingdom of Württemberg|1803}} [[Frederick I of Württemberg|Frederick I]] |{{flagicon|Denmark-Norway}} [[Frederick VI of Denmark|Frederick VI]] |{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg|link=Qajar Iran}} [[Fath Ali Shah Qajar]] }} | strength1 = {{unbulleted list|'''{{flagicon|Russian Empire}} [[Russian Empire|Russia]]''': 712,000 regulars, Cossacks and militia at peak strength (1812)<ref>Sokolov, Oleg V. (2020). Битва двух империй. 1805-1812 [The Battle of two Empires, 1805-1812]. Лучшие воины в истории (Best warriors in history) (in Russian). Moscow: Яуза. Page 412.</ref>|'''{{flagicon|Austrian Empire}} [[Austrian Empire|Austria]]''': 630,000 regulars and militia at peak strength (1809)<ref>[https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10009065?page=174,175&q=630 "Neue Statistisch-Geographische Beschreibung des Königreichs Ungarn, Croatien, Slavonien und der ungarischen Militär Grenze,"] Weygand, Leipzig 1832, page 146. Includes 40,000 insurgent militia.</ref><ref>Wilson 2023, p. 303, gives a more precise breakdown of Austrian strength in 1809 (excluding the insurgents) at 283,400 in the initial field army and 310,000 in reserves and garrisons; about half of the latter number were militia ([[landwehr]]). The Austrians reached peak effective field strength in 1813, with 568,000 soldiers.</ref>|'''{{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}}''': 380,000 regulars, sailors, and marines at peak strength (1813){{efn|250,000 in the British Army and 130,000 in the Royal Navy. The Royal Navy averaged 110,000 personnel during the conflict. The British Army was still 211,276 strong after the conclusion of the conflict in December 1815.{{sfn|Clodfelter|2017|p=170}}}}<ref>{{cite web |last=Burnham |first=Robert |title=The British Army in the Napoleonic Wars: Manpower Stretched to the Limits? |url=https://www.napoleon-series.org/military-info/organization/c_casualties.html |work=The Napoleon Series |access-date=29 December 2025 |quote=As of August 1813, the British Army had 255,876 regulars, but only 65,252 were deployed on the Iberian peninsula (counting 3,135 in Gibraltar and 1,915 in Cadiz). Another 102,000 regulars were scattered throughout Britain's global empire (outside of Britain and Ireland), including some 20,000 garrisoning Sicily and other Mediterranean islands, 3,800 in Germany, 22,000 in India (buttressing the separately-counted BEIC armies) or the islands of the Indian Ocean, 18,000 in continental North America, and 21,000 in the Caribbean islands (the latter two clusters being drawn upon to fight the contemporary [[War of 1812]])}}</ref><br/>1,043,100 military personnel (total that served){{efn|793,110 in the British Army and 250,000 in the Royal Navy from 1793 to 1815. Casualties for the whole 1793-1815 period are as follows. Army losses: 219,420 dead (25,569 killed in battle or died of wounds, 193,851 dead of disease or other accidents), 86,390 wounded, 20,000 captured, 113,273 deserters. Navy losses: 92,386 dead (6,663 killed in battle; 13,621 drowned or killed in noncombat shipwrecks or fires; 72,102 dead of disease or other accidents), 14,270 wounded.{{sfn|Clodfelter|2017|pp=170–171}}}}|'''{{flagicon|Kingdom of Prussia|1803}} [[Kingdom of Prussia|Prussia]]''': 281,000 regulars and militia at peak strength (1806)<ref>Wilson 2023, p. 303: "Meanwhile, Prussia’s army remained static at a nominal 235,000 until its defeat in 1806 at Jena-Auerstädt, after which, as we have seen, it was rebuilt to 281,000 by August 1813, also now supported by a much-reduced population, revenue, and territory."</ref>{{sfn|Clodfelter|2017|p=150}}|'''{{flagicon|Spain|1785}} [[Spanish Empire|Spain]]''': 255,000 regulars and guerillas at peak strength (1808){{sfn|Clodfelter|2017|pp=152–153}}{{Efn|50,000 of which being guerillas.{{sfn|Clodfelter|2017|p=152}}}}|'''{{flagcountry|Kingdom of Portugal|1750}}''': 50,000 regulars at peak strength (1809)|'''{{flagicon|Sweden|naval}} [[Sweden]]''': 50,000 regulars at peak strength (1808)<ref>{{cite web |last=Olofsson |first=Magnus |title=The Swedish Army in the Napoleonic Wars |work=The Napoleon Series |date=April 2008 |quote=Data sources include "Sveriges krig åren 1808 och 1809, vol. 1", p. 136-160}}</ref>|'''{{flagicon|United Netherlands}} [[United Kingdom of the Netherlands|Netherlands]]''': 36,500 regulars at peak strength (1815) }} Other coalition members: 100,000 regulars and militia at peak strength (1813) Total: 3,000,000 regulars and militia at peak strength (1813) | strength2 = {{unbulleted list |'''{{flagicon|First French Empire}} [[First French Empire|French Empire]]''': 1,200,000 regulars, sailors, marines and militia at peak strength (1813)<ref name="John France 2011 351">{{cite book |last=John France |url=https://archive.org/details/perilousgloryris0000fran |title=Perilous Glory: The Rise of Western Military Power |publisher=Yale UP |year=2011 |isbn=978-0-300-17744-2 |page=[https://archive.org/details/perilousgloryris0000fran/page/351 351] |url-access=registration}}</ref> |c. 3,000,000 military personnel (total that served){{sfn|Clodfelter|2017|p=170}}<ref>Bodart 1916, pp. 132–133: "The number of men placed by the Senate at the disposal of Napoleon I in the course of his reign, is calculated at 2,023,000; to these are added the cavalry levy of 17,000 in January 1813, the general levy of 1814 estimated at 143,000, and the volunteers and the national guard of 1814 and 1815, estimated at 817,000. Thus computed the sum total of all the men the Emperor had under his command would have been 3,000,000... Again, it must be remembered that many French regiments were recruited by conscription in provinces newly conquered and united to France, and that these soldiers commonly deserted or went over to the enemy at the first favourable opportunity."</ref> {{Tree list}} ** 200,000 Italians (served directly in the French Imperial Army)<ref>Virgilio Ilari e Piero Crociani, [https://www.centotredicesimo.org/wp-content/uploads/2015/11/Ilari-V.-Crociani-P.-27e-e-28e-Division-Militaire-1800-1814-libre.pdf "PIEMONTE E LIGURIA NEL Sistema MILITARE Napoleonico"], 2010, p. 18.</ref> ** 216,000 Belgians (served directly in the French Imperial Army)<ref>Mikaberidze, p. 290</ref> ** 80,000 [[Left Bank of the Rhine|Germans]] (served directly in the French Imperial Army)<ref>Wilson, Peter H. (14 February 2023), ''Iron and Blood: A Military History of the German-Speaking Peoples since 1500'', Harvard University Press, p. 295. ISBN 978-0-674-98762-3.</ref> ** 33,000 Swiss (served directly in the French Imperial Army)<ref>Wilson, Peter H. (14 February 2023). "Iron and Blood: A Military History of the German-Speaking Peoples since 1500." Harvard University Press. p. 271. ISBN 978-0-674-98762-3.</ref> {{tree list/end}} '''{{flagdeco|Napoleonic Italy}} [[Kingdom of Italy (Napoleonic)|Italy]]''': 200,000 (total that served in the army of the Kingdom of Italy)<ref>Ilari and Crociani, p. 18</ref> {{flagicon|Duchy of Warsaw}} '''[[Duchy of Warsaw]]''': 180,000 (total that served in the army of the Duchy of Warsaw)<ref>Paul Robert Magocsi; Jean W. Sedlar; Robert A. Kann; Charles Jevich; Joseph Rothschild (1974). ''A History of East Central Europe''. University of Washington Press. p. 48. {{ISBN|978-0-295-95358-8}}. Retrieved 11 May 2012.</ref> }} | casualties1 = {{unbulleted list |'''{{flagicon|Austrian Empire}} Austria''', '''{{flagicon|Kingdom of Prussia|1803}} Prussia''', and other German states:<br />500,000–600,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref><ref name="Mikaberidze, p. 627-628">Mikaberidze, p. 627–628.</ref> |'''{{flagicon|Russian Empire}} Russia''':<br />450,000–500,000 dead<ref>Urlanis 1971, p. 180–182. Only the wars against France.</ref><ref>Mikaberidze, p. 627–628. Only the wars against France.</ref> |'''{{flagicon|UKGBI}} United Kingdom''':<br />311,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref><ref name="Mikaberidze, p. 627-628">Mikaberidze, p. 627–628.</ref> |'''{{flagicon|Spain|1785}} Spain''':<br />300,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref> |'''{{flagicon|Kingdom of Portugal|1750}} Portugal''':<br />50,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref> }} ---- '''Total''': 1,800,000+ military dead | casualties2 = '''{{flagicon|First French Empire}} French Empire''': * 306,000 French killed in combat{{sfn|White|2014}}{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} * 65,000 French allies killed in combat{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} * 600,000 French and allies dead from disease{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} '''{{flagicon|Napoleonic Italy}}{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Naples (1811).svg|link=Kingdom of Naples (Napoleonic)}} Italy''':<br />120,000 dead (included in the "French allies" figures)<ref name="White 2014, Urlanis">{{harvnb|White|2014|loc=''Napoleonic Wars''}} cites {{harvnb|Urlanis|1971}}</ref><hr/> '''Total''': 1,000,000+ military dead<ref>{{cite book |last=Bodart |first=Gaston |title=Losses of Life in Modern Wars: Austria-Hungary: France |date=2017 |publisher=Trieste Publishing Pty Limited |isbn=9780649002184 |page=133 |edition=Illustrated |url=https://books.google.com/books?id=QyFStAEACAAJ}}</ref>{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} | campaignbox = ڪمانڊر ۽ اڳواڻ: روسي سلطنت: اليگزينڊر پهريون برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت / برونسوڪ-لونيبرگ جي اليڪٽوريٽ: جارج ٽيون برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت: هينري ايڊنگٽن برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت: وليم پٽ برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت: اسپينسر پرسيوال برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت: رابرٽ جينڪنسن هيبسبرگ بادشاهت: فرانسس پهريون پروشيا جي بادشاهت: فريڊرڪ وليم ٽيون فرڊيننڊ ستون پرتگال جي بادشاهت: شهزادو ريجنٽ جان سويڊن: گستاو چوٿون ايڊولف سويڊن: چارلس چوڏهون جان نيدرلينڊز جي گڏيل بادشاهت: وليم پهريون پهرين فرانسيسي سلطنت: نيپولين پهريون (هٿيار ڦٽا ڪيا) باويريا جي بادشاهت: ميڪسيميليان پهريون جوزف باتاويان جمهوريه: رٽگر جان شملپينڪ لوئس پهريون اٽلي جي بادشاهت (نيپولين واري دور جي): يوجين ڊي بيوهارنيس جواچيم موراٽ (ڦاهي ڏني وئي) سيڪسوني جي بادشاهت / وارسا جي ڊچي: فريڊرڪ آگسٽس پهريون وارسا جي ڊچي: جوزف پونيٽووسڪي (جنگ ۾ مارجي ويو) چارلس چوٿون جوزف بونا پارٽ جي ماتحت اسپين: جوزف پهريون ويسٽفاليا جي بادشاهت: جيروم نيپولين پهريون ورٽمبرگ جي بادشاهت: فريڊرڪ پهريون ڊنمارڪ-ناروي: فريڊرڪ ڇهون فتح علي شاهه قاجار طاقت / فوجي تعداد روسي سلطنت (روس): 712,000 باقاعده فوجي، ڪوساڪ ۽ مليشيا (وڌ کان وڌ طاقت جي وقت - 1812ع) آسٽريائي سلطنت (آسٽريا): 630,000 باقاعده فوجي ۽ مليشيا (وڌ کان وڌ طاقت جي وقت - 1809ع) برطانيا: 380,000 باقاعده فوجي، ملاح ۽ بحري فوجي (وڌ کان وڌ طاقت جي وقت - 1813ع) 1,043,100 فوجي اهلڪار (ڪل تعداد جن خدمت ڪئي) پروشيا جي بادشاهت (پروشيا): 281,000 باقاعده فوجي ۽ مليشيا (وڌ کان وڌ طاقت جي وقت - 1806ع) اسپين: 255,000 باقاعده فوجي ۽ گوريلا (وڌ کان وڌ طاقت جي وقت - 1808ع) پرتگال: 50,000 باقاعده فوجي (وڌ کان وڌ طاقت جي وقت) (1809) سويڊن: وڌ کان وڌ طاقت جي وقت 50,000 باقاعده فوجي (1808)[14] نيڌرلينڊز جي گڏيل بادشاهت: وڌ کان وڌ طاقت جي وقت 36,500 باقاعده فوجي (1815) اتحاد جا ٻيا ميمبر: وڌ کان وڌ طاقت جي وقت 100,000 باقاعده فوجي ۽ مليشيا (1813) ڪل: وڌ کان وڌ طاقت جي وقت 3,000,000 باقاعده فوجي ۽ مليشيا (1813) پهريون فرانسيسي سلطنت: وڌ کان وڌ طاقت جي وقت 1,200,000 باقاعده فوجي، ملاح، بحري فوجي ۽ مليشيا (1813)[15] تقريبن 3,000,000 فوجي اهلڪار (ڪل تعداد جن خدمتون سرانجام ڏنيون)[7][16] 200,000 اطالوي (سڌي طرح فرانسيسي شاهي فوج ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون)[17] 216,000 بيلجيم واسي (سڌي طرح فرانسيسي شاهي فوج ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون)[18] 80,000 جرمن (سڌي طرح فرانسيسي شاهي فوج ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون) }} {{OSM Location map | coord = {{coord|48|14}} | zoom = 3 | float = right | nolabels = 1 | width = 300 | height = 240 | title = Napoleonic Wars | auto-caption=1 | shapeD=n-circle | shape-colorD=dark blue | label-colorD=dark blue | shape-outlineD=white | label-sizeD = 12 | label-posD = left | mark-sizeD=16 | mark-coord1 = {{coord|49.13|16.76}} | mark-title1 = [[War of the Third Coalition|Third Coalition]]: Germany 1803:...[[Battle of Austerlitz|Austerlitz]]... | mark-coord2 = {{coord|52.52|13.41}} | mark-title2 = [[War of the Fourth Coalition|Fourth Coalition]]: Prussia 1806:...[[Fall of Berlin (1806)|Berlin]]... | mark-coord3 = {{coord|39.08|-9.27}} | mark-title3 = [[Peninsular War]]: Portugal 1807...[[Lines of Torres Vedras|Torres Vedras]]... | mark-coord4 = {{coord|42.85|-2.68}} | mark-title4 = [[Peninsular War]]: Spain 1808...[[Battle of Vitoria|Vitoria]]... | mark-coord5 = {{coord|48.54|12.15}} | mark-title5 = [[War of the Fifth Coalition|Fifth Coalition]]: Austria 1809:...[[Battle of Landshut (1809)|Landshut]]... | mark-coord6 = {{coord|55.75|37.63}} | mark-title6 = [[French invasion of Russia]] 1812:...[[French occupation of Moscow|Moscow]]... | mark-coord7 = {{coord|51.33|12.38}} | mark-title7 = [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]]: Germany 1813:...[[Battle of Leipzig|Leipzig]]... | mark-coord8 = {{coord|48.86|2.35}} | mark-title8 = [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]]: France 1814:...[[Battle of Paris (1814)|Paris]]... | mark-coord9 = {{coord|50.68|4.41}} | mark-title9 = [[Hundred Days]] 1815:...[[Battle of Waterloo|Waterloo]]... }} '''نيپوليئن جون جنگيون''' (<small>1803ع</small> <small>-1815ع</small>) (<small>Napoleonic Wars</small>) عالمي سطح تي ٿيندڙ تڪرارن جو هڪ سلسلو هيون، جيڪي يورپي اتحادين، جن جي جوڙجڪ وقت سان گڏ تبديل ٿيندي رهي، پاران فرانس جي پهرين جمهوريه (<small>1803ع</small>-<small>1804ع</small>)، جنهن جي اڳواڻي ”فرسٽ ڪونسل“ (نپولين) ڪري رهيو هو ۽ ان کان پوءِ فرانس جي پهرين سلطنت (<small>1804ع-1815ع</small>)، جنهن جو سربراهه فرانس جو شهنشاهه نپولين هو، جي خلاف وڙهيون ويون. انهن جنگين جو بنياد فرانسيسي انقلاب (<small>1789ع-1799ع</small>) ۽ فرانسيسي انقلابي جنگين (<small>1792ع-1802ع</small>) مان پيدا ٿيندڙ سياسي حالتن ۾ پيو ۽ انهن جي نتيجي ۾ يورپ جي سرزمين تي فرانس جو غلبو قائم ٿيو.<ref>{{cite book |title=The Cambridge History of the Napoleonic Wars: Volume 2: Fighting the Napoleonic Wars |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-napoleonic-wars/34338C6981ADFB4F519A506334F4FF23 |date=2023 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-41766-2 |editor-last=Colson |editor-first=Bruno |volume=2 |location=Cambridge |doi=10.1017/9781108278096 |editor-last2=Mikaberidze |editor-first2=Alexander}}</ref> انهن جنگين کي ستن تڪرارن ۾ ورهايو ويو آهي؛ جن مان پنجن جا نالا انهن اتحادين جي نالن تي رکيا ويا آهن جن نپولين خلاف جنگ ڪئي، جڏهن ته ٻين ٻن جنگين جا نالا انهن جي وڙهجڻ وارن علائقن يا محاذن جي مناسبت سان رکيا ويا آهن. اهي جنگيون هي آهن: ٽئين اتحاد جي جنگ، چوٿين اتحاد جي جنگ، پنجين اتحاد جي جنگ، ڇهين اتحاد جي جنگ، ستين اتحاد جي جنگ، جزيري نما جي جنگ (<small>Peninsular War</small>) ۽ روس تي فرانسيسي حملو.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |title=The Napoleonic Wars |url=https://www.britannica.com/place/United-Kingdom/The-Napoleonic-Wars |edition=online |access-date=30 January 2024}}</ref> The first stage of the wars broke out when [[United Kingdom of Great Britain and Ireland|Britain]] declared war on France on 18 May 1803. After minor campaigns, Britain allied with [[Austrian Empire|Austria]], Russia, and minor powers, to form the Third Coalition in April 1805. Napoleon defeated the allied [[Russian Empire|Russo]]-[[Austrian Empire|Austrian]] armies in the subsequent war which climaxed in French victories at [[Ulm campaign|Ulm]] and [[Battle of Austerlitz|at Austerlitz]], leading to the dissolution of the [[Holy Roman Empire]] and Austria being forced to make peace. Britain and Russia remained at war with France. Concerned about increasing French power, [[Kingdom of Prussia|Prussia]] joined Britain and Russia in the Fourth Coalition, which resumed war in October 1806. Napoleon defeated the Prussians [[Battle of Jena–Auerstedt|at Jena-Auerstedt]] and the Russians [[Battle of Friedland|at Friedland]], bringing an [[Treaties of Tilsit|uneasy peace]] to the continent by July 1807, and again leaving Britain as France's sole major enemy. Britain was unable to dispute French dominance on the continent but obtained hegemony over the seas after victories including [[Battle of Trafalgar|Trafalgar]]. Russia used the interim peace to resolve wars with the [[Russo-Turkish War (1806–1812)|Ottomans]], [[Finnish War|Swedes]], and [[Russo-Persian War (1804–1813)|Iranians.]] Hoping to isolate and weaken Britain economically through his [[Continental System]], Napoleon launched an [[Invasion of Portugal (1807)|invasion of Portugal]], the only remaining British ally in continental Europe. After occupying [[Lisbon]] in November 1807, and with the bulk of French troops present in Spain, Napoleon seized the opportunity to turn against his former ally, depose the reigning [[Spanish royal family]], and declare his brother as [[Joseph Bonaparte|Joseph I]] the King of Spain in 1808, to the disapproval of the Spanish populace. Spain joined Britain and Portugal, with the three powers engaging France in the [[Peninsular War]]. The diversion of French armies to the large new Anglo-Spanish front led to Austria reentering the conflict and forming the Fifth Coalition in April 1809, composed of Austria, Spain, and Britain. Austria won the [[Battle of Aspern-Essling]] but was defeated [[Battle of Wagram|at Wagram]], forcing the imposition of a harsh peace in October 1809. Britain, Spain, and Portugal remained at war with France. Concurrently Russia, unwilling to bear the economic consequences of reduced trade, violated the Continental System, prompting Napoleon to [[French invasion of Russia|launch an invasion in June 1812]]. The resulting campaign was costly for both sides, but ultimately ended in disaster for France and the near-destruction of Napoleon's {{lang|fr|[[Grande Armée]]}}. French forces retreated from Russia by December 1812 and began reconstituting their lost strength. Encouraged by the defeat, Austria, Prussia, and several minor powers joined Russia, Britain, and Spain in a Sixth Coalition and began a campaign against France. The Sixth Coalition defeated Napoleon [[Battle of Leipzig|at Leipzig]] in October 1813. The allies then invaded France on two fronts: the Russians, Austrians, and Prussians [[Campaign in north-east France (1814)|invaded France from the east]], while the British, Spanish, and Portuguese [[Campaign in south-west France (1814)|invaded France from the west]]. Coalition troops [[Battle of Paris (1814)|captured Paris]] in March 1814, [[Treaty of Fontainebleau (1814)|forced Napoleon to abdicate]] in April, exiled him to the island of [[Principality of Elba|Elba]], and [[First Restoration|restored power to the Bourbons]]. Napoleon escaped exile in February 1815 and reassumed control of France for around one hundred days, igniting [[Hundred Days|the eponymous conflict]]. The allies formed the Seventh Coalition, which defeated him at [[Battle of Waterloo|Waterloo]] in June 1815 and exiled him to [[Saint Helena]], where he died in 1821.<ref name="zamoy">{{Cite book |last=Zamoyski |first=Adam |url=https://books.google.com/books?id=NqVKDwAAQBAJ&pg=PT480 |title=Napoleon: A Life |publisher=Basic Books |year=2018 |isbn=978-0-465-05593-7 |location=London |page=480 |access-date=7 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806042616/https://books.google.com/books?id=NqVKDwAAQBAJ&pg=PT480 |archive-date=6 August 2020 |url-status=live}}</ref> The wars had profound consequences on history. New methods of warfare were introduced, including [[Levée en masse|mass conscription]] and [[guerrilla warfare]]. Politically, the wars greatly influenced Europe through the advancements in [[Napoleonic Code#Codes in other countries|civil law]] brought about by the [[Napoleonic Code]], which was largely retained where it was adopted, and the spread of [[nationalism]] and [[liberalism]]. [[Spanish American wars of independence|Independence movements]] emerged in [[Spanish America]] as a direct consequence of the wars, leading to the decline of the [[Spanish Empire|Spanish]] and [[Portuguese Empire]]s. France's defeat led to the rise of Britain as the world's [[Pax Britannica|foremost naval and economic power]], a status it would hold for the remainder of the century. After the end of the Napoleonic Wars, the [[Congress of Vienna]] redrew Europe's borders and brought [[Concert of Europe|a relative peace]] to the continent, with no major [[great power]] conflicts until the [[Crimean War]] in 1853. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:جنگيون بلحاظ دور]] [[زمرو:فرانس جي تاريخ]] [[زمرو:نيپولين جي جنگيون]] [[زمرو:نيپولين]] lwqz65qc4iq0lodjy73vu8lorjt1s3j 414831 414830 2026-09-25T17:49:45Z Ibne maryam 17680 414831 wikitext text/x-wiki {{short description|1803–1815 series of wars led by Napoleon}} {{Infobox military conflict | conflict = نيپوليئن جون جنگيون<br> Napoleonic Wars | part_of = the [[French Revolutionary and Napoleonic Wars]] | image = Napoleonic Wars (revision).jpg | caption = مٿي کان هيٺيان، ساڄي کان کاٻي:<br> آسٽريلز، فريڊلينڊ، برلن، ماسڪو، ايسپرن-ايسلنگ، پيرس ۽ ليپزگ جون جنگيون | date = 18 مئي 1803ع – 20 نومبر 1815ع (12 سال، 6 مهينا ۽ 2 ڏينهن) | location = عالمي (خاص طور تي [[يورپ]]) | result = اتحادين جي فتح | combatant1 = '''اتحادي فوجون:'''<br/>{{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}}<br/> {{collapsible list|bullets=yes|title={{nobold|هيبسبرگ بادشاهت}}|{{flagcountry|Holy Roman Empire}} ([[پوتر رومي سلطنت]]) {{efn|[[Dissolution of the Holy Roman Empire|Dissolved in 1806]]. Many states of the Empire were allies of France before its dissolution, including [[Electorate of Bavaria|Bavaria]], [[Electorate of Saxony|Saxony]], [[Electorate of Baden|Baden]] and [[Electorate of Württemberg|Württemberg]].}} * اليڪٽوريٽ آف هئنوور {{efn|Hanover was in [[Personal union of Great Britain and Hanover|personal union with the United Kingdom]]. It was annexed by Westphalia in 1806 and restored as the [[Kingdom of Hanover]] in 1814. Hanover contributed troops to the British Army (see [[King's German Legion]]) and to Wellington's army during the [[Waterloo Campaign]].}} * {{flag|Liechtenstein|1719}}<br/>... ۽ ٻيا |'''{{flagicon|Austria}} [[آسٽريا|آسٽريائي سلطنت]]''' {{efn|The term ''Austrian Empire'' came into use after Napoleon crowned himself [[Emperor of the French]] in 1804, by which [[Francis II, Holy Roman Emperor]] took the title [[Emperor of Austria]] (Kaiser von Österreich) in response. The Holy Roman Empire was dissolved in 1806, and consequently ''Emperor of Austria'' became Francis' primary title. For this reason, ''Austrian Empire'' is often used instead of ''Holy Roman Empire'' for brevity's sake when speaking of the Napoleonic Wars as a whole, even though the two entities are not synonymous.}}{{efn|name="Austria&Prussia"|After the French victory against the [[War of the Fourth Coalition|Fourth]] and [[War of the Fifth Coalition|Fifth]] coalitions, Prussia and Austria became allies of France and contributed forces to the [[French Invasion of Russia]] in 1812. Both countries joined the [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]] when the invasion failed.}} * {{flagicon|Hungary}} [[هنگري|هنگري جي بادشاهت]] (1526-1867) {{efn|The [[Kingdom of Hungary (1538–1867)|Kingdom of Hungary]] participated in the war with separate Hungarian regiments{{sfn|Arnold|1995|p=[https://books.google.com/books?id=63xTTaYTbrwC&pg=PA36 36]}}<ref>The Austrian Imperial-Royal Army (''{{lang|de|Kaiserliche-Königliche Heer}}'') 1805–1809: The Hungarian Royal Army [http://www.napoleon-series.org/military/organization/Austria/ArmyStudy/c_AustrianArmyHungary.html] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140222141736/http://www.napoleon-series.org/military/organization/Austria/ArmyStudy/c_AustrianArmyHungary.html |date=22 February 2014}}</ref> in the Imperial and Royal Army, and also by a traditional army ("insurrectio").<ref>{{cite book |last=Fisher |first=Todd |url=https://books.google.com/books?id=fpNMC02Im0YC&pg=PA7 |title=The Napoleonic Wars: The Empires Fight Back 1808–1812 |publisher=Oshray Publishing |year=2001 |isbn=978-1-84176-298-2 |access-date=18 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150930183548/https://books.google.com/books?id=fpNMC02Im0YC&pg=PA7 |archive-date=30 September 2015 |url-status=live}}</ref> The Hungarian Diet voted to join in war and agreed to pay one third of the war expenses.|group=lower-alpha}} }} {{unbulleted list|{{flagicon|Russia}} [[روسي سلطنت]]}} {{efn|name="Russia"|Russia was a leading member of the Coalition, but became an ally of France from the signing of the [[Treaties of Tilsit]] in 1807 until it was [[French invasion of Russia|invaded by France]] in 1812. During this time, it was nominally at war with [[Anglo-Russian War (1807–1812)|the United Kingdom]], [[Russo-Persian War (1804–1813)|Iran]], [[Finnish War|Sweden]] and [[Russo-Turkish War (1806–1812)|the Ottoman Empire]].}} |{{flagcountry|Prussia|1803}}{{efn|name="Austria&Prussia"}}|{{flagdeco|Spain|1785}} [[History of Spain (1808-1874)|Spain]]{{efn|name="Spain"|Spain was an ally of France in the [[War of the Third Coalition]] and the [[Invasion of Portugal (1807)|invasion of Portugal]]. In 1808, France invaded Spain, triggering the [[Peninsular War]] (or the Spanish War of Independence) and Spain joined the Coalition against France.}} |{{flagdeco|Kingdom of Portugal|1750}} [[History of Portugal (1777–1834)|Portugal]]{{efn|name="Portugal"|Portugal became an active belligerent in [[Invasion of Portugal (1807)|1807]] following a Franco-Spanish invasion. While a member of the coalition, the regular Portuguese army operated mostly under [[Anglo-Portuguese Army|British command]], who also heavily subsidized Portugal's military.}} |{{flag|Sweden|naval}}{{efn|name="Sweden"|When Russia allied with France, it [[Finnish War|conquered Finland]], which was under Swedish rule at the time. After [[Charles XIV John|Marshal Bernadotte]] became Crown Prince of Sweden in 1810, Sweden nominally declared [[Anglo-Swedish war of 1810–1812|war on the United Kingdom]], but no actual fighting was done. Sweden became a leading member of the [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]] and declared war on France in 1812.}}<br/> <nowiki>}}</nowiki> {{collapsible list |title={{nobold|''and others...''}} |{{flagcountry|United Kingdom of the Netherlands}}{{efn|name="Seventh Coalition"}} |{{flagcountry|Kingdom of Naples|1738}}{{efn|Until 1806.}} |{{flagcountry|Kingdom of Sicily}} |{{flagdeco|Kingdom of Sardinia|1814}} [[Kingdom of Sardinia (1720-1861)|Sardinia]] |{{flag|Papal States|old}} |{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg}} [[Qajar Iran|Iran]]{{efn|name="Iran"|The Iranian Qajar Dynasty [[Russo-Persian War (1804–1813)|fought a war against Russia]] from 1804 to 1813. At the start of the war, Iran received support from France. When [[Russia]] became an ally of France in 1807, French support for Iran ended, and Iran was instead supported by the United Kingdom.}} |{{flagcountry|Prince-Bishopric of Montenegro}}{{efn|1806–1807, 1813–1814}} |{{flagcountry|Kingdom of Bavaria}}{{efn|name="German States 1"|From 1813.}} |{{flagcountry|Kingdom of Saxony|1806}}{{efn|name="German States 1"}} |{{flagcountry|Kingdom of Württemberg|1803}} {{efn|name="German States 1"}} |{{flagcountry|Baden|1806}}{{efn|name="German States 1"}} |بوربون فرانس {{efn|name="Seventh Coalition"|1815.}} |ڊچي آف برنسوڪ {{efn|name="Seventh Coalition"}} ||نسائو {{efn|name="Seventh Coalition"}} |{{flag|Denmark}} {{efn|name="Denmark"|After the [[Second Battle of Copenhagen]] in 1807, Denmark-Norway became an ally of France. After [[Dano-Swedish War (1813-1814)|losing Norway to Sweden]] in 1814, Denmark switched sides and joined the Coalition.}} |{{flagdeco|Switzerland}} [[Restoration and Regeneration in Switzerland|Swiss Confederation]]{{efn|name="Seventh Coalition"}} |تسڪاني {{efn|name="Seventh Coalition"}} }} جنگ ۾ شامل ڌريون: | combatant2 = {{flagicon|France}} [[فرانسيسي سلطنت]]<br/> ۽ باجگذار رياستون<hr/> {{collapsible list |title={{nobold|'''فرانس جا اتحادي:'''}} |{{flagdeco|Spain|1785}} [[History of Spain (1700-1808)|Spain]]{{efn|name="Spain"}} |{{flagcountry|Denmark-Norway}}{{efn|name="Denmark"}} |{{flagcountry|Russian Empire}}{{efn|name="Russia"}} |{{flagcountry|Austrian Empire}}{{efn|name="Austria&Prussia"}} |{{flagcountry|Prussia|1803}}{{efn|name="Austria&Prussia"}} |{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg}} [[Qajar Iran|Iran]]{{efn|name="Iran"}} }} | commander1 = <!-- Due to the sheer number of senior generals that were involved in the Napoleonic Wars, only heads of state or heads of government should be included in the infobox to keep it from bloating. Generals can still be named in the Wikipedia pages of conflicts within the Napoleonic Wars (e.g can include Nelson and Mack in the infobox of the War of the Third Coalition, but not on this page). --> {{unbulleted list| {{flagicon|Russian Empire}} [[Alexander I of Russia|Alexander I]] |{{flagicon|UKGBI}}{{flagicon|Electorate of Hanover}} [[George III]] |{{flagicon|UKGBI}} [[Henry Addington]] |{{flagicon|UKGBI}} [[William Pitt the Younger|William Pitt]]{{natural Causes}} |{{flagicon|UKGBI}} [[Spencer Perceval]]{{Assassinated|Assassination of Spencer Perceval}} |{{flagicon|UKGBI}} [[Robert Jenkinson, 2nd Earl of Liverpool|Robert Jenkinson]] |{{flagicon|Habsburg monarchy|civil}} [[Francis II, Holy Roman Emperor|Francis I]] |{{flagicon|Kingdom of Prussia|1803}} [[Frederick William III of Prussia|Frederick William III]] }}{{unbulleted list| {{flagicon image|Flag of Spain (1785–1873, 1875–1931).svg|link=History of Spain (1808–1874)}} [[Ferdinand VII]]{{efn|Nominally only. Ferdinand was proclaimed King of Spain by the [[Supreme Central Junta]] in 1808, but was effectively imprisoned in France for the duration of the [[Peninsular War]]. The Central Junta, and later the [[Cortes of Cádiz]], governed the country in the king's absence until he was allowed to return to Spain under the [[Treaty of Valençay]] in 1814.}} |{{flagicon|Kingdom of Portugal|1750}} [[John VI of Portugal|Prince Regent John]] |{{flagicon|Sweden|naval}} [[Gustav IV Adolf]] |{{flagicon|Sweden|naval}} [[Charles XIV John]] |{{flagicon|United Kingdom of the Netherlands}} [[William I of the Netherlands|William I]] }} | commander2 = {{unbulleted list| {{flagicon|First French Empire}} [[Napoleon I]]{{surrender}} |{{flagicon|Kingdom of Bavaria}} [[Maximilian I Joseph]] |{{flagicon|Batavian Republic}} [[Rutger Jan Schimmelpenninck]] |{{flagicon image|Flag of the Netherlands.svg|link=Kingdom of Holland}} [[Louis Bonaparte|Louis I]] |{{flagicon|Napoleonic Italy}} [[Eugène de Beauharnais]] |{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Naples (1811).svg|link=Kingdom of Naples (Napoleonic)}} [[Joachim Murat]]{{executed}} |{{flagicon|Kingdom of Saxony|1806}}{{flagicon|Duchy of Warsaw}} [[Frederick Augustus I of Saxony|Frederick Augustus I]] |{{flagicon|Duchy of Warsaw}} [[Józef Poniatowski]]{{KIA}} |{{flagicon image|Flag of Spain (1785–1873, 1875–1931).svg|link=History of Spain (1700–1808)}} [[Charles IV of Spain|Charles IV]] |{{flagicon image|Flag of Kingdom of Naples (1806-1808).svg|link=Kingdom of Naples (Napoleonic)}}{{flagicon|Napoleonic Spain}} [[Joseph Bonaparte|Joseph I]]{{efn|[[King of Naples]] from 1806 to 1808. [[King of Spain]] from 1808 to 1813.}} |{{flagicon|Westphalia}} [[Jérôme Bonaparte|Jérôme Napoleon I]] |{{flagicon|Kingdom of Württemberg|1803}} [[Frederick I of Württemberg|Frederick I]] |{{flagicon|Denmark-Norway}} [[Frederick VI of Denmark|Frederick VI]] |{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg|link=Qajar Iran}} [[Fath Ali Shah Qajar]] }} | strength1 = {{unbulleted list|'''{{flagicon|Russian Empire}} [[Russian Empire|Russia]]''': 712,000 regulars, Cossacks and militia at peak strength (1812)<ref>Sokolov, Oleg V. (2020). Битва двух империй. 1805-1812 [The Battle of two Empires, 1805-1812]. Лучшие воины в истории (Best warriors in history) (in Russian). Moscow: Яуза. Page 412.</ref>|'''{{flagicon|Austrian Empire}} [[Austrian Empire|Austria]]''': 630,000 regulars and militia at peak strength (1809)<ref>[https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10009065?page=174,175&q=630 "Neue Statistisch-Geographische Beschreibung des Königreichs Ungarn, Croatien, Slavonien und der ungarischen Militär Grenze,"] Weygand, Leipzig 1832, page 146. Includes 40,000 insurgent militia.</ref><ref>Wilson 2023, p. 303, gives a more precise breakdown of Austrian strength in 1809 (excluding the insurgents) at 283,400 in the initial field army and 310,000 in reserves and garrisons; about half of the latter number were militia ([[landwehr]]). The Austrians reached peak effective field strength in 1813, with 568,000 soldiers.</ref>|'''{{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}}''': 380,000 regulars, sailors, and marines at peak strength (1813){{efn|250,000 in the British Army and 130,000 in the Royal Navy. The Royal Navy averaged 110,000 personnel during the conflict. The British Army was still 211,276 strong after the conclusion of the conflict in December 1815.{{sfn|Clodfelter|2017|p=170}}}}<ref>{{cite web |last=Burnham |first=Robert |title=The British Army in the Napoleonic Wars: Manpower Stretched to the Limits? |url=https://www.napoleon-series.org/military-info/organization/c_casualties.html |work=The Napoleon Series |access-date=29 December 2025 |quote=As of August 1813, the British Army had 255,876 regulars, but only 65,252 were deployed on the Iberian peninsula (counting 3,135 in Gibraltar and 1,915 in Cadiz). Another 102,000 regulars were scattered throughout Britain's global empire (outside of Britain and Ireland), including some 20,000 garrisoning Sicily and other Mediterranean islands, 3,800 in Germany, 22,000 in India (buttressing the separately-counted BEIC armies) or the islands of the Indian Ocean, 18,000 in continental North America, and 21,000 in the Caribbean islands (the latter two clusters being drawn upon to fight the contemporary [[War of 1812]])}}</ref><br/>1,043,100 military personnel (total that served){{efn|793,110 in the British Army and 250,000 in the Royal Navy from 1793 to 1815. Casualties for the whole 1793-1815 period are as follows. Army losses: 219,420 dead (25,569 killed in battle or died of wounds, 193,851 dead of disease or other accidents), 86,390 wounded, 20,000 captured, 113,273 deserters. Navy losses: 92,386 dead (6,663 killed in battle; 13,621 drowned or killed in noncombat shipwrecks or fires; 72,102 dead of disease or other accidents), 14,270 wounded.{{sfn|Clodfelter|2017|pp=170–171}}}}|'''{{flagicon|Kingdom of Prussia|1803}} [[Kingdom of Prussia|Prussia]]''': 281,000 regulars and militia at peak strength (1806)<ref>Wilson 2023, p. 303: "Meanwhile, Prussia’s army remained static at a nominal 235,000 until its defeat in 1806 at Jena-Auerstädt, after which, as we have seen, it was rebuilt to 281,000 by August 1813, also now supported by a much-reduced population, revenue, and territory."</ref>{{sfn|Clodfelter|2017|p=150}}|'''{{flagicon|Spain|1785}} [[Spanish Empire|Spain]]''': 255,000 regulars and guerillas at peak strength (1808){{sfn|Clodfelter|2017|pp=152–153}}{{Efn|50,000 of which being guerillas.{{sfn|Clodfelter|2017|p=152}}}}|'''{{flagcountry|Kingdom of Portugal|1750}}''': 50,000 regulars at peak strength (1809)|'''{{flagicon|Sweden|naval}} [[Sweden]]''': 50,000 regulars at peak strength (1808)<ref>{{cite web |last=Olofsson |first=Magnus |title=The Swedish Army in the Napoleonic Wars |work=The Napoleon Series |date=April 2008 |quote=Data sources include "Sveriges krig åren 1808 och 1809, vol. 1", p. 136-160}}</ref>|'''{{flagicon|United Netherlands}} [[United Kingdom of the Netherlands|Netherlands]]''': 36,500 regulars at peak strength (1815) }} Other coalition members: 100,000 regulars and militia at peak strength (1813) Total: 3,000,000 regulars and militia at peak strength (1813) | strength2 = {{unbulleted list |'''{{flagicon|First French Empire}} [[First French Empire|French Empire]]''': 1,200,000 regulars, sailors, marines and militia at peak strength (1813)<ref name="John France 2011 351">{{cite book |last=John France |url=https://archive.org/details/perilousgloryris0000fran |title=Perilous Glory: The Rise of Western Military Power |publisher=Yale UP |year=2011 |isbn=978-0-300-17744-2 |page=[https://archive.org/details/perilousgloryris0000fran/page/351 351] |url-access=registration}}</ref> |c. 3,000,000 military personnel (total that served){{sfn|Clodfelter|2017|p=170}}<ref>Bodart 1916, pp. 132–133: "The number of men placed by the Senate at the disposal of Napoleon I in the course of his reign, is calculated at 2,023,000; to these are added the cavalry levy of 17,000 in January 1813, the general levy of 1814 estimated at 143,000, and the volunteers and the national guard of 1814 and 1815, estimated at 817,000. Thus computed the sum total of all the men the Emperor had under his command would have been 3,000,000... Again, it must be remembered that many French regiments were recruited by conscription in provinces newly conquered and united to France, and that these soldiers commonly deserted or went over to the enemy at the first favourable opportunity."</ref> {{Tree list}} ** 200,000 Italians (served directly in the French Imperial Army)<ref>Virgilio Ilari e Piero Crociani, [https://www.centotredicesimo.org/wp-content/uploads/2015/11/Ilari-V.-Crociani-P.-27e-e-28e-Division-Militaire-1800-1814-libre.pdf "PIEMONTE E LIGURIA NEL Sistema MILITARE Napoleonico"], 2010, p. 18.</ref> ** 216,000 Belgians (served directly in the French Imperial Army)<ref>Mikaberidze, p. 290</ref> ** 80,000 [[Left Bank of the Rhine|Germans]] (served directly in the French Imperial Army)<ref>Wilson, Peter H. (14 February 2023), ''Iron and Blood: A Military History of the German-Speaking Peoples since 1500'', Harvard University Press, p. 295. ISBN 978-0-674-98762-3.</ref> ** 33,000 Swiss (served directly in the French Imperial Army)<ref>Wilson, Peter H. (14 February 2023). "Iron and Blood: A Military History of the German-Speaking Peoples since 1500." Harvard University Press. p. 271. ISBN 978-0-674-98762-3.</ref> {{tree list/end}} '''{{flagdeco|Napoleonic Italy}} [[Kingdom of Italy (Napoleonic)|Italy]]''': 200,000 (total that served in the army of the Kingdom of Italy)<ref>Ilari and Crociani, p. 18</ref> {{flagicon|Duchy of Warsaw}} '''[[Duchy of Warsaw]]''': 180,000 (total that served in the army of the Duchy of Warsaw)<ref>Paul Robert Magocsi; Jean W. Sedlar; Robert A. Kann; Charles Jevich; Joseph Rothschild (1974). ''A History of East Central Europe''. University of Washington Press. p. 48. {{ISBN|978-0-295-95358-8}}. Retrieved 11 May 2012.</ref> }} | casualties1 = {{unbulleted list |'''{{flagicon|Austrian Empire}} Austria''', '''{{flagicon|Kingdom of Prussia|1803}} Prussia''', and other German states:<br />500,000–600,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref><ref name="Mikaberidze, p. 627-628">Mikaberidze, p. 627–628.</ref> |'''{{flagicon|Russian Empire}} Russia''':<br />450,000–500,000 dead<ref>Urlanis 1971, p. 180–182. Only the wars against France.</ref><ref>Mikaberidze, p. 627–628. Only the wars against France.</ref> |'''{{flagicon|UKGBI}} United Kingdom''':<br />311,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref><ref name="Mikaberidze, p. 627-628">Mikaberidze, p. 627–628.</ref> |'''{{flagicon|Spain|1785}} Spain''':<br />300,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref> |'''{{flagicon|Kingdom of Portugal|1750}} Portugal''':<br />50,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref> }} ---- '''Total''': 1,800,000+ military dead | casualties2 = '''{{flagicon|First French Empire}} French Empire''': * 306,000 French killed in combat{{sfn|White|2014}}{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} * 65,000 French allies killed in combat{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} * 600,000 French and allies dead from disease{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} '''{{flagicon|Napoleonic Italy}}{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Naples (1811).svg|link=Kingdom of Naples (Napoleonic)}} Italy''':<br />120,000 dead (included in the "French allies" figures)<ref name="White 2014, Urlanis">{{harvnb|White|2014|loc=''Napoleonic Wars''}} cites {{harvnb|Urlanis|1971}}</ref><hr/> '''Total''': 1,000,000+ military dead<ref>{{cite book |last=Bodart |first=Gaston |title=Losses of Life in Modern Wars: Austria-Hungary: France |date=2017 |publisher=Trieste Publishing Pty Limited |isbn=9780649002184 |page=133 |edition=Illustrated |url=https://books.google.com/books?id=QyFStAEACAAJ}}</ref>{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} | campaignbox = ڪمانڊر ۽ اڳواڻ: روسي سلطنت: اليگزينڊر پهريون برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت / برونسوڪ-لونيبرگ جي اليڪٽوريٽ: جارج ٽيون برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت: هينري ايڊنگٽن برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت: وليم پٽ برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت: اسپينسر پرسيوال برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت: رابرٽ جينڪنسن هيبسبرگ بادشاهت: فرانسس پهريون پروشيا جي بادشاهت: فريڊرڪ وليم ٽيون فرڊيننڊ ستون پرتگال جي بادشاهت: شهزادو ريجنٽ جان سويڊن: گستاو چوٿون ايڊولف سويڊن: چارلس چوڏهون جان نيدرلينڊز جي گڏيل بادشاهت: وليم پهريون پهرين فرانسيسي سلطنت: نيپولين پهريون (هٿيار ڦٽا ڪيا) باويريا جي بادشاهت: ميڪسيميليان پهريون جوزف باتاويان جمهوريه: رٽگر جان شملپينڪ لوئس پهريون اٽلي جي بادشاهت (نيپولين واري دور جي): يوجين ڊي بيوهارنيس جواچيم موراٽ (ڦاهي ڏني وئي) سيڪسوني جي بادشاهت / وارسا جي ڊچي: فريڊرڪ آگسٽس پهريون وارسا جي ڊچي: جوزف پونيٽووسڪي (جنگ ۾ مارجي ويو) چارلس چوٿون جوزف بونا پارٽ جي ماتحت اسپين: جوزف پهريون ويسٽفاليا جي بادشاهت: جيروم نيپولين پهريون ورٽمبرگ جي بادشاهت: فريڊرڪ پهريون ڊنمارڪ-ناروي: فريڊرڪ ڇهون فتح علي شاهه قاجار طاقت / فوجي تعداد روسي سلطنت (روس): 712,000 باقاعده فوجي، ڪوساڪ ۽ مليشيا (وڌ کان وڌ طاقت جي وقت - 1812ع) آسٽريائي سلطنت (آسٽريا): 630,000 باقاعده فوجي ۽ مليشيا (وڌ کان وڌ طاقت جي وقت - 1809ع) برطانيا: 380,000 باقاعده فوجي، ملاح ۽ بحري فوجي (وڌ کان وڌ طاقت جي وقت - 1813ع) 1,043,100 فوجي اهلڪار (ڪل تعداد جن خدمت ڪئي) پروشيا جي بادشاهت (پروشيا): 281,000 باقاعده فوجي ۽ مليشيا (وڌ کان وڌ طاقت جي وقت - 1806ع) اسپين: 255,000 باقاعده فوجي ۽ گوريلا (وڌ کان وڌ طاقت جي وقت - 1808ع) پرتگال: 50,000 باقاعده فوجي (وڌ کان وڌ طاقت جي وقت) (1809) سويڊن: وڌ کان وڌ طاقت جي وقت 50,000 باقاعده فوجي (1808)[14] نيڌرلينڊز جي گڏيل بادشاهت: وڌ کان وڌ طاقت جي وقت 36,500 باقاعده فوجي (1815) اتحاد جا ٻيا ميمبر: وڌ کان وڌ طاقت جي وقت 100,000 باقاعده فوجي ۽ مليشيا (1813) ڪل: وڌ کان وڌ طاقت جي وقت 3,000,000 باقاعده فوجي ۽ مليشيا (1813) پهريون فرانسيسي سلطنت: وڌ کان وڌ طاقت جي وقت 1,200,000 باقاعده فوجي، ملاح، بحري فوجي ۽ مليشيا (1813)[15] تقريبن 3,000,000 فوجي اهلڪار (ڪل تعداد جن خدمتون سرانجام ڏنيون)[7][16] 200,000 اطالوي (سڌي طرح فرانسيسي شاهي فوج ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون)[17] 216,000 بيلجيم واسي (سڌي طرح فرانسيسي شاهي فوج ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون)[18] 80,000 جرمن (سڌي طرح فرانسيسي شاهي فوج ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون) }} {{OSM Location map | coord = {{coord|48|14}} | zoom = 3 | float = right | nolabels = 1 | width = 300 | height = 240 | title = Napoleonic Wars | auto-caption=1 | shapeD=n-circle | shape-colorD=dark blue | label-colorD=dark blue | shape-outlineD=white | label-sizeD = 12 | label-posD = left | mark-sizeD=16 | mark-coord1 = {{coord|49.13|16.76}} | mark-title1 = [[War of the Third Coalition|Third Coalition]]: Germany 1803:...[[Battle of Austerlitz|Austerlitz]]... | mark-coord2 = {{coord|52.52|13.41}} | mark-title2 = [[War of the Fourth Coalition|Fourth Coalition]]: Prussia 1806:...[[Fall of Berlin (1806)|Berlin]]... | mark-coord3 = {{coord|39.08|-9.27}} | mark-title3 = [[Peninsular War]]: Portugal 1807...[[Lines of Torres Vedras|Torres Vedras]]... | mark-coord4 = {{coord|42.85|-2.68}} | mark-title4 = [[Peninsular War]]: Spain 1808...[[Battle of Vitoria|Vitoria]]... | mark-coord5 = {{coord|48.54|12.15}} | mark-title5 = [[War of the Fifth Coalition|Fifth Coalition]]: Austria 1809:...[[Battle of Landshut (1809)|Landshut]]... | mark-coord6 = {{coord|55.75|37.63}} | mark-title6 = [[French invasion of Russia]] 1812:...[[French occupation of Moscow|Moscow]]... | mark-coord7 = {{coord|51.33|12.38}} | mark-title7 = [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]]: Germany 1813:...[[Battle of Leipzig|Leipzig]]... | mark-coord8 = {{coord|48.86|2.35}} | mark-title8 = [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]]: France 1814:...[[Battle of Paris (1814)|Paris]]... | mark-coord9 = {{coord|50.68|4.41}} | mark-title9 = [[Hundred Days]] 1815:...[[Battle of Waterloo|Waterloo]]... }} '''نيپوليئن جون جنگيون''' (<small>1803ع</small> <small>-1815ع</small>) (<small>Napoleonic Wars</small>) عالمي سطح تي ٿيندڙ تڪرارن جو هڪ سلسلو هيون، جيڪي يورپي اتحادين، جن جي جوڙجڪ وقت سان گڏ تبديل ٿيندي رهي، پاران فرانس جي پهرين جمهوريه (<small>1803ع</small>-<small>1804ع</small>)، جنهن جي اڳواڻي ”فرسٽ ڪونسل“ (نپولين) ڪري رهيو هو ۽ ان کان پوءِ فرانس جي پهرين سلطنت (<small>1804ع-1815ع</small>)، جنهن جو سربراهه فرانس جو شهنشاهه نپولين هو، جي خلاف وڙهيون ويون. انهن جنگين جو بنياد فرانسيسي انقلاب (<small>1789ع-1799ع</small>) ۽ فرانسيسي انقلابي جنگين (<small>1792ع-1802ع</small>) مان پيدا ٿيندڙ سياسي حالتن ۾ پيو ۽ انهن جي نتيجي ۾ يورپ جي سرزمين تي فرانس جو غلبو قائم ٿيو.<ref>{{cite book |title=The Cambridge History of the Napoleonic Wars: Volume 2: Fighting the Napoleonic Wars |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-napoleonic-wars/34338C6981ADFB4F519A506334F4FF23 |date=2023 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-41766-2 |editor-last=Colson |editor-first=Bruno |volume=2 |location=Cambridge |doi=10.1017/9781108278096 |editor-last2=Mikaberidze |editor-first2=Alexander}}</ref> انهن جنگين کي ستن تڪرارن ۾ ورهايو ويو آهي؛ جن مان پنجن جا نالا انهن اتحادين جي نالن تي رکيا ويا آهن جن نپولين خلاف جنگ ڪئي، جڏهن ته ٻين ٻن جنگين جا نالا انهن جي وڙهجڻ وارن علائقن يا محاذن جي مناسبت سان رکيا ويا آهن. اهي جنگيون هي آهن: ٽئين اتحاد جي جنگ، چوٿين اتحاد جي جنگ، پنجين اتحاد جي جنگ، ڇهين اتحاد جي جنگ، ستين اتحاد جي جنگ، جزيري نما جي جنگ (<small>Peninsular War</small>) ۽ روس تي فرانسيسي حملو.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |title=The Napoleonic Wars |url=https://www.britannica.com/place/United-Kingdom/The-Napoleonic-Wars |edition=online |access-date=30 January 2024}}</ref> The first stage of the wars broke out when [[United Kingdom of Great Britain and Ireland|Britain]] declared war on France on 18 May 1803. After minor campaigns, Britain allied with [[Austrian Empire|Austria]], Russia, and minor powers, to form the Third Coalition in April 1805. Napoleon defeated the allied [[Russian Empire|Russo]]-[[Austrian Empire|Austrian]] armies in the subsequent war which climaxed in French victories at [[Ulm campaign|Ulm]] and [[Battle of Austerlitz|at Austerlitz]], leading to the dissolution of the [[Holy Roman Empire]] and Austria being forced to make peace. Britain and Russia remained at war with France. Concerned about increasing French power, [[Kingdom of Prussia|Prussia]] joined Britain and Russia in the Fourth Coalition, which resumed war in October 1806. Napoleon defeated the Prussians [[Battle of Jena–Auerstedt|at Jena-Auerstedt]] and the Russians [[Battle of Friedland|at Friedland]], bringing an [[Treaties of Tilsit|uneasy peace]] to the continent by July 1807, and again leaving Britain as France's sole major enemy. Britain was unable to dispute French dominance on the continent but obtained hegemony over the seas after victories including [[Battle of Trafalgar|Trafalgar]]. Russia used the interim peace to resolve wars with the [[Russo-Turkish War (1806–1812)|Ottomans]], [[Finnish War|Swedes]], and [[Russo-Persian War (1804–1813)|Iranians.]] Hoping to isolate and weaken Britain economically through his [[Continental System]], Napoleon launched an [[Invasion of Portugal (1807)|invasion of Portugal]], the only remaining British ally in continental Europe. After occupying [[Lisbon]] in November 1807, and with the bulk of French troops present in Spain, Napoleon seized the opportunity to turn against his former ally, depose the reigning [[Spanish royal family]], and declare his brother as [[Joseph Bonaparte|Joseph I]] the King of Spain in 1808, to the disapproval of the Spanish populace. Spain joined Britain and Portugal, with the three powers engaging France in the [[Peninsular War]]. The diversion of French armies to the large new Anglo-Spanish front led to Austria reentering the conflict and forming the Fifth Coalition in April 1809, composed of Austria, Spain, and Britain. Austria won the [[Battle of Aspern-Essling]] but was defeated [[Battle of Wagram|at Wagram]], forcing the imposition of a harsh peace in October 1809. Britain, Spain, and Portugal remained at war with France. Concurrently Russia, unwilling to bear the economic consequences of reduced trade, violated the Continental System, prompting Napoleon to [[French invasion of Russia|launch an invasion in June 1812]]. The resulting campaign was costly for both sides, but ultimately ended in disaster for France and the near-destruction of Napoleon's {{lang|fr|[[Grande Armée]]}}. French forces retreated from Russia by December 1812 and began reconstituting their lost strength. Encouraged by the defeat, Austria, Prussia, and several minor powers joined Russia, Britain, and Spain in a Sixth Coalition and began a campaign against France. The Sixth Coalition defeated Napoleon [[Battle of Leipzig|at Leipzig]] in October 1813. The allies then invaded France on two fronts: the Russians, Austrians, and Prussians [[Campaign in north-east France (1814)|invaded France from the east]], while the British, Spanish, and Portuguese [[Campaign in south-west France (1814)|invaded France from the west]]. Coalition troops [[Battle of Paris (1814)|captured Paris]] in March 1814, [[Treaty of Fontainebleau (1814)|forced Napoleon to abdicate]] in April, exiled him to the island of [[Principality of Elba|Elba]], and [[First Restoration|restored power to the Bourbons]]. Napoleon escaped exile in February 1815 and reassumed control of France for around one hundred days, igniting [[Hundred Days|the eponymous conflict]]. The allies formed the Seventh Coalition, which defeated him at [[Battle of Waterloo|Waterloo]] in June 1815 and exiled him to [[Saint Helena]], where he died in 1821.<ref name="zamoy">{{Cite book |last=Zamoyski |first=Adam |url=https://books.google.com/books?id=NqVKDwAAQBAJ&pg=PT480 |title=Napoleon: A Life |publisher=Basic Books |year=2018 |isbn=978-0-465-05593-7 |location=London |page=480 |access-date=7 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806042616/https://books.google.com/books?id=NqVKDwAAQBAJ&pg=PT480 |archive-date=6 August 2020 |url-status=live}}</ref> The wars had profound consequences on history. New methods of warfare were introduced, including [[Levée en masse|mass conscription]] and [[guerrilla warfare]]. Politically, the wars greatly influenced Europe through the advancements in [[Napoleonic Code#Codes in other countries|civil law]] brought about by the [[Napoleonic Code]], which was largely retained where it was adopted, and the spread of [[nationalism]] and [[liberalism]]. [[Spanish American wars of independence|Independence movements]] emerged in [[Spanish America]] as a direct consequence of the wars, leading to the decline of the [[Spanish Empire|Spanish]] and [[Portuguese Empire]]s. France's defeat led to the rise of Britain as the world's [[Pax Britannica|foremost naval and economic power]], a status it would hold for the remainder of the century. After the end of the Napoleonic Wars, the [[Congress of Vienna]] redrew Europe's borders and brought [[Concert of Europe|a relative peace]] to the continent, with no major [[great power]] conflicts until the [[Crimean War]] in 1853. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Napoleonic Wars}} {{Wikivoyage|Napoleonic Wars|Napoleonic Wars|travel information}} * {{wikisource inline|list= ** {{cite EB1911|last=Beck |first=Archibald Frank |wstitle=Waterloo Campaign, 1815 |volume=28 |pages=371–381 |noicon=x |short=x}} ** {{cite EB1911|last=Maude |first=Frederic Natusch |wstitle=Napoleonic Campaigns |volume=19|pages=212–236 |noicon=x |short=x}} ** {{cite EB1911 |last=Robinson |first=Charles Walker |wstitle=Peninsular War |volume=21 |pages=90–98 |noicon=x |short=x}} ** {{cite EB1911|last=Rose |first=John Holland |wstitle=Napoleon I. |volume=19 |pages=190–211 |noicon=x |short=x}} }} * [https://networks.h-net.org/group/73374/announcements/20000645/new-journal-napoleonic-and-restorations-periods-born "A new scholarly journal in 2023: ''European Review of Studies on the Napoleonic and Restoration Periods''{{-"}}] * [https://web.archive.org/web/20111009051911/http://www.thailisting.com/epic/ The Legend of Bonaparte] * [http://www.theeuropeanlibrary.org/exhibition/napoleonic_wars/index.HTML The Napoleonic Wars Exhibition held by The European Library] * [https://web.archive.org/web/20140108104011/http://xvld.org/ 15th Kings Light Dragoons (Hussars) Re-enactment Regiment] * [https://web.archive.org/web/20090831063254/http://www.95th-rifles.co.uk/main.html 2nd Bt. 95th Rifles] Reenactment and Living History Society * [http://www.militaryheritage.com/napoleon.htm The Napoleonic Wars Collection Website] * [http://napoleonistyka.atspace.com/ Napoleon, His Army and Enemies] * [http://www.napoleonguide.com/ Napoleonic Guide] * ''[https://www.gutenberg.org/ebooks/2600 War and Peace]'' by [[Leo Tolstoy]] at [[Project Gutenberg]] * [http://british-history.co.uk/napoleonic Napoleonic Wars] * [https://www.napoleon.org/en/ Fondation Napoléon] * [https://www.napoleon-series.org/ The Napoleon Series] {{Authority control}} [[زمرو:نيپولين جون جنگيون]] [[زمرو:يورپ جي تاريخ]] [[زمرو:فرانس ۾ 1800ع]] [[زمرو:فرانس ۾ 1810ع]] [[زمرو:انگلينڊ-فرانس جنگيون]] [[زمرو:1800ع جون تڪرارون]] [[زمرو:1810ع جون تڪرارون]] [[زمرو:جنگيون بلحاظ دور]] [[زمرو:فرانس جي تاريخ]] [[زمرو:نيپولين]] [[زمرو:انگلينڊ]] [[زمرو:تڪرارون]] [[زمرو:1800ع]] [[زمرو:1810ع]] {{Client states of the Great French War}} {{Napoleonic Wars}} {{Waterloo Campaign}} {{History of Europe}} [[Category:Napoleonic Wars| ]] [[Category:1800s conflicts]] [[Category:1800s in France]] [[Category:1810s conflicts]] [[Category:1810s in France]] [[Category:Anglo-French wars]] 6q7hd53a9an6ayfpddn9u1cbc31w9m0 414947 414831 2026-09-26T06:22:00Z Ibne maryam 17680 /* */ 414947 wikitext text/x-wiki {{short description|1803–1815 series of wars led by Napoleon}} {{Infobox military conflict | conflict = نيپوليئن جون جنگيون<br> Napoleonic Wars | part_of = the [[French Revolutionary and Napoleonic Wars]] | image = Napoleonic Wars (revision).jpg | caption = مٿي کان هيٺيان، ساڄي کان کاٻي:<br> آسٽريلز، فريڊلينڊ، برلن، ماسڪو، ايسپرن-ايسلنگ، پيرس ۽ ليپزگ جون جنگيون | date = 18 مئي 1803ع – 20 نومبر 1815ع (12 سال، 6 مهينا ۽ 2 ڏينهن) | location = عالمي (خاص طور تي [[يورپ]]) | result = اتحادين جي فتح | combatant1 = '''اتحادي فوجون:'''<br/>{{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}}<br/> {{collapsible list|bullets=yes|title={{nobold|هيبسبرگ بادشاهت}}|{{flagcountry|Holy Roman Empire}} ([[پوتر رومي سلطنت]]) {{efn|[[Dissolution of the Holy Roman Empire|Dissolved in 1806]]. Many states of the Empire were allies of France before its dissolution, including [[Electorate of Bavaria|Bavaria]], [[Electorate of Saxony|Saxony]], [[Electorate of Baden|Baden]] and [[Electorate of Württemberg|Württemberg]].}} * اليڪٽوريٽ آف هئنوور {{efn|Hanover was in [[Personal union of Great Britain and Hanover|personal union with the United Kingdom]]. It was annexed by Westphalia in 1806 and restored as the [[Kingdom of Hanover]] in 1814. Hanover contributed troops to the British Army (see [[King's German Legion]]) and to Wellington's army during the [[Waterloo Campaign]].}} * {{flag|Liechtenstein|1719}}<br/>... ۽ ٻيا |'''{{flagicon|Austria}} [[آسٽريا|آسٽريائي سلطنت]]''' {{efn|The term ''Austrian Empire'' came into use after Napoleon crowned himself [[Emperor of the French]] in 1804, by which [[Francis II, Holy Roman Emperor]] took the title [[Emperor of Austria]] (Kaiser von Österreich) in response. The Holy Roman Empire was dissolved in 1806, and consequently ''Emperor of Austria'' became Francis' primary title. For this reason, ''Austrian Empire'' is often used instead of ''Holy Roman Empire'' for brevity's sake when speaking of the Napoleonic Wars as a whole, even though the two entities are not synonymous.}}{{efn|name="Austria&Prussia"|After the French victory against the [[War of the Fourth Coalition|Fourth]] and [[War of the Fifth Coalition|Fifth]] coalitions, Prussia and Austria became allies of France and contributed forces to the [[French Invasion of Russia]] in 1812. Both countries joined the [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]] when the invasion failed.}} * {{flagicon|Hungary}} [[هنگري|هنگري جي بادشاهت]] (1526-1867) {{efn|The [[Kingdom of Hungary (1538–1867)|Kingdom of Hungary]] participated in the war with separate Hungarian regiments{{sfn|Arnold|1995|p=[https://books.google.com/books?id=63xTTaYTbrwC&pg=PA36 36]}}<ref>The Austrian Imperial-Royal Army (''{{lang|de|Kaiserliche-Königliche Heer}}'') 1805–1809: The Hungarian Royal Army [http://www.napoleon-series.org/military/organization/Austria/ArmyStudy/c_AustrianArmyHungary.html] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140222141736/http://www.napoleon-series.org/military/organization/Austria/ArmyStudy/c_AustrianArmyHungary.html |date=22 February 2014}}</ref> in the Imperial and Royal Army, and also by a traditional army ("insurrectio").<ref>{{cite book |last=Fisher |first=Todd |url=https://books.google.com/books?id=fpNMC02Im0YC&pg=PA7 |title=The Napoleonic Wars: The Empires Fight Back 1808–1812 |publisher=Oshray Publishing |year=2001 |isbn=978-1-84176-298-2 |access-date=18 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150930183548/https://books.google.com/books?id=fpNMC02Im0YC&pg=PA7 |archive-date=30 September 2015 |url-status=live}}</ref> The Hungarian Diet voted to join in war and agreed to pay one third of the war expenses.|group=lower-alpha}} }} {{unbulleted list|{{flagicon|Russia}} [[روسي سلطنت]]}} {{efn|name="Russia"|Russia was a leading member of the Coalition, but became an ally of France from the signing of the [[Treaties of Tilsit]] in 1807 until it was [[French invasion of Russia|invaded by France]] in 1812. During this time, it was nominally at war with [[Anglo-Russian War (1807–1812)|the United Kingdom]], [[Russo-Persian War (1804–1813)|Iran]], [[Finnish War|Sweden]] and [[Russo-Turkish War (1806–1812)|the Ottoman Empire]].}} |{{flagcountry|Prussia|1803}}{{efn|name="Austria&Prussia"}}|{{flagdeco|Spain|1785}} [[History of Spain (1808-1874)|Spain]]{{efn|name="Spain"|Spain was an ally of France in the [[War of the Third Coalition]] and the [[Invasion of Portugal (1807)|invasion of Portugal]]. In 1808, France invaded Spain, triggering the [[Peninsular War]] (or the Spanish War of Independence) and Spain joined the Coalition against France.}} |{{flagdeco|Kingdom of Portugal|1750}} [[History of Portugal (1777–1834)|Portugal]]{{efn|name="Portugal"|Portugal became an active belligerent in [[Invasion of Portugal (1807)|1807]] following a Franco-Spanish invasion. While a member of the coalition, the regular Portuguese army operated mostly under [[Anglo-Portuguese Army|British command]], who also heavily subsidized Portugal's military.}} |{{flag|Sweden|naval}}{{efn|name="Sweden"|When Russia allied with France, it [[Finnish War|conquered Finland]], which was under Swedish rule at the time. After [[Charles XIV John|Marshal Bernadotte]] became Crown Prince of Sweden in 1810, Sweden nominally declared [[Anglo-Swedish war of 1810–1812|war on the United Kingdom]], but no actual fighting was done. Sweden became a leading member of the [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]] and declared war on France in 1812.}}<br/> <nowiki>}}</nowiki> {{collapsible list |title={{nobold|''and others...''}} |{{flagcountry|United Kingdom of the Netherlands}}{{efn|name="Seventh Coalition"}} |{{flagcountry|Kingdom of Naples|1738}}{{efn|Until 1806.}} |{{flagcountry|Kingdom of Sicily}} |{{flagdeco|Kingdom of Sardinia|1814}} [[Kingdom of Sardinia (1720-1861)|Sardinia]] |{{flag|Papal States|old}} |{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg}} [[Qajar Iran|Iran]]{{efn|name="Iran"|The Iranian Qajar Dynasty [[Russo-Persian War (1804–1813)|fought a war against Russia]] from 1804 to 1813. At the start of the war, Iran received support from France. When [[Russia]] became an ally of France in 1807, French support for Iran ended, and Iran was instead supported by the United Kingdom.}} |{{flagcountry|Prince-Bishopric of Montenegro}}{{efn|1806–1807, 1813–1814}} |{{flagcountry|Kingdom of Bavaria}}{{efn|name="German States 1"|From 1813.}} |{{flagcountry|Kingdom of Saxony|1806}}{{efn|name="German States 1"}} |{{flagcountry|Kingdom of Württemberg|1803}} {{efn|name="German States 1"}} |{{flagcountry|Baden|1806}}{{efn|name="German States 1"}} |بوربون فرانس {{efn|name="Seventh Coalition"|1815.}} |ڊچي آف برنسوڪ {{efn|name="Seventh Coalition"}} ||نسائو {{efn|name="Seventh Coalition"}} |{{flag|Denmark}} {{efn|name="Denmark"|After the [[Second Battle of Copenhagen]] in 1807, Denmark-Norway became an ally of France. After [[Dano-Swedish War (1813-1814)|losing Norway to Sweden]] in 1814, Denmark switched sides and joined the Coalition.}} |{{flagdeco|Switzerland}} [[Restoration and Regeneration in Switzerland|Swiss Confederation]]{{efn|name="Seventh Coalition"}} |تسڪاني {{efn|name="Seventh Coalition"}} }}| combatant2 = {{flagicon|France}} [[فرانسيسي سلطنت]]<br/> ۽ باجگذار رياستون<hr/> {{collapsible list |title={{nobold|'''فرانس جا اتحادي:'''}} |{{flagdeco|Spain|1785}} [[اسپيني سلطنت]]{{efn|name="Spain"}} | ناروي-ڊينمارڪ {{efn|name="Denmark"}} |{{flagicon|Russia}} [[روسي سلطنت]] {{efn|name="Russia"}} |{{flagicon|Austria}} [[آسٽريا|آسٽريائي سلطنت]] {{efn|name="Austria&Prussia"}} |پروشيا {{efn|name="Austria&Prussia"}} |{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg}} [[ايران|شاهي ايران]] {{efn|name="Iran"}} }} | commander1 = <!-- Due to the sheer number of senior generals that were involved in the Napoleonic Wars, only heads of state or heads of government should be included in the infobox to keep it from bloating. Generals can still be named in the Wikipedia pages of conflicts within the Napoleonic Wars (e.g can include Nelson and Mack in the infobox of the War of the Third Coalition, but not on this page). --> <nowiki>{{unbulleted list|</nowiki> {{flagicon|Russian Empire}} اليگزينڊر پهريون |{{flagicon|UKGBI}}{{flagicon|Electorate of Hanover}} جارج ٽيون |{{flagicon|UKGBI}} هنري ايڊنگٽن |{{flagicon|UKGBI}} وليم پٽ {{natural Causes}} |{{flagicon|UKGBI}} اسپينسر پرسيوال {{قتل ڪيو ويو) |{{flagicon|UKGBI}} رابرٽ جينڪنسن |{{flagicon|Habsburg monarchy|civil}} فرانزس پهريون |{{flagicon|Kingdom of Prussia|1803}} فريڊرڪ وليم ٽيون}}{{unbulleted list| {{flagicon image|Flag of Spain (1785–1873, 1875–1931).svg|link=History of Spain (1808–1874)}} فرڊيننڊ ستون {{efn|Nominally only. Ferdinand was proclaimed King of Spain by the [[Supreme Central Junta]] in 1808, but was effectively imprisoned in France for the duration of the [[Peninsular War]]. The Central Junta, and later the [[Cortes of Cádiz]], governed the country in the king's absence until he was allowed to return to Spain under the [[Treaty of Valençay]] in 1814.}} |{{flagicon|Kingdom of Portugal|1750}} ولي عهد شهزادو جون |{{flagicon|Sweden|naval}} گستاو چوٿون ايڊولف |{{flagicon|Sweden|naval}} چارلس چوڏهون جان |{{flagicon|United Kingdom of the Netherlands}} وليم پهريون}} | commander2 = {{unbulleted list| {{flagicon|First French Empire}} نيپولين پهريون (هٿيار ڦٽا ڪيا) |{{flagicon|Kingdom of Bavaria}} ميڪسيميليان پهريون جوزف |{{flagicon|Batavian Republic}} رٽر جان شملپينڪ |{{flagicon image|Flag of the Netherlands.svg|link=Kingdom of Holland}} لوئي پهريون |{{flagicon|Napoleonic Italy}} يوجين ڊي بيوهارنيس |{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Naples (1811).svg|link=Kingdom of Naples (Napoleonic)}} جاوڪم موريٽ (ڦاهي ڏني وئي) |{{flagicon|Kingdom of Saxony|1806}}{{flagicon|Duchy of Warsaw}} فريڊرڪ آگسٽس پهريون |{{flagicon|Duchy of Warsaw}} جوزف پونيٽووسڪي{{KIA}} |{{flagicon|Spain}} چارلس چوٿون |{{flagicon image|Flag of Kingdom of Naples (1806-1808).svg|link=Kingdom of Naples (Napoleonic)}} {{flagicon|Napoleonic Spain}} جوزف پهريون {{efn|[[King of Naples]] from 1806 to 1808. [[King of Spain]] from 1808 to 1813.}} |{{flagicon|Westphalia}} جيروم نيپولين |{{flagicon|Kingdom of Württemberg|1803}} فريڊرڪ پهريون |{{flagicon|Denmark}} فريڊرڪ ڇهون |{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg|link=Qajar Iran}} فتح علي شاهه قاجار }} پهرين فرانسيسي سلطنت: نيپولين پهريون (هٿيار ڦٽا ڪيا) باويريا جي بادشاهت: ميڪسيميليان پهريون جوزف باتاويان جمهوريه: رٽگر جان شملپينڪ لوئس پهريون اٽلي جي بادشاهت (نيپولين واري دور جي): يوجين ڊي بيوهارنيس جواچيم موراٽ (ڦاهي ڏني وئي) سيڪسوني جي بادشاهت / وارسا جي ڊچي: فريڊرڪ آگسٽس پهريون وارسا جي ڊچي: جوزف پونيٽووسڪي (جنگ ۾ مارجي ويو) چارلس چوٿون جوزف بونا پارٽ جي ماتحت اسپين: جوزف پهريون ويسٽفاليا جي بادشاهت: جيروم نيپولين پهريون ورٽمبرگ جي بادشاهت: | strength1 = {{unbulleted list|'''{{flagicon|Russian Empire}} [[Russian Empire|Russia]]''': 712,000 regulars, Cossacks and militia at peak strength (1812)<ref>Sokolov, Oleg V. (2020). Битва двух империй. 1805-1812 [The Battle of two Empires, 1805-1812]. Лучшие воины в истории (Best warriors in history) (in Russian). Moscow: Яуза. Page 412.</ref>|'''{{flagicon|Austrian Empire}} [[Austrian Empire|Austria]]''': 630,000 regulars and militia at peak strength (1809)<ref>[https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10009065?page=174,175&q=630 "Neue Statistisch-Geographische Beschreibung des Königreichs Ungarn, Croatien, Slavonien und der ungarischen Militär Grenze,"] Weygand, Leipzig 1832, page 146. Includes 40,000 insurgent militia.</ref><ref>Wilson 2023, p. 303, gives a more precise breakdown of Austrian strength in 1809 (excluding the insurgents) at 283,400 in the initial field army and 310,000 in reserves and garrisons; about half of the latter number were militia ([[landwehr]]). The Austrians reached peak effective field strength in 1813, with 568,000 soldiers.</ref>|'''{{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}}''': 380,000 regulars, sailors, and marines at peak strength (1813){{efn|250,000 in the British Army and 130,000 in the Royal Navy. The Royal Navy averaged 110,000 personnel during the conflict. The British Army was still 211,276 strong after the conclusion of the conflict in December 1815.{{sfn|Clodfelter|2017|p=170}}}}<ref>{{cite web |last=Burnham |first=Robert |title=The British Army in the Napoleonic Wars: Manpower Stretched to the Limits? |url=https://www.napoleon-series.org/military-info/organization/c_casualties.html |work=The Napoleon Series |access-date=29 December 2025 |quote=As of August 1813, the British Army had 255,876 regulars, but only 65,252 were deployed on the Iberian peninsula (counting 3,135 in Gibraltar and 1,915 in Cadiz). Another 102,000 regulars were scattered throughout Britain's global empire (outside of Britain and Ireland), including some 20,000 garrisoning Sicily and other Mediterranean islands, 3,800 in Germany, 22,000 in India (buttressing the separately-counted BEIC armies) or the islands of the Indian Ocean, 18,000 in continental North America, and 21,000 in the Caribbean islands (the latter two clusters being drawn upon to fight the contemporary [[War of 1812]])}}</ref><br/>1,043,100 military personnel (total that served){{efn|793,110 in the British Army and 250,000 in the Royal Navy from 1793 to 1815. Casualties for the whole 1793-1815 period are as follows. Army losses: 219,420 dead (25,569 killed in battle or died of wounds, 193,851 dead of disease or other accidents), 86,390 wounded, 20,000 captured, 113,273 deserters. Navy losses: 92,386 dead (6,663 killed in battle; 13,621 drowned or killed in noncombat shipwrecks or fires; 72,102 dead of disease or other accidents), 14,270 wounded.{{sfn|Clodfelter|2017|pp=170–171}}}}|'''{{flagicon|Kingdom of Prussia|1803}} [[Kingdom of Prussia|Prussia]]''': 281,000 regulars and militia at peak strength (1806)<ref>Wilson 2023, p. 303: "Meanwhile, Prussia’s army remained static at a nominal 235,000 until its defeat in 1806 at Jena-Auerstädt, after which, as we have seen, it was rebuilt to 281,000 by August 1813, also now supported by a much-reduced population, revenue, and territory."</ref>{{sfn|Clodfelter|2017|p=150}}|'''{{flagicon|Spain|1785}} [[Spanish Empire|Spain]]''': 255,000 regulars and guerillas at peak strength (1808){{sfn|Clodfelter|2017|pp=152–153}}{{Efn|50,000 of which being guerillas.{{sfn|Clodfelter|2017|p=152}}}}|'''{{flagcountry|Kingdom of Portugal|1750}}''': 50,000 regulars at peak strength (1809)|'''{{flagicon|Sweden|naval}} [[Sweden]]''': 50,000 regulars at peak strength (1808)<ref>{{cite web |last=Olofsson |first=Magnus |title=The Swedish Army in the Napoleonic Wars |work=The Napoleon Series |date=April 2008 |quote=Data sources include "Sveriges krig åren 1808 och 1809, vol. 1", p. 136-160}}</ref>|'''{{flagicon|United Netherlands}} [[United Kingdom of the Netherlands|Netherlands]]''': 36,500 regulars at peak strength (1815) }} Other coalition members: 100,000 regulars and militia at peak strength (1813) Total: 3,000,000 regulars and militia at peak strength (1813) | strength2 = {{unbulleted list |'''{{flagicon|First French Empire}} [[First French Empire|French Empire]]''': 1,200,000 regulars, sailors, marines and militia at peak strength (1813)<ref name="John France 2011 351">{{cite book |last=John France |url=https://archive.org/details/perilousgloryris0000fran |title=Perilous Glory: The Rise of Western Military Power |publisher=Yale UP |year=2011 |isbn=978-0-300-17744-2 |page=[https://archive.org/details/perilousgloryris0000fran/page/351 351] |url-access=registration}}</ref> |c. 3,000,000 military personnel (total that served){{sfn|Clodfelter|2017|p=170}}<ref>Bodart 1916, pp. 132–133: "The number of men placed by the Senate at the disposal of Napoleon I in the course of his reign, is calculated at 2,023,000; to these are added the cavalry levy of 17,000 in January 1813, the general levy of 1814 estimated at 143,000, and the volunteers and the national guard of 1814 and 1815, estimated at 817,000. Thus computed the sum total of all the men the Emperor had under his command would have been 3,000,000... Again, it must be remembered that many French regiments were recruited by conscription in provinces newly conquered and united to France, and that these soldiers commonly deserted or went over to the enemy at the first favourable opportunity."</ref> {{Tree list}} ** 200,000 Italians (served directly in the French Imperial Army)<ref>Virgilio Ilari e Piero Crociani, [https://www.centotredicesimo.org/wp-content/uploads/2015/11/Ilari-V.-Crociani-P.-27e-e-28e-Division-Militaire-1800-1814-libre.pdf "PIEMONTE E LIGURIA NEL Sistema MILITARE Napoleonico"], 2010, p. 18.</ref> ** 216,000 Belgians (served directly in the French Imperial Army)<ref>Mikaberidze, p. 290</ref> ** 80,000 [[Left Bank of the Rhine|Germans]] (served directly in the French Imperial Army)<ref>Wilson, Peter H. (14 February 2023), ''Iron and Blood: A Military History of the German-Speaking Peoples since 1500'', Harvard University Press, p. 295. ISBN 978-0-674-98762-3.</ref> ** 33,000 Swiss (served directly in the French Imperial Army)<ref>Wilson, Peter H. (14 February 2023). "Iron and Blood: A Military History of the German-Speaking Peoples since 1500." Harvard University Press. p. 271. ISBN 978-0-674-98762-3.</ref> {{tree list/end}} '''{{flagdeco|Napoleonic Italy}} [[Kingdom of Italy (Napoleonic)|Italy]]''': 200,000 (total that served in the army of the Kingdom of Italy)<ref>Ilari and Crociani, p. 18</ref> {{flagicon|Duchy of Warsaw}} '''[[Duchy of Warsaw]]''': 180,000 (total that served in the army of the Duchy of Warsaw)<ref>Paul Robert Magocsi; Jean W. Sedlar; Robert A. Kann; Charles Jevich; Joseph Rothschild (1974). ''A History of East Central Europe''. University of Washington Press. p. 48. {{ISBN|978-0-295-95358-8}}. Retrieved 11 May 2012.</ref> }} | casualties1 = {{unbulleted list |'''{{flagicon|Austrian Empire}} Austria''', '''{{flagicon|Kingdom of Prussia|1803}} Prussia''', and other German states:<br />500,000–600,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref><ref name="Mikaberidze, p. 627-628">Mikaberidze, p. 627–628.</ref> |'''{{flagicon|Russian Empire}} Russia''':<br />450,000–500,000 dead<ref>Urlanis 1971, p. 180–182. Only the wars against France.</ref><ref>Mikaberidze, p. 627–628. Only the wars against France.</ref> |'''{{flagicon|UKGBI}} United Kingdom''':<br />311,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref><ref name="Mikaberidze, p. 627-628">Mikaberidze, p. 627–628.</ref> |'''{{flagicon|Spain|1785}} Spain''':<br />300,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref> |'''{{flagicon|Kingdom of Portugal|1750}} Portugal''':<br />50,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref> }} ---- '''Total''': 1,800,000+ military dead | casualties2 = '''{{flagicon|First French Empire}} French Empire''': * 306,000 French killed in combat{{sfn|White|2014}}{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} * 65,000 French allies killed in combat{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} * 600,000 French and allies dead from disease{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} '''{{flagicon|Napoleonic Italy}}{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Naples (1811).svg|link=Kingdom of Naples (Napoleonic)}} Italy''':<br />120,000 dead (included in the "French allies" figures)<ref name="White 2014, Urlanis">{{harvnb|White|2014|loc=''Napoleonic Wars''}} cites {{harvnb|Urlanis|1971}}</ref><hr/> '''Total''': 1,000,000+ military dead<ref>{{cite book |last=Bodart |first=Gaston |title=Losses of Life in Modern Wars: Austria-Hungary: France |date=2017 |publisher=Trieste Publishing Pty Limited |isbn=9780649002184 |page=133 |edition=Illustrated |url=https://books.google.com/books?id=QyFStAEACAAJ}}</ref>{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} | campaignbox = طاقت / فوجي تعداد روسي سلطنت (روس): 712,000 باقاعده فوجي، ڪوساڪ ۽ مليشيا (وڌ کان وڌ طاقت جي وقت - 1812ع) آسٽريائي سلطنت (آسٽريا): 630,000 باقاعده فوجي ۽ مليشيا (وڌ کان وڌ طاقت جي وقت - 1809ع) برطانيا: 380,000 باقاعده فوجي، ملاح ۽ بحري فوجي (وڌ کان وڌ طاقت جي وقت - 1813ع) 1,043,100 فوجي اهلڪار (ڪل تعداد جن خدمت ڪئي) پروشيا جي بادشاهت (پروشيا): 281,000 باقاعده فوجي ۽ مليشيا (وڌ کان وڌ طاقت جي وقت - 1806ع) اسپين: 255,000 باقاعده فوجي ۽ گوريلا (وڌ کان وڌ طاقت جي وقت - 1808ع) پرتگال: 50,000 باقاعده فوجي (وڌ کان وڌ طاقت جي وقت) (1809) سويڊن: وڌ کان وڌ طاقت جي وقت 50,000 باقاعده فوجي (1808)[14] نيڌرلينڊز جي گڏيل بادشاهت: وڌ کان وڌ طاقت جي وقت 36,500 باقاعده فوجي (1815) اتحاد جا ٻيا ميمبر: وڌ کان وڌ طاقت جي وقت 100,000 باقاعده فوجي ۽ مليشيا (1813) ڪل: وڌ کان وڌ طاقت جي وقت 3,000,000 باقاعده فوجي ۽ مليشيا (1813) پهريون فرانسيسي سلطنت: وڌ کان وڌ طاقت جي وقت 1,200,000 باقاعده فوجي، ملاح، بحري فوجي ۽ مليشيا (1813)[15] تقريبن 3,000,000 فوجي اهلڪار (ڪل تعداد جن خدمتون سرانجام ڏنيون)[7][16] 200,000 اطالوي (سڌي طرح فرانسيسي شاهي فوج ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون)[17] 216,000 بيلجيم واسي (سڌي طرح فرانسيسي شاهي فوج ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون)[18] 80,000 جرمن (سڌي طرح فرانسيسي شاهي فوج ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون) }} {{OSM Location map | coord = {{coord|48|14}} | zoom = 3 | float = right | nolabels = 1 | width = 300 | height = 240 | title = Napoleonic Wars | auto-caption=1 | shapeD=n-circle | shape-colorD=dark blue | label-colorD=dark blue | shape-outlineD=white | label-sizeD = 12 | label-posD = left | mark-sizeD=16 | mark-coord1 = {{coord|49.13|16.76}} | mark-title1 = [[War of the Third Coalition|Third Coalition]]: Germany 1803:...[[Battle of Austerlitz|Austerlitz]]... | mark-coord2 = {{coord|52.52|13.41}} | mark-title2 = [[War of the Fourth Coalition|Fourth Coalition]]: Prussia 1806:...[[Fall of Berlin (1806)|Berlin]]... | mark-coord3 = {{coord|39.08|-9.27}} | mark-title3 = [[Peninsular War]]: Portugal 1807...[[Lines of Torres Vedras|Torres Vedras]]... | mark-coord4 = {{coord|42.85|-2.68}} | mark-title4 = [[Peninsular War]]: Spain 1808...[[Battle of Vitoria|Vitoria]]... | mark-coord5 = {{coord|48.54|12.15}} | mark-title5 = [[War of the Fifth Coalition|Fifth Coalition]]: Austria 1809:...[[Battle of Landshut (1809)|Landshut]]... | mark-coord6 = {{coord|55.75|37.63}} | mark-title6 = [[French invasion of Russia]] 1812:...[[French occupation of Moscow|Moscow]]... | mark-coord7 = {{coord|51.33|12.38}} | mark-title7 = [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]]: Germany 1813:...[[Battle of Leipzig|Leipzig]]... | mark-coord8 = {{coord|48.86|2.35}} | mark-title8 = [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]]: France 1814:...[[Battle of Paris (1814)|Paris]]... | mark-coord9 = {{coord|50.68|4.41}} | mark-title9 = [[Hundred Days]] 1815:...[[Battle of Waterloo|Waterloo]]... }} '''نيپوليئن جون جنگيون''' (<small>1803ع</small> <small>-1815ع</small>) (<small>Napoleonic Wars</small>) عالمي سطح تي ٿيندڙ تڪرارن جو هڪ سلسلو هيون، جيڪي يورپي اتحادين، جن جي جوڙجڪ وقت سان گڏ تبديل ٿيندي رهي، پاران فرانس جي پهرين جمهوريه (<small>1803ع</small>-<small>1804ع</small>)، جنهن جي اڳواڻي ”فرسٽ ڪونسل“ (نپولين) ڪري رهيو هو ۽ ان کان پوءِ فرانس جي پهرين سلطنت (<small>1804ع-1815ع</small>)، جنهن جو سربراهه فرانس جو شهنشاهه نپولين هو، جي خلاف وڙهيون ويون. انهن جنگين جو بنياد فرانسيسي انقلاب (<small>1789ع-1799ع</small>) ۽ فرانسيسي انقلابي جنگين (<small>1792ع-1802ع</small>) مان پيدا ٿيندڙ سياسي حالتن ۾ پيو ۽ انهن جي نتيجي ۾ يورپ جي سرزمين تي فرانس جو غلبو قائم ٿيو.<ref>{{cite book |title=The Cambridge History of the Napoleonic Wars: Volume 2: Fighting the Napoleonic Wars |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-napoleonic-wars/34338C6981ADFB4F519A506334F4FF23 |date=2023 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-41766-2 |editor-last=Colson |editor-first=Bruno |volume=2 |location=Cambridge |doi=10.1017/9781108278096 |editor-last2=Mikaberidze |editor-first2=Alexander}}</ref> انهن جنگين کي ستن تڪرارن ۾ ورهايو ويو آهي؛ جن مان پنجن جا نالا انهن اتحادين جي نالن تي رکيا ويا آهن جن نپولين خلاف جنگ ڪئي، جڏهن ته ٻين ٻن جنگين جا نالا انهن جي وڙهجڻ وارن علائقن يا محاذن جي مناسبت سان رکيا ويا آهن. اهي جنگيون هي آهن: ٽئين اتحاد جي جنگ، چوٿين اتحاد جي جنگ، پنجين اتحاد جي جنگ، ڇهين اتحاد جي جنگ، ستين اتحاد جي جنگ، جزيري نما جي جنگ (<small>Peninsular War</small>) ۽ روس تي فرانسيسي حملو.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |title=The Napoleonic Wars |url=https://www.britannica.com/place/United-Kingdom/The-Napoleonic-Wars |edition=online |access-date=30 January 2024}}</ref> The first stage of the wars broke out when [[United Kingdom of Great Britain and Ireland|Britain]] declared war on France on 18 May 1803. After minor campaigns, Britain allied with [[Austrian Empire|Austria]], Russia, and minor powers, to form the Third Coalition in April 1805. Napoleon defeated the allied [[Russian Empire|Russo]]-[[Austrian Empire|Austrian]] armies in the subsequent war which climaxed in French victories at [[Ulm campaign|Ulm]] and [[Battle of Austerlitz|at Austerlitz]], leading to the dissolution of the [[Holy Roman Empire]] and Austria being forced to make peace. Britain and Russia remained at war with France. Concerned about increasing French power, [[Kingdom of Prussia|Prussia]] joined Britain and Russia in the Fourth Coalition, which resumed war in October 1806. Napoleon defeated the Prussians [[Battle of Jena–Auerstedt|at Jena-Auerstedt]] and the Russians [[Battle of Friedland|at Friedland]], bringing an [[Treaties of Tilsit|uneasy peace]] to the continent by July 1807, and again leaving Britain as France's sole major enemy. Britain was unable to dispute French dominance on the continent but obtained hegemony over the seas after victories including [[Battle of Trafalgar|Trafalgar]]. Russia used the interim peace to resolve wars with the [[Russo-Turkish War (1806–1812)|Ottomans]], [[Finnish War|Swedes]], and [[Russo-Persian War (1804–1813)|Iranians.]] Hoping to isolate and weaken Britain economically through his [[Continental System]], Napoleon launched an [[Invasion of Portugal (1807)|invasion of Portugal]], the only remaining British ally in continental Europe. After occupying [[Lisbon]] in November 1807, and with the bulk of French troops present in Spain, Napoleon seized the opportunity to turn against his former ally, depose the reigning [[Spanish royal family]], and declare his brother as [[Joseph Bonaparte|Joseph I]] the King of Spain in 1808, to the disapproval of the Spanish populace. Spain joined Britain and Portugal, with the three powers engaging France in the [[Peninsular War]]. The diversion of French armies to the large new Anglo-Spanish front led to Austria reentering the conflict and forming the Fifth Coalition in April 1809, composed of Austria, Spain, and Britain. Austria won the [[Battle of Aspern-Essling]] but was defeated [[Battle of Wagram|at Wagram]], forcing the imposition of a harsh peace in October 1809. Britain, Spain, and Portugal remained at war with France. Concurrently Russia, unwilling to bear the economic consequences of reduced trade, violated the Continental System, prompting Napoleon to [[French invasion of Russia|launch an invasion in June 1812]]. The resulting campaign was costly for both sides, but ultimately ended in disaster for France and the near-destruction of Napoleon's {{lang|fr|[[Grande Armée]]}}. French forces retreated from Russia by December 1812 and began reconstituting their lost strength. Encouraged by the defeat, Austria, Prussia, and several minor powers joined Russia, Britain, and Spain in a Sixth Coalition and began a campaign against France. The Sixth Coalition defeated Napoleon [[Battle of Leipzig|at Leipzig]] in October 1813. The allies then invaded France on two fronts: the Russians, Austrians, and Prussians [[Campaign in north-east France (1814)|invaded France from the east]], while the British, Spanish, and Portuguese [[Campaign in south-west France (1814)|invaded France from the west]]. Coalition troops [[Battle of Paris (1814)|captured Paris]] in March 1814, [[Treaty of Fontainebleau (1814)|forced Napoleon to abdicate]] in April, exiled him to the island of [[Principality of Elba|Elba]], and [[First Restoration|restored power to the Bourbons]]. Napoleon escaped exile in February 1815 and reassumed control of France for around one hundred days, igniting [[Hundred Days|the eponymous conflict]]. The allies formed the Seventh Coalition, which defeated him at [[Battle of Waterloo|Waterloo]] in June 1815 and exiled him to [[Saint Helena]], where he died in 1821.<ref name="zamoy">{{Cite book |last=Zamoyski |first=Adam |url=https://books.google.com/books?id=NqVKDwAAQBAJ&pg=PT480 |title=Napoleon: A Life |publisher=Basic Books |year=2018 |isbn=978-0-465-05593-7 |location=London |page=480 |access-date=7 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806042616/https://books.google.com/books?id=NqVKDwAAQBAJ&pg=PT480 |archive-date=6 August 2020 |url-status=live}}</ref> The wars had profound consequences on history. New methods of warfare were introduced, including [[Levée en masse|mass conscription]] and [[guerrilla warfare]]. Politically, the wars greatly influenced Europe through the advancements in [[Napoleonic Code#Codes in other countries|civil law]] brought about by the [[Napoleonic Code]], which was largely retained where it was adopted, and the spread of [[nationalism]] and [[liberalism]]. [[Spanish American wars of independence|Independence movements]] emerged in [[Spanish America]] as a direct consequence of the wars, leading to the decline of the [[Spanish Empire|Spanish]] and [[Portuguese Empire]]s. France's defeat led to the rise of Britain as the world's [[Pax Britannica|foremost naval and economic power]], a status it would hold for the remainder of the century. After the end of the Napoleonic Wars, the [[Congress of Vienna]] redrew Europe's borders and brought [[Concert of Europe|a relative peace]] to the continent, with no major [[great power]] conflicts until the [[Crimean War]] in 1853. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Napoleonic Wars}} {{Wikivoyage|Napoleonic Wars|Napoleonic Wars|travel information}} * {{wikisource inline|list= ** {{cite EB1911|last=Beck |first=Archibald Frank |wstitle=Waterloo Campaign, 1815 |volume=28 |pages=371–381 |noicon=x |short=x}} ** {{cite EB1911|last=Maude |first=Frederic Natusch |wstitle=Napoleonic Campaigns |volume=19|pages=212–236 |noicon=x |short=x}} ** {{cite EB1911 |last=Robinson |first=Charles Walker |wstitle=Peninsular War |volume=21 |pages=90–98 |noicon=x |short=x}} ** {{cite EB1911|last=Rose |first=John Holland |wstitle=Napoleon I. |volume=19 |pages=190–211 |noicon=x |short=x}} }} * [https://networks.h-net.org/group/73374/announcements/20000645/new-journal-napoleonic-and-restorations-periods-born "A new scholarly journal in 2023: ''European Review of Studies on the Napoleonic and Restoration Periods''{{-"}}] * [https://web.archive.org/web/20111009051911/http://www.thailisting.com/epic/ The Legend of Bonaparte] * [http://www.theeuropeanlibrary.org/exhibition/napoleonic_wars/index.HTML The Napoleonic Wars Exhibition held by The European Library] * [https://web.archive.org/web/20140108104011/http://xvld.org/ 15th Kings Light Dragoons (Hussars) Re-enactment Regiment] * [https://web.archive.org/web/20090831063254/http://www.95th-rifles.co.uk/main.html 2nd Bt. 95th Rifles] Reenactment and Living History Society * [http://www.militaryheritage.com/napoleon.htm The Napoleonic Wars Collection Website] * [http://napoleonistyka.atspace.com/ Napoleon, His Army and Enemies] * [http://www.napoleonguide.com/ Napoleonic Guide] * ''[https://www.gutenberg.org/ebooks/2600 War and Peace]'' by [[Leo Tolstoy]] at [[Project Gutenberg]] * [http://british-history.co.uk/napoleonic Napoleonic Wars] * [https://www.napoleon.org/en/ Fondation Napoléon] * [https://www.napoleon-series.org/ The Napoleon Series] {{Authority control}} [[زمرو:نيپولين جون جنگيون]] [[زمرو:يورپ جي تاريخ]] [[زمرو:فرانس ۾ 1800ع]] [[زمرو:فرانس ۾ 1810ع]] [[زمرو:انگلينڊ-فرانس جنگيون]] [[زمرو:1800ع جون تڪرارون]] [[زمرو:1810ع جون تڪرارون]] [[زمرو:جنگيون بلحاظ دور]] [[زمرو:فرانس جي تاريخ]] [[زمرو:نيپولين]] [[زمرو:انگلينڊ]] [[زمرو:تڪرارون]] [[زمرو:1800ع]] [[زمرو:1810ع]] {{Client states of the Great French War}} {{Napoleonic Wars}} {{Waterloo Campaign}} {{History of Europe}} [[Category:Napoleonic Wars| ]] [[Category:1800s conflicts]] [[Category:1800s in France]] [[Category:1810s conflicts]] [[Category:1810s in France]] [[Category:Anglo-French wars]] 1mg51i4ih9kxymt75p2a5yrpb3pktz3 414948 414947 2026-09-26T06:34:49Z Ibne maryam 17680 /* */ 414948 wikitext text/x-wiki {{short description|1803–1815 series of wars led by Napoleon}} {{Infobox military conflict | conflict = نيپوليئن جون جنگيون<br> Napoleonic Wars | part_of = the [[French Revolutionary and Napoleonic Wars]] | image = Napoleonic Wars (revision).jpg | caption = مٿي کان هيٺيان، ساڄي کان کاٻي:<br> آسٽريلز، فريڊلينڊ، برلن، ماسڪو، ايسپرن-ايسلنگ، پيرس ۽ ليپزگ جون جنگيون | date = 18 مئي 1803ع – 20 نومبر 1815ع (12 سال، 6 مهينا ۽ 2 ڏينهن) | location = عالمي (خاص طور تي [[يورپ]]) | result = اتحادين جي فتح | combatant1 = '''اتحادي فوجون:'''<br/>{{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}}<br/> {{collapsible list|bullets=yes|title={{nobold|هيبسبرگ بادشاهت}}|{{flagcountry|Holy Roman Empire}} ([[پوتر رومي سلطنت]]) {{efn|[[Dissolution of the Holy Roman Empire|Dissolved in 1806]]. Many states of the Empire were allies of France before its dissolution, including [[Electorate of Bavaria|Bavaria]], [[Electorate of Saxony|Saxony]], [[Electorate of Baden|Baden]] and [[Electorate of Württemberg|Württemberg]].}} * اليڪٽوريٽ آف هئنوور {{efn|Hanover was in [[Personal union of Great Britain and Hanover|personal union with the United Kingdom]]. It was annexed by Westphalia in 1806 and restored as the [[Kingdom of Hanover]] in 1814. Hanover contributed troops to the British Army (see [[King's German Legion]]) and to Wellington's army during the [[Waterloo Campaign]].}} * {{flag|Liechtenstein|1719}}<br/>... ۽ ٻيا |'''{{flagicon|Austria}} [[آسٽريا|آسٽريائي سلطنت]]''' {{efn|The term ''Austrian Empire'' came into use after Napoleon crowned himself [[Emperor of the French]] in 1804, by which [[Francis II, Holy Roman Emperor]] took the title [[Emperor of Austria]] (Kaiser von Österreich) in response. The Holy Roman Empire was dissolved in 1806, and consequently ''Emperor of Austria'' became Francis' primary title. For this reason, ''Austrian Empire'' is often used instead of ''Holy Roman Empire'' for brevity's sake when speaking of the Napoleonic Wars as a whole, even though the two entities are not synonymous.}}{{efn|name="Austria&Prussia"|After the French victory against the [[War of the Fourth Coalition|Fourth]] and [[War of the Fifth Coalition|Fifth]] coalitions, Prussia and Austria became allies of France and contributed forces to the [[French Invasion of Russia]] in 1812. Both countries joined the [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]] when the invasion failed.}} * {{flagicon|Hungary}} [[هنگري|هنگري جي بادشاهت]] (1526-1867) {{efn|The [[Kingdom of Hungary (1538–1867)|Kingdom of Hungary]] participated in the war with separate Hungarian regiments{{sfn|Arnold|1995|p=[https://books.google.com/books?id=63xTTaYTbrwC&pg=PA36 36]}}<ref>The Austrian Imperial-Royal Army (''{{lang|de|Kaiserliche-Königliche Heer}}'') 1805–1809: The Hungarian Royal Army [http://www.napoleon-series.org/military/organization/Austria/ArmyStudy/c_AustrianArmyHungary.html] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140222141736/http://www.napoleon-series.org/military/organization/Austria/ArmyStudy/c_AustrianArmyHungary.html |date=22 February 2014}}</ref> in the Imperial and Royal Army, and also by a traditional army ("insurrectio").<ref>{{cite book |last=Fisher |first=Todd |url=https://books.google.com/books?id=fpNMC02Im0YC&pg=PA7 |title=The Napoleonic Wars: The Empires Fight Back 1808–1812 |publisher=Oshray Publishing |year=2001 |isbn=978-1-84176-298-2 |access-date=18 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150930183548/https://books.google.com/books?id=fpNMC02Im0YC&pg=PA7 |archive-date=30 September 2015 |url-status=live}}</ref> The Hungarian Diet voted to join in war and agreed to pay one third of the war expenses.|group=lower-alpha}} }} {{unbulleted list|{{flagicon|Russia}} [[روسي سلطنت]]}} {{efn|name="Russia"|Russia was a leading member of the Coalition, but became an ally of France from the signing of the [[Treaties of Tilsit]] in 1807 until it was [[French invasion of Russia|invaded by France]] in 1812. During this time, it was nominally at war with [[Anglo-Russian War (1807–1812)|the United Kingdom]], [[Russo-Persian War (1804–1813)|Iran]], [[Finnish War|Sweden]] and [[Russo-Turkish War (1806–1812)|the Ottoman Empire]].}} |{{flagcountry|Prussia|1803}}{{efn|name="Austria&Prussia"}}|{{flagdeco|Spain|1785}} [[History of Spain (1808-1874)|Spain]]{{efn|name="Spain"|Spain was an ally of France in the [[War of the Third Coalition]] and the [[Invasion of Portugal (1807)|invasion of Portugal]]. In 1808, France invaded Spain, triggering the [[Peninsular War]] (or the Spanish War of Independence) and Spain joined the Coalition against France.}} |{{flagdeco|Kingdom of Portugal|1750}} [[History of Portugal (1777–1834)|Portugal]]{{efn|name="Portugal"|Portugal became an active belligerent in [[Invasion of Portugal (1807)|1807]] following a Franco-Spanish invasion. While a member of the coalition, the regular Portuguese army operated mostly under [[Anglo-Portuguese Army|British command]], who also heavily subsidized Portugal's military.}} |{{flag|Sweden|naval}}{{efn|name="Sweden"|When Russia allied with France, it [[Finnish War|conquered Finland]], which was under Swedish rule at the time. After [[Charles XIV John|Marshal Bernadotte]] became Crown Prince of Sweden in 1810, Sweden nominally declared [[Anglo-Swedish war of 1810–1812|war on the United Kingdom]], but no actual fighting was done. Sweden became a leading member of the [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]] and declared war on France in 1812.}}<br/> <nowiki>}}</nowiki> {{collapsible list |title={{nobold|''and others...''}} |{{flagcountry|United Kingdom of the Netherlands}}{{efn|name="Seventh Coalition"}} |{{flagcountry|Kingdom of Naples|1738}}{{efn|Until 1806.}} |{{flagcountry|Kingdom of Sicily}} |{{flagdeco|Kingdom of Sardinia|1814}} [[Kingdom of Sardinia (1720-1861)|Sardinia]] |{{flag|Papal States|old}} |{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg}} [[Qajar Iran|Iran]]{{efn|name="Iran"|The Iranian Qajar Dynasty [[Russo-Persian War (1804–1813)|fought a war against Russia]] from 1804 to 1813. At the start of the war, Iran received support from France. When [[Russia]] became an ally of France in 1807, French support for Iran ended, and Iran was instead supported by the United Kingdom.}} |{{flagcountry|Prince-Bishopric of Montenegro}}{{efn|1806–1807, 1813–1814}} |{{flagcountry|Kingdom of Bavaria}}{{efn|name="German States 1"|From 1813.}} |{{flagcountry|Kingdom of Saxony|1806}}{{efn|name="German States 1"}} |{{flagcountry|Kingdom of Württemberg|1803}} {{efn|name="German States 1"}} |{{flagcountry|Baden|1806}}{{efn|name="German States 1"}} |بوربون فرانس {{efn|name="Seventh Coalition"|1815.}} |ڊچي آف برنسوڪ {{efn|name="Seventh Coalition"}} ||نسائو {{efn|name="Seventh Coalition"}} |{{flag|Denmark}} {{efn|name="Denmark"|After the [[Second Battle of Copenhagen]] in 1807, Denmark-Norway became an ally of France. After [[Dano-Swedish War (1813-1814)|losing Norway to Sweden]] in 1814, Denmark switched sides and joined the Coalition.}} |{{flagdeco|Switzerland}} [[Restoration and Regeneration in Switzerland|Swiss Confederation]]{{efn|name="Seventh Coalition"}} |تسڪاني {{efn|name="Seventh Coalition"}} }}| combatant2 = {{flagicon|France}} [[فرانسيسي سلطنت]]<br/> ۽ باجگذار رياستون<hr/> {{collapsible list |title={{nobold|'''فرانس جا اتحادي:'''}} |{{flagdeco|Spain|1785}} [[اسپيني سلطنت]]{{efn|name="Spain"}} | ناروي-ڊينمارڪ {{efn|name="Denmark"}} |{{flagicon|Russia}} [[روسي سلطنت]] {{efn|name="Russia"}} |{{flagicon|Austria}} [[آسٽريا|آسٽريائي سلطنت]] {{efn|name="Austria&Prussia"}} |پروشيا {{efn|name="Austria&Prussia"}} |{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg}} [[ايران|شاهي ايران]] {{efn|name="Iran"}} }} | commander1 = <!-- Due to the sheer number of senior generals that were involved in the Napoleonic Wars, only heads of state or heads of government should be included in the infobox to keep it from bloating. Generals can still be named in the Wikipedia pages of conflicts within the Napoleonic Wars (e.g can include Nelson and Mack in the infobox of the War of the Third Coalition, but not on this page). --> {{flagicon|Russian Empire}} اليگزينڊر پهريون * {{flagicon|UKGBI}} جارج ٽيون * {{flagicon|UKGBI}} هنري ايڊنگٽن * {{flagicon|UKGBI}} وليم پٽ {{natural Causes}} * {{flagicon|UKGBI}} اسپينسر پرسيوال (قتل ڪيو ويو) |{{flagicon|UKGBI}} رابرٽ جينڪنسن |{{flagicon|Habsburg monarchy|civil}} فرانزس پهريون |{{flagicon|Kingdom of Prussia|1803}}<nowiki> فريڊرڪ وليم ٽيون}}</nowiki>{{unbulleted list| {{flagicon image|Flag of Spain (1785–1873, 1875–1931).svg|link=History of Spain (1808–1874)}} فرڊيننڊ ستون {{efn|Nominally only. Ferdinand was proclaimed King of Spain by the [[Supreme Central Junta]] in 1808, but was effectively imprisoned in France for the duration of the [[Peninsular War]]. The Central Junta, and later the [[Cortes of Cádiz]], governed the country in the king's absence until he was allowed to return to Spain under the [[Treaty of Valençay]] in 1814.}} |{{flagicon|Kingdom of Portugal|1750}} ولي عهد شهزادو جون |{{flagicon|Sweden|naval}} گستاو چوٿون ايڊولف |{{flagicon|Sweden|naval}} چارلس چوڏهون جان |{{flagicon|United Kingdom of the Netherlands}} وليم پهريون}} ||||| commander2 = {{unbulleted list| {{flagicon|France}} نيپولين پهريون (هٿيار ڦٽا ڪيا) |ميڪسيميليان پهريون جوزف |{{flagicon|Batavian Republic}} رٽر جان شملپينڪ |{{flagicon image|Flag of the Netherlands.svg|link=Kingdom of Holland}} لوئي پهريون |{{flagicon|Napoleonic Italy}} يوجين ڊي بيوهارنيس |{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Naples (1811).svg|link=Kingdom of Naples (Napoleonic)}} جاوڪم موريٽ (ڦاهي ڏني وئي) |{{flagicon|Kingdom of Saxony|1806}}{{flagicon|Duchy of Warsaw}} فريڊرڪ آگسٽس پهريون |{{flagicon|Duchy of Warsaw}} جوزف پونيٽووسڪي{{KIA}} |{{flagicon|Spain}} چارلس چوٿون |{{flagicon image|Flag of Kingdom of Naples (1806-1808).svg|link=Kingdom of Naples (Napoleonic)}} {{flagicon|Napoleonic Spain}} جوزف پهريون {{efn|[[King of Naples]] from 1806 to 1808. [[King of Spain]] from 1808 to 1813.}} |{{flagicon|Westphalia}} جيروم نيپولين |{{flagicon|Kingdom of Württemberg|1803}} فريڊرڪ پهريون |{{flagicon|Denmark}} فريڊرڪ ڇهون |{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg|link=Qajar Iran}} فتح علي شاهه قاجار }} پهرين فرانسيسي سلطنت: نيپولين پهريون (هٿيار ڦٽا ڪيا) باويريا جي بادشاهت: ميڪسيميليان پهريون جوزف باتاويان جمهوريه: رٽگر جان شملپينڪ لوئس پهريون اٽلي جي بادشاهت (نيپولين واري دور جي): يوجين ڊي بيوهارنيس جواچيم موراٽ (ڦاهي ڏني وئي) سيڪسوني جي بادشاهت / وارسا جي ڊچي: فريڊرڪ آگسٽس پهريون وارسا جي ڊچي: جوزف پونيٽووسڪي (جنگ ۾ مارجي ويو) چارلس چوٿون جوزف بونا پارٽ جي ماتحت اسپين: جوزف پهريون ويسٽفاليا جي بادشاهت: جيروم نيپولين پهريون ورٽمبرگ جي بادشاهت: | strength1 = {{unbulleted list|'''{{flagicon|Russian Empire}} [[Russian Empire|Russia]]''': 712,000 regulars, Cossacks and militia at peak strength (1812)<ref>Sokolov, Oleg V. (2020). Битва двух империй. 1805-1812 [The Battle of two Empires, 1805-1812]. Лучшие воины в истории (Best warriors in history) (in Russian). Moscow: Яуза. Page 412.</ref>|'''{{flagicon|Austrian Empire}} [[Austrian Empire|Austria]]''': 630,000 regulars and militia at peak strength (1809)<ref>[https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10009065?page=174,175&q=630 "Neue Statistisch-Geographische Beschreibung des Königreichs Ungarn, Croatien, Slavonien und der ungarischen Militär Grenze,"] Weygand, Leipzig 1832, page 146. Includes 40,000 insurgent militia.</ref><ref>Wilson 2023, p. 303, gives a more precise breakdown of Austrian strength in 1809 (excluding the insurgents) at 283,400 in the initial field army and 310,000 in reserves and garrisons; about half of the latter number were militia ([[landwehr]]). The Austrians reached peak effective field strength in 1813, with 568,000 soldiers.</ref>|'''{{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}}''': 380,000 regulars, sailors, and marines at peak strength (1813){{efn|250,000 in the British Army and 130,000 in the Royal Navy. The Royal Navy averaged 110,000 personnel during the conflict. The British Army was still 211,276 strong after the conclusion of the conflict in December 1815.{{sfn|Clodfelter|2017|p=170}}}}<ref>{{cite web |last=Burnham |first=Robert |title=The British Army in the Napoleonic Wars: Manpower Stretched to the Limits? |url=https://www.napoleon-series.org/military-info/organization/c_casualties.html |work=The Napoleon Series |access-date=29 December 2025 |quote=As of August 1813, the British Army had 255,876 regulars, but only 65,252 were deployed on the Iberian peninsula (counting 3,135 in Gibraltar and 1,915 in Cadiz). Another 102,000 regulars were scattered throughout Britain's global empire (outside of Britain and Ireland), including some 20,000 garrisoning Sicily and other Mediterranean islands, 3,800 in Germany, 22,000 in India (buttressing the separately-counted BEIC armies) or the islands of the Indian Ocean, 18,000 in continental North America, and 21,000 in the Caribbean islands (the latter two clusters being drawn upon to fight the contemporary [[War of 1812]])}}</ref><br/>1,043,100 military personnel (total that served){{efn|793,110 in the British Army and 250,000 in the Royal Navy from 1793 to 1815. Casualties for the whole 1793-1815 period are as follows. Army losses: 219,420 dead (25,569 killed in battle or died of wounds, 193,851 dead of disease or other accidents), 86,390 wounded, 20,000 captured, 113,273 deserters. Navy losses: 92,386 dead (6,663 killed in battle; 13,621 drowned or killed in noncombat shipwrecks or fires; 72,102 dead of disease or other accidents), 14,270 wounded.{{sfn|Clodfelter|2017|pp=170–171}}}}|'''{{flagicon|Kingdom of Prussia|1803}} [[Kingdom of Prussia|Prussia]]''': 281,000 regulars and militia at peak strength (1806)<ref>Wilson 2023, p. 303: "Meanwhile, Prussia’s army remained static at a nominal 235,000 until its defeat in 1806 at Jena-Auerstädt, after which, as we have seen, it was rebuilt to 281,000 by August 1813, also now supported by a much-reduced population, revenue, and territory."</ref>{{sfn|Clodfelter|2017|p=150}}|'''{{flagicon|Spain|1785}} [[Spanish Empire|Spain]]''': 255,000 regulars and guerillas at peak strength (1808){{sfn|Clodfelter|2017|pp=152–153}}{{Efn|50,000 of which being guerillas.{{sfn|Clodfelter|2017|p=152}}}}|'''{{flagcountry|Kingdom of Portugal|1750}}''': 50,000 regulars at peak strength (1809)|'''{{flagicon|Sweden|naval}} [[Sweden]]''': 50,000 regulars at peak strength (1808)<ref>{{cite web |last=Olofsson |first=Magnus |title=The Swedish Army in the Napoleonic Wars |work=The Napoleon Series |date=April 2008 |quote=Data sources include "Sveriges krig åren 1808 och 1809, vol. 1", p. 136-160}}</ref>|'''{{flagicon|United Netherlands}} [[United Kingdom of the Netherlands|Netherlands]]''': 36,500 regulars at peak strength (1815) }} Other coalition members: 100,000 regulars and militia at peak strength (1813) Total: 3,000,000 regulars and militia at peak strength (1813) | strength2 = {{unbulleted list |'''{{flagicon|First French Empire}} [[First French Empire|French Empire]]''': 1,200,000 regulars, sailors, marines and militia at peak strength (1813)<ref name="John France 2011 351">{{cite book |last=John France |url=https://archive.org/details/perilousgloryris0000fran |title=Perilous Glory: The Rise of Western Military Power |publisher=Yale UP |year=2011 |isbn=978-0-300-17744-2 |page=[https://archive.org/details/perilousgloryris0000fran/page/351 351] |url-access=registration}}</ref> |c. 3,000,000 military personnel (total that served){{sfn|Clodfelter|2017|p=170}}<ref>Bodart 1916, pp. 132–133: "The number of men placed by the Senate at the disposal of Napoleon I in the course of his reign, is calculated at 2,023,000; to these are added the cavalry levy of 17,000 in January 1813, the general levy of 1814 estimated at 143,000, and the volunteers and the national guard of 1814 and 1815, estimated at 817,000. Thus computed the sum total of all the men the Emperor had under his command would have been 3,000,000... Again, it must be remembered that many French regiments were recruited by conscription in provinces newly conquered and united to France, and that these soldiers commonly deserted or went over to the enemy at the first favourable opportunity."</ref> {{Tree list}} ** 200,000 Italians (served directly in the French Imperial Army)<ref>Virgilio Ilari e Piero Crociani, [https://www.centotredicesimo.org/wp-content/uploads/2015/11/Ilari-V.-Crociani-P.-27e-e-28e-Division-Militaire-1800-1814-libre.pdf "PIEMONTE E LIGURIA NEL Sistema MILITARE Napoleonico"], 2010, p. 18.</ref> ** 216,000 Belgians (served directly in the French Imperial Army)<ref>Mikaberidze, p. 290</ref> ** 80,000 [[Left Bank of the Rhine|Germans]] (served directly in the French Imperial Army)<ref>Wilson, Peter H. (14 February 2023), ''Iron and Blood: A Military History of the German-Speaking Peoples since 1500'', Harvard University Press, p. 295. ISBN 978-0-674-98762-3.</ref> ** 33,000 Swiss (served directly in the French Imperial Army)<ref>Wilson, Peter H. (14 February 2023). "Iron and Blood: A Military History of the German-Speaking Peoples since 1500." Harvard University Press. p. 271. ISBN 978-0-674-98762-3.</ref> {{tree list/end}} '''{{flagdeco|Napoleonic Italy}} [[Kingdom of Italy (Napoleonic)|Italy]]''': 200,000 (total that served in the army of the Kingdom of Italy)<ref>Ilari and Crociani, p. 18</ref> {{flagicon|Duchy of Warsaw}} '''[[Duchy of Warsaw]]''': 180,000 (total that served in the army of the Duchy of Warsaw)<ref>Paul Robert Magocsi; Jean W. Sedlar; Robert A. Kann; Charles Jevich; Joseph Rothschild (1974). ''A History of East Central Europe''. University of Washington Press. p. 48. {{ISBN|978-0-295-95358-8}}. Retrieved 11 May 2012.</ref> }} | casualties1 = {{unbulleted list |'''{{flagicon|Austrian Empire}} Austria''', '''{{flagicon|Kingdom of Prussia|1803}} Prussia''', and other German states:<br />500,000–600,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref><ref name="Mikaberidze, p. 627-628">Mikaberidze, p. 627–628.</ref> |'''{{flagicon|Russian Empire}} Russia''':<br />450,000–500,000 dead<ref>Urlanis 1971, p. 180–182. Only the wars against France.</ref><ref>Mikaberidze, p. 627–628. Only the wars against France.</ref> |'''{{flagicon|UKGBI}} United Kingdom''':<br />311,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref><ref name="Mikaberidze, p. 627-628">Mikaberidze, p. 627–628.</ref> |'''{{flagicon|Spain|1785}} Spain''':<br />300,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref> |'''{{flagicon|Kingdom of Portugal|1750}} Portugal''':<br />50,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref> }} ---- '''Total''': 1,800,000+ military dead | casualties2 = '''{{flagicon|First French Empire}} French Empire''': * 306,000 French killed in combat{{sfn|White|2014}}{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} * 65,000 French allies killed in combat{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} * 600,000 French and allies dead from disease{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} '''{{flagicon|Napoleonic Italy}}{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Naples (1811).svg|link=Kingdom of Naples (Napoleonic)}} Italy''':<br />120,000 dead (included in the "French allies" figures)<ref name="White 2014, Urlanis">{{harvnb|White|2014|loc=''Napoleonic Wars''}} cites {{harvnb|Urlanis|1971}}</ref><hr/> '''Total''': 1,000,000+ military dead<ref>{{cite book |last=Bodart |first=Gaston |title=Losses of Life in Modern Wars: Austria-Hungary: France |date=2017 |publisher=Trieste Publishing Pty Limited |isbn=9780649002184 |page=133 |edition=Illustrated |url=https://books.google.com/books?id=QyFStAEACAAJ}}</ref>{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} | campaignbox = طاقت / فوجي تعداد روسي سلطنت (روس): 712,000 باقاعده فوجي، ڪوساڪ ۽ مليشيا (وڌ کان وڌ طاقت جي وقت - 1812ع) آسٽريائي سلطنت (آسٽريا): 630,000 باقاعده فوجي ۽ مليشيا (وڌ کان وڌ طاقت جي وقت - 1809ع) برطانيا: 380,000 باقاعده فوجي، ملاح ۽ بحري فوجي (وڌ کان وڌ طاقت جي وقت - 1813ع) 1,043,100 فوجي اهلڪار (ڪل تعداد جن خدمت ڪئي) پروشيا جي بادشاهت (پروشيا): 281,000 باقاعده فوجي ۽ مليشيا (وڌ کان وڌ طاقت جي وقت - 1806ع) اسپين: 255,000 باقاعده فوجي ۽ گوريلا (وڌ کان وڌ طاقت جي وقت - 1808ع) پرتگال: 50,000 باقاعده فوجي (وڌ کان وڌ طاقت جي وقت) (1809) سويڊن: وڌ کان وڌ طاقت جي وقت 50,000 باقاعده فوجي (1808)[14] نيڌرلينڊز جي گڏيل بادشاهت: وڌ کان وڌ طاقت جي وقت 36,500 باقاعده فوجي (1815) اتحاد جا ٻيا ميمبر: وڌ کان وڌ طاقت جي وقت 100,000 باقاعده فوجي ۽ مليشيا (1813) ڪل: وڌ کان وڌ طاقت جي وقت 3,000,000 باقاعده فوجي ۽ مليشيا (1813) پهريون فرانسيسي سلطنت: وڌ کان وڌ طاقت جي وقت 1,200,000 باقاعده فوجي، ملاح، بحري فوجي ۽ مليشيا (1813)[15] تقريبن 3,000,000 فوجي اهلڪار (ڪل تعداد جن خدمتون سرانجام ڏنيون)[7][16] 200,000 اطالوي (سڌي طرح فرانسيسي شاهي فوج ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون)[17] 216,000 بيلجيم واسي (سڌي طرح فرانسيسي شاهي فوج ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون)[18] 80,000 جرمن (سڌي طرح فرانسيسي شاهي فوج ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون) }} {{OSM Location map | coord = {{coord|48|14}} | zoom = 3 | float = right | nolabels = 1 | width = 300 | height = 240 | title = Napoleonic Wars | auto-caption=1 | shapeD=n-circle | shape-colorD=dark blue | label-colorD=dark blue | shape-outlineD=white | label-sizeD = 12 | label-posD = left | mark-sizeD=16 | mark-coord1 = {{coord|49.13|16.76}} | mark-title1 = [[War of the Third Coalition|Third Coalition]]: Germany 1803:...[[Battle of Austerlitz|Austerlitz]]... | mark-coord2 = {{coord|52.52|13.41}} | mark-title2 = [[War of the Fourth Coalition|Fourth Coalition]]: Prussia 1806:...[[Fall of Berlin (1806)|Berlin]]... | mark-coord3 = {{coord|39.08|-9.27}} | mark-title3 = [[Peninsular War]]: Portugal 1807...[[Lines of Torres Vedras|Torres Vedras]]... | mark-coord4 = {{coord|42.85|-2.68}} | mark-title4 = [[Peninsular War]]: Spain 1808...[[Battle of Vitoria|Vitoria]]... | mark-coord5 = {{coord|48.54|12.15}} | mark-title5 = [[War of the Fifth Coalition|Fifth Coalition]]: Austria 1809:...[[Battle of Landshut (1809)|Landshut]]... | mark-coord6 = {{coord|55.75|37.63}} | mark-title6 = [[French invasion of Russia]] 1812:...[[French occupation of Moscow|Moscow]]... | mark-coord7 = {{coord|51.33|12.38}} | mark-title7 = [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]]: Germany 1813:...[[Battle of Leipzig|Leipzig]]... | mark-coord8 = {{coord|48.86|2.35}} | mark-title8 = [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]]: France 1814:...[[Battle of Paris (1814)|Paris]]... | mark-coord9 = {{coord|50.68|4.41}} | mark-title9 = [[Hundred Days]] 1815:...[[Battle of Waterloo|Waterloo]]... }} '''نيپوليئن جون جنگيون''' (<small>1803ع</small> <small>-1815ع</small>) (<small>Napoleonic Wars</small>) عالمي سطح تي ٿيندڙ تڪرارن جو هڪ سلسلو هيون، جيڪي يورپي اتحادين، جن جي جوڙجڪ وقت سان گڏ تبديل ٿيندي رهي، پاران فرانس جي پهرين جمهوريه (<small>1803ع</small>-<small>1804ع</small>)، جنهن جي اڳواڻي ”فرسٽ ڪونسل“ (نپولين) ڪري رهيو هو ۽ ان کان پوءِ فرانس جي پهرين سلطنت (<small>1804ع-1815ع</small>)، جنهن جو سربراهه فرانس جو شهنشاهه نپولين هو، جي خلاف وڙهيون ويون. انهن جنگين جو بنياد فرانسيسي انقلاب (<small>1789ع-1799ع</small>) ۽ فرانسيسي انقلابي جنگين (<small>1792ع-1802ع</small>) مان پيدا ٿيندڙ سياسي حالتن ۾ پيو ۽ انهن جي نتيجي ۾ يورپ جي سرزمين تي فرانس جو غلبو قائم ٿيو.<ref>{{cite book |title=The Cambridge History of the Napoleonic Wars: Volume 2: Fighting the Napoleonic Wars |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-napoleonic-wars/34338C6981ADFB4F519A506334F4FF23 |date=2023 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-41766-2 |editor-last=Colson |editor-first=Bruno |volume=2 |location=Cambridge |doi=10.1017/9781108278096 |editor-last2=Mikaberidze |editor-first2=Alexander}}</ref> انهن جنگين کي ستن تڪرارن ۾ ورهايو ويو آهي؛ جن مان پنجن جا نالا انهن اتحادين جي نالن تي رکيا ويا آهن جن نپولين خلاف جنگ ڪئي، جڏهن ته ٻين ٻن جنگين جا نالا انهن جي وڙهجڻ وارن علائقن يا محاذن جي مناسبت سان رکيا ويا آهن. اهي جنگيون هي آهن: ٽئين اتحاد جي جنگ، چوٿين اتحاد جي جنگ، پنجين اتحاد جي جنگ، ڇهين اتحاد جي جنگ، ستين اتحاد جي جنگ، جزيري نما جي جنگ (<small>Peninsular War</small>) ۽ روس تي فرانسيسي حملو.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |title=The Napoleonic Wars |url=https://www.britannica.com/place/United-Kingdom/The-Napoleonic-Wars |edition=online |access-date=30 January 2024}}</ref> The first stage of the wars broke out when [[United Kingdom of Great Britain and Ireland|Britain]] declared war on France on 18 May 1803. After minor campaigns, Britain allied with [[Austrian Empire|Austria]], Russia, and minor powers, to form the Third Coalition in April 1805. Napoleon defeated the allied [[Russian Empire|Russo]]-[[Austrian Empire|Austrian]] armies in the subsequent war which climaxed in French victories at [[Ulm campaign|Ulm]] and [[Battle of Austerlitz|at Austerlitz]], leading to the dissolution of the [[Holy Roman Empire]] and Austria being forced to make peace. Britain and Russia remained at war with France. Concerned about increasing French power, [[Kingdom of Prussia|Prussia]] joined Britain and Russia in the Fourth Coalition, which resumed war in October 1806. Napoleon defeated the Prussians [[Battle of Jena–Auerstedt|at Jena-Auerstedt]] and the Russians [[Battle of Friedland|at Friedland]], bringing an [[Treaties of Tilsit|uneasy peace]] to the continent by July 1807, and again leaving Britain as France's sole major enemy. Britain was unable to dispute French dominance on the continent but obtained hegemony over the seas after victories including [[Battle of Trafalgar|Trafalgar]]. Russia used the interim peace to resolve wars with the [[Russo-Turkish War (1806–1812)|Ottomans]], [[Finnish War|Swedes]], and [[Russo-Persian War (1804–1813)|Iranians.]] Hoping to isolate and weaken Britain economically through his [[Continental System]], Napoleon launched an [[Invasion of Portugal (1807)|invasion of Portugal]], the only remaining British ally in continental Europe. After occupying [[Lisbon]] in November 1807, and with the bulk of French troops present in Spain, Napoleon seized the opportunity to turn against his former ally, depose the reigning [[Spanish royal family]], and declare his brother as [[Joseph Bonaparte|Joseph I]] the King of Spain in 1808, to the disapproval of the Spanish populace. Spain joined Britain and Portugal, with the three powers engaging France in the [[Peninsular War]]. The diversion of French armies to the large new Anglo-Spanish front led to Austria reentering the conflict and forming the Fifth Coalition in April 1809, composed of Austria, Spain, and Britain. Austria won the [[Battle of Aspern-Essling]] but was defeated [[Battle of Wagram|at Wagram]], forcing the imposition of a harsh peace in October 1809. Britain, Spain, and Portugal remained at war with France. Concurrently Russia, unwilling to bear the economic consequences of reduced trade, violated the Continental System, prompting Napoleon to [[French invasion of Russia|launch an invasion in June 1812]]. The resulting campaign was costly for both sides, but ultimately ended in disaster for France and the near-destruction of Napoleon's {{lang|fr|[[Grande Armée]]}}. French forces retreated from Russia by December 1812 and began reconstituting their lost strength. Encouraged by the defeat, Austria, Prussia, and several minor powers joined Russia, Britain, and Spain in a Sixth Coalition and began a campaign against France. The Sixth Coalition defeated Napoleon [[Battle of Leipzig|at Leipzig]] in October 1813. The allies then invaded France on two fronts: the Russians, Austrians, and Prussians [[Campaign in north-east France (1814)|invaded France from the east]], while the British, Spanish, and Portuguese [[Campaign in south-west France (1814)|invaded France from the west]]. Coalition troops [[Battle of Paris (1814)|captured Paris]] in March 1814, [[Treaty of Fontainebleau (1814)|forced Napoleon to abdicate]] in April, exiled him to the island of [[Principality of Elba|Elba]], and [[First Restoration|restored power to the Bourbons]]. Napoleon escaped exile in February 1815 and reassumed control of France for around one hundred days, igniting [[Hundred Days|the eponymous conflict]]. The allies formed the Seventh Coalition, which defeated him at [[Battle of Waterloo|Waterloo]] in June 1815 and exiled him to [[Saint Helena]], where he died in 1821.<ref name="zamoy">{{Cite book |last=Zamoyski |first=Adam |url=https://books.google.com/books?id=NqVKDwAAQBAJ&pg=PT480 |title=Napoleon: A Life |publisher=Basic Books |year=2018 |isbn=978-0-465-05593-7 |location=London |page=480 |access-date=7 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806042616/https://books.google.com/books?id=NqVKDwAAQBAJ&pg=PT480 |archive-date=6 August 2020 |url-status=live}}</ref> The wars had profound consequences on history. New methods of warfare were introduced, including [[Levée en masse|mass conscription]] and [[guerrilla warfare]]. Politically, the wars greatly influenced Europe through the advancements in [[Napoleonic Code#Codes in other countries|civil law]] brought about by the [[Napoleonic Code]], which was largely retained where it was adopted, and the spread of [[nationalism]] and [[liberalism]]. [[Spanish American wars of independence|Independence movements]] emerged in [[Spanish America]] as a direct consequence of the wars, leading to the decline of the [[Spanish Empire|Spanish]] and [[Portuguese Empire]]s. France's defeat led to the rise of Britain as the world's [[Pax Britannica|foremost naval and economic power]], a status it would hold for the remainder of the century. After the end of the Napoleonic Wars, the [[Congress of Vienna]] redrew Europe's borders and brought [[Concert of Europe|a relative peace]] to the continent, with no major [[great power]] conflicts until the [[Crimean War]] in 1853. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Napoleonic Wars}} {{Wikivoyage|Napoleonic Wars|Napoleonic Wars|travel information}} * {{wikisource inline|list= ** {{cite EB1911|last=Beck |first=Archibald Frank |wstitle=Waterloo Campaign, 1815 |volume=28 |pages=371–381 |noicon=x |short=x}} ** {{cite EB1911|last=Maude |first=Frederic Natusch |wstitle=Napoleonic Campaigns |volume=19|pages=212–236 |noicon=x |short=x}} ** {{cite EB1911 |last=Robinson |first=Charles Walker |wstitle=Peninsular War |volume=21 |pages=90–98 |noicon=x |short=x}} ** {{cite EB1911|last=Rose |first=John Holland |wstitle=Napoleon I. |volume=19 |pages=190–211 |noicon=x |short=x}} }} * [https://networks.h-net.org/group/73374/announcements/20000645/new-journal-napoleonic-and-restorations-periods-born "A new scholarly journal in 2023: ''European Review of Studies on the Napoleonic and Restoration Periods''{{-"}}] * [https://web.archive.org/web/20111009051911/http://www.thailisting.com/epic/ The Legend of Bonaparte] * [http://www.theeuropeanlibrary.org/exhibition/napoleonic_wars/index.HTML The Napoleonic Wars Exhibition held by The European Library] * [https://web.archive.org/web/20140108104011/http://xvld.org/ 15th Kings Light Dragoons (Hussars) Re-enactment Regiment] * [https://web.archive.org/web/20090831063254/http://www.95th-rifles.co.uk/main.html 2nd Bt. 95th Rifles] Reenactment and Living History Society * [http://www.militaryheritage.com/napoleon.htm The Napoleonic Wars Collection Website] * [http://napoleonistyka.atspace.com/ Napoleon, His Army and Enemies] * [http://www.napoleonguide.com/ Napoleonic Guide] * ''[https://www.gutenberg.org/ebooks/2600 War and Peace]'' by [[Leo Tolstoy]] at [[Project Gutenberg]] * [http://british-history.co.uk/napoleonic Napoleonic Wars] * [https://www.napoleon.org/en/ Fondation Napoléon] * [https://www.napoleon-series.org/ The Napoleon Series] {{Authority control}} [[زمرو:نيپولين جون جنگيون]] [[زمرو:يورپ جي تاريخ]] [[زمرو:فرانس ۾ 1800ع]] [[زمرو:فرانس ۾ 1810ع]] [[زمرو:انگلينڊ-فرانس جنگيون]] [[زمرو:1800ع جون تڪرارون]] [[زمرو:1810ع جون تڪرارون]] [[زمرو:جنگيون بلحاظ دور]] [[زمرو:فرانس جي تاريخ]] [[زمرو:نيپولين]] [[زمرو:انگلينڊ]] [[زمرو:تڪرارون]] [[زمرو:1800ع]] [[زمرو:1810ع]] {{Client states of the Great French War}} {{Napoleonic Wars}} {{Waterloo Campaign}} {{History of Europe}} [[Category:Napoleonic Wars| ]] [[Category:1800s conflicts]] [[Category:1800s in France]] [[Category:1810s conflicts]] [[Category:1810s in France]] [[Category:Anglo-French wars]] bcrd3e1h3e1dw7s8k771g9am5sbt4fy 414949 414948 2026-09-26T06:42:53Z Ibne maryam 17680 /* */ 414949 wikitext text/x-wiki {{short description|1803–1815 series of wars led by Napoleon}} {{Infobox military conflict | conflict = نيپوليئن جون جنگيون<br> Napoleonic Wars | part_of = the [[French Revolutionary and Napoleonic Wars]] | image = Napoleonic Wars (revision).jpg | caption = مٿي کان هيٺيان، ساڄي کان کاٻي:<br> آسٽريلز، فريڊلينڊ، برلن، ماسڪو، ايسپرن-ايسلنگ، پيرس ۽ ليپزگ جون جنگيون | date = 18 مئي 1803ع – 20 نومبر 1815ع (12 سال، 6 مهينا ۽ 2 ڏينهن) | location = عالمي (خاص طور تي [[يورپ]]) | result = اتحادين جي فتح | combatant1 = '''اتحادي فوجون:'''<br/>{{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}}<br/> {{collapsible list|bullets=yes|title={{nobold|هيبسبرگ بادشاهت}}|{{flagcountry|Holy Roman Empire}} ([[پوتر رومي سلطنت]]) {{efn|[[Dissolution of the Holy Roman Empire|Dissolved in 1806]]. Many states of the Empire were allies of France before its dissolution, including [[Electorate of Bavaria|Bavaria]], [[Electorate of Saxony|Saxony]], [[Electorate of Baden|Baden]] and [[Electorate of Württemberg|Württemberg]].}} * اليڪٽوريٽ آف هئنوور {{efn|Hanover was in [[Personal union of Great Britain and Hanover|personal union with the United Kingdom]]. It was annexed by Westphalia in 1806 and restored as the [[Kingdom of Hanover]] in 1814. Hanover contributed troops to the British Army (see [[King's German Legion]]) and to Wellington's army during the [[Waterloo Campaign]].}} * {{flag|Liechtenstein|1719}}<br/>... ۽ ٻيا |'''{{flagicon|Austria}} [[آسٽريا|آسٽريائي سلطنت]]''' {{efn|The term ''Austrian Empire'' came into use after Napoleon crowned himself [[Emperor of the French]] in 1804, by which [[Francis II, Holy Roman Emperor]] took the title [[Emperor of Austria]] (Kaiser von Österreich) in response. The Holy Roman Empire was dissolved in 1806, and consequently ''Emperor of Austria'' became Francis' primary title. For this reason, ''Austrian Empire'' is often used instead of ''Holy Roman Empire'' for brevity's sake when speaking of the Napoleonic Wars as a whole, even though the two entities are not synonymous.}}{{efn|name="Austria&Prussia"|After the French victory against the [[War of the Fourth Coalition|Fourth]] and [[War of the Fifth Coalition|Fifth]] coalitions, Prussia and Austria became allies of France and contributed forces to the [[French Invasion of Russia]] in 1812. Both countries joined the [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]] when the invasion failed.}} * {{flagicon|Hungary}} [[هنگري|هنگري جي بادشاهت]] (1526-1867) {{efn|The [[Kingdom of Hungary (1538–1867)|Kingdom of Hungary]] participated in the war with separate Hungarian regiments{{sfn|Arnold|1995|p=[https://books.google.com/books?id=63xTTaYTbrwC&pg=PA36 36]}}<ref>The Austrian Imperial-Royal Army (''{{lang|de|Kaiserliche-Königliche Heer}}'') 1805–1809: The Hungarian Royal Army [http://www.napoleon-series.org/military/organization/Austria/ArmyStudy/c_AustrianArmyHungary.html] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140222141736/http://www.napoleon-series.org/military/organization/Austria/ArmyStudy/c_AustrianArmyHungary.html |date=22 February 2014}}</ref> in the Imperial and Royal Army, and also by a traditional army ("insurrectio").<ref>{{cite book |last=Fisher |first=Todd |url=https://books.google.com/books?id=fpNMC02Im0YC&pg=PA7 |title=The Napoleonic Wars: The Empires Fight Back 1808–1812 |publisher=Oshray Publishing |year=2001 |isbn=978-1-84176-298-2 |access-date=18 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150930183548/https://books.google.com/books?id=fpNMC02Im0YC&pg=PA7 |archive-date=30 September 2015 |url-status=live}}</ref> The Hungarian Diet voted to join in war and agreed to pay one third of the war expenses.|group=lower-alpha}} }} {{unbulleted list|{{flagicon|Russia}} [[روسي سلطنت]]}} {{efn|name="Russia"|Russia was a leading member of the Coalition, but became an ally of France from the signing of the [[Treaties of Tilsit]] in 1807 until it was [[French invasion of Russia|invaded by France]] in 1812. During this time, it was nominally at war with [[Anglo-Russian War (1807–1812)|the United Kingdom]], [[Russo-Persian War (1804–1813)|Iran]], [[Finnish War|Sweden]] and [[Russo-Turkish War (1806–1812)|the Ottoman Empire]].}} * {{flagcountry|Prussia|1803}}{{efn|name="Austria&Prussia"}} * {{flagdeco|Spain|1785}} [[History of Spain (1808-1874)|Spain]]{{efn|name="Spain"|Spain was an ally of France in the [[War of the Third Coalition]] and the [[Invasion of Portugal (1807)|invasion of Portugal]]. In 1808, France invaded Spain, triggering the [[Peninsular War]] (or the Spanish War of Independence) and Spain joined the Coalition against France.}} * {{flagdeco|Kingdom of Portugal|1750}} [[History of Portugal (1777–1834)|Portugal]]{{efn|name="Portugal"|Portugal became an active belligerent in [[Invasion of Portugal (1807)|1807]] following a Franco-Spanish invasion. While a member of the coalition, the regular Portuguese army operated mostly under [[Anglo-Portuguese Army|British command]], who also heavily subsidized Portugal's military.}} * {{flag|Sweden|naval}}{{efn|name="Sweden"|When Russia allied with France, it [[Finnish War|conquered Finland]], which was under Swedish rule at the time. After [[Charles XIV John|Marshal Bernadotte]] became Crown Prince of Sweden in 1810, Sweden nominally declared [[Anglo-Swedish war of 1810–1812|war on the United Kingdom]], but no actual fighting was done. Sweden became a leading member of the [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]] and declared war on France in 1812.}}<br/> <nowiki>}}</nowiki> <nowiki>{{collapsible list</nowiki> |title={{nobold|''and others...''}} |{{flagcountry|United Kingdom of the Netherlands}}{{efn|name="Seventh Coalition"}} |{{flagcountry|Kingdom of Naples|1738}}{{efn|Until 1806.}} |{{flagcountry|Kingdom of Sicily}} |{{flagdeco|Kingdom of Sardinia|1814}} [[Kingdom of Sardinia (1720-1861)|Sardinia]] |{{flag|Papal States|old}} |{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg}} [[Qajar Iran|Iran]]{{efn|name="Iran"|The Iranian Qajar Dynasty [[Russo-Persian War (1804–1813)|fought a war against Russia]] from 1804 to 1813. At the start of the war, Iran received support from France. When [[Russia]] became an ally of France in 1807, French support for Iran ended, and Iran was instead supported by the United Kingdom.}} |{{flagcountry|Prince-Bishopric of Montenegro}}{{efn|1806–1807, 1813–1814}} |{{flagcountry|Kingdom of Bavaria}}{{efn|name="German States 1"|From 1813.}} |{{flagcountry|Kingdom of Saxony|1806}}{{efn|name="German States 1"}} |{{flagcountry|Kingdom of Württemberg|1803}} {{efn|name="German States 1"}} |{{flagcountry|Baden|1806}}{{efn|name="German States 1"}} |بوربون فرانس {{efn|name="Seventh Coalition"|1815.}} |ڊچي آف برنسوڪ {{efn|name="Seventh Coalition"}} ||نسائو {{efn|name="Seventh Coalition"}} |{{flag|Denmark}} {{efn|name="Denmark"|After the [[Second Battle of Copenhagen]] in 1807, Denmark-Norway became an ally of France. After [[Dano-Swedish War (1813-1814)|losing Norway to Sweden]] in 1814, Denmark switched sides and joined the Coalition.}} |{{flagdeco|Switzerland}} [[Restoration and Regeneration in Switzerland|Swiss Confederation]]{{efn|name="Seventh Coalition"}} |تسڪاني {{efn|name="Seventh Coalition"}} ||||| combatant2 = {{flagicon|France}} [[فرانسيسي سلطنت]]<br/> ۽ باجگذار رياستون<hr/> {{collapsible list |title={{nobold|'''فرانس جا اتحادي:'''}} |{{flagdeco|Spain|1785}} [[اسپيني سلطنت]]{{efn|name="Spain"}} | ناروي-ڊينمارڪ {{efn|name="Denmark"}} |{{flagicon|Russia}} [[روسي سلطنت]] {{efn|name="Russia"}} |{{flagicon|Austria}} [[آسٽريا|آسٽريائي سلطنت]] {{efn|name="Austria&Prussia"}} |پروشيا {{efn|name="Austria&Prussia"}} |{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg}} [[ايران|شاهي ايران]] {{efn|name="Iran"}} }} | commander1 = <!-- Due to the sheer number of senior generals that were involved in the Napoleonic Wars, only heads of state or heads of government should be included in the infobox to keep it from bloating. Generals can still be named in the Wikipedia pages of conflicts within the Napoleonic Wars (e.g can include Nelson and Mack in the infobox of the War of the Third Coalition, but not on this page). --> {{flagicon|Russian Empire}} اليگزينڊر پهريون * {{flagicon|UKGBI}} رابرٽ جينڪنسن * {{flagicon|Habsburg monarchy|civil}} فرانزس پهريون * {{flagicon|UKGBI}} جارج ٽيون * {{flagicon|UKGBI}} هنري ايڊنگٽن * {{flagicon|UKGBI}} وليم پٽ {{natural Causes}} * {{flagicon|UKGBI}} اسپينسر پرسيوال (قتل ڪيو ويو) |||||||| commander2 = {{unbulleted list| {{flagicon|France}} نيپولين پهريون (هٿيار ڦٽا ڪيا) |ميڪسيميليان پهريون جوزف |{{flagicon|Batavian Republic}} رٽر جان شملپينڪ |{{flagicon image|Flag of the Netherlands.svg|link=Kingdom of Holland}} لوئي پهريون |{{flagicon|Napoleonic Italy}} يوجين ڊي بيوهارنيس |{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Naples (1811).svg|link=Kingdom of Naples (Napoleonic)}} جاوڪم موريٽ (ڦاهي ڏني وئي) |{{flagicon|Kingdom of Saxony|1806}}{{flagicon|Duchy of Warsaw}} فريڊرڪ آگسٽس پهريون |{{flagicon|Duchy of Warsaw}} جوزف پونيٽووسڪي{{KIA}} |{{flagicon|Spain}} چارلس چوٿون |{{flagicon image|Flag of Kingdom of Naples (1806-1808).svg|link=Kingdom of Naples (Napoleonic)}} {{flagicon|Napoleonic Spain}} جوزف پهريون {{efn|[[King of Naples]] from 1806 to 1808. [[King of Spain]] from 1808 to 1813.}} |{{flagicon|Westphalia}} جيروم نيپولين |{{flagicon|Kingdom of Württemberg|1803}} فريڊرڪ پهريون |{{flagicon|Denmark}} فريڊرڪ ڇهون |{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg|link=Qajar Iran}} فتح علي شاهه قاجار }} * {{flagicon|Kingdom of Prussia|1803}}<nowiki> فريڊرڪ وليم ٽيون}}</nowiki> <nowiki>{{unbulleted list|</nowiki> {{flagicon image|Flag of Spain (1785–1873, 1875–1931).svg|link=History of Spain (1808–1874)}} فرڊيننڊ ستون {{efn|Nominally only. Ferdinand was proclaimed King of Spain by the [[Supreme Central Junta]] in 1808, but was effectively imprisoned in France for the duration of the [[Peninsular War]]. The Central Junta, and later the [[Cortes of Cádiz]], governed the country in the king's absence until he was allowed to return to Spain under the [[Treaty of Valençay]] in 1814.}} |{{flagicon|Kingdom of Portugal|1750}} ولي عهد شهزادو جون |{{flagicon|Sweden|naval}} گستاو چوٿون ايڊولف |{{flagicon|Sweden|naval}} چارلس چوڏهون جان |{{flagicon|United Kingdom of the Netherlands}} وليم پهريون | strength1 = {{unbulleted list|'''{{flagicon|Russian Empire}} [[Russian Empire|Russia]]''': 712,000 regulars, Cossacks and militia at peak strength (1812)<ref>Sokolov, Oleg V. (2020). Битва двух империй. 1805-1812 [The Battle of two Empires, 1805-1812]. Лучшие воины в истории (Best warriors in history) (in Russian). Moscow: Яуза. Page 412.</ref>|'''{{flagicon|Austrian Empire}} [[Austrian Empire|Austria]]''': 630,000 regulars and militia at peak strength (1809)<ref>[https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10009065?page=174,175&q=630 "Neue Statistisch-Geographische Beschreibung des Königreichs Ungarn, Croatien, Slavonien und der ungarischen Militär Grenze,"] Weygand, Leipzig 1832, page 146. Includes 40,000 insurgent militia.</ref><ref>Wilson 2023, p. 303, gives a more precise breakdown of Austrian strength in 1809 (excluding the insurgents) at 283,400 in the initial field army and 310,000 in reserves and garrisons; about half of the latter number were militia ([[landwehr]]). The Austrians reached peak effective field strength in 1813, with 568,000 soldiers.</ref>|'''{{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}}''': 380,000 regulars, sailors, and marines at peak strength (1813){{efn|250,000 in the British Army and 130,000 in the Royal Navy. The Royal Navy averaged 110,000 personnel during the conflict. The British Army was still 211,276 strong after the conclusion of the conflict in December 1815.{{sfn|Clodfelter|2017|p=170}}}}<ref>{{cite web |last=Burnham |first=Robert |title=The British Army in the Napoleonic Wars: Manpower Stretched to the Limits? |url=https://www.napoleon-series.org/military-info/organization/c_casualties.html |work=The Napoleon Series |access-date=29 December 2025 |quote=As of August 1813, the British Army had 255,876 regulars, but only 65,252 were deployed on the Iberian peninsula (counting 3,135 in Gibraltar and 1,915 in Cadiz). Another 102,000 regulars were scattered throughout Britain's global empire (outside of Britain and Ireland), including some 20,000 garrisoning Sicily and other Mediterranean islands, 3,800 in Germany, 22,000 in India (buttressing the separately-counted BEIC armies) or the islands of the Indian Ocean, 18,000 in continental North America, and 21,000 in the Caribbean islands (the latter two clusters being drawn upon to fight the contemporary [[War of 1812]])}}</ref><br/>1,043,100 military personnel (total that served){{efn|793,110 in the British Army and 250,000 in the Royal Navy from 1793 to 1815. Casualties for the whole 1793-1815 period are as follows. Army losses: 219,420 dead (25,569 killed in battle or died of wounds, 193,851 dead of disease or other accidents), 86,390 wounded, 20,000 captured, 113,273 deserters. Navy losses: 92,386 dead (6,663 killed in battle; 13,621 drowned or killed in noncombat shipwrecks or fires; 72,102 dead of disease or other accidents), 14,270 wounded.{{sfn|Clodfelter|2017|pp=170–171}}}}|'''{{flagicon|Kingdom of Prussia|1803}} [[Kingdom of Prussia|Prussia]]''': 281,000 regulars and militia at peak strength (1806)<ref>Wilson 2023, p. 303: "Meanwhile, Prussia’s army remained static at a nominal 235,000 until its defeat in 1806 at Jena-Auerstädt, after which, as we have seen, it was rebuilt to 281,000 by August 1813, also now supported by a much-reduced population, revenue, and territory."</ref>{{sfn|Clodfelter|2017|p=150}}|'''{{flagicon|Spain|1785}} [[Spanish Empire|Spain]]''': 255,000 regulars and guerillas at peak strength (1808){{sfn|Clodfelter|2017|pp=152–153}}{{Efn|50,000 of which being guerillas.{{sfn|Clodfelter|2017|p=152}}}}|'''{{flagcountry|Kingdom of Portugal|1750}}''': 50,000 regulars at peak strength (1809)|'''{{flagicon|Sweden|naval}} [[Sweden]]''': 50,000 regulars at peak strength (1808)<ref>{{cite web |last=Olofsson |first=Magnus |title=The Swedish Army in the Napoleonic Wars |work=The Napoleon Series |date=April 2008 |quote=Data sources include "Sveriges krig åren 1808 och 1809, vol. 1", p. 136-160}}</ref>|'''{{flagicon|United Netherlands}} [[United Kingdom of the Netherlands|Netherlands]]''': 36,500 regulars at peak strength (1815) }} Other coalition members: 100,000 regulars and militia at peak strength (1813) Total: 3,000,000 regulars and militia at peak strength (1813) | strength2 = {{unbulleted list |'''{{flagicon|First French Empire}} [[First French Empire|French Empire]]''': 1,200,000 regulars, sailors, marines and militia at peak strength (1813)<ref name="John France 2011 351">{{cite book |last=John France |url=https://archive.org/details/perilousgloryris0000fran |title=Perilous Glory: The Rise of Western Military Power |publisher=Yale UP |year=2011 |isbn=978-0-300-17744-2 |page=[https://archive.org/details/perilousgloryris0000fran/page/351 351] |url-access=registration}}</ref> |c. 3,000,000 military personnel (total that served){{sfn|Clodfelter|2017|p=170}}<ref>Bodart 1916, pp. 132–133: "The number of men placed by the Senate at the disposal of Napoleon I in the course of his reign, is calculated at 2,023,000; to these are added the cavalry levy of 17,000 in January 1813, the general levy of 1814 estimated at 143,000, and the volunteers and the national guard of 1814 and 1815, estimated at 817,000. Thus computed the sum total of all the men the Emperor had under his command would have been 3,000,000... Again, it must be remembered that many French regiments were recruited by conscription in provinces newly conquered and united to France, and that these soldiers commonly deserted or went over to the enemy at the first favourable opportunity."</ref> {{Tree list}} ** 200,000 Italians (served directly in the French Imperial Army)<ref>Virgilio Ilari e Piero Crociani, [https://www.centotredicesimo.org/wp-content/uploads/2015/11/Ilari-V.-Crociani-P.-27e-e-28e-Division-Militaire-1800-1814-libre.pdf "PIEMONTE E LIGURIA NEL Sistema MILITARE Napoleonico"], 2010, p. 18.</ref> ** 216,000 Belgians (served directly in the French Imperial Army)<ref>Mikaberidze, p. 290</ref> ** 80,000 [[Left Bank of the Rhine|Germans]] (served directly in the French Imperial Army)<ref>Wilson, Peter H. (14 February 2023), ''Iron and Blood: A Military History of the German-Speaking Peoples since 1500'', Harvard University Press, p. 295. ISBN 978-0-674-98762-3.</ref> ** 33,000 Swiss (served directly in the French Imperial Army)<ref>Wilson, Peter H. (14 February 2023). "Iron and Blood: A Military History of the German-Speaking Peoples since 1500." Harvard University Press. p. 271. ISBN 978-0-674-98762-3.</ref> {{tree list/end}} '''{{flagdeco|Napoleonic Italy}} [[Kingdom of Italy (Napoleonic)|Italy]]''': 200,000 (total that served in the army of the Kingdom of Italy)<ref>Ilari and Crociani, p. 18</ref> {{flagicon|Duchy of Warsaw}} '''[[Duchy of Warsaw]]''': 180,000 (total that served in the army of the Duchy of Warsaw)<ref>Paul Robert Magocsi; Jean W. Sedlar; Robert A. Kann; Charles Jevich; Joseph Rothschild (1974). ''A History of East Central Europe''. University of Washington Press. p. 48. {{ISBN|978-0-295-95358-8}}. Retrieved 11 May 2012.</ref> }} | casualties1 = {{unbulleted list |'''{{flagicon|Austrian Empire}} Austria''', '''{{flagicon|Kingdom of Prussia|1803}} Prussia''', and other German states:<br />500,000–600,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref><ref name="Mikaberidze, p. 627-628">Mikaberidze, p. 627–628.</ref> |'''{{flagicon|Russian Empire}} Russia''':<br />450,000–500,000 dead<ref>Urlanis 1971, p. 180–182. Only the wars against France.</ref><ref>Mikaberidze, p. 627–628. Only the wars against France.</ref> |'''{{flagicon|UKGBI}} United Kingdom''':<br />311,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref><ref name="Mikaberidze, p. 627-628">Mikaberidze, p. 627–628.</ref> |'''{{flagicon|Spain|1785}} Spain''':<br />300,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref> |'''{{flagicon|Kingdom of Portugal|1750}} Portugal''':<br />50,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref> }} ---- '''Total''': 1,800,000+ military dead | casualties2 = '''{{flagicon|First French Empire}} French Empire''': * 306,000 French killed in combat{{sfn|White|2014}}{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} * 65,000 French allies killed in combat{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} * 600,000 French and allies dead from disease{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} '''{{flagicon|Napoleonic Italy}}{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Naples (1811).svg|link=Kingdom of Naples (Napoleonic)}} Italy''':<br />120,000 dead (included in the "French allies" figures)<ref name="White 2014, Urlanis">{{harvnb|White|2014|loc=''Napoleonic Wars''}} cites {{harvnb|Urlanis|1971}}</ref><hr/> '''Total''': 1,000,000+ military dead<ref>{{cite book |last=Bodart |first=Gaston |title=Losses of Life in Modern Wars: Austria-Hungary: France |date=2017 |publisher=Trieste Publishing Pty Limited |isbn=9780649002184 |page=133 |edition=Illustrated |url=https://books.google.com/books?id=QyFStAEACAAJ}}</ref>{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} | campaignbox = طاقت / فوجي تعداد روسي سلطنت (روس): 712,000 باقاعده فوجي، ڪوساڪ ۽ مليشيا (وڌ کان وڌ طاقت جي وقت - 1812ع) آسٽريائي سلطنت (آسٽريا): 630,000 باقاعده فوجي ۽ مليشيا (وڌ کان وڌ طاقت جي وقت - 1809ع) برطانيا: 380,000 باقاعده فوجي، ملاح ۽ بحري فوجي (وڌ کان وڌ طاقت جي وقت - 1813ع) 1,043,100 فوجي اهلڪار (ڪل تعداد جن خدمت ڪئي) پروشيا جي بادشاهت (پروشيا): 281,000 باقاعده فوجي ۽ مليشيا (وڌ کان وڌ طاقت جي وقت - 1806ع) اسپين: 255,000 باقاعده فوجي ۽ گوريلا (وڌ کان وڌ طاقت جي وقت - 1808ع) پرتگال: 50,000 باقاعده فوجي (وڌ کان وڌ طاقت جي وقت) (1809) سويڊن: وڌ کان وڌ طاقت جي وقت 50,000 باقاعده فوجي (1808)[14] نيڌرلينڊز جي گڏيل بادشاهت: وڌ کان وڌ طاقت جي وقت 36,500 باقاعده فوجي (1815) اتحاد جا ٻيا ميمبر: وڌ کان وڌ طاقت جي وقت 100,000 باقاعده فوجي ۽ مليشيا (1813) ڪل: وڌ کان وڌ طاقت جي وقت 3,000,000 باقاعده فوجي ۽ مليشيا (1813) پهريون فرانسيسي سلطنت: وڌ کان وڌ طاقت جي وقت 1,200,000 باقاعده فوجي، ملاح، بحري فوجي ۽ مليشيا (1813)[15] تقريبن 3,000,000 فوجي اهلڪار (ڪل تعداد جن خدمتون سرانجام ڏنيون)[7][16] 200,000 اطالوي (سڌي طرح فرانسيسي شاهي فوج ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون)[17] 216,000 بيلجيم واسي (سڌي طرح فرانسيسي شاهي فوج ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون)[18] 80,000 جرمن (سڌي طرح فرانسيسي شاهي فوج ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون) }} {{OSM Location map | coord = {{coord|48|14}} | zoom = 3 | float = right | nolabels = 1 | width = 300 | height = 240 | title = Napoleonic Wars | auto-caption=1 | shapeD=n-circle | shape-colorD=dark blue | label-colorD=dark blue | shape-outlineD=white | label-sizeD = 12 | label-posD = left | mark-sizeD=16 | mark-coord1 = {{coord|49.13|16.76}} | mark-title1 = [[War of the Third Coalition|Third Coalition]]: Germany 1803:...[[Battle of Austerlitz|Austerlitz]]... | mark-coord2 = {{coord|52.52|13.41}} | mark-title2 = [[War of the Fourth Coalition|Fourth Coalition]]: Prussia 1806:...[[Fall of Berlin (1806)|Berlin]]... | mark-coord3 = {{coord|39.08|-9.27}} | mark-title3 = [[Peninsular War]]: Portugal 1807...[[Lines of Torres Vedras|Torres Vedras]]... | mark-coord4 = {{coord|42.85|-2.68}} | mark-title4 = [[Peninsular War]]: Spain 1808...[[Battle of Vitoria|Vitoria]]... | mark-coord5 = {{coord|48.54|12.15}} | mark-title5 = [[War of the Fifth Coalition|Fifth Coalition]]: Austria 1809:...[[Battle of Landshut (1809)|Landshut]]... | mark-coord6 = {{coord|55.75|37.63}} | mark-title6 = [[French invasion of Russia]] 1812:...[[French occupation of Moscow|Moscow]]... | mark-coord7 = {{coord|51.33|12.38}} | mark-title7 = [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]]: Germany 1813:...[[Battle of Leipzig|Leipzig]]... | mark-coord8 = {{coord|48.86|2.35}} | mark-title8 = [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]]: France 1814:...[[Battle of Paris (1814)|Paris]]... | mark-coord9 = {{coord|50.68|4.41}} | mark-title9 = [[Hundred Days]] 1815:...[[Battle of Waterloo|Waterloo]]... }} '''نيپوليئن جون جنگيون''' (<small>1803ع</small> <small>-1815ع</small>) (<small>Napoleonic Wars</small>) عالمي سطح تي ٿيندڙ تڪرارن جو هڪ سلسلو هيون، جيڪي يورپي اتحادين، جن جي جوڙجڪ وقت سان گڏ تبديل ٿيندي رهي، پاران فرانس جي پهرين جمهوريه (<small>1803ع</small>-<small>1804ع</small>)، جنهن جي اڳواڻي ”فرسٽ ڪونسل“ (نپولين) ڪري رهيو هو ۽ ان کان پوءِ فرانس جي پهرين سلطنت (<small>1804ع-1815ع</small>)، جنهن جو سربراهه فرانس جو شهنشاهه نپولين هو، جي خلاف وڙهيون ويون. انهن جنگين جو بنياد فرانسيسي انقلاب (<small>1789ع-1799ع</small>) ۽ فرانسيسي انقلابي جنگين (<small>1792ع-1802ع</small>) مان پيدا ٿيندڙ سياسي حالتن ۾ پيو ۽ انهن جي نتيجي ۾ يورپ جي سرزمين تي فرانس جو غلبو قائم ٿيو.<ref>{{cite book |title=The Cambridge History of the Napoleonic Wars: Volume 2: Fighting the Napoleonic Wars |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-napoleonic-wars/34338C6981ADFB4F519A506334F4FF23 |date=2023 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-41766-2 |editor-last=Colson |editor-first=Bruno |volume=2 |location=Cambridge |doi=10.1017/9781108278096 |editor-last2=Mikaberidze |editor-first2=Alexander}}</ref> انهن جنگين کي ستن تڪرارن ۾ ورهايو ويو آهي؛ جن مان پنجن جا نالا انهن اتحادين جي نالن تي رکيا ويا آهن جن نپولين خلاف جنگ ڪئي، جڏهن ته ٻين ٻن جنگين جا نالا انهن جي وڙهجڻ وارن علائقن يا محاذن جي مناسبت سان رکيا ويا آهن. اهي جنگيون هي آهن: ٽئين اتحاد جي جنگ، چوٿين اتحاد جي جنگ، پنجين اتحاد جي جنگ، ڇهين اتحاد جي جنگ، ستين اتحاد جي جنگ، جزيري نما جي جنگ (<small>Peninsular War</small>) ۽ روس تي فرانسيسي حملو.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |title=The Napoleonic Wars |url=https://www.britannica.com/place/United-Kingdom/The-Napoleonic-Wars |edition=online |access-date=30 January 2024}}</ref> The first stage of the wars broke out when [[United Kingdom of Great Britain and Ireland|Britain]] declared war on France on 18 May 1803. After minor campaigns, Britain allied with [[Austrian Empire|Austria]], Russia, and minor powers, to form the Third Coalition in April 1805. Napoleon defeated the allied [[Russian Empire|Russo]]-[[Austrian Empire|Austrian]] armies in the subsequent war which climaxed in French victories at [[Ulm campaign|Ulm]] and [[Battle of Austerlitz|at Austerlitz]], leading to the dissolution of the [[Holy Roman Empire]] and Austria being forced to make peace. Britain and Russia remained at war with France. Concerned about increasing French power, [[Kingdom of Prussia|Prussia]] joined Britain and Russia in the Fourth Coalition, which resumed war in October 1806. Napoleon defeated the Prussians [[Battle of Jena–Auerstedt|at Jena-Auerstedt]] and the Russians [[Battle of Friedland|at Friedland]], bringing an [[Treaties of Tilsit|uneasy peace]] to the continent by July 1807, and again leaving Britain as France's sole major enemy. Britain was unable to dispute French dominance on the continent but obtained hegemony over the seas after victories including [[Battle of Trafalgar|Trafalgar]]. Russia used the interim peace to resolve wars with the [[Russo-Turkish War (1806–1812)|Ottomans]], [[Finnish War|Swedes]], and [[Russo-Persian War (1804–1813)|Iranians.]] Hoping to isolate and weaken Britain economically through his [[Continental System]], Napoleon launched an [[Invasion of Portugal (1807)|invasion of Portugal]], the only remaining British ally in continental Europe. After occupying [[Lisbon]] in November 1807, and with the bulk of French troops present in Spain, Napoleon seized the opportunity to turn against his former ally, depose the reigning [[Spanish royal family]], and declare his brother as [[Joseph Bonaparte|Joseph I]] the King of Spain in 1808, to the disapproval of the Spanish populace. Spain joined Britain and Portugal, with the three powers engaging France in the [[Peninsular War]]. The diversion of French armies to the large new Anglo-Spanish front led to Austria reentering the conflict and forming the Fifth Coalition in April 1809, composed of Austria, Spain, and Britain. Austria won the [[Battle of Aspern-Essling]] but was defeated [[Battle of Wagram|at Wagram]], forcing the imposition of a harsh peace in October 1809. Britain, Spain, and Portugal remained at war with France. Concurrently Russia, unwilling to bear the economic consequences of reduced trade, violated the Continental System, prompting Napoleon to [[French invasion of Russia|launch an invasion in June 1812]]. The resulting campaign was costly for both sides, but ultimately ended in disaster for France and the near-destruction of Napoleon's {{lang|fr|[[Grande Armée]]}}. French forces retreated from Russia by December 1812 and began reconstituting their lost strength. Encouraged by the defeat, Austria, Prussia, and several minor powers joined Russia, Britain, and Spain in a Sixth Coalition and began a campaign against France. The Sixth Coalition defeated Napoleon [[Battle of Leipzig|at Leipzig]] in October 1813. The allies then invaded France on two fronts: the Russians, Austrians, and Prussians [[Campaign in north-east France (1814)|invaded France from the east]], while the British, Spanish, and Portuguese [[Campaign in south-west France (1814)|invaded France from the west]]. Coalition troops [[Battle of Paris (1814)|captured Paris]] in March 1814, [[Treaty of Fontainebleau (1814)|forced Napoleon to abdicate]] in April, exiled him to the island of [[Principality of Elba|Elba]], and [[First Restoration|restored power to the Bourbons]]. Napoleon escaped exile in February 1815 and reassumed control of France for around one hundred days, igniting [[Hundred Days|the eponymous conflict]]. The allies formed the Seventh Coalition, which defeated him at [[Battle of Waterloo|Waterloo]] in June 1815 and exiled him to [[Saint Helena]], where he died in 1821.<ref name="zamoy">{{Cite book |last=Zamoyski |first=Adam |url=https://books.google.com/books?id=NqVKDwAAQBAJ&pg=PT480 |title=Napoleon: A Life |publisher=Basic Books |year=2018 |isbn=978-0-465-05593-7 |location=London |page=480 |access-date=7 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806042616/https://books.google.com/books?id=NqVKDwAAQBAJ&pg=PT480 |archive-date=6 August 2020 |url-status=live}}</ref> The wars had profound consequences on history. New methods of warfare were introduced, including [[Levée en masse|mass conscription]] and [[guerrilla warfare]]. Politically, the wars greatly influenced Europe through the advancements in [[Napoleonic Code#Codes in other countries|civil law]] brought about by the [[Napoleonic Code]], which was largely retained where it was adopted, and the spread of [[nationalism]] and [[liberalism]]. [[Spanish American wars of independence|Independence movements]] emerged in [[Spanish America]] as a direct consequence of the wars, leading to the decline of the [[Spanish Empire|Spanish]] and [[Portuguese Empire]]s. France's defeat led to the rise of Britain as the world's [[Pax Britannica|foremost naval and economic power]], a status it would hold for the remainder of the century. After the end of the Napoleonic Wars, the [[Congress of Vienna]] redrew Europe's borders and brought [[Concert of Europe|a relative peace]] to the continent, with no major [[great power]] conflicts until the [[Crimean War]] in 1853. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Napoleonic Wars}} {{Wikivoyage|Napoleonic Wars|Napoleonic Wars|travel information}} * {{wikisource inline|list= ** {{cite EB1911|last=Beck |first=Archibald Frank |wstitle=Waterloo Campaign, 1815 |volume=28 |pages=371–381 |noicon=x |short=x}} ** {{cite EB1911|last=Maude |first=Frederic Natusch |wstitle=Napoleonic Campaigns |volume=19|pages=212–236 |noicon=x |short=x}} ** {{cite EB1911 |last=Robinson |first=Charles Walker |wstitle=Peninsular War |volume=21 |pages=90–98 |noicon=x |short=x}} ** {{cite EB1911|last=Rose |first=John Holland |wstitle=Napoleon I. |volume=19 |pages=190–211 |noicon=x |short=x}} }} * [https://networks.h-net.org/group/73374/announcements/20000645/new-journal-napoleonic-and-restorations-periods-born "A new scholarly journal in 2023: ''European Review of Studies on the Napoleonic and Restoration Periods''{{-"}}] * [https://web.archive.org/web/20111009051911/http://www.thailisting.com/epic/ The Legend of Bonaparte] * [http://www.theeuropeanlibrary.org/exhibition/napoleonic_wars/index.HTML The Napoleonic Wars Exhibition held by The European Library] * [https://web.archive.org/web/20140108104011/http://xvld.org/ 15th Kings Light Dragoons (Hussars) Re-enactment Regiment] * [https://web.archive.org/web/20090831063254/http://www.95th-rifles.co.uk/main.html 2nd Bt. 95th Rifles] Reenactment and Living History Society * [http://www.militaryheritage.com/napoleon.htm The Napoleonic Wars Collection Website] * [http://napoleonistyka.atspace.com/ Napoleon, His Army and Enemies] * [http://www.napoleonguide.com/ Napoleonic Guide] * ''[https://www.gutenberg.org/ebooks/2600 War and Peace]'' by [[Leo Tolstoy]] at [[Project Gutenberg]] * [http://british-history.co.uk/napoleonic Napoleonic Wars] * [https://www.napoleon.org/en/ Fondation Napoléon] * [https://www.napoleon-series.org/ The Napoleon Series] {{Authority control}} [[زمرو:نيپولين جون جنگيون]] [[زمرو:يورپ جي تاريخ]] [[زمرو:فرانس ۾ 1800ع]] [[زمرو:فرانس ۾ 1810ع]] [[زمرو:انگلينڊ-فرانس جنگيون]] [[زمرو:1800ع جون تڪرارون]] [[زمرو:1810ع جون تڪرارون]] [[زمرو:جنگيون بلحاظ دور]] [[زمرو:فرانس جي تاريخ]] [[زمرو:نيپولين]] [[زمرو:انگلينڊ]] [[زمرو:تڪرارون]] [[زمرو:1800ع]] [[زمرو:1810ع]] {{Client states of the Great French War}} {{Napoleonic Wars}} {{Waterloo Campaign}} {{History of Europe}} [[Category:Napoleonic Wars| ]] [[Category:1800s conflicts]] [[Category:1800s in France]] [[Category:1810s conflicts]] [[Category:1810s in France]] [[Category:Anglo-French wars]] tguqlvxybt2x2e7vapdsarlwjfp6ffs 414950 414949 2026-09-26T06:57:43Z Ibne maryam 17680 /* */ 414950 wikitext text/x-wiki {{short description|1803–1815 series of wars led by Napoleon}} {{Infobox military conflict | conflict = نيپوليئن جون جنگيون<br> Napoleonic Wars | part_of = the [[French Revolutionary and Napoleonic Wars]] | image = Napoleonic Wars (revision).jpg | caption = مٿي کان هيٺيان، ساڄي کان کاٻي:<br> آسٽريلز، فريڊلينڊ، برلن، ماسڪو، ايسپرن-ايسلنگ، پيرس ۽ ليپزگ جون جنگيون | date = 18 مئي 1803ع – 20 نومبر 1815ع (12 سال، 6 مهينا ۽ 2 ڏينهن) | location = عالمي (خاص طور تي [[يورپ]]) | result = اتحادين جي فتح | combatant1 = '''اتحادي فوجون:'''<br/>{{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}}<br/> {{collapsible list|bullets=yes|title={{nobold|هيبسبرگ بادشاهت}}|{{flagcountry|Holy Roman Empire}} ([[پوتر رومي سلطنت]]) {{efn|[[Dissolution of the Holy Roman Empire|Dissolved in 1806]]. Many states of the Empire were allies of France before its dissolution, including [[Electorate of Bavaria|Bavaria]], [[Electorate of Saxony|Saxony]], [[Electorate of Baden|Baden]] and [[Electorate of Württemberg|Württemberg]].}} * اليڪٽوريٽ آف هئنوور {{efn|Hanover was in [[Personal union of Great Britain and Hanover|personal union with the United Kingdom]]. It was annexed by Westphalia in 1806 and restored as the [[Kingdom of Hanover]] in 1814. Hanover contributed troops to the British Army (see [[King's German Legion]]) and to Wellington's army during the [[Waterloo Campaign]].}} * {{flag|Liechtenstein|1719}}<br/>... ۽ ٻيا |'''{{flagicon|Austria}} [[آسٽريا|آسٽريائي سلطنت]]''' {{efn|The term ''Austrian Empire'' came into use after Napoleon crowned himself [[Emperor of the French]] in 1804, by which [[Francis II, Holy Roman Emperor]] took the title [[Emperor of Austria]] (Kaiser von Österreich) in response. The Holy Roman Empire was dissolved in 1806, and consequently ''Emperor of Austria'' became Francis' primary title. For this reason, ''Austrian Empire'' is often used instead of ''Holy Roman Empire'' for brevity's sake when speaking of the Napoleonic Wars as a whole, even though the two entities are not synonymous.}}{{efn|name="Austria&Prussia"|After the French victory against the [[War of the Fourth Coalition|Fourth]] and [[War of the Fifth Coalition|Fifth]] coalitions, Prussia and Austria became allies of France and contributed forces to the [[French Invasion of Russia]] in 1812. Both countries joined the [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]] when the invasion failed.}} * {{flagicon|Hungary}} [[هنگري|هنگري جي بادشاهت]] (1526-1867) {{efn|The [[Kingdom of Hungary (1538–1867)|Kingdom of Hungary]] participated in the war with separate Hungarian regiments{{sfn|Arnold|1995|p=[https://books.google.com/books?id=63xTTaYTbrwC&pg=PA36 36]}}<ref>The Austrian Imperial-Royal Army (''{{lang|de|Kaiserliche-Königliche Heer}}'') 1805–1809: The Hungarian Royal Army [http://www.napoleon-series.org/military/organization/Austria/ArmyStudy/c_AustrianArmyHungary.html] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140222141736/http://www.napoleon-series.org/military/organization/Austria/ArmyStudy/c_AustrianArmyHungary.html |date=22 February 2014}}</ref> in the Imperial and Royal Army, and also by a traditional army ("insurrectio").<ref>{{cite book |last=Fisher |first=Todd |url=https://books.google.com/books?id=fpNMC02Im0YC&pg=PA7 |title=The Napoleonic Wars: The Empires Fight Back 1808–1812 |publisher=Oshray Publishing |year=2001 |isbn=978-1-84176-298-2 |access-date=18 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150930183548/https://books.google.com/books?id=fpNMC02Im0YC&pg=PA7 |archive-date=30 September 2015 |url-status=live}}</ref> The Hungarian Diet voted to join in war and agreed to pay one third of the war expenses.|group=lower-alpha}} }} {{unbulleted list|{{flagicon|Russia}} [[روسي سلطنت]]}} {{efn|name="Russia"|Russia was a leading member of the Coalition, but became an ally of France from the signing of the [[Treaties of Tilsit]] in 1807 until it was [[French invasion of Russia|invaded by France]] in 1812. During this time, it was nominally at war with [[Anglo-Russian War (1807–1812)|the United Kingdom]], [[Russo-Persian War (1804–1813)|Iran]], [[Finnish War|Sweden]] and [[Russo-Turkish War (1806–1812)|the Ottoman Empire]].}} * {{flagcountry|Prussia|1803}}{{efn|name="Austria&Prussia"}} * {{flagdeco|Spain|1785}} [[History of Spain (1808-1874)|Spain]]{{efn|name="Spain"|Spain was an ally of France in the [[War of the Third Coalition]] and the [[Invasion of Portugal (1807)|invasion of Portugal]]. In 1808, France invaded Spain, triggering the [[Peninsular War]] (or the Spanish War of Independence) and Spain joined the Coalition against France.}} * {{flagdeco|Kingdom of Portugal|1750}} [[History of Portugal (1777–1834)|Portugal]]{{efn|name="Portugal"|Portugal became an active belligerent in [[Invasion of Portugal (1807)|1807]] following a Franco-Spanish invasion. While a member of the coalition, the regular Portuguese army operated mostly under [[Anglo-Portuguese Army|British command]], who also heavily subsidized Portugal's military.}} * {{flag|Sweden|naval}}{{efn|name="Sweden"|When Russia allied with France, it [[Finnish War|conquered Finland]], which was under Swedish rule at the time. After [[Charles XIV John|Marshal Bernadotte]] became Crown Prince of Sweden in 1810, Sweden nominally declared [[Anglo-Swedish war of 1810–1812|war on the United Kingdom]], but no actual fighting was done. Sweden became a leading member of the [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]] and declared war on France in 1812.}}<br/> {{flagcountry|United Kingdom of the Netherlands}}{{efn|name="Seventh Coalition"}} * {{flagcountry|Kingdom of Naples|1738}}{{efn|Until 1806.}} * {{flagcountry|Kingdom of Sicily}} *{{flagdeco|Kingdom of Sardinia|1814}} [[Kingdom of Sardinia (1720-1861)|Sardinia]] *{{flag|Papal States|old}} |title={{nobold|''and others...''}} ||||||||||||||||||||||| combatant2 = {{flagicon|France}} [[فرانسيسي سلطنت]]<br/> ۽ باجگذار رياستون<hr/> {{collapsible list |title={{nobold|'''فرانس جا اتحادي:'''}} |{{flagdeco|Spain|1785}} [[اسپيني سلطنت]]{{efn|name="Spain"}} | ناروي-ڊينمارڪ {{efn|name="Denmark"}} |{{flagicon|Russia}} [[روسي سلطنت]] {{efn|name="Russia"}} |{{flagicon|Austria}} [[آسٽريا|آسٽريائي سلطنت]] {{efn|name="Austria&Prussia"}} |پروشيا {{efn|name="Austria&Prussia"}} |{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg}} [[ايران|شاهي ايران]] {{efn|name="Iran"}} }} *{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg}} [[Qajar Iran|Iran]]{{efn|name="Iran"|The Iranian Qajar Dynasty [[Russo-Persian War (1804–1813)|fought a war against Russia]] from 1804 to 1813. At the start of the war, Iran received support from France. When [[Russia]] became an ally of France in 1807, French support for Iran ended, and Iran was instead supported by the United Kingdom.}} * {{flagcountry|Prince-Bishopric of Montenegro}}{{efn|1806–1807, 1813–1814}} * {{flagcountry|Kingdom of Bavaria}}{{efn|name="German States 1"|From 1813.}} * {{flagcountry|Kingdom of Saxony|1806}}{{efn|name="German States 1"}} * {{flagcountry|Kingdom of Württemberg|1803}} {{efn|name="German States 1"}} *{{flagcountry|Baden|1806}}{{efn|name="German States 1"}} *بوربون فرانس {{efn|name="Seventh Coalition"|1815.}} * ڊچي آف برنسوڪ {{efn|name="Seventh Coalition"}} * نسائو {{efn|name="Seventh Coalition"}} * {{flag|Denmark}} {{efn|name="Denmark"|After the [[Second Battle of Copenhagen]] in 1807, Denmark-Norway became an ally of France. After [[Dano-Swedish War (1813-1814)|losing Norway to Sweden]] in 1814, Denmark switched sides and joined the Coalition.}} *{{flagdeco|Switzerland}} [[Restoration and Regeneration in Switzerland|Swiss Confederation]]{{efn|name="Seventh Coalition"}} * تسڪاني {{efn|name="Seventh Coalition"}} | commander1 = <!-- Due to the sheer number of senior generals that were involved in the Napoleonic Wars, only heads of state or heads of government should be included in the infobox to keep it from bloating. Generals can still be named in the Wikipedia pages of conflicts within the Napoleonic Wars (e.g can include Nelson and Mack in the infobox of the War of the Third Coalition, but not on this page). --> {{flagicon|Russian Empire}} اليگزينڊر پهريون * {{flagicon|UKGBI}} رابرٽ جينڪنسن * {{flagicon|Habsburg monarchy|civil}} فرانزس پهريون * {{flagicon|UKGBI}} جارج ٽيون * {{flagicon|UKGBI}} هنري ايڊنگٽن * {{flagicon|UKGBI}} وليم پٽ {{natural Causes}} * {{flagicon|UKGBI}} اسپينسر پرسيوال (قتل ڪيو ويو) * {{flagicon|Kingdom of Portugal|1750}} ولي عهد شهزادو جون * {{flagicon|Sweden|naval}} گستاو چوٿون ايڊولف *{{flagicon|Sweden|naval}} چارلس چوڏهون جان * {{flagicon|United Kingdom of the Netherlands}} وليم پهريون |||||||| commander2 = {{unbulleted list| {{flagicon|France}} نيپولين پهريون (هٿيار ڦٽا ڪيا) |ميڪسيميليان پهريون جوزف |{{flagicon|Batavian Republic}} رٽر جان شملپينڪ |{{flagicon image|Flag of the Netherlands.svg|link=Kingdom of Holland}} لوئي پهريون |{{flagicon|Napoleonic Italy}} يوجين ڊي بيوهارنيس |{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Naples (1811).svg|link=Kingdom of Naples (Napoleonic)}} جاوڪم موريٽ (ڦاهي ڏني وئي) |{{flagicon|Kingdom of Saxony|1806}}{{flagicon|Duchy of Warsaw}} فريڊرڪ آگسٽس پهريون |{{flagicon|Duchy of Warsaw}} جوزف پونيٽووسڪي{{KIA}} |{{flagicon|Spain}} چارلس چوٿون |{{flagicon image|Flag of Kingdom of Naples (1806-1808).svg|link=Kingdom of Naples (Napoleonic)}} {{flagicon|Napoleonic Spain}} جوزف پهريون {{efn|[[King of Naples]] from 1806 to 1808. [[King of Spain]] from 1808 to 1813.}} |{{flagicon|Westphalia}} جيروم نيپولين |{{flagicon|Kingdom of Württemberg|1803}} فريڊرڪ پهريون |{{flagicon|Denmark}} فريڊرڪ ڇهون |{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg|link=Qajar Iran}} فتح علي شاهه قاجار }} * {{flagicon|Kingdom of Prussia|1803}}<nowiki> فريڊرڪ وليم ٽيون}}</nowiki> <nowiki>{{unbulleted list|</nowiki> {{flagicon image|Flag of Spain (1785–1873, 1875–1931).svg|link=History of Spain (1808–1874)}} فرڊيننڊ ستون {{efn|Nominally only. Ferdinand was proclaimed King of Spain by the [[Supreme Central Junta]] in 1808, but was effectively imprisoned in France for the duration of the [[Peninsular War]]. The Central Junta, and later the [[Cortes of Cádiz]], governed the country in the king's absence until he was allowed to return to Spain under the [[Treaty of Valençay]] in 1814.}} ||||| strength1 = {{unbulleted list|'''{{flagicon|Russian Empire}} [[Russian Empire|Russia]]''': 712,000 regulars, Cossacks and militia at peak strength (1812)<ref>Sokolov, Oleg V. (2020). Битва двух империй. 1805-1812 [The Battle of two Empires, 1805-1812]. Лучшие воины в истории (Best warriors in history) (in Russian). Moscow: Яуза. Page 412.</ref>|'''{{flagicon|Austrian Empire}} [[Austrian Empire|Austria]]''': 630,000 regulars and militia at peak strength (1809)<ref>[https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10009065?page=174,175&q=630 "Neue Statistisch-Geographische Beschreibung des Königreichs Ungarn, Croatien, Slavonien und der ungarischen Militär Grenze,"] Weygand, Leipzig 1832, page 146. Includes 40,000 insurgent militia.</ref><ref>Wilson 2023, p. 303, gives a more precise breakdown of Austrian strength in 1809 (excluding the insurgents) at 283,400 in the initial field army and 310,000 in reserves and garrisons; about half of the latter number were militia ([[landwehr]]). The Austrians reached peak effective field strength in 1813, with 568,000 soldiers.</ref>|'''{{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}}''': 380,000 regulars, sailors, and marines at peak strength (1813){{efn|250,000 in the British Army and 130,000 in the Royal Navy. The Royal Navy averaged 110,000 personnel during the conflict. The British Army was still 211,276 strong after the conclusion of the conflict in December 1815.{{sfn|Clodfelter|2017|p=170}}}}<ref>{{cite web |last=Burnham |first=Robert |title=The British Army in the Napoleonic Wars: Manpower Stretched to the Limits? |url=https://www.napoleon-series.org/military-info/organization/c_casualties.html |work=The Napoleon Series |access-date=29 December 2025 |quote=As of August 1813, the British Army had 255,876 regulars, but only 65,252 were deployed on the Iberian peninsula (counting 3,135 in Gibraltar and 1,915 in Cadiz). Another 102,000 regulars were scattered throughout Britain's global empire (outside of Britain and Ireland), including some 20,000 garrisoning Sicily and other Mediterranean islands, 3,800 in Germany, 22,000 in India (buttressing the separately-counted BEIC armies) or the islands of the Indian Ocean, 18,000 in continental North America, and 21,000 in the Caribbean islands (the latter two clusters being drawn upon to fight the contemporary [[War of 1812]])}}</ref><br/>1,043,100 military personnel (total that served){{efn|793,110 in the British Army and 250,000 in the Royal Navy from 1793 to 1815. Casualties for the whole 1793-1815 period are as follows. Army losses: 219,420 dead (25,569 killed in battle or died of wounds, 193,851 dead of disease or other accidents), 86,390 wounded, 20,000 captured, 113,273 deserters. Navy losses: 92,386 dead (6,663 killed in battle; 13,621 drowned or killed in noncombat shipwrecks or fires; 72,102 dead of disease or other accidents), 14,270 wounded.{{sfn|Clodfelter|2017|pp=170–171}}}}|'''{{flagicon|Kingdom of Prussia|1803}} [[Kingdom of Prussia|Prussia]]''': 281,000 regulars and militia at peak strength (1806)<ref>Wilson 2023, p. 303: "Meanwhile, Prussia’s army remained static at a nominal 235,000 until its defeat in 1806 at Jena-Auerstädt, after which, as we have seen, it was rebuilt to 281,000 by August 1813, also now supported by a much-reduced population, revenue, and territory."</ref>{{sfn|Clodfelter|2017|p=150}}|'''{{flagicon|Spain|1785}} [[Spanish Empire|Spain]]''': 255,000 regulars and guerillas at peak strength (1808){{sfn|Clodfelter|2017|pp=152–153}}{{Efn|50,000 of which being guerillas.{{sfn|Clodfelter|2017|p=152}}}}|'''{{flagcountry|Kingdom of Portugal|1750}}''': 50,000 regulars at peak strength (1809)|'''{{flagicon|Sweden|naval}} [[Sweden]]''': 50,000 regulars at peak strength (1808)<ref>{{cite web |last=Olofsson |first=Magnus |title=The Swedish Army in the Napoleonic Wars |work=The Napoleon Series |date=April 2008 |quote=Data sources include "Sveriges krig åren 1808 och 1809, vol. 1", p. 136-160}}</ref>|'''{{flagicon|United Netherlands}} [[United Kingdom of the Netherlands|Netherlands]]''': 36,500 regulars at peak strength (1815) }} Other coalition members: 100,000 regulars and militia at peak strength (1813) Total: 3,000,000 regulars and militia at peak strength (1813) | strength2 = {{unbulleted list |'''{{flagicon|First French Empire}} [[First French Empire|French Empire]]''': 1,200,000 regulars, sailors, marines and militia at peak strength (1813)<ref name="John France 2011 351">{{cite book |last=John France |url=https://archive.org/details/perilousgloryris0000fran |title=Perilous Glory: The Rise of Western Military Power |publisher=Yale UP |year=2011 |isbn=978-0-300-17744-2 |page=[https://archive.org/details/perilousgloryris0000fran/page/351 351] |url-access=registration}}</ref> |c. 3,000,000 military personnel (total that served){{sfn|Clodfelter|2017|p=170}}<ref>Bodart 1916, pp. 132–133: "The number of men placed by the Senate at the disposal of Napoleon I in the course of his reign, is calculated at 2,023,000; to these are added the cavalry levy of 17,000 in January 1813, the general levy of 1814 estimated at 143,000, and the volunteers and the national guard of 1814 and 1815, estimated at 817,000. Thus computed the sum total of all the men the Emperor had under his command would have been 3,000,000... Again, it must be remembered that many French regiments were recruited by conscription in provinces newly conquered and united to France, and that these soldiers commonly deserted or went over to the enemy at the first favourable opportunity."</ref> {{Tree list}} ** 200,000 Italians (served directly in the French Imperial Army)<ref>Virgilio Ilari e Piero Crociani, [https://www.centotredicesimo.org/wp-content/uploads/2015/11/Ilari-V.-Crociani-P.-27e-e-28e-Division-Militaire-1800-1814-libre.pdf "PIEMONTE E LIGURIA NEL Sistema MILITARE Napoleonico"], 2010, p. 18.</ref> ** 216,000 Belgians (served directly in the French Imperial Army)<ref>Mikaberidze, p. 290</ref> ** 80,000 [[Left Bank of the Rhine|Germans]] (served directly in the French Imperial Army)<ref>Wilson, Peter H. (14 February 2023), ''Iron and Blood: A Military History of the German-Speaking Peoples since 1500'', Harvard University Press, p. 295. ISBN 978-0-674-98762-3.</ref> ** 33,000 Swiss (served directly in the French Imperial Army)<ref>Wilson, Peter H. (14 February 2023). "Iron and Blood: A Military History of the German-Speaking Peoples since 1500." Harvard University Press. p. 271. ISBN 978-0-674-98762-3.</ref> {{tree list/end}} '''{{flagdeco|Napoleonic Italy}} [[Kingdom of Italy (Napoleonic)|Italy]]''': 200,000 (total that served in the army of the Kingdom of Italy)<ref>Ilari and Crociani, p. 18</ref> {{flagicon|Duchy of Warsaw}} '''[[Duchy of Warsaw]]''': 180,000 (total that served in the army of the Duchy of Warsaw)<ref>Paul Robert Magocsi; Jean W. Sedlar; Robert A. Kann; Charles Jevich; Joseph Rothschild (1974). ''A History of East Central Europe''. University of Washington Press. p. 48. {{ISBN|978-0-295-95358-8}}. Retrieved 11 May 2012.</ref> }} | casualties1 = {{unbulleted list |'''{{flagicon|Austrian Empire}} Austria''', '''{{flagicon|Kingdom of Prussia|1803}} Prussia''', and other German states:<br />500,000–600,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref><ref name="Mikaberidze, p. 627-628">Mikaberidze, p. 627–628.</ref> |'''{{flagicon|Russian Empire}} Russia''':<br />450,000–500,000 dead<ref>Urlanis 1971, p. 180–182. Only the wars against France.</ref><ref>Mikaberidze, p. 627–628. Only the wars against France.</ref> |'''{{flagicon|UKGBI}} United Kingdom''':<br />311,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref><ref name="Mikaberidze, p. 627-628">Mikaberidze, p. 627–628.</ref> |'''{{flagicon|Spain|1785}} Spain''':<br />300,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref> |'''{{flagicon|Kingdom of Portugal|1750}} Portugal''':<br />50,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref> }} ---- '''Total''': 1,800,000+ military dead | casualties2 = '''{{flagicon|First French Empire}} French Empire''': * 306,000 French killed in combat{{sfn|White|2014}}{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} * 65,000 French allies killed in combat{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} * 600,000 French and allies dead from disease{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} '''{{flagicon|Napoleonic Italy}}{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Naples (1811).svg|link=Kingdom of Naples (Napoleonic)}} Italy''':<br />120,000 dead (included in the "French allies" figures)<ref name="White 2014, Urlanis">{{harvnb|White|2014|loc=''Napoleonic Wars''}} cites {{harvnb|Urlanis|1971}}</ref><hr/> '''Total''': 1,000,000+ military dead<ref>{{cite book |last=Bodart |first=Gaston |title=Losses of Life in Modern Wars: Austria-Hungary: France |date=2017 |publisher=Trieste Publishing Pty Limited |isbn=9780649002184 |page=133 |edition=Illustrated |url=https://books.google.com/books?id=QyFStAEACAAJ}}</ref>{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} | campaignbox = }} {{OSM Location map | coord = {{coord|48|14}} | zoom = 3 | float = right | nolabels = 1 | width = 300 | height = 240 | title = Napoleonic Wars | auto-caption=1 | shapeD=n-circle | shape-colorD=dark blue | label-colorD=dark blue | shape-outlineD=white | label-sizeD = 12 | label-posD = left | mark-sizeD=16 | mark-coord1 = {{coord|49.13|16.76}} | mark-title1 = [[War of the Third Coalition|Third Coalition]]: Germany 1803:...[[Battle of Austerlitz|Austerlitz]]... | mark-coord2 = {{coord|52.52|13.41}} | mark-title2 = [[War of the Fourth Coalition|Fourth Coalition]]: Prussia 1806:...[[Fall of Berlin (1806)|Berlin]]... | mark-coord3 = {{coord|39.08|-9.27}} | mark-title3 = [[Peninsular War]]: Portugal 1807...[[Lines of Torres Vedras|Torres Vedras]]... | mark-coord4 = {{coord|42.85|-2.68}} | mark-title4 = [[Peninsular War]]: Spain 1808...[[Battle of Vitoria|Vitoria]]... | mark-coord5 = {{coord|48.54|12.15}} | mark-title5 = [[War of the Fifth Coalition|Fifth Coalition]]: Austria 1809:...[[Battle of Landshut (1809)|Landshut]]... | mark-coord6 = {{coord|55.75|37.63}} | mark-title6 = [[French invasion of Russia]] 1812:...[[French occupation of Moscow|Moscow]]... | mark-coord7 = {{coord|51.33|12.38}} | mark-title7 = [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]]: Germany 1813:...[[Battle of Leipzig|Leipzig]]... | mark-coord8 = {{coord|48.86|2.35}} | mark-title8 = [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]]: France 1814:...[[Battle of Paris (1814)|Paris]]... | mark-coord9 = {{coord|50.68|4.41}} | mark-title9 = [[Hundred Days]] 1815:...[[Battle of Waterloo|Waterloo]]... }} '''نيپوليئن جون جنگيون''' (<small>1803ع</small> <small>-1815ع</small>) (<small>Napoleonic Wars</small>) عالمي سطح تي ٿيندڙ تڪرارن جو هڪ سلسلو هيون، جيڪي يورپي اتحادين، جن جي جوڙجڪ وقت سان گڏ تبديل ٿيندي رهي، پاران فرانس جي پهرين جمهوريه (<small>1803ع</small>-<small>1804ع</small>)، جنهن جي اڳواڻي ”فرسٽ ڪونسل“ (نپولين) ڪري رهيو هو ۽ ان کان پوءِ فرانس جي پهرين سلطنت (<small>1804ع-1815ع</small>)، جنهن جو سربراهه فرانس جو شهنشاهه نپولين هو، جي خلاف وڙهيون ويون. انهن جنگين جو بنياد فرانسيسي انقلاب (<small>1789ع-1799ع</small>) ۽ فرانسيسي انقلابي جنگين (<small>1792ع-1802ع</small>) مان پيدا ٿيندڙ سياسي حالتن ۾ پيو ۽ انهن جي نتيجي ۾ يورپ جي سرزمين تي فرانس جو غلبو قائم ٿيو.<ref>{{cite book |title=The Cambridge History of the Napoleonic Wars: Volume 2: Fighting the Napoleonic Wars |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-napoleonic-wars/34338C6981ADFB4F519A506334F4FF23 |date=2023 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-41766-2 |editor-last=Colson |editor-first=Bruno |volume=2 |location=Cambridge |doi=10.1017/9781108278096 |editor-last2=Mikaberidze |editor-first2=Alexander}}</ref> انهن جنگين کي ستن تڪرارن ۾ ورهايو ويو آهي؛ جن مان پنجن جا نالا انهن اتحادين جي نالن تي رکيا ويا آهن جن نپولين خلاف جنگ ڪئي، جڏهن ته ٻين ٻن جنگين جا نالا انهن جي وڙهجڻ وارن علائقن يا محاذن جي مناسبت سان رکيا ويا آهن. اهي جنگيون هي آهن: ٽئين اتحاد جي جنگ، چوٿين اتحاد جي جنگ، پنجين اتحاد جي جنگ، ڇهين اتحاد جي جنگ، ستين اتحاد جي جنگ، جزيري نما جي جنگ (<small>Peninsular War</small>) ۽ روس تي فرانسيسي حملو.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |title=The Napoleonic Wars |url=https://www.britannica.com/place/United-Kingdom/The-Napoleonic-Wars |edition=online |access-date=30 January 2024}}</ref> The first stage of the wars broke out when [[United Kingdom of Great Britain and Ireland|Britain]] declared war on France on 18 May 1803. After minor campaigns, Britain allied with [[Austrian Empire|Austria]], Russia, and minor powers, to form the Third Coalition in April 1805. Napoleon defeated the allied [[Russian Empire|Russo]]-[[Austrian Empire|Austrian]] armies in the subsequent war which climaxed in French victories at [[Ulm campaign|Ulm]] and [[Battle of Austerlitz|at Austerlitz]], leading to the dissolution of the [[Holy Roman Empire]] and Austria being forced to make peace. Britain and Russia remained at war with France. Concerned about increasing French power, [[Kingdom of Prussia|Prussia]] joined Britain and Russia in the Fourth Coalition, which resumed war in October 1806. Napoleon defeated the Prussians [[Battle of Jena–Auerstedt|at Jena-Auerstedt]] and the Russians [[Battle of Friedland|at Friedland]], bringing an [[Treaties of Tilsit|uneasy peace]] to the continent by July 1807, and again leaving Britain as France's sole major enemy. Britain was unable to dispute French dominance on the continent but obtained hegemony over the seas after victories including [[Battle of Trafalgar|Trafalgar]]. Russia used the interim peace to resolve wars with the [[Russo-Turkish War (1806–1812)|Ottomans]], [[Finnish War|Swedes]], and [[Russo-Persian War (1804–1813)|Iranians.]] Hoping to isolate and weaken Britain economically through his [[Continental System]], Napoleon launched an [[Invasion of Portugal (1807)|invasion of Portugal]], the only remaining British ally in continental Europe. After occupying [[Lisbon]] in November 1807, and with the bulk of French troops present in Spain, Napoleon seized the opportunity to turn against his former ally, depose the reigning [[Spanish royal family]], and declare his brother as [[Joseph Bonaparte|Joseph I]] the King of Spain in 1808, to the disapproval of the Spanish populace. Spain joined Britain and Portugal, with the three powers engaging France in the [[Peninsular War]]. The diversion of French armies to the large new Anglo-Spanish front led to Austria reentering the conflict and forming the Fifth Coalition in April 1809, composed of Austria, Spain, and Britain. Austria won the [[Battle of Aspern-Essling]] but was defeated [[Battle of Wagram|at Wagram]], forcing the imposition of a harsh peace in October 1809. Britain, Spain, and Portugal remained at war with France. Concurrently Russia, unwilling to bear the economic consequences of reduced trade, violated the Continental System, prompting Napoleon to [[French invasion of Russia|launch an invasion in June 1812]]. The resulting campaign was costly for both sides, but ultimately ended in disaster for France and the near-destruction of Napoleon's {{lang|fr|[[Grande Armée]]}}. French forces retreated from Russia by December 1812 and began reconstituting their lost strength. Encouraged by the defeat, Austria, Prussia, and several minor powers joined Russia, Britain, and Spain in a Sixth Coalition and began a campaign against France. The Sixth Coalition defeated Napoleon [[Battle of Leipzig|at Leipzig]] in October 1813. The allies then invaded France on two fronts: the Russians, Austrians, and Prussians [[Campaign in north-east France (1814)|invaded France from the east]], while the British, Spanish, and Portuguese [[Campaign in south-west France (1814)|invaded France from the west]]. Coalition troops [[Battle of Paris (1814)|captured Paris]] in March 1814, [[Treaty of Fontainebleau (1814)|forced Napoleon to abdicate]] in April, exiled him to the island of [[Principality of Elba|Elba]], and [[First Restoration|restored power to the Bourbons]]. Napoleon escaped exile in February 1815 and reassumed control of France for around one hundred days, igniting [[Hundred Days|the eponymous conflict]]. The allies formed the Seventh Coalition, which defeated him at [[Battle of Waterloo|Waterloo]] in June 1815 and exiled him to [[Saint Helena]], where he died in 1821.<ref name="zamoy">{{Cite book |last=Zamoyski |first=Adam |url=https://books.google.com/books?id=NqVKDwAAQBAJ&pg=PT480 |title=Napoleon: A Life |publisher=Basic Books |year=2018 |isbn=978-0-465-05593-7 |location=London |page=480 |access-date=7 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806042616/https://books.google.com/books?id=NqVKDwAAQBAJ&pg=PT480 |archive-date=6 August 2020 |url-status=live}}</ref> The wars had profound consequences on history. New methods of warfare were introduced, including [[Levée en masse|mass conscription]] and [[guerrilla warfare]]. Politically, the wars greatly influenced Europe through the advancements in [[Napoleonic Code#Codes in other countries|civil law]] brought about by the [[Napoleonic Code]], which was largely retained where it was adopted, and the spread of [[nationalism]] and [[liberalism]]. [[Spanish American wars of independence|Independence movements]] emerged in [[Spanish America]] as a direct consequence of the wars, leading to the decline of the [[Spanish Empire|Spanish]] and [[Portuguese Empire]]s. France's defeat led to the rise of Britain as the world's [[Pax Britannica|foremost naval and economic power]], a status it would hold for the remainder of the century. After the end of the Napoleonic Wars, the [[Congress of Vienna]] redrew Europe's borders and brought [[Concert of Europe|a relative peace]] to the continent, with no major [[great power]] conflicts until the [[Crimean War]] in 1853. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Napoleonic Wars}} {{Wikivoyage|Napoleonic Wars|Napoleonic Wars|travel information}} * {{wikisource inline|list= ** {{cite EB1911|last=Beck |first=Archibald Frank |wstitle=Waterloo Campaign, 1815 |volume=28 |pages=371–381 |noicon=x |short=x}} ** {{cite EB1911|last=Maude |first=Frederic Natusch |wstitle=Napoleonic Campaigns |volume=19|pages=212–236 |noicon=x |short=x}} ** {{cite EB1911 |last=Robinson |first=Charles Walker |wstitle=Peninsular War |volume=21 |pages=90–98 |noicon=x |short=x}} ** {{cite EB1911|last=Rose |first=John Holland |wstitle=Napoleon I. |volume=19 |pages=190–211 |noicon=x |short=x}} }} * [https://networks.h-net.org/group/73374/announcements/20000645/new-journal-napoleonic-and-restorations-periods-born "A new scholarly journal in 2023: ''European Review of Studies on the Napoleonic and Restoration Periods''{{-"}}] * [https://web.archive.org/web/20111009051911/http://www.thailisting.com/epic/ The Legend of Bonaparte] * [http://www.theeuropeanlibrary.org/exhibition/napoleonic_wars/index.HTML The Napoleonic Wars Exhibition held by The European Library] * [https://web.archive.org/web/20140108104011/http://xvld.org/ 15th Kings Light Dragoons (Hussars) Re-enactment Regiment] * [https://web.archive.org/web/20090831063254/http://www.95th-rifles.co.uk/main.html 2nd Bt. 95th Rifles] Reenactment and Living History Society * [http://www.militaryheritage.com/napoleon.htm The Napoleonic Wars Collection Website] * [http://napoleonistyka.atspace.com/ Napoleon, His Army and Enemies] * [http://www.napoleonguide.com/ Napoleonic Guide] * ''[https://www.gutenberg.org/ebooks/2600 War and Peace]'' by [[Leo Tolstoy]] at [[Project Gutenberg]] * [http://british-history.co.uk/napoleonic Napoleonic Wars] * [https://www.napoleon.org/en/ Fondation Napoléon] * [https://www.napoleon-series.org/ The Napoleon Series] {{Authority control}} [[زمرو:نيپولين جون جنگيون]] [[زمرو:يورپ جي تاريخ]] [[زمرو:فرانس ۾ 1800ع]] [[زمرو:فرانس ۾ 1810ع]] [[زمرو:انگلينڊ-فرانس جنگيون]] [[زمرو:1800ع جون تڪرارون]] [[زمرو:1810ع جون تڪرارون]] [[زمرو:جنگيون بلحاظ دور]] [[زمرو:فرانس جي تاريخ]] [[زمرو:نيپولين]] [[زمرو:انگلينڊ]] [[زمرو:تڪرارون]] [[زمرو:1800ع]] [[زمرو:1810ع]] {{Client states of the Great French War}} {{Napoleonic Wars}} {{Waterloo Campaign}} {{History of Europe}} [[Category:Napoleonic Wars| ]] [[Category:1800s conflicts]] [[Category:1800s in France]] [[Category:1810s conflicts]] [[Category:1810s in France]] [[Category:Anglo-French wars]] 5ts23yi1gksip4txhomwwmwk16gk3bz 414951 414950 2026-09-26T07:11:46Z Ibne maryam 17680 /* */ 414951 wikitext text/x-wiki {{short description|1803–1815 series of wars led by Napoleon}} {{Infobox military conflict | conflict = نيپوليئن جون جنگيون<br> Napoleonic Wars | part_of = the [[French Revolutionary and Napoleonic Wars]] | image = Napoleonic Wars (revision).jpg | caption = مٿي کان هيٺيان، ساڄي کان کاٻي:<br> آسٽريلز، فريڊلينڊ، برلن، ماسڪو، ايسپرن-ايسلنگ، پيرس ۽ ليپزگ جون جنگيون | date = 18 مئي 1803ع – 20 نومبر 1815ع (12 سال، 6 مهينا ۽ 2 ڏينهن) | location = عالمي (خاص طور تي [[يورپ]]) | result = اتحادين جي فتح | combatant1 = '''اتحادي فوجون:'''<br/>{{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}}<br/> {{collapsible list|bullets=yes|title={{nobold|هيبسبرگ بادشاهت}}|{{flagcountry|Holy Roman Empire}} ([[پوتر رومي سلطنت]]) {{efn|[[Dissolution of the Holy Roman Empire|Dissolved in 1806]]. Many states of the Empire were allies of France before its dissolution, including [[Electorate of Bavaria|Bavaria]], [[Electorate of Saxony|Saxony]], [[Electorate of Baden|Baden]] and [[Electorate of Württemberg|Württemberg]].}} * اليڪٽوريٽ آف هئنوور {{efn|Hanover was in [[Personal union of Great Britain and Hanover|personal union with the United Kingdom]]. It was annexed by Westphalia in 1806 and restored as the [[Kingdom of Hanover]] in 1814. Hanover contributed troops to the British Army (see [[King's German Legion]]) and to Wellington's army during the [[Waterloo Campaign]].}} * {{flag|Liechtenstein|1719}}<br/>... ۽ ٻيا |'''{{flagicon|Austria}} [[آسٽريا|آسٽريائي سلطنت]]''' {{efn|The term ''Austrian Empire'' came into use after Napoleon crowned himself [[Emperor of the French]] in 1804, by which [[Francis II, Holy Roman Emperor]] took the title [[Emperor of Austria]] (Kaiser von Österreich) in response. The Holy Roman Empire was dissolved in 1806, and consequently ''Emperor of Austria'' became Francis' primary title. For this reason, ''Austrian Empire'' is often used instead of ''Holy Roman Empire'' for brevity's sake when speaking of the Napoleonic Wars as a whole, even though the two entities are not synonymous.}}{{efn|name="Austria&Prussia"|After the French victory against the [[War of the Fourth Coalition|Fourth]] and [[War of the Fifth Coalition|Fifth]] coalitions, Prussia and Austria became allies of France and contributed forces to the [[French Invasion of Russia]] in 1812. Both countries joined the [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]] when the invasion failed.}} * {{flagicon|Hungary}} [[هنگري|هنگري جي بادشاهت]] (1526-1867) {{efn|The [[Kingdom of Hungary (1538–1867)|Kingdom of Hungary]] participated in the war with separate Hungarian regiments{{sfn|Arnold|1995|p=[https://books.google.com/books?id=63xTTaYTbrwC&pg=PA36 36]}}<ref>The Austrian Imperial-Royal Army (''{{lang|de|Kaiserliche-Königliche Heer}}'') 1805–1809: The Hungarian Royal Army [http://www.napoleon-series.org/military/organization/Austria/ArmyStudy/c_AustrianArmyHungary.html] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140222141736/http://www.napoleon-series.org/military/organization/Austria/ArmyStudy/c_AustrianArmyHungary.html |date=22 February 2014}}</ref> in the Imperial and Royal Army, and also by a traditional army ("insurrectio").<ref>{{cite book |last=Fisher |first=Todd |url=https://books.google.com/books?id=fpNMC02Im0YC&pg=PA7 |title=The Napoleonic Wars: The Empires Fight Back 1808–1812 |publisher=Oshray Publishing |year=2001 |isbn=978-1-84176-298-2 |access-date=18 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150930183548/https://books.google.com/books?id=fpNMC02Im0YC&pg=PA7 |archive-date=30 September 2015 |url-status=live}}</ref> The Hungarian Diet voted to join in war and agreed to pay one third of the war expenses.|group=lower-alpha}} }} {{unbulleted list|{{flagicon|Russia}} [[روسي سلطنت]]}} {{efn|name="Russia"|Russia was a leading member of the Coalition, but became an ally of France from the signing of the [[Treaties of Tilsit]] in 1807 until it was [[French invasion of Russia|invaded by France]] in 1812. During this time, it was nominally at war with [[Anglo-Russian War (1807–1812)|the United Kingdom]], [[Russo-Persian War (1804–1813)|Iran]], [[Finnish War|Sweden]] and [[Russo-Turkish War (1806–1812)|the Ottoman Empire]].}} * {{flagcountry|Prussia|1803}}{{efn|name="Austria&Prussia"}} * {{flagdeco|Spain|1785}} [[History of Spain (1808-1874)|Spain]]{{efn|name="Spain"|Spain was an ally of France in the [[War of the Third Coalition]] and the [[Invasion of Portugal (1807)|invasion of Portugal]]. In 1808, France invaded Spain, triggering the [[Peninsular War]] (or the Spanish War of Independence) and Spain joined the Coalition against France.}} * {{flagdeco|Kingdom of Portugal|1750}} [[History of Portugal (1777–1834)|Portugal]]{{efn|name="Portugal"|Portugal became an active belligerent in [[Invasion of Portugal (1807)|1807]] following a Franco-Spanish invasion. While a member of the coalition, the regular Portuguese army operated mostly under [[Anglo-Portuguese Army|British command]], who also heavily subsidized Portugal's military.}} * {{flag|Sweden|naval}}{{efn|name="Sweden"|When Russia allied with France, it [[Finnish War|conquered Finland]], which was under Swedish rule at the time. After [[Charles XIV John|Marshal Bernadotte]] became Crown Prince of Sweden in 1810, Sweden nominally declared [[Anglo-Swedish war of 1810–1812|war on the United Kingdom]], but no actual fighting was done. Sweden became a leading member of the [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]] and declared war on France in 1812.}}<br/> {{flagcountry|United Kingdom of the Netherlands}}{{efn|name="Seventh Coalition"}} * {{flagcountry|Kingdom of Naples|1738}}{{efn|Until 1806.}} * {{flagcountry|Kingdom of Sicily}} *{{flagdeco|Kingdom of Sardinia|1814}} [[Kingdom of Sardinia (1720-1861)|Sardinia]] *{{flag|Papal States|old}} |title={{nobold|''and others...''}} ||||||||||||||||||||||| combatant2 = {{flagicon|France}} [[فرانسيسي سلطنت]]<br/> ۽ باجگذار رياستون<hr/> {{collapsible list |title={{nobold|'''فرانس جا اتحادي:'''}} |{{flagdeco|Spain|1785}} [[اسپيني سلطنت]]{{efn|name="Spain"}} | ناروي-ڊينمارڪ {{efn|name="Denmark"}} |{{flagicon|Russia}} [[روسي سلطنت]] {{efn|name="Russia"}} |{{flagicon|Austria}} [[آسٽريا|آسٽريائي سلطنت]] {{efn|name="Austria&Prussia"}} |پروشيا {{efn|name="Austria&Prussia"}} |{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg}} [[ايران|شاهي ايران]] {{efn|name="Iran"}} }} *{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg}} [[Qajar Iran|Iran]]{{efn|name="Iran"|The Iranian Qajar Dynasty [[Russo-Persian War (1804–1813)|fought a war against Russia]] from 1804 to 1813. At the start of the war, Iran received support from France. When [[Russia]] became an ally of France in 1807, French support for Iran ended, and Iran was instead supported by the United Kingdom.}} * {{flagcountry|Prince-Bishopric of Montenegro}}{{efn|1806–1807, 1813–1814}} * {{flagcountry|Kingdom of Bavaria}}{{efn|name="German States 1"|From 1813.}} * {{flagcountry|Kingdom of Saxony|1806}}{{efn|name="German States 1"}} * {{flagcountry|Kingdom of Württemberg|1803}} {{efn|name="German States 1"}} *{{flagcountry|Baden|1806}}{{efn|name="German States 1"}} *بوربون فرانس {{efn|name="Seventh Coalition"|1815.}} * ڊچي آف برنسوڪ {{efn|name="Seventh Coalition"}} * نسائو {{efn|name="Seventh Coalition"}} * {{flag|Denmark}} {{efn|name="Denmark"|After the [[Second Battle of Copenhagen]] in 1807, Denmark-Norway became an ally of France. After [[Dano-Swedish War (1813-1814)|losing Norway to Sweden]] in 1814, Denmark switched sides and joined the Coalition.}} *{{flagdeco|Switzerland}} [[Restoration and Regeneration in Switzerland|Swiss Confederation]]{{efn|name="Seventh Coalition"}} * تسڪاني {{efn|name="Seventh Coalition"}} | commander1 = <!-- Due to the sheer number of senior generals that were involved in the Napoleonic Wars, only heads of state or heads of government should be included in the infobox to keep it from bloating. Generals can still be named in the Wikipedia pages of conflicts within the Napoleonic Wars (e.g can include Nelson and Mack in the infobox of the War of the Third Coalition, but not on this page). --> {{flagicon|Russian Empire}} اليگزينڊر پهريون * {{flagicon|UKGBI}} رابرٽ جينڪنسن * {{flagicon|Habsburg monarchy|civil}} فرانزس پهريون * {{flagicon|UKGBI}} جارج ٽيون * {{flagicon|UKGBI}} هنري ايڊنگٽن * {{flagicon|UKGBI}} وليم پٽ {{natural Causes}} * {{flagicon|UKGBI}} اسپينسر پرسيوال (قتل ڪيو ويو) * {{flagicon|Kingdom of Portugal|1750}} ولي عهد شهزادو جون * {{flagicon|Sweden|naval}} گستاو چوٿون ايڊولف *{{flagicon|Sweden|naval}} چارلس چوڏهون جان * {{flagicon|United Kingdom of the Netherlands}} وليم پهريون |||||||| commander2 = {{unbulleted list| {{flagicon|France}} نيپولين پهريون (هٿيار ڦٽا ڪيا) |ميڪسيميليان پهريون جوزف |{{flagicon|Batavian Republic}} رٽر جان شملپينڪ |{{flagicon image|Flag of the Netherlands.svg|link=Kingdom of Holland}} لوئي پهريون |{{flagicon|Napoleonic Italy}} يوجين ڊي بيوهارنيس |{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Naples (1811).svg|link=Kingdom of Naples (Napoleonic)}} جاوڪم موريٽ (ڦاهي ڏني وئي) |{{flagicon|Kingdom of Saxony|1806}}{{flagicon|Duchy of Warsaw}} فريڊرڪ آگسٽس پهريون |{{flagicon|Duchy of Warsaw}} جوزف پونيٽووسڪي{{KIA}} |{{flagicon|Spain}} چارلس چوٿون |{{flagicon image|Flag of Kingdom of Naples (1806-1808).svg|link=Kingdom of Naples (Napoleonic)}} {{flagicon|Napoleonic Spain}} جوزف پهريون {{efn|[[King of Naples]] from 1806 to 1808. [[King of Spain]] from 1808 to 1813.}} |{{flagicon|Westphalia}} جيروم نيپولين |{{flagicon|Kingdom of Württemberg|1803}} فريڊرڪ پهريون |{{flagicon|Denmark}} فريڊرڪ ڇهون |{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg|link=Qajar Iran}} فتح علي شاهه قاجار }} * {{flagicon|Kingdom of Prussia|1803}}<nowiki> فريڊرڪ وليم ٽيون}}</nowiki> <nowiki>{{unbulleted list|</nowiki> {{flagicon image|Flag of Spain (1785–1873, 1875–1931).svg|link=History of Spain (1808–1874)}} فرڊيننڊ ستون {{efn|Nominally only. Ferdinand was proclaimed King of Spain by the [[Supreme Central Junta]] in 1808, but was effectively imprisoned in France for the duration of the [[Peninsular War]]. The Central Junta, and later the [[Cortes of Cádiz]], governed the country in the king's absence until he was allowed to return to Spain under the [[Treaty of Valençay]] in 1814.}} ||||| strength1 = {{unbulleted list|'''{{flagicon|Russian Empire}} [[Russian Empire|Russia]]''': 712,000 regulars, Cossacks and militia at peak strength (1812)<ref>Sokolov, Oleg V. (2020). Битва двух империй. 1805-1812 [The Battle of two Empires, 1805-1812]. Лучшие воины в истории (Best warriors in history) (in Russian). Moscow: Яуза. Page 412.</ref>|'''{{flagicon|Austrian Empire}} [[Austrian Empire|Austria]]''': 630,000 regulars and militia at peak strength (1809)<ref>[https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10009065?page=174,175&q=630 "Neue Statistisch-Geographische Beschreibung des Königreichs Ungarn, Croatien, Slavonien und der ungarischen Militär Grenze,"] Weygand, Leipzig 1832, page 146. Includes 40,000 insurgent militia.</ref><ref>Wilson 2023, p. 303, gives a more precise breakdown of Austrian strength in 1809 (excluding the insurgents) at 283,400 in the initial field army and 310,000 in reserves and garrisons; about half of the latter number were militia ([[landwehr]]). The Austrians reached peak effective field strength in 1813, with 568,000 soldiers.</ref>|'''{{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}}''': 380,000 regulars, sailors, and marines at peak strength (1813){{efn|250,000 in the British Army and 130,000 in the Royal Navy. The Royal Navy averaged 110,000 personnel during the conflict. The British Army was still 211,276 strong after the conclusion of the conflict in December 1815.{{sfn|Clodfelter|2017|p=170}}}}<ref>{{cite web |last=Burnham |first=Robert |title=The British Army in the Napoleonic Wars: Manpower Stretched to the Limits? |url=https://www.napoleon-series.org/military-info/organization/c_casualties.html |work=The Napoleon Series |access-date=29 December 2025 |quote=As of August 1813, the British Army had 255,876 regulars, but only 65,252 were deployed on the Iberian peninsula (counting 3,135 in Gibraltar and 1,915 in Cadiz). Another 102,000 regulars were scattered throughout Britain's global empire (outside of Britain and Ireland), including some 20,000 garrisoning Sicily and other Mediterranean islands, 3,800 in Germany, 22,000 in India (buttressing the separately-counted BEIC armies) or the islands of the Indian Ocean, 18,000 in continental North America, and 21,000 in the Caribbean islands (the latter two clusters being drawn upon to fight the contemporary [[War of 1812]])}}</ref><br/>1,043,100 military personnel (total that served){{efn|793,110 in the British Army and 250,000 in the Royal Navy from 1793 to 1815. Casualties for the whole 1793-1815 period are as follows. Army losses: 219,420 dead (25,569 killed in battle or died of wounds, 193,851 dead of disease or other accidents), 86,390 wounded, 20,000 captured, 113,273 deserters. Navy losses: 92,386 dead (6,663 killed in battle; 13,621 drowned or killed in noncombat shipwrecks or fires; 72,102 dead of disease or other accidents), 14,270 wounded.{{sfn|Clodfelter|2017|pp=170–171}}}}|'''{{flagicon|Kingdom of Prussia|1803}} [[Kingdom of Prussia|Prussia]]''': 281,000 regulars and militia at peak strength (1806)<ref>Wilson 2023, p. 303: "Meanwhile, Prussia’s army remained static at a nominal 235,000 until its defeat in 1806 at Jena-Auerstädt, after which, as we have seen, it was rebuilt to 281,000 by August 1813, also now supported by a much-reduced population, revenue, and territory."</ref>{{sfn|Clodfelter|2017|p=150}}|'''{{flagicon|Spain|1785}} [[Spanish Empire|Spain]]''': 255,000 regulars and guerillas at peak strength (1808){{sfn|Clodfelter|2017|pp=152–153}}{{Efn|50,000 of which being guerillas.{{sfn|Clodfelter|2017|p=152}}}}|'''{{flagcountry|Kingdom of Portugal|1750}}''': 50,000 regulars at peak strength (1809)|'''{{flagicon|Sweden|naval}} [[Sweden]]''': 50,000 regulars at peak strength (1808)<ref>{{cite web |last=Olofsson |first=Magnus |title=The Swedish Army in the Napoleonic Wars |work=The Napoleon Series |date=April 2008 |quote=Data sources include "Sveriges krig åren 1808 och 1809, vol. 1", p. 136-160}}</ref>|'''{{flagicon|United Netherlands}} [[United Kingdom of the Netherlands|Netherlands]]''': 36,500 regulars at peak strength (1815) }} Other coalition members: 100,000 regulars and militia at peak strength (1813) Total: 3,000,000 regulars and militia at peak strength (1813) | strength2 = {{unbulleted list |'''{{flagicon|First French Empire}} [[First French Empire|French Empire]]''': 1,200,000 regulars, sailors, marines and militia at peak strength (1813)<ref name="John France 2011 351">{{cite book |last=John France |url=https://archive.org/details/perilousgloryris0000fran |title=Perilous Glory: The Rise of Western Military Power |publisher=Yale UP |year=2011 |isbn=978-0-300-17744-2 |page=[https://archive.org/details/perilousgloryris0000fran/page/351 351] |url-access=registration}}</ref> |c. 3,000,000 military personnel (total that served){{sfn|Clodfelter|2017|p=170}}<ref>Bodart 1916, pp. 132–133: "The number of men placed by the Senate at the disposal of Napoleon I in the course of his reign, is calculated at 2,023,000; to these are added the cavalry levy of 17,000 in January 1813, the general levy of 1814 estimated at 143,000, and the volunteers and the national guard of 1814 and 1815, estimated at 817,000. Thus computed the sum total of all the men the Emperor had under his command would have been 3,000,000... Again, it must be remembered that many French regiments were recruited by conscription in provinces newly conquered and united to France, and that these soldiers commonly deserted or went over to the enemy at the first favourable opportunity."</ref> {{Tree list}} ** 200,000 Italians (served directly in the French Imperial Army)<ref>Virgilio Ilari e Piero Crociani, [https://www.centotredicesimo.org/wp-content/uploads/2015/11/Ilari-V.-Crociani-P.-27e-e-28e-Division-Militaire-1800-1814-libre.pdf "PIEMONTE E LIGURIA NEL Sistema MILITARE Napoleonico"], 2010, p. 18.</ref> ** 216,000 Belgians (served directly in the French Imperial Army)<ref>Mikaberidze, p. 290</ref> ** 80,000 [[Left Bank of the Rhine|Germans]] (served directly in the French Imperial Army)<ref>Wilson, Peter H. (14 February 2023), ''Iron and Blood: A Military History of the German-Speaking Peoples since 1500'', Harvard University Press, p. 295. ISBN 978-0-674-98762-3.</ref> ** 33,000 Swiss (served directly in the French Imperial Army)<ref>Wilson, Peter H. (14 February 2023). "Iron and Blood: A Military History of the German-Speaking Peoples since 1500." Harvard University Press. p. 271. ISBN 978-0-674-98762-3.</ref> {{tree list/end}} '''{{flagdeco|Napoleonic Italy}} [[Kingdom of Italy (Napoleonic)|Italy]]''': 200,000 (total that served in the army of the Kingdom of Italy)<ref>Ilari and Crociani, p. 18</ref> {{flagicon|Duchy of Warsaw}} '''[[Duchy of Warsaw]]''': 180,000 (total that served in the army of the Duchy of Warsaw)<ref>Paul Robert Magocsi; Jean W. Sedlar; Robert A. Kann; Charles Jevich; Joseph Rothschild (1974). ''A History of East Central Europe''. University of Washington Press. p. 48. {{ISBN|978-0-295-95358-8}}. Retrieved 11 May 2012.</ref> }} | casualties1 = {{unbulleted list |'''{{flagicon|Austrian Empire}} Austria''', '''{{flagicon|Kingdom of Prussia|1803}} Prussia''', and other German states:<br />500,000–600,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref><ref name="Mikaberidze, p. 627-628">Mikaberidze, p. 627–628.</ref> |'''{{flagicon|Russian Empire}} Russia''':<br />450,000–500,000 dead<ref>Urlanis 1971, p. 180–182. Only the wars against France.</ref><ref>Mikaberidze, p. 627–628. Only the wars against France.</ref> |'''{{flagicon|UKGBI}} United Kingdom''':<br />311,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref><ref name="Mikaberidze, p. 627-628">Mikaberidze, p. 627–628.</ref> |'''{{flagicon|Spain|1785}} Spain''':<br />300,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref> |'''{{flagicon|Kingdom of Portugal|1750}} Portugal''':<br />50,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref> }} ---- '''Total''': 1,800,000+ military dead | casualties2 = '''{{flagicon|First French Empire}} French Empire''': * 306,000 French killed in combat{{sfn|White|2014}}{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} * 65,000 French allies killed in combat{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} * 600,000 French and allies dead from disease{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} '''{{flagicon|Napoleonic Italy}}{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Naples (1811).svg|link=Kingdom of Naples (Napoleonic)}} Italy''':<br />120,000 dead (included in the "French allies" figures)<ref name="White 2014, Urlanis">{{harvnb|White|2014|loc=''Napoleonic Wars''}} cites {{harvnb|Urlanis|1971}}</ref><hr/> '''Total''': 1,000,000+ military dead<ref>{{cite book |last=Bodart |first=Gaston |title=Losses of Life in Modern Wars: Austria-Hungary: France |date=2017 |publisher=Trieste Publishing Pty Limited |isbn=9780649002184 |page=133 |edition=Illustrated |url=https://books.google.com/books?id=QyFStAEACAAJ}}</ref>{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} | campaignbox = }} {{OSM Location map | coord = {{coord|48|14}} | zoom = 3 | float = right | nolabels = 1 | width = 300 | height = 240 | title = Napoleonic Wars | auto-caption=1 | shapeD=n-circle | shape-colorD=dark blue | label-colorD=dark blue | shape-outlineD=white | label-sizeD = 12 | label-posD = left | mark-sizeD=16 | mark-coord1 = {{coord|49.13|16.76}} | mark-title1 = [[War of the Third Coalition|Third Coalition]]: Germany 1803:...[[Battle of Austerlitz|Austerlitz]]... | mark-coord2 = {{coord|52.52|13.41}} | mark-title2 = [[War of the Fourth Coalition|Fourth Coalition]]: Prussia 1806:...[[Fall of Berlin (1806)|Berlin]]... | mark-coord3 = {{coord|39.08|-9.27}} | mark-title3 = [[Peninsular War]]: Portugal 1807...[[Lines of Torres Vedras|Torres Vedras]]... | mark-coord4 = {{coord|42.85|-2.68}} | mark-title4 = [[Peninsular War]]: Spain 1808...[[Battle of Vitoria|Vitoria]]... | mark-coord5 = {{coord|48.54|12.15}} | mark-title5 = [[War of the Fifth Coalition|Fifth Coalition]]: Austria 1809:...[[Battle of Landshut (1809)|Landshut]]... | mark-coord6 = {{coord|55.75|37.63}} | mark-title6 = [[French invasion of Russia]] 1812:...[[French occupation of Moscow|Moscow]]... | mark-coord7 = {{coord|51.33|12.38}} | mark-title7 = [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]]: Germany 1813:...[[Battle of Leipzig|Leipzig]]... | mark-coord8 = {{coord|48.86|2.35}} | mark-title8 = [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]]: France 1814:...[[Battle of Paris (1814)|Paris]]... | mark-coord9 = {{coord|50.68|4.41}} | mark-title9 = [[Hundred Days]] 1815:...[[Battle of Waterloo|Waterloo]]... }} '''نيپوليئن جون جنگيون''' (<small>1803ع</small> <small>-1815ع</small>) (<small>Napoleonic Wars</small>) عالمي سطح تي ٿيندڙ تڪرارن جو هڪ سلسلو هيون، جيڪي يورپي اتحادين، جن جي جوڙجڪ وقت سان گڏ تبديل ٿيندي رهي، پاران فرانس جي پهرين جمهوريه (<small>1803ع</small>-<small>1804ع</small>)، جنهن جي اڳواڻي ”فرسٽ ڪونسل“ (نپولين) ڪري رهيو هو ۽ ان کان پوءِ فرانس جي پهرين سلطنت (<small>1804ع-1815ع</small>)، جنهن جو سربراهه فرانس جو شهنشاهه نپولين هو، جي خلاف وڙهيون ويون. انهن جنگين جو بنياد فرانسيسي انقلاب (<small>1789ع-1799ع</small>) ۽ فرانسيسي انقلابي جنگين (<small>1792ع-1802ع</small>) مان پيدا ٿيندڙ سياسي حالتن ۾ پيو ۽ انهن جي نتيجي ۾ يورپ جي سرزمين تي فرانس جو غلبو قائم ٿيو.<ref>{{cite book |title=The Cambridge History of the Napoleonic Wars: Volume 2: Fighting the Napoleonic Wars |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-napoleonic-wars/34338C6981ADFB4F519A506334F4FF23 |date=2023 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-41766-2 |editor-last=Colson |editor-first=Bruno |volume=2 |location=Cambridge |doi=10.1017/9781108278096 |editor-last2=Mikaberidze |editor-first2=Alexander}}</ref> انهن جنگين کي ستن تڪرارن ۾ ورهايو ويو آهي؛ جن مان پنجن جا نالا انهن اتحادين جي نالن تي رکيا ويا آهن جن نپولين خلاف جنگ ڪئي، جڏهن ته ٻين ٻن جنگين جا نالا انهن جي وڙهجڻ وارن علائقن يا محاذن جي مناسبت سان رکيا ويا آهن. اهي جنگيون هي آهن: ٽئين اتحاد جي جنگ، چوٿين اتحاد جي جنگ، پنجين اتحاد جي جنگ، ڇهين اتحاد جي جنگ، ستين اتحاد جي جنگ، جزيري نما جي جنگ (<small>Peninsular War</small>) ۽ روس تي فرانسيسي حملو.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |title=The Napoleonic Wars |url=https://www.britannica.com/place/United-Kingdom/The-Napoleonic-Wars |edition=online |access-date=30 January 2024}}</ref> انهن جنگن جو پهريون مرحلو تڏهن شروع ٿيو جڏهن برطانيا 18 مئي 1803ع تي فرانس خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. معمولي فوجي مهمن کان پوءِ، برطانيا آسٽريا، روس ۽ ننڍين طاقتن سان اتحاد ڪري اپريل 1805ع ۾ ”ٽيون اتحاد" قائم ڪيو. ان کان پوءِ ٿيندڙ جنگ ۾ نپولين روسي ۽ آسٽريائي فوجن جي گڏيل لشڪر کي شڪست ڏني؛ هن جنگ جو نتيجو ”اولم“ (<small>Ulm</small>) ۽ ”آسٽرلٽز“ (<small>Austerlitz</small>) ۾ فرانس جي فتحن جي صورت ۾ نڪتو، جنهن سبب ”[[پوتر رومي سلطنت|مقدس رومن سلطنت]]" جو خاتمو ٿيو ۽ آسٽريا کي صلح ڪرڻ تي مجبور ٿيڻو پيو. برطانيا ۽ روس فرانس سان جنگ جاري رکي. فرانس جي وڌندڙ طاقت کان ڳڻتيءَ سبب، پروشيا (<small>Prussia</small>) برطانيا ۽ روس سان گڏجي ”چوٿون اتحاد" ٺاهيو ۽ آڪٽوبر 1806ع ۾ جنگ ٻيهر شروع ڪئي. نپولين "جينا-آئورسٽيڊٽ" (Jena-Auerstedt) ۾ پروشين ۽ "فريڊلينڊ" (Friedland) ۾ روسين کي شڪست ڏني، جنهن سان جولاءِ 1807ع تائين کنڊ ۾ هڪ غير مستحڪم امن قائم ٿيو ۽ برطانيا هڪ ڀيرو ٻيهر فرانس جو واحد وڏو دشمن رهجي ويو. برطانيا کنڊ (يورپ) تي فرانس جي غلبي کي چئلينج ڪرڻ جي پوزيشن ۾ نه هو، پر "ٽرافالگر" (Trafalgar) سميت ڪجهه فتحن کان پوءِ سمنڊن تي پنهنجو تسلط قائم ڪري ورتو. روس ان عارضي امن واري عرصي کي عثمانين، سويڊن وارن ۽ ايرانيين سان جاري جنگين کي حل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو. پنهنجي "ڪانٽينينٽل سسٽم" ذريعي برطانيا کي اڪيلو ڪرڻ ۽ معاشي طور تي ڪمزور ڪرڻ جي اميد ۾، نپولين پرتگال تي حملو ڪيو، جيڪو يورپي کنڊ ۾ برطانيا جو آخري اتحادي ملڪ بچيو هو. نومبر 1807ع ۾ لزبن تي قبضو ڪرڻ ۽ اسپين ۾ فرانسيسي فوجن جي وڏي موجودگيءَ کان پوءِ، نپولين پنهنجي اڳوڻي اتحادي خلاف ٿيڻ، اسپين جي حڪمران شاهي خاندان کي معزول ڪرڻ ۽ 1808ع ۾ پنهنجي ڀاءُ کي ”جوزف اول" جي نالي سان اسپين جو بادشاهه قرار ڏيڻ جو موقعو غنيمت ڄاتو؛ هن قدم کي اسپين جي عوام سخت ناپسند ڪيو. اسپين برطانيا ۽ پرتگال سان شامل ٿي ويو، ۽ انهن ٽنهي طاقتن فرانس خلاف ”پينينسولر وار" شروع ڪئي. فرانسيسي فوجن جو رخ هڪ وڏي نئين "اينگلو-اسپيني محاذ" ڏانهن موڙڻ سبب آسٽريا کي ٻيهر تڪرار ۾ شامل ٿيڻ جو موقعو مليو ۽ اپريل 1809ع ۾ آسٽريا، اسپين ۽ برطانيا تي مشتمل "پنجون اتحاد" قائم ٿيو. آسٽريا ”ايسپرن-ايسلنگ“ (Aspern-Essling) جي جنگ کٽي ورتي پر ”واگرام“ (Wagram) ۾ شڪست کاڌائين، جنهن جي نتيجي ۾ آڪٽوبر 1809ع ۾ سخت شرطن وارو امن معاهدو ڪرڻ تي مجبور ٿيڻو پيو. برطانيا، اسپين ۽ پرتگال فرانس سان جنگ جاري رکي. ان ئي دوران، واپار ۾ گهٽتائي سبب پيدا ٿيندڙ معاشي نتيجن کي برداشت ڪرڻ کان انڪار ڪندي روس "ڪانٽينينٽل سسٽم" جي ڀڃڪڙي ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ نيپولين جون 1812ع ۾ حملو ڪري ڏنو. اها مهم ٻنهي ڌرين لاءِ انتهائي نقصانڪار ثابت ٿي، پر آخرڪار ان جو انجام فرانس لاءِ تباهي ۽ نيپولين جي "وڏي فوج" ({{lang|fr|[[Grande Armée]]}}) جي لڳ ڀڳ مڪمل خاتمي جي صورت ۾ نڪتو. ڊسمبر 1812ع تائين فرانسيسي فوجون روس مان پوئتي هٽي ويون ۽ پنهنجي وڃايل طاقت کي ٻيهر بحال ڪرڻ شروع ڪيو. ان شڪست مان حوصلا ملڻ تي آسٽريا، پروشيا ۽ ڪجهه ننڍين طاقتن، روس، برطانيا ۽ اسپين سان گڏجي "ڇهين اتحاد" ۾ شموليت اختيار ڪئي ۽ فرانس خلاف مهم شروع ڪئي. ڇهين اتحاد آڪٽوبر 1813ع ۾ ليپزگ جي مقام تي نيپولين کي شڪست ڏني. ان کان پوءِ اتحادي فوجن ٻن محاذن تان فرانس تي حملو ڪيو: روسي، آسٽرين ۽ پروشين فوجن اوڀر طرفان فرانس تي حملو ڪيو، جڏهن ته برطانوي، اسپيني ۽ پرتگالي فوجن اولهه طرفان فرانس تي ڪاهه ڪئي. Coalition troops [[Battle of Paris (1814)|captured Paris]] in March 1814, [[Treaty of Fontainebleau (1814)|forced Napoleon to abdicate]] in April, exiled him to the island of [[Principality of Elba|Elba]], and [[First Restoration|restored power to the Bourbons]]. Napoleon escaped exile in February 1815 and reassumed control of France for around one hundred days, igniting [[Hundred Days|the eponymous conflict]]. The allies formed the Seventh Coalition, which defeated him at [[Battle of Waterloo|Waterloo]] in June 1815 and exiled him to [[Saint Helena]], where he died in 1821.<ref name="zamoy">{{Cite book |last=Zamoyski |first=Adam |url=https://books.google.com/books?id=NqVKDwAAQBAJ&pg=PT480 |title=Napoleon: A Life |publisher=Basic Books |year=2018 |isbn=978-0-465-05593-7 |location=London |page=480 |access-date=7 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806042616/https://books.google.com/books?id=NqVKDwAAQBAJ&pg=PT480 |archive-date=6 August 2020 |url-status=live}}</ref> The wars had profound consequences on history. New methods of warfare were introduced, including [[Levée en masse|mass conscription]] and [[guerrilla warfare]]. Politically, the wars greatly influenced Europe through the advancements in [[Napoleonic Code#Codes in other countries|civil law]] brought about by the [[Napoleonic Code]], which was largely retained where it was adopted, and the spread of [[nationalism]] and [[liberalism]]. [[Spanish American wars of independence|Independence movements]] emerged in [[Spanish America]] as a direct consequence of the wars, leading to the decline of the [[Spanish Empire|Spanish]] and [[Portuguese Empire]]s. France's defeat led to the rise of Britain as the world's [[Pax Britannica|foremost naval and economic power]], a status it would hold for the remainder of the century. After the end of the Napoleonic Wars, the [[Congress of Vienna]] redrew Europe's borders and brought [[Concert of Europe|a relative peace]] to the continent, with no major [[great power]] conflicts until the [[Crimean War]] in 1853. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Napoleonic Wars}} {{Wikivoyage|Napoleonic Wars|Napoleonic Wars|travel information}} * {{wikisource inline|list= ** {{cite EB1911|last=Beck |first=Archibald Frank |wstitle=Waterloo Campaign, 1815 |volume=28 |pages=371–381 |noicon=x |short=x}} ** {{cite EB1911|last=Maude |first=Frederic Natusch |wstitle=Napoleonic Campaigns |volume=19|pages=212–236 |noicon=x |short=x}} ** {{cite EB1911 |last=Robinson |first=Charles Walker |wstitle=Peninsular War |volume=21 |pages=90–98 |noicon=x |short=x}} ** {{cite EB1911|last=Rose |first=John Holland |wstitle=Napoleon I. |volume=19 |pages=190–211 |noicon=x |short=x}} }} * [https://networks.h-net.org/group/73374/announcements/20000645/new-journal-napoleonic-and-restorations-periods-born "A new scholarly journal in 2023: ''European Review of Studies on the Napoleonic and Restoration Periods''{{-"}}] * [https://web.archive.org/web/20111009051911/http://www.thailisting.com/epic/ The Legend of Bonaparte] * [http://www.theeuropeanlibrary.org/exhibition/napoleonic_wars/index.HTML The Napoleonic Wars Exhibition held by The European Library] * [https://web.archive.org/web/20140108104011/http://xvld.org/ 15th Kings Light Dragoons (Hussars) Re-enactment Regiment] * [https://web.archive.org/web/20090831063254/http://www.95th-rifles.co.uk/main.html 2nd Bt. 95th Rifles] Reenactment and Living History Society * [http://www.militaryheritage.com/napoleon.htm The Napoleonic Wars Collection Website] * [http://napoleonistyka.atspace.com/ Napoleon, His Army and Enemies] * [http://www.napoleonguide.com/ Napoleonic Guide] * ''[https://www.gutenberg.org/ebooks/2600 War and Peace]'' by [[Leo Tolstoy]] at [[Project Gutenberg]] * [http://british-history.co.uk/napoleonic Napoleonic Wars] * [https://www.napoleon.org/en/ Fondation Napoléon] * [https://www.napoleon-series.org/ The Napoleon Series] {{Authority control}} [[زمرو:نيپولين جون جنگيون]] [[زمرو:يورپ جي تاريخ]] [[زمرو:فرانس ۾ 1800ع]] [[زمرو:فرانس ۾ 1810ع]] [[زمرو:انگلينڊ-فرانس جنگيون]] [[زمرو:1800ع جون تڪرارون]] [[زمرو:1810ع جون تڪرارون]] [[زمرو:جنگيون بلحاظ دور]] [[زمرو:فرانس جي تاريخ]] [[زمرو:نيپولين]] [[زمرو:انگلينڊ]] [[زمرو:تڪرارون]] [[زمرو:1800ع]] [[زمرو:1810ع]] {{Client states of the Great French War}} {{Napoleonic Wars}} {{Waterloo Campaign}} {{History of Europe}} [[Category:Napoleonic Wars| ]] [[Category:1800s conflicts]] [[Category:1800s in France]] [[Category:1810s conflicts]] [[Category:1810s in France]] [[Category:Anglo-French wars]] iv07071906fa84ivrkqex83ey9l69gy 414952 414951 2026-09-26T07:35:16Z Ibne maryam 17680 /* */ 414952 wikitext text/x-wiki {{short description|1803–1815 series of wars led by Napoleon}} {{Infobox military conflict | conflict = نيپوليئن جون جنگيون<br> Napoleonic Wars | part_of = the [[French Revolutionary and Napoleonic Wars]] | image = Napoleonic Wars (revision).jpg | caption = مٿي کان هيٺيان، ساڄي کان کاٻي:<br> آسٽريلز، فريڊلينڊ، برلن، ماسڪو، ايسپرن-ايسلنگ، پيرس ۽ ليپزگ جون جنگيون | date = 18 مئي 1803ع – 20 نومبر 1815ع (12 سال، 6 مهينا ۽ 2 ڏينهن) | location = عالمي (خاص طور تي [[يورپ]]) | result = اتحادين جي فتح | combatant1 = '''اتحادي فوجون:'''<br/>{{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}}<br/> {{collapsible list|bullets=yes|title={{nobold|هيبسبرگ بادشاهت}}|{{flagcountry|Holy Roman Empire}} ([[پوتر رومي سلطنت]]) {{efn|[[Dissolution of the Holy Roman Empire|Dissolved in 1806]]. Many states of the Empire were allies of France before its dissolution, including [[Electorate of Bavaria|Bavaria]], [[Electorate of Saxony|Saxony]], [[Electorate of Baden|Baden]] and [[Electorate of Württemberg|Württemberg]].}} * اليڪٽوريٽ آف هئنوور {{efn|Hanover was in [[Personal union of Great Britain and Hanover|personal union with the United Kingdom]]. It was annexed by Westphalia in 1806 and restored as the [[Kingdom of Hanover]] in 1814. Hanover contributed troops to the British Army (see [[King's German Legion]]) and to Wellington's army during the [[Waterloo Campaign]].}} * {{flag|Liechtenstein|1719}}<br/>... ۽ ٻيا |'''{{flagicon|Austria}} [[آسٽريا|آسٽريائي سلطنت]]''' {{efn|The term ''Austrian Empire'' came into use after Napoleon crowned himself [[Emperor of the French]] in 1804, by which [[Francis II, Holy Roman Emperor]] took the title [[Emperor of Austria]] (Kaiser von Österreich) in response. The Holy Roman Empire was dissolved in 1806, and consequently ''Emperor of Austria'' became Francis' primary title. For this reason, ''Austrian Empire'' is often used instead of ''Holy Roman Empire'' for brevity's sake when speaking of the Napoleonic Wars as a whole, even though the two entities are not synonymous.}}{{efn|name="Austria&Prussia"|After the French victory against the [[War of the Fourth Coalition|Fourth]] and [[War of the Fifth Coalition|Fifth]] coalitions, Prussia and Austria became allies of France and contributed forces to the [[French Invasion of Russia]] in 1812. Both countries joined the [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]] when the invasion failed.}} * {{flagicon|Hungary}} [[هنگري|هنگري جي بادشاهت]] (1526-1867) {{efn|The [[Kingdom of Hungary (1538–1867)|Kingdom of Hungary]] participated in the war with separate Hungarian regiments{{sfn|Arnold|1995|p=[https://books.google.com/books?id=63xTTaYTbrwC&pg=PA36 36]}}<ref>The Austrian Imperial-Royal Army (''{{lang|de|Kaiserliche-Königliche Heer}}'') 1805–1809: The Hungarian Royal Army [http://www.napoleon-series.org/military/organization/Austria/ArmyStudy/c_AustrianArmyHungary.html] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140222141736/http://www.napoleon-series.org/military/organization/Austria/ArmyStudy/c_AustrianArmyHungary.html |date=22 February 2014}}</ref> in the Imperial and Royal Army, and also by a traditional army ("insurrectio").<ref>{{cite book |last=Fisher |first=Todd |url=https://books.google.com/books?id=fpNMC02Im0YC&pg=PA7 |title=The Napoleonic Wars: The Empires Fight Back 1808–1812 |publisher=Oshray Publishing |year=2001 |isbn=978-1-84176-298-2 |access-date=18 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150930183548/https://books.google.com/books?id=fpNMC02Im0YC&pg=PA7 |archive-date=30 September 2015 |url-status=live}}</ref> The Hungarian Diet voted to join in war and agreed to pay one third of the war expenses.|group=lower-alpha}} }} {{unbulleted list|{{flagicon|Russia}} [[روسي سلطنت]]}} {{efn|name="Russia"|Russia was a leading member of the Coalition, but became an ally of France from the signing of the [[Treaties of Tilsit]] in 1807 until it was [[French invasion of Russia|invaded by France]] in 1812. During this time, it was nominally at war with [[Anglo-Russian War (1807–1812)|the United Kingdom]], [[Russo-Persian War (1804–1813)|Iran]], [[Finnish War|Sweden]] and [[Russo-Turkish War (1806–1812)|the Ottoman Empire]].}} * {{flagcountry|Prussia|1803}}{{efn|name="Austria&Prussia"}} * {{flagdeco|Spain|1785}} [[History of Spain (1808-1874)|Spain]]{{efn|name="Spain"|Spain was an ally of France in the [[War of the Third Coalition]] and the [[Invasion of Portugal (1807)|invasion of Portugal]]. In 1808, France invaded Spain, triggering the [[Peninsular War]] (or the Spanish War of Independence) and Spain joined the Coalition against France.}} * {{flagdeco|Kingdom of Portugal|1750}} [[History of Portugal (1777–1834)|Portugal]]{{efn|name="Portugal"|Portugal became an active belligerent in [[Invasion of Portugal (1807)|1807]] following a Franco-Spanish invasion. While a member of the coalition, the regular Portuguese army operated mostly under [[Anglo-Portuguese Army|British command]], who also heavily subsidized Portugal's military.}} * {{flag|Sweden|naval}}{{efn|name="Sweden"|When Russia allied with France, it [[Finnish War|conquered Finland]], which was under Swedish rule at the time. After [[Charles XIV John|Marshal Bernadotte]] became Crown Prince of Sweden in 1810, Sweden nominally declared [[Anglo-Swedish war of 1810–1812|war on the United Kingdom]], but no actual fighting was done. Sweden became a leading member of the [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]] and declared war on France in 1812.}}<br/> {{flagcountry|United Kingdom of the Netherlands}}{{efn|name="Seventh Coalition"}} * {{flagcountry|Kingdom of Naples|1738}}{{efn|Until 1806.}} * {{flagcountry|Kingdom of Sicily}} *{{flagdeco|Kingdom of Sardinia|1814}} [[Kingdom of Sardinia (1720-1861)|Sardinia]] *{{flag|Papal States|old}} |title={{nobold|''and others...''}} ||||||||||||||||||||||| combatant2 = {{flagicon|France}} [[فرانسيسي سلطنت]]<br/> ۽ باجگذار رياستون<hr/> {{collapsible list |title={{nobold|'''فرانس جا اتحادي:'''}} |{{flagdeco|Spain|1785}} [[اسپيني سلطنت]]{{efn|name="Spain"}} | ناروي-ڊينمارڪ {{efn|name="Denmark"}} |{{flagicon|Russia}} [[روسي سلطنت]] {{efn|name="Russia"}} |{{flagicon|Austria}} [[آسٽريا|آسٽريائي سلطنت]] {{efn|name="Austria&Prussia"}} |پروشيا {{efn|name="Austria&Prussia"}} |{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg}} [[ايران|شاهي ايران]] {{efn|name="Iran"}} }} *{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg}} [[Qajar Iran|Iran]]{{efn|name="Iran"|The Iranian Qajar Dynasty [[Russo-Persian War (1804–1813)|fought a war against Russia]] from 1804 to 1813. At the start of the war, Iran received support from France. When [[Russia]] became an ally of France in 1807, French support for Iran ended, and Iran was instead supported by the United Kingdom.}} * {{flagcountry|Prince-Bishopric of Montenegro}}{{efn|1806–1807, 1813–1814}} * {{flagcountry|Kingdom of Bavaria}}{{efn|name="German States 1"|From 1813.}} * {{flagcountry|Kingdom of Saxony|1806}}{{efn|name="German States 1"}} * {{flagcountry|Kingdom of Württemberg|1803}} {{efn|name="German States 1"}} *{{flagcountry|Baden|1806}}{{efn|name="German States 1"}} *بوربون فرانس {{efn|name="Seventh Coalition"|1815.}} * ڊچي آف برنسوڪ {{efn|name="Seventh Coalition"}} * نسائو {{efn|name="Seventh Coalition"}} * {{flag|Denmark}} {{efn|name="Denmark"|After the [[Second Battle of Copenhagen]] in 1807, Denmark-Norway became an ally of France. After [[Dano-Swedish War (1813-1814)|losing Norway to Sweden]] in 1814, Denmark switched sides and joined the Coalition.}} *{{flagdeco|Switzerland}} [[Restoration and Regeneration in Switzerland|Swiss Confederation]]{{efn|name="Seventh Coalition"}} * تسڪاني {{efn|name="Seventh Coalition"}} | commander1 = <!-- Due to the sheer number of senior generals that were involved in the Napoleonic Wars, only heads of state or heads of government should be included in the infobox to keep it from bloating. Generals can still be named in the Wikipedia pages of conflicts within the Napoleonic Wars (e.g can include Nelson and Mack in the infobox of the War of the Third Coalition, but not on this page). --> {{flagicon|Russian Empire}} اليگزينڊر پهريون * {{flagicon|UKGBI}} رابرٽ جينڪنسن * {{flagicon|Habsburg monarchy|civil}} فرانزس پهريون * {{flagicon|UKGBI}} جارج ٽيون * {{flagicon|UKGBI}} هنري ايڊنگٽن * {{flagicon|UKGBI}} وليم پٽ {{natural Causes}} * {{flagicon|UKGBI}} اسپينسر پرسيوال (قتل ڪيو ويو) * {{flagicon|Kingdom of Portugal|1750}} ولي عهد شهزادو جون * {{flagicon|Sweden|naval}} گستاو چوٿون ايڊولف *{{flagicon|Sweden|naval}} چارلس چوڏهون جان * {{flagicon|United Kingdom of the Netherlands}} وليم پهريون |||||||| commander2 = {{unbulleted list| {{flagicon|France}} نيپولين پهريون (هٿيار ڦٽا ڪيا) |ميڪسيميليان پهريون جوزف |{{flagicon|Batavian Republic}} رٽر جان شملپينڪ |{{flagicon image|Flag of the Netherlands.svg|link=Kingdom of Holland}} لوئي پهريون |{{flagicon|Napoleonic Italy}} يوجين ڊي بيوهارنيس |{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Naples (1811).svg|link=Kingdom of Naples (Napoleonic)}} جاوڪم موريٽ (ڦاهي ڏني وئي) |{{flagicon|Kingdom of Saxony|1806}}{{flagicon|Duchy of Warsaw}} فريڊرڪ آگسٽس پهريون |{{flagicon|Duchy of Warsaw}} جوزف پونيٽووسڪي{{KIA}} |{{flagicon|Spain}} چارلس چوٿون |{{flagicon image|Flag of Kingdom of Naples (1806-1808).svg|link=Kingdom of Naples (Napoleonic)}} {{flagicon|Napoleonic Spain}} جوزف پهريون {{efn|[[King of Naples]] from 1806 to 1808. [[King of Spain]] from 1808 to 1813.}} |{{flagicon|Westphalia}} جيروم نيپولين |{{flagicon|Kingdom of Württemberg|1803}} فريڊرڪ پهريون |{{flagicon|Denmark}} فريڊرڪ ڇهون |{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg|link=Qajar Iran}} فتح علي شاهه قاجار }} * {{flagicon|Kingdom of Prussia|1803}}<nowiki> فريڊرڪ وليم ٽيون}}</nowiki> <nowiki>{{unbulleted list|</nowiki> {{flagicon image|Flag of Spain (1785–1873, 1875–1931).svg|link=History of Spain (1808–1874)}} فرڊيننڊ ستون {{efn|Nominally only. Ferdinand was proclaimed King of Spain by the [[Supreme Central Junta]] in 1808, but was effectively imprisoned in France for the duration of the [[Peninsular War]]. The Central Junta, and later the [[Cortes of Cádiz]], governed the country in the king's absence until he was allowed to return to Spain under the [[Treaty of Valençay]] in 1814.}} ||||| strength1 = {{unbulleted list|'''{{flagicon|Russian Empire}} [[Russian Empire|Russia]]''': 712,000 regulars, Cossacks and militia at peak strength (1812)<ref>Sokolov, Oleg V. (2020). Битва двух империй. 1805-1812 [The Battle of two Empires, 1805-1812]. Лучшие воины в истории (Best warriors in history) (in Russian). Moscow: Яуза. Page 412.</ref>|'''{{flagicon|Austrian Empire}} [[Austrian Empire|Austria]]''': 630,000 regulars and militia at peak strength (1809)<ref>[https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10009065?page=174,175&q=630 "Neue Statistisch-Geographische Beschreibung des Königreichs Ungarn, Croatien, Slavonien und der ungarischen Militär Grenze,"] Weygand, Leipzig 1832, page 146. Includes 40,000 insurgent militia.</ref><ref>Wilson 2023, p. 303, gives a more precise breakdown of Austrian strength in 1809 (excluding the insurgents) at 283,400 in the initial field army and 310,000 in reserves and garrisons; about half of the latter number were militia ([[landwehr]]). The Austrians reached peak effective field strength in 1813, with 568,000 soldiers.</ref>|'''{{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}}''': 380,000 regulars, sailors, and marines at peak strength (1813){{efn|250,000 in the British Army and 130,000 in the Royal Navy. The Royal Navy averaged 110,000 personnel during the conflict. The British Army was still 211,276 strong after the conclusion of the conflict in December 1815.{{sfn|Clodfelter|2017|p=170}}}}<ref>{{cite web |last=Burnham |first=Robert |title=The British Army in the Napoleonic Wars: Manpower Stretched to the Limits? |url=https://www.napoleon-series.org/military-info/organization/c_casualties.html |work=The Napoleon Series |access-date=29 December 2025 |quote=As of August 1813, the British Army had 255,876 regulars, but only 65,252 were deployed on the Iberian peninsula (counting 3,135 in Gibraltar and 1,915 in Cadiz). Another 102,000 regulars were scattered throughout Britain's global empire (outside of Britain and Ireland), including some 20,000 garrisoning Sicily and other Mediterranean islands, 3,800 in Germany, 22,000 in India (buttressing the separately-counted BEIC armies) or the islands of the Indian Ocean, 18,000 in continental North America, and 21,000 in the Caribbean islands (the latter two clusters being drawn upon to fight the contemporary [[War of 1812]])}}</ref><br/>1,043,100 military personnel (total that served){{efn|793,110 in the British Army and 250,000 in the Royal Navy from 1793 to 1815. Casualties for the whole 1793-1815 period are as follows. Army losses: 219,420 dead (25,569 killed in battle or died of wounds, 193,851 dead of disease or other accidents), 86,390 wounded, 20,000 captured, 113,273 deserters. Navy losses: 92,386 dead (6,663 killed in battle; 13,621 drowned or killed in noncombat shipwrecks or fires; 72,102 dead of disease or other accidents), 14,270 wounded.{{sfn|Clodfelter|2017|pp=170–171}}}}|'''{{flagicon|Kingdom of Prussia|1803}} [[Kingdom of Prussia|Prussia]]''': 281,000 regulars and militia at peak strength (1806)<ref>Wilson 2023, p. 303: "Meanwhile, Prussia’s army remained static at a nominal 235,000 until its defeat in 1806 at Jena-Auerstädt, after which, as we have seen, it was rebuilt to 281,000 by August 1813, also now supported by a much-reduced population, revenue, and territory."</ref>{{sfn|Clodfelter|2017|p=150}}|'''{{flagicon|Spain|1785}} [[Spanish Empire|Spain]]''': 255,000 regulars and guerillas at peak strength (1808){{sfn|Clodfelter|2017|pp=152–153}}{{Efn|50,000 of which being guerillas.{{sfn|Clodfelter|2017|p=152}}}}|'''{{flagcountry|Kingdom of Portugal|1750}}''': 50,000 regulars at peak strength (1809)|'''{{flagicon|Sweden|naval}} [[Sweden]]''': 50,000 regulars at peak strength (1808)<ref>{{cite web |last=Olofsson |first=Magnus |title=The Swedish Army in the Napoleonic Wars |work=The Napoleon Series |date=April 2008 |quote=Data sources include "Sveriges krig åren 1808 och 1809, vol. 1", p. 136-160}}</ref>|'''{{flagicon|United Netherlands}} [[United Kingdom of the Netherlands|Netherlands]]''': 36,500 regulars at peak strength (1815) }} Other coalition members: 100,000 regulars and militia at peak strength (1813) Total: 3,000,000 regulars and militia at peak strength (1813) | strength2 = {{unbulleted list |'''{{flagicon|First French Empire}} [[First French Empire|French Empire]]''': 1,200,000 regulars, sailors, marines and militia at peak strength (1813)<ref name="John France 2011 351">{{cite book |last=John France |url=https://archive.org/details/perilousgloryris0000fran |title=Perilous Glory: The Rise of Western Military Power |publisher=Yale UP |year=2011 |isbn=978-0-300-17744-2 |page=[https://archive.org/details/perilousgloryris0000fran/page/351 351] |url-access=registration}}</ref> |c. 3,000,000 military personnel (total that served){{sfn|Clodfelter|2017|p=170}}<ref>Bodart 1916, pp. 132–133: "The number of men placed by the Senate at the disposal of Napoleon I in the course of his reign, is calculated at 2,023,000; to these are added the cavalry levy of 17,000 in January 1813, the general levy of 1814 estimated at 143,000, and the volunteers and the national guard of 1814 and 1815, estimated at 817,000. Thus computed the sum total of all the men the Emperor had under his command would have been 3,000,000... Again, it must be remembered that many French regiments were recruited by conscription in provinces newly conquered and united to France, and that these soldiers commonly deserted or went over to the enemy at the first favourable opportunity."</ref> {{Tree list}} ** 200,000 Italians (served directly in the French Imperial Army)<ref>Virgilio Ilari e Piero Crociani, [https://www.centotredicesimo.org/wp-content/uploads/2015/11/Ilari-V.-Crociani-P.-27e-e-28e-Division-Militaire-1800-1814-libre.pdf "PIEMONTE E LIGURIA NEL Sistema MILITARE Napoleonico"], 2010, p. 18.</ref> ** 216,000 Belgians (served directly in the French Imperial Army)<ref>Mikaberidze, p. 290</ref> ** 80,000 [[Left Bank of the Rhine|Germans]] (served directly in the French Imperial Army)<ref>Wilson, Peter H. (14 February 2023), ''Iron and Blood: A Military History of the German-Speaking Peoples since 1500'', Harvard University Press, p. 295. ISBN 978-0-674-98762-3.</ref> ** 33,000 Swiss (served directly in the French Imperial Army)<ref>Wilson, Peter H. (14 February 2023). "Iron and Blood: A Military History of the German-Speaking Peoples since 1500." Harvard University Press. p. 271. ISBN 978-0-674-98762-3.</ref> {{tree list/end}} '''{{flagdeco|Napoleonic Italy}} [[Kingdom of Italy (Napoleonic)|Italy]]''': 200,000 (total that served in the army of the Kingdom of Italy)<ref>Ilari and Crociani, p. 18</ref> {{flagicon|Duchy of Warsaw}} '''[[Duchy of Warsaw]]''': 180,000 (total that served in the army of the Duchy of Warsaw)<ref>Paul Robert Magocsi; Jean W. Sedlar; Robert A. Kann; Charles Jevich; Joseph Rothschild (1974). ''A History of East Central Europe''. University of Washington Press. p. 48. {{ISBN|978-0-295-95358-8}}. Retrieved 11 May 2012.</ref> }} | casualties1 = {{unbulleted list |'''{{flagicon|Austrian Empire}} Austria''', '''{{flagicon|Kingdom of Prussia|1803}} Prussia''', and other German states:<br />500,000–600,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref><ref name="Mikaberidze, p. 627-628">Mikaberidze, p. 627–628.</ref> |'''{{flagicon|Russian Empire}} Russia''':<br />450,000–500,000 dead<ref>Urlanis 1971, p. 180–182. Only the wars against France.</ref><ref>Mikaberidze, p. 627–628. Only the wars against France.</ref> |'''{{flagicon|UKGBI}} United Kingdom''':<br />311,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref><ref name="Mikaberidze, p. 627-628">Mikaberidze, p. 627–628.</ref> |'''{{flagicon|Spain|1785}} Spain''':<br />300,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref> |'''{{flagicon|Kingdom of Portugal|1750}} Portugal''':<br />50,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref> }} ---- '''Total''': 1,800,000+ military dead | casualties2 = '''{{flagicon|First French Empire}} French Empire''': * 306,000 French killed in combat{{sfn|White|2014}}{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} * 65,000 French allies killed in combat{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} * 600,000 French and allies dead from disease{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} '''{{flagicon|Napoleonic Italy}}{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Naples (1811).svg|link=Kingdom of Naples (Napoleonic)}} Italy''':<br />120,000 dead (included in the "French allies" figures)<ref name="White 2014, Urlanis">{{harvnb|White|2014|loc=''Napoleonic Wars''}} cites {{harvnb|Urlanis|1971}}</ref><hr/> '''Total''': 1,000,000+ military dead<ref>{{cite book |last=Bodart |first=Gaston |title=Losses of Life in Modern Wars: Austria-Hungary: France |date=2017 |publisher=Trieste Publishing Pty Limited |isbn=9780649002184 |page=133 |edition=Illustrated |url=https://books.google.com/books?id=QyFStAEACAAJ}}</ref>{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} | campaignbox = }} {{OSM Location map | coord = {{coord|48|14}} | zoom = 3 | float = right | nolabels = 1 | width = 300 | height = 240 | title = Napoleonic Wars | auto-caption=1 | shapeD=n-circle | shape-colorD=dark blue | label-colorD=dark blue | shape-outlineD=white | label-sizeD = 12 | label-posD = left | mark-sizeD=16 | mark-coord1 = {{coord|49.13|16.76}} | mark-title1 = [[War of the Third Coalition|Third Coalition]]: Germany 1803:...[[Battle of Austerlitz|Austerlitz]]... | mark-coord2 = {{coord|52.52|13.41}} | mark-title2 = [[War of the Fourth Coalition|Fourth Coalition]]: Prussia 1806:...[[Fall of Berlin (1806)|Berlin]]... | mark-coord3 = {{coord|39.08|-9.27}} | mark-title3 = [[Peninsular War]]: Portugal 1807...[[Lines of Torres Vedras|Torres Vedras]]... | mark-coord4 = {{coord|42.85|-2.68}} | mark-title4 = [[Peninsular War]]: Spain 1808...[[Battle of Vitoria|Vitoria]]... | mark-coord5 = {{coord|48.54|12.15}} | mark-title5 = [[War of the Fifth Coalition|Fifth Coalition]]: Austria 1809:...[[Battle of Landshut (1809)|Landshut]]... | mark-coord6 = {{coord|55.75|37.63}} | mark-title6 = [[French invasion of Russia]] 1812:...[[French occupation of Moscow|Moscow]]... | mark-coord7 = {{coord|51.33|12.38}} | mark-title7 = [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]]: Germany 1813:...[[Battle of Leipzig|Leipzig]]... | mark-coord8 = {{coord|48.86|2.35}} | mark-title8 = [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]]: France 1814:...[[Battle of Paris (1814)|Paris]]... | mark-coord9 = {{coord|50.68|4.41}} | mark-title9 = [[Hundred Days]] 1815:...[[Battle of Waterloo|Waterloo]]... }} '''نيپوليئن جون جنگيون''' (<small>1803ع</small> <small>-1815ع</small>) (<small>Napoleonic Wars</small>) عالمي سطح تي ٿيندڙ تڪرارن جو هڪ سلسلو هيون، جيڪي يورپي اتحادين، جن جي جوڙجڪ وقت سان گڏ تبديل ٿيندي رهي، پاران [[فرانس]] جي پهرين جمهوريه (<small>1803ع</small>-<small>1804ع</small>)، جنهن جي اڳواڻي ”فرسٽ ڪونسل“ ([[نئپولين بوناپارٽ|نپولين]]) ڪري رهيو هو ۽ ان کان پوءِ فرانس جي پهرين سلطنت (<small>1804ع-1815ع</small>)، جنهن جو سربراهه فرانس جو شهنشاهه نپولين هو، جي خلاف وڙهيون ويون. انهن جنگين جو بنياد [[فرانسيسي انقلاب]] (<small>1789ع-1799ع</small>) ۽ فرانسيسي انقلابي جنگين (<small>1792ع-1802ع</small>) مان پيدا ٿيندڙ سياسي حالتن ۾ پيو ۽ انهن جي نتيجي ۾ يورپ جي سرزمين تي فرانس جو غلبو قائم ٿيو.<ref>{{cite book |title=The Cambridge History of the Napoleonic Wars: Volume 2: Fighting the Napoleonic Wars |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-napoleonic-wars/34338C6981ADFB4F519A506334F4FF23 |date=2023 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-41766-2 |editor-last=Colson |editor-first=Bruno |volume=2 |location=Cambridge |doi=10.1017/9781108278096 |editor-last2=Mikaberidze |editor-first2=Alexander}}</ref> انهن جنگين کي ستن تڪرارن ۾ ورهايو ويو آهي؛ جن مان پنجن جا نالا انهن اتحادين جي نالن تي رکيا ويا آهن جن نپولين خلاف جنگ ڪئي، جڏهن ته ٻين ٻن جنگين جا نالا انهن جي وڙهجڻ وارن علائقن يا محاذن جي مناسبت سان رکيا ويا آهن. اهي جنگيون هي آهن: ٽئين اتحاد جي جنگ، چوٿين اتحاد جي جنگ، پنجين اتحاد جي جنگ، ڇهين اتحاد جي جنگ، ستين اتحاد جي جنگ، جزيري نما جي جنگ (<small>Peninsular War</small>) ۽ روس تي فرانسيسي حملو.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |title=The Napoleonic Wars |url=https://www.britannica.com/place/United-Kingdom/The-Napoleonic-Wars |edition=online |access-date=30 January 2024}}</ref> انهن جنگن جو پهريون مرحلو تڏهن شروع ٿيو جڏهن [[عظيم برطانيا|برطانيا]] 18 مئي <small>1803</small>ع تي فرانس خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. معمولي فوجي مهمن کان پوءِ، برطانيا [[آسٽريا]]، [[روسي سلطنت|روس]] ۽ ننڍين طاقتن سان اتحاد ڪري اپريل 1805ع ۾ ”ٽيون اتحاد" قائم ڪيو. ان کان پوءِ ٿيندڙ جنگ ۾ نپولين روسي ۽ آسٽريائي فوجن جي گڏيل لشڪر کي شڪست ڏني؛ هن جنگ جو نتيجو "اولم" (<small>Ulm</small>) ۽ "آسٽرلٽز" (<small>Austerlitz</small>) ۾ فرانس جي فتحن جي صورت ۾ نڪتو، جنهن سبب "[[پوتر رومي سلطنت]]" جو خاتمو ٿيو ۽ آسٽريا کي صلح ڪرڻ تي مجبور ٿيڻو پيو. برطانيا ۽ روس فرانس سان جنگ جاري رکي. فرانس جي وڌندڙ طاقت کان ڳڻتيءَ سبب، پروشيا (<small>Prussia</small>) برطانيا ۽ روس سان گڏجي "چوٿون اتحاد" ٺاهيو ۽ آڪٽوبر <small>1806</small>ع ۾ جنگ ٻيهر شروع ڪئي. نپولين "جينا-آئورسٽيڊٽ" (<small>Jena-Auerstedt</small>) ۾ پروشين ۽ "فريڊلينڊ" (<small>Friedland</small>) ۾ روسين کي شڪست ڏني، جنهن سان جولاءِ 1807ع تائين کنڊ ۾ هڪ غير مستحڪم امن قائم ٿيو ۽ برطانيا هڪ ڀيرو ٻيهر فرانس جو واحد وڏو دشمن رهجي ويو. برطانيا کنڊ (يورپ) تي فرانس جي غلبي کي چئلينج ڪرڻ جي پوزيشن ۾ نه هو، پر "ٽرافالگر" (<small>Trafalgar</small>) سميت ڪجهه فتحن کان پوءِ سمنڊن تي پنهنجو تسلط قائم ڪري ورتو. روس ان عارضي امن واري عرصي کي [[عثماني سلطنت|عثمانين]]، [[سويڊن]] وارن ۽ [[ايران|ايرانيين]] سان جاري جنگين کي حل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو. پنهنجي "ڪانٽينينٽل سسٽم" ذريعي برطانيا کي اڪيلو ڪرڻ ۽ معاشي طور تي ڪمزور ڪرڻ جي اميد ۾، نپولين [[پرتگالي سلطنت|پرتگال]] تي حملو ڪيو، جيڪو يورپي کنڊ ۾ برطانيا جو آخري اتحادي ملڪ بچيو هو. نومبر 1807ع ۾ [[لزبن]] تي قبضو ڪرڻ ۽ [[اسپين]] ۾ فرانسيسي فوجن جي وڏي موجودگيءَ کان پوءِ، نپولين پنهنجي اڳوڻي اتحادي خلاف ٿيڻ، اسپين جي حڪمران شاهي خاندان کي معزول ڪرڻ ۽ <small>1808</small>ع ۾ پنهنجي ڀاءُ کي "جوزف اول" جي نالي سان اسپين جو بادشاهه قرار ڏيڻ جو موقعو غنيمت ڄاتو؛ هن قدم کي اسپين جي عوام سخت ناپسند ڪيو. [[اسپيني سلطنت|اسپين]] برطانيا ۽ پرتگال سان شامل ٿي ويو، ۽ انهن ٽنهي طاقتن فرانس خلاف ”پينينسولر وار" شروع ڪئي. فرانسيسي فوجن جو رخ هڪ وڏي نئين "اينگلو-اسپيني محاذ" ڏانهن موڙڻ سبب [[آسٽريا]] کي ٻيهر تڪرار ۾ شامل ٿيڻ جو موقعو مليو ۽ اپريل 1809ع ۾ آسٽريا، اسپين ۽ برطانيا تي مشتمل "پنجون اتحاد" قائم ٿيو. آسٽريا "ايسپرن-ايسلنگ" (<small>Aspern-Essling</small>) جي جنگ کٽي ورتي پر "واگرام" (<small>Wagram</small>) ۾ شڪست کاڌائين، جنهن جي نتيجي ۾ آڪٽوبر <small>1809</small>ع ۾ سخت شرطن وارو امن معاهدو ڪرڻ تي مجبور ٿيڻو پيو. برطانيا، اسپين ۽ پرتگال فرانس سان جنگ جاري رکي. ان ئي دوران، واپار ۾ گهٽتائي سبب پيدا ٿيندڙ معاشي نتيجن کي برداشت ڪرڻ کان انڪار ڪندي روس "ڪانٽينينٽل سسٽم" جي ڀڃڪڙي ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ نيپولين جون <small>1812</small>ع ۾ حملو ڪري ڏنو. اها مهم ٻنهي ڌرين لاءِ انتهائي نقصانڪار ثابت ٿي، پر آخرڪار ان جو انجام فرانس لاءِ تباهي ۽ نيپولين جي "عظيم فوج" (<small>Grande Armée)</small> جي لڳ ڀڳ مڪمل خاتمي جي صورت ۾ نڪتو. ڊسمبر <small>1812</small>ع تائين فرانسيسي فوجون روس مان پوئتي هٽي ويون ۽ پنهنجي وڃايل طاقت کي ٻيهر بحال ڪرڻ شروع ڪيو. ان شڪست مان حوصلا ملڻ تي آسٽريا، پروشيا ۽ ڪجهه ننڍين طاقتن، روس، برطانيا ۽ اسپين سان گڏجي "ڇهين اتحاد" ۾ شموليت اختيار ڪئي ۽ فرانس خلاف مهم شروع ڪئي. ڇهين اتحاد آڪٽوبر <small>1813</small>ع ۾ ليپزگ جي مقام تي نيپولين کي شڪست ڏني. ان کان پوءِ اتحادي فوجن ٻن محاذن تان فرانس تي حملو ڪيو: روسي، آسٽرين ۽ پروشين فوجن اوڀر طرفان فرانس تي حملو ڪيو، جڏهن ته برطانوي، اسپيني ۽ پرتگالي فوجن اولهه طرفان فرانس تي ڪاهه ڪئي. اتحادي فوجن مارچ <small>1814</small>ع ۾ پيرس تي قبضو ڪيو، اپريل ۾ نيپولين کي تخت ڇڏڻ تي مجبور ڪيو، کيس ايلبا (<small>Elba</small>) ٻيٽ ڏانهن جلاوطن ڪيو ۽ بوربون (<small>Bourbon</small>) خاندان جي حڪمراني بحال ڪئي. نيپولين فيبروري <small>1815</small>ع ۾ جلاوطنيءَ مان فرار ٿي ويو ۽ تقريبن هڪ سئو ڏينهن تائين فرانس جو ڪنٽرول ٻيهر سنڀاليو، جنهن جي نتيجي ۾ ساڳئي نالي واري جنگ، "هڪ سئو ڏينهن جي جنگ" (<small>Hundred Day War</small>) شروع ٿي. اتحادين "ستون اتحاد" (<small>Seventh Coalition</small>) جوڙيو، جنهن جون <small>1815</small>ع ۾ واٽرلو (<small>Waterloo</small>) جي مقام تي کيس شڪست ڏني ۽ سينٽ هيلينا (<small>Saint Helena</small>) ڏانهن جلاوطن ڪري ڇڏيو، جتي <small>1821</small>ع ۾ سندس وفات ٿي.<ref name="zamoy">{{Cite book |last=Zamoyski |first=Adam |url=https://books.google.com/books?id=NqVKDwAAQBAJ&pg=PT480 |title=Napoleon: A Life |publisher=Basic Books |year=2018 |isbn=978-0-465-05593-7 |location=London |page=480 |access-date=7 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806042616/https://books.google.com/books?id=NqVKDwAAQBAJ&pg=PT480 |archive-date=6 August 2020 |url-status=live}}</ref> انهن جنگين جا [[تاريخ]] تي گهرا اثر پيا. [[جنگ]] جي نون طريقن کي متعارف ڪرايو ويو، جن ۾ وڏي پيماني تي فوجي ڀرتي (<small>conscription</small>) ۽ گوريلا جنگي حڪمت عملي شامل هئا. سياسي طور تي، انهن جنگين يورپ تي وڏو اثر وڌو؛ ان جو سبب "نيپولينڪ ڪوڊ" ذريعي سول قانونن ۾ آيل واڌارا هئا (جيڪي گهڻي ڀاڱي انهن علائقن ۾ برقرار رهيا جتي انهن کي اپنايو ويو هو) ۽ ان سان گڏوگڏ [[قومپرستي]] ۽ [[آزاد خيال|آزاد خيالي]] (<small>Liberalism</small>) جو ڦهلاءُ هو. انهن جنگين جي سڌي نتيجي طور اسپيني [[آمريڪا کنڊ|آمريڪا]] ۾ آزاديءَ جون تحريڪون اڀري آيون، جنهن جي ڪري [[اسپيني سلطنت|اسپيني]] ۽ [[پرتگالي سلطنت|پرتگالي سلطنتن]] جو زوال ٿيو. فرانس جي شڪست برطانيا جي دنيا جي اهم ترين بحري ۽ معاشي طاقت طور اڀرڻ جو سبب بڻي، هڪ اهڙو مقام جيڪو هن صديءَ جي باقي حصي دوران برقرار رکيو. نيپولين جي جنگين جي خاتمي کان پوءِ، "ويانا ڪانگريس" (<small>Congress of Vienna</small>) يورپ جون حدون نئين سر طئي ڪيون ۽ براعظم ۾ نسبتي امن قائم ڪيو، جنهن تحت <small>1853</small>ع ۾ ٿيندڙ "[[ڪرائميا|ڪريميا جي جنگ]]" (<small>Crimean War</small>) تائين وڏين طاقتن جي وچ ۾ ڪو به وڏو تڪرار نه ٿيو. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Napoleonic Wars}} {{Wikivoyage|Napoleonic Wars|Napoleonic Wars|travel information}} * {{wikisource inline|list= ** {{cite EB1911|last=Beck |first=Archibald Frank |wstitle=Waterloo Campaign, 1815 |volume=28 |pages=371–381 |noicon=x |short=x}} ** {{cite EB1911|last=Maude |first=Frederic Natusch |wstitle=Napoleonic Campaigns |volume=19|pages=212–236 |noicon=x |short=x}} ** {{cite EB1911 |last=Robinson |first=Charles Walker |wstitle=Peninsular War |volume=21 |pages=90–98 |noicon=x |short=x}} ** {{cite EB1911|last=Rose |first=John Holland |wstitle=Napoleon I. |volume=19 |pages=190–211 |noicon=x |short=x}} }} * [https://networks.h-net.org/group/73374/announcements/20000645/new-journal-napoleonic-and-restorations-periods-born "A new scholarly journal in 2023: ''European Review of Studies on the Napoleonic and Restoration Periods''{{-"}}] * [https://web.archive.org/web/20111009051911/http://www.thailisting.com/epic/ The Legend of Bonaparte] * [http://www.theeuropeanlibrary.org/exhibition/napoleonic_wars/index.HTML The Napoleonic Wars Exhibition held by The European Library] * [https://web.archive.org/web/20140108104011/http://xvld.org/ 15th Kings Light Dragoons (Hussars) Re-enactment Regiment] * [https://web.archive.org/web/20090831063254/http://www.95th-rifles.co.uk/main.html 2nd Bt. 95th Rifles] Reenactment and Living History Society * [http://www.militaryheritage.com/napoleon.htm The Napoleonic Wars Collection Website] * [http://napoleonistyka.atspace.com/ Napoleon, His Army and Enemies] * [http://www.napoleonguide.com/ Napoleonic Guide] * ''[https://www.gutenberg.org/ebooks/2600 War and Peace]'' by [[Leo Tolstoy]] at [[Project Gutenberg]] * [http://british-history.co.uk/napoleonic Napoleonic Wars] * [https://www.napoleon.org/en/ Fondation Napoléon] * [https://www.napoleon-series.org/ The Napoleon Series] {{Authority control}} [[زمرو:نيپولين جون جنگيون]] [[زمرو:يورپ جي تاريخ]] [[زمرو:فرانس ۾ 1800ع]] [[زمرو:فرانس ۾ 1810ع]] [[زمرو:انگلينڊ-فرانس جنگيون]] [[زمرو:1800ع جون تڪرارون]] [[زمرو:1810ع جون تڪرارون]] [[زمرو:جنگيون بلحاظ دور]] [[زمرو:فرانس جي تاريخ]] [[زمرو:نيپولين]] [[زمرو:انگلينڊ]] [[زمرو:تڪرارون]] [[زمرو:1800ع]] [[زمرو:1810ع]] {{Client states of the Great French War}} {{Napoleonic Wars}} {{Waterloo Campaign}} {{History of Europe}} [[Category:Napoleonic Wars| ]] [[Category:1800s conflicts]] [[Category:1800s in France]] [[Category:1810s conflicts]] [[Category:1810s in France]] [[Category:Anglo-French wars]] iwumq7n5t3thpvi63c9cp5ey8drkcom 414953 414952 2026-09-26T07:36:41Z Ibne maryam 17680 /* */ 414953 wikitext text/x-wiki {{short description|1803–1815 series of wars led by Napoleon}} {{Infobox military conflict | conflict = نيپوليئن جون جنگيون<br> Napoleonic Wars | part_of = the [[French Revolutionary and Napoleonic Wars]] | image = Napoleonic Wars (revision).jpg | caption = مٿي کان هيٺيان، ساڄي کان کاٻي:<br> آسٽريلز، فريڊلينڊ، برلن، ماسڪو، ايسپرن-ايسلنگ، پيرس ۽ ليپزگ جون جنگيون | date = 18 مئي 1803ع – 20 نومبر 1815ع (12 سال، 6 مهينا ۽ 2 ڏينهن) | location = عالمي (خاص طور تي [[يورپ]]) | result = اتحادين جي فتح | combatant1 = '''اتحادي فوجون:'''<br/>{{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}}<br/> {{collapsible list|bullets=yes|title={{nobold|هيبسبرگ بادشاهت}}|{{flagcountry|Holy Roman Empire}} ([[پوتر رومي سلطنت]]) {{efn|[[Dissolution of the Holy Roman Empire|Dissolved in 1806]]. Many states of the Empire were allies of France before its dissolution, including [[Electorate of Bavaria|Bavaria]], [[Electorate of Saxony|Saxony]], [[Electorate of Baden|Baden]] and [[Electorate of Württemberg|Württemberg]].}} * اليڪٽوريٽ آف هئنوور {{efn|Hanover was in [[Personal union of Great Britain and Hanover|personal union with the United Kingdom]]. It was annexed by Westphalia in 1806 and restored as the [[Kingdom of Hanover]] in 1814. Hanover contributed troops to the British Army (see [[King's German Legion]]) and to Wellington's army during the [[Waterloo Campaign]].}} * {{flag|Liechtenstein|1719}}<br/>... ۽ ٻيا |'''{{flagicon|Austria}} [[آسٽريا|آسٽريائي سلطنت]]''' {{efn|The term ''Austrian Empire'' came into use after Napoleon crowned himself [[Emperor of the French]] in 1804, by which [[Francis II, Holy Roman Emperor]] took the title [[Emperor of Austria]] (Kaiser von Österreich) in response. The Holy Roman Empire was dissolved in 1806, and consequently ''Emperor of Austria'' became Francis' primary title. For this reason, ''Austrian Empire'' is often used instead of ''Holy Roman Empire'' for brevity's sake when speaking of the Napoleonic Wars as a whole, even though the two entities are not synonymous.}}{{efn|name="Austria&Prussia"|After the French victory against the [[War of the Fourth Coalition|Fourth]] and [[War of the Fifth Coalition|Fifth]] coalitions, Prussia and Austria became allies of France and contributed forces to the [[French Invasion of Russia]] in 1812. Both countries joined the [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]] when the invasion failed.}} * {{flagicon|Hungary}} [[هنگري|هنگري جي بادشاهت]] (1526-1867) {{efn|The [[Kingdom of Hungary (1538–1867)|Kingdom of Hungary]] participated in the war with separate Hungarian regiments{{sfn|Arnold|1995|p=[https://books.google.com/books?id=63xTTaYTbrwC&pg=PA36 36]}}<ref>The Austrian Imperial-Royal Army (''{{lang|de|Kaiserliche-Königliche Heer}}'') 1805–1809: The Hungarian Royal Army [http://www.napoleon-series.org/military/organization/Austria/ArmyStudy/c_AustrianArmyHungary.html] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140222141736/http://www.napoleon-series.org/military/organization/Austria/ArmyStudy/c_AustrianArmyHungary.html |date=22 February 2014}}</ref> in the Imperial and Royal Army, and also by a traditional army ("insurrectio").<ref>{{cite book |last=Fisher |first=Todd |url=https://books.google.com/books?id=fpNMC02Im0YC&pg=PA7 |title=The Napoleonic Wars: The Empires Fight Back 1808–1812 |publisher=Oshray Publishing |year=2001 |isbn=978-1-84176-298-2 |access-date=18 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150930183548/https://books.google.com/books?id=fpNMC02Im0YC&pg=PA7 |archive-date=30 September 2015 |url-status=live}}</ref> The Hungarian Diet voted to join in war and agreed to pay one third of the war expenses.|group=lower-alpha}} }} {{unbulleted list|{{flagicon|Russia}} [[روسي سلطنت]]}} {{efn|name="Russia"|Russia was a leading member of the Coalition, but became an ally of France from the signing of the [[Treaties of Tilsit]] in 1807 until it was [[French invasion of Russia|invaded by France]] in 1812. During this time, it was nominally at war with [[Anglo-Russian War (1807–1812)|the United Kingdom]], [[Russo-Persian War (1804–1813)|Iran]], [[Finnish War|Sweden]] and [[Russo-Turkish War (1806–1812)|the Ottoman Empire]].}} * {{flagcountry|Prussia|1803}}{{efn|name="Austria&Prussia"}} * {{flagdeco|Spain|1785}} [[History of Spain (1808-1874)|Spain]]{{efn|name="Spain"|Spain was an ally of France in the [[War of the Third Coalition]] and the [[Invasion of Portugal (1807)|invasion of Portugal]]. In 1808, France invaded Spain, triggering the [[Peninsular War]] (or the Spanish War of Independence) and Spain joined the Coalition against France.}} * {{flagdeco|Kingdom of Portugal|1750}} [[History of Portugal (1777–1834)|Portugal]]{{efn|name="Portugal"|Portugal became an active belligerent in [[Invasion of Portugal (1807)|1807]] following a Franco-Spanish invasion. While a member of the coalition, the regular Portuguese army operated mostly under [[Anglo-Portuguese Army|British command]], who also heavily subsidized Portugal's military.}} * {{flag|Sweden|naval}}{{efn|name="Sweden"|When Russia allied with France, it [[Finnish War|conquered Finland]], which was under Swedish rule at the time. After [[Charles XIV John|Marshal Bernadotte]] became Crown Prince of Sweden in 1810, Sweden nominally declared [[Anglo-Swedish war of 1810–1812|war on the United Kingdom]], but no actual fighting was done. Sweden became a leading member of the [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]] and declared war on France in 1812.}}<br/> {{flagcountry|United Kingdom of the Netherlands}}{{efn|name="Seventh Coalition"}} * {{flagcountry|Kingdom of Naples|1738}}{{efn|Until 1806.}} * {{flagcountry|Kingdom of Sicily}} *{{flagdeco|Kingdom of Sardinia|1814}} [[Kingdom of Sardinia (1720-1861)|Sardinia]] *{{flag|Papal States|old}} |title={{nobold|''and others...''}} ||||||||||||||||||||||| combatant2 = {{flagicon|France}} [[فرانسيسي سلطنت]]<br/> ۽ باجگذار رياستون<hr/> {{collapsible list |title={{nobold|'''فرانس جا اتحادي:'''}} |{{flagdeco|Spain|1785}} [[اسپيني سلطنت]]{{efn|name="Spain"}} | ناروي-ڊينمارڪ {{efn|name="Denmark"}} |{{flagicon|Russia}} [[روسي سلطنت]] {{efn|name="Russia"}} |{{flagicon|Austria}} [[آسٽريا|آسٽريائي سلطنت]] {{efn|name="Austria&Prussia"}} |پروشيا {{efn|name="Austria&Prussia"}} |{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg}} [[ايران|شاهي ايران]] {{efn|name="Iran"}} }} *{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg}} [[Qajar Iran|Iran]]{{efn|name="Iran"|The Iranian Qajar Dynasty [[Russo-Persian War (1804–1813)|fought a war against Russia]] from 1804 to 1813. At the start of the war, Iran received support from France. When [[Russia]] became an ally of France in 1807, French support for Iran ended, and Iran was instead supported by the United Kingdom.}} * {{flagcountry|Prince-Bishopric of Montenegro}}{{efn|1806–1807, 1813–1814}} * {{flagcountry|Kingdom of Bavaria}}{{efn|name="German States 1"|From 1813.}} * {{flagcountry|Kingdom of Saxony|1806}}{{efn|name="German States 1"}} * {{flagcountry|Kingdom of Württemberg|1803}} {{efn|name="German States 1"}} *{{flagcountry|Baden|1806}}{{efn|name="German States 1"}} *بوربون فرانس {{efn|name="Seventh Coalition"|1815.}} * ڊچي آف برنسوڪ {{efn|name="Seventh Coalition"}} * نسائو {{efn|name="Seventh Coalition"}} * {{flag|Denmark}} {{efn|name="Denmark"|After the [[Second Battle of Copenhagen]] in 1807, Denmark-Norway became an ally of France. After [[Dano-Swedish War (1813-1814)|losing Norway to Sweden]] in 1814, Denmark switched sides and joined the Coalition.}} *{{flagdeco|Switzerland}} [[Restoration and Regeneration in Switzerland|Swiss Confederation]]{{efn|name="Seventh Coalition"}} * تسڪاني {{efn|name="Seventh Coalition"}} | commander1 = <!-- Due to the sheer number of senior generals that were involved in the Napoleonic Wars, only heads of state or heads of government should be included in the infobox to keep it from bloating. Generals can still be named in the Wikipedia pages of conflicts within the Napoleonic Wars (e.g can include Nelson and Mack in the infobox of the War of the Third Coalition, but not on this page). --> {{flagicon|Russian Empire}} اليگزينڊر پهريون * {{flagicon|UKGBI}} رابرٽ جينڪنسن * {{flagicon|Habsburg monarchy|civil}} فرانزس پهريون * {{flagicon|UKGBI}} جارج ٽيون * {{flagicon|UKGBI}} هنري ايڊنگٽن * {{flagicon|UKGBI}} وليم پٽ {{natural Causes}} * {{flagicon|UKGBI}} اسپينسر پرسيوال (قتل ڪيو ويو) * {{flagicon|Kingdom of Portugal|1750}} ولي عهد شهزادو جون * {{flagicon|Sweden|naval}} گستاو چوٿون ايڊولف *{{flagicon|Sweden|naval}} چارلس چوڏهون جان * {{flagicon|United Kingdom of the Netherlands}} وليم پهريون |||||||| commander2 = {{unbulleted list| {{flagicon|France}} نيپولين پهريون (هٿيار ڦٽا ڪيا) |ميڪسيميليان پهريون جوزف |{{flagicon|Batavian Republic}} رٽر جان شملپينڪ |{{flagicon image|Flag of the Netherlands.svg|link=Kingdom of Holland}} لوئي پهريون |{{flagicon|Napoleonic Italy}} يوجين ڊي بيوهارنيس |{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Naples (1811).svg|link=Kingdom of Naples (Napoleonic)}} جاوڪم موريٽ (ڦاهي ڏني وئي) |{{flagicon|Kingdom of Saxony|1806}}{{flagicon|Duchy of Warsaw}} فريڊرڪ آگسٽس پهريون |{{flagicon|Duchy of Warsaw}} جوزف پونيٽووسڪي{{KIA}} |{{flagicon|Spain}} چارلس چوٿون |{{flagicon image|Flag of Kingdom of Naples (1806-1808).svg|link=Kingdom of Naples (Napoleonic)}} {{flagicon|Napoleonic Spain}} جوزف پهريون {{efn|[[King of Naples]] from 1806 to 1808. [[King of Spain]] from 1808 to 1813.}} |{{flagicon|Westphalia}} جيروم نيپولين |{{flagicon|Kingdom of Württemberg|1803}} فريڊرڪ پهريون |{{flagicon|Denmark}} فريڊرڪ ڇهون |{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg|link=Qajar Iran}} فتح علي شاهه قاجار }} * {{flagicon|Kingdom of Prussia|1803}}<nowiki> فريڊرڪ وليم ٽيون}}</nowiki> <nowiki>{{unbulleted list|</nowiki> {{flagicon image|Flag of Spain (1785–1873, 1875–1931).svg|link=History of Spain (1808–1874)}} فرڊيننڊ ستون {{efn|Nominally only. Ferdinand was proclaimed King of Spain by the [[Supreme Central Junta]] in 1808, but was effectively imprisoned in France for the duration of the [[Peninsular War]]. The Central Junta, and later the [[Cortes of Cádiz]], governed the country in the king's absence until he was allowed to return to Spain under the [[Treaty of Valençay]] in 1814.}} ||||| strength1 = {{unbulleted list|'''{{flagicon|Russian Empire}} [[Russian Empire|Russia]]''': 712,000 regulars, Cossacks and militia at peak strength (1812)<ref>Sokolov, Oleg V. (2020). Битва двух империй. 1805-1812 [The Battle of two Empires, 1805-1812]. Лучшие воины в истории (Best warriors in history) (in Russian). Moscow: Яуза. Page 412.</ref>|'''{{flagicon|Austrian Empire}} [[Austrian Empire|Austria]]''': 630,000 regulars and militia at peak strength (1809)<ref>[https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10009065?page=174,175&q=630 "Neue Statistisch-Geographische Beschreibung des Königreichs Ungarn, Croatien, Slavonien und der ungarischen Militär Grenze,"] Weygand, Leipzig 1832, page 146. Includes 40,000 insurgent militia.</ref><ref>Wilson 2023, p. 303, gives a more precise breakdown of Austrian strength in 1809 (excluding the insurgents) at 283,400 in the initial field army and 310,000 in reserves and garrisons; about half of the latter number were militia ([[landwehr]]). The Austrians reached peak effective field strength in 1813, with 568,000 soldiers.</ref>|'''{{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}}''': 380,000 regulars, sailors, and marines at peak strength (1813){{efn|250,000 in the British Army and 130,000 in the Royal Navy. The Royal Navy averaged 110,000 personnel during the conflict. The British Army was still 211,276 strong after the conclusion of the conflict in December 1815.{{sfn|Clodfelter|2017|p=170}}}}<ref>{{cite web |last=Burnham |first=Robert |title=The British Army in the Napoleonic Wars: Manpower Stretched to the Limits? |url=https://www.napoleon-series.org/military-info/organization/c_casualties.html |work=The Napoleon Series |access-date=29 December 2025 |quote=As of August 1813, the British Army had 255,876 regulars, but only 65,252 were deployed on the Iberian peninsula (counting 3,135 in Gibraltar and 1,915 in Cadiz). Another 102,000 regulars were scattered throughout Britain's global empire (outside of Britain and Ireland), including some 20,000 garrisoning Sicily and other Mediterranean islands, 3,800 in Germany, 22,000 in India (buttressing the separately-counted BEIC armies) or the islands of the Indian Ocean, 18,000 in continental North America, and 21,000 in the Caribbean islands (the latter two clusters being drawn upon to fight the contemporary [[War of 1812]])}}</ref><br/>1,043,100 military personnel (total that served){{efn|793,110 in the British Army and 250,000 in the Royal Navy from 1793 to 1815. Casualties for the whole 1793-1815 period are as follows. Army losses: 219,420 dead (25,569 killed in battle or died of wounds, 193,851 dead of disease or other accidents), 86,390 wounded, 20,000 captured, 113,273 deserters. Navy losses: 92,386 dead (6,663 killed in battle; 13,621 drowned or killed in noncombat shipwrecks or fires; 72,102 dead of disease or other accidents), 14,270 wounded.{{sfn|Clodfelter|2017|pp=170–171}}}}|'''{{flagicon|Kingdom of Prussia|1803}} [[Kingdom of Prussia|Prussia]]''': 281,000 regulars and militia at peak strength (1806)<ref>Wilson 2023, p. 303: "Meanwhile, Prussia’s army remained static at a nominal 235,000 until its defeat in 1806 at Jena-Auerstädt, after which, as we have seen, it was rebuilt to 281,000 by August 1813, also now supported by a much-reduced population, revenue, and territory."</ref>{{sfn|Clodfelter|2017|p=150}}|'''{{flagicon|Spain|1785}} [[Spanish Empire|Spain]]''': 255,000 regulars and guerillas at peak strength (1808){{sfn|Clodfelter|2017|pp=152–153}}{{Efn|50,000 of which being guerillas.{{sfn|Clodfelter|2017|p=152}}}}|'''{{flagcountry|Kingdom of Portugal|1750}}''': 50,000 regulars at peak strength (1809)|'''{{flagicon|Sweden|naval}} [[Sweden]]''': 50,000 regulars at peak strength (1808)<ref>{{cite web |last=Olofsson |first=Magnus |title=The Swedish Army in the Napoleonic Wars |work=The Napoleon Series |date=April 2008 |quote=Data sources include "Sveriges krig åren 1808 och 1809, vol. 1", p. 136-160}}</ref>|'''{{flagicon|United Netherlands}} [[United Kingdom of the Netherlands|Netherlands]]''': 36,500 regulars at peak strength (1815) }} Other coalition members: 100,000 regulars and militia at peak strength (1813) Total: 3,000,000 regulars and militia at peak strength (1813) | strength2 = {{unbulleted list |'''{{flagicon|First French Empire}} [[First French Empire|French Empire]]''': 1,200,000 regulars, sailors, marines and militia at peak strength (1813)<ref name="John France 2011 351">{{cite book |last=John France |url=https://archive.org/details/perilousgloryris0000fran |title=Perilous Glory: The Rise of Western Military Power |publisher=Yale UP |year=2011 |isbn=978-0-300-17744-2 |page=[https://archive.org/details/perilousgloryris0000fran/page/351 351] |url-access=registration}}</ref> |c. 3,000,000 military personnel (total that served){{sfn|Clodfelter|2017|p=170}}<ref>Bodart 1916, pp. 132–133: "The number of men placed by the Senate at the disposal of Napoleon I in the course of his reign, is calculated at 2,023,000; to these are added the cavalry levy of 17,000 in January 1813, the general levy of 1814 estimated at 143,000, and the volunteers and the national guard of 1814 and 1815, estimated at 817,000. Thus computed the sum total of all the men the Emperor had under his command would have been 3,000,000... Again, it must be remembered that many French regiments were recruited by conscription in provinces newly conquered and united to France, and that these soldiers commonly deserted or went over to the enemy at the first favourable opportunity."</ref> {{Tree list}} ** 200,000 Italians (served directly in the French Imperial Army)<ref>Virgilio Ilari e Piero Crociani, [https://www.centotredicesimo.org/wp-content/uploads/2015/11/Ilari-V.-Crociani-P.-27e-e-28e-Division-Militaire-1800-1814-libre.pdf "PIEMONTE E LIGURIA NEL Sistema MILITARE Napoleonico"], 2010, p. 18.</ref> ** 216,000 Belgians (served directly in the French Imperial Army)<ref>Mikaberidze, p. 290</ref> ** 80,000 [[Left Bank of the Rhine|Germans]] (served directly in the French Imperial Army)<ref>Wilson, Peter H. (14 February 2023), ''Iron and Blood: A Military History of the German-Speaking Peoples since 1500'', Harvard University Press, p. 295. ISBN 978-0-674-98762-3.</ref> ** 33,000 Swiss (served directly in the French Imperial Army)<ref>Wilson, Peter H. (14 February 2023). "Iron and Blood: A Military History of the German-Speaking Peoples since 1500." Harvard University Press. p. 271. ISBN 978-0-674-98762-3.</ref> {{tree list/end}} '''{{flagdeco|Napoleonic Italy}} [[Kingdom of Italy (Napoleonic)|Italy]]''': 200,000 (total that served in the army of the Kingdom of Italy)<ref>Ilari and Crociani, p. 18</ref> {{flagicon|Duchy of Warsaw}} '''[[Duchy of Warsaw]]''': 180,000 (total that served in the army of the Duchy of Warsaw)<ref>Paul Robert Magocsi; Jean W. Sedlar; Robert A. Kann; Charles Jevich; Joseph Rothschild (1974). ''A History of East Central Europe''. University of Washington Press. p. 48. {{ISBN|978-0-295-95358-8}}. Retrieved 11 May 2012.</ref> }} | casualties1 = {{unbulleted list |'''{{flagicon|Austrian Empire}} Austria''', '''{{flagicon|Kingdom of Prussia|1803}} Prussia''', and other German states:<br />500,000–600,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref><ref name="Mikaberidze, p. 627-628">Mikaberidze, p. 627–628.</ref> |'''{{flagicon|Russian Empire}} Russia''':<br />450,000–500,000 dead<ref>Urlanis 1971, p. 180–182. Only the wars against France.</ref><ref>Mikaberidze, p. 627–628. Only the wars against France.</ref> |'''{{flagicon|UKGBI}} United Kingdom''':<br />311,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref><ref name="Mikaberidze, p. 627-628">Mikaberidze, p. 627–628.</ref> |'''{{flagicon|Spain|1785}} Spain''':<br />300,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref> |'''{{flagicon|Kingdom of Portugal|1750}} Portugal''':<br />50,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref> }} ---- '''Total''': 1,800,000+ military dead | casualties2 = '''{{flagicon|First French Empire}} French Empire''': * 306,000 French killed in combat{{sfn|White|2014}}{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} * 65,000 French allies killed in combat{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} * 600,000 French and allies dead from disease{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} '''{{flagicon|Napoleonic Italy}}{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Naples (1811).svg|link=Kingdom of Naples (Napoleonic)}} Italy''':<br />120,000 dead (included in the "French allies" figures)<ref name="White 2014, Urlanis">{{harvnb|White|2014|loc=''Napoleonic Wars''}} cites {{harvnb|Urlanis|1971}}</ref><hr/> '''Total''': 1,000,000+ military dead<ref>{{cite book |last=Bodart |first=Gaston |title=Losses of Life in Modern Wars: Austria-Hungary: France |date=2017 |publisher=Trieste Publishing Pty Limited |isbn=9780649002184 |page=133 |edition=Illustrated |url=https://books.google.com/books?id=QyFStAEACAAJ}}</ref>{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} | campaignbox = }} {{OSM Location map | coord = {{coord|48|14}} | zoom = 3 | float = right | nolabels = 1 | width = 300 | height = 240 | title = Napoleonic Wars | auto-caption=1 | shapeD=n-circle | shape-colorD=dark blue | label-colorD=dark blue | shape-outlineD=white | label-sizeD = 12 | label-posD = left | mark-sizeD=16 | mark-coord1 = {{coord|49.13|16.76}} | mark-title1 = [[War of the Third Coalition|Third Coalition]]: Germany 1803:...[[Battle of Austerlitz|Austerlitz]]... | mark-coord2 = {{coord|52.52|13.41}} | mark-title2 = [[War of the Fourth Coalition|Fourth Coalition]]: Prussia 1806:...[[Fall of Berlin (1806)|Berlin]]... | mark-coord3 = {{coord|39.08|-9.27}} | mark-title3 = [[Peninsular War]]: Portugal 1807...[[Lines of Torres Vedras|Torres Vedras]]... | mark-coord4 = {{coord|42.85|-2.68}} | mark-title4 = [[Peninsular War]]: Spain 1808...[[Battle of Vitoria|Vitoria]]... | mark-coord5 = {{coord|48.54|12.15}} | mark-title5 = [[War of the Fifth Coalition|Fifth Coalition]]: Austria 1809:...[[Battle of Landshut (1809)|Landshut]]... | mark-coord6 = {{coord|55.75|37.63}} | mark-title6 = [[French invasion of Russia]] 1812:...[[French occupation of Moscow|Moscow]]... | mark-coord7 = {{coord|51.33|12.38}} | mark-title7 = [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]]: Germany 1813:...[[Battle of Leipzig|Leipzig]]... | mark-coord8 = {{coord|48.86|2.35}} | mark-title8 = [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]]: France 1814:...[[Battle of Paris (1814)|Paris]]... | mark-coord9 = {{coord|50.68|4.41}} | mark-title9 = [[Hundred Days]] 1815:...[[Battle of Waterloo|Waterloo]]... }} '''نيپوليئن جون جنگيون''' (<small>1803ع</small> <small>-1815ع</small>) (<small>Napoleonic Wars</small>) عالمي سطح تي ٿيندڙ تڪرارن جو هڪ سلسلو هيون، جيڪي يورپي اتحادين، جن جي جوڙجڪ وقت سان گڏ تبديل ٿيندي رهي، پاران [[فرانس]] جي پهرين جمهوريه (<small>1803ع</small>-<small>1804ع</small>)، جنهن جي اڳواڻي ”فرسٽ ڪونسل“ ([[نئپولين بوناپارٽ|نپولين]]) ڪري رهيو هو ۽ ان کان پوءِ فرانس جي پهرين سلطنت (<small>1804ع-1815ع</small>)، جنهن جو سربراهه فرانس جو شهنشاهه نپولين هو، جي خلاف وڙهيون ويون. انهن جنگين جو بنياد [[فرانسيسي انقلاب|انقلاب فرانس]] (<small>1789ع-1799ع</small>) ۽ فرانسيسي انقلابي جنگين (<small>1792ع-1802ع</small>) مان پيدا ٿيندڙ سياسي حالتن ۾ پيو ۽ انهن جي نتيجي ۾ يورپ جي سرزمين تي فرانس جو غلبو قائم ٿيو.<ref>{{cite book |title=The Cambridge History of the Napoleonic Wars: Volume 2: Fighting the Napoleonic Wars |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-napoleonic-wars/34338C6981ADFB4F519A506334F4FF23 |date=2023 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-41766-2 |editor-last=Colson |editor-first=Bruno |volume=2 |location=Cambridge |doi=10.1017/9781108278096 |editor-last2=Mikaberidze |editor-first2=Alexander}}</ref> انهن جنگين کي ستن تڪرارن ۾ ورهايو ويو آهي؛ جن مان پنجن جا نالا انهن اتحادين جي نالن تي رکيا ويا آهن جن نپولين خلاف جنگ ڪئي، جڏهن ته ٻين ٻن جنگين جا نالا انهن جي وڙهجڻ وارن علائقن يا محاذن جي مناسبت سان رکيا ويا آهن. اهي جنگيون هي آهن: ٽئين اتحاد جي جنگ، چوٿين اتحاد جي جنگ، پنجين اتحاد جي جنگ، ڇهين اتحاد جي جنگ، ستين اتحاد جي جنگ، جزيري نما جي جنگ (<small>Peninsular War</small>) ۽ روس تي فرانسيسي حملو.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |title=The Napoleonic Wars |url=https://www.britannica.com/place/United-Kingdom/The-Napoleonic-Wars |edition=online |access-date=30 January 2024}}</ref> انهن جنگن جو پهريون مرحلو تڏهن شروع ٿيو جڏهن [[عظيم برطانيا|برطانيا]] 18 مئي <small>1803</small>ع تي فرانس خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. معمولي فوجي مهمن کان پوءِ، برطانيا [[آسٽريا]]، [[روسي سلطنت|روس]] ۽ ننڍين طاقتن سان اتحاد ڪري اپريل 1805ع ۾ ”ٽيون اتحاد" قائم ڪيو. ان کان پوءِ ٿيندڙ جنگ ۾ نپولين روسي ۽ آسٽريائي فوجن جي گڏيل لشڪر کي شڪست ڏني؛ هن جنگ جو نتيجو "اولم" (<small>Ulm</small>) ۽ "آسٽرلٽز" (<small>Austerlitz</small>) ۾ فرانس جي فتحن جي صورت ۾ نڪتو، جنهن سبب "[[پوتر رومي سلطنت]]" جو خاتمو ٿيو ۽ آسٽريا کي صلح ڪرڻ تي مجبور ٿيڻو پيو. برطانيا ۽ روس فرانس سان جنگ جاري رکي. فرانس جي وڌندڙ طاقت کان ڳڻتيءَ سبب، پروشيا (<small>Prussia</small>) برطانيا ۽ روس سان گڏجي "چوٿون اتحاد" ٺاهيو ۽ آڪٽوبر <small>1806</small>ع ۾ جنگ ٻيهر شروع ڪئي. نپولين "جينا-آئورسٽيڊٽ" (<small>Jena-Auerstedt</small>) ۾ پروشين ۽ "فريڊلينڊ" (<small>Friedland</small>) ۾ روسين کي شڪست ڏني، جنهن سان جولاءِ 1807ع تائين کنڊ ۾ هڪ غير مستحڪم امن قائم ٿيو ۽ برطانيا هڪ ڀيرو ٻيهر فرانس جو واحد وڏو دشمن رهجي ويو. برطانيا کنڊ (يورپ) تي فرانس جي غلبي کي چئلينج ڪرڻ جي پوزيشن ۾ نه هو، پر "ٽرافالگر" (<small>Trafalgar</small>) سميت ڪجهه فتحن کان پوءِ سمنڊن تي پنهنجو تسلط قائم ڪري ورتو. روس ان عارضي امن واري عرصي کي [[عثماني سلطنت|عثمانين]]، [[سويڊن]] وارن ۽ [[ايران|ايرانيين]] سان جاري جنگين کي حل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو. پنهنجي "ڪانٽينينٽل سسٽم" ذريعي برطانيا کي اڪيلو ڪرڻ ۽ معاشي طور تي ڪمزور ڪرڻ جي اميد ۾، نپولين [[پرتگالي سلطنت|پرتگال]] تي حملو ڪيو، جيڪو يورپي کنڊ ۾ برطانيا جو آخري اتحادي ملڪ بچيو هو. نومبر 1807ع ۾ [[لزبن]] تي قبضو ڪرڻ ۽ [[اسپين]] ۾ فرانسيسي فوجن جي وڏي موجودگيءَ کان پوءِ، نپولين پنهنجي اڳوڻي اتحادي خلاف ٿيڻ، اسپين جي حڪمران شاهي خاندان کي معزول ڪرڻ ۽ <small>1808</small>ع ۾ پنهنجي ڀاءُ کي "جوزف اول" جي نالي سان اسپين جو بادشاهه قرار ڏيڻ جو موقعو غنيمت ڄاتو؛ هن قدم کي اسپين جي عوام سخت ناپسند ڪيو. [[اسپيني سلطنت|اسپين]] برطانيا ۽ پرتگال سان شامل ٿي ويو، ۽ انهن ٽنهي طاقتن فرانس خلاف ”پينينسولر وار" شروع ڪئي. فرانسيسي فوجن جو رخ هڪ وڏي نئين "اينگلو-اسپيني محاذ" ڏانهن موڙڻ سبب [[آسٽريا]] کي ٻيهر تڪرار ۾ شامل ٿيڻ جو موقعو مليو ۽ اپريل 1809ع ۾ آسٽريا، اسپين ۽ برطانيا تي مشتمل "پنجون اتحاد" قائم ٿيو. آسٽريا "ايسپرن-ايسلنگ" (<small>Aspern-Essling</small>) جي جنگ کٽي ورتي پر "واگرام" (<small>Wagram</small>) ۾ شڪست کاڌائين، جنهن جي نتيجي ۾ آڪٽوبر <small>1809</small>ع ۾ سخت شرطن وارو امن معاهدو ڪرڻ تي مجبور ٿيڻو پيو. برطانيا، اسپين ۽ پرتگال فرانس سان جنگ جاري رکي. ان ئي دوران، واپار ۾ گهٽتائي سبب پيدا ٿيندڙ معاشي نتيجن کي برداشت ڪرڻ کان انڪار ڪندي روس "ڪانٽينينٽل سسٽم" جي ڀڃڪڙي ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ نيپولين جون <small>1812</small>ع ۾ حملو ڪري ڏنو. اها مهم ٻنهي ڌرين لاءِ انتهائي نقصانڪار ثابت ٿي، پر آخرڪار ان جو انجام فرانس لاءِ تباهي ۽ نيپولين جي "عظيم فوج" (<small>Grande Armée)</small> جي لڳ ڀڳ مڪمل خاتمي جي صورت ۾ نڪتو. ڊسمبر <small>1812</small>ع تائين فرانسيسي فوجون روس مان پوئتي هٽي ويون ۽ پنهنجي وڃايل طاقت کي ٻيهر بحال ڪرڻ شروع ڪيو. ان شڪست مان حوصلا ملڻ تي آسٽريا، پروشيا ۽ ڪجهه ننڍين طاقتن، روس، برطانيا ۽ اسپين سان گڏجي "ڇهين اتحاد" ۾ شموليت اختيار ڪئي ۽ فرانس خلاف مهم شروع ڪئي. ڇهين اتحاد آڪٽوبر <small>1813</small>ع ۾ ليپزگ جي مقام تي نيپولين کي شڪست ڏني. ان کان پوءِ اتحادي فوجن ٻن محاذن تان فرانس تي حملو ڪيو: روسي، آسٽرين ۽ پروشين فوجن اوڀر طرفان فرانس تي حملو ڪيو، جڏهن ته برطانوي، اسپيني ۽ پرتگالي فوجن اولهه طرفان فرانس تي ڪاهه ڪئي. اتحادي فوجن مارچ <small>1814</small>ع ۾ پيرس تي قبضو ڪيو، اپريل ۾ نيپولين کي تخت ڇڏڻ تي مجبور ڪيو، کيس ايلبا (<small>Elba</small>) ٻيٽ ڏانهن جلاوطن ڪيو ۽ بوربون (<small>Bourbon</small>) خاندان جي حڪمراني بحال ڪئي. نيپولين فيبروري <small>1815</small>ع ۾ جلاوطنيءَ مان فرار ٿي ويو ۽ تقريبن هڪ سئو ڏينهن تائين فرانس جو ڪنٽرول ٻيهر سنڀاليو، جنهن جي نتيجي ۾ ساڳئي نالي واري جنگ، "هڪ سئو ڏينهن جي جنگ" (<small>Hundred Day War</small>) شروع ٿي. اتحادين "ستون اتحاد" (<small>Seventh Coalition</small>) جوڙيو، جنهن جون <small>1815</small>ع ۾ واٽرلو (<small>Waterloo</small>) جي مقام تي کيس شڪست ڏني ۽ سينٽ هيلينا (<small>Saint Helena</small>) ڏانهن جلاوطن ڪري ڇڏيو، جتي <small>1821</small>ع ۾ سندس وفات ٿي.<ref name="zamoy">{{Cite book |last=Zamoyski |first=Adam |url=https://books.google.com/books?id=NqVKDwAAQBAJ&pg=PT480 |title=Napoleon: A Life |publisher=Basic Books |year=2018 |isbn=978-0-465-05593-7 |location=London |page=480 |access-date=7 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806042616/https://books.google.com/books?id=NqVKDwAAQBAJ&pg=PT480 |archive-date=6 August 2020 |url-status=live}}</ref> انهن جنگين جا [[تاريخ]] تي گهرا اثر پيا. [[جنگ]] جي نون طريقن کي متعارف ڪرايو ويو، جن ۾ وڏي پيماني تي فوجي ڀرتي (<small>conscription</small>) ۽ گوريلا جنگي حڪمت عملي شامل هئا. سياسي طور تي، انهن جنگين يورپ تي وڏو اثر وڌو؛ ان جو سبب "نيپولينڪ ڪوڊ" ذريعي سول قانونن ۾ آيل واڌارا هئا (جيڪي گهڻي ڀاڱي انهن علائقن ۾ برقرار رهيا جتي انهن کي اپنايو ويو هو) ۽ ان سان گڏوگڏ [[قومپرستي]] ۽ [[آزاد خيال|آزاد خيالي]] (<small>Liberalism</small>) جو ڦهلاءُ هو. انهن جنگين جي سڌي نتيجي طور اسپيني [[آمريڪا کنڊ|آمريڪا]] ۾ آزاديءَ جون تحريڪون اڀري آيون، جنهن جي ڪري [[اسپيني سلطنت|اسپيني]] ۽ [[پرتگالي سلطنت|پرتگالي سلطنتن]] جو زوال ٿيو. فرانس جي شڪست برطانيا جي دنيا جي اهم ترين بحري ۽ معاشي طاقت طور اڀرڻ جو سبب بڻي، هڪ اهڙو مقام جيڪو هن صديءَ جي باقي حصي دوران برقرار رکيو. نيپولين جي جنگين جي خاتمي کان پوءِ، "ويانا ڪانگريس" (<small>Congress of Vienna</small>) يورپ جون حدون نئين سر طئي ڪيون ۽ براعظم ۾ نسبتي امن قائم ڪيو، جنهن تحت <small>1853</small>ع ۾ ٿيندڙ "[[ڪرائميا|ڪريميا جي جنگ]]" (<small>Crimean War</small>) تائين وڏين طاقتن جي وچ ۾ ڪو به وڏو تڪرار نه ٿيو. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Napoleonic Wars}} {{Wikivoyage|Napoleonic Wars|Napoleonic Wars|travel information}} * {{wikisource inline|list= ** {{cite EB1911|last=Beck |first=Archibald Frank |wstitle=Waterloo Campaign, 1815 |volume=28 |pages=371–381 |noicon=x |short=x}} ** {{cite EB1911|last=Maude |first=Frederic Natusch |wstitle=Napoleonic Campaigns |volume=19|pages=212–236 |noicon=x |short=x}} ** {{cite EB1911 |last=Robinson |first=Charles Walker |wstitle=Peninsular War |volume=21 |pages=90–98 |noicon=x |short=x}} ** {{cite EB1911|last=Rose |first=John Holland |wstitle=Napoleon I. |volume=19 |pages=190–211 |noicon=x |short=x}} }} * [https://networks.h-net.org/group/73374/announcements/20000645/new-journal-napoleonic-and-restorations-periods-born "A new scholarly journal in 2023: ''European Review of Studies on the Napoleonic and Restoration Periods''{{-"}}] * [https://web.archive.org/web/20111009051911/http://www.thailisting.com/epic/ The Legend of Bonaparte] * [http://www.theeuropeanlibrary.org/exhibition/napoleonic_wars/index.HTML The Napoleonic Wars Exhibition held by The European Library] * [https://web.archive.org/web/20140108104011/http://xvld.org/ 15th Kings Light Dragoons (Hussars) Re-enactment Regiment] * [https://web.archive.org/web/20090831063254/http://www.95th-rifles.co.uk/main.html 2nd Bt. 95th Rifles] Reenactment and Living History Society * [http://www.militaryheritage.com/napoleon.htm The Napoleonic Wars Collection Website] * [http://napoleonistyka.atspace.com/ Napoleon, His Army and Enemies] * [http://www.napoleonguide.com/ Napoleonic Guide] * ''[https://www.gutenberg.org/ebooks/2600 War and Peace]'' by [[Leo Tolstoy]] at [[Project Gutenberg]] * [http://british-history.co.uk/napoleonic Napoleonic Wars] * [https://www.napoleon.org/en/ Fondation Napoléon] * [https://www.napoleon-series.org/ The Napoleon Series] {{Authority control}} [[زمرو:نيپولين جون جنگيون]] [[زمرو:يورپ جي تاريخ]] [[زمرو:فرانس ۾ 1800ع]] [[زمرو:فرانس ۾ 1810ع]] [[زمرو:انگلينڊ-فرانس جنگيون]] [[زمرو:1800ع جون تڪرارون]] [[زمرو:1810ع جون تڪرارون]] [[زمرو:جنگيون بلحاظ دور]] [[زمرو:فرانس جي تاريخ]] [[زمرو:نيپولين]] [[زمرو:انگلينڊ]] [[زمرو:تڪرارون]] [[زمرو:1800ع]] [[زمرو:1810ع]] {{Client states of the Great French War}} {{Napoleonic Wars}} {{Waterloo Campaign}} {{History of Europe}} [[Category:Napoleonic Wars| ]] [[Category:1800s conflicts]] [[Category:1800s in France]] [[Category:1810s conflicts]] [[Category:1810s in France]] [[Category:Anglo-French wars]] fmsp3y99g6jd8ys2z8yizx7t6ubjren 414954 414953 2026-09-26T07:39:20Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 414954 wikitext text/x-wiki {{short description|1803–1815 series of wars led by Napoleon}} {{Infobox military conflict | conflict = نيپوليئن جون جنگيون<br> Napoleonic Wars | part_of = the [[French Revolutionary and Napoleonic Wars]] | image = Napoleonic Wars (revision).jpg | caption = مٿي کان هيٺيان، ساڄي کان کاٻي:<br> آسٽريلز، فريڊلينڊ، برلن، ماسڪو، ايسپرن-ايسلنگ، پيرس ۽ ليپزگ جون جنگيون | date = 18 مئي 1803ع – 20 نومبر 1815ع (12 سال، 6 مهينا ۽ 2 ڏينهن) | location = عالمي (خاص طور تي [[يورپ]]) | result = اتحادين جي فتح | combatant1 = '''اتحادي فوجون:'''<br/>{{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}}<br/> {{collapsible list|bullets=yes|title={{nobold|هيبسبرگ بادشاهت}}|{{flagcountry|Holy Roman Empire}} ([[پوتر رومي سلطنت]]) {{efn|[[Dissolution of the Holy Roman Empire|Dissolved in 1806]]. Many states of the Empire were allies of France before its dissolution, including [[Electorate of Bavaria|Bavaria]], [[Electorate of Saxony|Saxony]], [[Electorate of Baden|Baden]] and [[Electorate of Württemberg|Württemberg]].}} * اليڪٽوريٽ آف هئنوور {{efn|Hanover was in [[Personal union of Great Britain and Hanover|personal union with the United Kingdom]]. It was annexed by Westphalia in 1806 and restored as the [[Kingdom of Hanover]] in 1814. Hanover contributed troops to the British Army (see [[King's German Legion]]) and to Wellington's army during the [[Waterloo Campaign]].}} * {{flag|Liechtenstein|1719}}<br/>... ۽ ٻيا |'''{{flagicon|Austria}} [[آسٽريا|آسٽريائي سلطنت]]''' {{efn|The term ''Austrian Empire'' came into use after Napoleon crowned himself [[Emperor of the French]] in 1804, by which [[Francis II, Holy Roman Emperor]] took the title [[Emperor of Austria]] (Kaiser von Österreich) in response. The Holy Roman Empire was dissolved in 1806, and consequently ''Emperor of Austria'' became Francis' primary title. For this reason, ''Austrian Empire'' is often used instead of ''Holy Roman Empire'' for brevity's sake when speaking of the Napoleonic Wars as a whole, even though the two entities are not synonymous.}}{{efn|name="Austria&Prussia"|After the French victory against the [[War of the Fourth Coalition|Fourth]] and [[War of the Fifth Coalition|Fifth]] coalitions, Prussia and Austria became allies of France and contributed forces to the [[French Invasion of Russia]] in 1812. Both countries joined the [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]] when the invasion failed.}} * {{flagicon|Hungary}} [[هنگري|هنگري جي بادشاهت]] (1526-1867) {{efn|The [[Kingdom of Hungary (1538–1867)|Kingdom of Hungary]] participated in the war with separate Hungarian regiments{{sfn|Arnold|1995|p=[https://books.google.com/books?id=63xTTaYTbrwC&pg=PA36 36]}}<ref>The Austrian Imperial-Royal Army (''{{lang|de|Kaiserliche-Königliche Heer}}'') 1805–1809: The Hungarian Royal Army [http://www.napoleon-series.org/military/organization/Austria/ArmyStudy/c_AustrianArmyHungary.html] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140222141736/http://www.napoleon-series.org/military/organization/Austria/ArmyStudy/c_AustrianArmyHungary.html |date=22 February 2014}}</ref> in the Imperial and Royal Army, and also by a traditional army ("insurrectio").<ref>{{cite book |last=Fisher |first=Todd |url=https://books.google.com/books?id=fpNMC02Im0YC&pg=PA7 |title=The Napoleonic Wars: The Empires Fight Back 1808–1812 |publisher=Oshray Publishing |year=2001 |isbn=978-1-84176-298-2 |access-date=18 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150930183548/https://books.google.com/books?id=fpNMC02Im0YC&pg=PA7 |archive-date=30 September 2015 |url-status=live}}</ref> The Hungarian Diet voted to join in war and agreed to pay one third of the war expenses.|group=lower-alpha}} }} {{unbulleted list|{{flagicon|Russia}} [[روسي سلطنت]]}} {{efn|name="Russia"|Russia was a leading member of the Coalition, but became an ally of France from the signing of the [[Treaties of Tilsit]] in 1807 until it was [[French invasion of Russia|invaded by France]] in 1812. During this time, it was nominally at war with [[Anglo-Russian War (1807–1812)|the United Kingdom]], [[Russo-Persian War (1804–1813)|Iran]], [[Finnish War|Sweden]] and [[Russo-Turkish War (1806–1812)|the Ottoman Empire]].}} * {{flagcountry|Prussia|1803}}{{efn|name="Austria&Prussia"}} * {{flagdeco|Spain|1785}} [[History of Spain (1808-1874)|Spain]]{{efn|name="Spain"|Spain was an ally of France in the [[War of the Third Coalition]] and the [[Invasion of Portugal (1807)|invasion of Portugal]]. In 1808, France invaded Spain, triggering the [[Peninsular War]] (or the Spanish War of Independence) and Spain joined the Coalition against France.}} * {{flagdeco|Kingdom of Portugal|1750}} [[History of Portugal (1777–1834)|Portugal]]{{efn|name="Portugal"|Portugal became an active belligerent in [[Invasion of Portugal (1807)|1807]] following a Franco-Spanish invasion. While a member of the coalition, the regular Portuguese army operated mostly under [[Anglo-Portuguese Army|British command]], who also heavily subsidized Portugal's military.}} * {{flag|Sweden|naval}}{{efn|name="Sweden"|When Russia allied with France, it [[Finnish War|conquered Finland]], which was under Swedish rule at the time. After [[Charles XIV John|Marshal Bernadotte]] became Crown Prince of Sweden in 1810, Sweden nominally declared [[Anglo-Swedish war of 1810–1812|war on the United Kingdom]], but no actual fighting was done. Sweden became a leading member of the [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]] and declared war on France in 1812.}}<br/> {{flagcountry|United Kingdom of the Netherlands}}{{efn|name="Seventh Coalition"}} * {{flagcountry|Kingdom of Naples|1738}}{{efn|Until 1806.}} * {{flagcountry|Kingdom of Sicily}} *{{flagdeco|Kingdom of Sardinia|1814}} [[Kingdom of Sardinia (1720-1861)|Sardinia]] *{{flag|Papal States|old}} |title={{nobold|''and others...''}} ||||||||||||||||||||||| combatant2 = {{flagicon|France}} [[فرانسيسي سلطنت]]<br/> ۽ باجگذار رياستون<hr/> {{collapsible list |title={{nobold|'''فرانس جا اتحادي:'''}} |{{flagdeco|Spain|1785}} [[اسپيني سلطنت]]{{efn|name="Spain"}} | ناروي-ڊينمارڪ {{efn|name="Denmark"}} |{{flagicon|Russia}} [[روسي سلطنت]] {{efn|name="Russia"}} |{{flagicon|Austria}} [[آسٽريا|آسٽريائي سلطنت]] {{efn|name="Austria&Prussia"}} |پروشيا {{efn|name="Austria&Prussia"}} |{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg}} [[ايران|شاهي ايران]] {{efn|name="Iran"}} }} *{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg}} [[Qajar Iran|Iran]]{{efn|name="Iran"|The Iranian Qajar Dynasty [[Russo-Persian War (1804–1813)|fought a war against Russia]] from 1804 to 1813. At the start of the war, Iran received support from France. When [[Russia]] became an ally of France in 1807, French support for Iran ended, and Iran was instead supported by the United Kingdom.}} * {{flagcountry|Prince-Bishopric of Montenegro}}{{efn|1806–1807, 1813–1814}} * {{flagcountry|Kingdom of Bavaria}}{{efn|name="German States 1"|From 1813.}} * {{flagcountry|Kingdom of Saxony|1806}}{{efn|name="German States 1"}} * {{flagcountry|Kingdom of Württemberg|1803}} {{efn|name="German States 1"}} *{{flagcountry|Baden|1806}}{{efn|name="German States 1"}} *بوربون فرانس {{efn|name="Seventh Coalition"|1815.}} * ڊچي آف برنسوڪ {{efn|name="Seventh Coalition"}} * نسائو {{efn|name="Seventh Coalition"}} * {{flag|Denmark}} {{efn|name="Denmark"|After the [[Second Battle of Copenhagen]] in 1807, Denmark-Norway became an ally of France. After [[Dano-Swedish War (1813-1814)|losing Norway to Sweden]] in 1814, Denmark switched sides and joined the Coalition.}} *{{flagdeco|Switzerland}} [[Restoration and Regeneration in Switzerland|Swiss Confederation]]{{efn|name="Seventh Coalition"}} * تسڪاني {{efn|name="Seventh Coalition"}} | commander1 = <!-- Due to the sheer number of senior generals that were involved in the Napoleonic Wars, only heads of state or heads of government should be included in the infobox to keep it from bloating. Generals can still be named in the Wikipedia pages of conflicts within the Napoleonic Wars (e.g can include Nelson and Mack in the infobox of the War of the Third Coalition, but not on this page). --> {{flagicon|Russian Empire}} اليگزينڊر پهريون * {{flagicon|UKGBI}} رابرٽ جينڪنسن * {{flagicon|Habsburg monarchy|civil}} فرانزس پهريون * {{flagicon|UKGBI}} جارج ٽيون * {{flagicon|UKGBI}} هنري ايڊنگٽن * {{flagicon|UKGBI}} وليم پٽ {{natural Causes}} * {{flagicon|UKGBI}} اسپينسر پرسيوال (قتل ڪيو ويو) * {{flagicon|Kingdom of Portugal|1750}} ولي عهد شهزادو جون * {{flagicon|Sweden|naval}} گستاو چوٿون ايڊولف *{{flagicon|Sweden|naval}} چارلس چوڏهون جان * {{flagicon|United Kingdom of the Netherlands}} وليم پهريون |||||||| commander2 = {{unbulleted list| {{flagicon|France}} نيپولين پهريون (هٿيار ڦٽا ڪيا) |ميڪسيميليان پهريون جوزف |{{flagicon|Batavian Republic}} رٽر جان شملپينڪ |{{flagicon image|Flag of the Netherlands.svg|link=Kingdom of Holland}} لوئي پهريون |{{flagicon|Napoleonic Italy}} يوجين ڊي بيوهارنيس |{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Naples (1811).svg|link=Kingdom of Naples (Napoleonic)}} جاوڪم موريٽ (ڦاهي ڏني وئي) |{{flagicon|Kingdom of Saxony|1806}}{{flagicon|Duchy of Warsaw}} فريڊرڪ آگسٽس پهريون |{{flagicon|Duchy of Warsaw}} جوزف پونيٽووسڪي{{KIA}} |{{flagicon|Spain}} چارلس چوٿون |{{flagicon image|Flag of Kingdom of Naples (1806-1808).svg|link=Kingdom of Naples (Napoleonic)}} {{flagicon|Napoleonic Spain}} جوزف پهريون {{efn|[[King of Naples]] from 1806 to 1808. [[King of Spain]] from 1808 to 1813.}} |{{flagicon|Westphalia}} جيروم نيپولين |{{flagicon|Kingdom of Württemberg|1803}} فريڊرڪ پهريون |{{flagicon|Denmark}} فريڊرڪ ڇهون |{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg|link=Qajar Iran}} فتح علي شاهه قاجار }} * {{flagicon|Kingdom of Prussia|1803}}<nowiki> فريڊرڪ وليم ٽيون}}</nowiki> <nowiki>{{unbulleted list|</nowiki> {{flagicon image|Flag of Spain (1785–1873, 1875–1931).svg|link=History of Spain (1808–1874)}} فرڊيننڊ ستون {{efn|Nominally only. Ferdinand was proclaimed King of Spain by the [[Supreme Central Junta]] in 1808, but was effectively imprisoned in France for the duration of the [[Peninsular War]]. The Central Junta, and later the [[Cortes of Cádiz]], governed the country in the king's absence until he was allowed to return to Spain under the [[Treaty of Valençay]] in 1814.}} ||||| strength1 = {{unbulleted list|'''{{flagicon|Russian Empire}} [[Russian Empire|Russia]]''': 712,000 regulars, Cossacks and militia at peak strength (1812)<ref>Sokolov, Oleg V. (2020). Битва двух империй. 1805-1812 [The Battle of two Empires, 1805-1812]. Лучшие воины в истории (Best warriors in history) (in Russian). Moscow: Яуза. Page 412.</ref>|'''{{flagicon|Austrian Empire}} [[Austrian Empire|Austria]]''': 630,000 regulars and militia at peak strength (1809)<ref>[https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10009065?page=174,175&q=630 "Neue Statistisch-Geographische Beschreibung des Königreichs Ungarn, Croatien, Slavonien und der ungarischen Militär Grenze,"] Weygand, Leipzig 1832, page 146. Includes 40,000 insurgent militia.</ref><ref>Wilson 2023, p. 303, gives a more precise breakdown of Austrian strength in 1809 (excluding the insurgents) at 283,400 in the initial field army and 310,000 in reserves and garrisons; about half of the latter number were militia ([[landwehr]]). The Austrians reached peak effective field strength in 1813, with 568,000 soldiers.</ref>|'''{{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}}''': 380,000 regulars, sailors, and marines at peak strength (1813){{efn|250,000 in the British Army and 130,000 in the Royal Navy. The Royal Navy averaged 110,000 personnel during the conflict. The British Army was still 211,276 strong after the conclusion of the conflict in December 1815.{{sfn|Clodfelter|2017|p=170}}}}<ref>{{cite web |last=Burnham |first=Robert |title=The British Army in the Napoleonic Wars: Manpower Stretched to the Limits? |url=https://www.napoleon-series.org/military-info/organization/c_casualties.html |work=The Napoleon Series |access-date=29 December 2025 |quote=As of August 1813, the British Army had 255,876 regulars, but only 65,252 were deployed on the Iberian peninsula (counting 3,135 in Gibraltar and 1,915 in Cadiz). Another 102,000 regulars were scattered throughout Britain's global empire (outside of Britain and Ireland), including some 20,000 garrisoning Sicily and other Mediterranean islands, 3,800 in Germany, 22,000 in India (buttressing the separately-counted BEIC armies) or the islands of the Indian Ocean, 18,000 in continental North America, and 21,000 in the Caribbean islands (the latter two clusters being drawn upon to fight the contemporary [[War of 1812]])}}</ref><br/>1,043,100 military personnel (total that served){{efn|793,110 in the British Army and 250,000 in the Royal Navy from 1793 to 1815. Casualties for the whole 1793-1815 period are as follows. Army losses: 219,420 dead (25,569 killed in battle or died of wounds, 193,851 dead of disease or other accidents), 86,390 wounded, 20,000 captured, 113,273 deserters. Navy losses: 92,386 dead (6,663 killed in battle; 13,621 drowned or killed in noncombat shipwrecks or fires; 72,102 dead of disease or other accidents), 14,270 wounded.{{sfn|Clodfelter|2017|pp=170–171}}}}|'''{{flagicon|Kingdom of Prussia|1803}} [[Kingdom of Prussia|Prussia]]''': 281,000 regulars and militia at peak strength (1806)<ref>Wilson 2023, p. 303: "Meanwhile, Prussia’s army remained static at a nominal 235,000 until its defeat in 1806 at Jena-Auerstädt, after which, as we have seen, it was rebuilt to 281,000 by August 1813, also now supported by a much-reduced population, revenue, and territory."</ref>{{sfn|Clodfelter|2017|p=150}}|'''{{flagicon|Spain|1785}} [[Spanish Empire|Spain]]''': 255,000 regulars and guerillas at peak strength (1808){{sfn|Clodfelter|2017|pp=152–153}}{{Efn|50,000 of which being guerillas.{{sfn|Clodfelter|2017|p=152}}}}|'''{{flagcountry|Kingdom of Portugal|1750}}''': 50,000 regulars at peak strength (1809)|'''{{flagicon|Sweden|naval}} [[Sweden]]''': 50,000 regulars at peak strength (1808)<ref>{{cite web |last=Olofsson |first=Magnus |title=The Swedish Army in the Napoleonic Wars |work=The Napoleon Series |date=April 2008 |quote=Data sources include "Sveriges krig åren 1808 och 1809, vol. 1", p. 136-160}}</ref>|'''{{flagicon|United Netherlands}} [[United Kingdom of the Netherlands|Netherlands]]''': 36,500 regulars at peak strength (1815) }} Other coalition members: 100,000 regulars and militia at peak strength (1813) Total: 3,000,000 regulars and militia at peak strength (1813) | strength2 = {{unbulleted list |'''{{flagicon|First French Empire}} [[First French Empire|French Empire]]''': 1,200,000 regulars, sailors, marines and militia at peak strength (1813)<ref name="John France 2011 351">{{cite book |last=John France |url=https://archive.org/details/perilousgloryris0000fran |title=Perilous Glory: The Rise of Western Military Power |publisher=Yale UP |year=2011 |isbn=978-0-300-17744-2 |page=[https://archive.org/details/perilousgloryris0000fran/page/351 351] |url-access=registration}}</ref> |c. 3,000,000 military personnel (total that served){{sfn|Clodfelter|2017|p=170}}<ref>Bodart 1916, pp. 132–133: "The number of men placed by the Senate at the disposal of Napoleon I in the course of his reign, is calculated at 2,023,000; to these are added the cavalry levy of 17,000 in January 1813, the general levy of 1814 estimated at 143,000, and the volunteers and the national guard of 1814 and 1815, estimated at 817,000. Thus computed the sum total of all the men the Emperor had under his command would have been 3,000,000... Again, it must be remembered that many French regiments were recruited by conscription in provinces newly conquered and united to France, and that these soldiers commonly deserted or went over to the enemy at the first favourable opportunity."</ref> {{Tree list}} ** 200,000 Italians (served directly in the French Imperial Army)<ref>Virgilio Ilari e Piero Crociani, [https://www.centotredicesimo.org/wp-content/uploads/2015/11/Ilari-V.-Crociani-P.-27e-e-28e-Division-Militaire-1800-1814-libre.pdf "PIEMONTE E LIGURIA NEL Sistema MILITARE Napoleonico"], 2010, p. 18.</ref> ** 216,000 Belgians (served directly in the French Imperial Army)<ref>Mikaberidze, p. 290</ref> ** 80,000 [[Left Bank of the Rhine|Germans]] (served directly in the French Imperial Army)<ref>Wilson, Peter H. (14 February 2023), ''Iron and Blood: A Military History of the German-Speaking Peoples since 1500'', Harvard University Press, p. 295. ISBN 978-0-674-98762-3.</ref> ** 33,000 Swiss (served directly in the French Imperial Army)<ref>Wilson, Peter H. (14 February 2023). "Iron and Blood: A Military History of the German-Speaking Peoples since 1500." Harvard University Press. p. 271. ISBN 978-0-674-98762-3.</ref> {{tree list/end}} '''{{flagdeco|Napoleonic Italy}} [[Kingdom of Italy (Napoleonic)|Italy]]''': 200,000 (total that served in the army of the Kingdom of Italy)<ref>Ilari and Crociani, p. 18</ref> {{flagicon|Duchy of Warsaw}} '''[[Duchy of Warsaw]]''': 180,000 (total that served in the army of the Duchy of Warsaw)<ref>Paul Robert Magocsi; Jean W. Sedlar; Robert A. Kann; Charles Jevich; Joseph Rothschild (1974). ''A History of East Central Europe''. University of Washington Press. p. 48. {{ISBN|978-0-295-95358-8}}. Retrieved 11 May 2012.</ref> }} | casualties1 = {{unbulleted list |'''{{flagicon|Austrian Empire}} Austria''', '''{{flagicon|Kingdom of Prussia|1803}} Prussia''', and other German states:<br />500,000–600,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref><ref name="Mikaberidze, p. 627-628">Mikaberidze, p. 627–628.</ref> |'''{{flagicon|Russian Empire}} Russia''':<br />450,000–500,000 dead<ref>Urlanis 1971, p. 180–182. Only the wars against France.</ref><ref>Mikaberidze, p. 627–628. Only the wars against France.</ref> |'''{{flagicon|UKGBI}} United Kingdom''':<br />311,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref><ref name="Mikaberidze, p. 627-628">Mikaberidze, p. 627–628.</ref> |'''{{flagicon|Spain|1785}} Spain''':<br />300,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref> |'''{{flagicon|Kingdom of Portugal|1750}} Portugal''':<br />50,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref> }} ---- '''Total''': 1,800,000+ military dead | casualties2 = '''{{flagicon|First French Empire}} French Empire''': * 306,000 French killed in combat{{sfn|White|2014}}{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} * 65,000 French allies killed in combat{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} * 600,000 French and allies dead from disease{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} '''{{flagicon|Napoleonic Italy}}{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Naples (1811).svg|link=Kingdom of Naples (Napoleonic)}} Italy''':<br />120,000 dead (included in the "French allies" figures)<ref name="White 2014, Urlanis">{{harvnb|White|2014|loc=''Napoleonic Wars''}} cites {{harvnb|Urlanis|1971}}</ref><hr/> '''Total''': 1,000,000+ military dead<ref>{{cite book |last=Bodart |first=Gaston |title=Losses of Life in Modern Wars: Austria-Hungary: France |date=2017 |publisher=Trieste Publishing Pty Limited |isbn=9780649002184 |page=133 |edition=Illustrated |url=https://books.google.com/books?id=QyFStAEACAAJ}}</ref>{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} | campaignbox = }} {{OSM Location map | coord = {{coord|48|14}} | zoom = 3 | float = right | nolabels = 1 | width = 300 | height = 240 | title = Napoleonic Wars | auto-caption=1 | shapeD=n-circle | shape-colorD=dark blue | label-colorD=dark blue | shape-outlineD=white | label-sizeD = 12 | label-posD = left | mark-sizeD=16 | mark-coord1 = {{coord|49.13|16.76}} | mark-title1 = [[War of the Third Coalition|Third Coalition]]: Germany 1803:...[[Battle of Austerlitz|Austerlitz]]... | mark-coord2 = {{coord|52.52|13.41}} | mark-title2 = [[War of the Fourth Coalition|Fourth Coalition]]: Prussia 1806:...[[Fall of Berlin (1806)|Berlin]]... | mark-coord3 = {{coord|39.08|-9.27}} | mark-title3 = [[Peninsular War]]: Portugal 1807...[[Lines of Torres Vedras|Torres Vedras]]... | mark-coord4 = {{coord|42.85|-2.68}} | mark-title4 = [[Peninsular War]]: Spain 1808...[[Battle of Vitoria|Vitoria]]... | mark-coord5 = {{coord|48.54|12.15}} | mark-title5 = [[War of the Fifth Coalition|Fifth Coalition]]: Austria 1809:...[[Battle of Landshut (1809)|Landshut]]... | mark-coord6 = {{coord|55.75|37.63}} | mark-title6 = [[French invasion of Russia]] 1812:...[[French occupation of Moscow|Moscow]]... | mark-coord7 = {{coord|51.33|12.38}} | mark-title7 = [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]]: Germany 1813:...[[Battle of Leipzig|Leipzig]]... | mark-coord8 = {{coord|48.86|2.35}} | mark-title8 = [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]]: France 1814:...[[Battle of Paris (1814)|Paris]]... | mark-coord9 = {{coord|50.68|4.41}} | mark-title9 = [[Hundred Days]] 1815:...[[Battle of Waterloo|Waterloo]]... }} '''نيپوليئن جون جنگيون''' (<small>1803ع</small> <small>-1815ع</small>) (<small>Napoleonic Wars</small>) عالمي سطح تي ٿيندڙ تڪرارن جو هڪ سلسلو هيون، جيڪي يورپي اتحادين، جن جي جوڙجڪ وقت سان گڏ تبديل ٿيندي رهي، پاران [[فرانس]] جي پهرين جمهوريه (<small>1803ع</small>-<small>1804ع</small>)، جنهن جي اڳواڻي ”فرسٽ ڪونسل“ ([[نئپولين بوناپارٽ|نپولين]]) ڪري رهيو هو ۽ ان کان پوءِ فرانس جي پهرين سلطنت (<small>1804ع-1815ع</small>)، جنهن جو سربراهه فرانس جو شهنشاهه نپولين هو، جي خلاف وڙهيون ويون. انهن جنگين جو بنياد [[فرانسيسي انقلاب|انقلاب فرانس]] (<small>1789ع-1799ع</small>) ۽ فرانسيسي انقلابي جنگين (<small>1792ع-1802ع</small>) مان پيدا ٿيندڙ سياسي حالتن ۾ پيو ۽ انهن جي نتيجي ۾ يورپ جي سرزمين تي فرانس جو غلبو قائم ٿيو.<ref>{{cite book |title=The Cambridge History of the Napoleonic Wars: Volume 2: Fighting the Napoleonic Wars |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-napoleonic-wars/34338C6981ADFB4F519A506334F4FF23 |date=2023 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-41766-2 |editor-last=Colson |editor-first=Bruno |volume=2 |location=Cambridge |doi=10.1017/9781108278096 |editor-last2=Mikaberidze |editor-first2=Alexander}}</ref> انهن جنگين کي ستن تڪرارن ۾ ورهايو ويو آهي؛ جن مان پنجن جا نالا انهن اتحادين جي نالن تي رکيا ويا آهن جن نپولين خلاف جنگ ڪئي، جڏهن ته ٻين ٻن جنگين جا نالا انهن جي وڙهجڻ وارن علائقن يا محاذن جي مناسبت سان رکيا ويا آهن. اهي جنگيون هي آهن: ٽئين اتحاد جي جنگ، چوٿين اتحاد جي جنگ، پنجين اتحاد جي جنگ، ڇهين اتحاد جي جنگ، ستين اتحاد جي جنگ، جزيري نما جي جنگ (<small>Peninsular War</small>) ۽ روس تي فرانسيسي حملو.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |title=The Napoleonic Wars |url=https://www.britannica.com/place/United-Kingdom/The-Napoleonic-Wars |edition=online |access-date=30 January 2024}}</ref> انهن جنگن جو پهريون مرحلو تڏهن شروع ٿيو جڏهن [[عظيم برطانيا|برطانيا]] 18 مئي <small>1803</small>ع تي فرانس خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. معمولي فوجي مهمن کان پوءِ، برطانيا [[آسٽريا]]، [[روسي سلطنت|روس]] ۽ ننڍين طاقتن سان اتحاد ڪري اپريل 1805ع ۾ ”ٽيون اتحاد" قائم ڪيو. ان کان پوءِ ٿيندڙ جنگ ۾ نپولين روسي ۽ آسٽريائي فوجن جي گڏيل لشڪر کي شڪست ڏني؛ هن جنگ جو نتيجو "اولم" (<small>Ulm</small>) ۽ "آسٽرلٽز" (<small>Austerlitz</small>) ۾ فرانس جي فتحن جي صورت ۾ نڪتو، جنهن سبب "[[پوتر رومي سلطنت]]" جو خاتمو ٿيو ۽ آسٽريا کي صلح ڪرڻ تي مجبور ٿيڻو پيو. برطانيا ۽ روس فرانس سان جنگ جاري رکي. فرانس جي وڌندڙ طاقت کان ڳڻتيءَ سبب، پروشيا (<small>Prussia</small>) برطانيا ۽ روس سان گڏجي "چوٿون اتحاد" ٺاهيو ۽ آڪٽوبر <small>1806</small>ع ۾ جنگ ٻيهر شروع ڪئي. نپولين "جينا-آئورسٽيڊٽ" (<small>Jena-Auerstedt</small>) ۾ پروشين ۽ "فريڊلينڊ" (<small>Friedland</small>) ۾ روسين کي شڪست ڏني، جنهن سان جولاءِ 1807ع تائين کنڊ ۾ هڪ غير مستحڪم امن قائم ٿيو ۽ برطانيا هڪ ڀيرو ٻيهر فرانس جو واحد وڏو دشمن رهجي ويو. برطانيا کنڊ (يورپ) تي فرانس جي غلبي کي چئلينج ڪرڻ جي پوزيشن ۾ نه هو، پر "ٽرافالگر" (<small>Trafalgar</small>) سميت ڪجهه فتحن کان پوءِ سمنڊن تي پنهنجو تسلط قائم ڪري ورتو. روس ان عارضي امن واري عرصي کي [[عثماني سلطنت|عثمانين]]، [[سويڊن]] وارن ۽ [[ايران|ايرانيين]] سان جاري جنگين کي حل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو. پنهنجي "ڪانٽينينٽل سسٽم" ذريعي برطانيا کي اڪيلو ڪرڻ ۽ معاشي طور تي ڪمزور ڪرڻ جي اميد ۾، نپولين [[پرتگالي سلطنت|پرتگال]] تي حملو ڪيو، جيڪو يورپي کنڊ ۾ برطانيا جو آخري اتحادي ملڪ بچيو هو. نومبر 1807ع ۾ [[لزبن]] تي قبضو ڪرڻ ۽ [[اسپين]] ۾ فرانسيسي فوجن جي وڏي موجودگيءَ کان پوءِ، نپولين پنهنجي اڳوڻي اتحادي خلاف ٿيڻ، اسپين جي حڪمران شاهي خاندان کي معزول ڪرڻ ۽ <small>1808</small>ع ۾ پنهنجي ڀاءُ کي "جوزف اول" جي نالي سان اسپين جو بادشاهه قرار ڏيڻ جو موقعو غنيمت ڄاتو؛ هن قدم کي اسپين جي عوام سخت ناپسند ڪيو. [[اسپيني سلطنت|اسپين]] برطانيا ۽ پرتگال سان شامل ٿي ويو، ۽ انهن ٽنهي طاقتن فرانس خلاف ”پينينسولر وار" شروع ڪئي. فرانسيسي فوجن جو رخ هڪ وڏي نئين "اينگلو-اسپيني محاذ" ڏانهن موڙڻ سبب [[آسٽريا]] کي ٻيهر تڪرار ۾ شامل ٿيڻ جو موقعو مليو ۽ اپريل 1809ع ۾ آسٽريا، اسپين ۽ برطانيا تي مشتمل "پنجون اتحاد" قائم ٿيو. آسٽريا "ايسپرن-ايسلنگ" (<small>Aspern-Essling</small>) جي جنگ کٽي ورتي پر "واگرام" (<small>Wagram</small>) ۾ شڪست کاڌائين، جنهن جي نتيجي ۾ آڪٽوبر <small>1809</small>ع ۾ سخت شرطن وارو امن معاهدو ڪرڻ تي مجبور ٿيڻو پيو. برطانيا، اسپين ۽ پرتگال فرانس سان جنگ جاري رکي. ان ئي دوران، واپار ۾ گهٽتائي سبب پيدا ٿيندڙ معاشي نتيجن کي برداشت ڪرڻ کان انڪار ڪندي روس "ڪانٽينينٽل سسٽم" جي ڀڃڪڙي ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ نيپولين جون <small>1812</small>ع ۾ حملو ڪري ڏنو. اها مهم ٻنهي ڌرين لاءِ انتهائي نقصانڪار ثابت ٿي، پر آخرڪار ان جو انجام فرانس لاءِ تباهي ۽ نيپولين جي "عظيم فوج" (<small>Grande Armée)</small> جي لڳ ڀڳ مڪمل خاتمي جي صورت ۾ نڪتو. ڊسمبر <small>1812</small>ع تائين فرانسيسي فوجون روس مان پوئتي هٽي ويون ۽ پنهنجي وڃايل طاقت کي ٻيهر بحال ڪرڻ شروع ڪيو. ان شڪست مان حوصلا ملڻ تي آسٽريا، پروشيا ۽ ڪجهه ننڍين طاقتن، روس، برطانيا ۽ اسپين سان گڏجي "ڇهين اتحاد" ۾ شموليت اختيار ڪئي ۽ فرانس خلاف مهم شروع ڪئي. ڇهين اتحاد آڪٽوبر <small>1813</small>ع ۾ ليپزگ جي مقام تي نيپولين کي شڪست ڏني. ان کان پوءِ اتحادي فوجن ٻن محاذن تان فرانس تي حملو ڪيو: روسي، آسٽرين ۽ پروشين فوجن اوڀر طرفان فرانس تي حملو ڪيو، جڏهن ته برطانوي، اسپيني ۽ پرتگالي فوجن اولهه طرفان فرانس تي ڪاهه ڪئي. اتحادي فوجن مارچ <small>1814</small>ع ۾ پيرس تي قبضو ڪيو، اپريل ۾ نيپولين کي تخت ڇڏڻ تي مجبور ڪيو، کيس ايلبا (<small>Elba</small>) ٻيٽ ڏانهن جلاوطن ڪيو ۽ بوربون (<small>Bourbon</small>) خاندان جي حڪمراني بحال ڪئي. نيپولين فيبروري <small>1815</small>ع ۾ جلاوطنيءَ مان فرار ٿي ويو ۽ تقريبن هڪ سئو ڏينهن تائين فرانس جو ڪنٽرول ٻيهر سنڀاليو، جنهن جي نتيجي ۾ ساڳئي نالي واري جنگ، "هڪ سئو ڏينهن جي جنگ" (<small>Hundred Day War</small>) شروع ٿي. اتحادين "ستون اتحاد" (<small>Seventh Coalition</small>) جوڙيو، جنهن جون <small>1815</small>ع ۾ واٽرلو (<small>Waterloo</small>) جي مقام تي کيس شڪست ڏني ۽ سينٽ هيلينا (<small>Saint Helena</small>) ڏانهن جلاوطن ڪري ڇڏيو، جتي <small>1821</small>ع ۾ سندس وفات ٿي.<ref name="zamoy">{{Cite book |last=Zamoyski |first=Adam |url=https://books.google.com/books?id=NqVKDwAAQBAJ&pg=PT480 |title=Napoleon: A Life |publisher=Basic Books |year=2018 |isbn=978-0-465-05593-7 |location=London |page=480 |access-date=7 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806042616/https://books.google.com/books?id=NqVKDwAAQBAJ&pg=PT480 |archive-date=6 August 2020 |url-status=live}}</ref> انهن جنگين جا [[تاريخ]] تي گهرا اثر پيا. [[جنگ]] جي نون طريقن کي متعارف ڪرايو ويو، جن ۾ وڏي پيماني تي فوجي ڀرتي (<small>conscription</small>) ۽ گوريلا جنگي حڪمت عملي شامل هئا. سياسي طور تي، انهن جنگين يورپ تي وڏو اثر وڌو؛ ان جو سبب "نيپولينڪ ڪوڊ" ذريعي سول قانونن ۾ آيل واڌارا هئا (جيڪي گهڻي ڀاڱي انهن علائقن ۾ برقرار رهيا جتي انهن کي اپنايو ويو هو) ۽ ان سان گڏوگڏ [[قومپرستي]] ۽ [[آزاد خيال|آزاد خيالي]] (<small>Liberalism</small>) جو ڦهلاءُ هو. انهن جنگين جي سڌي نتيجي طور اسپيني [[آمريڪا کنڊ|آمريڪا]] ۾ آزاديءَ جون تحريڪون اڀري آيون، جنهن جي ڪري [[اسپيني سلطنت|اسپيني]] ۽ [[پرتگالي سلطنت|پرتگالي سلطنتن]] جو زوال ٿيو. فرانس جي شڪست برطانيا جي دنيا جي اهم ترين بحري ۽ معاشي طاقت طور اڀرڻ جو سبب بڻي، هڪ اهڙو مقام جيڪو هن صديءَ جي باقي حصي دوران برقرار رکيو. نيپولين جي جنگين جي خاتمي کان پوءِ، "ويانا ڪانگريس" (<small>Congress of Vienna</small>) يورپ جون حدون نئين سر طئي ڪيون ۽ براعظم ۾ نسبتي امن قائم ڪيو، جنهن تحت <small>1853</small>ع ۾ ٿيندڙ "[[ڪرائميا|ڪريميا جي جنگ]]" (<small>Crimean War</small>) تائين وڏين طاقتن جي وچ ۾ ڪو به وڏو تڪرار نه ٿيو. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Napoleonic Wars}} {{Wikivoyage|Napoleonic Wars|Napoleonic Wars|travel information}} * {{wikisource inline|list= ** {{cite EB1911|last=Beck |first=Archibald Frank |wstitle=Waterloo Campaign, 1815 |volume=28 |pages=371–381 |noicon=x |short=x}} ** {{cite EB1911|last=Maude |first=Frederic Natusch |wstitle=Napoleonic Campaigns |volume=19|pages=212–236 |noicon=x |short=x}} ** {{cite EB1911 |last=Robinson |first=Charles Walker |wstitle=Peninsular War |volume=21 |pages=90–98 |noicon=x |short=x}} ** {{cite EB1911|last=Rose |first=John Holland |wstitle=Napoleon I. |volume=19 |pages=190–211 |noicon=x |short=x}} }} * [https://networks.h-net.org/group/73374/announcements/20000645/new-journal-napoleonic-and-restorations-periods-born "A new scholarly journal in 2023: ''European Review of Studies on the Napoleonic and Restoration Periods''{{-"}}] * [https://web.archive.org/web/20111009051911/http://www.thailisting.com/epic/ The Legend of Bonaparte] * [http://www.theeuropeanlibrary.org/exhibition/napoleonic_wars/index.HTML The Napoleonic Wars Exhibition held by The European Library] * [https://web.archive.org/web/20140108104011/http://xvld.org/ 15th Kings Light Dragoons (Hussars) Re-enactment Regiment] * [https://web.archive.org/web/20090831063254/http://www.95th-rifles.co.uk/main.html 2nd Bt. 95th Rifles] Reenactment and Living History Society * [http://www.militaryheritage.com/napoleon.htm The Napoleonic Wars Collection Website] * [http://napoleonistyka.atspace.com/ Napoleon, His Army and Enemies] * [http://www.napoleonguide.com/ Napoleonic Guide] * ''[https://www.gutenberg.org/ebooks/2600 War and Peace]'' by [[Leo Tolstoy]] at [[Project Gutenberg]] * [http://british-history.co.uk/napoleonic Napoleonic Wars] * [https://www.napoleon.org/en/ Fondation Napoléon] * [https://www.napoleon-series.org/ The Napoleon Series] {{Authority control}} [[زمرو:نيپولين جون جنگيون]] [[زمرو:يورپ جي تاريخ]] [[زمرو:فرانس ۾ 1800ع]] [[زمرو:فرانس ۾ 1810ع]] [[زمرو:انگلينڊ-فرانس جنگيون]] [[زمرو:1800ع جون تڪرارون]] [[زمرو:1810ع جون تڪرارون]] ruec6ijt02zhpds2os14uk9gm0xxd6u 414963 414954 2026-09-26T07:51:31Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 414963 wikitext text/x-wiki {{short description|1803–1815 series of wars led by Napoleon}} {{Infobox military conflict | conflict = نيپوليئن جون جنگيون<br> Napoleonic Wars | part_of = the [[French Revolutionary and Napoleonic Wars]] | image = Napoleonic Wars (revision).jpg | caption = مٿي کان هيٺيان، ساڄي کان کاٻي:<br> آسٽريلز، فريڊلينڊ، برلن، ماسڪو، ايسپرن-ايسلنگ، پيرس ۽ ليپزگ جون جنگيون | date = 18 مئي 1803ع – 20 نومبر 1815ع (12 سال، 6 مهينا ۽ 2 ڏينهن) | location = عالمي (خاص طور تي [[يورپ]]) | result = اتحادين جي فتح | combatant1 = '''اتحادي فوجون:'''<br/>{{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}}<br/> {{collapsible list|bullets=yes|title={{nobold|هيبسبرگ بادشاهت}}|{{flagcountry|Holy Roman Empire}} ([[پوتر رومي سلطنت]]) {{efn|[[Dissolution of the Holy Roman Empire|Dissolved in 1806]]. Many states of the Empire were allies of France before its dissolution, including [[Electorate of Bavaria|Bavaria]], [[Electorate of Saxony|Saxony]], [[Electorate of Baden|Baden]] and [[Electorate of Württemberg|Württemberg]].}} * اليڪٽوريٽ آف هئنوور {{efn|Hanover was in [[Personal union of Great Britain and Hanover|personal union with the United Kingdom]]. It was annexed by Westphalia in 1806 and restored as the [[Kingdom of Hanover]] in 1814. Hanover contributed troops to the British Army (see [[King's German Legion]]) and to Wellington's army during the [[Waterloo Campaign]].}} * {{flag|Liechtenstein|1719}}<br/>... ۽ ٻيا |'''{{flagicon|Austria}} [[آسٽريا|آسٽريائي سلطنت]]''' {{efn|The term ''Austrian Empire'' came into use after Napoleon crowned himself [[Emperor of the French]] in 1804, by which [[Francis II, Holy Roman Emperor]] took the title [[Emperor of Austria]] (Kaiser von Österreich) in response. The Holy Roman Empire was dissolved in 1806, and consequently ''Emperor of Austria'' became Francis' primary title. For this reason, ''Austrian Empire'' is often used instead of ''Holy Roman Empire'' for brevity's sake when speaking of the Napoleonic Wars as a whole, even though the two entities are not synonymous.}}{{efn|name="Austria&Prussia"|After the French victory against the [[War of the Fourth Coalition|Fourth]] and [[War of the Fifth Coalition|Fifth]] coalitions, Prussia and Austria became allies of France and contributed forces to the [[French Invasion of Russia]] in 1812. Both countries joined the [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]] when the invasion failed.}} * {{flagicon|Hungary}} [[هنگري|هنگري جي بادشاهت]] (1526-1867) {{efn|The [[Kingdom of Hungary (1538–1867)|Kingdom of Hungary]] participated in the war with separate Hungarian regiments{{sfn|Arnold|1995|p=[https://books.google.com/books?id=63xTTaYTbrwC&pg=PA36 36]}}<ref>The Austrian Imperial-Royal Army (''{{lang|de|Kaiserliche-Königliche Heer}}'') 1805–1809: The Hungarian Royal Army [http://www.napoleon-series.org/military/organization/Austria/ArmyStudy/c_AustrianArmyHungary.html] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140222141736/http://www.napoleon-series.org/military/organization/Austria/ArmyStudy/c_AustrianArmyHungary.html |date=22 February 2014}}</ref> in the Imperial and Royal Army, and also by a traditional army ("insurrectio").<ref>{{cite book |last=Fisher |first=Todd |url=https://books.google.com/books?id=fpNMC02Im0YC&pg=PA7 |title=The Napoleonic Wars: The Empires Fight Back 1808–1812 |publisher=Oshray Publishing |year=2001 |isbn=978-1-84176-298-2 |access-date=18 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150930183548/https://books.google.com/books?id=fpNMC02Im0YC&pg=PA7 |archive-date=30 September 2015 |url-status=live}}</ref> The Hungarian Diet voted to join in war and agreed to pay one third of the war expenses.|group=lower-alpha}} }} {{unbulleted list|{{flagicon|Russia}} [[روسي سلطنت]]}} {{efn|name="Russia"|Russia was a leading member of the Coalition, but became an ally of France from the signing of the [[Treaties of Tilsit]] in 1807 until it was [[French invasion of Russia|invaded by France]] in 1812. During this time, it was nominally at war with [[Anglo-Russian War (1807–1812)|the United Kingdom]], [[Russo-Persian War (1804–1813)|Iran]], [[Finnish War|Sweden]] and [[Russo-Turkish War (1806–1812)|the Ottoman Empire]].}} * {{flagcountry|Prussia|1803}}{{efn|name="Austria&Prussia"}} * {{flagdeco|Spain|1785}} [[History of Spain (1808-1874)|Spain]]{{efn|name="Spain"|Spain was an ally of France in the [[War of the Third Coalition]] and the [[Invasion of Portugal (1807)|invasion of Portugal]]. In 1808, France invaded Spain, triggering the [[Peninsular War]] (or the Spanish War of Independence) and Spain joined the Coalition against France.}} * {{flagdeco|Kingdom of Portugal|1750}} [[History of Portugal (1777–1834)|Portugal]]{{efn|name="Portugal"|Portugal became an active belligerent in [[Invasion of Portugal (1807)|1807]] following a Franco-Spanish invasion. While a member of the coalition, the regular Portuguese army operated mostly under [[Anglo-Portuguese Army|British command]], who also heavily subsidized Portugal's military.}} * {{flag|Sweden|naval}}{{efn|name="Sweden"|When Russia allied with France, it [[Finnish War|conquered Finland]], which was under Swedish rule at the time. After [[Charles XIV John|Marshal Bernadotte]] became Crown Prince of Sweden in 1810, Sweden nominally declared [[Anglo-Swedish war of 1810–1812|war on the United Kingdom]], but no actual fighting was done. Sweden became a leading member of the [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]] and declared war on France in 1812.}}<br/> {{flagcountry|United Kingdom of the Netherlands}}{{efn|name="Seventh Coalition"}} * {{flagcountry|Kingdom of Naples|1738}}{{efn|Until 1806.}} * {{flagcountry|Kingdom of Sicily}} *{{flagdeco|Kingdom of Sardinia|1814}} [[Kingdom of Sardinia (1720-1861)|Sardinia]] *{{flag|Papal States|old}} |title={{nobold|''and others...''}} ||||||||||||||||||||||| combatant2 = {{flagicon|France}} [[فرانسيسي سلطنت]]<br/> ۽ باجگذار رياستون<hr/> {{collapsible list |title={{nobold|'''فرانس جا اتحادي:'''}} |{{flagdeco|Spain|1785}} [[اسپيني سلطنت]]{{efn|name="Spain"}} | ناروي-ڊينمارڪ {{efn|name="Denmark"}} |{{flagicon|Russia}} [[روسي سلطنت]] {{efn|name="Russia"}} |{{flagicon|Austria}} [[آسٽريا|آسٽريائي سلطنت]] {{efn|name="Austria&Prussia"}} |پروشيا {{efn|name="Austria&Prussia"}} |{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg}} [[ايران|شاهي ايران]] {{efn|name="Iran"}} }} *{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg}} [[Qajar Iran|Iran]]{{efn|name="Iran"|The Iranian Qajar Dynasty [[Russo-Persian War (1804–1813)|fought a war against Russia]] from 1804 to 1813. At the start of the war, Iran received support from France. When [[Russia]] became an ally of France in 1807, French support for Iran ended, and Iran was instead supported by the United Kingdom.}} * {{flagcountry|Prince-Bishopric of Montenegro}}{{efn|1806–1807, 1813–1814}} * {{flagcountry|Kingdom of Bavaria}}{{efn|name="German States 1"|From 1813.}} * {{flagcountry|Kingdom of Saxony|1806}}{{efn|name="German States 1"}} * {{flagcountry|Kingdom of Württemberg|1803}} {{efn|name="German States 1"}} *{{flagcountry|Baden|1806}}{{efn|name="German States 1"}} *بوربون فرانس {{efn|name="Seventh Coalition"|1815.}} * ڊچي آف برنسوڪ {{efn|name="Seventh Coalition"}} * نسائو {{efn|name="Seventh Coalition"}} * {{flag|Denmark}} {{efn|name="Denmark"|After the [[Second Battle of Copenhagen]] in 1807, Denmark-Norway became an ally of France. After [[Dano-Swedish War (1813-1814)|losing Norway to Sweden]] in 1814, Denmark switched sides and joined the Coalition.}} *{{flagdeco|Switzerland}} [[Restoration and Regeneration in Switzerland|Swiss Confederation]]{{efn|name="Seventh Coalition"}} * تسڪاني {{efn|name="Seventh Coalition"}} | commander1 = <!-- Due to the sheer number of senior generals that were involved in the Napoleonic Wars, only heads of state or heads of government should be included in the infobox to keep it from bloating. Generals can still be named in the Wikipedia pages of conflicts within the Napoleonic Wars (e.g can include Nelson and Mack in the infobox of the War of the Third Coalition, but not on this page). --> {{flagicon|Russian Empire}} اليگزينڊر پهريون * {{flagicon|UKGBI}} رابرٽ جينڪنسن * {{flagicon|Habsburg monarchy|civil}} فرانزس پهريون * {{flagicon|UKGBI}} جارج ٽيون * {{flagicon|UKGBI}} هنري ايڊنگٽن * {{flagicon|UKGBI}} وليم پٽ {{natural Causes}} * {{flagicon|UKGBI}} اسپينسر پرسيوال (قتل ڪيو ويو) * {{flagicon|Kingdom of Portugal|1750}} ولي عهد شهزادو جون * {{flagicon|Sweden|naval}} گستاو چوٿون ايڊولف *{{flagicon|Sweden|naval}} چارلس چوڏهون جان * {{flagicon|United Kingdom of the Netherlands}} وليم پهريون |||||||| commander2 = {{unbulleted list| {{flagicon|France}} نيپولين پهريون (هٿيار ڦٽا ڪيا) |ميڪسيميليان پهريون جوزف |{{flagicon|Batavian Republic}} رٽر جان شملپينڪ |{{flagicon image|Flag of the Netherlands.svg|link=Kingdom of Holland}} لوئي پهريون |{{flagicon|Napoleonic Italy}} يوجين ڊي بيوهارنيس |{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Naples (1811).svg|link=Kingdom of Naples (Napoleonic)}} جاوڪم موريٽ (ڦاهي ڏني وئي) |{{flagicon|Kingdom of Saxony|1806}}{{flagicon|Duchy of Warsaw}} فريڊرڪ آگسٽس پهريون |{{flagicon|Duchy of Warsaw}} جوزف پونيٽووسڪي{{KIA}} |{{flagicon|Spain}} چارلس چوٿون |{{flagicon image|Flag of Kingdom of Naples (1806-1808).svg|link=Kingdom of Naples (Napoleonic)}} {{flagicon|Napoleonic Spain}} جوزف پهريون {{efn|[[King of Naples]] from 1806 to 1808. [[King of Spain]] from 1808 to 1813.}} |{{flagicon|Westphalia}} جيروم نيپولين |{{flagicon|Kingdom of Württemberg|1803}} فريڊرڪ پهريون |{{flagicon|Denmark}} فريڊرڪ ڇهون |{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg|link=Qajar Iran}} فتح علي شاهه قاجار }} * {{flagicon|Kingdom of Prussia|1803}}<nowiki> فريڊرڪ وليم ٽيون}}</nowiki> <nowiki>{{unbulleted list|</nowiki> {{flagicon image|Flag of Spain (1785–1873, 1875–1931).svg|link=History of Spain (1808–1874)}} فرڊيننڊ ستون {{efn|Nominally only. Ferdinand was proclaimed King of Spain by the [[Supreme Central Junta]] in 1808, but was effectively imprisoned in France for the duration of the [[Peninsular War]]. The Central Junta, and later the [[Cortes of Cádiz]], governed the country in the king's absence until he was allowed to return to Spain under the [[Treaty of Valençay]] in 1814.}} ||||| strength1 = {{unbulleted list|'''{{flagicon|Russian Empire}} [[Russian Empire|Russia]]''': 712,000 regulars, Cossacks and militia at peak strength (1812)<ref>Sokolov, Oleg V. (2020). Битва двух империй. 1805-1812 [The Battle of two Empires, 1805-1812]. Лучшие воины в истории (Best warriors in history) (in Russian). Moscow: Яуза. Page 412.</ref>|'''{{flagicon|Austrian Empire}} [[Austrian Empire|Austria]]''': 630,000 regulars and militia at peak strength (1809)<ref>[https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10009065?page=174,175&q=630 "Neue Statistisch-Geographische Beschreibung des Königreichs Ungarn, Croatien, Slavonien und der ungarischen Militär Grenze,"] Weygand, Leipzig 1832, page 146. Includes 40,000 insurgent militia.</ref><ref>Wilson 2023, p. 303, gives a more precise breakdown of Austrian strength in 1809 (excluding the insurgents) at 283,400 in the initial field army and 310,000 in reserves and garrisons; about half of the latter number were militia ([[landwehr]]). The Austrians reached peak effective field strength in 1813, with 568,000 soldiers.</ref>|'''{{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}}''': 380,000 regulars, sailors, and marines at peak strength (1813){{efn|250,000 in the British Army and 130,000 in the Royal Navy. The Royal Navy averaged 110,000 personnel during the conflict. The British Army was still 211,276 strong after the conclusion of the conflict in December 1815.{{sfn|Clodfelter|2017|p=170}}}}<ref>{{cite web |last=Burnham |first=Robert |title=The British Army in the Napoleonic Wars: Manpower Stretched to the Limits? |url=https://www.napoleon-series.org/military-info/organization/c_casualties.html |work=The Napoleon Series |access-date=29 December 2025 |quote=As of August 1813, the British Army had 255,876 regulars, but only 65,252 were deployed on the Iberian peninsula (counting 3,135 in Gibraltar and 1,915 in Cadiz). Another 102,000 regulars were scattered throughout Britain's global empire (outside of Britain and Ireland), including some 20,000 garrisoning Sicily and other Mediterranean islands, 3,800 in Germany, 22,000 in India (buttressing the separately-counted BEIC armies) or the islands of the Indian Ocean, 18,000 in continental North America, and 21,000 in the Caribbean islands (the latter two clusters being drawn upon to fight the contemporary [[War of 1812]])}}</ref><br/>1,043,100 military personnel (total that served){{efn|793,110 in the British Army and 250,000 in the Royal Navy from 1793 to 1815. Casualties for the whole 1793-1815 period are as follows. Army losses: 219,420 dead (25,569 killed in battle or died of wounds, 193,851 dead of disease or other accidents), 86,390 wounded, 20,000 captured, 113,273 deserters. Navy losses: 92,386 dead (6,663 killed in battle; 13,621 drowned or killed in noncombat shipwrecks or fires; 72,102 dead of disease or other accidents), 14,270 wounded.{{sfn|Clodfelter|2017|pp=170–171}}}}|'''{{flagicon|Kingdom of Prussia|1803}} [[Kingdom of Prussia|Prussia]]''': 281,000 regulars and militia at peak strength (1806)<ref>Wilson 2023, p. 303: "Meanwhile, Prussia’s army remained static at a nominal 235,000 until its defeat in 1806 at Jena-Auerstädt, after which, as we have seen, it was rebuilt to 281,000 by August 1813, also now supported by a much-reduced population, revenue, and territory."</ref>{{sfn|Clodfelter|2017|p=150}}|'''{{flagicon|Spain|1785}} [[Spanish Empire|Spain]]''': 255,000 regulars and guerillas at peak strength (1808){{sfn|Clodfelter|2017|pp=152–153}}{{Efn|50,000 of which being guerillas.{{sfn|Clodfelter|2017|p=152}}}}|'''{{flagcountry|Kingdom of Portugal|1750}}''': 50,000 regulars at peak strength (1809)|'''{{flagicon|Sweden|naval}} [[Sweden]]''': 50,000 regulars at peak strength (1808)<ref>{{cite web |last=Olofsson |first=Magnus |title=The Swedish Army in the Napoleonic Wars |work=The Napoleon Series |date=April 2008 |quote=Data sources include "Sveriges krig åren 1808 och 1809, vol. 1", p. 136-160}}</ref>|'''{{flagicon|United Netherlands}} [[United Kingdom of the Netherlands|Netherlands]]''': 36,500 regulars at peak strength (1815) }} Other coalition members: 100,000 regulars and militia at peak strength (1813) Total: 3,000,000 regulars and militia at peak strength (1813) | strength2 = {{unbulleted list |'''{{flagicon|First French Empire}} [[First French Empire|French Empire]]''': 1,200,000 regulars, sailors, marines and militia at peak strength (1813)<ref name="John France 2011 351">{{cite book |last=John France |url=https://archive.org/details/perilousgloryris0000fran |title=Perilous Glory: The Rise of Western Military Power |publisher=Yale UP |year=2011 |isbn=978-0-300-17744-2 |page=[https://archive.org/details/perilousgloryris0000fran/page/351 351] |url-access=registration}}</ref> |c. 3,000,000 military personnel (total that served){{sfn|Clodfelter|2017|p=170}}<ref>Bodart 1916, pp. 132–133: "The number of men placed by the Senate at the disposal of Napoleon I in the course of his reign, is calculated at 2,023,000; to these are added the cavalry levy of 17,000 in January 1813, the general levy of 1814 estimated at 143,000, and the volunteers and the national guard of 1814 and 1815, estimated at 817,000. Thus computed the sum total of all the men the Emperor had under his command would have been 3,000,000... Again, it must be remembered that many French regiments were recruited by conscription in provinces newly conquered and united to France, and that these soldiers commonly deserted or went over to the enemy at the first favourable opportunity."</ref> {{Tree list}} ** 200,000 Italians (served directly in the French Imperial Army)<ref>Virgilio Ilari e Piero Crociani, [https://www.centotredicesimo.org/wp-content/uploads/2015/11/Ilari-V.-Crociani-P.-27e-e-28e-Division-Militaire-1800-1814-libre.pdf "PIEMONTE E LIGURIA NEL Sistema MILITARE Napoleonico"], 2010, p. 18.</ref> ** 216,000 Belgians (served directly in the French Imperial Army)<ref>Mikaberidze, p. 290</ref> ** 80,000 [[Left Bank of the Rhine|Germans]] (served directly in the French Imperial Army)<ref>Wilson, Peter H. (14 February 2023), ''Iron and Blood: A Military History of the German-Speaking Peoples since 1500'', Harvard University Press, p. 295. ISBN 978-0-674-98762-3.</ref> ** 33,000 Swiss (served directly in the French Imperial Army)<ref>Wilson, Peter H. (14 February 2023). "Iron and Blood: A Military History of the German-Speaking Peoples since 1500." Harvard University Press. p. 271. ISBN 978-0-674-98762-3.</ref> {{tree list/end}} '''{{flagdeco|Napoleonic Italy}} [[Kingdom of Italy (Napoleonic)|Italy]]''': 200,000 (total that served in the army of the Kingdom of Italy)<ref>Ilari and Crociani, p. 18</ref> {{flagicon|Duchy of Warsaw}} '''[[Duchy of Warsaw]]''': 180,000 (total that served in the army of the Duchy of Warsaw)<ref>Paul Robert Magocsi; Jean W. Sedlar; Robert A. Kann; Charles Jevich; Joseph Rothschild (1974). ''A History of East Central Europe''. University of Washington Press. p. 48. {{ISBN|978-0-295-95358-8}}. Retrieved 11 May 2012.</ref> }} | casualties1 = {{unbulleted list |'''{{flagicon|Austrian Empire}} Austria''', '''{{flagicon|Kingdom of Prussia|1803}} Prussia''', and other German states:<br />500,000–600,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref><ref name="Mikaberidze, p. 627-628">Mikaberidze, p. 627–628.</ref> |'''{{flagicon|Russian Empire}} Russia''':<br />450,000–500,000 dead<ref>Urlanis 1971, p. 180–182. Only the wars against France.</ref><ref>Mikaberidze, p. 627–628. Only the wars against France.</ref> |'''{{flagicon|UKGBI}} United Kingdom''':<br />311,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref><ref name="Mikaberidze, p. 627-628">Mikaberidze, p. 627–628.</ref> |'''{{flagicon|Spain|1785}} Spain''':<br />300,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref> |'''{{flagicon|Kingdom of Portugal|1750}} Portugal''':<br />50,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref> }} ---- '''Total''': 1,800,000+ military dead | casualties2 = '''{{flagicon|First French Empire}} French Empire''': * 306,000 French killed in combat{{sfn|White|2014}}{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} * 65,000 French allies killed in combat{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} * 600,000 French and allies dead from disease{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} '''{{flagicon|Napoleonic Italy}}{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Naples (1811).svg|link=Kingdom of Naples (Napoleonic)}} Italy''':<br />120,000 dead (included in the "French allies" figures)<ref name="White 2014, Urlanis">{{harvnb|White|2014|loc=''Napoleonic Wars''}} cites {{harvnb|Urlanis|1971}}</ref><hr/> '''Total''': 1,000,000+ military dead<ref>{{cite book |last=Bodart |first=Gaston |title=Losses of Life in Modern Wars: Austria-Hungary: France |date=2017 |publisher=Trieste Publishing Pty Limited |isbn=9780649002184 |page=133 |edition=Illustrated |url=https://books.google.com/books?id=QyFStAEACAAJ}}</ref>{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} | campaignbox = }} {{OSM Location map | coord = {{coord|48|14}} | zoom = 3 | float = right | nolabels = 1 | width = 300 | height = 240 | title = Napoleonic Wars | auto-caption=1 | shapeD=n-circle | shape-colorD=dark blue | label-colorD=dark blue | shape-outlineD=white | label-sizeD = 12 | label-posD = left | mark-sizeD=16 | mark-coord1 = {{coord|49.13|16.76}} | mark-title1 = [[War of the Third Coalition|Third Coalition]]: Germany 1803:...[[Battle of Austerlitz|Austerlitz]]... | mark-coord2 = {{coord|52.52|13.41}} | mark-title2 = [[War of the Fourth Coalition|Fourth Coalition]]: Prussia 1806:...[[Fall of Berlin (1806)|Berlin]]... | mark-coord3 = {{coord|39.08|-9.27}} | mark-title3 = [[Peninsular War]]: Portugal 1807...[[Lines of Torres Vedras|Torres Vedras]]... | mark-coord4 = {{coord|42.85|-2.68}} | mark-title4 = [[Peninsular War]]: Spain 1808...[[Battle of Vitoria|Vitoria]]... | mark-coord5 = {{coord|48.54|12.15}} | mark-title5 = [[War of the Fifth Coalition|Fifth Coalition]]: Austria 1809:...[[Battle of Landshut (1809)|Landshut]]... | mark-coord6 = {{coord|55.75|37.63}} | mark-title6 = [[French invasion of Russia]] 1812:...[[French occupation of Moscow|Moscow]]... | mark-coord7 = {{coord|51.33|12.38}} | mark-title7 = [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]]: Germany 1813:...[[Battle of Leipzig|Leipzig]]... | mark-coord8 = {{coord|48.86|2.35}} | mark-title8 = [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]]: France 1814:...[[Battle of Paris (1814)|Paris]]... | mark-coord9 = {{coord|50.68|4.41}} | mark-title9 = [[Hundred Days]] 1815:...[[Battle of Waterloo|Waterloo]]... }} '''نيپوليئن جون جنگيون''' (<small>1803ع</small> <small>-1815ع</small>) (<small>Napoleonic Wars</small>) عالمي سطح تي ٿيندڙ تڪرارن جو هڪ سلسلو هيون، جيڪي يورپي اتحادين، جن جي جوڙجڪ وقت سان گڏ تبديل ٿيندي رهي، پاران [[فرانس]] جي پهرين جمهوريه (<small>1803ع</small>-<small>1804ع</small>)، جنهن جي اڳواڻي ”فرسٽ ڪونسل“ ([[نئپولين بوناپارٽ|نپولين]]) ڪري رهيو هو ۽ ان کان پوءِ فرانس جي پهرين سلطنت (<small>1804ع-1815ع</small>)، جنهن جو سربراهه فرانس جو شهنشاهه نپولين هو، جي خلاف وڙهيون ويون. انهن جنگين جو بنياد [[فرانسيسي انقلاب|انقلاب فرانس]] (<small>1789ع-1799ع</small>) ۽ فرانسيسي انقلابي جنگين (<small>1792ع-1802ع</small>) مان پيدا ٿيندڙ سياسي حالتن ۾ پيو ۽ انهن جي نتيجي ۾ يورپ جي سرزمين تي فرانس جو غلبو قائم ٿيو.<ref>{{cite book |title=The Cambridge History of the Napoleonic Wars: Volume 2: Fighting the Napoleonic Wars |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-napoleonic-wars/34338C6981ADFB4F519A506334F4FF23 |date=2023 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-41766-2 |editor-last=Colson |editor-first=Bruno |volume=2 |location=Cambridge |doi=10.1017/9781108278096 |editor-last2=Mikaberidze |editor-first2=Alexander}}</ref> انهن جنگين کي ستن تڪرارن ۾ ورهايو ويو آهي؛ جن مان پنجن جا نالا انهن اتحادين جي نالن تي رکيا ويا آهن جن نپولين خلاف جنگ ڪئي، جڏهن ته ٻين ٻن جنگين جا نالا انهن جي وڙهجڻ وارن علائقن يا محاذن جي مناسبت سان رکيا ويا آهن. اهي جنگيون هي آهن: ٽئين اتحاد جي جنگ، چوٿين اتحاد جي جنگ، پنجين اتحاد جي جنگ، ڇهين اتحاد جي جنگ، ستين اتحاد جي جنگ، جزيري نما جي جنگ (<small>Peninsular War</small>) ۽ روس تي فرانسيسي حملو.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |title=The Napoleonic Wars |url=https://www.britannica.com/place/United-Kingdom/The-Napoleonic-Wars |edition=online |access-date=30 January 2024}}</ref> انهن جنگن جو پهريون مرحلو تڏهن شروع ٿيو جڏهن [[عظيم برطانيا|برطانيا]] 18 مئي <small>1803</small>ع تي فرانس خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. معمولي فوجي مهمن کان پوءِ، برطانيا [[آسٽريا]]، [[روسي سلطنت|روس]] ۽ ننڍين طاقتن سان اتحاد ڪري اپريل 1805ع ۾ ”ٽيون اتحاد" قائم ڪيو. ان کان پوءِ ٿيندڙ جنگ ۾ نپولين روسي ۽ آسٽريائي فوجن جي گڏيل لشڪر کي شڪست ڏني؛ هن جنگ جو نتيجو "اولم" (<small>Ulm</small>) ۽ "آسٽرلٽز" (<small>Austerlitz</small>) ۾ فرانس جي فتحن جي صورت ۾ نڪتو، جنهن سبب "[[پوتر رومي سلطنت]]" جو خاتمو ٿيو ۽ آسٽريا کي صلح ڪرڻ تي مجبور ٿيڻو پيو. برطانيا ۽ روس فرانس سان جنگ جاري رکي. فرانس جي وڌندڙ طاقت کان ڳڻتيءَ سبب، پروشيا (<small>Prussia</small>) برطانيا ۽ روس سان گڏجي "چوٿون اتحاد" ٺاهيو ۽ آڪٽوبر <small>1806</small>ع ۾ جنگ ٻيهر شروع ڪئي. نپولين "جينا-آئورسٽيڊٽ" (<small>Jena-Auerstedt</small>) ۾ پروشين ۽ "فريڊلينڊ" (<small>Friedland</small>) ۾ روسين کي شڪست ڏني، جنهن سان جولاءِ 1807ع تائين کنڊ ۾ هڪ غير مستحڪم امن قائم ٿيو ۽ برطانيا هڪ ڀيرو ٻيهر فرانس جو واحد وڏو دشمن رهجي ويو. برطانيا کنڊ (يورپ) تي فرانس جي غلبي کي چئلينج ڪرڻ جي پوزيشن ۾ نه هو، پر "ٽرافالگر" (<small>Trafalgar</small>) سميت ڪجهه فتحن کان پوءِ سمنڊن تي پنهنجو تسلط قائم ڪري ورتو. روس ان عارضي امن واري عرصي کي [[عثماني سلطنت|عثمانين]]، [[سويڊن]] وارن ۽ [[ايران|ايرانيين]] سان جاري جنگين کي حل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو. پنهنجي "ڪانٽينينٽل سسٽم" ذريعي برطانيا کي اڪيلو ڪرڻ ۽ معاشي طور تي ڪمزور ڪرڻ جي اميد ۾، نپولين [[پرتگالي سلطنت|پرتگال]] تي حملو ڪيو، جيڪو يورپي کنڊ ۾ برطانيا جو آخري اتحادي ملڪ بچيو هو. نومبر 1807ع ۾ [[لزبن]] تي قبضو ڪرڻ ۽ [[اسپين]] ۾ فرانسيسي فوجن جي وڏي موجودگيءَ کان پوءِ، نپولين پنهنجي اڳوڻي اتحادي خلاف ٿيڻ، اسپين جي حڪمران شاهي خاندان کي معزول ڪرڻ ۽ <small>1808</small>ع ۾ پنهنجي ڀاءُ کي "جوزف اول" جي نالي سان اسپين جو بادشاهه قرار ڏيڻ جو موقعو غنيمت ڄاتو؛ هن قدم کي اسپين جي عوام سخت ناپسند ڪيو. [[اسپيني سلطنت|اسپين]] برطانيا ۽ پرتگال سان شامل ٿي ويو، ۽ انهن ٽنهي طاقتن فرانس خلاف ”پينينسولر وار" شروع ڪئي. فرانسيسي فوجن جو رخ هڪ وڏي نئين "اينگلو-اسپيني محاذ" ڏانهن موڙڻ سبب [[آسٽريا]] کي ٻيهر تڪرار ۾ شامل ٿيڻ جو موقعو مليو ۽ اپريل 1809ع ۾ آسٽريا، اسپين ۽ برطانيا تي مشتمل "پنجون اتحاد" قائم ٿيو. آسٽريا "ايسپرن-ايسلنگ" (<small>Aspern-Essling</small>) جي جنگ کٽي ورتي پر "واگرام" (<small>Wagram</small>) ۾ شڪست کاڌائين، جنهن جي نتيجي ۾ آڪٽوبر <small>1809</small>ع ۾ سخت شرطن وارو امن معاهدو ڪرڻ تي مجبور ٿيڻو پيو. برطانيا، اسپين ۽ پرتگال فرانس سان جنگ جاري رکي. ان ئي دوران، واپار ۾ گهٽتائي سبب پيدا ٿيندڙ معاشي نتيجن کي برداشت ڪرڻ کان انڪار ڪندي روس "ڪانٽينينٽل سسٽم" جي ڀڃڪڙي ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ نيپولين جون <small>1812</small>ع ۾ حملو ڪري ڏنو. اها مهم ٻنهي ڌرين لاءِ انتهائي نقصانڪار ثابت ٿي، پر آخرڪار ان جو انجام فرانس لاءِ تباهي ۽ نيپولين جي "عظيم فوج" (<small>Grande Armée)</small> جي لڳ ڀڳ مڪمل خاتمي جي صورت ۾ نڪتو. ڊسمبر <small>1812</small>ع تائين فرانسيسي فوجون روس مان پوئتي هٽي ويون ۽ پنهنجي وڃايل طاقت کي ٻيهر بحال ڪرڻ شروع ڪيو. ان شڪست مان حوصلا ملڻ تي آسٽريا، پروشيا ۽ ڪجهه ننڍين طاقتن، روس، برطانيا ۽ اسپين سان گڏجي "ڇهين اتحاد" ۾ شموليت اختيار ڪئي ۽ فرانس خلاف مهم شروع ڪئي. ڇهين اتحاد آڪٽوبر <small>1813</small>ع ۾ ليپزگ جي مقام تي نيپولين کي شڪست ڏني. ان کان پوءِ اتحادي فوجن ٻن محاذن تان فرانس تي حملو ڪيو: روسي، آسٽرين ۽ پروشين فوجن اوڀر طرفان فرانس تي حملو ڪيو، جڏهن ته برطانوي، اسپيني ۽ پرتگالي فوجن اولهه طرفان فرانس تي ڪاهه ڪئي. اتحادي فوجن مارچ <small>1814</small>ع ۾ پيرس تي قبضو ڪيو، اپريل ۾ نيپولين کي تخت ڇڏڻ تي مجبور ڪيو، کيس ايلبا (<small>Elba</small>) ٻيٽ ڏانهن جلاوطن ڪيو ۽ بوربون (<small>Bourbon</small>) خاندان جي حڪمراني بحال ڪئي. نيپولين فيبروري <small>1815</small>ع ۾ جلاوطنيءَ مان فرار ٿي ويو ۽ تقريبن هڪ سئو ڏينهن تائين فرانس جو ڪنٽرول ٻيهر سنڀاليو، جنهن جي نتيجي ۾ ساڳئي نالي واري جنگ، "هڪ سئو ڏينهن جي جنگ" (<small>Hundred Day War</small>) شروع ٿي. اتحادين "ستون اتحاد" (<small>Seventh Coalition</small>) جوڙيو، جنهن جون <small>1815</small>ع ۾ واٽرلو (<small>Waterloo</small>) جي مقام تي کيس شڪست ڏني ۽ سينٽ هيلينا (<small>Saint Helena</small>) ڏانهن جلاوطن ڪري ڇڏيو، جتي <small>1821</small>ع ۾ سندس وفات ٿي.<ref name="zamoy">{{Cite book |last=Zamoyski |first=Adam |url=https://books.google.com/books?id=NqVKDwAAQBAJ&pg=PT480 |title=Napoleon: A Life |publisher=Basic Books |year=2018 |isbn=978-0-465-05593-7 |location=London |page=480 |access-date=7 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806042616/https://books.google.com/books?id=NqVKDwAAQBAJ&pg=PT480 |archive-date=6 August 2020 |url-status=live}}</ref> انهن جنگين جا [[تاريخ]] تي گهرا اثر پيا. [[جنگ]] جي نون طريقن کي متعارف ڪرايو ويو، جن ۾ وڏي پيماني تي فوجي ڀرتي (<small>conscription</small>) ۽ گوريلا جنگي حڪمت عملي شامل هئا. سياسي طور تي، انهن جنگين يورپ تي وڏو اثر وڌو؛ ان جو سبب "نيپولينڪ ڪوڊ" ذريعي سول قانونن ۾ آيل واڌارا هئا (جيڪي گهڻي ڀاڱي انهن علائقن ۾ برقرار رهيا جتي انهن کي اپنايو ويو هو) ۽ ان سان گڏوگڏ [[قومپرستي]] ۽ [[آزاد خيال|آزاد خيالي]] (<small>Liberalism</small>) جو ڦهلاءُ هو. انهن جنگين جي سڌي نتيجي طور اسپيني [[آمريڪا کنڊ|آمريڪا]] ۾ آزاديءَ جون تحريڪون اڀري آيون، جنهن جي ڪري [[اسپيني سلطنت|اسپيني]] ۽ [[پرتگالي سلطنت|پرتگالي سلطنتن]] جو زوال ٿيو. فرانس جي شڪست برطانيا جي دنيا جي اهم ترين بحري ۽ معاشي طاقت طور اڀرڻ جو سبب بڻي، هڪ اهڙو مقام جيڪو هن صديءَ جي باقي حصي دوران برقرار رکيو. نيپولين جي جنگين جي خاتمي کان پوءِ، "ويانا ڪانگريس" (<small>Congress of Vienna</small>) يورپ جون حدون نئين سر طئي ڪيون ۽ براعظم ۾ نسبتي امن قائم ڪيو، جنهن تحت <small>1853</small>ع ۾ ٿيندڙ "[[ڪرائميا|ڪريميا جي جنگ]]" (<small>Crimean War</small>) تائين وڏين طاقتن جي وچ ۾ ڪو به وڏو تڪرار نه ٿيو. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Napoleonic Wars}} {{Wikivoyage|Napoleonic Wars|Napoleonic Wars|travel information}} * {{wikisource inline|list= ** {{cite EB1911|last=Beck |first=Archibald Frank |wstitle=Waterloo Campaign, 1815 |volume=28 |pages=371–381 |noicon=x |short=x}} ** {{cite EB1911|last=Maude |first=Frederic Natusch |wstitle=Napoleonic Campaigns |volume=19|pages=212–236 |noicon=x |short=x}} ** {{cite EB1911 |last=Robinson |first=Charles Walker |wstitle=Peninsular War |volume=21 |pages=90–98 |noicon=x |short=x}} ** {{cite EB1911|last=Rose |first=John Holland |wstitle=Napoleon I. |volume=19 |pages=190–211 |noicon=x |short=x}} }} * [https://networks.h-net.org/group/73374/announcements/20000645/new-journal-napoleonic-and-restorations-periods-born "A new scholarly journal in 2023: ''European Review of Studies on the Napoleonic and Restoration Periods''{{-"}}] * [https://web.archive.org/web/20111009051911/http://www.thailisting.com/epic/ The Legend of Bonaparte] * [http://www.theeuropeanlibrary.org/exhibition/napoleonic_wars/index.HTML The Napoleonic Wars Exhibition held by The European Library] * [https://web.archive.org/web/20140108104011/http://xvld.org/ 15th Kings Light Dragoons (Hussars) Re-enactment Regiment] * [https://web.archive.org/web/20090831063254/http://www.95th-rifles.co.uk/main.html 2nd Bt. 95th Rifles] Reenactment and Living History Society * [http://www.militaryheritage.com/napoleon.htm The Napoleonic Wars Collection Website] * [http://napoleonistyka.atspace.com/ Napoleon, His Army and Enemies] * [http://www.napoleonguide.com/ Napoleonic Guide] * ''[https://www.gutenberg.org/ebooks/2600 War and Peace]'' by [[Leo Tolstoy]] at [[Project Gutenberg]] * [http://british-history.co.uk/napoleonic Napoleonic Wars] * [https://www.napoleon.org/en/ Fondation Napoléon] * [https://www.napoleon-series.org/ The Napoleon Series] {{Authority control}} [[زمرو:نيپولين جون جنگيون]] [[زمرو:نيپولين]] [[زمرو:فرانس جي تاريخ]] [[زمرو:يورپ جي تاريخ]] [[زمرو:فرانس ۾ 1800ع]] [[زمرو:فرانس ۾ 1810ع]] [[زمرو:انگلينڊ-فرانس جنگيون]] [[زمرو:1800ع جون تڪرارون]] [[زمرو:1810ع جون تڪرارون]] [[زمرو:اڻويھين صدي جون جنگيون]] acgcltvmkevgkwaxqr3z8oe31vhpnt0 414968 414963 2026-09-26T08:34:15Z Ibne maryam 17680 /* */ 414968 wikitext text/x-wiki {{short description|1803–1815 series of wars led by Napoleon}} {{Infobox military conflict | conflict = نيپوليئن جون جنگيون<br> Napoleonic Wars | part_of = the [[French Revolutionary and Napoleonic Wars]] | image = Napoleonic Wars (revision).jpg | caption = مٿي کان هيٺيان، ساڄي کان کاٻي:<br> آسٽريلز، فريڊلينڊ، برلن، ماسڪو، ايسپرن-ايسلنگ، پيرس ۽ ليپزگ جون جنگيون | date = 18 مئي 1803ع – 20 نومبر 1815ع (12 سال، 6 مهينا ۽ 2 ڏينهن) | location = عالمي (خاص طور تي [[يورپ]]) | result = اتحادين جي فتح | combatant1 = '''اتحادي فوجون:'''<br/>{{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}}<br/> {{collapsible list|bullets=yes|title={{nobold|هيبسبرگ بادشاهت}}|{{flagcountry|Holy Roman Empire}} ([[پوتر رومي سلطنت]]) {{efn|[[Dissolution of the Holy Roman Empire|Dissolved in 1806]]. Many states of the Empire were allies of France before its dissolution, including [[Electorate of Bavaria|Bavaria]], [[Electorate of Saxony|Saxony]], [[Electorate of Baden|Baden]] and [[Electorate of Württemberg|Württemberg]].}} * اليڪٽوريٽ آف هئنوور {{efn|Hanover was in [[Personal union of Great Britain and Hanover|personal union with the United Kingdom]]. It was annexed by Westphalia in 1806 and restored as the [[Kingdom of Hanover]] in 1814. Hanover contributed troops to the British Army (see [[King's German Legion]]) and to Wellington's army during the [[Waterloo Campaign]].}} * {{flag|Liechtenstein|1719}}<br/>... ۽ ٻيا |'''{{flagicon|Austria}} [[آسٽريا|آسٽريائي سلطنت]]''' {{efn|The term ''Austrian Empire'' came into use after Napoleon crowned himself [[Emperor of the French]] in 1804, by which [[Francis II, Holy Roman Emperor]] took the title [[Emperor of Austria]] (Kaiser von Österreich) in response. The Holy Roman Empire was dissolved in 1806, and consequently ''Emperor of Austria'' became Francis' primary title. For this reason, ''Austrian Empire'' is often used instead of ''Holy Roman Empire'' for brevity's sake when speaking of the Napoleonic Wars as a whole, even though the two entities are not synonymous.}}{{efn|name="Austria&Prussia"|After the French victory against the [[War of the Fourth Coalition|Fourth]] and [[War of the Fifth Coalition|Fifth]] coalitions, Prussia and Austria became allies of France and contributed forces to the [[French Invasion of Russia]] in 1812. Both countries joined the [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]] when the invasion failed.}} * {{flagicon|Hungary}} [[هنگري|هنگري جي بادشاهت]] (1526-1867) {{efn|The [[Kingdom of Hungary (1538–1867)|Kingdom of Hungary]] participated in the war with separate Hungarian regiments{{sfn|Arnold|1995|p=[https://books.google.com/books?id=63xTTaYTbrwC&pg=PA36 36]}}<ref>The Austrian Imperial-Royal Army (''{{lang|de|Kaiserliche-Königliche Heer}}'') 1805–1809: The Hungarian Royal Army [http://www.napoleon-series.org/military/organization/Austria/ArmyStudy/c_AustrianArmyHungary.html] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140222141736/http://www.napoleon-series.org/military/organization/Austria/ArmyStudy/c_AustrianArmyHungary.html |date=22 February 2014}}</ref> in the Imperial and Royal Army, and also by a traditional army ("insurrectio").<ref>{{cite book |last=Fisher |first=Todd |url=https://books.google.com/books?id=fpNMC02Im0YC&pg=PA7 |title=The Napoleonic Wars: The Empires Fight Back 1808–1812 |publisher=Oshray Publishing |year=2001 |isbn=978-1-84176-298-2 |access-date=18 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150930183548/https://books.google.com/books?id=fpNMC02Im0YC&pg=PA7 |archive-date=30 September 2015 |url-status=live}}</ref> The Hungarian Diet voted to join in war and agreed to pay one third of the war expenses.|group=lower-alpha}} }} {{unbulleted list|{{flagicon|Russia}} [[روسي سلطنت]]}} {{efn|name="Russia"|Russia was a leading member of the Coalition, but became an ally of France from the signing of the [[Treaties of Tilsit]] in 1807 until it was [[French invasion of Russia|invaded by France]] in 1812. During this time, it was nominally at war with [[Anglo-Russian War (1807–1812)|the United Kingdom]], [[Russo-Persian War (1804–1813)|Iran]], [[Finnish War|Sweden]] and [[Russo-Turkish War (1806–1812)|the Ottoman Empire]].}} * {{flagcountry|Prussia|1803}}{{efn|name="Austria&Prussia"}} * {{flagdeco|Spain|1785}} [[History of Spain (1808-1874)|Spain]]{{efn|name="Spain"|Spain was an ally of France in the [[War of the Third Coalition]] and the [[Invasion of Portugal (1807)|invasion of Portugal]]. In 1808, France invaded Spain, triggering the [[Peninsular War]] (or the Spanish War of Independence) and Spain joined the Coalition against France.}} * {{flagdeco|Kingdom of Portugal|1750}} [[History of Portugal (1777–1834)|Portugal]]{{efn|name="Portugal"|Portugal became an active belligerent in [[Invasion of Portugal (1807)|1807]] following a Franco-Spanish invasion. While a member of the coalition, the regular Portuguese army operated mostly under [[Anglo-Portuguese Army|British command]], who also heavily subsidized Portugal's military.}} * {{flag|Sweden|naval}}{{efn|name="Sweden"|When Russia allied with France, it [[Finnish War|conquered Finland]], which was under Swedish rule at the time. After [[Charles XIV John|Marshal Bernadotte]] became Crown Prince of Sweden in 1810, Sweden nominally declared [[Anglo-Swedish war of 1810–1812|war on the United Kingdom]], but no actual fighting was done. Sweden became a leading member of the [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]] and declared war on France in 1812.}}<br/> {{flagcountry|United Kingdom of the Netherlands}}{{efn|name="Seventh Coalition"}} * {{flagcountry|Kingdom of Naples|1738}}{{efn|Until 1806.}} * {{flagcountry|Kingdom of Sicily}} *{{flagdeco|Kingdom of Sardinia|1814}} [[Kingdom of Sardinia (1720-1861)|Sardinia]] *{{flag|Papal States|old}} |title={{nobold|''and others...''}} ||||||||||||||||||||||| combatant2 = {{flagicon|France}} [[فرانسيسي سلطنت]]<br/> ۽ باجگذار رياستون<hr/> {{collapsible list |title={{nobold|'''فرانس جا اتحادي:'''}} |{{flagdeco|Spain|1785}} [[اسپيني سلطنت]]{{efn|name="Spain"}} | ناروي-ڊينمارڪ {{efn|name="Denmark"}} |{{flagicon|Russia}} [[روسي سلطنت]] {{efn|name="Russia"}} |{{flagicon|Austria}} [[آسٽريا|آسٽريائي سلطنت]] {{efn|name="Austria&Prussia"}} |پروشيا {{efn|name="Austria&Prussia"}} |{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg}} [[ايران|شاهي ايران]] {{efn|name="Iran"}} }} *{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg}} [[Qajar Iran|Iran]]{{efn|name="Iran"|The Iranian Qajar Dynasty [[Russo-Persian War (1804–1813)|fought a war against Russia]] from 1804 to 1813. At the start of the war, Iran received support from France. When [[Russia]] became an ally of France in 1807, French support for Iran ended, and Iran was instead supported by the United Kingdom.}} * {{flagcountry|Prince-Bishopric of Montenegro}}{{efn|1806–1807, 1813–1814}} * {{flagcountry|Kingdom of Bavaria}}{{efn|name="German States 1"|From 1813.}} * {{flagcountry|Kingdom of Saxony|1806}}{{efn|name="German States 1"}} * {{flagcountry|Kingdom of Württemberg|1803}} {{efn|name="German States 1"}} *{{flagcountry|Baden|1806}}{{efn|name="German States 1"}} *بوربون فرانس {{efn|name="Seventh Coalition"|1815.}} * ڊچي آف برنسوڪ {{efn|name="Seventh Coalition"}} * نسائو {{efn|name="Seventh Coalition"}} * {{flag|Denmark}} {{efn|name="Denmark"|After the [[Second Battle of Copenhagen]] in 1807, Denmark-Norway became an ally of France. After [[Dano-Swedish War (1813-1814)|losing Norway to Sweden]] in 1814, Denmark switched sides and joined the Coalition.}} *{{flagdeco|Switzerland}} [[Restoration and Regeneration in Switzerland|Swiss Confederation]]{{efn|name="Seventh Coalition"}} * تسڪاني {{efn|name="Seventh Coalition"}} | commander1 = <!-- Due to the sheer number of senior generals that were involved in the Napoleonic Wars, only heads of state or heads of government should be included in the infobox to keep it from bloating. Generals can still be named in the Wikipedia pages of conflicts within the Napoleonic Wars (e.g can include Nelson and Mack in the infobox of the War of the Third Coalition, but not on this page). --> {{flagicon|Russian Empire}} اليگزينڊر پهريون * {{flagicon|UKGBI}} رابرٽ جينڪنسن * {{flagicon|Habsburg monarchy|civil}} فرانزس پهريون * {{flagicon|UKGBI}} جارج ٽيون * {{flagicon|UKGBI}} هنري ايڊنگٽن * {{flagicon|UKGBI}} وليم پٽ {{natural Causes}} * {{flagicon|UKGBI}} اسپينسر پرسيوال (قتل ڪيو ويو) * {{flagicon|Kingdom of Portugal|1750}} ولي عهد شهزادو جون * {{flagicon|Sweden|naval}} گستاو چوٿون ايڊولف *{{flagicon|Sweden|naval}} چارلس چوڏهون جان * {{flagicon|United Kingdom of the Netherlands}} وليم پهريون |||||||| commander2 = {{unbulleted list| {{flagicon|France}} نيپولين پهريون (هٿيار ڦٽا ڪيا) |ميڪسيميليان پهريون جوزف |{{flagicon|Batavian Republic}} رٽر جان شملپينڪ |{{flagicon image|Flag of the Netherlands.svg|link=Kingdom of Holland}} لوئي پهريون |{{flagicon|Napoleonic Italy}} يوجين ڊي بيوهارنيس |{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Naples (1811).svg|link=Kingdom of Naples (Napoleonic)}} جاوڪم موريٽ (ڦاهي ڏني وئي) |{{flagicon|Kingdom of Saxony|1806}}{{flagicon|Duchy of Warsaw}} فريڊرڪ آگسٽس پهريون |{{flagicon|Duchy of Warsaw}} جوزف پونيٽووسڪي{{KIA}} |{{flagicon|Spain}} چارلس چوٿون |{{flagicon image|Flag of Kingdom of Naples (1806-1808).svg|link=Kingdom of Naples (Napoleonic)}} {{flagicon|Napoleonic Spain}} جوزف پهريون {{efn|[[King of Naples]] from 1806 to 1808. [[King of Spain]] from 1808 to 1813.}} |{{flagicon|Westphalia}} جيروم نيپولين |{{flagicon|Kingdom of Württemberg|1803}} فريڊرڪ پهريون |{{flagicon|Denmark}} فريڊرڪ ڇهون |{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg|link=Qajar Iran}} فتح علي شاهه قاجار }} * {{flagicon|Kingdom of Prussia|1803}}<nowiki> فريڊرڪ وليم ٽيون}}</nowiki> <nowiki>{{unbulleted list|</nowiki> {{flagicon image|Flag of Spain (1785–1873, 1875–1931).svg|link=History of Spain (1808–1874)}} فرڊيننڊ ستون {{efn|Nominally only. Ferdinand was proclaimed King of Spain by the [[Supreme Central Junta]] in 1808, but was effectively imprisoned in France for the duration of the [[Peninsular War]]. The Central Junta, and later the [[Cortes of Cádiz]], governed the country in the king's absence until he was allowed to return to Spain under the [[Treaty of Valençay]] in 1814.}} ||||| strength1 = {{unbulleted list|'''{{flagicon|Russian Empire}} [[Russian Empire|Russia]]''': 712,000 regulars, Cossacks and militia at peak strength (1812)<ref>Sokolov, Oleg V. (2020). Битва двух империй. 1805-1812 [The Battle of two Empires, 1805-1812]. Лучшие воины в истории (Best warriors in history) (in Russian). Moscow: Яуза. Page 412.</ref>|'''{{flagicon|Austrian Empire}} [[Austrian Empire|Austria]]''': 630,000 regulars and militia at peak strength (1809)<ref>[https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10009065?page=174,175&q=630 "Neue Statistisch-Geographische Beschreibung des Königreichs Ungarn, Croatien, Slavonien und der ungarischen Militär Grenze,"] Weygand, Leipzig 1832, page 146. Includes 40,000 insurgent militia.</ref><ref>Wilson 2023, p. 303, gives a more precise breakdown of Austrian strength in 1809 (excluding the insurgents) at 283,400 in the initial field army and 310,000 in reserves and garrisons; about half of the latter number were militia ([[landwehr]]). The Austrians reached peak effective field strength in 1813, with 568,000 soldiers.</ref>|'''{{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}}''': 380,000 regulars, sailors, and marines at peak strength (1813){{efn|250,000 in the British Army and 130,000 in the Royal Navy. The Royal Navy averaged 110,000 personnel during the conflict. The British Army was still 211,276 strong after the conclusion of the conflict in December 1815.{{sfn|Clodfelter|2017|p=170}}}}<ref>{{cite web |last=Burnham |first=Robert |title=The British Army in the Napoleonic Wars: Manpower Stretched to the Limits? |url=https://www.napoleon-series.org/military-info/organization/c_casualties.html |work=The Napoleon Series |access-date=29 December 2025 |quote=As of August 1813, the British Army had 255,876 regulars, but only 65,252 were deployed on the Iberian peninsula (counting 3,135 in Gibraltar and 1,915 in Cadiz). Another 102,000 regulars were scattered throughout Britain's global empire (outside of Britain and Ireland), including some 20,000 garrisoning Sicily and other Mediterranean islands, 3,800 in Germany, 22,000 in India (buttressing the separately-counted BEIC armies) or the islands of the Indian Ocean, 18,000 in continental North America, and 21,000 in the Caribbean islands (the latter two clusters being drawn upon to fight the contemporary [[War of 1812]])}}</ref><br/>1,043,100 military personnel (total that served){{efn|793,110 in the British Army and 250,000 in the Royal Navy from 1793 to 1815. Casualties for the whole 1793-1815 period are as follows. Army losses: 219,420 dead (25,569 killed in battle or died of wounds, 193,851 dead of disease or other accidents), 86,390 wounded, 20,000 captured, 113,273 deserters. Navy losses: 92,386 dead (6,663 killed in battle; 13,621 drowned or killed in noncombat shipwrecks or fires; 72,102 dead of disease or other accidents), 14,270 wounded.{{sfn|Clodfelter|2017|pp=170–171}}}}|'''{{flagicon|Kingdom of Prussia|1803}} [[Kingdom of Prussia|Prussia]]''': 281,000 regulars and militia at peak strength (1806)<ref>Wilson 2023, p. 303: "Meanwhile, Prussia’s army remained static at a nominal 235,000 until its defeat in 1806 at Jena-Auerstädt, after which, as we have seen, it was rebuilt to 281,000 by August 1813, also now supported by a much-reduced population, revenue, and territory."</ref>{{sfn|Clodfelter|2017|p=150}}|'''{{flagicon|Spain|1785}} [[Spanish Empire|Spain]]''': 255,000 regulars and guerillas at peak strength (1808){{sfn|Clodfelter|2017|pp=152–153}}{{Efn|50,000 of which being guerillas.{{sfn|Clodfelter|2017|p=152}}}}|'''{{flagcountry|Kingdom of Portugal|1750}}''': 50,000 regulars at peak strength (1809)|'''{{flagicon|Sweden|naval}} [[Sweden]]''': 50,000 regulars at peak strength (1808)<ref>{{cite web |last=Olofsson |first=Magnus |title=The Swedish Army in the Napoleonic Wars |work=The Napoleon Series |date=April 2008 |quote=Data sources include "Sveriges krig åren 1808 och 1809, vol. 1", p. 136-160}}</ref>|'''{{flagicon|United Netherlands}} [[United Kingdom of the Netherlands|Netherlands]]''': 36,500 regulars at peak strength (1815) }} Other coalition members: 100,000 regulars and militia at peak strength (1813) Total: 3,000,000 regulars and militia at peak strength (1813) | strength2 = {{unbulleted list |'''{{flagicon|First French Empire}} [[First French Empire|French Empire]]''': 1,200,000 regulars, sailors, marines and militia at peak strength (1813)<ref name="John France 2011 351">{{cite book |last=John France |url=https://archive.org/details/perilousgloryris0000fran |title=Perilous Glory: The Rise of Western Military Power |publisher=Yale UP |year=2011 |isbn=978-0-300-17744-2 |page=[https://archive.org/details/perilousgloryris0000fran/page/351 351] |url-access=registration}}</ref> |c. 3,000,000 military personnel (total that served){{sfn|Clodfelter|2017|p=170}}<ref>Bodart 1916, pp. 132–133: "The number of men placed by the Senate at the disposal of Napoleon I in the course of his reign, is calculated at 2,023,000; to these are added the cavalry levy of 17,000 in January 1813, the general levy of 1814 estimated at 143,000, and the volunteers and the national guard of 1814 and 1815, estimated at 817,000. Thus computed the sum total of all the men the Emperor had under his command would have been 3,000,000... Again, it must be remembered that many French regiments were recruited by conscription in provinces newly conquered and united to France, and that these soldiers commonly deserted or went over to the enemy at the first favourable opportunity."</ref> {{Tree list}} ** 200,000 Italians (served directly in the French Imperial Army)<ref>Virgilio Ilari e Piero Crociani, [https://www.centotredicesimo.org/wp-content/uploads/2015/11/Ilari-V.-Crociani-P.-27e-e-28e-Division-Militaire-1800-1814-libre.pdf "PIEMONTE E LIGURIA NEL Sistema MILITARE Napoleonico"], 2010, p. 18.</ref> ** 216,000 Belgians (served directly in the French Imperial Army)<ref>Mikaberidze, p. 290</ref> ** 80,000 [[Left Bank of the Rhine|Germans]] (served directly in the French Imperial Army)<ref>Wilson, Peter H. (14 February 2023), ''Iron and Blood: A Military History of the German-Speaking Peoples since 1500'', Harvard University Press, p. 295. ISBN 978-0-674-98762-3.</ref> ** 33,000 Swiss (served directly in the French Imperial Army)<ref>Wilson, Peter H. (14 February 2023). "Iron and Blood: A Military History of the German-Speaking Peoples since 1500." Harvard University Press. p. 271. ISBN 978-0-674-98762-3.</ref> {{tree list/end}} '''{{flagdeco|Napoleonic Italy}} [[Kingdom of Italy (Napoleonic)|Italy]]''': 200,000 (total that served in the army of the Kingdom of Italy)<ref>Ilari and Crociani, p. 18</ref> {{flagicon|Duchy of Warsaw}} '''[[Duchy of Warsaw]]''': 180,000 (total that served in the army of the Duchy of Warsaw)<ref>Paul Robert Magocsi; Jean W. Sedlar; Robert A. Kann; Charles Jevich; Joseph Rothschild (1974). ''A History of East Central Europe''. University of Washington Press. p. 48. {{ISBN|978-0-295-95358-8}}. Retrieved 11 May 2012.</ref> }} | casualties1 = {{unbulleted list |'''{{flagicon|Austrian Empire}} Austria''', '''{{flagicon|Kingdom of Prussia|1803}} Prussia''', and other German states:<br />500,000–600,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref><ref name="Mikaberidze, p. 627-628">Mikaberidze, p. 627–628.</ref> |'''{{flagicon|Russian Empire}} Russia''':<br />450,000–500,000 dead<ref>Urlanis 1971, p. 180–182. Only the wars against France.</ref><ref>Mikaberidze, p. 627–628. Only the wars against France.</ref> |'''{{flagicon|UKGBI}} United Kingdom''':<br />311,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref><ref name="Mikaberidze, p. 627-628">Mikaberidze, p. 627–628.</ref> |'''{{flagicon|Spain|1785}} Spain''':<br />300,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref> |'''{{flagicon|Kingdom of Portugal|1750}} Portugal''':<br />50,000 dead<ref name="Urlanis 1971, p. 180-182">Urlanis 1971, p. 180–182.</ref> }} ---- '''Total''': 1,800,000+ military dead | casualties2 = '''{{flagicon|First French Empire}} French Empire''': * 306,000 French killed in combat{{sfn|White|2014}}{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} * 65,000 French allies killed in combat{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} * 600,000 French and allies dead from disease{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} '''{{flagicon|Napoleonic Italy}}{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Naples (1811).svg|link=Kingdom of Naples (Napoleonic)}} Italy''':<br />120,000 dead (included in the "French allies" figures)<ref name="White 2014, Urlanis">{{harvnb|White|2014|loc=''Napoleonic Wars''}} cites {{harvnb|Urlanis|1971}}</ref><hr/> '''Total''': 1,000,000+ military dead<ref>{{cite book |last=Bodart |first=Gaston |title=Losses of Life in Modern Wars: Austria-Hungary: France |date=2017 |publisher=Trieste Publishing Pty Limited |isbn=9780649002184 |page=133 |edition=Illustrated |url=https://books.google.com/books?id=QyFStAEACAAJ}}</ref>{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} | campaignbox = }} {{OSM Location map | coord = {{coord|48|14}} | zoom = 3 | float = right | nolabels = 1 | width = 300 | height = 240 | title = Napoleonic Wars | auto-caption=1 | shapeD=n-circle | shape-colorD=dark blue | label-colorD=dark blue | shape-outlineD=white | label-sizeD = 12 | label-posD = left | mark-sizeD=16 | mark-coord1 = {{coord|49.13|16.76}} | mark-title1 = [[War of the Third Coalition|Third Coalition]]: Germany 1803:...[[Battle of Austerlitz|Austerlitz]]... | mark-coord2 = {{coord|52.52|13.41}} | mark-title2 = [[War of the Fourth Coalition|Fourth Coalition]]: Prussia 1806:...[[Fall of Berlin (1806)|Berlin]]... | mark-coord3 = {{coord|39.08|-9.27}} | mark-title3 = [[Peninsular War]]: Portugal 1807...[[Lines of Torres Vedras|Torres Vedras]]... | mark-coord4 = {{coord|42.85|-2.68}} | mark-title4 = [[Peninsular War]]: Spain 1808...[[Battle of Vitoria|Vitoria]]... | mark-coord5 = {{coord|48.54|12.15}} | mark-title5 = [[War of the Fifth Coalition|Fifth Coalition]]: Austria 1809:...[[Battle of Landshut (1809)|Landshut]]... | mark-coord6 = {{coord|55.75|37.63}} | mark-title6 = [[French invasion of Russia]] 1812:...[[French occupation of Moscow|Moscow]]... | mark-coord7 = {{coord|51.33|12.38}} | mark-title7 = [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]]: Germany 1813:...[[Battle of Leipzig|Leipzig]]... | mark-coord8 = {{coord|48.86|2.35}} | mark-title8 = [[War of the Sixth Coalition|Sixth Coalition]]: France 1814:...[[Battle of Paris (1814)|Paris]]... | mark-coord9 = {{coord|50.68|4.41}} | mark-title9 = [[Hundred Days]] 1815:...[[Battle of Waterloo|Waterloo]]... }} '''نيپوليئن جون جنگيون''' (<small>1803ع</small> <small>-1815ع</small>) (<small>Napoleonic Wars</small>) عالمي سطح تي ٿيندڙ تڪرارن جو هڪ سلسلو هيون، جيڪي يورپي اتحادين، جن جي جوڙجڪ وقت سان گڏ تبديل ٿيندي رهي، پاران [[فرانس]] جي پهرين جمهوريه (<small>1803ع</small>-<small>1804ع</small>)، جنهن جي اڳواڻي ”فرسٽ ڪونسل“ ([[نئپولين بوناپارٽ|نپولين]]) ڪري رهيو هو ۽ ان کان پوءِ فرانس جي پهرين سلطنت (<small>1804ع-1815ع</small>)، جنهن جو سربراهه فرانس جو شهنشاهه نپولين هو، جي خلاف وڙهيون ويون. انهن جنگين جو بنياد [[فرانسيسي انقلاب|انقلاب فرانس]] (<small>1789ع-1799ع</small>) ۽ فرانسيسي انقلابي جنگين (<small>1792ع-1802ع</small>) مان پيدا ٿيندڙ سياسي حالتن ۾ پيو ۽ انهن جي نتيجي ۾ يورپ جي سرزمين تي فرانس جو غلبو قائم ٿيو.<ref>{{cite book |title=The Cambridge History of the Napoleonic Wars: Volume 2: Fighting the Napoleonic Wars |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-napoleonic-wars/34338C6981ADFB4F519A506334F4FF23 |date=2023 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-41766-2 |editor-last=Colson |editor-first=Bruno |volume=2 |location=Cambridge |doi=10.1017/9781108278096 |editor-last2=Mikaberidze |editor-first2=Alexander}}</ref> انهن جنگين کي ستن تڪرارن ۾ ورهايو ويو آهي؛ جن مان پنجن جا نالا انهن اتحادين جي نالن تي رکيا ويا آهن جن نپولين خلاف جنگ ڪئي، جڏهن ته ٻين ٻن جنگين جا نالا انهن جي وڙهجڻ وارن علائقن يا محاذن جي مناسبت سان رکيا ويا آهن. اهي جنگيون هي آهن: ٽئين اتحاد جي جنگ، چوٿين اتحاد جي جنگ، پنجين اتحاد جي جنگ، ڇهين اتحاد جي جنگ، ستين اتحاد جي جنگ، جزيري نما جي جنگ (<small>Peninsular War</small>) ۽ روس تي فرانسيسي حملو.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |title=The Napoleonic Wars |url=https://www.britannica.com/place/United-Kingdom/The-Napoleonic-Wars |edition=online |access-date=30 January 2024}}</ref> انهن جنگن جو پهريون مرحلو تڏهن شروع ٿيو جڏهن [[عظيم برطانيا|برطانيا]] 18 مئي <small>1803</small>ع تي فرانس خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. معمولي فوجي مهمن کان پوءِ، برطانيا [[آسٽريا]]، [[روسي سلطنت|روس]] ۽ ننڍين طاقتن سان اتحاد ڪري اپريل 1805ع ۾ ”ٽيون اتحاد" قائم ڪيو. ان کان پوءِ ٿيندڙ جنگ ۾ نپولين روسي ۽ آسٽريائي فوجن جي گڏيل لشڪر کي شڪست ڏني؛ هن جنگ جو نتيجو "اولم" (<small>Ulm</small>) ۽ "[[آسٽيرلز]]" (<small>Austerlitz</small>) ۾ فرانس جي فتحن جي صورت ۾ نڪتو، جنهن سبب "[[پوتر رومي سلطنت]]" جو خاتمو ٿيو ۽ آسٽريا کي صلح ڪرڻ تي مجبور ٿيڻو پيو. برطانيا ۽ روس فرانس سان جنگ جاري رکي. فرانس جي وڌندڙ طاقت کان ڳڻتيءَ سبب، پروشيا (<small>Prussia</small>) برطانيا ۽ روس سان گڏجي "چوٿون اتحاد" ٺاهيو ۽ آڪٽوبر <small>1806</small>ع ۾ جنگ ٻيهر شروع ڪئي. نپولين "جينا-آئورسٽيڊٽ" (<small>Jena-Auerstedt</small>) ۾ پروشين ۽ "فريڊلينڊ" (<small>Friedland</small>) ۾ روسين کي شڪست ڏني، جنهن سان جولاءِ 1807ع تائين کنڊ ۾ هڪ غير مستحڪم امن قائم ٿيو ۽ برطانيا هڪ ڀيرو ٻيهر فرانس جو واحد وڏو دشمن رهجي ويو. برطانيا کنڊ (يورپ) تي فرانس جي غلبي کي چئلينج ڪرڻ جي پوزيشن ۾ نه هو، پر "ٽرافالگر" (<small>Trafalgar</small>) سميت ڪجهه فتحن کان پوءِ سمنڊن تي پنهنجو تسلط قائم ڪري ورتو. روس ان عارضي امن واري عرصي کي [[عثماني سلطنت|عثمانين]]، [[سويڊن]] وارن ۽ [[ايران|ايرانيين]] سان جاري جنگين کي حل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو. پنهنجي "ڪانٽينينٽل سسٽم" ذريعي برطانيا کي اڪيلو ڪرڻ ۽ معاشي طور تي ڪمزور ڪرڻ جي اميد ۾، نپولين [[پرتگالي سلطنت|پرتگال]] تي حملو ڪيو، جيڪو يورپي کنڊ ۾ برطانيا جو آخري اتحادي ملڪ بچيو هو. نومبر 1807ع ۾ [[لزبن]] تي قبضو ڪرڻ ۽ [[اسپين]] ۾ فرانسيسي فوجن جي وڏي موجودگيءَ کان پوءِ، نپولين پنهنجي اڳوڻي اتحادي خلاف ٿيڻ، اسپين جي حڪمران شاهي خاندان کي معزول ڪرڻ ۽ <small>1808</small>ع ۾ پنهنجي ڀاءُ کي "جوزف اول" جي نالي سان اسپين جو بادشاهه قرار ڏيڻ جو موقعو غنيمت ڄاتو؛ هن قدم کي اسپين جي عوام سخت ناپسند ڪيو. [[اسپيني سلطنت|اسپين]] برطانيا ۽ پرتگال سان شامل ٿي ويو، ۽ انهن ٽنهي طاقتن فرانس خلاف ”پينينسولر وار" شروع ڪئي. فرانسيسي فوجن جو رخ هڪ وڏي نئين "اينگلو-اسپيني محاذ" ڏانهن موڙڻ سبب [[آسٽريا]] کي ٻيهر تڪرار ۾ شامل ٿيڻ جو موقعو مليو ۽ اپريل 1809ع ۾ آسٽريا، اسپين ۽ برطانيا تي مشتمل "پنجون اتحاد" قائم ٿيو. آسٽريا "ايسپرن-ايسلنگ" (<small>Aspern-Essling</small>) جي جنگ کٽي ورتي پر "واگرام" (<small>Wagram</small>) ۾ شڪست کاڌائين، جنهن جي نتيجي ۾ آڪٽوبر <small>1809</small>ع ۾ سخت شرطن وارو امن معاهدو ڪرڻ تي مجبور ٿيڻو پيو. برطانيا، اسپين ۽ پرتگال فرانس سان جنگ جاري رکي. ان ئي دوران، واپار ۾ گهٽتائي سبب پيدا ٿيندڙ معاشي نتيجن کي برداشت ڪرڻ کان انڪار ڪندي روس "ڪانٽينينٽل سسٽم" جي ڀڃڪڙي ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ نيپولين جون <small>1812</small>ع ۾ حملو ڪري ڏنو. اها مهم ٻنهي ڌرين لاءِ انتهائي نقصانڪار ثابت ٿي، پر آخرڪار ان جو انجام فرانس لاءِ تباهي ۽ نيپولين جي "عظيم فوج" (<small>Grande Armée)</small> جي لڳ ڀڳ مڪمل خاتمي جي صورت ۾ نڪتو. ڊسمبر <small>1812</small>ع تائين فرانسيسي فوجون روس مان پوئتي هٽي ويون ۽ پنهنجي وڃايل طاقت کي ٻيهر بحال ڪرڻ شروع ڪيو. ان شڪست مان حوصلا ملڻ تي آسٽريا، پروشيا ۽ ڪجهه ننڍين طاقتن، روس، برطانيا ۽ اسپين سان گڏجي "ڇهين اتحاد" ۾ شموليت اختيار ڪئي ۽ فرانس خلاف مهم شروع ڪئي. ڇهين اتحاد آڪٽوبر <small>1813</small>ع ۾ ليپزگ جي مقام تي نيپولين کي شڪست ڏني. ان کان پوءِ اتحادي فوجن ٻن محاذن تان فرانس تي حملو ڪيو: روسي، آسٽرين ۽ پروشين فوجن اوڀر طرفان فرانس تي حملو ڪيو، جڏهن ته برطانوي، اسپيني ۽ پرتگالي فوجن اولهه طرفان فرانس تي ڪاهه ڪئي. اتحادي فوجن مارچ <small>1814</small>ع ۾ پيرس تي قبضو ڪيو، اپريل ۾ نيپولين کي تخت ڇڏڻ تي مجبور ڪيو، کيس ايلبا (<small>Elba</small>) ٻيٽ ڏانهن جلاوطن ڪيو ۽ بوربون (<small>Bourbon</small>) خاندان جي حڪمراني بحال ڪئي. نيپولين فيبروري <small>1815</small>ع ۾ جلاوطنيءَ مان فرار ٿي ويو ۽ تقريبن هڪ سئو ڏينهن تائين فرانس جو ڪنٽرول ٻيهر سنڀاليو، جنهن جي نتيجي ۾ ساڳئي نالي واري جنگ، "هڪ سئو ڏينهن جي جنگ" (<small>Hundred Day War</small>) شروع ٿي. اتحادين "ستون اتحاد" (<small>Seventh Coalition</small>) جوڙيو، جنهن جون <small>1815</small>ع ۾ واٽرلو (<small>Waterloo</small>) جي مقام تي کيس شڪست ڏني ۽ سينٽ هيلينا (<small>Saint Helena</small>) ڏانهن جلاوطن ڪري ڇڏيو، جتي <small>1821</small>ع ۾ سندس وفات ٿي.<ref name="zamoy">{{Cite book |last=Zamoyski |first=Adam |url=https://books.google.com/books?id=NqVKDwAAQBAJ&pg=PT480 |title=Napoleon: A Life |publisher=Basic Books |year=2018 |isbn=978-0-465-05593-7 |location=London |page=480 |access-date=7 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806042616/https://books.google.com/books?id=NqVKDwAAQBAJ&pg=PT480 |archive-date=6 August 2020 |url-status=live}}</ref> انهن جنگين جا [[تاريخ]] تي گهرا اثر پيا. [[جنگ]] جي نون طريقن کي متعارف ڪرايو ويو، جن ۾ وڏي پيماني تي فوجي ڀرتي (<small>conscription</small>) ۽ گوريلا جنگي حڪمت عملي شامل هئا. سياسي طور تي، انهن جنگين يورپ تي وڏو اثر وڌو؛ ان جو سبب "نيپولينڪ ڪوڊ" ذريعي سول قانونن ۾ آيل واڌارا هئا (جيڪي گهڻي ڀاڱي انهن علائقن ۾ برقرار رهيا جتي انهن کي اپنايو ويو هو) ۽ ان سان گڏوگڏ [[قومپرستي]] ۽ [[آزاد خيال|آزاد خيالي]] (<small>Liberalism</small>) جو ڦهلاءُ هو. انهن جنگين جي سڌي نتيجي طور اسپيني [[آمريڪا کنڊ|آمريڪا]] ۾ آزاديءَ جون تحريڪون اڀري آيون، جنهن جي ڪري [[اسپيني سلطنت|اسپيني]] ۽ [[پرتگالي سلطنت|پرتگالي سلطنتن]] جو زوال ٿيو. فرانس جي شڪست برطانيا جي دنيا جي اهم ترين بحري ۽ معاشي طاقت طور اڀرڻ جو سبب بڻي، هڪ اهڙو مقام جيڪو هن صديءَ جي باقي حصي دوران برقرار رکيو. نيپولين جي جنگين جي خاتمي کان پوءِ، "ويانا ڪانگريس" (<small>Congress of Vienna</small>) يورپ جون حدون نئين سر طئي ڪيون ۽ براعظم ۾ نسبتي امن قائم ڪيو، جنهن تحت <small>1853</small>ع ۾ ٿيندڙ "[[ڪرائميا|ڪريميا جي جنگ]]" (<small>Crimean War</small>) تائين وڏين طاقتن جي وچ ۾ ڪو به وڏو تڪرار نه ٿيو. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Napoleonic Wars}} {{Wikivoyage|Napoleonic Wars|Napoleonic Wars|travel information}} * {{wikisource inline|list= ** {{cite EB1911|last=Beck |first=Archibald Frank |wstitle=Waterloo Campaign, 1815 |volume=28 |pages=371–381 |noicon=x |short=x}} ** {{cite EB1911|last=Maude |first=Frederic Natusch |wstitle=Napoleonic Campaigns |volume=19|pages=212–236 |noicon=x |short=x}} ** {{cite EB1911 |last=Robinson |first=Charles Walker |wstitle=Peninsular War |volume=21 |pages=90–98 |noicon=x |short=x}} ** {{cite EB1911|last=Rose |first=John Holland |wstitle=Napoleon I. |volume=19 |pages=190–211 |noicon=x |short=x}} }} * [https://networks.h-net.org/group/73374/announcements/20000645/new-journal-napoleonic-and-restorations-periods-born "A new scholarly journal in 2023: ''European Review of Studies on the Napoleonic and Restoration Periods''{{-"}}] * [https://web.archive.org/web/20111009051911/http://www.thailisting.com/epic/ The Legend of Bonaparte] * [http://www.theeuropeanlibrary.org/exhibition/napoleonic_wars/index.HTML The Napoleonic Wars Exhibition held by The European Library] * [https://web.archive.org/web/20140108104011/http://xvld.org/ 15th Kings Light Dragoons (Hussars) Re-enactment Regiment] * [https://web.archive.org/web/20090831063254/http://www.95th-rifles.co.uk/main.html 2nd Bt. 95th Rifles] Reenactment and Living History Society * [http://www.militaryheritage.com/napoleon.htm The Napoleonic Wars Collection Website] * [http://napoleonistyka.atspace.com/ Napoleon, His Army and Enemies] * [http://www.napoleonguide.com/ Napoleonic Guide] * ''[https://www.gutenberg.org/ebooks/2600 War and Peace]'' by [[Leo Tolstoy]] at [[Project Gutenberg]] * [http://british-history.co.uk/napoleonic Napoleonic Wars] * [https://www.napoleon.org/en/ Fondation Napoléon] * [https://www.napoleon-series.org/ The Napoleon Series] {{Authority control}} [[زمرو:نيپولين جون جنگيون]] [[زمرو:نيپولين]] [[زمرو:فرانس جي تاريخ]] [[زمرو:يورپ جي تاريخ]] [[زمرو:فرانس ۾ 1800ع]] [[زمرو:فرانس ۾ 1810ع]] [[زمرو:انگلينڊ-فرانس جنگيون]] [[زمرو:1800ع جون تڪرارون]] [[زمرو:1810ع جون تڪرارون]] [[زمرو:اڻويھين صدي جون جنگيون]] npw725k861q6srfmnvhk96ih32rdocj 14 103259 414836 2026-09-25T18:02:17Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:پاڪستان ۾ ڪمپنيون]] [[زمرو:توانائي جون ڪمپنيون]] 414836 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پاڪستان ۾ ڪمپنيون]] [[زمرو:توانائي جون ڪمپنيون]] 0fou9dmgkh1msx7v893koeh8xbays9s 14 103260 414837 2026-09-25T18:02:32Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:توانائي]] [[زمرو:ڪمپنيون بلحاظ صنعت]] 414837 wikitext text/x-wiki [[زمرو:توانائي]] [[زمرو:ڪمپنيون بلحاظ صنعت]] bwpq0c55jho111q035bxn9ie2t6vtck 14 103261 414839 2026-09-25T18:04:05Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ڀاڻ جي صنعت]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ڪمپنيون]] 414839 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڀاڻ جي صنعت]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ڪمپنيون]] juafxl1abuaxlq4w86jwuao71btjh31 14 103262 414955 2026-09-26T07:42:10Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:نيپولين]] [[زمرو:فرانس جي تاريخ]] [[زمرو:اڻويھين صدي جون جنگيون]] 414955 wikitext text/x-wiki [[زمرو:نيپولين]] [[زمرو:فرانس جي تاريخ]] [[زمرو:اڻويھين صدي جون جنگيون]] ntlauh0za8auzbiwnwxeyh0tbqiuupl 14 103263 414956 2026-09-26T07:43:12Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اڻويھين صدي]] [[زمرو:جنگيون بلحاظ دور]] 414956 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اڻويھين صدي]] [[زمرو:جنگيون بلحاظ دور]] 6s9gap9ik05vp0wtvq8crfj0r3hf73y 14 103264 414957 2026-09-26T07:44:17Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:تڪرار]] [[زمرو:1800ع]] 414957 wikitext text/x-wiki [[زمرو:تڪرار]] [[زمرو:1800ع]] 9ipo1sqfa1pfqnp2xhdrxthtzsff46v 414958 414957 2026-09-26T07:45:26Z Ibne maryam 17680 /* */ 414958 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1800ع]] [[زمرو:تڪرارون بلحاظ سال]] 9hyrkfhkmisoffydynrygpyj6ylsp81 414964 414958 2026-09-26T07:53:21Z Ibne maryam 17680 /* */ 414964 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1800ع]] [[زمرو:تڪرارون بلحاظ سال]] [[زمرو:جنگيون بلحاظ سال]] foq2oov0qh0ue5s52ccdojab7ay2yr9 14 103265 414959 2026-09-26T07:47:05Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:1810ع]] [[زمرو:تڪرارون بلحاظ سال]] 414959 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1810ع]] [[زمرو:تڪرارون بلحاظ سال]] llp7vu7g2byuub892fdclxwx311x90o 414965 414959 2026-09-26T07:53:51Z Ibne maryam 17680 /* */ 414965 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1810ع]] [[زمرو:تڪرارون بلحاظ سال]] [[زمرو:جنگيون بلحاظ سال]] 481c9nq2xo3oq81zk6xqghu1fwp8f6o 14 103266 414960 2026-09-26T07:47:57Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:1800ع]] [[زمرو:فرانس جي تاريخ]] 414960 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1800ع]] [[زمرو:فرانس جي تاريخ]] ktv29keq55i2162fhsbvheumhy0vlzz 14 103267 414961 2026-09-26T07:49:01Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:1810ع]] [[زمرو:فرانس جي تاريخ]] 414961 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1810ع]] [[زمرو:فرانس جي تاريخ]] md5rmd8jimyzz9krwtiiug5kht4hzrf 14 103268 414962 2026-09-26T07:49:49Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:جنگيون]] [[زمرو:فرانس جي تاريخ]] [[زمرو:انگلينڊ جي تاريخ]] 414962 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جنگيون]] [[زمرو:فرانس جي تاريخ]] [[زمرو:انگلينڊ جي تاريخ]] knxca2pe20xpw0w05j2b1kzro9mblnu 0 103269 414966 2026-09-26T08:29:24Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1373411206|Slavkov u Brna]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 414966 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=سلاوڪوف ۽ برنا<br> Slavkov u Brna|other_name=آسٽريلز|settlement_type=[[Obec|Town]] <!-- images -->|image_skyline=DSCN0979 (5864465448).jpg|image_caption=Aerial view|image_flag=Slavkov u Brna CZ flag hires.svg|image_shield=Slavkov u Brna znak hires.svg <!-- location -->|subdivision_type=Country|subdivision_name={{CZE}}|subdivision_type1=[[Regions of the Czech Republic|Region]]|subdivision_name1=[[South Moravian Region|South Moravian]]|subdivision_type2=[[Districts of the Czech Republic|District]]|subdivision_name2=[[Vyškov District|Vyškov]] <!-- maps and coordinates -->|image_map=|map_caption=|pushpin_map=Czech Republic|pushpin_relief=1|pushpin_map_caption=Location in the Czech Republic|coordinates={{coord|49|9|12|N|16|52|35|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=<!-- government type, leaders -->|leader_title=Mayor|leader_name=Michal Boudný <!-- established -->|established_title=First mentioned|established_date=1237 <!-- area -->|area_footnotes=|area_total_km2=14.95 <!-- elevation -->|elevation_footnotes=|elevation_m=211 <!-- population -->|population_as_of=2026-01-01|population_footnotes=<ref>{{cite web |title=Population in municipalities as at 1. 1.|url=https://data.csu.gov.cz/datastat/data/VYBER/OBY02AT02|work=DataStat|publisher=[[Czech Statistical Office]]|date=2026-05-18}}</ref>|population_total=7294|population_density_km2=auto <!-- time zone(s) -->|timezone1=[[Central European Time|CET]]|utc_offset1=+1|timezone1_DST=[[Central European Summer Time|CEST]]|utc_offset1_DST=+2 <!-- postal codes, area code -->|postal_code_type=Postal code|postal_code=684 01|area_code_type=|area_code=<!-- website, footnotes -->|website={{URL|https://www.slavkov.cz/}}|footnotes=}} '''سلاوڪوف يو برنا''' (Slavkov u Brna؛ {{langx|de|Austerlitz}} ) [[چيڪ جمهوريا|چيڪ جمهوريه]] جي ڏکڻ موراوين علائقي ۾ ويشڪوف ضلعي جو هڪ شهر آهي. ان جي آبادي لڳ ڀڳ 7,300 رهواسين تي مشتمل آهي. هي شهر لٽاوا ندي <small>(Litava)</small> تي، لٽينخيسئ ٽڪرين <small>( [[Litenčice Hills]])</small> ۾، ڊوجئ-سوارتڪا وادي <small>(Dyje-Svratka Valley)</small> ۽ زدانخ ٻيلي <small>(Ždánice Forest)</small> جي حد تي واقع آهي<small>.</small> سلاوڪوف يو برنا سال <small>1416</small>ع ۾ هڪ شهر بڻجي ويو. هن شهر جو نالو آسٽرلٽز جي جنگ تي رکيو ويو، جيڪا ڪيترن ئي ڪلوميٽر اولهه ۾ ٿي هئي. تاريخي شهر جو مرڪز چڱي طرح شهري يادگار زون جي طور تي محفوظ آهي. شهر جو مکيه نشان سلاوڪوف قلعو (Slavkov Castle) آهي. 79pf8b7s47qpzwvz1d15vk6xi6ndyuz 414967 414966 2026-09-26T08:30:19Z Ibne maryam 17680 added [[Category:سلوواڪيا ۾ شھر ۽ وسنديون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 414967 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=سلاوڪوف ۽ برنا<br> Slavkov u Brna|other_name=آسٽريلز|settlement_type=[[Obec|Town]] <!-- images -->|image_skyline=DSCN0979 (5864465448).jpg|image_caption=Aerial view|image_flag=Slavkov u Brna CZ flag hires.svg|image_shield=Slavkov u Brna znak hires.svg <!-- location -->|subdivision_type=Country|subdivision_name={{CZE}}|subdivision_type1=[[Regions of the Czech Republic|Region]]|subdivision_name1=[[South Moravian Region|South Moravian]]|subdivision_type2=[[Districts of the Czech Republic|District]]|subdivision_name2=[[Vyškov District|Vyškov]] <!-- maps and coordinates -->|image_map=|map_caption=|pushpin_map=Czech Republic|pushpin_relief=1|pushpin_map_caption=Location in the Czech Republic|coordinates={{coord|49|9|12|N|16|52|35|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=<!-- government type, leaders -->|leader_title=Mayor|leader_name=Michal Boudný <!-- established -->|established_title=First mentioned|established_date=1237 <!-- area -->|area_footnotes=|area_total_km2=14.95 <!-- elevation -->|elevation_footnotes=|elevation_m=211 <!-- population -->|population_as_of=2026-01-01|population_footnotes=<ref>{{cite web |title=Population in municipalities as at 1. 1.|url=https://data.csu.gov.cz/datastat/data/VYBER/OBY02AT02|work=DataStat|publisher=[[Czech Statistical Office]]|date=2026-05-18}}</ref>|population_total=7294|population_density_km2=auto <!-- time zone(s) -->|timezone1=[[Central European Time|CET]]|utc_offset1=+1|timezone1_DST=[[Central European Summer Time|CEST]]|utc_offset1_DST=+2 <!-- postal codes, area code -->|postal_code_type=Postal code|postal_code=684 01|area_code_type=|area_code=<!-- website, footnotes -->|website={{URL|https://www.slavkov.cz/}}|footnotes=}} '''سلاوڪوف يو برنا''' (Slavkov u Brna؛ {{langx|de|Austerlitz}} ) [[چيڪ جمهوريا|چيڪ جمهوريه]] جي ڏکڻ موراوين علائقي ۾ ويشڪوف ضلعي جو هڪ شهر آهي. ان جي آبادي لڳ ڀڳ 7,300 رهواسين تي مشتمل آهي. هي شهر لٽاوا ندي <small>(Litava)</small> تي، لٽينخيسئ ٽڪرين <small>( [[Litenčice Hills]])</small> ۾، ڊوجئ-سوارتڪا وادي <small>(Dyje-Svratka Valley)</small> ۽ زدانخ ٻيلي <small>(Ždánice Forest)</small> جي حد تي واقع آهي<small>.</small> سلاوڪوف يو برنا سال <small>1416</small>ع ۾ هڪ شهر بڻجي ويو. هن شهر جو نالو آسٽرلٽز جي جنگ تي رکيو ويو، جيڪا ڪيترن ئي ڪلوميٽر اولهه ۾ ٿي هئي. تاريخي شهر جو مرڪز چڱي طرح شهري يادگار زون جي طور تي محفوظ آهي. شهر جو مکيه نشان سلاوڪوف قلعو (Slavkov Castle) آهي. [[زمرو:سلوواڪيا ۾ شھر ۽ وسنديون]] 8bcoqsm3o6waxyrbctbgjy5b74e7kls 414969 414967 2026-09-26T08:34:55Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[آسٽيرلز]] کي [[سلاوڪوف يو برنا]] ڏانھن چوريو 414967 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=سلاوڪوف ۽ برنا<br> Slavkov u Brna|other_name=آسٽريلز|settlement_type=[[Obec|Town]] <!-- images -->|image_skyline=DSCN0979 (5864465448).jpg|image_caption=Aerial view|image_flag=Slavkov u Brna CZ flag hires.svg|image_shield=Slavkov u Brna znak hires.svg <!-- location -->|subdivision_type=Country|subdivision_name={{CZE}}|subdivision_type1=[[Regions of the Czech Republic|Region]]|subdivision_name1=[[South Moravian Region|South Moravian]]|subdivision_type2=[[Districts of the Czech Republic|District]]|subdivision_name2=[[Vyškov District|Vyškov]] <!-- maps and coordinates -->|image_map=|map_caption=|pushpin_map=Czech Republic|pushpin_relief=1|pushpin_map_caption=Location in the Czech Republic|coordinates={{coord|49|9|12|N|16|52|35|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=<!-- government type, leaders -->|leader_title=Mayor|leader_name=Michal Boudný <!-- established -->|established_title=First mentioned|established_date=1237 <!-- area -->|area_footnotes=|area_total_km2=14.95 <!-- elevation -->|elevation_footnotes=|elevation_m=211 <!-- population -->|population_as_of=2026-01-01|population_footnotes=<ref>{{cite web |title=Population in municipalities as at 1. 1.|url=https://data.csu.gov.cz/datastat/data/VYBER/OBY02AT02|work=DataStat|publisher=[[Czech Statistical Office]]|date=2026-05-18}}</ref>|population_total=7294|population_density_km2=auto <!-- time zone(s) -->|timezone1=[[Central European Time|CET]]|utc_offset1=+1|timezone1_DST=[[Central European Summer Time|CEST]]|utc_offset1_DST=+2 <!-- postal codes, area code -->|postal_code_type=Postal code|postal_code=684 01|area_code_type=|area_code=<!-- website, footnotes -->|website={{URL|https://www.slavkov.cz/}}|footnotes=}} '''سلاوڪوف يو برنا''' (Slavkov u Brna؛ {{langx|de|Austerlitz}} ) [[چيڪ جمهوريا|چيڪ جمهوريه]] جي ڏکڻ موراوين علائقي ۾ ويشڪوف ضلعي جو هڪ شهر آهي. ان جي آبادي لڳ ڀڳ 7,300 رهواسين تي مشتمل آهي. هي شهر لٽاوا ندي <small>(Litava)</small> تي، لٽينخيسئ ٽڪرين <small>( [[Litenčice Hills]])</small> ۾، ڊوجئ-سوارتڪا وادي <small>(Dyje-Svratka Valley)</small> ۽ زدانخ ٻيلي <small>(Ždánice Forest)</small> جي حد تي واقع آهي<small>.</small> سلاوڪوف يو برنا سال <small>1416</small>ع ۾ هڪ شهر بڻجي ويو. هن شهر جو نالو آسٽرلٽز جي جنگ تي رکيو ويو، جيڪا ڪيترن ئي ڪلوميٽر اولهه ۾ ٿي هئي. تاريخي شهر جو مرڪز چڱي طرح شهري يادگار زون جي طور تي محفوظ آهي. شهر جو مکيه نشان سلاوڪوف قلعو (Slavkov Castle) آهي. [[زمرو:سلوواڪيا ۾ شھر ۽ وسنديون]] 8bcoqsm3o6waxyrbctbgjy5b74e7kls 414971 414969 2026-09-26T08:36:44Z Ibne maryam 17680 added [[Category:چيڪ ريپبلڪ جي جاگرافي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 414971 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=سلاوڪوف ۽ برنا<br> Slavkov u Brna|other_name=آسٽريلز|settlement_type=[[Obec|Town]] <!-- images -->|image_skyline=DSCN0979 (5864465448).jpg|image_caption=Aerial view|image_flag=Slavkov u Brna CZ flag hires.svg|image_shield=Slavkov u Brna znak hires.svg <!-- location -->|subdivision_type=Country|subdivision_name={{CZE}}|subdivision_type1=[[Regions of the Czech Republic|Region]]|subdivision_name1=[[South Moravian Region|South Moravian]]|subdivision_type2=[[Districts of the Czech Republic|District]]|subdivision_name2=[[Vyškov District|Vyškov]] <!-- maps and coordinates -->|image_map=|map_caption=|pushpin_map=Czech Republic|pushpin_relief=1|pushpin_map_caption=Location in the Czech Republic|coordinates={{coord|49|9|12|N|16|52|35|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=<!-- government type, leaders -->|leader_title=Mayor|leader_name=Michal Boudný <!-- established -->|established_title=First mentioned|established_date=1237 <!-- area -->|area_footnotes=|area_total_km2=14.95 <!-- elevation -->|elevation_footnotes=|elevation_m=211 <!-- population -->|population_as_of=2026-01-01|population_footnotes=<ref>{{cite web |title=Population in municipalities as at 1. 1.|url=https://data.csu.gov.cz/datastat/data/VYBER/OBY02AT02|work=DataStat|publisher=[[Czech Statistical Office]]|date=2026-05-18}}</ref>|population_total=7294|population_density_km2=auto <!-- time zone(s) -->|timezone1=[[Central European Time|CET]]|utc_offset1=+1|timezone1_DST=[[Central European Summer Time|CEST]]|utc_offset1_DST=+2 <!-- postal codes, area code -->|postal_code_type=Postal code|postal_code=684 01|area_code_type=|area_code=<!-- website, footnotes -->|website={{URL|https://www.slavkov.cz/}}|footnotes=}} '''سلاوڪوف يو برنا''' (Slavkov u Brna؛ {{langx|de|Austerlitz}} ) [[چيڪ جمهوريا|چيڪ جمهوريه]] جي ڏکڻ موراوين علائقي ۾ ويشڪوف ضلعي جو هڪ شهر آهي. ان جي آبادي لڳ ڀڳ 7,300 رهواسين تي مشتمل آهي. هي شهر لٽاوا ندي <small>(Litava)</small> تي، لٽينخيسئ ٽڪرين <small>( [[Litenčice Hills]])</small> ۾، ڊوجئ-سوارتڪا وادي <small>(Dyje-Svratka Valley)</small> ۽ زدانخ ٻيلي <small>(Ždánice Forest)</small> جي حد تي واقع آهي<small>.</small> سلاوڪوف يو برنا سال <small>1416</small>ع ۾ هڪ شهر بڻجي ويو. هن شهر جو نالو آسٽرلٽز جي جنگ تي رکيو ويو، جيڪا ڪيترن ئي ڪلوميٽر اولهه ۾ ٿي هئي. تاريخي شهر جو مرڪز چڱي طرح شهري يادگار زون جي طور تي محفوظ آهي. شهر جو مکيه نشان سلاوڪوف قلعو (Slavkov Castle) آهي. [[زمرو:سلوواڪيا ۾ شھر ۽ وسنديون]] [[زمرو:چيڪ ريپبلڪ جي جاگرافي]] ky40l4ci8z01lqd3x6z2z223slueh63 414972 414971 2026-09-26T08:37:21Z Ibne maryam 17680 added [[Category:يورپ جا شهر بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 414972 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=سلاوڪوف ۽ برنا<br> Slavkov u Brna|other_name=آسٽريلز|settlement_type=[[Obec|Town]] <!-- images -->|image_skyline=DSCN0979 (5864465448).jpg|image_caption=Aerial view|image_flag=Slavkov u Brna CZ flag hires.svg|image_shield=Slavkov u Brna znak hires.svg <!-- location -->|subdivision_type=Country|subdivision_name={{CZE}}|subdivision_type1=[[Regions of the Czech Republic|Region]]|subdivision_name1=[[South Moravian Region|South Moravian]]|subdivision_type2=[[Districts of the Czech Republic|District]]|subdivision_name2=[[Vyškov District|Vyškov]] <!-- maps and coordinates -->|image_map=|map_caption=|pushpin_map=Czech Republic|pushpin_relief=1|pushpin_map_caption=Location in the Czech Republic|coordinates={{coord|49|9|12|N|16|52|35|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=<!-- government type, leaders -->|leader_title=Mayor|leader_name=Michal Boudný <!-- established -->|established_title=First mentioned|established_date=1237 <!-- area -->|area_footnotes=|area_total_km2=14.95 <!-- elevation -->|elevation_footnotes=|elevation_m=211 <!-- population -->|population_as_of=2026-01-01|population_footnotes=<ref>{{cite web |title=Population in municipalities as at 1. 1.|url=https://data.csu.gov.cz/datastat/data/VYBER/OBY02AT02|work=DataStat|publisher=[[Czech Statistical Office]]|date=2026-05-18}}</ref>|population_total=7294|population_density_km2=auto <!-- time zone(s) -->|timezone1=[[Central European Time|CET]]|utc_offset1=+1|timezone1_DST=[[Central European Summer Time|CEST]]|utc_offset1_DST=+2 <!-- postal codes, area code -->|postal_code_type=Postal code|postal_code=684 01|area_code_type=|area_code=<!-- website, footnotes -->|website={{URL|https://www.slavkov.cz/}}|footnotes=}} '''سلاوڪوف يو برنا''' (Slavkov u Brna؛ {{langx|de|Austerlitz}} ) [[چيڪ جمهوريا|چيڪ جمهوريه]] جي ڏکڻ موراوين علائقي ۾ ويشڪوف ضلعي جو هڪ شهر آهي. ان جي آبادي لڳ ڀڳ 7,300 رهواسين تي مشتمل آهي. هي شهر لٽاوا ندي <small>(Litava)</small> تي، لٽينخيسئ ٽڪرين <small>( [[Litenčice Hills]])</small> ۾، ڊوجئ-سوارتڪا وادي <small>(Dyje-Svratka Valley)</small> ۽ زدانخ ٻيلي <small>(Ždánice Forest)</small> جي حد تي واقع آهي<small>.</small> سلاوڪوف يو برنا سال <small>1416</small>ع ۾ هڪ شهر بڻجي ويو. هن شهر جو نالو آسٽرلٽز جي جنگ تي رکيو ويو، جيڪا ڪيترن ئي ڪلوميٽر اولهه ۾ ٿي هئي. تاريخي شهر جو مرڪز چڱي طرح شهري يادگار زون جي طور تي محفوظ آهي. شهر جو مکيه نشان سلاوڪوف قلعو (Slavkov Castle) آهي. [[زمرو:سلوواڪيا ۾ شھر ۽ وسنديون]] [[زمرو:چيڪ ريپبلڪ جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا شهر بلحاظ ملڪ]] ouqda3aw1uxsxvvnfi6e7dfal2kswee 414973 414972 2026-09-26T08:38:45Z Ibne maryam 17680 /* */ 414973 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=سلاوڪوف ۽ برنا<br> Slavkov u Brna|other_name=آسٽريلز|settlement_type=[[Obec|Town]] <!-- images -->|image_skyline=DSCN0979 (5864465448).jpg|image_caption=Aerial view|image_flag=Slavkov u Brna CZ flag hires.svg|image_shield=Slavkov u Brna znak hires.svg <!-- location -->|subdivision_type=Country|subdivision_name={{CZE}}|subdivision_type1=[[Regions of the Czech Republic|Region]]|subdivision_name1=[[South Moravian Region|South Moravian]]|subdivision_type2=[[Districts of the Czech Republic|District]]|subdivision_name2=[[Vyškov District|Vyškov]] <!-- maps and coordinates -->|image_map=|map_caption=|pushpin_map=Czech Republic|pushpin_relief=1|pushpin_map_caption=Location in the Czech Republic|coordinates={{coord|49|9|12|N|16|52|35|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=<!-- government type, leaders -->|leader_title=Mayor|leader_name=Michal Boudný <!-- established -->|established_title=First mentioned|established_date=1237 <!-- area -->|area_footnotes=|area_total_km2=14.95 <!-- elevation -->|elevation_footnotes=|elevation_m=211 <!-- population -->|population_as_of=2026-01-01|population_footnotes=<ref>{{cite web |title=Population in municipalities as at 1. 1.|url=https://data.csu.gov.cz/datastat/data/VYBER/OBY02AT02|work=DataStat|publisher=[[Czech Statistical Office]]|date=2026-05-18}}</ref>|population_total=7294|population_density_km2=auto <!-- time zone(s) -->|timezone1=[[Central European Time|CET]]|utc_offset1=+1|timezone1_DST=[[Central European Summer Time|CEST]]|utc_offset1_DST=+2 <!-- postal codes, area code -->|postal_code_type=Postal code|postal_code=684 01|area_code_type=|area_code=<!-- website, footnotes -->|website={{URL|https://www.slavkov.cz/}}|footnotes=}} '''سلاوڪوف يو برنا''' (Slavkov u Brna؛ {{langx|de|Austerlitz}}) [[چيڪ جمهوريا]] جي ڏکڻ موراوين علائقي ۾ ويشڪوف ضلعي جو هڪ شهر آهي. ان جي آبادي لڳ ڀڳ 7,300 رهواسين تي مشتمل آهي. هي شهر لٽاوا ندي <small>(Litava)</small> تي، لٽينخيسئ ٽڪرين <small>( [[Litenčice Hills]])</small> ۾، ڊوجئ-سوارتڪا وادي <small>(Dyje-Svratka Valley)</small> ۽ زدانخ ٻيلي <small>(Ždánice Forest)</small> جي حد تي واقع آهي<small>.</small> سلاوڪوف يو برنا سال <small>1416</small>ع ۾ هڪ شهر بڻجي ويو. هن شهر جو نالو آسٽرلٽز جي جنگ تي رکيو ويو، جيڪا ڪيترن ئي ڪلوميٽر اولهه ۾ ٿي هئي. تاريخي شهر جو مرڪز چڱي طرح شهري يادگار زون جي طور تي محفوظ آهي. شهر جو مکيه نشان سلاوڪوف قلعو (Slavkov Castle) آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category|Slavkov u Brna}} {{wikisourcecat}} *{{official|https://www.slavkov.cz/}} *[https://www.zamek-slavkov.cz/en/ Official website of Slavkov Castle] *[http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=2149&letter=A Jewish Encyclopedia] {{Vyškov District}} {{authority control}} [[Category:Cities and towns in the South Moravian Region]] [[Category:Jewish communities in the Czech Republic]] [[Category:Populated places in Vyškov District]] [[زمرو:سلوواڪيا ۾ شھر ۽ وسنديون]] [[زمرو:چيڪ ريپبلڪ جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا شهر بلحاظ ملڪ]] 4ntyd6oh2dv8ra6p5gk9wgs64dfh6yo 414974 414973 2026-09-26T09:51:49Z Memon2025 21315 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 414974 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=سلاوڪوف ۽ برنا<br> Slavkov u Brna|other_name=آسٽريلز|settlement_type=[[Obec|Town]] <!-- images -->|image_skyline=DSCN0979 (5864465448).jpg|image_caption=Aerial view|image_flag=Slavkov u Brna CZ flag hires.svg|image_shield=Slavkov u Brna znak hires.svg <!-- location -->|subdivision_type=Country|subdivision_name={{CZE}}|subdivision_type1=[[Regions of the Czech Republic|Region]]|subdivision_name1=[[South Moravian Region|South Moravian]]|subdivision_type2=[[Districts of the Czech Republic|District]]|subdivision_name2=[[Vyškov District|Vyškov]] <!-- maps and coordinates -->|image_map=|map_caption=|pushpin_map=Czech Republic|pushpin_relief=1|pushpin_map_caption=Location in the Czech Republic|coordinates={{coord|49|9|12|N|16|52|35|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=<!-- government type, leaders -->|leader_title=Mayor|leader_name=Michal Boudný <!-- established -->|established_title=First mentioned|established_date=1237 <!-- area -->|area_footnotes=|area_total_km2=14.95 <!-- elevation -->|elevation_footnotes=|elevation_m=211 <!-- population -->|population_as_of=2026-01-01|population_footnotes=<ref>{{cite web |title=Population in municipalities as at 1. 1.|url=https://data.csu.gov.cz/datastat/data/VYBER/OBY02AT02|work=DataStat|publisher=[[Czech Statistical Office]]|date=2026-05-18}}</ref>|population_total=7294|population_density_km2=auto <!-- time zone(s) -->|timezone1=[[Central European Time|CET]]|utc_offset1=+1|timezone1_DST=[[Central European Summer Time|CEST]]|utc_offset1_DST=+2 <!-- postal codes, area code -->|postal_code_type=Postal code|postal_code=684 01|area_code_type=|area_code=<!-- website, footnotes -->|website={{URL|https://www.slavkov.cz/}}|footnotes=}} '''سلاوڪوف يو برنا''' (Slavkov u Brna؛ {{langx|de|Austerlitz}}) [[چيڪ جمهوريا]] جي ڏکڻ موراوين علائقي ۾ ويشڪوف ضلعي جو هڪ شهر آهي. ان جي آبادي لڳ ڀڳ 7,300 رهواسين تي مشتمل آهي. هي شهر لٽاوا ندي <small>(Litava)</small> تي، لٽينخيسئ ٽڪرين <small>( [[Litenčice Hills]])</small> ۾، ڊوجئ-سوارتڪا وادي <small>(Dyje-Svratka Valley)</small> ۽ زدانخ ٻيلي <small>(Ždánice Forest)</small> جي حد تي واقع آهي<small>.</small> سلاوڪوف يو برنا سال <small>1416</small>ع ۾ هڪ شهر بڻجي ويو. هن شهر جو نالو آسٽرلٽز جي جنگ تي رکيو ويو، جيڪا ڪيترن ئي ڪلوميٽر اولهه ۾ ٿي هئي. تاريخي شهر جو مرڪز چڱي طرح شهري يادگار زون جي طور تي محفوظ آهي. شهر جو مکيه نشان سلاوڪوف قلعو (Slavkov Castle) آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category|Slavkov u Brna}} {{wikisourcecat}} *{{official|https://www.slavkov.cz/}} *[https://www.zamek-slavkov.cz/en/ Official website of Slavkov Castle] *[http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=2149&letter=A Jewish Encyclopedia] {{Vyškov District}} {{authority control}} [[Category:Cities and towns in the South Moravian Region]] [[Category:Jewish communities in the Czech Republic]] [[Category:Populated places in Vyškov District]] [[زمرو:جمهوريہ چيڪ]] [[زمرو:سلوواڪيا ۾ شھر ۽ وسنديون]] [[زمرو:چيڪ ريپبلڪ جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا شهر بلحاظ ملڪ]] nvwth1lu0b175qd7b3dz9y7r8o39ewh 414975 414974 2026-09-26T09:56:00Z Memon2025 21315 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 414975 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=سلاوڪوف ۽ برنا<br> Slavkov u Brna|other_name=آسٽريلز|settlement_type=[[Obec|Town]] <!-- images -->|image_skyline=DSCN0979 (5864465448).jpg|image_caption=Aerial view|image_flag=Slavkov u Brna CZ flag hires.svg|image_shield=Slavkov u Brna znak hires.svg <!-- location -->|subdivision_type=Country|subdivision_name={{CZE}}|subdivision_type1=[[Regions of the Czech Republic|Region]]|subdivision_name1=[[South Moravian Region|South Moravian]]|subdivision_type2=[[Districts of the Czech Republic|District]]|subdivision_name2=[[Vyškov District|Vyškov]] <!-- maps and coordinates -->|image_map=|map_caption=|pushpin_map=Czech Republic|pushpin_relief=1|pushpin_map_caption=Location in the Czech Republic|coordinates={{coord|49|9|12|N|16|52|35|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=<!-- government type, leaders -->|leader_title=Mayor|leader_name=Michal Boudný <!-- established -->|established_title=First mentioned|established_date=1237 <!-- area -->|area_footnotes=|area_total_km2=14.95 <!-- elevation -->|elevation_footnotes=|elevation_m=211 <!-- population -->|population_as_of=2026-01-01|population_footnotes=<ref>{{cite web |title=Population in municipalities as at 1. 1.|url=https://data.csu.gov.cz/datastat/data/VYBER/OBY02AT02|work=DataStat|publisher=[[Czech Statistical Office]]|date=2026-05-18}}</ref>|population_total=7294|population_density_km2=auto <!-- time zone(s) -->|timezone1=[[Central European Time|CET]]|utc_offset1=+1|timezone1_DST=[[Central European Summer Time|CEST]]|utc_offset1_DST=+2 <!-- postal codes, area code -->|postal_code_type=Postal code|postal_code=684 01|area_code_type=|area_code=<!-- website, footnotes -->|website={{URL|https://www.slavkov.cz/}}|footnotes=}} '''سلاوڪوف يو برنا''' (Slavkov u Brna؛ {{langx|de|Austerlitz}}) [[چيڪ جمهوريا]] جي ڏکڻ موراوين علائقي ۾ ويشڪوف ضلعي جو هڪ شهر آهي. ان جي آبادي لڳ ڀڳ 7,300 رهواسين تي مشتمل آهي. هي شهر لٽاوا ندي <small>(Litava)</small> تي، لٽينخيسئ ٽڪرين <small>( [[Litenčice Hills]])</small> ۾، ڊوجئ-سوارتڪا وادي <small>(Dyje-Svratka Valley)</small> ۽ زدانخ ٻيلي <small>(Ždánice Forest)</small> جي حد تي واقع آهي<small>.</small> سلاوڪوف يو برنا سال <small>1416</small>ع ۾ هڪ شهر بڻجي ويو. هن شهر جو نالو آسٽرلٽز جي جنگ تي رکيو ويو، جيڪا ڪيترن ئي ڪلوميٽر اولهه ۾ ٿي هئي. تاريخي شهر جو مرڪز چڱي طرح شهري يادگار زون جي طور تي محفوظ آهي. شهر جو مکيه نشان سلاوڪوف قلعو (Slavkov Castle) آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category|Slavkov u Brna}} {{wikisourcecat}} *{{official|https://www.slavkov.cz/}} *[https://www.zamek-slavkov.cz/en/ Official website of Slavkov Castle] *[http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=2149&letter=A Jewish Encyclopedia] {{Vyškov District}} {{authority control}} [[Category:Cities and towns in the South Moravian Region]] [[Category:Jewish communities in the Czech Republic]] [[Category:Populated places in Vyškov District]] [[زمرو:جمهوريہ چيڪ]] [[زمرو:چيڪ ريپبلڪ ۾ آباد جڳهيون]] [[زمرو:چيڪ ريپبلڪ جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا شهر بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ڳوٺ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:هنگري ۾ آباد جڳهيون]] 8njrid26nrj1ul680zw3rfsbmc2amru 414977 414975 2026-09-26T10:16:57Z Memon2025 21315 414977 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=سلاوڪوف ۽ برنا<br> Slavkov u Brna|other_name=آسٽريلز|settlement_type=[[Obec|Town]] <!-- images -->|image_skyline=DSCN0979 (5864465448).jpg|image_caption=Aerial view|image_flag=Slavkov u Brna CZ flag hires.svg|image_shield=Slavkov u Brna znak hires.svg <!-- location -->|subdivision_type=Country|subdivision_name={{CZE}}|subdivision_type1=[[Regions of the Czech Republic|Region]]|subdivision_name1=[[South Moravian Region|South Moravian]]|subdivision_type2=[[Districts of the Czech Republic|District]]|subdivision_name2=[[Vyškov District|Vyškov]] <!-- maps and coordinates -->|image_map=|map_caption=|pushpin_map=Czech Republic|pushpin_relief=1|pushpin_map_caption=Location in the Czech Republic|coordinates={{coord|49|9|12|N|16|52|35|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=<!-- government type, leaders -->|leader_title=Mayor|leader_name=Michal Boudný <!-- established -->|established_title=First mentioned|established_date=1237 <!-- area -->|area_footnotes=|area_total_km2=14.95 <!-- elevation -->|elevation_footnotes=|elevation_m=211 <!-- population -->|population_as_of=2026-01-01|population_footnotes=<ref>{{cite web |title=Population in municipalities as at 1. 1.|url=https://data.csu.gov.cz/datastat/data/VYBER/OBY02AT02|work=DataStat|publisher=[[Czech Statistical Office]]|date=2026-05-18}}</ref>|population_total=7294|population_density_km2=auto <!-- time zone(s) -->|timezone1=[[Central European Time|CET]]|utc_offset1=+1|timezone1_DST=[[Central European Summer Time|CEST]]|utc_offset1_DST=+2 <!-- postal codes, area code -->|postal_code_type=Postal code|postal_code=684 01|area_code_type=|area_code=<!-- website, footnotes -->|website={{URL|https://www.slavkov.cz/}}|footnotes=}} '''سلاوڪوف يو برنا''' (Slavkov u Brna؛ {{langx|de|Austerlitz}}) [[چيڪ جمهوريا]] جي ڏکڻ موراوين علائقي ۾ ويشڪوف ضلعي جو هڪ شهر آهي. ان جي آبادي لڳ ڀڳ 7,300 رهواسين تي مشتمل آهي. هي شهر لٽاوا ندي <small>(Litava)</small> تي، لٽينخيسئ ٽڪرين <small>( [[Litenčice Hills]])</small> ۾، ڊوجئ-سوارتڪا وادي <small>(Dyje-Svratka Valley)</small> ۽ زدانخ ٻيلي <small>(Ždánice Forest)</small> جي حد تي واقع آهي<small>.</small> سلاوڪوف يو برنا سال <small>1416</small>ع ۾ هڪ شهر بڻجي ويو. هن شهر جو نالو آسٽرلٽز جي جنگ تي رکيو ويو، جيڪا ڪيترن ئي ڪلوميٽر اولهه ۾ ٿي هئي. تاريخي شهر جو مرڪز چڱي طرح شهري يادگار زون جي طور تي محفوظ آهي. شهر جو مکيه نشان سلاوڪوف قلعو (Slavkov Castle) آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category|Slavkov u Brna}} {{wikisourcecat}} *{{official|https://www.slavkov.cz/}} *[https://www.zamek-slavkov.cz/en/ Official website of Slavkov Castle] *[http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=2149&letter=A Jewish Encyclopedia] {{Vyškov District}} {{authority control}} [[زمرو:جمهوريہ چيڪ]] [[زمرو:چيڪ ريپبلڪ جا شهر]] [[زمرو:چيڪ ريپبلڪ جا قصبا]] [[زمرو:چيڪ ريپبلڪ ۾ آباد جڳهيون]] [[زمرو:چيڪ ريپبلڪ جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا شهر بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:ڳوٺ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:چيڪ ريپبلڪ ۾ آباد جڳهيون]] [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ جا قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ آبادي واري جايون]] [[زمرو:چيڪ ريپبلڪ جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:ڳتيل آبادي واريون جايون بلحاظ قسم بلحاظ ملڪ]] pebg8v4g0x0uzratnvg0zyfes0hnrft 414978 414977 2026-09-26T10:28:28Z Memon2025 21315 414978 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=سلاوڪوف ۽ برنا<br> Slavkov u Brna|other_name=آسٽريلز|settlement_type=[[Obec|Town]] <!-- images -->|image_skyline=DSCN0979 (5864465448).jpg|image_caption=Aerial view|image_flag=Slavkov u Brna CZ flag hires.svg|image_shield=Slavkov u Brna znak hires.svg <!-- location -->|subdivision_type=Country|subdivision_name={{CZE}}|subdivision_type1=[[Regions of the Czech Republic|Region]]|subdivision_name1=[[South Moravian Region|South Moravian]]|subdivision_type2=[[Districts of the Czech Republic|District]]|subdivision_name2=[[Vyškov District|Vyškov]] <!-- maps and coordinates -->|image_map=|map_caption=|pushpin_map=Czech Republic|pushpin_relief=1|pushpin_map_caption=Location in the Czech Republic|coordinates={{coord|49|9|12|N|16|52|35|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=<!-- government type, leaders -->|leader_title=Mayor|leader_name=Michal Boudný <!-- established -->|established_title=First mentioned|established_date=1237 <!-- area -->|area_footnotes=|area_total_km2=14.95 <!-- elevation -->|elevation_footnotes=|elevation_m=211 <!-- population -->|population_as_of=2026-01-01|population_footnotes=<ref>{{cite web |title=Population in municipalities as at 1. 1.|url=https://data.csu.gov.cz/datastat/data/VYBER/OBY02AT02|work=DataStat|publisher=[[Czech Statistical Office]]|date=2026-05-18}}</ref>|population_total=7294|population_density_km2=auto <!-- time zone(s) -->|timezone1=[[Central European Time|CET]]|utc_offset1=+1|timezone1_DST=[[Central European Summer Time|CEST]]|utc_offset1_DST=+2 <!-- postal codes, area code -->|postal_code_type=Postal code|postal_code=684 01|area_code_type=|area_code=<!-- website, footnotes -->|website={{URL|https://www.slavkov.cz/}}|footnotes=}} '''سلاوڪوف يو برنا''' (Slavkov u Brna؛ {{langx|de|Austerlitz}}) [[چيڪ جمهوريا]] جي ڏکڻ موراوين علائقي ۾ ويشڪوف ضلعي جو هڪ شهر آهي. ان جي آبادي لڳ ڀڳ 7,300 رهواسين تي مشتمل آهي. هي شهر لٽاوا ندي <small>(Litava)</small> تي، لٽينخيسئ ٽڪرين <small>( [[Litenčice Hills]])</small> ۾، ڊوجئ-سوارتڪا وادي <small>(Dyje-Svratka Valley)</small> ۽ زدانخ ٻيلي <small>(Ždánice Forest)</small> جي حد تي واقع آهي<small>.</small> سلاوڪوف يو برنا سال <small>1416</small>ع ۾ هڪ شهر بڻجي ويو. هن شهر جو نالو آسٽرلٽز جي جنگ تي رکيو ويو، جيڪا ڪيترن ئي ڪلوميٽر اولهه ۾ ٿي هئي. تاريخي شهر جو مرڪز چڱي طرح شهري يادگار زون جي طور تي محفوظ آهي. شهر جو مکيه نشان سلاوڪوف قلعو (Slavkov Castle) آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category|Slavkov u Brna}} {{wikisourcecat}} *{{official|https://www.slavkov.cz/}} *[https://www.zamek-slavkov.cz/en/ Official website of Slavkov Castle] *[http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=2149&letter=A Jewish Encyclopedia] {{Vyškov District}} {{authority control}} [[زمرو:جمهوريہ چيڪ]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا شهر]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا قصبا]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا ڳوٺ]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه ۾ آباد جڳهيون]] [[زمرو:ڏکڻ موراويائي علائقي جا شهر ۽ ڳوٺ]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه ۾ يهودي برادريون]] [[زمرو:ويشوڪوف ضلعي جا آباد علائقا]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا شهر ۽ ڳوٺ]] [[زمرو:چيڪ ريپبلڪ جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا شهر بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:ڳوٺ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:جاگرافي يورپ]] [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ جا قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه ۾ آبادي واري جايون]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا علائقا]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا ضلعا]] 3ugkp9t80xlfkxeqz3x7wj48be7v80r 414979 414978 2026-09-26T10:32:10Z Memon2025 21315 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 414979 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=سلاوڪوف ۽ برنا<br> Slavkov u Brna|other_name=آسٽريلز|settlement_type=[[Obec|Town]] <!-- images -->|image_skyline=DSCN0979 (5864465448).jpg|image_caption=Aerial view|image_flag=Slavkov u Brna CZ flag hires.svg|image_shield=Slavkov u Brna znak hires.svg <!-- location -->|subdivision_type=Country|subdivision_name={{CZE}}|subdivision_type1=[[Regions of the Czech Republic|Region]]|subdivision_name1=[[South Moravian Region|South Moravian]]|subdivision_type2=[[Districts of the Czech Republic|District]]|subdivision_name2=[[Vyškov District|Vyškov]] <!-- maps and coordinates -->|image_map=|map_caption=|pushpin_map=Czech Republic|pushpin_relief=1|pushpin_map_caption=Location in the Czech Republic|coordinates={{coord|49|9|12|N|16|52|35|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=<!-- government type, leaders -->|leader_title=Mayor|leader_name=Michal Boudný <!-- established -->|established_title=First mentioned|established_date=1237 <!-- area -->|area_footnotes=|area_total_km2=14.95 <!-- elevation -->|elevation_footnotes=|elevation_m=211 <!-- population -->|population_as_of=2026-01-01|population_footnotes=<ref>{{cite web |title=Population in municipalities as at 1. 1.|url=https://data.csu.gov.cz/datastat/data/VYBER/OBY02AT02|work=DataStat|publisher=[[Czech Statistical Office]]|date=2026-05-18}}</ref>|population_total=7294|population_density_km2=auto <!-- time zone(s) -->|timezone1=[[Central European Time|CET]]|utc_offset1=+1|timezone1_DST=[[Central European Summer Time|CEST]]|utc_offset1_DST=+2 <!-- postal codes, area code -->|postal_code_type=Postal code|postal_code=684 01|area_code_type=|area_code=<!-- website, footnotes -->|website={{URL|https://www.slavkov.cz/}}|footnotes=}} '''سلاوڪوف يو برنا''' (Slavkov u Brna؛ {{langx|de|Austerlitz}}) [[چيڪ جمهوريا]] جي ڏکڻ موراوين علائقي ۾ ويشڪوف ضلعي جو هڪ شهر آهي. ان جي آبادي لڳ ڀڳ 7,300 رهواسين تي مشتمل آهي. هي شهر لٽاوا ندي <small>(Litava)</small> تي، لٽينخيسئ ٽڪرين <small>( [[Litenčice Hills]])</small> ۾، ڊوجئ-سوارتڪا وادي <small>(Dyje-Svratka Valley)</small> ۽ زدانخ ٻيلي <small>(Ždánice Forest)</small> جي حد تي واقع آهي<small>.</small> سلاوڪوف يو برنا سال <small>1416</small>ع ۾ هڪ شهر بڻجي ويو. هن شهر جو نالو آسٽرلٽز جي جنگ تي رکيو ويو، جيڪا ڪيترن ئي ڪلوميٽر اولهه ۾ ٿي هئي. تاريخي شهر جو مرڪز چڱي طرح شهري يادگار زون جي طور تي محفوظ آهي. شهر جو مکيه نشان سلاوڪوف قلعو (Slavkov Castle) آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category|Slavkov u Brna}} {{wikisourcecat}} *{{official|https://www.slavkov.cz/}} *[https://www.zamek-slavkov.cz/en/ Official website of Slavkov Castle] *[http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=2149&letter=A Jewish Encyclopedia] {{Vyškov District}} {{authority control}} [[زمرو:جمهوريہ چيڪ]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا شهر]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا قصبا]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا ڳوٺ]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه ۾ آباد جڳهيون]] [[زمرو:ڏکڻ موراويائي علائقي جا شهر ۽ ڳوٺ]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه ۾ يهودي برادريون]] [[زمرو:ويشوڪوف ضلعي جا آباد علائقا]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا شهر ۽ ڳوٺ]] [[زمرو:چيڪ ريپبلڪ جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا شهر بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:ڳوٺ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:جاگرافي يورپ]] [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ جا قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه ۾ آبادي واري جايون]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا علائقا]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا ضلعا]] [[زمرو:يورپ جا علائقا]] lhd2isbgyh6uzzd82wemrz0jwzyrnlr 414981 414979 2026-09-26T10:34:11Z Memon2025 21315 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 414981 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=سلاوڪوف ۽ برنا<br> Slavkov u Brna|other_name=آسٽريلز|settlement_type=[[Obec|Town]] <!-- images -->|image_skyline=DSCN0979 (5864465448).jpg|image_caption=Aerial view|image_flag=Slavkov u Brna CZ flag hires.svg|image_shield=Slavkov u Brna znak hires.svg <!-- location -->|subdivision_type=Country|subdivision_name={{CZE}}|subdivision_type1=[[Regions of the Czech Republic|Region]]|subdivision_name1=[[South Moravian Region|South Moravian]]|subdivision_type2=[[Districts of the Czech Republic|District]]|subdivision_name2=[[Vyškov District|Vyškov]] <!-- maps and coordinates -->|image_map=|map_caption=|pushpin_map=Czech Republic|pushpin_relief=1|pushpin_map_caption=Location in the Czech Republic|coordinates={{coord|49|9|12|N|16|52|35|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=<!-- government type, leaders -->|leader_title=Mayor|leader_name=Michal Boudný <!-- established -->|established_title=First mentioned|established_date=1237 <!-- area -->|area_footnotes=|area_total_km2=14.95 <!-- elevation -->|elevation_footnotes=|elevation_m=211 <!-- population -->|population_as_of=2026-01-01|population_footnotes=<ref>{{cite web |title=Population in municipalities as at 1. 1.|url=https://data.csu.gov.cz/datastat/data/VYBER/OBY02AT02|work=DataStat|publisher=[[Czech Statistical Office]]|date=2026-05-18}}</ref>|population_total=7294|population_density_km2=auto <!-- time zone(s) -->|timezone1=[[Central European Time|CET]]|utc_offset1=+1|timezone1_DST=[[Central European Summer Time|CEST]]|utc_offset1_DST=+2 <!-- postal codes, area code -->|postal_code_type=Postal code|postal_code=684 01|area_code_type=|area_code=<!-- website, footnotes -->|website={{URL|https://www.slavkov.cz/}}|footnotes=}} '''سلاوڪوف يو برنا''' (Slavkov u Brna؛ {{langx|de|Austerlitz}}) [[چيڪ جمهوريا]] جي ڏکڻ موراوين علائقي ۾ ويشڪوف ضلعي جو هڪ شهر آهي. ان جي آبادي لڳ ڀڳ 7,300 رهواسين تي مشتمل آهي. هي شهر لٽاوا ندي <small>(Litava)</small> تي، لٽينخيسئ ٽڪرين <small>( [[Litenčice Hills]])</small> ۾، ڊوجئ-سوارتڪا وادي <small>(Dyje-Svratka Valley)</small> ۽ زدانخ ٻيلي <small>(Ždánice Forest)</small> جي حد تي واقع آهي<small>.</small> سلاوڪوف يو برنا سال <small>1416</small>ع ۾ هڪ شهر بڻجي ويو. هن شهر جو نالو آسٽرلٽز جي جنگ تي رکيو ويو، جيڪا ڪيترن ئي ڪلوميٽر اولهه ۾ ٿي هئي. تاريخي شهر جو مرڪز چڱي طرح شهري يادگار زون جي طور تي محفوظ آهي. شهر جو مکيه نشان سلاوڪوف قلعو (Slavkov Castle) آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category|Slavkov u Brna}} {{wikisourcecat}} *{{official|https://www.slavkov.cz/}} *[https://www.zamek-slavkov.cz/en/ Official website of Slavkov Castle] *[http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=2149&letter=A Jewish Encyclopedia] {{Vyškov District}} {{authority control}} [[زمرو:جمهوريہ چيڪ]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا شهر]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا قصبا]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا ڳوٺ]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه ۾ آباد جڳهيون]] [[زمرو:ڏکڻ موراويائي علائقي جا شهر ۽ ڳوٺ]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه ۾ يهودي برادريون]] [[زمرو:ويشوڪوف ضلعي جا آباد علائقا]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا شهر ۽ ڳوٺ]] [[زمرو:چيڪ ريپبلڪ جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا شهر بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:ڳوٺ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:جاگرافي يورپ]] [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ جا قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه ۾ آبادي واري جايون]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا علائقا]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا ضلعا]] [[زمرو:يورپ جا علائقا]] [[زمرو:يورپ جي سياسي جاگرافي]] mwe0qzmthzj1l48qc5zzos6ooou9o0q 414982 414981 2026-09-26T10:39:05Z Memon2025 21315 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 414982 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=سلاوڪوف ۽ برنا<br> Slavkov u Brna|other_name=آسٽريلز|settlement_type=[[Obec|Town]] <!-- images -->|image_skyline=DSCN0979 (5864465448).jpg|image_caption=Aerial view|image_flag=Slavkov u Brna CZ flag hires.svg|image_shield=Slavkov u Brna znak hires.svg <!-- location -->|subdivision_type=Country|subdivision_name={{CZE}}|subdivision_type1=[[Regions of the Czech Republic|Region]]|subdivision_name1=[[South Moravian Region|South Moravian]]|subdivision_type2=[[Districts of the Czech Republic|District]]|subdivision_name2=[[Vyškov District|Vyškov]] <!-- maps and coordinates -->|image_map=|map_caption=|pushpin_map=Czech Republic|pushpin_relief=1|pushpin_map_caption=Location in the Czech Republic|coordinates={{coord|49|9|12|N|16|52|35|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=<!-- government type, leaders -->|leader_title=Mayor|leader_name=Michal Boudný <!-- established -->|established_title=First mentioned|established_date=1237 <!-- area -->|area_footnotes=|area_total_km2=14.95 <!-- elevation -->|elevation_footnotes=|elevation_m=211 <!-- population -->|population_as_of=2026-01-01|population_footnotes=<ref>{{cite web |title=Population in municipalities as at 1. 1.|url=https://data.csu.gov.cz/datastat/data/VYBER/OBY02AT02|work=DataStat|publisher=[[Czech Statistical Office]]|date=2026-05-18}}</ref>|population_total=7294|population_density_km2=auto <!-- time zone(s) -->|timezone1=[[Central European Time|CET]]|utc_offset1=+1|timezone1_DST=[[Central European Summer Time|CEST]]|utc_offset1_DST=+2 <!-- postal codes, area code -->|postal_code_type=Postal code|postal_code=684 01|area_code_type=|area_code=<!-- website, footnotes -->|website={{URL|https://www.slavkov.cz/}}|footnotes=}} '''سلاوڪوف يو برنا''' (Slavkov u Brna؛ {{langx|de|Austerlitz}}) [[چيڪ جمهوريا]] جي ڏکڻ موراوين علائقي ۾ ويشڪوف ضلعي جو هڪ شهر آهي. ان جي آبادي لڳ ڀڳ 7,300 رهواسين تي مشتمل آهي. هي شهر لٽاوا ندي <small>(Litava)</small> تي، لٽينخيسئ ٽڪرين <small>( [[Litenčice Hills]])</small> ۾، ڊوجئ-سوارتڪا وادي <small>(Dyje-Svratka Valley)</small> ۽ زدانخ ٻيلي <small>(Ždánice Forest)</small> جي حد تي واقع آهي<small>.</small> سلاوڪوف يو برنا سال <small>1416</small>ع ۾ هڪ شهر بڻجي ويو. هن شهر جو نالو آسٽرلٽز جي جنگ تي رکيو ويو، جيڪا ڪيترن ئي ڪلوميٽر اولهه ۾ ٿي هئي. تاريخي شهر جو مرڪز چڱي طرح شهري يادگار زون جي طور تي محفوظ آهي. شهر جو مکيه نشان سلاوڪوف قلعو (Slavkov Castle) آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category|Slavkov u Brna}} {{wikisourcecat}} *{{official|https://www.slavkov.cz/}} *[https://www.zamek-slavkov.cz/en/ Official website of Slavkov Castle] *[http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=2149&letter=A Jewish Encyclopedia] {{Vyškov District}} {{authority control}} [[زمرو:سلاوڪوف يو برنا]] [[زمرو:جمهوريہ چيڪ]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا قصبا]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه ۾ يهودي برادريون]] [[زمرو:ويشوڪوف ضلعي جا آباد علائقا]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:ڏکڻ موراويائي علائقي جا شهر ۽ قصبا]] l3ecz7hb2t711fmpr7x2bi29iia5te3 0 103270 414970 2026-09-26T08:34:56Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[آسٽيرلز]] کي [[سلاوڪوف يو برنا]] ڏانھن چوريو 414970 wikitext text/x-wiki #چوريو [[سلاوڪوف يو برنا]] 1q6nesqramanw4twprv33p7dodd2b33 14 103271 414983 2026-09-26T10:55:51Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:جمهوريہ چيڪ]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا قصبا]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا شهر ۽ قصبا]] 414983 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جمهوريہ چيڪ]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا قصبا]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا شهر ۽ قصبا]] rtjtqs6nnan23v3j9a155s61gzu20q3 414997 414983 2026-09-26T11:21:11Z Memon2025 21315 414997 wikitext text/x-wiki [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا قصبا]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا شهر ۽ قصبا]] es0jjbq9j9iikvlixq7g2pma0le8ehp 14 103272 414984 2026-09-26T10:57:20Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا قصبا]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا شهر]] 414984 wikitext text/x-wiki [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا قصبا]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا شهر]] p9zf1lv0fpez9ceo8rjhn2eorqm8529 14 103273 414985 2026-09-26T10:59:25Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:يورپ جا قصبا]] [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه ۾ آباد جڳهيون]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جي انساني جاگرافي]] 414985 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يورپ جا قصبا]] [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه ۾ آباد جڳهيون]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جي انساني جاگرافي]] e7pgcieqzgqo3991qp6vmhd75w40eoo 14 103274 414986 2026-09-26T11:01:08Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:چيڪ جمهوريه ۾ آباد جڳهيون]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ جا قصبا]] [[زمرو:يورپ جا قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا شهر]] [[زمرو:يورپ جا شهر بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:جمهوريہ چيڪ]] زمرو:چيڪ جمهوريه ۾ ي... 414986 wikitext text/x-wiki [[زمرو:چيڪ جمهوريه ۾ آباد جڳهيون]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ جا قصبا]] [[زمرو:يورپ جا قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا شهر]] [[زمرو:يورپ جا شهر بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:جمهوريہ چيڪ]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه ۾ يهودي برادريون]] [[زمرو:ويشوڪوف ضلعي جا آباد علائقا]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:ڏکڻ موراويائي علائقي جا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا ڳوٺ]] [[زمرو:چيڪ ريپبلڪ جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا شهر بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:ڳوٺ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:جاگرافي يورپ]] [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ جا قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه ۾ آبادي واري جايون]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا علائقا]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا ضلعا]] [[زمرو:يورپ جا علائقا]] [[زمرو:يورپ جي سياسي جاگرافي]] ea7ygv6ez7gqldhkvj6qjxmaoqrg9tp 414987 414986 2026-09-26T11:04:30Z Memon2025 21315 /* */ 414987 wikitext text/x-wiki [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ ۾ آباد جڳهيون]] [[زمرو:يورپ ۾ آبادي واري جايون]] [[زمرو:يورپ جي انساني جاگرافي]] bfiy56h4771w6ebqndb5d1rashhbvat 414988 414987 2026-09-26T11:06:18Z Memon2025 21315 /* */ 414988 wikitext text/x-wiki [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ ۾ آباد جڳهيون]] [[زمرو:يورپ ۾ آبادي واري جايون]] [[زمرو:يورپ جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:يورپ ۾ آباد جڳهيون]] [[زمرو:يورپ ۾ آبادي واري جايون]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه ۾ آباد جڳهيون]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ جا قصبا]] [[زمرو:يورپ جا قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا شهر]] [[زمرو:يورپ جا شهر بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:جمهوريہ چيڪ]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه ۾ يهودي برادريون]] [[زمرو:ويشوڪوف ضلعي جا آباد علائقا]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:ڏکڻ موراويائي علائقي جا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا ڳوٺ]] [[زمرو:چيڪ ريپبلڪ جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا شهر بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:ڳوٺ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:جاگرافي يورپ]] [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ جا قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه ۾ آبادي واري جايون]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا علائقا]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا ضلعا]] [[زمرو:يورپ جا علائقا]] [[زمرو:يورپ جي سياسي جاگرافي]] ed2w73c7ocsyy89bzou3ennjcqy8973 414990 414988 2026-09-26T11:10:02Z Memon2025 21315 /* */ 414990 wikitext text/x-wiki [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ ۾ گنجان آباديون]] [[زمرو:يورپ ۾ گنجان آباديون]] [[زمرو:يورپ جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:ڳتيل آبادي واريون جايون بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ ۾ آباد جڳهيون]] [[زمرو:يورپ ۾ آبادي واري جايون]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه ۾ آباد جڳهيون]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ جا قصبا]] [[زمرو:يورپ جا قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا شهر]] [[زمرو:يورپ جا شهر بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:جمهوريہ چيڪ]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه ۾ يهودي برادريون]] [[زمرو:ويشوڪوف ضلعي جا آباد علائقا]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:ڏکڻ موراويائي علائقي جا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا ڳوٺ]] [[زمرو:چيڪ ريپبلڪ جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا شهر بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:ڳوٺ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:جاگرافي يورپ]] [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ جا قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه ۾ آبادي واري جايون]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا علائقا]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا ضلعا]] [[زمرو:يورپ جا علائقا]] [[زمرو:يورپ جي سياسي جاگرافي]] fdeku7i1w1fcllo8j8pa7m3d1q4xg6a 414991 414990 2026-09-26T11:12:18Z Memon2025 21315 414991 wikitext text/x-wiki [[زمرو:قصبا بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:يورپ ۾ گنجان آباديون]] [[زمرو:يورپ ۾ گنجان آباديون]] [[زمرو:يورپ جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:ڳتيل آبادي واريون جايون بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ ۾ آباد جڳهيون]] [[زمرو:يورپ ۾ آبادي واري جايون]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه ۾ آباد جڳهيون]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ جا قصبا]] [[زمرو:يورپ جا قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا شهر]] [[زمرو:يورپ جا شهر بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:جمهوريہ چيڪ]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه ۾ يهودي برادريون]] [[زمرو:ويشوڪوف ضلعي جا آباد علائقا]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:ڏکڻ موراويائي علائقي جا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا ڳوٺ]] [[زمرو:چيڪ ريپبلڪ جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا شهر بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:ڳوٺ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:جاگرافي يورپ]] [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ جا قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه ۾ آبادي واري جايون]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا علائقا]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا ضلعا]] [[زمرو:يورپ جا علائقا]] [[زمرو:يورپ جي سياسي جاگرافي]] 5yf1c9qddktssm2wm7fvndnpneljiza 414994 414991 2026-09-26T11:15:17Z Memon2025 21315 مواد کي "[[زمرو:قصبا بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:يورپ ۾ گنجان آباديون]] [[زمرو:يورپ جي انساني جاگرافي]]" سان مٽايو ويو 414994 wikitext text/x-wiki [[زمرو:قصبا بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:يورپ ۾ گنجان آباديون]] [[زمرو:يورپ جي انساني جاگرافي]] 0rgf862gh2hnnossgg75tzh6n6inego 14 103275 414995 2026-09-26T11:18:15Z Memon2025 21315 /* */ 414995 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يورپ جا قصبا]] [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه ۾ آباد جڳهيون]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جي انساني جاگرافي]] e7pgcieqzgqo3991qp6vmhd75w40eoo 415000 414995 2026-09-26T11:27:36Z Memon2025 21315 /* */ 415000 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يورپ ۾ گنجان آباديون]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:ڳتيل آبادي واريون جايون بلحاظ ملڪ]] 1uoxdt3r303l3kfd118xda4l3142hnn 14 103276 414996 2026-09-26T11:19:39Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:چيڪ ريپبلڪ جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جي انساني جاگرافي]] 414996 wikitext text/x-wiki [[زمرو:چيڪ ريپبلڪ جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جي انساني جاگرافي]] epg8eq5gllpa92w93dmfwkcgxqm4t0u 14 103277 414998 2026-09-26T11:23:20Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:يورپ جا شهر بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ڳتيل آبادي واريون جايون بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ ۾ گنجان آباديون]] [[زمرو:يورپ جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:يورپ ۾ آباد جڳهيون]] [[زمرو:يورپ ۾ آبادي واري جايون]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه ۾ آباد جڳهيون]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جي انساني جاگرافي]] زمر... 414998 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يورپ جا شهر بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ڳتيل آبادي واريون جايون بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ ۾ گنجان آباديون]] [[زمرو:يورپ جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:يورپ ۾ آباد جڳهيون]] [[زمرو:يورپ ۾ آبادي واري جايون]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه ۾ آباد جڳهيون]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا شهر]] [[زمرو:جمهوريہ چيڪ]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه ۾ يهودي برادريون]] [[زمرو:ويشوڪوف ضلعي جا آباد علائقا]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:ڏکڻ موراويائي علائقي جا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا ڳوٺ]] [[زمرو:چيڪ ريپبلڪ جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا شهر بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:ڳوٺ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:جاگرافي يورپ]] [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ جا قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه ۾ آبادي واري جايون]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا علائقا]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا ضلعا]] [[زمرو:يورپ جا علائقا]] [[زمرو:يورپ جي سياسي جاگرافي]] qakcm2idf2lk3sbcvh082fyukau387x 414999 414998 2026-09-26T11:25:01Z Memon2025 21315 414999 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يورپ جا شهر بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه ۾ آباد جڳهيون]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جي انساني جاگرافي]] 1zti3zb2yuvow4lk7bsolpev0awqprk 14 103278 415001 2026-09-26T11:31:43Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ويشوڪوف ضلعو]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه ۾ آباد جڳهيون]] 415001 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ويشوڪوف ضلعو]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه ۾ آباد جڳهيون]] f1r1v2km2tk57b45nxfehglhxf44xvf 14 103279 415002 2026-09-26T11:32:37Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا ضلعا]] 415002 wikitext text/x-wiki [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا ضلعا]] fxp4gcvf7n4dapx6v3mkrhj08iue5ay 14 103280 415003 2026-09-26T11:35:26Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:جمهوريہ چيڪ]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جي سياسي جاگرافي]] [[زمرو:چيڪ ريپبلڪ جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جي سياسي جاگرافي]] [[زمرو:جمهوريہ چيڪ]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جي سياسي جاگرافي]] [[[[زمرو:ويشوڪوف ضلعي :يورپ جا قصبا]] [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه ۾ آباد جڳهيون]]... 415003 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جمهوريہ چيڪ]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جي سياسي جاگرافي]] [[زمرو:چيڪ ريپبلڪ جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جي سياسي جاگرافي]] [[زمرو:جمهوريہ چيڪ]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جي سياسي جاگرافي]] [[[[زمرو:ويشوڪوف ضلعي :يورپ جا قصبا]] [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه ۾ آباد جڳهيون]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:يورپ ۾ آباد جڳهيون]] [[زمرو:يورپ ۾ آبادي واري جايون]] [[زمرو:يورپ جا قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا شهر]] [[زمرو:جمهوريہ چيڪ]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه ۾ يهودي برادريون]] [[زمرو:ويشوڪوف ضلعي جا آباد علائقا]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:ڏکڻ موراويائي علائقي جا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا ڳوٺ]] [[زمرو:چيڪ ريپبلڪ جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا شهر بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:ڳوٺ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:جاگرافي يورپ]] [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ جا قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه ۾ آبادي واري جايون]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا علائقا]] [[زمرو:يورپ جا علائقا]] [[زمرو:يورپ جي سياسي جاگرافي]] fmtpz8ltgsre03i0inpcd01k0ksk153 415005 415003 2026-09-26T11:38:11Z Memon2025 21315 مواد کي "[[زمرو:جمهوريہ چيڪ]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جي سياسي جاگرافي]]" سان مٽايو ويو 415005 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جمهوريہ چيڪ]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جي سياسي جاگرافي]] fims7aspc724e2z4j7j5xk1pv4jjldh 14 103281 415004 2026-09-26T11:35:56Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:چيڪ ريپبلڪ جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جي سياسي جاگرافي]] 415004 wikitext text/x-wiki [[زمرو:چيڪ ريپبلڪ جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جي سياسي جاگرافي]] nmak33cc6g8fucnfdg0wdm0gwqb6xfz 14 103282 415006 2026-09-26T11:39:49Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ڏکڻ موراويائي علائقو]] [[زمرو:چيڪ ريپبلڪ جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جي سياسي جاگرافي]] [[زمرو:جمهوريہ چيڪ]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جي سياسي جاگرافي]] [[[[زمرو:ويشوڪوف ضلعي :يورپ جا قصبا]] [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه ۾ آباد جڳهيون]] زمرو:چيڪ جمهوريه جي انسان... 415006 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڏکڻ موراويائي علائقو]] [[زمرو:چيڪ ريپبلڪ جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جي سياسي جاگرافي]] [[زمرو:جمهوريہ چيڪ]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جي سياسي جاگرافي]] [[[[زمرو:ويشوڪوف ضلعي :يورپ جا قصبا]] [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه ۾ آباد جڳهيون]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:يورپ ۾ آباد جڳهيون]] [[زمرو:يورپ ۾ آبادي واري جايون]] [[زمرو:يورپ جا قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا شهر]] [[زمرو:جمهوريہ چيڪ]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه ۾ يهودي برادريون]] [[زمرو:ويشوڪوف ضلعي جا آباد علائقا]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:ڏکڻ موراويائي علائقي جا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا ڳوٺ]] [[زمرو:چيڪ ريپبلڪ جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا شهر بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:ڳوٺ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:جاگرافي يورپ]] [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ جا قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه ۾ آبادي واري جايون]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا علائقا]] [[زمرو:يورپ جا علائقا]] [[زمرو:يورپ جي سياسي جاگرافي]] izr4wi3enjeq1xs2dgzp3wli15ekc42 415007 415006 2026-09-26T11:40:19Z Memon2025 21315 /* */ 415007 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڏکڻ موراويائي علائقو]] [[زمرو:چيڪ ريپبلڪ جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جي سياسي جاگرافي]] [[زمرو:جمهوريہ چيڪ]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جي سياسي جاگرافي]] [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه ۾ آباد جڳهيون]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:يورپ ۾ آباد جڳهيون]] [[زمرو:يورپ ۾ آبادي واري جايون]] [[زمرو:يورپ جا قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا شهر]] [[زمرو:جمهوريہ چيڪ]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه ۾ يهودي برادريون]] [[زمرو:ويشوڪوف ضلعي جا آباد علائقا]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:ڏکڻ موراويائي علائقي جا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا ڳوٺ]] [[زمرو:چيڪ ريپبلڪ جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا شهر بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:ڳوٺ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:جاگرافي يورپ]] [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ جا قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه ۾ آبادي واري جايون]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا علائقا]] [[زمرو:يورپ جا علائقا]] [[زمرو:يورپ جي سياسي جاگرافي]] 1do7pdxv4g0k2j4qhv5geib0wdj8l0q 415008 415007 2026-09-26T11:42:41Z Memon2025 21315 مواد کي "[[زمرو:ڏکڻ موراويائي علائقو]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا شهر ۽ قصبا]]" سان مٽايو ويو 415008 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڏکڻ موراويائي علائقو]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا شهر ۽ قصبا]] dxtcr56hlth9e11n0kavrz10dl0fqc9 14 103283 415009 2026-09-26T11:43:57Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:جمهوريہ چيڪ]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا علائقا]] [[زمرو:يورپ جا علائقا]] [[زمرو:چيڪ ريپبلڪ جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جي سياسي جاگرافي]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جي سياسي جاگرافي]] [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه ۾ آباد جڳهيون]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جي انساني جاگرافي]]... 415009 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جمهوريہ چيڪ]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا علائقا]] [[زمرو:يورپ جا علائقا]] [[زمرو:چيڪ ريپبلڪ جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جي سياسي جاگرافي]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جي سياسي جاگرافي]] [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه ۾ آباد جڳهيون]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:يورپ ۾ آباد جڳهيون]] [[زمرو:يورپ ۾ آبادي واري جايون]] [[زمرو:يورپ جا قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا شهر]] [[زمرو:جمهوريہ چيڪ]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه ۾ يهودي برادريون]] [[زمرو:ويشوڪوف ضلعي جا آباد علائقا]] [[زمرو:ڏکڻ موراويائي علائقي جا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا ڳوٺ]] [[زمرو:چيڪ ريپبلڪ جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا شهر بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:ڳوٺ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:جاگرافي يورپ]] [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ جا قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه ۾ آبادي واري جايون]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا علائقا]] [[زمرو:يورپ جا علائقا]] [[زمرو:يورپ جي سياسي جاگرافي]] nhf7hknhtinsk3xzmkjfx715l5js6s6 415010 415009 2026-09-26T11:45:00Z Memon2025 21315 /* */ 415010 wikitext text/x-wiki [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا علائقا]] apiebobozmqgxrf5u97p4mx76wjnqc8 14 103284 415011 2026-09-26T11:46:37Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:جمهوريہ چيڪ]] [[زمرو:يورپ جا علائقا]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جي سياسي جاگرافي]] 415011 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جمهوريہ چيڪ]] [[زمرو:يورپ جا علائقا]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جي سياسي جاگرافي]] rqoplggmjetycy2y5b276eqfjnww7k5 14 103285 415012 2026-09-26T11:49:21Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:يهودي برادريون]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه]] 415012 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يهودي برادريون]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه]] fnqh29s67u6wjkbb1eqot1xluby1r12